بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 66
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.
Majlesi, Mohammad Baqir
عنوان قراردادی : بحارالانوار .فارسی - عربی
عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعهای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهمالسلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.
مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4978-622-6962-70-4 ؛ ج.5978-622-696272-8 : ؛ ج. 6978-622-696274-2 : ؛ ج. 7978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14978-622-6962-90-2: ؛ ج.15978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
يادداشت : فارسی - عربی.
یادداشت : کتابنامه.
مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8
موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.
Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century
شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
رده بندی کنگره : BP135
رده بندی دیویی : 297/212
شماره کتابشناسی ملی : 7351844
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :
سرشناسه: مجلسی محمدباقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.
عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.
مشخصات نشر: بیروت داراحیاءالتراثالعربی [ -13].
مشخصات ظاهری: ج - نمونه.
یادداشت: عربی.
یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].
یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).
یادداشت: کتابنامه.
مندرجات: ج .24. کتابالامامة. ج.52. تاریخالحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتابالصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتابالسوم. ج.103.فهرستالمصادر. ج.108.الفهرست.-
موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق
رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح
رده بندی دیویی: 297/212
شماره کتابشناسی ملی: 1680946
سرشناسه : مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.
عنوان قراردادی : بحارالانوار .فارسی .برگزیده
عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانههای عمومی کشور.
مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانههای عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).
یادداشت : کتابنامه.
مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلیالله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهمالسلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهمالسلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیهالسلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنتها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت
موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.
شناسه افزوده : نهاد کتابخانههای عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر
رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392
رده بندی دیویی : 297/212
شماره کتابشناسی ملی : 3348985
البقرة: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلي إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ ما أُوتِيَ مُوسي وَ عِيسي وَ ما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ(1)
قد مر تفسيرها في الباب الأول(2).
ك، [إكمال الدين] لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ مُوسَي وَ الْوَرَّاقُ مَعاً عَنِ الصُّوفِيِّ عَنِ الرُّويَانِيِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْحَسَنِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي سَيِّدِي عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام فَلَمَّا بَصُرَ بِي قَالَ لِي مَرْحَباً بِكَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ أَنْتَ وَلِيُّنَا حَقّاً قَالَ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَيْكَ دِينِي فَإِنْ كَانَ مَرْضِيّاً ثَبَتُّ عَلَيْهِ حَتَّي أَلْقَي اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ هَاتِ يَا أَبَا الْقَاسِمِ فَقُلْتُ إِنِّي أَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَاحِدٌ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ خَارِجٌ مِنَ الْحَدَّيْنِ حَدِّ الْإِبْطَالِ وَ حَدِّ التَّشْبِيهِ وَ إِنَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَ لَا صُورَةٍ وَ لَا عَرَضٍ وَ لَا جَوْهَرٍ بَلْ هُوَ مُجَسِّمُ الْأَجْسَامِ وَ مُصَوِّرُ الصُّوَرِ وَ خَالِقُ الْأَعْرَاضِ وَ الْجَوَاهِرِ وَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَ مَالِكُهُ وَ جَاعِلُهُ وَ مُحْدِثُهُ وَ إِنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ فَلَا نَبِيَّ بَعْدَهُ إِلَي
{بگویید ایمان آوردیم به خداوند و آنچه بر ما نازل شد و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط فرستاده شد و آنچه موسی و عیسی و پیامبران از جانب پروردگار خود آوردند. میان هیچ یک از آنها تفاوتی نمیگذاریم و ما تسلیم آنان هستیم. پس اگر به آنچه شما به آن ایمان آوردید ایمان آوردند همانا راه یافتهاند و اگر سرپیچی کردند به راستی آنان در گمراهی هستند.}
تفسیر آن در باب اول بیان شد.(4)
اکمال الدین، امالی صدوق: عبد العظیم حسنی گفت: بر مولایم علی بن محمد علیهماالسلام وارد شدم، پس هنگامی که چشمش بر من افتاد به من فرمود: خوش آمدی ای اباالقاسم، تو دوست راستین ما هستی، گفت: به ایشان گفتم: ای فرزند پیامبر خدا، میخواهم دینم را بر شما عرضه کنم. پس اگر پسندیده بود بر آن استوار بمانم تا آنکه به دیدار خداوند بزرگ و بلند مرتبه بروم. پس فرمود: ای اباالقاسم بگو. پس گفتم: من میگویم خداوند بزرگ و متعال یگانه است و هیچ چیز شبیه او نیست. از دو حد خارج است: حد باطل کردن و حد شباهت داشتن. و اینکه او جسم و صورت و پدیده و جوهر نیست؛ بلکه او به وجود آورنده جسمها و صورتگر نقشها و آفریدگار اعراض و جواهر است. پروردگار همه چیز و صاحب آنهاست و قرار دهنده آن و سخنگوینده از آن است. و محمد بنده و فرستاده اوست. پایان بخش پیامبران است و پس از او تا روز قیامت پیامبری نیست و آیین او پایان بخش آیینهاست و پس از آن تا روز قیامت هیچ دینی نیست. و میگویم پیشوا و جانشین و ولی امر پس از او امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام است و سپس حسن، سپس حسین، سپس علی بن حسین، سپس محمد بن علی، سپس جعفر بن محمد، سپس موسی بن جعفر، سپس علی بن موسی، سپس محمد بن علی، سپس شما هستید ای مولای من. پس امام علیه السلام فرمود: و پس از آن فرزندم حسن است، پس مردم با جانشین او چگونه خواهند بود! گفت: پس گفتم: ای مولای من، مگر چگونه است؟ فرمود: زیرا او دیده نمیشود و نمیتوان نام او را بر زبان آورد تا زمانی که قیام کند و زمین را از عدل و داد پر کند آن گونه که از ظلم و ستم پر شده باشد.
يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ إِنَّ شَرِيعَتَهُ خَاتِمَةُ الشَّرَائِعِ فَلَا شَرِيعَةَ بَعْدَهَا إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ أَقُولُ إِنَّ الْإِمَامَ وَ الْخَلِيفَةَ وَ وَلِيَّ الْأَمْرِ بَعْدَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام ثُمَّ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُسَيْنُ ثُمَّ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ثُمَّ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ثُمَّ مُوسَي بْنُ جَعْفَرٍ ثُمَّ عَلِيُّ بْنُ مُوسَي ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ثُمَّ أَنْتَ يَا مَوْلَايَ .
فَقَالَ عليه السلام وَ مِنْ بَعْدُ الْحَسَنُ ابْنِي فَكَيْفَ لِلنَّاسِ بِالْخَلَفِ مِنْ بَعْدِهِ قَالَ فَقُلْتُ وَ كَيْفَ ذَاكَ يَا مَوْلَايَ قَالَ لِأَنَّهُ لَا يُرَي شَخْصُهُ وَ لَا يَحِلُّ ذِكْرُهُ بِاسْمِهِ حَتَّي يَخْرُجَ فَيَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً قَالَ فَقُلْتُ أَقْرَرْتُ وَ أَقُولُ إِنَّ وَلِيَّهُمْ وَلِيُّ اللَّهِ وَ عَدُوَّهُمْ عَدُوُّ اللَّهِ وَ طَاعَتَهُمْ طَاعَةُ اللَّهِ وَ مَعْصِيَتَهُمْ مَعْصِيَةُ اللَّهِ وَ أَقُولُ إِنَّ الْمِعْرَاجَ حَقٌّ وَ الْمُسَاءَلَةَ فِي الْقَبْرِ حَقٌّ وَ إِنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ الصِّرَاطَ حَقٌّ وَ الْمِيزَانَ حَقٌّ وَ إِنَ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَ إِنَ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ وَ أَقُولُ إِنَّ الْفَرَائِضَ الْوَاجِبَةَ بَعْدَ الْوَلَايَةِ الصَّلَاةُ وَ الزَّكَاةُ وَ الصَّوْمُ وَ الْحَجُّ وَ الْجِهَادُ وَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام يَا أَبَا الْقَاسِمِ هَذَا وَ اللَّهِ دِينُ اللَّهِ الَّذِي ارْتَضَاهُ لِعِبَادِهِ فَاثْبُتْ عَلَيْهِ ثَبَّتَكَ اللَّهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ(1).
حدّ الإبطال هو أن لا تثبت له صفة و حدّ التشبيه أن تثبت له علي وجه يتضمن التشبيه بالمخلوقين كما مر تحقيقه في كتاب التوحيد.
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] عَنِ الْمُفِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ قَالَ: دَخَلَ رَجُلٌ عَلَي أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ مَعَهُ صَحِيفَةُ مَسَائِلِ شِبْهِ الْخُصُومَةِ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام هَذِهِ صَحِيفَةُ مُخَاصِمٍ عَلَي الدِّينِ الَّذِي يَقْبَلُ اللَّهُ فِيهِ الْعَمَلَ فَقَالَ رَحِمَكَ اللَّهُ هَذَا الَّذِي أُرِيدُ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام اشْهَدْ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ تُقِرُّ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ الْوَلَايَةِ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْ عَدُوِّنَا وَ التَّسْلِيمِ لَنَا وَ التَّوَاضُعِ وَ الطُّمَأْنِينَةِ وَ انْتِظَارِ أَمْرِنَا فَإِنَ
گفت: پس گفتم: اعتراف کردم و میگویم دوستان آنان دوست خدا و دشمنان آنها دشمن خدا هستند و فرمانبرداری از آنان اطاعت از خداست و سرپیچی از دستور آنها نافرمانی از خداست. و میگویم معراج راست است و پرسش در قبر راست است و بهشت و دوزخ راست است و صراط و میزان راست است و قیامت بدون شک خواهد آمد و همانا خداوند هر که را در گورهاست برخواهد انگیخت. و میگویم واجبات پس از ولایت عبارت است از نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر. پس محمد بن علی علیهماالسلام فرمود: ای اباالقاسم، به خدا سوگند این دین خداوند است که برای بندگانش پسندیده است، پس بر آن استوار باش که خداوند در دنیا و آخرت تو را بر گفتار استوار در زندگی پایدار گرداند.(2)
حدّ ابطال یعنی اینکه صفتی (از صفات مخلوقاتش را) برای او ثابت نکنی و حد تشبیه این است که چیزی را که دربردارنده شباهت یافتن به آفریدگان باشد برای او ثابت کنی، آنچنان که اثبات آن در کتاب توحید بیان شد.
امالی شیخ طوسی: اسماعیل جعفی گفت: مردی بر امام باقر علیه السلام وارد شد و نامهای به همراه داشت که سؤالها و شبهههای دشمنان در آن بود. پس امام باقر علیه السلام به او گفت: این نامه دشمنی است که با دین دشمنی دارد؛ دینی که خدا عمل را در آن میپذیرد. پس گفت: خداوند تو را رحمت کند. این همان چیزی است که من میخواهم. سپس امام باقر علیه السلام فرمود: گواهی بده که معبودی جز خداوند نیست و او یکی است و شریکی ندارد و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست (و باید) اقرار کنی به آنچه از جانب خداوند آمده است و اینکه ولایت و سرپرستی از آن ما اهل بیت است و اقرار به دشمنی با دشمنان ما و تسلیم برای ما و تواضع و آرامش و انتظار برای امر ما داشته باشی، که اگر خدا بخواهد
لَنَا دَوْلَةً إِنْ شَاءَ اللَّهُ جَاءَ بِهَا(1).
كا، [الكافي] عن الحسين بن محمد عن المعلي عن الوشاء عن أبان: مثله(2)بيان في الكافي مخاصم سائل أي مناظر مجادل و ما قيل إنه اسم بعيد اشهد بصيغة الأمر و في الكافي شهادة و تقر أي و أن تقر و علي ما في الأمالي يحتمل الحالية و في الكافي و التسليم لنا و الورع و التواضع و ليس فيه و الطمأنينة و لعل المراد بها اطمئنان القلب و عدم الاضطراب عند الفتن و بالتواضع التواضع لله و لأوليائه أو الأعم و انتظار أمرنا و في الكافي قائمنا و هذا يتضمن الإقرار بوجوده و حياته و ظهوره و عدم الشك فيه و التسليم لغيبته و عدم الاعتراض فيها و الصبر علي ما يلقي من الأذي فيها و التمسك بما في يده من آثارهم و الرجوع إلي رواة أخبارهم عليهم السلام و في الكافي إذا شاء و هو أظهر.
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] عَنِ الْمُفِيدِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ عَنْ حَيْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْكَشِّيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ نُوحِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْمُخَارِقِيِّ قَالَ: وَصَفْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام دِينِي فَقُلْتُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّ عَلِيّاً إِمَامٌ عَدْلٌ بَعْدَهُ ثُمَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ ثُمَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ ثُمَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ ثُمَّ أَنْتَ فَقَالَ رَحِمَكَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ اتَّقُوا اللَّهَ اتَّقُوا اللَّهَ عَلَيْكُمْ بِالْوَرَعِ وَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ عِفَّةِ الْبَطْنِ وَ الْفَرْجِ تَكُونُوا مَعَنَا فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَي(3).
مع، [معاني الأخبار] عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمْزَةَ وَ مُحَمَّدٍ ابْنَيْ حُمْرَانَ قَالا: اجْتَمَعْنَا عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي جَمَاعَةٍ مِنْ أَجِلَّةِ مَوَالِيهِ وَ فِينَا حُمْرَانُ بْنُ أَعْيَنَ فَخُضْنَا فِي الْمُنَاظَرَةِ وَ حُمْرَانُ سَاكِتٌ فَقَالَ لَهُ
دولتی خواهیم داشت که خداوند اگر بخواهد، آن را میرساند.(4)
الکافی از حسین بن محمد از معلی از وشاء از ابان مانند آن را روایت کرده است(5).
توضیح: در کافی عبارت «مخاصم سائل» دارد؛ یعنی مناظره کننده جدالگر. و اینکه گفته شده مخاصم اسم شخصی است بعید به نظر میرسد. «اشهد» در صیغه امر است و در کافی عبارت «شهادت» دارد. و «تقر» یعنی و اینکه اقرار کنی. و بر اساس آنچه در امالی است ممکن است واو حالیه باشد. و در الکافی چنین است: «التسلیم لنا و الورع و التواضع» و «الطمأنینة» در آن نیست. و شاید منظور از طمأنینه، آرامش قلبی و اضطراب نداشتن به هنگام آزمایشهاست. و منظور از «التواضع» تواضع برای خدا و دوستان اوست یا آنکه شامل هر دو باشد. و «انتظار أمرنا» و در کافی گفته شده: «قائمنا» و این دربردارنده اقرار به وجود حضرت حجت علیه السلام و زنده بودن و ظهور ایشان و تردید نداشتن و تسلیم بودن در دوران غیبت و اعتراض نکردن به آن و شکیبایی در آزارهایی است که به خاطر آن به او میرسد و چنگ زدن به آثاری که در دست اوست و مراجعه به راویان احادیث امامان علیهم السلام است. و در الکافی آمده: «إذا شاء» و این آشکارتر است.
امالی شیخ طوسی: ابراهیم مخارقی گفت: برای ابوعبد الله جعفر بن محمد علیه السلام دینم را توصیف کردم و گفتم: شهادت میدهم معبودی جر خداوند نیست، یگانه است و شریکی ندارد. و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست و علی پیشوای عادل پس از اوست، سپس حسن و حسین سپس علی بن حسین سپس محمد بن علی سپس شما هستید ای آقای من. پس فرمود: خداوند تو را رحمت کند. و فرمود: از خداوند پروا کنید، از خداوند پروا کنید، از خداوند پروا کنید، بر شما باد به ورع و راستی در گفتار و أدای امانت و عفت در شکم و فرج، تا در رفیق اعلی با ما باشید.(6)
معانی الأخبار: حمزه و محمد پسران حمران گفتند: به همراه گروهی از والاترین شیعیان نزد امام صادق علیه السلام گرد آمدیم و حمران بن اعین نیز در میان ما بود. پس مشغول مناظره شدیم و حمران همچنان ساکت بود. پس
أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا لَكَ لَا تَتَكَلَّمُ يَا حُمْرَانُ فَقَالَ يَا سَيِّدِي آلَيْتُ عَلَي نَفْسِي(1)أَنْ لَا أَتَكَلَّمَ فِي مَجْلِسٍ تَكُونُ فِيهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنِّي قَدْ أَذِنْتُ لَكَ فِي الْكَلَامِ فَتَكَلَّمْ فَقَالَ حُمْرَانُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً خَارِجٌ مِنَ الْحَدَّيْنِ حَدِّ التَّعْطِيلِ وَ حَدِّ التَّشْبِيهِ وَ أَنَّ الْحَقَّ الْقَوْلُ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالْهُدي وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَي الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ أَنَّ النَّارَ حَقٌّ وَ أَنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيّاً حُجَّةُ اللَّهِ عَلَي خَلْقِهِ لَا يَسَعُ النَّاسَ جَهْلُهُ وَ أَنَّ حَسَناً بَعْدَهُ وَ أَنَّ الْحُسَيْنَ مِنْ بَعْدِهِ ثُمَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ ثُمَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ ثُمَّ أَنْتَ يَا سَيِّدِي مِنْ بَعْدِهِمْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام التُّرُّ تُرُّ حُمْرَانَ ثُمَّ قَالَ يَا حُمْرَانُ مُدَّ الْمِطْمَرَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الْعَالِمِ قُلْتُ يَا سَيِّدِي وَ مَا الْمِطْمَرُ فَقَالَ أَنْتُمْ تُسَمُّونَهُ خَيْطَ الْبَنَّاءِ فَمَنْ خَالَفَكَ عَلَي هَذَا الْأَمْرِ فَهُوَ زِنْدِيقٌ فَقَالَ حُمْرَانُ وَ إِنْ كَانَ عَلَوِيّاً فَاطِمِيّاً فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ إِنْ كَانَ مُحَمَّدِيّاً عَلَوِيّاً فَاطِمِيّاً(2).
فخضنا أي شرعنا و دخلنا و في القاموس التر بالضم الخيط يقدر به البناء و قال المطمار خيط للبناء يقدر به كالمطمر انتهي و هذا الخبر ينفي الواسطة بين الإيمان و الكفر فمن لم يكن إماميا صحيح العقيدة فهو كافر.
سن، [المحاسن] عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ سَيْفٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: أَدْخَلْتُ عُمَرَ أَخِي عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقُلْتُ لَهُ هَذَا عُمَرُ أَخِي وَ هُوَ يُرِيدُ أَنْ يَسْمَعَ مِنْكَ شَيْئاً فَقَالَ لَهُ سَلْ مَا شِئْتَ فَقَالَ أَسْأَلُكَ عَنِ الَّذِي لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنَ الْعِبَادِ غَيْرَهُ وَ لَا يَعْذِرُهُمْ عَلَي جَهْلِهِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَ صِيَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ حِجُّ الْبَيْتِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ جُمْلَةً وَ الِايتِمَامُ بِأَئِمَّةِ الْحَقِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ فَقَالَ عُمَرُ سَمِّهِمْ لِي أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَقَالَ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدُ
امام صادق علیه السلام به او فرمود: ای حمران، چرا چیزی نمیگویی؟ پس گفت: بر خودم لازم گردانیدهام جایی که شما حضور دارید سخن نگویم. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: به تو اجازه سخن گفتن میدهم. سپس حمران سخن را آغاز کرد و گفت: شهادت میدهم معبودی جز خداوند نیست، یکتاست و شریکی ندارد. فرزند و همسری ندارد و از دو حد بیرون است: حد تعطیل و حد تشبیه، و گفتار درست میان دو گفتار است، نه جبر است و نه تفویض. و اینکه محمد بنده و فرستاده اوست که او را با هدایت و آیین راستین فرستاد تا آن را بر تمام دینها آشکار گرداند، هر چند برای مشرکان ناپسند آید. و گواهی میدهم بهشت و دوزخ راست است و برانگیخته شدن پس از مرگ راست است. و گواهی میدهم علی علیه السلام حجت خداوند بر مردم است. کسی نمیتواند او را نشناسد. و پس از او حسن است و سپس حسین و سپس علی بن حسین سپس محمد بن علی سپس شما ای مولای من پس از آنها هستید. پس امام صادق علیه السلام فرمود: ریسمان، ریسمان حمران است. سپس فرمود: میان خودت و عالم مطمر بکش. گفتم: مولای من مطمر چیست؟ فرمود: شما به آن میگویید: نخ بنایی، پس هر کس در این مورد با تو مخالفت کرد زندیق است. سپس حمران گفت: حتی اگر علوی و فاطمی باشد؟ امام صادق علیه السلام فرمود: حتی اگر محمدی، علوی و فاطمی باشد.(3)
«فخضنا» یعنی آغاز کردیم و وارد شدیم. و در قاموس «التّرّ» با ضمه نخی است که با آن بنا را اندازه گیری میکنند و گفته است: مطمار نخی است برای بنّا که با آن اندازه گیری میکند، مانند مطمر؛ پایان. این حدیث وجود واسطه میان ایمان و کفر را رد میکند. پس هر کس که امامی مذهب با عقیدهای صحیح نباشد کافر است.
المحاسن: معاذ بن مسلم گفت: برادرم عمر را بر امام صادق علیه السلام وارد نمودم، سپس به ایشان گفتم: این برادرم عمر است و میخواهد چیزی از شما بشنود. پس فرمود: هر چه میخواهی بپرس. گفت: از شما درباره چیزی میپرسم که خداوند جز آن را از بندگانش نمیپذیرد و در ندانستن آن عذری از ایشان قبول نمیکند. امام فرمود: گواهی بر اینکه معبودی جز خداوند نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده اوست و نمازهای پنجگانه و روزه ماه رمضان و غسل از جنابت و حج خانه خدا و اقرار به همه آنچه از جانب خداوند آمده است و اقتدا به پیشوایان راستین از خاندان محمد صلی الله علیه و آله. پس عمر گفت: خداوند شما را اصلاح کند؛ آنها را برایم نام ببر. فرمود: علی امیر مؤمنان است و حسن و حسین و علی بن حسین و محمد
ابْنُ عَلِيٍّ وَ الْخَيْرُ يُعْطِيهِ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ .
فَقَالَ لَهُ فَأَنْتَ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ يَجْرِي لِآخِرِنَا مَا يَجْرِي لِأَوَّلِنَا وَ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ فَضْلُهُمَا قَالَ لَهُ فَأَنْتَ قَالَ هَذَا الْأَمْرُ يَجْرِي كَمَا يَجْرِي اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ قَالَ فَأَنْتَ قَالَ هَذَا الْأَمْرُ يَجْرِي كَمَا يَجْرِي حَدُّ الزَّانِي وَ السَّارِقِ قَالَ فَأَنْتَ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ الْقُرْآنُ نَزَلَ فِي أَقْوَامٍ وَ هِيَ تَجْرِي فِي النَّاسِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَنْتَ لَتَزِيدُنِي عَلَي أَمْرٍ(1).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ هِشَامِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَسْأَلُكَ عَنْ شَيْءٍ لَا أَسْأَلُ عَنْهُ أَحَداً بَعْدَكَ أَسْأَلُكَ عَنِ الْإِيمَانِ الَّذِي لَا يَسَعُ النَّاسَ جَهْلُهُ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَ حِجُّ الْبَيْتِ وَ صَوْمُ رَمَضَانَ وَ الْوَلَايَةُ لَنَا وَ الْبَرَاءَةُ مِنْ عَدُوِّنَا وَ تَكُونُ مَعَ الصِّدِّيقِينَ(2).
و تكون مع الصديقين أي إذا فعلت جميع ذلك تكون الآخرة مع الصديقين كما قال تعالي فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ(3)أو المعني و من الإيمان الكون معهم و متابعتهم كما قال تعالي وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ(4).
كش، [رجال الكشي] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: دَخَلْتُ عَلَيْهِ وَ هُوَ فِي مَنْزِلِ أَخِيهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا حَقَّ لَكَ جعلت فداك ما حق لك إِلَي هَذَا الْمَنْزِلِ قَالَ طَلَبُ النُّزْهَةِ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَ لَا أَقُصُّ عَلَيْكَ دِينِيَ الَّذِي أَدِينُ اللَّهَ بِهِ قَالَ بَلَي يَا عَمْرُو قُلْتُ إِنِّي أَدِينُ اللَّهَ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجِّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ الْوَلَايَةِ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ
بن علی (امامان به حق هستند) و خداوند خیر را به هر کس بخواهد میبخشد. پس به ایشان گفت: فدایتان شوم، پس شما شما چطور؟ فرمود: آنچه برای اولین ما پیش آمد برای آخرین ما نیز پیش خواهد آمد. و محمد و علی صلوات الله علیهما نیز فضیلت خاص خود را دارند. پس به ایشان گفت: پس شما چطور؟ فرمود: امر امامت چیزی است که مانند شب و روز در جریان است. پس گفت: پس شما چطور؟ فرمود: امر امامت جریان دارد همان طور که حد بر زناکار و دزد جاری میشود. پس گفت: فدایتان شوم، شما چطور؟ فرمود: قرآن درباره مردمانی نازل شد و تا روز قیامت میان مردم جاری است. گفت: گفتم: فدای شما گردم، همانا در این مورد بر دانش من افزودید.(5)
تفسیر عیاشی: هشام بن عجلان گفت: به ابوعبدالله علیه السلام گفتم: از شما درباره چیزی میپرسم که پس از شما از کسی درباره آن سؤال نخواهم کرد. از شما درباره ایمانی میپرسم که مردم نمیتوانند نسبت به آن نادان باشند. پس فرمود: گواهی به اینکه معبودی جز خداوند نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده اوست و اعتراف به درستی هر چه از جانب خداوند آمده و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات و حج خانه خدا و روزه رمضان و پذیرش ولایت ما و بیزاری از دشمنان ما، تا آنکه از صدیقان باشی.(6)
و «تکون مع الصدیقین» یعنی اگر همه این کارها را انجام دهی در آخرت همراه به صدیقان خواهی بود. مانند فرموده خداوند که: {آنها همراه با کسانی هستند که خداوند به ایشان نعمت داده است یعنی پیامبران و صدیقان}(7)و یا به این معنی که بودن با آنها و پیروی از ایشان از ایمان است، همان گونه که خداوند بزرگ فرمود: {و همراه راستگویان باشید}.(8)
رجال کشی: عمرو بن حریث از امام صادق علیه السلام نقل میکند و میگوید: روزی که امام در منزل برادر خود عبد الله بن محمد بود بر ایشان وارد شدم و به ایشان گفتم: فدایتان شوم، چه چیز شما را به این منزل آورده؟ فرمود: طلب تفریح. گفت: گفتم: فدایت شوم، آیا دینم را که به آن متدیّن هستم را برایتان بازگو کنم؟ فرمود: بله ای عمرو. گفتم: تدیّن من برای خداوند چنین است که گواهی میدهم معبودی جز خداوند نیست و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست و قیامت بدون شک فراخواهد رسید و خداوند همه کسانی را که در گورها هستند برخواهد انگیخت. و به برپایی نماز و دادن زکات و روزه ماه رمضان و حج خانه خدا برای کسانی که راهی به سوی آن بیابند و ولایت علی بن ابیطالب
أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ وَ الْوَلَايَةِ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ الْوَلَايَةِ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ الْوَلَايَةِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ أَئِمَّتِي عَلَيْهِ أَحْيَا وَ عَلَيْهِ أَمُوتُ وَ أَدِينُ اللَّهَ بِهِ قَالَ يَا عَمْرُو هَذَا وَ اللَّهِ دِينِي وَ دِينُ آبَائِيَ الَّذِي نَدِينُ اللَّهَ بِهِ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ كُفَّ لِسَانَكَ إِلَّا مِنْ خَيْرٍ وَ لَا تَقُلْ إِنِّي هَدَيْتُ نَفْسِي بَلْ هَدَاكَ اللَّهُ فَاشْكُرْ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَ لَا تَكُنْ مِمَّنْ إِذَا أَقْبَلَ طُعِنَ فِي عَيْنَيْهِ وَ إِذَا أَدْبَرَ طُعِنَ فِي قَفَاهُ وَ لَا تَحْمِلِ النَّاسَ عَلَي كَاهِلِكَ فَإِنَّهُ يُوشِكُ إِنْ حَمَلْتَ النَّاسَ عَلَي كَاهِلِكَ أَنْ يُصَدِّعُوا شَعَبَ كَاهِلِكَ(1).
كا، [الكافي] عن علي عن أبيه و أبي علي الأشعري عن محمد بن عبد الجبار جميعا عن صفوان: مثله(2)
في القاموس التنزه التباعد و الاسم النزهة بالضم و مكان نزه ككتف و نزيه و أرض نزهة بكسر الزاي و نزيهة بعيدة عن الريف و غمق المياه و ذبان القري و مد البحار و فساد الهواء نزه ككرم و ضرب نزاهة و نزاهية و الرحل تباعد عن كل مكروه فهو نزيه و استعمال التنزه في الخروج إلي البساتين و الخضر و الرياض غلط قبيح و هو بنزهة من الماء بالضم ببعد(3).
كفي باستعماله عليه السلام في هذا المعني شاهدا علي صحته و فصاحته و إن أمكن حمله علي بعض المعاني التي ذكرها مع أنهم عليهم السلام قد كانوا يتكلمون بعرف المخاطبين و مصطلحاتهم تقريبا إلي أفهامهم و قال في المصباح قال ابن السكيت في فصل ما تضعه العامة في غير موضعه خرجنا نتنزه إذا خرجوا إلي البساتين و إنما
امیرمؤمنان پس از پیامبر خدا و سرپرستی حسن و حسین و علی بن حسین و محمد بن علی پس از او معتقدم و شما پیشوایان من هستید. با این اعتقاد زنده هستم و با آن میمیرم و دین من برای خدا این گونه است. فرمود: ای عمرو، به خدا سوگند این دین من و پدران من است که آشکارا و پنهانی خداوند را به آن عبادت و اطاعت میکنیم. پس از خداوند پروا کن و زبانت را از هر چیز جز نیکی بازدار و هرگز نگو من خودم راه را پیدا کردم، بلکه خداوند تو را هدایت نمود. پس بر نعمتهایی که خداوند به تو عطا کرد، سپاسگزار باش و از کسانی نباش که هنگامی که رو در رو هستند در مقابلشان بدگویی میشود و چون پشت میکنند در پشت سر او را بدگویی میکنند. و کاری نکن که مردم بر شانهات سوار شوند که اگر مردم را بر پشت خود سوار کنی، بیم آن میرود استخوان میان دو کتفت را خرد کنند.(4)
کافی مانند آن را از صفوان نقل کرده است.(5)
در قاموس «التنزه» یعنی دوری کردن. و اسم آن «النزهة» با ضمه است. و «مکان نزه» بر وزن کتف است. و «نزیه» و «أرض نزهة» با کسره زاء میباشد. و «نزیهة» یعنی دور از آب و علف و رطوبت آبها و مگسهای آبادیها و نمناکی دریاها و آلودگی هوا. «نزه» بر وزن «کرم و ضرب»، «نزاهة و نزاهیة» مصدر آن است. و «الرحل» دوری کردن از هر ناپسند است، پس او نزیه است. و استفاده «التنزه» در بیرون رفتن به سوی بوستان و سبزهزار و باغها، نادرست و ناپسند است. و « هو بنزهة من الماء» با ضمه به معنای دوری است.(6)
استفاده امام علیه السلام از آن در این معنا (تفریح) شاهدی است برای درستی و فصاحت آن، هرچند حمل آن بر برخی از معناهایی که یاد کرده است ممکن باشد، با این وجود که امامان علیهم السلام برای نزدیکی به فهم مردم با عرف و اصطلاحات آنها سخن میگفتند. و در مصباح گفته شده ابن سکیت در فصل سخنانی که مردم آن را در غیر جایگاه خود استفاده می کنند گفته است: «خرجنا نتنزه» برای زمانی است که به سوی باغها بیرون میروند، در حالی که
1) رجال الكشّيّ ص 356.
2) الكافي: ج 2 ص 23. مع اختلاف يسير.
3) القاموس ج 4: 294. و الريف: أرض فيها زرع و خصب، و قيل: حيث تكون الخضر و المياه، و غمق البحار: نداه يعني رطوبة الهواء، و ذبان جمع ذباب و هي في القري لقذارة أرضها و هوائها أكثر منها في المدن، و مد البحار: نداها في صميم الحر تقع علي الناس ليلا.
4) . رجال کشی: 356
5) . الکافی 2 : 23 با اندکی اختلاف
6) . قاموس 4 : 294
التنزه التباعد من المياه و الأرياف و قال ابن قتيبة ذهب أهل العلم في قول الناس خرجوا يتنزهون إلي البساتين أنه غلط و هو عندي ليس بغلط لأن البساتين في كل بلد إنما تكون خارج البلد فإذا أراد أحد أن يأتيها فقد أراد البعد عن المنازل و البيوت ثم كثر هذا حتي استعملت النزهة في الخضر و الجنان.
قوله أدين به في الكافي أدين الله به أي أعبد الله و أطيعه بتلك العقائد و الأعمال و في الكافي لمحمد بن علي و لك من بعده و أنكم أئمتي قوله عليه السلام في السر و العلانية أي بالقلب و اللسان و الجوارح أو في الخلوة و المجامع مع عدم التقية و كف لسانك تخصيص كف اللسان بالذكر بعد الأمر بالتقوي مطلقا لكون أكثر الشرور منه و فيه إشعار بالتقية أيضا و لا تقل إني هديت نفسي أي لا تفسد دينك بالعجب و اعلم أن الهداية من الله كما قال تعالي قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ(1)و في الكافي بل الله هداك فأد شكر ما أنعم الله عز و جل به عليك و لا تكن ممن إذا أقبل أي كن من الأخيار ليمدحك الناس في وجهك و قفاك و لا تكن من الأشرار الذين يذمهم الناس في حضورهم و غيبتهم أو أمر بالتقية من المخالفين أو بحسن المعاشرة مطلقا و لا تحمل الناس علي كاهلك أي لا تسلط الناس علي نفسك بترك التقية أو لا تحملهم علي نفسك بكثرة المداهنة و المداراة معهم بحيث تتضرر بذلك كأن يضمن لهم أو يتحمل عنهم ما لا يطيق أو يطمعهم في أن يحكم بخلاف الحق أو يوافقهم فيما لا يحل و هذا أفيد و إن كان الأول أظهر في القاموس الكاهل كصاحب الحارك أو مقدم أعلي الظهر مما يلي العنق و هو الثلث الأعلي و فيه ست فقر أو ما بين الكتفين أو موصل العنق في الصلب و قال الصدع الشق في شيء صلب و قال الشعب بالتحريك بعد ما بين المنكبين.
كش، [رجال الكشي] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ الْجَمَّالِ قَالَ: دَخَلَ خَالِدٌ الْبَجَلِيُّ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي
«تنزه» برای دور شدن از آب و علف است. و ابن قتیبه گفته است: اهل علم این نظر را دارند که کلام مردم که میگویند: «خرجوا یتنزهون إلی البساتین» غلط است، اما به نظر من این غلط نیست، چرا که باغها در همه سرزمینها فقط خارج شهر هستند؛ پس هنگامی که کسی بخواهد به سوی آن برود باید از منازل و خانهها دور شود. سپس استفاده از آن زیاد شد تا اینکه «نزهة» درباره سبزه و باغ نیز به کار برده شد.
سخن او که: «أدین به» در کافی چنین است: «أدین الله به» یعنی خداوند را عبادت میکنم و با این عقاید و اعمال او را اطاعت میکنم. و در کافی آمده: «لمحمد بن علی و لک من بعده و أنکم أئمتی» سخن امام علیه السلام که: «فی السر و العلانیة» یعنی با قلب و زبان و همه اعضا، یا در خلوت و در حضور دیگران، بدون تقیه. و «کف لسانک» اختصاصی ذکر کردن بازداشتن زبان پس از دستور به مطلق تقوا، از این باب است که بیشتر بدیها از جانب زبان است، و نیز در آن اشاره خفیفی به مراعات تقیه نیز وجود دارد. و «لا تقل إنی هدیت نفسی» یعنی دین خود را با خودبینی نابود نکن و بدان که هدایت از جانب خداوند است، آن چنان که خداوند بزرگ میفرماید: {بگو به خاطر اسلام آوردن خود بر من منت نگذارید، بلکه خداوند بر شما منت دارد که شما را به ایمان هدایت نموده است.}(2)
و در کافی چنین آمده است: «بلکه خدا تو را هدایت فرمود؛ پس شکر آن نعماتی را که خدای عز و جل به تو عطا نموده، ادا کن». و «لا تکن ممن إذا أقبل» یعنی از نیکان باش تا مردم تو را در حضور و نبودت ستایش کنند و از جمله بدکارانی نباش که مردم آنها را در حضور و نبودشان ملامت میکنند. یا اینکه دستور به تقیه از مخالفان یا معاشرت نیکو به صورت مطلق میباشد. و «لا تحمل الناس علی کاهلک» یعنی با ترک تقیه مردم را بر خود مسلط نکن. و یا با مدارا و سستی بسیار آنان را بر خود قدرتمند نساز تا به جهت آن زیان کنی. گویی آنچه را بر آن توانایی ندارند برای آنها ضمانت میکند یا آن را که خود طاقت حملش را ندارد، از دوش آنان برمیدارد و یا تشویقشان میکند تا بر خلاف راستی حکم کنند یا در آنچه روا نیست با آنها موافقت کند. و این معانی از لفظ بر میآید، هر چند معنای اول روشنتر است. در قاموس کاهل بر وزن صاحب، به معنای استخوان دو کتف یا جلوی قسمت بالایی پشت و کنار گردن است و آن یک سوم بالای آن است که شش مهره دارد. یا آنچه میان دو کتف است یا استخوانی است که گردن را به صلب وصل میکند. و گفته: «الصدع» شکستن چیز سخت است، و گفته است: «الشعب» با حرکت حروف آن فاصله بین شانههاست.
رجال کشی: ابوسلمه جمال گفت: خالد بجلی بر امام صادق علیه السلام وارد شد و من نزد ایشان بودم. پس گفت: فدایت شوم، من
أُرِيدُ أَنْ أَصِفَ لَكَ دِينِيَ الَّذِي أَدِينُ اللَّهَ بِهِ وَ قَدْ قَالَ لَهُ قَبْلَ ذَلِكَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ فَقَالَ لَهُ سَلْنِي فَوَ اللَّهِ لَا تَسْأَلُنِي عَنْ شَيْءٍ إِلَّا حَدَّثْتُكَ بِهِ عَلَي حِدَةٍ لَا أَكْتُمُهُ قَالَ إِنَّ أَوَّلَ مَا أُبْدِي أَنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَيْسَ إِلَهٌ غَيْرَهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَذَلِكَ رَبُّنَا لَيْسَ مَعَهُ إِلَهٌ غَيْرُهُ ثُمَّ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَذَلِكَ مُحَمَّدٌ عَبْدُ اللَّهِ مُقِرٌّ لَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ وَ رَسُولُهُ إِلَي خَلْقِهِ ثُمَّ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيّاً كَانَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ الْمَفْرُوضَةِ عَلَي الْعِبَادِ مِثْلُ مَا كَانَ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله عَلَي النَّاسِ فَقَالَ كَذَلِكَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ كَانَ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَي الْخَلْقِ مِثْلُ مَا كَانَ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ صلي الله عليهما قَالَ فَقَالَ كَذَلِكَ كَانَ الْحَسَنُ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ كَانَ لِلْحُسَيْنِ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَي الْخَلْقِ بَعْدَ الْحَسَنِ مَا كَانَ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ وَ الْحَسَنِ قَالَ فَكَذَلِكَ كَانَ الْحُسَيْنُ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ كَانَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَي جَمِيعِ الْخَلْقِ كَمَا كَانَ لِلْحُسَيْنِ عليه السلام قَالَ فَكَذَلِكَ كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ عليه السلام كَانَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَي الْخَلْقِ مِثْلُ مَا كَانَ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ فَقَالَ كَذَلِكَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ أَوْرَثَكَ اللَّهُ ذَلِكَ كُلَّهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ حَسْبُكَ اسْكُتِ الْآنَ فَقَدْ قُلْتَ حَقّاً فَسَكَتُّ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيّاً لَهُ عَقِبٌ وَ ذُرِّيَّةٌ إِلَّا أَجْرَي لِآخِرِهِمْ مِثْلَ مَا أَجْرَي لِأَوَّلِهِمْ وَ إِنَّا نَحْنُ ذُرِّيَّةُ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ قَدْ أَجْرَي لِآخِرِنَا مِثْلَ مَا أَجْرَي لِأَوَّلِنَا وَ نَحْنُ عَلَي مِنْهَاجِ نَبِيِّنَا صلي الله عليه و آله لَنَا مِثْلُ مَا لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ(1).
كش، [رجال الكشي] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ دَاوُدَ عَنْ يُوسُفَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَصِفُ لَكَ دِينِيَ الَّذِي أَدِينُ اللَّهَ بِهِ فَإِنْ أَكُنْ عَلَي حَقٍّ فَثَبِّتْنِي وَ إِنْ أَكُنْ عَلَي غَيْرِ الْحَقِّ فَرُدَّنِي إِلَي الْحَقِّ قَالَ هَاتِ قَالَ قُلْتُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ عَلِيّاً كَانَ إِمَامِي
میخواهم دینم را که با آن خدا را میپرستم برای شما بازگو کنم، و پیش از آن نیز گفته بود: میخواهم از شما سؤالی بپرسم. پس فرمود: بپرس که به خدا سوگند هر چه از من بپرسی، پاسخش را یکی یکی به تو خواهم داد و آن را پنهان نخواهم کرد. گفت: اولین چیزی که با آن آغاز میکنم این است که که گواهی میدهم معبودی جز خداوند نیست، یکتاست و شریکی ندارد و معبودی جز او نیست. گفت: پس امام صادق علیه السلام فرمود: همچنین محمد صلی الله علیه وآله بنده خداست که به بندگی خداوند اقرار میکند و فرستاده او برای آفریدگان او است. سپس گفت: و گواهی میدهم حقّ پیروی از علی علیه السلام مانند حق پیروی از محمد صلی الله علیه وآله بر همه بندگان واجب است. گفت: حضرت فرمود: علی علیه السلام نیز چنین عقیدهای داشت؛ گفت: هم چنین برای حسن بن علی علیهما السلام مانند حق پیروی از محمد و علی صلی الله علیهما وآلهما بر همه بندگان واجب است. حضرت فرمود: حسن علیه السلام نیز چنین عقیدهای داشت؛ گفت: گواهی میدهم فرمانبرداری از حسین پس از حسن مانند آنچه از محمد و علی و حسن صلوات الله علیهم واجب بوده است بر همه بندگان واجب میباشد. حضرت فرمود: حسین علیه السلام نیز چنین عقیدهای داشت؛ گفت: پس گواهی میدهم فرمانبرداری از علی بن حسین نیز مانند آنچه از حسین علیه السلام واجب بوده است بر همه بندگان واجب میباشد. حضرت فرمود: علی بن الحسین علیهما السلام نیز چنین عقیدهای داشت؛ گفت: پس گواهی میدهم فرمانبرداری از محمد بن علی علیهما السلام نیز مانند آنچه از علی بن حسین علیهما السلام واجب بوده است بر همه بندگان واجب میباشد. حضرت فرمود: محمد بن علی علیهما السلام نیز چنین عقیدهای داشت؛گفت: پس گواهی میدهم خداوند تو را وارث همه آن قرار داده است. گفت: پس ابوعبدالله علیه السلام فرمود: برای تو کافی است، اکنون دیگر سکوت کن. پس من ساکت شدم. پس حضرت خداوند را سپاس گزارد و او را ستود. پس فرمود: خداوند هیچ پیامبری را نفرستاد که نسل و فرزندانی داشته، مگر اینکه آنچه را برای اولین کس از آنها بوده برای آخرینشان نیز اجرا نموده است. و همانا ما نسل محمد صلی الله علیه و آله هستیم و به راستی آنچه خداوند برای اولین کس از ما جاری کرده برای آخرین کس از ما نیز جاری فرموده و ما بر روش پیامبر خود هستیم. اطاعت از ما مانند اطاعت از او واجب است.(2)
رجال کشی: یوسف گفت: به امام صادق علیه السلام گفتم: دینم را که با آن خداوند را میپرستم برایتان توصیف میکنم، پس اگر درست بود استوارم دارید و اگر غیر از آن بود مرا به سوی حق بازگردانید. فرمود: بگو. گفتم: گواهی میدهم معبودی جز خداوند نیست که یکتاست و شریکی ندارد و محمد بنده و فرستاده اوست و علی علیه السلام پیشوای من است
وَ أَنَّ الْحَسَنَ كَانَ إِمَامِي وَ أَنَّ الْحُسَيْنَ كَانَ إِمَامِي وَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ كَانَ إِمَامِي وَ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ كَانَ إِمَامِي وَ أَنْتَ جُعِلْتُ فِدَاكَ عَلَي مِنْهَاجِ آبَائِكَ قَالَ فَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ مِرَاراً رَحِمَكَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ هَذَا وَ اللَّهِ دِينُ اللَّهِ وَ دِينُ مَلَائِكَتِهِ وَ دِينِي وَ دِينُ آبَائِيَ الَّذِي لَا يَقْبَلُ اللَّهُ غَيْرَهُ(1).
كش، [رجال الكشي] عَنْ جَعْفَرٍ وَ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيَادٍ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَيْكَ دِينِي وَ إِنْ كُنْتُ فِي حَسَنَاتِي مِمَّنْ قَدْ فَرَغَ مِنْ هَذَا قَالَ فَآتِهِ قَالَ قُلْتُ إِنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صلي الله عليه و آله وَ أُقِرُّ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَقَالَ لِي مِثْلَ مَا قُلْتُ وَ أَنَّ عَلِيّاً إِمَامِي فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ مَنْ عَرَفَهُ كَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ جَهِلَهُ كَانَ ضَالًّا وَ مَنْ رَدَّ عَلَيْهِ كَانَ كَافِراً ثُمَّ وَصَفْتُ الْأَئِمَّةَ عليهم السلام حَتَّي انْتَهَيْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ مَا الَّذِي تُرِيدُ أَ تُرِيدُ أَنْ أَتَوَلَّاكَ عَلَي هَذَا فَإِنِّي أَتَوَلَّاكَ عَلَي هَذَا(2).
و إن كنت في حسناتي أي بسبب أفعالي الحسنة و متابعتي إياكم فيها و اطمئناني بها محسوبا ممن فرغ من تصحيح أصول عقائده و فرغ منها و الظاهر أنه كان حسباني أي ظني.
كِتَابُ صِفَاتِ الشِّيعَةِ، لِلصَّدُوقِ رَحِمَهُ اللَّهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: لَيْسَ مِنْ شِيعَتِنَا مَنْ أَنْكَرَ أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ الْمِعْرَاجَ وَ الْمُسَاءَلَةَ فِي الْقَبْرِ وَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ الشَّفَاعَةَ.
وَ عَنِ ابْنِ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: مَنْ أَقَرَّ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ وَ نَفَي التَّشْبِيهَ عَنْهُ وَ نَزَّهَهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ وَ أَقَرَّ أَنَّ لَهُ الْحَوْلَ وَ الْقُوَّةَ وَ الْإِرَادَةَ وَ الْمَشِيَّةَ وَ الْخَلْقَ وَ الْأَمْرَ وَ الْقَضَاءَ وَ الْقَدَرَ وَ أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ خَلْقَ تَقْدِيرٍ لَا خَلْقَ تَكْوِينٍ وَ شَهِدَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَنَّ عَلِيّاً وَ الْأَئِمَّةَ بَعْدَهُ حُجَجُ اللَّهِ وَ وَالَي أَوْلِيَاءَهُمْ وَ عَادَي أَعْدَاءَهُمْ وَ اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ وَ أَقَرَّ بِالرَّجْعَةِ
و حسن علیه السلام پیشوای من است، و حسین علیه السلام پیشوای من است، و علی بن حسین علیهما السلام پیشوای من است، و محمد بن علی علیهما السلام پیشوای من است، و شما که فدایتان شوم بر روش پدران خود هستید. گفت: پس در این هنگام حضرت چند مرتبه فرمود: خداوند تو را رحمت کند، سپس فرمود: به خدا سوگند این دین خداوند و دین فرشتگان او و دین من و پدران من است که خداوند چیزی جز آن را نمیپذیرد.(3)
رجال کشی: حسن بن زیاد عطار از امام صادق علیه السلام نقل میکند و میگوید: به ایشان گفتم: میخواهم دینم را بر شما عرضه کنم، اگر چه در نیکیهایم از کسانی باشم که از (امر تصحیح عقایدم) فارغ شدهام. فرمود: بگو. گفت: گفتم: گواهی میدهم معبودی جز خداوند نیست که شریکی ندارد و محمد صلی الله علیه وآله بنده و فرستاده اوست. و به آنچه از جانب خداوند آورده است اقرار میکنم. پس مانند آنچه گفتم را به من فرمود، و (گفتم) اینکه علی علیه السلام پیشوای من است و خداوند فرمانبرداری از او را واجب گردانده است. هر کس او را بشناسد مؤمن است و هر که نسبت به حق او نادان باشد گمراه است و هر کس او را نپذیرد کافر شده است. سپس امامان را توصیف کردم تا آنکه به ایشان رسیدم. پس فرمود: چه میخواهی؟ آیا میخواهی این عقیده را به تو واگذارم؟ پس همانا من این عقیده را به تو واگذار میکنم.(4)
«و إن کنت فی حسناتی» یعنی به وسیله کارهای نیکم و پیرویام از شما در آن و اطمینانم از آن از جمله کسانی باشم که از تصحیح عقاید خود بینیاز شدهاند. و به نظر میرسد «حسبانی» بوده است، یعنی گمان من.
صفات الشیعة: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس چهار چیز را انکار کند از شیعیان ما نیست: معراج و سؤال در قبر و آفرینش بهشت و دوزخ و شفاعت .
و امام رضا علیه السلام فرمود: هر کس به یگانگی خداوند اقرار کند و تشبیه را از او نفی کند و او را از آنچه شایسته او نیست پاک بداند و اقرار کند که نیرو و جنبش و اراده و خواست و آفرینش و فرمان و قضا و قدر از جانب اوست، و اینکه کارهای بندگان به آفرینش تقدیر آفریده شده است و نه آفرینش تکوینی، و گواهی به اینکه محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست و علی و امامان پس از او حجت خدا هستند و دوستی با دوستان آنان و دشمنی با دشمنان آنها، و دوری از گناهان بزرگ و به رجعت
وَ الْمُتْعَتَيْنِ وَ آمَنَ بِالْمِعْرَاجِ وَ الْمُسَاءَلَةِ فِي الْقَبْرِ وَ الْحَوْضِ وَ الشَّفَاعَةِ وَ خَلْقِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ الصِّرَاطِ وَ الْمِيزَانِ وَ الْبَعْثِ وَ النُّشُورِ وَ الْجَزَاءِ وَ الْحِسَابِ فَهُوَ مُؤْمِنٌ حَقّاً وَ هُوَ مِنْ شِيعَتِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ(1).
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَي عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّكُمْ لَا تَكُونُونَ صَالِحِينَ حَتَّي تَعْرِفُوا وَ لَا تَعْرِفُونَ حَتَّي تُصَدِّقُوا وَ لَا تُصَدِّقُونَ حَتَّي تُسَلِّمُوا أَبْوَاباً أَرْبَعَةً لَا يَصْلُحُ أَوَّلُهَا إِلَّا بِآخِرِهَا ضَلَّ أَصْحَابُ الثَّلَاثَةِ وَ تَاهُوا تَيْهاً بَعِيداً إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَا يَقْبَلُ إِلَّا الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَ لَا يَتَقَبَّلُ إِلَّا بِالْوَفَاءِ بِالشُّرُوطِ وَ الْعُهُودِ وَ مَنْ وَفَي لِلَّهِ بِشُرُوطِهِ وَ اسْتَكْمَلَ مَا وَصَفَ فِي عَهْدِهِ نَالَ مِمَّا عِنْدَهُ وَ اسْتَكْمَلَ وَعْدَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَخْبَرَ الْعِبَادَ بِطُرُقِ الْهُدَي وَ شَرَعَ لَهُمْ فِيهَا الْمَنَارَ وَ أَخْبَرَهُمْ كَيْفَ يَسْلُكُونَ فَقَالَ وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدي وَ قَالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ(2)فَمَنِ اتَّقَي عَزَّ وَ جَلَّ فِيمَا أَمَرَهُ لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُؤْمِناً بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله.
هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ فَاتَ قَوْمٌ وَ مَاتُوا قَبْلَ أَنْ يَهْتَدُوا فَظَنُّوا أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ أَشْرَكُوا مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّهُ مَنْ أَتَي الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا اهْتَدَي وَ مَنْ أَخَذَ فِي غَيْرِهَا سَلَكَ طَرِيقَ الرَّدَي وَصَلَ اللَّهُ طَاعَةَ وَلِيِّ أَمْرِهِ بِطَاعَةِ رَسُولِهِ وَ طَاعَةَ رَسُولِهِ بِطَاعَتِهِ فَمَنْ تَرَكَ طَاعَةَ وُلَاةِ الْأَمْرِ لَمْ يُطِعِ اللَّهَ وَ لَا رَسُولَهُ وَ هُوَ الْإِقْرَارُ بِمَا نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ(3)وَ الْتَمِسُوا الْبُيُوتَ الَّتِي أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ فَإِنَّهُ قَدْ خَبَّرَكُمْ أَنَّهُمْ رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ(4).
إِنَّ اللَّهَ قَدِ اسْتَخْلَصَ الرُّسُلَ لِأَمْرِهِ ثُمَّ اسْتَخْلَصَهُمْ مُصَدِّقِينَ لِذَلِكَ فِي نُذُرِهِ
و به متعه حج و نکاح و معراج و پرسش قبر و حوض و شفاعت و آفرینش بهشت و جهنم و صراط و میزان و برانگیخته شدن و پاداش و حساب اعتراف کند، پس او مؤمن راستین است و از پیروان ما اهل بیت میباشد.(5)
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شما نیکوکار نخواهید گشت مگر اینکه شناخت یابید و شناخت نمییابید مگر اینکه تصدیق کنید و تصدیق نخواهید کرد مگر اینکه به چهار مسأله که اولین آن جز با آخرین آن درست نگردد، تسلیم گردید. کسانی که تنها به سه مسأله چنگ زدند، گمراه شده و بسیار به بیراهه رفتند. خداوند تبارک و تعالی جز عمل نیک را نمیپذیرد و آن را جز با وفا به شروط و پیمانها قبول نمیکند. هر کس به شرطهای خداوند وفا نموده و آنچه را که خداوند در پیمانش ذکر نموده کامل گرداند، به آنچه نزد خداست میرسد و مستحق وعدههای خداوند به طور کامل خواهد شد. خداوند عزوجل راه هدایت را به بندگان نشان داد و در آن برای آنان چراغهایی قرار داد و به آنان آموخت که چگونه راه بپیمایند. و فرمود: {من برای کسی که توبه نماید و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد و سپس هدایت یابد، بسیار آمرزندههستم}(6)
و فرموده است : {همانا خداوند از پرهیزگاران میپذیر}(7)پس هر کس در آنچه خداوند بدان دستور داده از خداوند پروا نماید، خداوند عز و جل را در حالی ملاقات میکند که به آنچه که محمد صلی الله علیه و آله آورده ایمان دارد. هیهات، هیهات، قومی درگذشتند و پیش از آنکه هدایت یابند، مردند و گمان بردند که ایمان آوردند و ندانسته مشرک گشتند. هر کس از درِ خانهها وارد خانه شود، هدایت یافته و هر کس راه دیگر در پیش گیرد راه هلاکت پیموده است. خداوند فرمانبرداری از ولی امر خود را به فرمانبرداری از پیامبرش پیوند داده است و فرمانبرداری از پیامبرش را به فرمانبرداری از خودش پیوند داده است. پس هر کس اطاعت والیان امر را ترک گوید، از خداوند و از پیامبرش اطاعت نکرده است. و این اقرار به چیزی است که از جانب خداوند نازل شده است: {در هر مسجدی جامه خود را برگیرید} و خانههایی را بجویید {که خداوند اجازه فرموده که [قدر و منزلت] آنها رفعت یابد و نامش در آنها یاد شود.} زیرا او به شما خبر داده که آنان {مردانی هستند که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات، به خود مشغول نمیدارد، و از روزی که دلها و دیدهها در آن زیرورو میشود میهراسند} خداوند پیامبران را برای [ابلاغ] فرمان خود برگزید، سپس آنان (والیان امر) را برای تصدیق فرمان خود درباره بیم دادن خود برگزید.
فَقَالَ وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ(1)تَاهَ مَنْ جَهِلَ وَ اهْتَدَي مَنْ أَبْصَرَ وَ عَقَلَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ فَإِنَّها لا تَعْمَي الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ(2)وَ كَيْفَ يَهْتَدِي مَنْ لَمْ يُبْصِرْ وَ كَيْفَ يُبْصِرُ مَنْ لَمْ يُنْذَرْ اتَّبِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَقِرُّوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اتَّبِعُوا آثَارَ الْهُدَي فَإِنَّهَا عَلَامَاتُ الْأَمَانَةِ وَ التُّقَي وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَوْ أَنْكَرَ رَجُلٌ عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ وَ أَقَرَّ بِمَنْ سِوَاهُ مِنَ الرُّسُلِ لَمْ يُؤْمِنْ اقْتَصُّوا الطَّرِيقَ بِالْتِمَاسِ الْمَنَارِ وَ الْتَمِسُوا مِنْ وَرَاءِ الْحُجُبِ الْآثَارَ تَسْتَكْمِلُوا أَمْرَ دِينِكُمْ وَ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ(3).
قد مضي الخبر في كتاب الإمامة(4)و شرحناه هناك و نوضح هنا بعض التوضيح حتي تعرفوا قيل أي إمام الزمان حتي تصدقوا أي الإمام و تعده صادقا فيما يقول حتي تسلموا أبوابا أربعة قد مضي الكلام في الأبواب مفصلا و قال المحدث الأسترآبادي رحمه الله إشارة إلي الإقرار بالله و الإقرار برسوله و الإقرار بما جاء به الرسول صلي الله عليه و آله و الإقرار بتراجمة ما جاء به الرسول صلي الله عليه و آله و التيه التحير و الذهاب عن الطريق القصد يقال تاه في الأرض إذا ذهب متحيرا كما في القاموس إن الله أخبر العباد تفصيل لما أجمل عليه السلام سابقا و بيان للأبواب و الشروط و العهود المذكورة و المنار جمع منارة علي غير قياس يعني موضع النور و محله.
و قيل كني بالمنار عن الأئمة فإنها صيغة جمع علي ما صرح به ابن الأثير في نهايته و بتقوي الله فيما أمره عن الاهتداء إلي الإمام و الاقتداء به و بإتيان أبوابها عن الدخول في المعرفة من جهة الإمام عليه السلام انتهي.
و استكمل وعده أي استحق وعده كاملا كما قال تعالي أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ(5)مات قوم فيما مضي فات قوم و هو أظهر أي فاتوا عنا و لم
و{و هیچ امّتی نبوده مگر اینکه در آن هشدار دهندهای گذشته است}(6)
هر کس که نادان ماند، گمراه گشت و آن کس که بینا گشت و تعقل نمود هدایت یافت. خداوند عزوجل میفرماید: {در حقیقت، چشمها کور نیست لیکن دلهایی که در سینههاست کور است}(7)و
چگونه ممکن است آن کس که بینا نگشته هدایت یابد؟ وچگونه آن کس که بیم داده نشده، بینا گردد؟ و از رسول خدا صلی الله علیه و آله پیروی کنید و به آنچه که از جانب خداوند نازل شده اقرار نمایید و به دنبال نشانههای هدایت باشید، زیرا آنان نشانه های امانت و پرهیزگاری هستند. و بدانید که هر کس عیسی بن مریم علیهما السلام را انکار نماید و به سایر پیامبران اقرار نماید، چنین فردی ایمان نیاورده است. راه هدایت را با دنبال کردن چراغها بجویید. نشانهها را از پشت پردهها جستجو کنید تا امر دین خود را کامل کنید و به پروردگارتان ایمان آورید.(8)
این حدیث در کتاب امامت(9)بیان شد و در آنجا آن را شرح دادیم و در اینجا برخی توضیحات را میدهیم. «حتی تعرفوا» گفته شده یعنی امام زمان را بشناسید، «حتی تصدقوا» منظور امام است، و او را در آنچه میگوید راستگو بدانی. «حتی تسلموا أبوابا أربعة» سخن درباره درهای چهارگانه به تفصیل بیان شد. و محدث استرآبادی رحمه الله گفته: اشاره است به اقرار به خداوند و پیامبر او و آنچه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آورده است. و اقرار به معانی آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله آورده است. و «التیه» یعنی سرگشتگی و بیرون رفتن از راه میانه، و هنگامی که حیران شود گفته میشود: «تاه فی الأرض» هم چنان که در قاموس آمده است. «إن الله أخبر العباد» تفصیلی است برای آنچه امام علیه السلام در گذشته به طور کوتاه بیان فرمود، و توضیحی است برای ابواب و شرطها و پیمانهایی که یاد شده بود. و «المنار» جمع منارة است و این جمع بدون قاعده است، یعنی جایگاه نور. و گفته شده «منار» کنایه از امامان است، چرا که با صیغه جمع آمده است بر اساس آنچه ابن اثیر در نهایه آورده است. و پرهیزگاری از خداوند در آنچه به آن دستور داده، کنایه از هدایت یافتن به وسیله امام و پیروی از اوست، و وارد شدن از درهای بیوت، کنایه از به دست آوردن شناخت از طریق امام است. پایان.
و «استکمل وعده» یعنی به طور کامل سزاوار وعده شد. آنچنان که خداوند متعال فرمود: {به پیمان خود وفا کنید تا من به وعده شما وفا کنم.}(10)«مات قوم فیما مضی» یعنی «فاتوا» به این معنا که گروهی از دست رفتند. و این صحیحتر به نظر میرسد. چرا که از ما درگذشتند و با ما
يبايعونا أو ماتوا فالثاني تأكيد من أتي البيوت أي بيوت الإيمان و العلم و الحكمة من أبوابها و هم الأئمة إشارة إلي تأويل قوله تعالي وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها(1).
وصل الله إشارة إلي قوله تعالي أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ(2)و قوله أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ(3)و قوله مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ(4)خُذُوا زِينَتَكُمْ إما بيان لما نزل أو استئناف و أول عليه السلام الزينة بمعرفة الإمام و المسجد بمطلق العبادة و البيوت ببيوت أهل العصمة سلام الله عليهم و الرجال بهم عليهم السلام و المراد بعدم إلهائهم التجارة و البيع عن ذكر الله أنهم يجمعون بين ذين و ذاك لا أنهم يتركونهما رأسا كما ورد النص عليه في خبر آخر.
قوله عليه السلام ثم استخلصهم الضمير راجع إلي ولاة الأمر و ذلك إشارة إلي الأمر أي استخلص و اصطفي الأوصياء حال كونهم مصدقين لأمر الرسالة في النذر و هم الرسل فقوله في نذره متعلق بقوله مصدقين و يحتمل أن يكون في نذره أيضا حالا أي حال كونهم مندرجين في النذر و يمكن أن يكون ضمير استخلصهم راجعا إلي الرسل أي ثم بعد إرسال الرسل استخلصهم و أمرهم بأن يصدقوا أمر الخلافة في النذر بعدهم و هم الأوصياء عليهم السلام و قيل ثم للتراخي في الرتبة دون الزمان يعني وقع ذلك الاستخلاص لهم حال كونهم مصدقين لذلك الاستخلاص في سائر نذره أيضا بمعني تصديق كل منهم لذلك في الباقين و استشهد علي استمرارهم في الإنذار بقوله تعالي وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ ثم بين وجوب النذير و وجوب معرفته بتوقف الاهتداء علي الإبصار و توقف الإبصار علي الإنذار و توقف الإنذار علي وجوب النذير و معرفته و أشار بآثار الهدي إلي الأئمة عليهم السلام.
و في بعض النسخ ابتغوا آثار الهدي بتقديم الموحدة علي المثناة و الغين المعجمة و نبه بقوله لو أنكر رجل عيسي عليه السلام علي وجوب الإيمان بهم جميعا من غير تخلف
بیعت نکردند، یا اینکه مردند. و دومین «ماتوا» تأکید است. «من أتی البیوت» یعنی خانههای ایمان و علم و حکمت، «من أبوابها» و آن ابواب امامان هستند، اشاره به معنای کلام خداوند متعال: {و خانهها را از درهایشان وارد شوید}(5)
«وصل الله» اشارهای است به سخن خداوند که {از خداوند اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان فرمان در میان شما پیروی کنید}(6)
و نیز اشاره است به این آیه که {از خداوند و پیامبرش پیروی کنید}(7)و این آیه که {هر کس از پیامبر پیروی کند همانا خداوند را اطاعت کرده است}.(8)«خذوا زینتکم» یا توضیحی است برای آنچه نازل شده که قبلا در کلام آمد، و یا از سر گرفتن کلام است. و امام علیه السلام معنای زینت را شناخت امام دانسته و مسجد را به معنای همه عبادتها میداند و خانهها را خانههای معصومان سلام الله علیهم، و «الرجال» را خود امامان علیهم السلام میداند. و منظور از مشغول نگشتن آنها با خرید و فروش و تجارت از یاد خداوند این است که آنها میان این و آن جمع نمودهاند؛ نه اینکه تجارت و بیع را اساساً کنار گذاشتهاند، همچنان که در حدیث دیگری بیان شده است. در سخن امام علیه السلام که «ثم استخلصهم» ضمیر منصوب به «ولاة امر» بازمیگردد و «ذلک» اشاره به امر است، یعنی جانشینان را در حالی که در امر رسالت تصدیق کننده بودند در میان انذار کنندگان خالص گردانید و آنان را برگزید، و آن انذاردهندگان فرستادگان هستند. پس این سخن «فی نذره» متعلق به «مصدقین» است. و شاید در «نذره» نیز حال وجود داشته باشد، یعنی در حالی که در میان انذارکنندگان مندرج بودهاند، و ممکن است ضمیر «استخلصهم» به «الرسل» بازگردد، یعنی پس از فرستادن فرستادگان آنها را خالص گرداند و به آنها دستور داد امر جانشینی را در انذارکنندگان پس از خود تصدیق کنند، و آنان اوصیاء علیهم السلام هستند. و گفته شده «ثم» برای تراخی در رتبه است نه فاصله زمانی، یعنی این خالص شدن در حالی برایشان رخ داد که آنان خالص شدن را برای انذارکنندگان دیگر نیز تصدیق کرده بودند، به معنای تصدیق هر یک از آنان برای سایرین، و برای بیان استمرار در انذار، از سخن خداوند متعال شاهد آورده که فرمود: {و هیچ امتی نیست مگر آنکه انذار کنندهای در آن بوده است.} سپس ضرورت وجود انذارکننده و ضرورت شناخت او را با متوقف بودن هدایت بر بصیرت داشتن، و توقف بصیرت داشتن بر انذار و توقف انذار بر لازم بودن انذار کننده و شناخت او بیان نموده است. و با «آثار الهدی» به امامان علیهم السلام اشاره کرده است.
و در برخی نسخهها «ابتغوا آثار الهدی» با پیش انداختن باء بر تاء و غین آمده است، و امام علیه السلام با این سخن که: «اگر کسی عیسی علیه السلام را انکار کند» به لزوم ایمان به همه انبیاء بدون سرپیچی
عن أحد منهم ثم كرر الوصية بالاقتداء بهم معللا بأنهم منار طريق الله و أمر بالتماس آثارهم إن لم يتيسر الوصول إليهم
محص، [التمحيص] عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ افْتَرَضْتُ عَلَي عِبَادِي عَشَرَةَ فَرَائِضَ إِذَا عَرَفُوهَا أَسْكَنْتُهُمْ مَلَكُوتِي وَ أَبَحْتُهُمْ جِنَانِي أَوَّلُهَا مَعْرِفَتِي وَ الثَّانِيَةُ مَعْرِفَةُ رَسُولِي إِلَي خَلْقِي وَ الْإِقْرَارُ بِهِ وَ التَّصْدِيقُ لَهُ وَ الثَّالِثَةُ مَعْرِفَةُ أَوْلِيَائِي وَ أَنَّهُمُ الْحُجَجُ عَلَي خَلْقِي مَنْ وَالاهُمْ فَقَدْ وَالانِي وَ مَنْ عَادَاهُمْ فَقَدْ عَادَانِي وَ هُمُ الْعَلَمُ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَ خَلْقِي وَ مَنْ أَنْكَرَهُمْ أَصْلَيْتُهُ نَارِي وَ ضَاعَفْتُ عَلَيْهِ عَذَابِي وَ الرَّابِعَةُ مَعْرِفَةُ الْأَشْخَاصِ الَّذِينَ أُقِيمُوا مِنْ ضِيَاءِ قُدْسِي وَ هُمْ قُوَّامُ قِسْطِي وَ الْخَامِسَةُ مَعْرِفَةُ الْقُوَّامِ بِفَضْلِهِمْ وَ التَّصْدِيقُ لَهُمْ وَ السَّادِسَةُ مَعْرِفَةُ عَدُوِّي إِبْلِيسَ وَ مَا كَانَ مِنْ ذَاتِهِ وَ أَعْوَانِهِ وَ السَّابِعَةُ قَبُولُ أَمْرِي وَ التَّصْدِيقُ لِرُسُلِي وَ الثَّامِنَةُ كِتْمَانُ سِرِّي وَ سِرِّ أَوْلِيَائِي وَ التَّاسِعَةُ تَعْظِيمُ أَهْلِ صَفْوَتِي وَ الْقَبُولُ عَنْهُمْ وَ الرَّدُّ إِلَيْهِمْ فِيمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ حَتَّي يَخْرُجَ الشَّرْحُ مِنْهُمْ وَ الْعَاشِرَةُ أَنْ يَكُونَ هُوَ وَ أَخُوهُ فِي الدِّينِ وَ الدُّنْيَا شَرَعاً سَوَاءً فَإِذَا كَانُوا كَذَلِكَ أَدْخَلْتُهُمْ مَلَكُوتِي وَ آمَنْتُهُمْ مِنَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ وَ كَانُوا عِنْدِي فِي عِلِّيِّينَ.
كأن الفرق بين الثالثة و الرابعة أن الأولي في الحجج الموجودين وقت الخطاب كعلي و السبطين عليهم السلام و الثانية في الأئمة بعدهم أو الأولي في سائر الأنبياء و الأوصياء و الثانية في أئمتنا عليهم السلام.
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، عَنْ أَبِي الْجَارُودِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام إِنِّي امْرُؤٌ ضَرِيرُ الْبَصَرِ كَبِيرُ السِّنِّ وَ الشُّقَّةُ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ بَعِيدَةٌ وَ أَنَا أُرِيدُ أَمْراً أَدِينُ اللَّهَ بِهِ وَ أَحْتَجُّ بِهِ وَ أَتَمَسَّكُ بِهِ وَ أُبَلِّغُهُ مَنْ خَلَّفْتُ قَالَ فَأَعْجَبَ بِقَوْلِي وَ اسْتَوَي جَالِساً فَقَالَ كَيْفَ قُلْتَ يَا أَبَا الْجَارُودِ رُدَّ عَلَيَّ قَالَ فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ نَعَمْ يَا أَبَا الْجَارُودِ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجُّ الْبَيْتِ
از هیچ یک توجه داده است. سپس سفارش به پیروی از آنان را تکرار میکند و دلیل میآورد که آنان نشانههای راه هدایت هستند و دستور میدهد هرچند رسیدن به ایشان برای ما ممکن نباشد، از گفتار و کردارشان هدایت جویی شود.
التمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزّ و جلّ فرمود: ده چیز را بر بندگانم واجب کردم که اگر آنها را بشناسند، آنان را در ملکوت خود جای میدهم و بهشتم را بر ایشان واجب میگردانم. اولین آنها شناخت من است و دوم شناخت پیامبرم که به سوی بندگانم فرستادم و اقرار به او و تصدیق اوست. و سوم شناخت دوستان من و اینکه آنان حجتهای من بر مخلوقاتم هستند، هر کس آنان را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر که با آنان دشمنی کند مرا دشمن داشته و آنها نشانههای میان من و بندگانم هستند. هر کس آنها را انکار کند، او را به دوزخ میفرستم و عذاب خود را بر او دو چندان میکنم. و چهارم شناخت کسانی است که از نور قدس من برپا داشته شدهاند و آنان پایههای عدل و داد من هستند. و پنجم شناخت کسانی که قائم به برتری و تصدیق آنها هستند. و ششم شناخت دشمن من ابلیس است و آنچه ذات و یاران او را تشکیل میدهد. و هفتم پذیرش دستور من و تصدیق فرستادگان من است و هشتم پوشیده داشتن راز من و راز دوستان من است. و نهم بزرگداشت خاصان و برگزیدگان من و پذیرش آنان و مراجعه به آنها در موارد اختلاف شما است، تا آنکه آنان حکم را تبیین کنند. و دهم اینکه او و برادرش در دین و دنیا برابر هستند. پس هنگامی که چنین باشد، او را وارد ملکوت خود میکنم و از بیم و ترس بزرگ ایمن میگردانم و در علیین با من هستند .
گویی فرق میان فریضه سوم و چهارم در این است که اولی برای حجتهای زنده در زمان بیان سخن است، مانند علی و دو فرزندش علیهم السلام، و دومی برای امامان پس از آنهاست. یا اولی برای پیامبران و جانشینان دیگر است و دومی برای امامان ما علیهم السلام است.
دعوات راوندی: ابوجارود گفت: به امام باقر علیه السلام گفتم: من مردی نابینا و مسن هستم و فاصله بین من و شما دور است، و من چیزی میخواهم که خداوند را با آن بپرستم و برایم حجت باشد و به آن چنگ بزنم و آن را برای آیندگان خود به جای گذارم. گفت: سخن من برای حضرت پسندیده آمد و راست نشست و سپس فرمود: ای اباجارود، کلامت را تکرار کن، پس تکرار کردم. فرمودند: بله ای ابوجارود، آنچه طلب کردی، گواهی به یگانگی خداوند که معبودی جز او نیست، و اینکه محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست، و برپاداشتن نماز و دادن زکات و روزه ماه رمضان و حج خانه خدا
وَ وَلَايَةُ وَلِيِّنَا وَ عَدَاوَةُ عَدُوِّنَا وَ التَّسْلِيمُ لِأَمْرِنَا وَ انْتِظَارُ قَائِمِنَا وَ الْوَرَعُ وَ الِاجْتِهَادُ.
كا، [الكافي] بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَلْ تَعْرِفُ مَوَدَّتِي لَكُمْ وَ انْقِطَاعِي إِلَيْكُمْ وَ مُوَالاتِي إِيَّاكُمْ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ قَالَ فَقُلْتُ فَإِنِّي أَسْأَلُكَ مَسْأَلَةً تُجِيبُنِي فِيهَا فَإِنِّي مَكْفُوفُ الْبَصَرِ قَلِيلُ الْمَشْيِ لَا أَسْتَطِيعُ زِيَارَتَكُمْ كُلَّ حِينٍ قَالَ هَاتِ حَاجَتَكَ قُلْتُ أَخْبِرْنِي بِدِينِكَ الَّذِي تَدِينُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ أَنْتَ وَ أَهْلُ بَيْتِكَ لِأَدِينَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ قَالَ إِنْ كُنْتَ أَقْصَرْتَ الْخُطْبَةَ فَقَدْ أَعْظَمْتَ الْمَسْأَلَةَ وَ اللَّهِ لَأُعْطِيَنَّكَ دِينِي وَ دِينَ آبَائِيَ الَّذِي نَدِينُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الْإِقْرَارَ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ الْوَلَايَةَ لِوَلِيِّنَا وَ الْبَرَاءَةَ مِنْ عَدُوِّنَا وَ التَّسْلِيمَ لِأَمْرِنَا وَ انْتِظَارَ قَائِمِنَا وَ الِاجْتِهَادَ وَ الْوَرَعَ(1).
أقصرت الخطبة الظاهر أن الخطبة بضم الخاء أي ما يتقدم من الكلام المناسب قبل إظهار المطلوب و كأنه عليه السلام عد خطبته قصيرة مع طولها إعظاما للمسألة و إيذانا بأن هذا المقصود الجليل يستدعي أطول من ذلك من الخطبة و قيل إقصاره إياها اكتفاؤه بالاستفهام من غير بيان و إعلام و منهم من قرأ الخطبة بالكسر مستعارة من خطبة النساء و هو تكلف قال في النهاية في الحديث أن أعرابيا جاءه فقال علمني عملا يدخلني الجنة فقال لئن كنت أقصرت الخطبة لقد أعرضت المسألة أي جئت بالخطبة قصيرة و بالمسألة عريضة يعني قللت الخطبة و أعظمت المسألة.
و التسليم لأمرنا أي الرضا قلبا بما يصدر عنهم قولا و فعلا من اختيارهم المهادنة أو القتال أو الظهور أو الغيبة و سائر ما يصدر عنهم مما تعجز العقول عن إدراكه و الأفهام عن استنباط علته كما قال تعالي فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّي يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً(2)
و دوستی با دوستان ما و دشمنی با دشمنان ما و تسلیم بودن برای دستور ما و انتظار کشیدن برای قائم ما و ورع و کوشش میباشد.
ابوالجارود گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم : ای فرزند رسول خدا، آیا میدانی که من نسبت به شما محبت دارم و از همه بریده و به سوی شما آمدهام و دوستی شما را دارم؟ حضرت فرمود: آری. گفتم: پس من سؤالی را از شما میپرسم که جواب آن را به من بگویید. زیرا که من نابینا هستم و بسیار کم راه میپیمایم و نمیتوانم در هر وقتی به دیدار شما آیم. حضرت فرمود: خواستهات را بگو. گفتم: درباره دین خود که با آن خود و خاندانت بندگی خداوند را به جای میآورید، برایم بگویید تا من با همان دین خداوند را بندگی کنم. فرمود: گرچه سخن کوتاه کردی، اما مطلب مهمی پرسیدی. به خدا قسم که دین خود و دین پدرانم را که با آن خداوند را بندگی میکنیم، برایت میگویم [که آن عبارت است از ]: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خداوند یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداوند است و اقرار به آنچه که از نزد خداوند آورده است. و [نیز] پذیرفتن ولایت از ولی ما و بیزاری از دشمنان ما و تسلیم به امر ما و انتظار قائم ما و کوشش و پارسایی.(3)
«أقصرت الخطبة» به نظر میرسد خطبه با ضمه خاء یعنی سخن مناسبی که پیش از بیان خواسته گفته میشود. و گویی امام علیه السلام با وجود طولانی بودن خطبه آن را کوتاه دانسته است تا مسئله را بزرگ نمایش داده و اعلام کند که این مطلب بزرگ نیاز به خطبه طولانیتری دارد. و گفته شده کوتاه دانستن آن توسط امام از این جهت است که راوی بدون بیان و اعلام چیزی از مطلب سؤال کرده. و برخی از شرّاح نیز خطبه را با کسره میخوانند، که استعاره از خواستگاری زنان است و این تکلف آمیز است. در نهایه در حدیثی آمده که یک نفر اعرابی نزد حضرت آمد و گفت: چیزی به من بیاموز که مرا وارد بهشت گرداند. پس حضرت فرمود: اگرچه خطبه را کوتاه کردی اما پرسشی بزرگ را بیان نمودهای. یعنی خطبهای کوتاه خواندی و پرسشی طولانی را بیان کردی، یعنی سخن را اندک کرده و درخواست را بزرگ نمودی.
و «التسلیم لأمرنا» یعنی رضایت قلبی از گفتار و کردار آنها که از آنها صادر میشود، از انتخاب صلح گرفته تا قیام و جنگ و یا ظهور و غیبت و هر چیز دیگری که آنها انجام دهند و اندیشهها از درک آن ناتوان است و نمیتواند دلیل آن را بفهمد، آنچنان که خداوند بزرگ میفرماید: {به پروردگارت سوگند آنان ایمان نخواهند آورد تا اینکه در اختلافات خود حکم را به تو واگذار کنند، سپس در وجود خود هیچ مانعی برای اجرای حکم تو نبینند و کاملا تسلیم گردند.}(4)
و الاجتهاد بذل الجهد في الطاعات و الورع الاجتناب عن المعاصي بل الشبهات و المكروهات.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُهُ يَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَخْبِرْنِي عَنِ الدِّينِ الَّذِي افْتَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي الْعِبَادِ مَا لَا يَسَعُهُمْ جَهْلُهُ وَ لَا يَقْبَلُ مِنْهُمْ غَيْرَهُ مَا هُوَ فَقَالَ أَعِدْ عَلَيَّ فَأَعَادَ عَلَيْهِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ سَكَتَ قَلِيلًا ثُمَّ قَالَ وَ الْوَلَايَةُ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ قَالَ هَذَا الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي الْعِبَادِ لَا يَسْأَلُ الرَّبُّ الْعِبَادَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولَ أَلَّا زِدْتَنِي عَلَي مَا افْتَرَضْتُ عَلَيْكُمْ وَ لَكِنْ مَنْ زَادَ زَادَهُ اللَّهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ سَنَّ سُنَناً حَسَنَةً جَمِيلَةً يَنْبَغِي لِلنَّاسِ الْأَخْذُ بِهَا(1).
قوله ما لا يسعهم عطف بيان للدين أو مبتدأ و ما هو خبره قوله أعد علي كان الأمر بالإعادة لسماع الحاضرين و إقبالهم إليه أو لإظهار حسن الكلام و التلذذ بسماعه و كأنه يدخل في شهادة التوحيد ما يتعلق بمعرفة الله من صفات ذاته و صفات فعله و في شهادة الرسالة ما يتعلق بمعرفة الأنبياء و صفاتهم و كذا الإقرار بالمعاد داخل في الأولي أو في الثانية لإخبار النبي بذلك و إقام الصلاة حذفت التاء للاختصار و قيل المراد بإقامتها إدامتها و قيل فعلها علي ما ينبغي و قيل فعلها في أفضل أوقاتها و قيل جاء علي عرف القرآن في التعبير من فعل الصلاة بلفظ الإقامة دون أخواتها و ذلك لما اختصت به من كثرة ما يتوقف عليه من الشرائط و الفرائض و السنن و الفضائل و إقامتها إدامة فعلها مستوفاة جميع ذلك.
و يمكن أن تكون ذكر الإقامة لتشبيه الصلاة من الإيمان بمنزلة العمود من الفسطاط كما ورد في الخبر و إنما لم يذكر الجهاد لأنه لا يجب
و «الاجتهاد» سعی و کوشش در انجام دستورات است، و «الورع» دوری از گناهان و بلکه کارهای شبههناک و مکروه است.
الکافی: ابوبصیر از امام صادق علیه السلام سؤال پرسید و گفت: فدایت گردم، مرا از دینی آگاه کن که خداوند عزوجل بر بندگان واجب ساخت. همان دینی که عدم آگاهی از آن بر بندگان روا نیست و غیر از آن از آنان پذیرفته نیست. آن دین کدام است؟ حضرت فرمود: سؤالت را دوباره بگو. او بار دیگر سؤال خود را تکرار کرد. حضرت فرمود: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خداوند یگانه نیست و محمد فرستاده خداوند است و برپاداشتن نماز و ادای زکات و حج خانه خدای برای کسی که بتواند راهی به سوی آن بیابد و روزه ماه رمضان. سپس اندکی سکوت نمود و بعد دو مرتبه فرمود : و ولایت. و این چیزی است که خداوند بر بندگان واجب نموده است. و خداوند در روز قیامت از بندگان خود نخواهد پرسید که چرا افزون بر آنچه که بر تو واجب نمودم، عملی برایم انجام ندادی؟ اما هر کس که عمل بیشتر انجام دهد، خداوند هم پاداش او را بیشتر میکند. رسول خدا صلی الله علیه و آله سنت های نیکو و زیبایی برجای گذاشت که شایسته است که مردم بدان عمل کنند.(2)
این سخن که «ما لایسعهم» عطف بیان برای دین یا مبتداست، و «ما هو» خبر آن است، این کلام که: «أعد علی» گویا دستور به تکرار برای شنیدن حاضران و توجه آنها به او بوده است، و یا برای آشکار کردن نیکویی سخن و خوشایندی شنیدن آن بوده است. و گویا ایشان هر آنچه به شناخت خداوند مربوط باشد، از صفات ذات و صفات افعال را در جمله گواهی به یگانگی دانسته است. و هر چه مربوط به شناخت پیامبران و ویژگیهای آنان است را داخل در گواهی به پیامبری آنان دانسته و به همین صورت اقرار به معاد را به دلیل خبر دادن پیامبر از آن، داخل در اولی یا دومی دانسته است. و «إقام الصلاة» تاء برای اختصار حذف شده است. و گفته میشود منظور از برپاداشتن، ادامه دادن نماز بوده، و گفته شده انجام آن به صورت شایسته و یا انجام آن در برترین زمان آن بوده است. و گفته شده بر اساس عرف قرآنی فقط تعبیر انجام نماز را با عبارت «إقام» آورده و نه سایر فرائض دیگر را. و این به دلیل ویژه بودن نماز و فراوانی شرایط و واجبات و آداب و فضیلتهای آن است، و برپاداشتن آن یعنی ادامه انجام آنکه همه اینها را در بر دارد .
ممکن است برپاداشتن برای نماز برای تشبیه آن نسبت به ایمان در جایگاه ستون خیمه باشد، چنان که در حدیث آمده است. و تنها به این دلیل از جهاد نام نبرده که واجب بودن آن تنها
إلا مع الإمام فهو تابع للولاية مندرج تحتها أو لعدم تحقق شرط وجوبه في ذلك الزمان قوله مرتين أي كرر الولاية تأكيدا قوله عليه السلام هذا الذي فرض الله علي العباد أي علم فرضها ضرورة من الدين فيقول ألا زدتني ألا بالتشديد حرف تحضيض و إذا دخل علي الماضي يكون للتعيير و التنديم و كأن المعني أنه لا يسأل عن شيء سوي هذه من جنسها كما أنه من أتي بالصلوات الخمس لا يسأل الله عن النوافل و من أتي بالزكاة الواجبة لا يسأل عن الصدقات المستحبة و هكذا.
مع، [معاني الأخبار] عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ جَعْفَرٍ الْكُنَاسِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا أَدْنَي مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ مُؤْمِناً قَالَ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُقِرُّ بِالطَّاعَةِ وَ يَعْرِفُ إِمَامَ زَمَانِهِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَهُوَ مُؤْمِنٌ(1).
مع، [معاني الأخبار] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ قَالَ: قُلْتُ مَا أَدْنَي مَا يَخْرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْإِيمَانِ قَالَ الرَّأْيُ يَرَاهُ مُخَالِفاً لِلْحَقِّ فَيُقِيمُ عَلَيْهِ(2).
الرأي يراه أي في أصول الدين أو الأعم عمدا أو الأعم مع تقصير و علي كل تقدير يحمل الإيمان علي معني من المعاني المتقدمة.
كِتَابُ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ: أَتَي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا أَدْنَي مَا يَكُونُ بِهِ الرَّجُلُ مُؤْمِناً وَ أَدْنَي مَا يَكُونُ بِهِ كَافِراً
با وجود امام است و مندرج تحت مقوله امامت است. یا به خاطر عدم تحقق شرط واجب بودن آن در آن زمان است. «مرتین» یعنی تکرار ولایت برای تأکید. سخن امام علیه السلام که: «هذا الذی فرض الله علی العباد» یعنی واجب بودن آن را جزء ضروری دین میداند. «فیقول ألا زدتنی» «ألا» با تشدید حرف تحضیض و تشویق است، و هنگامی که در ابتدای فعل ماضی بیاید برای سرزنش و پشیمان ساختن است. گویا معنای آن چنین است که خداوند از چیزی غیر از جنس این امور سؤال نمیکند. همچنان که هر کس نمازهای پنجگانه را بخواند خداوند از او درباره نافلهها نمیپرسد، و هر کس زکات واجب را بپردازد از او درباره صدقات مستحب نمیپرسد و به همین ترتیب .
معانی الأخبار: جعفر کناسی گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: کمترین چیزی که بنده با آن مؤمن است چیست؟ فرمود: شهادت به اینکه معبودی جز خداوند نیست و اینکه محمد صلی الله علیه وآله بنده و فرستاده اوست و اقرار به فرمانبرداری از خدا و شناخت امام زمان خود، پس اگر چنین کند او مؤمن است.(3)
معانی الأخبار: ابو ربیع میگوید: گفتم: کمترین چیزی که انسان را از ایمان خارج میکند چیست؟ فرمود: اینکه بداند عقیدهای برخلاف حق است و به آن پایبند باشد.(4)
«الرأی یراه» یعنی عقیدهای در اصول دین، یا اعم از آن، عمدا یا اعم از تعمد و از سر کوتاهی و در هر صورت ایمان بر یکی از معناهایی که گذشت، حمل فرموده است.
کتاب سلیم بن قیس: مردی نزد امیرمؤمنان علیه السلام آمد و به ایشان گفت: ای امیرمؤمنان، کمترین چیزی که انسان را مؤمن میکند و کمترین چیزی که او را کافر میسازد و
وَ أَدْنَي مَا يَكُونُ بِهِ ضَالًّا قَالَ سَأَلْتَ فَاسْمَعِ الْجَوَابَ أَدْنَي مَا يَكُونُ بِهِ مُؤْمِناً أَنْ يُعَرِّفَهُ اللَّهُ نَفْسَهُ فَيُقِرَّ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ الْوَحْدَانِيَّةِ وَ أَنْ يُعَرِّفَهُ نَبِيَّهُ فَيُقِرَّ لَهُ بِالنُّبُوَّةِ وَ بِالْبَلَاغَةِ وَ أَنْ يُعَرِّفَهُ حُجَّتَهُ فِي أَرْضِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَي خَلْقِهِ فَيُقِرَّ لَهُ بِالطَّاعَةِ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِنْ جَهِلَ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ غَيْرَ مَا وَصَفْتَ قَالَ نَعَمْ إِذَا أُمِرَ أَطَاعَ وَ إِذَا نُهِيَ انْتَهَي وَ أَدْنَي مَا يَكُونُ بِهِ كَافِراً أَنْ يَتَدَيَّنَ بِشَيْءٍ فَيَزْعُمَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِهِ مَا نَهَي اللَّهُ عَنْهُ ثُمَّ يَنْصِبَهُ فَيَتَبَرَّأَ وَ يَتَوَلَّي وَ يَزْعُمَ أَنَّهُ يَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي أَمَرَهُ بِهِ(1)وَ أَدْنَي مَا يَكُونُ بِهِ ضَالًّا أَنْ لَا يَعْرِفَ حُجَّةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَي خَلْقِهِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِطَاعَتِهِ وَ فَرَضَ وَلَايَتَهُ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ سَمِّهِمْ لِي قَالَ الَّذِينَ قَرَنَهُمُ اللَّهُ بِنَفْسِهِ وَ نَبِيِّهِ فَقَالَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ(2)قَالَ أَوْضِحْهُمْ لِي قَالَ الَّذِينَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ فِي آخِرِ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا ثُمَّ قُبِضَ مِنْ يَوْمِهِ إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا كِتَابَ اللَّهِ وَ أَهْلَ بَيْتِي فَإِنَّ اللَّطِيفَ الْخَبِيرَ قَدْ عَهِدَ إِلَيَّ أَنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ كَهَاتَيْنِ إِصْبَعَيَّ فَتَمَسَّكُوا بِهِمَا لَا تَضِلُّوا وَ لَا تَقَدَّمُوهُمْ فَتَهْلِكُوا وَ لَا تَخَلَّفُوا عَنْهُمْ فَتَفَرَّقُوا وَ لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَهُمْ أَعْلَمُ مِنْكُمْ(3).
كا، [الكافي] عن علي عن أبيه عن حماد بن عيسي عن إبراهيم بن عمر اليماني عن ابن أذينة عن أبان بن أبي عياش عن سليم(4): مثله بأدني تغيير
کمترین چیزی که او را گمراه میکند چیست؟ فرمود: سؤال کردی پس جواب را نیز بشنو. کمترین چیزی که او را مؤمن میکند این است که خداوند او را به وی بشناساند، پس به ربوبیت و یگانگی او اقرار کند، و اینکه پیامبر او را بشناسد و به پیامبری او و رساندن پیام او اعتراف کند، و اینکه حجت او در زمین و شاهد او را بر بندگانش بشناسد و به فرمانبرداری از او اقرار کند. گفت: ای امیرمؤمنان، هرچند هر چه غیر آنچه را که گفتی نداند؟ فرمود: بله، هرگاه دستوری داده شود، اطاعت کند و چون از کاری بازداشته شود دست از آن بردارد. و کمترین چیزی که با آن کافر میشود این است که متدین به چیزی شود و گمان کند خداوند او را بدان امر کرده و او را از آن بازنداشته، و سپس آن را به پا دارد و تبرّی و تولّی آن را پیدا کند و گمان کند خدایی را میپرستد که دستور به انجام آن داده است.(5)و کمترین چیزی که با آن گمراه میشود این است که حجت خدا را در زمین و شاهد او را بر بندگان، که خداوند دستور به اطاعت از او داده و سرپرستی او را واجب کرده است، نشناسد. گفت: ای امیرمؤمنان، آنان را برایم نام ببر، فرمود: آنهایی که خداوند ایشان را همراه خود و پیامبرش گردانید و فرمود: {از خداوند اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان امرتان اطاعت کنید.}(6)
گفت: آنان را برایم آشکار گردان. فرمود: کسانی که پیامبر خدا در خطبهای که در واپسین روز از زندگی خود بیان کرد، و همان روز از دنیا رفت، فرمود: همانا من دو چیز را در میان شما گذاشتهام که تا زمانی که به آن دو چنگ زنید گمراه نخواهید شد؛ کتاب خدا و اهل بیتم، پس همانا خداوند مهربان و آگاه با من پیمان بسته که این دو مانند دو انگشت من از هم جدا نمیشوند تا آنکه در حوض بر من وارد شوند. پس به آنها چنگ زنید که گمراه نمیشوید و بر آنان پیشی نگیرید که نابود میگردید و از آنها عقب نمانید که پراکنده میشوید و به آنان نیاموزید که از شما داناتر هستند.(7)
الکافی: به اسناد خود از سلیم(8)مانند آن را با اندکی تغییر آورده است .
البقرة: وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ و قال تعالي لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ الْكِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَي الْمالَ عَلي حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبي إلي قوله أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ(1)
آل عمران: وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ(2)
فاطر: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ(3)
وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ أي صلاتكم كما سيأتي و استدل به علي أن العمل جزء الإيمان و قال البيضاوي أي ثباتكم علي الإيمان و قيل إيمانكم بالقبلة المنسوخة أو صلاتكم إليها لما روي أنه عليه السلام لما وجه إلي الكعبة قالوا كيف بمن مات يا رسول الله قبل التحويل من إخواننا فنزلت(4)وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ أي بر من آمن أو المراد بالبر البار و مقابلة الإيمان بالأعمال تدل علي المغايرة و آخرها حيث قال أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا أي في دعوي الإيمان أو فيما التزموه و تمسكوا به يومئ إلي الجزئية أو الاشتراط و الآيات الدالة علي الطرفين كثيرة مفرقة علي الأبواب و سنتكلم عليها إن شاء الله. و قوله
{و چنین نیست که خداوند ایمان شما را ضایع کند.}
{نیکی چنین نیست که روی خود را به سوی مشرق و مغرب بگردانید، بلکه نیکی این است که به خداوند و روز قیامت و به فرشتگان و پیامبران ایمان آورده و مال خود را برای دوستی خداوند به نزدیکان بدهد.» تا آنجا که: «آنها کسانی هستند که راست گفتند و آنان همان پرهیزکاران هستند.}
{و برای خداوند بر مردم حج خانه واجب است، هر کس که راهی به سوی آن بیابد. و هر کس کافر شود به راستی خداوند از عالمیان بینیاز است.}
{سخن پاک به سوی او بالا میرود و کار شایسته آن را بالا میبرد.}
«و ما کان الله لیضیع إیمانکم» یعنی نماز شما را، همچنان که خواهد آمد، و به این آیه استدلال شده است که عمل جزئی از ایمان است. و بیضاوی گفته است: یعنی پایداری شما بر ایمان. و گفته شده که مراد، ایمان به قبله منسوخ (یعنی بیت المقدس) یا نماز به سوی آن است به دلیل روایتی که ایشان هنگامی که به سوی کعبه برای نماز روی آوردند گفته شد: ای پیامبر خدا، پس برادران ما که پیش از تغییر قبله درگذشتهاند چه میشوند؟ پس آیه نازل شد.(9)«و لکنّ البرّ من آمن» یعنی کسی که ایمان بیاورد، نیکی کند؛ یا منظور از نیکی کننده کار نیک است. و مقابل قرار دادن ایمان و عمل دلیل بر مغایرت این دو است، و پایان آیه که میفرماید: «اولئک الذین صدقوا» یعنی در ادعای ایمان یا در آنچه به آن پایبند بوده و به آن چنگ زدهاند که اشاره به جزئیت و یا شرطیت صدق در ادعای ایمان دارد، و آیاتی که بر دو طرف دلالت دارند بسیار هستند و در ابواب مختلف پراکنده گشتهاند و ان شاء الله از آن سخن خواهیم گفت. و سخن
سبحانه وَ مَنْ كَفَرَ يدل علي دخول الأعمال في الإيمان حيث عد ترك الحج كفرا و إن أوله بعضهم بحمله علي جحد فرض الحج أو حمل الكفر علي كفران النعمة فإن ترك المأمور به كفران لنعمة الأمر.
إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ قيل المراد به العقائد الحقة و قيل كلمة التوحيد و قيل كل قول حسن و الصعود كناية عن القبول من صاحبه و الإثابة عليه وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ يحتمل وجهين أحدهما إرجاع المرفوع إلي العمل و المنصوب إلي الكلم أي العمل الصالح يوجب رفع العقائد و صحتها أو كمالها و قبولها و ثانيهما العكس أي العقائد الحقة شرائط لصحة الأعمال و علي الوجه الأول يناسب الباب و قد يقال المرفوع راجع إلي الله و المنصوب إلي العمل.
كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ قَالَ الْإِيمَانُ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قِيلَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ مُؤْمِناً قَالَ فَأَيْنَ فَرَائِضُ اللَّهِ قَالَ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يَقُولُ لَوْ كَانَ الْإِيمَانُ كَلَاماً لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ صَوْمٌ وَ لَا صَلَاةٌ وَ لَا حَلَالٌ وَ لَا حَرَامٌ قَالَ وَ قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام إِنَّ عِنْدَنَا قَوْماً يَقُولُونَ إِذَا شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَهُوَ مُؤْمِنٌ قَالَ فَلِمَ يُضْرَبُونَ الْحُدُودَ وَ لِمَ يُقْطَعُ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً أَكْرَمَ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ مُؤْمِنٍ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ خُدَّامُ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنَّ جِوَارَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ أَنَّ الْجَنَّةَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ أَنَّ الْحُورَ الْعِينَ لِلْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ قَالَ فَمَا بَالُ مَنْ جَحَدَ الْفَرَائِضَ كَانَ كَافِراً(1).
قوله عليه السلام فأين فرائض الله أقول حاصله أن الإيمان الذي هو سبب لرفع الدرجات و التخلص من العقوبات في الدنيا و الآخرة ليس محض العقائد
خداوند که «و من کفر» دلیل بر داخل شدن اعمال در ایمان است، چرا که ترک حج را به منزله کفر گرفته است. و اگرچه برخی آن را به معنای انکار واجب بودن حج بگیرند، یا کفر را به معنای کفران نعمت حمل کنند. چرا که انجام ندادن دستور به منزله کفران نعمت دستور است.
«الیه یصعد الکلم الطیّب» گفته شده منظور از کلام پاک عقاید راستین است، و گفته شده کلمه توحید است. و گفته شده هر گفتار نیکی است. و بالا رفتن کنایه از پذیرفته شدن از صاحب آن و پاداش گرفتن بر آن است. و «و العمل الصالح یرفعه» بر دو احتمال است، یکی اینکه ضمیر مرفوع در «یرفع» را به عمل برگردانیم و ضمیر منصوب آن را به «الکلم» برگردانیم، یعنی کار شایسته باعث بالا رفتن عقاید و درستی آن یا کمال و پذیرفته شدن آن میشود، و دوم برعکس این؛ یعنی عقاید درست شرط درستی اعمال است. و وجه اول مناسب این باب است. و نیز گفته میشود ضمیر مرفوع به «الله» و ضمیر منصوب به «العمل» بر میگردد.
کنز الکراجکی: امام صادق علیه السلام فرمود: ملعون است، ملعون است هر کس بگوید ایمان فقط به زبان و بدون عمل است.
الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: از امیرالمؤمنین علیه السلام سؤال شد: آیا کسی که شهادت دهد که خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداوند است، مؤمن است؟ حضرت فرمود: پس واجبات الهی چه میشود؟ راوی گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: امام علی علیه السلام میفرمود: اگر ایمان به زبان بود، روزه و نماز و حلال و حرام دربارهاش نازل نمیشد. او گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: در میان ما عدهای هستند که میگویند: هر کس گواهی دهد که خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداوند است، چنین شخصی مؤمن است. حضرت فرمود: پس چرا حد برآنان جاری میشود و دستهایشان بریده میشود؟ و خداوند عزوجل آفریدهای گرامیتر از مؤمن نیافریده است. زیرا فرشتگان خدمتکاران مؤمنان هستند و همسایگی خداوند برای مؤمنان است و بهشت برای مؤمنان است و حوریان سیاه چشم برای مؤمنان است. سپس فرمود: پس چرا کسی که واجبات را انکار کند، کافر است؟(2)
حاصل کلام امام علیه السلام «فأین فرائض الله» این است که ایمانی که باعث بالارفتن درجات و رهایی از مجازات در دنیا و آخرت میشود، تنها عقاید محض نیست
و إلا لم يفرض الله الفرائض و لم يتوعد علي المعاصي و أيضا ما ورد في الآيات و الأخبار من كرامة المؤمنين و درجاتهم و منازلهم ينافي إجراء الحدود عليهم و إذلالهم و إهانتهم فلا بد من خروجهم عن الإيمان حين استحقاقهم تلك العقوبات قوله فما بال من جحد لعل المعني أنه لو كان الإيمان محض التكلم بالشهادتين أو الاعتقاد بهما كما تزعمون لم يكن جحد الفرائض موجبا للكفر مع أنكم توافقوننا في ذلك لورود الأخبار فيه فلم لا تقولون بعدم إيمان تاركي الفرائض و مرتكبي الكبائر أيضا مع ورود الأخبار الكثيرة فيها أيضا و قيل المراد بجحد الفرائض تركها عمدا من غير عذر فإنه يؤذن بالاستخفاف و الجحد.
قال الشهيد الثاني رفع الله درجته في بيان حقيقة الكفر عرفه جماعة بأنه عدم الإيمان عما من شأنه أن يكون مؤمنا سواء كان ذلك العدم بضد أو لا بضد فبالضد كأن يعتقد عدم الأصول التي بمعرفتها يتحقق الإيمان أو عدم شيء منها و بغير الضد كالخالي من الاعتقادين أي اعتقاد ما به يتحقق الإيمان و اعتقاد عدمه و ذلك كالشاك أو الخالي بالكلية كالذي لم يقرع سمعه شيء من الأمور التي يتحقق الإيمان بها و يمكن إدخال الشاك في القسم الأول إذ الضد يخطر بباله و إلا لما صار شاكا.
و اعترض عليه بأن الكفر قد يتحقق مع التصديق بالأصول المعتبرة في الإيمان كما إذا ألقي إنسان المصحف في القاذورات عامدا أو وطئه كذلك أو ترك الإقرار باللسان جحدا و حينئذ فينتقض حد الإيمان منعا و حد الكفر جمعا.
و أجيب تارة بأنا لا نسلم بقاء التصديق لفاعل ذلك و لو سلمنا يجوز أن يكون الشارع جعل وقوع شيء من ذلك علامة و أمارة علي تكذيب فاعل ذلك و عدم تصديقه فيحكم بكفره عند صدور ذلك منه و هذا كما جعل الإقرار باللسان علامة علي الحكم بالإيمان مع أنه قد يكون كافرا في نفس الأمر و تارة بأنه يجوز أن يكون الشارع حكم بكفره ظاهرا عند صدور شيء من ذلك حسما لمادة جرأة المكلفين علي انتهاك حرماته و تعدي حدوده و إن كان التصديق في نفس
که در این صورت خداوند نمیبایست واجبات را قرار میداد و برای گناهان مجازات تعیین میکرد. و همچنین آیات و روایاتی که بر بزرگی مؤمنان و درجات و جایگاههای آنان وارد شده است، با اجرای حد بر آنها و خوار کردن و اهانت به آنها منافات دارد. پس ناگزیر باید آنان را در حال شایستگی برای این مجازاتها از ایمان خارج دانست. این سخن که «فما بال من جحد» شاید به این معنی است که اگر ایمان، محض بر زبان آوردن شهادتین یا اعتقاد به آن دو است، همچنان که گمان میکنید، مخالفت با واجبات نباید به معنای کفر باشد، با اینکه شما به دلیل وجود احادیثی در این مورد، با ما موافق میباشید. پس چرا به ایمان نداشتن ترک کننده فرائض و کسانی که گناهان کبیره را انجام میدهند معتقد نیستید؟ با اینکه در این مورد نیز احادیث فراوانی آمده است. و گفته شده منظور از انکار واجبات، ترک آن از روی عمد و بدون عذر است. چرا که ترک بدون عذر آن موجب سبک شمردن و انکار است.
شهید ثانی رفع الله درجته در بیان حقیقت کفر گفته است: گروهی در تعریف کفر چنین میگویند که کفر عبارت است از ایمان نیاوردن از جانب چیزی که شأن او ایمان داشتن است. خواه این عدم ایمان، ایمان به ضد آن باشد یا ایمان به ضد نباشد. مثال برای ایمان به ضد آن، مانند کسی که معتقد به عدم اصولی است که با شناخت آن اصول، ایمان محقق میشود یا معتقد به عدم یکی از آن اصول باشد، و مثال عدم ایمان به غیر ضدّ مانند کسی که به هیچ یک از ضدین اعتقادی ندارد؛ یعنی نه اعتقاد به آنچه ایمان را محقق میسازد و نه اعتقاد به نبود آن. و این مانند تردید کننده یا شخص کاملا بدون اعتقاد است. مانند کسی که هیچ یک از چیزهایی را که ایمان به آن محقق میشود را تاکنون نشنیده است. و ممکن است تردید کننده را در گروه اول بدانیم، چرا که ضد آن به ذهنش خطور کرده و در غیر این صورت، تردید نمیکرد.
و به شهید ثانی اعتراض شده که در این صورت کفر همراه با تصدیق اصول معتبر در ایمان نیز محقق میشود، مانند کسی که از روی عمد قرآن را در نجاسات بیفکند یا قرآن را زیر پا بگذارد، یا از روی مخالفت اقرار به زبان را ترک کند. و در این صورت تعریف ایمان از حیث مانعیت نقض میگردد و تعریف کفر از حیث جامعیت نقض میشود .
گاهی به این اشکال به این صورت پاسخ داده میشود که ما برای کسی که چنین کاری کند تصدیق را باقی نمیدانیم. و اگر هم آن را بپذیریم شارع میتواند انجام آن عمل را علامت و نشانهای بر تکذیب و عدم تصدیق انجام دهنده این کار بداند و حکم به کفر او در زمان انجام کار بدهد. و این مثل این است که اقرار به زبان نشانهای برای حکم به ایمان قرار داده شده، با وجود اینکه اقرارکننده به زبان، در حقیقت کافر باشد. و گاهی چنین پاسخ دهیم که شرع میتواند هنگام انجام یکی از این کارها حکم ظاهری به کفر او بدهد تا مکلفان دیگر جرأت شکستن حرمتها و تعدی از حدود را پیدا نکنند. هرچند در حقیقت تصدیق،
الأمر حاصلا و غاية ما يلزم من ذلك جواز الحكم بكون شخص واحد مؤمنا و كافرا و هذا لا محذور فيه لأنا نحكم بكفره ظاهرا و إمكان إيمانه باطنا فالموضوع مختلف فلم يتحقق اجتماع المتقابلين ليكون محالا و نظير ذلك ما ذكرناه من دلالة الإقرار علي الإيمان فيحكم به مع جواز كونه كافرا في نفس الأمر.
إن النقض المذكور لا يرد علي جامعية تعريف الكفر و ذلك لأنه قد تبين أن العدم المأخوذ فيه أعم من أن يكون بالضد أو غيره و ما ذكر من موارد النقض داخل في غير الضد كما لا يخفي و حينئذ فجامعيته سالمة لصدقه علي الموارد المذكورة و الناقض و المجيب غفلا عن ذلك.
و يمكن الجواب عن مانعية تعريف الإيمان أيضا بأن نقول من عرف الإيمان بالتصديق المذكور جعل عدم الإتيان بشيء من موارد النقض شرطا في اعتبار ذلك التصديق شرعا و تحقق حقيقة الإيمان و الحاصل أنا لما وجدنا الشارع حكم بإيمان المصدق و حكم بكفر من ارتكب شيئا من الأمور المذكورة مطلقا علمنا أن ذلك التصديق إنما يعتبر في نظر الشارع إذا كان مجردا عن ارتكاب شيء من موارد النقض و أمثالها الموجبة للكفر فكان عدم الأمور المذكورة شرطا في حصول الإيمان و لا ريب أن المشروط عدم عند عدم شرطه و شروط المعرف التي يتوقف عليها وجود ماهيته ملحوظة في التعريف و إن لم يصرح بها فيه للعلم باعتبارها عقلا لما تقرر في بداهة العقول أنه بدون العلة لا يوجب المعلول و الشرط من أجزاء العلة كما صرحوا به في بحثها و الكل لا يوجد بدون جزئه و هذا الجواب و اللذان قبله لم نجدها لغيرنا بل هي من هبات الواهب تعالي و تقدس و لم نعدم لذلك مثلا و إن لم نكن له أهلا انتهي كلامه قدس سره.
هذه التكلفات إنما يحتاج إليها إذا جعل الإيمان نفس العقائد و لم يدخل فيها الأعمال و مع القول بدخول الأعمال لا حاجة إليها مع أن هذا التحقيق يهدم ما أسسه سابقا إذ يجري هذه الوجوه في سائر الأعمال و التروك التي نفي كونها داخلة في الإيمان و ما ذكره عليه السلام في آخر الحديث من الالتزام علي
محقق باشد. و نهایت نتیجه آن جایز بودن حکم به ایمان و کفر شخص واحد است. و این مانعی ندارد، چرا که حکم به کفر او ظاهری است و امکان ایمان باطنی او وجود دارد. و این موضوع مورد اختلاف است. پس اجتماع دو چیز متقابل محقق نمیشود تا غیرممکن باشد. و مانند آن استدلالی است که درباره اقرار به ایمان بیان کردیم، که با وجود کافر بودن او در باطن، حکم به آن داده میشود.
نقضی که در اینجا بیان شد جامع بودن تعریف کفر را رد نمیکند، چرا که بیان شد که نبودن اعتقاد، اعم از اعتقاد به ضد آن و یا غیر آن است. و چیزهایی که درباره موارد نقض یاد شد، داخل در غیر ضد است، چنان که پوشیده نیست. و به این ترتیب جامعیت تعریف کفر به دلیل درستی آن در موارد یاد شده، محقق است و کسانی که نقض کرده و پاسخ دادهاند هر دو از آن غفلت کردهاند. و میتوان پاسخ مانع بودن تعریف ایمان را نیز این گونه بیان کنیم که هر کس ایمان را به معنای تصدیق یاد شده بداند، انجام ندادن هر یک از کارهایی که جزء موارد نقض بوده را شرعا شرطی برای اعتبار آن تصدیق و تحقق حقیقت ایمان میداند. و نتیجه اینکه هنگامی که ما میبینیم شارع، حکم به ایمان کسی که تصدیق میکند داده و کسی را که یکی از کارهای نام برده را انجام دهد مطلقا کافر دانسته، میفهمیم که آن تصدیق در نظر شارع تنها در صورتی معتبر است که انجام هر یک از موارد نقض و مانند آنها را که باعث کفر میشوند به همراه نداشته باشد. بنابراین نبود کارهای یاد شده شرطی برای به حصول ایمان است. و شکی نیست که وقتی شرط از بین برود، مشروط نیز وجود نخواهد داشت. و شروط معرِّف که وجود آن متوقف بر آن شروط است، در تعریف گنجانده شده است، هرچند به دلیل آگاهی از اعتبار آن به صورت عقلی، به صراحت بیان نشده باشد. چرا که برای عقل بدیهی است که بدون وجود علت، معلولی نیز وجود ندارد. و همچنان که در بحث به آن تصریح کردهاند، شرط از اجزای علت است و کل بدون جزء خود وجود نخواهد داشت. و این جواب و دو جوابی را که پیش از این بیان کردیم هیچ کس جز ما بیان نکرده و از بخششهای خداوند متعال و مقدس است. و اگر چه شایسته آن نیستیم، مانند آن را نفی نمیکنیم. پایان کلام ایشان قدس سرّه.
این تکلفات تنها در صورتی مورد نیاز است که ایمان را به عنوان عقاید تنها در نظر بگیریم و اعمال را در آن وارد نکنیم. و با اعتقاد به دخالت داشتن اعمال در ایمان نیازی به آنها نیست. با اینکه این تحقیقی که ذکر شد، آنچه را که ایشان در گذشته بنا نهاده بود نابود میسازد، چرا که این وجوه در اعمال و تروکی که دخیل در ایمان بودن آنها را نفی فرمود نیز جاری است و آنچه امام علیه السلام در پایان حدیث درباره ملزم کردن
المخالفين يومي إلي هذا التحقيق فتأمل.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ الْبَرْقِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ عِيسَي جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا قَالَ يُسْأَلُ السَّمْعُ عَمَّا سَمِعَ وَ الْبَصَرُ عَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ وَ الْفُؤَادُ عَمَّا عُقِدَ عَلَيْهِ(1).
كا، [الكافي] عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ أَوْ غَيْرِهِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ مَا اسْتَقَرَّ فِي الْقُلُوبِ مِنَ التَّصْدِيقِ بِذَلِكَ قَالَ قُلْتُ الشَّهَادَةُ أَ لَيْسَتْ عَمَلًا قَالَ بَلَي قُلْتُ الْعَمَلُ مِنَ الْإِيمَانِ قَالَ نَعَمْ الْإِيمَانُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِعَمَلٍ وَ الْعَمَلُ مِنْهُ وَ لَا يَثْبُتُ الْإِيمَانُ إِلَّا بِعَمَلٍ(2).
شهادة أن لا إله إلا الله أي التكلم بكلمة التوحيد و الإقرار به ظاهرا و إنما اكتفي بها عن الإقرار بالرسالة لتلازمهما أو هو داخل في قوله و الإقرار بما جاء من عند الله و الضمير في جاء راجع إلي الموصول أي الإقرار بكل ما أرسله الله من نبي أو كتاب أو حكم ما علم تفصيلا و ما لم يعلم إجمالا و كل ذلك الإقرار الظاهري و قوله ما استقر في القلوب الإقرار القلبي بجميع ذلك و هذا أحد معاني الإيمان كما ستعرف و لا يدخل فيه أعمال الجوارح سوي الإقرار الظاهري بما صدق به قلبا.
و لما كان عند السائل أن الإيمان محض العلوم و العقائد و لا يدخل فيه الأعمال استبعد كون الشهادة التي هي من عمل الجوارح من الإيمان فأجاب عليه السلام بأن العمل جزء الإيمان و لا يثبت الإيمان أي لا يتحقق واقعا أو لا يثبت
مخالفان بیان فرموده به این تحقیق اشاره میکند. پس درنگ و اندیشه کن.
الکافی: حسن بن هارون گوید: امام صادق علیه السلام در مورد آیه {زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد} به من فرمود: از گوش درباره آنچه که شنیده و از چشم درباره آنچه که بدان نگاه نموده و از قلب درباره آنچه که بر آن مصمم گشته پرسش میشود.(3)
الکافی: محمد بن مسلم گوید: از امام صادق علیه السلام درباره ایمان پرسیدم. حضرت فرمود: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خدای یگانه نیست و اقرار به آنچه که از جانب خداوند آمده است. و آنچه که از تصدیق آن در دل ثابت شدهاست. گفتم: آیا گواهی دادن، عمل نیست؟ فرمود: چرا. گفتم: آیا عمل از ایمان است؟ فرمود: ایمان جز به واسطه عمل تحقق نمیپذیرد و عمل جزئی از آن است و ایمان جز به واسطه عمل ثابت نمیشود.(4)
«شهادة أن لا إله إلا الله» یعنی بر زبان آوردن کلمه توحید و اقرار ظاهری به آن. و به دلیل تلازم آن با اقرار به پیامبری، تنها به آن بسنده کرده است، و یا اینکه اقرار به نبوت در این سخن امام داخل است که فرمود: «و الإقرار بما جاء من عند الله» و ضمیر در «جاء» به موصول بازمیگردد. یعنی اقرار به هر آنچه خداوند فرستاده است؛ از پیامبران و کتابها و دستورات، هر آنچه به تفصیل بداند إقرار به تفصیل و هر چه به تفصیل نداند، اقرار اجمالی و همه این اقرارهای ظاهری. و این سخن که: «ما استقر فی القلوب» یعنی اقرار قلبی به همه آنها، و این یکی از معانی ایمان است، چنان که خواهی دانست. و کارهای اعضای بدن در آن وارد نیست، مگر اقرار ظاهری به آنچه با قلبش آن را تصدیق کرده است.
و هنگامی که برای پرسشگر روشن شد که ایمان تنها عبارت است از دانش و اعتقاد، و اعمال در آن وارد نمیشود، داخل دانستن شهادت را درایمان، به عنوان یکی از کارهای اعضای بدن، بعید دانست. پس امام علیه السلام چنین پاسخ میدهد که عمل جزئی از ایمان است. و «لا یثبت الإیمان» یعنی واقعا تحقق نمییابد و یا اینکه در نزد مردم
الإيمان عند الناس إلا بالإقرار و الشهادة التي هي عمل الجوارح أو لا يستقر الإيمان إلا بأعمال الجوارح فإن التصديق الذي لم يكن معه عمل يزول و لا يبقي.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ أَ لَيْسَ هَذَا عَمَلٌ قَالَ بَلَي قُلْتُ فَالْعَمَلُ مِنَ الْإِيمَانِ قَالَ لَا يَثْبُتُ لَهُ الْإِيمَانُ إِلَّا بِالْعَمَلِ وَ الْعَمَلُ مِنْهُ(1).
أ ليس هذا عمل كذا في النسخ بالرفع و لعله من النساخ و يمكن أن يقدر فيه ضمير الشأن أو يكون مبنيا علي لغة بني تميم حيث ذهبوا إلي أن ليس إذا انتقض نفيه يحمل علي ما في الإهمال و النفي هنا منتقض بالاستفهام الإنكاري قوله عليه السلام لا يثبت له الإيمان الضمير راجع إلي المؤمن المدلول عليه بالإيمان
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَيْدٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الزُّبَيْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَيُّهَا الْعَالِمُ أَخْبِرْنِي أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ مَا لَا يَقْبَلُ اللَّهُ شَيْئاً إِلَّا بِهِ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَعْلَي الْأَعْمَالِ دَرَجَةً وَ أَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً وَ أَسْنَاهَا حَظّاً قَالَ قُلْتُ أَ لَا تُخْبِرُنِي عَنِ الْإِيمَانِ أَ قَوْلٌ هُوَ وَ عَمَلٌ أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ فَقَالَ الْإِيمَانُ عَمَلٌ كُلُّهُ وَ الْقَوْلُ بَعْضُ ذَلِكَ الْعَمَلِ بِفَرْضٍ مِنَ اللَّهِ بَيَّنَ فِي كِتَابِهِ وَاضِحٌ نُورُهُ ثَابِتَةٌ حُجَّتُهُ يَشْهَدُ لَهُ بِهِ الْكِتَابُ وَ يَدْعُوهُ إِلَيْهِ قَالَ قُلْتُ صِفْهُ لِي جُعِلْتُ فِدَاكَ حَتَّي أَفْهَمَهُ قَالَ الْإِيمَانُ حَالاتٌ وَ دَرَجَاتٌ وَ طَبَقَاتٌ وَ مَنَازِلُ فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهَي تَمَامُهُ وَ مِنْهُ النَّاقِصُ الْبَيِّنُ نُقْصَانُهُ وَ مِنْهُ الرَّاجِحُ الزَّائِدُ رُجْحَانُهُ .
قُلْتُ إِنَّ الْإِيمَانَ لَيَتِمُّ وَ يَنْقُصُ وَ يَزِيدُ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ كَيْفَ ذَلِكَ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَرَضَ الْإِيمَانَ عَلَي جَوَارِحِ ابْنِ آدَمَ وَ قَسَمَهُ عَلَيْهَا وَ فَرَّقَهُ
ایمان تنها با اقرار و شهادتی که یکی از کارهای اعضای بدن است ثابت میشود. یا اینکه ایمان تنها با کارهای جوارحی استقرار پیدا میکند. پس تصدیقی که عمل همراه آن نباشد از بین میرود و پایدار نیست.
الکافی: جمیل بن دراج گوید: از امام صادق علیه السلام درباره ایمان پرسیدم. حضرت فرمود: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد فرستاده خداوند است. گفتم: آیا این عمل نیست؟ فرمود: چرا. گفتم: پس عمل از ایمان است؟ فرمود: ایمان جز به واسطه عمل تحقق نمییابد و عمل جزئی از ایمان است.(2)
عبارت «أ لیس هذا عمل» در سایر نسخهها نیز این گونه یعنی کلمه عمل، مرفوع آمده است و شاید این اشتباه از نسخه نویسان باشد. و نیز ممکن است که ضمیر شأن در این عبارت در تقدیر گرفته شده باشد. و یا اینکه ممکن است این عبارت بر اساس لغت بنی تمیم باشد. قبیله تمیم بر این اعتقاد بودند که هرگاه معنای نفی لیس، نقض شود، از عمل میافتد. و در اینجا استفهام انکاری، معنای نفی لیس را نقض کرده است. و در عبارت «لا یثبت له الإیمان» ضمیر به مؤمن بر میگردد که با کلمه ایمان به آن دلالت شده است.
الکافی: ابوعمرو زبیری گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ای عالم، به من بفرمایید که کدام عمل در نزد خداوند برتر است؟ فرمود: آن عمل که خداوند چیزی را بدون آن نمیپذیرد. گفتم: آن چیست؟ فرمود: ایمان به خدای یگانه والاترین اعمال از لحاظ درجه و منزلت و والاترین آنها از لحاظ بهره است. گفتم: آیا درباره ایمان به من خبر نمیدهی که آیا گفتار است و یا عمل و یا گفتار بدون عمل است؟ فرمود: تمام ایمان عمل است و گفتار جزئی از آن عمل است. خداوند آن را واجب ساخته و در کتابش بیان نموده است. نورش آشکار و حجتش ثابت است و کتاب بدان گواهی داده و به آن فرامیخواند. گفتم: فدایت گردم، آن را برایم توضیح دهید تا بفهمم. فرمود: ایمان درجات و طبقات و مراتبی دارد که برخی کامل است و به کمال رسیده است و برخی ناقص است که نقصان آن مشخص است و برخی هم برتر است و برتری آن هم افزونی آن است. گفتم: ایمان کامل میشود و کاستی میپذیرد و زیاد میشود؟ فرمود: بله. گفتم: چگونه؟ فرمود: خداوند تبارک و تعالی ایمان را بر اعضای انسان تقسیم و بر آنها واجب ساخت.
فِيهَا فَلَيْسَ مِنْ جَوَارِحِهِ جَارِحَةٌ إِلَّا وَ قَدْ وُكِلَتْ مِنَ الْإِيمَانِ بِغَيْرِ مَا وُكِلَتْ بِهِ أُخْتُهَا فَمِنْهَا قَلْبُهُ الَّذِي بِهِ يَعْقِلُ وَ يَفْقَهُ وَ يَفْهَمُ وَ هُوَ أَمِيرُ بَدَنِهِ الَّذِي لَا تَرِدُ الْجَوَارِحُ وَ لَا تَصْدُرُ إِلَّا عَنْ رَأْيِهِ وَ أَمْرِهِ وَ مِنْهَا عَيْنَاهُ اللَّتَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا وَ أُذُنَاهُ اللَّتَانِ يَسْمَعُ بِهِمَا وَ يَدَاهُ اللَّتَانِ يَبْطُشُ بِهِمَا وَ رِجْلَاهُ اللَّتَانِ يَمْشِي بِهِمَا وَ فَرْجُهُ الَّذِي الْبَاهُ مِنْ قِبَلِهِ وَ لِسَانُهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَ رَأْسُهُ الَّذِي فِيهِ وَجْهُهُ فَلَيْسَ مِنْ هَذِهِ جَارِحَةٌ إِلَّا وَ قَدْ وُكِلَتْ مِنَ الْإِيمَانِ بِغَيْرِ مَا وُكِلَتْ بِهِ أُخْتُهَا بِفَرْضٍ مِنَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي اسْمُهُ يَنْطِقُ بِهِ الْكِتَابُ لَهَا وَ يَشْهَدُ بِهِ عَلَيْهَا .
فَفَرَضَ عَلَي الْقَلْبِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي السَّمْعِ وَ فَرَضَ عَلَي السَّمْعِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الْعَيْنَيْنِ وَ فَرَضَ عَلَي الْعَيْنَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي اللِّسَانِ وَ فَرَضَ عَلَي اللِّسَانِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الْيَدَيْنِ وَ فَرَضَ عَلَي الْيَدَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الرِّجْلَيْنِ وَ فَرَضَ عَلَي الرِّجْلَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الْفَرْجِ وَ فَرَضَ عَلَي الْفَرْجِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الْوَجْهِ .
فَأَمَّا مَا فَرَضَ عَلَي الْقَلْبِ مِنَ الْإِيمَانِ فَالْإِقْرَارُ وَ الْمَعْرِفَةُ وَ الْعَقْدُ وَ الرِّضَا وَ التَّسْلِيمُ بِأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ إِلَهاً وَاحِداً لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مِنْ نَبِيٍّ أَوْ كِتَابٍ فَذَلِكَ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْقَلْبِ مِنَ الْإِقْرَارِ وَ الْمَعْرِفَةِ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَ لكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً(1)وَ قَالَ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ(2)وَ قَالَ الَّذِينَ آمَنُوا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ(3)وَ قَالَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ(4)فَذَلِكَ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي الْقَلْبِ مِنَ الْإِقْرَارِ وَ الْمَعْرِفَةِ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ رَأْسُ الْإِيمَانِ.
و هیچ عضوی نیست مگر اینکه در مورد ایمان وظیفهای دارد که غیر از وظیفه سایر اعضای بدن است. از جمله اعضاء قلب اوست که به واسطه آن میاندیشد و درک میکند و میفهمد و آن امیر بدنش است که اعضاء تنها با رأی و دستور او کار میکنند. و از جمله اعضاء، چشمانش است که به واسطه آنها میبیند و دیگر گوشهایش است که به واسطه آنها میشنود و هر دو دستش است که به واسطه آنها از زور استفاده میکند. و پاهایش است که به واسطه آنها راه میرود و شرمگاهش است که شهوتش از آنجاست و زبانش که با آن سخن میگوید و سرش که صورتش در آن قرار دارد. پس از میان این اعضاء هیچ عضوی نیست مگر اینکه در مورد ایمان وظیفهای دارد که غیر از وظیفه عضو دیگر است. و [این ایمان] از جانب خداوند تبارک و تعالی واجب گشته و کتاب درباره آن سخن گفته و بدان گواهی میدهد. پس خداوند بر قلب چیزی را واجب ساخته است که با آنچه که بر گوش واجب ساخته متفاوت است. و بر گوش چیزی را واجب ساخته که با آنچه که بر چشمان واجب ساخته متفاوت است. و بر چشمان چیزی را واجب ساخته که با آنچه بر زبان واجب ساخته متفاوت است و بر زبان چیزی را واجب ساخته که با آنچه که بر دستها واجب ساخته متفاوت است و بر دستان چیزی را واجب ساخته که با آنچه که بر پاها واجب نموده متفاوت است. و بر پاها چیزی را واجب ساخته که با آنچه که بر شرمگاه واجب نموده متفاوت است. و بر شرمگاه چیزی را واجب نموده که با آنچه که بر صورت واجب نموده متفاوت است. اما آنچه که از ایمان بر قلب واجب ساخته، اقرار و شناخت و تصمیم و رضایت و تسلیم به این است که خدایی جز خداوند یگانه نیست و شریکی ندارد و خداوند یگانه است و زن و فرزندی اختیار نکرده است و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست و اقرار به پیامبر و یا کتابی است که از جانب خداوند آمدهاست. و این اقرار و شناختی که خداوند بر قلب واجب ساخته است، عمل قلب است. و این سخن خداوند عزوجل است: {مگر آن کس که مجبور شده ولی قلبش به ایمان اطمینان دارد. اما کسی که سینهاش به کفر گشاده گردد}(5)
و فرموده است: {آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش مییابد}(6)و فرموده است: {آنان که با زبان خود گفتند: «ایمان آوردیم»، و حال آنکه دلهایشان ایمان نیاورده بود}(7)
و نیز فرموده است: {و اگر آنچه در دلهای خود دارید، آشکار یا پنهان کنید، خداوند شما را به آن محاسبه میکند؛ آنگاه هر که را بخواهد میبخشد، و هر که را بخواهد عذاب میکند}(8)
و این همان اقرار و شناخت است که خداوند عزوجل بر قلب واجب ساخته است و این اقرار عمل آنست و به منزله سر ایمان است.
وَ فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَي عَلَي اللِّسَانِ الْقَوْلَ وَ التَّعْبِيرَ عَنِ الْقَلْبِ بِمَا عُقِدَ عَلَيْهِ وَ أَقَرَّ بِهِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي اسْمُهُ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً(1)وَ قَالَ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُكُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ(2)فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَي عَلَي اللِّسَانِ وَ هُوَ عَمَلُهُ .
وَ فَرَضَ عَلَي السَّمْعِ أَنْ يَتَنَزَّهَ عَنِ الِاسْتِمَاعِ إِلَي مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ أَنْ يُعْرِضَ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَهُ مِمَّا نَهَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ وَ الْإِصْغَاءِ إِلَي مَا أَسْخَطَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ فِي ذَلِكَ وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّي يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ(3)ثُمَّ اسْتَثْنَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَوْضِعَ النِّسْيَانِ فَقَالَ وَ إِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْري مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ(4)وَ قَالَ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ(5)وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ(6)وَ قَالَ وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَكُمْ أَعْمالُكُمْ(7)وَ قَالَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً(8)فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي السَّمْعِ مِنَ الْإِيمَانِ أَنْ لَا يُصْغِيَ إِلَي مَا لَا يَحِلُّ لَهُ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ مِنَ الْإِيمَانِ .
وَ فَرَضَ عَلَي الْبَصَرِ أَنْ لَا يَنْظُرَ إِلَي مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ أَنْ يُعْرِضَ عَمَّا نَهَي اللَّهُ عَنْهُ مِمَّا لَا يَحِلُّ لَهُ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ مِنَ الْإِيمَانِ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ(9)فَنَهَاهُمْ مِنْ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَي
و خداوند متعال بر زبان گفتار و بیان آنچه که قلب بدان استوار گشته و اقرار نموده است، را واجب ساخته است. خداوند تبارک و تعالی فرموده است: {با مردم به زبانِ خوش سخن بگویید}(10)و فرموده است: {و بگویید: به آنچه به سوی ما نازل شده و آنچه به سوی شما نازل گردیده، ایمان آوردیم؛ و خدای ما و خدای شما یکی است و ما تسلیم او هستیم}(11)و این چیزی است که خداوند بر زبان واجب ساخته که عمل آن است. و بر گوش واجب ساخته که از گوش دادن به آنچه که خداوند حرام ساخته، دوری جوید و از آنچه که برایش حلال نیست و خداوند عزوجل از آن نهی نموده و گوش دادن به آنچه که موجب خشم خداوند عزوجل است، پرهیز نماید. خداوند عزوجل فرموده است: {و در این کتاب بر شما نازل کرده که: هر گاه شنیدید آیات خدا مورد انکار و ریشخند قرار میگیرد، با آنان منشینید تا به سخنی غیر از آن درآیند.}(12)
سپس خداوند مورد فراموشی را استثنا نموده و فرموده است: {اگر شیطان تو را [در این باره] به فراموشی انداخت، پس از یاد آوری، با قوم ستمکار ننشین}(13)و فرموده است: {پس به بندگانم بشارت بده همان کسانی که به سخن گوش فرامیدهند و از بهترین آن پیروی میکنند؛ اینان کسانی هستند که خداوند هدایتشان نموده و اینان همان خردمندان هستند}(14)
و خداوند عزوجل فرموده است: {به راستی که مؤمنان رستگار شدند، همان کسانی که در نمازشان فروتنند، و آنان که از بیهوده رویگردانند، و آنان که زکات میپردازند}(15)
و فرموده است: {چون سخن بیهودهای بشنوند، از آن روی برتابند و بگویند: اعمال ما برای خود ما و اعمال شما برای خود شماست}(16)
و فرمودهاست: {و چون بر بیهودگی میگذرند، بزرگوارانه میگذرند}(17)و این ایمانی است که خداوند بر گوش واجب ساخته است که به آنچه که برایش حلال نیست نسپارد. و این عمل گوش است که از ایمان است. و بر چشم واجب ساخته که به آنچه که خداوند بر او حرام نموده ننگرد و از آنچه که برایش حلال نیست و خداوند از آن نهی نموده دوری نماید. و این عمل چشم است و از ایمان است. خداوند تبارک و تعالی فرموده است: {به مردان با ایمان بگو: «دیده فرو نهند و پاکدامنی ورزند}(18)پس خداوند آنان را از نگاه کردن به
1) البقرة: 83.
2) صدر الآية في البقرة: 135 و ذيلها في العنكبوت: 46، فالآية مختلطة.
3) النساء: 134.
4) الأنعام: 68.
5) الزمر: 18.
6) المؤمنون: 1- 4.
7) القصص: 55.
8) الفرقان: 72.
9) النور: 30 و 31.
10) . بقره / 83
11) . عنکبوت / 46
12) . نساء / 140
13) . انعام / 68
14) . زمر / 18
15) . مؤمنون / 1 - 4
16) . قصص / 55
17) . فرقان / 72
18) . نور / 30
عَوْرَاتِهِمْ وَ أَنْ يَنْظُرَ الْمَرْءُ إِلَي فَرْجِ أَخِيهِ وَ يَحْفَظَ فَرْجَهُ مِنْ أَنْ يُنْظَرَ إِلَيْهِ وَ قَالَ وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَ مِنْ أَنْ يَنْظُرَ إِحْدَاهُنَّ إِلَي فَرْجِ أُخْتِهَا وَ تَحْفَظَ فَرْجَهَا مِنْ أَنْ يُنْظَرَ إِلَيْهَا وَ قَالَ كُلُّ شَيْءٍ فِي الْقُرْآنِ مِنْ حِفْظِ الْفَرْجِ فَهُوَ مِنَ الزِّنَا إِلَّا هَذِهِ الْآيَةَ فَإِنَّهَا مِنَ النَّظَرِ(1)
و هكذا هنا تقدير الآية: قل للمؤمنين يغضوا أبصارهم من فروج المؤمنين و يحفظوا فروجهم من أبصار المؤمنين.
ثُمَّ نَظَمَ مَا فَرَضَ عَلَي الْقَلْبِ وَ اللِّسَانِ وَ السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ فِي آيَةٍ أُخْرَي فَقَالَ وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَ لا أَبْصارُكُمْ وَ لا جُلُودُكُمْ(2)يَعْنِي بِالْجُلُودِ الْفُرُوجَ وَ الْأَفْخَاذَ وَ قَالَ وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا(3)فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْعَيْنَيْنِ مِنْ غَضِّ الْبَصَرِ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ وَ هُوَ عَمَلُهُمَا وَ هُوَ مِنَ الْإِيمَانِ .
وَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْيَدَيْنِ أَنْ لَا يُبْطَشَ بِهِمَا إِلَي مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ أَنْ يُبْطَشَ بِهِمَا إِلَي مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ فَرَضَ عَلَيْهِمَا مِنَ الصَّدَقَةِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ وَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الطَّهُورِ لِلصَّلَوَاتِ فَقَالَ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَي الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَي الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَي الْكَعْبَيْنِ(4)وَ قَالَ فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّي إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّي تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها(5)فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْيَدَيْنِ
شرمگاشان و از اینکه مردی به شرمگاه برادرش نگاه کند، نهی نموده است تا هر کس شرمگاه خود را از نگاه دیگران حفظ کند. و خداوند فرموده است: {و به زنان با ایمان بگو: «دیدگان خود را فرو بندند و پاکدامنی ورزند}(6)و یکی از آنان به شرمگاه برادر خود نگاه نکند و شرمگاه خود را از نگاه دیگران حفظ کند. و حضرت فرمود: هر آنچه که در قرآن در مورد حفظ شرمگاه است، در مورد زنا است مگر این آیه که در مورد نگاه کردن است. سپس خداوند آنچه را که بر قلب و زبان و گوش و چشم واجب نموده در آیه دیگر آورده و فرموده است: {و شما [که گناه خود را] پنهان مینمودید، نه به خاطر این بود که [مبادا] گوش و چشم و پوستتان بر علیه شما گواهی دهند}(7)
مقصود از پوست، شرمگاهها و رانها است. و نیز فرموده است: {و چیزی را که بدان علم نداری دنبال نکن، زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد}(8)
و این چیزی است که خداوند بر چشم واجب نموده که همان فروبستن چشم از آن چیزی است که خداوند عز و جل حرام ساخته است. و این عمل چشم است که از ایمان است. و واجب خداوند بر دستان این است که آنها را برای آنچه که خداوند حرام نموده به کار نگیرد و برای آنچه که خداوند عزوجل امر نموده و واجب ساخته مانند صدقه و صله رحم و جهاد در راه خدا و طهارت برای نمازها به کار گیرد. خداوند فرموده است: {ای کسانی که ایمان آوردهاید، چون به نماز برخاستید، صورت و دستهایتان را تا آرنج بشویید؛ و سر و پاهای خودتان را تا برآمدگی مسح کنید}(9)
و فرموده است: {چون با کافران رو به رو شدید، گردنهایشان را بزنید تا چون آنان را از پای درآوردید، اسیران را در بند کنید. سپس یا منت گذارید و یا اینکه فدیه بگیرید. تا اینکه در جنگ اسلحهها بر زمین گذاشته شود}(10)این است آنچه که خداوند بر دست واجب نموده است.
1) و ذلك لان حفظ الفرج هاهنا قد قرن بغض البصر، فصار كل واحد منهما قرينة متممة للمراد من الآخر نافية لاطلاقه، علي حدّ صنعة الاحتباك كما في قوله تعالي: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً( غافر: 61) و مثله قوله تعالي: « هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً»( يونس: 67) فان تقدير الآيتين: جعل لكم الليل مظلما لتسكنوا فيه و النهار مبصرا لتبتغوا فيه من فضله.
2) فصّلت: 22.
3) أسري: 36.
4) المائدة: 6.
5) القتال: 4.
6) . نور / 31
7) . فصلت / 22
8) . اسراء / 36
9) . مائده / 6
10) . محمد / 4
لِأَنَّ الضَّرْبَ مِنْ عِلَاجِهِمَا .
وَ فَرَضَ عَلَي الرِّجْلَيْنِ أَنْ لَا يَمْشِيَ بِهِمَا إِلَي شَيْءٍ مِنْ مَعَاصِي اللَّهِ وَ فَرَضَ عَلَيْهِمَا الْمَشْيَ إِلَي مَا يَرْضَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا وَ قَالَ وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ(1)وَ قَالَ فِيمَا شَهِدَتِ الْأَيْدِي وَ الْأَرْجُلُ عَلَي أَنْفُسِهِمَا وَ عَلَي أَرْبَابِهِمَا مِنْ تَضْيِيعِهِمَا لِمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ فَرَضَهُ عَلَيْهِمَا الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلي أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ(2)فَهَذَا أَيْضاً مِمَّا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْيَدَيْنِ وَ عَلَي الرِّجْلَيْنِ وَ هُوَ عَمَلُهُمَا وَ هُوَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ فَرَضَ عَلَي الْوَجْهِ السُّجُودَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ فِي مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ فَقَالَ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ(3)فَهَذِهِ فَرِيضَةٌ جَامِعَةٌ عَلَي الْوَجْهِ وَ الْيَدَيْنِ وَ الرِّجْلَيْنِ وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً(4)
وَ قَالَ فِيمَا فَرَضَ عَلَي الْجَوَارِحِ مِنَ الطَّهُورِ وَ الصَّلَاةِ بِهَا وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا صَرَفَ نَبِيَّهُ صلي الله عليه و آله إِلَي الْكَعْبَةِ عَنِ الْبَيْتِ الْمُقَدَّسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ(5)فَسَمَّي الصَّلَاةَ إِيمَاناً فَمَنْ لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَافِظاً لِجَوَارِحِهِ مُوفِياً كُلَّ جَارِحَةٍ مِنْ جَوَارِحِهِ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهَا لَقِيَ اللَّهَ تَعَالَي مُسْتَكْمِلًا لِإِيمَانِهِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ مَنْ خَانَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا أَوْ تَعَدَّي مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهَا لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ نَاقِصَ الْإِيمَانِ .
قُلْتُ قَدْ فَهِمْتُ نُقْصَانَ الْإِيمَانِ وَ تَمَامَهُ فَمِنْ أَيْنَ جَاءَتْ زِيَادَتُهُ فَقَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ
زیرا زدن از جمله کارهای دست است. و بر پاها واجب نموده انسان با آنها به سوی چیزی از نافرمانی خداوند گام برندارد. و بر آنها گام برداشتن به سوی آنچه که مورد رضای خداوند است را واجب ساخته است. خداوند فرموده است: {در زمین با تکبر راه نرو زیرا که هرگز نمیتوانی زمین را بشکافی و در بلندی به کوهها نمیرسی}(6)
و فرموده است: {و در راهرفتنِ خود میانهرو باش، و صدایت را آهسته ساز، که بدترین آوازها بانگ خران است}(7)
و درباره گواهی دستان و پاها بر ضد خود و صاحبان خود نسبت به تباه ساختن امر و واجب خداوند عزوجل فرموده است: {امروز بر دهانهای آنان مُهر مینهیم، و دستهایشان با ما سخن میگویند، و پاهایشان بدانچه فراهم میساختند گواهی میدهند}(8)
این نیز از جمله اموری است که خداوند بر پاها و دستها واجب ساخته و این عمل آنها است و از ایمان است. و بر صورت واجب نمود که در شب و روز در اوقات نماز برای او سجده نماید و فرمود: {ای کسانی که ایمان آوردهاید، رکوع و سجود کنید و پروردگارتان را بپرستید و کار خوب انجام دهید، باشد که رستگار شوید}(9)پس این وظیفهای است که هم بر صورت و هم بر دستها و هم بر پاها واجب است. و در جایی دیگر فرموده است: {و مساجد مخصوص خداست، پس هیچ کس را با خدا نخوانید}(10)و آن زمان که خداوند پیامبر خود صلی الله علیه و آله را از بیت المقدس به سوی کعبه بازگرداند، درباره طهارت و نمازی که بر اعضاء واجب نموده فرمود: {و خداوند ایمان شما را ضایع نمی گرداند، زیرا خدا نسبت به مردم دلسوز و مهربان است.}(11)
پس خداوند نماز را ایمان نامید. پس هر کس خداوند عزّ و جلّ را ملاقات نماید در حالی که اعضای بدن خود را حفظ نموده و هر عضوی از اعضایش آنچه که خداوند بر آن واجب ساخته، انجام دادهاست، با ایمان کامل خداوند را ملاقات می نماید و از اهل بهشت است. و هر کس که در چیزی از آنها خیانت روا دارد و یا از امر خداوند پافراتر بگذارد، در حالی خداوند عزّ و جلّ را ملاقات میکند که ایمانش ناقص است. گفتم: من نقصان و کمال ایمان را فهمیدم. پس زیادی آن از کجا آمد؟ حضرت فرمود: خداوند عزّ و جلّ میفرماید: {و چون سورهای نازل شود، از میان آنان کسی هست که میگوید: «این سوره ایمان کدام یک از شما را افزود؟» امّا کسانی که ایمان آوردهاند بر ایمانشان میافزاید و آنان شادمانی میکنند. اما کسانی که در دلشان بیماری دارند، بر پلیدیشان پلیدی افزوده میگردد}(12)
رِجْساً إِلَي رِجْسِهِمْ(1)وَ قَالَ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُديً(2)وَ لَوْ كَانَ كُلُّهُ وَاحِداً لَا زِيَادَةَ فِيهِ وَ لَا نُقْصَانَ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ فَضْلٌ عَلَي الْآخَرِ وَ لَاسْتَوَتِ النِّعَمُ فِيهِ وَ لَاسْتَوَي النَّاسُ وَ بَطَلَ التَّفْضِيلُ وَ لَكِنْ بِتَمَامِ الْإِيمَانِ دَخَلَ الْمُؤْمِنُونَ الْجَنَّةَ وَ بِالزِّيَادَةِ فِي الْإِيمَانِ تَفَاضَلَ الْمُؤْمِنُونَ بِالدَّرَجَاتِ عِنْدَ اللَّهِ وَ بِالنُّقْصَانِ دَخَلَ الْمُفَرِّطُونَ النَّارَ(3).
قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ لِلْإِيمَانِ دَرَجَاتٍ وَ مَنَازِلَ وَ يَتَفَاضَلُ الْمُؤْمِنُونَ فِيهَا عِنْدَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ صِفْهُ لِي رَحِمَكَ اللَّهُ حَتَّي أَفْهَمَهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ سَبَّقَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا يُسَبَّقُ بَيْنَ الْخَيْلِ يَوْمَ الرِّهَانِ ثُمَّ فَضَّلَهُمْ عَلَي دَرَجَاتِهِمْ فِي السَّبْقِ إِلَيْهِ فَجَعَلَ كُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ عَلَي دَرَجَةِ سَبْقِهِ لَا يَنْقُصُهُ فِيهَا مِنْ حَقِّهِ وَ لَا يَتَقَدَّمُ مَسْبُوقٌ سَابِقاً وَ لَا مَفْضُولٌ فَاضِلًا تَفَاضَلَ بِذَلِكَ أَوَائِلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَوَاخِرُهَا وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ لِلسَّابِقِ إِلَي الْإِيمَانِ فَضْلٌ عَلَي الْمَسْبُوقِ إِذَنْ لَلَحِقَ آخِرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَوَّلَهَا نَعَمْ وَ لَتَقَدَّمُوهُمْ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِمَنْ سَبَقَ إِلَي الْإِيمَانِ الْفَضْلُ عَلَي مَنْ أَبْطَأَ عَنْهُ وَ لَكِنْ بِدَرَجَاتِ الْإِيمَانِ قَدَّمَ اللَّهُ السَّابِقِينَ وَ بِالْإِبْطَاءِ عَنِ الْإِيمَانِ أَخَّرَ اللَّهُ الْمُقَصِّرِينَ لِأَنَّا نَجِدُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْآخِرِينَ مَنْ هُوَ أَكْثَرُ عَمَلًا مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ أَكْثَرُهُمْ صَلَاةً وَ صَوْماً وَ حَجّاً وَ زَكَاةً وَ جِهَاداً وَ إِنْفَاقاً وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ سَوَابِقُ يَفْضُلُ بِهَا الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً عِنْدَ اللَّهِ لَكَانَ الْآخِرُونَ بِكَثْرَةِ الْعَمَلِ مُقَدَّمِينَ عَلَي الْأَوَّلِينَ وَ لَكِنْ أَبَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يُدْرِكَ آخِرَ دَرَجَاتِ الْإِيمَانِ أَوَّلُهَا وَ يُقَدَّمَ فِيهَا مَنْ أَخَّرَ اللَّهُ أَوْ يُؤَخَّرَ فِيهَا مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ قُلْتُ أَخْبِرْنِي عَمَّا نَدَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُؤْمِنِينَ إِلَيْهِ إِلَي الِاسْتِبَاقِ فَقَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ سابِقُوا إِلي مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ(4)وَ قَالَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ(5)وَ قَالَ وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ
و فرموده است: {ما خبرشان را بر تو درست حکایت میکنیم: آنان جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آورده بودند و بر هدایتشان افزودیم}(6)اگر همه ایمانها یکی بود و زیادی و نقصانی در آن نبود، هیچ یک از آنان بر دیگری برتری نداشتند و نعمتها برابر بود و مردم هم یکسان بودند. و برتری بیهوده بود. ولی به وسیله کمال ایمان است که مؤمنین وارد بهشت میشوند و به واسطه زیادی ایمان است که در نزد خداوند چندین درجه از [یکدیگر] برتری مییابند و به واسطه نقصان ایمان است که کمکاران وارد دورخ میشوند.(7)
راوی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: آیا ایمان درجات و مراتبی دارد که مؤمنان به واسطه آنها در نزد خداوند برتری مییابند؟ فرمود: آری. گفتم: خدایت رحمت کند، آن را برایم توضیح دهید تا بفهمم. فرمود: خداوند میان مؤمنان مسابقه گذاشته است همچنان که در روز مسابقه اسبان میان اسبها مسابقه گذاشته میشود. سپس آنان را بر اساس مراتبی که آنان در پیشی گرفتن به سوی او به دست آوردهاند، برتری داده است. و هرکسی را در مرتبهای که در مسابقه کسب نموده، قرار داده است. و از حق کسی در این مسابقه نکاست. و [در نزد خداوند] هیچ عقب افتادهای از پیشی گیرنده و هیچ کم فضیلتی از صاحب فضیلت جلو نمیافتد. به واسطه این[مسابقه] است که پیشی گیرندگان و عقب افتادگان این امت بر همدیگر برتری مییابند. و اگر پیشی گیرندگان بر عقب افتادگان برتری نداشتند، آنگاه آخرین فرد این امت با اولین آن برابر میشد. بله اگر برای کسی که به سوی ایمان پیشی گرفته است، بر کسی که عقب افتادهاست برتری نبود، آن که عقب افتاده از کسی که جلو افتاده پیش میافتاد. ولی خداوند براساس درجات ایمان پیشی گیرندگان را مقدم داشته و براساس تأخیر در ایمان عقب افتادگان را عقب انداخته است. به همین خاطر از مؤمنانی که عقب افتادهاند، کسانی را میبینیم که از پیشی گیرندگان، اعمال بیشتری انجام داده و بیشتر نماز خوانده و روزه گرفته و حج نموده و زکات داده و جهاد کرده و انفاق نموده اند. اگر سوابقی نبود که برخی مؤمنان به واسطه آن بر برخی دیگر در نزد خداوند برتری مییابند، آنگاه عقب افتادگان به واسطه بسیاری اعمالشان بر پیشی گیرندگان مقدم میشدند. ولی خداوند عز و جل نخواسته است که آخرین درجات ایمان با اولین درجات آن برابر گردد و کسی که خداوند او را عقب انداخته جلو افتد و یا اینکه کسی که خداوند او را جلو انداخته عقب افتد. گفتم: در این باره که خداوند مؤمنین را در پیشی گرفتن به ایمان به سوی خود فراخوانده است، به من بفرمایید. فرمود: این سخن خداوند عز و جل که میفرماید: {برای آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که پهنایش چون پهنای آسمان و زمین است و برای کسانی آماده شده که به خدا و پیامبرانش ایمان آوردهاند، بر یکدیگر سبقت جویید}(8)
و نیز فرموده است: {و سبقتگیرندگان مقدّمند. آنانند همان مقرّبان هستند}(9)
و فرموده است: {و پیشگامانِ نخستین از مهاجران و انصار، و کسانی که با نیکوکاری از آنان پیروی کردند، خدا از ایشان خشنود و آنان از او خشنودند}(10)
اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ(1)فَبَدَأَ بِالْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ عَلَي دَرَجَةِ سَبْقِهِمْ ثُمَّ ثَنَّي بِالْأَنْصَارِ ثُمَّ ثَلَّثَ بِالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ فَوَضَعَ كُلَّ قَوْمٍ عَلَي قَدْرِ دَرَجَاتِهِمْ وَ مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ .
ثُمَّ ذَكَرَ مَا فَضَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ أَوْلِيَاءَهُ بَعْضَهُمْ عَلَي بَعْضٍ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ(2)إِلَي آخِرِ الْآيَةِ وَ قَالَ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلي بَعْضٍ(3)وَ قَالَ انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلًا(4)وَ قَالَ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ(5)وَ قَالَ وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ(6)وَ قَالَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ(7)وَ قَالَ وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَي الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً(8)وَ قَالَ لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا(9)وَ قَالَ يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ(10)وَ قَالَ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَ لا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ(11)وَ قَالَ وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ(12)وَ قَالَ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ(13)فَهَذَا ذِكْرُ دَرَجَاتِ الْإِيمَانِ وَ مَنَازِلِهِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ(14).
اعلم أن العياشي ذكر في التفسير أكثر أجزاء هذا الخبر متفرقا
خداوند با مهاجرین پیشگام براساس درجه پیش افتادنشان آغاز نمود. سپس در مرتبه دوم انصار را ذکر نمود و کسانی را که به نیکی از ایشان پیروی کرده اند را در مرتبه سوم قرار داد. پس هر قومی را بر اساس در درجه و مراتبی که در نزدش دارند، قرار داد. سپس چیزی را که خداوند به واسطه آن برخی اولیای خود را بر برخی دیگر برتری میبخشد ذکر نموده و فرموده است: {برخی از آن پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم. از آنان کسی بود که خدا با او سخن گفت و درجات بعضی از آنان را بالا برد} تا آخر آیه(15)
و فرموده است: {و ما برخی پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم}(16)و فرموده است: {ببین چگونه برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری دادهایم، و قطعاً درجات آخرت و برتری آن بزرگتر و بیشتر است}(17)
و فرموده است: {[هر یک از] ایشان را نزد خداوند درجاتی است}(18)و فرموده است: {خداوند مجاهدان را بر خانهنشینان به پاداشی بزرگ، برتری بخشیده است. [پاداش بزرگی که] به عنوان درجات و آمرزش و رحمتی از جانب او است}(19)و فرموده است: {کسانی از شما که پیش از فتح [مکّه] انفاق و جهاد کردهاند، [با دیگران] یکسان نیستند. مرتبه آنان از کسانیاند که بعداً به انفاق و جهاد پرداختهاند بالاتراست}(20)
و فرموده است: {خدا رتبه کسانی از شما را که ایمان آورده و کسانی را که دانشمند گشتهاند بالا میبرد}(21)
و فرموده است: {زیرا که هیچ تشنگی و رنج و گرسنگی در راه خدا به آنان نمیرسد؛ و در هیچ مکانی که کافران را به خشم میآورد قدم نمیگذارند و از دشمنی غنیمتی به دست نمیآورند مگر اینکه به سبب آن، عمل صالحی برای آنان نوشته میشود}(22)
و فرموده است: {و هر خیری که از پیش برای خود بفرستید، آن را نزد خدا باز خواهید یافت}(23)
و فرموده است: {پس هر که هموزن ذرّهای نیکی کند آن را خواهد دید. و هر که هموزن ذرّهای بدی کند آن را خواهد دید}(24)
این بود بیان درجات ایمان و مراتب آن در نزد خداوند عز و جل.(25)
بدان که عیاشی در تفسیر خود بیشتر قسمتهای این حدیث را به صورت پراکنده بیان کرده است.
1) براءة: 100.
2) البقرة: 253.
3) أسري: 55.
4) أسري: 21.
5) آل عمران: 163.
6) هود: 3.
7) براءة: 20.
8) النساء 95 و 96.
9) الحديد: 10.
10) المجادلة: 11.
11) براءة: 120.
12) البقرة: 110، المزّمّل: 20.
13) الزلزال: 7 و 8.
14) الكافي ج 2 ص 40- 42.
15) . بقره / 253
16) . اسراء / 55
17) . اسراء / 21
18) . آل عمران / 163
19) . نساء / 95 - 96
20) . سجده / 29
21) . مجادله / 11
22) . توبه / 120
23) . بقره / 110
24) . زلزال / 6 - 7
25) . الکافی 2 : 40 - 42
و لما كان ما في الكافي أجمع و أصح اكتفينا به و في الكافي أيضا كان فرقه علي بابين(1)فجمعتهما لاتصالهما معني و اتصال سندهما و رواه الشيخ الجليل جعفر بن محمد بن قولويه عن سعد بن عبد الله بإسناده عن الصادق عليه السلام عن أمير المؤمنين صلوات الله عليه فيما ذكر من أنواع آيات القرآن بأدني تفاوت و سيأتي مثله برواية النعماني أيضا عن أمير المؤمنين عليه السلام فهذا المضمون مستفيض مؤيد بأخبار أخر أيضا.
قوله عليه السلام الإيمان بالله هو مبتدأ و أعلي خبره و يحتمل أن يكون المراد به جميع العقائد الإيمانية اكتفي بذكر أشرفها و أعظمها للزومها لسائرها مع أن كون التوحيد أشرف لا ينافي وجوب البقية و اشتراطه بها و السنا الضوء و بالمد الرفعة و الحظ النصيب و المراد بالقول التصديق القلبي أو هو مع الإقرار اللساني بالعقائد الإيمانية و قيل هو الذي يعبر عنه بالكلام النفسي و قد يستدل بقوله عمل كله علي أن التصديق المكلف به ليس محض العلم إذ هو من قبيل الانفعال بل هو فعل قلبي.
قال شارح المقاصد و المذهب أنه غير العلم و المعرفة لأن من الكفار من كان يعرف الحق و لا يصدق به عنادا و استكبارا قال الله تعالي الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ(2)و قال وَ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ(3)و قال تعالي حكاية عن موسي عليه السلام لفرعون لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ(4)فاحتيج إلي الفرق بين العلم بما جاء به النبي صلي الله عليه و آله و هو معرفته و بين التصديق ليصح كون الأول حاصلا للمعاندين دون الثاني و كون الثاني إيمانا دون الأول فاقتصر بعضهم علي أن ضد التصديق هو الإنكار و التكذيب و ضد المعرفة النكارة و الجهالة و إليه أشار الغزالي حيث فسر التصديق بالتسليم فإنه لا يكون مع الإنكار و الاستكبار بخلاف
و چون آنچه در الکافی آمده کاملتر و درستتر بود به آن بسنده کردیم. و در الکافی نیز تفاوت آن در دو باب بود.(5)بر این اساس آن را برای به هم پیوستگی معنی و سندهای آنها جمع نمودم. و شیخ بزرگوار جعفر بن محمد بن قولویه از سعد بن عبد الله با اسناد خود از امام صادق علیه السلام از امیر مؤمنان علیه السلام در آنچه از انواع آیههای قرآن آورده، با اندکی تفاوت بیان کرده است. و مانند آن نیز به روایت نعمانی از امیر مؤمنان علیه السلام خواهد آمد. پس این مضمون آشکار است و با احادیث دیگر نیز تأیید شده است.
کلام امام علیه السلام «الإیمان بالله» مبتدا و «أعلی» خبر آن است. و ممکن است منظور از آن همه عقاید ایمانی باشد که به دلیل دربرداشتن بقیه، به ذکر والاترین آنها بسنده کرده است. با این وجود که والاتر بودن توحید واجب بودن سایرین و مشروط به توحید بودن آنها را نفی نمیکند. و «سنا» نور است، و با مد به معنای بلندی است. و «الحظ» یعنی سهم، و منظور از گفتار، تصدیق قلبی یا تصدیق قلبی همراه با اقرار به زبان به عقاید ایمانی است. و گفته شده آن چیزی است که از آن تعبیر به حدیث نفس میشود. و با کلام امام علیه السلام که فرمود: «عمل کله» استدلال شده است که تصدیقی که به آن دستور داده شده با دانستن تنها محقق نمیشود، چرا که علم از قبیل انفعال است و آن تصدیق فعل قلبی است.
شارح مقاصد گفته: اعتقاد صحیح مذهب ما چنین است که ایمان چیزی جز دانش و معرفت است؛ چرا که در میان کفار نیز کسانی بودهاند که حق را میشناختند و از روی دشمنی و تکبر آن را تصدیق نمیکردند. خداوند متعال فرمود: {کسانی که به ایشان کتاب بخشیدیم و آن را مانند فرزندان خود میشناختند و همانا گروهی از آنها حق را پنهان میکنند در حال که میدانند}(6)
و فرمود: {به راستی کسانی که به آنها کتاب داده شد میدانند که گفتار حقی از جانب پروردگارشان است، و خداوند از کردههای آنان غافل نیست}(7)و خداوند متعال از زبان موسی علیه السلام به فرعون میفرماید: {همانا تو میدانی تنها خداوند آسمانها و زمین آنها را فرو فرستاده است}(8)
بنابراین نیاز به وجود تفاوت میان آگاهی از آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله آورده، یعنی شناخت آن، و میان تصدیق به وجود میآید، تا آنکه امر اول بدون تحقق دومی برای اهل عناد به دست آید و دومی نیز در نبود امر اول ایمان را محقق سازد. پس برخی از آنان بر این اکتفا نمودهاند که انکار و تکذیب ضد تصدیق هستند و ناآگاهی و نادانی ضد معرفت هستند. و غزالی که تصدیق را به معنای تسلیم دانسته به همین امر اشاره کرده است. پس همانا تسلیم برخلاف
العلم و المعرفة.
و فصل بعضهم زيادة التفصيل و قال التصديق عبارة عن ربط القلب بما علم من إخبار المخبر و هو أمر كسبي يثبت باختيار المصدق و لهذا يؤجر و يثاب عليه بل يجعل رأس العبادات بخلاف المعرفة فإنها ربما تحصل بلا كسب كمن وقع بصره علي جسم فحصل له معرفة أنه جدار أو حجر و حققه بعض المتأخرين زيادة تحقيق فقال المعتبر في الإيمان هو التصديق الاختياري و معناه نسبة التصديق إلي المتكلم اختيارا و بهذا القيد يمتاز عن التصديق المنطقي المقابل للتصور فإنه قد يخلو عن الاختيار كما إذا ادعي النبي النبوة و أظهر المعجزة فوقع في القلب صدقه ضرورة من غير أن ينسب إليه اختيارا فإنه لا يقال في اللغة إنه صدقه فلا يكون إيمانا شرعيا كيف و التصديق مأمور به فيكون فعلا اختياريا زائدا علي العلم لكونه كيفية نفسانية أو انفعالا و هو حصول المعني في القلب و الفعل القلبي ليس كذلك بل هو إيقاع النسبة اختيارا الذي هو كلام النفس و يسمي عقد القلب فالسوفسطائي عالم بوجود النهار و كذا بعض الكفار بنبوة النبي صلي الله عليه و آله لكنهم ليسوا بمصدقين لأنهم لا يحكمون اختيارا بل ينكرون.
و كلام هذا القائل متردد يميل تارة إلي أن التصديق المعتبر في الإيمان نوع من التصديق المنطقي لكونه مقيدا بالاختيار و كون التصديق العلمي أعم لا فرق بينهما إلا بلزوم الاختيار و عدمه و تارة إلي أنه ليس من جنس العلم أصلا لكونه فعلا اختياريا و كون العلم كيفية أو انفعالا و علي هذا الأخير أصر بعض المعتنين بتحقيق الإيمان و جزم بأن التسليم الذي فسر به الغزالي التصديق ليس من جنس العلم بل أمر وراءه معناه گردن دادن و گرويدن و حق دانستن مر آنرا كه حق دانسته باشي.
و يؤيده ما ذكره إمام الحرمين أن التصديق علي التحقيق كلام النفس لكن لا يثبت كلام النفس إلا مع العلم و نحن نقول لا شك أن التصديق المعتبر في الإيمان هو ما يعبر عنه في الفارسية بگرويدن و باور كردن و راست گوي دانستن إذا
آگاهی و شناخت، با انکار و برتری جویی همراه نخواهد بود.
و برخی از آنان نیز توضیح فراوانی بیان کردهاند و گفتهاند: تصدیق عبارت است از ارتباط قلب با خبرهایی که از خبردهنده دانسته میشود و این امر به دست آوردنی است که با اختیار تصدیق کننده به وجود میآید و از همین روست که در مقابل آن پاداش و ثواب داده میشود، بلکه رأس عبادات به شمار میرود. بر خلاف شناخت، چرا که بسیار ممکن است که آن بدون اکتساب پدید آید؛ مانند کسی که چشمش بر چیزی میافتد و شناخت پیدا خواهد کرد که آن چیز دیوار است یا سنگ. و برخی از متأخرین نیز در این باره تحقیق بیشتری کردهاند و گفتهاند: آنچه در ایمان معتبر است، تصدیق اختیاری است. و معنای آن نسبت تصدیق به سخنگو از روی اختیار است. و با این قید از تصدیق منطقی که در مقابل تصور است، متمایز میشود؛ چرا که در تصدیق منطقی گاهی اختیار وجود ندارد. مانند زمانی که پیامبر ادعای پیامبری میکند و معجزهای را آشکار میسازد، پس در قلب بدون اختیار و از روی ضرورت باور آن واقع میشود. پس در لغت نمیگویند: پیامبر را تصدیق کرده ولی این ایمان شرعی نمیباشد،؛ چگونه میتوان چنین گفت در حالی که تصدیق به آن دستور داده شده است، پس باید فعلی از روی اختیار باشد که مازاد بر آگاهی است. چرا که وجود آن کیفیتی نفسانی یا انفعال است، و آن پدید آمدن معنا در قلب است. و فعل قلبی چنین نیست، بلکه فعل قلبی به وجود آمدن نسبت از روی اختیار است که همان حدیث نفس است و عقد قلب نیز نامیده میشود. پس سوفسطائی از وجود روز آگاه است، و نیز برخی از کافران نیز از پیامبری حضرت محمد صلی الله علیه و آله آگاهند، اما آنان تصدیق نمیکنند چرا که از روی اختیار حکم نداده و انکار میکنند.
و سخن این گوینده دو پهلو است؛ گاه به این سو تمایل دارد که تصدیق مورد اعتبار در ایمان نوعی از تصدیق منطقی است، به دلیل وجود شرط اختیار در آن، و تصدیق علمی شامل بر هر دو نوع است، و در شرط اختیار یا نبود آن تفاوتی میان آن دو نیست. و گاهی سخن را به این سمت میل پیدا میکند که تصدیق معتبر در ایمان اساساً از جنس آگاهی نیست، چرا که فعلی اختیاری است و علم یک کیفیت یا انفعال است. و برخی از اصرارکنندگان در تحقیق حقیقت ایمان بر این نظر پافشاری کردهاند و یقین کرده اند که تسلیمی که غزالی تصدیق را به آن تفسیر نموده از جنس علم نیست، بلکه چیزی فراتر از آن است که معنای آن «گردن دادن و گرویدن و حق دانستن مر آن را که حق دانسته باشی» میباشد.
و مؤید آن اینکه امام الحرمین گفته: مسلماً تصدیق حدیث نفس است. اما سخن نفس نیز تنها با علم ثابت میشود. و ما میگوییم: شکی نیست که تصدیق مورد اعتبار در ایمان چیزی نیست جز آنچه در فارسی به عنوان «گرویدن و باور کردن و راست گوی دانستن» وقتی به
أضيف إلي الحاكم و راست دانستن و حق دانستن إذا أضيف إلي الحكم و لا يكفي مجرد العلم و المعرفة الخالي عن هذا المعني ثم أطال الكلام في ذلك و آل تحقيقه إلي أنه ليس شيء وراء العلم و المعرفة.
و قال المحقق الدواني في شرح العقائد اعلم أنه لو فسر التصديق المعتبر في الإيمان بما هو أحد قسمي العلم فلا بد من اعتبار قيد آخر ليخرج الكفر العنادي و قد عبر عنه بعض المتأخرين بالتسليم و الانقياد و جعله ركنا من الإيمان و الأقرب أن يفسر التصديق بالتسليم الباطني و الانقياد القلبي و يقرب منه ما قيل إن التصديق أن تنسب باختيارك الصدق إلي أحد و هو يحوم حول ذلك و إن لم يصب المنحر انتهي.
الحق أن إثبات معني آخر غير العلم و المعرفة مشكل و كون بعض أفراده حاصلا بغير اختيار لا ينافي التكليف به لمن لم يحصل له ذلك و ترتب الثواب علي ما حصل بغير الاختيار إما تفضل أو هو علي الثبات عليه و إظهاره و العمل بمقتضاه و الكلام النفسي الذي ذكروه ليس وراء التصور و التصديق شيئا نعم المعني الذي نفهمه هاهنا زائدا علي العلم هو العزم علي إظهار ما اعتقده أو علي عدم إنكاره ظاهرا بغير ضرورة تدعو إليه و يمكن عده من لوازم الإيمان أو شرائطه كما يومئ إليه بعض الآيات و الأخبار و العلم لو سلم أنه من قبيل الانفعال فعده عملا علي سبيل التوسع باعتبار أسبابه و مباديه.
قوله عليه السلام بفرض الباء للسببية و ضميرا نوره و حجته راجعان إلي الفرض و كذا ضميرا به و إليه راجعان إليه و ضمير له إلي العامل و قيل إلي كونه عملا و قيل إلي الله و الأول أظهر و من أرجع ضمير به إلي الفرض و ضمير له إلي كونه عملا لو عكس كان أنسب و ضمير يدعوه المستتر راجع إلي الكتاب و البارز إلي العامل و قيل الظاهر أن يشهد و يدعوه حال عن فرض و أن ضمير له و إليه راجع إلي الله و ضمير به و البارز في يدعوه للفرض و المراد بدعاء الكتاب ذلك الفرض إليه سبحانه نسبته إليه و بيانه أنه منه و يحتمل أن يكون
حاکم کننده نسبت داده شود از آن یاد میشود. و «راست دانستن و حق دانستن» وقتی به حکم نسبت داده میشود. و تنها داشتن آگاهی و شناخت، بدون وجود این امر کافی نیست. سپس سخن را به درازا کشیده و تحقیق او به این مطلب بازمیگردد که چیزی ورای آگاهی و شناخت وجود ندارد.
و محقق دوانی در شرح عقائد گفته است: بدان که اگر تصدیق مورد اعتبار در ایمان را به عنوان یکی از دو قسم علم معنا کنیم، باید قید دیگری را نیز معتبر بدانیم تا کفر از سر دشمنی را از آن جدا کنیم. و برخی از متأخرین از آن تعبیر به تسلیم شدن و گردن نهادن کردهاند و آن را از ارکان ایمان دانستهاند. و نزدیکتر به واقع این است که تصدیق را به تسلیم باطنی و پذیرش قلبی تفسیر کنیم. و آنچه گفته میشود که تصدیق چنین است که با اختیار خود درستی را به چیزی نسبت دهی، به آن نزدیک است و چنین مطلبی پیرامون آن میگردد؛ هرچند هم که به اصل مطلب نمیرسد. پایان.
حقیقت این است که اثبات معنای دیگری به جز آگاهی و شناخت دشوار است. و محقق شدن برخی از افراد آن بدون اختیار، با تکلیف کردن به کسی که برایش حاصل نشده منافات ندارد. و مترتب شدن پاداش برای آنچه بدون اختیار پدید آمده است یا از روی تفضل خداست و یا برای پایدار ماندن بر آن و آشکار کردنش و عمل به مقتضای آن میباشد. و سخن درونی نفس که از آن نام بردهاند، چیزی بیش از تصور و تصدیق نیست. بله، در اینجا معنایی که اضافه بر آگاهی میفهمیم، عزم در بیان چیزی است که به آن اعتقاد دارد، و یا عدم انکار آن در ظاهر بدون وجود ضرورتی است که به سوی آن فرامیخواند. و میتوان آن را از جمله شرایط و لازمههای ایمان برشمرد. همچنان که برخی از آیات و احادیث به آن اشاره کرده است. و اگر بپذیریم که علم از قبیل انفعال است پس برشمردن آن از قبیل عمل، بر مبنای مجازگویی بر اساس اسباب و مبادی آن است.
سخن امام علیه السلام «بفرض» باء برای سببیت و دو ضمیر در «نوره و حجته» به فرض بازمیگردند، و همچنین دو ضمیر «به و إلیه» نیز به آن بازمیگردند. و ضمیر «له» به عامل و گفته شده به «کونه عاملا» بازمیگردد. و گفته شده به خداوند بازمیگردد، و اولی آشکارتر است. و هر کس ضمیر «به» را به «فرض» و ضمیر له را به «کونه عملا» برگرداند، اگر برعکس در نظر بگیرد مناسبتر است. و ضمیر مستتر در «یدعوه» به کتاب و ضمیر آشکار آن به عامل بازمیگردد. و گفته شده به نظر میرسد که «یشهد و یدعوه» حال برای فرض است، و ضمیر «له و إلیه» به خداوند بازمیگردد. و ضمیر «به» و ضمیر بارز در «یدعوه» به فرض بازمیگردد. و منظور از دعوت کتاب از واجبات به سوی خداوند، نسبت دادن آن به خداوند سبحان است و توضیحی برای بیان این مطلب است که همه اینها از سوی خداوند است. و ممکن است
حالا عن الإيمان و أن يكون ضمير له و يدعوه راجعا إليه و ضمير به و إليه للعمل أي يشهد الكتاب للإيمان بأنه عمل و يدعو الكتاب الإيمان إلي أنه عمل انتهي و لا يخفي بعدهما و في تفسير العياشي يشهد له بها الكتاب و يدعو إليه فضمير بها راجع إلي الحجة(1)و قوله واضح و ثابتة نعتان للفرض.
للإيمان حالات كأنه إشارة إلي الحالات الثلاث الآتية أي التام و الناقص و الراجح و الدرجات مراتب الرجحان فإنها كثيرة بحسب الكمية و الكيفية و الطبقات مراتب النقصان و المنازل ما يلزم تلك الدرجات و الطبقات من القرب إليه سبحانه و البعد عنه و المثوبات و العقوبات المترتبة عليها.
و قيل إشارة إلي أن للإيمان مراتب متكثرة و هي حالات الإنسان باعتبار قيامها به و درجات باعتبار ترقيه من بعضها إلي بعض و طبقات باعتبار تفاوت مراتبها في نفسها و كون بعضها فوق بعض و منازل باعتبار أن الإنسان ينزل فيها و يأوي إليها.
فمنه التام و هو إيمان الأنبياء و الأوصياء عليهم السلام لاشتماله علي جميع أجزاء الإيمان من فعل الفرائض و ترك الكبائر و إن تفاوتت بانضمام سائر المكملات من المستحبات و ترك المكروهات زيادة و نقصانا أو المراد بالتام المنتهي تمامه درجة النبي صلي الله عليه و آله و أوصيائه عليهم السلام و منه الناقص البين نقصانه و هو أقل مراتب الإيمان الذي بعده الكفر و منه الراجح و فيه أفراد غير متناهية باعتبار التفاوت في الكمية و الكيفية.
ثم إنه يحتمل الكلام وجهين أحدهما أن يكون الإيمان المشتمل علي فعل الفرائض و ترك الكبائر حاصلا في الجميع لعدم صدق الإيمان بدون ذلك و يكون الدرجات و المنازل باعتبار تلك الأعمال و نقصها و انضمام فعل سائر الواجبات و ترك سائر المحرمات و فعل المندوبات و ترك المكروهات بل المباحات و الاتصاف بالأخلاق السنية و الملكات العلية و ثانيهما أن يكون القدر المشترك حصول
حال برای ایمان باشد و ضمیر «له» و «یدعوه» به ایمان بازگردد و ضمیر «به» و «الیه» به عمل برگشت کند. یعنی کتاب گواهی میدهد که ایمان عبارت است از عمل، و کتاب ایمان را میخواند که آن عمل است. پایان. و دوری این دو احتمال مخفی نیست. و در تفسیر عیاشی چنین است: «یشهد له بها الکتاب و یدعو إلیه» پس ضمیر «بها» به حجت بازمیگردد.(2)
و این کلام که «واضح و ثابتة» دو صفت برای فرض هستند. «للإیمان حالات» گویی اشارهای است به حالتهای سهگانهای که در ادامه می آید یعنی «التام و الناقص و الراجح». و «الدرجات» مراتب برتری است، که برحسب کمیت و کیفیت فراوان هستند. و «الطبقات» مراتب نقصان است. و «المنازل» چیزی است که برای آن درجات و طبقات لازم است، از قبیل نزدیکی و دوری نسبت به خداوند سبحان، و پاداشها و مجازاتهایی که بر آن مترتب میشود .
و گفته شده اشارهای است به اینکه ایمان مراتب بسیار دارد، که همان حالات انسان برحسب اقدام او برای آن است، و درجاتی دارد برحسب بالا رفتن آن از برخی به برخی دیگر، و طبقاتی دارد بر اساس تفاوت مراتب آن در روح او و باارزش بودن برخی نسبت به برخی دیگر و منازلی دارد به این اعتبار که انسان در آنها فرود میآید و در آن پناه میگیرد.
«فمنه التام» و آن ایمان پیامبران و جانشینان آنهاست، به دلیل اشتمال آن بر تمامی اجزای ایمان از قبیل انجام واجبات و ترک گناهان بزرگ است، اگرچه با پیوستن مکملهای دیگر، مانند انجام کارهای مستحب و ترک کارهای مکروه در کم و زیاد آن تفاوت داشته باشد. یا اینکه منظور از تام، منتهای درجه کمال یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایان پس از ایشان است. «و منه الناقص البین نقصانه» و آن کمترین مراتب ایمان است که پس از آن کفر قرار دارد، و از جمله آنها راجح است، و افراد بیشماری بر اساس کمیت و کیفیت در آن میان هستند.
سپس اینکه این سخن دو وجه را محتمل است: اول اینکه ایمانی که دربردارنده انجام واجبات و ترک گناهان بزرگ است برای همه پدید آید، چرا که بدون آن ایمان صدق نخواهد کرد. و درجات و منازل براساس آن کارها و کمبود آنها و پیوستن انجام دیگر واجبات و ترک گناهان دیگر و انجام مستحبات و ترک کارهای مکروه و حتی مباح، و متصف شدن به خلق و خوهای نیکو و ویژگیهای شایسته باشد. و دوم اینکه قدر مشترک، حصول
الإيمان في الجملة و الكامل ما يكون مشتملا علي جميع الأجزاء و هو الإيمان حقيقة و الناقص التام ما لم يكن فيه سوي العقائد الحقة و الدرجات المتوسطة تختلف باعتبار كثرة أجزاء الإيمان و قلتها فالمؤمن حقيقة هو الفرد الأول و إطلاقه علي البواقي علي التوسع لانتفاء الكل بانتفاء أحد الأجزاء و لكل منهما شواهد لفظا و معني فتأمل فلما عسر فهمه علي السائل لألفته بمصطلحات المتكلمين أعاد السؤال لمزيد التوضيح.
قوله عليه السلام به يعقل و يفقه و يفهم قيل العقل العلم بالقضايا الضرورية و الفقه ترتيبها لإنتاج القضايا النظرية و الفهم العلم بالنتيجة أقول و يحتمل أن يكون العقل معرفة الأصول العقلية و الفقه العلم بالأحكام الشرعية و الفهم معرفة سائر الأمور المتعلقة بالمعاش و غيره و المراد بالقلب النفس الناطقة سميت به لتعلقها أولا بالروح الحيواني المنبعث منه أو القلب الصنوبري من حيث تعلق النفس به و قيل محل الإدراك هذا الشكل الصنوبري عملا بظواهر الآيات و الأخبار و سيأتي تحقيقه في محله إن شاء الله.
قال الراغب في المفردات قال بعض الحكماء حيث ما ذكر الله القلب فإشارة إلي العقل و العلم نحو إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْري لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ(1)و حيث ما ذكر الصدر فإشارة إلي ذلك و إلي سائر القوي من الشهوة و الهوي و الغضب و نحوها و قوله رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي(2)فسؤال لإصلاح قواه و كذا قوله وَ يَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ(3)إشارة إلي إشفائهم و قوله وَ لكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ(4)أي العقول التي هي مندرجة بين سائر القوي و ليست بمهتديه و الله أعلم بذلك(5)و قال قلب الإنسان قيل سمي به لكثرة تقلبه و يعبر بالقلب عن المعاني التي تختص به من الروح و العلم و الشجاعة و سائر ذلك فقوله
ایمان به نحو اجمالی است، و حد کامل آن چیزی است که همه اجزا را در بر داشته باشد و آن ایمان راستین است. و ایمان ناقص تام، چیزی است که تنها عقاید درست را به همراه داشته باشد. و درجات میانی بر اساس کم و زیادی اجزای ایمان، متفاوت است. بنابراین مؤمن راستین اولین فرد است. و اطلاق آن بر سایرین، به دلیل از میان رفتن کل ایمان با از بین رفتن یکی از اجزا، از باب مجازگویی است، و هر یک از آنها از لحاظ لفظ و معنا شواهدی دارد. پس درنگ و اندیشه کن و چون به دلیل الفت ذهن سائل در روایت به اصطلاحات متکلمین، فهم آن برای سائل دشوار شد، برای توضیح بیشتر سؤال را تکرار نمود .
کلام امام علیه السلام که: «به یعقل و یفقه و یفهم» گفته شده عقل عبارت است آگاهی از مسائل ضروری، و فقه یعنی مرتب نمودن آن برای نتیجه گرفتن مسائل نظری، و فهم عبارت است از دانستن نتیجه.
ممکن است عقل شناخت اصول عقلی، و فقه دانستن احکام شرعی، و فهم آگاهی از مسائل دیگر زندگی و غیر آن باشد. و منظور از قلب، روح ناطق است که به این نام خوانده شده، اولا به دلیل ارتباط آن با روح حیوانی که از آن برخاسته است. و یا قلب صنوبری شکل، به دلیل ارتباط روح به آن. و گفته شده: از ظاهر آیات و احادیث چنین برمیآید که جایگاه درک همین قلب صنوبری شکل است، و بررسی آن إن شاء الله در محل خود خواهد آمد.
راغب در مفردات گفته: برخی از حکماء گفتهاند: هر جا که خداوند از قلب نام برده، اشاره به عقل و علم است، مانند آنکه فرمود: {آن تذکری است برای کسی که قلب دارد}(6)
و هرجا که از صدر نام برده است نیز اشاره به آن و نیروهای دیگر از جمله شهوت و میل و خشم و مانند آن است، و فرموده: {پروردگارا، سینهام را برایم گشاده گردان}(7)
درخواست برای بهبود گرداندن نیروهای اوست. و همچنین فرموده: {و دلهای گروه با ایمان را شفا میدهد}(8)
اشاره به شفا دادن آنهاست. و این فرموده: {بلکه قلبهایی که در سینهها هستند نابینا میشوند}(9)
یعنی عقلهایی که در میان نیروهای دیگر قرار گرفته و هدایت نشده است. و خداوند از آن آگاهتر است.(10)
و گفته: به قلب انسان نیز «قلب» گفته شده به دلیل دگرگونی بسیار آن و تعبیر قلب برای معانی بسیاری که به آن اختصاص یافته، از قبیل روح و علم و شجاعت و سایر آنها به کار میرود؛ و فرمودهی خداوند که:
وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ(1)أي الأرواح إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْري لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أي علم و فهم و كذلك وَ جَعَلْنا عَلي قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ(2)و قوله وَ طُبِعَ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ(3)و قوله وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ(4)أي تثبت به شجاعتكم و يزول خوفكم و علي عكسه وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ(5)و قوله هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ(6)و قوله وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّي(7)أي متفرقة و قوله وَ لكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ قيل العقل و قيل الروح فأما العقل فلا يصح عليه ذلك و مجازه مجاز قوله تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ و الأنهار لا تجري و إنما يجري الماء الذي فيه انتهي(8).
و الورود حضور الماء للشرب و الصدر و الصدور الانصراف عنه و هذا مثل في أنها لا تفعل شيئا إلا بأمره كما يقال في الفارسية لا يشرب الماء إلا بأمره و إذنه و البطش تناول الشيء بصولة و قوة و الباه في بعض النسخ بدون الهمزة و في بعضها بها قال الجوهري الباه مثل الجاه لغة في الباءة و هو الجماع(9)ينطق به الجملة نعت للفرض و ضمير به في الموضعين للفرض و ضميرا لها و عليها للجارحة و اللام للانتفاع و علي للإضرار و إرجاع ضمير به إلي الإيمان كما قيل يقتضي خلو الجملة عن العائد و إرجاع ضمير لها هنا إلي الجارحة يؤيد إرجاع ضمير له سابقا إلي العامل.
قوله فالإقرار أي الإقرار القلبي لأن الكلام في فعل القلب و إن احتمل أن يكون المراد الإقرار اللساني لأنه إخبار عن القلب لكن ذكره بعد ذلك في عمل اللسان ربما يأبي عن ذلك و إن احتمل توجيهه و المعطوفات عليه علي
{قلبها به حنجره رسید}(10)
یعنی روحها، {همانا درآن تذکری است برای کسی که قلب داشته باشد}، یعنی علم و فهم آن، و {بر قلبهایشان پردههایی افکندیم تا آن را نفهمند}، و فرموده: {بر دلهایشان مهر زده شد و به همین دلیل نمیفهمند}(11)،
و فرموده: {تا قلبهایتان از آن آرامش یابد}(12)، یعنی شجاعتتان استوار گردد و ترستان برطرف شود. و برعکس آن: {و در قلبهایشان ترس افکنده شد}(13)و فرموده: {اوست کسی که آرامش را در قلبهای مؤمنان فرو میفرستد}(14)و این فرموده: {قلبهایشان پراکنده است}(15)
یعنی از یکدیگر جداست، و فرموده: {اما قلبهایی که در سینهها جای گرفته نمیبیند}، گفته شده عقل است، و گفته شده روح است. اما عقل نمیتواند باشد؛ و مجاز به کار رفته در آن مانند مجاز این آیه است: {از زیر آن رودها جریان دارد}، و رودها جاری نیستند، بلکه آبی که در آن است جریان دارد. پایان.(16)
و «الورود» رسیدن به آب برای نوشیدن است، و «الصدر و الصدور» بازگشت از آن میباشد. و این ضرب المثلی است که هنگامی به کار میرود که هیچ کاری را بدون دستور او انجام نمیدهد. همچنان که در فارسی گفته میشود: بدون اجازه او آب هم نمیخورد. و «البطش» گرفتن هر چیزی با قدرت و نیرو است. و «الباه» در برخی نسخهها بدون همزه و در برخی دیگر با هاء است، جوهری گفته: باه مثل جاه و کلمهای برای «الباءة» و به معنای جماع است.(17)«ینطق به» این جمله، صفت برای فرض است. و ضمیر «به» در هر دو جا به فرض بر میگردد، و دو ضمیر «لها و علیها» به جارحه بر میگردند. و لام برای انتفاع و علی برای اضرار است، و ارجاع ضمیر «به» به ایمان، چنانچه گفته شده، موجب خالی بودن جمله از ضمیر عائد میشود. و ارجاع ضمیر لها در اینجا به جارحه، تأییدی است برای ارجاع ضمیر «له» به عامل که در گذشته آمده بود.
«فالإقرار» یعنی اقرار قلبی، زیرا سخن درباره فعل قلب است، اگرچه محتمل است منظور اقرار به زبان نیز باشد، چرا که آن هم خبر دادن از چیزی است که درون قلب بوده است. اما بیان آن به عنوان عمل زبانی، ممکن است قابل پذیرش نباشد، هرچند که توجیه آن ممکن باشد. و بر اساس نظر
الأول عطف تفسير له و كأنها إشارة إلي مراتب اليقين و الإيمان القلبي فإن أقل مراتبه الإذعان القلبي و لو عن تقليد أو دليل خطابي و المعرفة ما كان عن برهان قطعي و العقد هو العزم علي الإقرار اللساني و ما يتبعه و يلزمه عن العمل بالأركان و الرضا هو عدم إنكار قضاء الله و أوامره و نواهيه و أن لا يثقل عليه شيء من ذلك لمخالفته لهوي نفسه و التسليم هو الانقياد التام للرسول فيما يأتي به لا سيما ما ذكر في أمر أوصيائه و ما يحكم به بينهم كما قال تعالي فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّي يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً(1).
فظهر أن الإقرار بالولاية أيضا داخل في ذلك بل جميع ما جاء به النبي و قوله بأن لا إله متعلق بالإقرار لأن ما ذكر بعده تفسير و مكمل له و الصاحبة الزوجة و الإقرار عطف علي الإقرار و المراد الإقرار بسائر أنبياء الله و كتبه و المستتر في جاء راجع إلي الموصول و ما قيل إن قوله بأن لا إله إلا الله إلخ متعلق بالإقرار و المعرفة و العقد و قوله و الإقرار بما جاء من عند الله معطوف علي أن لا إله فيكون الأولان بيانا للأخيرين و الأخير بيانا للأول فلا يخفي ما فيه من أنواع الفساد.
و قال المحدث الأسترآبادي ره المعرفة جاء في كلامهم لمعان أحدها التصور مطلقا و هو المراد من قولهم علي الله التعريف و البيان أي ذكر المدعي و التنبيه عليها إذ لا يجب خلق الإذعان كما يفهم من باب الشك و غير ذلك من الأبواب و ثانيها الإذعان القلبي و هو المراد من قولهم أقروا بالشهادتين و لم يدخل معرفة أن محمدا رسول الله صلي الله عليه و آله في قلوبهم و ثالثها عقد القضية الإجمالية مثل نعم و بلي و هذا العقد ليس من باب التصور و لا من باب التصديق و رابعها العلم الشامل للتصور و التصديق و هو المراد من قولهم العلم و الجهل من صنع الله في القلوب انتهي و فيه ما فيه.
اول، معطوفهای به کار رفته عطف تفسیر آن است، و گویا اشارهای به مراتب یقین و ایمان قلبی باشد. زیرا کمترین مراتب آن اعتراف قلبی است، حتی اگر از روی تقلید یا دلیل خطابی باشد، و معرفت چیزی است که از روی برهان قطعی بوده باشد، و «العقد» یعنی عزم برای اقرار به زبان و هر کار جوارحی دیگری که در پی آن آید و پس از آن لازم باشد، و «الرضا» یعنی پذیرفتن حکم و اوامر و نواهی خداوند، و اینکه چیزی در مخالفت با میل نفسانی از آنها برای او سخت و سنگین نباشد، و «التسلیم» یعنی پذیرش کامل هر دستوری که از جانب پیامبر باشد، مخصوصاً آنچه درمورد جانشینان خود به آن امر فرموده است و بدان در میان آنان حکم کرده است. چنان که خداوند متعال فرموده: {پس به پروردگارت سوگند آنان ایمان نمیآورند مگر اینکه تو را در آنچه میانشان رخ داده قاضی قرار دهند، سپس در نزد خود هیچ مانعی برای اجرای حکم تو نبینند و تسلیم کامل باشند.}(2)
بنابراین، به نظر میرسد اقرار به ولایت نیز از جمله آن باشد و بلکه هر آنچه پیامبر به آن دستور داده است داخل در آن است. و این سخن که: «بأن لا إله الخ» متعلق به اقرار است، چرا که پس از آن تفسیر و مکملی برای آن آمده است. و «الصاحبة» یعنی همسر، و «الإقرار» عطف بر اقرار است، و منظور از آن اقرار به پیامبری دیگر پیامبران و کتابهای آسمانی است، و ضمیر مستتر در «جاء» به موصول بازمیگردد. و آنچه گفته شده که عبارت «بأن لا إله إلا الله» تا پایان، متعلق به «الإقرار و المعرفة و العقد» است، و فرموده: «و الإقرار بما جاء من عند الله» معطوف بر «أن لا إله» است، بنابراین دو کلمه اول بیان برای دو کلمه بعد میباشند و آخری نیز بیان برای اولی است، اشکالات متعددی که در آن است، پوشیده نیست.
و محدث استرآبادی رحمه الله گفته: در کلام ائمه علیهم السلام، معرفت به معانی متعددی آمده که یکی از آنها تصور مطلق است، و منظور از فرموده آنها که «شناساندن و بیان بر عهده خداوند است»، یعنی یادآوری مدعا و توجه دادن به آن؛ چرا که آنگونه که از باب شک و دیگر بابها دریافت میشود، آفریدن اعتراف واجب نیست. و دومین آنها، اعتراف قلبی است، که همان منظور از سخن: «به شهادتین اقرار کردند» میباشد، و معرفت به پیامبری حضرت محمد صلی الله علیه وآله در قلبهایشان وارد نشده است. و سوم عبارت است از عقد قضیه اجمالی، مانند بله و آری، و این بسته شدن از باب تصور و تصدیق نیست. و چهارم علمی است که دربردارنده تصور و تصدیق است، که همان منظور آنان از علم و جهل از آفریدگان خداوند در قلبها هستند. پایان؛ و این جملات نیز اشکالاتی دارد.
و الآية الأولي من سورة النحل مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ(1)قيل بدل من الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ و ما بينهما اعتراض أو من أولئك أو من الكاذبون أو مبتدأ خبره محذوف دل عليه قوله فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ و يجوز أن ينتصب بالذم و أن تكون من شرطية محذوفة الجواب إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ علي الافتراء أو كلمة الكفر استثناء متصل لأن الكفر لغة يعم القول و العقد كالإيمان كذا ذكره البيضاوي(2)و الظاهر أنه منقطع وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ لم يتغير عقيدته وَ لكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً أي اعتقده و طاب به نفسا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ و قد ورد في أخبار كثيرة من طرق الخاصة و العامة أنها نزلت في عمار بن ياسر حيث أكرهه و أبويه ياسرا و سمية كفار مكة علي الارتداد فأبي أبواه فقتلوهما و هما أول قتيلين في الإسلام و أعطاهم عمار بلسانه ما أرادوا مكرها فقيل يا رسول الله إن عمارا كفر فقال كلا إن عمارا ملئ إيمانا من قرنه إلي قدمه و اختلط الإيمان بلحمه و دمه فأتي عمار رسول الله صلي الله عليه و آله و هو يبكي فجعل النبي صلي الله عليه و آله يمسح عينيه و قال ما لك إن عادوا لك فعد لهم بما قلت و عن الصادق عليه السلام فأنزل الله فيه إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ الآية فقال له النبي صلي الله عليه و آله عندها يا عمار إن عادوا فعد فقد أنزل الله عذرك و أمرك أن تعود إن عادوا و بالجملة الآية تدل علي أن بعض أجزاء الإيمان متعلق بالقلب و إن استدل القوم بها علي أن الإيمان ليس إلا التصديق القلبي و الآية الثانية الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ(3)قيل أي أنسا به و اعتمادا عليه و رجاء منه أو بذكر رحمته بعد القلق من خشيته أو بذكر دلائله الدالة علي وجوده و وحدانيته أو بكلامه يعني القرآن الذي هو أقوي المعجزات أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ أي تسكن إليه و قال في المجمع معناه الذين اعترفوا بتوحيد الله علي جميع صفاته و بنبوة نبيه و قبول ما جاء به من عند الله و تسكن قلوبهم بذكر الله و تأنس إليه و الذكر حضور المعني للنفس و قد يسمي العلم ذكرا و القول الذي فيه المعني الحاضر للنفس أيضا
و آیه اول از سوره نحل: {هر کس پس از ایمان خود کافر شود}(4)، گفته شده بدل است برای: {کسانی که ایمان ندارند}، و آنچه میان آن دو است جملات معترضهای است که یا از آنها و یا از دروغگویان است، یا «من کفر» مبتدایی است که خبر آن حذف شده است، و این آیه بر خبر آن دلالت میکند: {پس خشم خداوند بر آنان باد}، و میتوان آن را بر ذم منصوب نمود. و ممکن است «من» شرطیه باشد که جواب آن حذف شده است، «إلا من أکره» یعنی بر افتراء یا سخن کفر اکراه شده است؛ استثناء در آیه از نوع متصل است از آنجا که کفر نیز مانند ایمان، کلمهای است که سخن و تصمیم را در بر میگیرد و بیضاوی این گونه بیان کرده.(5)
و ظاهر این است که استثناء منقطع است. «و قلبه مطمئن بالایمان» یعنی عقیدهاش تغییر نمیکند. «و لکن من شرح بالکفر صدرا» یعنی به آن اعتقاد دارد و آن را پسندیده میداند. «فعلیهم غضب من الله و لهم عذاب عظیم». و در بسیاری از احادیث شیعه و سنی آمده است که درباره عمار بن یاسر نازل شده است، هنگامی که کفار مکه او و پدر ومادرش را مجبور به ارتداد نمودند، پس پدر و مادرش خودداری کرده و کشته شدند، و آنها اولین کشتهها در اسلام بودند و عمار در حالت اکراه با زبان خود آنچه را خواسته بودند برایشان انجام داد، پس به پیامبر گفته شد: همانا عمار کافر شده است، ایشان فرمودند: هرگز، عمار از فرق سر تا پایش از ایمان لبریز شده و گوشت و خونش با آن آمیخته شده است، پس عمار در حالی که میگریست نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد، ایشان اشک چشمان او را پاک کرده و به او فرمودند: چه شده؟ اگر باز هم با تو چنین کردند، همان را که گفتی تکرار کن. و امام صادق علیه السلام فرمودهاند: خداوند درباره او این آیه را نازل کرد: {مگر کسی که مجبور شود} تا پایان آیه. پس در این هنگام پیامبر صلی الله علیه وآله به او فرمودند: ای عمار، اگر باز هم چنین کردند، همان کاری را که کردی تکرار کن، چرا که خداوند عذر تو را نازل کرده و به تو فرمان داده است تا اگر باز هم چنین کردند تو همان کار را تکرار کنی. و درنهایت آیه دلالت بر این دارد که برخی از اجزای ایمان به قلب مربوط است، هرچند کسانی با این آیه استدلال میکنند که ایمان چیزی جز تصدیق قلبی نیست. و آیه دوم: {کسانی که ایمان آورده و قلبهایشان با یاد خداوند آرام میگیرد}(6)گفته شده: «تطمئن» یعنی از روی انس و اعتماد و امید به او، یا با یاد رحمت خداوند پس از نگرانی و ترس از او، یا با به یاد آوردن دلائل وجود و یگانگی او یا با سخن او که قرآن است و قویترین معجزات است. {آگاه باشید که قلبها با یاد خداوند آرامش میگیرد}، یعنی با آن آرام میگیرد. و در مجمع البیان گفته است: معنای آن این است که: کسانی که به یگانگی خداوند با تمام صفات او، و به پیامبری پیامبرش و پذیرش هر آنچه از جانب خداوند آورده اعتراف نمودند و دلهایشان با یاد خداوند به آرامش رسید و با آن انس گرفتند. و «الذکر» یعنی حضور مطلبی برای روح، و علم را نیز ذکر مینامند و سخنی را که معنای حاضری برای روح دارد
يسمي ذكرا أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ إلخ هذا حث للعباد علي تسكين القلب إلي ما وعد الله به من النعيم و الثواب انتهي(1)و كان استدلاله عليه السلام بالآية مبني علي أن المراد بذكر الله العقائد الإيمانية و الدلائل المفضية إليها إذ بها تطمئن القلب من الشك و الاضطراب و يؤيده قوله في الآية السابقة وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ .
قوله الذين آمنوا بأفواههم كأنه نقل لمضمون الآية إن لم يكن من النساخ أو الرواة و في المائدة هكذا يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ و في رواية النعماني الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ(2)و هو أظهر.
قوله سبحانه إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ(3)قال الطبرسي رحمه الله أي تظهروها و تعلنوها من الطاعة و المعصية أو العقائد أَوْ تُخْفُوهُ أي تكتموه يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ أي يعلم الله ذلك فيجازيكم عليه و قيل معناه أن تظهروا الشهادة أو تكتموها و إن الله يعلم ذلك و يجازيكم به عن ابن عباس و جماعة و قيل إنها عامة في الأحكام التي تقدم ذكرها في السورة خوفهم الله تعالي من العمل بخلافها.
و قال قوم إن هذه الآية منسوخة بقوله لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها(4)و رووا في ذلك خبرا ضعيفا و هذا لا يصح لأن تكليف ما ليس في الوسع غير جائز فكيف ينسخ و إنما المراد بالآية ما يتناوله الأمر و النهي من الاعتقادات و الإرادات و غير ذلك مما هو مستور عنا و أما ما لا يدخل في التكليف من الوساوس و الهواجس مما لا يمكن التحفظ عنه من الخواطر فخارج عنه لدلالة العقل و لقوله عليه السلام يعفي لهذه الأمة عن نسيانها و ما حدثت به أنفسها و علي هذا يجوز أن تكون الآية الثانية بينت الأولي و أزالت توهم من صرف ذلك إلي غير وجه المراد و ظن أن ما يخطر بالبال أو تتحدث به النفس مما لا يتعلق بالتكليف فإن الله يؤاخذ به و الأمر بخلاف ذلك فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ منهم رحمة و تفضلا وَ يُعَذِّبُ مَنْ
را نیز ذکر مینامند. «الا بذکر الله» تا پایان آیه، تشویق بندگان برای آرامش قلب با وعده پاداش و بهشت خداوند است. پایان.(5)و استدلال امام علیه السلام با این آیه بر این اساس است که منظور از یاد خداوند، عقاید ایمانی و دلایلی است که به سوی او منتهی میشود. چرا که به وسیله آن قلب از شک و اضطراب آرام میگیرد. و سخن پیشین در آیه قبلی آن را تأیید میکند: {و قلب او با ایمان آرام گرفته است}. این سخن که: {کسانی که با زبانهایشان ایمان آوردند}، به نظر میرسد نقل به مضمون آیه است، اگر از جانب نسخهبرداران یا راویان نباشد. و در سوره مائده چنین آمده است: {ای پیامبر، کسانی که در کفر شتاب میکنند و کسانی که به زبانهایشان گفتند: ایمان آوردیم و دلهایشان ایمان نیاورده است، تو را اندوهگین نسازند} و در روایت نعمانی چنین است: {کسانی که گفتند به زبانهایشان ایمان آوردهاند}(6)
و این آشکارتر است.
فرموده خداوند سبحان: {اگر آنچه را در درون شماست آشکار کنید}(7)
طبرسی رحمه الله گفته است: یعنی عزم درونی خود را بر طاعت و معصیت یا عقاید، آشکار کنید و اعلام نمایید. {یا پنهان کنید}، یعنی کتمان کنید. {خداوند شما را بدان محاسبه میکند}، یعنی خداوند آن را میداند و در آن شما را جزا میدهد. و گفته شده: معنای آن چنین است که اگر گواهی خود را پنهان کنید یا آشکار نمایید خداوند آن را میداند و جزای آن را به شما میدهد که از ابن عباس و گروهی دیگر نقل شده است. و گفته شده: این بیان در احکامی که پیشتر در سوره بیان شد عمومیت داشته و خداوند آنها را از انجام خلاف آن ترسانیده است.
و گروهی گفتهاند: این آیه به وسیله آیه: «لا یکلف الله نفسا الا وسعها»(8)
منسوخ شده است. و حدیث ضعیفی را در این باره روایت کردهاند و این ادعا صحیح نیست، چرا که تکلیف نمودن کاری که خارج از توانایی است جایز نیست، پس چگونه میتواند منسوخ شود؟ پس منظور آیه اعتقادات و ارادههایی است که به آن امر و نهی میشود، و چیزهای دیگری که بر ما پوشیده است. اما چیزهای دیگری که از جمله تکالیف شمرده نمیشوند، مانند وسوسهها و خطورات قلبی و چیزهایی که ذهن از به خاطر سپردن آن ناتوان است، به دلیل راهنمایی عقل از آن جمله خارج است. و به دلیل فرموده ایشان که «از این امت بخشیده میشود هر آنچه به فراموشی سپرده و هرچه در درون با خود سخن میگوید» و بنابراین میتوان نتیجه گرفت که آیه دوم روشنگر معنای آیه اول است و توهم کسی را که آیه را به غیر وجهی که مراد است منصرف نموده، از بین میبرد که توهم کرده آنچه به ذهن میرسد یا نفس در درون خود سخن میگوید از تکلیف خارج است. پس همانا خداوند از آن بازخواست میکند. در حالی که امر بر خلاف آن است، «فیغفر لمن یشاء» از روی رحمت و بخشش، «و یعذب
يَشاءُ منهم ممن استحق العقاب عدلا وَ اللَّهُ عَلي كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ من المغفرة و العذاب عن ابن عباس.
و لفظ الآية عام في جميع الأشياء و القول فيما يخطر بالبال من المعاصي إن الله سبحانه لا يؤاخذ به و إنما يؤاخذ بما يعزم الإنسان و يعقد قلبه عليه مع إمكان التحفظ عنه فيصير من أفعال القلب فيجازيه به كما يجازيه علي أفعال الجوارح و إنما يجازيه جزاء العزم لا جزاء عين تلك المعصية لأنه لم يباشرها و هذا بخلاف العزم علي الطاعة فإن العازم علي فعل الطاعة يجازي علي عزمه ذلك جزاء تلك الطاعة كما جاء في الأخبار أن المنتظر للصلاة في الصلاة ما دام ينتظرها و هذا من لطائف نعم الله علي عباده انتهي(1).
و الظاهر من الأخبار الكثيرة التي يأتي بعضها في هذا الكتاب عدم مؤاخذة هذه الأمة علي الخواطر و العزم علي المعاصي فيمكن تخصيص هذه الآية بالعقائد كما هو ظاهر هذه الرواية و إن أمكن أن تكون نية المعصية و العزم عليها معصية يغفرها الله للمؤمنين فالمراد بقوله لِمَنْ يَشاءُ المؤمنون و يؤيده ما ذكره المحقق الطوسي و غيره أن إرادة القبيح قبيحة فتأمل و يظهر من بعض الأخبار أن هذه الآية منسوخة و قد خففها الله عن هذه الأمة كَمَا رَوَي الدَّيْلَمِيُّ فِي إِرْشَادِ الْقُلُوبِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ فِي مِعْرَاجِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: ثُمَّ عُرِجَ بِهِ حَتَّي انْتَهَي إِلَي سَاقِ الْعَرْشِ وَ نَاجَاهُ بِمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ قَالَ تَعَالَي لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَدْ عُرِضَتْ عَلَي سَائِرِ الْأُمَمِ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَي بَعْثِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَأَبَوْا جَمِيعاً أَنْ يَقْبَلُوهَا مِنْ ثِقَلِهَا وَ قَبِلَهَا مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا رَأَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ وَ مِنْ أُمَّتِهِ الْقَبُولَ خَفَّفَ عَنْهُ ثِقَلَهَا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ تَكَرَّمَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ أَشْفَقَ عَلَي أُمَّتِهِ مِنْ تَشْدِيدِ الْآيَةِ الَّتِي قَبِلَهَا هُوَ وَ أُمَّتُهُ فَأَجَابَ عَنْ نَفْسِهِ وَ أُمَّتِهِ
من یشاء» کسانی از آنان را که از روی عدالت شایسته عذاب باشد، «و الله علی کل شیء قدیر» از آمرزش و عذاب این را ابن عباس روایت کرده است.
و لفظ «آیة» در همه چیز عمومیت دارد، و سخن درباره گناهانی است که به ذهن میرسد و خداوند از آن بازخواست نمیکند، و تنها از چیزهایی بازخواست میکند که انسان با اراده خود آن را انجام داده باشد و با وجود امکان خودداری، قلبش تصمیم به انجام آن گرفته باشد. بنابراین از اعمال قلب به شمار میرود که به آن جزا داده میشود، همچنان که به اعمال اعضا و جوارح دیگر جزا داده میشود. و تنها مجازات تصمیم و اراده به آن تعلق میگیرد، نه مجازات عین گناه، چرا که آن را به انجام نرسانده است. و این بر خلاف اراده انجام طاعت است؛ چرا که کسی که تصمیم به انجام طاعت گرفته به خاطر این تصمیم، پاداش انجام آن طاعت را دریافت میکند. همچنان که در احادیث آمده است که کسی که منتظر نماز است، تا زمانی که در این انتظار باشد مانند کسی است که در نماز بوده است. و این از الطاف و نعمتهای خداوند بر بندگانش است. پایان.(2)
و از ظاهر احادیث فراوانی که برخی از آنها در این کتاب خواهد آمد، چنین نتیجهگیری میشود که به خاطر اندیشه و تصمیم بر گناه مؤاخذهای وجود ندارد. بنابراین میتوان این آیه را مخصوص عقائد دانست، همچنان که از ظاهر حدیث برمیآید. و اگر نیت گناه و تصمیم بر انجام آن نیز گناه باشد، خداوند آن را برای مؤمنان میآمرزد. پس منظور از فرموده «برای هر کس که بخواهد»، مؤمنان است. و آنچه محقق طوسی و دیگران بیان کردهاند آن را تأیید میکند که اراده انجام کار ناپسند، ناپسند است. پس درنگ و اندیشه کن. و از برخی روایات چنین برمیآید که این آیه منسوخ است، و خداوند آن را به این امت تخفیف داده است، چنان که دیلمی در ارشاد القلوب با اسناد خود از موسی بن جعفر از پدرانش علیهم السلام در حدیثی طولانی درباره معراج پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده است: سپس او را به آسمان بالا برد تا اینکه به ساق عرش رسید و با آنچه خداوند عزّ و جلّ در کتاب خود آورده است با او مناجات کرد: همه آنچه در آسمانها و زمین است برای خداوند است، و اگر چیزی را پنهان دارید یا آشکار کنید، خداوند آن را از شما بازخواست میکند، پس هر که را بخواهد میآمرزد و هر که را بخواهد عذاب میکند. و این آیه بر امتهای دیگر هم، از زمان آدم تا برانگیخته شدن حضرت محمد صلی الله علیه وآله عرضه شده بود، پس همگی به خاطر سنگینی از پذیرش آن سرباز زدند، و محمد صلی الله علیه و آله آن را پذیرفت. هنگامی که خداوند پذیرش آن را از پیامبر و امتش دید، سنگینی آن را از آنان برداشت. پس خداوند عز و جل فرمود: پیامبر به آنچه از جانب خداوند بر او نازل شده ایمان آورد. سپس خداوند بر محمد و امتش بزرگواری نمود و به خاطر سختی آیهای که او و امتش آن را پذیرفتند، بر آنان مهر ورزید و پاسخ آنان را چنین بیان
فَقَالَ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمُ الْمَغْفِرَةُ وَ الْجَنَّةُ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ فَقَالَ النَّبِيُ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ يَعْنِي الْمَرْجِعَ فِي الْآخِرَةِ فَأَجَابَهُ قَدْ فَعَلْتُ ذَلِكَ بِتَائِبِي أُمَّتِكَ قَدْ أَوْجَبْتُ لَهُمُ الْمَغْفِرَةَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي أَمَّا إِذَا قَبِلْتَهَا أَنْتَ وَ أُمَّتُكَ وَ قَدْ كَانَتْ عُرِضَتْ مِنْ قَبْلُ عَلَي الْأَنْبِيَاءِ وَ الْأُمَمِ فَلَمْ يَقْبَلُوهَا فَحَقٌّ عَلَيَّ أَنْ أَرْفَعَهَا عَنْ أُمَّتِكَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَي لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ مِنْ خَيْرٍ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ مِنْ شَرٍّ أَلْهَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِيَّهُ أَنْ قَالَ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْطَيْتُكَ لِكَرَامَتِكَ إِلَي آخِرِ الْخَبَرِ(1).
و أما المخالفون فهم اختلفوا في ذلك قال الرازي في تفسير هذه الآية يروي عن ابن عباس أنه قال لما نزلت هذه الآية جاء أبو بكر و عمر و عبد الرحمن بن عوف و معاذ و ناس إلي النبي صلي الله عليه و آله فقالوا يا رسول الله كلفنا من العمل ما لا نطيق إن أحدنا ليحدث نفسه بما لا يحب أن يثبت في قلبه و إنه لذنب فقال النبي صلي الله عليه و آله فلعلكم تقولون كما قال بنو إسرائيل سمعنا و عصينا فقولوا سمعنا و أطعنا فقالوا سمعنا و أطعنا و اشتد ذلك عليهم فمكثوا في ذلك حولا فأنزل الله تعالي لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها فنسخت هذه الآية فقال النبي صلي الله عليه و آله إن الله تجاوز عن أمتي ما حدثوا به أنفسهم ما لم يعملوا أو تكلموا به.
و اعلم أن محل البحث في هذه الآية أن قوله إِنْ تُبْدُوا إلخ يتناول حديث النفس و الخواطر الفاسدة التي ترد علي القلب و لا يتمكن من دفعها فالمؤاخذة بها تجري مجري تكليف ما لا يطاق و العلماء أجابوا عنه من وجوه:
الأول أن الخواطر الحاصلة في القلب علي قسمين فمنها ما يوطن الإنسان نفسه عليه و العزم علي إدخاله في الوجود و منها ما لا يكون كذلك بل يكون أمورا خاطرة بالبال مع أن الإنسان يكرهها و لكنه لا يمكنه دفعها عن نفسه فالقسم الأول يكون مؤاخذا به و الثاني لا يكون مؤاخذا به أ لا تري إلي قوله تعالي:
فرمود: «و مؤمنان، همگی به خداوند و فرشتگان و کتابها و پیامبران او ایمان آوردند و گویند: میان هیچ یک از پیامبران او تفاوتی قائل نمیشویم». پس خداوند عز و جل فرمود: چون چنین کردند، آمرزش و بهشت برای ایشان است. سپس پیامبر فرمود: {شنیدیم و اطاعت نمودیم، آمرزشت را میطلبیم ای پروردگار ما، و بازگشت به سوی توست}. یعنی محل بازگشت در آخرت، سپس خداوند پاسخ او را داد: همانا برای توبه کنندگان از امتت چنین نمودم، همانا آمرزش را برای آنان واجب نمودم. سپس خداوند متعال فرمود: اما هنگامی که تو و امتت آن را پذیرفتید در حالیکه پیش از آن بر پیامبران و امتهای دیگر عرضه شده بود و آنان نپذیرفته بودند، پس سزاوار است که آن را از امت تو بردارم. پس خداوند بزرگ فرمود: {خداوند همه را تنها به اندازه تواناییشان مکلف میگرداند، هر چه از نیکی دریافت کرده از آن اوست. و هر آنچه از بدی و شرّ به دست آورده نیز علیه او میباشد}. خداوند عز و جل به پیامبرش الهام کرد که بگوید: {پروردگار ما، اگر فراموش کردیم یا خطایی نمودیم ما را بازخواست نکن}، پس خداوند فرمود: به خاطر منزلت تو، آن را برایت میبخشم، تا پایان حدیث.(2)
و اما مخالفان، آنان در این باره اختلاف نمودهاند، رازی در تفسیر این آیه گفته است: از ابنعباس روایت شده که هنگامی که این آیه نازل شد، ابوبکر و عمر و عبدالرحمن بن عوف و معاذ و گروهی از مردم نزد پیامبر آمدند و گفتند: ای پیامبر خدا، کاری که بر انجام آن توانایی نداریم بر دوش ما قرار گرفته است، همانا برخی از ما چیزهایی را که دوست نداریم در قلبمان جای گیرد با خود حدیث نفس میکنیم، آیا این گناه است؟ پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: شاید شما نیز همچون بنیاسرائیل میگویید: «شنیدیم و نافرمانی نمودیم»، پس بگویید: «شنیدیم و اطاعت کردیم»، و این برایشان ناگوار بود و یک سال درآنحال درنگ نمودند. پس خداوند آیه نازل کرد: {خداوند هرکس را تنها به میزان تواناییاش مکلف میگرداند}. پس این آیه باطل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به راستی که خداوند آنچه را امت من با خویش حدیث نفس کنند، تا جایی که عمل نکرده باشند و آن را به زبان نیاورده باشند، از ایشان بخشیده است.
و بدان که محل بحث در این آیه این است که فرموده: «إن تبدوا» تا پایان آیه مربوط است به حدیث نفس و خاطرات ناپسندی که بر قلب میگذرد و نمیتوان آن را برطرف نمود. پس بازخواست از آن، مانند بازخواست از تکلیفی است که خارج از حد توانایی است. و دانشمندان به چند گونه پاسخ آن را دادهاند:
اول اینکه اندیشههایی که در قلب میگذرند دو نوع هستند: یک نوع از آنها چیزهایی است که انسان نفس خود را برای ورود آن آماده میکند و تصمیم بر داخل کردن آنها در وجود دارد؛ و نوع دوم اندیشههای دیگری که چنین نیستند، بلکه چیزهایی هستند که در ذهن میگذرند در حالی که انسان آن را ناپسند میداند ولی نمیتواند از آن جلوگیری کند. پس گروه اول مورد بازخواست قرار میگیرند و از گروه دوم بازخواست صورت نمیگیرد. چرا که خداوند متعال فرمود:
لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ(1)و قال في آخر هذه السورة لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ (2)و قال إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ(3)هذا و هو الجواب المعتمد.
الوجه الثاني أن كل ما كان في القلب مما لا يدخل في العمل فإنه في محل العفو و قوله وَ إِنْ تُبْدُوا إلي آخرها فالمراد منه أن يدخل ذلك العمل في الوجود إما ظاهرا أو علي سبيل الخفية و أما ما يوجد في القلب من العزائم و الإرادات و لم يتصل بالعمل فكل ذلك في محل العفو و هذا الجواب ضعيف لأن أكثر المؤاخذات إنما يكون بأفعال القلوب أ لا تري أن اعتقاد الكفر و البدع ليس إلا من أعمال القلوب و أعظم أنواع العقاب مرتب عليه أيضا و أفعال الجوارح إذا خلت من أعمال القلوب لا يترتب عليها عقاب كأفعال النائم و الساهي فثبت ضعف هذا الجواب.
و الوجه الثالث أنه تعالي يؤاخذ بها و مؤاخذتها من الغموم في الدنيا و روي في ذلك خبرا عن عائشة عن النبي صلي الله عليه و آله.
الوجه الرابع أنه تعالي قال يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ و لم يقل يؤاخذكم به الله و قد ذكرنا في معني كونه حسيبا و محاسبا وجوها منها كونه عالما بها فرجع المعني إلي كونه تعالي عالما بالضمائر و السرائر و روي عن ابن عباس أنه تعالي إذا جمع الخلائق يخبرهم بما كان في نفوسهم فالمؤمن يخبره و يعفو عنه و أهل الذنوب يخبرهم بما أخفوا من التكذيب و الذنب.
الوجه الخامس أنه تعالي ذكر بعد هذه الآية فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ فيكون الغفران نصيبا لمن كان كارها لورود تلك الخواطر و العذاب لمن كان مصرا عليها مستحسنا لها.
الوجه السادس قال بعضهم المراد بهذه الآية كتمان الشهادة و هو ضعيف و إن كان واردا عقيبه.
{خداوند شما را به سوگندهای لغوتان مؤاخذه نمیکند، ولی شما را بدانچه دلهایتان [از روی عمد] فراهم آورده است، مؤاخذه میکند}(4)و در پایان همین سوره فرموده است: {آنچه دریافت کرده برای اوست و آنچه به دست آورده علیه اوست}(5)و فرمود: {همانا کسانی که دوست میدارند زشتیها گسترش یابد}(6)این همان پاسخ مورد اعتماد ماست است.
وجه دوم اینکه هر آنچه در قلب است و در اعمال داخل نمیشود، در جایگاه بخشش است. و منظور از فرموده: {و اگر آشکار کنید ... } تا پایان آن، این است که یا آشکارا و یا در نهان آن کار را به انجام رساند. اما آن تصمیمها و ارادهها که در قلب پدید آید و به انجام نرسد، همه آنها مورد بخشش هستند، و این پاسخ ضعیف است، چرا که بیشتر بازخواستها تنها به دلیل کارهای قلبی است، همچنان که اعتقاد به کفر و بدعت، چیزی جز کار قلب نیست. و بدترین و بزرگترین عذابها نیز مربوط به آنها میباشد. و کارهای اعضای بدن اگر بدون عمل قلب باشد، مجازاتی برای آن قرار نمیگیرد؛ مانند کارهای انسان خواب یا فراموشکار. بنابراین ضعف این پاسخ روشن گردید .
وجه سوم اینکه خداوند متعال از آن بازخواست کرده و بازخواست آن نیز به وسیله اندوههای دنیاست، و در این مورد حدیثی را عایشه از پیامبر صلی الله علیه وآله روایت کرده است.
وجه چهارم اینکه خداوند متعال فرموده است: {خداوند حساب آن را از شما خواهد گرفت}، و نفرموده: خداوند آن را از شما بازخواست خواهد نمود. و در معنای حسابگر و محاسبهکننده بودن او وجوهی را بیان کردیم که از جمله آنها آگاه بودن اوست. پس معنا به این مطلب بازگشت که او بر ضمیرها و نهان ها آگاه است. و از ابنعباس روایت شده که هنگامی که خداوند متعال آفریدگان را گرد هم آورد، آنان را از آنچه در روحهایشان دارند آگاه میسازد. پس مؤمن را آگاه کرده و او را میبخشد، و برای گناهکاران نیز تکذیب و گناهانی را که پنهان داشته بودند آشکار میگرداند.
وجه پنجم اینکه خداوند متعال پس از این آیه میفرماید: {پس هر کس را بخواهد میآمرزد و هر که را بخواهد عذاب میکند}. پس آمرزش نصیب کسی میشود که این اندیشهها را ناپسند دانسته و عذاب نیز از آن کسی است که آن را تکرار میکرده و برایش خوشایند بوده است.
وجه ششم: برخی از مفسران گفتهاند: منظور از این آیه، پنهان داشتن شهادت است، که با وجود واقع شدن آیه در ادامه بحث شهادت، ضعیف میباشد.
الوجه السابع ما مر أنها منسوخة بقوله لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها و هذا أيضا ضعيف لوجوه أحدها أن هذا النسخ إنما يصح لو قلنا إنهم كانوا قبل هذا النسخ مأمورين بالاحتراز عن تلك الخواطر التي كانوا عاجزين عن دفعها و ذلك باطل لأن التكليف قط ما ورد إلا بما في القدرة و لذلك قال صلي الله عليه و آله بعثت بالحنيفية السمحة السهلة و الثاني أن النسخ إنما يحتاج إليه لو دلت الآية علي حصول العقاب علي تلك الخواطر و قد بينا أنها لا تدل علي ذلك الثالث أن نسخ الخبر لا يجوز و إنما يجوز نسخ الأوامر و النواهي و اختلفوا في أن الخبر هل ينسخ أم لا انتهي.
و قال أبو المعين النسفي قال أهل السنة و الجماعة العبد مؤاخذ بما عقد بقلبه نحو الزنا و اللواطة و غير ذلك أما إذا خطر بباله و لم يقصد فلا يؤاخذ به و قال بعضهم لا يؤاخذ في الصورتين جميعا وَ حُجَّتُهُمْ قَوْلُهُ صلي الله عليه و آله: عُفِيَ عَنْ أُمَّتِي مَا خَطَرَ بِبَالِهِمْ مَا لَمْ يَتَكَلَّمُوا وَ يَفْعَلُوا و حجتنا قوله تعالي وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ الآية فثبت أنه مؤاخذ بقصده و ما ذكرتم من الحديث فمحمول علي ما خطر بباله و لم يقصد أما إذا قصد فلا انتهي.
و هو رأس الإيمان كان التشبيه بالرأس باعتبار أن بانتفائه ينتفي الإيمان رأسا كما أن بانتفاء الرأس لا تبقي الحياة و يفسد جميع البدن قوله عليه السلام القول أي ما يجب التكلم به من الأقوال كإظهار الحق و الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر و القراءة و الأذكار في الصلاة و أمثالها فيكون قوله و التعبير تخصيصا بعد التعميم لمزيد الاهتمام.
وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً(1)قال البيضاوي أي قولا حسنا و سماه حسنا للمبالغة و قرأ حمزة و يعقوب و الكسائي حسنا بفتحتين انتهي أَقُولُ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: يَعْنِي قُولُوا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي عَنْهُ عليه السلام:
وجه هفتم چیزی که در مورد منسوخ بودن این آیه گذشت، که با فرموده خداوند که: {خداوند هر کس را تنها به اندازه تواناییاش مکلف میگرداند}، منسوخ شده و این نیز به دلایلی ضعیف است. اول اینکه این نسخ تنها در صورتی میتواند وجود داشته باشد که بگوییم پیش از آن، آنها مأمور بودهاند به خودداری از چنین اندیشههایی که از برطرف نمودن آنها نیز ناتوان بودهاند. و این باطل است، زیرا پیش از آن نیز تکلیف وارد نبوده مگر در جایی که توانایی آن وجود داشته باشد. و به همین دلیل پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من با دین حنفیت سهل و آسان مبعوث شدم. دوم اینکه نسخ تنها زمانی مورد نیاز است که آیه بر وجود عذاب برای چنین اندیشههایی دلالت داشته باشد. و ما بیان کردیم که چنین دلالتی ندارد. سوم میگویم:
اینکه نسخ اخبار جایز نیست، بلکه تنها نسخ اوامر و نواهی ممکن است. و درباره اینکه آیا خبر نیز نسخ میشود یا خیر اختلاف وجود دارد. پایان.
و ابومعین نسفی گفته: اهل سنت و جماعت گفتهاند: بنده به خاطر چیزی که تصمیم قلبی بر آن گرفته باشد، مانند زنا و لواط و مانند آن بازخواست میشود. اما چیزی که در ذهنش گذشته و قصد انجام آن را ندارد مورد مؤاخذه قرار نمیگیرد. و برخی از آنان نیز گفتهاند: در هیچ یک از دو صورت مورد بازخواست قرار نمیگیرد. و دلیل آنها سخن پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود: آنچه در ذهن امت من بگذرد، تا زمانی که سخن نگویند و انجامش ندهند، بخشیده میشود.
و دلیل ما سخن خداوند متعال است که فرمود: {و اگر آنچه را درون خود دارید آشکار سازید ... } تا پایان آیه، پس ثابت میشود که به دلیل تصمیم مؤاخذه میشود. و حدیثی که شما بیان کردید حمل بر چیزی است که در ذهنش گذشته و قصد آن را ندارد، اما اگر قصد آن را کند چنین نیست. پایان.
«و هو رأس الإیمان» تشبیه به سر به این دلیل است که با از بین رفتن آن، ایمان نیز از بین میرود. چنان که با نابود شدن سر، زندگی از بین رفته و همه بدن نابود میشود. این سخن که: «القول» یعنی سخنهایی که باید گفته شوند، مانند بیان حقیقت و امر به معروف و نهی از منکر و قرائت و ذکرهای نماز و مانند آن. بنابراین عبارت «التعبیر» میبایست به خاطر اهمیت بیشتر، تخصیص پس از تعمیم باشد.
«و قولوا للناس حسنا»(2)بیضاوی گفته است: یعنی سخن نیک، و آن را برای مبالغه «حسناً» نامیده است. و حمزه و یعقوب و کسائی آن را «حسناً» با دو فتحه خواندهاند. پایان.
میگویم:
در برخی از روایات از امام صادق علیه السلام آمده است: که «حُسناً» یعنی بگویید محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست .
و در روایت دیگری نیز از ایشان آمده که
نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ ثُمَّ نُسِخَتْ بِقَوْلِهِ قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ(1)الْآيَةَ و في بعض الروايات أنه حسن المعاشرة و القول الجميل و في بعضها أنه الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر و كان التعميم أولي فيناسب التعميم في القول أولا و يؤيده ما سيأتي نقلا من تفسير النعماني.
ثم إن الآية الثانية ليست في المصاحف هكذا ففي سورة البقرة قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلي إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ و في سورة العنكبوت وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُكُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فالظاهر أن التغيير من النساخ أو نقل الآيتين بالمعني و في النعماني موافق للأولي و لعله كان في الخبر الآيتان فأسقطوا عجز الأولي و صدر الثانية و التنزه الاجتناب و أن يعرض عطف علي أن يتنزه و الإصغاء عطف علي الموصول في قوله عما لا يحل.
وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ(2)هذه الآية في سورة النساء و في تفسير علي بن إبراهيم(3)أن آيات الله هم الأئمة عليهم السلام و روي العياشي(4)في تفسيرها إذا سمعت الرجل يجحد الحق و يكذب به و يقع في أهله فقم من عنده و لا تقاعده قال الراغب و الخوض الشروع في الماء و المرور فيه و يستعار في الأمور و أكثر ما ورد في القرآن ورد فيما يذم الشروع فيه و تتمة الآية إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَ الْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً و الاستثناء في سورة الأنعام حيث قال وَ إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّي يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَ إِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ(5)الآية و يحتمل أن يكون قوله تعالي وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي
این آیه درباره یهود نازل شد، سپس با این آیه باطل شد که میفرماید: {با کسانی که به خداوند ایمان ندارند بجنگید}(6)،
تا پایان آیه.
و در بعضی روایات نیز آمده که یعنی حسن معاشرت و سخن زیبا، و در برخی دیگر آمده که منظور از آن امر به معروف و نهی از منکر است. پس تعمیم شایستهتر است، بنابراین تعمیم در قول در درجه اول مناسب است. و آنچه از تفسیر نعمانی بیان خواهیم کرد آن را تأیید می کند.
پس از آن، اینکه آیه دوم در مصحفهای قرآنی چنین نیست که نقل شده؛ بلکه در سوره بقره چنین است: {بگویید ایمان آوردیم به خداوند و آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط فروفرستاده شده است}. و در سوره عنکبوت آمده: {و بگویید ایمان آوردیم به آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر شما نازل شده، و پروردگار ما و شما یکی است و ما همه تسلیم او هستیم}. پس به نظر میرسد تغییر از نسّاخ بوده یا اینکه مضمون آیه نقل شده است. و در تفسیر نعمانی با نظر اول موافقت شده است. و شاید در حدیث هر دو آیه بوده که ذیل آیه را از اولی و صدر آیه را از دومی انداختهاند. و «التنزه» یعنی دوری کردن، و «أن یعرض» عطف است بر «أن یتنزه»، و «الإصغاء» عطف بر موصول در «عما لا یحل» است.
«و قد نزّل علیکم فی الکتاب»(7)، این آیه در سوره نساء است، و در تفسیر علی بن إبراهیم(8)
آمده که آیات خداوند همان امامان علیهم السلام میباشند. و عیاشی(9)در تفسیر آن روایت کرده است که: هنگامی که شنیدی کسی با حق مخالفت نموده و آن را دروغ میشمارد و به اهل خود دروغ میگوید، از نزد او برخیز و با او همنشینی نکن. راغب گفته است: «الخوض» به معنای جریان آب و گذشتن آن است، و استعاره از کارهاست. و بیشتر مواردی که در قرآن بیان شده درباره چیزهایی است که انجام آن ناپسند است. ادامه آیه چنین است: {در این صورت شما نیز همچون آنها هستید، به راستی که خداوند منافقان و کافران را همگی در جهنم گرد هم میآورد}. و استثنای آن در سوره انعام است که میفرماید: {و هنگامی که کسانی را دیدی که در نشانههای ما سخن بیهوده میگویند، از آنان رویگردان شو تا آنکه سخن دیگری بگویند. و اگر شیطان آن را از یاد تو برد}(10)... تا پایان آیه. و ممکن است فرمودهی خداوند که: {همانا در این
الْكِتابِ إشارة إلي ما نزل في سورة الأنعام فهذه الآية كالتفسير لتلك الآية فذكره عليه السلام آية النساء لبيان أن الخوض في الآيات المذكور في الأنعام هو الكفر و الاستهزاء بها و إلا كان المناسب ذكر الآية المتصلة بالاستثناء فتفطن و روي العياشي عن الباقر عليه السلام في هذه الآية(1)قال الكلام في الله و الجدال في القرآن و قال منه القصاص وَ إِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ أي النهي فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْري أي بعد أن تذكره مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أي معهم فوضع الظاهر موضعه تنبيها علي أنهم ظلموا بوضع التكذيب و الاستهزاء موضع التصديق و الاستعظام و في الحديث عن النبي صلي الله عليه و آله من كان يؤمن بالله و اليوم الآخر فلا يجلس في مجلس يسب فيه إمام أو يغتاب فيه مسلم إن الله تعالي يقول في كتابه وَ إِذا رَأَيْتَ الآية(2).
ثم إن الخطاب في الآية إما خطاب عام أو الخطاب ظاهرا للرسول و المراد به الأمة لأن النسيان لا يجوز عليه صلي الله عليه و آله لا سيما إذا كان من الشيطان فإن من جوز السهو و النسيان عليه صلي الله عليه و آله كالصدوق إنما جوز الإسهاء من الله تعالي للمصلحة لا من الشيطان فبشر عبادي الإضافة للتشريف و أحسن القول ما فيه رضا الله أو أشد رضاه و ما هو أشق علي النفس و هذه كلمة جامعة يندرج فيها القول في أصول الدين و فروعه و الإصلاح بين الناس و التمييز بين الحق و الباطل و إيثار الأفضل فالأفضل و في رواية هو الرجل يسمع الحديث فيحدث به كما سمع لا يزيد فيه و لا ينقص منه.
أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ لدينه وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ(3)أي العقول السليمة عن منازعة الهوي و الوهم و العادات و عبادي في النسخ بإثبات الياء موافقا لرواية أبي عمرو برواية موسي حيث قرأ في الوصل بفتح الياء و في
کتاب بر شما نازل کرد، اشارهای به آنچه در سورهی انعام نازل شده باشد}. پس این آیه مانند تفسیری برای آن است.
پس امام علیه السلام آیه سوره نساء را یادآوری نموده تا بیان کند که خوض در آیات مذکور در سوره انعام به معنای کفر و به استهزاء گرفتن آنهاست. در غیر این صورت مناسب بود آیه متصل به استثناء را بیان میفرمود؛ پس هشیار باش. و عیاشی درباره این آیه از امام باقر علیه السلام روایت کرده(4)که فرمود: سخن درباره خدا و جدال بر سر قرآن است و فرمود: افسانهسراها از جمله آنها هستند. «و إما ینسینک الشیطان» به معنای نهی است، «فلا تقعد بعد الذکری» یعنی پس از آنکه به خاطر آوردی. «مع القوم الظالمین» یعنی همراه با آنان، پس در اینجا ظاهر در جایگاه خودش قرار داده شده تا این نکته را بیان فرماید که آنان با انجام تکذیب و استهزاء به جای تصدیق و بزرگ دانستن، ظلم نمودهاند. و در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه وآله آمده است: هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد نباید در مجلسی بنشیند که در آن بدگویی پیشوا یا غیبت مسلمانی میشود، به درستی که خداوند در کتاب خود میفرماید: {و هنگامی که دیدی ... } تا پایان آیه.(5)
سپس خطاب در این آیه یا خطابی عام است و یا ظاهر آن مخصوص پیامبر صلی الله علیه وآله میباشد و منظور آن همه امت است؛ چرا که فراموشی برای پیامبر صلی الله علیه وآله جایز نیست، مخصوصاً اگر از جانب شیطان باشد. پس هر کس سهو و فراموشی را برای حضرت رسول صلی الله علیه وآله جایز دانسته، مانند صدوق، فقط فراموشی دادن از جانب خداوند را که برای مصلحتی بوده جایز میداند، نه از جانب شیطان. «فبشر عبادی» اضافه عباد به یاء نسبت برای تشریف است، و «أحسن القول» چیزی است که خشنودی خداوند در آن است، یا خشنودی او را بیشتر میکند، و هر آنچه برای نفس دشوار است. و این کلمه جامعی است که اصول و فروع دین و اصلاح میان مردم و تمیز حق از باطل و مقدم داشتن برترینها را در برمیگیرد. و در روایتی آمده که منظور کسی است که سخنان را همانگونه که شنیده بازگو میکند و آن را کم و زیاد نمینماید.
«أولئک الذین هداهم الله» در راه دین خود، «و أولئک هم أولوا الألباب»(6)
یعنی خردهای پاک از نزاع با هوای نفس و توهمات و عادتها، و «عبادی» در نسخهها به همراه یاء آمده است، مانند روایت ابیعمرو از روایت موسی، که به هنگام وصل یاء را با فتحه و هنگام
الوقف بإسكانها و قرأ الباقون بإسقاط الياء و الاكتفاء بالكسرة.
الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ قيل أي خائفون من الله متذللون له يلزمون أبصارهم مساجدهم و في تفسير علي بن إبراهيم(1)غضك بصرك في صلاتك و إقبالك علينا و سيأتي تفسيره في كتاب الصلاة إن شاء الله وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ قيل اللغو ما لا يعنيهم من قول أو فعل و في تفسير علي بن إبراهيم يعني عن الغناء و الملاهي وَ فِي إِرْشَادِ الْمُفِيدِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ليه السلام: كُلُّ قَوْلٍ لَيْسَ فِيهِ ذِكْرٌ فَهُوَ لَغْوٌ وَ فِي الْمَجْمَعِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: أَنْ يَتَقَوَّلَ الرَّجُلُ عَلَيْكَ بِالْبَاطِلِ أَوْ يَأْتِيَكَ بِمَا لَيْسَ فِيكَ فَتُعْرِضُ عَنْهُ لِلَّهِ. قَالَ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي: أَنَّهُ الْغِنَاءُ وَ الْمَلَاهِي وَ فِي الْإِعْتِقَادَاتِ عَنْهُ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْقُصَّاصِ أَ يَحِلُّ الِاسْتِمَاعُ لَهُمْ فَقَالَ لَا.
و الحاصل أن اللغو كل ما لا خير فيه من الكلام و الأصوات و يكفي في الاستشهاد كون بعض أفراده حراما مثل الغناء و الدف و الصنج و الطنبور و الأكاذيب و غيرها و قال في سورة القصص وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ قال علي بن إبراهيم(2)اللغو الكذب و اللهو و الغناء و قال في الفرقان وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً(3)أي معرضين عنه مكرمين أنفسهم عن الوقوف عليه و الخوض فيه و في أخبار كثيرة تفسير اللغو في هذه الآية بالغناء و الملاهي قوله من الإيمان من تبعيضية و أن لا يصغي عطف بيان لهذا و قيل من الإيمان مبتدأ و أن لا يصغي خبره(4)و فيه ما فيه.
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا(5)الخطاب للرسول صلي الله عليه و آله و يغضوا مجزوم بتقدير اللام أي ليغضوا فالمقصود تبليغهم أمر ربهم أو حكاية لمضمون أمره عليه السلام أو منصوب بتقدير أن أي مرهم أن يغضوا فإن قل لهم في معني مرهم و قيل إنه جواب الأمر أي قل لهم غضوا يغضوا و اعترض بأنه حينئذ ينبغي الفاء أي فيغضوا
وقف آن را با سکون میخواند. و باقی قرّاء با انداختن یاء و اکتفاء به کسره میخوانند.
{کسانی که در نماز خود فروتن هستند»} گفته شده یعنی کسانی که از خدا میترسند و برای او اظهار خاکساری میکنند، دیدههای خود را به محل سجده میدوزند. و در تفسیر علی بن إبراهیم(6)
آمده: یعنی چشم بر زمین دوختن در نماز، و پیش آمدن به سوی ما. و تفسیر آن ان شاء الله در کتاب نماز خواهد آمد. {و کسانی که از سخن لغو رویگردانند} گفته شده لغو چیزی از سخن و رفتار است که بی ربط باشد، و در تفسیر علی بن ابراهیم آمده یعنی غناء و آلات لهو.
و در ارشاد مفید از امیرمؤمنان علیه السلام روایت شده که: هر سخنی که در آن ذکر نباشد لغو است .
و در مجمع از امام صادق علیه السلام است که فرموده: یعنی اینکه کسی سخن باطلی را بر تو ببندد یا چیزی را که در تو نیست دربارهات بگوید، پس روی خود را از او به سوی خداوند بگردانی.
گفت: و در روایت دیگری است که: به معنای غناء و آلات لهو است.
و در اعتقادات از ایشان روایت شده که: درباره افسانه سرایان از ایشان پرسیده شد که آیا میتوان به آن گوش داد یا خیر؟ فرمود: نه.
و نتیجه این است که لغو عبارت است از سخنان و صداهایی که خیری درآن نیست، و برای استشهاد کردن همین کافی است که برخی اجزای آن حرام است، مانند غناء و دف و صنج و طنبور و افسانهها و مانند آن، و در سوره قصص فرموده: {و هنگامی که سخن بیهوده را میشنوند از آن رویگردان میشوند}. علی بن ابراهیم گفته است:(7)لغو یعنی دروغ و لهو و غناء، و در سوره فرقان میفرماید: {و هنگامی که به بیهوده میرسند، با بزرگواری از آن میگذرند}،(8)
یعنی از آن رویگردان میشوند و خویشتن را از ایستادن نزد آن و مشغول شدن به آن گرامیتر میدانند. و در احادیث بسیاری تفسیر این آیه را به غناء و آلات لهو بیان کردهاند. در «من الإیمان» «مِن» تبعیضیه است، و «أن لا یصغی» عطف بیان برای «هذا» است، و گفته شده: «من الإیمان» مبتدا و «أن لا یصغی» خبر آن است.(9)و این ترکیب اشکالاتی دارد.
{به مؤمنان بگو چشمان خود را فروافکنند}(10)خطاب به پیامبر صلی الله علیه وآله است، و «یغضوا» مجزوم به تقدیر لام است، یعنی: «لیغضّوا»، بنابراین منظور رساندن دستور خداوند یا بیانی از محتوای دستور امام علیه السلام است، و یا منصوب با تقدیر «أن» میباشد، یعنی به آنان دستور بده تا فروافکنند، چرا که «به آنان بگو» به معنای «آنان را فرمان بده» میباشد. و گفته شده که آن جواب امر است، یعنی به آنان فرمان بده فروافکنند، تا آنکه فروافکنند. و به این نظر اعتراض شده از این جهت که بر این اساس باید فاء داشته باشد، یعنی باید «فیغضوا» باشد،
و فيه أنه سهل ليكن محذوفا و أبعد منه ما يقال إن التقدير قل لهم غضوا فإنك إن تقل لهم يغضوا و أصل الغض النقصان و الخفض كما في قوله وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ(1)و أجاز الأخفش أن تكون من زائدة و أباه سيبويه و قال إنه للتبعيض و لعله الوجه و ليس المراد نقص المبصرات و تبعيضها و لا الأبصار بل النظر بها و هو المراد مما قيل المراد غض البصر و خفضه عما يحرم النظر إليه و الاقتصار به علي ما يحل و كذا قوله وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ أي إلا علي أزواجهم أو ما ملكت أيمانهم فلما كان المستثني هنا كالشاذ النادر مع كونه معروفا معلوما بخلافه في غض الأبصار أطلق الحفظ هنا و قيد الغض بحرف التبعيض و في الكشاف و يجوز أن يراد مع حفظها عن الإفضاء إلي ما لا يحل حفظها عن الإبداء و هذه الرواية و غيرها تدل علي أن المراد بحفظ الفرج هنا ستره عن أن ينظر إليه أحد و كذا ظاهر الرواية تخصيص غض البصر بترك النظر إلي العورة.
قوله عليه السلام ثم نظم أقول في تفسير النعماني ثم نظم تعالي ما فرض علي السمع و البصر و الفرج في آية واحدة فقال وَ ما كُنْتُمْ و هو أظهر و ما هنا يحتاج إلي تكلف في إدخال اللسان و القلب فقيل المراد بالاستتار ترك ذكر الأعمال القبيحة في المجالس و أَنْ يَشْهَدَ بتقدير من أن يشهد متعلقا بالاستتار بتضمين معني الخوف فقوله تَسْتَتِرُونَ إشارة إلي فرض القلب و اللسان معا و يحتمل أن يكون المراد بالآية الأخري الجنس أي الآيتين و الفؤاد داخل في الآية الثانية و كذا اللسان لأن قوله لا تَقْفُ عبارة عن عدم متابعة غير المعلوم بعدم التصديق به بالقلب و عدم إظهار العلم به باللسان وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ قبل هذه الآية في حم تنزيل وَ يَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَي النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ حَتَّي إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(2)قال الطبرسي قدس سره أي شهد عليهم سمعهم بما قرعه من الدعاء
و پاسخ آن چنین است که برای سهولت حذف شده است. و اینکه گفته میشود اصل آن «قل لهم یغضّوا» بوده بعیدتر از ترکیب قبلی است. و اصل «غض» به معنای آهسته کردن و پایین آوردن است، چنان که خداوند فرمود: {و صدایت را پایین آور}(3)و اخفش زائده بودن «من» را مُجاز دانسته و سیبویه آن را نپذیرفته و گفته است: برای تبعیض است و شاید سخن سیبویه درست باشد. و منظور کم کردن دیدنیها و فاصله انداختن میان آنها نیست، بلکه منظور نگاه کردن به آنهاست. که همان منظور از این است که گفته میشود: «غض بصر» پایین افکندن نگاه از چیزی است که نگریستن به آن حرام است، و اکتفا کردن در نگاه به چیزی است که نگاه به آن حلال میباشد. و نیز چنین است فرموده {و فرج خود را حفظ کنند} یعنی به جز بر همسران یا کنیزانی که در اختیار دارند. پس از آنجا که مستثنی در اینجا با وجود معلوم بودن و شناخته شدگی مانند موارد کمیاب است، برخلاف آنچه در غض بصر دیدیم، حفظ کردن را به شکل مطلق به کار برده و غمض بصر را با حرف تبعیض مقید گردانده است. و در کشاف آمده است: و ممکن است منظور، نگهداری آن از منجر شدن به آنچه که حفظ آن از آشکار شدن روا نیست باشد، و این روایت و مانند آن دلیل بر این است که منظور از حفظ فرج در اینجا، پوشاندن آن از نگاههای دیگران است. و همچنین ظاهر روایت نشان میدهد فرو انداختن نگاه، مختص ترک نگاه به عورت است.
کلام امام علیه السلام: «ثم نظم»، میگویم: در تفسیر نعمانی آمده: سپس خداوند متعال آنچه را بر گوش و چشم و فرج واجب کرده بود، در یک آیه سامان داد. پس فرمود: «و ما کنتم» و این واضحتر است، و آنچه اینجا بیان شده به تکلف انسان برای وارد کردن زبان و قلب نیاز دارد، پس گفته شده منظور از پوشاندن، ترک یادآوری این کارهای ناپسند در مجالس است. «و أن یشهد» با در تقدیر گرفتن «مِن» ایت یعنی «من ان یشهد»، و این ظرف متعلق به استتار است و معنای ترس را دربردارد. پس عبارت «تستترون» اشارهای است به لزوم همراهی قلب و زبان، و ممکن است منظور از آیه دیگر، جنس باشد، یعنی هر دو آیه. و فؤاد در آیه دوم وارد است، همچنین زبان، چرا که عبارت: «لا تقف» عبارت است از عدم تصدیق چیزی که معلوم نیست و آشکار نکردن آن با زبان. «و ما کنتم تستترون» در آیه پیش از این در سوره حم تنزیل است. {و روزی که دشمنان خدا به سوی آتش برده میشوند و صفوف پیشین را نگه دارند، تا آنکه به آنها رسند و گوش و چشم و پوستهایشان در آنچه انجام میدادند بر ضد آنها گواهی میدهد، و به پوستهایشان میگویند: چرا بر ضد ما گواهی دادید؟ میگویند: خداوندی که همه چیز را به سخن آورده ما را به سخن درآورد، {و اوست که آغازین مرتبه شما را آفرید و شما به سوی او بازمیگردید}(4)طبرسی قدس سره گفته است: یعنی گوشهایشان به دعوت
إلي الحق فأعرضوا عنه و لم يقبلوه و أبصارهم بما رأوا من الآيات الدالة علي وحدانية الله فلم يؤمنوا و سائر جلودهم بما باشروه من المعاصي و الأعمال القبيحة و قيل في شهادة الجوارح قولان أحدهما أن الله تعالي يبنيها بنية الحي(1)و يلجئها إلي الاعتراف و الشهادة بما فعله أصحابها و الآخر أن الله تعالي تفعل الشهادة فيها و إنما أضاف الشهادة إليها مجازا و قيل في ذلك أيضا وجه ثالث و هو أنه يظهر فيه أماراته الدالة علي كون أصحابها مستحقين للنار فسمي ذلك شهادة مجازا كما يقال عيناك تشهدان بسهرك و قيل إن المراد بالجلود هنا الفروج علي طريق الكناية عن ابن عباس و المفسرين(2)ثم قال وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ أي من أن يشهد عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ معناه و ما كنتم تستخفون أي لم يكن مهيئا لكم أن تستتروا أعمالكم عن هذه الأعضاء لأنكم كنتم بها تعملون فجعلها الله شاهدة عليكم في القيامة و قيل معناه و ما كنتم تتركون المعاصي حذرا أن تشهد عليكم جوارحكم بها لأنكم ما كنتم تظنون ذلك وَ لكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا كنتم تَعْمَلُونَ لجهلكم بالله تعالي فهان عليكم ارتكاب المعاصي لذلك و روي عن ابن مسعود أنها نزلت في ثلاثة نفر تساروا فقالوا أ تري أن الله تعالي يسمع تسارنا و يجوز أن يكون المعني أنكم عملتم عمل من ظن أن عمله يخفي علي الله كما يقال أهلكت نفسي أي عملت عمل من أهلك النفس و قيل إن الكفار كانوا يقولون إن الله لا يعلم ما في أنفسنا لكنه يعلم ما نظر عن ابن عباس وَ ذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ ذلِكُمْ مبتدأ و ظَنُّكُمُ خبره و أَرْداكُمْ خبر ثان و يجوز أن يكون ظَنُّكُمُ بدلا من ذلِكُمْ و يكون المعني و ظنكم الذي ظننتم بربكم أنه لا يعلم كثيرا مما تعملون أهلككم إذ هون عليكم أمر المعاصي و أدي بكم إلي الكفر فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ أي فظللتم من جملة من
به حقی که شنیدند و از آن روی گرداندند و آن را نپذیرفتند گواهی میدهد، و چشمهایشان به نشانههایی که بر یگانگی خداوند مشاهده نموده و به آنها ایمان نیاوردند گواهی میدهند، و پوستهای دیگرشان بر گناهان و کردههای ناپسند دیگری که انجام دادهاند گواه خواهند بود.
و گفته شده در شهادت اعضای بدن دو نظر وجود دارد: اول اینکه خداوند متعال آنها را زنده خواهد کرد و آنان را وادار به اعتراف و گواهی دادن بر آنچه صاحبانش انجام دادهاند، خواهد نمود. نظر دیگر این است که خداوند متعال گواهی را به وسیله آنها انجام میدهد و فقط مجازاً گواهی را به آنها نسبت داده است. و نیز گفته شده صورت سومی نیز وجود دارد و آن اینکه خداوند نشانههایی را که دلیل بر سزاوار بودن صاحبان این اعضا برای آتش میباشد در این اعضا آشکار میکند، بنابراین مجازاً آن را گواهی دادن نامیده است، مانند زمانی که گفته میشود: چشمان تو گواهی به شبزندهداریات میدهند. و گفته شده منظور از پوستها در اینجا کنایه از فرجهاست، از ابنعباس و مفسرین.(3)سپس فرمود: «و ما کنتم تستترون أن یشهد» یعنی از اینکه گواهی دهند «علیکم سمعکم» یعنی پنهان نمیشوید، یعنی قادر نخواهید بود کارهای خود را از این اعضا پنهان نمایید، چرا که به وسیله آنها انجام دادهاید و خداوند آنها را در روز قیامت بر ضد خودتان گواه قرار میدهد. و گفته شده: یعنی شما از بیم اینکه اعضای بدنتان گواهی دهند، گناهان را ترک نکردید، چرا که گمان نمیبردید چنین باشد. {اما گمان میکردید خداوند بسیاری از آنچه را} همواره {انجام میدادید نمیداند} به دلیل جهل شما نسبت به خداوند متعال، به همین دلیل انجام گناهان برایتان آسان نمود. و از ابنمسعود روایت شده که این آیه درباره سه تن نازل شد که با هم راز میگفتند و گفتند: آیا گمان میکنید خداوند از این کار ما آگاه است؟ و نیز میتواند به این معنی باشد که اعمال شما مانند کسی بود که گمان میکند کردهاش از خداوند پنهان میماند. مانند اینکه گفته میشود: خودم را نابود کردم، یعنی کار کسی را انجام دادم که خویشتن را نابود میکند. و گفته شده کافران میگفتند: خداوند آنچه درون ماست را نمیداند اما آنچه را ببیند میداند، از ابن عباس. {و آن گمانی بود که درباره پروردگارتان داشتید}، «ذلکم» مبتدا و «ظنکم» خبر آن است، و «أرداکم» خبر دوم است، و میتوان «ظنکم» را به جای «ذلکم» قرار داد. و معنای آن چنین خواهد بود: گمان شما به پروردگارتان که او بسیاری از کردههای شما را نمیداند، شما را به نابودی کشاند؛ چرا که انجام گناهان را برایتان آسان نمود و شما را به کفر کشاند. {پس از زیانکاران شدید} یعنی از جمله کسانی قرار گرفتید که در تجارت خود
خسرت تجارته لأنكم خسرتم الجنة و خضتم في النار انتهي(1).
فإن قيل هذه الآيات في السور المكية و كذا قوله وَ لا تَقْفُ إلخ كما يدل عليه خبر محمد بن سالم أيضا فكيف صارت أعمال الجوارح فيها أجزاء من الإيمان و كيف توعد عليها قلت لعل الوعيد فيها باعتبار كفرهم و شركهم لا أنها تدل علي أنهم إنما فعلوا ذلك كفرا بالله و استهانة بأمره و ظنهم أنه سبحانه لا يعلم كثيرا مما يعملون فالوعيد علي شركهم و إتيانهم بتلك الأعمال من جهة الاستخفاف و الاستحلال و قفو ما ليس لهم به علم كان في أصول الدين مع أنه قد مر أنه ليس فيها وعيد بالنار و كون جميع آيات حم مكية لم يثبت لعدم الاعتماد علي قول المفسرين من العامة و يحتمل أن يكون الغرض هنا محض كون الأعمال متعلقة بالجوارح و أن لها مدخلا في الإيمان و إن كان مدخليتها في كماله و المقصود في هذا الخبر أمر آخر و كذا الكلام في قوله وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً فإنها أيضا مكية.
قوله إلي ما حرم الله مثل القتل و الضرب و النهب و السرقة و كتابة الجور و الكذب و الظلم و مس الأجانب و نحوها و فرض عليهما من الصدقة و صلة الرحم إذ إيصال الصدقة إلي الفقراء و الخير إلي الأقرباء و الضرب و البطش و القتل في الجهاد و الطهور للصلاة من فروض اليد و قيل يفهم منه وجوب استعمال اليد في غسل الوجه و هو إما لأنه الفرد الغالب أو لأنه فرد الواجب التخييري.
و أقول:
يمكن أن يكون غسل الوجه داخلا فيما سيأتي من قوله و قال فيما فرض الله.
فَضَرْبَ الرِّقابِ(2)ضرب الرقاب عبارة عن القتل بضرب العنق و أصله فاضربوا الرقاب ضربا حذف الفعل و أقيم المصدر مقامه و أضيف إلي المفعول و الإثخان إكثار القتل أو الجراح بحيث لا يقدر علي النهوض و الوثاق بالفتح و الكسر ما يوثق به و شده كناية عن الأسر و مَنًّا و فِداءً مفعول مطلق لفعل محذوف أي فإما
زیان دیدهاند، چرا که بهشت را از دست دادید و به آتش دوزخ درافتادید. پایان(3).
پس اگر گفته شود: این آیات در سورههای مکی است و نیز آیه «و لاتقف ... » تا پایان آیه نیز مکی است، آنچنان که حدیث محمد بن سالم نیز بر آن دلالت دارد، پس چگونه اعمال اعضای بدن در این آیات از اجزای ایمان شمرده شده و چگونه وعدهی پاداش و عذاب به آن داده شده است؟ در جواب میگویم: شاید وعده جزا بر اساس کفر و شرک آنان باشد، نه اینکه دلالت بر این داشته باشد که این کارها را فقط از روی کفر به خداوند و سبک شمردن دستور او و گمان اینکه خداوند بسیاری از کارهای آنان را نمیبیند، انجام دادهاند. پس وعده جزا به دلیل شرک ورزیدن آنها و انجام این کارها از روی سبک شمردن و حلال نمودن بوده است. و از اصول دینی که نسبت به آنان آگاهی نداشتند پیروی نمودند، با اینکه در گذشته نیز اشاره شد که در آن وعدهای برای آتش نیست. و مکی بودن همه آیات سوره فصلت به دلیل عدم اعتماد به گفتههای مفسران عامه ثابت نیست. و نیز ممکن است در اینجا منظور فقط مرتبط بودن اعمال به اعضای بدن باشد، و اینکه میان این اعمال و ایمان ارتباطی وجود دارد، هرچند این ارتباط در کمال ایمان است، و منظور این حدیث مطلب دیگری است. و همچنین در فرموده: {و در زمین با خودبینی گام برندار} نیز سخن چنین است، زیرا آن هم آیهای مکی است.
عبارت «إلی ما حرم الله» مانند قتل و ضرب و غارت و دزدی و از روی ستم چیزی نوشتن و دروغ و ظلم و ارتباط با بیگانگان و مانند آن. «و بر دو دست صدقه و صله رحم را واجب نمود» چرا که رسیدن صدقه به دست نیازمندان و نیکی به نزدیکان و گرفتن و زدن و کشتن در راه خدا و پاکیزگی برای نماز، همگی از واجبات دست میباشد. و گفته شده: از این جمله، واجب بودن به کارگیری دست در شستن صورت در وضو برداشت میشود، و این یا به دلیل غالب بودن استعمال دست در شستن صورت است میباشد و یا به دلیل اینکه فردی از واجب تخییری است.
و میگویم: ممکن است شستن صورت از جمله آنچه در کلام ایشان باشد که فرمود: «فیما فرض الله» و در ادامه خواهد آمد.
«فضرب الرقاب»(4)ضرب الرقاب عبارتی است برای کشتن به وسیله گردن زدن، و ریشه آن بوده: «فاضربوا الرقاب ضربا» فعل حذف شده و مصدر به جای آن نشانده شده و به مفعول اضافه شده است، و «الإثخان» فراوانی کشتار و زخمهاست، به گونهای که توانایی در برخاستن نداشته باشد. و «الوثاق» با فتحه و کسره چیزی است که با آن بسته میشود و «شدّ وثاق» کنایه از اسارت است، و «منا و فداء» مفعول مطلق برای فعلی است که حذف شده، یعنی
تمنون منا و إما تفدون فداء و أوزار الحرب أثقالها و آلاتها كالسيف و السنان و غيرهما و هو كناية عن انقضاء أمرها و المروي و مذهب الأصحاب أن الأسير إن أخذ و الحرب قائمة تعين قتله إما بضرب عنقه أو بقطع يده و رجله من خلاف و تركه حتي ينزف و يموت و إن أخذ بعد انقضاء الحرب تخير الإمام بين المن و الفداء و الاسترقاق و لا يجوز القتل و الاسترقاق علم من السنة و العلاج المزاولة.
أن لا يمشي بصيغة المجهول و الباء في بهما للآلة و الظرف نائب الفاعل و قوله عليه السلام فقال لعله ليس لتفسير ما تقدم و الاستدلال عليه بل لبيان نوع آخر من تكليف الرجلين و هو نوع المشي و ما ذكر سابقا كان غاية المشي و سيأتي ما هو أوفق بالمراد في رواية النعماني و قال البيضاوي وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ(1)توسط فيه بين الدبيب و الإسراع و عنه صلي الله عليه و آله سرعة المشي تذهب بهاء المؤمن وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ و انقص منه و أقصر إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ أوحشها لَصَوْتُ الْحَمِيرِ و الحمار مثل في الذم سيما نهاقه و لذلك يكني عنه فيقال طويل الأذنين و في تمثيل الصوت المرتفع بصوته ثم إخراجه مخرج الاستعارة مبالغة شديدة و توحيد الصوت لأن المراد تفضيل الجنس في النكير دون الآحاد أو لأنه مصدر.
و قال في قوله سبحانه الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلي أَفْواهِهِمْ(2)بأن نمنعها عن كلامهم وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ إلخ بظهور آثار المعاصي عليها و دلالتها علي أفعالها أو بإنطاق الله إياها و في الحديث أنهم يجحدون و يخاصمون فيختم علي أفواههم و تكلمهم أيديهم و أرجلهم انتهي و قيل هذا لا ينافي ما روي أن الناس في هذا اليوم يحتجون لأنفسهم و يسعي كل منهم في فكاك رقبته كما قال سبحانه يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها(3)و الله يلقن من يشاء حجته كما في دعاء الوضوء اللهم لقني حجتي يوم ألقاك لأن الختم مخصوص بالكفار كما قاله بعض المفسرين أو أن الختم
یا از روی منت با شما رفتار میشود (و آزاد میشوید) و یا فدیه میپردازید و (آزاد میشوید)، و «أوزار الحرب» سنگینی و ابزار آن است، مانند شمشیر و نیزه و مانند آنها، و کنایه از پایان یافتن جنگ است. و آنچه روایت شده و اصحاب اعتقاد دارند این است که اگر در هنگام جریان داشتن جنگ اسیری گرفته شود، حکم کشتن او یا به وسیله زدن گردنش و یا با قطع دست و پایش در جهتهای مخالف و رها کردن او در همان حال خواهد بود تا از شدت خونریزی جان دهد. و اگر پس از پایان جنگ اسیر گرفته شود، حاکم میتواند یا از روی منت و یا در ازای گرفتن فدیه او را آزاد کند و یا او را به بردگی بگیرد، و نمیتواند او را بکشد. و به بردگی گرفتن (در آیه قرآن ذکر نشده بلکه) از سنت گرفته شده است. و علاج یعنی درمان نمودن.
«أن لا یُمشی» به صیغه مجهول است، و باء در «بهما» بای به معنای آلت است و ظرف نائب فاعل است، و سخن امام علیه السلام که«فقال» شاید تفسیر آنچه گذشت و استدلال بر آن نباشد، بلکه بیان نوع دیگری از وظایف قدمها باشد، که همان شیوه راه رفتن است. و آنچه پیشتر بیان شد، غایت راه رفتن بود. و در ادامه بیانی از روایت نعمانی که به منظور نزدیکتر است، خواهد آمد. بیضاوی گفته: «و اقصد فی مشیک»(4)
حد میانهای بین آرام راه رفتن و سرعت داشتن است، و از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که: راه رفتن سریع، هیبت مؤمن را از بین میبرد. «و اغضض من صوتک» و آن را اندک گردان و کوتاه کن، «إن أنکر الأصوات» زشتترین آنها، «لصوت الحمیر» و حمار ضربالمثلی برای سرزنش است، به خصوص بانگ و صدای آن. و به همین دلیل از آن کنیهای نیز ساخته شده و گفته میشود: دراز گوش، و برای مثل زدن از صدای بلند میباشد. بنابراین استعاره آن برای مبالغه فراوان و مفرد آوردن صوت، به منظور برتری دادن جنس صدا در زشتی است، نه تک تک اصوات و یا به این دلیل که صوت، مصدر است.
و درباره فرموده خداوند سبحان: «الیوم نختم علی أفواههم»(5)گفته: برای اینکه آنان را از سخنشان بازداریم، «و تکلمنا أیدیهم» تا پایان، با آشکار کردن آثار گناهان و دلالت آن بر کردارشان، یا به سخن درآوردن آنها توسط خداوند است. و در حدیث آمده که آنان انکار و دشمنی میکنند و خداوند بر دهانهایشان مهر میزند و دستها و پاهایشان را به سخن وامیدارد. پایان. و گفته شده: این منافی با روایتی نیست که بیان میکند: در آن روز مردم برای خویشتن دلیل میآورند و هرکس تلاش میکند خود را از بند برهاند، همچنان که خداوند متعال فرموده: {روزی که هر کس به دفاع از خود برمیخیزد}(6)
و خداوند حجت خود را به هر کس که بخواهد تلقین میکند، چنان که در دعای وضو نیز آمده است: خداوندا، در آن روز که به دیدار تو میآیم حجتت را به من تلقین کن. زیرا مهر بر دهان زدن مخصوص کافران است، آنگونه که برخی از مفسران گفتهاند. یا به این دلیل که مهر بر دهان
يكون بعد الاحتجاج و المجادلة كما في الرواية السابقة و بالجملة الختم يقع في مقام و المجادلة في مقام آخر قوله فهذا أيضا كأنه إشارة إلي ما تشهد به الجوارح فمن في قوله مما تبعيضية أو إلي التكليم و الشهادة فمن تعليلية و يحتمل أن يكون إشارة إلي جميع ما تقدم.
و قال البيضاوي في قوله تعالي ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا(1)أي في صلاتكم أمرهم بهما لأنهم ما كانوا يفعلونهما أول الإسلام أو صلوا و عبر عن الصلاة بهما لأنهما أعظم أركانهما أو اخضعوا لله و خروا له سجدا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ بسائر ما تعبدكم به وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ و تحروا ما هو خير و أصلح فيما تأتون و تذرون كنوافل الطاعات و صلة الأرحام و مكارم الأخلاق لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي افعلوا هذه كلها و أنتم راجون الفلاح غير متيقنين له واثقين علي أعمالكم و أقول لعل من الله موجبة و هذه فريضة جامعة أي ما ذكر في هذه الآية من الركوع و السجود و العبادة و فعل الخير و مدخلية الأعضاء المذكورة في تلك الأعمال في الجملة ظاهرة وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ(2)ظاهره أنه عليه السلام فسر المساجد بالأعضاء السبعة التي يسجد عليها أي خلقت لأن يعبد الله بها فلا تشركوا معه غيره في سجودكم عليها و هذا التفسير هو المشهور بين المفسرين و المذكور في صحيحة حماد(3)و المروي عن أبي جعفر الثاني عليه السلام حين سأله المعتصم عنها و به قال ابن جبير و الزجاج و الفراء(4)فلا عبرة بقول من قال إن المراد بها المساجد المعروفة و لا بقول من قال هي بقاع الأرض كلها و لا بقول من قال هي المسجد الحرام و الجمع باعتبار أنه قبلة لجميع المساجد و لا بقول من قال هي السجدات جمع مسجد بالفتح مصدرا أي السجودات لله فلا تفعل لغيره وَ قَالَ فِي الْفَقِيهِ(5)قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام
زدن پس از اقامه دلیل و مجادله است. همانطور که در روایت پیشین بیان شد. و در مجموع، مهر زدن در یک جایگاه اتفاق میافتد و دفاع و جدال در جایگاه دیگری است. این کلام که: «فهذا أیضا» گویا اشاره به چیزی است که اعضا بر آن گواهی میدهند. بنابراین، «من» در «مما» تبعیضیه است، یا برای سخن گفتن و گواهی دادن بوده که در این صورت «مِن» تعلیلیه میباشد. و میتواند اشاره به همه آنچه بیان کردیم باشد.
و بیضاوی درباره سخن خداوند متعال: «ارکعوا و اسجدوا»(6)گفته: یعنی در نمازتان آنان را دستور به آن داده است، زیرا در آغاز اسلام آن را انجام نمیدادند. یا اینکه نماز خواندند و از آن تعبیر به نماز کرده، چرا که آنها بزرگترین ارکان نماز هستند. و یا یعنی برای خداوند فروتن شوید و برای او به سجده افتید. «و اعبدوا ربکم» با دیگر اعمالی که خداوند شما را بدان متعبد ساخته، «و افعلوا الخیر» و در کارهایی که انجام داده یا ترک میکنید، آنچه را بهتر و شایستهتر است بجویید و انجام دهید، مانند نافلههای مستحبی و پیوند با خویشان و خلق و خوی نیک، «لعلکم تفلحون» یعنی همه این کارها را انجام دهید، و امید به رستگاری داشته باشید، در حالی که به آن یقین ندارید و به کردههای خود تکیه نمیکنید.
میگویم:
«لعل» از جانب خداوند موجبه است، «و هذه فریضة جامعة» یعنی چیزهایی که در این آیه بیان شد، از رکوع و سجده و عبادت و انجام نیکی، و دخالت اعضای یاد شده در این کارها إجمالاً آشکار است. «و أن المساجد لله»(7)به نظر میرسد امام علیه السلام مساجد را تفسیر به اعضای هفتگانهای کرده که به هنگام سجده باید بر زمین قرار بگیرد. یعنی آنها برای این آفریده شدهاند که خداوند با آن اعضا پرستیده شود؛ پس با سجودتان بر این اعضا غیر خدا را با او شریک مسازید. و این همان تفسیر مشهور میان مفسران است که در صحیح حماد(8)نیز آمده است که از امام جواد علیه السلام نیز روایت شده، هنگامی که معتصم درباره این آیه از ایشان پرسید. و ابنجبیر و زجاج و فراء(9)
نیز همین نظر را گفتهاند. پس این نظر که منظور همان مساجد شناخته شده میباشد، اعتباری ندارد، و نیز سخن کسانی که میگویند: منظور همه بقعههای زمین یا مسجدالحرام است و جمع آمدن مساجد براساس این است که مسجد الحرام قبله همه مساجد است، بیاعتبار است. و نیز سخنی که میگوید: آن «السجدات» بوده، جمع مسجد که با فتحه است و مصدر میباشد، یعنی سجدهها برای خداست و آن را برای دیگری انجام نده.
و در فقیه(10)
از امیرمؤمنان علیه السلام
فِي وَصِيَّتِهِ لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ: يَا بُنَيَّ لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ بَلْ لَا تَقُلْ كُلَّ مَا تَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَدْ فَرَضَ عَلَي جَوَارِحِكَ كُلِّهَا فَرَائِضَ يَحْتَجُّ بِهَا عَلَيْكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ يَسْأَلُكَ عَنْهَا وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي أَنْ قَالَ ثُمَّ اسْتَعْبَدَهَا بِطَاعَتِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا إِلَي قَوْلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ فَهَذِهِ فَرِيضَةٌ جَامِعَةٌ وَاجِبَةٌ عَلَي الْجَوَارِحِ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَنَّ الْمَساجِدَ إلخ يَعْنِي بِالْمَسَاجِدِ الْوَجْهَ وَ الْيَدَيْنِ وَ الرُّكْبَتَيْنِ وَ الْإِبْهَامَيْنِ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ.
قوله و قال فيما فرض علي الجوارح من الطهور و الصلاة بها أي بالجوارح و كأن مفعول القول محذوف أي ما قال أو من الطهور مفعوله بزيادة من أو بتقدير شيئا أو كثيرا أو المراد قال ذلك أي آية المساجد فيما فرض الله علي هذه الجوارح من الطهور و الصلاة لأن الطهور أيضا يتعلق بالمساجد و علي التقادير قوله و ذلك إشارة إلي كون الآيات السابقة دليلا علي كون الإيمان مبثوثا علي الجوارح لأنها إنما دلت علي أن الله تعالي فرض أعمالا متعلقة بتلك الجوارح و لم تدل علي أنها إيمان فاستدل علي ذلك بأن الله تعالي سمي الصلاة المتعلقة بجميع الجوارح إيمانا فتم به الاستدلال بالآيات المذكورة علي المطلوب و الظاهر أن في العبارة سقطا أو تحريفا أو اختصارا مخلا من الرواة أو من المصنف كما يدل عليه ما سيأتي نقلا من النعماني وَ فِي رِوَايَةِ ابْنِ قُولَوَيْهِ: وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَ أَنَّ الْمَساجِدَ الْآيَةَ فَرَوَي أَصْحَابُنَا فِي غَيْرِ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ عَنَي عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِكَ هَذِهِ الْجَوَارِحَ الْخَمْسَ وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ فِيمَا فَرَضَ عَلَي هَذِهِ الْجَوَارِحِ مِنَ الطَّهُورِ وَ الصَّلَاةِ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَمَّا صَرَفَ نَبِيَّهُ صلي الله عليه و آله إِلَي الْكَعْبَةِ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَالَ الْمُسْلِمُونَ لِلنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ رَأَيْتَ صَلَاتَنَا الَّتِي كُنَّا نُصَلِّي إِلَي بَيْتِ الْمَقْدِسِ مَا حَالُهَا وَ حَالُنَا فِيهَا وَ حَالُ مَنْ مَضَي مِنْ أَمْوَاتِنَا وَ هُمْ يُصَلُّونَ إِلَي بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما كانَ اللَّهُ الْآيَةَ. و يحتمل أن يكون مفعول القول وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ أو مبهما يفسره ذلك حذف لدلالة التعليل عليه و قوله و ذلك تعليل للقول أي النزول و قوله فأنزل الله
در وصیت ایشان به فرزندش محمد بن حنفیة آمده است: ای فرزندم، آنچه را نمیدانی بازگو نکن، بلکه همه آنچه را که میدانی نیز نگو. پس به راستی که خداوند تبارک و تعالی برای تمام اعضای بدنت واجباتی قرار داده که در روز قیامت با آنها بر تو احتجاج میکند و از تو درباره آنها سؤال میکند. و حدیث را به اینجا رسانده که امام فرمود: سپس اعضای خود را به طاعت خدا متعبد نما که خداوند عز و جل فرمود: {ای کسانی که ایمان آوردید رکوع کنید} تا اینجای آیه که: {شاید رستگار شوید} بنابراین، واجبی فراگیر و برای همه اعضای بدن میباشد. و خداوند عز و جل فرمود: «و أن المساجد ... » تا پایان، منظور از مساجد، صورت و دستها و زانوها و انگشتان پا است. تا آخر حدیث که طویل است.
عبارت «و قال فیما فرض علی الجوارح من الطهور و الصلاة بها» یعنی با اعضا و جوارح. و گویا مفعول قول محذوف است، یعنی «ما قال» مفعول است، یا «من الطهور» مفعول آن است و «من» زائده است و یا با تقدیر گرفتن «شیئا» یا «کثیرا» باشد، یا منظور این است که آن را گفته است («ذلک» مفعول باشد)، یعنی نشانه بودن مساجد در آنچه خدا بر این اعضا واجب فرموده از قبیل طهارت و نماز است. چرا که طهارت نیز به مساجد مربوط میشود. و با همه این برآوردها، «و ذلک» اشاره به این است که آیات گذشته دلیل بر جریان داشتن ایمان در اعضای بدن میباشد. زیرا آیه دلالت دارد بر اینکه خدای متعال اعمالی را که متعلق به آن جوارح است واجب نموده و آیه دلالت ندارد که آن اعمال، ایمان هستند. پس خداوند متعال با آن استدلال نموده که نمازی که به همه اعضای بدن وابسته است، ایمان نام دارد. و این بیان استدلال را با آیات یاد شده کامل میکند. و به نظر میرسد در عبارت افتادگی یا تحریف و یا اختصار مخلّی از سوی راویان یا مصنف به وجود آمده که مضمون را تغییر داده است. همانگونه که آنچه از نعمانی نقل خواهیم کرد، دلالت بر آن دارد.
و در روایت ابن قولویه چنین است: و در جای دیگری فرموده است: «و أن المساجد ... » تا پایان آیه، اصحاب ما در جایی غیر از این حدیث روایت کردهاند که منظورخداوند عز و جل، اعضای پنجگانه بوده است. و در جایی دیگر درباره چیزهایی که بر این اعضا واجب شده، از طهارت و نماز، گفتهاند: هنگامی که خداوند متعال به پیامبر خود دستور داد از بیت المقدس به سوی کعبه روی آورد، مسلمانان گفتند: ای پیامبر خدا، نماز ما که به سوی بیت المقدس میگزاردیم و نماز کسانی از ما که به سوی آن خواندهاند و از دنیا رفتهاند چگونه خواهد بود؟ پس خداوند عز وجل آیه نازل فرمود: «و ما کان الله ... » تا پایان آیه.
و ممکن است مفعول «قول» این باشد: «و ما کان الله لیضیع إیمانکم» یا امر مبهمی مفعول باشد که تفسیرش توسط آن بیان شده، و چون تعلیل دلالت بر آن دارد، حذف شده است. و عبارت «ذلک» تعلیل برای سخن است، یعنی نازل شدن، و فرموده: «فأنزل الله» جواب
ليس جواب لما لعدم جواز دخول الفاء عليه بل الجواب محذوف بتقدير أنزل وجه الحكمة في الصرف فأنزل.
قوله فمن لقي الله عند الموت أو في القيامة أو الأعم حافظا لجوارحه عن المحرمات موفيا كل جارحة التوفية إعطاء الحق وافيا تاما و يمكن أن يقرأ كل بالرفع و بالنصب مستكملا لإيمانه أي مكملا له في القاموس أكمله و استكمله و كمله أتمه و جملة(1)و من خان في شيء منها أي من الجوارح بفعل المنهيات أو تعدي ما أمر الله عز و جل في الجوارح و يحتمل أن تكون الخيانة أعم من ترك المأمورات و فعل المنهيات و التعدي بإيقاع الفرائض علي وجه البدعة و مخالفا لما أمر الله و أقول حكم عليه السلام في الأول بدخول الجنة أي من غير عقاب و في الثاني لم يحكم بدخول النار و لا بعدم دخول الجنة لأنه يدخل الجنة و لو بعد حين و ليس دخوله النار مجزوما به لاحتمال عفو الله تعالي و غفرانه.
قوله فمن أين جاءت زيادته يفهم منه أن السائل فهم من الزيادة كون ما يشترط في الإيمان متحققا و زائدا عليه لا أنه يكون الزائد بالنسبة إلي الناقص و إلا فلم يحتج إلي السؤال لأن كل نقص إذا سلب كان زائدا بالنسبة إليه فالأفراد ثلاثة تام الإيمان و هو الذي اعتقد العقائد الحقة كلها و عمل بالفرائض و اجتنب الكبائر و إن أتي بشيء منها تاب بعده و لم يصر علي الصغائر و ناقص الإيمان و هو الذي أتي مع العقائد الحقة بشيء من الكبائر و لم يتب منها أو ترك شيئا من الفرائض و لم يتداركها أو أصر علي الصغائر و زائد الإيمان و هو الذي زاد في العقائد علي ما يجب كما و كيفا كما سيأتي و في الأعمال بإتيانه بسائر الواجبات و المستحبات و ترك الصغائر و المكروهات و كلما زادت العقائد و الأعمال كما و كيفا زاد الإيمان.
فإذا عرفت هذا فلم تحتج إلي ما تكلفه بعضهم أنه لما ذكر عليه السلام أن الإيمان مفروض علي الجوارح و أنه يزيد و ينقص و علم السائل الأول صريحا من
برای «لمّا» نیست، چون فاء نمیتواند بر سر آن بیاید. بلکه جواب به تقدیر «أنزل وجه الحکمة فی الصرف فأنزل» یعنی «علت و حکمت در منصرف ساختن رسول خود از بیت المقدس به کعبه را نازل فرموده و چنین نازل کرده» حذف شده است.
این کلام که: «فمن لقی الله» به هنگام مرگ، یا در قیامت، یا هردو است «حافظا لجوارحه» از حرام، «موفّیا کل جارحة» التوفیة یعنی دادن حق به صورت تمام و کمال، و میتوان «کلّ» را با رفع و نصب خواند، «مستکملاً لإیمانه» یعنی کامل کننده آن، در قاموس آمده: «أکمله و استکمله و کمّله» یعنی آن را کامل کرد و جمع نمود.(2)
و «و من خان فی شیء منها» یعنی در یکی از جوارح با انجام کارهای مورد نهی «او تعدی ما امر الله عزّ و جلّ» توسط اعضا، و ممکن است خیانت اعم از ترک اوامر یا انجام منهیّات باشد، و تعدی، به آوردن فرائض به صورت بدعت و مخالف دستور خدا میباشد.
میگویم:
امام علیه السلام در مورد اول حکم به وارد شدن در بهشت بدون مجازات فرموده و برای دومی حکم به وارد شدن در آتش نداده است. زیرا او، هر چند پس از گذشت مدتی وارد بهشت خواهد شد و به دلیل احتمال بخشش و آمرزش خداوند، داخل شدن او در جهنم قطعی نیست.
عبارت «فمن أین جاءت زیادته» نشان میدهد که سائل از «زیادت» فهمیده که در ایمان اموری شرط است که آن را تحقق میبخشد و آن را زیاد میکند؛ نه اینکه ایمان زائد نسبت به ایمان ناقص سنجیده شود؛ در غیر این صورت نیاز نداشت که سؤال کند زیرا هرگاه نقصی گرفته شود، نسبت به آن زیادی پدید خواهد آمد. بنابراین افراد سه گروه هستند: «کسی که ایمان کامل دارد» و او کسی است که به واجبات عمل نموده و از گناهان بزرگ دوری کرده و اگر چیزی از آنها را انجام داده پس از آن توبه نموده است و گناهان کوچک را تکرار نمیکند. «کسی است که ایمانش ناقص است» او کسی است که با وجود داشتن عقیده صحیح، برخی گناهان بزرگ را انجام میدهد و از آن توبه نمیکند. یا برخی از واجبات را ترک نموده و برای انجام آن کاری نمیکند، یا گناهان کوچک را تکرار میکند. و «زائد الإیمان» و او کسی است که در کم و کیف عقاید خود، بر آنچه داشته و بیان آن خواهد آمد، افزوده است و بر اعمال خود نیز با انجام واجبات و مستحبات دیگر و ترک گناهان کوچک و کارهای مکروه اضافه نموده است. و هر چه عقاید و اعمالش افزون شود، بر ایمانش نیز افزوده میشود.
پس چون این را دانستی، نیازمند تکلفاتی که برخی خود را با آن به دشواری افکندهاند نخواهی بود، از جمله این تکلفات اینکه امام علیه السلام که فرمود: ایمان بر اعضای بدن نیز واجب است، و قابل کم و زیاد شدن میباشد، و پرسشکننده مطلب اول را از
الآيات المذكورة و الثاني ضمنا أو التزاما منها للعلم الضروري بأن العلم يزيد و ينقص سأل عن الآيات الدالة علي الثاني صريحا أو قصده من السؤال أني قد فهمت مما ذكر من نقصان الإيمان العملي و تمامه باعتبار أن العمل يزيد و ينقص فمن أين جاءت زيادة الإيمان التصديقي و أية آية تدل عليها و فيه حينئذ استخدام إذ أراد بلفظ الإيمان الإيمان العملي و بضميره الإيمان التصديقي و علي التقديرين لا يرد أنه إذا علم نقصان الإيمان و تمامه فقد علم زيادته لأن في التام زيادة ليست في الناقص انتهي.
فَمِنْهُمْ(1)قال البيضاوي فمن المنافقين مَنْ يَقُولُ إنكارا و استهزاء أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ السورة إِيماناً و قرئ أيكم بالنصب علي إضمار فعل يفسره زادته فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً بزيادة العلم الحاصل من تدبر السورة و انضمام الإيمان بها و بما فيها إلي إيمانهم وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ بنزولها لأنها سبب لزيادة كمالهم و ارتفاع درجاتهم وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ كفر فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَي رِجْسِهِمْ كفرا بها مضموما إلي الكفر بغيرها وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ و استحكم ذلك فيهم حتي ماتوا عليه.
وَ زِدْناهُمْ هُديً(2)أي هداية إلي الإيمان أو زدناهم بسبب الإيمان ثباتا و شدة يقين و صبر علي المكاره في الدين كما قال وَ رَبَطْنا عَلي قُلُوبِهِمْ فهذه الهداية الخاصة الربانية زيادة علي الإيمان الذي كانوا به متصفين حيث قال تعالي أولا إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ و لو كان كله واحدا أي كل الإيمان واحدا لا زيادة فيه و لا نقصان لم يكن لأحد من المؤمنين فضل علي الآخر لأن الفضل إنما هو بالإيمان فلا فضل مع مساواتهم فيه و لا استوت النعم أي نعم الله بالهدايات الخاصة في الإيمان و لاستوي الناس في دخول الجنة أو في الخير و الشر و بطل تفضيل بعضهم علي بعض بالدرجات و الكمالات و اللوازم كلها باطلة بالكتاب و
آیات یاد شده فهمید و مطلب دوم را نیز به صورت ضمنی التزامی دانست. به خاطر اینکه علم ضروری به این داشت که علم، کم و زیاد میشود؛ و از آیاتی که صراحتاً دلالت بر دومی داشته باشد پرسید. یا قصد او از پرسش این است که من از آنچه بیان شد، کمبود ایمان عملی و کامل شدن آن را بر این اساس که عمل کم و زیاد میشود دانستم. پس افزونی ایمان تصدیقی از چه چیز ناشی میشود و کدام آیه بر آن دلالت دارد؟ و بنابراین در اینجا صنعت ادبی استخدام نیز وجود دارد؛ زیرا مراد از لفظ ایمان، ایمان عملی است، و هر جا ضمیر آن بیاید، منظور ایمان تصدیقی است. و بر هر دو اساس، این این اشکال وارد نیست که چون کمبود و کمال ایمان را دانست، زیادت آن را نیز دانسته است؛ چرا که در کامل اضافهای وجود دارد که در ناقص نیست. پایان .
«فمنهم»(3)بیضاوی گفته: کسانی از منافقان، «من یقول» از روی انکار و استهزاء، «أیکم زادته هذه» این سوره «إیمانا». و «أیکم» با نصب نیز خوانده میشود، با اضمار فعلی که «زادته» آن را تفسیر میکند. «فأما الذین آمنوا فزادتهم إیمانا» با افزون شدن علم به وجود آمده از تدبر در سوره و ضمیمه شدن ایمان و آنچه در آن سوره بوده بر ایمان آنان. «و هم یستبشرون» از نازل شدن آن، زیرا دلیل افزونی کمال آنان و بالا رفتن درجهشان بوده است. «و أما الذین فی قلوبهم مرض» مرض یعنی کفر «فزادتهم رجسا إلی رجسهم» با نزول این سوره کفری بیشتر از کفر به غیر این سوره افزوده شده است. «و ماتوا و هم کافرون» و تا زمان مرگ در آنان پایدار میماند تا بر آن جان دادند. «و زدناهم هدی»(4)
یعنی هدایتی علاوه بر ایمانشان، یا به دلیل ایمان بر پایداری و یقین و شکیباییشان در سختیهای دینی میافزاییم، همانگونه که فرمود: {و دلهایشان را محکم ساختیم}. پس این هدایت خاصّ ربانی است که افزون بر ایمانی میباشد که به آن متصف شده بودند، آنجا که در ابتدا خداوند متعال فرمود: {آنان جوانهایی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند}. عبارت«و لو کان کلّه واحدا»، یعنی همه ایمان یکی بود و امکان کم و زیاد شدن در آن نبود، هیچک از مؤمنان بر دیگری برتری نداشت. چرا که برتری تنها با ایمان پدید میآید؛ پس با یکسان بودن آنان هیچ برتری وجود نخواهد داشت. «و لا استوت النعم» یعنی نعمتهای خداوند با هدایتهای ویژه در ایمان، «و لاستوی الناس» در وارد شدن به بهشت یا در خوبی و بدی، و برتری یافتن برخی بر برخی دیگر در درجات و کمالات باطل میشد. و لوازم آن همگی در کتاب و
السنة و لكن بتمام الإيمان باعتبار أصل التصديق و العمل بالفرائض أو بالواجبات و ترك الكبائر أو المنهيات دخل المؤمنون المتصفون به الجنة و بالزيادة في الإيمان بضم سائر الواجبات مع المندوبات أو المندوبات و ترك الصغائر مع المكروهات أو المكروهات و تحصيل الآداب المرغوبة و الأخلاق المطلوبة تفاضل المؤمنون المتصفون بها بدرجات الجنة العالية و المنازل الرفيعة في قربه تعالي و بالنقصان في التصديق أو التقصير في الأعمال الواجبة و ارتكاب المحرمات دخل المفرطون في النار إن لم ينجو بفضله و عفوه سبحانه.
قوله درجات أي ذو درجات أو نفسه باعتبار إضافة درجات(1)و قيل الدرجات مراتب الترقيات و المنازل مراتب التنزلات و يحتمل أن يكون المقصود منهما واحدا أطلق عليهما اللفظان باعتبارين إن الله سبق علي بناء التفعيل المعلوم و يسبق علي بناء التفعيل المجهول أي قرر السبق و قدره بينهم في الإيمان و ندبهم إليه كما يسابق بين الخيل يوم الرهان و الخيل جماعة الأفراس لا واحد له و قيل واحده خائل لأنه يختال و جمعه أخيال و خيول و يطلق الخيل علي الفرسان أيضا و المراهنة و الرهان بالكسر المسابقة علي الخيل و كأنه عليه السلام شبه مدة الحياة بالمضمار و الأرواح بالفرسان و الأبدان بالخيول و العلم الذي يسبق إليه منتهي مراتب الإيمان و السبق الذي يراهن عليه الجنة فمنهم من سبق الكل و بلغ الغاية و هو رسول الله صلي الله عليه و آله و منهم من تأخر عن الكل و منهم من بقي في وسط الميدان و منازلهم بحسب العقائد و الأعمال كما و كيفا لا يتناهي.
قوله عليه السلام فجعل كل امرئ منهم أي أعطاه ما يستحقه من الكرامة و الأجر و الذكر الجميل قيل في الاقتصار بنفي النقص دون الزيادة إيماء إلي جوازها من باب التفضل و إن لم يستحق و لا يتقدم أي في الفضل و الثواب مسبوق في الإيمان سابقا فيه و لا مفضول في الكمالات و الأعمال الصالحة فاضلا فيها.
تفاضل استئناف بياني بذلك أي بالسبق أوائل هذه الأمة أي من تقدم
سنت باطل شده. «و لکن بتمام الایمان» یعنی بر اساس اصل تصدیق و عمل به واجبات یا عمل به واجبات وترک گناهان کبیره و منهیّات، «دخل المؤمنون» مؤمنانی که با آن وصف شدهاند وارد «الجنة» بهشت میشوند. «و بالزیادة فی الایمان» با ضمیمه کردن واجبات دیگر با مستحبات یا انجام مستحبات و ترک گناهان کوچک و کارهای مکروه، یا ترک مکروه و به دست آوردن آداب نیک و اخلاق پسندیده، «تفاضل المؤمنون» مؤمنانی که با آنها وصف شدهاند به درجات والای بهشت و جایگاههای بلند آن در قرب خدای متعال میرسند. و «بالنقصان» با کوتاهی در تصدیق یا اعمال واجب و انجام کارهای حرام، «دخل المفرّطون» اگر خداوند با فضل و بخشش خود نجاتشان ندهد، بدکاران وارد «النار» آتش دوزخ میشوند.
«درجات» یعنی صاحب درجات، یا بر اساس اضافه شدن درجات، خود آن میباشد؛(2)
و گفته شده درجات یعنی مراتب بالا رفتن، و منازل به معنای مراتب پایین آمدن است. و ممکن است منظور از آن دو یکی باشد که دو لفظ برای آنها به دو اعتبار به کار گرفته شده. «إن الله سبَّق» صیغه معلوم در باب تفعیل است، و «یسبق» صیغه مجهول از باب تفعیل است، یعنی سبقت را قرار داد و آن را برای ایمان، میانشان مقدر نمود و آنان را به سوی آن فرا خواند. «کما یسابق بین الخیل یوم الرهان» و «خیل» یعنی گروهی از اسبان، که این لفظ، مفرد ندارد. و گفته شده: مفرد آن «خائل» است؛ چرا که آن میتازد. و جمع آن أخیال و خیول است، و خیل به اسبسواران نیز گفته میشود. و «الرهان و المراهنه» با کسره یعنی مسابقه اسبدوانی، گویا امام علیه السلام دوران زندگی را به جولانگاه اسبها و روح انسانها را به اسبسواران و بدنهای آنان را به اسب تشبیه نموده و علمی که به سوی آن پیشی گرفته میشود، نهایت مراتب ایمان است و جایزهای که برای آن رقابت میکنند بهشت است. پس در میان آنان کسی هست که بر همه پیشی میگیرد و به پایان راه میرسد، و او پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است. و کسانی نیز هستند که از همه بازمیمانند و کسانی هم در میانه راه میمانند. و جایگاههای آنها براساس عقاید و اعمال میباشد که از نظر کمیت و کیفیت بیپایان است.
سخن امام علیه السلام که: «فجعل کل امرئ منهم» یعنی بزرگی و پاداش و یاد نیکویی را که سزاوار آن بود، به او بخشید. گفته شده: در اکتفا کردن به نفی نقص، بدون زیاد نمودن، اشارهای به جواز آن از باب تفضل است، هرچند مستحق آن نباشد. «و لا یتقدم» یعنی در بخشش و پاداش «مسبوق» در ایمان «سابقاً» در آن، «و لا مفضول» در کمالات و اعمال شایسته، «فاضلا» در آن.
«تفاضل» استیناف بیانی است، »بذلک» یعنی با سبقت، «أوائل هذه الأمة» یعنی کسانی از
إيمانه من الصحابة أواخرها منهم أو الأعم من الصحابة و غيرهم أو الصحابة علي التابعين و التابعين علي غيرهم و ظاهره السبق الزماني إشعارا بأن الغاصبين للخلافة و إن فرض منهم تحقق إسلام و عمل صالح فلا يجوز تقديمهم علي أمير المؤمنين عليه السلام و قد كان أولهم إيمانا و أسبقهم مع قطع النظر من سائر الكمالات و الفضائل التي استحق بها التقديم و يحتمل أن يكون المراد أعم من السبق الزماني و السبق بحسب الرتبة و كمال اليقين فالأكثرية بحسب الأعمال المذكورة بعد ذلك الأكثرية بحسب الكمية لا الكيفية فإنها تابعة للكمالات النفسانية و الحقائق الإيمانية التي هي من الأعمال القلبية لكنه بعيد عن السياق.
و قوله نعم تأكيد لقوله للحق و قوله و لتقدموهم عطف علي قوله نعم أو علي قوله للحق و قوله إذا لم يكن إعادة للشرط السابق تأكيدا أو المعني أنه لو لم يكن للسبق الزماني مدخل في الفضل للزم أن يجوز لحوق المتأخرين السابقين أو تقدمهم عليهم مع عدم تحقق فضل في أصل الإيمان و شرائطه و مكملاته للسابقين علي اللاحقين فاللحوق في صورة المساواة و التقدم في صورة زيادة إيمان اللاحقين علي إيمان السابقين و الحال أنه ليس كذلك فإن لهم بالتقدم الزماني فضلا عليهم فالمراد بالفضل ما هو غير السبق الزماني و قوله و لكن إضراب عن قوله نعم و لتقدموهم إلخ و المراد بالدرجات ما هو باعتبار السبق الزماني من الأولين أي من بعضهم مقدمين علي الأولين أي مطلقا و لكن ليس كذلك بل ربما كان بعض الأولين باعتبار السبق أفضل من كثير من الآخرين و إن كانوا أقل منهم عملا باعتبار تقدمهم و سبقهم و صعوبة الإيمان في ذلك الزمان و بسبب أن لهم مدخلا عظيما في إيمان الآخرين.
و الحاصل أن المسابقة تكون بحسب الرتبة و الزمان فمن اجتمعا فيه كأمير المؤمنين صلوات الله عليه فهو الكامل حق الكمال و السابق علي كل حال و من انتفي عنه الأمران فهو الناقص المستحق للخذلان و الوبال و أما إذا تعارض الأمران فظاهر الخبر أن السابق زمانا أفضل و أعلي درجة من الآخر.
صحابه که در ایمان پیشی گرفتند، «أواخرها» از صحابه یا اعم از صحابه و دیگران، و یا سبقت صحابه بر تابعین و تابعین بر دیگران. و ظاهر آن نشاندهنده سبقت زمانی است، تا اشاره فرماید به اینکه غاصبان خلافت اگر اسلام آوردن و اعمال شایستهشان، مفروض گرفته شود، مقدم داشتن آنان بر امیرمؤمنان علیه السلام جایز نیست؛ چرا که امام بدون در نظر گرفتن برتریها و کمالات دیگر که سزاوار مقدم داشتن میباشد، اولین ایشان در ایمان و باسابقهترین آنها بودهاند. و ممکن است منظور، اعم از سابقه زمانی و سابقه به حسب مرتبه و کمال یقین باشد. پس اکثریت بر اساس اعمال یاد شده پس از آن اکثریت، براساس کمیت است نه کیفیت. چرا که اکثریت کیفی تابع کمالات نفسانی و حقایق ایمانی است که از جمله اعمال قلب میباشد. اما این از سیاق سخن بعید به نظر میرسد.
و سخن امام که فرمود: «نعم» تأکید برای سخن ایشان: «لََلَحِقَ» است، و «لتقدموهم» عطف بر فرموده «نعم» یا عطف بر «للحق» است. و این سخن امام: «إذا لم یکن» تکرار شرط پیشین و برای تأکید است، یا معنای آن چنین است که: اگر سبقت زمانی در برتری دخالتی نداشته باشد، بایستی پیوستن متأخران به پیشتازان و یا حتی تقدم بر آنان ممکن باشد، با وجود اینکه هیچ برتری در اصل ایمان و شرایط و مکملات آن برای پیشتازان در مقابل کسانی که بعداً پیوستهاند، وجود نداشته باشد. بنابراین پیوستن در صورت برابری و تقدم در صورت زیادت ایمان لاحقان بر ایمان سابقان است. در حالکه چنین نیست، همانا آنان به دلیل سبقت زمانی برتری دارند. پس منظور از برتری چیزی غیر از سبقت در زمان است. و فرموده: «و لکن» پا فراتر نهادن از «نعم و لتقدموهم، تا پایان» است. و منظور از درجات چیزی است که بر اساس پیشینه زمانی است، «من الأولین» یعنی از برخی از آنها «مقدمین علی الأولین» یعنی به صورت مطلق، ولی چنین نیست، بلکه ممکن است برخی از اولین براساس پیشینه، برتر از بسیاری از آخرین باشند، اگر چه به دلیل پیشتر بودن و دشواری ایمان در آن زمان، و نیز به دلیل حقی که آنان در ایمان دیگران دارند، نسبت به آنان از نظر عمل کمتر باشند.
و نتیجه چنین است که این مسابقه بر اساس درجه و زمان است. پس هر کس هر دو را یکجا داشته باشد، مانند امیرمؤمنان علیه السلام، او حق کمال را دارا بوده و درمقابل همه نیز پیشرو میباشد. و هر کس هیچک از دو شرط را نداشته باشد، انسان ناقصی است که سزاوار خواری و مجازات است. اما اگر این دو شرط در تعارض قرار گیرند، از ظاهر حدیث به نظر میرسد آنکس که پیشینه زمانی دارد برتر از دیگری است و درجه والاتری نسبت به او دارد.
و قال بعض المحققين الغرض من هذا الحديث أن يبين أن تفاضل درجات الإيمان بقدر السبق و المبادرة إلي إجابة الدعوة إلي الإيمان و هذا يحتمل عدة معان:
أحدها أن يكون المراد بالسبق السبق في الذر و عند الميثاق كَمَا رُوِيَ: أَنَّهُ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِأَيِّ شَيْءٍ سَبَقْتَ وُلْدَ آدَمَ قَالَ إِنَّنِي أَوَّلُ مَنْ أَقَرَّ بِرَبِّي إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلي أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلي فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ(1)و علي هذا يكون المراد بأوائل هذه الأمة و أواخرها أوائلها و أواخرها في الإقرار و الإجابة هناك فالفضل للمتقدم في قوله بلي و المبادر إلي ذلك ثم المتقدم و المبادر.
و المعني الثاني أن يكون المراد بالسبق السبق في الشرف و الرتبة و العلم و الحكمة و زيادة العقل و البصيرة في الدين و وفور سهام الإيمان الآتي ذكرها(2)و لا سيما اليقين كما يستفاد من الأخبار الآتية و علي هذا يكون المراد بأوائل هذه الأمة و أواخر أوائلها و أواخرها في مراتب الشرف و العقل و العلم فالفضل للأعقل و الأعلم و الأجمع للكمالات و هذا المعني يرجع إلي المعني الأول لتلازمهما و وحدة ما لهما و اتحاد محصلهما و الوجه في أن الفضل للسابق علي هذين المعنيين ظاهر لا مرية فيه و مما يدل علي إرادة هذين المعنيين اللذين مرجعهما إلي واحد قوله عليه السلام و لو لم يكن سوابق يفضل بها المؤمنون إلي قوله من قدم الله و لا سيما قوله أبي الله أن يدرك آخر درجات الإيمان أولها و من تأمل في تتمة الحديث أيضا حق التأمل يظهر له أنه المراد إن شاء الله تعالي.
و المعني الثالث أن يكون المراد بالسبق السبق الزماني في الدنيا عند دعوة
و بعضی از محققان گفتهاند: هدف از این حدیث روشن نمودن این مطلب است که تفاوت درجات ایمان به میزان پیشینه و تلاش برای پاسخگویی به دعوت به سوی ایمان است، و این خود چند معنی دربردارد:
اول اینکه منظور از سبقت، سبقت در عالم ذر و میثاق است، چنان که روایت شده که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسیده شد: شما به چه دلیل بر فرزندان آدم برتری یافتید؟ فرمود: من اولین کسی بودم که به پروردگارم اقرار نمودم. همانا خداوند از پیامبران میثاق گرفت و آنان را بر خودشان گواه گرفت که آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: بله. پس من اولین کسی بودم که پاسخ دادم.(3)
و بر این اساس، منظور از اولین و آخرینها در این امت، اولین و آخرین افراد در اقرار و پاسخ دادن در آنجا بوده است. پس برتری برای کسانی است که در گفتن «بلی» پیشی گرفتهاند و به انجام آن مبادرت نمودهاند، سپس کسانی که پس از او بوده و پاسخ دادهاند.
و معنای دوم اینکه منظور از پیشینه، سابقه در شرف و مرتبه و علم و حکمت و فراوانی عقل و بصیرت در دین و بسیاری سهم از ایمان و به ویژه یقین است که در ادامه خواهد آمد، چنان که از احادیث آینده فهمیده میشود. و بر این اساس منظور از اولینهای این امت و اواخر، اوائل آن و اواخر آن، در مراتب شرف و عقل و علم است. بنابراین برتری، با عاقلترین و دانشمندترین و کسی است که همه کمالات را یکجا داشته باشد. و این معنا به دلیل تلازم و یکسان بودن هدف و یکسانی حاصل کننده آن به معنای اول بازمیگردد. و وجه اینکه برتری از آنِ سابقان است بنابراین دو معنا آشکار است و شکی در آن نیست. و از جمله دلایلی که برای این دو معنا آورده میشود که هر دو به یک معنا بازمیگردند، سخن امام علیه السلام است که فرمود: «و لو لم یکن سوابق یفضل بها المؤمنون» تا آنجا که: «من قدم الله» و به خصوص این کلام که: «أبی الله أن یدرک آخر درجات الإیمان أولها». و هر کس در تتمه این حدیث چنان که سزاوار است تأمل کند، اگر خداوند متعال بخواهد درمییابد که منظور همین است.
و معنای سوم اینکه منظور از پیشینه، سابقه زمانی در دنیا به هنگام دعوت
النبي صلي الله عليه و آله إياهم إلي الإيمان و علي هذا يكون المراد بأوائل هذه الأمة و أواخرها أوائلها و أواخرها في الإجابة للنبي صلي الله عليه و آله و قبول الإسلام و التسليم بالقلب و الانقياد للتكاليف الشرعية طوعا و يعرف الحكم في سائر الأزمنة بالمقايسة و سبب فضل السابق علي هذا المعني أن السبق في الإجابة للحق دليل علي زيادة البصيرة و العقل و الشرف التي هي الفضيلة و الكمال.
و المعني الرابع أن يراد بالسبق السبق الزماني عند بلوغ الدعوة فيعم الأزمنة المتأخرة عن زمن النبي صلي الله عليه و آله و هذا المعني يحتمل وجهين أحدهما أن يكون المراد بالأوائل و الأواخر ما ذكرناه أخيرا و كذا السبب في الفضل و الآخر أن يكون المراد بالأوائل من كان زمن النبي صلي الله عليه و آله و بالأواخر من كان بعد ذلك و يكون سبب فضل الأوائل صعوبة قبول الإسلام و ترك ما نشئوا عليه في تلك الزمن و سهولته فيما بعد استقرار الأمر و ظهور الإسلام و انتشاره في البلاد مع أن الأوائل سبب لاهتداء الأواخر إذ بهم و بنصرتهم استقر ما استقر و قوي ما قوي و بان من استبان و الله المستعان انتهي.
قوله أخبرني عما ندب الله لما دل كلامه عليه السلام سابقا علي أنه تعالي طلب منهم الاستباق إلي الإيمان سأله الراوي عن الآيات الدالة عليه سابِقُوا إِلي مَغْفِرَةٍ كذا في سورة الحديد و في سورة آل عمران وَ سارِعُوا إِلي مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ(1)و كان مقتضي الجمع بين الآيتين أن المراد بالمسارعة المسابقة أي سارعوا مسابقين إلي سبب مغفرة من ربكم من الإيمان و الأعمال الصالحة وَ جَنَّةٍ أي إلي جنة عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ و في آل عمران عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ قال المحقق الأردبيلي قدس سره كني بالعرض عن مطلق المقدار و هو متعارف و نقل علي ذلك الأشعار في مجمع البيان أو أنه لما علم عرضه الذي هو أقل من الطول عرفا في غير المساوي علم أن طوله أيضا يكون أما أكثر أو مثله(2)و قال القاضي ذكر العرض للمبالغة في وصفها بالسعة علي طريق التمثيل لأنه دون الطول و عن ابن عباس كسبع سماوات و سبع أرضين
پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی ایمان است. و براین اساس، منظور از اوائل و اواخر این امت، اولین و آخرین افراد در پاسخ به پیامبر و پذیرش اسلام و تسلیم قلبی و گردن نهادن به تکالیف شرعی با میل و رغبت میباشند. و حکم دورانهای دیگر با مقایسه مشخص میشود. و دلیل برتری پیشگامان طبق این معنا این است که پیشرو بودن در پاسخگویی به حق دلیل بر بیشتر بودن بصیرت و عقل و شرف است، که همان برتری و کمال میباشد.
و معنای چهارم اینکه منظور از پیشینه، سابقه زمانی در هنگام رسیدن دعوت است. بنابراین دورانهای پس از پیامبر صلی الله علیه و آله را نیز دربرمیگیرد. و این معنا دو وجه را محتمل است: اول اینکه منظور از اولینها و آخرینها همان چیزی است که در مورد اخیر بیان کردیم، و دلیل برتری نیز همین است. دیگر اینکه منظور از اولینها، کسانی باشد که در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله بودهاند و منظور از اواخر نیز کسانی هستند که پس از ایشان میباشند. و دلیل برتری اولین ها، دشواری پذیرش اسلام و ترک عاداتی است که در زمانهای پیشین بر آن رشد کردند، و سهولت ایمان پس از استقرار و آشکار شدن اسلام و گسترش آن در سرزمینهای گوناگون است، مضافا بر اینکه پیشروان، وسیله هدایت یافتن آیندگان بودهاند. چرا که با وجود و یاری آنان اسلام به استقرار امروز خود رسید و قدرت یافت و آشکار شد. و یاری از جانب خداوند است. پایان.
عبارت «أخبرنی عما ندب الله» به واسطه دلالت کلام پیشین امام درباره اینکه خداوند از آنان خواست به سوی ایمان پیشی بگیرند، راوی درباره آیاتی پرسید که بر این مطلب دلالت میکنند. «سابقوا الی مغفرة» در سوره حدید چنین آمده است. و در سوره آلعمران نیز چنین است: «و سارعوا الی مغفرة من ربکم»(3)
و مقتضای جمع میان دو آیه این است که منظور از شتاب گرفتن، مسابقه و پیشی جستن باشد. یعنی در حالیکه از یکدیگر سبقت میگیرید به اسباب آمرزش خداوند، از جمله ایمان و کارهای شایسته، شتاب بگیرید. «و جنة» یعنی به سوی بهشتی که، «عرضها کعرض السماء و الارض» و در آل عمران چنین است:«عرضها السموات و الارض اعدت للمتقین». محقق اردبیلی قدس سره گفته است: عرض کنایه از مطلق مقدار است و این متعارف است. و اشعاری از مجمع البیان نیز برای تأیید آن بیان کرده است، یا اینکه اگر عرض آنکه همواره کمتر یا مساوی طول است، معلوم باشد، طول آن نیز با آن برابر یا بیشتر از آن خواهد بود.(4)
و قاضی گفته است: بیان عرض برای مبالغه و تمثیل در توصیف گستره میباشد. چرا که عرض از طول کمتر است. و از ابنعباس آمده: «مانند هفت آسمان و هفت زمین
لو وصل بعضها ببعض(1)و ظاهر الآية وجوب المسارعة أو رجحانها إلي الطاعة الموجبة للدخول إلي الجنة و أعظمها الإيمان بالله و كتبه و رسله و اليوم الآخر و الترقي إلي مقاماتها العالية أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ ظاهر هذه الآية و غيرها من الآيات و الروايات أن الجنة مخلوقة الآن و كذا النار و قال به الأصحاب و صرح به الشيخ المفيد في بعض رسائله و قال إن الجنة مخلوقة الآن مسكونة سكنتها الملائكة و ظاهر الآية أنها في السماء و الظاهر أن المراد أنه يكون بعضها في السماء و يكون البعض الآخر فوقها أو يكون أبوابها فيها أو فوق الكل و ما ذكره الحكماء غير مسموع شرعا و هو ظاهر كما قيل إن النار تحت الأرض فتكون الآية دليلا علي بطلان ما قالوه.
و قال البيضاوي فيه دلالة علي أن الجنة مخلوقة و أنها خارجة عن هذا العالم(2)و ذهب جماعة من المعتزلة إلي أنهما غير مخلوقتين و أنهما تخلقان يوم القيامة و قال البيضاوي في الواقعة وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ(3)قال أي الذين سبقوا إلي الإيمان و الطاعة بعد ظهور الحق من غير تلعثم و توان أو سبقوا إلي حيازة الفضائل و الكمالات أو الأنبياء فإنهم مقدمو أهل الأديان هم الذين عرفت حالهم و عرفت مآلهم كقول أبي النجم أنا أبو النجم و شعري شعري أو الذين سبقوا إلي الجنة أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ أي الذين قربت درجاتهم في الجنة و أعليت مراتبهم.
و قال أي في التوبة وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ(4)و قد مر الكلام في ذلك مستوفي في كتاب المعاد في المجمع أي السابقون إلي الإيمان أو إلي الطاعات و إنما مدحهم بالسبق لأن السابق إلي الشيء يتبعه غيره فيكون متبوعا و غيره تابع له فهو إمام فيه و داع له إلي الخير بسبقه إليه و كذلك من سبق إلي الشر يكون أسوأ حالا
که برخی را به برخی دیگر وصل کرده باشند».(5)
و ظاهر آیه بیانگر وجوب شتابگیری یا رجحان آن به سوی طاعتی است که ورود به بهشت را به همراه دارد، و بزرگترین آن طاعات ایمان به خدا و کتابها و پیامبران او و روز قیامت و رسیدن به مقامات والای آنجاست. «اعدّت للذین آمنوا بالله و رسله» ظاهر این آیه و آیات و روایات مشابه دیگر، این است که بهشت هماکنون آفریده شده است و دوزخ نیز چنین است. و اصحاب نیز همین نظر را دارند و شیخ مفید نیز در برخی نوشتههای خود به آن تصریح نموده و گفته است: همانا بهشت هماکنون آفریده شده و مسکون است و ساکنان آن فرشتگان هستند. و از ظاهر آیه چنین برمیآید که در آسمان است، و نیز به نظر میرسد منظور این است بخشی از بهشت در آسمان و بخشی دیگر در بالای آن است. یا اینکه درهای آن درون آسمان و یا در بالای همه هستند. و آنچه حکما بیان کردهاند شرعاً صحیح به نظر نمیرسد. و ظاهر نیز همین است، چنان که گفته میشود: آتش زیر زمین است، بنابراین آیه دلیلی بر باطل بودن سخن آنان است.
و بیضاوی گفته: در آن دلالتی است بر اینکه بهشت آفریده شده و بیرون از این جهان است.(6)
و گروهی از معتزله این نظر را دارند که بهشت و جهنم هنوز آفریده نشدهاند و در روز قیامت آفریده میشوند. و بیضاوی درباره آیات سورهی واقعه: «و السابقون السابقون»(7)گفته است: یعنی کسانی که پس از آشکار شدن حق، در ایمان آوردن و اطاعت پیشی گرفتند، بدون کندی و تأخیر، یا اینکه به سوی سرچشمه کمالات و فضیلتها و یا به سوی پیامبران پیشی جستند. پس به راستی که آنان همان پیشتازان از پیروان دینها هستند. همانها که سرگذشت و هدف آنها شناخته شده است. مانند سخن ابونجم: «من ابو نجم هستم و شعرم شعر من است». یا منظور کسانی هستند که به سوی بهشت شتابان شدند. «اولئک المقربون فی جنات النعیم» یعنی کسانی که درجات بهشتی آنها نزدیک شد و مراتب والایی یافتند.
«و قال» یعنی در سوره توبه، «و السابقون الاولون»(8)و در کتاب معاد سخن به میزان کافی در اینباره گذشت، در مجمع آمده: یعنی پیشروان و سبقتگیرندگان در ایمان یا در انجام طاعات، و ستایش آنان در سبقت گرفتن، تنها به این دلیل است که کسی که در امری پیشی بگیرد، غیر او تابعش میشود و او متبوع و غیر تابع او میگردد، پس او امام است و به سبب سبقتی که گرفته، دعوتکننده به سوی نیکی خواهد بود. و همچنین کسی که در بدیها نیز سبقت داشته باشد نیز به
لهذه العلة مِنَ الْمُهاجِرِينَ الذين هاجروا من مكة إلي المدينة و إلي الحبشة وَ الْأَنْصارِ أي و من الأنصار الذين سبقوا نظراءهم من أهل المدينة إلي الإسلام و قرأ يعقوب و الأنصار بالرفع فلم يجعلهم من السابقين و جعل السبق للمهاجرين خاصة وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ أي بأفعال الخير و الدخول في الإسلام بعدهم و سلوك منهاجهم و يدخل في ذلك من بعدهم إلي يوم القيامة رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ قال و في هذه الآية دلالة علي فضل السابقين و مزيتهم علي غيرهم لما لحقهم من أنواع المشقة في نصرة الدين فمنها مفارقة العشائر و الأقربين و منها مباينة المألوف من الدين و منها نصرة الإسلام مع قلة العدد و كثرة العدو و منها السبق إلي الإيمان و الدعاء إليه انتهي(1).
و قال بعضهم السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ هم الذين صلوا إلي القبلتين و شهدوا بدرا و أسلموا قبل الهجرة و من الأنصار أهل بيعة العقبة الأولي و كانوا سبعة نفر و أهل بيعة العقبة الثانية و كانوا سبعون و قال بعض المخالفين كلمة من للتبيين فيتناول المدح جميع الصحابة.
قوله عليه السلام ثم ذكر كلمة ثم للتراخي بحسب المرتبة إذ سورة البقرة نزلت قبل سورتي التوبة و الحديد فقال الله عز و جل أي في سورة البقرة تِلْكَ الرُّسُلُ قيل إشارة إلي الجماعة المذكورة قصصها في السورة أو المعلومة للرسول أو جماعة الرسل و اللام للاستغراق فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ بأن خصصناه بمنقبة ليست لغيره مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ تفصيل له و هو موسي و قيل موسي و محمد صلي الله عليه و آله كلم موسي ليلة الحيرة و في الطور و محمدا ليلة المعراج حين فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْني و بينهما بون بعيد و في المصاحف وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ و ليس فيها فوق بعض(2)فالزيادة إما من الرواة أو النساخ و يؤيده عدمها في رواية النعماني
همین دلیل سرنوشت بدتری خواهد داشت. «من المهاجرین» یعنی کسانی که از مکه به سوی مدبینه و حبشه هجرت نمودند. و «الأنصار» یعنی کسانی از انصار که از همتایان خود از مردم مدینه در اسلام پیشی گرفتند. و یعقوب انصار را با رفع خوانده و آنان را از پیشتازان قرار نداده است و سبقت را تنها مخصوص مهاجرین دانسته است. «و الذین اتبعوهم باحسان» یعنی با انجام کارهای نیک و پذیرفتن اسلام پس از ایشان و عمل به روش آنها، و پس از ایشان تا روز قیامت داخل در آن خواهند بود. {خداوند از آنان راضی شده و آنها نیز از او خشنود میشوند و برای ایشان باغهایی آماده کرده که از پایین آن چشمهها جاری است. تا ابد در آن جاویدان خواهند ماند، و آن رستگاری بزرگ است} گفت: در این آیه نیز دلالت بر برتری سابقهداران و امتیاز آنان بر دیگران است، که به واسطه دشواریهای فراوان در یاری دین به آنان رسید. از آن جمله دوری از خاندان و نزدیکان، و ترک آیین گذشته، و یاری اسلام با وجود اندک بودن تعداد و فراوانی دشمنان و نیز سبقت در ایمان و دعوت است.(3)پایان.
و برخی گفتهاند: منظور از«السابقون الأولون من المهاجرین» کسانی هستند که به سوی دو قبله نماز گزارده و در جنگ بدر شرکت کردهاند و پیش از هجرت اسلام آوردند. و از انصار نیز کسانی که در پیمان اول عقبه شرکت کردند که هفت نفر بودند، و کسانی که در دومین پیمان عقبه شرکت کردند که هفتاد تن بودند. و برخی از مخالفان نیز گفتهاند: کلمه «من» برای تبیین است، بنابراین ستایش، همه اصحاب را شامل میشود.
کلمه «ثم» در عبارت «ثم ذکر»، نشاندهنده درنگ براساس رتبه است، چرا که سوره بقره پیش از سورههای توبه و حدید نازل شده است. «فقال الله عز و جل» یعنی در سوره بقره، «تلک الرسل» گفته شده اشاره به گروهی است که داستان آنها در سوره بیان شده است. یا اینکه برای پیامبر یا گروهی از پیامبران معلوم است. و لام برای استغراق میباشد. «فضلنا بعضهم علی بعض» به اینکه آنان را با خصوصیتی که دیگران ندارند، ویژه قرار دادیم. «منهم من کلم الله» تفصیل آن است که برای موسی بوده است. و گفته شده: موسی و محمد صلی الله علیه و آله هستند که با موسی در لیلة الحیرة و در طور سخن گفت و در شب معراج نیز با محمد صلی الله علیه و آله سخن گفت، در آن هنگام که: «فکان قاب قوسین أو أدنی» و میان موسی علیه السلام و پیامبر ما صلی الله علیه و آله فاصلهای طولانی قرار دارد. و در مصحفها چنین است: «و رفع بعضهم درجات» و در آنها «فوق بعض» نیامده است.(4)پس افزودن آن یا از راویان و یا از جانب نسخهبرداران است، و مؤید این امر عدم این تعبیر در روایت نعمانی است
أو منه عليه السلام زاده للبيان و التفسير و هذه الزيادة مذكورة في سورة الزخرف حيث قال نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ(1)فيحتمل أن تكون الزيادة للإشارة إلي الآيتين.
قيل و رفع بعضهم درجات بأن فضله علي غيره من وجوه متعددة و بمراتب متباعدة و هو محمد صلي الله عليه و آله فإنه خص بالدعوة العامة و الحجج المتكاثرة و المعجزات المستمرة و الآيات المترتبة المتعاقبة بتعاقب الدهر و الفضائل العلمية و العملية الفائتة للحصر و الإبهام لتفخيم شأنه كأنه العلم المتعين لهذا الوصف المستغني عن التعيين و قيل إبراهيم خصصه بالخلة التي هي أعلي المراتب و قيل إدريس لقوله تعالي وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا(2)و قيل أولو العزم من الرسل و بعد ذلك وَ آتَيْنا عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَ لكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ .
و قال أي في سورة أسري وَ لَقَدْ فَضَّلْنا إلخ(3)قال البيضاوي أي بالفضائل النفسانية و التبري عن العلائق الجسمانية لا بكثرة الأموال و الأتباع حتي داود فإن شرفه بما أوحي إليه من الكتاب لا بما أوتي من الملك و قيل هو إشارة إلي تفضيل رسول الله صلي الله عليه و آله و قوله وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً تنبيه علي وجه تفضيله و هو أنه خاتم الأنبياء و أمته خير الأمم المدلول عليه بما كتب في الزبور من أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ(4).
و قال أي في سورة أسري أيضا قيل هو عطف علي ثم ذكر لا علي قوله فقال لعدم اختصاص ما يذكر بعده بالأولياء بل هو في مطلق المؤمنين كَيْفَ فَضَّلْنا قيل أي في الرزق و في المجمع بأن جعلنا بعضهم أغنياء و بعضهم فقراء و بعضهم موالي و بعضهم عبيدا و بعضهم أصحاء و بعضهم مرضي علي حسب
و یا این زیادی از جانب امام علیه السلام است که برای بیان و تفسیر آن را اضافه فرموده و این زیادی در سوره زخرف آمده است، در آیهای که میفرماید: «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیاة الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات»(5)
پس ممکن است زیاده آن اشارهای به این دو آیه باشد.
گفته شده: «و رفع بعضهم درجات» این برتری دادن بر دیگران از جهات متعدد و رتبههای به دور از هم است. او محمد صلی الله علیه و آله است و مخصوص ایشان است که با دعوت همگانی و حجتهای فراوان و معجزات پیدرپی و نشانههایی که پشت سر هم در گذر زمان آشکار میشوند و فضیلتهای علمی و عملی که حصر و ابهامی ندارد، برای بزرگداشت مقام ایشان است. که گویی او یگانه شخصی است که این وصف از آن اوست و نیازی به مشخص کردن ندارد. و گفته شده: ابراهیم علیه السلام است که با دوستی خداوند خاص گردید، که از والاترین درجات است. و گفته شده: ادریس است که خداوند درباره او فرمود: {و او را به جایگاه والایی رساندیم}(6)و گفته شده: آنان پیامبران اولو العزم هستند. و پس از آن فرموده است: {و به عیسی پسر مریم نشانههای آشکار دادیم و او را با روحالقدس مورد تأیید قرار دادیم. و اگر خداوند میخواست کسانی که پس از آنان بودند، با دیدن معجزات آشکار نمیجنگیدند، اما آنها دچار اختلاف شدند؛ پس کسانی از آنها ایمان آوردند و کسانی هم کافر شدند. و اگر خداوند میخواست آنان جنگ نمیکردند اما خداوند هر چه را بخواهد انجام میدهد.} و «قال» یعنی در سوره إسراء، «و لقد فضلنا ... » تا پایان،(7)
تفسیر بیضاوی: 239
بیضاوی گفته: یعنی با برتریهای روحی و دوری از وابستگیهای جسمی، نه با فراوانی مال و پیروان. حتی در مورد داود علیه السلام، چرا که برتری او به دلیل کتابی بود که خداوند بر او وحی نمود، نه به خاطر پادشاهی که به او داده شد. و گفته شده: آن اشارهای است به برتری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، و فرموده: «وآتینا داود زبورا» بیان دلیل برتری اوست. و ایشان پایانبخش پیامبران و امت ایشان نیز برترین امتها هستند، که دلیل آن در سخنی که در زبور آمده بیان شده است: «أن الأرض یرثها عبادی الصالحون.»(8)و «قال» یعنی باز هم در سوره أسری. گفته شده: آن عطف بر «ثم ذکر» است، نه برای «فقال»، به این دلیل که آنچه پس از آن بیان شده مخصوص اولیاء نیست، بلکه برای همه مؤمنان است. «کیف فضلنا» گفته شده: عنی در روزی، و در مجمع گفته است: با این وسیله که برخی را ثروتمند و برخی را فقیر قرار دادیم، و برخی را مولا و برخی دیگر را برده نمودیم، و برخی را تندرست و برخی دیگر را بیمار قرار دادیم، براساس مصلحتهایی که بر آنما علمناه من المصالح وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ أي درجاتها و مراتبها أعلي و أفضل فينبغي أن تكون رغبتهم فيها و سعيهم لها أكثر(1).
و قال أي في آل عمران هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ قيل شبهوا بالدرجات لما بينهم من التفاوت في الثواب و العقاب أو هم ذو درجات فقال وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ(2).
و قال أي في هود وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ أي في دينه فَضْلَهُ(3)أي جزاء فضله في الدنيا و الآخرة و يدل علي عدم تفضيل المفضول و قال أي في التوبة وَ هاجَرُوا أي إلي الرسول صلي الله عليه و آله و فارقوا الأوطان و تركوا الأقارب و الجيران و طلبوا مرضاة الرحمن وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ بصرفها وَ أَنْفُسِهِمْ ببذلها أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ أي أعلي رتبة و أكثر كرامة ممن لم يستجمع هذه الصفات أو من أهل السقاية و العمارة عندكم إذ قبلها أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ(4).
و قال أي في سورة النساء و قبل الآية لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَي الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَ كُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْني وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَي الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً(5)قال البيضاوي نصب علي المصدر لأن فضل بمعني آجر أو المفعول الثاني له لتضمنه معني الإعطاء كأنه قال و أعطاهم زيادة علي القاعدين أجرا عظيما دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً كل واحد منها بدل من أجرا و يجوز أن ينتصب درجات علي المصدر كقولك ضربته أسواطا و أجرا علي الحال عنها تقدمت عليها لأنها نكرة و مغفرة و رحمة علي المصدر بإضمار
آگاهی داریم. «و للآخرة أکبر درجات» یعنی درجات و مراتب آن والاتر و برتر است، بنابراین شایسته است رغبت و تلاششان برای آن بیشتر باشد.(6)
«و قال» یعنی در سوره آل عمران، «هم درجات عند الله» گفته شده: به دلیل تفاوتی که در پاداش و مجازات میان آنها بود، درجات به کار رفته است. یا به این معنا که آنان صاحب درجات هستند. پس فرمود: {و خداوند بر کردههای آنان بیناست}(7)
و «قال» یعنی در سوره هود، «و یؤت کل ذی فضل» یعنی در دین خود، «فضله»(8)یعنی پاداش خوبیاش را در دنیا و آخرت. و دلیل بر برتر ندانستن مفضول است. و «قال» یعنی در سوره توبه، «و هاجروا» یعنی به سوی پیامبر صلیالله علیه و آله، هجرت کردند و ترک سرزمین و خویشان و همسایگان گفتند و به دنبال خشنودی خداوند مهربان رفتند، و «جاهدوا فی سبیل الله بأموالهم» با مصرف کردن آن، «و أنفسهم» با بخشیدن آن، «أعظم درجة عند الله» یعنی در برترین مرتبه و بزرگوارترین مقام، از کسانی که این ویژگیها را ندارند، یا کسانی که آبرسانی و ساخت و ساز را در میان شما بر عهده دارند؛ چرا که پیش از آن فرمود: {آیا آبرسانی به حاجیان و ساختن مسجد الحرام را برابر با کسی میدانید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جنگیده است؟ آنان نزد خداوند یکسان نیستند و خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمیکند}(9)
«و قال» یعنی در سوره نساء، و پیش از آیه: {کسانی از مؤمنان که نشسته و آسیبی ندیدهاند، با کسانی که در راه خدا با جان و مال خود میجنگند برابر نیستند، خداوند کسانی را که با جان و مال خود در راه خدا میجنگند را بر نشستهها برتری داده است. و خدا به هر یک وعدهای نیکو داده است، و خداوند جهادگران را بر نشستگان با پاداشی بزرگ برتری داده است}(10)بیضاوی گفته: چون مصدر است منصوب شده است. چون «فَضَّل» یعنی پاداش داد. یا اینکه مفعول دوم است، زیرا معنای بخشیدن را نیز دربردارد. مانند اینکه بگوید: به آنان بیش از پاداش نشستگان، پاداش بزرگی داد. «درجات منه و مغفرة و رحمة» هر یک از آنها بدلی برای «أجرا» میباشد. و میتوان «درجات» را منصوب به دلیل مفعول مطلق دانست، مانند این سخن که: «ضربته أسواطا» و «أجرا» حال است که پیشتر از مصدر آمده، چون نکره است. «و مغفرة و رحمة» مصدر هستند که فعل آنها
1) راجع مجمع البيان ج 6 ص 407، و الآية في أسري: 21.
2) الآيات في آل عمران: 163، هود: 3. براءة: 19 و 20، كما مرّ سابقا.
3) الآيات في آل عمران: 163، هود: 3. براءة: 19 و 20، كما مرّ سابقا.
4) الآيات في آل عمران: 163، هود: 3. براءة: 19 و 20، كما مرّ سابقا.
5) النساء: 95.
6) . مجمع البیان 6 : 407، و آیه در سوره إسراء / 21
7) . آل عمران / 163، هود / 3، توبه / 19 - 20
8) . آل عمران / 163، هود / 3، توبه / 19 - 20
9) . آل عمران 163. هود / 3، توبه / 19 - 20
10) . نساء / 95
فعلهما(1)و تتمة الآية وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً .
و قال أي في سورة الحديد لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ قال البيضاوي بيان لتفاوت المنفقين باختلاف أحوالهم من السبق و قوة اليقين و تحري الحاجات حثا علي تحري الأفضل منها بعد الحث علي الإنفاق و ذكر القتال للاستطراد و قسيم من أنفق محذوف لوضوحه و دلالة ما بعده عليه و الفتح فتح مكة إذ عز الإسلام به و كثر أهله و قلت الحاجة إلي المقاتلة و الإنفاق مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا أي من بعد الفتح(2)و التتمة وَ كُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْني وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ .
و قال أي في سورة المجادلة و الآية هكذا يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَ إِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ و التفسح التوسع وَ إِذا قِيلَ انْشُزُوا أي انهضوا للتوسعة أو لما أمرتم به كصلاة أو جهاد أو ارتفعوا في المجلس يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ بالنصر و حسن الذكر في الدنيا و إيوائهم غرف الجنان في الآخرة وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ و يرفع العلماء منهم خاصة دَرَجاتٍ بما جمعوا من العلم و العمل و قد مر تفسيرهم بالأئمة عليهم السلام.
و قال أي في سورة التوبة حيث قال ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ لا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ قيل إشارة إلي ما دل عليه قوله ما كانَ من النهي عن التخلف أو وجوب المتابعة بِأَنَّهُمْ بسبب أنهم لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ أي شيء من العطش وَ لا نَصَبٌ أي تعب وَ لا مَخْمَصَةٌ أي مجاعة فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَطَؤُنَ أي لا يدوسون مَوْطِئاً أي مكانا يَغِيظُ الْكُفَّارَ أي يغضبهم وطؤه وَ لا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا كالقتل و الأسر و النهب إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ أي إلا استوجبوا الثواب و ذلك مما يوجب المسابقة إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ(3)
پنهان شده است.(4)
ادامه آیه چنین است: {و خداوند آمرزنده مهربان است}.
و «قال» یعنی در سوره حدید، «لا یستوی منکم» بیضاوی گفته است: توضیحی برای تفاوت منافقین و تفاوت پیشینه آنها و نیروی یقین است، و طلب نیازها، از باب تشویق به طلب برترین آنها پس از تشویق به انفاق است. و ذکر قتال از باب استطراد است. و قسیم «من انفق»، به دلیل روشنی آن و دلالت ما بعد آن حذف شده است. و منظور از پیروزی، فتح مکه است؛ چرا که عزت اسلام به وسیله آن محقق گشت و مسلمانان فراوان شدند و نیازی به جنگ و انفاق کم شد. «من الذین أنفقوا من بعد و قاتلوا» یعنی پس از فتح مکه،(5)و ادامه چنین است: «و کلا وعد الله الحسنی و الله بما تعملون خبیر» و «قال» یعنی در سوره مجادله، و آیه چنین است: {ای مؤمنان، هرگاه به شما گفته شود در مجالس جا را باز کنید، جای باز کنید تا خداوند برایتان گشایش آورد. و اگر گفته شود برخیزید، بلند شوید تا خداوند شما را بالا ببرد}. و «التفسح» جا باز کردن است، «و إذا قیل انشزوا» یعنی برای باز کردن جا برخیزید، یا برای چیزی که شما را به آن دستور دادهاند، مانند نماز یا جهاد، یا در مجلس بالا روید. «یرفع الله الذین آمنوا منکم» با یاری و یاد نیکو در دنیا، و دادن جایگاههایی در خانههای بهشت در آخرت. «و الذین أوتوا العلم» و علماء آنان را به واسطه علم و عملی که دارند، به صورت ویژه «درجات» مدارجی بالا میبرد. و تفسیر آنان به ائمه علیهم السلام بیان شد.
«و قال» یعنی در سوره توبه، آنجا که میفرماید: {مردم مدینه و پیرامون آن حق ندارند از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله سرپیچی کنند، و برای حفظ جان خویش از جان او چشم بپوشند} و گفته شده «ذلک» اشارهای است به آنچه «ما کان» بر آن دلالت دارد، از نهی از سرپیچی و واجب بودن پیروی «بأنهم» به این دلیل که آنان، «لا یصیبهم ظمأ» یعنی چیزی از تشنگی، «و لا نصب»، یعنی خستگی، «و لا مخمصة» یعنی قحطی، «فی سبیل الله و لا یطؤن» یعنی گام نمینهند، «موطئا» یعنی مکانی، «یغیظ الکفار» یعنی راه رفتن آنان، مشرکان را به خشم آورد، «و لا ینالون من عدو نیلا» مانند قتل و اسارت و غارت، «إلا کتب لهم به عمل صالح» یعنی مگر اینکه سزاوار پاداش شوند، و آن از جمله چیزهایی است که باید برای آن پیشی گرفت، «إن الله لا یضیع أجر المحسنین.»(6)
و قال أي في المزمل وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ يمكن أن يكون عدم ذكر تتمة الكلام للاختصار فإن التتمة هُوَ خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً أي من الذي تؤخرونه إلي الوصية عند الموت و خيرا ثاني مفعولي تجدوه و هو تأكيد أو فصل أو هو مبني علي قراءة هو خير بالرفع كما قرئ في الشواذ فالكلام إلي قوله عِنْدَ اللَّهِ تمام و قوله هو مبتدأ و خير خبره و هي جملة أخري مؤكدة للأولي وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ الذرة هي النملة الصغيرة أو الهباء المنبث في الجو.
و بالجملة هذه الآيات كلها تدل علي اختلاف مراتب المؤمنين في الثواب و الدرجات عند الله تعالي و المنازل في الجنة كما لا يخفي.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام الْكَبَائِرُ تُخْرِجُ مِنَ الْإِيمَانِ فَقَالَ نَعَمْ وَ مَا دُونَ الْكَبَائِرِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا يَزْنِي الزَّانِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَسْرِقُ السَّارِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ(1).
كا، [الكافي] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ الزَّيَّاتِ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: دَخَلَ ابْنُ قَيْسٍ الْمَاصِرُ وَ عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ وَ أَظُنُّ مَعَهُمَا أَبُو حَنِيفَةَ عَلَي أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فَتَكَلَّمَ ابْنُ قَيْسٍ الْمَاصِرُ فَقَالَ إِنَّا لَا نُخْرِجُ أَهْلَ دَعْوَتِنَا وَ أَهْلَ مِلَّتِنَا مِنَ الْإِيمَانِ فِي الْمَعَاصِي وَ الذُّنُوبِ قَالَ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ يَا ابْنَ قَيْسٍ أَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَدْ قَالَ لَا يَزْنِي الزَّانِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَسْرِقُ السَّارِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ أَصْحَابُكَ حَيْثُ شِئْتَ(2).
ل، [الخصال] ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] لي، [الأمالي للصدوق] عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَّازِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ الْفَرَّاءِ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُوسَي الرِّضَا عليه السلام عَنْ أَبِيهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ
«و قال» یعنی در سوره مزمل، {و آنچه از نیکیها که پیش بفرستید، آن را نزد خداوند خواهید یافت} ممکن است بیان نکردن ادامه سخن برای اختصار باشد، پس ادامه آن چنین است: {آن بهتر و دارای پاداش آن بزرگتر است} یعنی آنچه را تا وصیت هنگام مرگ به تأخیر میاندازی، و خیراً دومین مفعول «تجدوه» میباشد. که تأکید یا فصل است و یا مانند «هو خیر» با رفع خوانده میشود، همچنان که به ندرت اینگونه خوانده میشود. پس سخن تا جایی که «عندالله» کامل است، و «هو» مبتدا و «خیر» خبر آن است، و آن جمله دیگری برای تأکید اولی است. «و من یعمل مثقال ذرة» ذرة همان مورچه کوچک است، یا غباری که در هوا پراکنده است.
و در مجموع همه این آیات دلالت بر تفاوت مراتب مؤمنان در پاداش و درجات نزد خداوند متعال و جایگاههای بهشتی دارد، چنان که پوشیده نیست.
الکافی: محمد بن حکیم گوید: از امام موسی کاظم علیه السلام پرسیدم: آیا گناهان کبیره انسان را از ایمان خارج میسازد؟ فرمود: آری، و غیر از گناهان کبیره هم [ از ایمان خارج میسازد] رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: زنا کار در حال ایمان زنا نمیکند و دزد در حال ایمان دزدی نمیکند.(3)
الکافی: عبید بن زراره گوید: ابن قیس ماصر و عمرو بن ذر و به گمانم ابوحنیفه هم بود نزد امام باقر علیه السلام رفتند. پس ابن قیس سخن آغاز کرد و گفت: ما هم کیشان خود را با ارتکاب گناهان از ایمان بیرون نمیدانیم. امام باقر علیه السلام فرمود: ای ابن قیس، ولی رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: زناکار در حال ایمان زنا نمیکند و دزد در حال ایمان دزدی نمیکند. پس تو و اصحابت به هر سو که خواستید بروید.(4)
خصال و عیون اخبار الرضا و امالی صدوق: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش
أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْإِيمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ.
قال حمزة بن محمد و سمعت عبد الرحمن بن أبي حاتم يقول سمعت أبي يقول و قد روي هذا الحديث عن أبي الصلت الهروي عبد السلام بن صالح عن علي بن موسي الرضا عليه السلام بإسناده: مثله قال أبو حاتم لو قرئ هذا الإسناد علي مجنون لبرأ(1)
فس، [تفسير القمي]: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ قَالَ كَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مِنَ الْفَرَائِضِ وَ الْوَلَايَةُ يَرْفَعُ الْعَمَلَ الصَّالِحَ إِلَي اللَّهِ. وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْكَلِمُ الطَّيِّبُ قَوْلُ الْمُؤْمِنِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ وَ خَلِيفَةُ رَسُولِ اللَّهِ وَ قَالَ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ الِاعْتِقَادُ بِالْقَلْبِ إِنَّ هَذَا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا شَكَّ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ لِكُلِّ قَوْلٍ مِصْدَاقاً مِنْ عَمَلٍ يُصَدِّقُهُ أَوْ يُكَذِّبُهُ فَإِذَا قَالَ ابْنُ آدَمَ وَ صَدَّقَ قَوْلَهُ بِعَمَلِهِ رَفَعَ قَوْلَهُ بِعَمَلِهِ إِلَي اللَّهِ وَ إِذَا قَالَ وَ خَالَفَ عَمَلُهُ قَوْلَهُ رَدَّ قَوْلَهُ عَلَي عَمَلِهِ الْخَبِيثِ وَ هَوِيَ بِهِ إِلَي النَّارِ(2).
ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقُرَشِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَرْبٍ عَنْ أَبِي الصَّلْتِ الْهَرَوِيِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ(3).
ل، [الخصال] ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] عن سليمان بن أحمد بن أيوب اللخمي عن علي بن عبد العزيز و معاذ بن المثني عن الهروي بالإسناد: مثله(4)
از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت نموده که آن حضرت فرمود: ایمان عبارت است از اقرار به زبان و شناخت با قلب، و نیز عمل به ارکان.
همانند این حدیث با سند دیگری از امام رضا علیه السلام روایت شده است. ابو حاتم گوید: اگر سند این حدیث بر مجنونی خوانده شود، آن مجنون شفا مییابد.(5)
تفسیر قمی: علی بن ابراهیم در تفسیر آیه «إلیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه» فرموده: مقصود کلمه اخلاص است. و اقرار به همه دستوراتی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از جانب خداوند آورده است به عنوان فرائض و ولایت، موجب میشود که اعمال صالح بندگان به سوی خداوند بالا رود.
امام صادق علیه السلام فرمود: مقصود از الکلم الطیب، این است که انسان مؤمنی بگوید: «لا إله إلا الله محمد رسول الله علی ولی الله و خلیفة رسول الله.» و مقصود از «العمل الصالح» هم این است که از دل معتقد باشد که آنچه را که میگوید، حق و از جانب خداوند پروردگار جهانیان است و هیچ شکی در آن نیست.
امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت نموده که فرمود: هر گفتاری، باید یک مصداق عملی داشته باشد که آن را تأیید نموده یا تکذیب کند. هر گاه انسانی، با زبان خود سخنی بگوید و به آن سخن خود جامه عمل بپوشاند، سخن او به واسطه عملی که انجام داده، به سوی خداوند بالا میرود. اما اگر سخنی بگوید به آن جامه عمل نپوشاند، سخنش نیز به عملش بازگردانده میشود و او را به آتش میکشاند.(6)
عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از شناخت قلبی، و اقرار به زبان و عمل به جوارح.(7)
در دو کتاب خصال و عیون اخبار الرضا همانند این حدیث با سندی متفاوت نقل شده است.(8)
1) الخصال ج 1: 84، عيون الأخبار ج 1: 227، الأمالي: 160.
2) تفسير القمّيّ: ... و الآية في فاطر: 10.
3) عيون الأخبار ج 1 ص 226.
4) الخصال ج 1 ص 84، عيون الأخبار ج 1 ص 227.
5) . خصال 1 : 84 ، عیون اخبار الرضا 1 : 227، امالی صدوق : 160
6) . تفسیر قمی در تفسیر آیه 10 از سوره فاطر
7) . عیون اخبار الرضا 1 : 226
8) . خصال 1 : 84 ، عیون اخبار الرضا 1 : 227
نهج، [نهج البلاغة] عن أمير المؤمنين عليه السلام: مثله(1)
ل، [الخصال] ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] عن ابن بندار عن محمد بن محمد بن جمهور عن محمد بن عمر بن منصور عن أحمد بن محمد بن يزيد الجمحي عن الهروي: مثله(2).
ل، [الخصال] ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْقِلٍ الْقِرْمِيسِينِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ قَالَ كُنْتُ وَاقِفاً عَلَي أَبِي وَ عِنْدَهُ أَبُو الصَّلْتِ الْهَرَوِيُّ وَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ فَقَالَ أَبِي لِيُحَدِّثْنِي كُلُّ رَجُلٍ مِنْكُمْ بِحَدِيثٍ فَقَالَ أَبُو الصَّلْتِ الْهَرَوِيُّ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُوسَي الرِّضَا عليه السلام وَ كَانَ وَ اللَّهِ رِضًا كَمَا سُمِّيَ عَنْ أَبِيهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْإِيمَانُ قَوْلٌ وَ عَمَلٌ .
فَلَمَّا خَرَجْنَا قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ مَا هَذَا الْإِسْنَادُ فَقَالَ لَهُ أَبِي هَذَا سَعُوطُ الْمَجَانِينِ إِذَا سُعِطَ بِهِ الْمَجْنُونُ أَفَاقَ(3).
كان و الله رضا أي مرضيا عند الله و عند الخلق سعوط المجانين أي هذا السند لاشتماله علي الأسماء الشريفة المكرمة كأنه دعاء ينبغي أن يستشفي به للمجنون حتي يفيق أو كناية عن قوته و وثاقته بحيث إذا سمع مجنون يذعن بحقيته فكيف العاقل و الأول أظهر.
ل، [الخصال] ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ الرَّازِيِّ عَنْ أَبِي الصَّلْتِ الْهَرَوِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ الْإِيمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ لَفْظٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ لَا يَكُونُ الْإِيمَانُ إِلَّا هَكَذَا(4).
در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین همانند این روایت نقل شده است.(5)
در خصال و عیون الاخبار نیز همین حدیث با سندی متفاوت نقل شده است.(6)
خصال و عیون اخبار الرضا: عبدالله بن طاهر گوید: من در کنار پدرم ایستاده بودم و افرادی چون ابو الصلت هروی و اسحاق بن راهویه و احمد بن محمد بن حنبل در آنجا حضور داشتند. پدرم خطاب به افراد حاضر گفت: هر کدام از شما باید حدیثی برایم نقل کند. ابو الصلت هروی گفت: امام رضا علیه السلام که به خدا قسم مانند نام خود، مورد رضایت خدا و خلق بود، از پدران بزرگوارش علیهم السلام روایت نمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از اقرار به زبان و عمل. وقتی ما از آنجا بیرون شدیم، احمد بن حنبل پرسید: این سند (امامانی که این حدیث را از پیامبر نقل کرده بودند) چیست؟ پدرم در جواب او گفت: این دارویی است که برای مجنون حکم انفیه را دارد که هرگاه مجنونی، این دارو را استفاده کند، هوشیار میگردد.(7)
عبارت «کان و الله رضا» یعنی اینکه امام رضا علیه السلام مورد رضای پروردگار و بندگان خداوند بود. و عبارت «سعوط المجانین» مقصود این است که این سند به جهت اینکه اسامی شریف را در خود دارد همچون دعایی است که شایسته است مجنون برای درمان خود آن را بخواند. و شاید هم به کار بردن کلمه کنایه از قوت و مورد اعتماد بودن این سند باشد که هرگاه مجنونی آن را بشنود، باور کند تا چه رسد به افراد هوشیار و عاقل. البته احتمال اول، آشکارتر است.
خصال و عیون اخبار الرضا: ابو الصلت هروی گوید: از امام رضا علیه السلام درباره ایمان پرسیدم. حضرت فرمود: ایمان عبارت است از اعتقاد قلبی و اقرار زبانی و عمل با جوارح و اعضاء. و ایمان معنایی جز این ندارد.(8)
1) نهج البلاغة عبده ج 2 ص 194، تحت الرقم 227 من الحكم.
2) الخصال ج 1 ص 84 عيون الأخبار ج 1 ص 228.
3) الخصال ج 1 ص 84، عيون الأخبار ج 1 ص 228.
4) الخصال ج 1 ص 84، عيون الأخبار ج 1 ص 227.
5) . نهج البلاغة 2 : 194
6) . خصال 1 : 84 ، عیون اخبار الرضا 1 : 227
7) . خصال 1 : 84 ، عیون اخبار الرضا 1 : 228
8) . خصال 1 : 84 ، عیون أخبار الرضا 1 : 227
مع، [معاني الأخبار] عن أبيه عن سعد عن ابن عيسي: مثله(1).
ب، [قرب الإسناد] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: الْإِيمَانُ قَوْلٌ وَ عَمَلٌ أَخَوَانِ شَرِيكَانِ(2).
مع، [معاني الأخبار] عن أبيه عن علي عن أبيه عن القداح: مثله(3).
ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ سُئِلَ مَا بَالُ الزَّانِي لَا تُسَمِّيهِ كَافِراً وَ تَارِكُ الصَّلَاةِ قَدْ تُسَمِّيهِ كَافِراً وَ مَا الْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ قَالَ لِأَنَّ الزَّانِيَ وَ مَا أَشْبَهَهُ إِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ لِمَكَانِ الشَّهْوَةِ وَ إِنَّهَا تَغْلِبُهُ وَ تَارِكُ الصَّلَاةِ لَا يَتْرُكُهَا إِلَّا اسْتِخْفَافاً بِهَا وَ ذَلِكَ أَنَّكَ لَا تَجِدُ الزَّانِيَ يَأْتِي الْمَرْأَةَ إِلَّا وَ هُوَ مُسْتَلِذٌّ لِإِتْيَانِهِ إِيَّاهَا قَاصِداً إِلَيْهَا وَ كُلُّ مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ قَاصِداً إِلَيْهَا فَلَيْسَ يَكُونُ قَصْدُهُ لِتَرْكِهَا اللَّذَّةَ فَإِذَا انْتَفَتِ اللَّذَّةُ وَقَعَ الِاسْتِخْفَافُ وَ إِذَا وَقَعَ الِاسْتِخْفَافُ وَقَعَ الْكُفْرُ(4).
ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ قَالَ: وَ قِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا فَرْقٌ بَيْنَ مَنْ نَظَرَ إِلَي امْرَأَةٍ فَزَنَي بِهَا أَوْ خمرا [خَمْرٍ] فَشَرِبَهَا وَ بَيْنَ مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ حَيْثُ لَا يَكُونُ الزَّانِي وَ شَارِبُ الْخَمْرِ مُسْتَخِفّاً كَمَا اسْتَخَفَّ تَارِكُ الصَّلَاةِ وَ مَا الْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ وَ مَا الْعِلَّةُ الَّتِي تَفْرُقُ بَيْنَهُمَا قَالَ عليه السلام الْحُجَّةُ أَنَّ كُلَّ مَا أَدْخَلْتَ نَفْسَكَ فِيهِ لَمْ يَدْعُكَ إِلَيْهِ دَاعٍ وَ لَمْ يَغْلِبْكَ عَلَيْهِ غَالِبُ شَهْوَةٍ مِثْلُ الزِّنَا وَ شُرْبِ الْخَمْرِ فَأَنْتَ دَعَوْتَ نَفْسَكَ إِلَي تَرْكِ الصَّلَاةِ وَ لَيْسَ ثَمَّ شَهْوَةٌ فَهُوَ الِاسْتِخْفَافُ بِعَيْنِهِ وَ هَذَا فَرْقُ مَا بَيْنَهُمَا(5).
قوله عليه السلام أن كل ما أدخلت كأن خبر أن محذوف أي هو
در کتاب معانی الاخبار همانند این حدیث روایت شده است.(6)
قرب الاسناد: امام جعفر صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: ایمان عبارت است از گفتار و عمل. این دو با هم هستند.(7)
در کتاب معانی الاخبار همانند این حدیث روایت شده است.(8)
قرب الاسناد: ابن صدقه گوید: از امام صادق علیه السلام سوال شد: چرا شما زنا کار را کافر نمیدانید در حالی که تارک نماز را کافر میدانید؟ دلیل شما چیست؟ حضرت فرمود: زیرا زناکار و افرادی که به قصد لذت جویی گناه میکنند، به خاطر اینکه شهوت بر او غلبه یافته مرتکب گناه میگردد. اما کسی که نماز را ترک میکند، و قصد ترک آن را دارد از روی خوار شمردن نماز است. و تو میدانی که هرکس با زنی همبستر شود، فقط برای لذت جویی است اما هر کس که قصد ترک نماز کند، این ترک نماز کردنش برای لذت جویی نیست. وقتی که لذت جویی در کار نباشد، خوار شمردن نماز در کار است وقتی که خوار شمردن نماز در کار باشد، کفر است.(9)
قرب الاسناد: ابن صدقه گوید: از امام صادق علیه السلام سؤال شد: چه فرقی است میان کسی که به زنی نگاه کند و بعد با او زنا کند و همچنین کسی که به خمر نگریسته و آن را بنوشد با کسی که ترک نماز کند. با در نظر داشتن اینکه زناکار و شارب خمر، از روی خوار شمردن چیزی مرتکب آن نمیشود. چرا میان این دو تفاوت قائل میشوی و دلیل و حجت شما در این امر چیست؟ حضرت فرمود: دلیل این است که هر امری که تو نفس خود را به آن فراخوانی در حالی که هیچ انگیزه لذت جویی و شهوتی در کار نباشد، یعنی مانند زنا و شرب خمر نباشد که در آن لذت است، در این صورت تو خود را به ترک نماز فراخواندهای در حالی که هیچ انگیزهای در ترک نماز نیست بلکه تنها به خاطر خوار شمردن نماز است و این است تفاوت میان زنا کار و شارب الخمر و تارک نماز.(10)
در عبارت «أن کل ما أدخلت» گویا خبر «أن» محذوف است. و آن این است: «هو
الاستخفاف بقرينة قوله فأنت دعوت و يحتمل أن يكون الخبر لم يدعك و قيل المراد بالحجة المعيار لا الدليل و المراد بالداعي الباعث القوي و إلا فلا يكون فعل اختياري بغير داع و قوله مثل الزنا تشبيه للمنفي.
ب، [قُرْبُ الْإِسْنَادِ] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَخِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا يَزْنِي الزَّانِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَسْرِقُ السَّارِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ(1).
ل، [الخصال] عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّهْدِيِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَكُونُ سَجِيَّتُهُ الْكَذِبَ وَ لَا الْبُخْلَ وَ لَا الْفُجُورَ وَ لَكِنْ رُبَّمَا أَلَمَّ بِشَيْءٍ مِنْ هَذَا لَا يَدُومُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَ فَيَزْنِي قَالَ نَعَمْ هُوَ مُفَتَّنٌ تَوَّابٌ وَ لَكِنْ لَا يُولَدُ لَهُ مِنْ تِلْكَ النُّطْفَةِ(2).
ربما ألم أي نزل أو قارب في النهاية و إن كنت ألممت بذنب فاستغفري الله أي قاربت و قيل اللمم مقاربة المعصية من غير إيقاع فعل و قيل هو من اللمم صغار الذنوب و قال الفتنة الامتحان و الاختبار و منه الحديث المؤمن خلق مفتنا أي ممتحنا يمتحنه الله بالذنب ثم يتوب ثم يعود ثم يتوب يقال فتنته أفتنه فتنا و فتونا إذا امتحنته و يقال فيها افتتنه أيضا.
ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بِالْأَسَانِيدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْإِيمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ(3).
صح، [صحيفة الرضا عليه السلام] عن الرضا عن آبائه عليهم السلام مثله(4).
جا، [المجالس للمفيد] ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] عَنِ الْمُفِيدِ عَنِ الْجِعَابِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ الْمَالِكِيِّ عَنْ أَبِي الصَّلْتِ الْهَرَوِيِّ عَنِ الرِّضَا عَلِيِّ بْنِ مُوسَي عَنْ أَبِيهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله:
الاستخفاف». و این از قرینه «فأنت دعوت» فهمیده میشود. و نیز احتمال دارد که عبارت «لم یدعک» خبر أن باشد. و گفته شده: مقصود از حجت، دلیل نیست بلکه معیار است. و مراد از «الداعی»، همان انگیزه قوی است. وگرنه هیچ فعل اختیاری بدون انگیزه رخ نمیدهد. و عبارت «مثل الزنا» تشبیهی است برای آنچه که نفی شده است.
قرب الإسناد: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: زنا کار، در آن حال که زنا میکند، ایمان ندارد و دزد هم در همان حالی که دست به دزدی میزند، ایمان ندارد.(5)
خصال: حلبی گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام فرمود: در اخلاق و روش مؤمن، دروغگویی و بخل و هرزه گری، جای ندارد. اما ممکن است که گاهی به این گناهان آلوده شود ولی به زودی خود را از این گناهان کنار میکشد. سؤال شد: یعنی آیا ممکن است مؤمن زنا کند؟ فرمود: بله مؤمن هم امتحان میشود ولی به زودی توبه میکند. ولی از آن نطفه او فرزندی به دنیا نمیآید.(6)
عبارت «ربما ألم» یعنی فرود میآید و نزدیک شود. در النهایه آمده است: «و إن کنت ألممت بذنب فاستغفری الله» یعنی اگر به گناهی نزدیک شدی، از خداوند آمرزش بخواه. و گفته شده است که « اللمم» به معنای نزدیک شدن به گناه است بدون اینکه عملا مرتکب آن شود. و نیز گفته شده است که: اللمم، به معنای گناهان کوچک است. فتنه به معنای امتحان است که این حدیث به همین معنا اشاره دارد: «المؤمن خلق مفتنا» یعنی مؤمن، آفریده شده است تا مورد امتحان قرار گیرد یعنی خداوند او را با گناه مورد آزمایش قرار میدهد و او هرگاه مرتکب گناهی گردد، فورا توبه میکند و باز وقتی گناهی مرتکب شد، باز هم توبه میکند. «فتنته أفتنه فتنا و فتونا» یعنی او را مورد آزمایش و امتحان قرار دادام. و افتتنه نیز به همین معناست.
عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از اقرار با زبان، شناخت قلبی، و عمل جوارح.(7)
در کتاب صحیفة الرضا نیز همین حدیث از امام رضا علیه السلام با همین سند روایت شده است.(8)
مجالس شیخ مفید و امالی شیخ طوسی: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
الْإِيمَانُ قَوْلٌ مَقُولٌ وَ عَمَلٌ مَعْمُولٌ وَ عِرْفَانُ الْعُقُولِ .
قَالَ أَبُو الصَّلْتِ فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ فِي مَجْلِسِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فَقَالَ لِي أَحْمَدُ يَا أَبَا الصَّلْتِ لَوْ قُرِئَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَلَي الْمَجَانِينِ لَأَفَاقُوا(1).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] عَنِ الْفَحَّامِ عَنِ الْمَنْصُورِيِّ عَنْ عَمِّ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ: سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ تَصْدِيقٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ(2).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] بِإِسْنَادِ أَخِي دِعْبِلٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: الْإِيمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ(3).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَيْهِ وَ جَعْفَرِ بْنِ إِدْرِيسَ الْقَزْوِينِيَّيْنِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ الْغَازِي عَنِ الرِّضَا وَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي وَ جَدِّي أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَهْدِيِّ بْنِ صَدَقَةَ بْنِ هِشَامِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِيهِ قَالُوا حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُوسَي الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ صلوات الله عليهم عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: الْإِيمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ وَ لَفْظُ الْحَدِيثِ لِدَاوُدَ.
قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ وَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الطَّبَرِيُّ عَنْ عَمَّارِ بْنِ رَجَاءٍ الْأَسْتَرْآبَادِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَطِيَّةَ الرَّازِيِّ وَ أبو [أَبِي] حَاتِمٍ مُحَمَّدِ بْنِ إِدْرِيسَ الْحَنْظَلِيِّ وَ غَيْرِهِمْ جَمِيعاً عَنْ أَبِي الصَّلْتِ الْهَرَوِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُوسَي الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهم السلام قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: الْإِيمَانُ قَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ.
ایمان عبارت است از اینکه شهادتین به زبان رانده شود و به واجبات دینی عمل شود و با عقل هم درک شود. ابوالصلت گوید: من این حدیث را در مجلس احمد بن حنبل نقل کردم. احمد بن حنبل به من گفت: ای ابا صلت اگر این اسناد (روایان این حدیث که امام رضا علیه السلام و پدران بزرگوارشان تا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودند) بر انسان دیوانهای خوانده شود، او هوشیار میگردد.(4)
امالی شیخ طوسی: امام هادی علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره ایمان پرسیدم. آن حضرت در جواب فرمود: ایمان عبارت است از تصدیق قلبی، و اقرار زبانی و عمل به جوارح.(5)
امالی شیخ طوسی: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ایمان عبارت است از اقرار با زبان، و شناخت قلبی، و عمل بدنی.(6)
امالی شیخ طوسی: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: ایمان عبارت است از اقرار زبانی، شناخت قلبی، و عمل بدنی. و عبارت این حدیث از داود (یکی از راویان حدیث) است.
ابو الصلت گوید: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: ایمان عبارت است از گفتار با زبان و شناخت با قلب، و عمل با اعضاء.
قَالَ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ أَبُو الصَّلْتِ لَوْ قُرِئَ هَذَا الْإِسْنَادُ عَلَي مَجْنُونٍ لَبَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ وَ هَذَا حَدِيثٌ لَمْ يُحَدِّثْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله إِلَّا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام مِنْ رِوَايَةِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام أَجْمَعَ عَلَي هَذَا الْقَوْلِ أَئِمَّةُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ وَ احْتَجُّوا بِهَذَا الْحَدِيثِ عَلَي الْمُرْجِئَةِ وَ لَمْ يُحَدِّثْ بِهِ فِيمَا أَعْلَمُ إِلَّا مُوسَي بْنُ جَعْفَرٍ- عَنْ أَبِيهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا وَ كُنْتُ لَا أَعْلَمُ أَنَّ أَحَداً رَوَاهُ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ إِلَّا ابْنَهُ الرِّضَا حَتَّي حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَعْمَرٍ الْكُوفِيُّ وَ مَا كَتَبْتُهُ إِلَّا عَنْهُ. قال حدثنا عبد الله بن سعيد البصري العابد بسورا قال حدثنا محمد بن صدقة و محمد بن تميم قالا حدثنا موسي بن جعفر عن أبيه بإسناده: مثله سواء(1).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ قَالُوا أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُفَضَّلِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرِ بْنِ أَحْمَدَ الْمُصْعَبِيُّ قَالَ: كُنْتُ فِي مَجْلِسِ أَخِي طَاهِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ بِخُرَاسَانَ وَ فِي الْمَجْلِسِ يَوْمَئِذٍ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ الْحَنْظَلِيُّ وَ أَبُو الصَّلْتِ عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ الْهَرَوِيُّ وَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فَتَذَاكَرُوا الْإِيمَانَ فَابْتَدَأَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ فَتَحَدَّثَ فِيهِ بِعِدَّةِ أَحَادِيثَ وَ خَاضَ الْفُقَهَاءُ وَ أَصْحَابُ الْحَدِيثِ فِي ذَلِكَ وَ أَبُو الصَّلْتِ سَاكِتٌ فَقِيلَ لَهُ يَا بَا الصَّلْتِ أَ لَا تُحَدِّثُنَا فَقَالَ حَدَّثَنِي الرِّضَا عَلِيُّ بْنُ مُوسَي بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صلوات الله عليهم وَ كَانَ وَ اللَّهِ رِضًي كَمَا وُسِمَ بِالرِّضَا قَالَ حَدَّثَنَا الْكَاظِمُ مُوسَي بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي الْبَاقِرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي السَّجَّادُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ- قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي الْحُسَيْنُ سِبْطُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ وَ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي الْوَصِيُّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ صلوات الله عليه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْإِيمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ نُطْقٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ قَالَ فَخَرِسَ أَهْلُ الْمَجْلِسِ كُلُّهُمْ وَ نَهَضَ أَبُو الصَّلْتِ فَنَهَضَ مَعَهُ إِسْحَاقَ بْنُ رَاهَوَيْهِ وَ الْفُقَهَاءُ فَأَقْبَلَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ عَلَي أَبِي الصَّلْتِ فَقَالَ لَهُ وَ نَحْنُ نَسْمَعُ يَا بَا الصَّلْتِ أَيُّ إِسْنَادٍ هَذَا فَقَالَ يَا ابْنَ رَاهَوَيْهِ
ابوحاتم گوید: ابو الصلت گفت: اگر این اسناد، بر دیوانهای خوانده شود، به اذن خداوند شفا مییابد. ابو المفضل گوید: این حدیثی است که کسی جز امیرالمؤمین علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل نکرده است. و این حدیث از طریق امام رضا علیه السلام به نقل از پدران بزرگوارش روایت شده است. و بزرگان علم حدیث همگی به اتفاق صحت این حدیث را تأیید کردهاند و این حدیث را دلیل بر بطلان عقیده مرجئه آوردهاند. تا جایی که میدانم فقط امام موسی علیه السلام از پدر بزرگوارش این حدیث را نقل نموده بود. و نمیدانستم که کسی غیر از امام رضا علیه السلام این حدیث را از امام موسی علیه السلام روایت کرده باشد تا اینکه محمد بن علی بن معمر الکوفی این حدیث را برایمان نقل کرد و من فقط از او این حدیث را نوشتم. او با اسنادی یکسان از امام کاظم علیه السلام روایت را نقل میکرد.(2)
امالی شیخ طوسی: احمد مصعبی گوید: در مجلس برادرم طاهر بن عبدالله بن طاهر در خراسان بودم و در آن روز، اسحاق بن راهویه حنظلی و ابو الصلت و عبدالسلام بن صالح هروی و عدهای از فقهاء و محدثین نیز حضور داشتند. آنان سخن از ایمان به میان آوردند. و اسحاق بن راهویه چندین حدیث را نقل نمود و فقهاء و محدثین درباره آن احادیث به بحث نشستند. ابو الصلت ساکت نشسته بود. به او گفتند: ای ابو صلت، چرا برایمان حدیث نقل نمیکنی؟ ابو الصلت گفت: امام رضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب صلوات الله علیهم، که مثل نام خود، مورد رضای خداوند و بندگان خداوند بود، برایم حدیث نقل نمود و فرمود: امام موسی الکاظم از امام صادق از امام باقر از امام سجاد از امام حسین از امام علی علیهم السلام روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از اعتقاد قلبی، و اقرار زبانی و عمل بدنی. راوی گوید: حاضران در مجلس ساکت شدند. ابو الصلت برخاست و اسحاق بن راهویه و بقیه فقهاء نیز برخاستند. اسحاق بن راهویه خطاب به ابو الصلت گفت: برایمان بگو که این اسناد چیست؟ ابو الصلت گفت:
هَذَا سَعُوطُ الْمَجَانِينِ هَذَا عِطْرُ الرِّجَالِ ذَوِي الْأَلْبَابِ(1).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ قَالُوا أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُفَضَّلِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَاشِدٍ الطَّاهِرِيُّ الْكَاتِبُ فِي دَارِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عِيسَي بْنِ دَاوُدَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَ بِحَضْرَتِهِ إِمْلَاءً يَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِتِسْعٍ خَلَوْنَ مِنْ جُمَادَي الْأُولَي سَنَةَ أَرْبَعٍ وَ عِشْرِينَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ: حَمَلَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُرَاتِ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ بِرّاً وَاسِعاً إِلَي أَبِي أَحْمَدَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ فَأَوْصَلْتُهُ وَ وَجَدْتُهُ عَلَي إِضَاقَةٍ شَدِيدَةٍ فَقَبِلَهُ وَ كَتَبَ فِي الْوَقْتِ بَدِيهَةً:
أَيَادِيكَ عِنْدِي مُعْظَمَاتٌ جَلَائِلُ *** طِوَالُ الْمَدَي شُكْرِي لَهُنَّ قَصِيرٌ
فَإِنْ كُنْتَ عَنْ شُكْرِي غَنِيّاً فَإِنَّنِي *** إِلَي شُكْرِ مَا أَوْلَيْتَنِي لَفَقِيرٌ
قَالَ فَقُلْتُ أَعَزَّ اللَّهُ الْأَمِيرَ هَذَا حَسَنٌ قَالَ أَحْسَنُ مِنْهُ مَا سَرِقْتُهُ مِنْهُ فَقُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ حَدِيثَانِ حَدَّثَنِي بِهِمَا أَبُو الصَّلْتِ عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ الْهَرَوِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُوسَي الرِّضَا قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَسْرَعُ الذُّنُوبِ عُقُوبَةً كُفْرَانُ النِّعْمَةِ.
وَ حَدَّثَنِي أَبُو الصَّلْتِ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يُؤْتَي بِعَبْدٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُوقَفُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَيَأْمُرُ بِهِ إِلَي النَّارِ فَيَقُولُ أَيْ رَبِّ أَمَرْتَ بِي إِلَي النَّارِ وَ قَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ فَيَقُولُ اللَّهُ أَيْ عَبْدِي إِنِّي أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ وَ لَمْ تَشْكُرْ نِعْمَتِي فَيَقُولُ أَيْ رَبِّ أَنْعَمْتَ عَلَيَّ بِكَذَا فَشَكَرْتُكَ بِكَذَا وَ أَنْعَمْتَ عَلَيَّ بِكَذَا فَشَكَرْتُكَ بِكَذَا فَلَا يَزَالُ يُحْصِي النِّعَمَ وَ يُعَدِّدُ الشُّكْرَ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَي صَدَقْتَ عَبْدِي إِلَّا أَنَّكَ لَمْ تَشْكُرْ مَنْ أَجْرَيْتُ لَكَ نِعْمَتِي عَلَي يَدَيْهِ وَ إِنِّي قَدْ آلَيْتُ عَلَي نَفْسِي أَنْ لَا أَقْبَلَ شُكْرَ عَبْدٍ لِنِعْمَةٍ أَنْعَمْتُهَا عَلَيْهِ حَتَّي يَشْكُرَ مَنْ سَاقَهَا مِنْ خَلْقِي إِلَيْهِ قَالَ فَانْصَرَفْتُ بِالْخَبَرِ إِلَي عَلِيِّ بْنِ الْفُرَاتِ وَ هُوَ فِي مَجْلِسِ أَبِي الْعَبَّاسِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُرَاتِ وَ ذَكَرْتُ مَا جَرَي فَاسْتَحْسَنَ الْخَبَرَ وَ انْتَسَخَهُ وَ رَدَّنِي فِي الْوَقْتِ إِلَي أَبِي أَحْمَدَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بِبِرٍّ وَاسِعٍ مِنْ بِرِّ أَخِيهِ فَأَوْصَلْتُهُ إِلَيْهِ فَقَبِلَهُ وَ سُرَّ بِهِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ:
این داروی درمان دیوانگان است و این عطر و شمیم عاقلان است.(2)
امالی شیخ طوسی: ابومفضل از ابوعبدالله محمدبن عبدالله کاتب روایت میکند که روز سه شنبه نهم جمادی الاولی سال سیصد و بیست و چهار علی بن محمد بن فرات هدایای بسیاری توسط من به ابو احمد عبیدالله بن عبدالله بن طاهر فرستاد. من آنها را رسانیدم و او را در فقر شدیدی یافتم. وی هدایا را پذیرفت و اینگونه فی البداهة سرود:
نعمتهای تو همواره در حق من بسیار بوده است و من همواره در سپاسگزاری آنها کوتاهی کردهام
اگر چه تو از تشکر من بی نیازی، اما من به تشکر از نعمتهایت بسیار نیازمندم
راوی گوید: عرض کردم: خداوند امیر را عزیز گرداند، این چیزی نیکوست. گفت: نیکوتر از آن، چیزی است که من از او به سرقت بردم. پرسیدم: و آن چیست؟ گفت: دو حدیثی است که ابا صلت از امام رضا از پدرانش از جدش امیرالمؤمنین علیهم السلام از رسول خدا صلوات الله علیه وآله روایت فرمودند که فرمود: کفران نعمت در میان گناهان سریعترین عقوبت را دارد.
و اباصلت به این اسناد روایت کرد که رسول خدا صلوات الله علیه وآله فرمودند: بندهای روز قیامت به پیشگاه خداوند آورده میشود و عرض میکند: پروردگارا! مرا به ورود در آتش امر کردهای در حالی که من قرآن خواندهام. خداوند میفرماید: ای بنده من! من بر تو نعمت ارزانی کردم و تو شکر نعمتم را به جا نیاوردی. بنده میگوید: خداوندا! فلان نعمت را به من دادی و من فلان جور شکر تو را به جا آوردم، و فلان نعمت را بر من ارزانی داشتی و من به فلان شیوه شکرت را به جا آوردم؛ و همچنان نعمتهای خداوند و شکرگزاری خود را میشمارد و خداوند میفرماید: بنده من! راست گفتی، اما تو شکر کسی را که من نعمتم را به دست او به تو رساندم، به جا نیاوردی و من به خودم قسم یاد کردم که شکر هیچ بندهای را که بر او نعمتی ارزانی کردهام نپذیرم، مادامی که سپاس بندهای را که نعمت را به او رسانده، بجا نیاورد.
راوی گوید: خبر را به علی بن فرات که در مجلس ابوالعباس احمد بن محمد بن فرات بود رساندم و ماجرا را برایش بازگو کردم. او نیز خبر را پسندید و از آن نسخه برداری کرد و همان لحظه مرا با هدایایی بیشتر از هدایای برادرش، نزد ابواحمد عبیدالله بن عبدالله فرستاد. من هدایا را به او رساندم. او نیز آنها را پذیرفت و از آن خوشحال شد و به او نوشت:
شُكْرَاكَ مَعْقُودٌ بِإِيمَانِي *** حَكَمٌ فِي سِرِّي وَ إِعْلَانيِ
عَقْدُ ضَمِيرٍ وَ فَمُّ نَاطِقٍ *** وَ فِعْلُ أَعْضَاءٍ وَ أَرْكَان
فَقُلْتُ هَذَا أَعَزَّ اللَّهُ الْأَمِيرَ أَحْسَنُ مِنَ الْأَوَّلِ فَقَالَ أَحْسَنُ مِنْهُ مَا سَرِقْتُهُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الصَّلْتِ عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ بِنَيْسَابُورَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُوسَي الرِّضَا عليه السلام قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي مُوسَي الْكَاظِمُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي جَعْفَرٌ الصَّادِقُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْبَاقِرُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَلِيٌّ السَّجَّادُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي الْحُسَيْنُ السِّبْطُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله الْإِيمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ نُطْقٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ قَالَ فَعُدْتُ إِلَي أَبِي الْعَبَّاسِ بْنِ الْفُرَاتِ فَحَدَّثْتُهُ الْحَدِيثَ فَانْتَسَخَهُ .
قَالَ أَبُو أَحْمَدَ فَكَانَ أَبُو الصَّلْتِ فِي مَجْلِسِ أَخِي بِنَيْشَابُورَ وَ حَضَرَ مَجْلِسَهُ مُتَفَقِّهَةُ نَيْشَابُورَ وَ أَصْحَابُ الْحَدِيثِ مِنْهُمْ وَ فِيهِمْ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ فَأَقْبَلَ إِسْحَاقُ عَلَي أَبِي الصَّلْتِ فَقَالَ يَا أَبَا الصَّلْتِ أَيُّ إِسْنَادٍ هَذَا مَا أَغْرَبَهُ وَ أَعْجَبَهُ قَالَ هَذَا سَعُوطُ الْمَجَانِينِ الَّذِي إِذَا سُعِطَ بِهِ الْمَجْنُونُ بَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي .
قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ حَدَّثْتُ عَلَي أَبِي عَلِيِّ بْنِ هَمَّامٍ عَمَّا تَقَدَّمَهُ مِنْ حَدِيثِهِ عَنْ أَبِي أَحْمَدَ وَ سَأَلَنِي فِي الْحَدِيثِ الثَّانِي أَنْ أُمْلِيَهُ عَلَيْهِ مِنْ أَجْلِ الزِّيَادَةِ فِيهِ وَ الشِّعْرِ فَأَمْلَيْتُهُ عَلَيْهِ(1).
قوله برا يمكن أن يقرأ بضم الباء و كسرها علي إضافة أي ضيافة و المعني كان عنده أضياف كثيرون(2)قوله ما سرقته منه كأن المعني ما أخفيته منه و لم أذكره له و الآن أذكره و كأنه سماه سرقة إشارة إلي أنه لما كان قابلا لسماع هذا الحديث و لم أذكره له فكأني سرقته منه و يمكن أن
سپاس من از تو به ایمانم گره خورده و بر نهان و آشکارم حاکم است، که پیمانی در درونم است و دهانم را به شکرت گویا کرده و اعضا و ارکانم را به انجام شکر واداشته است.
گفتم: خداوند امیر را عزیز گرداند که این از اولی بهتر است. او پاسخ داد: و بهتر از آن، آن چیزی است که من از او به سرقت بردم. سؤال کردم: وآن چیست؟ پاسخ داد: اباصلت در نیشابور از حضرت رضا از پدرش حدیث نقل نموده و فرمود: پدرم موسی کاظم برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم جعفر صادق برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم محمد باقر برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم علی سجاد برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم حسین سبط برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم امیرالمؤمنین علیهم السلام روایت کرد که پیامبر صلوات الله علیه وآله فرمود: ایمان پیمان به قلب است و بیان به زبان و عمل به اعضا. راوی گوید: دوباره نزد ابوعباس بن فرات برگشتم و حدیث را برایش خواندم و او نیز از آن نسخه برداری کرد. ابواحمد گفت: اباصلت در مجلس برادرم در نیشابور بود که جمعی از فقهای نیشابور و اهل حدیث این شهر از جمله اسحاق بن راهویه وارد مجلس شدند. اسحاق رو به اباصلت کرد و پرسید: ای اباصلت این چه اسناد عجیب و غریبی است؟! او پاسخ داد: این انفیه و داروی دیوانگان است که هرگاه بر دماغ ایشان کشیده شود، آنها را به اذن خداوند شفا میبخشد. ابومفضل میگوید: با ابوعلی بن همام درباره روایتش از ابواحمد صحبت کردم و در روایت دوم از من خواست تا به خاطر زیادت موجود و اشعار آن، بر او املا کنم و من این چنین کردم.
کلمه «برّاً» میتواند به ضم یا کسر خوانده شود و عبارت «علی إضافة» یعنی مهمانی و معنای آن این باشد که مهمانان بسیاری نزد او بودند. عبارت از او به سرقت بردم نیز گویی به معنای از او پنهان داشتم و برایش بیان نکردم و الان بیان میکنم است، و شاید آن را به این دلیل سرقت نامیده که او میتوانست این حدیث را بشنود و من برایش بیان نکردم گویی که از او به سرقت بردهام. و همچنین میتوان
يقرأ ما سر علي بناء المفعول من السرور قنه بكسر القاف و تشديد النون أي عبده و الضمير لابن الفرات منه أي من استماعه و يمكن أن يقرأ سر علي بناء الفاعل أيضا أي يسر القن المرسل إليه بسببه و الأصوب أنه من السرقة(1)و المعني ما سرقت هذا الشعر منه لأن الشعر تضمن افتقاره إلي الشكر و الحديث دل عليه.
قوله شكراك كأن التثنية باعتبار النعمتين و إفراد الخبر باعتبار كل واحد أو الشكري مصدر كذكري و إن لم يرد في كتب اللغة و علي الأول يحتمل أن يكون المراد مطلق التكرير كلبيك و في بعض النسخ شكريك بالياء أي شكري لك معقود بأيماني أي ألزمته علي نفسي بالأيمان كقوله تعالي بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ هذا علي فتح همزة الأيمان و كأن كسرها أنسب بالحديث الذي سرقه منه حكم بالتحريك أي حاكم أو محكم و يحتمل الضم و الفم هنا بالتشديد في القاموس الفم مثلثة أصله فوه و قد تشدد الميم مثلثة و قوله حدثت إلخ إشارة إلي الحديث المروي عنه قبل هذا الخبر و كأن الأظهر ما تقدمه.
مع، [معاني الأخبار] عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَيْسَ الْإِيمَانُ بِالتَّحَلِّي وَ لَا بِالتَّمَنِّي وَ لَكِنَّ الْإِيمَانَ مَا خَلَصَ فِي الْقَلْبِ وَ صَدَّقَهُ الْأَعْمَالُ(2).
بالتحلي أي بأن يتزين به ظاهرا من غير يقين بالقلب و لا بالتمني بأن يتمني النجاة بمحض العقائد من غير عمل.
مع، [معاني الأخبار] عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيَادٍ الْعَطَّارِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّهُمْ يَقُولُونَ لَنَا أَ مُؤْمِنُونَ أَنْتُمْ فَنَقُولُ نَعَمْ(3)فَيَقُولُونَ أَ لَيْسَ الْمُؤْمِنُونَ فِي الْجَنَّةِ فَنَقُولُ بَلَي فَيَقُولُونَ أَ فَأَنْتُمْ فِي الْجَنَّةِ فَإِذَا نَظَرْنَا إِلَي أَنْفُسِنَا ضَعُفْنَا وَ انْكَسَرْنَا عَنِ الْجَوَابِ قَالَ :
«ما سرَّ» را در صیغه مفعول از ریشه سرور خواند، «قنه» با کسره ی قاف و تشدید نون، یعنی بنده او، و ضمیر به ابن فرات بازمیگردد، «منه» یعنی از شنیدن آن، و ممکن است «سرّ» را در صیغه فاعل نیز خوانده شود، یعنی غلامی را که به سوی او فرستاده شده بود، به وسیله آن شادمان ساخت. و درستتر این است که از ریشه سرقت است و معنی این باشد که آنچه دزدیدم، این شعر از آن است، چرا که شعر حاوی فقر اوست و حدیث بر آن دلالت دارد.
و اما مثنی آمدن کلمه شکراک یا به اعتبار دو نعمت است که مفرد آمدن خبر نیز به اعتبار هر کدام از دو نعمت است و یا مقصود از آن مصدر شکری است مانند ذکری، هر چند در کتب لغوی ذکر نشده است. و بر اساس احتمال اول، مقصود صرفاً تکرار است مانند کلمه لبیک، و در برخی نسخ نیز به صورت شکریک با یاء به معنای شکر تو را با قسم بر خود واجب ساختم آمده است، همان گونه که خداوند میفرماید: «بما عقّدتم الأیمان» این با فتحه همزه به معنای سوگندهاست. و گویا کسره آن برای سخنی که از او دزدیده بود مناسبتر است. «حکم» با دو حرکت متوالی، یعنی فرمانروا، یا داور. و ممکن است با ضمه باشد، و «الفم» در اینجا با تشدید است، در قاموس آمده: «الفم» با سه حرکت است، ریشه آن «فوه» بوده که میم در آن تشدید گرفته است و سه حرکت را میگیرد، و این سخن که: «حدثت ... تا پایان» اشاره به حدیثی است که پیش از این حدیث از ایشان روایت شد. و گویا آشکارتر «ما تقدّمه» است.
معانی الاخبار: از امام صادق علیه السلام روایت است که رسول خدا صلوات الله علیه وآله فرمود: ایمان به زینت بستن و آرزو کردن نیست، بلکه ایمان آن چیزی است که در قلب صاف گردد و کردار شخص، آن را تصدیق کند.
«بالتحلی» یعنی زینت ظاهری بدون یقین قلبی؛ «و لا بالتمنی» نیز بدین معنی است که انسان به صرف عقاید و بدون عمل، آرزوی نجات داشته باشد.
معانی الاخبار: از حسن بن زیاد عطار روایت است که خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: به ما میگویند: آیا شما مؤمنید و ما پاسخ میدهیم بلی، سپس میپرسند: آیا مؤمنان در بهشت نیستند؟ و ما پاسخ میدهیم: بلی، میگویند: آیا شما الان در بهشتید؟ و ما وقتی به خودمان نگاهی میاندازیم از پاسخ ناتوان و درمانده میشویم. راوی میگوید:
فَقَالَ عليه السلام إِذَا قَالُوا لَكُمْ أَ مُؤْمِنُونَ أَنْتُمْ فَقُولُوا نَعَمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَ قُلْتُ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا اسْتَثْنَيْتُمْ لِأَنَّكُمْ شُكَّاكٌ قَالَ فَقُولُوا لَهُمْ وَ اللَّهِ مَا نَحْنُ بِشُكَّاكٍ وَ لَكِنِ اسْتَثْنَيْنَا كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ(1)وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَهُ أَوَّلًا وَ قَدْ سَمَّي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُؤْمِنِينَ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ مُؤْمِنِينَ وَ لَمْ يُسَمِّ مَنْ رَكِبَ الْكَبَائِرَ وَ مَا وَعَدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ النَّارَ فِي قُرْآنٍ وَ لَا أَثَرٍ وَ لَا نُسَمِّيهِمْ بِالْإِيمَانِ بَعْدَ ذَلِكَ الْفِعْلِ(2).
قوله بالإيمان متعلق بقوله لم يسم و لا نسميهم معا علي التنازع.
يد، [التوحيد] عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْقَصِيرِ قَالَ: كَتَبْتُ عَلَي يَدَيْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْيَنَ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الْإِيمَانِ مَا هُوَ فَكَتَبَ الْإِيمَانُ هُوَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ فَالْإِيمَانُ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ وَ قَدْ يَكُونُ الْعَبْدُ مُسْلِماً قَبْلَ أَنْ يَكُونَ مُؤْمِناً وَ لَا يَكُونُ مُؤْمِناً حَتَّي يَكُونَ مُسْلِماً فَالْإِسْلَامُ قَبْلَ الْإِيمَانِ وَ هُوَ يُشَارِكُ الْإِيمَانَ فَإِذَا أَتَي الْعَبْدُ بِكَبِيرَةٍ مِنْ كَبَائِرِ الْمَعَاصِي أَوْ صَغِيرَةٍ مِنْ صَغَائِرِ الْمَعَاصِي الَّتِي نَهَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهَا كَانَ خَارِجاً مِنَ الْإِيمَانِ وَ سَاقِطاً عَنْهُ اسْمُ الْإِيمَانِ وَ ثَابِتاً عَلَيْهِ اسْمُ الْإِسْلَامِ فَإِنْ تَابَ وَ اسْتَغْفَرَ عَادَ إِلَي الْإِيمَانِ وَ لَمْ يُخْرِجْهُ إِلَي الْكُفْرِ إِلَّا الْجُحُودُ وَ الِاسْتِحْلَالُ إِذَا قَالَ لِلْحَلَالِ هَذَا حَرَامٌ وَ لِلْحَرَامِ هَذَا حَلَالٌ وَ دَانَ بِذَلِكَ فَعِنْدَهَا يَكُونُ خَارِجاً مِنَ الْإِيمَانِ وَ الْإِسْلَامِ إِلَي الْكُفْرِ وَ كَانَ بِمَنْزِلَةِ رَجُلٍ دَخَلَ الْحَرَمَ ثُمَّ دَخَلَ الْكَعْبَةَ فَأَحْدَثَ فِي الْكَعْبَةِ حَدَثاً فَأُخْرِجَ عَنِ الْكَعْبَةِ وَ عَنِ الْحَرَمِ فَضُرِبَتْ عُنُقُهُ وَ صَارَ إِلَي النَّارِ الْخَبَرَ(3).
تَفْسِيرُ النُّعْمَانِيِّ، بِالْإِسْنَادِ الْآتِي فِي كِتَابِ الْقُرْآنِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: وَ أَمَّا الْإِيمَانُ وَ الْكُفْرُ وَ الشِّرْكُ وَ زِيَادَتُهُ وَ نُقْصَانُهُ فَالْإِيمَانُ بِاللَّهِ
حضرت فرمود: هرگاه پرسیدند آیا شما مؤمنید به آنها بگویید بلی إن شاءالله؛ عرض کردم: آنها میگویند شما استثناء کردید چون در شک و تردیدید. حضرت فرمود: به آنها بگویید: به خدا قسم ما دچار شک نیستیم بلکه استثنا کردن ما مانند فرمایش خداوند متعال است که فرمود: {با امنیت وارد مسجد الحرام میشوید إن شاءالله}(4)در حالی که میداند که آنها نخست وارد مسجد الحرام میشوند. و خداوند مؤمنین را به خاطر عمل صالح مؤمن نامیده است و بر اهل گناهان کبیره و چیزهایی که خداوند در کتب آسمانی و اخبار وعده آتش داده است، نام مؤمن اطلاق نفرموده است و ما نیز اهل این گناهان را بعد از ارتکاب آن مؤمن نمیشماریم.
عبارت «بالایمان» از باب تنازع، متعلق است هم به عبارت «لم یسمّه» و هم «لا نسمّیهم».
کتاب توحید: از عبدالرحیم قصیر روایت است که گفت: به دست عبدالملک بن اعین به امام صادق علیه السلام نامهای نوشتم و از ایشان درباره ایمان پرسیدم که چیست. حضرت نوشت: ایمان اقرار به زبان است و پیمان به قلب و عمل به اعضاء. اجزای ایمان از یکدیگر پدید میآیند و گاهی بنده قبل از اینکه مؤمن باشد مسلمان است و تا مسلمان نباشد مؤمن نمیشود، چرا که اسلام قبل از ایمان است و با ایمان مشارکت میکند. و آنگاه که بنده مرتکب یکی از گناهان کبیره یا صغیره نهی شده از سوی خداوند گردید، از ایمان خارج و نام ایمان از او ساقط میشود و اسم اسلام بر او باقی میماند، پس اگر توبه و طلب مغفرت کرد به ایمان برمیگردد. و مسلمان را تنها انکار و استحلال کافر میکند یعنی وقتی به حلالی حرام گوید و به حرامی حلال اطلاق کند و آنها را آیین خود قرار دهد. در این صورت است که از ایمان و اسلام به کفر وارد میشود و به منزله کسی است که داخل حرم شود سپس وارد کعبه شود و در آن حدثی از خود سر دهد که در این صورت از کعبه و حرم بیرون برده میشود و گردنش زده میشود و وارد آتش میشود ... تا آخر حدیث.
تفسیر نعمانی: از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت است که فرمود: و اما ایمان و کفر و شرک و زیادت و نقصان آن: ایمان به خداوند
تَعَالَي هُوَ أَعْلَي الْأَعْمَالِ دَرَجَةً وَ أَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً وَ أَسْنَاهَا حَظّاً فَقِيلَ لَهُ الْإِيمَانُ قَوْلٌ وَ عَمَلٌ أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ فَقَالَ الْإِيمَانُ تَصْدِيقٌ بِالْجَنَانِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ وَ هُوَ عَمَلٌ كُلُّهُ وَ مِنْهُ التَّامُّ وَ مِنْهُ الْكَامِلُ تَمَامُهُ وَ مِنْهُ النَّاقِصُ الْبَيِّنُ نُقْصَانُهُ وَ مِنْهُ الزَّائِدُ الْبَيِّنُ زِيَادَتُهُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي مَا فَرَضَ الْإِيمَانَ عَلَي جَارِحَةٍ مِنْ جَوَارِحِ الْإِنْسَانِ إِلَّا وَ قَدْ وُكِلَتْ بِغَيْرِ مَا وُكِلَتْ بِهِ الْأُخْرَي فَمِنْهَا قَلْبُهُ الَّذِي يَعْقِلُ بِهِ وَ يَفْقَهُ وَ يَفْهَمُ وَ يَحِلُّ وَ يَعْقِدُ وَ يُرِيدُ وَ هُوَ أَمِيرُ الْبَدَنِ وَ إِمَامُ الْجَسَدِ الَّذِي لَا تُورَدُ الْجَوَارِحُ وَ لَا تَصْدُرُ إِلَّا عَنْ رَأْيِهِ وَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ وَ مِنْهَا لِسَانُهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَ مِنْهَا أُذُنَاهُ اللَّتَانِ يَسْمَعُ بِهِمَا وَ مِنْهَا عَيْنَاهُ اللَّتَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا وَ مِنْهَا يَدَاهُ اللَّتَانِ يَبْطِشُ بِهِمَا وَ مِنْهَا رِجْلَاهُ اللَّتَانِ يَسْعَي بِهِمَا وَ مِنْهَا فَرْجُهُ الَّذِي الْبَاهُ مِنْ قِبَلِهِ وَ مِنْهَا رَأْسُهُ الَّذِي فِيهِ وَجْهُهُ وَ لَيْسَ جَارِحَةٌ مِنْ جَوَارِحِهِ إِلَّا وَ هِيَ مَخْصُوصَةٌ بِفَرْضِهِ .
وَ فَرَضَ عَلَي الْقَلْبِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي السَّمْعِ وَ فَرَضَ عَلَي السَّمْعِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الْبَصَرِ وَ فَرَضَ عَلَي الْبَصَرِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الْيَدَيْنِ وَ فَرَضَ عَلَي الْيَدَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الرِّجْلَيْنِ وَ فَرَضَ عَلَي الرِّجْلَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الْفَرْجِ وَ فَرَضَ عَلَي الْفَرْجِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي الْوَجْهِ وَ فَرَضَ عَلَي الْوَجْهِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَي اللِّسَانِ .
فَأَمَّا مَا فَرَضَ عَلَي الْقَلْبِ مِنَ الْإِيمَانِ فَالْإِقْرَارُ وَ الْمَعْرِفَةُ وَ الْعَقْدُ عَلَيْهِ وَ الرِّضَا بِمَا فَرَضَهُ عَلَيْهِ وَ التَّسْلِيمُ لِأَمْرِهِ وَ الذِّكْرُ وَ التَّفَكُّرُ وَ الِانْقِيَادُ إِلَي كُلِّ مَا جَاءَ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ مَعَ حُصُولِ الْمُعْجِزِ فَيَجِبُ عَلَيْهِ اعْتِقَادُهُ وَ أَنْ يُظْهِرَ مِثْلَ مَا أَبْطَنَ إِلَّا لِلضَّرُورَةِ كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ(1)وَ قَوْلِهِ تَعَالَي لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ(2)وَ قَالَ سُبْحَانَهُ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ(3)وَ قَوْلِهِ تَعَالَي أَلا
متعال در میان اعمال بالاترین درجه و شریفترین منزلتها و بهترین بهرهها را دارد. از ایشان پرسیده شد: آیا ایمان در کردار و گفتار است یا تنها در گفتار است و نه در کردار؟ فرمود: ایمان تصدیق به دل است و اقرار به زبان و عمل به اعضاء که سراسر ایمان عمل است و تمام و کمال ایمان به عمل است و زیادت و نقصان ایمان که نقصان آن واضح است، وابسته به عمل است و نیز زیادت ایمان که واضح است نیز از عمل است خداوند متعال ایمان را بر هیچ یک از اعضای انسان واجب نفرمود مگر اینکه آن عضو به امری غیر از امور اعضای دیگر موکل شد. از جمله این اعضا قلب است که با ایمان تعقل و تفقّه میکند و امور را بررسی میکند و آنها را اراده میکند و قلب امیر بدن و امام جسم است که ورود و خروج تمامی جوارح تنها به نظر و امر و نهی قلب است. و از جمله اعضا زبان انسان است که با آن سخن میگوید. و دو گوش اوست که با آن میشنود و دو چشم است که با آنها میبیند. و دستانی است که با آن اشیاء را به شدت میگیرد و از جمله آنها دو پایش است که با آنها راه میرود و عورتی است که لذت نکاح با آن است و سری که صورتش در آن است و هیچ عضوی از اعضا نیست مگر اینکه وظیفه مخصوص خود را دارد، و وظیفهای غیر از وظیفه گوش را بر قلب معین فرمود و وظیفهای بر گوش معین فرمود که غیر از وظیفه چشم است و وظیفه چشم نیز غیر از وظیفه دو دست است، وظیفه ای را نیز بر دو دست فرض فرمود که غیر از وظیفهای است که بر دو پا فرض فرموده است، و بر پاها وظیفهای مشخص فرمود که غیر از وظیفهای است که بر عورت معین فرموده است، و وظیفهای برای عورت مقدر فرموده که غیر از وظیفهای است که بر صورت مشخص کرده است، و بر صورت چیزی را فرض فرموده که غیر از چیزی است که برای زبان مشخص فرموده است. اما آنچه از ایمان بر قلب فرض فرموده است عبارت است از اقرار و معرفت و پیمان بر سر آن، و رضایت بر چیزی که خداوند بر آن فرض فرموده است، و تسلیم به امر خداوند و ذکر و تفکر و فرمانبری از همه آنچه از سوی خداوند عز و جل در کتابش آمده همراه با حصول اعجاز آن، که اعتقاد به آن واجب است و هر آنچه را که در دل دارد ظاهر سازد مگر اینکه اخفای آن ضرورت داشته باشد همانگونه که خداوند متعال فرمود: {مگر آن کس که مجبور شده ولی قلبش به ایمان اطمینان دارد}(4)و فرمود: {خداوند شما را به سوگندهای لغوتان مؤاخذه نمیکند، ولی شما را بدانچه دلهایتان [از روی عمد] فراهم آورده است، مؤاخذه میکند}(5)و فرمود: {آنان که با زبان خود گفتند: ایمان آوردیم، و حال آنکه دلهایشان ایمان نیاورده بود}(6)و فرمود: {آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش مییابد»}(7)و فرمود: {و در آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند که پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریدهای}(8)و فرمود: {آیا به آیات قرآن نمیاندیشند یا مگر بر دلهایشان قفلهایی نهاده شده است؟}(9)و فرمود: {در حقیقت، چشمها کور نیست لیکن دلهایی که در سینههاست کور است}(10)و تعابیر مشابه اینها که در کتاب خداوند متعال فراوان است و آن رأس ایمان است.
بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ(1)وَ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا(2)وَ قَوْلِهِ تَعَالَي أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلي قُلُوبٍ أَقْفالُها(3)وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ فَإِنَّها لا تَعْمَي الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ(4)وَ مِثْلُ هَذَا كَثِيرٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَي وَ هُوَ رَأْسُ الْإِيمَانِ .
وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ عَلَي اللِّسَانِ فِي مَعْنَي التَّعْبِيرِ لِمَا عُقِدَ بِهِ الْقَلْبُ وَ أَقَرَّ بِهِ فَقَوْلُهُ تَعَالَي قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلي إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ الْآيَةَ(5)وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ(6)وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ(7)فَأَمَرَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِ الْحَقِّ وَ نَهَي عَنْ قَوْلِ الْبَاطِلِ .
وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ عَلَي الْأُذُنَيْنِ فَالاسْتِمَاعُ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ الْإِنْصَاتُ إِلَي مَا يُتْلَي مِنْ كِتَابِهِ وَ تَرْكُ الْإِصْغَاءِ إِلَي مَا يُسْخِطُهُ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ(8)وَ قَالَ تَعَالَي وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّي يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ(9)الْآيَةَ ثُمَّ اسْتَثْنَي بِرَحْمَتِهِ لِمَوْضِعِ النِّسْيَانِ فَقَالَ وَ إِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْري مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ(10)وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ(11)وَ قَالَ تَعَالَي وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ(12)وَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَي مَا مَعْنَاهُ
اما وظیفهای که خداوند بر زبان فرض فرموده است، بیان آن چیزی است که قلب بر آن محکم شده و بدان اقرار نموده است که خداوند میفرماید: {بگویید ما به خدا، و به آنچه بر ما نازل شده، و به آنچه بر ابراهیم و اسحاق و یعقوب نازل آمده، ایمان آوردیم}(13)و میفرماید: {با مردم به زبانِ خوش سخن بگویید، و نماز را به پا دارید، و زکات را بدهید}(14)و میفرماید: {و نگویید خدا سهگانه است. باز ایستید که برای شما بهتر است. خدا فقط معبودی یگانه است}(15)پس خداوند سبحان به بیان سخن حق امر فرموده و از کلام باطل برحذر داشته است.
و اما آنچه بر گوشها فرض فرموده است عبارت است از گوش فرا دادن به ذکر خدا و خاموش ماندن به هنگام تلاوت آیاتش و ترک استماع چیزهایی که او را به خشم میآورد. خداوند سبحان فرمود: {و هنگامی که قرآن خوانده میشود به آن گوش سپارید و خاموش باشید، باشد که بر شما رحمت آید.}(16)و نیز فرمود: {و در کتاب بر شما چنین فرستاده شد که هنگامی که شنیدید که به آیات خدا کفر میورزند و آن را به سخره میگیرند، پس با آنان ننشینید تا آنکه مشغول سخن دیگری شوند}(17)تا پایان آیه. سپس خداوند با رحمت خود جایگاه فراموشی را جدا کرد و فرمود: {و اگر شیطان آن را از یادت برد، پس از آنکه یادآور شدی دیگر همراه گروه ستمکار ننشین.}(18)و نیز خداوند عز و جل فرمود: {پس بندگان مرا که سخن را میشنوند و از بهترین آن پیروی میکنند بشارت بده. آنان همان کسانی هستند که خداوند راهنماییشان فرمود و آنها همان صاحبان خرد هستند}(19)و فرمود: {و هنگامی که سخن بیهوده را میشنوند از آن رویگردان میشوند و میگویند: اعمال ما برعهده ما و اعمال شما بر عهده خود شماست. ما تمایلی به مردم نادان نداریم.}(20)و معنای آنچه در کتاب خداوند متعال آمده است، معنای چیزی است که خداوند برای گوش واجب گردانده که همان ایمان است، اما چیزی که برای چشم واجب قرار داده است نگاه کردن به نشانههای خداوند متعال و چشم پوشاندن از حرام الهی است. خداوند متعال میفرماید: {پس آیا به شتر نمینگرند که چگونه آفریده شده است؟ و به آسمان که چگونه برافراشته شده است؟ و به کوهها که چگونه برپاداشته شده و به زمین که چگونه گسترانده شده است.}(21)و نیز فرمود: {و آیا در ملکوت آسمانها و زمین و به آفریدههای خداوند نگاه نکردند؟}(22)و فرمود: {به میوه آن هنگامی که رسیده و پربار شد بنگرید.}(23)
1) الرعد: 30.
2) آل عمران: 191.
3) القتال: 24.
4) الحجّ: 46.
5) البقرة: 136.
6) البقرة: 83.
7) النساء: 171.
8) الأعراف: 204.
9) النساء: 134.
10) الأنعام: 68.
11) الزمر: 18.
12) القصص: 55.
13) .[7] بقره / 136
14) . بقره / 83
15) . نساء / 179
16) . اعراف / 204
17) . نساء / 134
18) .[3] انعام / 68
19) . زمر / 18
20) . قصص / 55
21) . غاشیة / 16 - 19
22) . اعراف / 185
23) . انعام / 99
مَعْنَي مَا فَرَضَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَي السَّمْعِ وَ هُوَ الْإِيمَانُ .
وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ عَلَي الْعَيْنَيْنِ فَمِنْهُ النَّظَرُ إِلَي آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَي وَ غَضُّ الْبَصَرِ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَي الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَي السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ وَ إِلَي الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَ إِلَي الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ(1)وَ قَالَ تَعَالَي أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ(2)وَ قَالَ سُبْحَانَهُ انْظُرُوا إِلي ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ يَنْعِهِ(3)وَ قَالَ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها(4)وَ هَذِهِ الْآيَةُ جَامِعَةٌ لِأَبْصَارِ الْعُيُونِ وَ أَبْصَارِ الْقُلُوبِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي فَإِنَّها لا تَعْمَي الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ(5)وَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَي قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكي لَهُمْ(6)مَعْنَاهُ لَا يَنْظُرُ أَحَدُكُمْ إِلَي فَرْجِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ أَوْ يُمَكِّنُهُ مِنَ النَّظَرِ إِلَي فَرْجِهِ ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَ أَيْ مِمَّنْ يُلْحِقُهُنَّ النَّظَرَ كَمَا جَاءَ فِي حِفْظِ الْفَرْجِ وَ النَّظَرُ سَبَبُ إِيقَاعِ الْفِعْلِ مِنَ الزِّنَا وَ غَيْرِهِ .
ثُمَّ نَظَمَ تَعَالَي مَا فَرَضَ عَلَي السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ الْفَرْجِ فِي آيَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَالَ وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَ لا أَبْصارُكُمْ وَ لا جُلُودُكُمْ وَ لكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ(7)يَعْنِي بِالْجُلُودِ هُنَا الْفُرُوجَ وَ الْأَفْخَاذَ وَ قَالَ تَعَالَي وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا(8)فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَي عَلَي الْعَيْنَيْنِ مِنْ تَأَمُّلِ الْآيَاتِ وَ الْغَضِّ عَنْ تَأَمُّلِ الْمُنْكَرَاتِ وَ هُوَ مِنَ الْإِيمَانِ .
وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ سُبْحَانَهُ عَلَي الْيَدَيْنِ فَالطَّهُورُ وَ هُوَ قَوْلُهُ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَي الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَي الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا
و فرمود: {پس هرکس بینا شد به سود خود اوست و هرکه نابینا گشت به زیان خود اوست.}(9)و این آیه دربرگیرنده بینایی قلب و دیده است. خداوند متعال فرمود: {به راستی که دیدهها نابینا نیست؛ بلکه دلهایی که درون سینه هستند نابینا شدهاند}(10)و مشابه آن فرموده خداوند متعال که: {به مردان مؤمن بگو دیدگان خود را فرواندازند و پاکدامنی پیشه کنند که این برایشان بهتر است.}(11)یعنی هیچ یک از شما به فرج برادر مؤمن خود نگاه نکند، یا اینکه چشمش را از نگاه کردن به آن اطاعت نکند. {و به زنان مؤمن بگو دیدگان خود را فروهشته دارند و پاکدامن باشند} یعنی فروج خود را از کسانی که دیده ایشان بر آن میافتد، باز دارند، مانند آنچه درباره نگاه داشتن فرج و نگاه کردن آمد، و نگاه کردن باعث ایجاد کار حرامی مانند زنا و غیر آن میشود. سپس خداوند متعال چیزهایی را که برای گوش بر گوش و چشم و فرج واجب است در یک آیه گرد آورد و فرمود: {و شما نمیتوانید پنهان شوید از اینکه گوشها و چشمها و پوستتان علیه شما گواهی دهند، اما گمان کردید خداوند از بسیاری از کارهای شما آگاه نیست}(12)منظور از پوست در اینجا، فرج و ران است. و خداوند متعال فرمود: {و از آنچه به آن آگاه نیستی پیروی نکن. همانا گوش و چشم و قلب همگی مورد پرسش قرار میگیرند.}(13)و این چیزی است که خداوند برای چشم واجب قرار داده ، یعنی نگریستن به نشانهها و چشم پوشیدن از نگاه همراه با درنگ به زشتیها که این همان ایمان است. اما آنچه خدای سبحان برای دستها واجب گردانده پاکیزگی است. که فرموده است: {ای کسانی که ایمان آوردید هنگامی که برای نماز برمیخیزید صورت و دستهای خود را تا آرنج بشویید و سر و قدمهای خود را تا بلندی آنها مسح کنید.}(14)و انفاق در راه خدا را برای دستها واجب گردانید و فرمود: {از چیزهای پاکیزهای که به دست میآورید و آنچه از زمین برایتان بیرون آوردیم انفاق کنید.}(15)و برای دستها جهاد را نیز واجب قرار داد، چرا که جهاد از کارها و تدبیرات دست است. و فرمود: {پس هنگامی که با کافران رو به رو شدید گردنهایشان را بزنید تا آنکه آنان را از پای درآورید. سپس آنها را به بند کشید.}(16)و همه اینها از ایمان است. اما آنچه برای گامها واجب گردانده این است که برای رسیدن به خشنودی خداوند تلاش کنند و از گام برداشتن در مسیری که خداوند را ناخشنود سازد دوری نمایند.
بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَي الْكَعْبَيْنِ(1)وَ فَرَضَ عَلَي الْيَدَيْنِ الْإِنْفَاقَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ(2)وَ فَرَضَ تَعَالَي عَلَي الْيَدَيْنِ الْجِهَادَ لِأَنَّهُ مِنْ عَمَلِهِمَا وَ عِلَاجِهِمَا فَقَالَ فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّي إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ(3)وَ ذَلِكَ كُلُّهُ مِنَ الْإِيمَانِ .
وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَي الرِّجْلَيْنِ فَالسَّعْيُ بِهِمَا فِيمَا يُرْضِيهِ وَ اجْتِنَابُ السَّعْيِ فِيمَا يُسْخِطُهُ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ فَاسْعَوْا إِلي ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ(4)وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً(5)وَ قَوْلُهُ وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ(6)وَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا الْقِيَامَ فِي الصَّلَاةِ فَقَالَ وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ(7)ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّ الرِّجْلَيْنِ مِنَ الْجَوَارِحِ الَّتِي تَشْهَدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ تُسْتَنْطَقُ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلي أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ(8)وَ هَذَا مِمَّا فَرَضَهُ اللَّهُ تَعَالَي عَلَي الرِّجْلَيْنِ فِي كِتَابِهِ وَ هُوَ مِنَ الْإِيمَانِ .
وَ أَمَّا مَا افْتَرَضَهُ عَلَي الرَّأْسِ فَهُوَ أَنْ يُمْسَحَ مِنْ مُقَدَّمِهِ بِالْمَاءِ فِي وَقْتِ الطَّهُورِ لِلصَّلَاةِ بِقَوْلِهِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ(9)وَ هُوَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ فَرَضَ عَلَي الْوَجْهِ الْغَسْلَ بِالْمَاءِ عِنْدَ الطَّهُورِ وَ قَالَ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَي الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ(10)وَ فَرَضَ عَلَيْهِ السُّجُودَ وَ عَلَي الْيَدَيْنِ وَ الرُّكْبَتَيْنِ وَ الرِّجْلَيْنِ الرُّكُوعَ وَ هُوَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ قَالَ فِيمَا فَرَضَ عَلَي هَذِهِ الْجَوَارِحِ مِنَ الطَّهُورِ وَ الصَّلَاةِ وَ سَمَّاهُ فِي كِتَابِهِ إِيمَاناً حِينَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَي الْكَعْبَةِ فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَهَبَتْ صَلَاتُنَا إِلَي بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَ طَهُورُنَا ضَيَاعاً فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلي عَقِبَيْهِ وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَي الَّذِينَ هَدَي اللَّهُ وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ
و این همان فرموده خداوند است که {به سوی یاد خداوند شتاب کنید و خرید و فروش را رها نمایید.}(11)و فرموده خداوند متعال که {در زمین با تکبر و غرور گام برندار}(12)، و این فرموده که: {در راه رفتن خود میانهرو باش و صدایت را پایین بیاور}(13)و خداوند برای آن دو، ایستادن در نماز را واجب قرار داد و فرمود: {و برای خداوند خاضعانه به پا خیزید}(14)سپس آگاهی داد که پاها از اعضایی هستند که در روز قیامت آنگاه که از آنها پرسش میشود گواهی میدهند و فرمود: {امروز بر دهانهایشان مهر میزنیم و دستهایشان را به سخن درمیآوریم و قدمهایشان بر آنچه به دست آوردند گواهی میدهند.}(15)و این از جمله چیزهایی است که خداوند در کتاب خود برای پاها واجب فرمود و از ایمان است. اما چیزی که برای سر واجب کرده است این است که هنگام طهارت برای نماز، پیشاپیش آن را با آب مسح کند و فرمود: {و سرهایتان را مسح کنید.}(16)و این نیز از ایمان است، و برای صورت نیز شسته شدن با آب برای وضو را واجب نمود و فرمود: {ای کسانی که ایمان آوردهاید، هنگامی که برای نماز برمیخیزید صورتهایتان را بشویید.}(17)و سجده کردن را برای آن واجب قرار داد و برای دو کف دست و زانوها و پاها رکوع را واجب کرد که از ایمان است. و در آنچه برای این اعضا از پاکیزگی و نماز واجب نموده فرمود، و آن را در کتاب خود به هنگام تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه، ایمان نام نهاد. پس مسلمانان گفتند: ای پیامبر خدا، نماز و طهارت ما به سوی بیت المقدس از بین رفت و ضایع گشت؟ پس خداوند متعال این آیه را نازل کرد: {و ما قبلهای را که تو رو به سوی آن بودی تنها به این دلیل تغییر دادیم که کسانی را که از پیامبر پیروی میکنند از کسانی که پشت کرده و رویگردان میشوند، بشناسیم. و خداوند نمیخواهد ایمان شما را از بین ببرد، و به راستی خداوند نسبت به مردم مهربان و دلسوز است.}(18)پس نماز و پاکی را ایمان نام نهاد.
رَحِيمٌ(1)فَسَمَّي الصَّلَاةَ وَ الطَّهُورَ إِيمَاناً.
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ لَقِيَ اللَّهَ كَامِلَ الْإِيمَانِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ مَنْ كَانَ مُضَيِّعاً لِشَيْءٍ مِمَّا فَرَضَهُ اللَّهُ تَعَالَي فِي هَذِهِ الْجَوَارِحِ وَ تَعَدَّي مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَ ارْتَكَبَ مَا نَهَاهُ عَنْهُ لَقِيَ اللَّهَ تَعَالَي نَاقِصَ الْإِيمَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ(2)وَ قَالَ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلي رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ(3)وَ قَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُديً(4)وَ قَالَ وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُديً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ(5)وَ قَالَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ الْآيَةَ(6).
فَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ كُلُّهُ وَاحِداً لَا زِيَادَةَ فِيهِ وَ لَا نُقْصَانَ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ فَضْلٌ عَلَي أَحَدٍ وَ لَتَسَاوَي النَّاسُ فَبِتَمَامِ الْإِيمَانِ وَ كَمَالِهِ دَخَلَ الْمُؤْمِنُونَ الْجَنَّةَ وَ نَالُوا الدَّرَجَاتِ فِيهَا وَ بِذَهَابِهِ وَ نُقْصَانِهِ دَخَلَ الْآخَرُونَ النَّارَ وَ كَذَلِكَ السَّبْقُ إِلَي الْإِيمَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ(7)وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ(8)وَ ثُلُثٌ بِالتَّابِعِينَ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ(9)وَ قَالَ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلي بَعْضٍ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً(10)وَ قَالَ انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ
و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به دیدار خداوند برود در حالیکه ایمانش کامل است، او از اهل بهشت خواهد بود. و هرکس چیزی از واجباتی را که برای اعضای بدن قرار داده شده نادیده بگیرد و از حدود دستورات خداوند تجاوز کند و آنچه را نهی نموده انجام دهد، با ایمان ناقص به دیدار خدا میرود. خداوند عز و جل فرمود: {و هنگامی که سورهای نازل میشود، گروهی از آنها میگویند: کدامک از شما ایمانش افزون شد؟ پس کسانی که ایمان آوردهاند بر ایمانشان افزوده میشود و آنها شادمانی میکنند.}(11)و فرمود: {همانا مؤمنان تنها کسانی هستند که چون نام خداوند برده میشود دلهایشان جلا یافته و اگر آیات او برایشان تلاوت شود بر ایمانشان افزوده میشود و بر پروردگارشان توکل میکنند.}(12)و خداوند سبحان فرمود: {همانا آنها جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم.}(13)
و فرمود: {و کسانی که از هدایت پیروی نمودند، بر هدایتشان افزوده و به آنها پرهیزکاری عطا فرمود.}(14)
و فرمود: {اوست کسی که آرامش را در قلبهای مؤمنان میافکند تا ایمانی بر ایمانشان افزون گردد،}(15)
تا پایان آیه. پس اگر ایمان تنها یک جزء بود که مورد کم و زیاد قرار نمیگرفت، هیچ کس بردیگری برتری نداشت و همه مردم با یکدیگر برابر بودند. پس با کامل شدن ایمان است که مؤمنان وارد بهشت میشوند و به درجات آن دست میابند. و با از بین رفتن و کاسته شدن آن، دیگران وارد جهنم میشوند. و همچنین پیشتازی در ایمان است که خداوند میفرماید: {و پیشتازان سبقتگیرنده که آنها همان مقربان هستند.}(16)و خداوند سبحان فرموده است: {و پیشتازان آغازگر از مهاجرین و انصار}(17)و پیروان را نیز در مرتبه سوم آورده است. و فرمود: {برخی از آن فرستادگان را بر بعضی دیگر برتری دادیم، و به عیسبن مریم نشانههای آشکار دادیم و او را با روح القدس نیرومند ساختیم.}(18)
و فرمود: {بعض از پیامبران را بر برخی دیگر برتری دادیم و به داوود زبور را عطا کردیم.}(19)
و فرمود: {بنگر که چگونه برخی را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم، و همانا درجات آخرت بزرگتر و برتر هستند.}(20)
1) البقرة: 143.
2) براءة: 124 و 125.
3) الأنفال: 2.
4) الكهف: 13.
5) القتال: 17.
6) الفتح: 4.
7) الواقعة: 10 و 11.
8) براءة: 100.
9) البقرة: 253.
10) أسري: 55.
11) . توبه / 124 - 125
12) . انفال / 2
13) . کهف / 13
14) . محمد / 17
15) . فتح / 4
16) . واقعة / 10 - 11
17) . توبه / 100
18) . بقره / 253
19) . إسراء / 55
20) . إسراء / 21
أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلًا(1)وَ قَالَ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ(2)وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ(3)وَ قَالَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ(4)وَ قَالَ تَعَالَي لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ كُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْني(5)وَ قَالَ تَعَالَي وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَي الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً(6)وَ قَالَ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَ لا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ(7)فَهَذِهِ دَرَجَاتُ الْإِيمَانِ وَ مَنَازِلُهَا عِنْدَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ لَنْ يُؤْمِنَ بِاللَّهِ إِلَّا مَنْ آمَنَ بِرَسُولِهِ وَ حُجَجِهِ فِي أَرْضِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ(8)وَ مَا كَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِيَجْعَلَ لِجَوَارِحِ الْإِنْسَانِ إِمَاماً فِي جَسَدِهِ يَنْفِي عَنْهَا الشُّكُوكَ وَ يُثْبِتُ لَهَا الْيَقِينَ وَ هُوَ الْقَلْبُ وَ يُهْمِلُ ذَلِكَ فِي الْحُجَجِ وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَي فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ(9)وَ قَالَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَي اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ(10)وَ قَالَ تَعَالَي أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَ لا نَذِيرٍ(11)وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا(12)الْآيَةَ .
ثُمَّ فَرَضَ عَلَي الْأُمَّةِ طَاعَةَ وُلَاةِ أَمْرِهِ الْقُوَّامِ بِدِينِهِ كَمَا فَرَضَ عَلَيْهِمْ طَاعَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ(13)
و فرمود: {آنها درجاتی نزد خداوند هستند، و خداوند بر اعمال آنها بیناست.}(14)و خداوند سبحان فرمود: {و برتری هر صاحب برتری را به او میدهد.}(15)و فرمود: {کسانی که ایمان آورده و هجرت کردند و با اموال و جانهای خود در راه خدا جنگیدند، درجه بزرگتری نزد خداوند دارند.}(16)
و فرمود: {کسانی از شما که پیش از فتح مکه انفاق نموده و جنگیدهاند برابر نیستند، درجه آنان برتر از کسانی است که پس از فتح انفاق نموده و جهاد کردند، و خداوند به هر یک از آنها وعده پاداش نیکو داده است.}(17)و نیز خداوند متعال فرمود: {و خداوند جهادگران را با پاداشی بزرگ بر کسانی که نشستهاند برتری داد. درجات و آمرزش و رحمتی از سوی او.}(18)
و فرمود: {آن به این دلیل است که هیچ تشنگی و رنج و سختی در راه خدا به آنها نمیرسد و هیچ قدمی برنمیدارند که کفار را خشمگین سازد و هیچ آسیبی از دشمنان به آنها نمیرسد مگر اینکه خداوند به واسطه آن برایشان نیکی مینویسد.}(19)پس این درجات و جایگاههای ایمان نزد خداود سبحان است، و فقط کسانی به خداوند ایمان میآورند که به پیامبران و حجتهای او در زمین نیز ایمان آورده باشند. خداوند متعال فرمود: {هر کس از پیامبر اطاعت کند همانا از خداوند اطاعت نموده است}(20)و چنین نیست که خداوند عز و جل برای اعضای بدن انسان پیشوایی قرار دهد تا شک را برای آنها برطرف سازد و یقین را استوار گرداند، که این پیشوا همان قلب است، اما درباره حجتهای خود چنین نکرده باشد. و این معنای سخن خداوند متعال است که: {پس حجت رسا و فراگیر از آن خداوند است، و اگر بخواهد همه شما را هدایت میکند}(21)و فرمود: {تا پس از آمدن پیامبران حجتی برای مردم وجود نداشته باشد}(22)و نیز خداوند متعال فرمود: {تا بگویید هیچ بشارتدهنده و بیم دهندهای برای ما نیامد.}(23)و نیز فرمود: {و برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایتگری میکنند، زمانی که شکیبایی کردند،}(24)
تا پایان آیه. سپس پیروی از سرپرستان امر را که نگهبانان دین او هستند، برای امت واجب قرار داد. همانگونه که پیروی از پیامبرش را برای آنان واجب کرد. پس فرمود: {از خداوند اطاعت کنید و از پیامبرش و سرپرستان امر در میان شما اطاعت کنید.}(25)
1) أسري: 21.
2) آل عمران: 163.
3) هود: 3.
4) براءة: 20.
5) الحديد: 10.
6) النساء: 96.
7) براءة: 120.
8) النساء: 80.
9) الأنعام: 149.
10) النساء: 165.
11) المائدة: 19.
12) السجدة: 24.
13) النساء: 59.
14) . آل عمران / 163
15) . هود / 3
16) . توبه / 20
17) . حدید / 10
18) . نساء / 96
19) . توبه / 120
20) . نساء / 80
21) . انعام / 149
22) . نساء / 165
23) . مائده / 19
24) . سجده / 24
25) . نساء / 59
ثُمَّ بَيَّنَ مَحَلَّ وُلَاةِ أَمْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِتَأْوِيلِ كِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَي الرَّسُولِ وَ إِلي أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ(1)وَ عَجَزَ كُلُّ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ عَنْ مَعْرِفَةِ تَأْوِيلِ كِتَابِهِ غَيْرَهُمْ لِأَنَّهُمْ هُمُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ الْمَأْمُونُونَ عَلَي تَأْوِيلِ التَّنْزِيلِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ(2)إِلَي آخِرِ الْآيَةِ وَ قَالَ سُبْحَانَهُ بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ(3).
وَ طَلَبُ الْعِلْمِ أَفْضَلُ مِنَ الْعِبَادَةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّما يَخْشَي اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ(4)وَ بِالْعِلْمِ اسْتَحَقُّوا عِنْدَ اللَّهِ اسْمَ الصِّدْقِ وَ سَمَّاهُمْ بِهِ صَادِقِينَ وَ فَرَضَ طَاعَتَهُمْ عَلَي جَمِيعِ الْعِبَادِ بِقَوْلِهِ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ(5)فَجَعَلَهُمْ أَوْلِيَاءَهُ وَ جَعَلَ وَلَايَتَهُمْ وَلَايَتَهُ وَ حِزْبَهُمْ حِزْبَهُ فَقَالَ وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ(6)وَ قَالَ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ(7).
وَ اعْلَمُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ إِنَّمَا هَلَكَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ وَ ارْتَدَّتْ عَلَي أَعْقَابِهَا بَعْدَ نَبِيِّهَا صلي الله عليه و آله بِرُكُوبِهَا طَرِيقَ مَنْ خَلَا مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَ الْقُرُونِ السَّالِفَةِ الَّذِينَ آثَرُوا عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ عَلَي طَاعَةِ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَقْدِيمِهِمْ مَنْ يَجْهَلُ عَلَي مَنْ يَعْلَمُ فَعَقَّبَهَا اللَّهُ تَعَالَي بِقَوْلِهِ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ(8)وَ قَالَ فِي الَّذِينَ اسْتَوْلَوْا عَلَي تُرَاثِ رَسُولِ اللَّهِ بِغَيْرِ حَقٍّ مِنْ بَعْدِ وَفَاتِهِ أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَي الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ
سپس نسبت سرپرستان از اهل علم را به تأویل کتاب بیان نمود، و فرمود: {و اگرآن را به نزد پیامبر و پیشوایان از آنان، بازگردانند، قطعا کسانی هستند که میتوانند درست و نادرست آن را دریابند.}(9)
زیرا کسی جز آنها از شناخت تأویل کتاب خداوند آگاه نیست. زیرا آنها راسخان در علم و امانتداران در تأویل کتاب هستند. خداوند متعال فرمود: {و تأویل آن را جز خداوند و کسانی که در علم راسخ هستند نمیداند}(10)تا پایان آیه، و نیز فرموده است: {بلکه آن نشانههای آشکاری است که در سینه های کسانی است که به آنان دانش عطا شده است}(11)
و طلب علم از عبادت برتر است، خداوند عز و جل فرمود: {تنها بندگان دانشمند خداوند از او خشیت دارند}(12)
و به وسیله علم از جانب خداوند سزاوار عنوان صدق گشتند و آنان را به وسیله آنان راستین نامید و پیروی از آنان را بر همه بندگان واجب نمود و فرمود: {ای کسانی که ایمان آوردید، از خداوند پروا داشته باشید و با راستگویان باشید}(13)پس آنان را دوستان خود قرار داد و دوستی آنان را دوستی خود قرار داد و حزب آنان را حزب خود قرار داد و فرمود: {و هر کس خدا و پیامبرش را و کسانی را که ایمان آوردهاند به دوستی بگیرد، پس همانا حزب خداوند پیروز است.}(14)
و فرمود: {همانا سرپرست شما خداوند و پیامبرش و کسانی هستند که ایمان آوردند، کسانی که نماز را بر پامیدارند و در حال رکوع زکات را میپردازند}(15)
خداوند شما را رحمت کند، بدانید این امت نابود شد و پس از پیامبرش به گمراهی گذشته خود بازگشت، تنها به سبب پیمودن راهی که امت های گذشته و روزگاران پیشین طی کردند، کسانی که پرستش بتها را بر پیروی از دوستان خداوند عزوجل و نادانان را به جای کسانی که میدانند، ترجیح دادند پس خداوند متعال با این جمله در پی عمل آنان فرمود: {آیا کسانی که میدانند با کسانی که نمیدانند برابرند؟ به راستی فقط صاحبان خرد پند میگیرند}(16)و درباره کسانی که به ناحق میراث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را پس از ایشان در اختیار گرفتند فرمود: {آیا کسی که به سوی راستی راهنمایی میکند شایسته است که مورد پیروی قرار گیرد یا آن کس که نمیتواند هدایتگر باشد مگر اینکه کسی او را راهنمایی کند؟ پس شما را چه میشود و چگونه داوری میکنید؟}(17)
يُهْدي فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ(1)فَلَوْ جَازَ لِلْأُمَّةِ الِايتِمَامُ بِمَنْ لَا يَعْلَمُ أَوْ بِمَنْ يَجْهَلُ لَمْ يَقُلْ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام لِأَبِيهِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً(2).
فَالنَّاسُ أَتْبَاعُ مَنِ اتَّبَعُوهُ مِنْ أَئِمَّةِ الْحَقِّ وَ أَئِمَّةِ الْبَاطِلِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا(3)فَمَنِ ائْتَمَّ بِالصَّادِقِينَ حُشِرَ مَعَهُمْ وَ مَنِ ائْتَمَّ بِالْمُنَافِقِينَ حُشِرَ مَعَهُمْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُحْشَرُ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ قَالَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي(4).
وَ أَصْلُ الْإِيمَانِ الْعِلْمُ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَي لَهُ أَهْلًا نَدَبَ إِلَي طَاعَتِهِمْ وَ مَسْأَلَتِهِمْ فَقَالَ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ(5)وَ قَالَ جَلَّتْ عَظَمَتُهُ وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها(6)وَ الْبُيُوتُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ اللَّاتِي عَظَّمَ اللَّهُ بِنَاءَهَا بِقَوْلِهِ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ(7)ثُمَّ بَيَّنَ مَعْنَاهَا لِكَيْلَا يَظُنَّ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ أَنَّهَا بُيُوتٌ مَبْنِيَّةٌ فَقَالَ تَعَالَي رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ فَمَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ فِي هَذِهِ الْجِهَةِ أَدْرَكَهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْحِكْمَةَ فَلْيَأْتِهَا مِنْ بَابِهَا .
وَ كُلُّ هَذَا مَنْصُوصٌ فِي كِتَابِهِ تَعَالَي إِلَّا أَنَّ لَهُ أَهْلًا يَعْلَمُونَ تَأْوِيلَهُ فَمَنْ عَدَلَ مِنْهُمْ إِلَي الَّذِينَ يَنْتَحِلُونَ مَا لَيْسَ لَهُمْ وَ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ هُوَ تَأْوِيلُهُ بِلَا بُرْهَانٍ وَ لَا دَلِيلٍ وَ لَا هُدًي هَلَكَ وَ أَهْلَكَ وَ خَسِرَتْ صَفْقَتُهُ وَ ضَلَّ سَعْيُهُ يَوْمَ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ(8)وَ إِنَّمَا هُوَ حَقٌّ وَ بَاطِلٌ وَ إِيمَانٌ وَ كُفْرٌ وَ عِلْمٌ وَ جَهْلٌ وَ سَعَادَةٌ
پس اگر برای امت جایز میبود که کسی را که نمیداند یا نادان است به عنوان پیشوا بپذیرد، إبراهیم علیه السلام به پدرش نمیگفت: {چرا چیزی را که توانایی شنیدن و دیدن ندارد و تو را از چیزی بینیاز نمیکند میپرستی؟}(9)بنابراین مردم پیرو پیشوایان راستین و باطلی هستند که از آنان پیروی میکنند. خداوند عز و جل فرموده است: {روزی که هرگروه از مردم را با پیشوایشان فرامیخوانیم. پس هرکس نامهاش را به دست راست بگیرد آن را میخوانند و به اندازه رشته هسته خرما به کسی ستم روا نمیشود.}(10)
پس کسی که راستگویان را پیشوای خود بگیرد با آنان برانگیخته میشود و کسی که منافقان را به عنوان پیشوای خود برگزیند با آنان برانگیخته میشود. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: انسان با کسی که او را دوست میدارد برانگیخته میشود. إبراهیم علیه السلام فرمود: {پس هر کس از من پیروی کند او از من است.}(11)
و ریشه ایمان، دانش است و خداوند متعال گروهی را اهل آن قرار داده است و آنان را مأمور به اطاعت و درخواست از آنها کرده است. پس فرموده است: {پس از اهل ذکر بپرسید، اگر نمیدانید.}(12)و خداوند جلّت عظمته فرمود: {و از درگاهها وارد خانهها شوید}(13)و منظور از خانهها در اینجا، آنهایی است که خداوند بنای آن را بزرگ داشته و فرموده است: {در خانههایی که خداوند اجازه فرموده آنها را بلند سازند و نامش در آنها برده شود.}(14)سپس معنای آن را روشن فرمود تا گمراهان نپندارند منظور خانههای ساخته شده است. پس خداوند تعالی فرمود: {مردانی که داد و ستد و خرید و فروش آنها را از یاد خدا بازنمیدارد} پس هر کس علم را در این جهت جستجو کند، به آن دست مییابد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من شهر علم هستم، و در جای دیگری فرمود: من شهر حکمت هستم و علی در این شهر است. پس هر کس جویای حکمت است باید از در آن وارد شود، و همه اینها در کتاب الهی نیز آمده است، جز اینکه این امور اهلی دارد که تأویل آن را میدانند. پس هر کس از آنها منحرف شده و به سوی کسانی رود که چیزی را که از آنان نیست به خود نسبت دادهاند، و آنچه را برایشان متشابه است دنبال میکنند تا فتنهانگیزی کنند، و تأویل آن را جویا میشوند و آن تأویل بدون برهان و دلیل و راهنمایی است، نابود شده و نابود میگرداند و در کالای خود زیان کرده و تلاشش به گمراهی کشانده شد، در روزی که {پیشوایان از پیروان خود بیزاری جویند و عذاب را مشاهده میکنند و دستشان از همه جا کوتاه شده است}(15)و آن تنها حق و باطل، إیمان و کفر، علم و جهل، سعادت و شقاوت، بهشت و جهنم است، و حق و باطل در قلب یک نفر جمع نمیشوند. خداوند متعال فرموده است: {خداوند در سینه یک انسان دو قلب قرار نداده است،} و مردم تنها زمانی نابود میشوند که پیشوایان هدایت و پیشوایان کفر را مساوی قرار دادهاند، و گفتند: همانا فرمانبرداری از هر کس که در جایگاه پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفته باشد، واجب است. خواه نیکوکار باشد یا بدکار. پس نابودیشان پیش از آن فرارسید .
وَ شِقْوَةٌ وَ جَنَّةٌ وَ نَارٌ لَنْ يَجْتَمِعَ الْحَقُّ وَ الْبَاطِلُ فِي قَلْبِ امْرِئٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ(1)
وَ إِنَّمَا هَلَكَ النَّاسُ حِينَ سَاوَوْا بَيْنَ أَئِمَّةِ الْهُدَي وَ بَيْنَ أَئِمَّةِ الْكُفْرِ وَ قَالُوا إِنَّ الطَّاعَةَ مَفْرُوضَةٌ لِكُلِّ مَنْ قَامَ مَقَامَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله بَرّاً كَانَ أَوْ فَاجِراً فَأْتُوا مِنْ قِبَلِ ذَلِكَ(2)قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ(3)وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمي وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ(4)فَقَالَ فِيمَنْ سَمَّوْهُمْ مِنْ أَئِمَّةِ الْكُفْرِ بِأَسْمَاءِ أَئِمَّةِ الْهُدَي مِمَّنْ غَصَبَ أَهْلَ الْحَقِّ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُمْ وَ فِيمَنْ أَعَانَ أَئِمَّةَ الضَّلَالِ عَلَي ظُلْمِهِمْ إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ(5)فَأَخْبَرَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِعَظِيمِ افْتِرَائِهِمْ عَلَي جُمْلَةِ أَهْلِ الْإِيمَانِ بِقَوْلِهِ تَعَالَي إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ(6)وَ قَوْلِهِ تَعَالَي وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُديً مِنَ اللَّهِ(7)وَ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ(8)وَ بِقَوْلِهِ تَعَالَي أَ فَمَنْ كانَ عَلي بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ هُوَ أَعْمي(9)فَبَيَّنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ فِي كَثِيرٍ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَ لَمْ يَجْعَلْ لِلْعِبَادِ عُذْراً فِي مُخَالَفَةِ أَمْرِهِ بَعْدَ الْبَيَانِ وَ الْبُرْهَانِ وَ لَمْ يَتْرُكْهُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ لَقَدْ رَكِبَ الْقَوْمُ الظُّلْمَ وَ الْكُفْرَ
خداوند سبحان فرمود: {پس آیا مسلمانان را مانند مجرمان قرار میدهیم؟ شما را چه میشود و چگونه داوری میکنید؟}(10)و نیز خداوند متعال فرمود: {آیا نابینا با بینا برابر است یا تاریکی و نور برابر است؟}(11)پس درباره کسانی از پیشوایان کفر که آنها را به نام پیشوایان هدایت نامیدهاند و چیزی را که خداوند به اهل حق بخشیده به زور گرفتهاند، و اهل گمراهی را در ستمشان یاری نمودهاند فرمود: {اینها تنها نامهایی است که شما و پدرانتان نامگذاری کردهاید، خداوند نیرویی برای آن قرار نداده است}(12)
پس خداوند سبحان آنها را از افتراء بزرگی که به همه اهل ایمان بستند آگاه میکند و میفرماید: {همانا تنها کسانی نسبت دروغ میبندند که به نشانههای خدا ایمان ندارند.}(13)
و سخن خداوند متعال که {و چه کسی گمراهتر است از آن کس که بدون هدایتی از جانب خداوند از میل درونی خود پیروی میکند؟}(14)
و یا این سخن خداوند سبحان: {آیا کسی که مؤمن است با آن کس که فاسق است برابر است؟ آنها برابر نیستند.}(15)
و یا این فرموده خداوند {آیا کسی که از سوی پروردگارش دلیل روشنی دارد با آن کس که نابیناست برابرند؟}(16)
پس خداوند متعال تفاوت میان حق و باطل را در بسیاری از آیات قرآن آشکار فرموده و پس از بیان و برهان، بهانهای برای بندگان در مخالفت فرمان او باقی نمیماند و آنها را در اشتباه و گمراهی باقی نمیگذارد. و به راستی که مردم پس از پیامبرشان در اختلاف و دوگانگی و پراکندگی کار مسلمانان و دشمنی با جانشینان پیامبر شتاب کردند، پس از آنکه پاداش اطاعت و مجازات نافرمانی برایشان آشکار شده بود و از هوسهای خود پیروی نمودند و آنچه را خداوند و پیامبرش دستور داده بودند ترک کردند. خداوند متعال فرمود: {و پیروان کتاب تنها پس از آنکه دلیل آشکار برایشان آمد، پراکنده شدند،}(17)
1) الأحزاب: 4.
2) أي أتي هلاكهم من قبل ذلك، يقال: اتي- كعني- فلان من مأمنه: أي جاءه الهلاك من جهة أمنه.
3) القلم: 35.
4) الرعد: 16.
5) الأعراف: 71.
6) النحل: 105.
7) القصص: 50.
8) السجدة: 18.
9) صدر الآية في سورة القتال: 14 و نصها:« أَ فَمَنْ كانَ عَلي بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ» و ذيله في سورة الرعد: 19 و نصها: أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمي إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» و الظاهر أن ما بينهما سقط من النسخ.
10) . قلم / 35
11) . رعد / 16
12) .[3] اعراف / 71
13) . نحل / 105
14) . قصص / 50
15) . سجده / 18
16) . صدر آیه در سوره محمد صلی الله علیه و آله است به این صورت: «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ» و ذیل آن در سوره رعد است به این صورت: «أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمی إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» و ظاهرا بین این دو آیه سقطی از جانب نسّاخ روی داده است.
17) . بینه / 4
فِي اخْتِلَافِهِمْ بَعْدَ نَبِيِّهِمْ وَ تَفْرِيقِهِمُ الْأُمَّةَ وَ تَشْتِيتِ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ وَ اعْتِدَائِهِمْ عَلَي أَوْصِيَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ لَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ عَلَي الطَّاعَةِ وَ الْعِقَابِ عَلَي الْمَعْصِيَةِ بِالْمُخَالَفَةِ فَاتَّبِعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَ تَرَكُوا مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَ رَسُولُهُ قَالَ تَعَالَي وَ ما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ(1)ثُمَّ أَبَانَ فَضْلَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ(2).
ثُمَّ وَصَفَ مَا أَعَدَّهُ مِنْ كَرَامَتِهِ تَعَالَي لَهُمْ وَ مَا أَعَدَّهُ لِمَنْ أَشْرَكَ بِهِ وَ خَالَفَ أَمْرَهُ وَ عَصَي وَلِيَّهُ مِنَ النَّقِمَةِ وَ الْعَذَابِ فَفَرَّقَ بَيْنَ صِفَاتِ الْمُهْتَدِينَ وَ صِفَاتِ الْمُعْتَدِينَ فَجَعَلَ ذَلِكَ مَسْطُوراً فِي كَثِيرٍ مِنْ آيَاتِ كِتَابِهِ وَ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلي قُلُوبٍ أَقْفالُها(3)فَتَرَي مَنْ هُوَ الْإِمَامُ الَّذِي يَسْتَحِقُّ هَذِهِ الصِّفَةَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْمَفْرُوضُ عَلَي الْأُمَّةِ طَاعَتُهُ مَنْ لَمْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ تَعَالَي طَرْفَةَ عَيْنٍ وَ لَمْ يَعْصِهِ فِي دَقِيقَةٍ وَ لَا جَلِيلَةٍ قَطُّ أَمْ مَنْ أَنْفَدَ عُمُرَهُ وَ أَكْثَرَ أَيَّامِهِ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ ثُمَّ أَظْهَرَ الْإِيمَانَ وَ أَبْطَنَ النِّفَاقَ وَ هَلْ مِنْ صِفَةِ الْحَكِيمِ أَنْ يُطَهِّرَ الْخَبِيثَ بِالْخَبِيثِ وَ يُقِيمَ الْحُدُودَ عَلَي الْأُمَّةِ مَنْ فِي جَنْبِهِ الْحُدُودُ الْكَثِيرَةُ وَ هُوَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ(4)أَ وَ لَمْ يَأْمُرِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِيَّهُ صلي الله عليه و آله بِتَبْلِيغِ مَا عَهِدَهُ إِلَيْهِ فِي وَصِيِّهِ وَ إِظْهَارِ إِمَامَتِهِ وَ وَلَايَتِهِ بِقَوْلِهِ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ(5)فَبَلَّغَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا قَدْ سَمِعَ وَ عَلِمَ أَنَّ الشَّيَاطِينَ اجْتَمَعُوا إِلَي إِبْلِيسَ فَقَالُوا لَهُ أَ لَمْ تَكُنْ أَخْبَرْتَنَا أَنَّ مُحَمَّداً إِذَا مَضَي نَكَثَتْ أُمَّتُهُ عَهْدَهُ وَ نَقَضَتْ سُنَّتَهُ وَ أَنَّ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ يَشْهَدُ بِذَلِكَ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلي أَعْقابِكُمْ(6)فَكَيْفَ
سپس برتری مؤمنان را آشکار نموده و فرمود: {همانا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادند آنها همان برترین مردم هستند.}(7)سپس کرامتی را که برای آنان آماده کرده بود و آنچه را برای مشرکان و نافرمانان آمده کرده بود و عذاب و مجازاتی را که برای سرکشان از دوستان او مهیا نموده بود بیان فرمود. پس ویژگیهای هدایت یافتگان را از ویژگیهای سرکشان جدا کرد و آن را در میان بسیاری از آیات کتابش مسطور فرمود. و به همین دلیل خداوند متعال فرمود: {پس آیا در قرآن تدبر نمیکنند یا بر دلهایشان قفل خورده است؟}(8)
پس روشن است که پیشوا کسی است که این ویژگی را از جانب خداوند عز و جل داشته باشد و اطاعت او برای امت واجب است، کسی که به اندازه چشم بر هم زدنی به خداوند شرک نورزیده باشد و هیچ نافرمانی کوچک و بزرگی از او سر نزده باشد. یا از کسانی نباشد که بیشتر عمر و روزهای زندگانی خود را با پرستش بتها سپری کردهاند، و سپس ایمان را آشکار داشته و نفاق خود را پنهان کردهاند. و آیا موجود حکیم میتواند به وسیله ناپاک، پلیدی را بزداید؟ و کسی که خود حدود بسیاری را بر گردن دارد حدود را بر امت جاری سازد؟ و خداوند سبحان میفرماید: {آیا مردم را به نیکی امر میکنید و خویشتن را فراموش میکنید در حالی که شما کتاب را تلاوت میکنید؟ پس آیا نمیاندیشید؟}(9)آیا خداوند عز و جل با این آیه به پیامبرش دستور نمیدهد که پیمانی را که درباره جانشینش با او بسته و آشکار ساختن امامت و ولایت او به مردن برساند؟ {ای پیامبر، آنچه را از جانب پروردگارت بر تو فرو فرستاده شده به مردم برسان، و اگر چنین نکنی پیامبری خود را به انجام نرساندهای .
و خداوند تو را از مردم نگاه میدارد.}(10)پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آنچه را شنیده بود به مردم رساند و دانست که شیاطین به سوی ابلیس جمع شدهاند و میگویند: آیا تو به ما نگفتی هنگامی که محمد از دنیا برود امتش پراکنده شده و سنتش از بین میرود و کتابی که او آورده به این مطلب گواهی میدهد و میگوید: {و محمد تنها پیامبر است که پیش از او نیز پیامبرانی آمدهاند، پس اگر او بمیرد یا از دنیا برود شما به گذشته خود بازمیگردید؟}(11)پس این چگونه خواهد بود در حالی که او برای امتش راهنما و نشانهای قرار داده و پیشوایی برایشان تعیین نموده است؟ پس ابلیس گفت: نگران نباشید، چرا که امتش پیمان او را میشکنند و پس از او به جانشینش خیانت میکنند
يَتِمُّ هَذَا وَ قَدْ نَصَبَ لِأُمَّتِهِ عَلَماً وَ أَقَامَ لَهُمْ إِمَاماً فَقَالَ لَهُمْ إِبْلِيسُ لَا تَجْزَعُوا مِنْ هَذَا فَإِنَّ أُمَّتَهُ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُ وَ يَغْدِرُونَ بِوَصِيِّهِ مِنْ بَعْدِهِ وَ يَظْلِمُونَ أَهْلَ بَيْتِهِ وَ يُهْمِلُونَ ذَلِكَ لِغَلَبَةِ حُبِّ الدُّنْيَا عَلَي قُلُوبِهِمْ وَ تَمَكُّنِ الْحَمِيَّةِ وَ الضَّغَائِنِ فِي نُفُوسِهِمْ وَ اسْتِكْبَارِهِمْ وَ عِزِّهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(1).
بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ قال في المجمع هو ما يجري علي عادة الناس من قول لا و الله و بلي و الله من غير عقد علي يمين يقتطع بها مال أو يظلم بها أحد و هو المروي عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام و قيل هو أن يحلف و هو يري أنه صادق ثم تبين أنه كاذب فلا إثم عليه و لا كفارة و قيل هو يمين الغضب لا يؤاخذ بالحنث فيها و قال مسروق كل يمين ليس له الوفاء بها فهي لغو و لا تجب فيها كفارة بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ أي بما عزمتم و قصدتم لأن كسب القلب العقد و النية و فيه حذف أي من أيمانكم و قيل بأن تحلفوا كاذبين أو علي باطل انتهي(2).
و الاستدلال بآية التفكر لأنه من فعل القلب و كذا التدبر فإن قوله تعالي أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أي أ فلا يتصفحونه و ما فيه من المواعظ و الزواجر حتي لا يجسروا علي المعاصي و ما فيه من الدلائل و البراهين علي جميع أصول الدين فيرتدعوا عن الكفر بها أَمْ عَلي قُلُوبٍ أَقْفالُها لا يصل إليها ذكر و لا ينكشف لها أمر و قيل أم منقطعة و معني الهمزة فيه التقرير و تنكير القلوب لأن المراد قلوب بعض منهم أو للإشعار بأنها لإبهام أمرها في القساوة أو لفرط جهالتها و نكرها كأنها مبهمة منكورة و إضافة الأقفال إليها للدلالة علي أقفال مناسبة لها مختصة بها لا تجانس الأقفال المعهودة.
وَ لكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ أي عن الاعتبار و المعني ليس الخلل في مشاعرهم
و به اهل بیتش ستم روا میدارندو به خاطر غلبه دوستی دنیا در دلهایشان و از روی استکبار و غرور و جای گیری تعصب و کینهها در سینههایشان در این کار سستی میکنند. پس خداوند متعال آیه نازل کرد: {و همانا ابلیس گمان خود را به باور آنان رساند، پس همه به جز گروه اندکی از مؤمنان از او پیروی کردند.}(3)
«باللغو فی أیمانکم» در مجمع گفته است: آن چیزی است که بر حسب عادت بر زبان مردم میآید و میگویند: «نه به خدا، و بله به خدا»، بدون اینکه قصد سوگند داشته باشند تا مالی را از کسی بگیرند یا به کسی ستم کنند. و این از أبوجعفر و أبوعبد الله علیهما السلام روایت شده است، و گفته شده به این معناست که سوگند خورد و گمان کند راست میگوید، سپس مشخص شود که او دروغ میگفته است، پس گناهی بر او نیست و کفارهای بر عهدهاش قرار نمیگیرد. و گفته شده سوگند در حال خشم است، برای شکستن این سوگند مؤاخذه نمیشود. و مسروق گفته است: هر سوگندی که به آن پایبند نباشد لغو است و کفاره برای آن واجب نیست. «بما کسبت قلوبکم» یعنی با آنچه تصمیم به انجام آن گرفتهاید، چرا که تصمیم و نیت از دریافتهای قلب است. و در آن حذف وجود دارد، یعنی از سوگندهایتان، و گفته شده به اینکه سوگند به دروغ یا باطلی خورده باشید. پایان.
و استدلال به آیه تفکر به این دلیل است که آن از کارهای قلب است، و تدبر نیز چنین است، پس فرموده خداوند متعال: پس آیا در قرآن نمیاندیشند یعنی آیا در آن و اندرزها و انذارهای آن تورق نمیکنند، تا جرأت نافرمانی پیدا نکنند، و دلیلها وبرهانهای آن را درباره همه اصول دین جویا نمیشوند تا از کفر به آنها دور بمانند. یا اینکه بر دلهایشان قفل خورده است که هیچ یادی به آن نمیرسد و هیچ مطلبی برایش روشن نمیشود؟ و گفته شده: «أم» منقطعه است، و معنای همزه در آن برای تثبیت و انکار دلهاست. چرا که منظور دلهای برخی از آنان است. یا برای اشاره به روشن نبودن کار آن در سختدلی، یا نادانی و ناپسندی بیاندازه آن، گویا اینچنین است که ناشناخته و مبهم است. و اضافه «الأقفال» به آن برای راهنمایی به قفلهای مناسب و مخصوص آنهاست که نسبتی با قفلهای معمول ندارد.
«و لکن تعمی القلوب» یعنی از عبرت گرفتن، و معنا این میشود که اشکال در اعضای حسی آنها نیست،
و إنما إيفت عقولهم(1)باتباع الهوي و الانهماك في التقليد و ذكر الصدور للتأكيد سَلامٌ عَلَيْكُمْ قيل متاركة لهم و توديع و دعاء لهم بالسلامة عما هم فيه لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ أي لا نطلب صحبتهم و لا نريدها قوله وَ يَنْعِهِ أي نضجه يقال ينع الثمر كمنع و ضرب ينعا و ينعا و ينوعا حان قطافه قوله عليه السلام قال الله تعالي فَإِنَّها لا تَعْمَي ذكر الآية هنا بعد ذكرها سابقا للاستشهاد بأن الإبصار و العمي يطلقان في أبصار الرءوس و أبصار القلوب.
قوله من تأمل الآيات أي آيات القرآن أو آياته في الآفاق و الأنفس زادَهُمْ هُديً قيل أي زادهم الله بالتوفيق و الإلهام أو قول الرسول وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ أي بين لهم ما يتقون أو أعانهم علي تقواهم أو أعطاهم جزاءها
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ أُنَاساً تَكَلَّمُوا فِي هَذَا الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ(2)الْآيَةَ فَالْمَنْسُوخَاتُ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ وَ الْمُحْكَمَاتُ مِنَ النَّاسِخَاتِ .
إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ نُوحاً إِلَي قَوْمِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِيعُونِ(3)ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَحْدَهُ وَ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَ لَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً ثُمَّ بَعَثَ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ عَلَي ذَلِكَ إِلَي أَنْ بَلَغُوا مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله فَدَعَاهُمْ إِلَي أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ وَ لَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ قَالَ شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّي بِهِ نُوحاً وَ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسي وَ عِيسي أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَي الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي
بلکه عقلهایشان با پیروی از هوس و غوطهور شدن در تقلید آفت زده شده است. و ذکر صدور برای تأکید است. «سلام علیکم» گفته شده برای دور کردن و وداع است، و دعا برای سلامتی یافتن از چیزی است که مبتلای آن هستند. «لا نبتغی الجاهلین» یعنی همنشینی آنها را نمیخواهیم و به دنبال آن نیستیم. «و ینعه» یعنی رسیدن و پربار شدن آن، گفته میشود: «ینع الثمر» مانند «منع و ضرب، ینعا و ینعا و ینوعا». یعنی زمان برداشت آن فرا رسید. سخن امام علیه السلام: «خداوند فرمود: پس همانا نابینا نشده است» این آیه را پس از آنکه پیشتر آورده بود، در اینجا بیان کرده است تا به وسیله آن گواهی بگیرد که بینا بودن و نابینایی برای دیده سر و دیده دل به کار میرود.
این سخن که: «من تأمل الآیات» یعنی آیات قرآن، یا نشانههای او در آفاق و جانها، «زادهم هدی» گفته شده یعنی خداوند توفیق و الهام خود یا سخن پیامبر را بر آنان افزون کند، «و آتاهم تقواهم» یعنی آنچه را از آن پروا دارند برایشان آشکار سازد. یا آنان را در پرهیزکاری یاری کند، یا پاداش آن را به ایشان عطا کند .
الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: مردمی ندانسته درباره این قرآن سخن گفتند. خداوند تبارک و تعالی میفرماید: {اوست کسی که این کتاب را بر تو فرو فرستاد. پارهای از آن، آیات محکم است که اساس کتابند؛ و پارهای دیگر متشابهاتند. اما کسانی که در دلهایشان انحراف است برای فتنهجویی و طلب تأویل آن از متشابه آن پیروی میکنند، با آنکه تأویلش را جز خدا نمیداند ... }(4)پس آیات نسخ شده از آیات متشابهات است و آیات محکم از آیات نسخ کننده است. خداوند عز و جل نوح را به سوی قومش برانگیخت که {خدا را پرستش کنید و از او پروا نمایید و از من اطاعت کنید.}(5)
سپس آنان را به خداوند یکتا فراخواند که او را بپرستید و هیچ چیزی را شریک او قرار ندهید. سپس انبیاء علیه السلام را بر همین روش برانگیخت تا اینکه محمد صلی الله علیه و آله و سلم رسید و آن حضرت مردم را دعوت نمود که خدا را پرستش کنند و هیچ چیزی را شریک او قرار ندهند. و خداوند فرموده است: {برای شما آیینی مقرر نمود که نوح را بدان سفارش کرده بود. و آنچه را که ما به تو وحی نمودیم و آنچه را که ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم که دین را برپا دارید و در آن تفرقه اندازی نکنید. بر مشرکان گران میآید آنچه که تو آنان را بدان فرا میخوانی. خداوند برای این کار هر کسی را که بخواهد بر میگزیند. و کسی را که به سوی او بازگردد، هدایت میکند.}(6)
إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ(1)فَبَعَثَ الْأَنْبِيَاءَ إِلَي قَوْمِهِمْ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِقْرَارِ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَنْ آمَنَ مُخْلِصاً وَ مَاتَ عَلَي ذَلِكَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِذَلِكَ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُنْ يُعَذِّبُ عَبْداً حَتَّي يُغَلِّظَ عَلَيْهِ فِي الْقَتْلِ وَ الْمَعَاصِي الَّتِي أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا النَّارَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا فَلَمَّا اسْتَجَابَ لِكُلِّ نَبِيٍّ مَنِ اسْتَجَابَ لَهُ مِنْ قَوْمِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ جَعَلَ لِكُلِّ نَبِيٍّ مِنْهُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهَاجاً وَ الشِّرْعَةُ وَ الْمِنْهَاجُ سَبِيلٌ وَ سُنَّةٌ وَ قَالَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلي نُوحٍ وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ(2).
وَ أَمَرَ كُلَّ نَبِيٍّ بِالْأَخْذِ بِالسَّبِيلِ وَ السُّنَّةِ وَ كَانَ مِنَ السَّبِيلِ وَ السُّنَّةِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا مُوسَي عليه السلام أَنْ جَعَلَ عَلَيْهِمُ السَّبْتَ وَ كَانَ مِنْ أَعْظَمِ السَّبْتِ وَ لَمْ يَسْتَحِلَّ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ مَنِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّهِ وَ اسْتَحَلَّ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ الْعَمَلِ الَّذِي نَهَاهُ اللَّهُ عَنْهُ فِيهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّارَ وَ ذَلِكَ حَيْثُ اسْتَحَلُّوا الْحِيتَانَ وَ احْتَبَسُوهَا وَ أَكَلُوهَا يَوْمَ السَّبْتِ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا أَشْرَكُوا بِالرَّحْمَنِ وَ لَا شَكُّوا فِي شَيْءٍ مِمَّا جَاءَ بِهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ(3).
ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ عِيسَي عليه السلام بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِقْرَارِ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ جَعَلَ لَهُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهَاجاً فَهَدَمَتِ السَّبْتَ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ أَنْ يُعَظِّمُوهُ قَبْلَ ذَلِكَ وَ عَامَّةَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ السَّبِيلِ وَ السُّنَّةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسَي فَمَنْ لَمْ يَتَّبِعْ سَبِيلَ عِيسَي أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ وَ إِنْ كَانَ الَّذِي جَاءَ بِهِ النَّبِيُّونَ جَمِيعاً أَنْ لَا يُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئاً .
ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله وَ هُوَ بِمَكَّةَ عَشْرَ سِنِينَ فَلَمْ يَمُتْ بِمَكَّةَ فِي تِلْكَ الْعَشْرِ سِنِينَ أَحَدٌ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِإِقْرَارِهِ وَ هُوَ إِيمَانُ التَّصْدِيقِ وَ لَمْ يُعَذِّبِ اللَّهُ أَحَداً مِمَّنْ مَاتَ وَ هُوَ
پس خداوند پیامبران را به سوی قومشان فرستاد تا مردم گواهی دهند که خدایی جز خداوند یگانه نیست و به آنچه که آنان از جانب خداوند آورده اند، اقرار نمایند. پس هر کس که خالصانه ایمان آورد و بر ایمان خود از دنیا رفت، خداوند به واسطه آن او را وارد بهشت میکند زیرا که خداوند به بندگان ستم روا نمیدارد. و خداوند بندهای را عذاب نمیکند مگر اینکه در مورد قتل و گناهانی که خداوند بر مرتکبین آنها جهنم را واجب ساخته است، بر او سخت گیری نماید. و چون مؤمنان از هر قومی دعوت پیامبر خود را پذیرفتند، خداوند برای هر پیامبری آیین و روشی قرار داد. و آیین و روش همان راه و سنت است. خداوند به محمد صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید: {همانا ما به تو وحی نمودیم، همانگونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی نمودیم}(4)و
خداوند به هر پیامبری دستور داد که به راه و روش و سنت چنگ بزند. و راه روشی که موسی را به تمسک بدان امر نمود این بود که بزرگداشت روز شنبه را برای آنان قرار داد. و هر کس روز شنبه را بزرگ میداشت و از ترس خداوند به خود جرأت نمیداد که آن (صید نمودن ماهی) را انجام دهد، خداوند او را وارد بهشت نماید و هر کس حق آن روز را نادیده گیرد و کاری را که خداوند در آن روز نهی نموده و حرام کرده است حلال شمرد، خداوند عز و جل او را وارد آتش سازد. و این زمانی بود که آنان در روز شنبه [صید] ماهی را حلال شمردند و آنها را حبس نموده و خوردند. خداوند بر آنان خشم گرفت بدون اینکه آنان چیزی را برای خداوند شریک گرفته و در چیزی که موسی از جانب خداوند آورده بود، تردید نمایند. خداوند عز و جل فرموده است: {و کسانی از شما را که در روز شنبه [از فرمان خدا] تجاوز کردند نیک شناختید، پس ایشان را گفتیم: «بوزینگانی طردشده باشید»}(5)
سپس خداوند عیسی را فرستاد تا مردم گواهی دهند که خدایی جز خداوند یگانه نیست و به آنچه که او از جانب خداوند آورده بود، اقرار نمایند. و خداوند برای آنان آیین وروشی قرار داد که [آیینِ] بزرگداشت روز شنبه که پیش از این بدان امر شده بود و تمامی روشها و سنتی که موسی آورده بود، را برانداخت. پس هر کس که از روش عیسی پیروی نکند، خداوند او را وارد آتش میکند اگرچه آنچه که تمامی پیامبران آوردهاند این است که برای خداوند چیزی را شریک نگیرند. سپس خداوند محمد صلی الله علیه و آله و سلم را برانگیخت و او ده سال در مکه بود. پس هر کس در این ده سال در مکه از دنیا رفت در حالی که گواهی داده بود که خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله و سلم فرستاده خداوند است، خداوند او را با آن اقرارش که همان ایمان باور و تصدیق بود، به بهشت برد. و خداوند هیچ یک از مردگان که از
مُتَّبِعٌ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله عَلَي ذَلِكَ إِلَّا مَنْ أَشْرَكَ بِالرَّحْمَنِ.
وَ تَصْدِيقُ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَكَّةَ وَ قَضي رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِلَي قَوْلِهِ تَعَالَي إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً(1)أَدَبٌ وَ عِظَةٌ وَ تَعْلِيمٌ وَ نَهْيٌ خَفِيفٌ وَ لَمْ يَعِدْ عَلَيْهِ وَ لَمْ يَتَوَاعَدْ عَلَي اجْتِرَاحِ شَيْءٍ مِمَّا نَهَي عَنْهُ وَ أَنْزَلَ نَهْياً عَنْ أَشْيَاءَ حَذَّرَ عَلَيْهَا وَ لَمْ يُغَلِّظْ فِيهَا وَ لَمْ يَتَوَاعَدْ عَلَيْهَا وَ قَالَ وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً وَ لا تَقْرَبُوا الزِّني إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِيلًا وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّي يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً ذلِكَ مِمَّا أَوْحي إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقي فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً(2).
وَ أَنْزَلَ فِي وَ اللَّيْلِ إِذَا يَغْشَي فَأَنْذَرْتُكُمْ ناراً تَلَظَّي لا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَي الَّذِي كَذَّبَ وَ تَوَلَّي(3)فَهَذَا مُشْرِكٌ وَ أَنْزَلَ فِي إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُوا ثُبُوراً وَ يَصْلي سَعِيراً إِنَّهُ كانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُوراً إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ بَلي(4)فَهَذَا مُشْرِكٌ وَ أَنْزَلَ فِي تَبَارَكَ كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلي قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ(5)فَهَؤُلَاءِ مُشْرِكُونَ وَ أَنْزَلَ فِي الْوَاقِعَةِ وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ
محمد صلی الله علیه و آله و سلم پیروی نموده بودند را کیفر نکرد مگر کسی که به خداوند رحمان شرک ورزیده بود. و مصداق آن هم آیهای است که خداوند در مکه در سوره بنی اسرائیل بر وی نازل نمود: {و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر خود نیکی کنید ... همانا او به بندگانش آگاه و بینا است}(6)
این فرمایش خداوند ادب و اندرز و آموزش و نهی سبک است و در مقابل آن وعدهای نداده است. و در مقابل ارتکاب چیزی از آنچه که نهی نموده بود، تهدیدی ننمود. و در مورد چیزهایی که از آن پروا داده بود، نهی نمود و در مورد آنها سخت گیری ننمود و تهدیدی هم نکرد. و فرمود: {و از بیم تنگدستی فرزندان خود را نکشید. ماییم که به آنها و شما روزی میدهیم. همانا، کشتن آنان خطایی بزرگ است. و به زنا نزدیک نگردید، زیرا که آن زشت و شیوهای ناپسند است و نفسی را که خداوند حرام کرده است جز به حق نکشید، و هر کس از روی ستم کشته شود، به سرپرست وی قدرتی دادهایم، پس نباید در قتل زیادهروی کند، زیرا او یاری شده است. و به مال یتیم - جز به بهترین وجه - نزدیک نشوید تا به رشد برسد، و به پیمان خود وفا کنید، زیرا که از پیمان پرسش خواهد شد. و چون پیمانه میکنید، پیمانه را تمام دهید، و با ترازوی درست بسنجید که این بهتر و نیک فرجامتر است. و چیزی را که بدان علم نداری دنبال نکن، زیرا ازگوش و چشم و قلب بازخواست خواهد شد. و در زمین با تکبر راه نرو زیرا که هرگز نمیتوانی زمین را بشکافی و در بلندی به کوهها نمیتوانی برسی. همه اینها بدش نزد پروردگار تو ناپسندیده است. این از حکمتهایی است که پروردگارت به تو وحی کرده است، و با خدای یگانه معبودی دیگر قرار نده، و گرنه حسرتزده و رانده شده در جهنم افکنده خواهی شد.}(7)
و در سوره «لیل» چنین نازل فرموده است: {پس شما را از آتشی که زبانه میکشد بیم دادم که جز نگونبختترین مردم در آن وارد نشود همان کس که تکذیب کرد و روی برتافت.}(8)
پس چنین شخصی مشرک است. و در سوره انشقاق چنین نازل نمود: {و اما کسی که کارنامهاش از پشت سرش به او داده شود، مرگ خود را میطلبد، و در آتشِ افروخته وارد میشود. او در میان خانواده خود شادمان بود. و میپنداشت که هرگز برنخواهد گشت.}(9)
پس چنین شخصی مشرک است. و در سوره تبارک چنین نازل فرمود: {هر بار که گروهی در آن افکنده شوند، نگهبانان آن از آنان می پرسند: «مگر بیم دهندهای برای شما نیامد؟ گویند: «آری؛ بیمدهندهای به سوی ما آمد ولی ما تکذیب کردیم و گفتیم: خدا چیزی نازل نکرده است.}(10)
پس اینان مشرک هستند. و در سوره واقعه چنین نازل فرموده است: {ولی اگر از تکذیب کنندگان
الضَّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ(1)فَهَؤُلَاءِ مُشْرِكُونَ وَ أَنْزَلَ فِي الْحَاقَّةِ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ ما أَغْني عَنِّي مالِيَهْ إِلَي قَوْلِهِ إِنَّهُ كانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ(2)فَهَذَا مُشْرِكٌ .
وَ أَنْزَلَ فِي طسم وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ وَ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَ الْغاوُونَ وَ جُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ(3)جُنُودُ إِبْلِيسَ ذُرِّيَّتُهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَ قَوْلُهُ وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ(4)يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اقْتَدَوْا بِهِمْ هَؤُلَاءِ فَاتَّبَعُوهُمْ عَلَي شِرْكِهِمْ وَ هُمْ قَوْمُ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله لَيْسَ فِيهِمْ مِنَ الْيَهُودِ وَ النَّصَارَي أَحَدٌ وَ تَصْدِيقُ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ(5)كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ(6)كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ(7)لَيْسَ هُمُ الْيَهُودُ الَّذِينَ قَالُوا عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ لَا النَّصَارَي الَّذِينَ قَالُوا الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ سَيُدْخِلُ اللَّهُ الْيَهُودَ وَ النَّصَارَي النَّارَ وَ يُدْخِلُ كُلَّ قَوْمٍ بِأَعْمَالِهِمْ وَ قَوْلُهُمْ وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ إِذْ دَعَوْنَا إِلَي سَبِيلِهِمْ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهِمْ حِينَ جَمَعَهُمْ إِلَي النَّارِ قالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ وَ قَوْلُهُ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّي إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً(8)بَرِئَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ لَعَنَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً يُرِيدُ بَعْضُهُمْ أَنْ يُحَجِّجَ بَعْضاً رَجَاءَ الْفَلْجِ فَيُفْلِتُوا مِنْ عَظِيمِ مَا نَزَلَ بِهِمْ وَ لَيْسَ بِأَوَانِ بَلْوَي وَ لَا اخْتِبَارٍ وَ لَا قَبُولِ مَعْذِرَةٍ وَ لَا حِينَ نَجَاةٍ وَ الْآيَاتُ وَ أَشْبَاهُهُنَّ مِمَّا نَزَلَ بِهِ بِمَكَّةَ وَ لَا يُدْخِلُ اللَّهُ النَّارَ إِلَّا مُشْرِكاً .
گمراه باشد، پس با آبی جوشان پذیرایی خواهد شد و در جهنم خواهد افتاد}(9)
پس اینان مشرک هستند. و در سوره حاقه چنین نازل فرموده است: {و امّا کسی که کارنامهاش به دست چپش داده شود، گوید: ای کاش کتابم را دریافت نکرده بودم. و از حساب خود خبردار نشده بودم. ای کاش مرگ پایان کار بود. مالم برایم سودی نبخشید، تا آنجا که فرمود: چرا که او به خدای بزرگ ایمان نمیآورد.}(10)و در سوره شعراء چنین نازل فرمود: {و جهنّم برای گمراهان نمودار شده و به آنان گفته میشود: آنچه جز خدا میپرستیدید کجایند؟ آیا شمارا یاری میکنند یا خودشان یاری میشوند؟ پس آنها و همه گمراهان و همه سپاهیان ابلیس در آن آتش افکنده میشوند}(11)
سپاهیان ابلیس نسل او از شیطان هستند. و مراد از این سخن خداوند: {و ما را جز مجرمان گمراه نساختند.}(12)
مشرکین هستند که آنان به ایشان اقتدا نمودند و از آنان در شرکشان پیروی کردند و آنان قوم محمد صلی الله علیه و آله و سلم هستند که هیچ کسی از یهود و نصاری در میان آنها نیست و شاهد آن هم این سخن خداوند عزوجل است: {و پیش از آنان قوم نوح تکذیب کردند.}(13)و {اصحاب اَیکه تکذیب کردند.}(14)
و {قوم لوط تکذیب کردند.}(15)
آنان یهودیانی نبودند که گفتند: عزیز فرزند خداوند است، بود و نصارایی نبودند که گفتند: مسیح فرزند خداوند است. خداوند یهود و نصاری را وارد آتش خواهد نمود. و هر قومی را به سبب کردارشان وارد آتش میکند. و سخن آنان که میگویند: {جز مجرمین ما را گمراه نکرد.}(16)
یعنی هنگامی که ما را به آیین خود دعوت کردند. و خداوند درباره آنان - آن زمان که آنان را در آتش گرد میآورد - چنین میفرماید: {پیروانشان درباره پیشوایانشان میگویند: «پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند، پس عذابی دو چندان از آتش به آنان بده.» و نیز میفرماید: هر بار که امّتی در آتش درآید، هم کیشان خود را لعنت کند، تا وقتی که همگی در آن به هم بپیوندند} (17)برخی از برخی دیگر بیزاری جسته و برخی نیز برخی دیگر را لعنت میکنند. برخی میخواهند به امید مغلوب ساختن دیگری مجادله کنند تا از گرفتاری بزرگی که بدان دچار گشتهاند، رهایی یابند. در حالی که آن وقت، وقت آزمایش و امتحان و پذیرش عذر و هنگام نجات نیست. این آیات و آیات مشابه آن در مکه نازل شدهاند. و خداوند جز مشرک را وارد جهنم نمیکند.
1) الواقعة: 92- 94.
2) الحاقّة: 25- 33.
3) الشعراء: 91- 95.
4) الشعراء: 99.
5) ص: 12.
6) الشعراء: 176.
7) الشعراء: 160.
8) الأعراف: 38، مع تقديم و تأخير.
9) . واقعه / 92 - 94
10) . الحاقه / 25 - 33
11) . شعراء / 91 - 95
12) . شعراء / 99
13) . ص / 12
14) . شعراء / 176
15) . شعراء / 160
16) . شعراء / 99
17) . اعراف / 38، با تقدیم و تأخیر
فَلَمَّا أَذِنَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فِي الْخُرُوجِ مِنْ مَكَّةَ إِلَي الْمَدِينَةِ بَنَي الْإِسْلَامَ عَلَي خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ حِجِّ الْبَيْتِ وَ صِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْحُدُودَ وَ قِسْمَةَ الْفَرَائِضِ وَ أَخْبَرَهُ بِالْمَعَاصِي الَّتِي أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا وَ بِهَا النَّارُ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا وَ أَنْزَلَ فِي بَيَانِ الْقَاتِلِ وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً(1)وَ لَا يَلْعَنُ اللَّهُ مُؤْمِناً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً(2)وَ كَيْفَ يَكُونُ فِي الْمَشِيَّةِ وَ قَدْ أَلْحَقَ بِهِ حِينَ جَزَاهُ جَهَنَّمَ الْغَضَبَ وَ اللَّعْنَةَ وَ قَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ مَنِ الْمَلْعُونُونَ فِي كِتَابِهِ وَ أَنْزَلَ فِي مَالِ الْيَتِيمِ مَنْ أَكَلَهُ ظُلْماً إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامي ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً(3)وَ ذَلِكَ أَنَّ آكِلَ مَالِ الْيَتِيمِ يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ النَّارُ تَلْتَهِبُ فِي بَطْنِهِ حَتَّي يَخْرُجَ لَهَبُ النَّارِ مِنْ فِيهِ يَعْرِفُ أَهْلُ الْجَمْعِ أَنَّهُ آكِلُ مَالِ الْيَتِيمِ .
وَ أَنْزَلَ فِي الْكَيْلِ وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ وَ لَمْ يَجْعَلِ الْوَيْلَ لِأَحَدٍ حَتَّي يُسَمِّيَهُ كَافِراً قَالَ اللَّهُ تَعَالَي فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ(4)وَ أَنْزَلَ فِي الْعَهْدِ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ(5)وَ الْخَلَاقُ النَّصِيبُ فَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ فِي الْآخِرَةِ فَبِأَيِّ شَيْءٍ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَ أَنْزَلَ بِالْمَدِينَةِ الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَ حُرِّمَ ذلِكَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ(6)فَلَمْ يُسَمِّ اللَّهُ الزَّانِيَ مُؤْمِناً وَ لَا الزَّانِيَةَ مُؤْمِنَةً وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَيْسَ يَمْتَرِي فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّهُ قَالَ لَا يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَسْرِقُ السَّارِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ خُلِعَ عَنْهُ الْإِيمَانُ
آن هنگام که خداوند به محمد صلی الله علیه و آله و سلم اذن داد که از مکه به مدینه رود، اسلام را بر پنج چیز بنا نمود: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله و سلم بنده و فرستاده اوست. و برپا داشتن نماز و ادای زکات و حج خانه خدا و روزه ماه رمضان . و خداوند [احکام] حدود و تقسیم ارث را بر او نازل نمود و او را از گناهانی که خداوند به موجب آنها آتش را بر مرتکبین آنها واجب ساخته است آگاه نمود. خداوند در مورد قاتل چنین نازل نمود: {و هر کس از روی عمد مؤمنی را بکشد، کیفرش دوزخ است که در آن ماندگار خواهد بود؛ و خدا بر او خشم میگیرد و لعنتش میکند و عذابی بزرگ برایش آماده ساخته است.}(7)
در حالی که خداوند مؤمنی را مورد لعنت قرار نمیدهد. خداوند عزوجل میفرماید: {خدا کافران را لعنت کرده و برای آنها آتش فروزانی آماده کرده است که در آن ماندگار هستند و دوست و یاوری نمییابند.}(8)
چگونه ممکن است [امر قاتل موکول] به مشیت خداوند باشد در حالی که خداوند جهنم را جزای او قرار داده و او را مورد غضب و لعن خود قرار داده است. و خداوند بیان نموده که چه کسانی در کتابش مورد لعن قرار گرفتهاند. و درباره کسی که از روی ستم مال یتیم بخورد چنین نازل نموده است: {کسانی که اموال یتیمان را به ستم میخورند، جز این نیست که آتشی در شکم خود فرو میبرند، و به زودی در آتشی افروخته وارد خواهد شد}(9)
زیرا کسی مال یتیم خورد، در روز قیامت در حالی میآید که آتش در شکمش شعله ور است و زبانه آتش از دهانش خارج میشود تا اینکه تمام حاضران او را میشناسند که او مال یتیم خورده است. و راجع به پیمانه چنین نازل نمود: {وای بر کم فروشان.}(10)
و خداوند «وای» را جز برای کسانی که از آنان به عنوان کافر نام برده، قرار نداده است. خداوند عز و جل فرموده است: {پس وای بر کسانی که کافر شدند از مشاهده روز بزرگ}(11)
و درباره پیمان چنین نازل نمود: {کسانی که پیمان خدا و سوگندهای خود را به بهای ناچیزی میفروشند، آنان را در آخرت بهرهای نیست و خدا روز قیامت با آنان سخن نمیگوید و به ایشان نمینگرد، و پاکشان نمیگرداند و عذابی دردناک خواهند داشت}(12)
و معنای «خلاق» همان بهره است. و کسی که در آخرت بهرهای نداشته باشد، چگونه وارد بهشت می شود؟ و خداوند در مدینه چنین نازل نمود: {مرد زناکار، جز زن زناکار یا مشرک را به همسری نگیرد، و زن زناکار را، جز مرد زناکار یا مشرک به زنی نگیرد، و بر مؤمنان این [امر] حرام گردیده است.}(13)پس خداوند از مرد زناکار و زن زناکار به عنوان مؤمن یاد نکرده است. و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که هیچ یک از اهل علم تردیدی ندارد که آن حضرت چنین فرموده است، فرمود: آن هنگام که مرد زناکار زنا میکند، مؤمن نیست و آن هنگام که دزد دست به دزدی میزند، مؤمن نیست. زیرا که وقتی او این گناه را مرتکب میشود، ایمان از او خلع میگردد
كَخَلْعِ الْقَمِيصِ.
وَ أَنْزَلَ بِالْمَدِينَةِ وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ(1)فَبَرَأَ اللَّهُ مَا كَانَ مُقِيماً عَلَي الْفِرْيَةِ مِنْ أَنْ يُسَمَّي بِالْإِيمَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ(2)وَ جَعَلَهُ اللَّهُ مُنَافِقاً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ(3)وَ جَعَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَوْلِيَاءِ إِبْلِيسَ قَالَ إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ(4)وَ جَعَلَهُ اللَّهُ مَلْعُوناً فَقَالَ إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ(5)وَ لَيْسَتْ تَشْهَدُ الْجَوَارِحُ عَلَي مُؤْمِنٍ إِنَّمَا تَشْهَدُ عَلَي مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيُعْطَي كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا(6).
وَ سُورَةُ النُّورِ أُنْزِلَتْ بَعْدَ سُورَةِ النِّسَاءِ وَ تَصْدِيقُ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَ اللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّي يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا(7)وَ السَّبِيلُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ(8)سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَ فَرَضْناها وَ أَنْزَلْنا فِيها آياتٍ بَيِّناتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ
همچون کنده شدن لباس از تن. و خداوند در مدینه چنین نازل نمود: {و کسانی که نسبت زنا به زنان شوهردار میدهند، سپس چهار گواه نمیآورند، هشتاد تازیانه به آنان بزنید، و هیچگاه شهادتی از آنها نپذیرید، و آنان فاسق هستند . مگر کسانی که بعد از آن [بهتان] توبه کرده و اصلاح شوند که خداوند آمرزنده مهربان است.}(9)
پس تا زمانی که او بر تهمت خود باقی است، خداوند او را از نسبت دادن به ایمان به دور داشته است. خداوند عز و جل میفرماید: {آیا کسی که مؤمن است، همانند کسی است که فاسق است؟ یکسان نیستند.}(10)
و خداوند او را منافق قرار داده است. خداوند عز و جل میفرماید: {همانا منافقان فاسق هستند.}(11)
و خداوند عز و جل او را از پیروان ابلیس قرار داده و فرموده است: {جز ابلیس که از جن بود و از فرمان پروردگارش سرپیچید،}(12)
و خداوند او را مورد لعن خود قرار داده و فرموده است: {کسانی که به زنان پاکدامنِ بیخبر و با ایمان نسبت زنا میدهند، در دنیا و آخرت لعنت شدهاند، و برای آنها عذابی سخت خواهد بود. در روزی که زبان و دستها و پاهایشان، بر ضد آنان برای آنچه انجام میدادند، شهادت میدهند.}(13)
و اندامها بر ضد مؤمن شهادت نمیدهد و تنها بر ضد کسی گواهی میدهد که حکم عذاب برایش مقرر شده باشد. اما مؤمن، نامهاش به دست راستش داده میشود خداوند عز و جل میفرماید: {پس هر کس کارنامهاش را به دست راستش دهند، آنان کارنامه خود را میخوانند و به اندازه نخ هسته خرما به آنها ستم نمیشود.}(14)و سوره نور بعد از سوره نساء نازل شده است و شاهد آن هم این است که خداوند عز و جل در سوره نساء بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین نازل نمود: {و از زنان شما، کسانی که مرتکب زنا میشوند، چهار تن از میان خود بر آنان گواه گیرید؛ پس اگر شهادت دادند، آن زنان را در خانهها نگه دارید تا مرگشان فرا رسد یا خدا راهی برای آنان قرار دهد.}(15)
و راهی که خداوند عز و جل از آن سخن گفته این است: {این سورهای است که آن را نازل نموده و آن را واجب ساختیم و در آن آیاتی روشن نازل کردیم، باشد که شما پند پذیرید. به هر زن زناکار و مرد زناکاری صد تازیانه بزنید، و اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید، در دین خدا، نسبت به آنان دلسوزی نکنید،
وَ لْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(1).
قوله و ذلك أن تعليل لتكلمهم فيه بغير علم لأنهم تكلموا في متشابهه أيضا مع أنه لا يعلم تأويله إلا الله و الراسخون في العلم و المحكم في اللغة المتقن و في العرف يطلق علي ما له معني لا يحتمل غيره و علي ما اتضحت دلالته و علي ما كان محفوظا من النسخ أو التخصيص أو منهما جميعا و علي ما لا يحتمل من التأويل إلا وجها واحدا و المتشابه يقابله بكل من هذه المعاني و قال الراغب المحكم ما لا يعرض فيه شبهة من حيث اللفظ و لا من حيث المعني و المتشابه من القرآن ما أشكل تفسيره لمشابهة غيره إما من حيث اللفظ أو من حيث المعني و قال الفقهاء المتشابه ما لا ينبئ ظاهره عن مراده.
و حقيقة ذلك أن الآيات عند اعتبار بعضها ببعض ثلاثة أضرب محكم علي الإطلاق و متشابه علي الإطلاق و محكم من وجه متشابه من وجه فالمتشابه في الجملة ثلاثة أضرب متشابه من جهة اللفظ فقط و متشابه من جهة المعني فقط و متشابه من جهتهما فالمتشابه من جهة اللفظ ضربان أحدهما يرجع إلي الألفاظ المفردة و ذلك إما من جهة غرابته نحو الأب و يزفون و إما من جهة مشاركة في اللفظ كاليد و العين و الثاني يرجع إلي جملة الكلام المركب و ذلك ثلاثة أضرب ضرب لاختصار الكلام نحو وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامي فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ(2)و ضرب لبسط الكلام نحو لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ(3)لأنه لو قيل ليس مثله شيء كان أظهر للسامع و ضرب لنظم الكلام نحو أَنْزَلَ عَلي عَبْدِهِ الْكِتابَ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً(4)تقديره الكتاب قيما و لم يجعل له عوجا و المتشابه من جهة المعني أوصاف الله تعالي و أوصاف القيامة فإن تلك الصفات لا تتصور لنا إذ كان لا تحصل في نفوسنا صورة ما لم نحسه أو لم يكن من جنس ما نحسه.
و باید گروهی از مؤمنان شاهد کیفر آنها باشند.»(5)
عبارت «و ذلک أنّ» تعلیل است بر اینکه آنها در این مورد بدون علم سخن گفتهاند؛ زیرا آنان در مورد آیات متشابه سخن گفته اند، با اینکه تاویل آن را کسی جز خداوند و راسخان در علم نمی دانند. محکم در لغت به معنای متقن است و در عرف بر سخنی اطلاق می شود که جز یک معنای واحد، احتمال هیچ معنای دیگری در آن نمی رود و بر سخنی اطلاق میشود که دلالت آن واضح باشد و نیز بر سخنی که از نسخ یا تخصیص، و یا از هر دو محفوظ مانده است. سخنی که فقط یک تاویل در بر دارد. و معنای متشابه دقیقا مقابل آن است و به گفته راغب، محکم آن سخنی است که هیچ شبهه ای در آن نمی رود، چه از لحاظ لفظ و چه معنا. و به گفته فقیهان، متشابه سخنی است که از ظاهر آن نمی توان پی به مقصود اصلی اش برد.
و حقیقت این است که آیات وقتی با هم مقایسه می شوند، سه نوع هستند: محکم، متشابه، محکم از جهتی و متشابه از جهت دیگر. متشابه در جمله سه نوع است: متشابه فقط از لحاظ لفظ، متشابه فقط از لحاظ معنا و متشابه هم از لحاظ لفظ و هم از لحاظ معنا. متشابه از لحاظ لفظ دو نوع است: نوع اول مربوط به کلمات مفرد است، که یا از جهت غرابت آن است مثل «الأبّ» و «یزفّون» و یا از جهت مشارکت در لفظ است، مثل «ید» و «عین». و دوم مربوط به جمله است، یعنی کلام مرکب که خود بر سه نوع است: نوع اول برای اختصار کلام مثل آیه شریفه «و إن خفتم ألا تقسطوا فی الیتامی فانکحوا ما طاب لکم»(6)و نوع دیگر برای بسط سخن مثل «لیس کمثله شیء»(7)زیرا اگر گفته می شد: «لیس مثله شیء»، برای شنونده واضح تر بود و نوع دیگر برای نظم بخشیدن به کلام مثل «أنزل علی عبده الکتاب و لم یجعل له عوجا قیما»(8)
معنای آن این است که کتاب را راست و استوار گردانید و هیچ انحرافی در آن قرار نداد. و متشابه از جهت معنا، اوصاف خداوند متعال و اوصاف قیامت است. زیرا این صفات برای ما قابل تصور نیست زیرا آن را تجربه نکرده ایم یا از جنس چیزهایی که ما تجربه کرده ایم نبوده است.
و المتشابه من جهة المعني و اللفظ جميعا خمسة أضرب الأول من جهة الكمية كالعموم و الخصوص نحو فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ(1)و الثاني من جهة الكيفية كالوجوب و الندب نحو فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ و الثالث من جهة الزمان كالناسخ و المنسوخ نحو اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ(2)و الرابع من جهة المكان و الأمور التي نزلت فيها نحو لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها(3)و قوله عز و جل إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ(4)فإن من لا يعرف عادتهم في الجاهلية يتعذر عليه معرفة تفسير هذه الآية و الخامس من جهة الشروط التي بها يصح الفعل أو يفسد كشروط الصلاة و النكاح و هذه الجملة إذا تصورت علم أن كل ما ذكره المفسرون في تفسير المتشابه لا يخرج عن هذه التقاسيم نحو قول من قال المتشابه الم و قول قتادة المحكم الناسخ و المتشابه المنسوخ و قول الأصم المحكم ما أجمع علي تأويله و المتشابه ما اختلف فيه.
ثم جميع المتشابه علي ثلاثة أضرب ضرب لا سبيل للوقوف عليه كوقت الساعة و خروج دابة الأرض و كيفية الدابة و نحو ذلك و ضرب للإنسان سبيل إلي معرفته كالألفاظ الغريبة و الأحكام المغلقة و ضرب متردد بين الأمرين يجوز أن يختص بمعرفة حقيقته بعض الراسخين في العلم و يخفي علي من دونهم و هو الضرب المشار إليه بقوله صلي الله عليه و آله في علي عليه السلام اللهم فقهه في الدين و علمه التأويل و إذا عرفت هذه الجملة علم أن الوقوف علي قوله إلا الله و وصله بقوله و الراسخون في العلم جائزان و أن لكل واحد منهما وجها حسب ما يدل عليه التفصيل المتقدم انتهي(5).
قوله تعالي مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ قيل أي أحكمت عباراتها بأن حفظت عن الإجمال هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ أي أصله يرد إليها غيرها وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ
و متشابه هم از جهت معنا و لفظ، پنج نوع است: نوع اول از جهت کمیت است مثل عموم و خصوص. مثل: «اقتلوا المشرکین»(6)و نوع دوم از جهت کیفیت است مثل وجوب و ندب: «فانکحوا ما طاب لکم من النساء». و نوع سوم از جهت زمان است مثل ناسخ و منسوخ. مثل: «اتقوا الله حق تقاته»(7)
و نوع چهارم از جهت مکان است و شرایطی که آیه در آن نازل شده است. مثل «لیس البر بأن تأتوا البیوت من ظهورها»(8)
و هم چنین: «إنما النسیء زیادة فی الکفر».(9)پس هر کس که آداب و رسوم اعراب جاهلی را نداند، درک تفسیر این آیه برای او ممکن نیست. و پنجم از جهت شروطی است که درستی و نادرستی عمل به آن وابسته است. مانند شروط نماز و ازدواج و با در نظر گرفتن این تقسیمات می توان گفت که هر آنچه را که مفسرین در تفسیر متشابه گفته اند، از این تقسیمات خارج نیست. مثل سخن کسی که گفت: متشابه «الم» است و قتاده که گفت: محکم همان ناسخ، و متشابه همان منسوخ است. و اصم که گفت: محکم سخنی است که همه بر تاویلش اجماع دارند و متشابه عکس آن است، یعنی سخنی که در تاویلش اختلاف نظر وجود دارد.
سپس همه متشابهات به سه نوع تقسیم می شوند: نوعی که هیچ راهی در توضیح و تفسیر آن وجود ندارد، مثل زمان رسیدن قیامت و خروج جانور از زمین و وضعیت این جانور و امثال آن. و نوع دیگر که برای انسان قابل فهم است، مثل کلمات عجیب و غریب و احکام سخت و دشوار و نوع دیگر، چیزی بین این دو است که ممکن است فقط برخی از علمای بزرگ از عهده فهم آن برمی آیند و بر پایین دستان آنان مخفی خواهد بود و آن همان نوعی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در سخن خود راجع به علی علیه السلام فرمود که خداوندا، او را در امر دین فقیه گردان و به او علم تاویل را بیاموز. و اگر معنای این جمله را بفهمی روشن می شود که وقف بر قرائت اینکه خداوند فرمود: {فقط خدا} و و نیز وصل آن با جمله: {و راسخان در علم}، هر دو جایز است. و هر یک از دو صورت، بر حسب توضیحی که گذشت، موجه و صحیح است.(10)
این سخن خداوند متعال که فرمود: «منه آیات محکمات»، گفته شده بدین معناست که به عبارات آن استحکام بخشیده تا از گزند اجمال در امان بماند. «هن أم الکتاب» یعنی این آیات، اصل کتاب خداوند، قرآن هستند و مرجع همه آیات دیگرند. و «أخر متشابهات»
قيل أي محتملات لا يتضح مقصودها إلا بالفحص و النظر ليظهر فيها فضل العلماء الربانيين في استنباط معانيها و ردها إلي المحكمات و ليتوصلوا بها إلي معرفة الله و توحيده و أقول بل ليعلموا عدم استقلالهم في علم القرآن و احتياجهم في تفسيره إلي الإمام المنصوب من قبل الله و هم الراسخون في العلم وَ رَوَي الْعَيَّاشِيُّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمُحْكَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ فَقَالَ الْمُحْكَمُ مَا يُعْمَلُ بِهِ وَ الْمُتَشَابِهُ مَا اشْتَبَهَ عَلَي جَاهِلِهِ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي: وَ الْمُتَشَابِهُ الَّذِي يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضاً وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي: فَأَمَّا الْمُحْكَمُ فَتُؤْمِنُ بِهِ وَ تَعْمَلُ بِهِ وَ تَدِينُ بِهِ وَ أَمَّا الْمُتَشَابِهُ فَتُؤْمِنُ بِهِ وَ لَا تَعْمَلُ بِهِ(1).
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ أي ميل عن الحق كالمبتدعة فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ فيتعلقون بظاهره أو بتأويل باطل ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ أي طلب أن يفتنوا الناس عن دينهم بالتشكيك و التلبيس و مناقضة المحكم بالمتشابه وَ فِي مَجْمَعِ الْبَيَانِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّ الْفِتْنَةَ هُنَا الْكُفْرُ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ أي و طلب أن يأولوه علي ما يشتهونه وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ الذي يجب أن يحمل عليه إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ الذين تثبتوا و تمكثوا فيه.
قد مر الكلام منا في تأويل هذه الآية في كتاب الإمامة في باب أن الراسخين في العلم هم الأئمة عليهم السلام(2).
قوله عليه السلام فالمنسوخات من المتشابهات كأن هذا الكلام تمهيد لما سيأتي من اختلاف الإيمان المأمور به في مكة قبل الهجرة و في المدينة بعدها و اختلاف التكاليف فيهما كما و كيفا ردا علي من استدل ببعض الآيات علي أن الإيمان نفس الاعتقاد بالتوحيد و النبوة فقط بلا مدخلية للأعمال أو الولاية فيه بأن تلك الآيات أكثرها نزلت في مكة و كان الإيمان فيها نفس الاعتقاد بالشهادتين أو التكلم بهما ثم نسخ ذلك في المدينة بعد وجوب الواجبات و تحريم المحرمات
گفته شده یعنی آیاتی که در معنای آنها احتمال وجود دارد و منظور و مراد آن تنها با تحقیق و بحث آشکار می گردد تا در آن فضیلت عالمان ربانی که معانی آن را استنباط کنند و آن را به آیات محکمات ارجاع دهند و از طریق آن به معرفت خداوند و توحید او برسند، آشکار گردد.
و می گویم: همچنین برای این است که بدانند آنها به تنهایی نمی توانند قرآن را بدانند و باید در تفسیر آن از امامی که خداوند او را به امامت برگزیده است کمک بگیرند و آنها همان راسخان در علم هستند.
و در تفسیر عیاشی از امام صادق علیه السلام نقل است که از او پیرامون محکم و متشابه سوال شد، حضرت فرمود: محکم آن چیز است که بدان عمل میشود و متشابه آن چیزی است که معنایش بر جاهلان مشتبه می گردد.
و در روایتی دیگر آمده است که متشابه آیاتی است که بخشی از آن به بخشی دیگر به یکدیگر شبیه هستند.
و در روایتی دیگر آمده است که محکمات، آیاتی هستند که به آن ایمان آورده می شود و بدان عمل می شود و بدان متدین میشوند، اما متشابهات آیاتی است که به آن ایمان آورده میشود اما عمل نمیشود.(3)
«فأما الذین فی قلوبهم زیغ» یعنی انحراف از حق، مانند بدعت گذاران. «فیتبعون ما تشابه منه» یعنی به ظاهر آیات و یا به تاویل باطل آن اکتفا می کنند «ابتغاء الفتنة» یعنی در پی این هستند که با تردید انداختن در دل مردم و نقض کردن محکمات با متشابهات، آنها را از دین خود خارج کنند.
در مجمع البیان از امام صادق علیه السلام نقل است که منظور از فتنه در اینجا کفر است.
و «ابتغاء تأویله» یعنی می خواهند آن را طبق میل خود تاویل کنند. «و ما یعلم تأویله» یعنی معنای درست و قطعی آن را نمی داند کسی «إلا الله و الراسخون فی العلم» خداوند و علمای برجسته. یعنی کسانی که در این آیات تامل و تفکر بسیار دارند .
پیش از این در کتاب امامت، پیرامون تاویل این آیه سخن گفتیم، در باب آنکه راسخان در علم همان ائمه دین علیهم السلام هستند.
این سخن حضرت علیه السلام که فرمود: «المنسوخات من المتشابهات»، گویا پیش درآمدی است برای مطالبی که در مورد ایمانی می آید که در مکه قبل از هجرت و مدینه بعد از هجرت دستور داده شده بود و در مورد آن و تکالیف آن، چه از نظر کمّی و چه از نظر کیفی اختلاف نظر وجود داشت و این در پاسخ به کسانی است که به بعضی آیات استدلال کرده اند که ایمان، فقط اعتقاد به توحید و نبوت است و عمل و ولایت در آن اثری ندارد. استدلال ایشان به این است که اکثر آیات مربوط به آن، در مکه نازل شده است و ایمان در مکه تنها همین بوده که به شهادتین اعتقاد داشته باشی و آن را با زبان اقرار کنی. مدتی بعد پس از آنکه فریضه هایی واجب گشت و احکامی حرام اعلام شد
و نصب الوالي و الأمر بولايته و يحتمل أن لا يكون ذلك من قبيل النسخ و يكون ذكر النسخ لبيان عجزهم عن فهم معاني الآيات و خطائهم في الاستدلال بها كما أنهم لا يعرفون الناسخ من المنسوخ و يستدلون بالآيات المنسوخة علي الأحكام مع عدم علمهم بنسخها و عد المنسوخات التي لا يعلم نسخها من المتشابهات فالمنسوخة أخص مطلقا من المتشابهة.
و لما كان المحكم غير المتشابه و الناسخ غير المنسوخ و نقيض الأخص أعم من نقيض الأعم غير الأسلوب في الفقرة الثانية فقال و المحكمات من الناسخات للإشارة إلي ذلك و تسمية غير المنسوخ مطلقا ناسخا إما علي التوسع و إطلاق لفظ الجزء علي الكل أو لكونها ناسخة للشرائع السالفة أو للإباحة الأصلية التي كانوا متمسكين بها قبلها و يمكن حمل الناسخ علي معناه و حمل الكلام علي القلب بأن يكون الناسخ أيضا أخص من المحكم و لا فساد فيه لعدم انحصار الآيات حينئذ في الناسخة و المنسوخة.
و قيل لما كان بعض المحكمات مقصور الحكم علي الأزمنة السابقة منسوخا بآيات أخر و نسخها خافيا علي أكثر الناس فيزعمون بقاء حكمها صارت متشابهة من هذه الجهة و لهذا قال عليه السلام فالمنسوخات من المتشابهات و في بعض النسخ من المشتبهات و إنما غير الأسلوب في أختها لأن المحكم أخص من الناسخ من وجه بخلاف المتشابه فإنه أعم من المنسوخ مطلقا انتهي و فيه أن كون المتشابه أعم من مطلق المنسوخ مطلقا لا وجه له إلا أن يخص بمنسوخ لم يعلم نسخه كما أومأنا إليه و قيل الظاهر أن الفاء للتفسير لزيادة تفظيع حالهم بأنهم يتبعون المنسوخات و المتشابهات دون المحكمات و الناسخات لأن المنسوخات من باب المتشابهات في التشابه إذ يشتبه عليهم ثباتها و بقاؤها و المحكمات من قبيل الناسخات في الثبات و البقاء فإذا اتبعوا المتشابهات اتبعوا المنسوخات لأنهما من باب واحد و إذا اتبعوا المنسوخات لم يتبعوا الناسخات و إذا لم يتبعوا الناسخات لم يتبعوا المحكمات لأنهما أيضا من باب واحد.
و والی منصوب شد و مردم دستور گرفتند که به ولایت او پایبند باشند، این آیه در مدینه نسخ شد و احتمال دارد که این مساله در باب نسخ وارد نباشد و او نسخ را ذکر کرد تا ناتوانی آنان را از فهم معانی آیات نشان دهد و همچنین اشتباهات آنان را در استدلال به آن نشان دهد. همان طوری که آنان توانایی تشخیص ناسخ و منسوخ را از یکدیگر ندارند و با آیات منسوخه بر احکام دلالت می کنند با اینکه به نسخ آن علم ندارند و منسوخاتی را که از نسخ آگاه نیستند، در زمره متشابهات برشمرده. اما باید دانست که منسوخات اخص مطلق از متشابهات است.
و از آنجایی که محکمات غیر از متشابهات و نواسخ غیر از منسوخات هستند، و نقیض اخص از نقیض اعم، اعم است، او در فقره دوم شیوه خود را تغییر داد و فرمود: محکمات جزء ناسخات است برای اشاره به همین، و اینکه هر چیزی به جز منسوخ را ناسخ نامید، یا از باب مجاز است یا از باب اطلاق لفظ جزء بر کل، یا به این دلیل که ناسخ شریعت های پیشین است یا برای اصل اباحه که قبل از آن بدان تمسک میکردند. و می توان ناسخ را بر معنای خودش حمل کرد و کلام را بر قلب و دگرگونی در آن حمل کرد؛ یعنی بگوییم: ناسخ نیز اخص از محکم است و هیچ خطایی در این رای نیست. به دلیل اینکه در آن زمان، آیات در ناسخ و منسوخ منحصر نبوده است.
و گفته شده است: از آنجایی که حکم بعضی از آیات محکم فقط در زمان گذشته حاکم بوده است و با آیات دیگر منسوخ شده است، و نسخ آن بر اکثر مردم پوشیده بوده است و آنها گمان می کردند که حکم آن آیه همچنان باقی است، پس از این جهت متشابه گشته است و امام علیه السلام به این دلیل فرموده است که منسوخات از متشابهات است و در بعضی نسخه ها «مشتبهات» آمده است. و در نظیر آن شیوه را به این دلیل تغییر داد که محکم از جهتی اخص از ناسخ است، بر خلاف متشابه که کلا اعم از منسوخ است. پایان. اشکال این سخن این است که متشابه، مطلقا اعم از منسوخ است هیچ دلیلی ندارد جز آنکه به منسوخی اختصاص داده شود که نسخ آن بر ما پوشیده است، چنانچه پیش از این به آن اشاره کردیم و گفته شده است: ظاهرا که فاء، تفسیریه است و برای نشان دادن شدت بدی احوال کسانی بوده است که از منسوخات و متشابهات پیروی می کنند و به ناسخات و محکمات اهمیت نمی دهند. زیرا در منسوخات نیز مانند متشابهات، تشابه وجود دارد زیرا ثبات و بقای آن بر آنها مشتبه می گردد. اگر آنها از متشابهات پیروی کنند، از منسوخات نیز پیروی می کنند. زیرا این دو از یک باب است. و اگر از منسوخات پیروی کنند، از ناسخات پیروی نکرده اند و وقتی از نواسخ پیروی نکنند از محکمات هم پیروی نکرده اند، زیرا آن دو نیز از یک باب است.
قوله عليه السلام إن الله عز و جل بعث نوحا هذا شروع في المقصود و حاصله أن الإيمان في بداية بعثة كل رسول كان مجرد التصديق بالتوحيد و الرسالة و من مات عليه حينئذ كان مؤمنا و وجبت له الجنة فلما استجابوا لهم ذلك و كثرت أتباعهم وضعوا أعمالا و شرائع و أوجبوها عليهم و أوعدوا علي تركها النار فصارت تلك الأعمال أجزاء للإيمان.
فأول أولي العزم من الأنبياء كان نوحا عليه السلام فحين بعثه أمرهم أولا بالتوحيد و الإقرار بنبوته فقط و كان ذلك الإيمان حيث قال في سورة نوح إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلي قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ(1)أي مخلصا من غير شرك وَ اتَّقُوهُ أي اتقوا عذابه الذي قرره علي الشرك وَ أَطِيعُونِ فيما آمركم به و أذعنوا لنبوتي فلم يذكر فيما أنذرهم به إلا هذين الأمرين ثم دعاهم أي ثم بعد ذلك استمر علي هذه الدعوة زمانا طويلا فكانت دعوته منحصرة في التوحيد و نفي الشريك و كان قبولهم ذلك منه مستلزما للإذعان بنبوته.
ثم بعث الأنبياء أي ثم بعث سائر أولي العزم في أول بعثتهم علي هذا الأمر فقط إلي أن انتهت سلسلة أولي العزم و سائر الأنبياء إلي محمد صلي الله عليه و آله فكان صلي الله عليه و آله في أول بعثته بمكة يدعوهم إلي التوحيد و ما يتبعه من الإقرار بالنبوة بل المعاد أيضا فإنه أيضا من الأمور التي نزلت الآيات المشتملة علي التهديدات العظيمة فيها قبل الهجرة فالمراد جميع أصول الدين سوي الإمامة و ذكر التوحيد علي المثال أو علي أن الإقرار به مستلزم للإقرار بسائر الأصول و يؤيده قوله عليه السلام بعد ذلك الإقرار بما جاء به من عند الله.
قوله عليه السلام و قال أي في سورة الشوري و هي مكية علي ما ذكره المفسرون إلا قوله وَ الَّذِينَ اسْتَجابُوا وَ الَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ إلي قوله لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ(2)عن الحسن و علي قول ابن عباس و قتادة إلا أربع آيات منها نزلت
سخن امام علیه السلام که فرمود: خداوند عز و جل نوح را مبعوث کرد، آغازی بود برای رسیدن به هدف و نتیجه آن این بود که ایمان در آغاز امر بعثت هر پیامبری، فقط تصدیق به توحید و رسالت بود و هر کس که بر این اعتقاد از دنیا میرفت، مومن بود و بهشت بر او واجب می شد و هنگامی که مردم از این دعوت آنها استقبال کردند و پیروان آنها زیاد شد، اعمال و شریعت هایی وضع کردند و انجام آن را بر مردم واجب کردند و گفتند که اگر مردم آن را ترک کنند، جهنم نصیب آنها می شود. پس این اعمال جزیی از ایمان گشت .
اولین از پیامبران اولوا العزم، نوح علیه السلام بود. هنگامی که خداوند او را مبعوث کرد، اول فقط مردم را به توحید و اقرار به نبوتش دستور داد و آن ایمان همان بود که در سوره نوح آمده است: {ما نوح را به سوی قومش فرستادیم و گفتیم: «قوم خود را انذار کن پیش از آنکه عذاب دردناک به سراغشان آید!» گفت: «ای قوم! من برای شما بیمدهنده آشکاری هستم، که خداوند را بپرستید}(3)یعنی به دور از شرک «و اتقوه» یعنی بترسید از عذابش که بر شرک بر شما مقرر داشته. «و أطیعون» در آنچه که به شما دستور میدهم و به نبوت من ایمان بیاورید. نوح در هشدارهای خود به مردم فقط همین دو مورد را ذکر کرد، سپس از آنها دعوت کرد. یعنی سپس بعد از آن، دعوت خود را برای مدت زمان طولانی ادامه داد و دعوت او فقط در توحید و نفی شرک منحصر بود و اینکه آنها این را از او پذیرفتند، مستلزم آن بود که نبوت او را نیز تصدیق کنند.
«ثم بعث الانبیاء» یعنی سپس سایر پیامبران اولوالعزم را مبعوث کرد و آنها در آغاز بعثت، تنها همین یک ماموریت را داشتند، تا اینکه سلسله پیامبران اولوالعزم و دیگر پیامبران به پایان رسید و نوبت به محمد صلی الله علیه و آله و سلم رسید. حضرت، در آغاز بعثت خود در مکه مردم را به توحید و آنچه در پی توحید میآید، یعنی تصدیق نبوت و معاد فرا می خواند. معاد نیز از اموری است که آیات مشتمل بر تهدیدات بسیاری قبل از هجرت در مورد آن نازل شده است. پس مراد، همه اصول دین به جز امامت است. و توحید را به عنوان مثال ذکر کرد یا به این دلیل که اقرار به آن، مستلزم اقرار به سایر اصول است و قول امام علیه السلام که فرمود: پس از آن اقرار به آنچه از نزد خدا آورده است، قرار دارد، موید آن است.
سخن امام علیه السلام که فرمود: «و قال» یعنی در سوره شوری که بنا به گفته مفسران همه آیاتش در مکه نازل شده است، به جز این آیه: «و الذین استجابوا» و «الذین إذا أصابهم» تا آنجا که میفرماید: «لا یحب الظالمین»(4)
که این امر از حسن نقل شده، و بنا بر سخن ابن عباس و قتاده همه آیات این سوره به جز چهار آیه آن در
بالمدينة قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إلي قوله لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ(1)و علي التقادير الآيات المذكورة(2)مكية و الاستشهاد بالآية لأن الدين المشترك بين جميع الأنبياء هي الأصول الدينية التي لا تختلف باختلاف الشرائع مع أن قوله سبحانه كَبُرَ عَلَي الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ يشعر بأن الدين في ذلك الوقت كانت التوحيد و نفي الشرك مع الإقرار بالنبوة لقوله تعالي اللَّهُ يَجْتَبِي .
قال الطبرسي رحمه الله شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّي بِهِ نُوحاً أي بين لكم و نهج و أوضح من الدين و التوحيد و البراءة من الشرك ما وصي به نوحا وَ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أي و هو الذي أوحينا إليك يا محمد وَ هو ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسي وَ عِيسي ثم بين ذلك بقوله أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ و إقامة الدين التمسك به و العمل بموجبه و الدوام عليه و الدعاء إليه وَ لا تَتَفَرَّقُوا أي لا تختلفوا فِيهِ و ائتلفوا فيه و اتفقوا و كونوا عباد الله إخوانا كَبُرَ عَلَي الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ من توحيد الله و الإخلاص له و رفض الأوثان و ترك دين الآباء لأنهم قالوا أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً و قيل معناه ثقل عليهم و عظم اختيارنا لك بما تدعوهم إليه و تخصيصك بالوحي و النبوة دونهم اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ أي ليس لهم الاختيار لأن الله يصطفي لرسالته من يشاء علي حسب ما يعلم من قيامه بأعباء الرسالة و قيل معناه الله يصطفي من عباده لدينه من يشاء وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ أي و يرشد إلي دينه من يقبل إلي طاعته أو يهدي إلي جنته و ثوابه من يرجع إليه بالنية و الإخلاص(3).
قوله عليه السلام فمن آمن مخلصا أي بقلبه و لسانه دون لسانه فقط و لم يخلطه بشرك و ذلك أن الله كأنه إشارة إلي إدخاله الجنة بمجرد الشهادة و الإقرار و إن لم يعمل من الطاعات شيئا و لم يترك سائر المحرمات لأنه كان
مدینه نازل شده است: «قل لا أسئلکم علیه أجرا» تا آنجا که میفرماید: «لهم عذاب شدید»(4)
و بنا بر همه فروض آیات محل بحث مکی هستند. و استشهاد به این آیه به این دلیل بوده است که دین مشترک بین همه پیامبران، همان اصول دینی است که با وجود اختلاف ادیان باز هم در همه شریعت ها یکسان است. با اینکه خداوند متعال فرمود: «کبر علی المشرکین ما تدعوهم إلیه» این آیه نشان می دهد که دین در آن زمان شامل توحید، نفی شرک و اقرار به نبوت می شده است. زیرا خداوند فرمود: «الله یجتبی».
طبرسی رحمه الله میگوید: «شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا» یعنی روشن گشت برای شما و واضح گشت از امر دین و توحید و برائت از شرک، آنچه که به نوح وصیت فرمود. «و الذی أوحینا إلیک» یعنی و آن چیزی است که به تو وحی کردیم ای محمد و آن، «ما وصینا به إبراهیم و موسی و عیسی» سپس آن را با این سخن خود توضیح داد: «أن أقیموا الدین» و اقامه دین یعنی چنگ زدن به آن و عمل به واجباتش و استمرار بر آن و دعوت کردن به سوی آن «و لا تتفرقوا» یعنی در امر دین با یکدیگر اختلاف نورزید «فیه» و در آن توافق نظر داشته باشید و ای بندگان خدا با یکدیگر برادر باشید. «کبر علی المشرکین ما تدعوهم إلیه» از توحید خداوند و اخلاص برای او و نپرستیدن بت ها و نپذیرفتن دین پدران. زیرا آنها گفتند «أ جعل الآلهة إلها واحدا» و گفته شده که معنای آن بر آنها سنگین بود و اینکه ما تو را انتخاب کردیم تا دعوت کننده آنها باشی و اینکه تنها تو را به وحی و نبوت اختصاص دادیم. «الله یجتبی إلیه من یشاء» یعنی آنها اختیاری ندارند، زیرا خداوند بر مبنای آنچه که می داند که او از عهده آن برمی آید یا نه، هر که را بخواهد برای رسالتش برمی گزیند و گفته شده است: معنای آن این است که خداوند از بین بندگانش هر که را بخواهد، برای دین خود برمی گزیند. «و یهدی إلیه من ینیب» یعنی و هر کس که او را عبادت کند، به سوی دینش هدایت می کند یا هر کس را که با نیت و اخلاص به سوی او بازگردد، به سوی بهشت و ثوابش هدایت می کند.(5)
سخن امام علیه السلام که فرمود:« فمن آمن مخلصا» یعنی هر کس که با قلب و زبانش، و نه فقط با زبانش. «و ذلک أن الله» گویا خداوند با این سخن به این موضوع اشاره کرده است که تنها با شهادت و اقرار او را به بهشت وارد می کند، حتی اگرچه طاعتی نداشته باشد و محرمات را ترک نکرده باشد. زیرا او در آن
بذلك مؤمنا في ذلك الزمان و إدخال المؤمن النار ظلم و ذلك أن الله المشار إليه بذلك إما عدم تعذيب من ترك العمل بالنار أو أنه إن لم يدخله الجنة و أدخله النار كان ظالما.
و هذا الكلام يحتمل وجهين أحدهما أن تكون المعاصي التي نهي عنها في مكة من المكروهات و يكون النهي عنها نهي تنزيه و الطاعات التي أمر بها فيها من المستحبات فالتعليل حينئذ ظاهر لأن التعذيب علي ترك المستحبات و فعل المكروهات في الآخرة ظلم و ثانيهما أن يكون النهي عن المعاصي نهي تحريم و الأمر بالطاعات أمر وجوب لكن لم يوعد علي فعل المعاصي و ترك الطاعات النار و لم يغلظ فيهما و إنما أوعد النار علي الشرك و الإخلال بالعقائد و إنكار النبوة و المعاد فهي كانت بمنزلة الفرائض و الكبائر و غيرها بمنزلة الصغائر و سائر الواجبات و قد أوجب الله تعالي علي نفسه لسعة كرمه و رحمته أن لا يؤاخذ مجتنب الكبائر بفعل الصغائر فلو عذبهم بها كان ظلما من حيث الإخلال بما أوجب علي نفسه من العفو عنهم.
أو يقال التعذيب بالنار مع ترك الإيعاد بها ظلم أو يقال التعذيب بالنار العظيم الأليم أبدا أو مدة طويلة بمحض النهي من غير تهديد و وعيد و تغليظ لا سيما ممن كملت قدرته و وسعت رحمته ظلم أو يقال اللطف علي الله تعالي واجب و أعظم الألطاف التهديد و الوعيد بالنار فتركه ظلم أو يقال أطلق الظلم علي خلاف الأولي مجازا و الكل مبني علي أن الأعمال و التروك التي هي أجزاء الإيمان إنما هي ما يستحق بتركه الدخول في النار و في مكة سوي العقائد لم تكن كذلك و لما شرع في المدينة شرائع و جعل فيها فرائض و كبائر يستحق بترك الأولي و فعل الثانية دخول النار جعلتا من أجزاء الإيمان.
جعل لكل نبي إشارة إلي قوله تعالي في المائدة و هي مدنية لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً قال البيضاوي(1)شِرْعَةً شريعة و هي الطريقة إلي الماء
زمان به آن ایمان داشته است و داخل کردن مومن به جهنم ظلم است و خداوند از این طریق یا اشاره به این موضوع داشته است که انسان به واسطه ترک عمل با آتش عذاب نمی شود و یا اینکه اگر او را به بهشت وارد نکند و به جهنم وارد کند، ظالم است.
و این سخن بر دو وجه قابل حمل است: یکی از آن دو وجه این است که گناهانی که خداوند در مکه از آن نهی فرمود، جزء مکروهات است و نهی از آن به منظور تنزیه بوده است و طاعاتی که به آن دستور داده است، از مستحبات است، پس دلیل آن آشکار است. زیرا عذاب به خاطر ترک مستحبات و انجام مکروهات در آخرت ظلم است ودوم این است که نهی از انجام گناه، نهی تحریم است و دستور به طاعات، دستور وجوب است. اما تهدید به آتش، به دلیل انجام گناه و ترک طاعات نبوده است و در آن شدت به خرج نداده است. بلکه تهدید به آتش به دلیل شرک و عقاید مشرکانه و انکار نبوت و معاد بوده است که به منزله اعمال واجب و گناهان کبیره است و سایر موارد به منزله گناهان صغیره و سایر واجبات است. و خداوند متعال به دلیل گستردگی کرم و رحمتش، بر خود واجب گردانیده است که کسی را که گناه کبیره ای ندارد به خاطر گناهان صغیره اش عذاب نکند. و اگر آنها را به این دلیل عذاب کند، ظالم است. چرا که بر خود واجب کرده بود که آنها را ببخشد.
یا می توان گفت که عذاب با آتش، با عدم تهدید به آن، ظلم است. یا گفته می شود که عذاب همیشگی و دردناک با آتش، ابدی است یا برای یک مدت زمان طولانی است. و این فقط به خاطر نهی بوده، بدون تهدید و اعمال خشم و شدت، انجام این عمل به خصوص از سوی کسی که قدرتش به کمال رسیده و رحمتش گسترده است، ظلم است. یا گفته می شود که لطف بر خداوند متعال واجب است و بزرگترین الطاف، تهدید به آتش جهنم است و ترک آن ظلم است. یا گفته می شود که ظلم را اطلاق کرده است بر ترک اولی بر سبیل مجاز. و همه این ها بر مبنای آن است که فقط انجام و ترک اعمالی که اجزای ایمان است، موجب استحقاق ورود به آتش جهنم است و در مکه نیز ملاک فقط عقیده بوده است. و هنگامی که در مدینه احکام وضع شد و واجبات و گناهان کبیره تعیین گردید، انسان با ترک مورد اول، مستحق عذاب آتش می گردد و با انجام مورد دوم به جهنم وارد می شود و این دو از اجزای ایمان قرار داده شده است.
«جعل لکلّ نبیّ»، به سخن خداوند متعال در سوره مائده - که یک سوره مدنی است - اشاره دارد: «لکل جعلنا منکم شرعة و منهاجا» بیضاوی(2)
گفته است «شرعة» به معنای شریعت و دین است و این کلمه به معنای راهی است که به آب ختم می شود.
شبه بها الدين لأنه طريق إلي ما هو سبب الحياة الأبدية و قرئ بفتح الشين وَ مِنْهاجاً و طريقا واضحا في الدين من نهج الأمر إذا وضح و استدل به علي أنا غير متعبدين بالشرائع المتقدمة انتهي.
و قال الراغب الشرع نهج الطريق الواضح يقال شرعت له طريقا و الشرع مصدر ثم جعل اسما للطريق النهج فقيل له شرع و شرعة و شريعة و استعير ذلك للطريقة الإلهية من الدين قال تعالي لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً(1)فذلك إشارة إلي أمرين أحدهما ما سخر الله تعالي عليه كل إنسان من طريق يتحراه مما يعود إلي مصالح عباده و عمارة بلاده و ذلك المشار إليه بقوله وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا(2)الثاني ما قيض له من الدين و أمره به ليتحراه اختيارا مما يختلف فيه الشرائع و يعترضه النسخ و دل عليه قوله ثُمَّ جَعَلْناكَ عَلي شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْها(3)قال ابن عباس الشرعة ما ورد به القرآن و المنهاج ما ورد به السنة و قوله شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّي بِهِ نُوحاً الآية فإشارة إلي الأصول التي تتساوي فيها الملل و لا يصح عليها النسخ كمعرفة الله و نحو ذلك من نحو ما دل عليه قوله وَ مَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ(4)قال بعضهم سميت الشريعة شريعة تشبيها بشريعة الماء من حيث إن من شرع فيها علي الحقيقة المصدوقة روي و تطهر قال و أعني بالري ما قال بعض الحكماء كنت أشرب فلا أروي فلما عرفت الله رويت بلا شرب و بالتطهر ما قال تعالي إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً(5)انتهي.
و الشرعة و المنهاج متقاربان في المعني كما أن اللفظين اللذين فسرهما عليه السلام بهما أيضا متقاربان فيحتمل أن يكونا تفسيرين لكل منهما أو يكون
دین به آن تشبیه شده است زیرا راهی است به سوی آنچه که موجب حیات ابدی است و به فتح شین هم خوانده شده است. و «منهاجا» به معنای راه روشن و آشکار در دین است، «منهاج» از «نهج الأمر» گرفته شده، یعنی واضح گشت. و با آن چنین استدلال کرده که ما پیرو شریعت های پیشین نیستیم. پایان.
و به گفته راغب، «الشرع» به معنای پیمودن راه روشن و آشکار است. میگویند: «شرعت له طریقا». و شرع در ابتدا مصدر بوده و پس از آن به عنوان یک اسم برای راه به کار رفته است. و به آن «شرع و شرعة و شریعة» گفته شده است. و این کلمه برای راه الهی دینی استعاره گرفته شده است. خداوند متعال فرمود: «لکل جعلنا منکم شرعة و منهاجا.»(6)این موضوع به دو چیز اشاره دارد: یکی راه هایی است که خداوند متعال آن را برای هر انسانی مسخر فرموده، راه هایی که آن را میپیمایند و به نفع بندگانش و آبادسازی شهرهایش است و با این سخن خود به آن اشاره کرده است: {و بعضی را بر بعضی برتری دادیم تا یکدیگر را مسخر کرده کنند}(7)و دوم، امور دین است که بر انسان نهاده شده تا انسان ها را در انتخاب آن آزاد گذارد، به خاطر اختلافی که شریعت ها با هم دارند و بر آن نسخ وارد شده است و بر این آیه دلالت می کند: {سپس تو را بر شریعت و آیین حقّی قرار دادیم؛ از آن پیروی کن}(8)
به گفته ابن عباس، «شرعۀ» آن چیزی است که قرآن آورده و «منهاج» آن چیزی است که سنت آن را آورده است. و این آیه: «شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا»، به اصولی اشاره دارد که در همه ادیان مشترک است و نسخ نمی پذیرد؛ مانند شناخت خداوند و امثال آنکه این آیه بر آن دلالت می کند: «و من یکفر بالله و ملائکته و کتبه و رسله و الیوم الآخر»،(9)
برخی از مفسران گفتهاند: که علت نامگذاری شریعۀ به این نام، به این دلیل بوده است که به شریعه آب تشبیه شده است. و وجه تشابه در آن این بوده که هر کس به قصد دستیابی به حقیقت تصدیق شده به آن وارد شود، سیراب می گردد و طاهر می شود. فرمود: و منظور من از سیراب شدن، چیزی است که برخی از حکیمان گفته اند: هر چه می نوشیدم سیراب نمی شدم تا اینکه به شناخت خداوند رسیدم و بدون نوشیدن سیراب شدم. و مراد از طهارت، سخن خداوند است که می فرماید: «إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهرکم تطهیرا.»(10)
شرعۀ و منهاج معنای نزدیک به هم دارند و دو لفظی که امام علیه السلام این دو کلمه را به آن تفسیر کرد، نیز نزدیک به هم هستند. و احتمال دارد که این دو کلمه هر دو تفسیر هر کدام از آنها باشد یا صنعت
علي اللف و النشر فعلي الأول أطلق علي أعمال الدين و أحكامه الشرعة لإيصالها العامل بها إلي الحياة الأبدية و التطهر من الأدناس الردية و المنهاج لأنها كالطريق الواضح الموصل إلي المقصود من الجنة الباقية و الدرجات العالية و علي الثاني المراد بالأول الواجبات و بالثاني المستحبات و لذا عبر عليه السلام عن الثاني بالسنة أو بالأول العبادات و بالثاني سائر الأحكام و الوجه الأول أوفق بقوله و كان من السبيل و السنة و إن أمكن أن يكون المراد من مجموعهما و إن كان من أحدهما.
قال الطبرسي رحمه الله الشرعة و الشريعة واحدة و هي الطريقة الظاهرة و الشريعة هي الطريقة التي يوصل منه إلي الماء الذي فيه الحياة فقيل الشريعة في الدين للطريق الذي يوصل منه إلي الحياة في النعيم و هي الأمور التي يعبد الله بها من جهة السمع و الأصل فيه الظهور و المنهاج الطريق المستمر يقال طريق نهج و منهج أي بين و قال المبرد الشرعة ابتداء الطريق و المنهاج الطريق المستقيم قال و هذه الألفاظ إذا تكررت فلزيادة فائدة فيه و قد جاء أيضا لمعني واحد كقول الشاعر أقوي و أقفر(1)
حييت من طلل تقادم عهده *** أقوي و أقفر بعد أم الهيثم.
و هما بمعني انتهي(2).قوله أن جعل عليهم السبت قال الراغب أصل السبت قطع العمل و منه سبت السير أي قطعه و سبت شعره حلقه و قيل سمي يوم السبت لأن الله تعالي ابتداء بخلق السماوات و الأرض يوم الأحد فخلقها في ستة أيام كما ذكره فقطع عمله يوم السبت فسمي بذلك و سبت فلان صار في السبت و قوله عز و جل يَوْمَ سَبْتِهِمْ قيل يوم قطعهم للعمل وَ يَوْمَ لا يَسْبِتُونَ قيل معناه لا يقطعون العمل و قيل يوم لا يكونون في السبت و كلاهما إشارة إلي حالة واحدة و قوله إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ أي ترك العمل فيه انتهي(3).
لف و نشر در این سخن به کار رفته باشد. بر مبنای احتمال اول، بر اعمال دین و احکام شریعت اطلاق شده است؛ زیرا عمل کننده به آن را به حیات ابدی و طهارت از ناپاکی ها می رساند. و منهاج به این دلیل که مانند یک راه روشن، انسان را به بهشت جاویدان و مراتب عالی می رساند. و بنا بر احتمال دوم، منظور از مورد اول واجبات است و منظور از مورد دوم، مستحبات است. و به همین دلیل امام علیه السلام از دو مورد دوم به سنت یاد کرده است یا مراد از اول عبادات بوده است و مراد از دوم، سایر احکام. و وجه اول با سخن او تطابق بیشتری دارد. و این از جمله راه و سنت بوده است. اگر چه ممکن است که مراد از آن هر دوی آن باشد یا یکی از آن دو.
به گفته طبرسی رحمه الله، «شرعۀ و شریعۀ» یک چیز است و به معنای راه روشن و آشکار است. و شریعۀ به معنای راهی است که از طریق آن به آب که مایه حیات است، می رسند. و شریعه در دین به راهی گفته می شود که از طریق آن به زندگی و نعمت می رسند. و این اموری است که خداوند از ناحیه نقل به خاطر آن پرستیده می شود، اما اصل در آن ظهور است. و منهاج به معنای راه طولانی است. می گویند: «طریقٌ نَهِج و منهج»، یعنی روشن و آشکار. و مبرد گفته است: «شرعۀ» به معنای آغاز راه است و «منهاج» راه راست است. گفت: و این الفاظ وقتی تکرار شود، برای فایده بیشتر است و هم چنین به یک معنا نیز به کار رفته است. مانند سخن شاعر که به معنای وارد سرزمین خشک و بی آب و علف شد(4)
که هر دو به یک معنا است.(5)
سخن او که فرمود: «أن جعل علیهم السبت»، به گفته راغب سبت در اصل به معنای متوقف کردن کار است و «سبت السیر» هم به همین معنا است، یعنی سیر را متوقف کرد. و «سبت شعره» یعنی موی خود را حلقه کرد. و گفته شده علت نامگذاری روز شنبه به سبت، به این دلیل بوده است که خداوند متعال همان طور که خود فرمود، آفرینش آسمان ها و زمین را در روز یکشنبه آغاز کرد و در شش روز آن را به پایان رسانید و در روز شنبه عمل خود را قطع کرد و به این دلیل این روز سبت نام گرفت. و «سَبَّتَ فلان» یعنی در روز شنبه وارد شد. و سخن خداوند عز و جل «یوم سبتهم» یعنی روزی که آنها انجام کار خود را قطع کردند. «و یوم لا یسبتون» یعنی انجام عمل خود را قطع نمی کردند و گفته شده به معنای این است که در روزی که در شنبه نبودند. و هر دوی آن به یک حالت واحد اشاره دارد و سخن او «إنما جعل السبت» یعنی ترک عمل در آن.(6)پایان.
1) نصه:
2) راجع مجمع البيان ج 3 ص 202.
3) مفردات غريب القرآن ص 220، و الآيات في الأعراف: 163، النحل: 124.
4) . بیت شعر: حییت من طلل تقادم عهده أقوی و أقفر بعد أم الهیثم: به ویرانه هایی رسیدم که بسیار قدیمی است و پس از ام هیثم، خشک و بی آب و علف است.
5) . مجمع البیان 3 : 202
6) . مفردات غریب القرآن: 220، و آیات سوره اعراف / 163، نحل / 124
قوله عليه السلام و لم يستحل الظاهر أن المراد بالاستحلال هنا الجرأة علي الله و انتهاك ما حرم الله فكأنه عده حلالا لقوله بعد ذلك و لا شكوا في شيء مما جاء به موسي و ما قيل دل علي أن مخالفة الأحكام كفر يوجب دخول النار مع الاستحلال و الظاهر أنه لا خلاف فيه بين الأمة و ما ذلك إلا لأن الإقرار بها و العمل بها داخلان في الإيمان و إذا كان كذلك كان تاركها و إن لم يستحل كافرا يعذب بالنار أيضا فلا يخفي وهنه.
حيث استحلوا الحيتان أي استحلوا صيدها أو أكلها أو حبسها أيضا و قوله يوم السبت ظرف لكل من احتبسوها و أكلوها أو لاستحلوا أيضا أي استحلوا أولا حبسها يوم السبت ثم استحلوا صيدها و أكلها فيه و قيل يوم السبت ظرف لاحتبسوها لا لأكلوها أي احتبسوا يوم السبت في مضيق بسد الطريق عليها ثم اصطادوها يوم الأحد و أكلوها فعلوا ذلك حيلة و لم تنفعهم لأن احتباسها فيه هتك لحرمته فخرجوا بذلك من الإيمان إلي الكفر و لذلك غضب الله عليهم من غير أن يشركوا بالرحمن و أن يشكوا في رسالة موسي و ما جاء به و لذلك لم يصطادوا يوم السبت فعلم أن الإيمان ليس مجرد التصديق بل هو مع العمل لأن المؤمن لا يغضب و لا يدخل النار و فيه شيء لأن استحلالهم الحيتان ينافي ظاهرا عدم شكهم بما جاء به موسي و يمكن دفعه بأن ما جاء به موسي تحريم الحيتان يوم السبت و هم استحلوها يوم الأحد و لحق بهم ما لحق بسبب احتباسهم يوم السبت انتهي.
قد عرفت معني الاستحلال و هو معني شائع في المحاورات فلا يرد ما أورده و أما الجواب الذي ذكره فهو أيضا لا يسمن و لا يغني من جوع لأن الاحتباس إذا لم يكن منهيا عنه فكيف عذبوا عليه و إن كان داخلا فيما نهوا عنه عاد الإشكال مع أن ظاهر أكثر الروايات المعتبرة أنهم بعد تلك الحيلة تعدي أكثرهم إلي الصيد و الأكل يوم السبت فاعتزلت طائفة منهم فلم يمسخوا و بقيت طائفة منهم فمسخوا أيضا لتركهم النهي عن المنكر و إن اختلف المفسرون
سخن امام علیه السلام که فرمود: «و لم یستحل»، ظاهر این است که مراد از استحلال، در اینجا جسارت در مقابل خداوند و انجام حرام است، به طوری که گویا بنده آن را حلال دانسته. زیرا پس از آن فرموده: و در چیزی از آنچه که موسی آورده شک نکنید. و نیز اینکه فرمود: دلیل بر آن است که مخالفت با احکام به دلیل حلال شمردن آن، کفر است و موجب ورود به آتش جهنم است. و ظاهر سخن این است که در این موضوع، بین امت پیامبر اختلاف نظری وجود ندارد و این مساله به این دلیل است که اقرار و عمل به آن، در ایمان داخل می شود و وقتی وضعیت بدین ترتیب باشد، کسی که انجام آن را ترک کند هر چند آن را حلال نشمرد، کافر است و گرفتار عذاب آتش می شود و وهن آن روشن است.
«حیث استحلّوا الحیتان» یعنی صید ماهی یا خوردن و یا نگه داشتن آن را در آن روز حلال شمردند. و «یوم السّبت»، ظرف است برای هر کسی که ماهی را نگه دارد و آن را بخورد و یا ظرف برای «استحلّوا» نیز باشد، یعنی اولا نگه داشتن آن را در روز شنبه حلال شمردند و پس از آن، صید آن و خوردن آن را. و گفته شده است که روز شنبه ظرف است برای کسانی که فقط نگه داشتن ماهی را حلال شمردند نه برای «لأکلوها»، یعنی در روز شنبه راه را بر ماهیان بستند و در روز یکشنبه آن را صید کردند و خوردند. این یک حیله بود که هیچ سودی به حال آنان نداشت. زیرا نگه داشتن ماهی ها تجاوز از حرام خدا بود و آنها با این کار از ایمان خارج شدند و کافر گشتند، بنابراین، بی آنکه به خدای رحمان مشرک گردند و در رسالت موسی و آیات او شک کنند، خداوند بر آنان خشم گرفت. به همین دلیل آنها در روز شنبه صید نکردند. از این موضوع روشن می شود که ایمان تنها به تصدیق نیست، بلکه باید با عمل همراه باشد. زیرا بر مومن خشم نمی گیرد و به جهنم وارد نمی شود. و در این سخن بحث است. زیرا اینکه آنها ماهیان را حلال شمردند، ظاهرا منافات دارد با اینکه آنها به آیات موسی شک نداشتند. و می توان آن را این گونه توجیه کرد که موسی به آنها گفته بود که ماهی در روز شنبه حرام است و آنها آن را در روز یکشنبه حلال شمردند. و به دلیل اینکه ماهی ها را در روز شنبه نگه داشته بودند، گرفتار عذاب شدند. پایان.
معنای استحلال را دانستی و این معنا در مکالمه های روزانه رایج است و ایرادی که وارد نموده وارد نیست. و اما پاسخی که ذکر کرد نیز بی فایده است! زیرا اگر از نگه داشتن نهی نشده بودند، پس چرا به دلیل آن عذاب شدند. و اگر از آن نهی شده بودند، اشکال سابق دوباره مطرح می شود. با اینکه ظاهر اکثر روایات معتبر این است که اغلب آنها بعد از آن حیله، در روز شنبه به صید و خوردن ماهی نیز پرداختند و گروهی از آنان از انجام این کار سرباز زدند که عذاب نشدند و گروه دیگر عذاب شدند زیرا نهی از منکر را ترک کردند. و مفسران در این باره اختلاف نظر دارند.
في ذلك.
قال في مجمع البيان اختلف في أنهم كيف اصطادوا فقيل إنهم ألقوا الشبكة في الماء يوم السبت حتي كان يقع فيها السمك ثم كانوا لا يخرجون الشبكة من الماء إلي يوم الأحد و هذا السبب محظور و في رواية ابن عباس اتخذوا الحياض فكانوا يسوقون الحيتان إليها و لا يمكنها الخروج منها فيأخذونها يوم الأحد و قيل إنهم اصطادوها و تناولوها باليد يوم السبت عن الحسن(1).
وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ(2)قال البيضاوي السبت مصدر سبتت اليهود إذا عظمت يوم السبت و أصله القطع أمروا أن يجردوه للعبادة فاعتدي فيه ناس منهم في زمن داود عليه السلام و اشتغلوا بالصيد و ذلك أنهم كانوا يسكنون قرية علي الساحل يقال لها أيلة و إذا كان يوم السبت لم يبق حوت في البحر إلا حضر هناك و أخرج خرطومه و إذا مضي تفرقت فحفروا حياضا و شرعوا إليها الجداول و كانت الحيتان تدخلها يوم السبت فيصطادونها يوم الأحد فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ جامعين بين صورة القردة و الخسوء و هو الصغار و الطرد قال مجاهد ما مسخت صورهم و لكن قلوبهم فمثلوا بالقردة كما مثلوا بالحمار في قوله كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً(3)و قوله كُونُوا ليس بأمر إذ لا قدرة لهم عليه و إنما المراد به سرعة التكوين و أنهم صاروا كذلك كما أراد بهم انتهي.
قوله عليه السلام فهدمت أي الشرعة و المنهاج أيضا لكونه بمعني الطريق يجوز فيه التأنيث و يمكن أن يقرأ علي بناء المجهول بإضمار السنة في السبت و قوله أن يعظموه بدل اشتمال للضمير و عامة عطف علي السبت سبيل عيسي أي شرائعه المختصة به قوله عليه السلام و إن كان الذي جاء به النبيون أي هدمت
در مجمع البیان گفته است: اختلاف نظر پیدا شده که آنان چگونه صید میکردهاند؛ گفته شده است که آنها در روز شنبه تور را در آب انداختند به طوری که ماهی ها در آن گرفتار می شدند و تا روز یکشنبه آن را از آب خارج نمیکردند، و این کار بر ایشان ممنوع بوده است؛ در روایت ابن عباس چنین آمده است که آنها حوضچه هایی درست کردند و ماهی ها را به سمت آن می راندند و ماهیان نمیتوانستند از آن خارج شوند، سپس در روز یکشنبه آنها را گرفتند و از حسن روایت شده است که آنها در روز شنبه ماهیان را با دست میگرفتند و صید میکردند.(4)
«و لقد علمتم الذین اعتدوا منکم فی السبت»(5)
به گفته بیضاوی، السبت مصدر «سبتت الیهود» بوده است، یعنی یهود روز شنبه را روز بزرگی دانستند و معنای آن در ریشه لغوی، قطع کردن است. به آنها دستور داده شد که این روز را به عبادت اختصاص دهند، پس در زمان داود علیه السلام گروهی از آنان به حریم آن روز تجاوز کردند و به صید مشغول شدند. و ماجرا از این قرار بود که آنها در روستایی به نام أیله در نزدیکی ساحل زندگی می کردند و در روز شنبه همه ماهی های دریا به آنجا آمده بودند و دهان خود را از آب بیرون آورده بودند و پس از آن از آنجا رفتند. اهالی آنجا حوضچه هایی حفر کردند و جدول هایی را به آن کشیدند و ماهی ها در روز شنبه به این حوض ها وارد شدند. و آنها ماهیان را در روز یکشنبه صید کردند. «فقلنا لهم کونوا قردة خاسئین» آنها در این آیه به چهره هایی جامع وصف میمون و طرد شدن وصف شده اند، که به معنای کوچک و مطرود است. طبق گفته مجاهد، چهره های آنان مسخ نشد و دل هایشان بود که مسخ شد. پس به میمون تشبیه شدند همان طور که در این آیه به الاغ تشبیه شده اند: «کمثل الحمار یحمل أسفارا.»(6)
«کونوا» معنای امری ندارد زیرا آنها قدرت این کار را نداشتند و منظور از آن، سرعت تبدیل شدن است و آنها به خواست خداوند به این صورت در آمدند.
سخن امام علیه السلام «فهدمت»، یعنی شرعۀ. و منهاج هم به این دلیل که به معنای راه است، جایز التانیث است و می تواند به صورت مجهول خوانده شود به این صورت که کلمه ضمیر راجع به «سنت در شنبه» در آن مستتر باشد. «و أن یعظموه» بدل اشتمال برای ضمیر است و «عامة» عطف بر سبت است. و «سبیل عیسی» یعنی شریعت مخصوص او. سخن او علیه السلام «و إن کان الذی جاء به النبیّون» یعنی
شريعة عيسي عامة ما كانوا عليه و إن كان الذي جاء به النبيون من التوحيد و سائر الأصول باقيا لم يتغير أو المعني أدخله الله النار و إن كان منه الإقرار بما جاء به النبيون و هو التوحيد و نفي الشرك و قوله أن لا يشركوا عطف بيان أو بدل للموصول و علي الوجهين يحتمل كون كان تامة و ناقصة و قيل الموصول اسم كان و أن لا يشركوا خبره و له أيضا وجه و إن كان بعيدا.
قوله عليه السلام عشر سنين أقول هذا مخالف لما مر في تاريخ النبي صلي الله عليه و آله و لما هو المشهور من أنه صلي الله عليه و آله أقام بعد البعثة بمكة ثلاث عشرة سنة فقيل هو مبني علي إسقاط الكسور بين العددين و هو بعيد في مثل هذا الكسر و الذي سنح لي أنه مبني علي ما يظهر من الأخبار أنه لما نزل وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ(1)و كان أول بعثته دعا بني عبد المطلب و أظهر لهم رسالته و دعاهم إلي بيعته و الإيمان به فلم يؤمن به إلا علي عليه السلام ثم خديجة رضي الله عنها ثم جعفر رضي الله عنه و كان علي ذلك ثلاث سنين حتي نزل فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ(2)فدعا الناس إلي الإسلام فلذا لم يعد عليه السلام تلك الثلاث سنين من أيام البعثة لأنها لم تكن بعثة عامة مؤكدة و قد مرت الأخبار في المجلد الثالث(3)في ذلك و يحتمل أن يكون مبنيا علي إسقاط سني الهجرة إلي شعب أبي طالب أو إسقاط الثلاث سنين بعد وفاة أبي طالب رضي الله عنه لعدم تمكنه في هاتين المدتين من التبليغ كما ينبغي لكنهما بعيدان و الأظهر ما ذكرنا أولا.
قوله عليه السلام يشهد أن لا إله إلا الله الظاهر أن المراد به الشهادة القلبية بالتوحيد و الرسالة و ما يلزمهما فقط أو مع الإقرار باللسان أو عدم الإنكار الظاهري لا مجرد الإقرار باللسان بقرينة قوله و هو إيمان التصديق و قد عرفت أن الإيمان الظاهري فقط لا ينفع في الآخرة و إن احتمل التعميم و يكون قوله إلا من أشرك بالرحمن أي قلبا استثناء منه فيرجع إلي ما ذكرنا أولا و علي الأول
شریعت عیسی تمامی اموری را که بر طبق آن عمل می کردند را نابود کرد، اگرچه توحید و سایر اصولی را که انبیاء آورده بودند، باقی بود و تغییری نپذیرفته بود. یا معنا بدین صورت است که خداوند او را به جهنم وارد کرد، اگرچه به آنچه پیامبران آورده بودند یعنی به توحید و نفی شرک اقرار کرده بود «و أن لا یشرکوا» عطف بیان یا بدل برای موصول است و بنا بر هر دو وجه، می توان گفت که کان تامه یا ناقصه است و گفته شده که موصول، اسم کان است و «أن لا یشرکوا» خبر آن است و این نیز وجهی دارد اگرچه دور از ذهن است. «عشر سنین» می گویم: این با آنچه در تاریخ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده تطابق ندارد و همه می دانند که پیامبر صلوات الله علیه و آله، پس از بعثت سیزده سال در مکه اقامت کرد. گفته شده شاید عدد در این عبارت سرراست شده است و سه سال بین ده و سیزده از آن افتاده است، اما چنین چیزی در مثل چنین عددی بعید به نظر می رسد. و چیزی که به ذهنم میرسد این است که بنا بر اخبار وارده، هنگامی که این آیه نازل شد: «و أنذر عشیرتک الأقربین»(4)اوایل امر بعثت بود که پیامبر فرزندان عبدالمطلب را جمع کرد و رسالت خود را بر آنان آشکار کرد و آنها را به بیعت خود و ایمان آوردن به خود دعوت کرد. در این هنگام فقط علی علیه السلام، خدیجه رضی الله عنها و جعفر رضی الله عنه به او ایمان آوردند و سه سال پس از این واقعه بود که این آیه نازل گشت: «فاصدع بما تؤمر و أعرض عن المشرکین.»(5)او مردم را به اسلام دعوت کرد. بنابراین حضرت این سه سال از دوران بعثت را به حساب نیاورده است، زیرا دوران دعوت عمومی نبوده است. و اخبار این موضوع در جلد سوم بحار آمده است و احتمال دارد که دلیل ذکر نکردن این سه سال، به شمار نیاوردن سال های هجرت در شعب ابی طالب بوده است یا به شمار نیاوردن سه سال پس از وفات ابو طالب رضی الله عنه؛ زیرا او در این دو دوره امکان تبلیغ نداشته است. اما این نظر بعید است و احتمال اول شایسته تر است.
مراد از «یشهد أن لا إله إلا الله» در ظاهر فقط شهادت قلبی به توحید و رسالت و مستلزمات آن است، یا با اقرار به زبان یا عدم انکار ظاهری و نه فقط اقرار با زبان به قرینه سخن او که فرمود: «و هو ایمان التصدیق» و تو دانستی که ایمان ظاهری به تنهایی سودی در آخرت ندارد، اگرچه احتمال تعمیم میرود، و جمله «إلا من أشرک بالرحمن» یعنی قلبا شرک بورزد و این استثناء از ماقبل است مستثنی کنیم، به چیزی که اول ذکر کردیم ارجاع می شود و بر این مبنا،
يكون الاستثناء منقطعا و علي التقديرين يكون المراد بقوله و هو إيمان التصديق أنه الإيمان بمعني التصديق فقط و لا يدخل فيه الأعمال لا شرطا و لا شطرا و إن كانت سببا لكماله بخلاف الإيمان بعد الهجرة فإن الأعمال قد دخلت فيه علي أحد الوجهين و ذلك لأنهم لم يكلفوا بعد إلا بالشهادتين فحسب و إنما نهوا عن أشياء نهي أدب و عظة و تخفيف ثم نسخ ذلك بالتغليظ في الكبائر و التواعد عليها و لم يكن التغليظ و التواعد يومئذ إلا في الشرك خاصة فلما جاء التغليظ و الإيعاد بالنار في الكبائر ثبت الكفر و العذاب بالمخالفة فيها.
و تصديق ذلك أي دليل ما ذكرنا من التفاوت في التكاليف و معني الإيمان قبل الهجرة و بعدها و قال الفاضل الأسترآبادي بيان لأول الواجبات علي المكلفين و أن تكاليف الله تعالي ينزل علي التدريج و في كتاب الأطعمة من تهذيب الأحكام أحاديث صريحة في التدريج في التكاليف انتهي.
و لنذكر تفسير الآيات التي أسقطت اختصارا إما من الإمام عليه السلام أو من الراوي قال تعالي قبل تلك الآيات(1)لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا ثم قال وَ قَضي رَبُّكَ قيل أي أمر أمرا مقطوعا به أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ لأن غاية التعظيم لا تحق إلا لمن له غاية العظمة و نهاية الإنعام وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً أي بأن تحسنوا أو أحسنوا بالوالدين إحسانا لأنهما السبب الظاهر للوجود و التعيش إِمَّا يَبْلُغَنَ إما إن الشرطية زيدت عليها ما للتأكيد عِنْدَكَ الْكِبَرَ في كنف و كفالتك أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍ إن أضجراك وَ لا تَنْهَرْهُما أي و لا تزجرهما إن ضرباك وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً أي حسنا جميلا وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِ أي تذلل لهما و تواضع مِنَ الرَّحْمَةِ أي من فرط رحمتك عليهما وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً جزاء لرحمتهما علي و تربيتهما و إرشادهما لي في صغري.
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً
استثنای ما منقطع است و بنا بر این دو تقدیر، منظور از سخن او که فرمود: «هو ایمان التصدیق» این است که ایمان، فقط به معنای تصدیق است و اعمال چه شرط و چه جزء باشند، در آن داخل نمی شوند. اگرچه دلیل بر کمال آن باشد، بر خلاف ایمان پس از هجرت؛ زیرا اعمال بنا بر یکی از وجه، در آن داخل شده و این به آن دلیل است که آنها پس از آن فقط به شهادتین مکلف شدند، و بلکه از باب رعایت ادب و موعظه و تخفیف از چیزهایی نهی شدند، سپس این موضوع با شدت به خرج دادن در مجازات گناهان کبیره و وعده آتش جهنم دادن بر آن نسخ شد و این شدت و تهدید، در آن زمان فقط در خصوص شرک بوده است، پس هنگامی که شدت و تهدید به آتش جهنم در گناهان کبیره آمد، کفر و عذاب به دلیل مخالفت با آن محقق شد.
«و تصدیق ذلک» یعنی دلیل اختلاف در تکالیف و تفاوت معنای ایمان پیش از هجرت و پس از آن، به گفته فاضل استرآبادی، توضیحی است برای اولین چیزی که بر مکلفان واجب شد. و اینکه تکالیف خداوند متعال به تدریج نازل می شود و در کتاب اطعمه از تهذیب الاحکام احادیث صریحی در مورد تدریج در تکالیف آمده است.
و باید تفسیر آیاتی را که به خاطر اختصار ذکر نشد یا از امام علیه السلام یا از راوی ذکر کنیم. خداوند متعال پیش از آن آیات(2)
فرمود: «لا تجعل مع الله إلها آخر فتقعد مذموما مخذولا» سپس فرمود: «و قضی ربک» گفته شده است یعنی دستور قاطعی داد که «ألا تعبدوا إلا إیاه» زیرا نهایت بزرگ داشتن محقق نمی شود مگر برای کسی که در نهایت بزرگی و نهایت بخشندگی است. «و بالوالدین إحسانا» یعنی به اینکه احسان کنید، یا امر به احسان کردنِ بسیار است، زیرا والدین سبب ظاهری به وجود آمدن و زندگی ما هستند «إما یبلغن» در «إما» «إن» شرطیه بوده که ما برای تاکید به آن اضافه شده است. «عندک الکبر» در حمایت و سرپرستی تو «أحدهما أو کلاهما فلا تقل لهما أف» اگر تو را ناراحت کردند «و لا تنهرهما» یعنی اگر تو را کتک زدند، بر سر آنها نهیب مزن «و قل لهما قولا کریما» یعنی نیکو و زیبا «و اخفض لهما جناح الذل» یعنی در مقابل آنها متواضع و افتاده باش «من الرحمة» یعنی از شدت دلسوزی ات برای آنان «و قل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا» به پاداش مهربانی که بر من داشتند و مرا تربیت کردند و پرورش دادند و در کودکی راهنمای من بودند.
«ربکم أعلم بما فی نفوسکم إن تکونوا صالحین فإنه کان للأوابین غفورا»
عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: الْأَوَّابُونَ التَّوَّابُونَ الْمُتَعَبِّدُونَ(1)وَ آتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً و هو صرف المال فيما لا ينبغي و إنفاقه علي وجه الإسراف إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ أي أمثالهم وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً أي مبالغا في الكفر وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلي عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً أي فتصير ملوما عند الله و عند الناس بالإسراف و سوء التدبير مَحْسُوراً أي نادما أو منقطعا بك لا شيء عندك إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ أي يوسعه و يضيقه بمشيته التابعة للحكمة إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً يعلم سرهم و علانيتهم.
قوله أدب و عظة أي كلما ذكر في تلك الآيات سوي صدر الأولي و هو قوله وَ قَضي رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ تأديب و موعظة و هذا مبني علي أن قوله وَ بِالْوالِدَيْنِ بتقدير و أحسنوا عطفا علي جملة قَضي رَبُّكَ لأن فيها تأكيدا و تهديدا في الجملة و يحتمل أن يكون المراد جميعها لكن وقع التهديد علي الشرك فيما مر و فيما سيأتي من الآيات كقوله لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ .
فإن قيل قوله وَ آتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ إلي قوله كَفُوراً فيه وعيد و تهديد قلنا ليس محض كونهم إخوان الشياطين تهديدا و وعيدا صريحا بالنار بل قيل قوله كانُوا يدل علي أن في أواخر شرائع سائر أولي العزم كانت كذلك فلا يدل صريحا علي أن في تلك الشريعة أيضا كذلك و الاجتراح الاكتساب.
وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ قيل أي مخافة الفاقة و قتلهم أولادهم وأدهم بناتهم مخافة الفقر فنهاهم عنه و ضمن لهم أرزاقهم فقال نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً أي ذنبا كبيرا لما فيه من قطع التناسل و انقطاع النوع و الخطء الإثم يقال خطأ خطأ كأثم إثما و قرأ ابن عامر خطأ بالتحريك و هو اسم من أخطأ يضاد الثواب و قيل لغة فيه كمثل و مثل و حذر و حذر و قرأ ابن كثير
از امام صادق علیه السلام نقل شده که أوّابون، توبه کنندگان متعبّد هستند.(2)
«و آت ذا القربی حقه و المسکین و ابن السبیل و لا تبذر تبذیرا» تبذیر یعنی خرج کردن اموال در راهی که شایسته نیست و اسراف گونه انفاق کردن آن. «إن المبذرین کانوا إخوان الشیاطین» یعنی امثال آنان «و کان الشیطان لربه کفورا» یعنی بر کفر خود پافشاری می کرد «و إما تعرضن عنهم ابتغاء رحمة من ربک ترجوها فقل لهم قولا میسورا و لا تجعل یدک مغلولة إلی عنقک و لا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما» یعنی اسراف و سوء تدبیر تو در نزد خداوند و در نزد مردم پسندیده نیست. «محسورا» یعنی پشیمان یا بی چیز یا با دستان خالی از کار فرو مانی. «إن ربک یبسط الرزق لمن یشاء و یقدر» یعنی به مشیت خود که بنا بر حکمت اوست، روزی را گسترش می دهد و تنگ می کند. «إنه کان بعباده خبیرا بصیرا» او از پیدا و پنهان آنان آگاه است.
عبارت «أدب و عظۀ» یعنی به جز قسمت اول آن یعنی این سخن «و قضی ربک ألا تعبدوا إلا إیاه» هر آنچه که در آیات ذکر شد، برای موعظه و تادیب است. و این بنا بر این مبناست که «و بالوالدین» به تقدیر «و أحسنوا» عطف به جمله «قضی ربک» باشد؛ زیرا در آن إجمالا تاکید و تهدید به کار رفته است. و احتمال دارد که منظور، همه آن باشد. اما در آیاتی که گذشت و آیاتی که خواهد آمد، مانند سخن او «لا تجعل مع الله إلها آخر» تهدید بر شرک واقع گشته است.
اگر گفته شود: آیه «و آت ذا القربی حقه» تا «کفورا» در آن تهدید و وعید به کار رفته است. ما در پاسخ میگوییم: اینکه آنها امثال شیطان هستند تهدید و وعید صریح به جهنم نیست بلکه کلمه «کانوا» دلالت بر این دارد که در آخرین احکام شریعت های سایر پیامبران اولوالعزم، وضعیت بدین شکل بوده است و این مساله دلالت صریح بر این ندارد که در آن شریعت هم وضعیت همین بوده است و «اجتراح» به معنای اکتساب است.
«و لا تقتلوا أولادکم خشیة إملاق» یعنی از ترس فقر. اینکه فرزندان خود را بکشند یعنی اینکه دختران خود را از ترس فقر زنده به گور کنند؛ پس خدا آنان را از این امر نهی نمود و روزی آنان را بر ایشان تضمین کرد و فرمود: «نحن نرزقهم و إیاکم إن قتلهم کان خطأ کبیرا» یعنی گناه بزرگی است زیرا قطع نسل و انقراض نوع بشر را در پی دارد و خطأ به معنای گناه است. می گویند: «خطأ خطأ» مانند «أثم إثما» و ابن عامر «خطأ» را با حرکت قرائت کرده است. «خطأ» اسمی از فعل «أخطأ» است که معنای آن متضاد صواب است و گفته شده که یک زبان دیگر در آن است مانند «مثل و مثل» یا «حذر و حذر». و ابن کثیر
خطاء بالمد و الكسر و هو إما لغة أو مصدر خاطأ و قرئ خطاء بالفتح و المد و خطأ بحذف الهمزة مفتوحا و مكسورا و علي التقادير ليس فيه تصريح بكونه ذنبا و لا ترتب العقوبة عليه.
وَ لا تَقْرَبُوا الزِّني بالقصد و إتيان المقدمات فضلا أن تباشروه إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً فعلة ظاهرة القبح زائدته وَ ساءَ سَبِيلًا أي و بئس طريقا طريقه و هو الغصب علي الأبضاع المؤدي إلي قطع الأنساب و هيج الفتن وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِ قيل أي إلا بإحدي ثلاث خصال كفر بعد إيمان و زنا بعد إحصان و قتل مؤمن معصوم عمدا وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً غير مستوجب للقتل فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ للذي يلي أمره بعد وفاته و هو الوارث سُلْطاناً أي تسلطا بالمؤاخذة بمقتضي القتل فَلا يُسْرِفْ أي القاتل فِي الْقَتْلِ بأن يقتل من لا يحق قتله فإن العاقل لا يفعل ما يعود عليه بالهلاك أو الولي بالمثلة أو قتل غير القاتل إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً علة النهي علي الاستئناف و الضمير إما للمقتول فإنه منصور في الدنيا بثبوت القصاص بقتله و في الآخرة بالثواب و إما لوليه فإن الله نصره حيث أوجب القصاص له و أمر الولاة بمعونته و إما للذي يقتله الولي إسرافا بإيجاب القصاص و التعزير و الوزر علي المسرف.
وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ فضلا أن تتصرفوا فيه إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أي إلا بالطريقة التي هي أحسن حَتَّي يَبْلُغَ أَشُدَّهُ غاية لجواز التصرف الذي يدل عليه الاستثناء وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ بما عاهدكم الله من تكاليفه أو ما عاهدتموه و غيره إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا مطلوبا يطلب من المعاهد أن لا يضيعه و يفي به أو مسئولا عنه يسأل الناكث و يعاتب عليه أو يسأل العهد لم نكثت تبكيتا للناكث كما يقال للموئودة بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ و يجوز أن يراد أن صاحب العهد كان مسئولا وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ و لا تبخسوا فيه وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ بالميزان السوي و هو رومي عرب و قرأ حمزة و الكسائي و حفص بكسر القاف(1)ذلِكَ خَيْرٌ
آن را با مد و کسر خوانده که یا لغت است و یا مصدر «خاطأ» است. و «خطاء» با فتح و مد خواند شده و «خطأ» به حذف همزه به دو صورت مفتوح و مکسور خوانده شده است. و تصریحی در آن نیست که نشان دهد این کلمه به معنای گناه است و مجازات در پی دارد.
«و لا تقربوا الزنا» از روی قصد و تعمد و فراهم کردن مقدمات آن و اقدام به آن، چه رسد به مباشرت به زنا که نهی دارد. «إنه کان فاحشة» یعنی عمل آشکار و بسیار زشتی است. «و ساء سبیلا» یعنی راه بد و ناپسندی است که غصب کردن حق دیگران است و به قطع نسل و رواج فتنه منتهی می شود. «و لا تقتلوا النفس التی حرم الله إلا بالحق» گفته شده یعنی مگر به یکی از این موارد: کفر پس از ایمان، زنای پس از ازدواج و قتل مومن معصوم از روی تعمد. «و من قتل مظلوما» یعنی کسی که نباید کشته شود. «فقد جعلنا لولیه» برای کسی که پس از مرگ او امور او را به دست می گیرد و وارث اوست. «سلطانا» یعنی کسی که حق قصاص قاتل را دارد «فلا یسرف» یعنی قاتل «فی القتل» به اینکه کسانی را بکشد که نباید کشته شوند. انسان عاقل کاری نمی کند که موجب نابودی او گردد یا اینکه جسد قاتل را مثله کند یا کسی غیر از قاتل را قصاص کند. «إنه کان منصورا» این جمله علت نهی است که در ابتدای کلام آمده و ضمیر یا برای مقتول است که در دنیا با اجرای قصاص پیروز گشته است و در آخرت پاداش داده شده است و یا برای ولی دم او که خداوند او را پیروز گردانده چرا که قصاص را برای او واجب گردانیده و به مسئولان دستور داده از او حمایت کنند و یا برای کسی که ولی دم به خاطر وجوب قصاص و تعزیر از روی اسراف او را می کشد. و مسرف گناهکار است.
«و لا تقربوا مال الیتیم» چه رسد به اینکه در آن دخل و تصرف کنید. «إلا بالتی هی أحسن» یعنی مگر از راهی که بهترین است. «حتی یبلغ أشده» این غایت زمان جواز تصرف در مال یتیم است که استثنا دالّ بر آن است. «و أوفوا بالعهد» به تکالیفی که خداوند از شما پیمان گرفته وفادار باشید یا پیمان هایی که خود شما با دیگران بسته اید. و غیر آن. «إن العهد کان مسؤلا» یعنی مورد طلب است که طبق آن از شخصی که پیمان می بندد می خواهد آن را تضییع نکرده و به آن وفادار بماند یا از او پرسیده میشود، و از نقض کننده پیمان بازخواست میکند و او را مجازات می کند یا برای توبیخ ناقض عهد، از خود عهد می پرسد که برای چه نقض شدی؟ همان طور که از دختر زنده به گور شده پرسیده می شود: «بأی ذنب قتلت» و جایز است منظور این باشد که صاحب عهد مسئول است. «و أوفوا الکیل إذا کلتم» و کم فروشی نکنید «و زنوا بالقسطاس المستقیم» یعنی ترازوی عادلانه این کلمه رومی معرّب است و حمزه و کسائی و حفص آن را به کسر قاف(2)
خوانده اند. «ذلک خیر
وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا أي و أحسن عاقبة تفعيل من آل إذا رجع.
وَ لا تَقْفُ و لا تتبع ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ما لم يتعلق به علمك تقليدا أو رجما بالغيب قيل و احتج به من منع من اتباع الظن و جوابه أن المراد بالعلم هو الاعتقاد الراجح المستفاد من سند سواء كان قطعا أو ظنا و استعماله بهذا المعني شائع و قيل إنه مخصوص بالعقائد و قيل بالرمي و شهادة الزور إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ أي كل هذه الأعضاء فأجراها مجري العقلاء لما كانت مسئولة عن أحوالها شاهدة علي صاحبها هذا و إن أولاء و إن غلب علي العقلاء لكنه من حيث إنه اسم جمع لذا و هو يعم القبيلين جاء لغيرهم كقوله و العيش بعد أولئك الأيام(1)كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا في ثلاثتها ضمير كل أي كان كل واحد منها مسئولا عن نفسه يعني عما فعل به صاحبه و يجوز أن يكون الضمير في عَنْهُ لمصدر وَ لا تَقْفُ أو لصاحب السمع و البصر و قيل مَسْؤُلًا مسند إلي عَنْهُ كقوله غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ و المعني يسأل صاحبه عنه و هو خطاء لأن الفاعل و ما يقوم مقامه لا يتقدم و قيل المراد بسؤال الجوارح إما سؤال نفسها أو سؤال أصحابها كما يظهر من أُولئِكَ أو جعلت بمنزلة ذوي العقول أو هم ذوو العقول مع الله تعالي.
وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً أي ذا مرح و هو الاختيال و في القاموس المرح شدة الفرح و النشاط إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ لن تجعل فيها خرقا بشدة وطأتك وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا بتطاولك و مد عنقك و هو تهكم بالمختال و تعليل للنهي بأن الاختيال حماقة مجردة لا تعود بجدوي ليس في التذلل كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ قيل يعني المنهي عنه فإن المذكور مأمورات و مناهي و قرأ الحجازيان و البصريان(2)سيئة علي أنها خبر كان و الاسم ضمير كُلُ و ذلِكَ إشارة إلي
و أحسن تأویلا» یعنی و بهترین عاقبت. تأویل بر وزن تفعیل از «آل»، به معنای «رجع» میباشد.
«و لا تقف» یعنی پیروی نکن. «ما لیس لک به علم» از روی تقلید یا کورکورانه، از آنچه که به آن علم نداری این آیه استشهادی است برای نهی از پیروی از حدس و گمان و پاسخ آن این است که منظور از علم، اعتقاد راجح است که بر مبنای یک سند و دلیل قطعی، یا از روی ظن و گمان است. و به کار بردن آن در این معنا رایج است و گفته شده مختص عقاید است و گفته شده منظور شهادت دروغین و افترا است. «إن السمع و البصر و الفؤاد کل أولئک» یعنی همه این اعضا را به منزله عاقل گرفته است چون مسئول کارهای خود هستند و شاهد اعمال صاحب خود هستند. درست است که اسم اشاره «اولاء» بیشتر در عاقلان کاربرد دارد، اما از جهت آنکه اسم جمع است، غیر آن را هم در بر می گیرد مثل: «و العیش بعد أولئک الأیام»(3)«کان عنه مسؤلا» یعنی در هر یک از آن سه، ضمیر به کل بر میگردد یعنی مسئول اعمال خود است یعنی اعمالی که صاحبش با آن انجام می دهد. و جایز است ضمیر در «عنه» به مصدر برگردد «و لا تقف» یا برای صاحب چشم و گوش است و گفته شده «مسؤل» به «عنه» اسناد داده میشود، مانند آیه «غیر المغضوب علیهم» و معنا این است که صاحب آن از آن بازخواست می شود و این اشتباه است؛ زیرا فاعل و آن چه در معنای فاعل است، بر فعل مقدم نمی شود و گفته شده منظور از سوال کردن از اعضا، یا سوال کردن از خود اعضاست و یا از صاحبان آن. همان طور که از «أولئک» پیداست، یا اینکه اعضا به منزله افراد عاقل مخاطب قرار گرفته اند یا اینکه آنها با خداوند متعال، عاقل هستند.
«و لا تمش فی الأرض مرحا» یعنی با مرح که به معنای راه رفتن با تکبر است. و معنای «مرح» در فرهنگ لغت، شادی بسیار و سرخوشی است. «إنک لن تخرق الأرض» یعنی با سنگینی گام های خود، نمی توانی زمین را بشکافی «و لن تبلغ الجبال طولا» یعنی با گردنکشی خود، که با این جمله شخص متکبر را به سخره گرفته و این، علتِ نهی است که تکبر فقط یک حماقت است و نسبت به تواضع و فروتنی هیچ مزیتی ندارد «کل ذلک کان سیئه» گفته شده: یعنی از انجام آن نهی شده است؛ زیرا چیزی که در این آیات ذکر شده است، اوامر و نواهی است و قرّاء حجاز و بصره،(4)
سیئة را به عنوان خبر کان، به شکل منصوب قرائت کرده اند و اسم کان ضمیری است که مرجع آن «کل» است و «ذلک» اشاره دارد به
1) عجز بيت صدره: ذم المنازل بعد منزلة اللوي، راجع الصحاح ج 6 ص 2544.
2) الحجازيان: عبد اللّه بن كثير المكي، و نافع بن عبد الرحمن المدنيّ، و البصريان: أحدهما أبو عمرو بن العلاء، من السبعة، و الثاني يعقوب من غيرهم.
3) . این پایان بیت شعری است که با این جمله شروع می شود: «ذم المنازل بعد منزلة اللوی» رجوع کنید به صحاح 6 : 2544
4) . قرّاء حجازی: عبد الله بن کثیر مکی، نافع بن عبد الرحمن مدنی، و بصریان: ابو عمرو بن علاء، که از هفت قاری مشهور است، و یعقوب که جزء آن ها نیست.
ما نهي عنه خاصة و علي هذا قوله عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً بدل من سيئه أو صفة لها محمولة علي المعني.
ذلِكَ إشارة إلي الأحكام المتقدمة مِمَّا أَوْحي إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ التي هي معرفة الحق لذاته و الخير للعمل به وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ كرره للتنبيه علي أن التوحيد مبدأ الأمر و منتهاه و رأس الحكمة و ملاكها مَلُوماً تلوم نفسك مَدْحُوراً مطرودا مبعدا من رحمة الله.
هذا شروع في ذكر الآيات التي نزلت بمكة مشتملة علي الوعيد بالنار و التهديد في الشرك و نحوه بخلاف ما ورد في غيره مما مضي فإن كونه خطأ كبيرا و فاحشة و مسئولا و مسئولا عنه و مكروها ليس في شيء منها تصريح بالعذاب و النكال الأخروي و لا يحتاج إلي ما يتكلف بأن كانَ خِطْأً و كانَ فاحِشَةً و كانَ مَسْؤُلًا و كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا و كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً محمولة علي أنها كانت في أواخر الأمم السابقة كذلك و ستصير في هذه الأمة أيضا بعد ذلك كذلك فإنه في غاية البعد و زيادة كان في هذه المقامات كثيرة في الذكر الحميد كقوله وَ كانَ رَبُّكَ قَدِيراً و كانَ غَفُوراً رَحِيماً بل الوجه ما ذكرنا فتفطن.
ناراً تَلَظَّي أي تتلهب لا يَصْلاها أي لا يلزمها مقاسيا شدتها إِلَّا الْأَشْقَي قيل أي إلا الكافر فإن الفاسق و إن دخلها لم يلزمها و لكن سماه أشقي و وصفه بقوله الَّذِي كَذَّبَ وَ تَوَلَّي أي كذب بالحق و أعرض عن الطاعة كذا ذكره البيضاوي(1)و قال في قوله تعالي بعد ذلك وَ سَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَي أي الذي اتقي الشرك و المعاصي فإنه لا يدخلها فضلا أن يدخلها و يصلاها و مفهوم ذلك أن من اتقي الشرك دون المعصية لا يجنبها و لا يلزم ذلك صليها فلا يخالف الحصر السابق انتهي.
و قال الطبرسي رحمه الله لا يَصْلاها أي لا يدخل تلك النار و لا يلزمها إِلَّا
آنچه که از آن نهی اختصاصی شده است و بر این اساس جمله «عند ربک مکروها»، بدل از سیئه یا صفت آن است که بر همان معنا حمل میشود.
«ذلک» اشاره به احکامی است که سابقا ذکر شد. «مما أوحی إلیک ربک من الحکمة» که آن حکمت، شناخت خداوند برای ذات اوست و شناخت بهترین اعمال برای انجام دادن آن. «و لا تجعل مع الله إلها آخر» این جمله تکرار شد برای یادآوری اینکه توحید، مبدأ و مقصد همه امور و راس حکمت و معیار و ملاک آن است. «ملوما» خود را سرزنش می کنی. «مدحورا» دور افتاده از رحمت خداوند.
این آغاز بیان آیاتی است که در مکه نازل شده است و مشتمل بر تهدید مشرکان به آتش جهنم و مانند آن است، بر خلاف آنچه که سابقا در غیر آن ذکر شد که انجام آن، گناه بزرگ و فحشا است و شما نسبت به انجام آن مسئولید و اعمال بسیار ناپسندی است که تصریح به عذاب آخرت در هیچ یک نیامده است و احتیاج به این تکلف نیست که مواردی مثل «کان خطأ» و «کان فاحشة» و «کان مسؤلا» و «کان عنه مسؤلا» و «کان سیئه عند ربک مکروها»، در اواخر امت های پیشین هم به همین منوال بوده است و پس از آن در این امت هم به همان صورت اجرا خواهد شد، که این نظر بسیار دور از ذهن است و در کلام خدای ستوده زائده بودن «کان» فراوان است. مانند «و کان ربک قدیرا» و «کان غفورا رحیما» بلکه وجه صحیح همان است که ذکر کردیم. پس زیرک و هشیار باش.
«نارا تلظی» یعنی شعله می کشد. «لا یصلاها» یعنی ملازم آن نمیشود که در برابر شدت آن مقاومت کند، «إلا الأشقی» گفته شده یعنی مگر کافر. زیرا فاسق اگر هم به آن وارد شود، اما همیشه در آن نمی ماند. کسی به این آتش وارد می شود «أشقی» نامیده شد و با این سخن توصیف شد: «الذی کذب و تولی» یعنی حق را به دروغ آمیخت و از اطاعت خداوند رویگردان شد، بیضاوی این گونه گفته.(2)و پس از آن در مورد این آیه گفته: «و سیجنبها الأتقی» یعنی کسی که از شرک و انجام گناهان پرهیز کند، به این آتش در نمی آید چه رسد به آن که داخل آن شود و همیشه در آن بماند. و مفهوم آیه این است که هر کس از شرک بپرهیزد و از انجام گناهان اجتناب نکند، از این آتش دور نمیشود و این با ملازمت با آتش منافاتی ندارد و به همین جهت این مساله با حصر سابق منافاتی ندارد.
و به گفته طبرسی رحمه الله، «لا یصلاها» یعنی به آن آتش وارد نمی شود و ملازم آن نمی گردد.
الْأَشْقَي و هو الكافر بالله الَّذِي كَذَّبَ بآيات الله و رسله وَ تَوَلَّي أي أعرض عن الإيمان وَ سَيُجَنَّبُهَا أي سيجنب النار و يجعل منها علي جانب الْأَتْقَي المبالغ في التقوي الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ أي ينفقه في سبيل الله يَتَزَكَّي أي يكون عند الله زكيا لا يطلب بذلك رياء و لا سمعة.
قال القاضي قوله لا يَصْلاها الآية لا يدل علي أنه تعالي لا يدخل النار إلا الكافر علي ما تقوله الخوارج و بعض المرجئة و ذلك لأنه نكر النار المذكورة و لم يعرفها فالمراد بذلك أن نارا من جملة النيران لا يصليها إلا من هذه حاله و النيران دركات علي ما بينه سبحانه في سورة النساء في شأن المنافقين(1)فمن أين عرف أن غير هذه النار لا يصليها قوم آخرون و بعد فإن الظاهر من الآية يوجب أن لا يدخل النار إلا من كذب و تولي و جمع بين الأمرين فلا بد للقوم من القول بخلافه لأنهم يوجبون النار لمن يتولي عن كثير من الواجبات و إن لم يكذب و قيل إن الأتقي و الأشقي المراد بهما التقي و الشقي(2)انتهي.
ثم اعلم أنه عليه السلام استدل بالآيات الأول علي أن وعيد النار في مكة إنما كان علي الكفار لأنه سبحانه حصر الصلي بالنار علي الأشقي الذي كذب الرسول و تولي عن قبول قوله في التوحيد أو الأعم و من كذب الرسول و أعرض عما جاء به كافر مشرك فظهر أنه لم يكن يومئذ يستحق النار غير المشركين و الكفار من الفساق و إليه أشار عليه السلام بقوله فهذا مشرك و هذا وجه حسن و استدلال متين لكن كيف يستقيم علي هذا الآيات التالية و هي قوله وَ سَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَي إلخ فإنها تدل علي أن غير الأتقي لا يجنب النار.
و يمكن الجواب عنه بوجوه:
الأول أن المضارع في قوله تعالي لا يَصْلاها للحال و استعمل الصلي في
«إلا الأشقی» که همان کافر به خداوند است. «الذی کذب» به آیات خداوند و پیامبران او «و تولی» یعنی از ایمان رویگردان شد «و سیجنبها» یعنی از آتش فاصله می گیرد. «الأتقی» مبالغه در تقواست. «الذی یؤتی ماله» یعنی مال خود را در راه خدا انفاق میکند. «یتزکی» یعنی در نزد خداوند زکیّ و پاکیزه است و این کار را برای ریا و کسب شهرت انجام نمی دهد.
به گفته قاضی، عبارت «لا یصلاها» که در آیه ذکر شده است، بر این دلالت ندارد که بنا به اعتقاد خوارج و برخی از مرجئه، خداوند متعال فقط کافر را به آتش وارد می کند و این به آن دلیل است که او آتش را نکره آورد و آن را معرفه نیاورد. و منظور از آن این بود که آتشی مثل سایر آتش هاست که فقط چنین افرادی به آن در می آیند. و طبق بیان خداوند متعال در سوره نساء که در مورد منافقان(3)
فرموده است، آتش، درکات و طبقاتی دارد پس از کجا دانسته میشود که گروهی دیگر به غیر این آتش در نمی آیند و گذشته از این، ظاهر آیه به ما می فهماند که فقط دروغگویان و اعراض کنندگان به آتش وارد می شوند و آیه این دو صفت را با هم آورده، پس باید آن گروه بر خلاف آن نظر بدهند، زیرا آنها آتش را برای کسانی که از انجام بیشتر واجبات رویگردان شدند، هرچند تکذیب کننده نبودند واجب کردند. و گفته شده منظور از «أتقی و أشقی» «تقی و شقی» است.(4)
سپس بدان که امام علیه السلام به آیات اول استدلال کرده است که تهدید به آتش در مکه فقط برای کافران بوده است. زیرا خداوند سبحان وارد شدن و ملازمت آتش را فقط برای کسانی ذکر کرده است که اشقی هستند و اشقیا کسانی هستند که پیامبر اسلام را تکذیب کردند و از پذیرفتن سخنان او در مورد توحید یا اصول دیگر آن روی گرداندند. و هرکس که پیامبر را تکذیب کند و از آنچه آورده رویگردان باشد، کافر و مشرک است. پس پیداست که در آن زمان فقط کسانی مستحق ورود به آتش بوده اند که مشرک و کافر فاسق بوده اند. و امام علیه السلام با سخن خود که «او مشرک است» به این مساله اشاره کرده و این بهترین وجه و استدلالی موجه است، اما چگونه بر آیات بعدی منطبق می شود: که فرمود: «و سیجنبها الأتقی» تا آخر. این آیات دلالت دارد بر اینکه غیر اتقی از آتش فاصله نمی گیرد.
و می توان پاسخ او را از چند راه داد:
اول اینکه فعل مضارع در این آیه «لا یصلاها» برای بیان حال است و «صلی» در
سببه مجازا أي الحكم في الحال قبل الهجرة أنه لا يدخلها إلا المشرك و في قوله سَيُجَنَّبُهَا للاستقبال القريب إخبارا عن التكاليف المدنية بعد دخول الأعمال في الإيمان فلا تنافي بينهما و تكون الآيات جمع دالة علي الحكمين صريحا.
الثاني أن يقال إن الآيات التالية نزلت بالمدينة كما روي في تفسير علي بن إبراهيم أنها نزلت في أبي الدحداح بالمدينة لكن ظاهر الرواية أن الآيات الأول أيضا نزلت بالمدينة الثالث أن يقال إن الآيات الأخيرة و إن كانت دالة علي عدم تجنب الفساق النار لكنها دلالة ضعيفة بالمفهوم فما يدل صريحا علي دخول النار إنما هو في الكفار و ما يدل علي حكم الفجار فليس فيه وعيد صريح و تهديد عظيم بل يدل دلالة ضعيفة علي عدم الحكم بأنهم لا يدخلونها لا سيما مع الحصر المتقدم و لعل السر في هذا الإجمال عدم اجترائهم علي المعاصي.
وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ(1)أي يؤتي كتابه بشماله من وراء ظهره قيل يغل يمناه إلي عنقه و يجعل يسراه وراء ظهره فَسَوْفَ يَدْعُوا ثُبُوراً أي يتمني الثبور و يقول وا ثبوراه و هو الهلاك وَ يَصْلي سَعِيراً أي نارا مسعرة إِنَّهُ كانَ فِي أَهْلِهِ أي في الدنيا مَسْرُوراً بطرا بالمال و الجاه فارغا عن ذكر الآخرة إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ أي لن يرجع بعد أن يموت بَلي يرجع إِنَّ رَبَّهُ كانَ بِهِ بَصِيراً أي عالما بأعماله فلا يهمله بل يرجعه و يجازيه فهذا مشرك لأنه أنكر البعث و إنكاره كفر أو كان لا ينكره حينئذ إلا المشركون.
كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ(2)أي جماعة من الكفرة سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أي خزنة جهنم أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ يخوفكم هذا العذاب و هو توبيخ و تبكيت قالُوا بَلي قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا أي الرسل و أفرطنا في التكذيب حتي نفينا الإنزال رأسا و بالغنا في نسبتهم إلي الضلال حيث قالوا بعد ذلك إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ فهؤلاء مشركون لتكذيبهم بكتب الله و رسله.
سبب آن استعمال شده و بر سبیل مجاز آمده است. یعنی حکم در زمان قبل از هجرت این بوده که جز مشرک داخل آتش نمیشود و این حکم فقط شامل حال مشرکان می شود و در این جمله «سیجنبها» فعل برای آینده نزدیک است، تا تکالیف جدید مدینه ذکر شود بعد از داخل شدن اعمال در ایمان. پس هیچ منافاتی بین این دو نیست و همه آیلات دلالت صریح بر هر دو حکم دارند. دوم این است که بگوییم آیات بعدی در مدینه نازل شده است همان طور که در تفسیر علی بن ابراهیم آمده که در مورد ابو دحداح در مدینه نازل شده است. اما ظاهر روایت این است که آیات نخستین هم در مدینه نازل شده است. و وجه سوم این است که بگوییم آیات پایانی هر چند دلالت بر عدم فاصله گرفتن فاسقان از آتش دارد، اما دلالت آن به سبب مفهومی ضعیف است. و آنچه صراحتا دلالت می کند بر اینکه وارد آتش میشوند، فقط مختص کفار است، و آنچه دلالت بر حکم فجار دارد، در آن وعده صریح و تهدید عظیمی نیست بلکه دلالت ضعیفی بر عدم حکم به اینکه آنها به آتش وارد نمی شوند، دارد. به خصوص با حصری که در آغاز جمله آمده، این مفهوم آشکارتر می شود و شاید راز این مختصرگویی، عدم جسارت آنان در ارتکاب گناهان باشد.
«و أما من أوتی کتابه وراء ظهره»(3)یعنی نامه اعمالش از پشت سر به دست چپ او داده می شود. گفته شده که دست راست او به گردنش بسته شده است و دست چپش پشت سر اوست. «فسوف یدعوا ثبورا» یعنی فریاد واویلا سر می دهد و می گوید: «واویلا و وای از هلاکت». «و یصلی سعیرا» یعنی آتشی که شعله های فروزان دارد. «إنه کان فی أهله» یعنی در دنیا «مسرورا» سرخوش از مال و جاه و مقام و فارغ از یاد آخرت بود. «إنه ظن أن لن یحور» یعنی پس از آن که از دنیا رفت، باز نخواهد گشت. «بلی» بازمی گردد. «إن ربه کان به بصیرا» یعنی از اعمال او آگاه است و او را به حال خود رها نمی کند، بلکه او را باز می گرداند و جزای اعمالش را به او می دهد. «فهذا مشرک» چرا که بعث و معاد را انکار کرده است و این انکار او، کفر است. یا به این معناست که در آن زمان فقط مشرکان آن را انکار می کرده اند.
«کلما ألقی فیها فوج»(4)
یعنی گروهی از کافران. «سألهم خزنتها» یعنی خزانهداران جهنم. «أ لم یأتکم نذیر» که شما را از این عذاب بترساند و این یک جمله توبیخی است. «قالوا بلی قد جاءنا نذیر فکذبنا» نذیر یعنی پیامبران و ما در تکذیب آنان زیاده روی کردیم، حتی نزول آیه های قرآن را منکر شدیم و به قدری در گمراه خواندن آنان مبالغه کردیم که پس از آن گفتند: «إن أنتم إلا فی ضلال کبیر» پس اینان مشرکند چون کتاب های آسمانی و پیامبران را تکذیب کردند.
وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ(1)بالبعث و الرسل و آيات الله الضَّالِّينَ عن الهدي الذاهبين عن الصواب و الحق فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ أي فنزلهم الذي أعد لهم من الطعام و الشراب من حميم جهنم وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ أي إدخال نار عظيمة فهؤلاء مشركون للتصريح بأنهم كانوا من المكذبين الضالين.
وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ(2)فَيَقُولُ لما رأي من قبح العمل و سوء العاقبة يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ الهاء فيهما و فيما بعدهما للسكت تثبت في الوقف و تسقط في الوصل و قالوا استحب الوقف لثباتها في الإمام(3)و لذلك قرئ بإثباتها في الوصل يا لَيْتَها أي يا ليت الموتة التي متها كانَتِ الْقاضِيَةَ أي القاطعة لأمري فلم أبعث بعدها أو يا ليت هذه الحالة كانت الموتة التي قضيت علي أو يا ليت حياة الدنيا كانت الموتة و لم أخلق حيا ما أَغْني عَنِّي مالِيَهْ أي ما لي من المال و التبع أو ما نفي و المفعول محذوف أو استفهام إنكار مفعول لأغني و بعد ذلك هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ أي ملكي و تسلطي علي الناس أو حجتي التي كنت أحتج بها في الدنيا خُذُوهُ يقوله الله لخزنة جهنم فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ أي ثم لا تصلوه إلا الجحيم و هي النار العظمي لأنه كان يتعظم علي الناس ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ أي فأدخلوه فيها بأن تلقوه علي جسده إِنَّهُ كانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ فدل علي أن هذا الوعيد بالنار لمن لا يؤمن بالله من الكفار فهذا مشرك.
قوله في طسم أي في الشعراء وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ(4)فيرونها مكشوفة و يتحسرون علي أنهم المسوقون إليها وَ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي أين آلهتكم الذين تزعمون أنهم شفعاؤكم هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ بدفع العذاب عنكم أَوْ يَنْتَصِرُونَ بدفعه عن أنفسهم لأنهم و آلهتهم يدخلون النار كما
«و أما إن کان من المکذبین:(5)به بعث و پیامبران و آیات خداوند. «الضالین» از هدایت، منحرفین از راه حق. «فنزل من حمیم» یعنی آنان را بر خوردنی و آشامیدنی که برای آنها آماده شده است، که از آب داغ جهنم است فرود میآورند. «و تصلیة جحیم» یعنی وارد شدن این مشرکان به آتشی بزرگ. که این مبالغه برای تصریح به این بوده است که آنها مکذّب و گمراه بوده اند.
«و أما من أوتی کتابه بشماله فیقول»(6)هنگامی که زشتی عمل و عاقبت بد خود را می بیند، می گوید: «یا لیتنی لم أوت کتابیه و لم أدر ما حسابیه» هاء در این دو کلمه و کلمات بعد، هاء سکت است که در هنگام وقف می آید و در هنگام وصل حذف می شود. و گفتهاند: بهتر است وقف صورت گیرد زیرا در مصحف عثمان که امام مصاحف است،(7)این هاء ثبت شده بنابراین هاء در هنگام وصل قرائت شده است. «یا لیتها» یعنی ای کاش مرگ من «کانت القاضیة» یعنی مرا کلا نابود می کرد و پس از آن برانگیخته نمی شدم. یا ای کاش این، حالتِ مرگی بود که بر من مقدر شده بود؛ یا ای کاش زندگی دنیا، مرگ بود و من زنده خلق نمی شدم. «ما أغنی عنی مالیه» ما یا موصول است و به معنای مال و دارایی است یا نافیه است و مفعول، محذوف است یا استفهام انکاری است و ما، مفعول به أغنی است و آیه بعد «هلک عنی سلطانیه» یعنی ملک و تسلط من بر مردم یا حجت من که در دنیا با آن احتجاج میکردم. «خذوه» خداوند به خزانه داران جهنم می گوید. «فغلوه ثم الجحیم صلوه» یعنی سپس او را به جحیم بیندازید، و «جحیم» به معنای آتش بزرگ است و سزای تکبری است که این شخص نسبت به دیگر مردم داشته است. «ثم فی سلسلة ذرعها سبعون ذراعا فاسلکوه» یعنی او را به آن وارد کنید و آن را بر روی بدنش بیندازید. «إنه کان لا یؤمن بالله العظیم» دلالت بر این دارد که این تهدید به آتش، برای کافرانی است که به خداوند ایمان ندارند و مشرک هستند.
عبارت «فی طسم» یعنی سوره شعرا، «و برزت الجحیم للغاوین»(8)و آن را به صورت آشکار می بینند و بر اینکه به سوی آن سوق داده میشوند، حسرت میخورند. «و قیل لهم أین ما کنتم تعبدون من دون الله» یعنی کجایند خدایان شما که گمان می کردید در این دنیا شفیع شما هستند؟ «هل ینصرونکم» به برطرف کردن عذاب از شما؟ «أو ینتصرون» به برطرف کردن عذاب آتش از خودشان؟ زیرا آنها و خدایان آنها به آتش وارد شدند. همان طور که فرمود:
قال فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَ الْغاوُونَ أي الآلهة و عبدتهم و الكبكبة تكرير الكب لتكرير معناه كأن من ألقي في النار ينكب مرة بعد أخري حتي يستقر في قعرها وَ جُنُودُ إِبْلِيسَ قيل متبعوه من عتاة الثقلين أو شياطينه أَجْمَعُونَ تأكيد للجنود إن جعل مبتدأ خبره ما بعده أو للضمير و ما عطف عليه و كذا الضمير المنفصل و ما يعود إليه في قوله قالُوا وَ هُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ علي أن الله ينطق الأصنام فتخاصم العبدة و يؤيده الخطاب في قوله إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ أي في استحقاق العبادة و يجوز أن تكون الضمائر للعبدة كما في قالوا و الخطاب للمبالغة في التحسر و الندامة و المعني أنهم مع تخاصمهم في مبدإ ضلالهم معترفون بانهماكهم في الضلالة متحسرون عليها كذا ذكره البيضاوي في تفسير تلك الآيات(1)فقوله عليه السلام يعني المشركين هو خبر لقوله قوله بحذف العائد أي يعني به و المعني أن المراد بالمجرمين المشركون الذين اتبعتهم هؤلاء القائلون علي شركهم و كلاهما من أمة محمد صلي الله عليه و آله و تصديق ذلك أي تصديق أن المراد بهم المشركون من هذه الأمة أن الله تعالي ذكر بعد تلك الآيات أحوال المشركين و عبدة الأوثان من كل أمة و لم يدخل فيهم اليهود و النصاري فالظاهر أن يكون المراد هنا أيضا طائفة مخصوصة و ليس هم اليهود و النصاري لقوله تعالي سابقا فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَ الْغاوُونَ لدلالته علي أن معبوديهم في النار فلم يبق إلا أن يكونوا من هذه الأمة أو يكتفي بالوجه الأول و يقال لما كان الظاهر من الآيات اللاحقة اختصاص الكلام بعبدة الأوثان فالظاهر هنا أيضا أن يكون المراد به من هو من جنسهم و لم يبق من الأمم المشهورة الذين تعرض الله لذكرهم في القرآن إلا هذه الأمة فهم المرادون به.
و قوله كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ(2)كأنه نقل بالمعني لأن تلك الآيات
«فکبکبوا فیها هم و الغاوون» یعنی خدایان و بندگان آن ها. «و الکبکبه» تکرار «کبّ» است و به خاطر تاکید در معنای آن آمده است، گویا کسی که در آتش انداخته می شود، بارها و بارها در آن می افتد تا در عمق آن جای گیرد. «و جنود إبلیس» یعنی پیروان او از سرکشان جن و انس یا شیاطین او. «أجمعون» تاکید لشکریان است و اگر مبتدا باشد، خبرش ما بعد آن است یا تأکید برای ضمیر و آنچه که به آن عطف شده میباشد؛ و همچنین ضمیر منفصل و مرجع آن در آیه: «قالوا و هم فیها یختصمون تالله إن کنا لفی ضلال مبین» است بنا بر این که خداوند با بت ها سخن می گوید و بندگان آن با هم درگیر می شوند و این خطاب در این آیه تاکیدی بر این موضوع است: «إذ نسویکم برب العالمین» یعنی در استحقاق پرستش. و می توان گفت که ضمایر به بندگان برمی گردد مثل ضمیر «قالوا»، و مخاطب قرار دادن آنان برای مبالغه در ابراز تحسّر و پشیمانی است و معنا این است که آنها با درگیری و دشمنی خود برای یافتن دلیل گمراهی شان، اعتراف دارند که در گمراهی فرو رفته اند و بر آن حسرت می خورند. بیضاوی در تفسیر این آیات این موضوع را ذکر کرده است.(3)این سخن امام علیه السلام که فرمود: «یعنی المشرکین» خبر است برای «قوله»، با حذف عائد که همان «یعنی به» است. و معنا این است که منظور از مجرمان، مشرکانی هستند که این ها که قائل به شرکشان هستند، از آنان پیروی کردند. و هر دوی این دو گروه، از امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم بودند. «و تصدیق ذلک» یعنی تصدیق اینکه منظور از آنان مشرکان امت است و خداوند متعال بعد از آن آیات، احوال مشرکان و بت پرستان هر امتی را ذکر می کند و یهودیان و مسیحیان جزو آنان نیستند. ظاهرا در اینجا منظور، یک گروه مخصوص است که شامل یهودیان و مسیحیان نمی شود. زیرا خداوند پیش از این فرموده بود: «فکبکبوا فیها هم و الغاوون» زیرا این آیه بر این دلالت دارد که خدایان آنها در آتش هستند و هیچ احتمال دیگری نمی رود مگر آنکه از افراد این امت باشند. یا می توان به وجه اول اکتفا کرد و گفت: از آنجایی که ظاهر آیات بعدی به بت پرستان اختصاص دارد، در اینجا نیز ظاهر این است که منظور از آن، همجنسان آنان باشد و خداوند نام همه امت های مشهور را در قرآن برده است به جز این یک امت. پس منظورِ او این امت هستند.
و آیه «کذبت قبلهم قوم نوح»(4)گویا نقل به معنا صورت گرفته است. زیرا آن آیات
في سورة الشعراء و ليس فيها قبلهم و إنما هو في ص و المؤمن(1)و يحتمل أن يكون في مصحفهم عليهم السلام هكذا هذا ما خطر بالبال و قيل لعل المراد أن القائلين بهذا القول أعني قولهم وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ هم مشركو قوم نبينا صلي الله عليه و آله الذين اتبعوا آباءهم المكذبين للأنبياء بدليل أن الله سبحانه ذكر عقيب ذلك في مقام التفصيل المكذبين للأنبياء طائفة بعد طائفة و ليس المراد بهم أحدا من اليهود و النصاري الذين صدقوا نبيهم و إنما أشركوا من جهة أخري و إن كان الفريقان يدخلان النار أيضا فقوله سيدخل الله استدراك لدفع توهم عدم دخولهما النار و عدم دخول غيرهما ممن أساء العمل انتهي.
قوله عليه السلام ليس هم اليهود تأكيد لقوله ليس فيهم أو المراد بالأول أنه ليس في القائلين و المجرمين و بالثاني أنه ليس في هؤلاء المكذبين من الأمم السابقة و قيل الأول نفي للتشريك و الثاني نفي للاختصاص و الأوسط أظهر و قولهم مبتدأ إذ دعونا إلي سبيلهم ذلك من كلامه عليه السلام ذكره تفسيرا للآية و قول الله خبر للمبتدإ و يحتمل أن يكون ذلك مبتدأ ثانيا إشارة إلي قولهم و قول الله خبره و المجموع خبرا للمبتدإ الأول و حاصله أن القولين حكايتان عن قصة واحدة و قيل حين ظرف لقول الله مجازا من قبيل وضع الدال موضع المدلول.
ثم اعلم أن الآيات في سورة الأعراف هكذا حَتَّي إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَ شَهِدُوا عَلي أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّي إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَ لكِنْ لا تَعْلَمُونَ وَ قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ(2)فظهر أن قوله و قالت أوليهم لأخريهم من سهو النساخ
در سوره شعرا آمده و عبارت «قبلهم» در آن ذکر نشده، بلکه در سوره ص و مومن(3)آمده است. و احتمال دارد در مصحف امامان علیهم السلام به همین ترتیب ذکر شده باشد. این چیزی است که به ذهن می رسد و گفته شده شاید منظور از آن این باشد که کسانی که قائل به این سخن هستند یعنی میگویند: «و ما أضلنا إلا المجرمون» مشرکان امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم هستند که از پدران خود که انبیاء را تکذیب کردند، پیروی کردند. به این دلیل که خداوند سبحان پس از آن، مفصلا و یک به یک از مکذبین پیامبران سخن گفت و هیچ یک از یهودیان و مسیحیان را که پیامبر خود را تصدیق کردند جزء آنان حساب نکرد و از جهت دیگری شرک ورزیدند، اگر چه هر دو گروه به آتش وارد می شوند. و آیه «سیدخل الله»، استدراک است برای دفع توهم عدم ورود آنها به آتش و عدم ورود غیر آنها از بدکاران. پایان.
اینکه فرمود: «لیس هم الیهود»، تاکیدی است برای این سخن او که فرمود: «لیس فیهم» یا می توان گفت که منظور از اولی، این است که او در زمره معتقدان و مجرمان نیست و منظور از دوم این است که از مکذبین امت های پیشین درنمی آید و گفته شده که اولی نفی شریک کردن است و دومی، نفی اختصاص است و نظر وسط ظاهرتر است و «قولهم» مبتدا است و «إذ دعونا إلی سبیلهم» از کلام معصوم علیه السلام است که در تفسیر آیه ذکر کرد. و «قول الله» خبرِ مبتداست و می تواند به عنوان مبتدای دوم در نظر گرفته شود و اشاره به «قولهم» باشد و «قول الله» خبر آن باشد و همه جمله خبر برای مبتدای اول باشد و نتیجه این است که هر دو قول محکی است و از یک ماجرای واحد سخن می گوید و گفته شده حین ظرف است برای قول الله، مجازاً، مجازی که در آن، دال به جای مدلول گذاشته می شود.
سپس بدان که آیات سوره اعراف هم همین است: «حتی إذا جاءتهم رسلنا یتوفونهم قالوا أین ما کنتم تدعون من دون الله قالوا ضلوا عنا و شهدوا علی أنفسهم أنهم کانوا کافرین قال ادخلوا فی أمم قد خلت من قبلکم من الجن و الإنس فی النار کلما دخلت أمة لعنت أختها حتی إذا ادارکوا فیها جمیعا قالت أخراهم لأولاهم ربنا هؤلاء أضلونا فآتهم عذابا ضعفا من النار قال لکل ضعف و لکن لا تعلمون و قالت أولاهم لأخراهم فما کان لکم علینا من فضل فذوقوا العذاب بما کنتم تکسبون.»(4)پس پیداست که سخن او که فرمود: «و قالت أولیهم لأخریهم» از سهل انگاری نسّاخ
أو الرواة و أن قوله كُلَّما دَخَلَتْ مقدم علي السابق في الترتيب فالواو في قوله و قوله بمعني مع مع أنه لا يدل علي الترتيب.
كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ أي في النار لَعَنَتْ أُخْتَها التي ضلت بالاقتداء بها حَتَّي إِذَا ادَّارَكُوا فِيها أصل ادَّارَكُوا تداركوا فأدغم و معناه تلاحقوا أي لحق آخرهم أولهم في النار قالَتْ أُخْراهُمْ دخولا و منزلة و هم الأتباع لِأُولاهُمْ أي لأجل أوليهم إذا الخطاب مع الله لا معهم رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا أي سنوا لنا الضلال فاقتدينا بهم فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ أي مضاعفا لأنهم ضلوا و أضلوا قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ أما القادة فبكفرهم و تضليلهم و أما الأتباع فبكفرهم و تقليدهم وَ لكِنْ لا تَعْلَمُونَ ما لكم أو ما لكل فريق وَ قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ عطفوا كلامهم علي جواب الله لأخريهم و بنوه عليه أي فقد ثبت أن لا فضل لكم علينا و إنا و إياكم متساوون في الضلال و استحقاق العذاب فَذُوقُوا الْعَذابَ من قول القادة أو من قول الفريقين.
أن يحج بعضا بضم الحاء أي يغلبه بالحجة في القاموس الحج الغلبة بالحجة و في المصباح حاجه محاجة فحجه بحجة من باب قتل إذا غلبه في الحجة و قال فلج فلوجا من باب قعد ظفر بما طلب و فلج بحجته أثبتها و أفلج الله حجته أظهرها و قال أفلت الطائر و غيره إفلاتا تخلص و أفلته أنا إذا أطلقته و خلصته يستعمل لازما و متعديا و فلت فلتا من باب ضرب لغة و فلته يستعمل أيضا لازما و متعديا و انفلت خرج بسرعة.
و ليس بأوان بلوي و لا اختبار يعني أنهم يطمعون في غير مطمع فإن الاحتجاج و طلب الدليل إنما ينفع في دار التكليف و الاختبار لا في دار الجزاء بعد ظهور الأمر و دخول النار و لا حين نجاة أي ليس هذا الزمان حين نجاة يمكن التخلص من العذاب بالتوبة و غيرها.
و في بعض النسخ و لات حين نجاة مقتسبا من قوله تعالي وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ(1)
یا راویان است و این آیه «کلما دخلت» به ترتیب بر آیات پیشین مقدم شده است و واو در «و قوله»، به معنای «مع» است با اینکه بر ترتیب دلالت نمی کند.
«کلما دخلت أمة» یعنی به آتش جهنم. «لعنت أختها» که به خاطر پیروی از آن گمراه شد. «حتی إذا ادارکوا فیها» اصلِ «ادّارکوا»، «تدارکوا» بوده است که ادغام شده است و معنای آن به هم پیوستند است؛ یعنی آخرین آنها به اولینشان در آتش ملحق شد. «قالت أخراهم» یعنی آخرین آنها در ورود و از نظر جایگاه که همان مقلّدان هستند. «لأولاهم» یعنی به خاطر مقدم بودن آنان و مخاطب خداوند است نه آنان. «ربنا هؤلاء أضلونا» یعنی گمراهی را شیوه ما قرار دادند و ما نیز از آنان پیروی کردیم. «فآتهم عذابا ضعفا من النار» یعنی چند برابر، زیرا آنان گمراه شدند و گمراه کردند. «قال لکل ضعف» اما پیشوایان به خاطر کفر و گمراه کردنشان، و پیروان آنها به خاطر کفر و تقلیدشان. «و لکن لا تعلمون» که چه بر سر شما یا بر سر هر کدام از شما دو گروه می آید «و قالت أولاهم لأخراهم فما کان لکم علینا من فضل» آنها سخن خود را بر پاسخ خداوند به آخرین آنها عطف کردند و آن را بر مبنای آن قرار دادند. یعنی اثبات شد که شما بر ما برتری ندارید و ما در گمراهی و استحقاق عذاب با هم مساوی هستیم. «فذوقوا العذاب» این از سخنان پیشوایان یا از سخنان هر دو گروه است.
«أن یحج بعضا» به ضمّ حاء، یعنی با ارائه حجت بر او غلبه کند. در قاموس آمده که معنای «حج»، غلبه کردن بر کسی با حجت است. و در مصباح آمده است که «حاجه محاجة فحجه بحجة» از باب «قتل»، یعنی با ارائه حجت بر او غلبه کرد و گفته شده «فلج فلوجا» از باب «قعد» و به معنای رسیدن به خواسته است و «فلج بحجته» یعنی آن را اثبات کرد و «أفلج الله حجته» یعنی آن را آشکار کرد. و «أفلت الطائر و غیره إفلاتا»، یعنی آزاد شد و فرار کرد. «و أفلتّه أنا» یعنی من آن را آزاد کردم. این فعل به دو صورت لازم و متعدی استعمال می شود. و فلت فلتا از باب ضرب لغت است و فلته به صورت لازم و متعدی استعمال می شود. «و انفلت» یعنی به سرعت خارج شد.
«و لیس بأوان بلوی و لا اختبار» یعنی این طمع آنان بیهوده است، چرا که حجت آوردن و دلیل خواستن تنها در دار تکلیف و اختیار، یعنی در دنیا سود دارد و در آخرت پس از آن که همه چیز معلوم گشت و وقتی به آتش وارد شدید، احتجاج و طلب دلیل بی فایده است «و لا حین نجاة» یعنی اکنون دیگر وقت نجات یافتن نیست که بتوان با توبه و امثال آن از عذاب رهایی یافت.
و در بعضی نسخه ها «و لات حین نجاة» گفته شده که از این آیه اقتباس شده است: «و لات حین مناص.»(2)
قال البيضاوي أي ليس الحين حين مناص و لا هي المشبهة بليس زيدت عليها تاء التأنيث للتأكيد كما زيدت علي رب و ثم و خصت بلزوم الأحيان و حذف أحد المعمولين و قيل هي النافية للجنس أي و لا حين مناص لهم و قيل للفعل و النصب بإضماره أي و لا أري حين مناص و قيل إن التاء مزيدة علي حين لاتصالها به في الإمام(1)انتهي.
و الآيات أي تلك الآيات المتقدمة و لا يدخل الله الجملة حالية أي نزلت تلك الآيات في حال كان الحكم فيها أن لا يدخل الله النار إلا مشركا قوله عليه السلام فلما أذن الله قال المحدث الأسترآبادي تصريح بأن مصداق الإسلام في مكة أقل من مصداقه في المدينة انتهي و عد الشهادتين واحدة لتلازمهما و كأن الولاية أيضا داخلة فيهما كما عرفت و عدم التصريح للتقية أو أنه عليه السلام استدل بهذا الخبر المشهور بين العامة إلزاما عليهم و كأن ذكر العبادات الأربع و تخصيصها لكونها أهم الفرائض أو لأنها صرحت بها في القرآن و أكدت عليها دون غيرها أو أنه بني عليها أولا ثم زيد سائر الفرائض.
وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً(2)استدل به من قال بخلود أصحاب الكبائر في النار و أول بوجوه:
الأول أن المراد بالمتعمد من قتله لإيمانه كما ورد في أخبار كثيرة فيكون كافرا الثاني أن المراد بالخلود المكث الطويل الثالث أن المراد أن هذا جزاؤه إن جازاه لكنه سبحانه لا يجازيه كما ورد في بعض أخبارنا الرابع أن المراد بالمتعمد المستحل الخامس أنه يفعل فعلا يستحق به دخول النار و استدل عليه السلام علي عدم إيمانه بأن الله لعنه و لا يلعن مؤمنا لقوله تعالي إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ و كأنه عليه السلام استدل بمفهوم الوصف فيدل علي حجيته و يمكن أن يكون لخصوص سياق الآية أيضا مدخل فيه.
و كيف يكون في المشية أي كيف يكون أمر القاتل في مشية الله إن شاء
بیضاوی گفته: یعنی این زمان، زمان فرار نیست و «لا» لای مشبهه به لیس است که تاء تانیث برای تاکید به آن اضافه شده مثل تائی که به «ربّ» و «ثمّ» اضافه می شود. و این کلمه فقط برای زمان به کار می رود و یکی از دو معمول آن حذف شده است و گفته شده «لا» لای نفی جنس است، یعنی هیچ فرصتی برای آنان نیست. و گفته شده «حین» مفعول به برای فعل أری است که در تقدیر گرفته می شود: «و لا أری حین مناص.» و در مصحف عثمان گفته شده است که در هنگام اتصال «حین» به «لا» «تاء» به آن اضافه شده است.
و «الآیات» یعنی آیات پیشین. «و لا یدخل الله» جمله حالیه است یعنی آن آیه ها در حالتی نازل شد که حکمش این بود که خداوند، فقط مشرکان را به آتش در آورد. جمله «فلما أذن الله» به گفته محدّث استرآبادی، تصریح به این است که مصداق اسلام در مکه کمتر از مصداق آن در مدینه بود. پایان. و شهادتین را به خاطر همراهی همیشگی آن دو باهم، یکی به حساب آورد. و گویا ولایت هم در آن دو داخل است همان طور که دانستی. و عدم تصریح برای تقیه است، یا اینکه حضرت علیه السلام از این خبر مشهور به عنوان یک استدلال علیه عامه استفاده کرد تا آنها را به آن ملزم کند. و گویا ذکر عبادات چهارگانه و اختصاص دادن آن، به این دلیل بوده است که مهم ترین واجبات هستند، یا اینکه در قرآن کریم صراحتا ذکر شده و بر آن تاکید شده است یا اینکه آنها را مبنا قرار داد و سپس سایر واجبات را به آن افزود.
«و من یقتل مؤمنا متعمدا»(3)کسانی که معتقد هستند صاحبان گناهان کبیره در آتش جاویدان هستند، به این استدلال می کنند و این آیه به چند وجه تاویل می شود.
وجه اول این است که مراد از متعمد کسی است که با اینکه از ایمان آن مؤمن اطمینان دارد او را می کشد، همان طور که در اخبار بسیاری وارد شده است و چنین شخصی کافر است. وجه دوم این است که منظور از خلود و جاودانگی، ماندن طولانی مدت است. وجه سوم این است که اگر خداوند او را مجازات کند، جزایش این است. اما همان طور که در برخی اخبار ما آمده است، خداوند او را مجازات نمی کند. در وجه چهارم، منظور از متعمد کسی است که قتل را حلال بشمرد. بنا بر وجه پنجم، او کاری را انجام می دهد که به موجب آن به جهنم وارد می شود. و حضرت علیه السلام بر عدم ایمان او استدلال کرده است به اینکه خداوند او را لعن کرده در حالی که هیچ مومنی لعن نمی شود. زیرا خداوند فرمود: «إن الله لعن الکافرین» گویا حضرت به مفهوم وصف استدلال کرده پس این حدیث دالّ بر حجیت مفهوم وصف است و شاید سیاق آیه نیز مدخلیّتی در آن داشته باشد.
«و کیف یکون فی المشیّة» یعنی چگونه جزای قاتل در مشیت خداوند است در حالی که اگر خداوند بخواهد
عذبه و إن شاء غفر له و الحال أنه قد ألحق به بعد أن جزاه جهنم الغضب و اللعنة المختصين بالكفار.
كونه في المشية إما مبني علي ما ذكره أكثر المتكلمين من أن خلف الوعد قبيح و علي الله محال و أما خلف الوعيد فهو حسن و يجوز علي الله تعالي و ليس بكذب قال الطبرسي قدس سره و روي عاصم بن أبي النجود عن ابن عباس في قوله فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ قال هي جزاؤه فإن شاء عذبه و إن شاء غفر له و روي عن أبي صالح و بكر بن عبد الله و غيره أنه كما يقول الإنسان لمن يزجره عن أمر إن فعلت فجزاؤك القتل و الضرب ثم إن لم يجازه بذلك لم يكن ذلك منه كذبا انتهي(1).
أو إشارة إلي قوله تعالي إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ(2)فيدل علي أن ما دون الشرك مما يغفره الله لمن يشاء و القتل داخل في ذلك فيكون داخلا في المشية كما قال في مجمع البيان قال جماعة من التابعين الآية اللينة و هي إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الآية نزلت بعد الشديدة و هي وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً الآية(3)و علي الأول فكان جوابه مبني علي أن آية القتل ليست مشتملة علي الوعيد فقط بل علي أنه ممن غضب الله عليه و لعنه فإذا دخل الجنة من غير توبة أو غيرها مما يكفره يكون كذبا و لم يكن مغضوبا و لا ملعونا مبعدا من رحمة الله و علي الثاني مبني علي وجهين الأول أن القتل المذكور داخل في الشرك و الكفر حيث لعنه الله و لا يلعن إلا الكافر و الثاني أنه لا يكون داخلا فيمن يشاء مغفرته حيث أخبر بأنه مغضوب و ملعون و هذا صريح في عدم المغفرة و الوجوه كأنها متقاربة و قد بين ذلك المشار إليه آية الأحزاب أي إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ .
و أنزل أي في سورة النساء أيضا من أكله بدل اشتمال لمال اليتيم
قاتل را عذاب می کند و اگر بخواهد او را می بخشد. و حال آنکه پس از آن که جهنم را عذاب او قرار داد، خشم و لعنت مختص کافران را برای او فرستاد.
بودن این امر در مشیت خداوند، می تواند مبنی بر عقایدی باشد که اغلب متکلمان ذکر کرده اند که گفته اند خلف وعده امر ناپسندی است و سر زدن آن از خداوند محال است اما خلف وعید نیکوست و از خداوند سر می زند و دروغ نیست. طبق گفته طبرسی قدس سره و روایت عاصم بن ابی النجود از ابن عباس، در مورد این آیه: «فجزاؤه جهنم» گفته شده است که جزای او این است که اگر خواست او را عذاب می کند و اگر خواست او را می بخشد. و از ابو صالح و بکر بن عبد الله و غیره روایت شده است که همان طور که انسان به کسی که او را آزار می دهد می گوید: اگر فلان کار را انجام دهی کشته می شوی و کتک می خوری، اگر این مجازات ها را در مورد او انجام ندهد دروغ نگفته است.(4)
یا اشاره دارد به این آیه: «إن الله لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء»(5)
که دلالت بر این دارد که خداوند گناهان کمتر از شرک را می بخشد و قتل هم جزو آن است و داخل در مشیت خداوند است. همان طور که در مجمع البیان فرموده: جماعتی از تابعین گفتهاند: آیه لیّن این آیه است که فرمود: «إن الله لا یغفر أن یشرک به» تا آخر آیه، پس از این آیه سخت نازل شد: «و من یقتل مؤمنا متعمدا.»(6)
تا آخر آیه. و بنا بر احتمال اول، پاسخ او مبنی بر این است که آیه قتل فقط مشتمل بر وعید نیست، بلکه شامل کسانی می شود که خداوند بر آنها خشم گرفته و آنها را لعن کرده است. و اگر بدون توبه کردن یا چیزی که سبب آمرزش او می شود به بهشت وارد شود، این دروغ است. و نه بر او خشم می گیرد و نه لعن میشود و نه از رحمت خداوند دور می شود. و بنا بر احتمال دوم، پاسخ مبتنی بر دو وجه است: یکی اینکه قتل مذکور داخل در شرک و کفر است و خداوند عامل آن را لعن کرده است و تنها کافر در لسان خداوند لعن می شود. و دیگر اینکه این مساله به کسانی که مورد بخشش خداوند قرار می گیرند، مربوط نمی شود و ذکر کرده که او مورد خشم واقع شده و لعین است. و واضح است که چنین شخصی مورد آمرزش قرار نمی گیرد. و این دو وجه به هم نزدیک است. «و قد بیّن ذلک» مشار الیه آیه سوره احزاب است: «إن الله لعن الکافرین».
«و انزل» یعنی در سوره نساء هم چنین مضمونی وارد شده است. «من أکله» بدل اشتمال برای مال یتیم است.
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامي ظُلْماً قال في المجمع أي ينتفعون بأموال اليتامي و يأخذونها ظلما بغير حق و لم يرد به قصر الحكم علي الأكل و إنما خص لأنه معظم منافع المال المقصودة إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً قيل فيه وجهان أحدهما أن النار تلتهب من أفواههم و أسماعهم و آنافهم يوم القيامة ليعلم أهل الموقف أنهم آكلة أموال اليتامي عن السدي وَ رُوِيَ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يُبْعَثُ نَاسٌ مِنْ قُبُورِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَأَجَّجُ أَفْوَاهُهُمْ نَاراً فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلَاءِ فَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ و الآخر أنه ذكر ذلك علي وجه المثل من حيث إن من فعل ذلك يصير إلي جهنم فيمتلئ بالنار أجوافهم عقابا علي أكلهم مال اليتيم وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً أي يلزمون النار المسعرة للإحراق و إنما ذكر البطون تأكيدا كما يقال نظرت بعيني و قلت بلساني و أخذت بيدي و مشيت برجلي انتهي(1).
و أنزل في الكيل فإن قيل سورة المطففين من السور المكية و الغرض هنا بيان التكاليف المتجددة بالمدينة قلنا لا عبرة بما ذكره المفسرون في ذلك مع أنهم اختلفوا في هذه السورة قال في مجمع البيان مكية و قال المعدل مدنية عن الحسن و الضحاك و عكرمة قال و قال ابن عباس و قتادة إلا ثماني آيات منها و هي إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا إلي آخر السورة انتهي(2)فالخبر يؤيد قول هؤلاء الجماعة و يؤيده ما رواه في مجمع البيان في سبب نزول صدر السورة عن عكرمة عن ابن عباس أنه لما قدم رسول الله صلي الله عليه و آله المدينة كانوا من أخبث الناس كيلا فأنزل الله عز و جل وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ فأحسنوا الكيل بعد ذلك و روي عن السدي أنه صلي الله عليه و آله قدم المدينة و بها رجل يقال له أبو جهينة و معه صاعان يكيل بأحدهما و يكتال بالآخر فنزلت الآيات(3)و يؤنسه أن الطبرسي رحمه الله ذكرها
«إن الذین یأکلون أموال الیتامی ظلما» به گفته صاحب مجمع، یعنی از اموال یتیمان سود می برند و ظالمانه و به ناحق در آن تصرف می کنند و مراد از آیه، حصر حکم بر خوردن نبوده است بلکه در آن منحصر شده است زیرا اغلب منافع اموال یتیمان از راه خوردن مورد تصرف قرار می گیرد. «إنما یأکلون فی بطونهم نارا» در این سخن دو وجه است: وجه اول: در روز قیامت آتش از دهان و گوش و بینی آنان شعله می کشد تا همه بدانند که آنان کسانی بودند که اموال یتیمان را می خوردند. از سدی و از امام باقر علیه السلام روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: در روز قیامت مردم از قبرهای خود برانگیخته می شوند در حالی که آتش از دهان های آنان شعله می کشد. گفته شد ای رسول خدا، آنها چه کسانی هستند؟ و حضرت این آیه را تلاوت فرمود.
و وجه دیگر این است که این موضوع بر وجه تمثیل ذکر شود، از این جهت که هر کس این کار را انجام دهد، به جهنم می رود و شکمش با آتش پر می شود. و این مجازات کسانی است که مال یتیم را خورده اند. «و سیصلون سعیرا» یعنی همیشه در آتشی بزرگ و شعله ور می مانند و شکم برای تاکید ذکر شده است، مثل اینکه بگویی: «نظرت بعینی» و «قلت بلسانی» و «أخذت بیدی» و «مشیت برجلی.»(4)
و «أنزل فی الکیل» پس اگر گفته شود که سوره مطففین از سوره های مکی است و هدف در اینجا بیان تکالیف جدید در مدینه است، می گوییم: با آنکه مفسران در این سوره اختلاف نظر دارند اما از گفتههای آنان نمی توان سودی برد. طبق گفته صاحب مجمع البیان، این سوره مکی است و به روایت معدل از حسن و ضحاک و عکرمه، مدنی است و به گفته ابن عباس و قتاده هشت آیه از آن مدنی نیست. «إن الذین أجرموا» تا پایان سوره.(5)
پس خبر، سخن این گروه را تایید می کند. و مطالبی که در سبب نزول صدر سوره از عکرمه از ابن عباس در مجمع البیان روایت شده است، آن را تایید می کند: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه آمد، اهالی مدینه جزء کم فروش ترین مردم بودند. پس خداوند عز و جل این آیه را نازل کرد: «ویل للمطففین» پس از آن، آنها کم فروشی خود را کنار گذاشتند و رعایت انصاف و عدالت را کردند. و از سدی روایت است هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه آمد، مردی به نام ابو جهینه در مدینه زندگی می کرد که دو پیمانه داشت که یکی پیمانه فروش و دیگری پیمانه خرید او بود. و این آیات نازل شد.(6)و نیز اینکه طبرسی رحمه الله آن را
في ترتيب نزول السور آخر السور المكية(1)فيمكن أن يكون نزولها بعد الهجرة و قبل نزول المدينة.
و في القاموس الويل حلول الشر و ويل كلمة عذاب و واد في جهنم أو بئر أو باب لها انتهي و استدل عليه السلام بأن الويل لم يطلق في القرآن إلا للكافرين كقوله فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ(2)وَ وَيْلٌ لِلْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ شَدِيدٍ(3)فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ(4)وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا(5)يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ(6)و في المجمع وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ هم الذين ينقصون المكيال و الميزان و يبخسون الناس حقوقهم في الكيل و الوزن قال الزجاج و إنما قيل له مطفف لأنه لا يكاد يسرق في المكيال و الميزان إلا الشيء اليسير الطفيف.
و أنزل في العهد أي في سورة آل عمران و هي مدنية إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ(7)لعل المراد بالعهد هنا علي ظاهر سياق الحديث ما عاهدوا الله عليه فخالفوه و باليمين الأيمان التي يحلفون بها علي المستقبل ثم يخالفونها و يحتمل شموله لليمين الغموس الكاذبة و يحتمل أن يكون العهد شاملا للبيعة و ما عاهدوا رسول الله صلي الله عليه و آله ثم نقضوه و قال الراغب العهد حفظ الشيء و مراعاته حالا بعد حال و سمي الموثق الذي يلزم مراعاته عهدا قال عز و جل وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا(8)أي أوفوا بحفظ الأيمان و عهد فلان إلي فلان أي ألقي العهد إليه و أوصاه بحفظه قال عز و جل وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلي آدَمَ(9)و عهد الله تارة يكون بما ركزه في عقولنا و تارة يكون بما أمرنا به بكتابه و بسنة
در ترتیب نزول سوره ها، آخرین سوره مکی ذکر کرد، سخن این گروه را به ذهن نزدیک میکند.(10)می توان گفت که نزول آن پس از هجرت و قبل از نزول مدینه بوده است.
و معنای ویل در فرهنگ لغت، نزول شر است و «ویل» کلمه عذاب و نام وادی در جهنم یا چاهی در دوزخ یا دری از جهنم است. پایان. و استدلال حضرت این بوده است که ویل در قرآن کریم، تنها برای کافران استفاده شده است. مانند: «فویل لهم مما کتبت أیدیهم و ویل لهم مما یکسبون.»(11)و «ویل للکافرین من عذاب شدید.»(12)
«فویل للذین ظلموا من عذاب یوم ألیم.»(13)«ویل لکل همزة لمزة» «یا ویلنا من بعثنا من مرقدنا»(14)«یا ویلنا إنا کنا طاغین»(15)و در مجمع «ویل للمطففین» کسانی که کم فروشی می کنند و حقوق مردم را به طور کامل ادا نمی کنند. به گفته زجاج، به این دلیل به آنها مطفف گفته شده که گویا از وزن پیمانه جز چیز کم و اندکی از آن برنمی داشتند.
«و انزل فی العهد» یعنی در سوره آل عمران که یک سوره مدنی است آمده: «إن الذین یشترون بعهد الله»(16)
شاید منظور از عهد در اینجا، آن طور که از ظاهر حدیث پیداست، آن چیزی باشد که با خدا بر آن عهد بستند و آنها به آن وفا نکردند. «و بالیمین» سوگندهایی است که در آینده آن را بجا می آورند و سپس آن را می شکنند. و احتمال دارد که منظور قسم های دروغ باشد. و احتمال دارد که عهد شامل بیعت هم باشد و آن عهدی که آنها با رسول خدا بستند سپس آن را شکستند. و طبق گفته راغب، عهد به معنای حفظ چیزی و رعایت حال آن است. و شخص مطمئنی که وفای به عهد می کند نیز عهد نام دارد. خداوند عز و جل فرمود: «و أوفوا بالعهد إن العهد کان مسؤلا»(17)یعنی به حفظ سوگندهای خود پایبند باشید. و «عهد فلان إلی فلان»، یعنی عهد و پیمان را بر دوش او انداخت و او را به حفظ آن توصیه کرد. خداوند عز و جل فرمود: «و لقد عهدنا إلی آدم»(18)
و عهد خداوند گاهی به آن چیزی است که به عقل های ما می نشاند و گاهی به آن چیزی است که در کتاب خود و در سنت
1) المصدر ج 10 ص 405، نقلا عن الحاكم الحسكاني.
2) البقرة: 79.
3) إبراهيم: 2.
4) الزخرف: 65.
5) يس: 52.
6) القلم: 31.
7) آل عمران: 77.
8) أسري: 34.
9) طه: 115.
10) . مجمع البیان 10 : 405
11) . بقره / 79
12) . ابراهیم / 2
13) . زخرف / 65
14) . یس / 52
15) . قلم / 31
16) . آل عمران / 77
17) . اسراء / 34
18) . طه / 115
رسله و تارة بما نلتزمه و ليس بلازم في أصل الشرع كالنذور و ما يجري مجراها انتهي(1).
و أما ما ذكره المفسرون في تلك الآية فقال الطبرسي قدس سره نزلت في جماعة من أحبار اليهود كتموا ما في التوراة من أمر محمد صلي الله عليه و آله و كتبوا بأيديهم غيره و حلفوا أنه من عند الله لئلا تفوتهم الرئاسة و ما كان لهم علي أتباعهم عن عكرمة و قيل نزلت في الأشعث بن قيس و خصم له في أرض قام ليحلف عند رسول الله صلي الله عليه و آله فلما نزلت الآية نكل الأشعث و اعترف بالحق عن ابن جريح و قيل نزلت في رجل حلف يمينا فاجرة في تنفيق سلعته عن مجاهد و الشعبي ثم قال إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ أي يستبدلون بأمر الله سبحانه ما يلزمهم الوفاء به و قيل معناه أن الذين يحصلون بنكث عهد الله و نقضه وَ أَيْمانِهِمْ أي و بالأيمان الكاذبة ثَمَناً قَلِيلًا أي عوضا نزرا لأنه قليل في جنب ما يفوتهم من الثواب و يحصل لهم من العقاب و قيل العهد ما أوجبه الله تعالي علي الإنسان من الطاعة و الكف عن المعصية و قيل هو ما في عقل الإنسان من الزجر عن الباطل و الانقياد للحق أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ أي لا نصيب وافر لهم فِي نعيم الْآخِرَةِ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ أي بما يسرهم أو لا يكلمهم أصلا و تكون المحاسبة بكلام الملائكة استهانة لهم وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أي لا يعطف عليهم و لا يرحمهم كما يقول القائل للغير انظر إلي يريد ارحمني وَ لا يُزَكِّيهِمْ أي لا يطهرهم و قيل لا ينزلهم منزلة الأزكياء و قيل لا يطهرهم من دنس الذنوب و الأوزار بالمغفرة بل يعاقبهم و قيل لا يحكم بأنهم أزكياء و لا يسميهم بذلك بل يحكم بأنهم كفرة فجرة وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ مولم موجع(2)انتهي.
و قال البيضاوي أي يستبدلون بما عاهدوا عليه من الإيمان بالرسول و الوفاء بالأمانات و بأيمانهم و بما حلفوا به من قولهم و الله لنؤمنن به و لننصرنه ثَمَناً
رسول به آن دستور داده و گاهی به آنچه که ما پیوسته آن را انجام میدهیم، اما در اصل دین لازم نیست؛ مانند نذورات و امثال آن.(3)
و اما آنچه که مفسران در آن آیه ذکر کرده اند به گفته طبرسی قدس سره در مورد گروهی از کاهنان یهودی نازل شد که مطالبی راجع به محمد صلی الله علیه و آله و سلم را در تورات، مخفی کردند و چیزی جز آن را جایگزین آن کردند و بنا به گفته عکرمه برای اینکه ریاست خود را بر دیگران از دست ندهند، سوگند خوردند که آن مطالب از جانب خداوند نازل شده است و گفته شده که در شأن اشعث بن قیس و یکی از دشمنان او که می خواست در نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سوگند یاد کند، بوده است و به روایت ابن جریح، هنگامی که این آیه نازل شد، اشعث مجازات شد و به حق اعتراف کرد و از مجاهد و شعبی روایت شده که در شأن مردی نازل شد که در تبلیغ کالای خود سوگند دروغی یاد کرد. سپس فرمود: «إن الذین یشترون بعهد الله» یعنی اوامر خداوند را به بهای آنچه آنها را ملزم کرده به آن وفادار بمانند، می فروشند. و گفته شده معنای آن، کسانی است که پیمان خدا را می شکنند و آن را نقض می کنند. «و أیمانهم» یعنی و به قسم های دروغ. «ثمنا قلیلا» یعنی بهای اندکی، زیرا در مقایسه با ثوابی که از دست می دهند و عذابی که آن را به جان می خرند بسیار اندک است. و گفته شده عهد، طاعاتی است که خداوند متعال آن را بر انسان واجب کرده و اعمال حرامی که انسان را از انجام آن نهی کرده است. و گفته شده به معنای تنفر از باطل و پیروی از حق در عقل انسان است. «أولئک لا خلاق لهم» یعنی بهره چندانی در نعمتهای اخروی نمی برند. «و لا یکلمهم الله» یعنی چیزی که سبب خشنودی آنان شود یا اینکه هیچ سخنی با آنها نمی گوید. و اینکه محاسبه آنان توسط فرشتگان انجام می شود، موجب خواری آنان است. «و لا ینظر إلیهم یوم القیامة» یعنی بر آنها دل نمی سوزاند و رحم نمی کند. همان طور که به کسی بگویی به من نگاه کن و منظور تو این باشد که به من رحم کن. «و لا یزکیهم» یعنی آنها را تطهیر نمی کند و گفته شده آنها را به جایگاه افراد زکیّ نمی رساند و یا اینکه با مغفرت و آمرزش، آنها را از آلودگی گناهان و معاصی پاک نمی کند بلکه آنها را مجازات می کند و به زکیّ بودن آنها حکم نمی دهد و این نام را بر ایشان نمی نهد. بلکه به این حکم می کند که آنها کافر و فاجر هستند. «و لهم عذاب ألیم» یعنی دردناک و آزار دهنده.(4)
بیضاوی گفته: یعنی عهدی که بسته اند تا به خدا و پیامبر ایمان داشته باشند و به امانات و سوگندهای خود وفادار بمانند، و سوگندی که خوردند که ما به خدا ایمان داریم و او را یاری می کنیم، همه را به بهای
قَلِيلًا متاع الدنيا وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ الظاهر أنه كناية عن غضبه عليهم لقوله وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فإن من سخط علي غيره و استهان به أعرض عنه و عن التكلم معه و الالتفات نحوه كما أن من اعتد بغيره يقاوله و يكثر النظر إليه وَ لا يُزَكِّيهِمْ و لا يثني عليهم انتهي(1)و ظاهر الخبر أن ناقض العهد و اليمين لا يدخل الجنة أصلا فيمكن حمله علي الاستحلال أو علي أنه لا يدخل الجنة ابتداء و حمله علي المشركين و الكافرين كما هو ظاهر المفسرين ينافي سياق الحديث و يمكن حمله علي أنهم لا يستحقون دخول الجنة و لا يلزم علي الله ذلك لعدم الوعد إلا أن يدخلهم الجنة بفضله.
و أنزل بالمدينة أي في سورة النور و هي مدنية الزَّانِي لا يَنْكِحُ قال في مجمع البيان اختلف في تفسيره علي وجوه أحدها أن يكون المراد بالنكاح العقد و نزلت الآية علي سبب و هو أن رجلا من المسلمين استأذن النبي صلي الله عليه و آله في أن يتزوج أم مهزول و هي امرأة كانت تسافح و لها راية علي بابها تعرف بها فنزلت الآية عن ابن عباس و غيره و المراد بالآية النهي و إن كان ظاهره الخبر و ثانيها أن النكاح هاهنا الجماع و المعني أنهما اشتركا في الزنا فهي مثله فيكون نظير قوله الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَ الْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ(2)في أنه خرج مخرج الأغلب الأعم و ثالثها أن هذا الحكم كان في كل زان و زانية ثم نسخ بقوله وَ أَنْكِحُوا الْأَيامي مِنْكُمْ الآية(3)عن سعيد بن المسيب و جماعة و رابعها أن المراد به العقد و ذلك الحكم ثابت فيمن زني بامرأة فإنه لا يجوز له أن يتزوج بها روي ذلك عن جماعة من الصحابة و إنما قرن الله سبحانه بين الزاني و المشرك تعظيما لأمر الزنا و تفخيما لشأنه و لا يجوز أن تكون هذه الآية خبرا لأنا نجد الزاني يتزوج غير زانية و لكن المراد هنا الحكم في كل زان أو النهي سواء كان المراد بالنكاح الوطء أو العقد و حقيقة النكاح في اللغة الوطء وَ حُرِّمَ ذلِكَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ أي حرم
اندکی فروختند. «ثمنا قلیلا» متاع دنیا است. «و لا یکلمهم الله» در ظاهر این سخن کنایه از خشم خداوند بر آنان است که فرمود: «و لا ینظر إلیهم یوم القیامة» زیرا هر کس بر دیگری خشم بگیرد، و او را خوار بداند، از او روی می گرداند و با او حرف نمی زند و به او توجه نمی کند. همان طور که اگر کسی به دیگری عنایت داشته باشد، با او سخن می گوید و بسیار به او نگاه می کند. «و لا یزکیهم» یعنی آنها را نمی ستاید.(4)پایان. و ظاهر خبر این است که ناقض عهد و شکننده قسم به هیچ وجه به بهشت وارد نمی شود. می توان گفت به این دلیل است که او این کار راحلال شمرده یا اینکه ابتدا به بهشت وارد نمی شود که همان مشرکان و کافران هستند. اما ظاهر سخن مفسران، با سیاق این حدیث منافات دارد. و می توان گفت که آنها شایستگی ورود به بهشت را ندارند و چون خداوند این وعده را به آنان نداده است، پس انجام این کار بر او لازم نیست، مگر آنکه از فضل خود آنها را به بهشت وارد کند.
«و انزل بالمدینه»، یعنی در سوره نور که یک سوره مدنی است چنین نازل شد: «و الزانی لا ینکح» به گفته صاحب مجمع البیان بنا بر چند وجه در تفسیر آن اختلاف نظر وجود دارد: یکی اینکه منظور از ازدواج عقد باشد و سبب نزول آیه این است که مرد مسلمانی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اجازه خواست که با ام مهزول ازدواج کند. ام مهزول زن بدکاره ای بود و بر در خانه خود پرچمی به نشانه این کار برافراشته بود. به روایت از ابن عباس و غیر او، این آیه در این هنگام نازل شد و منظور از آن نهی است اگرچه در ظاهر، یک جمله خبری است. و وجه دوم این است که نکاح در اینجا به معنای آمیزش جنسی است و معنا این است که آن دو در زنا با هم شریکند. و آن زن هم به اندازه مرد گناهکار است. مثل این آیه: «الخبیثات للخبیثین و الخبیثون للخبیثات.»(5)یعنی به شیوه اغلب اعم ذکر شده است. و وجه سوم که از سعید بن مسیب و گروهی دیگر است، این است که این حکم، در مورد همه مردان و زنان زناکار نازل شده و سپس با این آیه نسخ شده است: «و أنکحوا الأیامی منکم.»(6)و وجه چهارم این است که منظور از آن، عقد باشد و این حکم، در همه زناکاران ثابت است که هر کس با زنی زنا کند، نمی تواند با او ازدواج کند. این روایت از گروهی از صحابه نقل شده است و به این دلیل خداوند زناکار و مشرک را با هم ذکر کرده است تا زنا را گناهی بزرگ جلوه دهد و نمی توان گفت که این آیه خبر است. زیرا ما می بینیم که مرد زناکار با زنی که زنا نکرده ازدواج می کند، اما در اینجا منظور، حکم هر مرد زناکار، یا نهی است؛ خواه منظور از آن ازدواج وطی باشد یا عقد باشد و حقیقت نکاح در لغت وطی است «و حرم ذلک علی المؤمنین» یعنی
نكاح الزانيات أو حرم الزنا علي المؤمنين فلا يتزوج بهن و لا يطؤهن إلا زان أو مشرك انتهي(1).
ثم المشهور بين الأصحاب كراهة نكاح المشهورات بالزنا و ذهب الشيخان و جماعة إلي اشتراط التوبة في الحل سواء زني بها من أراد نكاحها أو غيره للآية المتقدمة و بعض الأخبار و أجيب عن الآية تارة بأن المراد بالنكاح الوطء و أخري بأنها منسوخة بقوله تعالي وَ أَنْكِحُوا الْأَيامي مِنْكُمْ(2)و بقوله فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ(3)أو قوله وَ أُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ(4)و في الأول أنه خلاف الظاهر فإنه إن أريد الوطء لم يظهر للكلام فائدة ظاهرة و في الثاني أنه خلاف الأصل مع أن الظاهر من طابَ حل و من وَراءَ ذلِكُمْ سائر أصناف النساء و لا ينافيه عروض الحرمة لعروض زنا و نحوه.
و الظاهر أنه عليه السلام استدل بالآية علي أن الله تعالي أخرج الزناة و الزواني في هذه الآية من عداد المؤمنين حيث قابل بين المؤمنين و بينهما إذ الظاهر من سياق الآية أن المراد أنه لا يليق نكاح الزاني إلا بزانية أو مشركة و لا نكاح الزانية إلا بزان أو مشرك و أما المؤمن فإنه لا يليق به هذا الفعل و هو محرم عليه إما بمعناه أو بمعني الكراهة الشديدة أو بمعني المحرومية كما في قوله سبحانه وَ حَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ(5)فظهر أنه لم يسمهما بالإيمان لما عرفت من المقابلة مع أنه جمع بينهما و بين المشرك و المشركة ففيه أيضا إيماء بعدم إيمانهما.
و هذا وجه حسن خطر بالبال للآية و الخبر معا فإن حمل الآية علي وجه آخر لا يستقيم ظاهرا فإنه إذا حمل النكاح علي الوطء فالكلام إما في قوة النهي أو الخبر فعلي الأول المعني النهي عن أن يطأ الزاني سوي الزانية و المشركة و جواز وطئه لهما و فيه ما لا يخفي و كذا العكس و علي الثاني يكون كذبا إن أراد
ازدواج با زنان زناکار را حرام گردانید، یا اینکه زنا را بر مومنان حرام کرد. و کسی جز زناکار یا مشرک نباید با آنها ازدواج کند و یا آنها را وطی کند. پایان.(6)
تقریبا همه صحابه این نظر را دارند که ازدواج با زنانی که به زنا شهره هستند، مکروه است و شیخ مفید و شیخ طوسی و گروهی دیگر، توبه را راه حل آن دانستهاند؛ خواه کسی که قصد ازدواج با او را دارد با او زنا کند یا غیر او. به دلیل آیه سابق و بعضی اخبار. و در پاسخ این آیه گفته شده که منظور از نکاح وطی بوده و یا اینکه حکم آن با این آیه نسخ شده است: «و أنکحوا الأیامی منکم»(7)و یا با این آیه «فانکحوا ما طاب لکم»(8)یا با این آیه «و أحل لکم ما وراء ذلکم.»(9)و آیه اول بر خلاف ظاهر است و اگر مراد از آن وطی باشد، این سخن فایده ظاهری ندارد و آیه دوم، بر خلاف اصل است با اینکه معنای «طاب» در حلال شدن و «وراء ذلکم» سایر اصناف زنان ظهور دارد و این مساله با حرام شدن به خاطر عارض شدن زنا منافاتی ندارد.
و ظاهر این است که حضرت علیه السلام با این آیه بر این موضوع استدلال کرده است که خداوند متعال زنان و مردان زناکار را در این آیه از گروه مومنان خارج کرده زیرا بین آنها و مومنان مقابله برقرار کرده است. و از ظاهر آیه پیداست که منظور این است که مرد زناکار فقط باید با زن زناکار یا مشرک ازدواج کند، و همین طور زن زناکار فقط باید با مرد زناکار یا مشرک ازدواج کند. و انجام این عمل شایسته مومن نیست و انجام آن بر او حرام است. و یا به معنای حرام بودن یا کراهیت شدید و یا محرومیت است، همان طور که خداوند سبحان فرمود: «و حرمنا علیه المراضع»(10)
و پیداست که او نام این دو را ایمان ننهاد، زیرا تضاد بین آن دو را می دانست با اینکه آن دو و مرد و زن مشرک را با هم آورده است. و در آن نیز اشاره ای به عدم ایمان آنها وجود دارد.
و این بهترین وجهی است که برای آیه و خبر به ذهن می رسد. اگر آیه را بر وجه دیگری تاویل کنیم، معنای آن ظاهرا درست نمی شود. اگر نکاح به معنای وطی گرفته شود، پس یا سخن در نهی موکد است یا بر مبنای معنای خبر دادن است، و بنا بر احتمال اول، معنای آن نهی از این است که مرد زناکار غیر از زن زناکار یا مشرکه را وطی کند و جایز است که او این دو قسم زن را وطی کند که اشکال این بیان پوشیده نیست؛ و همچنین عکس این صورت یعنی مرد مشرک و زانی از وطی زن مؤمنه نهی شدهاند؛ و بر مبنای دوم، اگر منظور
بالوطء غير الزنا أو الأعم و إن أريد به الزنا كان الكلام خاليا عن الفائدة و إذا حمل علي العقد فلو كان في قوة النهي كان مفادها النهي عن أن ينكح الزاني سوي الزانية و المشركة و تجويز نكاحه إياهما و تجويز نكاح الزانية بالزاني و المشرك و لم يقل به أحد و لو كان خبرا لزم الكذب فلا بد من حمل الآية علي ما ذكرنا فيتضح استدلاله عليه السلام غاية الوضوح و يظهر منه عدم تمام الاستدلال بها علي تحريم نكاحهما نعم قوله سبحانه وَ حُرِّمَ ذلِكَ فيه دلالة علي التحريم إن لم نحمله علي معني الحرمان و حمله علي الكراهة الشديدة مع وجود المعارض غير بعيد مع أنه يحتمل أن يكون ذلِكَ إشارة إلي الزنا بكون الجملة حالية أو تعليلية.
قوله عليه السلام ليس يمتري الامتراء الشك و الجملة إلي قوله إنه قال معترضة و ضمير فيه راجع إلي الرسول و قوله إنه قال بدل اشتمال للضمير و قوله لا يزني مفعول قال أولا و الاعتراض لبيان أن الخبر معلوم متواتر بين الفريقين و كأن المراد بقوله حين يزني و حين يسرق حين يصر عليهما و لم يتب و لا فساد في مفارقة الإيمان بالمعني الذي ذكرناه حيث اشتمل علي الفرائض و ترك الكبائر عنه و بها يستحق العذاب في الجملة لا الخلود في النار و من لم يقل بذلك أوله بتأويلات بعيدة.
قال في النهاية في الحديث لا يزني الزاني و هو مؤمن قيل معناه النهي و إن كان في صورة الخبر و الأصل حذف الياء من يزني أن لا يزن المؤمن و لا يسرق و لا يشرب فإن هذه الأفعال لا يليق بالمؤمن و قيل هو وعيد يقصد به الردع كقوله لا إيمان لمن لا أمانة له و المسلم من سلم المسلمون من لسانه و يده و قيل معناه لا يزني و هو كامل الإيمان و قيل معناه أن الهوي يغطي الإيمان فصاحب الهوي لا يري إلا هواه و لا ينظر إلي إيمانه الناهي له عن ارتكاب الفاحشة فكأن الإيمان في تلك الحالة قد انعدم و قال ابن عباس الإيمان نزه فإذا أذنب العبد فارقه و منه الحديث الآخر إذا زني الرجل خرج منه الإيمان فوق رأسه كالظلة
از وطی چیزی غیر از زنا یا اعم از آن باشد، این سخن دروغ است. و اگر منظور از آن زنا باشد، این سخن بی فایده است. و اگر به معنای عقد گرفته شود، اگر در قوت نهی باشد مفاد آن نهی است از اینکه مرد زناکار با غیر زن زناکار یا مشرک ازدواج کند. و نهی از جواز ازدواج چنین مردی با این دو زن و نهی از جواز ازدواج زن زناکار نیز با مرد زناکار یا مشرک میباشد. البته کسی به این نظر قائل نیست. و اگر خبر بود، پس دروغ است. و به ناچار باید آیه را بر آنچه که گفتیم تاویل کنیم. پس استدلال امام در غایت وضوح و روشنی است و از آن پیداست که این استدلال به معنای حرام بودن ازدواج آن دو نیست. بلکه این جمله: «و حرم ذلک» بر این دلالت دارد که این ازدواج حرام است، اگر آن را بر معنای محرومیت حمل نکنیم و حمل آن بر معنای کراهت شدید با وجود معارض قوی در جواز، بعید نیست با اینکه محتمل است که «ذلک» اشاره به زنا باشد و این جمله، تعلیلیه و یا حالیه باشد.
در جمله «لیس یمتری»، امتراء به معنای شک است و این جمله تا عبارت «إنه قال» معترضه است و مرجع ضمیر «فیه»، پیامبر است. و «إنه قال» بدل اشتمال است برای ضمیر و عبارت «لا یزنی» اوّلاً مفعول قال است و جمله معترضه برای توضیح این است که خبر، معلوم متواتر بین هر دو گروه شیعه و سنی است و گویا منظور از «حین یزنی» و «حین یسرق» زمان اصرار بر این دو عمل باشد و توبه نکند و هیچ فسادی در جدا شدن ایمان به معنایی که آن را ذکر کردیم نیست؛ ایمانی که مشتمل است بر انجام واجبات و ترک گناهان کبیره و با این کار إجمالا مستحق عذاب میشود نه جاودانگی در آتش و کسانی که این نظر را ندارند، تاویل های بعیدی را برای آن آورده اند.
در نهایه در مورد این حدیث گفته است: «لا یزنی الزانی و هو مؤمن» گفته شده معنای حدیث نهی است اگر چه به شکل خبر آمده است و در اصل حذف یاء از «یزنی» صورت گرفته؛ یعنی«لا یزن المؤمن و لا یسرق و لا یشرب» بوده است چرا که این اعمال شایسته مومن نیست و گفته شده که این سخن تهدیدی است که مراد از آن نهی است. مانند: «لا إیمان لمن لا أمانة له» یعنی کسی که امانت دار نیست، ایمان ندارد و «المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده» یعنی مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او سالم باشند؛ و گفته شده معنای آن این است که مؤمن در حال کمال ایمانش دست به زنا نمی زند. و گفته شده معنا این است که هوا و هوس، ایمان را میپوشاند و تنها چیزی که شخص هوسباز میبیند، هوای نفس اوست و او به ایمانش که او را از ارتکاب گناه بازمی دارد، هیچ توجهی نمی کند، گویا در آن حالت ایمان نابود شده است. و ابن عباس گفته: ایمان مایه تطهیر است و وقتی بنده مرتکب گناهی می شود ایمان او از بین می رود. حدیث دیگری هم از او هست که می گوید وقتی مردی زنا می کند، ایمان او مثل سایه ای از بالای سرش بیرون می رود.
فإذا أقلع رجع إليه الإيمان و كل هذا محمول علي المجاز و نفي الكمال دون الحقيقة في رفع الإيمان و إبطاله انتهي.
و قيل إنه ليس بمؤمن إذا كان مستحلا و قيل ليس بمؤمن من العقاب و قيل المقصود نفي المدح أي لا يقال له مؤمن بل يقال زان أو سارق و قيل إنه لنفي البصيرة أي ليس هو ذا بصيرة و قال ابن عباس أي ليس ذا نور و قيل أي ليس بمستحضر الإيمان و قيل أي ليس بعاقل لأن المعصية مع استحضار العقوبة مرجوحة و الحكم بالمرجوح بخلاف العقول و قيل المقصود نفي الحياء و الحياء شعبة من الإيمان أي ليس بمستحي من الله سبحانه و لا يخفي ما في أكثر هذه الوجوه من البعد و الركاكة.
و أنزل بالمدينة أي في سورة النور أيضا وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ(1)أي يقذفون العفائف من النساء بالزنا ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ أي بأربعة عدول يشهدون أنهم رأوهن يفعلن من رموهن به من الزنا فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً خبر الذين بتأويل وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً خبر ثان و تنكير شهادة للعموم أي في أي أمر من الأمور كان أَبَداً تأكيد للعموم أي ما لم يتب وَ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ أي هم في أعلي مراتب الفسق حتي كأنه لا فاسق غيرهم فقد عبر عنهم باسم الإشارة و عرف الخبر و أتي بضمير الفصل مبالغة في ادعاء حصر الفسق فيهم و قصره عليهم قيل و يمكن أن يكون حالا أو اعتراضا يجري مجري التعليل لعدم قبول الشهادة إِلَّا الَّذِينَ تابُوا عن القذف و ندموا و رجعوا بالتدارك مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي من بعد إقامة الحد و قيل من بعد الرمي وَ أَصْلَحُوا سرائرهم و أعمالهم فاستقاموا علي مقتضي التوبة قالوا و منه الاستسلام للحد و الاستحلال من المقذوف و العزم علي عدم العود إلي ذلك و علي ترك جميع المناهي علي قول و في المجمع و من شرط توبة القاذف أن يكذب نفسه فيما قاله فإن لم يفعل ذلك لم يجز قبول شهادته(2)
و هنگامی که دست از این کار برداشت، ایمان او بازمی گردد و همه این ها بر سبیل مجاز و نفی کمال گفته شده است نه به این شکل که بر سبیل حقیقت، ایمان به شکل کامل از بین برود.
و گفته شده اگر کسی این کار را حلال بشمرد، مومن نیست و گفته شده از عذاب آن ایمن نیست. و گفته شده منظور، نفی مدح است. یعنی به او مومن گفته نمی شود بلکه زناکار یا دزد می گویند. و گفته شده برای نفی بصیرت است، یعنی چنین شخصی بصیرت ندارد. و به گفته ابن عباس، یعنی نوری ندارد و گفته شده یعنی ایمانی در دل او وجود ندارد. و گفته شده یعنی عاقل نیست، زیرا گناه با وجود عذاب مرجوح می شود و حکم به چنین امر مرجوحی بر خلاف عقل است. و گفته شده منظور از آن نفی حیا است و حیا شعبه ای از ایمان است، یعنی از خداوند سبحان شرم نمی کند و دوری و ناپسندی همه این وجوه از ذهن آشکار است.
«و انزل بالمدینة» یعنی همچنین در سوره نور هم نازل فرمود: «و الذین یرمون المحصنات»(3)
یعنی زنان عفیف و پاکدامن را به زنا متهم می کنند. «ثم لم یأتوا بأربعة شهداء» یعنی با چهار شاهد عادل که شهادت دهند آنها افراد متهم را در حال زنا دیدند. «فاجلدوهم ثمانین جلدة» خبر «الذین» همراه با تاویل است؛ «و لا تقبلوا لهم شهادة» خبر دوم و نکره بودن «شهادة» برای افاده عمومیت است. یعنی در هر امری که بود. «أبدا» تاکید برای عمومیت است، یعنی مادامی که توبه نکرد. «و أولئک هم الفاسقون» یعنی در بالاترین مرتبه فسق. به طوری که گویا هیچ فاسقی جز آنان وجود ندارد. خداوند با اسم اشاره از آنها یاد کرده است و خبر را به شکل معرفه آورده و ضمیر فصل را برای مبالغه در ادعای حصر فسق در آنها ذکر کرده و آن را بر ایشان بر سبیل انحصار آورده است. گفته شده میتواند جمله حالیه یا معترضه باشد که جاری مجرای تعلیل است برای عدم پذیرفتن شهادت. «إلا الذین تابوا» از تهمت زدن توبه کردند و پشیمان گشتند و در صدد جبران مافات برآمدند. «من بعد ذلک» یعنی پس از اجرای مجازات و گفته شده پس از تهمت زدن و «أصلحوا» درونشان را و اعمالشان را، پس به دلیل توبه به راه راست هدایت شدند یعنی به حد خوردن خود راضی شدند و از شخصی که به او تهمت زدند حلالیت طلبیدند و تصمیم گرفتند که دیگر این گناه و طبق قولی هیچ گناه دیگری را مرتکب نشوند. در مجمع آمده که از شروط توبه تهمت زننده این است که خود را در آنچه گفته تکذیب کند و اگر این کار را نکرد، شهادت او پذیرفته نیست.(4)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ علة للاستثناء.
قوله عليه السلام فبرأه الله الظاهر أنه عليه السلام استدل علي عدم وصفهم بالإيمان بوصفهم بالفسق لأن في عرف القرآن الفسق لازم للكفر و لم يطلق فيه الفاسق إلا علي الكافر كقوله تعالي أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً(1)فقابل بين الإيمان و الفسق فدل علي أن الفاسق ليس بمؤمن و قال إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ(2)فحصر الفاسق في المنافق فجعله الله منافقا و جعله من أولياء إبليس حيث أطلق الفسق عليهما و أيضا إذا نظرت في الآيات الكريمة و سبرتها لم تر الفاسق أطلق فيها إلا علي الكافر قال الراغب فسق فلان خرج من حد الشرع و ذلك من قولهم فسق الرطب إذا خرج عن قشره و هو أعم من الكفر و الفسق يقع بالقليل من الذنوب و بالكثير لكن تعورف فيما كان كثيرا و أكثر ما يقال الفاسق لمن التزم حكم الشرع و أقر به ثم أخل بجميع أحكامه أو ببعضه و إذا قيل للكافر الأصلي فاسق فلأنه أخل بحكم ما ألزمه العقل و اقتضاه الفطرة قال عز و جل فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ(3)فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ(4)وَ أَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ(5)و أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ(6)أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ و قال وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ(7)و قال تعالي وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ(8)وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ(9)وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ(10)إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ(11)كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَي الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ انتهي(12).
«فإن الله غفور رحیم» علت برای استثناء است.
در مورد جمله «فبرأه الله» باید گفت که ظاهرا استدلال حضرت علیه السلام برای عدم وصف آنان به ایمان، وصف آنها به فسق بوده است. زیرا فسق در قرآن کریم همیشه با کفر آمده است و فاسق در قرآن کریم تنها به کافر اطلاق می شود مانند: «أ فمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا.»(13)
حضرت ایمان و فسق را در مقابل هم آورده است و دلالت کرده بر اینکه فاسق مومن نیست. و فرمود: «إن المنافقین هم الفاسقون.»(14)او فسق را در نفاق حصر کرد و خداوند فاسق را منافق گرداند و از دوستان و همنشینان ابلیس قرار داد زیرا فسق را بر آن دو اطلاق کرد و وقتی در آیات تامل کنی و آن را بررسی کنی، می بینی که در همه آیات، فاسق فقط بر کافر اطلاق شده است. به گفته راغب، «فسق فلان» یعنی از حدود شرع خارج شد و این از «فسق الرطب» گرفته شده است، یعنی خرما از پوست خود خارج شد و فسق اعم از کفر است. فسق هم با گناه کم و هم با گناه بسیار محقق میشود. اما در عرف بیشتر به گناهان بسیار اطلاق می شود. و فاسق بیشتر به کسی گفته می شود که به احکام شرع پایبند است و به آن معتقد است، اما پس از مدتی همه آن یا تعدادی از آن را انجام نمی دهد. و دلیل اینکه به کافر فاسق گفته می شود این است که او حکمی را که عقل آن را الزامی دانسته و فطرت آن را اقتضا می کند، به زیر پا نهاده است. خداوند عز و جل فرمود: «ففسق عن أمر ربه»(15)«ففسقوا فیها فحق علیها القول»(16)«و أکثرهم الفاسقون»(17)«و أولئک هم الفاسقون»(18)«أ فمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا لا یستوون» و فرمود: «و من کفر بعد ذلک فأولئک هم الفاسقون»(19)
و خداوند متعال فرمود: «و أما الذین فسقوا فمأواهم النار»(20)«و الذین کذبوا بآیاتنا یمسهم العذاب بما کانوا یفسقون»(21)«و الله لا یهدی القوم الفاسقین»(22)«إن المنافقین هم الفاسقون»(23)«کذلک حقت کلمة ربک علی الذین فسقوا أنهم لا یؤمنون»(24)
1) السجدة: 18.
2) براءة: 67.
3) الكهف: 50.
4) أسري: 16.
5) آل عمران: 110.
6) المائدة: 47.
7) النور: 55.
8) السجدة: 20.
9) الأنعام: 49.
10) براءة: 25.
11) براءة: 68.
12) يونس: 33 راجع المفردات ص 380.
13) . سجده / 18
14) . برائت / 67
15) . کهف / 50
16) . اسراء / 16
17) . آل عمران / 110
18) . مائده / 47
19) . نور / 55
20) . سجده / 20
21) . انعام / 49
22) . توبه / 25
23) . توبه / 68
24) . یونس / 33 مراجعه شود به مفردات: 380
و جعله أي الرامي الْمُحْصَناتِ أي العفائف الْغافِلاتِ مما قذفن به الْمُؤْمِناتِ بالله و رسوله و ما جاء به لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ بما طعنوا فيهن وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ لعظم ذنوبهم يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ ظرف لما في لهم من معني الاستقرار لا للعذاب أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ(1)يعترفون بها بإنطاق الله إياها بغير اختيارهم أو بظهور آثاره عليها قوله عليه السلام و ليست تشهد يدل علي أن شهادة الجوارح إنما هي للكفار كما ذكره جماعة من المفسرين و ذكره الشيخ البهائي رحمه الله في الأربعين.
قوله عليه السلام فيعطي كتابه بيمينه أي فيقرؤه و من تنطق جوارحه يختم علي فيه لقوله تعالي الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلي أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ أو لأن سياق آيات شهادة الجوارح تدل علي غاية الغضب و الآيات النازلة في المؤمنين مشتملة علي نهاية اللطف كقوله سبحانه يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ أي من المدعوين كِتابَهُ بِيَمِينِهِ أي كتاب عمله فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ ابتهاجا بما يرون فيه وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا(2)أي و لا ينقصون من أجورهم أدني شيء و الفتيل المفتول و سمي ما يكون في شق النواة فتيلا لكونه علي هيئته و قيل هو ما تفتله بين أصابعك من خيط أو وسخ و يضرب به المثل في الشيء الحقير.
ثم اعلم أن هذا المضمون وقع في مواضع من القرآن المجيد أولها في بني إسرائيل فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ إلي آخر ما في الحديث و ثانيها في الحاقة فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ(3)و ثالثها في الإنشقاق فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً(4)و ما في الحديث لا يوافق شيئا منها و إن كان بالأول أنسب فكأنه من تصحيف النساخ أو كان في قراءتهم عليهم السلام هكذا أو نقل بالمعني جمعا بين الآيات.
و سورة النور أنزلت كأن هذا جواب عن اعتراض مقدر و هو أنه لما
و «جعله» یعنی تهمت زنندگان را. «المحصنات» یعنی زنان پاکدامن. «الغافلات» از تهمتی که به آنها زده شد. «المؤمنات» به خداوند و پیامبر او و آیاتی که آورد. «لعنوا فی الدنیا و الآخرة» به خاطر تهمتی که به آن زنان زدند. «و لهم عذاب عظیم» به خاطر شدت گناهانشان. «یوم تشهد علیهم» ظرف است برای رساندن معنای استقراری که در«لهم» است و نه عذاب «ألسنتهم و أیدیهم»(5)
به آن اعتراف می کنند چون خداوند آنها را به سخن گفتن وامی دارد بدون اینکه خودشان اختیاری در آن داشته باشند .
یا اینکه نشانه های گناه را بر اعضا آشکار می کند. جمله «و لیست تشهد» دلالت بر آن دارد که شهادت اعضا و جوارح فقط برای کافران است، همان طور که گروهی از مفسران و شیخ بهایی رحمه الله در اربعین آن را ذکر کرده اند.
جمله «فیعطی کتابه بیمینه» یعنی آن را می خواند و هر کس که اعضایش به سخن آیند، بر دهانش مهر زده می شود. زیرا خداوند متعال فرمود: «الیوم نختم علی أفواههم و تکلمنا أیدیهم» یا به این دلیل که سیاق آیات شهادت اعضا، بر نهایت خشم دلالت می کند و آیات نازل شده در مورد مومنان بر نهایت لطف خداوند مشتمل است. مانند آیه «یوم ندعوا کل أناس بإمامهم فمن أوتی» یعنی از دعوتشدگان. «کتابه بیمینه» یعنی نامه عملش. «فأولئک یقرؤن کتابهم» از آنچه که در آن دیده ا ند شاد شده اند. «و لا یظلمون فتیلا»(6)
یعنی حتی ذره ای از پاداش آنها کم نمی شود و «فتیل» به معنای رشته پیچیده شده است و رشته های درون هسته خرما نیز فتیل نام دارد، چون شبیه به آن است و یا به معنای نخ یا چرکی است که بین انگشتان تابانیده می شود و مثلی است برای چیزهای کوچک و کم ارزش.
و بدان که این مضمون در مواضعی از قرآن کریم وارد شده است. اول در سوره بنی اسرائیل: «فمن أوتی کتابه بیمینه» تا پایان آنچه که در حدیث آمده است و دوم در سوره الحاقه: «فأما من أوتی کتابه بیمینه فیقول هاؤم اقرؤا کتابیه»(7)و سوم در انشقاق: «فأما من أوتی کتابه بیمینه فسوف یحاسب حسابا یسیرا»(8)و اگرچه مطالب حدیث با مورد اول همخوانی بیشتری دارد، اما به هیچ یک از این ها مربوط نمی شود. شاید این از اشتباه نساخ بوده است یا قرائت ائمه علیهم السلام بدین شکل بوده است یا به خاطر جمع بین آیات، آنها را نقل به معنا کرده است.
«و سورة النور انزلت» گویا این پاسخی برای یک جمله معترضه مقدّر است که
أنزل الله في سورة النساء مرتين إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ و هي تدل علي عدم ترتب العذاب علي غير الشرك فيمكن كونها ناسخة للآيات الدالة علي عقوبات أصحاب الكبائر و عدم كونهم من المؤمنين.
فأجاب عليه السلام بعد التنزل عن عدم المخالفة بين هذه الآية و تلك الآيات لأن تجويز المغفرة لمن شاء الله لا ينافي استحقاقهم للعذاب و العقاب و خروجهم عن الإيمان بأحد معانيه بأن أكثر ما أوردنا من الآيات و استدللنا بها إنما هي في سورة النور و هي نزلت بعد سورة النساء فكيف تكون آية النساء ناسخة لها فلو احتاج التوفيق إلي القول بالنسخ لكان الأمر بعكس ما قلتم مع أنه لا قائل بالفصل ثم استدل عليه السلام علي ذلك بأن الله تعالي قال في سورة النساء أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا و السبيل هو الذي ذكره من الحد في سورة النور و يحتمل أن يكون الغرض إفادة دليل آخر علي ما سبق من نزول الأحكام مدرجا و نسخ الأشد للأضعف لكن الأول أظهر.
وَ اللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ(1)ذهب الأكثر إلي أن المراد بالفاحشة الزنا و قيل هي المساحقة فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ الخطاب للأئمة و الحكام بطلب أربعة رجال من المسلمين شهودا عليهن و قيل الخطاب للأزواج فَإِنْ شَهِدُوا أي الأربعة فَأَمْسِكُوهُنَ أي فاحبسوهن فِي الْبُيُوتِ حَتَّي يَتَوَفَّاهُنَ أي يدركهن الْمَوْتُ قيل أريد به صيانتهن عن مثل فعلهن و الأكثر علي أنه علي وجه الحد علي الزنا.
قالوا كان في بدو الإسلام إن فجرت المرأة و قام عليها أربعة شهود حبست في البيت أبدا حتي تموت ثم نسخ ذلك بالرجم في المحصنين و الجلد في البكرين أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا أي ببيان الحكم كما مر و قيل بالتوبة أو بالنكاح المغني عن السفاح و قالوا لما نزل قوله تعالي الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا
دو بار در سوره نساء ذکر شده است: «إن الله لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء» که بر عدم نزول عذاب بر غیر مشرک دلالت دارد. شاید این آیه آیات دالّ بر مجازات های گناهان کبیره و اینکه صاحبان آن مومن نیستند را نسخ کند.
حضرت پس از آن که از عدم اختلاف بین این آیه و آن آیات تنزّل فرمود، به اینکه جایز باشد که خداوند هر کس را که بخواهد بیامرزد، با اینکه آنها مستحق عذاب و عقاب باشند و به یکی از معانی ایمان از آن خارج شده باشند، و این منافاتی ندارد، این گونه پاسخ داد: بیشتر آیاتی که به آن استشهاد کردیم، متعلق به سوره نور بود که پس از سوره نساء نازل شد پس نمی توان گفت که آیات سوره نساء، نسخ کننده آیات سوره نور است. اگر برای هماهنگ کردن آیات، قبول نسخ ضروری باشد، موضوع برعکس آنچه گفتید می شود. اما قائل به فصل در بین نیست سپس حضرت بر مطلب خود استدلال فرمود که خداوند متعال، در سوره نساء فرمود: «أو یجعل الله لهن سبیلا» و سبیل، مجازاتی است که در سوره نور ذکر شده است و غرض می تواند ارائه دلیلی باشد بر نزول تدریجی احکام و نسخ اضعف توسط اشدّ. اما نظر اول ارجح است.
«و اللاتی یأتین الفاحشة من نسائکم»(2)از نظر اغلب مفسران، منظور از فاحشه زنا است و یا شاید منظور از آن مساحقه است. «فاستشهدوا علیهن أربعة منکم» خطاب به رهبران و حکّام است که چهار مرد مسلمان را به عنوان شاهد بر آن زنان بگیرند و یا شاید خطاب به شوهران آن هاست. «فإن شهدوا» یعنی آن چهار نفر. «فأمسکوهن» یعنی آنها را حبس کنید. «فی البیوت حتی یتوفاهن» تا اینکه بگیرد آنان را. «الموت» شاید به این دلیل که دیگر نتوانند چنین کاری را انجام دهند و نظر غالب این است که این کار برای قرار دادن مجازاتی برای زنا است.
می گویند در زمان صدر اسلام اگر زنی مرتکب زنا می شد و چهار نفر شاهد به گناه او شهادت می دادند، آن زن در خانه حبس می شد تا بمیرد. سپس این آیه با حکم سنگسار کردن زنان مزدوج زناکار و شلاق در پسر و دختر بدون همسر نسخ شد. «أو یجعل الله لهن سبیلا» یعنی به بیان حکم همانطورکه پیش از این گفتیم و یا به وسیله توبه یا ازدواج که آنها را از زنا بی نیاز کند و می گویند وقتی این آیه نازل شد: «الزانیة و الزانی فاجلدوا»،
قال النبي صلي الله عليه و آله خذوا عني قد جعل الله لهن سبيلا(1)سُورَةٌ أي هذه سورة أو فيما أوحينا إليك سورة أَنْزَلْناها صفة وَ فَرَضْناها أي فرضنا ما فيها من الأحكام لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ فتتقون الحرام الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي قيل أي فيما فرضنا أو أنزلنا حكمهما و هو الجلد و يجوز أن يرفعا بالابتداء و الخبر فَاجْلِدُوا إلي قوله رَأْفَةٌ أي رحمة فِي دِينِ اللَّهِ أي في طاعته و إقامة حده فتعطلوه أو تسامحوا فيه إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ فإن الإيمان يقتضي الجد في طاعة الله.
ثم اعلم أن عدم ذكر الولاية في هذا الخبر مع أنه الغرض الأصلي منه لنوع من التقية لأنه عليه السلام ذكره إلزاما عليهم حيث أنكروا كون الولاية جزءا من الإيمان
اعلم أن الذي ظهر لنا من مجموع الآيات المتضافرة و الأخبار المتكاثرة الواردة في الإيمان و الإسلام و حقائقهما و شرائطهما أن لكل منهما إطلاقات كثيرة في الكتاب و السنة و لكل منها فوائد و ثمرات تترتب عليه.
فالأول من معاني الإيمان مجموع العقائد الحقة و الأصول الخمسة و الثمرة المترتبة عليه في الدنيا الأمان من القتل و نهب الأموال و الإهانة إلا أن يأتي بقتل أو فاحشة يوجب القتل أو الحد أو التعزير و في الآخرة صحة أعماله و استحقاق الثواب عليها في الجملة و عدم الخلود في النار و استحقاق العفو و الشفاعة و يدخل في الكفر المقابل لهذا الإيمان من سوي الفرقة الناجية الإمامية من فرق الإسلام و غيرهم فإنهم مخلدون في النار سوي المستضعفين منهم كما سيأتي.
الثاني الاعتقادات المذكورة مع الإتيان بالفرائض التي ظهر وجوبها من
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: از من بپذیرید که خداوند برای آنها راهی قرار داده است.(2)
«سورة» یعنی این سوره است. یا در آنچه که بر تو نازل کردیم سورهای است. «أنزلناها» جمله وصفیه است. «و فرضناها» یعنی احکام موجود در آن را واجب گرداندیم. «لعلکم تذکرون» پس، از ارتکاب حرام بپرهیزید. «الزانیة و الزانی» یعنی در آنچه که واجب گرداندیم یا حکمش را نازل کردیم که همان شلاق است و جایز است که بنا بر مبتدا بودن یا خبر بودن مرفوع گردند. «فاجلدوا» تا آنجا که میفرماید: «رأفة» یعنی رحمت. «فی دین الله» یعنی به خاطر اطاعت از او و پایبند بودن به حدودش، با آنان تسامح نکنید و کیفر آنها را رها نکنید. «إن کنتم تؤمنون» زیرا ایمان موجب جدیت در اطاعت از خداوند می شود.
و بدان که دلیل عدم ذکر ولایت در این خبر با آن که غرض اصلی بود، نوعی تقیه است. زیرا حضرت علیه السلام به سبب انکار آنها بر آنان الزام کرد که ولایت جزیی از ایمان باشد.
بدان آنچه از مجموعه آیات و روایات فراوان و مشابه وارده درباره ایمان و اسلام و حقائق و شرایط آن دو برای ما روشن گشت، این است که در مورد هر یک عبارات بسیاری در کتاب و سنت وارد گشته و هر کدام فوائد و منافع خاص خود را دارند.
نخستین معنا از معانی ایمان عبارت است از مجموعه عقائد حقه و اصول پنج گانه و ثمره مترتب بر آن در دنیا امان از کشته شدن و غارت اموال و توهین است مگر اینکه فرد مرتکب قتل یا عمل زشتی شود که مستوجب کشته شدن یا جاری شدن حدّ یا تعزیر است؛ و سود ایمان در آخرت همانا درستی اعمال و استحقاق کلی ثواب بر این اعمال و عدم جاودانگی در آتش و شایستگی بخشش و شفاعت میباشد. و در مقابل این ایمان کفر است که فرقههای اسلامی به غیر از فرقه نجات یافته امامیه و نیز غیر مسلمانان در آن داخلند و اینها در آتش جاودانهاند به غیر از مستضعفین ایشان که در ادامه بیان خواهد شد.
دوم اعتقادات ذکر شده به همراه انجام فرائضی که وجوب آن از
القرآن و ترك الكبائر التي أوعد الله عليها النار و علي هذا المعني أطلق الكافر علي تارك الصلاة و تارك الزكاة و أشباههم و ورد لا يزني الزاني و هو مؤمن و لا يسرق السارق و هو مؤمن و ثمرة هذا الإيمان عدم استحقاق الإذلال و الإهانة و العذاب في الدنيا و الآخرة.
الثالث العقائد المذكورة مع فعل جميع الواجبات و ترك جميع المحرمات و ثمرته اللحوق بالمقربين و الحشر مع الصديقين و تضاعف المثوبات و رفع الدرجات.
الرابع ما ذكر مع ضم فعل المندوبات و ترك المكروهات بل المباحات كما ورد في أخبار صفات المؤمن و بهذا المعني يختص بالأنبياء و الأوصياء كما ورد في الأخبار الكثيرة تفسير المؤمنين في الآيات بالأئمة الطاهرين عليهم السلام و قد ورد في تفسير قوله سبحانه وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ(1)أن جميع معاصي الله بل التوسل بغيره تعالي داخلة في الشرك المذكور في هذه الآية و ثمرة هذا الإيمان أنه يؤمن علي الله فيجيز أمانه و أنه لا يرد الله دعوته و سائر ما ورد في درجاتهم عليهم السلام و منازلهم عند الله تعالي.
و أما الإسلام فيطلق غالبا علي التكلم بالشهادتين و الإقرار الظاهري و إن لم يقترن بالإذعان القلبي و لا بالإقرار بالولاية كما عرفت سابقا و ثمرته إنما تظهر في الدنيا من حقن دمه و ماله و جواز نكاحه و استحقاقه الميراث و سائر الأحكام الظاهرة للمسلمين و ليس له في الآخرة من خلاق و قد يطلق علي كل
قرآن ظاهر میشود و ترک گناهان کبیرهای که خداوند بر آنها وعده آتش داده است. و بر همین معناست که بر ترک کننده نماز و زکات و مانند آن لفظ کافر اطلاق شده و در روایات آمده است که زناکار در حالی که مؤمن است زنا نمیکند و سارق در حالی که مؤمن است دزدی نمیکند. و نتیجه این ایمان عدم استحقاق ذلت و خواری و حقارت و عذاب در دنیا وآخرت است.
سومین معنای ایمان عبارت است از عقائد ذکر شده به همراه انجام تمامی واجبات و دوری از همه محرّمات و نتیجه آن نیز پیوستن به مقربان و محشور شدن با صدّیقین و چند برابر شدن ثوابها و بالا رفتن درجات است.
چهارمین معنای ایمان نیز عبارت است از موارد مذکور به همراه انجام مستحبات و ترک امور مکروه و حتی مباح، همان گونه که در روایات مربوط به صفات مؤمن آمده است. ایمان با این معنا مخصوص انبیاء و اوصیاء است همانگونه که کلمه مؤمنین در روایات بسیار به ائمه طاهرین علیهم السلام تفسیر شده است. و در تفسیر آیه شریفه «و ما یؤمن أکثرهم بالله إلا و هم مشرکون»(2){و بیشتر آنها که مدعی ایمان به خدا هستند، مشرکند.} نیز آمده است که تمامی معصیتهای خداوند و حتی توسل به غیر او داخل در شرک مذکور در این آیه شریفه هستند و نتیجه این ایمان این است که انسان به خداوند ایمان میآورد و خداوند امان او را اجازه میدهد و خداوند دعوتش را رد نمیکند و نیز سایر روایات وارد در درجات و منازلی که ائمه علیهم السلام نزد خدای متعال دارند.
و اما لفظ اسلام غالباً به اظهار شهادتین و اقرار ظاهری اطلاق می شود، هرچند همان گونه که قبلاً بیان شد، با اعتراف قلبی و اقرار به ولایت همراه نباشد. ثمره این نوع از ایمان مربوط به دنیاست که عبارت است از حرمت جان و مال و جایز بودن نکاح با وی و استحقاق میراث و سایر احکام ظاهری در مورد مسلمانان، اما در آخرت بهرهای برای او ندارد. اما لفظ اسلام بر تمامی
1) يوسف: 106، و ما ورد من الحديث في ذلك، رواه القمّيّ بإسناده عن الفضيل عن أبي جعفر عليه السلام و العيّاشيّ ج 2 ص 200 عن زرارة عنه عليه السلام في هذه الآية قال: شرك طاعة و ليس شرك عبادة و المعاصي التي يرتكبون فهي شرك طاعة أطاعوا فيها الشيطان فأشركوا باللّه الطاعة لغيره، و ليس باشراك عبادة أن يعبدوا غير اللّه و روي العيّاشيّ عن مالك بن عطية، عن أبي عبد اللّه عليه السلام قال: هو الرجل يقول: لو لا فلان لهلكت و لو لا فلان لاصبت كذا و كذا، لو لا فلان لضاع عيالي، الحديث.
2) . یوسف / 106، و اما روایتی که در این باره رسیده است، قمی آن را به اسنادش از فضیل از امام باقر علیه السلام و عیاشی در جلد 2 صفحه 300 از زراره از ایشان در ذیل این آیه شریفه روایت کرده اند که حضرت فرمود: این شرک، شرک در طاعت است نه شرک در عبادت، و معصیتهایی هم که مرتکب می شوند شرک طاعت است که در آن شیطان را اطاعت کرده و با اطاعت از غیر خدا به او مشرک شدند، و اینگونه نبود که با عبادت غیر خدا، مرتکب شرک در عبادت شوند. و عیاشی از مالک بن عطیه از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: این شرک همان است که انسان بگوید: اگر فلانی نبود هلاک میشدم و اگر فلانی نبود چنین و چنان میشدم و اگر فلانی نبود خانوادهام از بین میرفت.
من معاني الإيمان حتي المعني الأخير فيكون بمعني الاستسلام و الانقياد التام.
ثم إن الآيات و الأخبار الدالة علي دخول الأعمال في الإيمان يحتمل وجوها الأول أن يحمل علي ظواهرها و يقال إن العمل داخل في حقيقة الإيمان علي بعض المعاني الثاني أن يكون الإيمان أصل العقائد لكن يكون تسميتها إيمانا مشروطة بالأعمال الثالث أن يقال بزيادة الإيمان و تفاوته شدة و ضعفا و تكون الأعمال كثرة و قلة كاشفة عن حصول كل مرتبة من تلك المراتب فإنه لا شك أن لشدة اليقين مدخلا في كثرة الأعمال الصالحة و ترك المناهي و قد بسطنا الكلام في ذلك قليلا في كتاب عين الحيوة و سيتضح لك بعض ما ذكرنا في تضاعيف الأخبار الآتية و لنذكر هنا بعض ما ذكره أصحابنا في حقيقة الإيمان و الإسلام و معانيهما و شرائطهما.
قال المحقق الطوسي قدس سره القدوسي في قواعد العقائد المسألة الخامسة فيما به يحصل استحقاق الثواب و العقاب قالوا الإسلام أعم في الحكم من الإيمان و هما في الحقيقة شيء واحد أما كونه أعم فلأن من أقر بالشهادتين كان حكمه حكم المسلمين قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا(1)و أما كون الإسلام في الحقيقة هو الإيمان فلقوله تعالي إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ(2)و اختلفوا في معناه فقال بعض السلف الإيمان إقرار باللسان و تصديق بالقلب و عمل صالح بالجوارح و قالت المعتزلة أصول الإيمان خمسة التوحيد و العدل و الإقرار بالنبوة و بالوعد و الوعيد و القيام بالأمر بالمعروف و النهي عن المنكر و قال الشيعة أصول الإيمان ثلاثة التصديق بوحدانية الله تعالي في ذاته و العدل في أفعاله و التصديق بنبوة الأنبياء و التصديق بإمامة الأئمة المعصومين و التصديق بالأحكام التي يعلم يقينا أنه صلي الله عليه و آله حكم بها دون ما فيه الخلاف و الاستتار.
و الكفر يقابل الإيمان و الذنب يقابل العمل الصالح و ينقسم إلي كبائر
معانی ایمان تا آخرین معنای آن نیز اطلاق میشود که عبارت است از تسلیم شدن و فرمانبرداری کامل.
مطلب دیگر اینکه آیات و روایات دالّ بر مدخلیت داشتن اعمال در حوزه ایمان چند وجه دارد: اول اینکه اینها حمل بر ظاهرشان شده و گفته شود که عمل بر اساس برخی معانی داخل در حقیقت ایمان است؛ دوم اینکه ایمان اساس اعتقادات است و نامگذاری آن به ایمان مشروط به اعمال است؛ سوم اینکه گفته شود با تقویت ایمان و تفاوت در شدت و ضعف آن اعمال بیشتر یا کمتر شده و به دستیابی انسان به هر یک از مراحل یاد شده ایمان میانجامد، چرا که شکی نیست که محکمتر بودن یقین در بیشتر شدن اعمال نیک و دوری از اعمال حرام تأثیر دارد و ما این بحث را در کتاب عین الحیات توضیح مختصری دادهایم که توضیح برخی از مطالب آن در روایات متعدد آتی روشن خواهد شد و برخی از سخنان علمایمان را درباره حقیقت و معانی و شرایط ایمان و اسلام در اینجا بیان میکنیم.
محقق طوسی (قدس سره) در قواعد العقائد گفته است: مسأله پنجم در آنچه استحقاق ثواب و عقاب بدان بستگی دارد، گفتهاند که اسلام در حکم اعمّ از ایمان است و هر دو در حقیقت یک شیء واحدند؛ اما اینکه چرا اسلام اعم است بدین دلیل است که هر کس شهادتین را بر زبان جاری سازد، حکمش حکم مسلمانان است: «قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا و لکن قولوا أسلمنا» (3){عربهای
بادیهنشین گفتند: «ایمان آوردهایم» بگو: «شما ایمان نیاوردهاید، ولی بگویید اسلام آوردهایم}. و اما بر اساس آیه «إن الدین عند الله الإسلام»(4){دین واقعی در نزد خدا اسلام است)} است که گفته میشود اسلام در حقیقت همان ایمان است. البته در معنای آن میان علماء اختلاف بوده است؛ برخی از گذشتگان گفته اند که ایمان اقرار به زبان است و تأیید به قلب و عمل صالح به اعضاء. و معتزله نیز گفتهاند: اصول ایمان پنج تا میباشد: توحید، عدل، اقرار به نبوت و وعده پاداش وعذاب و قیام به امر به معروف و نهی از منکر. شیعه نیز گفته است: اصول ایمان سه تا است: شهادت به یگانگی در ذات خداوند متعال و عدالت در افعال او، تصدیق نبوت انبیاء و امامت امامان معصومین و تصدیق احکامی که یقین بدون ابهام و تردید داریم که پیامبر صلی الله علیه وآله بدانها حکم فرموده است، نه آن احکامی که در آن اختلاف نظر وجود دارد و حکم آن مستور است.
و کفر نیز در مقابل ایمان است و گناه در مقابل کردار نیک که به دو دسته گناهان کبیره
و صغائر و يستحق المؤمن بالإجماع الخلود في الجنة و يستحق الكافر الخلود في العذاب و صاحب الكبيرة عند الخوارج كافر لأنهم جعلوا العمل الصالح جزءا من الإيمان و عند غيرهم خارج فاسق و المؤمن عند المعتزلة و الوعيدية لا يكون فاسقا و جعلوا الفاسق الذي لا يكون كافرا منزلة بين المنزلتين الإيمان و الكفر و هو عندهم يكون في النار خالدا و عند غيرهم المؤمن قد يكون فاسقا و قد لا يكون و تكون عاقبة الأمر علي التقديرين الخلود في الجنة.
و قال ره في التجريد الإيمان التصديق بالقلب و اللسان و لا يكفي الأول لقوله تعالي وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ(1)و نحوه و لا الثاني لقوله تعالي قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا و الكفر عدم الإيمان إما مع الضد أو بدونه و الفسق الخروج عن طاعة الله تعالي مع الإيمان به و النفاق إظهار الإيمان به و إخفاء الكفر و الفاسق مؤمن لوجود حده فيه.
و قال العلامة نور الله ضريحه في الشرح اختلف الناس في الإيمان علي وجوه كثيرة و ليس هنا موضع ذكرها و الذي اختاره المصنف رضوان الله أنه عبارة عن التصديق بالقلب و اللسان معا و لا يكفي أحدهما فيه أما التصديق القلبي فإنه غير كاف لقوله تعالي وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ و قوله تعالي فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ(2)فأثبت لهم المعرفة و الكفر و أما التصديق اللساني فإنه غير كاف أيضا لقوله تعالي قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا الآية و لا شك في أن أولئك الأعراب صدقوا بألسنتهم.
و قال ره الكفر في اللغة هو التغطية و في العرف الشرعي هو عدم الإيمان إما مع الضد بأن يعتقد فساد ما هو شرط في الإيمان أو بدون الضد كالشاك الخالي من الاعتقاد الصحيح و الباطل و الفسق لغة الخروج مطلقا و في الشرع عبارة عن الخروج عن طاعة الله تعالي فيما دون الكفر و النفاق في اللغة هو إظهار خلاف الباطن و في الشرع إظهار الإيمان و إبطان الكفر.
و صغیره تقسیم میشود. اجماع بر این است که مؤمن شایسته جاودانگی در بهشت است و کافر شایسته جاودانگی در عذاب. خوارج اهل گناهان کبیره را کافر میدانند چرا که ایشان عمل صالح را جزئی از ایمان دانستهاند، اما صاحب کبیره در نظر غیر خوارج فاسق است و سرانجام از عذاب رهایی مییابد. معتزله و وعیدیه معتقدند مؤمن فاسق نمیشود و فاسقی را که کافر نباشد در مرتبهای میان دو مرتبه ایمان و کفر میدانند که در نظر ایشان جاودانه در عذاب باقی خواهد ماند. و اما از نظر دیگران مؤمن گاهی فاسق میشود و گاهی نمیشود و در هر دو حالت سرانجامش جاودانگی در بهشت است.
محقق طوسی رحمه الله همچنین در تجرید بیان داشته است که ایمان تصدیق به قلب و زبان است و با توجه به آیه «و استیقنتها أنفسهم»(3)
{در حالی که در دل به آن یقین داشتند} شرط اولی کفایت نمیکند و با توجه به آیه «قل لم تؤمنوا» {بگو: شما ایمان نیاورده اید} نیز شرط دومی به تنهایی کفایت نمیکند.
و اما کفر عدم ایمان است خواه با مخالفت با ایمان و خواه عاری بودن از ایمان. فسق نیز خروج از اطاعت خداوند متعال با وجود ایمان به اوست و نفاق اظهار ایمان به خدا و مخفی داشتن کفر؛ و فاسق هم چون تعریف مؤمن بر او جاری است، مؤمن به شمار میآید.
علامه حلی رضوان الله علیه نیز در شرح خود فرموده است: مردم در تعریف ایمان اختلاف فراوانی از هم دارند و اینجا برای بیان آنها مناسب نیست. اما تعریفی که مصنف رضوان الله علیه آن را اختیار کرده است عبارت است از تصدیق همزمان به قلب و زبان که هیچ یک از آن دو به تنهایی کفایت نمیکند. تصدیق قلبی کفایت نمیکند چون خداوند فرموده است:«و جحدوا بها و استیقنتها أنفسهم» {و آن را از روی ظلم و سرکشی انکار کردند، در حالی که در دل به آن یقین داشتند} و نیز فرموده است: «فلما جاءهم ما عرفوا کفروا به»(4){هنگامی که این کتاب، و پیامبری را که از قبل شناخته بودند نزد آنها آمد، به او کافر شدند} و آگاهی به حقیقت و کفر را برایشان ثابت فرموده است؛ و اما تصدیق زبانی نیز کافی نیست، چون خداوند فرموده است: « قالت الأعراب آمنا» {اعراب گفتند: ایمان آوردیم.} تا آخر آیه و شکی نیست که این اعراب با زبانشان اسلام را تصدیق کرده بودند.
وی فرموده است: کفر در لغت به معنای پوشاندن است و در عرف شرعی نبود ایمان است خواه با مخالفت با ایمان که فرد به فساد آنچه که شرط ایمان است، معتقد باشد، یا بدون مخالفت با ایمان مانند اهل شکّی که خالی از اعتقاد صحیح یا باطل است.
و اما فسق در لغت به معنای مطلق خارج شدن است و در شرع عبارت است از خروج از اطاعت خداوند متعال بدون اینکه به کفر بینجامد. نفاق نیز در لغت اظهار خلاف چیزی است که در درون است و در شرع به معنای اظهار ایمان و مخفی داشتن کفر در درون میباشد.
و اختلف الناس في الفاسق فقالت المعتزلة إن الفاسق لا مؤمن و لا كافر و أثبتوا له منزلة بين المنزلتين و قال الحسن البصري إنه منافق و قالت الزيدية إنه كافر نعمة و قالت الخوارج إنه كافر و الحق ما ذهب إليه المصنف و هو مذهب الإمامية و المرجئة و أصحاب الحديث و جماعة الأشعرية أنه مؤمن و الدليل عليه أن حد المؤمن و هو المصدق بقلبه و لسانه في جميع ما جاء به النبي صلي الله عليه و آله موجود فيه فيكون مؤمنا انتهي.
و قال الشيخ المفيد قدس الله روحه في كتاب المسائل اتفقت الإمامية علي أن مرتكب الكبائر من أهل المعرفة و الإقرار لا يخرج بذلك عن الإسلام و أنه مسلم و إن كان فاسقا بما معه من الكبائر و الآثام و وافقهم علي هذا القول المرجئة كافة و أصحاب الحديث قاطبة و نفر من الزيدية و أجمعت المعتزلة علي خلاف ذلك و زعموا أن مرتكب الكبائر ممن ذكرناه فاسق ليس بمؤمن و لا مسلم.
و قال قدس سره اتفقت الإمامية علي أن الإسلام غير الإيمان و أن كل مؤمن فهو مسلم و ليس كل مسلم مؤمنا و أن الفرق بين هذين المعنيين في الدين كما كان في اللسان و وافقهم علي هذا القول المرجئة و أصحاب الحديث و أجمعت المعتزلة علي عدم الفرق بينهما.
و قال الشهيد الثاني قدس سره في رسالة حقائق الإيمان اعلم أن الإيمان لغة التصديق كما نص عليه أهلها و هو إفعال من الأمن بمعني سكون النفس و اطمئنانها لعدم ما يوجب الخوف لها و حينئذ فكان حقيقة آمن به سكنت نفسه و اطمأنت بسبب قبول قوله و امتثال أمره فتكون الباء للسببية و يحتمل أن يكون بمعني أمنه التكذيب و المخالفة كما ذكره بعضهم فتكون الباء فيه زائدة و الأول أولي كما لا يخفي و أوفق لمعني التصديق و هو يتعدي باللام كقوله تعالي وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا(1)و فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ(2)و بالباء كقوله تعالي آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ(3)
در مورد فاسق نیز میان مردم اختلاف است؛ معتزله معتقدند: فاسق نه مؤمن است و نه کافر، و منزلتی بین آن دو را برای او بیان کردهاند. حسن بصری میگوید: فاسق منافق است. زیدیها نیز فاسق را کافر نعمت دانستهاند. خوارج نیز گفتهاند: فاسق کافر است. اما کلام حق در این باره همان است که مصنف آن را قبول داشته است که اعتقاد مذاهب امامیه و مرجئه و اهل حدیث و اشعریون است که فاسق را مؤمن میدانند و دلیل آن هم این است که تعریف مؤمن بر او جاری است، یعنی با قلب و زبانش همه آنچه را که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آورده است، تصدیق میکند و در او موجود است، لذا مؤمن است.
شیخ مفید رحمة الله علیه نیز در کتاب مسائل گفته است: علمای مذهب امامیه بر این اتفاق نظر دارند که اگر کسی از اهل معرفت و اقرار به دین مرتکب کبائر شود، این گناه او را از اسلام خارج نمیسازد، هر چند با توجه به کبائر و گناهانش فاسق باشد، و تمامی علمای مرجئه و نیز اهل حدیث و عدهای از زیدیها نیز با ایشان هم رأی هستند اما معتزله بر خلاف این اجماع نظر دارند و اینگونه پنداشتهاند که اگر از میان کسانی که ذکر کردیم، فردی مرتکب کبائر شود، فاسق است و نه مؤمن و نه مسلمان به شمار نمیآید.
شیخ مفید همچنین فرموده است که علمای امامیه بر این اتفاق نظرند که اسلام غیر از ایمان است و هر مؤمنی مسلمان است اما هر مسلمانی مؤمن نیست و این دو مفهوم مانند اختلاف در تلفظی که دارند، در دین نیز از هم مختلفند، و علمای مرجئه و اهل حدیث نیز با امامیها متفق القولند، اما اجماع معتزلیها بر عدم فرق میان این دو مفهوم است.
شهید ثانی قدس سره نیز در رساله حقائق الإیمان خود گفته است: بدان که ایمان در لغت - همانگونه که اهل لغت تصریح کردهاند - به معنای تصدیق است و بر وزن إفعال از ریشه أمن است به معنای آرامش و اطمینان درون به علت فقدان چیزی که موجب ترسیدن شود، و در این صورت معنای حقیقی «به او ایمان آورد» عبارت است از اینکه نفسش به دلیل قبول کلام او و امتثال فرمانش به آرامش و اطمینان رسید، لذا باء برای سببیت است، و احتمال دیگری هم که عده ای آن را ذکر کردهاند، وجود دارد که به معنای «او را از تکذیب و مخالفت خود امان داد باشد» که در این صورت این باء، زائده خواهد بود. البته همانطور که واضح است احتمال اول صحیحتر است و همخوانی بیشتری با معنای تصدیق دارد که با لام متعدی میشود همانگونه خداوند فرموده است: «و ما أنت بمؤمن لنا»(4){تو به ما ایمان نداری} و «فآمن له لوط»(5){لوط به او ایمان آورد} و یا با حرف باء متعدی میشود مانند کریمه: «آمنا بما أنزلت»(6){به آنچه فرو فرستادی، ایمان آوردیم.}
و أما التصديق فقد قيل إنه القبول و الإذعان بالقلب كما ذكره أهل الميزان و يمكن أن يقال معناه قبول الخبر أعم من أن يكون بالجنان أو باللسان و يدل عليه قوله تعالي قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا فأخبروا عن أنفسهم بالإيمان و هم من أهل اللسان مع أن الواقع منهم هو الاعتراف باللسان دون الجنان لنفيه عنهم بقوله تعالي قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا و إثبات الاعتراف بقوله تعالي وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا(1)الدال علي كونه إقرارا بالشهادتين و قد سموه إيمانا بحسب عرفهم و الذي نفاه الله عنهم إنما هو الإيمان في عرف الشرع.
و أما الإيمان الشرعي فقد اختلف في بيان حقيقته العبارات بسبب اختلاف الاعتبارات و بيان ذلك أن الإيمان شرعا إما أن يكون من أفعال القلوب فقط أو من أفعال الجوارح فقط أو منهما معا.
فإن كان الأول فهو التصديق بالقلب فقط و هو مذهب الأشاعرة و جمع من متقدمي الإمامية و متأخريهم و منهم المحقق الطوسي رحمه الله في فصوله لكن اختلفوا في معني التصديق فقال أصحابنا هو العلم و قال الأشعرية هو التصديق النفساني و عنوا به أنه عبارة عن ربط القلب علي ما علم من إخبار المخبر فهو أمر كسبي يثبت باختيار المصدق و لذا يثاب عليه بخلاف العلم و المعرفة فإنها ربما تحصل بلا كسب كما في الضروريات و قد ذكر حاصل ذلك بعض المحققين فقال التصديق هو أن تنسب باختيارك الصدق إلي المخبر حتي لو وقع ذلك في القلب من غير اختيار لم يكن تصديقا و إن كان معرفة و سنبين إن شاء الله تعالي قصور ذلك.
و إن كان الثاني فإما أن يكون عبارة عن التلفظ بالشهادتين فقط و هو مذهب الكرامية أو عن جميع أفعال الجوارح من الطاعات بأسرها فرضا و نفلا و هو مذهب الخوارج و قدماء المعتزلة و العلاف و القاضي عبد الجبار أو عن جميعها من الواجبات و ترك المحظورات دون النوافل و هو مذهب أبي علي الجبائي و ابنه أبي هاشم و أكثر معتزلة البصرة.
و اما تصدیق - همانگونه که علمای لغت گفتهاند - به معنای قبول و اعتراف به قلب است و ممکن است گفته شود که معنای آن قبول خبر است، اعم از اینکه این قبول با قلب یا زبان باشد، و دلیل این سخن فرمایش خداوند متعال است که «قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا»؛ اعراب که خود اهل زبان بودند از ایمان در درونشان خبر دادند در حالی که با توجه به نفی خداوند با عبارت «قل لم تؤمنوا» و اثبات اعتراف زبانی با عبارت «و لکن قولوا أسلمنا»(2)، واقعیت امر تنها اقرار ایشان به زبان بود نه داشتن یقین قلبی، چون صرفاً شهادتین را بر زبان جاری ساخته بودند و بر حسب عُرف خود آن را ایمان نامیدند، اما آنچه خداوند از ایشان نفی فرمود، ایمان در عرف شرعی بود.
و اما در بیان حقیقت ایمان شرعی، به سبب اختلاف در اعتبارات، عبارات مختلفی بیان شده است، یعنی ایمان در عرف شرعی یا تنها از کارهای قلبی است یا تنها از کارهای اعضای بدن یا از کارهای هر دو.
اگر حالت اول باشد، ایمان صرفاً تصدیق به قلب است که این مذهب اشاعره و جمعی از علمای گذشته امامیه از جمله محقق طوسی رحمه الله در کتاب فصول است. البته در معنای تصدیق اختلافی میان ایشان وجود دارد که علمای شیعه گفتهاند: آن علم است، و اشعریها آن را تصدیق نفسانی دانسته و این گونه توضیح دادهاند: عبارت است از پیوند دادن قلب به علمی که از خبر آوردن خبرآورنده حاصل شده است، لذا یک امر کسبی است که با اختیار تصدیق کننده ایجاد میشود و بر خلاف علم و معرفت مستوجب پاداش است چرا که این دو چه بسا بدون کسب حاصل میشود، همانگونه در علوم ضروری رخ میدهد. و برخی از محققان نتیجه آن را این گونه بیان کردهاند که تصدیق آن است که با اختیار خود، درستی را به خبر خبرآورنده نسبت دهی، تا جایی که اگر این تصدیق بی اختیار در قلب واقع گردد معنای تصدیق نخواهد داشت و لو حاوی معرفت باشد، و إن شاء الله تعالی نواقص این سخن را بیان خواهیم داشت.
و اگر حالت دوم باشد، یا عبارت است از صرفاً جاری ساختن شهادتین که اعتقاد کرّامیّه است یا تمامی اطاعتهای واجب و مستحبی که از جوارح صادر میگردد که اعتقاد خوارج و گذشتگان معتزله و علاف و قاضی عبدالجبار است، یا انجام تمامی اعمال واجب و نه مستحبات و دوری از محرّمات است که این اعتقاد ابوعلی جبائی و فرزندش ابوهاشم و عمده معتزلیهای بصره است.
و إن كان الثالث فهو إما أن يكون عبارة عن أفعال القلوب مع جميع أفعال الجوارح من الطاعات و هو قول المحدثين و جمع من السلف كابن مجاهد و غيره فإنهم قالوا إن الإيمان تصديق بالجنان و إقرار باللسان و عمل بالأركان أو يكون عبارة عن التصديق مع كلمتي الشهادة و نسب إلي طائفة منهم أبو حنيفة أو يكون عبارة عن التصديق بالقلب مع الإقرار باللسان و هو مذهب المحقق نصير الدين الطوسي رحمه الله في تجريده فهذه سبعة مذاهب ذكرت في الشرح الجديد للتجريد و غيره.
و اعلم أن مفهوم الإيمان علي المذهب الأول يكون تخصيصا للمعني اللغوي و أما علي المذاهب الباقية فهو منقول و التخصيص خير من النقل و هنا بحث و هو أن القائلين بأن الإيمان عبارة عن فعل الطاعات كقدماء المعتزلة و العلاف و الخوارج لا ريب أنهم يوجبون اعتقاد مسائل الأصول و حينئذ فما الفرق بينهم و بين القائلين بأنه عبارة عن أفعال القلوب و الجوارح و يمكن الجواب بأن اعتقاد المعارف شرط عند الأولين و شطر عند الآخرين.
ثم قال اعلم أن المحقق الطوسي رحمه الله ذكر في قواعد العقائد أن أصول الإيمان عند الشيعة ثلاثة ثم ذكر ما نقلنا عنه سابقا ثم قال ذكر في الشرح الجديد للتجريد أن الإيمان في الشرع عند الأشاعرة هو التصديق للرسول فيما علم مجيئه به ضرورة فتفصيلا فيما علم تفصيلا و إجمالا فيما علم إجمالا فهو في الشرع تصديق خاص انتهي فهؤلاء اتفقوا علي أن حقيقة الإيمان هي التصديق فقط و إن اختلفوا في مقدار المصدق به و الكلام هاهنا في مقامين الأول في أن التصديق الذي هو الإيمان المراد به اليقيني الجازم الثابت كما يظهر من كلام من حكينا عنه و الثاني في أن الأعمال ليست جزءا من حقيقة الإيمان الحقيقي بل هي جزء من الإيمان الكمالي.
أما الدليل علي الأول فآيات بينات منها قوله تعالي إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً(1)و الإيمان حق بالنص و الإجماع فلا يكفي في حصوله و تحققه
و اگر حالت سوم باشد، یا عبارت است از افعال قلوب با تمامی طاعات صادره از اعضاء که نظر محدثان و جمعی از علمای سلف مانند ابن مجاهد و دیگران است. ایشان گفتهاند که ایمان تصدیق به قلب است و اقرار به زبان و عمل به اعضاء. یا اینکه عبارت است از تصدیق به همراه شهادتین که نظر عدهای است که ابوحنیفه از جمله ایشان است. یا اینکه عبارت است از تصدیق به قلب و اقرار به زبان که نظر محقق نصیر الدین طوسی در تجرید وی است. اینها هفت مذهب است که در شرح جدید بر تجرید و جاهای دیگر ذکر شده است.
و بدان که مفهوم ایمان بر اساس مذهب نخست تخصیص معنای لغوی آن است ولی بر اساس مذاهب دیگر منقول است و تخصیص بهتر از نقل است. و در اینجا بحثی است و آن این است که افرادی مانند قدمای معتزله و علاف و خوارج که معتقدند ایمان عبارت است از انجام طاعات، لاجرم اعتقاد به مسائل اصول را واجب میدانند و در این صورت چه فرقی میان ایشان و کسانی که ایمان را کارهای قلب و جوارح میشمارند، وجود دارد؟ و شاید جواب این باشد که اعتقاد به معارف برای دسته اول شرط ایمان است و برای دسته دوم بخشی از ایمان.
سپس گفته است: بدان که محقق طوسی رحمه الله در قواعد العقائد گفته است که اصول ایمان در نزد شیعه سه تاست، سپس مطالبی را که قبلاً نقل کردیم ذکر کرده و در ادامه گفته است: در شرح جدید تجرید آمده است که ایمان در شرع اشاعره تصدیق همه آن است که ضرورتاً توسط حضرت رسول صلی الله علیه و آله آورده شده است، تصدیق تفصیلی آنچه که به تفصیل بیان شده و تصدیق اجمالی آنچه که به اجمال آورده شده است. پس ایمان در شرع، تصدیق خاص است.
لذا اینها اتفاق نظر دارند که حقیقت ایمان فقط تصدیق است، هر چند در مقدار آن چیزی که باید تصدیق شود، اختلاف نظر دارند. و اما کلام در اینجا در دو مقام است: اول اینکه تصدیقی که ایمان محسوب میشود، مقصود از آن - همان گونه که از آراء منقوله سابق استفاده میشود - ایمان یقینی قطعی و ثابت است؛ دوم اینکه اعمال انسان جزئی از حقیقت ایمان حقیقی نیست، بلکه جزئی از ایمان کمالی است.
و اما دلیل بر اولی برخی آیات روشن است مانند: «إن الظن لا یغنی من الحق شیئا(2)»
{ظن و گمان چیزی از حق را کفایت نمیکند} و چون بر اساس نص و اجماع، ایمان حق محسوب میشود، فلذا گمان و ظن برای حصول و تحقق آن کفایت نمیکند.
الظن و منها إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَ(1)إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ(2)إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ(3)فهذه قد اشتركت في التوبيخ علي اتباع الظن و الإيمان لا يوبخ من حصل له بالإجماع فلا يكون ظنا و منها قوله تعالي إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا(4)فنفي عنهم الريب فيكون الثابت هو اليقين و في العرف يطلق عدم الريب علي اليقين و من السنة المطهرة قوله صلي الله عليه و آله يا مقلب القلوب و الأبصار ثبت قلبي علي دينك و الثبات هو الجزم و المطابقة و فيه منع لم لا يجوز أن يكون طلبه عليه السلام لأنه الفرد الأكمل.
و من الدلائل أيضا الإجماع حيث ادعي بعضهم أنه يجب معرفة الله تعالي التي لا يتحقق الإيمان إلا بها بالدليل إجماعا من العلماء كافة و الدليل ما أفاد العلم و الظن لا يفيده و في صحة دعوي الإجماع بحث لوقوع الخلاف في جواز التقليد في المعارف الأصولية كما سنذكره إن شاء الله تعالي.
و اعلم أن جميع ما ذكرنا من الأدلة لا يفيد شيء منه العلم بأن الجزم و الثبات معتبر في التصديق الذي هو الإيمان إنما يفيد الظن باعتبارهما لأن الآيات قابلة للتأويل و غيرها كذلك مع كونها من الآحاد.
ثم قال رفع الله درجته اعلم أن العلماء أطبقوا علي وجوب معرفة الله بالنظر و أنها لا تحصل بالتقليد إلا من شذ منهم كعبد الله بن الحسن العنبري و الحشوية و التعليمية حيث ذهبوا إلي جواز التقليد في العقائد الأصولية كوجود الصانع و ما يجب له و يمتنع و النبوة و العدل و غيرها بل ذهب بعضهم إلي وجوبه لكن اختلف القائلون بوجوب المعرفة أنه عقلي أو سمعي فالإمامية و المعتزلة علي الأول و الأشعرية علي الثاني و لا غرض لنا هنا ببيان ذلك بل ببيان أصل الوجوب المتفق عليه.
ثم استدل بوجوب شكر المنعم عقلا و شكره علي وجه يليق بكمال ذاته
و یا آیات «إن یتبعون إلا الظن»(5)
{پیروی نمیکنند مگر از از گمان و ظن} و «إن هم إلا یظنون»(6){آنها تنها میپندارند} و «إن بعض الظن إثم»(7)
{برخی از گمانها گناه است.} بر اساس این آیات پیروی از ظن و گمان مشمول توبیخ است ولی اجماع بر این است که کسی به خاطر تحصیل ایمان توبیخ نمیشود، لذا ایمان ظن نیست. و در این باره میفرماید: «إنما المؤمنون الذین آمنوا بالله و رسوله ثم لم یرتابوا»(8){مؤمنان کسانی هستند که به خداوند و رسول او ایمان آورده و چار شک و تردید نشدند} و شک و تردید را از اهل ایمان نفی فرموده است، لذا آنچه ثابت است یقین است و عاری از شک و تردید بودن در عرف به یقین اطلاق میشود و این سخن از سنت پاک پیامبر اکرم صلوات الله علیه وآله است که عرض میکرد: «یا مقلب القلوب و الأبصار ثبت قلبی علی دینک» یعنی ای گرداننده قلبها و چشمها! قلب مرا بر دینت ثابت گردان و ثبات عبارت است از پایداری و همراهی. و این اشکال ممنوع است که کسی بکند که چرا جایز نیست که این خواست و دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باشد؟ چرا که ایشان فرد اکمل ثبات در دین را طلب میکنند.
از دلائل دیگر اجماع است چرا که برخی مدعی شدهاند: اینکه برای معرفت خداوند متعال که ایمان جز به آن محقق نمیشود، باید دلیل داشت، مورد اجماع تمامی علماست و دلیل چیزی است که علم افاده میکند و ظنّ مفید دلیل نیست و در صحت ادعای اجماع میان علماء بحث است، چرا که - همانگونه که بیان خواهیم کرد إن شاءالله - جواز تقلید در معارف اصولی مورد اختلاف است.
و نیز بدان تمامی دلایلی که ذکر کردیم، هیچ یک مفید علم به این مطلب نیست که قطعیت و ثبات در تصدیقی که همان ایمان است، معتبر است و گمان تنها با اعتبار آن دو مفید است، چرا که آیات قابل تأویلند و دلایل دیگر نیز علاوه بر قابلیت تأویل، از جمله اخبار واحدند.
سپس شیخ طوسی رفع الله درجته میگوید: بدان که علماء بر وجوب معرفت نظری خداوند اتفاق نظر دارند که این معرفت با تقلید حاصل نمیشود، البته برخی از علماء مانند عبدالله بن حسن عنبری و حشویه و تعلیمیه از این اجماع استثناء هستند، چرا که تقلید در عقائد اصولی مانند وجود آفریننده و صفات سلبی و ایجابی او و نبوت و عدل و مانند آن را جایز دانستهاند و حتی برخی از ایشان این تقلید را واجب دانستهاند. اما قائلان به وجوب معرفت نیز در اینکه آیا این وجوب عقلی است یا نقلی، اختلاف نظر دارند؛ علمای امامیه و معتزله اولی را و اشعریها دومی را برگزیدهاند. البته در اینجا قصد بیان آنها را نداریم و هدفمان بیان اصل وجوب مورد اتفاق علماست.
وی سپس درباره وجوب شکر صاحب نعمت استدلال میکند و شکر او را به صورت شایسته کمال ذات وی،
يتوقف علي معرفته و هي لا تحصل بالظنيات كالتقليد و غيره لاحتمال كذب المخبر و خطإ الأمارة فلا بد من النظر المفيد للعلم ثم قال و هذا الدليل إنما يستقيم علي قاعدة الحسن و القبح و الأشاعرة ينكرون ذلك لكن كما يدل علي وجوب المعرفة بالدليل يدل أيضا علي كون الوجوب عقليا و اعترض أيضا بأنه مبني علي وجوب ما لا يتم الواجب المطلق إلا به و فيه أيضا منوع للأشاعرة.
و من ذلك أن الأمة أجمعت علي وجوب المعرفة و التقليد و ما في حكمه لا يوجب العلم إن أوجبه لزم اجتماع الضدين في مثل تقليد من يعتقد حدوث العالم و يعتقد قدمه و قد اعترض علي هذا بمنع الإجماع كيف و المخالف معروف بل عورض بوقوع الإجماع علي خلافه و ذلك لتقرير النبي صلي الله عليه و آله و أصحابه العوام علي إيمانهم و هم الأكثرون في كل عصر مع عدم الاستفسار عن الدلائل الدالة علي الصانع و صفاته مع أنهم كانوا لا يعلمونها و إنما كانوا مقرين باللسان و مقلدين في المعارف و لو كانت المعرفة واجبة لما جاز تقريرهم علي ذلك مع الحكم بإيمانهم و أجيب عن هذا بأنهم كانوا يعلمون الأدلة إجمالا كدليل الأعرابي حيث قال البعرة تدل علي البعير و أثر الأقدام علي المسير أ فسماء ذات أبراج و أرض ذات فجاج لا تدلان علي اللطيف الخبير فلذا أقروا و لم يسألوا عن اعتقاداتهم أو أنهم كان يقبل منهم ذلك للتمرين ثم يبين لهم ما يجب عليهم من المعارف بعد حين.
و من ذلك الإجماع علي أنه لا يجوز تقليد غير المحق و إنما يعلم المحق من غيره بالنظر في أن ما يقوله حق أم لا و حينئذ فلا يجوز له التقليد إلا بعد النظر و الاستدلال و إذا صار مستدلا امتنع كونه مقلدا فامتنع التقليد في المعارف الإلهية و نقض ذلك بلزوم مثله في الشرعيات فإنه لا يجوز تقليد المفتي إلا إذا كانت فتياه عن دليل شرعي فإن اكتفي في الاطلاع علي ذلك بالظن و إن كان مخطئا في نفس الأمر لحط ذلك عنه فليجز مثله في مسائل الأصول و أجيب بالفرق بأن الخطأ
متوقف بر معرفت او میداند که این معرفت با حدس و گمانهایی مانند تقلید و غیره به خاطر احتمال کذب خبرآورنده و نادرستی نشانهها قابل تحصیل نیست؛ لذا باید نگاه مفید علمی وجود داشته باشد. وی سپس گفته است: و این دلیل تنها بر قاعده حُسن و قبح درست در میآید که اشاعره منکر آن هستند. لکن همانگونه که با دلیل بر وجوب معرفت دلالت میکند، همچنین بر واجب بودن از نظر عقلی نیز دلالت میکند و همچنین اعتراض کرده بر اینکه این دلیل مبنی است بر وجوب آنچه واجب مطلق جز با آن تمام نمیشود و در آن نیز اشکالاتی از جانب اشاعره وارد شده است.
و از جمله آن این است که امت بر وجوب معرفت و تقلید و آنچه که حکم آنها را دارد، اجماع کرده است که علم واجب نیست، چرا که وجوب علم در مثل تقلید کسی که معتقد به حدوث عالم است در حالی که معتقد به قدیم بودن آن نیز میباشد، مستلزم اجتماع ضدّین است.
ایشان با منع اجماع به این موضوع اعتراض کرده است و چنین چیزی غیر ممکن است چرا که همه می دانند مخالف آن صحیح است و اجماع نیز بر خلاف آن است؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اغلب اصحاب او به ایمان خود اعتراف کرده اند و آنها در هر عصری اکثریت غالب بوده اند و با وجود اینکه از دلایل وجود خداوند و صفات او آن آگاه نبوده اند، در پی دلایلی دالّ بر آن نبودند. بلکه با زبان خود به آن اقرار می کردند و در علوم و معارف راه تقلید را در پیش می گرفتند و اگر معرفت واجب بود، با وجود حکم دادن به ایمان آنها اقرار آنها بر این موضوع جایز نمی شد و پاسخ این مساله این است که آنها این دلایل را به طور خلاصه می دانستند مانند دلیل یک عرب بادیه نشین که می گوید: مدفوع شتر بر شتر دلالت دارد و ردپا، بر گذشتن کسی دلالت می کند. پس آیا آسمانی که برج هایی در خود دارد و زمینی که پر از شکاف است، بر آفریننده صاحب لطف آگاهی دلالت نمی کنند؟ پس آنها به این دلیل اقرار کردند و کسی از اعتقادات آنها چیزی نپرسید. یا اینکه اعمال آنها پذیرفته می شد به این دلیل که آن را بسیار انجام می دادند. سپس مدتی بعد، معارف واجب را برای آنها توضیح می دهد.
و از آن جمله است اجماع بر اینکه تقلید فقط از کسی جایز است که حق را می گوید و سایر افراد، محق را از این طریق می شناسند که در گفته های او تفکر کنند تا ببینند که حق است یا باطل. و در این هنگام، تقلید برای او جایز نیست. مگر پس از تامل و استدلال و هنگامی که فرد خود اهل استدلال شود، مقلّد بودن او منتفی می گردد. تقلید در معارف الهی جایز نیست و این مساله با لزوم امثال آن در مسائل شرعی نقض می شود. تقلید از مفتی جایز نیست، مگر زمانی که فتوای او بر مبنای دلیل شرعی باشد پس اگر در فتوایش بر ظن خود اکتفا کرد، و اگر در همان مساله اشتباه می کرد، این حکم منتفی می گردد. پس چنین چیزی در اصول دین جایز است و با این تفاوت پاسخ داده می شود که وقوع خطا
في مسائل الأصول يقتضي الكفر بخلافه في الفروع فساغ في الثانية ما لم يسغ في الأولي.
احتج من أوجب التقليد في مسائل الأصول بأن العلم بالله تعالي غير ممكن لأن المكلف به إن لم يكن عالما به تعالي استحال أن يكون عالما بأمره و حال امتناع كونه عالما بأمره يمتنع كونه مأمورا من قبله و إلا لزم تكليف ما لا يطاق و إن كان عالما به استحال أيضا أمره بالعلم به لاستحالة تحصيل الحاصل و الجواب عن ذلك علي قواعد الإمامية و المعتزلة ظاهر فإن وجوب النظر و المعرفة عندهم عقلي لا سمعي نعم يلزم ذلك علي قواعد الأشاعرة إذ الوجوب عندهم سمعي.
و يجاب أيضا معارضة بأن هذا الدليل كما يدل علي امتناع العلم بالمعارف الأصولية يدل علي امتناع التقليد فيها أيضا فينسد باب المعرفة بالله تعالي فكل من يرجع إليه في التقليد لا بد و أن يكون عالما بالمسائل الأصولية ليصح تقليده ثم يجري الدليل فيه فيقال علم هذا الشخص بالله تعالي غير ممكن لأنه حين كلف به إن لم يكن عالما به تعالي استحال أن يكون عالما بأمره بالمقدمات و كل ما أجابوا به فهو جوابنا و لا مخلص لهم إلا أن يعترفوا بأن وجوب المعرفة عقلي فيبطل ما ادعوه من أن العلم بالله تعالي غير ممكن أو سمعي فكذلك.
فإن قيل ربما يحصل العلم لبعض الناس بتصفية النفس أو إلهامه إلي غير ذلك فيقلده الباقون قلنا هذا أيضا يبطل قولكم إن العلم بالله تعالي غير ممكن نعم ما ذكروه يصلح أن يكون دليلا علي امتناع المعرفة بما يسمع فيكون حجة علي الأشاعرة لا دليلا علي وجوب التقليد.
و احتجوا أيضا بأن النهي عن النظر قد ورد في قوله تعالي ما يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا(1)و النظر يفتح باب الجدال فيحرم و لأنه عليه السلام رأي الصحابة يتكلمون في مسألة القدر فنهاهم عن الكلام فيها و قال إنما هلك من كان قبلكم بخوضهم في هذا و لقوله عليه السلام عليكم بدين العجائز و المراد ترك النظر فلو كان
در مسائل مربوط به اصول دین سبب کفر است، بر خلاف فروع دین که در آن چیزهایی که در اصول جایز نیست، مجاز است.
کسانی که تقلید را در اصول دین واجب دانسته اند، به این احتجاج می کنند که علم به خداوند متعال، غیر ممکن است، زیرا مکلف به آن، اگر عالم به خداوند متعال نباشد، محال است که عالم به امر او باشد و حال که نمی تواند به امر او عالم باشد، پس نمی تواند از جانب او مامور باشد و گرنه تکلیف آنچه که توانایی انجامش را نداشت، بر او لازم می شد و اگر هم به آن عالم بود، محال بود که نسبت به او علم داشته باشد، زیرا تحصیل حاصل محال است. و پاسخ این مساله بر قواعد فقه امامیه و معتزله آشکار است. وجوب تامل و معرفت در نزد آنها عقلی است و نقلی نیست. بله، به عقیده اشاعره این مساله لازم است، زیرا وجوب در نزد آنها نقلی است.
و پاسخ دیگری هم به این مساله از باب معارضه و نقض وجود دارد: و آن اینکه این دلیل همان طور که بر امتناع علم به معارف اصولی دلالت دارد، بر امتناع تقلید در آن نیز دلالت می کند و باب معرفت، به خداوند متعال منسدّ میشود. و هر کس که با تقلید به سوی او برمی گردد، باید نسبت به اصول دین عالم باشد تا تقلید او صحیح گردد. سپس دلیل در آن جاری می شود و گفته می شود علم چنین شخصی به خداوند متعال، غیر ممکن است. زیرا وقتی به آن مکلف شد، اگر عالم به خداوند متعال نبود، محال بود که با مقدمات به امر او آگاه شود. و هر آنچه را که در پاسخ گفتند، همان پاسخ ماست و هیچ راه فراری برای آنها نیست مگر آنکه به عقلی بودن وجوب معرفت اعتراف کنند. پس این مساله ادعای آنها را که گفتند علم به خداوند متعال غیر ممکن است یا نقلی است، باطل می کند.
و اگر گفتند: چه بسا برای برخی از مردم علم با تزکیه نفس یا الهام آن به چیزهای دیگر به دست می آید و بقیه از او تقلید می کنند، می گوییم این مساله این سخن شما را باطل می کند که می گویید: علم به خداوند متعال غیر ممکن است. بله آنچه که ذکر کردند می تواند دلیلی باشد بر امتناع معرفت به آنچه که شنیده می شود و حجتی است بر اشاعره نه دلیلی بر وجوب تقلید.
و هم چنین احتجاج کرده اند به اینکه نهی از تامل، در این آیه آمده است: «ما یجادل فی آیات الله إلا الذین کفروا.»(2){تنها کافران در آیات خداوند مجادله می کنند} و تامل باب جدال را باز می کند پس حرام است. و به این دلیل که حضرت علیه السلام دید که صحابه در مورد مساله قضا و قدر با هم گفتگو می کنند و آنها را از صحبت کردن پیرامون این موضوع نهی کرد و فرمود هر کس که پیش از شما در چنین مسائلی عمیق شد، هلاک شد. و فرمود: بر شما باد به دین پیرزنان و منظور، نهی از تامل است. و اگر این امر
واجبا لم يكن منهيا عنه و أجيب عن الأول بأن المراد الجدال بالباطل كما في قوله تعالي وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَ(1)لا الجدال بالحق لقوله تعالي وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ(2)فالأمر بذلك يدل علي أن الجدال مطلقا ليس منهيا عنه و عن الثاني بأن نهيهم عن الكلام في مسألة القدر علي تقدير تسليمه لا يدل علي النهي عن مطلق النظر بل عنه في مسألة القدر كيف و قد ورد الإنكار علي تارك النظر في قوله تعالي أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللَّهُ(3)و قد أثني علي فاعله في قوله وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ(4)علي أن نهيهم عن الخوض في القدر لعله لكونه أمرا غيبيا و بحرا عميقا كما أشار إليه علي عليه السلام بقوله بحر عميق فلا تلجه بل كان مراد النبي صلي الله عليه و آله التفويض في مثل ذلك إلي الله تعالي لأن ذلك ليس من الأصول التي يجب اعتقادها و البحث عنها مفصلة.
و هاهنا جواب آخر عنهما معا و هو أن النهي في الآية و الحديث مع قطع النظر عما ذكرناه إنما يدل علي النهي عن الجدال الذي لا يكون إلا عن متعدد بخلاف النظر فإنه يكون من واحد فهو نصب الدليل علي غير المدعي و عن الثالث بالمنع من صحة نسبته إلي النبي صلي الله عليه و آله فإن بعضهم ذكر أنه من مصنوعات سفيان الثوري فإنه روي أن عمر بن عبد الله المعتزلي قال إن بين الكفر و الإيمان منزلة بين المنزلتين فقالت عجوز قال الله تعالي هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ(5)فلم يجعل من عباده إلا الكافر و المؤمن فسمع سفيان كلامها فقال عليكم بدين العجائز علي أنه لو سلم فالمراد به التفويض إلي الله تعالي في قضائه و حكمه و الانقياد له في أمره و نهيه.
واجب بود، از آن نهی نمی شدند. و پاسخ مورد اول این چنین داده شده که مراد، جدال به باطل است همان طور که خداوند متعال فرمود: «و جادلوا بالباطل لیدحضوا به الحق.»(6)
{و برای محو حق به مجادله باطل دست زدند} نه جدال در حق، زیرا خداوند فرمود: «و جادلهم بالتی هی أحسن.»(7){با آنها به روشی که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن} و امر به این موضوع بر این دلالت می کند که جدال به طور مطلق مورد نهی واقع نشده است و پاسخ مورد دوم این است که نهی آنها از کلام در مساله قضا و قدر، بنا بر تقدیر تسلیم در مقابل آن، بر نهی از هر تاملی دلالت نمی کند، بلکه فقط بر تامل و اندیشه عمیق در مساله قضا و قدر دلالت دارد. چرا که انکار بر ترک نظر در این سخن خداوند متعال وارد شده است: «أ و لم یتفکروا فی أنفسهم ما خلق الله»(8){آیا آنها با خود نیندیشیده اند که خداوند جز به حق نیافریده است} و در این آیه، فاعل چنین عملی ستوده شده است: «و یتفکرون فی خلق السماوات و الأرض.»(9)
{و در اسرار آسمان ها و زمین می اندیشند} بر مبنای اینکه نهی آنها از عمیق شدن در مساله قضا و قدر شاید به این دلیل باشد که این موضوع مربوط به غیب است و دریای ژرفی است، همان طور که علی علیه السلام با این سخن خود به آن اشاره کرده است: «بحر عمیق فلا تلجه.» یعنی دریای عمیقی است و از وارد شدن به آن بپرهیز. منظور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این بوده که چنین مسائلی باید به عهده خداوند گذارده شود، زیرا از اصولی نیست که اعتقاد به آن واجب باشد و بحث پیرامون آن بسیار مفصل است.
و پاسخ دیگری هم برای این دو مساله وجود دارد و آن این است که نهی در آیه و حدیث، با قطع نظر از آنچه که پیش از این گفتیم، بر نهی از جدالی که به دلیل اختلاف نظرهای متعدد پیش می آید، دلالت دارد، به خلاف نظر که از یک چیز ناشی می شود و این اقامه دلیل بر غیر مدعی است. و پاسخ مورد سوم، منع از صحت نسبت آن به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است. برخی از اهل فنّ گفته اند که این، از ساخته های سفیان ثوری است. به روایت از او، عمر بن عبدالله معتزلی گفته است که بین کفر و ایمان جایگاهی است و پیرزنی به او پاسخ داد که خداوند متعال فرمود: «هو الذی خلقکم فمنکم کافر و منکم مؤمن،»(10)
{اوست کسی که شما را آفرید، گروهی از شما کافرید و گروهی مومن} یعنی خداوند متعال بندگان خود را یا کافر ساخته است یا مومن (و حد وسطی ندارد). سفیان سخن او را شنید و گفت: بر شما باد به دین پیرزنان. حتی اگر این حدیث صحیح باشد، منظور از آن، واگذاردن امر به خداوند متعال در قضا و حکم و اطاعت از او در اوامر و نواهی اش است.
و احتج من جوز التقليد بأنه لو وجب النظر في المعارف الإلهية لوجد من الصحابة إذ هم أولي به من غيرهم لكنه لم يوجد و إلا لنقل كما نقل عنهم النظر و المناظرة في المسائل الفقهية فحيث لم ينقل لم يقع فلم يجب.
و أجيب بالتزام كونهم أولي به لكنهم نظروا و إلا لزم نسبتهم إلي الجهل بمعرفة الله تعالي و كون الواحد منا أفضل منهم و هو باطل إجماعا إذا كانوا عالمين و ليس بالضرورة فهو بالنظر و الاستدلال و أما أنه لم ينقل النظر و المناظرة فلاتفاقهم علي العقائد الحقة لوضوح الأمر عندهم حيث كانوا ينقلون عقائدهم عمن لا ينطق عن الهوي فلم يحتاجوا إلي كثرة البحث و النظر بخلاف الأخلاف بعدهم فإنهم لما كثرت شبه الضالين و اختلفت أنظار طالبي اليقين لتفاوت أذهانهم في إصابة الحق احتاجوا إلي النظر و المناظرة ليدفعوا بذلك شبه المضلين و يقفوا علي اليقين أما مسائل الفروع لما كانت أمورا ظنية اجتهادية خفية لكثرة تعارض الأمارات فيها وقع بينهم الخلاف فيها و المناظرة و التخطئة لبعضهم من بعض فلذا نقل.
و احتجوا أيضا بأن النظر مظنة الوقوع في الشبهات و التورط في الضلالات بخلاف التقليد فإنه أبعد عن ذلك و أقرب إلي السلامة فيكون أولي و لأن الأصول أغمض أدلة من الفروغ و أخفي فإذا جاز التقليد في الأسهل جاز في الأصعب بطريق أولي و لأنهما سواء في التكليف بهما فإذا جاز في الفروغ فليجز في الأصول.
و أجيب عن الأول بأن اعتقاد المعتقد إن كان عن تقليد لزم إما التسلسل أو الانتهاء إلي من يعتقد عن نظر لانتفاء الضرورة فيلزم ما ذكرتم من المحذور مع زيادة و هي احتمال كذب المخبر بخلاف الناظر مع نفسه فإنه لا يكابر نفسه فيما أدي إليه نظره علي أنه لو اتفق الانتهاء إلي من اتفق له العلم بغير النظر كتصفية الباطن كما ذهب إليه بعضهم أو بالإلهام أو بخلق العلم فيه ضرورة فهو إنما يكون لأفراد نادرة لأنه علي خلاف العادة فلا يتيسر لكل أحد الوصول إليه مشافهة بل بالوسائط فيكثر احتمال الكذب بخلاف الناظر فإنه لا يكابر نفسه
و کسانی که تقلید را جایز دانسته اند، به این احتجاج کرده اند که اگر تامل در معارف الهی واجب بود، صحابه این کار را انجام می دادند؛ زیرا آنها از دیگران به انجام این کار شایسته تر بودند. اما چنین چیزی وجود نداشت وگرنه نقل می شد، همان طور که تفکر و مناظره در مسائل فقهی از آنها نقل شده است. پس حال که نقل نشده، وجود نداشته است پس واجب نیست.
و پاسخ داده شده که درست است که آنها بدان شایسته ترند. اما آنها نیز تاملاتی داشتند، وگرنه جهل به معرفت خداوند متعال به آنان نسبت داده می شد و اینکه یکی از ما برتر از آنها باشیم، و این به اجماع باطل است زیرا آنها عالم بودند. نه اینکه ضرورتا عالم باشند، بلکه با تفکر و استدلال به این مرتبه رسیده بودند. و تفکر و مناظره از آنها نقل نشده است، زیرا در عقاید حق توافق نظر داشتند و امر در نزد آنها آشکار بود. آنها عقاید خود را از کسی نقل می کردند که از روی هوا و هوس سخن نمی گفت و به بحث و تفکر بسیار احتیاجی نداشتند، بر خلاف جانشینان خود که به دلیل کثرت شبهه های گمراهان و اختلاف نظر جویندگان یقین به دلیل تفاوت ذهنهایشان، در شناخت حق به تفکر و مناظره نیاز داشتند تا به وسیله آن شبهه های گمراهان را دفع کنند و به یقین برسند. اما مسائل مربوط به فروع دین اموری ظنی و اجتهادی و مخفی بود؛ چرا که امارات فراوانی در آن با هم متعارض بودند، به همین جهت اختلاف بین آنها واقع شد و با هم مناظره کردند و یکدیگر را تخطئه نمودند و به همین جهت این مناظرات فرعی نقل شد.
و همچنین به این احتجاج کرده اند که تأمل، سبب وقوع در شبهه و افتادن در گمراهی است، بر خلاف تقلید که انسان را از این مساله دور می کند و به نظر صحیح نزدیک می کند، پس شایسته تر است. و به این دلیل که اصول دین، دلایل پیچیده تر و پنهانتری از فروع دارد، پس وقتی تقلید در مساله آسان تر جایز است، در مساله دشوارتر نیز به طریق اولی جایز است. و به این دلیل که آن دو در مکلف کردن به آن یکسانند و وقتی در فروع جایز باشد، در اصول نیز جایز است .
پاسخ مطلب اول این است که اعتقاد شخص معتقد اگر از روی تقلید باشد، لازمه آن تسلسل یا منتهی شدن به کسی است که اعتقادش از روی تفکر است. زیرا اعتقاد از سر بداهت و ضرورت منتفی است پس آنچه که شما از ممنوعات ذکر کردید، لازم می آید. به اضافه چیز دیگر که همان احتمال کذب خبر دهنده است، بر خلاف کسی که خود در چیزی تامل می کند و هیچ گاه در نتیجهای که با تأمل بدان رسیده، با خود لجبازی نمیکند. مضافا بر اینکه اگر بپذیریم که علم برای برخی بدون تأمل و با تصفیه باطن یا با الهام یا با خلق علم در او بالضرورة ایجاد شود، این تنها برای افراد معدودی است؛ زیرا بر خلاف عادت است و برای همه رسیدن به آن به صورت مستقیم میسر نیست. بلکه واسطههایی لازم است به خلاف شخص متأمل که با خود لجبازی ندارد
و لأنه أقرب إلي الوقوع علي الصواب و أما الجواب عن العلاوة فلأنه لما كان الطريق إلي العمل بالفروع إنما هو النقل ساغ لنا التقليد فيها و لم يقدح احتمال كذب المخبر و إلا لانسد باب العلم و العمل بها بخلاف الاعتقاديات فإن الطريق إليها بالنظر ميسر.
ثم قال رحمه الله بعد إطالة الكلام في الجواب عن حجة الخصام و أما المقام الثاني و هو أن الأعمال ليست جزءا من الإيمان و لا نفسه فالدليل عليه من الكتاب العزيز و السنة المطهرة و الإجماع أما الكتاب فمن قوله تعالي إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ(1)فإن العطف يقتضي المغايرة و عدم دخول المعطوف في المعطوف عليه فلو كان عمل الصالحات جزءا من الإيمان أو نفسه لزم خلو العطف عن الفائدة لكونه تكرارا و رد بأن الصالحات جمع معرف يشمل الفرض و النفل و القائل بكون الطاعات جزءا من الإيمان يريد بها فعل الواجبات و اجتناب المحرمات و حينئذ فيصح العطف لحصول المغايرة المفيدة لعموم المعطوف فلم يدخل كله في المعطوف عليه نعم يصلح دليلا علي إبطال مذهب القائلين بكون المندوب داخلا في حقيقة الإيمان كالخوارج.
و منه قوله تعالي وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ(2)أي حالة إيمانه و هذا يقتضي المغايرة و منه قوله تعالي وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا(3)فإنه أثبت الإيمان لمن ارتكب بعض المعاصي فلا يكون ترك المنهيات جزءا من الإيمان و منه قوله تعالي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ(4)فإن أمرهم بالتقوي الذي لا تحصل إلا بفعل الطاعات و الانزجار عن المنهيات مع وصفهم بالإيمان يدل علي عدم حصول التقوي لهم و إلا لكان أمرا بتحصيل
و نزدیکتر است به رسیدن به صواب. اما جواب از تتمه اشکال که احتمال کذب مخبر در نقلیات باشد این است که وقتی تنها راه به سوی عمل به فروع، نقل است، پس تقلید در آن برای ما جایز است و احتمال کذب خبر دهنده مضر نیست. در غیر این صورت درِ علم و عمل به آن بسته می شود، برخلاف اعتقادات که پی بردن به آن با تفکر و تامل میسر است.
سپس ایشان رحمه الله پس از سخنی طولانی در پاسخ به حجت دشمنان، گفته است که مقام دوم یعنی اینکه اعمال جزیی از ایمان و یا خود ایمان نیستند، در قرآن کریم و سنت پیامبر و اجماع دلایلی بر این موضوع وجود دارد. دلیل قرآن کریم در این آیه آمده است: «إن الذین آمنوا و عملوا الصالحات»(5)
{کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند} عطف در اینجا مغایرت و عدم دخول معطوف در معطوف علیه را اقتضا می کند، پس اگر اعمال صالح جزیی از ایمان و یا خود ایمان بود، بی فایده بودن عطف لازم میآمد، زیرا تکرار است. و این جواب رد شده با این بیان که اعمال صالح یک کلمه جمع معرفه است که شامل واجبات و مستحبات میشود و کسی که معتقد است طاعات جزیی از ایمان است، منظورش انجام واجبات و ترک محرّمات است و با این منظور، عطف صحیح است زیرا مغایرتی که افاده عمومیت معطوف میکند حاصل است. پس جمیع آن در معطوف علیه وارد نشده است. بله، این دلیل شایسته است بر باطل کردن مذهب کسانی که معتقد به این هستند که مندوب در حقیقت ایمان وارد می شود، مثل خوارج.
و از آن جمله است این آیه: «و من یعمل من الصالحات و هو مؤمن»(6)
{هر کس عمل صالحی انجام دهد در حالی که مومن باشد} یعنی در حالت ایمان او و این مساله سبب مغایرت است و آیه دیگر: «و إن طائفتان من المؤمنین اقتتلوا»(7)
{و اگر دو گروه از مومنان با یکدیگر درگیر شدند} این آیه ایمان را برای کسی که مرتکب بعضی گناهان می شود اثبات می کند و می گوید ترک چیزهایی که از آن نهی شده است، جزیی از ایمان نیست. و مانند این آیه: «یا أیها الذین آمنوا اتقوا الله و کونوا مع الصادقین»(8)
{ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا پروا کنید و با صداقت پیشگان باشید} دستور به تقوا که فقط با انجام دادن طاعات و بیزاری از منهیات به دست می آید، همراه با توصیف آنان به ایمان بر آن دلالت دارد که آنها به تقوا دست نیافته بودند، وگرنه این دستور تحصیل
الحاصل و منه الآيات الدالة علي كون القلب محلا للإيمان من دون ضميمة شيء آخر كقوله تعالي أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ(1)و لو كان الإقرار أو غيره من الأعمال نفس الإيمان أو جزءه لما كان القلب محل جميعه و قوله تعالي وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ(2)و قوله تعالي وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ(3).
و كذا آيات الطبع و الختم تشعر بأن محل الإيمان القلب كقوله تعالي أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ(4)وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ(5)وَ خَتَمَ عَلي سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلي بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ(6).
و أما السنة فكقوله صلي الله عليه و آله يا مقلب القلوب و الأبصار ثبت قلبي علي دينك و روي أن النبي صلي الله عليه و آله سأل جبرئيل عن الإيمان فقال أن تؤمن بالله و رسله و اليوم الآخر.
و أما الإجماع فهو أن الأمة أجمعت علي أن الإيمان شرط لسائر العبادات و الشيء لا يكون شرطا لنفسه فلا يكون الإيمان هو العبادات.
و أما أهل الثاني و هم الكرامية(7)فقد استدلوا علي مذهبهم بأن النبي صلي الله عليه و آله و الصحابة كانوا يكتفون في الخروج عن الكفر بكلمتي الشهادتين فتكون هي الإيمان إذ لا واسطة بين الكفر و الإيمان لأن الكفر عدم الإيمان و لقوله تعالي فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ(8)و بقوله صلي الله عليه و آله أمرت أن أقاتل الناس حتي يقولوا لا إله إلا الله و بقوله صلي الله عليه و آله لأسامة حين قتل من تكلم بالشهادتين:
به حاصل بود و آیاتی دالّ بر اینکه دل جایگاه ایمان است وجود دارد و چیز دیگری به آن ضمیمه نمی شود مانند این آیه: «أولئک کتب فی قلوبهم الإیمان»(9)
{آنان کسانی هستند که ایمان در دل های آنان ثبت شده است} و اگر اقرار یا اعمال دیگر، خود ایمان یا جزیی از آن بود، دل جایگاه همه آن نبود و این آیه: «و لما یدخل الإیمان فی قلوبکم»(10){و ایمان به دل های آنان وارد نشده است} و این آیه «و قلبه مطمئن بالإیمان»(11)
{و دل او با ایمان آرام گرفته است} و همچنین آیات طبع و ختم، این معنا را می رساند که دل جایگاه ایمان است: «أولئک الذین طبع الله علی قلوبهم»(12)
{آن ها کسانی هستند که خداوند بر دل های آنان مهر زده است} «و طبع الله علی قلوبهم فهم لا یؤمنون»(13)
{و خداوند بر دل های ایشان مهر زده است و آنها ایمان نمی آورند} «و ختم علی سمعه و قلبه و جعل علی بصره غشاوة فمن یهدیه من بعد الله»(14)
{و خداوند بر گوش و بر دل او مهر زده است و بر چشمانش پرده ای کشیده است و پس از خداوند هیچ کس قادر به هدایت او نیست}.
و اما دلایل سنت مانند این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود: یا مقلب القلوب و الأبصار ثبت قلبی علی دینک، یعنی ای گرداننده دل ها و چشم ها، قلب مرا بر دین خود ثابت گردان و روایت شده است که جبرئیل از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم راجع به ایمان پرسید و حضرت فرمود: ایمان یعنی باور خداوند و پیامبران او و روز معاد.
و اما اجماع، امت بر این اجماع کرده که ایمان شرط سایر عبادات است و یک شیء نمی تواند شرط خود باشد، فلذا ایمان همان عبادت ها نیست.
و اما دسته دوم که کرامیه(15)هستند برای نظر خود این گونه استدلال کردهاند که صحابه پیامبر صلوات الله علیه و آله، در خروج فرد از کفر، به ذکر شهادتین بسنده می کردند، پس ایمان یعنی همین ذکر شهادتین، چرا که واسطه ای میان کفر و ایمان وجود ندارد زیرا کفر عدم ایمان است و خداوند فرموده است: «فمنکم کافر و منکم مؤمن»(16)همچنانکه حضرت فرموده است: «أمرت أن أقاتل الناس حتی یقولوا لا إله إلا الله» یعنی مامورم تا زمانی با مردم بجنگم که لا إله إلا الله را بر زبان برانند و یا کلام حضرت خطاب به اسامه وقتی که فردی را کشت که شهادتین را بر زبان جاری ساخت:
1) المجادلة: 22.
2) الحجرات: 13.
3) النحل: 106.
4) النحل: 108.
5) براءة: 93.
6) الجاثية: 23، و صححنا الآيات بعرضها علي المصحف الشريف.
7) أتباع محمّد بن كرام- كشداد- و من اعتقاده أن معبوده مستقر علي العرش و أنّه جوهر تعالي اللّه عن ذلك.
8) التغابن: 2.
9) . مجادله / 22
10) . حجرات / 13
11) . نحل / 106
12) . نحل / 108
13) . توبه / 93
14) . جاثیه / 23
15) . پیروان محمد بن کرام - مانند شداد- و از جمله اعتقادات او این است که معبود او بر عرش مستقر است و این جوهری است که خداوند متعال از آن بری است.
16) . تغابن / 2
هلا شققت قلبه أو هل شققت قلبه علي بعض النسخ يريد بذلك الإنكار عليه حيث لم يكتف بالشهادتين منه.
و الجواب عن الأول أن الخروج عن الكفر بكلمة الشهادة إن أرادوا به الخروج في نفس الأمر بحيث يصير مؤمنا عند الله سبحانه بمجرد ذلك من دون تصديق فهو ممنوع لم لا يجوز أن يكون اكتفاؤهم بذلك للترغيب في الإسلام لا للحكم بالإيمان و إن أرادوا به الخروج بحسب الظاهر فهو مسلم لكن لا ينفعهم إذ الكلام فيما يتحقق به الإيمان عند الله تعالي بحيث يصير المتصف به مؤمنا في نفس الأمر لا فيما يتحقق به الإسلام في ظاهر الشرع حيث لا يمكن الاطلاع علي الباطن أ لا تري أنهم كانوا يحكمون بكفر من ظهر منه النفاق بعد الحكم بإسلامه و لو كان مؤمنا في نفس الأمر لما جاز ذلك و أما نفي الواسطة(1)فهو مستقيم علي أخذ الحكم في نفس الأمر فإن حال المكلف في نفس الأمر لا يخلو عن أحدهما و أما جعل لا إله إلا الله غاية للقتال فلا يدل علي أكثر من كونه للترغيب في الإسلام أيضا بسبب حقن الدماء علي أن النبي صلي الله عليه و آله ربما لا يطلع علي بواطن الناس فكيف يؤمر بالقتال علي ما لا يطلع عليه.
و أما أهل الثالث و هم قدماء المعتزلة القائلون بأنه جميع الطاعات فرضا و نفلا فمن أمتن دلائلهم علي ذلك قوله تعالي وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفاءَ وَ يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُؤْتُوا الزَّكاةَ وَ ذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ(2)و المشار إليه بذلك هو جميع ما حصر بإلا و ما عطف عليه و الدين هو الإسلام لقوله تعالي إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ(3)و الإسلام هو الإيمان لقوله تعالي وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ(4)و لا ريب أن الإيمان مقبول من مبتغيه للنص و الإجماع فيكون إسلاما فيكون دينا فيعتبر فيه الطاعات كما دلت عليه الآيات.
«هلا شققت قلبه» یا در برخی نسخه ها «هل شققت قلبه» آمده که به این معناست که آیا دلش را شکافتی [که عدم صداقتش را دیدی]؟! است، که در واقع بر او خُرده گرفت که چرا به ذکر شهادتین اکتفاء نکرده است.
و پاسخ مورد اول این است که خروج از کفر با گفتن شهادتین اگر منظور آنها از آن، خروج از کفر در عالم واقع باشد، تا در نزد خداوند سبحان فقط با همین کار و بدون تصدیق مومن شود، ممنوع است. به چه دلیل جایز نیست که اکتفای آنها به این مساله، برای ترغیب آن شخص در اسلام باشد نه حکم به ایمان او، و اگر مراد آنها خروج به حسب ظاهر بوده باشد این مسلّم است. اما نفعی به حال آنان ندارد، چرا که کلام در آن چیزی است که اسلام در نزد خداوند متعال با آن محقق می شود، به طوری که متصف به این صفت در عالم واقع مومن است نه در آنچه که اسلام در ظاهر شرع با آن محقق می شود به طوری که آگاه شدن از باطن امر ممکن نیست. آیا ندیدی که آنها از هر که نفاق می دیدند، پس از حکم دادن به اسلامش او را به کفر متهم می کردند. و اگر که در عالم واقع مومن بود چنین چیزی جایز نبود. و اما نفی واسطه بین ایمان و کفر، قوام آن بر اخذ حکم در عالم واقع است؛ زیرا حال مکلف در واقع از یکی از این دو حالت خارج نیست و اما لا إله إلا الله را پایان جنگ قرار دادن، بر چیزی بیش از اینکه برای ترغیب در اسلام باشد دلالت نمی کند، تا با آن خونها محفوظ گردد؛ مضافا بر اینکه چه بسا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از باطن مردم آگاه نبود پس چگونه ممکن است که به جنگی مامور شود که نسبت به آن اطلاعی ندارد؟
و اما گروه سوم که همان قدمای معتزله هستند و معتقدند که ایمان همه طاعات واجب و مستحب است و از محکم ترین دلایل آنها این آیه است: «و ما أمروا إلا لیعبدوا الله مخلصین له الدین حنفاء و یقیموا الصلاة و یؤتوا الزکاة و ذلک دین القیمة»(5)
{و به آنها دستوری داده نشده بود جز اینکه خدا را بپرستند در حالی که دین خود را برای او خالص کنند و از شرک به توحید بازگردند، نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند؛ و این است آیین مستقیم و پایدار} و مشار إلیه «ذلک» همه چیزهایی است که با إلا حصر شده و آن چه که به آن عطف شده است و بنا بر این آیه دین، همان اسلام است: «إن الدین عند الله الإسلام»(6)
{همان دین در نزد خداوند، دین اسلام است} و اسلام همان ایمان است: «و من یبتغ غیر الإسلام دینا فلن یقبل منه»(7){و هر کس دینی غیر از اسلام را بپسندد از او پذیرفته نمی شود} و بی شک ایمان از طالبان آن مورد قبول واقع می شود به دلیل نصوص و اجماع. پس ایمان، اسلام است و دین است و طاعات در آن به شمار می روند همان طور که آیات بر آن دلالت می کند.
و الجواب المنع من اتحاد الدينين في الآيتين فلا يتكرر الوسط و لو سلم اتحادهما فلا نسلم أن الإيمان هو الإسلام ليكون هو الدين فيعتبر فيه الطاعات لم لا يجوز أن يكون الإيمان شرطا للإسلام أو جزءا منه أو بالعكس و شرط الشيء و جزؤه يقبل مع كونه غيره و لا يلزم من ذلك أن يكون الإيمان هو الدين بل شرطه أو جزؤه علي أنا لو قطعنا النظر عن جميع ذلك فالآية الكريمة إنما تدل علي أن من ابتغي و طلب غير دين الإسلام دينا له فلن يقبل منه ذلك المطلوب و لم تدل علي أن من صدق بما أوجبه الشارع عليه لكنه ترك فعل بعض الطاعات غير مستحل أنه طالب لغير دين الإسلام إذ ترك الفعل يجتمع مع طلبه لعدم المنافاة بينهما فإن الشخص قد يكون طالبا للطاعة مريدا لها لكنه تركها إهمالا و تقصيرا و لا يخرج بذلك عن ابتغائهما.
و استدلوا أيضا بقوله تعالي وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ(1)أي صلاتكم إلي بيت المقدس و اعترض عليه بأنه لم لا يجوز أن يكون المراد به تصديقكم بتلك الصلاة سلمنا ذلك لكن لا دلالة لهم في الآية و ذلك لأنهم زعموا أن الإيمان جميع الطاعات و الصلاة إنما هي جزء من الطاعات و جزء الشيء لا يكون ذلك الشيء.
و أما أهل الرابع و هم القائلون بكونه عبارة عن جميع الواجبات و ترك المحظورات دون النوافل فقد يستدل لهم بقوله تعالي إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ(2)و التقوي لا يتحقق إلا بفعل المأمور به و ترك المنهي عنه فلا يكون التصديق مقبولا ما لم يحصل التقوي و بما روي أن الزاني لا يزني و هو مؤمن و بقوله عليه السلام لا إيمان لمن لا أمانة له و بقوله تعالي وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ(3)و قد لا يحكم بما أنزل الله أو يحكم بما لم
و پاسخ این است که دو دین در دو آیه معنای واحدی ندارند و در نتیجه وسط تکرار نمی شود حتی اگر وحدت آن دو پذیرفته شود، ما نمی پذیریم که ایمان همان اسلام است تا همان دین باشد و طاعات در آن معتبر شمرده شوند. چرا جایز نیست که ایمان شرط اسلام یا جزیی از آن باشد یا بالعکس و شرط چیزی و جزئی از آن، با اینکه چیز دیگری به غیر از آن باشد پذیرفته می شود. و لزومی ندارد که ایمان دین باشد، بلکه شرط یا جزء آن است و ما اگر از همه این ها قطع نظر کنیم، آیه شریفه تنها بر این دلالت دارد که هر کس دینی غیر از اسلام را بخواهد، آنچه طلب کرده از او پذیرفته نمی شود و دلالت ندارد بر اینکه کسی که آ نچه را شارع بر او واجب گردانیده تصدیق کرد، اما از انجام بعضی طاعات دست کشید، ولی آن ترک را حلال ندانست، او طالب دینی به جز دین اسلام است؛ زیرا ترک عمل با طلب آن به دلیل عدم منافات بین آن دو جمع می شود؛ چه بسا که شخصی طالب طاعت و جویای آن است، اما از روی کوتاهی و غفلت آن را انجام نمی دهد، اما با این کار از طلب آن دو خارج نمیشود.
و همچنین به این آیه استدلال کرده اند: «و ما کان الله لیضیع إیمانکم»(4)
{و خداوند هرگز ایمان شما را ضایع نمی گرداند} یعنی نماز شما به سوی بیت المقدس را و اعتراض کرده اند به آنکه چرا جایز نیست که منظور از آن تصدیق شما نسبت به آن نماز باشد. ما این را پذیرفتیم اما هیچ دلالتی برای آنها در آیه وجود ندارد و این به آن دلیل است که آنها گمان کردند ایمان جمیع طاعات است و نماز تنها جزیی از طاعات است، و جزء چیزی، خود آن چیز نیست.
و اما دسته چهارم که معتقدند ایمان، عبارت از جمیع واجبات و محرّمات است و شامل مستحبات نمی شود. استدلال آنها به این آیه است: «إنما یتقبل الله من المتقین»(5)
{خداوند تنها اعمال تقوا پیشگان را می پذیرد} و تقوا محقق نمی شود مگر با اعمالی که به آن دستور داده شده است و با ترک محرّمات و مادامی که تقوا به دست نیامده باشد، تصدیق پذیرفته نمی شود و نیز استدلال کردهاند به روایت «زانی در حال ایمان زنا نمیکند» و همچنین به روایت «شخصی که امانتدار نیست از ایمان بویی نبرده است.» و آیه «و من لم یحکم بما أنزل الله فأولئک هم الکافرون»(6)
{و کسانی که بر طبق آن چه که خدا نازل کرده حکم نمی کنند کافرند} و گاهی حکم نمی کند به آنچه که خداوند نازل کرده است یا حکم می کند به آنچه خداوند
ينزل الله مصدقا فلو تحقق الإيمان بالتصديق لزم اجتماع الكفر و الإيمان في محل واحد و هو محال لتقابلهما بالعدم و الملكة.
و الجواب عن الأول أنه يجوز أن يكون المراد و الله أعلم الأعمال الندبية علي أنا نقول إن ظاهر الآية الكريمة متروك فإنها تدل ظاهرا علي أن من أخلص في جميع أفعاله و كان قد سبق منه معصية واحدة لم يثب عليها و يكون جميع أعمال الطاعات اللاحقة غير مقبولة و القول بذلك مع بعده عن حكمة الله تعالي من أفظع الفظائع فلا يكون مرادا بل المراد و الله أعلم أن من عمل عملا إنما يكون مقبولا إذا كان متقيا فيه بأن يكون مخلصا فيه لله تعالي و حينئذ فلا دلالة لهم في الآية الكريمة مع أنا لو تنزلنا عن ذلك و قلنا بدلالتها علي عدم قبول التصديق من دون التقوي فلا يحصل بذلك مدعاهم الذي هو كون الإيمان عبارة عن جميع الواجبات إلخ و لقائل أن يقول لم لا يجوز أن يكون الإيمان عبارة عما ذكرتم مع التصديق بالمعارف الأصولية و عدم قبول الجزء إنما هو لعدم قبول الكل.
و أما الحديث الأول علي تقدير تسليمه فيمكن حمله علي المبالغة في الزجر أو تخصيصه بمن استحل و دليل التخصيص في أحاديث أخر أو علي نفي الكمال في الإيمان و كذا الحديث الثاني و أما الاستدلال بالآية فقد تعارض بقوله تعالي وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ(1)و الفاسق مؤمن علي المذهب الحق و بين المنزلتين علي غيره و يمكن أن يقال الفسق لا ينافي الكفر إذ الكافر فاسق لغة و إن كان في العرف يباينه لكنه لم يتحقق كونه عرف الشارع بل المعلوم كونه لأهل الشرع و الأصول فلا تعارض حينئذ.
و الحق في الجواب أن المراد و الله أعلم و من لم يحكم بما أنزل أي بما علم قطعا أن الله سبحانه أنزله فإن العدول عنه إلي غيره مستحلا أو الوقوف عنه كذلك لا ريب في كونه كفرا لأنه إنكار لما علم ثبوته ضرورة فلا يكون
نازل نکرده است در حال تصدیق؛ پس اگر ایمان با تصدیق محقق شود، اجتماع کفر و ایمان در یکجا لازم می شود، که محال است. زیرا تقابلشان از قبیل عدم و ملکه است.
و پاسخ مورد اول این است که جایز است مراد - و خداوند داناتر است - اعمال مستحبی باشد. بر این مبنا که می گوییم: ظاهر آیه متروک است و آیه ظاهرا بر این دلالت می کند که هر کس در همه کارهایش با خلوص رفتار کند و پیش از این یک معصیت مرتکب شده باشد، هیچ پاداشی بر آن دریافت نمی کند و همه طاعاتی که در آینده انجام نمی دهد غیر مقبول است و اعتقاد به این مساله که از حکمت خداوند متعال به دور است، از شدیدترین چیزهاست و نمی تواند مقصود اصلی باشد. بلکه مقصود اصلی، که خداوند نسبت به آن داناتر است، این است که هر کس عملی انجام دهد، اگر تقوا پیشه باشد و آن عمل را فقط برای خدا انجام دهد، از او پذیرفته می شود و در این هنگام، دلالتی برای آنها در آیه شریفه وجود ندارد که اگر ما از آن صرف نظر کنیم، و قائل به دلالت آیه بشویم بر اینکه تصدیق بدون تقوا هم مقبول نیست، باز هم این ادعای آنها که می گویند ایمان یعنی همه واجبات تا آخر با این به دست نمی آید، و شاید کسی بپرسد چرا جایز نیست که ایمان عبارت از چیزی باشد که شما گفتید، همراه با تصدیق معارف اصولی دین و عدم قبول جزء، فقط به دلیل عدم قبول کل است.
و اما حدیث اول، بر تقدیر پذیرفتن آن، ممکن است بر مبالغه در زجر یا تخصیص دادن آن به کسی که آن را حلال می شمرد حمل شود. و دلیل تخصیص در احادیث دیگر است یا حمل شود بر نفی کمال در ایمان و همین طور حدیث دوم، اما استدلال به آیه با این آیه در تعارض است: «و من لم یحکم بما أنزل الله فأولئک هم الفاسقون»(2)
{و کسانی که بر طبق آن چه که خدا نازل کرده حکم نمی کنند فاسقند} و بنا بر اعتقاد به مذهب حق، فاسق مومن است و بر مذهب غیر حق، فاسق منزلهای بین ایمان و کفر دارد می توان گفت که فسق با کفر منافاتی ندارد، زیرا کافر از لحاظ لغوی فاسق است اگر چه در عرف با آن در تضاد است. اما مسلم نیست که منظور، عرف شارع است بلکه معلوم این است که برای اهل شرع و اصول است و در این هنگام هیچ تعارضی وجود ندارد.
جواب حق این است که مراد - و خدا داناتر است - از آیه این است که هر که حکم نکرد به آنچه خداوند فرستاد یعنی علم قطعی داشت که خداوند سبحان آن را نازل کرده است، عدول از آن به چیز دیگر در حالی که حرام خدا را حلال میشمارد یا توقف در آن به همان صورت، در کافر بودن او شکی نیست چرا که چیزی را انکار کرده که ضرورتاً علم به ثبوت آن داشته است، لذا
التصديق حاصلا و حينئذ فلا دلالة فيها علي أن من ارتكب معصية غير مستحل أو مستحلا مع كون تحريمها لم يعلم من الدين ضرورة يكون كافرا و إنما ارتكبنا هذا الإضمار في الآية لما دل عليه النص و الإجماع من أن الحاكم لو أخطأ في حكمه لم يكفر مع أنه يصدق عليه أنه لم يحكم بما أنزل الله.
و اعلم أنه قد ظهر من هذا الجواب وجه آخر للجمع بين الآيتين و رفع التعارض بين ظاهرهما بأن يراد من إحداهما ما ذكرناه في الجواب و من الأخري و من لم يحكم غير مستحل مع علمه بالتحريم فهو فاسق و الحاصل أنه يقال لهم إن أردتم بالطاعات و التروك ما علم ثبوته من الدين ضرورة فنحن نقول بموجب ذلك لكن لا يلزم منه مدعاكم لجواز كون الحكم بكفره إما لجحده ما علم من الدين ضرورة فيكون قد أخل بما هو شرط الإيمان و هو عدم الجحد علي ما قدمناه أو لكون المذكورات جزء الإيمان علي ما ذهب إليه بعضهم و إن أردتم الأعم فلا دلالة لكم فيها أيضا و هو ظاهر.
و أما أهل الخامس القائلون بأنه تصديق بالجنان و إقرار باللسان و عمل بالأركان فيستدل لهم بما استدل به أهل التصديق مع ما استدل به أهل الأعمال و من أضاف الإقرار باللسان إلي الجنان و قد علمت تزييف ما سوي الأول و سيجيء إن شاء الله تعالي تزييف أدلة من أضاف الإقرار فلم يبق لمذهبهم قرار.
نعم في أحاديث أهل البيت عليهم السلام ما يشهد لهم و قد ذكر في الكافي و غيره منها جملة فمنها ما رواه عن عبد الرحيم القصير قال كتبت مع عبد الملك بن أعين إلي أبي عبد الله عليه السلام أسأله عن الإيمان ما هو إلي آخر الخبر(1)و منها ما رواه عن عجلان أبي صالح قال قلت لأبي عبد الله عليه السلام أوقفني علي حدود الإيمان الخبر(2)و منها عن محمد بن مسلم عن أبي عبد الله عليه السلام قال سألته عن الإيمان الخبر(3).
تصدیقی حاصل نشده است و در این صورت دلالتی در آیه بر این مطلب وجود ندارد که هر کس معصیتی مرتکب شود بی آنکه حرامی را حلال سازد یا حرامی را که ضروری دین نیست، حلال بداند، کافر است و علت این اضمار معنا در آیه، دلایلی از نص و اجماع است مبنی بر اینکه اگر حاکم در حکمش خطا کند، کافر نمیشود هر چند این مطلب در مورد او صدق میکند که بر اساس حکم فرستاده شده از سوی خدا حکم نکرده است.
بدان که از این جواب وجه آخری روشن شد تا میان دو آیه جمع کند و تعارض موجود در ظاهرشان را مرتفع گرداند، بدین نحو که از یکی از آن دو آن چیزی اراده شود که در جواب گفتیم و از دیگری این گونه که هر کس با علم به تحریم بدون آنکه بخواهد حرام را حلال سازد حکمی صادر نکند او فاسق است و حاصل بحث اینکه به ایشان گفته میشود: اگر مقصود شما اطاعات و منهیاتی است که ضرورت آن توسط دین اثبات شده است، ما به لازمه آن قائل میشویم، لکن از آن لزوماً ادعای شما استفاده نمیشود، زیرا جایز است که حکم به کفر او یا به خاطر انکار او نسبت به آن چیزی است که ضروری دین دانسته میشود که در این حالت خللی در شرط ایمان وی یعنی عدم انکار - چنانچه قبلا گفتیم - حادث شده است یا اینکه بر اساس اعتقاد برخی از آنان، این مذکورات جزئی از ایمان است و اگر قصدتان اعم از این بود، همان طور که روشن است دلالتی در آن برای شما وجود ندارد.
و اما استدلالی که برای دسته پنجم یعنی معتقدان به اینکه ایمان تصدیق به قلب است و اقرار به زبان و عمل به اعضاء آورده میشود همان استدلالی است که برای اهل تصدیق آورده میشود به همراه استدلال ذکر شده برای اهل اعمال و کسانی که اقرار به زبان را به تصدیق به قلب اضافه نموده اند، لذا جعلی بودن همه آنها به غیر از اولی برایت روشن شد و به زودی جعلی بودن کسانی که اقرار را اضافه نمودهاند نیز خواهد آمد إن شاء الله تعالی و بدین ترتیب مذهبشان از قوام میافتد.
آری در روایات اهل بیت علیهم السلام مطالبی است که گفتههای فوق را تأیید میکند که در الکافی و غیر آن مجموعهای از این روایات آورده شده است. از جمله آنها روایتی از عبدالرحیم قصیر است که روایت کرده که به همراه عبدالملک بن اعین نامهای به امام صادق علیه السلام نوشتم و از ایمان پرسیدم که چیست تا آخر خبر(4)و یا روایتی از عجلان ابی صالح است که میگوید: به امام صادق علیه السلام عرضه داشتم مرا با حد و مرز ایمان آشنا فرما تا آخر خبر(5)و یا روایتی از محمد بن مسلم از امام صادق علیه السلام است که از ایشان درباره ایمان پرسیدم تا آخر خبر.(6)
ثم قال قدس سره و اعلم أن هذه الأحاديث منها ما سنده غير نقي كالأول فإن في سنده عبد الرحيم و هو مجهول مع كونه مكاتبة و أما الثاني فإن سنده و إن كان جيدا إلا أن دلالته غير صريحة فإن كون المذكورات حدود الإيمان لا يقتضي كونها نفس حقيقته إذ حد الشيء نهايته و ما لا يجوز تجاوزه فإن تجاوزه خرج عنه و نحن نقول بموجب ذلك فإن من تجاوز هذه المذكورات بأن تركها جاحدا لا ريب في خروجه عن الإيمان لكن لعل ذلك لكونها شروطا للإيمان لا لكونها نفسه و أما الثالث فإن دلالته و إن كانت جيدة إلا أن في سنده إرسالا مع كون العلاء مشتركا بين المقبول و المجهول و بالجملة فهذه الرواية معارضة بما هو أمتن منها دلالة و قد تقدم ذلك فليراجع نعم لا ريب في كونها مؤيدة لما قالوه.
و أما أهل السادس القائلون بأنه التصديق مع كلمتي الشهادة ففيما مر من الأحاديث ما يصلح شاهدا لهم و كذا ما ذكره الكرامية مع ما ذكره أهل التصديق يصلح شاهدا لهم و قد عرفت ما في الأولين فلا نعيده.
و أما السابع فإنه مذهب جماعة من المتأخرين منهم المحقق الطوسي ره في تجريده فإنه اعتبر في حقيقة الإيمان مع التصديق الإقرار باللسان قال و لا يكفي الأول لقوله تعالي وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ(1)أثبت للكفار الاستيقان النفسي و هو التصديق القلبي فلو كان الإيمان هو التصديق القلبي فقط لزم اجتماع الكفر و الإيمان و هو باطل لتقابلهما تقابل العدم و الملكة و لا الثاني يعني الإقرار باللسان لقوله تعالي قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا الآية و لقوله تعالي وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ(2)فأثبت لهم تعالي في الآيتين التصديق باللسان و نفي عنهم الإيمان.
الاستدلال علي عدم الاكتفاء بالثاني مسلم موجه و كذا علي عدم الاكتفاء بالأول أما علي اعتبار الإقرار ففيه بحث فإن الدليل أخص من المدعي
سپس ایشان قدّس سرّه گفته است: و بدان برخی از این احادیث سند غیر سالم دارد، همانند حدیث اول که در سندش عبدالرحیم است که فردی مجهول است هر چند روایت یک مکاتبه است. و اما روایت دوم هر چند سندی خوب دارد لکن دلالتی غیر صریح دارد، چرا که محتوای ذکر شده در روایت در مورد حد و مرز ایمان مقتضای حقیقت ایمان نیست، چرا که حد شیء نهایت آن و چیزی است که خروج از آن جایز نیست، چرا که گذر از آن به خروج از شیء ختم میشود و ما میگوییم بر همین اساس هر کسی از حدود موارد مذکور در روایت بگذرد یعنی با انکار آن را پشت سر بگذارد، شکی در خروجش از ایمان نیست، لکن شاید این امر به خاطر این باشد که آن شرطی از ایمان است و نه خود ایمان. و اما در مورد روایت سوم با وجود اینکه خوب است لکن در سندش ارسال وجود دارد، زیرا علاء میان مقبول و مجهول مشترک است و به طور کلی این روایت با چیزی که از آن از حیث دلالت متینتر است، در تعارض است که قبلاً بیان آن گذشت و باید مراجعه شود. آری تردیدی نیست که این روایت مؤید سخنان ایشان است.
و اما دسته ششم یعنی کسانی که ایمان را تصدیق به همراه شهادتین میدانند، در احادیث مذکور مواردی هست که میتواند شاهدی برای ایشان باشد؛ همچنان که برای اعتقاد کرامیه و نیز اعتقاد اهل تصدیق نیز شاهدهایی در این روایات وجود دارد که در موارد گذشته بیان کردیم و نیاز به ذکر مجدد نیست.
و اما گروه ششم معتقدند ایمان تصدیق است با ذکر شهادتین؛ پس در احادیثی که گذشت چیزی که صلاحیت تأیید این عقیده را داشته باشد، وجود دارد و همچنین آنچه کرّامیّه گفتهاند و آنچه اهل تصدیق ذکر کردهاند صلاحیت دارد که مؤیدی برای آنان باشد و تو اشکالات وارد بر دو تای اول را دانستی و ما آن را تکرار نمیکنیم.
و اما هفتم اعتقاد جماعتی از متأخرین از جمله محقق طوسی علیه الرحمة در تجرید است که حقیقت ایمان را تصدیق به همراه اقرار به زبان دانسته و گفته است که بر اساس این آیه تصدیق کفایت نمیکند: «و جحدوا بها و استیقنتها أنفسهم»(3){یعنی با اینکه از درون به آن یقین داشتند، آن را انکار نمودند} این آیه استیقان نفسی را که همان تصدیق قلبی است برای کفار اثبات کرده است، پس اگر ایمان تنها تصدیق قلبی باشد، این ادعا مستلزم اجتماع کفر و ایمان است که به جهت تقابل عدم و ملکه باطل است. و دومی نیز یعنی اقرار به زبان کفایت نمیکند، چرا که خداوند میفرماید: «قالت الأعراب آمنّا» و نیز آیه «و من الناس من یقول آمنا بالله و بالیوم الآخر و ما هم بمؤمنین»(4)که خداوند متعال در این دو آیه تصدیق به زبان را برایشان اثبات میفرماید و ایمان را از ایشان سلب مینماید.
استدلال بر عدم اکتفا به دومی مسلم و موجّه است و همچنین عدم اکتفا به اولی البته بنا بر اعتبار اقرار که بحث دارد؛ زیرا دلیل اخص از مدعاست،
إذ المدعي أن الإيمان لا يتحقق إلا بالتصديق مع الإقرار و بدون ذلك يتحقق الكفر و الآية الكريمة إنما دلت علي ثبوت الكفر لمن جحد أي أنكر الآيات مع علمه بحقيتها و بينهما واسطة فإن من حصل له التصديق اليقيني في أول الأمر و لم يكن تلفظ بكلمات الإيمان لا يقال إنه منكر و لا جاحد و حينئذ فلا يلزم اجتماع الكفر و الإيمان في مثل هذه الصورة مع أنه غير مقر و لا تارك للإقرار جحدا كما هو المفروض هذا إن قصد بالآية الدلالة علي اعتبار الإقرار أيضا و إلا لكان اعتبار الإقرار دعوي مجردة و قد علمت ما عليه.
و أما دلالة الآية الكريمة علي كفره في صورة جحده و استيقانه فنقول بموجبه لكن ليس لعدم إقراره فقط بل لأنه ضم إنكارا إلي استيقان و بالجملة فهو من جملة العلامات علي الحكم بالكفر كما جعل الاستخفاف بالشارع أو الشرع و وطء المصحف علامة علي الحكم بالكفر مع أنه قد يكون مصدقا كما سبقت الإشارة إليه نعم غاية ما يلزم أن يكون إقرار المصدق شرطا لحكمنا بإيمانه ظاهرا و أما قبل ذلك و بعد التصديق فهو مؤمن عند الله تعالي إذا لم يكن تركه للإقرار عن جحد علي أنه يلزمه قدس سره أن من حصل له التصديق بالمعارف الإلهية ثم عرض له الموت فجأة قبل الإقرار يموت كافرا و يستحق العذاب الدائم مع اعتقاده وحدة الصانع و حقية ما جاء به النبي صلي الله عليه و آله و لا أظن أن مثل هذا المحقق يلتزم ذلك.
و الحاصل أنه إن أراد رحمه الله أن كون الإنسان مؤمنا عند الله سبحانه كما هو ظاهر كلامه لا يتحقق إلا بمجموع الأمرين فالواسطة و الالتزام لازمان عليه و إن أراد أن كونه مؤمنا في ظاهر الشرع لا يتحقق إلا بالأمرين معا فالنزاع لفظي فإن من اكتفي فيه بالتصديق يريد به كونه مؤمنا عند الله تعالي فقط و أما عند الناس فلا بد في العلم بذلك من الإقرار و نحوه.
و اعلم أنه استدل بعضهم علي هذا المذهب أيضا بأنا نعلم بالضرورة أن الإيمان في اللغة هو التصديق و الدلائل عليه كثيرة فإما أن يكون في الشرع
چرا که مدعا عبارت از این است که ایمان جز با تصدیق به همراه اقرار محقق نمیشود و بدون اقرار کفر محقق میشود و آیه کریمه دلالت بر ثبوت کفر در کسانی دارد که آیات خداوند را با علم به حقانیت آن انکار کرده اند و میان این تصدیق و اقرار واسطهای وجود دارد؛ زیرا هر کسی در ابتدای امر برایش تصدیق یقینی حاصل آید ولی ذکر کلمات ایمان را بر زبان نراند، به او منکر و جاحد اطلاق نمیشود و در این صورت لزوما کفر و ایمان جمع نمیشوند، با اینکه فرد اقرار نکرده و از روی انکار تارک اقرار نمیباشد، همان طور که مفروض است. این در صورتی است که از آیه دلالت بر اعتبار اقرار نیز قصد شود وگرنه اعتبار اقرار ادعایی صرف است که لوازم آن بیان شد.
و اما دلالت آیه کریمه بر کفر وی در صورت انکار همراه با یقین را ما نیز به لوازمش قائلیم، لکن نه فقط به خاطر عدم اقرار او، بلکه چون او انکار را به یقین قرین ساخته و به صورت کلی این یکی از نشانههای حکم به کفر است، همان گونه که حقیر شمردن شارع یا شرع و پایمال نمودن قرآن نشانهای برای صدور حکم کفر است هر چند فرد آن را تصدیق کرده باشد که قبلاً بدان اشاره شد. آری نهایت چیزی که لازم است این است که اقرار تصدیق کننده شرطی برای حکم ما به ایمان وی در ظاهر باشد، ولی قبل از آن و بعد از تصدیق او در صورتی که ترک اقرارش از سر انکار نباشد، نزد خداوند متعال مؤمن است، مضافا بر اینکه بر محقق طوسی قدس سره لازم میآید که اگر تصدیق معارف الهی برای فردی حاصل آید و سپس قبل از اقرار زبانی با مرگ ناگهانی رو به رو شود، کافر از دنیا رفته و به رغم اعتقادش به توحید و حقانیت رسالت پیامبر صلوات الله علیه وآله مستحق عذاب همیشگی است و من گمان نمیکنم که مثل چنین محققی به این اعتقاد ملتزم باشد.
حاصل سخن اینکه همان گونه که از ظاهر کلام وی برمیآید، اگر او این نظر را دارد که مؤمن بودن انسان در نزد خداوند سبحان جز به اجتماع دو امر محقق نمیشود، پس واسطه و ملازمت برای این تحقق لازمند و اگر مقصود ایشان این است که مؤمن شدن فرد در ظاهر شرع جز با دو امر به صورت متلازم روی نمیدهد، پس این اختلاف تنها در لفظ است بدین معنی که آن کسی که در آن به تصدیق اکتفا کرده قصدش تحقق صرف مؤمن بودن در نزد خداوند متعال است ولی در میان مردم برای علم به آن باید اقرار و مانند آن حاصل شود.
این را نیز بدان که برخی بر این مذهب نیز استدلال کردهاند که ما به ضرورت میدانیم که ایمان در لغت همان تصدیق است و دلایل بسیاری بر این موجود است، حال خواه در شرع
كذلك أو يكون منقولا عن معناه في اللغة و الثاني باطل لأن أكثر الألفاظ تكرارا في القرآن و كلام الرسول صلي الله عليه و آله لفظ الإيمان فلو كان منقولا عن معناه اللغوي لوجب أن يكون حاله كحال سائر العبادات الظاهرة في وجوب العلم به فلما لم يكن كذلك علمنا أنه باق علي وضع اللغة.
إذا ثبت هذه فنقول ذلك التصديق إما أن يكون هو التصديق القلبي أو اللساني أو مجموعهما و الأول باطل لقوله تعالي فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ(1)فأثبت لهم المعرفة مع أنه حكم بكفرهم و لو كان مجرد المعرفة إيمانا لما صح ذلك و أيضا قوله تعالي فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا(2)و لا يصح أن يكون جحدهم لها بقلوبهم حيث أثبت لهم الاستيقان بها فلا بد أن يكون بألسنتهم حيث لم يقروا بها و إذا كان الجحد باللسان موجبا للكفر كان الإقرار به مع التصديق القلبي موجبا للإيمان فيكون الإقرار من محققات الإيمان و أيضا قوله تعالي حكاية عن موسي علي نبينا و آله و عليه السلام إذ يقول لفرعون لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ(3)فأثبت كونه عالما بأن الله تعالي هو الذي أنزل الآيات التي جاء بها موسي عليه السلام فلو كان مجرد العلم هو الإيمان لكان فرعون مؤمنا و هو باطل بنص القرآن العزيز و إجماع الأنبياء عليهم السلام من لدن موسي عليه السلام إلي محمد صلي الله عليه و آله و أيضا قوله تعالي فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَ لكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ(4)و معني ذلك و الله أعلم أنهم يجحدون ذلك بألسنتهم و لا يكذبونك بقلوبهم أي يعلمون نبوتك و لا يستقيم أن يكون المعني لا يكذبونك بألسنتهم لمنافاة يجحدون
نیز بر همین معنا باشد یا اینکه از معنای لغوی آن منقول شده باشد که حالت دوم باطل است چرا که بیشترین تکرار الفاظ در قرآن و کلام پیامبر صلوات الله علیه وآله از آنِ لفظ ایمان است و اگر منقول از معنای لغوی آن بود، ضرورت داشت که در وجوب علم به آن حالش حال سایر عبادات موجود باشد، و وقتی که این گونه نشده است متوجه میشویم که این لفظ بر همان وضع لغوی باقی مانده است.
بعد از اثبات این موضوع ابراز میداریم که آن تصدیق یا تصدیق قلبی است یا تصدیق لسانی یا مجموع آن دو، که حالت اول با توجه به آیه «فلما جاءهم ما عرفوا کفروا به»(5)
باطل است، چون آیه با وجود اثبات معرفت ایشان حکم به کفرشان صادر کرده است و اگر معرفت تنها ایمان محسوب میشد این حکم درست نبود و همچنین این آیه شریفه که «فلما جاءتهم آیاتنا مبصرة قالوا هذا سحر مبین و جحدوا بها و استیقنتها أنفسهم ظلما و علوا»(6)
و درست نیست که انکار ایشان نسبت به آیات با قلبهایشان باشد، چرا که یقین قلبی ایشان را اثبات کرده است، فلذا این انکار باید به زبان ایشان صورت گرفته باشد، چرا که بدان اقرار نکردند و اگر انکار به زبان موجب کفر شود، اقرار بدان به همراه تصدیق قلبی نیز موجب ایمان میشود فلذا اقرار از لوازم تحقق ایمان محسوب میشود. همچنین در حکایت کلام موسی علی نبینا و آله و علیه السلام به فرعون میفرماید: «لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلا رب السماوات و الأرض»(7)که آیه اثبات میکند فرعون به اینکه خداوند متعال آیات همراه موسی را نازل فرموده است، علم داشته است؛ پس اگر مجرد آگاهی ایمان محسوب میشد فرعون یک مؤمن میبود که به نص شریف قرآن و اجماع انبیاء علیهم السلام از موسی تا محمد صلوات الله علیه وآله این حرف باطل است. و نیز آیه «فإنهم لا یکذبونک و لکن الظالمین بآیات الله یجحدون»(8)
که معنای آن این است که - و خدا داناتر است - به اینکه آنها آن را با زبان انکار میکنند ولی با دلهایشان تو را تکذیب نمیکنند یعنی به نبوت تو آگاهی دارند، و اگر معنا این باشد که با زبانشان تو را تکذیب نمیکنند، به خاطر منافاتش
بألسنتهم له فيلزم أن يكونوا كذبوا بألسنتهم و لم يكذبوا بها و بطلانه ظاهر فيجب تنزيه القرآن العزيز عنه.
و لك أن تقول لم لا يجوز أن يكون المعني لا يكذبونك بألسنتهم و لكن يجحدون نبوتك بقلوبهم كما أخبر الله تعالي عن المنافقين في سورتهم حيث قالوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ(1)و كذبهم الله تعالي حيث شهد سبحانه و تعالي بكذبهم فقال وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ و المراد في شهادتهم أي فيما تضمنته من أنها عن صميم القلب و خلوص الاعتقاد كما ذكره جماعة من المفسرين حيث لم توافق عقيدتهم فقد علم من ذلك أنهم لم يكذبوه بألسنتهم بل شهدوا له بها و لكنهم جحدوا ذلك بقلوبهم حيث كذبهم الله تعالي في شهادتهم و الجواب التكذيب لهم ورد علي نفس شهادتهم التي هي باللسان لا علي نفس عقيدتهم و بالجملة فهذا لا يصلح نظيرا لما نحن فيه علي أن معني الجحد كما قرروه هو الإنكار باللسان مع تصديق القلب و ما ذكر من الاحتمال عكس هذا المعني.
ثم قال و الثاني باطل أما أولا فبالاتفاق من الإمامية و أما ثانيا فلقوله تعالي قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا(2)و لا شك أنهم كانوا صدقوا بألسنتهم و حيث لم يكن كافيا نفي الله تعالي عنهم الإيمان مع تحصله و قوله تعالي وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ(3)فأثبت لهم الإقرار و التصديق باللسان و نفي إيمانهم فثبت بذلك أن الإيمان هو التصديق مع الإقرار.
ثم قال لا يقال لو كان الإقرار باللسان جزء الإيمان للزم كفر الساكت لأنا نقول لو كان الإيمان هو العلم أي التصديق لكان النائم غير مؤمن لكن لما كان النوم لا يخرجه عن كونه مؤمنا بالإجماع مع كونه أولي بأن يخرج النائم عن
با «یجحدون بالسنتهم» معنا درست در نمیآید، لذا لازم است که با زبان تکذیب کرده باشند و با قلب تکذیب نکرده نباشند. لذا بطلان این فرض ظاهر است و تنزیه قرآن از این کلام غلط واجب میباشد.
نیز تو میتوانی بگویی: چرا جایز نیست معنا اینگونه در نظر گرفته شود که تو را با زبانشان تکذیب نمیکنند بلکه نبوت تورا با دلهایشان انکار میکنند، همان طور که خداوند متعال در سوره منافقون درباره این جمله ایشان که «نشهد أنک لرسول الله»(4)خبر داده و کلامشان را تکذیب کرده و به دروغشان شهادت میدهد و میفرماید «والله یشهد إن المنافقین لکاذبون» که مقصود از کلام دروغ - همانگونه که جمعی از مفسرین ذکر کرده اند - همان شهادت ایشان بود که مدعی بودند از صمیم قلب و با اعتقاد خالص بر زبان جاری ساختهاند، چون موافق اعتقادشان نبود. از آیه روشن است که آنها پیامبر را با زبان تکذیب نکردند بلکه به رسالت وی شهادت دادند لکن در دلهایشان او را انکار میکردند، به طوری که خداوند ایشان را در شهادتشان دروغگو خواند.
جواب این است که تکذیب ایشان بر خود همان شهادتی وارد شده که بر زبانشان جاری شده است نه بر اصل اعتقادشان؛ و به طور کلی این مورد نمیتواند شاهدی بر بحث ما باشد، مضافا بر اینکه معنای انکار همانگونه که بیان داشتهاند انکار به زبان به همراه باور و تصدیق قلبی است و آن احتمالی که بیان شد عکس این معناست.
وی سپس فرموده است: و اما دومی باطل است چون اولاً علمای امامیه در آن متفق القولند و ثانیاً به خاطر آیه «قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا و لکن قولوا أسلمنا»(5){یعنی
اعراب گفتند: ما ایمان آوردیم؛ بگو شما ایمان نیاوردهاید؛ بلکه بگویید ما اسلام آوردهایم} و شکی نیست که ایشان با زبان تصدیق کرده بودند و چون کافی نبود خداوند متعال آن را با وجود تحصّلش، نفی فرموده است. و نیز در کریمه «و من الناس من یقول آمنا بالله و بالیوم الآخر و ما هم بمؤمنین»(6){گروهی از مردم کسانی هستند که میگویند: «به خدا و روز رستاخیز ایمان آوردهایم.» در حالی که ایمان ندارند.} اقرار و تصدیق به زبان را برای اینها ثابت کرده اما ایمانشان را نفی فرموده است و از همین طریق اثبات میشود که ایمان عبارت است از تصدیق به همراه اقرار.
سپس فرموده است: نمیشود گفت که اگر اقرار به زبان جزئی از ایمان باشد، لزوماً کفر برای فرد ساکت اثبات میشود؛ زیرا جواب میدهیم اگر ایمان همان علم یعنی تصدیق باشد، فرد خوابیده مؤمن نخواهد بود؛ لکن از آنجایی که خواب بنا بر اجماع، فرد را از مؤمن بودن خارج نمیسازد، در حالی که اولی بود که فرد خوابیده از
الإيمان لأنه لا يبقي معه معني من الإيمان بخلاف الساكت فإنه قد بقي معه معني منه و هو العلم لم يكن السكوت مخرجا بطريق أولي نعم لو كان الخروج عن التصديق و الإقرار أو عن أحدهما علي جهة الإنكار و الجحد لخرج بذلك عن الإيمان و لذلك قلنا إن الإيمان هو التصديق بالقلب و الإقرار باللسان أو ما في حكمهما انتهي محصل ما ذكره.
قوله إن النائم ينتفي عنه العلم أي التصديق غير مسلم و إنما المنفي شعوره بذلك العلم و هو غير العلم فالتصديق حينئذ باق لكونه من الكيفيات النفسية فلا يزيله النوم و حينئذ فلا يلزم من عدم الحكم بانتفاء الإيمان عن النائم عدم الحكم بانتفائه عن الساكت بطريق أولي نعم الحكم بعدم انتفائه عن الساكت علي مذهب من جعل الإقرار جزءا إما للزوم الحرج العظيم بدوام الإقرار في كل وقت أو أن يكون المراد من كون الإقرار جزءا للإيمان الإقرار في الجملة أو في وقت ما مع البقاء عليه فلا ينافيه السكوت المجرد و إنما ينافيه مع الجحد لعدم بقاء الإقرار حينئذ.
الذي ذكره من الدليل علي عدم النقل لا يدل وحده علي كون الإقرار جزءا و هو ظاهر بل قصد به الدلالة علي بطلان ما عدا مذهب أهل التصديق.
ثم استدل علي بطلان مذهب التصديق بما ذكره من الآيات الدالة علي اعتبار الإقرار في الإيمان فيكون الإيمان الشرعي تخصيصا للغوي كما هو عند أهل التصديق و هذا جيد لكن دلالة الآيات علي اعتبار الإقرار ممنوعة و قد بينا ذلك سابقا أن تكفيرهم إنما كان لجحدهم الإقرار و هو أخص من عدم الإقرار فتكفيرهم بالجحد لا يستلزم تكفيرهم بمطلق عدم الإقرار ليكون الإقرار معتبرا نعم اللازم من الآيات اعتبار عدم الجحد مع التصديق و هو أعم من الإقرار و اعتبار الأعم لا يستلزم اعتبار الأخص و هو ظاهر.
و هذا جواب عن استدلاله بجميع الآيات و نزيد في الجواب عن الاستدلال بقوله تعالي في الحكاية عن موسي عليه و علي نبينا و آله الصلاة و السلام:
ایمان خارج شود، چرا که چیزی از معنای ایمان در او باقی نمیماند، بر خلاف فرد ساکت که چیزی از ایمان یعنی علم در او باقی میماند، لذا به طریق اولی سکوت فرد موجب خروجش از ایمان نمیشود. آری اگر خروج از تصدیق و اقرار یا یکی از آن دو از روی انکار باشد، فرد به واسطه آن از ایمان خارج میشود و از همین رو گفتیم ایمان تصدیق به قلب است و اقرار به زبان یا آنچه که در حکم این دو باشد. پایان ماحصل کلام محقق طوسی.
درباره کلام ایشان که علم یعنی تصدیق را از فرد نائم نفی میکند، این کلام مسلّم نیست، و آنچه که نفی میشود درکش نسبت به آن علم است که خودِ علم نیست، پس تصدیق چون از کیفیات روحی است، در این حالت باقی است و خواب آن را زائل نمیسازد و در این صورت لزوماً نمیتوان از عدم حکم به انتفاء ایمان از فرد خوابیده، عدم حکم به انتفاء ایمان از فرد ساکت را به طریق اولی استفاده کرد، بله حکم به عدم انتفای ایمان از ساکت بر اساس مذهب کسانی که اقرار را جزئی از ایمان دانستهاند یا بدین خاطر است که دوام اقرار در هر زمان مستلزم حرج عظیمی است و یا شاید مقصود از اینکه اقرار جزئی از ایمان است، اقرار کلی به آن یا اقرار در یک زمان واحد و باقی ماندن بر آن اقرار باشد که این با سکوت خالی منافاتی ندارد، بلکه منافاتش با انکار است چون در انکار، بقاء بر اقرار از بین میرود.
دلیلی که ایشان بر عدم نقل ذکر کرده است به تنهایی دلالت نمیکند بر اینکه اقرار جزئی از ایمان است، و این امری روشن است بلکه مقصود وی دلالت آن بر بطلان تمامی مذاهب غیر مذهب اهل تصدیق است.
وی سپس برای بطلان مذهب تصدیق از آیاتی استفاده میکند که بر اعتبار اقرار در ایمان دلالت دارند، پس در نتیجه ایمان شرعی - همانگونه که اهل تصدیق معتقدند - تخصیصی بر ایمان لغوی دارد، که این خوب است لکن دلالت آیات بر اعتبار اقرار به عنوان جزئی از ایمان ممنوع است که این مطلب را پیشتر بیان کردیم که تکفیر ایشان از این جهت بود که اقرار را انکار کردند و این اخص از عدم اقرار است. لذا تکفیر ایشان به سبب انکارشان مستلزم تکفیر ایشان به سبب مطلق عدم اقرار نیست تا خود اقرار معتبر باشد. آری آنچه که از آیات لازم میآید، اعتبار عدم انکار به همراه تصدیق است که اعم از اقرار است و روشن است که اعتبار اعمّ مستلزم اعتبار اخص نیست.
و این جوابی است برای استدلال وی از تمامی آیات و بر جواب خود نسبت به استدلال به این آیه از زبان حضرت موسی علیه و علی نبینا و آله الصلاة والسلام نیز اضافه میکنیم که فرمود: «
لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ(1)الآية أنه يجوز أن يكون نسب إلي فرعون العلم علي طريق الملاطفة و الملاءمة حيث كان مأمورا عليه السلام بذلك بقوله فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي(2)و هذا شائع في الاستعمال كما يقال في المحاورات كثيرا و أنت خبير بأنه كذا و كذا مع أن المخاطب بذلك قد لا يكون عارفا بذلك المعني أصلا بل قد لا يكون هناك مخاطب أصلا كما يقع في المؤلفات كثيرا و علي هذا فلا تدل الآية علي ثبوت العلم لفرعون و لو سلم ثبوته كان الحكم بكفره للجحد لا لعدم الإقرار مطلقا كما سبق بيانه.
و اعلم أن المحقق الطوسي قدس سره اختار في فصوله الاكتفاء بالتصديق القلبي في تحقق الإيمان فكأنه رحمه الله لحظ ما ذكرناه و قد استدل له بعض الشارحين بقوله تعالي أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ(3)و بقوله تعالي وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ(4)فيكون حقيقة فيه فلو أطلق علي غيره لزم الاشتراك أو المجاز و هما خلاف الأصل و الإقرار باللسان كاشف عنه و الأعمال الصالحة ثمراته.
الذي ظهر مما قررناه أن الإيمان هو التصديق بالله وحده و صفاته و عدله و حكمته و بالنبوة و بكل ما علم بالضرورة مجيء النبي صلي الله عليه و آله به مع الإقرار بذلك و علي هذا أكثر المسلمين بل ادعي بعضهم إجماعهم علي ذلك و التصديق بإمامة الأئمة الاثني عشر عليهم السلام و بإمام الزمان و هذا عند الإمامية.
لقد علمت ما أنزل هؤلاء»(5)
تا آخر آیه، چرا که جایز است گفته شود چون موسی با توجه به آیه «فقولا له قولا لینا لعله یتذکر أو یخشی»(6){با
او نرم سخن بگویید، شاید متذکر شود و بهراسد} مأمور به ملاطفت و نرمی با فرعون بود، این علم را از همان باب به فرعون نسبت داده باشد، همانگونه که این کار شیوع بسیاری در گفت وگوها دارد که گفته میشود شما نیک میدانی که کذا و کذا در حالی که چه بسا مخاطب اصلاً آگاه بدان معنا نیست و یا شاید اصلاً مخاطبی در کار نیست، همانگونه که زیاد در تألیفات اتفاق میافتد. بنابراین آیه بر ثبوت علم در فرعون دلالت نمیکند و اگر این ثبوت درست باشد حکم به کفر فرعون به خاطر انکار وی است نه صرفاً عدم اقرار که پیشتر بیان گشت.
و بدان که محقق طوسی قدس سره در فصول خود تصدیق قلبی را در تحقق ایمان کافی دانسته است، گویی که آن مرحوم مطلب ما را ملاحظه کرده است و برخی از شارحان به این آیه «أولئک کتب فی قلوبهم الإیمان»(7)و آیه «و لما یدخل الإیمان فی قلوبکم»(8)استدلال کردهاند. که اطلاقش بر آن حقیقت است و چنانچه بر غیر آن اطلاق گردد اشتراک یا مجاز لازم خواهد آمد که هر دو خلاف اصل هستند و اقرار به زبان کاشف از ایمان است و اعمال نیک ثمرات آن.
از سخنان بیان شده برمیآید که ایمان عبارت است از تصدیق وحدانیت خداوند و صفات و عدالت و حکمت او و نیز تصدیق نبوت و همه چیزهایی که به علم ضروری پیامبر صلی الله علیه وآله آنها را آورده و اقرار به آن. و اکثر مسلمانان و بنابر ادعای برخی اجماع مسلمانان بر همین تعریف است، و تصدیق امامت دوازده امام علیهم السلام و اعتقاد به امام زمان نیز از اعتقادات امامیه است .
الآية الأنعام الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ(1)
الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ قال الطبرسي رحمه الله معناه الذين عرفوا الله تعالي و صدقوا به و بما أوجبه عليهم و لم يخلطوا ذلك بظلم و الشرك هو الظلم عن ابن عباس و ابن المسيب و أكثر المفسرين و روي عن أبي بن كعب أنه قال أ لم تسمع قوله سبحانه إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ(2)و هو المروي عن سلمان و حذيفة وَ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ شَقَّ عَلَي النَّاسِ وَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ أَيُّنَا لَمْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ فَقَالَ عليه السلام إِنَّهُ لَيْسَ الَّذِي تَعْنُونَ أَ لَمْ تَسْمَعُوا إِلَي مَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ و قال الجبائي يدخل في الظلم كل كبيرة تحبط ثواب الطاعة قال البلخي و لو اختص الشرك علي ما قالوه لوجب أن يكون مرتكب الكبيرة إذا كان مؤمنا كان آمنا و ذلك خلاف القول بالإرجاء و هذا لا يلزم لأنه قول بدليل الخطاب و مرتكب الكبيرة غير آمن و إن كان ذلك معلوما بدليل آخر أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ من الله بحصول الثواب و الأمان من العقاب وَ هُمْ مُهْتَدُونَ أي محكوم لهم بالاهتداء إلي الحق و الدين و قيل إلي الجنة ثم إنه قيل إن هذه الآية من تمام قول إبراهيم عليه السلام و روي ذلك عن علي عليه السلام و قيل إنها من الله علي جهة فصل القضاء بين إبراهيم و قومه انتهي(3).
{کسانی که ایمان آوردند و ایمانشان را با ظلم نیامیختند، ایشان کسانی هستند امنیت از آن ایشان است و اهل هدایتند.}
طبرسی رحمه الله در ذیل آیه «الذین آمنوا و لم یلبسوا إیمانهم بظلم» {کسانی که ایمان آوردند و ایمانشان را با ظلم نیامیختند} در تفسیر «الذین آمنوا و لم یلبسوا إیمانهم بظلم» میفرماید: ایشان کسانی هستند خداوند را شناختند و او را و واجبات او را تصدیق کردند و آن را با ظلم نیامیختند و ابن عباس و ابن مسیب و بیشتر مفسران گفتهاند که این ظلم شرک است و از ابی بن کعب روایت شده که گفته است: مگر نشنیدهای این سخن خداوند را که «إن الشرک لظلم عظیم»(5){شرک البته ظلم عظیمی است} و این از سلمان و حذیفه روایت شده است.
و از ابن مسعود روایت شده است که وقتی این آیه نازل شد، بر مردم گران آمد و عرضه کردند: یا رسول الله کدام یک از ما بر خودش ستم نکرده است؟ حضرت فرمود: مقصود آن چیزی نیست که شما میپندارید، مگر نشنیدهاید سخن بنده صالح خدا را که فرمود: «یا بنی لا تشرک بالله إن الشرک لظلم عظیم» {فرزندم به خدا شرک نورز که شرک گناه عظیمی است} و جبایی و بلخی گفتهاند: هر کبیرهای که ثواب طاعات را از بین ببرد داخل در ظلم است. بلخی گفته است: اگر شرک مختص به آن باشد که گفتهاند واجب بود که مرتکب گناهان کبیره اگر مؤمن باشد در امان باشد که خلاف اعتقاد به إرجاء (و مذهب مرجئه) است که این لازم نیست چرا که کلامی با نشانه خطاب است و مرتکب گناه کبیره در امان نیست هرچند بنا بر دلیل دیگری معلوم باشد: «أولئک لهم الأمن» آنان در امنیت هستند از جانب خداوند با دستیابی به ثواب و امان از عذاب و «و هم مهتدون» آنان هدایت یافتهاند یعنی در مورد ایشان حکم شده تا به سوی حق و دین یا به قولی به سوی بهشت هدایت گردند. سپس از امام علی علیه السلام روایت شده که این آیه اتمام سخن حضرت ابراهیم علیه السلام است. و نیز گفته شده که کلام خداوند است و هدفش فصل القضاء میان ابراهیم و قوم اوست. پایان.
و في الكافي عن الصادق عليه السلام أن الظلم هنا الشك(1)و عنه عليه السلام قال آمنوا بما جاء به محمد صلي الله عليه و آله من الولاية و لم يخلطوها بولاية فلان و فلان(2)و يمكن أن يقال الأمن المطلق و الاهتداء الكامل لمن لم يلبس إيمانه بشيء من الظلم و المعاصي و الأمن من الخلود من النار و الاهتداء في الجملة لمن صحت عقائده ثم بينهما مراتب كثيرة يختلف بحسبها الأمن و الاهتداء.
ج، [الإحتجاج] بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: فِي خُطْبَةِ الْغَدِيرِ قَالَ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ عَلِيّاً عليه السلام وَ أَوْصِيَاءَهُ أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَهُمُ الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ(3).
ج، [الإحتجاج] عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ليه السلام: فِي جَوَابِ الزِّنْدِيقِ الْمُدَّعِي لِلتَّنَاقُضِ فِي الْقُرْآنِ(4)
و الظاهر أن هذه العبارة التي جعلناه بين المعقوفتين كان في أصل المصنّف قدّس سرّه ملحقا بالمتن لكنه كان مكتوبا في الهامش، فنقلها الكتاب في غير موضعه مع اسقاط، كما تري شطرا من هذه العبارة في نسخة الكمبانيّ بعد حديث العيّاشيّ ج 15 ص 257.
و قد مر الحديث في ج 68 ص 264 و 265، باب الفرق بين الإيمان و الإسلام تحت الرقم 23 و لفظه هكذا:
في خبر الزنديق الذي سأل أمير المؤمنين صلوات اللّه عليه عما زعم من التناقض في القرآن حيث قال: أجد اللّه يقول: فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ و يقول: وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ، فقال عليه السلام و أمّا قوله فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ الحديث.
قَالَ عليه السلام وَ أَمَّا قَوْلُهُ فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاو در الکافی از امام صادق علیه السلام روایت شده است که ظلم در ایجا شک است(5)و نیز از ایشان روایت شده است که یعنی کسانی که به آوردههای حضرت محمد صلوات الله علیه وآله مانند ولایت ایمان آورده و آن را با ولایت فلان و فلان آمیخته نکردند(6)و ممکن است گفته شود که امنیت مطلق و هدایت کامل از آن کسی است که ایمانش را با چیزی از ظلم و گناهان آمیخته نگرداند و امنیت از جاودانگی در آتش و هدایت کامل از آن کسی است که عقائدش صحیح شده باشد. همچنین بین این دو مراتب بسیاری است که اختلافی به میزان امنیت و هدایت دارد.
احتجاج: امام باقر علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر، پس از آنکه نامهای علی علیه السلام و جانشینان او را بیان نمود نقل شده که فرمود: آگاه باشید دوستان آنها کسانی هستند که خداوند وصف آنها را نموده است: آنان که ایمان آوردند و ایمان خود را با ستم آلوده نساختند، ایمنی از آن ایشان است و آنها همان راه یافتگان هستند.(7)
احتجاج: امیر المؤمنین علیه السلام در پاسخ زندیقی که ادعای وجود تناقض در قرآن داشت(8)
و حدیث در ج 68 ص 264 و 265، باب فرق بین ایمان و اسلام تحت شماره 23 بیان شد،
فرمود: اما فرموده خداوند: {پس هر کس یکی از کارهای نیک را انجام دهد و ایمان داشته باشد، تلاش او ناسپاسی نخواهد شد}(9)
1) الكافي ج 2 ص 399.
2) الكافي ج 1 ص 413.
3) الاحتجاج: ص 39، و الآية في الانعام: 82.
4) يعني:[ حيث قال: و أجده يقول:« فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ» و يقول:« وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدي» أعلم في الآية الأولي أن الاعمال الصالحة لا تكفر، و أعلم في الثانية أن الايمان و الاعمال الصالحات لا تنفع الا بعد الاهتداء] راجع الاحتجاج: ص 128 .
5) . کافی 2 : 399
6) . کافی 1 : 413
7) . احتجاج: 39، و آیه در انعام / 82
8) . یعنی: جایی که میگوید: و دیدم که فرمود: «پس هر کس کار شایستهای انجام دهد در حالی که ایمان داشته باشد، تلاش او ناسپاسی نخواهد شد.» و فرموده: « و به راستی من برای کسی که توبه کرده و ایمان آورده و کار شایسته انجام داده و سپس هدایت شود، بسیار آمرزنده هستم.» در آیه اول بیان شده که اعمال شایسته مورد ناسپاسی قرار نمیگیرند. و آیه دوم بیان میکند که ایمان و اعمال صالح، تنها پس از هدایت یافتن سودمند خواهند بود.] رجوع شود به احتجاج: 128 و به نظر میرسد این عبارت که ما آن را بین کروشه آوردیم، در نسخه اصلی متعلق به نویسنده قدس سره، به متن پیوسته بود. اما در حاشیه نوشته شده بود، پس کتاب آن را در غیر جایگاه خود و همراه با جا افتادگی آورد، چنان که بخشی از این عبارت در چاپ کمپانی پس از حدیث عیاشی دیده میشود، ج 15 ص 257.
9) . انبیاء / 94
كُفْرانَ لِسَعْيِهِ(1)وَ قَوْلُهُ وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدي(2)فَإِنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ لَا يُغْنِي إِلَّا مَعَ الِاهْتِدَاءِ وَ لَيْسَ كُلُّ مَنْ وَقَعَ عَلَيْهِ اسْمُ الْإِيمَانِ كَانَ حَقِيقاً بِالنَّجَاةِ مِمَّا هَلَكَ بِهِ الْغُوَاةُ وَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ لَنَجَتِ الْيَهُودُ مَعَ اعْتِرَافِهَا بِالتَّوْحِيدِ وَ إِقْرَارِهَا بِاللَّهِ وَ نَجَا سَائِرُ الْمُقِرِّينَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ مِنْ إِبْلِيسَ فَمَنْ دُونَهُ فِي الْكُفْرِ وَ قَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ وَ بِقَوْلِهِ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ(3).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِيقَوْلِ اللَّهِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ مِنْهُ مَا أَحْدَثَ زُرَارَةُ وَ أَصْحَابُهُ(4).
منه ما أحدث أي من الظلم المذكور في الآية القول الباطل الذي أحدثه و ابتدعه زرارة و كأنه قال بمذهب باطل ثم رجع عنه.
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّهُ قَدْ أَلَحَّ عَلَيَّ الشَّيْطَانُ عِنْدَ كِبَرِ سِنِّي يَقْنَطُنِي قَالَ قُلْ كَذَبْتَ يَا كَافِرُ يَا مُشْرِكُ إِنِّي أُومِنُ بِرَبِّي وَ أُصَلِّي لَهُ وَ أَصُومُ وَ أُثْنِي عَلَيْهِ وَ لَا أَلْبِسُ إِيمَانِي بِظُلْمٍ(5).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ قَالَ: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي مَسِيرٍ لَهُ إِذْ رَأَي سَوَاداً مِنْ بَعِيدٍ فَقَالَ هَذَا سَوَادٌ لَا عَهْدَ لَهُ بِأَنِيسٍ فَلَمَّا دَنَا سَلَّمَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيْنَ أَرَادَ الرَّجُلُ قَالَ أَرَادَ يَثْرِبَ قَالَ وَ مَا أَرَدْتَ بِهَا قَالَ أَرَدْتُ مُحَمَّداً قَالَ فَأَنَا مُحَمَّدٌ قَالَ وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا رَأَيْتُ إِنْسَاناً مُذْ سَبْعَةِ أَيَّامٍ وَ لَا
و آیه {به راستی هر کس که توبه کند و ایمان آورد و کار نیک انجام دهد، سپس هدایت شود، من برای او بسیار آمرزنده هستم}(6)
پس به درستی که همه اینها تنها با هدایت یافتن سودمند خواهند بود. و چنین نیست که هر کس به او مؤمن گفته شود از آنچه گمراهان به وسیله آن نابود شدند شایسته نجات یافتن باشد، چرا که در این صورت یهودیان با وجود اعتراف به یگانگی خداوند و اقرار به او بایستی نجات مییافتند و همچنین دیگرانی که به یکتایی خدا اقرار دارند، مانند ابلیس و دیگر کسانی که پس از او کافر شدند. و خداوند این مطلب را روشن کرده و فرموده است: {کسانی که ایمان آوردند و ایمان خود را با ظلم نیالودهاند، ایمنی از آن ایشان است و آنها همان هدایت شدگان هستند، و با این آیه که {آنان که با زبان خود ایمان آوردند در حالیکه دلهایشان ایمان نیاورده بود.}(7)
تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام درباره آیه {کسانی که ایمان آوردند و ایمان خود را با ظلم نیالودهاند} فرمود: از آن جمله چیزی است که زراره و یارانش انجام دادند.(8)
«منه ما أحدث» یعنی از جمله ظلمی که در آیه به آن اشاره شده است، سخن باطلی است که زراره پدید آورد و بدعتی که ایجاد نمود، و گویا او عقیدهی باطلی داشته که سپس از آن توبه کرده است.
تفسیر عیاشی: ابوبصیر میگوید: به ایشان گفتم: شیطان گاهی به دلیل کهولت سن با اصرار مرا ناامید میکند، فرمود: بگو: ای کافر، ای مشرک، دروغ میگویی. من به پروردگارم ایمان دارم و برای او نماز میخوانم و روزه میگیرم و او را ثنا میگویم و ایمان خود را با ظلم آلوده نمیسازم.
تفسیر عیاشی: جابر جعفی از قول کسی که برای او نقل کرده است، گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در میان ما بود که سیاهی را از دور دید، پس فرمود: این سیاهی را پیش از این ندیدهام. پس هنگامی که نزدیک آمد، سلام کرد؛ پیامبر خدا فرمود: به کجا میروی؟ گفت: به یثرب. فرمود: در آنجا چه میخواهی؟ گفت: میخواهم محمد را ببینم. فرمود: همانا من محمد هستم. گفت: سوگند به خداوندی که تو را برگزید از هفت روز پیش هیچ انسانی را ندیدهام و
1) الأنبياء: 94.
2) طه: 82.
3) الاحتجاج: ص 130 و الآية الأخيرة في المائدة: 41.
4) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 365.
5) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 365، و في طبعة الكمبانيّ بعد تمام الخبر هكذا من دون فصل:[ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدي أعلم في الآية الأولي ... ] الي آخر ما نقلناه عن الاحتجاج في الحاشية السابقة و الظاهر أنّه سهو و تخليط.
6) . طه / 82
7) . احتجاج: 130 و آیه در سوره مائده / 41
8) . تفسیر عیاشی 1 : 365
طَعِمْتُ طَعَاماً إِلَّا مَا تَنَاوَلَ مِنْهُ دَابَّتِي قَالَ فَعَرَضَ عَلَيْهِ الْإِسْلَامَ فَأَسْلَمَ قَالَ فَعَضَّتْهُ رَاحِلَتُهُ(1)فَمَاتَ وَ أَمَرَ بِهِ فَغُسِّلَ وَ كُفِّنَ ثُمَّ صَلَّي عَلَيْهِ النَّبِيُّ عَلَيْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ قَالَ فَلَمَّا وُضِعَ فِي اللَّحَدِ قَالَ هَذَا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ(2).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ الزِّنَا مِنْهُ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ أُولَئِكَ لَا وَ لَكِنَّهُ ذَنْبٌ إِذَا تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ قَالَ مُدْمِنُ الزِّنَا وَ السَّرِقَةِ وَ شَارِبُ الْخَمْرِ كَعَابِدِ الْوَثَنِ(3).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْهُ: فِي قَوْلِهِ وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ قَالَ الضَّلَالُ فَمَا فَوْقَهُ(4).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْهُ عليه السلام: بِظُلْمٍ قَالَ بِشَكٍ(5).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ الْهَاشِمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِيقَوْلِهِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ قَالَ آمَنُوا بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله مِنَ الْوَلَايَةِ وَ لَمْ يَخْلِطُوهَا بِوَلَايَةِ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ فَهُوَ اللَّبْسُ بِظُلْمٍ وَ قَالَ أَمَّا الْإِيمَانُ فَلَيْسَ يَنْتَقِضُ كُلُّهُ وَ لَكِنْ يَنْتَقِضُ قَلِيلًا قَلِيلًا قُلْتُ بَيْنَ الضَّلَالِ وَ الْكُفْرِ مَنْزِلَةٌ قَالَ مَا أَكْثَرَ عُرَي الْإِيمَانِ(6).
أما الإيمان لعله عليه السلام ذكر أولا بعض أفراد الظلم ثم بين أن كل ظلم ينقض الإيمان و ينقصه لكن لا يذهبه بالكلية كل ظلم فإن بين الكفر و الإيمان الكامل منازل كثيرة.
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ قَالَ نَعُوذُ بِاللَّهِ يَا بَا بَصِيرٍ أَنْ تَكُونَ مِمَّنْ لَبَسَ إِيمَانَهُ بِظُلْمٍ
جز آنچه چارپایم از آن خورده چیزی نخوردهام. گفت: پس اسلام را بر او عرضه فرمود و او مسلمان شد. گفت: پس مرکبش او را گزید و سپس از دنیا رفت. و پیامبر دستور داد او را غسل داده و کفن کردند. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله بر او نماز خواندند، هنگامی که او را در لحد جای دادند، فرمودند: او از کسانی بود که ایمان آورده و ایمان خود را با ظلم آلوده نساخت.(7)
تفسیر عیاشی: ابوبصیر میگوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: این آیه که {کسانی که ایمان آوردند و ایمان خویش را با ظلم نیالودند،} آیا زنا نیز از آن جمله است؟ فرمود: پناه میبرم به خدا از اینکه آنان چنین کنند، نه، بلکه آن گناهی است که چون از آن توبه کند، خداوند توبهاش را بپذیرد. و فرمود: کسی که پیوسته زنا و دزدی و شرابخواری کند، مانند بتپرست است.(8)
تفسیر عیاشی: یعقوب بن شعیب از ایشان درباره آیه شریفه: {و ایمان خویش را با ظلم نیالودند} نقل میکند که فرمود: گمراهی و آنچه فوق آن قرار دارد.(9)
تفسیر عیاشی: ابوبصیر از ایشان علیه السلام: «بظلم» فرمود: یعنی با شک.(10)
تفسیر عیاشی: از عبدالرحمن بن کثیر هاشمی از امام صادق علیه السلام درباره آیه: {کسانی که ایمان آوردند و ایمان خویش را با ظلم نیالودند} نقل میکند که حضرت فرمود: کسانی که به آنچه محمد صلی الله علیه و آله درباره ولایت آورده بود، ایمان آوردند و آن را با ولایت فلانی و فلانی نیامیختند. چرا که آن آلوده شدن به ظلم است. و فرمود: اما ایمان به یکباره نابود نمیشود؛ بلکه اندک اندک از آن کاسته میشود. گفتم: میان گمراهی و کفر فاصله است؟ فرمود: دستاویزهای ایمان چه فراوان است.(11)
عبارت «امّا الایمان» شاید امام علیه السلام در ابتدا برخی از بخشهای ظلم را نام برده است، سپس بیان فرموده که هر ظلمی ایمان را نقض میکند و از آن میکاهد، اما هر ظلمی همه آن را از بین نمیبرد. چرا که میان کفر و ایمان کامل منازل بسیاری وجود دارد .
تفسیر عیاشی: ابوبصیر میگوید: از ایشان درباره فرموده خداوند متعال پرسیدم که فرمود: {کسانی که ایمان آوردند و ایمان خویش را با ظلم نیالودند،} فرمود: به خدا پناه میبریم از اینکه تو از کسانی باشی که ایمان خود را با ظلم آلوده کردند،
1) العض معروف، و منه عضاض الدابّة يقال: برئت إليك من العضاض و العضيض، اذا باع دابة و بريء الي مشتريها من عضها الناس.
2) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 366.
3) المصدر ج 1 ص 366.
4) المصدر ج 1 ص 366.
5) المصدر ج 1 ص 366.
6) المصدر ج 1 ص 366.
7) . تفسیر عیاشی 1 : 366
8) . تفسیر عیاشی 1 : 366
9) . تفسیر عیاشی 1 : 366
10) . تفسیر عیاشی 1 : 366
11) . تفسیر عیاشی 1 : 366
ثُمَّ قَالَ أُولَئِكَ الْخَوَارِجُ وَ أَصْحَابُهُمْ(1).
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ قَالَ بِشَكٍ(2).
آل عمران: هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ(3)
الأنعام: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ و قال تعالي وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ(4)
يوسف: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ(5)
إسراء: انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلًا(6)
الأحقاف: وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ لِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ(7)
الواقعة: وَ كُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ إلي قوله لِأَصْحابِ الْيَمِينِ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ(8)
سپس فرمود: آنان خوارج و یارانشان هستند(9).
الکافی: ابوبصیر میگوید: از امام صادق علیه السلام درباره این آیه سؤال کردم: {کسانی که ایمان آوردند و ایمان خویش را با ظلم نیالودند} حضرت فرمود: مقصود از ظلم در این آیه ، شک و تردید است.(10)
{هر یک از آنها جایگاههایی نزد خداوند دارند و خداوند بر آنچه انجام میدهند بیناست.}
{جایگاه هر کس را که بخواهیم بالا میبریم.}
{و برای هر یک از آنچه انجام دادند درجاتی است و پروردگارت از آنچه انجام میدهند غافل نیست.}
{جایگاه هر که را بخواهیم بالا میبریم و برتر از هر صاحب دانشی، دانای دیگری است.}
{ببین که چگونه برخی را بر برخی دیگر برتری دادیم، و همانا درجات آخرت برتر و والاتر است.} - وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ.(16)
{و برای هر یک مطابق آنچه انجام میدادند جایگاههایی است، تا خداوند پاداش اعمالشان را بیکم و کاست به آنها بدهد و به آنان ستم نخواهد شد.}
{و شما به گروههای سهگانه تقسیم خواهید شد، پس نخست سعادتمندان و خجستگان، چه سعادتمندان و خجستگانی. و سپس شقاوت پیشگان و شومان، چه شقاوت پیشگان و شوم مردمانی، و پیشتازان و سبقتگیرندگان. آنان همان مقربان هستند. در بهشتهای پرنعمت، گروه زیادی از امتهای نخستین، و گروه اندکی نیز از مردمان آخرین.}
1) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 367.
2) الكافي ج 2 ص 399، و قد مر الإشارة إليه.
3) آل عمران: 162.
4) الأنعام: 83 و 132.
5) يوسف: 76.
6) أسري: 21.
7) الأحقاف: 19.
8) الواقعة: 7- 39.
9) . تفسیر عیاشی 1 : 367
10) . الکافی، 2 : 399
11) . آل عمران / 162
12) . انعام / 83
13) . انعام / 132
14) . یوسف / 76
15) . إسراء / 21
16) . احقاف / 19
17) . واقعه / 7 - 39
و قال تعالي: فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ(1)
الحديد: لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ الآية(2)
المجادلة: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ(3)
الحشر: لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ إلي قوله إِنَّكَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ(4)
هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ شبهوا بالدرجات لما بينهم من التفاوت في الثواب و العقاب أو هم ذو درجات وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ عالم بأعمالهم و درجاتها فيجازيهم علي حسبها نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ أي في العلم و العمل وَ لِكُلٍ أي من المكلفين دَرَجاتٌ أي مراتب مما عملوا وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ فيخفي عليه عمل أو قدر ما يستحق به من ثواب أو عقاب و قرئ بالخطاب.
نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ بالعلم و الحكمة كما رفعنا درجة يوسف وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ أرفع درجة منه في علمه و استدل به علي أنه علمه سبحانه عين ذاته كَيْفَ فَضَّلْنا أي في الدنيا وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ أي التفاوت في الآخرة أكثر و في المجمع روي أن ما بين أعلي درجات الجنة و أسفلها مثل ما بين السماء و الأرض(5)وَ رَوَي الْعَيَّاشِيُّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: لَا تَقُولُنَّ الْجَنَّةُ وَاحِدَةٌ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ(6)وَ لَا تَقُولُنَّ درجة [الدَّرَجَةُ] وَاحِدَةٌ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ دَرَجَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِنَّمَا تَفَاضَلَ الْقَوْمُ بِالْأَعْمَالِ(7)وَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: إِنَّمَا يَرْتَفِعُ
{اما اگر از مقربان باشد، پس روح و ریحان و بهشت پرنعمت بر او باد، و اگر از اصحاب یمین باشد، درودی از جانب اصحاب یمین بر او باد، و اما اگر از گمراهان تکذیبکننده باشد، با آب جوشان جهنم از او پذیرایی میشود، و سرنوشت او ورود به آتش دوزخ است.}
{کسانی از شما که پیش از پیروزی انفاق نموده و جنگیدهاند برابر نیستند.}
{خداوند به کسانی از شما که ایمان آوردند و به آنان دانش عطا شد، درجات والایی میبخشد.}
{برای فقیرانی که هجرت نمودند (تا اینجای آیه:) همانا تو رئوف و مهربان هستی.}
«هم درجات عند الله» آنها را به دلیل تفاوتی که در پاداش و مجازات دارند، به درجات تشبیه نموده است، یا اینکه آنان دارای درجهها هستند. «و الله بصیر بما یعملون» از کارهای ایشان و درجات آنها آگاه است و بر اساس آن به ایشان پاداش میدهد. «نرفع درجات من نشاء» یعنی در علم و عمل، «و لکل» یعنی از مکلفان، «درجات» یعنی جایگاههایی بر اساس کارهای آنها، «و ما ربک بغافل عما یعملون» تا چیزی از کارها یا پاداش و مجازاتی که سزاوار آن هستند بر او پوشیده بماند، و به صورت خطاب خوانده شده است.
«نرفع درجات من نشاء» با علم و حکمت، چنانکه درجه یوسف را بالا بردیم، «و فوق کل ذی علم علیم» با جایگاهی برتر در دانش، و با این آیه استدلال نموده که علم خداوند متعال عین ذات اوست. «کیف فضلنا» یعنی در دنیا، «و للآخرة أکبر درجات» یعنی تفاوت در آخرت بیشتر است. و در مجمع روایت شده است: فاصله میان بالاترین و پایینترین درجات بهشت مانند فاصله میان آسمان و زمین است.(12)
و عیاشی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: نگو بهشت یکی است، همانا خداوند میفرماید: {و پایینتر از آنها، دو باغ بهشتی دیگر است}(13)
و نگویید درجه آن یکی است، همانا خداوند میفرماید: {برخی جایگاههای آن برتر از برخی دیگر است.} مردم تنها در اعمال با یکدیگر تفاوت دارند.(14)
و از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است:
1) الواقعة: 88- 94.
2) الحديد: 10.
3) المجادلة: 11.
4) الحشر: 8- 10.
5) مجمع البيان ج 6 ص 407 و الآية في أسري: 21.
6) الرحمن: 63.
7) تري ذيله في تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 388، و أخرجه الطبرسيّ في مجمع البيان ج 9 ص 210، مع زيادة، و قوله« درجات بعضها فوق بعض» اقتباس من القرآن و ليس بنص.
8) . واقعه / 88 - 94
9) . حدید / 10
10) . مجادله / 11
11) . حشر / 8 - 10
12) . مجمع البیان 6 : 407، آیه در سوره إسراء / 21
13) . الرحمن / 63
14) . پس از آن در تفسیر عیاشی 1 : 388 آمده است، و طبرسی آن را در مجمع البیان 9 : 210 همراه با اضافاتی آورده، و این سخن که «درجات بعضها فوق بعض» برگرفته از قرآن است و نص آن نیست.
الْعِبَادُ غَداً فِي الدَّرَجَاتِ وَ يَنَالُونَ الزُّلْفَي مِنْ رَبِّهِمْ عَلَي قَدْرِ عُقُولِهِمْ وَ فِي الْكَافِي عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّ الثَّوَابَ عَلَي قَدْرِ الْعَقْلِ وَ لِكُلٍ أي من الجن و الإنس دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا أي مراتب مما عملوا من الخير و الشر أو من أجل ما عملوا قيل و الدرجات غالبة في المثوبة و هنا جاءت علي التغليب وَ لِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ أي جزاءها وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ بنقص ثواب و زيادة عقاب.
وَ كُنْتُمْ أَزْواجاً أي أصنافا فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ قيل أي اليمين و هم الذين يعطون كتبهم بأيمانهم أو يؤخذ بهم ذات اليمين إلي الجنة أو أصحاب اليمن و البركة علي أنفسهم ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ أي أي شيء هم علي التعجيب من حالهم وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ و هم الذين يعطون كتبهم بشمالهم أو يؤخذ بهم ذات الشمال إلي النار أو المشائيم علي أنفسهم بما عملوا من المعصية ثم عجب سبحانه من حالهم تفخيما لشأنهم في العذاب فقال ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ .
ثم بين الصنف الثالث فقال وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أي السابقون إلي اتباع الأنبياء الذين صاروا أئمة الهدي فهم السابقون إلي جزيل الثواب عند الله أو السابقون إلي طاعة الله هم السابقون إلي رحمته أو الثاني تأكيد للأول و الخبر أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ أي السابقون إلي الطاعات يقربون إلي رحمة الله في أعلي المراتب و قيل في السابقين إنهم السابقون إلي الإيمان و قيل إلي الهجرة و قيل إلي الصلوات الخمس و قيل إلي الجهاد و قيل إلي التوبة و أعمال البر و قيل إلي كل ما دعا الله إليه و هذا أولي.
وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: السَّابِقُونَ أَرْبَعَةٌ ابْنُ آدَمَ الْمَقْتُولُ وَ السَّابِقُ فِي أُمَّةِ مُوسَي وَ هُوَ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ السَّابِقُ فِي أُمَّةِ عِيسَي وَ هُوَ حَبِيبٌ النَّجَّارُ وَ السَّابِقُ فِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام(1).
ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ أي هم ثلة أي جماعة كثيرة العدد من الأمم الماضية وَ
بندگان در روز قیامت تنها در درجات بالا میروند و بر اساس میزان خردهایشان به خشنودی پروردگارشان میرسند.
و در کافی از امام صادق علیه السلام روایت شده: پاداش به میزان خرد است.
«و لکل» یعنی از جنیان و انسان ها، «درجات مما عملوا» یعنی جایگاههایی از کارهای نیک یا بدی که انجام دادهاند، یا به خاطر کارهایی که انجام دادهاند. گفته شده: و درجات برای پاداش بیشتر میآید، و در اینجا بر مبنای تغلیب آمده است. «و لیوفیهم أعمالهم» یعنی پاداش آن، «و هم لا یظلمون» با کم دادن پاداش یا زیاد نمودن عذاب.
«و کنتم أزواجا» یعنی گروهها، «فأصحاب المیمنة» گفته شده یعنی دست راست، و آنها کسانی هستند که نامههایشان را به دست راستشان میدهند، یا از سمت راست به سوی بهشت برده میشوند، یا دارای یمن و برکت برای خویش هستند. «ما أصحاب المیمنة» یعنی آنها چه کسانی هستند؟ برای ابراز شگفتی از حال آن ها، «و أصحاب المشئمة» و آنان کسانی هستند که نامههایشان را با دست چپ میگیرند، یا از سمت چپ به سوی آتش برده میشوند، و یا به دلیل گناهانی که انجام دادهاند برای خود شومی آوردهاند. به همین خاطر خداوند سبحان برای بزرگ نشان دادن عذاب آنها، از حالشان ابراز تعجب میکند و میفرماید: «ما أصحاب المشئمة» سپس گروه سوم را بیان فرموده و گفته است: «و السابقون السابقون» یعنی سبقت گیرندگان در پیروی از پیامبرانی که پیشوایان هدایت بودهاند، پس آنان در پاداش بزرگ نزد خداوند پیشتاز هستند، یا اینکه کسانی که در فرمانبرداری از خدا پیشتازند، به سوی رحمت او سبقت گرفتهاند. یا اینکه دومی برای تأکید بر اولی و خبر میباشد. «أولئک المقربون» یعنی پیشتازان در اطاعت، در بالاترین جایگاهها به سوی خداوند تقرب میجویند. و درباره سابقون گفته شده آنها پیشتازان در ایمان هستند، و نیز گفته شده کسانی هستند که در هجرت سبقت گرفتهاند، و گفته شده منظور سبقت در نمازهای پنجگانه است، و گفته شده درباره جهاد است، و گفته شده درباره توبه و نیکیهاست، و گفته شده درباره هر چیزی است که خداوند به آن دستور داده است، و این نظر درستتر به نظر میرسد.
و از ابوجعفر علیه السلام روایت شده که فرمود: سابقون چهار تن هستند: فرزند آدم که کشته شد، و سبقت گیرنده از امت موسی که مؤمن آل فرعون بود، و سبقتگیرنده در میان امت عیسی که حبیب نجار بود و سبقتگیرنده در میان امت حضرت محمد صلی الله علیه و آله که علی بن أبی طالب علیه السلام بود.(2)
«ثلة من الأولین» یعنی آنها گروهی از امتهای گذشته هستند که تعدادشان بسیار است.
قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ من أمة محمد صلي الله عليه و آله لأن من سبق إلي إجابة نبينا صلي الله عليه و آله قليل بالإضافة إلي من سبق إلي إجابة النبيين قبله و قيل معناه جماعة من أوائل هذه الأمة و قليل من أواخرهم ممن قرب حالهم من حال أولئك و قيل علي الوجه الأول لا يخالف ذلك قوله عليه السلام إن أمتي يكثرون سائر الأمم لجواز أن يكون سابقو سائر الأمم أكثر من سابقي هذه الأمة و تابعو هذه أكثر من تابعيهم و لا يرده قوله تعالي في أصحاب اليمين ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ لأن كثرة الفريقين لا ينافي أكثرية أحدهما انتهي(1).
لِأَصْحابِ الْيَمِينِ أي ما ذكر جزاء لأصحاب اليمين ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ أي جماعة من الأمم الماضية و جماعة من مؤمني هذه الأمة و قيل هنا أيضا إن الثلتين من هذه الأمة.
فَأَمَّا إِنْ كانَ أي المتوفي مِنَ الْمُقَرَّبِينَ أي السابقين فَرَوْحٌ أي فله استراحة و قيل هواء تستلذه النفس و يزيل عنها الهم وَ رَيْحانٌ قيل أي رزق طيب و قيل الريحان المشموم من ريحان الجنة يؤتي به عند الموت فيشمه و قيل الروح الرحمة و الريحان كل نباهة و شرف و قيل روح في القبر و ريحان في الجنة وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ أي ذات تنعم فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ قيل أي فتري فيهم ما تحب لهم من السلامة من المكاره و الخوف و قيل أي فسلام لك أيها الإنسان الذي هو من أصحاب اليمين من عذاب الله و سلمت عليك ملائكة الله و قيل معناه فسلام لك منهم في الجنة لأنهم يكونون معك فقوله لَكَ بمعني عليك.
فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ أي نزلهم الذي أعد لهم من الطعام و الشراب حميم جهنم وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ أي إدخال نار عظيمة.
لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا(2)بين سبحانه أن الإنفاق قبل فتح مكة إذا انضم إليه الجهاد
«و قلیل من الآخرین» از امت محمد صلی الله علیه و آله، چرا که پیشتازان در پاسخگویی به دعوت پیامبر ما اندکند، افزون بر کسانی از امتهای گذشته که در پاسخ به دعوت پیامبران پیشی گرفتهاند. و گفته شده معنای آن چنین است که گروهی از نخستینهای این امت و گروه اندکی نیز از آخرینهای آنان، از کسانی که حالشان به حال آنها نزدیک بوده است. و گفته شده بنا بر معنای اول مخالف با این سخن ایشان نیست که فرمودند: همانا امت من بر دیگر امتها فزونی گرفتهاند، چرا که پیشتازان امتهای دیگر میتوانند بیش از این امت باشند و پیروان این امت بیش از پیروان سایر امتها باشند. و نیز این سخن خداوند متعال این نظر را رد نمیکند که درباره اصحاب یمین فرمود: «ثلة من الأولین و ثلة من الآخرین» چرا که فراوان بودن دو گروه، نفیکننده بیشتر بودن یکی از آن دو نیست. پایان.(3)
«لأصحاب الیمین» یعنی آنچه بیان شد پاداش اصحاب یمین است. «ثلة من الأولین و ثلة من الآخرین» یعنی گروهی از امتهای پیشین و گروهی از مؤمنان این امت؛ و اینجا نیز گفته شده هر دو گروه از این امت هستند.
«فأما إن کان» یعنی شخص در حال جان دادن، «من المقربین» یعنی پیشتازان، «فروح» یعنی آسایش از آن او خواهد بود. و گفته شده هوایی است که روح از آن لذت میبرد و اندوه را از او برطرف میکند. «و ریحان» گفته شده: یعنی روزی پاکیزه، و گفته شده: ریحان بوییده شده، از ریحان بهشتی است که به هنگام مرگ آورده و بوییده میشود. و گفته شده: روح به معنای رحمت، و ریحان به هر بزرگی و شرافت گفته میشود. و گفته شده: روح در قبر است و ریحان در بهشت میباشد. «و جنة نعیم» یعنی دارای نعمت، «فسلام لک من أصحاب الیمین» گفته شده: یعنی آنچه از بهبودی از ترس و سختیها را که مورد پسند باشد برای آنان خواهی دید. و نیز گفته شده: یعنی ای انسانی که از جمله اصحاب یمین هستی، آسایش و امان از عذاب خداوند بر تو باد، و درود فرشتگان خدا نیز بر تو باد، و گفته شده: معنای آن چنین است که درود آنها از بهشت بر تو باد، زیرا آنها در بهشت با تو خواهند بود. بنابراین کلمه: «لک» به معنای برای تو خواهد بود.
«فنزل من حمیم» یعنی غذاها و نوشیدنیهایی که برایشان آماده میشود، آب سوزان جهنم است. «و تصلیة جحیم» یعنی ورود به آتشی بزرگ.
«لا یَسْتَوی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا»(4)
خداوند سبحان بیان فرموده که انفاق پیش از فتح مکه هنگامی که با جهاد در راه خدا همراه شود، نزد خداوند
أكثر ثوابا عند الله من النفقة و الجهاد بعد ذلك و ذلك أن القتال قبل الفتح كان أشد و الحاجة إلي النفقة و إلي الجهاد كان أكثر و أمس و قسيم من أنفق محذوف لوضوحه و دلالة ما بعده عليه و الفتح فتح مكة إذ عز الإسلام به و كثر أهله و قلت الحاجة إلي المقاتلة و الإنفاق مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا أي من بعد الفتح وَ كُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْني أي كلا من المنفقين وعد الله المثوبة الحسني و هي الجنة وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ عالم بظاهره و باطنه فمجازيكم علي حسبه.
يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ(1)قال ابن عباس يرفع الله الذين أوتوا العلم من المؤمنين درجات علي الذين لم يؤتوا العلم درجات و قيل معناه لكي يرفع الله الذين آمنوا منكم بطاعتهم للرسول صلي الله عليه و آله درجة و الذين أوتوا العلم بفضل علمهم و سابقتهم درجات في الجنة و قيل في مجلس الرسول صلي الله عليه و آله.
لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ(2)فإن كفار مكة أخرجوهم و أخذوا أموالهم يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً حال مقيدة لإخراجهم بما يوجب تفخيم شأنهم وَ يَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ بأنفسهم و أموالهم أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ الذين ظهر صدقهم في إيمانهم وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإِيمانَ عطف علي المهاجرين و المراد بهم الأنصار فإنهم لزموا المدينة و تمكنوا فيهما و قيل المعني تبوؤا دار الهجرة و دار الإيمان فحذف المضاف من الثاني و المضاف إليه من الأول و عوض عنه اللام أو تبوؤا الدار و أخلصوا الإيمان مِنْ قَبْلِهِمْ أي من قبل هجرة المهاجرين و قيل تقدير الكلام و الذين تبوؤا الدار من قبلهم و الإيمان(3)يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ و لا يثقل عليهم وَ لا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ أي في أنفسهم حاجَةً أي ما يحمل عليه الحاجة كالطلب و الحزازة و الحسد و الغيظ مِمَّا أُوتُوا أي مما أعطي المهاجرون و غيرهم وَ يُؤْثِرُونَ عَلي أَنْفُسِهِمْ أي
پاداش بیشتری نسبت به انفاق و جهاد پس از آن دارد. زیرا جنگ پیش از پیروزی در مکه سختتر بود و نیاز به انفاق و جهاد بیشتر و مهمتر بود. و قسیم «من أنفق» به دلیل روشن بودن آن و دلالت داشتن کلمه پس از آن، حذف شده است. و منظور از فتح، پیروزی در مکه است، چرا که اسلام با آن بزرگی یافت و پیروان آن فراوان شدند و نیاز به جنگ و انفاق کاهش یافت. «من الذین أنفقوا من بعد و قاتلوا» یعنی پس از فتح، «و کلا وعد الله الحسنی» یعنی خداوند به هر یک از انفاق کنندگان وعده پاداش داده که آن هم بهشت است. «و الله بما تعملون خبیر» از ظاهر و باطن آن آگاه است، بنابراین بر اساس آن جزای شما را میدهد.
«یرفع الله الذین آمنوا منکم»(4)ابن عباس گفته: یعنی خداوند درجات مؤمنانی را که دارای علم هستند بر کسانی که عالم نیستند، برتری داده است. و گفته شده: معنای آن چنین است که تا خداوند کسانی را از شما که ایمان آوردند به وسیله اطاعت از پیامبر، یک درجه برتری بخشد، و کسانی را که دارای علم هستند به وسیله برتری دانش و پیشینه آنها در بهشت درجههایی عطا کند، و گفته شده: در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله میباشد.
«لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرینَ الَّذینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ»(5)
چرا که کفار مکه آنان را بیرون کرده و اموالشان را گرفتند. «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً» حال برای توصیف بیرون رانده شدن آنها و بزرگ نشان دادن آن است، «وَ یَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ» با جانها و اموالشان، «أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ» که راستی آنها در ایمانشان آشکار شد، «وَ الَّذینَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإیمانَ» عطف بر مهاجران است و منظور انصار هستند. چرا که آنان در مدینه بودند و در آن ثروت و توانایی داشتند. و گفته شده: یعنی در سرای هجرت و سرای ایمان جای گرفتند، پس مضاف در دومی و مضاف الیه در اولی حذف شده است و لام به جای آن آمده است. یا اینکه در خانه جای گرفتند و ایمان خویش را خالص گرداندند. «من قبلهم» یعنی پیش از هجرت کردن مهاجران، و گفته شده معنای آن چنین است: و کسانی که پیش از آنها در خانهها جای گرفتند و ایمان آوردند.(6)«یُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَیْهِمْ» و برایشان سخت و سنگین نیست. « وَ لا یَجِدُونَ فی صُدُورِهِمْ» یعنی در خودشان، «حاجَة» یعنی چیزی که به آن نیاز باشد، مانند درخواست و دشمنی و حسد و خشم، « ممّا أوتوا» یعنی از چیزهایی که به مهاجران و دیگران داده شد، « وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ»
يقدمون المهاجرين علي أنفسهم وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ أي حاجة وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ حتي يخالفها فيما يغلب عليها من حب المال و بغض الإنفاق فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الفائزون بالثناء العاجل و الثواب الآجل.
وَ الَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ قيل هم الذين هاجروا من بعد حين قوي الإسلام أو التابعون بإحسان و هم المؤمنون بعد الفريقين إلي يوم القيامة و لذلك قيل إن الآية قد استوعبت جميع المؤمنين يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ أي يدعون و يستغفرون لأنفسهم و لمن سبقهم بالإيمان وَ لا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا حقدا و غشا و عداوة رَبَّنا إِنَّكَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ أي متعطف علي العباد منعم عليهم.
إنما أوردناها لدلالتها من جهة الترتيب الذكري علي فضل المهاجرين من الصحابة علي الأنصار و فضلهما علي التابعين لهم بإحسان.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي الْأَحْوَصِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَضَعَ الْإِيمَانَ عَلَي سَبْعَةِ أَسْهُمٍ عَلَي الْبِرِّ وَ الصِّدْقِ وَ الْيَقِينِ وَ الرِّضَا وَ الْوَفَاءِ وَ الْعِلْمِ وَ الْحِلْمِ ثُمَّ قَسَمَ ذَلِكَ بَيْنَ النَّاسِ فَمَنْ جَعَلَ فِيهِ هَذِهِ السَّبْعَةَ الْأَسْهُمِ فَهُوَ كَامِلٌ مُحْتَمِلٌ وَ قَسَمَ لِبَعْضِ النَّاسِ السَّهْمَ وَ لِبَعْضٍ السَّهْمَيْنِ وَ لِبَعْضٍ الثَّلَاثَةَ حَتَّي انْتَهَوْا إِلَي السَّبْعَةِ ثُمَّ قَالَ لَا تَحْمِلُوا عَلَي صَاحِبِ السَّهْمِ سَهْمَيْنِ وَ لَا عَلَي صَاحِبِ السَّهْمَيْنِ ثَلَاثَةً فَتَبْهَظُوهُمْ ثُمَّ قَالَ كَذَلِكَ حَتَّي انْتَهَي إِلَي السَّبْعَةِ(1).
البر الإحسان إلي نفسه و إلي غيره و يطلق غالبا علي الإحسان بالوالدين و الأقربين و الإخوان من المؤمنين كما ورد من خالص الإيمان البر بالإخوان و الصدق هو القول المطابق للواقع و يطلق أيضا علي مطابقة العمل للقول و الاعتقاد و علي فعل القلب و الجوارح المطابقين للقوانين الشرعية و الموازين العقلية و منه الصديق و هو من حصل له ملكة الصدق في جميع هذه الأمور و لا
یعنی مهاجران را بر خود مقدم میدارند. «وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ» یعنی نیاز، «وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ» تا آنکه در علاقه به مال و ناپسند داشتن انفاق که بر او غالب میشود، با آن مخالفت کند «فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» که با ستایش زودهنگام و پاداش دیرهنگام گشتهاند.
«وَ الَّذینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ» گفته شده: آنان کسانی هستند که بعداً و پس از نیرومند شدن اسلام هجرت نمودند، یا پیروان آنان در نیکی و آنان مؤمنان پس ازاین دو گروه تا روز قیامت هستند. و به همین دلیل گفته شده این آیه همه مؤمنان را دربرمیگیرد. «یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذینَ سَبَقُونا بِالْإیمانِ» یعنی برای خودشان و کسانی که زودتر از آنها ایمان آوردهاند دعا و طلب بخشش میکنند. «وَ لا تَجْعَلْ فی قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذینَ آمَنُوا» کینه و ناخالصی و دشمنی، «رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحیمٌ» یعنی نسبت به بندگانت مهربانی و به آنها نعمت میدهی.
آن را به دلیل دلالت آن بر بیان برتری مهاجران صحابه بر انصار آوردیم، و نیز برتری آن دو دسته بر کسانی که با نیکی از ایشان پیروی نمودند.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل ایمان را بر هفت قسمت قرار داد: بر نیکی و راستگویی و یقین و خوشنودی و وفا و علم و بردباری. سپس آن را میان مردم قسمت نمود. پس هر کس که خداوند این هفت قسمت را در وجود او قرار داده است، کامل و در بردارنده ایمان است. و برای برخی مردم یک سهم قرار داده و برای برخی دیگر دو سهم و برای برخی دیگر سه سهم و همین طور تا هفت سهم. سپس حضرت فرمود: بر کسی که یک سهم ایمان را دارد، تکلیف صاحب دو سهم را تحمیل نکنید و بر کسی که دو سهم ایمان را دارد، تکلیف سه سهم را تحمیل نکنید که بار آنان را گران میکنید. سپس فرمود: و همین طور تا برسد به صاحب هفت سهم.(2)
«البر» نیکی به خود و دیگران است، و غالبا به نیکی به پدر و مادر و نزدیکان و برادران مؤمن گفته میشود. چنان که گفته شده: از نشانههای ایمان خالص، نیکی به برادران است. و «صدق» گفتار مطابق با واقعیت است، و نیز مطابقت داشتن عمل با گفتار و اعتقاد است، و به کارهای قلب و اعضای بدن که مطابق با قوانین شرعی و موازین عقلی باشد نیز گفته میشود. و «صدیق» از آن گرفته شده است و به کسی گفته میشود که ملکه صدق در همه این کارها در او پدید آمده باشد و کار
يصدر منه خلاف المطلوب عقلا و نقلا كما صرح به المحقق الطوسي ره في أوصاف الأشراف.
و اليقين الاعتقاد الجازم المطابق للواقع و في عرف الأخبار هو مرتبة من اليقين يصير سببا لظهور آثاره علي الجوارح و يطلق غالبا علي ما يتعلق بأمور الآخرة و بالقضاء و القدر كما ستعرف و له مراتب أشير إليها في القرآن العزيز و هي علم اليقين و عين اليقين و حق اليقين كما قال تعالي لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ(1)و قال سبحانه وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ(2).
و قالوا الأول مرتبة أرباب الاستدلال كمن لم ير النار و استدل بالدخان عليه و الثاني مرتبة أصحاب المشاهدة و العيان كمن رأي النار بعينها بعينه و الثالث مرتبة أرباب اليقين كمن كان في وسط النار و اتصف بصفاتها و إن لم يصر عينها كالحديدة المحماة في النار فإنك تظنها نارا و ليست بنار و هذا هي التي زلت فيها الأقدام و ضلت العقول و الأحلام و ليس محل تحقيقها هذا المقام.
و الرضا هو اطمئنان النفس بقضاء الله تعالي عند البلاء و الرخاء و عدم الاعتراض عليه سبحانه قولا و فعلا في شيء من الأشياء و الوفاء هو العمل بعهود الله تعالي من التكاليف الشرعية و ما عاهد الله تعالي عليه و ألزم علي نفسه من الطاعات و الوفاء ببيعة النبي و الأئمة صلوات الله عليهم و الوفاء بعهود الخلق ما لم تكن في معصية و العلم هو معرفة الله و رسوله و حججه و ما أمر به و نهي عنه و علم الشرائع و الأحكام و الحلال و الحرام و الأخلاق و مقدماتها و الحلم هو ملكة حاصلة للنفس مانعة لها عن المبادرة إلي الانتقام و طلب التسلط و الترفع و الغلبة.
فهو كامل أي في الإيمان محتمل لشرائطه و أركانه قابل لها كما ينبغي لا تحملوا علي صاحب السهم سهمين أي لما كانت القابليات و الاستعدادات متفاوتة
ناپسندی از نظر عقل و روایت، از او سر نزند. چنان که محقق طوسی در اوصاف الاشراف آن را به روشنی بیان کرده است.
و «الیقین» یعنی اعتقاد محکم و مطابق با واقعیت، و در عرف احادیث به عنوان درجهای از یقین است که باعث میشود آثار آن در جوارح آشکار گردد. و غالبا بر آنچه به امور آخرت و قضا و قدر مربوط باشد گفته میشود، چنان که خواهی دانست. و درجاتی دارد که در قرآن کریم به آنها اشاره شده است و عبارت است از: علم الیقین و عین الیقین و حق الیقین، چنانکه خداوند متعال میفرماید: {اگر به علم یقینی آگاهی داشتید، آتش دوزخ را مشاهده میکردید، و سپس به تحقیق با دیده یقین به آن مینگریستید}(3)و نیز خداوند سبحان فرمود: {و ورود به آتش دوزخ، به راستی که این همان حق الیقین است}(4)و گفتهاند: اولی جایگاه صاحبان استدلال است، مانند کسی که آتش را نمیبیند و با مشاهده دود به وجود آن پی میبرد. و دومی درجه مشاهدهکنندگان است؛ مانند کسی که خود آتش را با چشم خویش میبیند. و سومی درجه صاحبان یقین است. مانند کسی که در میان آتش است و صفات آن را به خود گرفته است، و مانند آهنی شده که آتش آن را گداخته است، چرا که گمان میکنی آتش است در حالیکه آتش نیست. و این همان چیزی است که گامها از رسیدن به آن ناتوان شده و عقل ها و رؤیاها سرگشته آن هستند. و در اینجا نمیتوان آن را بررسی نمود.
و «الرضا» همان اطمینان روح به قضای خداوند متعال به هنگام بلا و آسایش و اعتراض نکردن به او در گفتار و رفتار و در هیچ کار است، و «الوفاء» همان عمل کردن به پیمانهای الهی و تکالیف شرعی و چیزهایی است که خداوند آن را عهد نموده و برای خویش واجب نموده است، شامل دستورات و طاعات و وفاداری به بیعت با پیامبر و امامان صلوات الله علیهم، و وفاداری به پیمانهای مردم تا زمانی که در آن نافرمانی از خداوند نباشد، و «العلم» همان شناخت خداوند و پیامبرش و حجتهای پس از اوست و شناخت چیزهایی که به آنها دستور داده یا از آنها نهی فرموده و آگاهی از شریعت و احکام و حلال و حرام و اخلاق و مقدمات آن، و «الحلم» عبارت است از ملکهای که برای روح پدید میآید و از انتقامجویی و قدرتطلبی و برتریجویی او را منع میکند.
«فهو کامل» یعنی در ایمان، «محتمل» دارنده شرایط و ارکان آن چنان که شایسته است، «لا تحملوا علی صاحب السهم سهمین» یعنی چون تواناییها و استعدادها متفاوت هستند
و لم يكلف الله كل امرئ إلا علي قدر قابليته فلا تحملوا في العلوم و الأعمال و الأخلاق علي كل امرئ إلا بحسب طاقته و وسعه كما مر إنما يداق الله العباد في الحساب علي قدر ما آتاهم من العقول في الدنيا(1)نعم للأعلي أن ينقل الأدني إلي درجته بالتعليم و التدريج و الرفق حتي يصل إلي درجته إن كان قابلا لذلك كما سيأتي إن شاء الله و علي الأدني أن يسعي و يتضرع إلي الله تعالي لأن يوفقه للصعود إلي الدرجة العليا فتبهضوهم في بعض النسخ بالضاد و في بعضها بالظاء و هما معجمتان متقاربان معني قال في القاموس بهضني الأمر كمنع و أبهضني أي فدحني و بالظاء أكثر و قال بهضه الأمر كمنع غلبه و ثقل عليه و بلغ به مشقة و الراحلة أوقرها فأتعبها.
كا، [الكافي] عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي جَمِيعاً عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ الضَّحَّاكِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا سَرَّاجٍ وَ كَانَ خَادِماً لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: بَعَثَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي حَاجَةٍ وَ هُوَ بِالْحِيرَةِ أَنَا وَ جَمَاعَةٌ مِنْ مَوَالِيهِ قَالَ فَانْطَلَقْنَا فِيهَا ثُمَّ رَجَعْنَا مُغْتَمِّينَ(2)قَالَ وَ كَانَ فِرَاشِي فِي الْحَائِرِ الَّذِي كُنَّا فِيهِ نُزُولًا فَجِئْتُ وَ أَنَا بِحَالٍ فَرَمَيْتُ بِنَفْسِي فَبَيْنَا أَنَا كَذَلِكَ إِذَا أَنَا بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَدْ أَقْبَلَ قَالَ فَقَالَ قَدْ أَتَيْنَاكَ أَوْ قَالَ جِئْنَاكَ فَاسْتَوَيْتُ جَالِساً وَ جَلَسَ عَلَي صَدْرِ فِرَاشِي فَسَأَلَنِي عَمَّا بَعَثَنِي لَهُ فَأَخْبَرْتُهُ فَحَمِدَ اللَّهَ ثُمَّ جَرَي ذِكْرُ قَوْمٍ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّا نَبْرَأُ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ مَا نَقُولُ فَقَالَ يَتَوَلَّوْنَا وَ لَا يَقُولُونَ مَا تَقُولُونَ تَبْرَءُونَ مِنْهُمْ؟
و خداوند به هر کس تنها به اندازه توانایی او تکلیف فرموده، پس شما نیز در علوم و اعمال و اخلاق هر کس را تنها به اندازه توانایی و وسعش مکلف گردانید. چنان که بیان شد، خداوند بندگان را به میزان عقلی که در دنیا به آنان عطا فرموده مورد بازپرسی قرار میدهد.(3)بله، آن کس که برتر است باید زیردستان خود را، اگر توانایی دارند، با آموزش اندک اندک و با مهربانی به جایگاهی که خود در آن قرار دارد برساند، چنان که انشاءالله بیان خواهیم کرد. و فرودستان نیز باید تلاش نموده و به سوی خداوند اظهار فروتنی و خواری نمایند تا آنان را برای رسیدن به درجات نهایی یاری و مدد نماید. «فتبهضوهم» در برخی نسخهها با ضاد و د برخی دیگر با ظاء آمده است. و آنها هر دو نقطهدار هستند که معنایی نزدیک به هم دارند. در قاموس گفته شده: «بهضنی الأمر» مانند منع است، و «أبهضنی» یعنی مرا مجبور کرد و بیشتر با ظاء میآید. و گفته است: «بهضه الأمر» مانند منع، یعنی بر او چیره شد و بار سنگینی بر او قرار داد و به او دشواری رساند. و «بهض الراحله» یعنی آن را سنگین کرده و او را خسته کرد.
الکافی: سراج که غلام امام صادق علیه السلام بود گوید: آن زمان که امام صادق علیه السلام در حیره بود، من و تعدادی از غلامان را به دنبال کاری فرستاد. او گوید: ما در پی آن کار به راه افتادیم وسپس غروب هنگام بازگشتیم. و بستر من در باغی بود که فرود آمده بودیم. من که ضعف داشتم، آمده و خود را انداختم. در همین حال بودم که امام صادق علیه السلام به سوی من آمد و فرمود: ما نزد تو آمدیم. من راست نشستم و حضرت بر بالای بسترم نشست و درباره کاری که مرا به دنبال آن فرستاده بود، پرسید و من نیز ماجرا را برایشان تعریف نمودم. و حضرت خداوند را سپاس گفت. سپس سخن از مردمی به میان آمد. و من گفتم: فدایت گردم، ما از آنان بیزاری میجوییم. زیرا آنان به عقاید ما اعتقادی ندارند. حضرت فرمود: با آنکه آنان ما را دوست میدارند، به خاطر اینکه به عقاید شما اعتقادی ندارند، از آنان بیزار هستید؟
1) الكافي ج 1 ص 11، كتاب العقل و الجهل تحت الرقم 7.
2) معتمين خ ل، و قوله« مغتمين» اسم مفعول من باب الافعال، و أصله من الغتم و هو شدة الحرّ الذي يكاد يأخذ بالنفس، و المغتوم: الذي يجد الحرّ و هو جائع، و عبارة التاج: المغتوم الذي لفحه الحر. و هذا المعني هو المناسب لما بعده: فجئت و أنا بحال فرميت بنفسي. و أمّا إذا رجع و هو معتم من الدخول في العتمة، فان وقت العتمة وقت البرد و هبوب الارياح فلا يناسب ما بعده.
3) . الکافی 1 : 11
قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَهُوَ ذَا عِنْدَنَا مَا لَيْسَ عِنْدَكُمْ فَيَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَبْرَأَ مِنْكُمْ قَالَ قُلْتُ لَا جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ وَ هُوَ ذَا عِنْدَ اللَّهِ مَا لَيْسَ عِنْدَنَا أَ فَتَرَاهُ اطَّرَحَنَا قَالَ قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا نَفْعَلُ قَالَ فَتَوَلَّوْهُمْ وَ لَا تَبْرَءُوا مِنْهُمْ .
إِنَّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ لَهُ سَهْمٌ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ سَهْمَانِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ خَمْسَةُ أَسْهُمٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ سِتَّةُ أَسْهُمٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ سَبْعَةُ أَسْهُمٍ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُحْمَلَ صَاحِبُ السَّهْمِ عَلَي مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ السَّهْمَيْنِ وَ لَا صَاحِبُ السَّهْمَيْنِ عَلَي مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ الثَّلَاثَةِ وَ لَا صَاحِبُ الثَّلَاثَةِ عَلَي مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ الْأَرْبَعَةِ وَ لَا صَاحِبُ الْأَرْبَعَةِ عَلَي مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ الْخَمْسَةِ وَ لَا صَاحِبُ الْخَمْسَةِ عَلَي مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ السِّتَّةِ وَ لَا صَاحِبُ السِّتَّةِ عَلَي مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ السَّبْعَةِ .
وَ سَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلًا إِنَّ رَجُلًا كَانَ لَهُ جَارٌ وَ كَانَ نَصْرَانِيّاً فَدَعَاهُ إِلَي الْإِسْلَامِ وَ زَيَّنَهُ لَهُ فَأَجَابَهُ فَأَتَاهُ سُحَيْراً فَقَرَعَ عَلَيْهِ الْبَابَ فَقَالَ لَهُ مَنْ هَذَا قَالَ أَنَا فُلَانٌ قَالَ وَ مَا حَاجَتُكَ قَالَ تَوَضَّأْ وَ الْبَسْ ثَوْبَيْكَ وَ مُرَّ بِنَا إِلَي الصَّلَاةِ قَالَ فَتَوَضَّأَ وَ لَبِسَ ثَوْبَيْهِ وَ خَرَجَ مَعَهُ قَالَ فَصَلَّيَا مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ صَلَّيَا الْفَجْرَ ثُمَّ مَكَثَا حَتَّي أَصْبَحَا فَقَامَ الَّذِي كَانَ نَصْرَانِيّاً يُرِيدُ مَنْزِلَهُ قَالَ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ أَيْنَ تَذْهَبُ النَّهَارُ قَصِيرٌ وَ الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الظُّهْرِ قَلِيلٌ قَالَ فَجَلَسَ مَعَهُ إِلَي صَلَاةِ الظُّهْرِ(1)ثُمَّ قَالَ وَ مَا بَيْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ قَلِيلٌ فَاحْتَبَسَهُ حَتَّي صَلَّي الْعَصْرَ قَالَ ثُمَّ قَامَ وَ أَرَادَ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَي مَنْزِلِهِ فَقَالَ لَهُ إِنَّ هَذَا آخِرُ النَّهَارِ وَ أَقَلُّ مِنْ أَوَّلِهِ فَاحْتَبَسَهُ حَتَّي صَلَّي الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَي مَنْزِلِهِ فَقَالَ لَهُ إِنَّمَا بَقِيَتْ صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ قَالَ فَمَكَثَ حَتَّي صَلَّي الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ ثُمَّ تَفَرَّقَا .
فَلَمَّا كَانَ سحيرا [سُحَيْرٌ] غَدَا عَلَيْهِ فَضَرَبَ عَلَيْهِ الْبَابَ فَقَالَ مَنْ هَذَا فَقَالَ أَنَا فُلَانٌ قَالَ وَ مَا حَاجَتُكَ قَالَ تَوَضَّأْ وَ الْبَسْ ثَوْبَيْكَ وَ اخْرُجْ بِنَا فَصَلِّ قَالَ اطْلُبْ لِهَذَا الدِّينِ مَنْ هُوَ أَفْرَغُ مِنِّي وَ أَنَا إِنْسَانٌ مِسْكِينٌ وَ عَلَيَّ عِيَالٌ فَقَالَ:
گفتم: آری. فرمود: و در نزد ما چیزی است که در نزد شما نیست آیا شایسته است که از شما بیزاری بجوییم؟ گفتم: نه، فدایت گردم. فرمود: در نزد خداوند چیزی است که در نزد ما نیست، آیا خداوند ما را رها کرده است؟ گفتم: نه، به خدا سوگند. فدایت گردم، ما چه کنیم؟ فرمود: با آنان دوستی نمایید و از آنان بیزاری مجویید برخی از مسلمانان یک سهم [از ایمان] را دارند و برخی دیگر دو سهم و برخی هم سه سهم و برخی هم چهار سهم و عدهای هم پنج سهم و برخی هم شش سهم و برخی دیگر هفت سهم دارند. و شایسته نیست که بر صاحب یک سهم تکلیف دو صاحب دو سهم تحمیل شود. و بر صاحب دو سهم تکیلف صاحب سه سهم و نیز بر صاحب سه سهم تکلیفی که برای صاحب چهار سهم است و بر صاحب چهار سهم تکلیفی که برای صاحب پنج سهم است و بر صاحب پنج سهم تکیلف صاحب شش سهم و برای صاحب شش سهم تکلیف صاحب هفت سهم تحمیل گردد. برایت مثالی می زنم. مردی همسایه نصرانی داشت و او را به اسلام فراخواند و اسلام را برایش نیک جلوه داد و او پذیرفت. مرد سحرگاه نزد همسایه رفت و در را کوبید. پرسید کیست؟ گفت: فلانی هستم. گفت: حاجتت چیست؟ گفت: وضو بگیر و لباسهایت را بپوش تا با هم برای نماز برویم. او لباسهایش را پوشید و همراه او بیرون شد. آن دو به نماز مشغول شدند و تا توانستند نماز خواندند و بعد هم نماز صبح را به جای آوردند. سپس اندکی درنگ کردند تا صبح شد. آن که نصرانی بود، برخاست تا به خانهاش رود. ولی آن مرد به او گفت: به کجا میروی؟ روز کوتاه است و چیزی تا ظهر نمانده است. پس آن شخص همراه او نشست تا اینکه نماز ظهر را نیز به جای آورد. سپس مرد گفت: فاصله ظهر و عصر کم است و او را نگه داشت تا اینکه نماز عصر را نیز به جای آورد. سپس آن شخص برخاست و آهنگ منزل نمود. ولی مرد گفت: اکنون پایان روز است و آنچه که مدتی کمتر از آغاز آن باقی مانده است. و او را نگه داشت تا اینکه نماز مغرب را نیز به جای آورد. سپس آن شخص خواست به منزل خود برود. ولی آن مرد گفت: تنها یک نماز باقی مانده است. و او صبر نمود تا نماز عشاء را که آخرین نماز بود، به جای آورد. و آن دو از هم جدا شدند. چون صبح شد، مرد نزد او رفت و در را کوبید. او گفت: کیست؟ گفت: من فلانی هستم. گفت: حاجتت چیست؟ گفت: وضو بگیر و لباسهایت را بپوش و همراه ما بیا و نماز بخوان. گفت: برای این دین کسی را بجوی که از من بیکارتر باشد. من انسان فقیر و عیالوار هستم. امام صادق علیه السلام
1) الي أن صلي الظهر خ ل، كما في المصدر.
أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَدْخَلَهُ فِي شَيْءٍ أَخْرَجَهُ مِنْهُ أَوْ قَالَ أَدْخَلَهُ فِي مِثْلِ ذِهِ وَ أَخْرَجَهُ مِنْ مِثْلِ هَذَا(1).
الحيرة بالكسر بلد كان قرب الكوفة و أنا تأكيد للضمير المنصوب في بعثني و تأكيد المنصوب و المجرور بالمرفوع جائز و جماعة عطف علي الضمير أو الواو بمعني مع معتمين الظاهر أنه بالعين المهملة علي بناء الإفعال و التفعيل في القاموس العتمة محركة ثلث الليل الأول بعد غيبوبة الشفق أو وقت صلاة العشاء الآخرة و أعتم و عتم سار فيها أو أورد و أصدر فيها و ظلمة الليل و رجوع الإبل من المرعي بعد ما تمسي انتهي(2)أي رجعنا داخلين في وقت العتمة و في أكثر النسخ بالغين المعجمة من الغم(3)و كأنه تصحيف و ربما يقرأ مغتنمين من الغنيمة و هو تحريف.
و الحائر المكان المطمئن و البستان و أنا بحال أي بحال سوء من الضعف و الكلال إنهم لا يقولون ما نقول أي من مراتب فضائل الأئمة عليهم السلام و كمالاتهم و مراتب معرفة الله تعالي و دقائق مسائل القضاء و القدر و أمثال ذلك مما يختلف تكاليف العباد فيها بحسب أفهامهم و استعداداتهم لا في أصل المسائل الأصولية أو المراد اختلافهم في المسائل الفروعية و الأول أظهر و أما حمله علي أدعية الصلاة و غيرها من المستحبات كما قيل فهو في غاية البعد و إن كان يوافقه التمثيل المذكور في آخر الخبر.
يتولونا و لا يقولون إلي آخره استفهام علي الإنكار فهو ذا عندنا أي من المعارف و العلوم و الأخلاق و الأعمال ما ليس عندكم فينبغي لنا علي الاستفهام اطرحنا أي عن الإيمان و الثواب أو عن درجة الاعتبار.
قوله ما نفعل لما فهم من كلامه عليه السلام نفي التبري تردد في أنه هل
فرمود: او را در اسلام وارد نمود و از آن خارج ساخت. و یا فرمود: او را در چنین اعمال طاقت فرسایی داخل نمود و از چنین دین راستین خارج ساخت.(4)
«الحیرة» با کسره شهری در نزدیکی کوفه بوده است، و «أنا» تأکید برای ضمیر منصوب در «بعثنی» میباشد و کاربرد مرفوع برای تأکید بر منصوب و مجرور جایز است. و «جماعة» عطف بر ضمیر یا واو به معنای همراه است، «معتمین» به نظر میرسد با عین و بدون نقطه، در باب افعال و تفعیل باشد، در قاموس آمده: «العتمة» بدون ساکن، به معنای یکسوم آغاز شب و پس از از بین رفتن شفق است، یا هنگام نماز عشا میباشد. و «أعتم و عتم» یعنی در آن هنگام روانه شد، یا در آن وقت وارد شد و بیرون رفت، و به معنای تاریکی شب و بازگشت شتران از چراگاه پس از گذشتن شب است، پایان.(5)یعنی در حالی که شبانگاه فرارسیده بود، بازگشتیم. و در بیشتر نسخهها با غین نقطهدار و از ریشه «الغم» آمده است. گویا غلط نوشته شده باشد. و شاید هم «مغتنمین» از ریشه الغنیمة خوانده شود که تحریف است.
و «الحائر» مکان آرامش دهنده و باغ و بوستان است، و «أنا بحال» یعنی از ناتوانی و خستگی بدحال شده بودم، «إنهم لا یقولون ما نقول» یعنی درباره برتری و کمالات امامان علیهم السلام و درجات شناخت خداوند متعال و نکتههای مسائل قضا و قدر و مانند آن از اموری که تکلیف بندگان درباره آنها براساس فهم و تواناییهایشان متفاوت میباشد، و درباره اصل مسائل اصولی نیست. یا منظور اختلاف آنان در مسائل مربوط به فروع دین است، و اولی درستتر به نظر میرسد. اما برداشت آن درباره دعاهای نماز و مستحبات دیگر، چنان که گفته شده، بسیار بعید است، هر چند مثالی که در پایان حدیث بیان شده آن را تأیید کند.
«یتولونا و لا یقولون» تا پایان آن استفهام انکاری است، «فهو ذا عندنا» یعنی آنچه از دانش ها و معارف و اخلاق و اعمال، «ما لیس عندکم فینبغی لنا» برای پرسش است، «اطرحنا» یعنی از ایمان و پاداش، یا از درجه اعتبار.
این سخن که: «ما نفعل» از آنچه از کلام امام علیه السلام نفی تبری را برداشت کرد، این شک برایش به وجود آمد که آیا
يلزمه التولي أو عدم ارتكاب شيء من الأمرين فإن نفي أحدهما لا يستلزم ثبوت الآخر.
أن يحمل صاحب السهم علي ما عليه صاحب السهمين أي يقاس حاله بحاله و يتوقع منه ما يتوقع من الثاني من الفهم و المعرفة و العمل و زينه له أي حسن الإسلام في نظره فأتاه سحيرا و هو تصغير و هو سدس آخر الليل أو ساعة آخر الليل و قيل قبيل الصبح و التصغير لبيان أنه كان قريبا من الصبح أو بعيدا منه و مر بنا أي معنا و خرج معه أي إلي المسجد ما شاء الله أي كثيرا حتي أصبحا أي دخلا في الصباح و المراد الإسفار و انتشار ضوء النهار و ظهور الحمرة في الأفق قال في المفردات الصبح و الصباح أول النهار و هو وقت ما أحمر الأفق بحاجب الشمس قوله و أقل من أوله أي مما انتظرت بعد الفجر لصلاة الظهر أدخله في شيء أي من الإسلام صار سببا لخروجه من الإسلام رأسا أو المراد بالشيء الكفر أي أدخله بجهله في الكفر الذي أخرجه منه أو قال أدخله في مثل هذا أي العمل الشديد و أخرجه من مثل هذا أي هذا الدين القويم
كا، [الكافي] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبَانٍ عَنْ شِهَابٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: لَوْ عَلِمَ النَّاسُ كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي هَذَا الْخَلْقَ لَمْ يَلُمْ أَحَدٌ أَحَداً فَقُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ وَ كَيْفَ ذَلِكَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَلَقَ أَجْزَاءً بَلَغَ بِهَا تِسْعَةً وَ أَرْبَعِينَ جُزْءاً ثُمَّ جَعَلَ الْأَجْزَاءَ أَعْشَاراً فَجَعَلَ الْجُزْءَ عَشَرَةَ أَعْشَارٍ ثُمَّ قَسَمَهُ بَيْنَ الْخَلْقِ فَجَعَلَ فِي رَجُلٍ عُشْرَ جُزْءٍ وَ فِي آخَرَ عُشْرَيْ جُزْءٍ حَتَّي بَلَغَ بِهِ جُزْءاً تَامّاً وَ فِي آخَرَ جُزْءاً وَ عُشْرَ جُزْءٍ وَ فِي آخَرَ جُزْءاً وَ عُشْرَيْ جُزْءٍ وَ فِي آخَرَ جُزْءاً وَ ثَلَاثَةَ أَعْشَارِ جُزْءٍ حَتَّي بَلَغَ بِهِ جُزْءَيْنِ تَامَّيْنِ ثُمَّ بِحِسَابِ ذَلِكَ حَتَّي بَلَغَ بِأَرْفَعِهِمْ تِسْعَةً وَ أَرْبَعِينَ جُزْءاً فَمَنْ لَمْ يُجْعَلْ فِيهِ إِلَّا عُشْرُ جُزْءٍ لَمْ يَقْدِرْ عَلَي أَنْ يَكُونَ مِثْلَ صَاحِبِ الْعُشْرَيْنِ وَ كَذَلِكَ صَاحِبُ الْعُشْرَيْنِ لَا يَكُونُ مِثْلَ صَاحِبِ الثَّلَاثَةِ الْأَعْشَارِ وَ كَذَلِكَ مَنْ تَمَّ لَهُ جُزْءٌ لَا يَقْدِرُ عَلَي أَنْ يَكُونَ مِثْلَ صَاحِبِ الْجُزْءَيْنِ وَ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ هَذَا الْخَلْقَ عَلَي هَذَا
باید تولی داشته باشد یا اینکه هیچ یک از دو کار را نباید انجام دهد، چرا که نفی یکی از آن دو ثابت بودن دیگری را نتیجه نمیدهد.
«أن یحمل صاحب السهم علی ما علیه صاحب السهمین» یعنی حال آنها را با یکدیگر مقایسه کرد، و انتظاری را که در فهم و معرفت و عمل از دومی میرود از او نیز داشت، و «زینه له» یعنی اسلام را برایش زیبا جلوه داد، «فأتاه سحیرا» و آن برای کوچک نشان دادن است، و به معنای یک ششم پایان شب یا آخرین ساعت از شب است. و گفته شده مانند صبح است، و برای نشان دادن اینکه به صبح نزدیک یا از آن دور است، کوچک شمرده شده است. و «مر بنا» یعنی همراه ما، و «خرج معه» یعنی به سوی مسجد، «ما شاء الله» یعنی بسیار زیاد، «حتی أصبحا» یعنی صبح نمودند، و منظور روشن شدن و پراکنده شدن روشنایی روز و آشکار شدن سرخی افق است. در مفردات آمده: «الصبح و الصباح» آغاز روز است و آن هنگامی است که افق کناره خورشید سرخ رنگ میشود. این سخن که «و أقل من أوله» یعنی پس از نماز صبح که منتظر رسیدن وقت نماز ظهر میشوی. «أدخله فی شیء» یعنی از اسلام، باعث خارج شدن کامل او از اسلام شد، یا منظور از «شیء» کفر است، یعنی با نادانی خود او را دوباره به کفری برگرداند که پیش از این در آن قرار داشت، «أو قال أدخله فی مثل هذا» یعنی این کار سخت، «و أخرجه من مثل هذا» یعنی این دین استوار.
الکافی: شهاب گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: اگر مردم میدانستند که خداوند چگونه این مردم را آفریده است، هیچ کسی دیگری را ملامت نمیکرد. گفتم: خداوند شما را به اصلاح فرماید، آن چگونه است؟ فرمود: خداوند تبارک و تعالی اجزایی را آفرید که تا چهل و نه جزء رسید. و هر جزء را به ده قسمت تقسیم نمود. و سپس آن را میان آفریدگان قسمت کرد. پس در یکی یک دهم جزء و در دیگری دو دهم جزء قرار داد و همین طور تا برسد به یک جزء کامل. و در دیگری یک جزء و یک دهم جزء و در دیگری یک جزء و دو دهم جزء و در دیگری یک جزء و سه دهم جزء تا برسد به دو جزء کامل. و به همین ترتیب تا اینکه به والاترین آنها چهل و نه جزء برسد. پس کسی که خداوند در وجود او یک دهم جزء قرار داده است، نمیتواند همچون کسی باشد که صاحب دو دهم جزء است. و همین طور صاحب دو دهم جزء نمیتواند همچون صاحب سه دهم جزء باشد. و همین طور کسی که صاحب دو جزء کامل است، نمیتمواند همچون صاحب دو جزء کامل باشد. و اگر مردم میدانستند که خداوند بندگان را بر این منوال آفریده است،
لَمْ يَلُمْ أَحَدٌ أَحَداً(1).
لم يلم أحد أحدا أي في عدم فهم الدقائق و القصور عن بعض المعارف أو في عدم اكتساب الفضائل و الأخلاق الحسنة و ترك الإتيان بالنوافل و المستحبات و إلا فكيف يستقيم عدم الملامة علي ترك الفرائض و الواجبات و فعل الكبائر و المحرمات و قد مر أن الله تعالي لا يكلف الناس إلا بقدر وسعهم و ليسوا بمجبورين في فعل المعاصي و لا في ترك الواجبات لكن يمكن أن لا يكون في وسع بعضهم معرفة دقائق الأمور و غوامض الأسرار فلم يكلفوا بها و كذا عن تحصيل بعض مراتب الإخلاص و اليقين و غيرها من المكارم فليسوا بملومين بتركها فالتكاليف بالنسبة إلي العباد مختلفة بحسب اختلاف قابلياتهم و استعداداتهم و لا يستحق من لم يكن قابلا لمرتبة من المراتب المذكورة أن يلام لم لا تفهم هذا المعني و لم لا تفعل الصلاة كما كان أمير المؤمنين عليه السلام يفعله مثلا و هكذا.
قوله عليه السلام بلغ بها كأنه جعل كل جزء من السهام السبعة المتقدمة سبعة قوله عليه السلام فجعل الجزء عشرة أعشار كأن هذا للتأكيد و التوضيح و دفع توهم أن المراد جعل كل جزء عشرا من مرتبة فوقه فيصير المجموع أربعمائة و تسعين عشرا حتي بلغ به الباء للتعدية و الضمير راجع إلي الإيمان أو إلي الرجل المطلق المفهوم من رجل لا إلي الرجل المذكور و لا إلي آخر لاختلال المعني و هذا أظهر لقوله حتي بلغ بأرفعهم إلا عشر جزء أي من القابلية أو قابلية عشر جزء من الإيمان و هكذا في البواقي.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الْخَزَّازِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْقَرَاطِيسِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَا عَبْدَ الْعَزِيزِ إِنَّ الْإِيمَانَ عَشْرُ دَرَجَاتٍ بِمَنْزِلَةِ السُّلَّمِ يُصْعَدُ مِنْهُ مِرْقَاةً بَعْدَ مِرْقَاةٍ فَلَا يَقُولَنَّ صَاحِبُ الِاثْنَيْنِ لِصَاحِبِ الْوَاحِدِ لَسْتَ عَلَي شَيْءٍ حَتَّي يَنْتَهِيَ إِلَي الْعَاشِرَةِ فَلَا تُسْقِطْ مَنْ هُوَ دُونَكَ فَيُسْقِطَكَ مَنْ هُوَ فَوْقَكَ
هیچ کس دیگری را سرزنش نمیکرد.(2)
«لم یلم أحد أحدا» یعنی در نفهمیدن نکتهها، و کوتاهی از رسیدن به برخی معارف، یا در دست نیافتن به فضائل و اخلاق شایسته و ترک نافلهها و مستحبات، در غیر این صورت سرزنش نکردن برای ترک فرائض و واجبات و انجام گناهان کبیره و حرام چطور درست باشد؟ در حالیکه پیشتر بیان شد که خداوند متعال مردم را به اندازه تواناییشان مکلف میگرداند و آنها مجبور به انجام گناهان و ترک واجبات نیستند. اما ممکن است شناخت و آگاهی از نکتههای موجود در مسائل و اسرار پیچیده در حد توانایی برخی از آنها نباشد و به همین دلیل تکلیف انجام آن را ندارند. و رسیدن به برخی درجات اخلاص و یقین و شایستگیهای مانند آن نیز چنین است. بنابراین برای ترک آن سرزنش نمیشوند. پس تکالیف نسبت به بندگان بر اساس اختلاف قابلیتها و تواناییهای آنان متفاوت است و کسی که یکی از این جایگاههای یادشده را ندارد، نباید سرزنش شود که چرا متوجه این معنا نمیشود. و برای مثال چرا نماز را آنگونه که امیرمؤمنان علیه السلام میخواندند نمیخواند و مانند آن.
سخن امام علیه السلام که: «بلغ بها» گویا ایشان هر یک از اجزای هفتگانهای را که بیان فرمود، هفت جزء میداند. سخن امام علیه السلام که: «فجعل الجزء عشرة أعشار » به نظر میرسد برای تأکید و توضیح آمده است، و برای برطرف نمودن این گمان که هر جزء را یکدهم از مرتبه پیشین آن قرار داده که مجموع آنها چهارصد و نود عشر شود. «حتی بلغ به» باء برای تعدیه است، و ضمیر به ایمان بازمیگردد، یا به «رجل» مطلق که از رجل فهمیده میشود، نه به مردی که نام برده شد، و نه به هیچ شخص دیگر. چرا که معنای آن به هم میریزد و این درستتر به نظر میرسد، چرا که پس از آن میفرماید: تا اینکه به بالاترین آنان برسد. «إلا عشر جزء» یعنی در تواناییها، یا توانایی ده جزء از ایمان، و در سایرین همچنین آمده است.
الکافی: عبدالعزیز قراطیسی گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای عبدالعزیز، ایمان دارای ده مرتبه است که همچون نردبانی پله پله از آن بالا میروند. پس نباید آن کس که در مرتبه دوم است به کسی که در مرتبه اول است بگوید که تو هیچ نداری. و همین طور تا برسد به دهمین. و کسی را که پایینتر از خودت است را ساقط نکن که آن کس که بالاتر از تو است، تو را ساقط میکند.
وَ إِذَا رَأَيْتَ مَنْ هُوَ أَسْفَلُ مِنْكَ بِدَرَجَةٍ فَارْفَعْهُ إِلَيْكَ بِرِفْقٍ وَ لَا تَحْمِلَنَّ عَلَيْهِ مَا لَا يُطِيقُ فَتَكْسِرَهُ فَإِنَّ مَنْ كَسَرَ مُؤْمِناً فَعَلَيْهِ جَبْرُهُ(1).
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ(2): مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِيهِ فَلَا يَقُولَنَّ صَاحِبُ الْوَاحِدِ لِصَاحِبِ الِاثْنَيْنِ وَ زَادَ فِي آخِرِهِ وَ كَانَ الْمِقْدَادُ فِي الثَّامِنَةِ وَ أَبُو ذَرٍّ فِي التَّاسِعَةِ وَ سَلْمَانُ فِي الْعَاشِرَةِ(3).
القراطيسي بائع القراطيس عشر درجات كأنه عليه السلام عد كل تسعة و أربعين جزءا من السابق درجة أو هذه الدرجات لبعض مراتب الإيمان لا لكلها و قيل يجوز أن يراد بالإيمان هنا التصديق أو الكامل المركب منه و من العمل يصعد علي بناء المجهول و منه نائب مناب الفاعل و قيل من بمعني في و الضمير راجع إلي السلم و المرقاة بالفتح و الكسر اسم مكان أو آلة و هي الدرجة و في المصباح المرقي و المرتقي موضع الرقي و المرقاة مثله و يجوز فيها فتح الميم علي أنه موضع الارتقاء و يجوز الكسر تشبيها باسم الآلة كالمطهرة و أنكر أبو عبيد الكسر انتهي و هي منصوبة علي الظرفية للمكان.
لست علي شيء أي من الإيمان أو الكمال و الظاهر ما في الكافي و علي ما في الخصال المعني أنه إذا سمع ممن هو فوقه في المعرفة شيئا لا يصل إليه عقله لا يقدح فيه و لا يكفره فلا تسقط أي من الإيمان أو من درجة الاعتبار من هو دونك أي أسفل منك بدرجة أو أكثر.
فارفعه إليك فإن قلت كيف يرفعه إليه مع أنه لا يطيقه كما مر في الخبر السابق قلت يمكن أن تكون الدرجات المذكورة في الخبر السابق درجات القابليات و الاستعدادات و لذا نسبها إلي أصل الخلق
و هرگاه کسی را که یک درجه از تو پایینتر است، دیدی، او را به آرامی به سوی خود بالا ببر. و فراتر از توانش بر او تحمیل نکن که او را میشکنی. زیرا هر کس مؤمنی را بشکند، باید او را التیام بخشد.(4)
خصال: از ابنولید از احمد بن ادریس از اشعری از أبوعبد الله رازی از أبوعثمان مانند آن روایت شده است، جز اینکه در آن آمده: «و کسی که یک جزء دارد به آن کس که دو جزء دارد نگوید ... » و در پایان آن نیز اضافه شده: «مقداد در مرتبه هشتم بود و ابوذر در جایگاه نهم و سلمان در دهمین درجه قرار داشت.»(5)
«القراطیسی» یعنی فروشنده کاغذها، «عشر درجات» گویا امام علیه السلام همه چهل و نه جزء در روایت قبلی را یک درجه به شمار آورده، یا اینکه این درجات برای برخی از مراتب ایمان است نه برای همه آن. و گفته شده: میتوان ایمان را در اینجا به معنای تصدیق دانست. یا چیز کاملتری که دربردارنده تصدیق و عمل است. «یصعد» در صیغه مجهول است، و «منه» جایگزین برای فاعل است. و گفته شده: «من» به معنای در میباشد. و ضمیر به «السلم» بازمیگردد. و «المرقاة» با فتحه و کسره اسم مکان یا آلت است و به معنای درجه میباشد. و در مصباح آمده: «المرقی و المرتقی» یعنی جایگاه بالارفتن، و «المرقاة» مانند آن است، و میتوان میم آن را فتحه داد چرا که جایگاه بالا رفتن میباشد. و میتوان برای شباهت به اسم آلت، آن را با کسره خواند، مانند «المطهرة» و ابوعبید کسره را نپسندیده است. پایان. و آن به دلیل ظرف مکان بودن، منصوب است.
«لست علی شیء» یعنی از ایمان و کمال، و آنچه در الکافی آمده درستتر به نظر میرسد. و براساس آنچه در خصال است، به این معنی است که اگر از کسی که در مرتبه بالاتری از معرفت نسبت به او قرار دارد چیزی شنید که از درک آن عاجز بود، آن را بیاعتبار نداند و انکار نکند. «فلا تسقط» یعنی در ایمان، یا از درجه اعتبار، «من هو دونک» یعنی یک درجه یا بیشتر پایینتر از تو قرار دارد.
«فارفعه إلیک» پس اگر بگویی با وجود ناتوان بودن او چگونه او را بالا آورد، چنان که در حدیث قبل بیان شد، میگوییم: ممکن است درجاتی که در حدیث گذشته بیان شد، درجات قابلیتها و استعدادها باشد، و به همین دلیل آنها را به اصل آفرینش نسبت داده است،
و الدرجات المذكورة في هذا الخبر درجات الفعلية و التحقق فيمكن أن يكون رجلان في درجة واحدة من القابلية فسعي أحدهما و حصل ما كان قابلا له و الآخر لم يسع و بقي في درجة أسفل منه فلو كلفه أن يفهم دفعة ما فهمه في أزمنة متطاولة يعسر الأمر عليه بل يصير سببا لضلالته و حيرته فينبغي أن يرفق به و يكمله تدريجا حتي يبلغ إلي تلك الدرجة كما أن الكاتب الجيد الخط إذا كلف أميا لم يكتب قط أن يكتب مثله في يوم أو شهر أو سنة لكان تكليفا لما لا يطاق بل يجب أن يرقيه تدريجا حتي يصل إلي مرتبته و كذا في المراتب العقلية من لم يحصل شيئا منها لا يمكن إفهامه دفعة جميع المسائل الغامضة و لو ألقيت إليه لتحير بل لم يطق فهمها و ضل عن السبيل و المعلم الأديب الكامل يرقيه أولا من البديهيات إلي أوائل النظريات و منها إلي أوساطها و منها إلي غوامضها فلا ينكسر و لا يتحير.
و يمكن أن تحمل القدرة المذكورة في الخبر السابق علي الوسع أي الإمكان بسهولة فلا ينافي المذكور في هذا الخبر و لكن الأول أظهر و ربما يجاب بأنه لما لم يكن معلوما لصاحب الدرجة العليا عدم قابلية صاحب الدرجة السفلي بل ربما يظن أنه قابل للترقي فهو مأمور بهذا رجاء لتحقق مظنونه و لا يخفي ما فيه.
فتكسره أي تكسر إيمانه و تضله لأنه يرفع يده عما هو فيه و لا يصل إلي الدرجة الأخري فيتحير في دينه أو يكلفه من الطاعات ما لا يطيقها فيسوء ظنه بما كان يعمله فيتركهما جميعا كما مر في الباب السابق فعليه جبره أي يجب عليه جبره و ربما لا ينجبر و يلزمه إصلاح ما أفسد من إيمانه و ربما لم يصلح.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ سَدِيرٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ عَلَي مَنَازِلَ مِنْهُمْ عَلَي وَاحِدَةٍ وَ مِنْهُمْ عَلَي اثْنَتَيْنِ وَ مِنْهُمْ عَلَي ثَلَاثٍ وَ مِنْهُمْ عَلَي أَرْبَعٍ وَ مِنْهُمْ عَلَي خَمْسٍ وَ مِنْهُمْ عَلَي سِتٍّ وَ مِنْهُمْ عَلَي سَبْعٍ فَلَوْ ذَهَبْتَ تَحْمِلُ عَلَي صَاحِبِ الْوَاحِدَةِ ثِنْتَيْنِ لَمْ يَقْوَ وَ عَلَي صَاحِبِ الثِّنْتَيْنِ ثَلَاثاً لَمْ يَقْوَ وَ عَلَي صَاحِبِ الثَّلَاثِ أَرْبَعاً لَمْ يَقْوَ
و درجاتی که در این حدیث بیان شد درجات فعلی و تحقق یافته باشد. بنابراین ممکن است دو نفر در درجه یکسانی از توانایی باشند اما یکی از آن دو تلاش کرده و به آنچه تواناییاش را داشته برسد و دیگری کوششی انجام نداده و در درجه پایینتر از او باقی بماند. و اگر به یکباره از او بخواهد که آنچه را خود او با گذشت زمانهای طولانی درک کرده بفهمد، کار بر او دشوار شده و بلکه باعث گمراهی او میشود. پس باید با او مهربانی کند و اندک اندک او را کامل گرداند تا اینکه او را به آن درجه برساند. همچنان که اگر نویسنده خوشنویس هنگامی که برای فرد بیسوادی که تاکنون چیزی ننوشته تکلیف قرار میدهد که در یک روز یا یک ماه یا یک سال مانند او بنویسد، تکلیف به چیزی نموده که از توانایی او خارج است. بلکه بایستی به تدریج او را بالا ببرد تا اینکه او را به جایگاه خود برساند. و درباره مراتب عقلی نیز چنین است؛ کسی که به هیچ یک ازآنها نرسیده نمیتواند به یکباره همه مسائل پیچیده را بفهمد و اگر با آنها رو به رو شود، سرگردان شده و نمیتواند آن را درک کند و گمراه میگردد. و آموزگار ورزیده و کامل، در آغاز او را از بدیهیات به ابتدای نظریات میرساند و سپس از آنجا به میانه آن و از آنجا نیز به مسائل پیچیده رهنمون میشود، به این ترتیب او ناامید نشده و سرگردان نمیشود .
و ممکن است قدرت یادشده در حدیث گذشته را به معنای وسع دانست، یعنی امکانی که به آسانی فراهم باشد. پس آنچه را در این حدیث آمده نفی نمیکند. اما اولی درستتر به نظر میرسد. و ممکن است این پاسخ داده شود که چون عدم توانایی کسی که در درجه پایین است برای آن کس که در درجه بالاتر است معلوم نیست، بلکه او گمان میکند توانایی پیشرفت را دارد، به خاطر این امید بایستی تلاش خود را برای بالا بردن او انجام دهد. و اشکال آن پوشیده نیست.
«فتکسره» یعنی ایمان او را شکسته و او را گمراه مینماید. چرا که از آنچه به آن اعتقاد داشته نیز دست برمیدارد و به درجه دیگری نیز نمیرسد. بنابراین در دین خود گمراه میشود. یا دستوراتی را که توانایی انجام آن را ندارد بر عهدهاش قرار میدهد و او را نسبت به آنچه تاکنون انجام میداده بدگمان ساخته و همه آن را ترک میکند. چنانکه در باب گذشته بیان شد. «فعلیه جبره» یعنی باید او را جبران کند، و چه بسیار است که دیگر نمیتوان او را بازگرداند. و لازم است آنچه را نابود کرده بازسازی کند، هرچند این بازسازی انجام نگردد.
الکافی: سدیر گوید: امام باقر علیه السلام به من فرمود: مؤمنان درجات متفاوتی دارند. برخی یک درجه و برخی دیگر دو درجه و برخی هم سه درجه و برخی دیگر چهار درجه و برخی پنج درجه و برخی شش درجه و برخی هفت درجه دارند. اگر بر صاحب یک درجه، دو درجه را تحمیل کنی، توان آن ندارد. و صاحب سه درجه توان چهار درجه را ندارد.
وَ عَلَي صَاحِبِ الْأَرْبَعِ خَمْساً لَمْ يَقْوَ وَ عَلَي صَاحِبِ الْخَمْسِ سِتّاً لَمْ يَقْوَ وَ عَلَي صَاحِبِ السِّتِّ سَبْعاً لَمْ يَقْوَ وَ عَلَي هَذِهِ الدَّرَجَاتِ(1).
المراد بالمنازل الدرجات قوله عليه السلام علي هذه الدرجات كأن المعني و علي هذا القياس الدرجات التي تنقسم هذه المنازل إليها فإن كلا منها ينقسم إلي سبعين درجة كما مر في الخبر الأول و قيل أي بقية الدرجات إلي العشر المذكور في الخبر الثاني أو المراد بالدرجات المنازل أي علي هذا الوجه الذي ذكرنا تنقسم الدرجات فيكون تأكيدا و الأول أظهر.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ سَيَابَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا أَنْتُمْ وَ الْبَرَاءَةَ يَبْرَأُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضُهُمْ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضُهُمْ أَكْثَرُ صَلَاةً مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضُهُمْ أَنْفَذُ بَصِيرَةً مِنْ بَعْضٍ وَ هِيَ الدَّرَجَاتُ(2).
لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ نَضْرِ بْنِ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ وَ أَحْسَنَ صَلَاتَهُ وَ أَدَّي زَكَاةَ مَالِهِ وَ خَزَنَ لِسَانَهُ وَ كَفَّ غَضَبَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِذَنْبِهِ وَ أَدَّي النَّصِيحَةَ لِأَهْلِ بَيْتِ رَسُولِهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ حَقَائِقَ الْإِيمَانِ وَ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ لَهُ(3).
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَذَكَرْتُ لَهُ شَيْئاً مِنْ أَمْرِ الشِّيعَةِ وَ مِنْ أَقَاوِيلِهِمْ فَقَالَ يَا عَبْدَ الْعَزِيزِ الْإِيمَانُ عَشْرُ دَرَجَاتٍ بِمَنْزِلَةِ السُّلَّمِ لَهُ عَشْرُ مَرَاقِيَ وَ تَرْتَقِي مِنْهُ مِرْقَاةً بَعْدَ مِرْقَاةٍ فَلَا يَقُولَنَّ صَاحِبُ الْوَاحِدَةِ لِصَاحِبِ الثَّانِيَةِ لَسْتَ عَلَي شَيْءٍ وَ لَا يَقُولَنَّ صَاحِبُ الثَّانِيَةِ لِصَاحِبِ الثَّالِثَةِ لَسْتَ عَلَي شَيْءٍ حَتَّي انْتَهَي إِلَي الْعَاشِرَةِ ثُمَّ قَالَ:
و صاحب چهار درجه توان پنج درجه را ندارد و صاحب پنج درجه توان شش درجه را ندارد. و صاحب شش درجه توان هفت درجه را ندارد. و همینطور درجات متفاوت است.(4)
منظور از منازل، درجات است. سخن امام علیه السلام که: «علی هذه الدرجات» گویا به این معناست که: بر این اساس، درجاتی که این منازل به آنها تقسیم میشود، همانا هر یک از آنها به هفتاد درجه تقسیم میشود. چنان که در حدیث اول بیان شد. و گفته شده: یعنی بقیه درجات به دهتایی که در حدیث دوم بیان شد. یا منظور از درجات، منازل است. یعنی درجات بر این اساس که بیان کردیم تقسیم میشود. پس برای تأکید میباشد. و اولی درستتر به نظر میرسد.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شما را با بیزاری جستن چکار است که برخی از شما از برخی دیگر بیزاری میجویند. برخی از مؤمنین از برخی دیگر برتر هستند و برخی از برخی دیگر بیشتر نماز میخوانند و برخی از برخی دیگر بیناتر هستند و این همان درجات است.(5)
امالی صدوق: امام صادق از پدرانش علیهمالسلام نقل فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس وضوی خویش را نیکو گرداند و نماز خود را نیکو بخواند و زکات مال خود را بپردازد و زبان خود را نگاه دارد و خشم خود را فروخورد و از گناهان خود استغفار نماید و برای اهل بیت پیامبر خدا خیرخواهی را کامل به انجام رساند، به راستی حقیقت ایمان را کامل گردانیده و درهای بهشت به روی او باز است.(6)
خصال: عبد العزیز میگوید: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم و یکی از امور شیعه و گفتههای آنان را بیان کردم. امام فرمود: ای عبدالعزیز، ایمان دارای ده درجه است، مانند نردبانی که ده پله دارد. باید پله پله از آن بالا رفت. و کسی که دارای یک درجه است نباید به آنکه دو درجه دارد بگوید تو چیزی نداری، و نیز کسی که دارای دو درجه است نباید به آنکه درجه دوم است بگوید: تو چیزی نداری، تا اینکه به مرحله دهم رسید. سپس فرمود:
وَ كَانَ سَلْمَانُ فِي الْعَاشِرَةِ وَ أَبُو ذَرٍّ فِي التَّاسِعَةِ وَ الْمِقْدَادُ فِي الثَّامِنَةِ يَا عَبْدَ الْعَزِيزِ لَا تُسْقِطْ مَنْ هُوَ دُونَكَ فَيُسْقِطَكَ مَنْ هُوَ فَوْقَكَ وَ إِذَا رَأَيْتَ الَّذِي هُوَ دُونَكَ فَقَدَرْتَ أَنْ تَرْفَعَهُ إِلَي دَرَجَتِكَ رَفْعاً رَفِيقاً فَافْعَلْ وَ لَا تَحْمِلَنَّ عَلَيْهِ مَا لَا يُطِيقُهُ فَتَكْسِرَهُ فَإِنَّهُ مَنْ كَسَرَ مُؤْمِناً فَعَلَيْهِ جَبْرُهُ لِأَنَّكَ إِذَا ذَهَبْتَ تَحْمِلُ الْفَصِيلَ حَمْلَ الْبَازِلِ فَسَخْتَهُ(1).
الفصيل ولد الناقة إذا فصل عن أمه و البازل اسم البعير إذا طلع نابه و ذلك في تاسع سنيه و الفسخ النقض.
ل، [الخصال] ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ يَرْفَعُهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْمُؤْمِنُونَ عَلَي سَبْعِ دَرَجَاتٍ صَاحِبُ دَرَجَةٍ مِنْهُمْ فِي مَزِيدٍ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا يُخْرِجُهُ ذَلِكَ الْمَزِيدُ مِنْ دَرَجَتِهِ إِلَي دَرَجَةِ غَيْرِهِ وَ مِنْهُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ عَلَي خَلْقِهِ وَ مِنْهُمُ النُّجَبَاءُ وَ مِنْهُمُ الْمُمْتَحَنَةُ وَ مِنْهُمُ النُّجَدَاءُ وَ مِنْهُمْ أَهْلُ الصَّبْرِ وَ مِنْهُمْ أَهْلُ التَّقْوَي وَ مِنْهُمْ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ(2).
ل، [الخصال] عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي الْأَحْوَصِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ عِنْدَنَا أَقْوَاماً يَقُولُونَ بِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ يُفَضِّلُونَهُ عَلَي النَّاسِ كُلِّهِمْ وَ لَيْسَ يَصِفُونَ مَا نَصِفُ مِنْ فَضْلِكُمْ أَ نَتَوَلَّاهُمْ فَقَالَ لِي نَعَمْ فِي الْجُمْلَةِ أَ لَيْسَ عِنْدَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ وَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مَا لَيْسَ لَنَا وَ عِنْدَنَا مَا لَيْسَ عِنْدَكُمْ وَ عِنْدَكُمْ مَا لَيْسَ عِنْدَ غَيْرِكُمْ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَضَعَ الْإِسْلَامَ عَلَي سَبْعَةِ أَسْهُمٍ عَلَي الصَّبْرِ وَ الصِّدْقِ وَ الْيَقِينِ وَ الرِّضَا وَ الْوَفَاءِ وَ الْعِلْمِ وَ الْحِلْمِ ثُمَّ قَسَمَ ذَلِكَ بَيْنَ النَّاسِ فَمَنْ جَعَلَ فِيهِ هَذِهِ السَّبْعَةَ الْأَسْهُمِ فَهُوَ كَامِلُ الْإِيمَانِ مُحْتَمِلٌ ثُمَّ قَسَمَ لِبَعْضِ النَّاسِ السَّهْمَ وَ لِبَعْضٍ السَّهْمَيْنِ وَ لِبَعْضٍ الثَّلَاثَةَ الْأَسْهُمِ وَ لِبَعْضٍ الْأَرْبَعَةَ الْأَسْهُمِ وَ لِبَعْضٍ الْخَمْسَةَ الْأَسْهُمِ وَ لِبَعْضٍ السِّتَّةَ الْأَسْهُمِ وَ لِبَعْضٍ السَّبْعَةَ الْأَسْهُمِ.
و سلمان در درجه دهم بود، و ابوذر درجه نهم و مقداد در مرتبه هشتم قرار داشت. ای عبدالعزیز، آن کس را که پایینتر از تو قرار دارد پایین نینداز، چرا که آن کس که بالاتر از تو قرار دارد تو را به زیر میافکند. پس اگر کسی را دیدی که پایینتر از تو قرار دارد و میتوانی با مهربانی او را تا درجه خودت بالا بیاوری، این کار را انجام بده و کاری را که بر انجام آن توانایی ندارد بر عهدهاش قرار نده که شکست میخورد. پس همانا هر کس باعث شکست مؤمنی شود باید او را جبران کند. چرا که اگر بخواهی شتر نه ساله را بر دوش بچهشتری که تازه از مادرش جدا شده قرار دهی، پشت او را خواهی شکست.(3)
«الفصیل» بچه شتر در هنگامی است که از مادرش جدا میشود، و «البازل» نام شتری است که دندان نیش او آشکار شده باشد و این در سن نه سالگی او میباشد. و «الفسخ» یعنی بریدن.
خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: مؤمنان هفت درجه هستند. کسی که یک درجه از آن را دارد از سوی خداوند عز و جل دارای فزونی است و آن فزونی او را از درجهاش به درجه دیگری نمیرساند. در میان آنها گواهان خداوند بر بندگان هستند، و برخی از آنان پاکسرشتان و برخی آزمودهها و برخی دیگر شجاعان و برخی اهل صبر و برخی از آنان اهل تقوا و کسانی نیز اهل آمرزش هستند.(4)
خصال: عمار بن ابی احوص میگوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: در میان ما مردمانی هستند که درباره امیرمؤمنان علیه السلام چیزهایی میگویند و ایشان را بر همه مردم برتری داده و به آنچه را ما درباره برتری شما میگوییم اعتقاد ندارند. آیا با ایشان دوستی کنیم. فرمود: بله، آیا چنین نیست که خداوند چیزهایی دارد که پیامبرش آنها را ندارد، و نیز نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از نزد خداوند چیزهایی است که ما آنها را نداریم و ما نیز چیزهایی داریم که شما ندارید و شا نیز چیزهایی دارید که دیگران ندارند؟ همانا خداوند تبارک و تعالی اسلام را هفت جزء قرار داده است، که عبارتند از: صبر و صدق و یقین و رضا و وفا و علم و حلم، سپس آنها را میان مردم تقسیم نمود. پس هر کس که همه این هفت جزء به او داده شده باشد ایمان او کامل است. سپس به برخی از مردم یک سهم و به برخی دیگر دو سهم داد و به برخی سه سهم و برای برخی دیگر چهار سهم و برای گروهی پنج سهم قرار داد و به برخی شش سهم عطا کرد و به برخی نیز هفت سهم را بخشید.
فَلَا تَحْمِلُوا عَلَي صَاحِبِ السَّهْمِ سَهْمَيْنِ وَ لَا عَلَي صَاحِبِ السَّهْمَيْنِ ثَلَاثَةَ أَسْهُمٍ وَ لَا عَلَي صَاحِبِ الثَّلَاثَةِ أَرْبَعَةَ أَسْهُمٍ وَ لَا عَلَي صَاحِبِ الْأَرْبَعَةِ خَمْسَةَ أَسْهُمٍ وَ لَا عَلَي صَاحِبِ الْخَمْسَةِ سِتَّةَ أَسْهُمٍ وَ لَا عَلَي صَاحِبِ السِّتَّةِ سَبْعَةَ أَسْهُمٍ فَتُثَقِّلُوهُمْ وَ تُنَفِّرُوهُمْ وَ لَكِنْ تَرَفَّقُوا بِهِمْ وَ سَهِّلُوا لَهُمُ الْمَدْخَلَ .
وَ سَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلًا تَعْتَبِرُ بِهِ إِنَّهُ كَانَ رَجُلٌ مُسْلِمٌ وَ كَانَ لَهُ جَارٌ كَافِرٌ وَ كَانَ الْكَافِرُ يَرْفُقُ الْمُؤْمِنَ فَأَحَبَّ الْمُؤْمِنُ لِلْكَافِرِ الْإِسْلَامَ وَ لَمْ يَزَلْ يُزَيِّنُ لَهُ الْإِسْلَامَ وَ يُحَبِّبُهُ إِلَي الْكَافِرِ حَتَّي أَسْلَمَ فَغَدَا عَلَيْهِ الْمُؤْمِنُ فَاسْتَخْرَجَهُ مِنْ مَنْزِلِهِ فَذَهَبَ بِهِ إِلَي الْمَسْجِدِ لِيُصَلِّيَ مَعَهُ الْفَجْرَ فِي جَمَاعَةٍ فَلَمَّا صَلَّي قَالَ لَهُ لَوْ قَعَدْنَا نَذْكُرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّي تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَعَدَ مَعَهُ فَقَالَ لَوْ تَعَلَّمْتَ الْقُرْآنَ إِلَي أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ وَ صُمْتَ الْيَوْمَ كَانَ أَفْضَلَ فَقَعَدَ مَعَهُ وَ صَامَ حَتَّي صَلَّي الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ فَقَالَ لَوْ صَبَرْتَ حَتَّي تُصَلِّيَ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ كَانَ أَفْضَلَ فَقَعَدَ مَعَهُ حَتَّي صَلَّي الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ ثُمَّ نَهَضَا وَ قَدْ بَلَغَ مَجْهُودَهُ وَ حَمَلَ عَلَيْهِ مَا لَا يُطِيقُ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ غَدَا عَلَيْهِ وَ هُوَ يُرِيدُ بِهِ مِثْلَ مَا صَنَعَ بِالْأَمْسِ فَدَقَّ عَلَيْهِ بَابَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ اخْرُجْ حَتَّي نَذْهَبَ إِلَي الْمَسْجِدِ فَأَجَابَ أَنِ انْصَرِفْ عَنِّي فَإِنَّ هَذَا دِينٌ شَدِيدٌ لَا أُطِيقُهُ .
فَلَا تَخْرَقُوا بِهِمْ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ إِمَارَةَ بَنِي أُمَيَّةَ كَانَتْ بِالسَّيْفِ وَ الْعَسْفِ وَ الْجَوْرِ وَ أَنَّ إِمَامَتَنَا بِالرِّفْقِ وَ التَّأَلُّفِ وَ الْوَقَارِ وَ التَّقِيَّةِ وَ حُسْنِ الْخِلْطَةِ وَ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ فَرَغِّبُوا النَّاسَ فِي دِينِكُمْ وَ فِيمَا أَنْتُمْ فِيهِ(1).
الخرق بالضم و بالتحريك ضد الرفق و أن لا يحسن الرجل العمل و التصرف في الأمور ذكره الفيروزآبادي.
ل، [الخصال]: فِي وَصِيَّةِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام يَا عَلِيُّ سَبْعَةٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ حَقِيقَةَ الْإِيمَانِ وَ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ لَهُ مَنْ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ وَ أَحْسَنَ صَلَاتَهُ وَ أَدَّي زَكَاةَ مَالِهِ وَ كَفَّ غَضَبَهُ وَ سَجَنَ لِسَانَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِذَنْبِهِ وَ أَدَّي النَّصِيحَةَ لِأَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّهِ(2).
پس بر دوش کسی که دارای یک سهم است دو سهم قرار ندهید و کسی را که دو سهم دارد مجبور به سه سهم نکنید و به کسی که سه سهم دارد چهار سهم محول نکنید و کسی که چهار سهم دارد مجبور به داشتن پنج سهم نکنید و نیز به کسی که پنج سهم دارد، شش سهم را اجبار نکنید و آن کس را که شش سهم دارد، هفت سهم بر عهدهاش مگذارید که بارشان را سنگین کرده و آنان را دور میکنید. بلکه با آنان مهربانی کنید و راه را برایشان آسان و هموار سازید. برای شما مثالی میزنم که از آن پند بگیرید. مردی مسلمان همسایه کافری داشت که آن همسایه کافر به مرد مسلمان مهربانی مینمود و مسلمان دوست داشت او را از کفر به اسلام بیاورد. بنابراین همواره اسلام را برایش زیبا جلوه میداد و آن را برای مرد کافر دوستداشتنی میکرد تا اینکه او اسلام آورد. فردای آن روز مسلمان نزد همسایه تازه مسلمان خود رفت تا برای نماز صبح او را با خود به مسجد ببرد. هنگامی که نماز را به جا آوردند به او گفت: با من بنشین تا به هنگام طلوع خورشید، ذکر خداوند را بگوییم. تازه مسلمان همراه او نشست. سپس به او گفت: تا هنگام ظهر قرآن را بیاموز و روزه امروز نیز بسیار بافضیلت است، پس همراه او نشست و روزه گرفت تا اینکه نماز ظهر و عصر را نیز خواندند. سپس به او گفت: اگر صبر کنی تا نماز مغرب و عشا را نیز بخوانی بسیار نیکوست. پس همراه او نشست تا اینکه نماز مغرب و عشا را نیز خواندند و پس از آن برخاستند. در حالیکه همه تلاش خود را کرده بود و کاری را که خارج از توانایی او بود بر دوشش قرار داده بود. فردای آن روز برای انجام کارهای روز گذشته به سراغ تازه مسلمان رفت و در خانهاش را زد و به او گفت: بیا تا به مسجد برویم. او پاسخ داد: از من دست بردار که توانایی این دین سخت را ندارم. پس بر آنان سختگیری نکنید. آیا نمیدانی که حکومت بنی امیه با شمشیر و زور و ستم بود و امامت ما همراه با نرمی و مهربانی وقار و تقیه و معاشرت نیکو و ورع و کوشش است. پس مردم را به آیین خود و آنچه در آن هستید تشویق کنید.(3)
«الخرق» با ضمه و حرکت، مخالف رفق است، به این معنا که انسان کارها را نیکو انجام ندهد و در کارها دخالت کند. فیروزآبادی آن را بیان نموده است.
خصال: در وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام آمده: ای علی، هر کس هفت چیز را داشته باشد حقیقت ایمان را کامل نموده است و درهای بهشت برایش گشوده است: هر کس وضویش را نیکو سازد و نمازش را نیکو به جا آورد و زکات مالش را بپردازد و خشم خود را فروخورد و زبان خود را نگاه دارد و از گناهان خویش طلب آمرزش کند و برای اهل بیت پیامبر خدا خیرخواهی داشته باشد.(4)
شي، [تفسير العياشي] عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ(1)فَقَالَ هُمْ الْأَئِمَّةُ وَ اللَّهِ يَا عَمَّارُ دَرَجاتٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ اللَّهِ وَ بِمُوَالاتِهِمْ وَ بِمَعْرِفَتِهِمْ إِيَّانَا يُضَاعِفُ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ حَسَنَاتِهِمْ وَ يَرْفَعُ لَهُمُ الدَّرَجَاتِ الْعُلَي وَ أَمَّا قَوْلُهُ يَا عَمَّارُ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ إِلَي قَوْلِهِ الْمَصِيرُ فَهُمْ وَ اللَّهِ الَّذِينَ جَحَدُوا حَقَّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه وَ حَقَّ الْأَئِمَّةِ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ فَبَاءُوا لِذَلِكَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ.
وَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام أَنَّهُ ذَكَرَ قَوْلَ اللَّهِ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ الدَّرَجَةُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَي الْأَرْضِ(2).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي عَمْرٍو الزُّبَيْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: بِالزِّيَادَةِ فِي الْإِيمَانِ تَفَاضَلَ الْمُؤْمِنُونَ بِالدَّرَجَاتِ عِنْدَ اللَّهِ قُلْتُ وَ إِنَّ لِلْإِيمَانِ دَرَجَاتٍ وَ مَنَازِلَ يَتَفَاضَلُ بِهَا الْمُؤْمِنُونَ عِنْدَ اللَّهِ فَقَالَ نَعَمْ قُلْتُ صِفْ لِي ذَلِكَ رَحِمَكَ اللَّهُ حَتَّي أَفْهَمَهُ قَالَ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ أَوْلِيَاءَهُ بَعْضَهُمْ عَلَي بَعْضٍ فَقَالَ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ(3)الْآيَةَ وَ قَالَ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلي بَعْضٍ(4)وَ قَالَ انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ(5)وَ قَالَ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ(6)فَهَذَا ذِكْرُ دَرَجَاتِ الْإِيمَانِ وَ مَنَازِلِهِ عِنْدَ اللَّهِ(7).
تفسیر عیاشی: عمار بن مروان گفت: از امام صادق علیه السلام درباره این فرموده خداوند پرسیدم: {آیا آن کس که از خشنودی خداوند پیروی نموده است مانند کسی است که به خشم خدا بازگشته؟ و جایگاه او جهنم است و بدترین مکانی برای بازگشت است}(8)پس فرمود: منظور از «هم» امامان هستند، به خدا سوگند ای عمار، «درجات» برای مؤمنان «در نزد خداوند است» و با دوستی آنها و شناخت آنها از ما خداوند نیکیهای مؤمنان را برایشان دو برابر مینماید و درجات بلندشان را بالاتر میبرد. اما فرموده خداوند که {مانند کسی است که به خشم خداوند بازگشته} تا اینجای آیه «المصیر» پس به خدا سوگند آنان کسانی هستند که حق علی بن أبی طالب علیه السلام و حق امامان ما اهل بیت را نادیده گرفته و انکار نمودند. پس به همین دلیل به سوی خشم خداوند بازمیگردند .
و از امام رضا علیه السلام روایت شده که آیه «هم درجات عند الله» را بیان کرده و فرمود: درجهای به اندازه فاصله میان آسمان و زمین است(9).
تفسیر عیاشی: ابوعمرو زبیری از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود: درجات مؤمنان در نزد خداوند، با فزونی در ایمان تفاوت پیدا کرده است. پرسیدم: آیا ایمان درجات و جایگاههایی دارد که مؤمنان را نزد خداوند متفاوت قرار میدهد؟ فرمود: بله، عرض کردم: خداوند شما را رحمت کند، آن را برایم بازگو کنید تا درک کنم. فرمود: آنچه خداوند برخی از دوستان خود را به وسیله آن بر برخی دیگر برتری داد و فرمود: {آن فرستادگان که برخی را بر برخی دیگر برتری دادیم، از میان آنها کسانی هستند که خداوند با ایشان سخن گفت و برخی را بر بعضی دیگر درجاتی بالا برد}(10)
تا پایان آیه، و فرمود: {و همانا برخی از پیامبران را بر برخی دیگر برتری دادیم}(11)و فرمود: {بنگر چگونه برخی را بر بعضی دیگر برتری بخشیدیم، و همانا درجات آخرت بزرگتر است}(12)
و فرمود: {آنها درجههایی نزد خداوند هستند}(13)و اینها بیان درجات ایمان و جایگاههای آن نزد خداوند است.(14)
1) آل عمران: 162 و ما بعدها ذيلها.
2) تفسير العيّاشيّ ج 1: 205.
3) البقرة: 253.
4) أسري: 55.
5) أسري: 21.
6) آل عمران: 163.
7) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 135، و هي قطعة من الحديث الذي مر تحت الرقم 6 من الباب 30 ص 28.
8) . آل عمران / 162
9) . تفسیر عیاشی 1 : 205
10) . بقره / 253
11) . إسراء / 55
12) . إسراء / 21
13) . آل عمران / 163
14) . تفسیر عیاشی 1 : 135
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَا نَقُولُ درجة [الدَّرَجَةُ] وَاحِدَةٌ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ دَرَجَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِنَّمَا تَفَاضَلَ الْقَوْمُ بِالْأَعْمَالِ(1).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ شِيعَتُنَا وَ اللَّهِ لَا يُتِيحُهُمُ الذُّنُوبُ وَ الْخَطَايَا هُمْ صَفْوَةُ اللَّهِ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ لِدِينِهِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ ما عَلَي الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ(2).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْقَوْلِ اللَّهِ وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ(3)أَ يُثِيبُهُمْ عَلَيْهِ قَالَ نَعَمْ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي عَنْهُ يُثَابُونَ عَلَيْهِ قَالَ نَعَمْ(4).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي عَمْرٍو الزُّبَيْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَبَّقَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا سُبِّقَ بَيْنَ الْخَيْلِ يَوْمَ الرِّهَانِ قُلْتُ أَخْبِرْنِي عَمَّا نَدَبَ اللَّهُ الْمُؤْمِنَ مِنَ الِاسْتِبَاقِ إِلَي الْإِيمَانِ قَالَ قَوْلُ اللَّهِ سابِقُوا إِلي مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ(5)وَ قَالَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ وَ قَالَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ فَبَدَأَ بِالْمُهَاجِرِينَ عَلَي دَرَجَةِ سَبْقِهِمْ ثُمَّ ثَنَّي بِالْأَنْصَارِ ثُمَّ ثَلَّثَ بِالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ فَوَضَعَ كُلَّ قَوْمٍ عَلَي دَرَجَاتِهِمْ وَ مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ(6).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ الْحَجَّاجِ الْكَرْخِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ
تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام که فرمود: نگویید تنها یک درجه وجود دارد، به راستی که خداوند میفرماید: {درجاتی که بعضی از آنها بالاتر از برخی دیگر هستند.} و مردم تنها با اعمال خود برتری میابند.(7)
تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمودند: ای عبد الرحمن، به خدا سوگند فرصت گناه و خطا به شیعیان ما را داده نمیشود. آنها برگزیدگان خدا هستند که برای دینش انتخاب نموده و این معنای فرموده اوست که: {بر نیکوکاران راهی برای مؤاخذه نیست.}(8)
تفسیر عیاشی: داود بن حصین میگوید: از امام صادق علیه السلام درباره این آیه سؤال کردم: {و در میان اعراب کسانی هستند که به خدا و روز قیامت ایمان دارند و آنچه را انفاق میکنند مایه نزدیک شدن به خدا میدانند}(9)آیا آنها برای این کار به آنها پاداش میدهند؟ فرمود: بله. و در روایت دیگری از ایشان پرسیده شد: آیا پاداش آنها داده میشود؟ فرمود: بله.(10)
تفسیر عیاشی: زبیری میگوید: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا خداوند میان مؤمنان مسابقه قرار داده است، چنان که در روز مسابقه بین اسبها مسابقه قرار داده است. پرسیدم: به من بگویید خداوند برای پیشی گرفتن مؤمن به سوی ایمان چه پاداشی قرار داده است؟ فرمود: سخن خداوند که میفرماید: {و به سوی آمرزشی از جانب پروردگارتان پیشی بگیرید، و به سوی بهشتی که پهنای آن مانند گستره آسمانها و زمین است، برای کسانی آماده شده که به خدا و فرستادگان او ایمان آوردند}(11)و فرمود: {پیشتازانی که سبقت گرفتند، آنان همان مقربان هستند} و فرمود: {پیشتازانی از مهاجران و انصار که آغازکننده بودند، و کسانی که با نیکی از ایشان پیروی نمودند، خدا از آنان خشنود است و آنها نیز از خداوند راضی هستند} پس به دلیل سابقه مهاجران، از ایشان شروع نموده و انصار را در مرتبه دوم قرار داد و پیروان آنان را در نیکی، در مرتبه سوم قرار داد. پس درجات و جایگاه آنان را نزد خود قرار داد.(12)
تفسیر عیاشی:
1) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 388، و قد مر في أول الباب ص 155.
2) تفسير العيّاشيّ ج 2: 105، و الآية في براءة: 91.
3) براءة: 99.
4) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 105.
5) قد مرت الإشارة الي مواضيع الآيات، راجع ص 28 و 29 فيما سبق.
6) تفسير العيّاشيّ ج 2: 105.
7) . تفسیر عیاشی 1 : 388
8) . تفسیر عیاشی 2 : 105، و آیه در سورهی توبه / 91
9) . توبه / 99
10) . تفسیر عیاشی 1 : 105
11) . آل عمران / 133
12) . تفسیر عیاشی 2 : 105
إِلَي خَيْثَمَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: فِي قَوْلِ اللَّهِ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَي اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وَ عَسَي مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ وَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي شِيعَتِنَا الْمُؤْمِنِينَ(1).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ رَفَعَهُ إِلَي الشَّيْخِ: فِيقَوْلِهِ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً قَالَ قَوْمٌ اجْتَرَحُوا ذُنُوباً مِثْلَ قَتْلِ حَمْزَةَ وَ جَعْفَرٍ الطَّيَّارِ ثُمَّ تَابُوا ثُمَّ قَالَ وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً لَمْ يُوَفَّقْ لِلتَّوْبَةِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ لَا يَقْطَعُ طَمَعَ الْعِبَادِ فِيهِ وَ رَجَاءَهُمْ مِنْهُ وَ قَالَ هُوَ أَوْ غَيْرُهُ إِنَّ عَسَي مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ(2).
شي، [تفسير العياشي] عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: الْمُعْتَرِفُ بِذَنْبِهِ قَوْمٌ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً(3).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْحَضْرَمِيِّ قَالَ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ سَلْ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَاعْرِضْ عَلَيْهِ كَلَامِي وَ قُلْ لَهُ إِنِّي أَتَوَلَّاكُمْ وَ أَبْرَأُ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَ أَقُولُ بِالْقَدَرِ أَ قَوْلِي فِيهِ قَوْلُكَ(4)قَالَ فَعَرَضْتُ كَلَامَهُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَحَرَّكَ يَدَهُ ثُمَّ قَالَ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَي اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ قَالَ ثُمَّ قَالَ مَا أَعْرِفُهُ مِنْ مَوَالِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قُلْتُ يَزْعُمُ(5)أَنَّ سُلْطَانَ هِشَامٍ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ فَقَالَ وَيْلَهُ مَا لَهُ وَيْلَهُ أَ مَا عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ لآِدَمَ دَوْلَةً وَ لِإِبْلِيسَ دَوْلَةً(6).
امام باقر علیه السلام درباره آیه {عملی شایسته و کار بد دیگری را در هم آمیختند، شاید خداوند توبه آنها را بپذیرد»} فرمود: و «عسی» از جانب خداوند به معنای واجب بودن است، و فقط درباره شیعیان مؤمن ما نازل شده است.(7)
تفسیر عیاشی: احمد بن محمد بن ابونصر که سند روایت را به شیخ رسانده است: درباره فرموده خداوند: {برخی کارهای نیک را با اعمال زشت دیگری آمیختهاند} گفت: کسانی که مرتکب گناهانی مانند کشتن حمزه و جعفر طیار شدند و سپس توبه نمودند. پس گفت: و هر کس مؤمنی را به قتل برساند خداوند توفیق توبه را به او نمیدهد جز اینکه خداوند طمع بندگان و امیدشان را از او قطع نمیکند، و او یا دیگران گفتهاند: «عسی» درباره خداوند معنای واجب بودن میدهد.(8)
تفسیر عیاشی: از یکی از صادقین علیهما السلام نقل است که فرمود: کسی که به گناه خود اعتراف میکند، گروهی از مردم هستند که به گناهان خود اعتراف کردند {برخی اعمال شایسته را با کارهای ناپسند دیگری درآمیختند.}(9)
تفسیر عیاشی: ابوبکر حضرمی میگوید: محمد بن سعید گفت: از امام صادق علیه السلام سؤال کن، سخن مرا به او عرضه کن و به او بگو: من شما را دوست و سرپرست خود را میدانم و از دشمنان شما دوری میجویم و معتقد به قدر هستم، آیا اعتقاد من موافق با نظر شما است؟ گفت: پس سخن او را بر امام صادق علیه السلام عرضه کردم، پس دستش را (به نشان انکار) تکان داد و سپس فرمود: {برخی اعمال شایسته را با کارهای ناپسند دیگری درآمیختند، باشد که خداوند توبه آنها را بپذیرد} گفت: سپس فرمود: او را از دوستان امیرمؤمنان علیه السلام نمیدانم، گفتم: او گمان میکند قدرت هشام از سوی خداوند نیست. فرمود: وای بر او، او را چه شده است؟ وای بر او، آیا نمیداند که خداوند برای آدم قدرتی قرار داده و برای ابلیس نیز قدرتی قرار داده است؟(10)
1) تفسير العيّاشيّ ج 2 ص 105 نفسه و فيه: في شيعتنا المذنبين، و الآية في براءة: 102.
2) تفسير العيّاشيّ ج 2 ص 106.
3) المصدر ج 2: 106.
4) في نسخة الكمبانيّ و هكذا المصدر:« و قولي فيه قولك» و هو تصحيف ظاهر فانه سائل يعرض كلامه و عقيدته مستفهما عن صحته و بطلانه، لا متحكما يحكم بأن ما يقوله هو قوله عليه السلام، و قول الراوي:« فحرك يده» معناه أن: ليس هذا قولي، فكانه حرك يده يمينا و شمالا كما يحرك النافي يده منكرا.
5) في المصدر: يزعم ابن عمر، خ.
6) تفسير العيّاشيّ ج 2: 106.
7) . تفسیر عیاشی 2 : 105، در مصدر، «شیعتنا المذنبین» دارد، و آیه در سوره توبه / 102
8) . تفسیر عیاشی 2 : 106
9) . تفسیر عیاشی 2 : 106
10) . تفسیر عیاشی 2 : 106
كأن ابن سعيد كان يقول بالتفويض و كان لا يقول بمدخلية هداية الله تعالي و توفيقه و خذلانه في أعمال العباد و هذا هو مراده بالقول بالقدر فلذا عده عليه السلام من الذين خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً و حرك يده مترددا في قبوله و رده و قال ما أعرفه من موالي أمير المؤمنين لهذا القول و يحتمل أن يكون من موالي أمير المؤمنين استفهاما من السائل فقال أبو بكر إنه يزعم أنه ليس لله مدخل أصلا في سلطنة هشام بن عبد الملك و كان من خلفاء بني أمية فأنكر عليه السلام هذا القول و قال إن الله جعل لإبليس دولة و لخذلانه تعالي و ترك ألطافه بالنسبة إلي العباد لعدم استحقاقهم بسوء أعمالهم مدخل في ذلك كذا خطر بالبال و الله أعلم بحقيقة المقال.
شي، [تفسير العياشي] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: فِيقَوْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً قَالَ أُولَئِكَ قَوْمٌ مُذْنِبُونَ يُحْدِثُونَ فِي إِيمَانِهِمْ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي يَعِيبُهَا الْمُؤْمِنُونَ وَ يَكْرَهُهَا فَأُولَئِكَ عَسَي اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ(1).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قُلْنَا لَهُ مَنْ وَافَقَنَا مِنْ عَلَوِيٍّ أَوْ غَيْرِهِ تَوَلَّيْنَاهُ وَ مَنْ خَالَفَنَا بَرِئْنَا مِنْهُ مِنْ عَلَوِيٍّ أَوْ غَيْرِهِ قَالَ يَا زُرَارَةُ قَوْلُ اللَّهِ أَصْدَقُ مِنْ قَوْلِكَ أَيْنَ الَّذِينَ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً(2).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ قَالَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ(3).
كش، [رجال الكشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَي وَ حَمْدَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْقَاسِمِ الصَّيْقَلِ رَفَعَ الْحَدِيثَ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كُنَّا جُلُوساً عِنْدَهُ فَتَذَاكَرْنَا رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِنَا فَقَالَ بَعْضُنَا ذَلِكَ ضَعِيفٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنْ كَانَ لَا يُقْبَلُ مِمَّنْ دُونَكُمْ حَتَّي يَكُونَ مِثْلَكُمْ لَمْ يُقْبَلْ مِنْكُمْ حَتَّي تَكُونُوا مِثْلَنَا(4).
گویا ابن سعید معتقد به تفویض بوده و اعتقادی به دخالت داشتن هدایت خداوند متعال و توفیق او و کوچک داشتن او در اعمال بندگان نداشته است. و منظور او از اعتقاد به قدر نیز همین است. به همین دلیل امام علیه السلام او را از جمله کسانی دانسته که {برخی اعمال شایسته را با کارهای ناپسند دیگری درآمیختند} و دست خویش را نیز برای اظهار تردید در پذیرش و رد او تکان داده و فرمود: {او را از دوستان امیر مؤمنان نمیدانم} به خاطر این سخن، و ممکن است اینکه او از دوستان امیر مؤمنان است، پرسشی از سؤالکننده باشد، پس ابوبکر گفت: او میپندارد که خداوند هیچ دخالتی در سلطنت و قدرت هشام بن عبد الملک ندارد، و او از خلفای بنیامیه بوده است. پس امام علیه السلام این سخن را نپسندیدند و فرمودند: همانا خداوند برای ابلیس قدرتی قرار داده است. و خوار نمودن خداوند و ترک الطاف او نسبت به بندگان، به خاطر شایسته نبودن آنان به سبب اعمال ناپسند آنها، مدخلیتی در این امر وجود دارد. این چیزی بود که به ذهن من خطور کرد و خداوند به حقیقت سخن آگاهتر است.
تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام: درباره فرموده خداوند: {و دیگرانی که به گناهان خود اعتراف نمودند، برخی اعمال شایسته را با کارهای ناپسند دیگری درآمیختند} فرمود: آنان گروهی گنهکار هستند که با گناهانی که مؤمنان آنها را ناپسند میدانند، ایمان خود را شکستند، پس آنان کسانی هستند که شاید خداوند توبهشان را بپذیرد.(5)
تفسیر عیاشی: زراره میگوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردیم: هر کس با عقاید ما موافق باشد، چه علوی باشد یا نباشد، با او دوستی میکنیم و هر که اعتقادی خلاف آنچه ما بر آن هستیم داشته باشد، علوی باشد یا نباشد، از او دوری میکنیم. فرمود: ای زراره، سخن خداوند درستتر از گفته توست. کجایند کسانی که {برخی اعمال شایسته را با کارهای ناپسند دیگری درآمیختند}؟(6)
تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: {و همانا ما بر پیشتازان شما و کسانی که پس از ایشان آمدند آگاه هستیم.} فرمود: آنان مؤمنان این امت هستند.(7)
رجال کشی: قاسم صیقل میگوید: ما نزد امام صادق علیه السلام نشسته بودیم، سپس یکی از اصحاب خود را یاد کردیم، برخی از ما گفتند: او ضعیف است. امام علیه السلام فرمودند: اگر از زیردستان شما پذیرفته نشود که مانند شما باشد، از شما پذیرفته نخواهد شد که مانند ما شود.
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ التَّلَّعُكْبَرِيِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يُوسُفَ عَنِ الْحُصَيْنِ بْنِ مُخَارِقٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام وَفَدَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَشْرَافِ الْعَرَبِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام هَلْ فِي بِلَادِكَ قَوْمٌ قَدْ شَهَرُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْخَيْرِ لَا يُعْرَفُونَ إِلَّا بِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَهَلْ فِي بِلَادِكَ قَوْمٌ قَدْ شَهَرُوا أَنْفُسَهُمْ بِالشَّرِّ لَا يُعْرَفُونَ إِلَّا بِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَهَلْ فِي بِلَادِكَ قَوْمٌ يَجْتَرِحُونَ السَّيِّئَاتِ وَ يَكْتَسِبُونَ الْحَسَنَاتِ قَالَ نَعَمْ قَالَ تِلْكَ خِيَارُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله النُّمْرُقَةُ الْوُسْطَي يَرْجِعُ إِلَيْهِمُ الْغَالِي وَ يَنْتَهِي إِلَيْهِمُ الْمُقَصِّرُ(1).
لعل المراد بالفرقة الأولي قوم من أرباب البدع و المراءين شهروا أنفسهم بالخير فلذا فضل عليهم الفرقة الأخيرة أو المراد أن تلك أيضا من الخيار.
كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْإِيمَانُ فِي عَشَرَةٍ الْمَعْرِفَةِ وَ الطَّاعَةِ وَ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلِ وَ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الصَّبْرِ وَ الْيَقِينِ وَ الرِّضَا وَ التَّسْلِيمِ فَأَيَّهَا فَقَدَ صَاحِبُهُ بَطَلَ نِظَامُهُ.
البقرة: قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلي وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي(2)
الأنفال: وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً(3)
التوبة: وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ
امالی شیخ طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: یکی از اشراف عرب نزد علی علیه السلام آمد، امیر مؤمنان علیه السلام به او فرمود: آیا در سرزمین تو مردمانی هستند که خویشتن را با نیکی شهره ساختهاند و جز با آن شناخته نمیشوند؟ گفت: بله. امام علیه السلام فرمود: آیا در سرزمین تو مردمانی هستند که خویشتن را با نیکی شهره ساختهاند و جز با آن شناخته نمیشوند؟ گفت: بله. فرمود: پس آیا در سرزمین تو کسانی هستند که گناهانی مرتکب میشوند و نیکیهایی نیز انجام میدهند؟ گفت: بله. امام فرمود: آنان برترینهای امت محمد صلی الله علیه و آله هستند، میزان حد میانه هستند که کسان که پیشتر از آنها در حرکتند باید به آنها بازگردند و کسانی هم که بازماندهاند باید خود را به ایشان برسانند.(4)
شاید منظور از گروه اول، گروهی از صاحبان بدعتها و ریاکارانی هستند که خویشتن را با نیکی شهره ساختهاند. به همین دلیل گروه آخر از آنان برتر میباشند. یا به این معنا که آنان نیز از بندگان نیک هستند.
کنز الکراجکی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ایمان در ده چیز است: شناخت و فرمانبرداری و علم و عمل و ورع و اجتهاد و صبر و یقین و رضا و تسلیم. پس اگر صاحب آن یکی از آنها را از دست دهد، نظام ایمان او از بین میرود .
{گفت: آیا ایمان نداری؟ گفت: چرا، اما میخواهم قلبم اطمینان یابد.}
{و هنگامی که آیات او برایشان تلاوت شود بر ایمان آنها افزوده میشود.}
{و هنگامی که سورهای نازل میشود برخی از آنان میگویند: این سوره ایمان کدام یک از شما را افزون میکند؟ اما کسانی که ایمان آوردهاند بر ایمانشان افزوده میشود و آنان خشنود هستند. و اما کسانی که در دلهایشان بیماری وجود دارد پلیدی بر پلیدیهایشان افزوده شده و در حالی که کافر هستند از دنیا میروند.}
فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَي رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ(1)
الكهف: إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُديً وَ رَبَطْنا عَلي قُلُوبِهِمْ(2)
الأحزاب: وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَ تَسْلِيماً(3)
الفتح: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ(4)
المجادلة: لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ(5)
قوله تعالي قالَ بَلي وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي أقول يدل علي أن الإيمان و اليقين قابلان للشدة و الضعف قال الطبرسي رحمه الله أي بلي أنا مؤمن و لكن سألت ذاك لأزداد يقينا إلي يقيني و قيل لأعاين ذلك و يسكن قلبي إلي علم العيان بعد علم الاستدلال و قيل ليطمئن قلبي بأنك قد أجبت مسألتي و اتخذتني خليلا كما وعدتني(6).
و قال في قوله تعالي وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً معناه و إذا قرئ عليهم القرآن زادتهم آياته تبصرة و يقينا علي يقين و قيل زادتهم تصديقا مع تصديقهم بما أنزل إليهم قبل ذلك عن ابن عباس و المعني أنهم يصدقون بالأولي و الثانية و الثالثة و كلما يأتي من عند الله فيزداد تصديقهم(7).
و قال القاضي زادتهم إيمانا لزيادة المؤمن به أو لاطمينان النفس و رسوخ اليقين بتظاهر الأدلة أو بالعمل بموجبها و هو قول من قال الإيمان يزيد بالطاعة
{آنان جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم. و دلهایشان را استوار ساختیم.} - وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ما زادَهُمْ إِلَّا إِیماناً وَ تَسْلِیماً.(9)
{و هنگامی که مؤمنان گروهها را دیدند گفتند: این همان چیزی است که خداوند و پیامبرش به ما وعده دادند، و خدا و پیامبرش راست گفتند. و چیزی جز ایمان و تسلیم بر آنان افزوده نشد.}
{او همان کسی است که آرامش را در دلهای مؤمنان فروفرستاد تا ایمانی بر ایمانشان افزوده شود.}
{هیچ گروهی را که به خدا و روز قیامت ایمان دارند نمییابی که با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند، هرچند که آنها پدران یا فرزندانشان یا برادرانشان و یا خاندان آنها باشند. آنان کسانی هستند که خداوند ایمان را بر دلهایشان نوشته و ایشان را با روحی از جانب خود تقویت نموده است.}
فرموده خداوند: گفت: «بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبی» میگویم: دلیل بر این است که ایمان و یقین قابل تقویت و تضعیف هستند. طبرسی رحمه الله گفته است: یعنی بله، ایمان دارم اما این درخواست را نمودم تا یقینی بر یقینم افزوده شود. و گفته شده: به این دلیل که با چشم خویش آن را ببینم و قلبم با علم از روی مشاهده، پس از علم استدلالی آرامش یابد. و نیز گفته شده: یعنی قلبم آرامش پیدا کند که درخواستم را پاسخ دادهای و چنان که به من وعده داده بودی، مرا خلیل قرار دادی.(12)
و درباره فرموده خداوند متعال که «وَ إِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إیمانا» فرمود: معنای آن چنین است که هنگامی که قرآن برای آنها خوانده میشود، آیات آن باعث افزایش بینش و یقین بر یقین آنها خواهد شد. و گفته شده: یعنی با آنچه پیش از آن بر ایشان نازل شده بود تصدیقی بر تصدیق آنها افزوده خواهد شد که از ابن عباس است، و معنای آن چنین است که آنها اولی و دومی و سومی و هر آنچه را که از جانب خداوند میآید تصدیق میکنند و بر باور آنان افزوده میشود.(13)
و قاضی گفته است: ایمان آنان به سبب افزونی چیزی که بدان ایمان دارند، افزوده میشود. و یا به سبب اطمینان روح و نفوذ یقین با آشکار شدن دلیلها یا با عمل به لوازم آن. و این سخن کسانی است که معتقدند ایمان با فرمانبرداری افزوده میشود
و ينقص بالمعصية بناء علي أن العمل داخل فيه(1).
قوله تعالي فَمِنْهُمْ قال الطبرسي رحمه الله(2)أي من المنافقين مَنْ يَقُولُ علي وجه الإنكار أي يقول بعضهم لبعض أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ السورة إِيماناً و قيل معناه يقول المنافقون للمؤمنين الذين في إيمانهم ضعف أيكم زادته هذه السورة إيمانا أي يقينا و بصيرة فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً قال القاضي بزيادة العلم الحاصل من تدبر السورة و انضمام الإيمان بها و بما فيها إلي إيمانهم وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ بنزولها لأنه سبب لزيادة كمالهم و ارتفاع درجاتهم فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَي رِجْسِهِمْ أي كفرا بها مضموما إلي كفرهم بغيرها وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ أي استحكم ذلك فيهم حتي ماتوا عليه(3).
وَ زِدْناهُمْ هُديً في المجمع أي بصيرة في الدين و رغبة في الثبات عليه بالألطاف المقوية لدواعيهم إلي الإيمان وَ رَبَطْنا عَلي قُلُوبِهِمْ أي شددنا عليها بالألطاف و الخواطر المقوية للإيمان حتي وطنوا أنفسهم علي إظهار الحق و الثبات علي الدين و الصبر علي المشاق و مفارقة الوطن(4).
وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ أي و لما عاين المصدقون بالله و رسوله الجماعة الذين تحزبت علي قتال النبي صلي الله عليه و آله مع كثرتهم قالُوا إلخ فيه قولان.
أحدهما أن النبي صلي الله عليه و آله كان قد أخبرهم أنه يتظاهر عليهم الأحزاب و يقاتلونهم و وعدهم الظفر بهم فلما رأوهم تبين لهم مصداق قوله و كان ذلك معجزا له وَ ما زادَهُمْ مشاهدة عدوهم إِلَّا إِيماناً أي تصديقا بالله و رسوله وَ تَسْلِيماً لأمره و الآخر أن الله وعدهم بقوله أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا إلي قوله إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ ما سيكون من الشدة التي تلحقهم من
و با نافرمانی کاسته میشود. بر این اساس که عمل در آن دخالت دارد.(5)
فرموده خداوند متعال که «فمنهم» طبرسی رحمه الله گفته است:(6)یعنی از منافقان، «من یقول» بر سبیل انکار، یعنی برخی از آنان به برخی دیگر میگویند: «أیکم زادته هذه» سوره «إیمانا» و گفته شده: معنای آن چنین است که منافقان به مؤمنانی که ایمانشان ضعیف است میگویند: این سوره بر ایمان کدامیک از شما افزوده است؟ یعنی بر یقین و بینش شما افزوده است؟ «فَأَمَّا الَّذینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إیماناً» قاضی گفته است: با افزوده شدن بر علمی که از اندیشیدن در سوره پدید آمده و پیوستن ایمان به آن و آنچه در آن است بر ایمان گذشته ایشان، «و هم یستبشرون» از نازل شدن آن، چرا که باعث افزوده شدن کمال آنها و بالا رفتن درجاتشان است. «فزادتهم رجسا الی رجسهم» یعنی کفری بر کفر گذشته آنها افزوده میشود. «و ماتوا و هم کافرون» یعنی کفرشان مستحکم میشود تا اینکه در آن حال از دنیا میروند.(7)
«و زدناهم هدیً» در مجمع آمده: یعنی بینش در دین و رغبت به پایداری در آن با الطافی که فراخواندن به ایمان را تقویت گرداند. «و ربطنا علی قلوبهم» یعنی آنها را با الطاف و اندیشههای تقویتکننده ایمان محکم ساختیم تا اینکه نفس خود را بر اظهار حق مهیا کنند و در دین پایداری ورزند و بر سختیها و دوری از وطن شکیبایی کنند.(8)
«و لمّا رأی المؤمنون الاحزاب»، یعنی هنگامی که تصدیق کنندگان خداوند و پیامبرش، کسانی را که برای جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله تشکیل گروه داده بودند، با فراوانی تعدادشان دیدند. «قالوا» تا پایان آن، دو نظر درباره آن وجود دارد: اول اینکه پیامبر صلی الله علیه وآله به آنان خبر داده بود که احزاب علیه آنان قیام کرده و وارد جنگ میشوند و وعده پیروزی به آنها داده بود. پس هنگامی که آنان را دیدند مصداق سخن او بر ایشان روشن شد، و این معجزهای از ایشان بود. «و ما زادهم» مشاهده دشمنان آنها، «الا ایمانا» یعنی تصدیق به خداوند و پیامبر او، «و تسلیما» برای دستور او. و نظر دوم اینکه خداوند به آنان وعده داده و فرموده است: «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذینَ خَلَوْا» تا جایی که فرمود: «ان نصر الله قریب» آنچه از سختیهایی که از
عدوهم فلما رأوا الأحزاب قالوا هذه المقالة(1).
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ هي أن يفعل الله بهم اللطف الذي يحصل لهم عنده من البصيرة بالحق ما تسكن إليه نفوسهم و ذلك بكثرة ما ينصب لهم من الأدلة الدالة عليه فهذه النعمة التامة للمؤمنين خاصة و أما غيرهم فتضطرب نفوسهم لأول عارض من شبهة ترد عليهم إذ لا يجدون برد اليقين و روح الطمأنينة في قلوبهم و قيل هي النصرة للمؤمنين لتسكن بذلك قلوبهم و يثبتوا في القتال و قيل هي ما أسكن قلوبهم من التعظيم لله و لرسوله لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ أي يقينا إلي يقينهم بما يرون من الفتوح و علو كلمة الإسلام علي وفق ما وعدوا و قيل ليزدادوا تصديقا بشرائع الإسلام و هو أنهم كلما أمروا بشيء من الشرائع صدقوا به و ذلك بالسكينة التي أنزلها الله في قلوبهم عن ابن عباس و المعني ليزدادوا معارف علي المعرفة الحاصلة عندهم(2).
أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ أي ثبته في قلوبهم بما فعل بهم من الألطاف فصار كالمكتوب و قيل كتب في قلوبهم علامة الإيمان و معني ذلك أنها سمة لمن شاهدهم من الملائكة علي أنهم مؤمنون وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ أي قواهم بنور الإيمان و قيل قواهم بنور الحجج و البرهان حتي اهتدوا للحق و عملوا به و قيل قواهم بالقرآن الذي هو حياة للقلوب من الجهل و قيل أيدهم بجبرئيل في كثير من المواطن ينصرهم و يدفع عنهم(3).
سيأتي في الأخبار أن السكينة هي الإيمان و معني روح الإيمان.
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ لِلْقَلْبِ أُذُنَيْنِ رُوحُ الْإِيمَانِ يُسَارُّهُ بِالْخَيْرِ وَ الشَّيْطَانُ يُسَارُّهُ بِالشَّرِّ فَأَيُّهُمَا ظَهَرَ عَلَي صَاحِبِهِ غَلَبَهُ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِذَا زَنَي الرَّجُلُ أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْهُ رُوحَ الْإِيمَانِ
دشمنان به آنها میرسد. پس هنگامی که احزاب را دیدند، این سخن را گفتند.(4)
«هو الذی انزل السکینة» و چنان است که خداوند با شناخت حق که برای آنها حاصل شده، به آنان لطف نموده تا دلهایشان آرام بگیرد. و آن به وسیله دلایل فراوانی است که برای آنها برپاداشته و به سوی او رهنمون میشوند. پس این نعمت کاملی برای مؤمنان خاص میباشد. اما دیگران با برخورد اولین شبههای که به آنان میرسد، دلهایشان ناآرام میگردد. چرا که نسیم یقین و روح طمأنینه را در دلهای خود ندارند. و گفته شده: این یاری برای مؤمنان است تا دلهایشان با آن آرام گیرد و در جنگ ثابتقدم شوند. و گفته شده: این عبارت است از آرامشی که با بزرگداشت خدا و پیامبرش در دلهای آنان به وجود آمده است. «لیزدادوا ایمانا مع ایمانهم» یعنی یقینی بر یقینشان، با دیدن پیروزیها و بلند مرتبه شدن اسلام، موافق با وعدهای که به آنان داده شده بود. و گفته شده: تا باورشان نسبت به شریعت اسلام افزوده گردد، چرا که هرگاه دستوری از شریعت به آنها داده میشد، آن را میپذیرفتند و این خود به کمک آرامشی است که خداوند در دلهایشان قرار داده است. از ابن عباس نقل شده است. و معنای آن چنین است که معارفی بر شناختی که پیش از این برایشان حاصل شده بود، افزوده گردد.(5)
«اولئک کتب فی قلوبهم الایمان» یعنی با الطافی که نسبت به آنها داشته، ایمان را در دلهایشان استوار گردانده است، بنابراین مانند نوشتهای شده است. و گفته شده: نشانه ایمان در دلهایشان نوشته شده است. و معنای آن چنین است که آن نشانهای برای فرشتگانی است که آنان را مشاهده میکنند که نشان میدهد آنها مؤمن میباشند. «و ایدهم بروح منه» یعنی با نور ایمان به آنها نیرو بخشید، و گفته شده: با نور حجت و برهان آنان را نیرومند ساخته تا آنکه به سوی حق هدایت شدند و به آن عمل کردند. و گفته شده: آنها را با قرآن که حیات دلها از نادانی است، نیرومند گردانید. و گفته شده: در بسیاری جایگاهها آنان را به وسیله جبرئیل تقویت کرد که او آنان را یاری نموده و از ایشان دفاع میکرد.(6)
در احادیث خواهد آمد که آرامش همان ایمان است، و معنای روح ایمان است .
قرب الإسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا قلب دو گوش دارد، روح ایمان که او را مخفیانه به سوی نیکی رهنمون میشود و شیطان که او را پنهانی به سوی بدیها میکشاند. پس هر کدام از این دو که برای صاحب خویش آشکار گردد، بر او چیره خواهد شد. و امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که شخص مرتکب زنا میشود خداوند روح ایمان را از او خارج میکند،
فَقُلْنَا الرُّوحُ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لَا يَزْنِي الزَّانِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَسْرِقُ السَّارِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ إِنَّمَا أَعْنِي مَا دَامَ عَلَي بَطْنِهَا فَإِذَا تَوَضَّأَ وَ تَابَ كَانَ فِي حَالٍ غَيْرِ ذَلِكَ(1).
فإذا توضأ أي تطهر و اغتسل.
فس، [تفسير القمي]: وَ يَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُديً رَدٌّ عَلَي مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَزِيدُ وَ لَا يَنْقُصُ(2).
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ دَاوُدَ الْغَنَوِيِّ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ نَاساً زَعَمُوا أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَزْنِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَسْرِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَأْكُلُ الرِّبَا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَسْفِكُ الدَّمَ الْحَرَامَ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَقَدْ ثَقُلَ عَلَيَّ هَذَا وَ حَرِجَ مِنْهُ صَدْرِي حِينَ أَزْعُمُ أَنَّ هَذَا الْعَبْدَ يُصَلِّي صَلَاتِي وَ يَدْعُو دُعَائِي وَ يُنَاكِحُنِي وَ أُنَاكِحُهُ وَ يُوَارِثُنِي وَ أُوَارِثُهُ وَ قَدْ خَرَجَ مِنَ الْإِيمَانِ مِنْ أَجْلِ ذَنْبٍ يَسِيرٍ أَصَابَهُ !
فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صلوات الله عليه صَدَقْتَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ وَ الدَّلِيلُ عَلَيْهِ كِتَابُ اللَّهِ خَلَقَ اللَّهُ النَّاسَ عَلَي ثَلَاثِ طَبَقَاتٍ وَ أَنْزَلَهُمْ ثَلَاثَ مَنَازِلَ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْكِتَابِ أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ السَّابِقُونَ(3)فَأَمَّا مَا ذَكَرَهُ مِنْ أَمْرِ السَّابِقِينَ فَإِنَّهُمْ أَنْبِيَاءُ مُرْسَلُونَ وَ غَيْرُ مُرْسَلِينَ جَعَلَ اللَّهُ فِيهِمْ خَمْسَةَ أَرْوَاحٍ رُوحَ الْقُدُسِ وَ رُوحَ الْإِيمَانِ وَ رُوحَ الْقُوَّةِ وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ وَ رُوحَ الْبَدَنِ فَبِرُوحِ الْقُدُسِ بُعِثُوا أَنْبِيَاءَ مُرْسَلِينَ وَ غَيْرَ مُرْسَلِينَ وَ بِهَا عَلِمُوا الْأَشْيَاءَ وَ بِرُوحِ الْإِيمَانِ عَبَدُوا اللَّهَ وَ لَمْ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِرُوحِ الْقُوَّةِ جَاهَدُوا عَدُوَّهُمْ وَ عَالَجُوا مَعَاشَهُمْ وَ بِرُوحِ الشَّهْوَةِ أَصَابُوا لَذِيذَ الطَّعَامِ وَ نَكَحُوا الْحَلَالَ مِنْ شَبَابِ النِّسَاءِ وَ بِرُوحِ الْبَدَنِ دَبُّوا وَ دَرَجُوا.
پس ما پرسیدیم: همان روحی که خداوند تبارک و تعالی درباره آن فرموده: {و آنها را با روحی از سوی خود تقویت میکن}»؟ فرمود: بله. و امام صادق علیه السلام فرمود: زناکار در هنگامی که مرتکب این گناه میشود مؤمن نیست، و دزد به هنگام دزدی مؤمن نیست. و منظور من تنها این است که تا زمانی که در آن حالت است مؤمن نیست. اما اگر وضو گرفته و توبه کند حال او دیگرگونه خواهد بود.(4)
«هنگامی که وضو بگیرد» یعنی خود را پاک کرده و غسل نماید.
تفسیر قمی: «وَ یَزیدُ اللَّهُ الَّذینَ اهْتَدَوْا هُدی» پاسخی است برای کسانی که میپندارند ایمان افزوده یا کاسته نمیشود.(5)
الکافی: اصبغ بن نباته گوید: مردی نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آمد و گفت: ای امیرالمؤمنین، عده ای پنداشتهاند که بنده در حال ایمان زنا نمیکند و دزدی نمیکند و شراب نمیخورد و ربا خواری نمیکند و خون حرام نمیریزد. این عقیده بر من گران آمده و دلم از آن به تنگ میآید وقتی که فکر میکنم که بندهای که همچون من نماز میخواند و همچون من دعا میکند و از من زن میگیرد و من از او زن میگیرم و از من ارث میبرد و من از او ارث میبرم، به خاطر یک گناه اندک از ایمان بیرون رفته است. امیرالمؤمنین علیه السلام به او فرمود: راست میگویی. از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم - و کتاب خدا هم دلیل بر آن است - که فرمود: خداوند عزوجل مردم را سه طبقه آفرید و در سه مرتبه قرارشان داد. و این همان است که خداوند عزوجل در کتاب خود فرمود: {یاران دست راست} و {یاران چپ} و {و سبقتگیرندگان}(6)
اشاره دارد به آیاتی که در سوره واقعه آمده است.
اما آنچه درباره سبقت گیرندگان بیان نموده این است که آنان انبیای مرسل و غیر مرسل هستند که خداوند در وجود آنان پنج روح قرار داد: روح القدس و روح ایمان و روح نیرو و روح شهوت و روح بدن. انبیای مرسل و غیر مرسل با روح القدس مبعوث شدند و در مورد چیزها آگاهی پیدا کردند. و با روح ایمان خداوند را پرستش نموده و چیزی را شریک او قرار ندادند. و با روح نیرو با دشمنانشان جهاد کردند و زندگیشان را اراده کردند. و با روح شهوت از غذای لذیذ بهره مند شدند و با زنان جوان حلال ازدواج کردند. و با روح بدن در روی زمین به حرکت درآمده و راه رفتند.
فَهَؤُلَاءِ مَغْفُورٌ لَهُمْ مَصْفُوحٌ عَنْ ذُنُوبِهِمْ ثُمَّ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ(1)ثُمَّ قَالَ فِي جَمَاعَتِهِمْ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ يَقُولُ أَكْرَمَهُمْ بِهَا فَفَضَّلَهُمْ عَلَي مَنْ سِوَاهُمْ فَهَؤُلَاءِ مَغْفُورٌ لَهُمْ مَصْفُوحٌ عَنْ ذُنُوبِهِمْ .
ثُمَّ ذَكَرَ أَصْحَابَ الْمَيْمَنَةِ وَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً بِأَعْيَانِهِمْ جَعَلَ اللَّهُ فِيهِمْ أَرْبَعَةَ أَرْوَاحٍ رُوحَ الْإِيمَانِ وَ رُوحَ الْقُوَّةِ وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ وَ رُوحَ الْبَدَنِ فَلَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَسْتَكْمِلُ هَذِهِ الْأَرْوَاحَ الْأَرْبَعَةَ حَتَّي يَأْتِيَ عَلَيْهِ حَالاتٌ .
فَقَالَ الرَّجُلُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا هَذِهِ الْحَالاتُ فَقَالَ أَمَّا أَوَّلُهُنَّ فَهُوَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلي أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً(2)فَهَذَا يَنْتَقِصُ مِنْهُ جَمِيعُ الْأَرْوَاحِ وَ لَيْسَ بِالَّذِي يَخْرُجُ مِنْ دِينِ اللَّهِ لِأَنَّ الْفَاعِلَ بِهِ رَدَّهُ إِلَي أَرْذَلِ الْعُمُرِ فَهُوَ لَا يَعْرِفُ لِلصَّلَاةِ وَقْتاً وَ لَا يَسْتَطِيعُ التَّهَجُّدَ بِاللَّيْلِ وَ لَا بِالنَّهَارِ وَ لَا الْقِيَامَ فِي الصَّفِّ مَعَ النَّاسِ فَهَذَا نُقْصَانٌ مِنْ رُوحِ الْإِيمَانِ وَ لَيْسَ يَضُرُّهُ شَيْئاً وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَقِصُ مِنْهُ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ لَا يَسْتَطِيعُ جِهَادَ عَدُوِّهِ وَ لَا يَسْتَطِيعُ طَلَبَ الْمَعِيشَةِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَقِصُ مِنْهُ رُوحُ الشَّهْوَةِ فَلَوْ مَرَّتْ بِهِ أَصْبَحُ بَنَاتِ آدَمَ لَمْ يَحِنَّ إِلَيْهَا وَ لَمْ يَقُمْ وَ تَبْقَي رُوحُ الْبَدَنِ فِيهِ فَهُوَ يَدِبُّ وَ يَدْرُجُ حَتَّي يَأْتِيَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ فَهَذَا بِحَالٍ خَيْرٍ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ الْفَاعِلُ بِهِ وَ قَدْ يَأْتِي عَلَيْهِ حَالاتٌ فِي قُوَّتِهِ وَ شَبَابِهِ فَيَهُمُّ بِالْخَطِيئَةِ فَيُشَجِّعُهُ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ يُزَيِّنُ لَهُ رُوحُ الشَّهْوَةِ وَ تَقُودُهُ رُوحُ الْبَدَنِ حَتَّي تُوقِعَهُ فِي الْخَطِيئَةِ فَإِذَا لَامَسَهَا نَقَصَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ تَفَصَّي مِنْهُ فَلَيْسَ يَعُودُ فِيهِ حَتَّي يَتُوبَ فَإِذَا تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ إِنْ عَادَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ نَارَ جَهَنَّمَ .
فَأَمَّا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ فَهُمُ الْيَهُودُ وَ النَّصَارَي يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ(3)يَعْرِفُونَ مُحَمَّداً وَ الْوَلَايَةَ فِي التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ
پس اینان مورد بخشش خداوند هستند و گناهانشان آمرزیده شده است. خداوند عز و جل فرموده است: {برخی از آن پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم. از آنان کسی بود که خدا با او سخن گفت و درجات بعضی از آنان را بالا برد؛ و به عیسی پسر مریم دلایل آشکار دادیم، و او را به وسیله روح القدس تقویت کردیم}(4)
بقره / 253
سپس خداوند درباره همه آنان فرمود: {و آنان را با روحی از جانب خود تقویت نمود.} یعنی آنان را به وسیله این روح گرامی داشت و بر دیگران برتری داد. پس اینان مورد بخشش خداوند قرار گرفته و گناهانشان آمرزیده شده است. سپس از اصحاب {دست راست} سخن میگوید که آنان مؤمنان واقعی هستند و خداوند چهار روح در وجود آنان قرار داده است: روح ایمان و روح نیرو و روح شهوت و روح بدن. پس بنده تا زمانی که حالاتی بر او عارض نگشته همچنان این چهار روح را به طور کامل با خود دارد. آن مرد پرسید: ای امیرالمؤمنین، این حالات چیست؟ فرمود: اولین آنها آن است که خداوند عز و جل درباره آن فرمود: {و برخی از شما به غایت پیری میرسد به گونهای که پس از دانستن چیزی نمیداند}(5)
نحل /70
و این کسی است که همه روحها از او کاسته میشود ولی از دین خداوند خارج نمیگردد زیرا خداوند او را به غایت پیری رسانده است که نه وقت نماز را میشناسد و نه توان عبادت در شب و روز را دارد و نه میتواند در کنار مردم به صف [نماز جماعت] بایستد. این کاهش روح ایمان است ولی ضرری به حال او ندارد. و از برخی دیگر روح نیرو کاسته می شود که نمیتواند با دشمنش جهاد کرده و یا در پی روزی برود. و از برخی دیگر روح شهوت کاسته می شود که اگر زیباترین دختران آدم هم از کنارش بگذرد تمایلی به او نکرده و از جایش برنمیخیزد. و تنها روح بدن در وجود او باقی میماند و تا رسیدن ملک الموت حرکت نموده و میجنبد. و این حالت برایش بهتر است زیرا خداوند عز و جل با او چنین کرده است. و گاهی در زمان توانایی و جوانیاش حالاتی برایش پیش میآید و او قصد گناه میکند و روح نیرو او را تشویق میکند و روح شهوت آن را برایش زیبا جلوه میدهد و روح بدن او را به پیش میراند تا اینکه او را در گناه اندازد. و چون مرتکب گناه شد، از ایمان کاسته شده و ایمان از او جدا میگردد و تا زمانی که توبه نکند باز نمیگردد. و هرگاه توبه کند خداوند توبهاش را میپذیرد. و اگر باز به گناه برگشت، خداوند او را به دوزخ وارد میکند. اما اصحاب {دست چپ} یهود و نصاری هستند که خداوند عز و جل درباره آنان میفرماید: {کسانی که به ایشان کتاب آسمانی دادهایم، همان گونه که پسران خود را میشناسند، او (محمد صلی الله علیه و آله) را میشناسند} یعنی همانگونه که فرزندان خود را در خانههای خود میشناسند، محمد صلی الله علیه و آله و ولایت را در تورات و انجیل میشناسند.
كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ فِي مَنَازِلِهِمْ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ إِنَّكَ الرَّسُولُ إِلَيْهِمْ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ(1)فَلَمَّا جَحَدُوا مَا عَرَفُوا ابْتَلَاهُمْ بِذَلِكَ فَسَلَبَهُمْ رُوحَ الْإِيمَانِ وَ أَسْكَنَ أَبْدَانَهُمْ ثَلَاثَةَ أَرْوَاحٍ رُوحَ الْقُوَّةِ وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ وَ رُوحَ الْبَدَنِ ثُمَّ أَضَافَهُمْ إِلَي الْأَنْعَامِ فَقَالَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ(2)لِأَنَّ الدَّابَّةَ إِنَّمَا تَحْمِلُ بِرُوحِ الْقُوَّةِ وَ تَعْتَلِفُ بِرُوحِ الشَّهْوَةِ وَ تَسِيرُ بِرُوحِ الْبَدَنِ فَقَالَ السَّائِلُ أَحْيَيْتَ قَلْبِي بِإِذْنِ اللَّهِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ(3).
ف(4)، [تحف العقول]: أَتَي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ إِنَّ أُنَاساً يَزْعُمُونَ وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ(5).
ير، [بصائر الدرجات] عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن محمد بن داود عن أبي هارون العبدي عن محمد عن ابن نباتة: مثله(6).
و حرج منه أي ضاق حين أزعم أي أعتقد و أدعي موافقا لدعواهم يصلي صلاتي كأن صلاتي مفعول مطلق للنوع و كذا دعائي و المراد الدعوة إلي الدين أو دعاء الرب و طلب الحاجة منه في الصلاة و غيرها و الأول أنسب و يناكحني أي يعطيني زوجة كبنته و أخته و قيل المفاعلة في تلك الأفعال بمعني الإفعال و يوارثني كأن في الإسناد مجازا أي جعل الله له في ميراثي و لي في ميراثه نصيبا(7)و عد الذنب يسيرا بالنسبة إلي الخلل في العقائد أو اليسير في مقابل الكثير و في البصائر يصلي إلي قبلتي و يدعو دعوتي إلي قوله أخرجه من الإيمان و فيه فقال صدقك أخوك إني سمعت رسول الله صلي الله عليه و آله يقول خلق الله الخلق ثم ذكر الآية بتمامها إلي قوله أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ و علي ما
{و یقینا گروهی از آنان حق را پنهان میدارند در حالی که میدانند حق از جانب پروردگار توست} که تو به سوی آنان فرستاده شدی {پس مبادا از تردیدکنندگان باشی}(8)
پس وقتی چیزی را که میدانستند انکار کردند، خداوند نیز آنان را به آن دچار ساخت و روح ایمان را از آنان بازگرفت و سه روح در وجود آنان باقی گذاشت: روح نیرو و روح شهوت و روح بدن سپس آنان به چهارپایان منتسب نمود و فرمود: {آنان چیزی جز چهارپایان نیستند}(9)
زیرا چهارپا با روح نیرو بار میبرد و با روح شهوت علف می خورد و با روح بدن حرکت میکند. آنگاه پرسشگر به ایشان گفت: ای امیرالمؤمنین، به اذن خداوند قلب مرا زنده نمودی.(10)
در کتاب تحف العقول نیز آمده مردی به نزد امیر المؤمنین علیه السلام آمد و به حضرت عرض کرد: مردمی میپندارند ... و همانند این حدیث را ذکر کرد.(11)
در کتاب بصائر الدرجات نیز با سندی متفاوت این حدیث به همین شکل نقل شده است.(12)
«و حرج منه» یعنی تنگ شد، »حین أزعم» یعنی اعتقاد دارم و ادعایی مانند با ادعای آنها دارم، «یصلی صلاتی» گویا «صلاتی» مفعول مطلق برای نوع میباشد و «دعائی» نیز همینطور است. و منظور دعوت به سوی دین و یا خواندن پروردگار و درخواست حاجت از او در نماز یا غیر آن میباشد. و برداشت اول مناسبتر است. «و یناکحنی» یعنی همسری به من عطا کند، مانند دختر یا خواهرش، و گفته شده مفاعله در این فعلها به معنای انجام است، و «یوارثنی» گویا در اسناد مجاز است، یعنی خداوند در میراث او برای من سهمی قرار داده و او نیز از از میراث من سهم خواهد برد.(13)
و گناه را نسبت به اشکال در عقائد کم اهمیت شمرده است، یا در مقابل گناهان بزرگ آن را کوچک دانسته است. و در بصائر چنین است: «یصلی إلی قبلتی و یدعو دعوتی» تا این جای کلام که: «أخرجه من الإیمان» و در آن چنین است: «فقال صدقک أخوک إنی سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقول خلق الله الخلق» سپس آیه را تا پایان بیان نمود تا آنجا که میفرماید: «أولئک المقربون» و بر اساس آنچه
1) البقرة: 147.
2) الفرقان: 44.
3) الكافي ج 2: 281 و 282.
4) في نسخة الكمبانيّ برمز قرب الإسناد، و هو سهو.
5) تحف العقول: 185.
6) بصائر الدرجات: 449 و 450.
7) و في تحف العقول ط اسلامية: يواريني و اواريه.
8) . بقره / 146 - 147
9) . فرقان / 44
10) . الکافی 2 : 281 - 282
11) . در نسخه کمپانی، به اشتباه قرب الاسناد ذکر شده است.
12) . بصائر الدرجات: 449 - 450
13) . و در تحف العقول چاپ اسلامیة آمده است: یوارینی و اواریه.
في الكافي يمكن أن يقرأ صدقت علي بناء المعلوم المخاطب أي القول الذي ذكرت عنهم صدق و حق أو صدقت في أنهم لا يخرجون من الإيمان رأسا بحيث تنتفي المناكحة و الموارثة و أمثالهما أو في أنهم لا يخرجون بمحض ارتكاب الذنب بل بالإصرار عليه أو المعلوم الغائب و الضمير للناس بتأويل أو المجهول المخاطب أي صدقوك فيما أخبروك.
و الاستدلال بالكتاب إما بالآيات المذكورة أو غيرها من الآيات الدالة علي حصر المؤمن في جماعة موصوفين بصفات مخصوصة و علي الأول كما هو الظاهر الاستدلال بأن الظاهر من التقسيم و ما يأتي بعده أن يكون التقسيم إلي الأنبياء و الأوصياء و إلي المؤمنين و إلي الكافرين و وصف أصحاب اليمين و جزاءهم بأوصاف لا تليق إلا بمن لم يستحق عقوبة و لم يرتكب كبيرة موجبة للنار فلا بد من دخول المصرين علي الكبائر في أصحاب الشمال أو بأنه تعالي ذكر في وصف أصحاب الشمال الذين يُصِرُّونَ عَلَي الْحِنْثِ الْعَظِيمِ(1)فالإصرار علي الذنب العظيم يخرج من الإيمان.
قوله عليه السلام جعل الله فيهم خمسة أرواح أقول الروح يطلق علي النفس الناطقة و علي الروح الحيوانية السارية في البدن و علي خلق عظيم إما من جنس الملائكة أو أعظم منهم كما قال تعالي يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا(2)و الأرواح المذكورة هنا يمكن أن تكون أرواحا مختلفة متباينة بعضها في البدن و بعضها خارجة عنه أو يكون المراد بالجميع النفس الناطقة الإنسانيه باعتبار أعمالها و درجاتها و مراتبها أو أطلقت علي تلك الأحوال و الدرجات كما أنه يطلق عليها النفس الأمارة و اللوامة و المطمئنة و الملهمة بحسب درجاتها و مراتبها في الطاعة و العقل الهيولائي و بالملكة و بالفعل و المستفاد بحسب مراتبها في العلم و المعرفة و يحتمل أن تكون روح القوة و الشهوة و المدرج كلها الروح الحيوانية و روح الإيمان و روح القدس النفس الناطقة
در الکافی است، میتوان «صدقت» را به صیغه معلوم مخاطب خواند، یعنی سخنی که از آنان بیان کردی راست و درست است. یا به این معنی که: راست گفتی که آنان کاملا از ایمان خارج نمیشوند که ازدواج و ارث بردن و مانند آنها، از ایشان از بین برود. یا در این مورد که آنان به محض انجام گناه و بلکه با تکرار آن، از ایمان خارج نمیشوند. و یا در صیغه معلوم غایب خوانده شود. و ضمیر با تأویلی به مردم بر میگردد، یا در صیغه مجهول مخاطب، یعنی در آنچه به تو خبر دادهاند به تو راست گفتهاند.
و استدلال به قرآن، یا به وسیله آیات یاد شده و یا آیات دیگری است که دلیل بر انحصار مؤمن به گروهی با صفات معین است و بر اساس نظر اول، چنان که به نظر میرسد، استدلال به این است که منظور از تقسیم و آنچه پس از آن میآید، یعنی تقسیم به گروه پیامبران و جانشینان و مؤمنان و کافران. و توصیف اصحاب یمین و پاداشهایی که توصیف شده است تنها برای کسانی است که شایسته عذاب نباشند و گناه بزرگی مرتکب نشده باشند که باعث عذاب آتش دوزخ گردد. پس کسانی که بر گناهان بزرگ اصرار داشتهاند، چارهای جز وارد شدن در اصحاب شمال ندارند. یا به این معنی که خداوند ویژگیهای اصحاب شمال را بیان نموده که {کسانی هستند که بر گناه بزرگ اصرار میورزند}(3)
بنابر این تکرار و اصرار بر گناه بزرگ، انسان را از ایمان خارج میکند.
سخن امام علیه السلام که: «جعل الله فیهم خمسة أرواح» میگویم: روح به نفس ناطقه و روح حیوانی که در بدن وجود دارد گفته میشود، و نیز به آفریدگان با عظمت نیز گفته میشود؛ چه از جنس فرشتگان باشد یا بزرگتر از آنان. چنان که خدای متعال میفرماید: {روزی که فرشتگان و روح در صفهایی به پا خیزند}(4)و ارواحی که در اینجا بیان شدهاند، ممکن است روحهای متفاوتی باشند که برخی از آنها در بدن و برخی دیگر در خارج از آن وجود دارند. یا به این معنی که منظور از همه آنان نفس ناطقه انسانی باشد که بر اساس اعمال و درجات و مراتب آن است. و یا به چگونگی و درجات آن گفته میشود؛ همان گونه که بر اساس درجات و مراتب آن در فرمانبرداری و عقل بالقوه و ملکه خرد و عقل بالفعل و عقل مستفاد، به آن نفس اماره و لوامه و مطمئنه و ملهمه نیز گفته میشود. که بر اساس مراتب آن در علم و معرفت میباشد. و ممکن است منظور از روح قدرت و شهوت و همه چیزهایی که از آنها به دست میآید، روح حیوانی باشد و منظور از روح ایمان و روح القدس نفس ناطقه
بحسب كمالاتها أو تكون الأربعة سوي روح القدس مراتب النفس و روح القدس الخلق الأعظم فإن ظاهر أكثر الأخبار مباينة روح القدس للنفس.
و يحتمل أن يكون ارتباط روح القدس متفرعا علي حصول تلك الحالة القدسية للنفس فتطلق روح القدس علي النفس في تلك الحالة و علي تلك الحالة و علي الجوهر القدسي الذي يحصل له الارتباط بالنفس في تلك الحالة كما أن الحكماء يقولون إن النفس بعد تخليها عن الملكات الردية و تحليها بالصفات العلية و كشف الغواشي الهيولانية و نقض العلائق الجسمانية يحصل لها ارتباط خاص بالعقل الفعال كارتباط البدن بالروح فتطالع الأشياء فيها و تفيض المعارف منه عليها آنا فآنا و ساعة فساعة و به يؤولون علم ما يحدث بالليل و النهار و هذا و إن كان مبتنيا علي أصول فاسدة لا نقول بها لكن إنما ذكرناه للتشبيه و التنظير و علم جميع ذلك عند العليم الخبير.
قوله عليه السلام خلق الله الناس علي ثلاث طبقات قيل الخلق بمعني الإيجاد أو التقدير و وجه الحصر أن الناس إما كافر أو مؤمن و المؤمن إما أن تكون له قوة قدسية مقتضية للعصمة أو لم تكن و الأول أصحاب المشأمة و الأخير أصحاب الميمنة و الثاني السابقون و ذلك قول الله إشارة إلي قوله سبحانه في سورة الواقعة وَ كُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ إلي آخر الآيات و قد مر تفسير الآيات في باب درجات الإيمان فإنهم بكسر الهمزة و قد يقرأ بفتحها أي فلأنهم أنبياء كأنه عليه السلام غلب الأنبياء علي الأوصياء لأن الأوصياء في الأمم السابقة كان أكثرهم أو كلهم أنبياء فهذا يشمل الأئمة عليهم السلام.
وَ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: فَالسَّابِقُونَ هُمْ رُسُلُ اللَّهِ وَ خَاصَّةُ اللَّهِ مِنْ خَلْقِهِ(1)و في رواية أخري الأنبياء و الأوصياء و يمكن عطف غير مرسلين
براساس کمالات آن باشد. یا اینکه منظور از چهار روح به جز روح القدس، مراتب نفس بوده و منظور از روح القدس آفریده باعظمت خداوند است. چرا که از ظاهر بیشتر احادیث چنین برمیآید که روح القدس و نفس از هم جدا هستند.
و ممکن است ارتباط روح القدس فرع بر ایجاد حالتی قدسی برای نفس باشد، بنابراین در هنگام پدید آمدن این حال برای نفس، به آن روح القدس گفته میشود، و نیز به این حالت و جوهر قدسی که در آن حالت ارتباط با نفس برای او به وجود میآید نیز گفته میشود. چنان که حکماء میگویند: نفس پس از خالی شدن از صفات ناپسند و آراسته شدن به صفات والا و برداشته شدن پردههای مادی و از بین رفتن دلبستگیهای جسمانی، ارتباط ویژهای با عقل فعال پیدا میکند که مانند ارتباط بدن با روح است. پس چیزها را با آن میبیند و در هر لحظه و هر ساعت معارفی از سوی آن برایش شناخته میشود. و به وسیله آن همه آنچه را در شب و روز پدید میآید تأویل میکنند. و اگر بر پایههای فاسدی به وجود آمده باشد آن را نمیپذیریم، بلکه تنها برای تشبیه و نمونه آوردیم و تنها خداوند از حقیقت آن آگاه است.
کلام امام علیه السلام که: «خلق الله الناس علی ثلاث طبقات» گفته شده «خلق» به معنای ایجاد یا مقدر کردن است. و معنای حصر این است که مردم یا مؤمن هستند و یا کافر، و مؤمن یا دارای نیرویی قدسی است که عصمت را به وجود میآورد و یا چنین نیست. اولین گروه اصحاب مشئمه هستند و دومین گروه سابقون هستند. و «ذلک قول الله» به آیه سوره واقعه اشاره دارد: {و شما سه گروه خواهید بود، پس اصحاب میمنه که تو چه میدانی آنان چه کسانی هستند، و اصحاب مشئمه که تو چه میدانی آنها چه کسانیاند، و پیشتازان سبقت گیرنده که آنها مقربان هستند و در بهشتهای پر نعمت جای دارند. گروهی از امتهای پیشین و عدهای اندکی از امت واپسین.} تا پایان آیات. و تفسیر این آیات در باب درجات ایمان بیان شد. «فإنهم» با کسره همزه میباشد و با فتحه آن نیز خوانده میشود، یعنی: پس به این دلیل که آنان پیامبران هستند. گویا امام پیامبران را بر جانشینان غالب نموده، چرا که در امتهای پیشین جانشینان، پیامبر نیز بودند، پس این امامان علیهم السلام را نیز دربرمیگیرد.
و در حدیث جابر از امام صادق علیه السلام آمده است: سابقون همان پیامبران و بندگان خاص خدا هستند.(2)
و در روایت دیگری پیامبران و جانشینان آنها هستند، و میتوان «غیر مرسلین» را عطف
علي الأنبياء لكنه أبعد و كأن فيه نوع تقية و في البصائر مرسلين و غير مرسلين و في القاموس عالجه علاجا و معالجة زاوله و داواه و قال الشباب الفتاء كالشبيبة و جمع شاب كالشبان و قال دب يدب دبا و دبيبا مشي علي هينته و قال درج دروجا مشي و في الصحاح دب الشيخ مشي مشيا رويدا فهؤلاء مغفور لهم مصفوح عن ذنوبهم و هاتان الفقرتان ليستا في البصائر في شيء من الروايتين في الموضعين(1)و علي ما في الكافي كأن الذنب مؤول بترك الأولي كما مر مرارا أو كنايتان عن عدم صدورها عنهم.
تلك الرسل قال البيضاوي إشارة إلي الجماعة المذكورة قصصها في السورة أو المعلومة للرسول أو جماعة الرسل و اللام للاستغراق فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ بأن خصصناه بمنقبة ليست لغيره مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ و هو موسي و قيل موسي و محمد عليهما السلام كلم موسي ليلة الحيرة و في الطور و محمدا ليلة المعراج حين فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْني و بينهما بون بعيد وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ بأن فضله علي غيره من وجوه متعددة و بمراتب متباعدة و هو محمد صلي الله عليه و آله فإنه خص بالدعوة العامة و الحجج المتكاثرة و المعجزات المستمرة و الآيات المتراقية المتعاقبة بتعاقب الدهر و الفضائل العلمية و العملية الفائتة للحصر و الإبهام لتفخيم شأنه كأنه العلم المتعين لهذا الوصف المستغني عن التعيين و قيل إبراهيم خصصه بالخلة التي هي أعلي المراتب و قيل إدريس لقوله تعالي وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا و قيل أولو العزم من الرسل(2).
وَ آتَيْنا عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ المعجزات الواضحات كإحياء الموتي و إبراء الأكمه و الأبرص و الإخبار بالمغيبات أو الإنجيل وَ أَيَّدْناهُ و قويناه بِرُوحِ الْقُدُسِ بالروح المقدسة كقولك حاتم الجود و رجل صدق أراد به جبرئيل أو روح عيسي و وصفها به لطهارته عن مس الشيطان أو لكرامته علي الله و لذلك
بر انبیاء دانست، اما بعید به نظر میرسد. و گویا در آن نوعی تقیه وجود دارد. و در بصائر آمده: «مرسلین و غیر مرسلین» و در قاموس گفته شده: «عالجه علاجا و معالجة» یعنی آن را برطرف نمود و مداوا کرد، و نیز گفته است: «الشباب» یعنی جوانان، مانند شبیبة، و جمع شاب است، مانند شبان. و گفته است: «دب یدب دبا و دبیبا» یعنی به آرامی راه رفت، و گفته است: «درج دروجا» یعنی راه رفت، و در صحاح گفته شده: «دب الشیخ» یعنی به آهستگی راه رفت، «فهؤلاء مغفور لهم» یعنی گناهانشان بخشیده شده است، و این دو فراز در بصائر در هیچ یک از دو روایتی که بیان کردیم نیامده است. و بر اساس آنچه در الکافی آمده است، گویا منظور از گناه ترک اولی است، چرا که بارها بیان کردهایم یا کنایه از انجام ندادن آن توسط آنهاست.
«تلک الرسل» بیضاوی گفته است: اشاره به گروهی است که داستانهایشان در سوره آمده و یا رسولانی که نزد پیامبر معلومند یا همه پیامبران. و لام برای استغراق است. «فضّلنا بعضهم علی بعض» برخی از آنها را با ویژگیهایی که دیگران ندارند، مخصوص گرداندیم. در میان آنها کسانی هستند که خداوند با آنها سخن گفته است، و او موسی است، و گفته شده: موسی و محمد صلی الله علیه وآله هستند که در لیلة الحیرة و در طور با موسی سخن گفت و در شب معراج نیز با حضرت محمد صلی الله علیه و آله سخن گفته است، هنگامی که فاصله او (با پیامبر) به اندازه فاصله دو کمان یا کمتر بود؛ و میان آن دو فاصله بسیاری بود. «و رفع بعضهم درجات» که او را از جنبههای متعدد و مراتب فراوانی بر دیگران برتری داد و او محمد صلی الله علیه و آله است که با دعوت همگانی و حجتهای فراوان و معجزات پی در پی و نشانههایی که با گذشت روزگار آشکار شده و گسترده میشوند مخصوص گردانده و برتریهای علمی و عملی که از حد شمار خارج است، تا شأن او را بزرگ بدارد. گویا او تنها کسی است که این وصف درخور است و نیازی به تعیین ندارد. و گفته شده او ابراهیم است که با دوستی خداوند مخصوص شده است که آن از برترین درجات است. و گفته شده ادریس است که خداوند درباره او فرمود: {و ما او را به مقام والایی رساندیم.} و گفته شده پیامبران اولوالعزم هستند.(3)
«و آتینا عیسی ابن مریم البینات» معجزات آشکار مانند زنده کردن مردگان و شفا دادن کور مادرزاد و پیس و خبر دادن از نهانخانهها، یا انجیل، «و أیدناه» و او را نیرومند ساختیم، «بروح القدس» با روح مقدس، مانند اینکه گفته میشود: «حاتم جود و مرد راستی»، منظور از آن جبرئیل یا روح عیسی است و به دلیل پاک ماندن آن از دسترسی شیطان یا به دلیل گرامی بودن آن نزد خداوند چنین وصف شده است. و به همین دلیل آن را
أضافها إلي نفسه أو لأنه لم تضمها الأصلاب و الأرحام الطوامث أو الإنجيل أو اسم الله الأعظم الذي كان يحيي به الموتي و خص عيسي عليه السلام بالتعيين لإفراط اليهود و النصاري في تحقيره و تعظيمه و جعل معجزاته سبب تفضيله لأنها آيات واضحة و معجزات عظيمة لم يستجمعها غيره.
ثم قال في جماعتهم ظاهره أن المراد أنه قال ذلك في عموم الأنبياء و الرسل و هو مخالف لظاهر سياق الآيات و المشهور بين المفسرين و الآيات هكذا كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ و قال البيضاوي أُولئِكَ أي الذين لم يوادوهم(1)و أقول يمكن توجيهه بوجوه:
الأول أن يكون أولئك إشارة إلي الرسل في قوله وَ رُسُلِي و هو و إن كان بعيدا لفظا فليس ببعيد معني و لا ينافي ما مر في بعض الأخبار أنه الروح الذي في المؤمنين جميعا و يفارقهم في وقت المعصية لأنهم أكمل المؤمنين و فيهم هذا الروح أيضا علي وجه الكمال و إن كان في سائر المؤمنين صنف منه و هذا غير روح القدس كما مر في الخمسة.
الثاني أن يكون إشارة إلي المؤمنين و ذكره عليه السلام هذه الآية لبيان أنهم أيضا مؤيدون بهذا الروح لأنهم أكمل المؤمنين كما عرفت.
الثالث أن يكون المراد بجماعتهم الجماعة المخصوصين بالرسل من خواص أممهم و أتباعهم و كونه في خواص أتباعهم يستلزم كونه فيهم أيضا و في البصائر في حديث جابر بعد قوله و روح البدن و بين ذلك في كتابه حيث قال تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا الآية و بعدها ثم قال في جميعهم وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ و هذا يأبي عن هذا الحمل بل عن الثاني أيضا إلا بتكلف.
مضاف برای اسم خود قرار داده است. یا به این دلیل که در صلبها و رحمهای آلوده قرار نگرفته است. یا انجیل است، و یا اسم اعظم الهی که با آن مردهها را زنده میگرداند. و به دلیل زیادهروی یهودیان و نصرانیان در تحقیر عیسی علیه السلام، نام او را بیان فرمود تا او را بزرگ گرداند و معجزات را برای برتری بخشیدن به او قرار داد، چرا که آنها نشانههای آشکاری بودند که هیچک از پیامبران جز او آنها را یکجا نداشته است.
«ثم قال فی جماعتهم» به نظر میرسد منظور او چنین است که آن را درباره همه پیامبران و فرستادگان گفته است، و این مخالف ظاهر سیاق آیات است. و در میان مفسران مشهور است، و آیات این گونه هستند: {خداوند نوشته است که همانا من و فرستادگانم پیروز خواهیم بود، به راستی که خداوند نیرومند شکستناپذیر است، هیچ گروهی را نمییابی که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشند در حالی که با دشمنان خدا و پیامبرش دوستی میکنند، هرچند آنان پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندان آنها باشند، آنها کسانی هستند که ایمان در قلبهایشان جای گرفته و او را با روحی از جانب خود نیرومند ساخته است} و بیضاوی گفته است: «أولئک» یعنی کسانی که با آنان دوستی نمیکنند(2)و میگویم میتوان به چند طریق آن را توجیه کرد:
اول اینکه منظور از «أولئک» اشاره به فرستادگان باشد در این آیه: «و رسلی» و این اگرچه از لحاظ لفظ بعید به نظر میرسد اما در معنا بعید نیست، و منافی آنچه که در بعضی احادیث بیان شده نیست، که آن روح همه مؤمنان است که به هنگام معصیت از آنان جدا میشود. چرا که آنها کاملترین مؤمنان هستند و این روح در وجود آنان به کاملترین شکل وجود دارد، هرچند در سایر مؤمنان بخشی از آنان وجود داشته باشد، و این غیر از روح القدس میباشد، چنان که در مورد ارواح پنجگانه بیان شد.
دوم اینکه اشاره به مؤمنان باشد و امام علیه السلام برای بیان اینکه آنان نیز با این روح نیرومند شدهاند، آن را بیان کرده است، چرا که همانگونه که میدانی آنها کاملترین مؤمنان هستند.
سوم اینکه منظور از «جماعتهم» گروهی از خواص امتهای پیامبران و پیروان آنها هستند که به وسیله آنان مخصوص شدهاند، و ویژه بودن آنها در میان امتهای پیامبران، مستلزم همراه بودن آنان با پیامبران نیز میباشد. و در بصائر در حدیث جابر پس از فرموده «و روح البدن» گفته است: و آن را در کتاب خود روشن نموده، در آنجا که فرموده است: «تلک الرسل فضلنا» تا پایان آیه و آیه پس از آن، سپس درباره همه آنها فرمود: «و أیدهم بروح منه» که باعث میشود این معنا را نپذیریم، بلکه معنای دوم را نیز فقط میتوان به سختی پذیرفت .
و هم المؤمنون حقا أي يكون إيمانهم واقعيا و لا يكون باطنهم مخالفا لظاهرهم فيكونون منافقين علي بعض الاحتمالات السابقة أو المراد بهم المؤمنون الذين لا يتركون الفرائض و لا يرتكبون الكبائر إلا اللمم فالذين يفعلون ذلك و لا يتوبون داخلون في أصحاب الشمال لكنه يأبي عنه ما سيأتي من التخصيص بأهل الكتاب و سيأتي القول فيه و قوله بأعيانهم ليس في رواية جابر و كأن المعني بخصوصهم أو بأنفسهم من غير أن يلحق بهم أتباعهم يستكمل هذه الأرواح أي يطلب كمالها و تمامها أو يتصف بها كاملة و في البصائر بهذه الأرواح و في رواية جابر مستكملا بهذه الأرواح و هما أظهر و هما علي بناء المفعول في القاموس استكمله و كمله أتمه و جمله.
إِلي أَرْذَلِ الْعُمُرِ في مجمع البيان أي أدون العمر و أوضعه أي يبقيه حتي يصير إلي حال الهرم و الخرف فيظهر النقصان في جوارحه و حواسه و عقله و روي عن علي عليه السلام أن أرذل العمر خمس و سبعون سنة و روي مثل ذلك عن النبي صلي الله عليه و آله و عن قتادة تسعون سنة لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً أي ليرجع إلي حال الطفولية لنسيان ما كان علمه لأجل الكبر فكأنه لا يعلم شيئا مما كان عليه و قيل ليقل علمه بخلاف ما كان عليه في حال شبابه انتهي(1)و قال البيضاوي و قيل هو خمس و تسعون سنة(2)و أقول في روضة الكافي أنه مائة سنة و قيل الكاف في قوله كما قال الله لبيان أن القريب من أرذل العمر أيضا داخل في المراد و ليس بالذي يخرج من دين الله.
قال بعض المحققين إن قيل قد ثبت أن الإنسان إنما يبعث علي ما مات عليه فإذا مات الكبير علي غير معرفة فكيف يبعث عارفا قلنا لما كان مانعه عن الالتفات إلي معارفه أمرا عارضا و هو اشتغاله بتدبير البدن فلما زال ذلك بالموت برزت له معارفه التي كانت كامنة في ذاته بخلاف من لم يحصل المعرفة أصلا
«و هم المؤمنون حقا» یعنی ایمان آنان حقیقی بوده و باطن آنها مخالف ظاهرشان نیست و آنها براساس برداشتهایی که پیش از این بیان شد، منافق نیستند. یا منظور از آنها مؤمنانی است که واجبات خویش را ترک نکرده و مرتکب گناهان بزرگ نمیشوند جز اینکه گناهان کوچک از آنها سر میزند. پس کسانی که این کار را انجام دهند و از آن توبه نکنند، جزء اصحاب شمال هستند. اما از آنچه درباره اختصاص آن به اهل کتاب در ادامه خواهد آمد، إبا دارد. و «بأعیانهم» در حدیث جابر نیامده است، و گویا معنای آن اختصاص آن امر به خود آنها و در برنداشتن پیروان ایشان است. «یستکمل هذه الأرواح» یعنی درخواست برای کامل شدن، یا اینکه همه این صفات در او پدید میآید. و در بصائر آمده: «بهذه الأرواح» و در روایت جابر «مستکملا بهذه الأرواح» گفته است. و این دو صحیحتر به نظر میرسند. و این دو در صیغه مفعول هستند. در قاموس گفته شده: «استکمله و کمّله» یعنی آن را به پایان رساند و نیکو کرد.
«إلی أرذل العمر» در مجمع البیان یعنی پستترین و فرومایهترین زندگی، یعنی او را زنده میدارد تا آنکه به حال سستی و پیری برسد، سپس نقص و کاستی در بدن و حواس و عقلش آشکار گردد. و از امام علی علیه السلام روایت شده که منظور از «أرذل العمر» هفتاد و پنج سالگی میباشد. و مانند این حدیث از پیامبر نیز روایت شده است. و از قتاده روایت شده که آن نود سالگی است. «لکی لا یعلم بعد علم شیئا» یعنی به دوران کودکی خویش بازگردد تا آنچه را با گذشت دوران زندگی آموخته فراموش کند؛ گویی هیچ یک از چیزهایی را که آموخته است نمیداند. و گفته شده: برای آنکه نادرست بودن عقایدی را که در جوانی داشته بازگو کند. پایان.(3)و بیضاوی گفته است: گفته شده آن نود و پنج سالگی میباشد.(4)
و میگویم
در روضه کافی آمده که منظور از آن صد سالگی است. و گفته شده: «کاف» در سخن امام که: «کما قال الله» برای بیان این است که نزدیکیهای دوره «أرذل العمر» نیز میتواند باشد و او کسی نیست که از دین خداوند خارج شود.
بعضی از محققان گفتهاند اگر گفته شود: همانا ثابت شده که انسان تنها در همان حالی که از دنیا رفته برانگیخته میشود، پس اگر شخص بزرگسالی بدون معرفت از دنیا برود، چگونه عارف برانگیخته میشود؟ میگوییم: به این دلیل که تنها چیزی که مانع از توجه او به معارف بوده است، امری عارضی بوده که همان سرگرم شدن او به امور بدن خویش بوده است. پس هنگامی که این امر با مرگ از بین برود، معارفی که در ذات او نهان بوده است آشکار میشود و این برخلاف کسی است که هیچ معرفتی در او به وجود نیامده
فإنه ليس في ذاته شيء ليبرز له.
لأن الفاعل به رده أي إن الله الفاعل به المدبر لأمره رده أو الرب الفاعل به القوي الأربع و خالقها فيه رده أو فاعل آخر غير نفسه رده و لا تقصير له فيه و الأول أظهر و في البصائر لأن الله الفاعل ذلك به و هو أصوب و لا يستطيع التهجد بالليل و لا بالنهار كأنه استعمل التهجد هنا في مطلق العبادة أو يقدر فعل آخر كقولهم علفتها تبنا و ماء باردا و قيل المراد بالتهجد هنا التيقظ من نوم الغفلة و أصل التهجد مجانبة الهجود في الليل للصلاة و في القاموس الهجود النوم كالتهجد و بالفتح المصلي بالليل و الجمع بالضم و هجد و تهجد استيقظ كهجد ضد و في البصائر و لا الصيام بالنهار و هو أصوب.
و لا القيام في الصف أي لصلاة الجماعة و يحتمل الجهاد و ليس يضره شيئا لأن ترك الأفعال مع القدرة عليها يوجب نقص الإيمان لا مع العذر و لا يوجب نقص ثوابه أيضا لما ورد في الأخبار أنه يكتب له مثل ما كان يعمله في حال شبابه و قوته و صحته و فيهم أي في أصحاب الميمنة أو في أصحاب تلك الحالات من ينتقص منه روح القوة أي هي فقط أو بسبب غير الكبر في السن و منهم يحتمل الوجهين المتقدمين و ثالثا و هو إرجاع الضمير إلي الذين ينتقص منهم روح القوة و علي الوجهين الآخرين كان المراد مع نقص الروح السابقة لقوله و يبقي روح البدن.
لم يحن إليها أي لا يشتاق إليها و لم يقم أي إليها لطلبها و مراودتها و قيل أي لم تقم آلته لها و لا يخفي بعده و في رواية جابر و قد يأتي علي العبد تارات ينقص منه بعض هذه الأربعة و ذلك قول الله تعالي وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلي أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً(1)فينتقص روح القوة و لا يستطيع مجاهدة العدو و لا معالجة المعيشة و ينتقص منه روح الشهوة فلو مرت به أحسن بنات
تا برایش آشکار شود.
«لأن الفاعل به رده» یعنی خداوندی که انجامدهنده و تدبیر کننده کارهای اوست، او را بازگردانده است. یا به این معنی که خداوندی که نیروهای چهارگانه را در او به انجام رسانده و آنها را آفریده است، او را بازگردانده است. یا فاعل دیگری غیر از خود او، بازگردانده و او هیچ کوتاهی در این کار نداشته است. و اولی درستتر به نظر میرسد. و در بصائر گفته شده: زیرا خداوند انجامدهنده آن است. و این صحیحتر است. «و لا یستطیع التهجد باللیل و لا بالنهار» گویا شبزنده داری را در اینجا به معنای مطلق عبادت به کار گرفته است. یا اینکه توانایی انجام کار دیگری را دارند. مانند این سخن ایشان:
با کاه و آب سرد چارپا را پروار گرداندم
و گفته شده: منظور از شبزندهداری در اینجا، بیدار شدن از خواب غفلت است. و ریشه تهجد، پهلو به پهلو شدن در شب برای نماز است. و در قاموس گفته شده: «الهجود» یعنی خواب، مانند تهجد، و با فتحه یعنی کسی که در شب نماز میگزارد. و جمع آن با ضمه است، و «هجد و تهجد» یعنی در شب بیدار شد، مانند هجد و از اضداد میباشد. و در بصائر آمده: «و لا الصیام بالنهار» این درستتر است.
«و لا القیام فی الصف» یعنی برای نماز جماعت، و ممکن است به معنای جهاد باشد. «و لیس یضره شیئا» چرا که ترک انجام کارها با وجود توانایی بر آن، باعث نقص در ایمان میشود، نه با وجود عذر، و در این صورت باعث کاستن پاداش هم نخواهد شد. زیرا در احادیث آمده مانند همان پاداشی را که در حال جوانی و سلامتی برای او نوشته میشده، اکنون نیز دریافت خواهد نمود. «و فیهم» یعنی درباره اصحاب میمنه، یا برای کسانی که این حالات را دارند. «من ینتقص منه روح القوة» یعنی فقط همان است، یا به دلیلی جز کهولت سن میباشد. «و منهم» دو وجه پیشین برای آن ممکن است. و سوم اینکه ضمیر به کسانی بازمیگردد که روح قوت از آنان کاسته میشود. و براساس دو وجه اخیر، یعنی همراه با کاستن روح گذشته او، به دلیل کلام امام علیه السلام که «و یبقی روح البدن».
«لم یحنّ إلیها» یعنی اشتیاقی به آن ندارد. و «لم یقم» یعنی به سوی او برای درخواست و به دست آوردن او، و گفته شده: یعنی برای انجام گناه برنمیخیزد، و نادرستی آن واضح است. و در روایت جابر آمده است: و برای بنده زمانهایی پیش میآید که برخی از این چهار چیز از او کاسته میشود. این همان فرموده خداوند است که: {و برخی از شما به پستترین روزگار زندگی خود بازگردانده میشوند تا پس از آنکه آگاهی داشتهاند، هیچ چیز را ندانند.}(2)پس روح قوت از او گرفته میشود و توانایی جنگ با دشمن و بهبودی بخشیدن به زندگی خود را نخواهد داشت و روح شهوت از او گرفته میشود، تا اینکه اگر زیباترین دختران
بني آدم لم يحن إليها و تبقي فيه روح الإيمان و روح البدن فبروح الإيمان يعبد الله و بروح البدن يدب و يدرج حتي يأتيه ملك الموت إلي آخر الخبر و كأنه أظهر.
فهذا بحال خير أي لا يضره هذا النقص في الأرواح و قيل المعني أنه يسقط عنه بعض التكاليف الشرعية كالجماع في كل أربعة أشهر و القسمة بين النساء و لا يخفي ما فيه في قوته كلمة في للسببية أو للظرفية أي وقت قوته نقص النقص يكون لازما و متعديا و هنا يحتملهما فعلي الأول المعني نقص بعض الإيمان فمن بمعني البعض أو نقص شيء منه فيكون فاعلا و علي الثاني يكون مفعولا و تفصي منه بالفاء أي خرج من الإيمان أو خرج الإيمان منه في القاموس أفصي تخلص من خير أو شر كتفصي و في النهاية يقال تفصيت من الأمر تفصيا إذا خرجت منه و تخلصت و ربما يقرأ بالقاف أي بعد منه و هو تصحيف.
و إن عاد أي من غير توبة علي وجه الإصرار و قيل هو من العادة أدخله الله نار جهنم أي يستحق ذلك و يدخله إن لم يعف عنه لكن يخرجه بعد ذلك إلا أن يصير مستحلا أو تاركا لولاية أهل البيت عليهم السلام و يؤيده أن في البصائر هكذا فإذا مسها انتقص من الإيمان و نقصانه من الإيمان ليس بعائد فيه أبدا أو يتوب فإن تاب و عرف الولاية تاب الله عليه و إن عاد و هو تارك الولاية أدخله الله نار جهنم.
كأنه لم يذكر العود مع الولاية و أبهم ذلك إما لعدم اجتراء الشيعة علي المعصية أو لأن الإصرار يصير سببا لترك الولاية غالبا أو أحيانا.
فهم اليهود و النصاري كأن ذكرهما علي المثال و المراد جميع الكفار و المنكرين للعقائد الإيمانية الذين تمت عليهم الحجة و يؤيده ما في رواية جابر حيث قال و أما ما ذكرت من أصحاب المشأمة فمنهم أهل الكتاب الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ قال البيضاوي يعني علماءهم يَعْرِفُونَهُ الضمير لرسول الله صلي الله عليه و آله
بشر بر او گذر کنند، اشتیاقی به آنان نخواهد داشت. و روح ایمان و روح بدن در او باقی میماند. پس با روح ایمان خداوند را میپرستد و عبادت میکند، و با روح بدن گام برمیدارد تا اینکه فرشته مرگ به سراغ او بیاید. تا پایان حدیث. و این درستتر به نظر میرسد.
«فهذا بحال خیر» یعنی این کاستی ضرری برای او نخواهد داشت، و گفته شده معنای آن چنین است که برخی از تکالیف از عهده او برداشته میشود؛ مانند جماع در هر چهار ماه، و تقسیم کردن شبها برای مضاجعت با زنان، و اشکال آن پوشیده نیست. «فی قوته» کلمه «فی» برای سببیت یا برای ظرفیت است، یعنی هنگام نیرومندیاش. «نقص» نقص میتواند لازم و متعدی باشد. و در اینجا هر دو احتمال وجود دارد. پس براساس احتمال اول، به معنای نقص بخشی از ایمان است، بنابراین «من» به معنای بخشی خواهد بود، یا نقص چیزی از آن، که در این صورت فاعل خواهد بود. و در احتمال دوم، مفعول میباشد. و «تفصی منه» با فاء یعنی از ایمان خارج شد، یا ایمان از وجود او بیرون رفت. و در قاموس آمده: «أفصی» یعنی از خوبی یا بدی رهانیده شد، مانند «تفصی». و در نهایة آمده است: گفته میشود: «تفصیت من الأمر تفصیا» هنگامی که از کاری خلاص شد یا خارج شد، و شاید با قاف هم خوانده شود، یعنی از آن دور شد. و این اشتباه در خواندن است.
«و إن عاد» یعنی بدون توبه، مانند اصرار بر انجام گناه، و گفته شده: از عادت میآید. «أدخله الله نار جهنم» یعنی سزاوار آن است. و اگر بخشیده نشود او را وارد آتش دوزخ میکند، اما پس از آن او را بیرون خواهد آورد. مگر اینکه ولایت اهل بیت علیهمالسلام را نادیده گرفته یا آن را ترک کرده باشد. و در بصائر نیز چنین آمده و آن را تأیید میکند: پس اگر به او برسد، از ایمانش کاسته میشود و این کاستی در ایمان هرگز به او بازنخواهد گشت، مگر اینکه توبه کند. پس اگر توبه کرد و ولایت را نیز شناخت، خداوند توبهاش را میپذیرد و اگر دوباره تکرار کرد و ولایت را نیز ترک کرده باشد، خداوند او را وارد جهنم خواهد نمود.
گویا امام بازگشت را همراه با ولایت ذکر نکرده است. و آن را مبهم گردانده، یا به دلیل جرأت نداشتن شیعیان در انجام گناهان، یا به این دلیل که تکرار گناه در برخی مواقع یا غالب اوقات، باعث ترک ولایت میشود.
«فهم الیهود و النصاری» گویا نام بردن از آنها برای آوردن مثال است. و منظور همه کافران و انکارکنندگان عقاید ایمانی هستند که حجت بر ایشان تمام شده باشد. و حدیث جابر نیز آن را تأیید میکند که فرموده است: و اما کسانی از اصحاب مشئمه که نام بردی، در میان آنها اهل کتاب هستند که کسانی میباشند که به آنها کتاب آسمانی بخشیدیم، بیضاوی گفته است: یعنی علماء آنها، که او را میشناسند ضمیر برای رسول الله صلی الله علیه و آله میباشد.
و إن لم يسبق ذكره لدلالة الكلام عليه و قيل للعلم أو القرآن أو التحويل يعني تحويل القبلة كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ يشهد للأول أي يعرفونه بأوصافه كمعرفتهم أبناءهم و لا يلتبسون عليهم بغيرهم وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ تخصيص لمن عاند و استثناء لمن آمن الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ كلام مستأنف و الْحَقُ إما مبتدأ خبره مِنْ رَبِّكَ و اللام للعهد و الإشارة إلي ما عليه الرسول أو الحق الذي يكتمونه أو للجنس و المعني أن الحق ما ثبت أنه من الله كالذي أنت عليه لا ما لم يثبت كالذي عليه أهل الكتاب و إما خبر مبتدإ محذوف أي هو الحق و مِنْ رَبِّكَ حال أو خبر بعد خبر و قرئ بالنصب علي أنه بدل من الأول أو مفعول يعلمون فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ الشاكين في أنه من ربك أو في كتمانهم الحق عالمين به و ليس المراد به نهي رسول الله صلي الله عليه و آله عن الشك فيه لأنه غير متوقع منه و ليس بقصد و اختيار بل إما تحقيق الأمر و أنه بحيث لا يشك فيه ناظر أو أمر الأمة باكتساب المعارف المزيحة للشك علي الوجه الأبلغ(1).
قوله و الولاية أي يعرفون محمدا بالنبوة و أوصياءهم بالإمامة و الولاية و إنما اكتفي بذكر محمد صلي الله عليه و آله لأن معرفته علي وجه الكمال يستلزم معرفة أوصيائه أو لأنه الأصل و العمدة أنك الرسول إليهم بيان للحق و في البصائر الحق من ربك الرسول من الله إليهم بالحق و الظاهر أن قراءتهم عليهم السلام كان علي النصب ابتلاهم الله بذلك أي بسبب ذلك الجحود و قوله فسلبهم بيان للابتلاء.
يحتمل أن يكون الغرض من ذكر الآية بيان سلب روح الإيمان من هؤلاء بقوله تعالي فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فإن الظاهر أن هذا تعريض لهم بأنهم من الشاكين علي أحد وجهين أحدهما أنه لما جحدوا ما عرفوا سلب الله منهم التوفيق و اللطف فصاروا شاكين و مع الشك لا يبقي الإيمان فسلب منهم روحه لأنه لا يكون مع عدم الإيمان أو سلب منهم أولا الروح المقوي للإيمان
هرچند به خاطر دلالت سخن امام بر آن، پیش از این نام برده نشد. و گفته شده برای علم یا قرآن یا تحویل است، یعنی تحویل قبله. «کما یعرفون أبناءهم» گواهی برای اولی است، یعنی او را با ویژگیهایش چنان میشناختند که فرزندان خود را میشناسند، و آنان را با دیگری اشتباه نمیگیرند. و همان گروهی از آنها که حقیقت را پنهان میکنند، در حالی که از آن آگاهی دارند. تخصیص کسانی است که دشمنی کردند، و استثنا برای کسانی است که ایمان آوردند، «الحق من ربک» سخن تازهای است، و «الحق» یا مبتدأ است که خبر آن «من ربک» میباشد، و لام برای عهد و اشاره به چیزی است که پیامبر آن را داشته است، یا حقی است که آنان پنهان میکردهاند. یا برای جنس است و معنای آن چنین است که: حقیقت چیزی است که ثابت شده از جانب خداست، مانند آنچه برای تو آمده است، نه آنچه ثابت نشده، مانند آنچه اهل کتاب نزد خود دارند. و یا اینکه خبری است که مبتدای آن حذف شده است، یعنی آن حقیقت است. و «من ربک» حال یا خبر پس از خبر میباشد. و با نصب نیز خوانده شده، بر این اساس که بدل از اولی است، یا مفعول «یعلمون» میباشد. «فلا تکونن من الممترین» کسانی که تردید دارند آیا این کتاب از سوی خداوند است، یا در پنهان کردن حقیقت توسط آنها در حالیکه از وجود آن آگاه هستند. و منظور از آن، نهی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از شک در آن نیست. چرا که از ایشان مورد انتظار نیست. و با قصد و اختیار نیز نمیباشد. بلکه یا به معنای تحقق بخشیدن به دستور است، به گونهای که هیچ بینندهای در آن تردید نکند. و یا دستور به امت برای به دست آوردن معارفی است که به شکلی رساتر تردید را از میان بردارد.(2)
کلمه «و الولایة» یعنی از پیامبری حضرت محمد صلی الله علیه و آله و امامت و ولایت جانشینان او نیز آگاه بودند، و تنها نام پیامبر را آورده است زیرا شناخت کامل نسبت به پیامبر، مستلزم شناخت جانشینان ایشان نیز هست. یا به این دلیل که ایشان اصل و مهمترین هستند. «أنک الرسول إلیهم» بیانی از حقیقت است، و در بصائر آمده: «حقیقت از سوی پروردگار توست، پیامبری از جانب خداوند برای آنان آمده راستین است» و ظاهر آن چنین است که ائمه علیهم السلام آن را با نصب میخواندهاند. «ابتلاهم الله بذلک» یعنی به دلیل این مخالفت، و این سخن که «فسلبهم» بیان بلای آنهاست.
ممکن است هدف از بیان این آیه بیان گرفته شدن روح ایمان از این گروه باشد، چرا که خداوند متعال میفرماید: پس از گروه تردید کنندگان نباش. به این ترتیب، به نظر میرسد این تعریضی برای آنهاست که از شک کنندگان بودهاند، بر دو وجه: یکی اینکه هنگامی که آنان با آنچه میشناختند مخالفت نمودند، خداوند لطف و توفیق را از ایشان گرفت و بنابراین آنها از شککنندگان شدند. و ایمان همراه با شک باقی نمیماند. به این ترتیب روح ایمان از آنها گرفته شد، زیرا بدون ایمان آن هم وجود نخواهد داشت. یا اینکه در ابتدا روح تقویتکننده ایمان از بین خواهد رفت
فصاروا شاكين و ثانيهما أنهم لما أنكروا ظاهرا ما عرفوا يقينا نسبهم إلي الامتراء و ألحقهم بالشاكين لأن اليقين إنما يكون إيمانا إذا لم يقارن الإنكار الظاهري فلذا سلبهم الروح الذي هو لازم الإيمان و يؤيده أن في البصائر ابتلاهم الله بذلك الذم و هذان الوجهان مما خطر بالبال في غاية المتانة.
و أسكن أبدانهم تخصيص تلك الأرواح بالأبدان لأن الروحين الآخرين ليسا مما يسكن البدن و إن كانا متعلقين به.
و اعلم أن الروح يذكر و يؤنث و إنما بسطنا الكلام في شرح هذا الخبر لأنه لم يتعرض أحد لإيضاح الدقائق المستنبطة منه.
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ صَبَّاحِ بْنِ سَيَابَةَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقِيلَ لَهُ تَرَي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ قَالَ لَا إِذَا كَانَ عَلَي بَطْنِهَا سُلِبَ الْإِيمَانُ مِنْهُ فَإِذَا قَامَ رُدَّ عَلَيْهِ قَالَ فَإِنَّهُ إِنْ أَرَادَ أَنْ يَعُودَ قَالَ مَا أَكْثَرَ مَنْ يَهُمُّ أَنْ يَعُودَ ثُمَّ لَا يَعُودُ(1).
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا زَنَي الرَّجُلُ فَارَقَهُ رُوحُ الْإِيمَانِ قَالَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ذَلِكَ الَّذِي يُفَارِقُهُ(2).
كا، [الكافي] عن محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد عن ابن فضال: مثله(3)
حاصله أن يفارقه كمال الإيمان و نوره و ما به يترتب عليه آثاره إذ الإيمان و التصديق بدون تأثيره في فعل الطاعات و ترك المناهي كبدن بلا روح و قد عرفت أنه قد يطلق علي ملك موكل بقلب المؤمن يهديه في مقابلة شيطان يغويه و علي نصرة ذلك الملك و لا ريب في أن المؤمن إذا زني فارقه روح الإيمان
و آنها تردید خواهند نمود. دوم اینکه چون آنها چیزی را که به درستی آن یقین داشتند در ظاهر انکار نمودند، به آنها نسبت تردید داده و آنان را در شمار شک کنندگان آورده است. زیرا یقین تنها ایمانی است که با انکار ظاهری همراه نشده باشد. و به همین دلیل روحی را که لازمه وجود ایمان است، از آنها گرفت. و آنچه در بصائر آمده که خداوند آنان را به این سرزنش دچار کرده است، تأییدی برای این مطلب است. و این دو وجه چیزهایی بودند که در نهایت استواری به ذهن میرسند.
«و أسکن أبدانهم» تخصیص آن روحها به بدنهاست. چرا که دو روح اخیر، در بدن ساکن نیستند؛ هرچند به آن مربوط میشوند.
و بدان که روح مذکر و مؤنث دارد، و ما تنها به این دلیل سخن را در شرح این حدیث بسط دادیم که هیچ کس متعرض روشن کردن نکات به دست آمده از آن نشده است.
ثواب الأعمال: صباح بن سیابه میگوید: نزد امام صادق علیه السلام نشسته بودم که کسی از ایشان پرسید: آیا شما زناکار را در هنگام انجام گناه مؤمن میدانید؟ فرمود: نه، اگر او به روی شکم خود افتاده باشد ایمان از او گرفته میشود، پس چون برخاست به او بازگردانده میشود. گفت: اگر او تصمیم به تکرار آن بگیرد چگونه خواهد بود؟ فرمود: چه بسیار کسی که تصمیم به تکرار میگیرد اما تکرار نمیکند.(4)
ثواب الأعمال: ابن بکیر میگوید: از امام باقر علیه السلام درباره فرموده پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم که: «هنگامی که کسی زنا میکند، روح ایمان از او جدا میشود» فرمود: این فرموده خداوند است که: {و آنان را با روحی از جانب خود نیرومند ساخته است،} این همان چیزی است که از او جدا شده است.(5)
کافی: از ابن فضال مانند آن را آورده است.(6)
توضیح: نتیجه آن چنین است که کمال ایمان و نور آن و هرچیزی که آثار آن را در برمیگیرد، از او جدا میشود. چرا که ایمان و تصدیق بدون تأثیرگذاری در انجام دستورات و ترک گناهان، مانند بدنی است که روح در آن وجود ندارد. و پیش از آن دانستی که آن به فرشتهای گفته میشود که قلب مؤمن را بر عهده دارد و برای مقابله با شیطان که او را گمراه میکند، او را هدایت میکند و برای یاری آن فرشته است. و شکی نیست هنگامی که مؤمن زنا میکند روح ایمان به این
بتلك المعاني فإذا فرغ من العمل فإن تاب يعود إليه الروح كاملا و إلا يعود إليه في الجملة و الضمير المجرور في قوله بِرُوحٍ مِنْهُ راجع إلي الله أو إلي الإيمان و الأول أظهر.
ير، [بصائر الدرجات] عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيِّ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَنِ الرُّوحِ قَالَ يَا جَابِرُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ عَلَي ثَلَاثِ طَبَقَاتٍ وَ أَنْزَلَهُمْ ثَلَاثَ مَنَازِلَ وَ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ حَيْثُ قَالَ فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ(1)فَأَمَّا مَا ذَكَرَ مِنَ السَّابِقِينَ فَهُمْ أَنْبِيَاءُ مُرْسَلُونَ وَ غَيْرُ مُرْسَلِينَ جَعَلَ اللَّهُ فِيهِمْ خَمْسَةَ أَرْوَاحٍ رُوحَ الْقُدُسِ وَ رُوحَ الْإِيمَانِ وَ رُوحَ الْقُوَّةِ وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ وَ رُوحَ الْبَدَنِ وَ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ حَيْثُ قَالَ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ(2)ثُمَّ قَالَ فِي جَمِيعِهِمْ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ(3)فَبِرُوحِ الْقُدُسِ بُعِثُوا أَنْبِيَاءَ مُرْسَلِينَ وَ غَيْرَ مُرْسَلِينَ وَ بِرُوحِ الْقُدُسِ عَلِمُوا جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ وَ بِرُوحِ الْإِيمَانِ عَبَدُوا اللَّهَ وَ لَمْ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِرُوحِ الْقُوَّةِ جَاهَدُوا عَدُوَّهُمْ وَ عَالَجُوا مَعَايِشَهُمْ وَ بِرُوحِ الشَّهْوَةِ أَصَابُوا لَذَّةَ الطَّعَامِ وَ نَكَحُوا الْحَلَالَ مِنَ النِّسَاءِ وَ بِرُوحِ الْبَدَنِ يَدِبُّ وَ يَدْرُجُ .
وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ أَصْحَابِ الْمَيْمَنَةِ فَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً جَعَلَ فِيهِمْ أَرْبَعَةَ أَرْوَاحٍ رُوحَ الْإِيمَانِ وَ رُوحَ الْقُوَّةِ وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ وَ رُوحَ الْبَدَنِ وَ لَا يَزَالُ الْعَبْدُ مُسْتَكْمِلًا بِهَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْأَرْبَعَةِ حَتَّي يَهُمَّ بِالْخَطِيئَةِ فَإِذَا هَمَّ بِالْخَطِيئَةِ تَزَيَّنَ لَهُ رُوحُ الشَّهْوَةِ وَ شَجَّعَهُ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ قَادَهُ رُوحُ الْبَدَنِ حَتَّي يُوقِعَهُ فِي
معانی از او جدا میشود، و هنگامی که از گناه فارغ شد، اگر توبه کرد همه آن روح به سویش بازمیگردد، در غیر این صورت بخشی از آن به او بازمیگردد. و ضمیر مجرور در این کلام که: «بروح منه» به الله یا به ایمان بازمیگردد، و اولی درستتر به نظر میرسد.
بصائر الدرجات: جابرمی گوید: از امام باقر علیه السلام درباره روح سؤال کردم، فرمود: ای جابر، همانا خداوند آفریدگان را در سه گروه آفرید و آنها را در سه منزل جای داد و آنها را در کتاب خود بیان فرموده آنجا که آمده است: {پس اصحاب میمنه، چه میدانی اصحاب میمنه چه کسانی هستند، و اصحاب مشئمه، که تو چه میدانی آنها چه کسانی هستند. و پیشتازان سبقت گیرنده که آنها مقربان هستند.}(4)
پس آنچه درباره پیشتازان نام برده، پیامبران فرستاده شده و پیامبرانی هستند که مبعوث نشدند. خداوند پنج روح را درون آنها قرار داد: روح القدس و روح ایمان و روح قوت و روح شهوت و روح بدن، و آن را نیز در کتاب خود بیان کرده و فرموده: {برخی از آن فرستادگان را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم، کسانی از آنها هستند که خداوند با ایشان سخن گفته است، و بعضی دیگر را درجاتی بالا برد، و به عیسی بن مریم نشانههای آشکار دادیم و او را با روح القدس نیرومند گرداندیم.}(5)سپس درباره همه آنها فرمود: {و آنان را با روحی از جانب خود مورد تأیید قرار دادیم.}(6)پس با روح القدس پیامبران فرستاده شده و غیر مرسل را برانگیخت، و با روح القدس همه چیز را آموختند، و با روح ایمان خداوند را عبادت نمودند و هیچ چیز را شریک او قرار ندادند، و با روح قوت با دشمن خویش جنگیدند و زندگیهایشان را تأمین کردند. و با روح شهوت از لذت خوراکیها بهرهمند شدند و زنان را به ازدواج حلال خویش درآوردند. و با روح بدن گام زده و راه میروند. اما آنچه درباره اصحاب میمنه بیان شده است، آنان مؤمنان راستین هستند که چهار روح در آنها قرار داده شد: روح ایمان و روح قوت و روح شهوت و روح بدن، و بنده همواره در حال کامل نمودن این روحها است تا اینکه تصمیم به انجام گناهی میگیرد. در این حالت روح شهوت گناه را برای او آراسته میکند و روح قوت او را بر انجام آن دلیر میسازد و روح بدن رهبریاش میکند تا او را مرتکب
تِلْكَ الْخَطِيئَةِ فَإِذَا لَامَسَ الْخَطِيئَةَ انْتَقَصَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ انْتَقَصَ الْإِيمَانُ مِنْهُ فَإِنْ تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ .
وَ قَدْ تَأْتِي عَلَي الْعَبْدِ تَارَاتٌ يَنْقُصُ مِنْهُ بَعْضُ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَي وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلي أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً(1)فَتَنْتَقِصُ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ لَا يَسْتَطِيعُ مُجَاهَدَةَ الْعَدُوِّ وَ لَا مُعَالَجَةَ الْمَعِيشَةِ وَ تَنْتَقِصُ مِنْهُ رُوحُ الشَّهْوَةِ فَلَوْ مَرَّتْ بِهِ أَحْسَنُ بَنَاتِ آدَمَ لَمْ يَحِنَّ إِلَيْهَا وَ تَبْقَي فِيهِ رُوحُ الْإِيمَانِ وَ رُوحُ الْبَدَنِ فَبِرُوحِ الْإِيمَانِ يَعْبُدُ اللَّهَ وَ بِرُوحِ الْبَدَنِ يَدِبُّ وَ يَدْرُجُ حَتَّي يَأْتِيَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ .
وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ أَصْحَابِ الْمَشْأَمَةِ فَمِنْهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ(2)عَرَفُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ الْوَصِيَّ مِنْ بَعْدِهِ وَ كَتَمُوا مَا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ بَغْياً وَ حَسَداً فَسَلَبَهُمْ رُوحَ الْإِيمَانِ وَ جَعَلَ لَهُمْ ثَلَاثَةَ أَرْوَاحٍ رُوحَ الْقُوَّةِ وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ وَ رُوحَ الْبَدَنِ ثُمَّ أَضَافَهُمْ إِلَي الْأَنْعَامِ فَقَالَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا(3)لِأَنَّ الدَّابَّةَ إِنَّمَا تَحْمِلُ بِرُوحِ الْقُوَّةِ وَ تَعْتَلِفُ بِرُوحِ الشَّهْوَةِ وَ تَسِيرُ بِرُوحِ الْبَدَنِ(4).
سر، [السرائر] مِنْ كِتَابِ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَ رَأَيْتَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله لَا يَزْنِي الزَّانِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ قَالَ يُنْزَعُ مِنْهُ رُوحُ الْإِيمَانِ قَالَ يُنْزَعُ مِنْهُ رُوحُ الْإِيمَانِ قَالَ قُلْتُ فَحَدِّثْنِي بِرُوحِ الْإِيمَانِ قَالَ هُوَ شَيْءٌ ثُمَّ قَالَ هَذَا أَجْدَرُ أَنْ تَفْهَمَهُ أَ مَا رَأَيْتَ الْإِنْسَانَ يَهُمُّ بِالشَّيْءِ فَيَعْرِضُ بِنَفْسِهِ الشَّيْءَ يَزْجُرُهُ عَنْ ذَلِكَ وَ يَنْهَاهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ هُوَ ذَاكَ.
جا، [المجالس للمفيد] عَنِ الْجِعَابِيِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فِي آخَرِينَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ خَالِهِ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ
گناه مینمایند. پس هنگامی که گناه را انجام داد، از ایمان جدا میشود و ایمان او نیز کاسته میشود. پس اگر توبه کند خداوند توبهاش را میپذیرد. و برای بنده زمانهایی پیش میآید که برخی از این روحهای چهارگانه در او کاسته میشوند. و این فرموده خداوند است که {و بعضی از شما به پستترین دوان زندگی بازگردانده میشود تا پس از دانستن، هیچ چیز نداند.}(5)
پس روح قوت از او کاسته میشود و دیگر توانایی در مبارزه با دشمن و بهبود بخشیدن زندگی خود نخواهد داشت، و روح شهوت از او کاسته میشود و اگر زیباروترین دختران آدم بر او گذر کنند، میلی به آنها نخواهد داشت. و روح ایمان و روح بدن در وجود او خواهد ماند، پس با روح ایمان خداوند را عبادت میکند و با روح بدن گام برداشته و راه میرود؛ تا آنکه فرشته مرگ به سراغ او برود. پس آنچه درباره اصحاب مشئمه بیان شده است، برخی از آنان اهل کتاب هستند که خداوند متعال درباره آنها فرموده است: {کسانی که به آنها کتاب عطا کردیم، و آن را چنان میشناسند که فرزندان خود را میشناسند. و همانا گروهی از آنان حقیقت را پنهان میکنند، در حالی که از آن آگاهی دارند. حقیقت از سوی پروردگار توست، پس از جمله کسانی نباش که تردید میکنند.}(6)
پیامبر خدا را میشناسند و نیز جانشین پس از او را نیز میشناسند. و از روی دشمنی و حسادت، حقیقتی را که از آن آگاه هستند پنهان میدارند. بنابراین روح ایمان از آنها گرفته میشود. و خداوند برای آنها سه روح قرار داده است: روح قوت و روح شهوت و روح بدن، سپس آنها را به چارپایان نسبت داد و فرمود: {چنین است که آنها مانند چارپایان و بلکه گمراهتر هستند.}(7)
زیرا چارپا تنها با روح قوت بار برمیدارد و با روح شهوت نیز میچرد و با روح بدن حرکت میکند.(8)
سرائر: زرارة میگوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: نظر شما درباره فرمایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که فرمودهاند: «زناکار در حالی که مرتکب زنا میشود مؤمن نیست» چیست؟ آیا روح ایمان از او جدا میشود؟ امام فرمود: روح ایمان از او جدا میشود. گفت: گفتم: پس از روح ایمان برایم بگویید. فرمود: آن چیزی است، سپس فرمود: این سزاوارتر است که آن را درک کنی. آیا نمیبینی که انسان گاهی تصمیم بر انجام کاری میگیرد، و سپس چیزی در درونش عارض میشود که او را از آن بازمیدارد؟ گفتم: بله، فرمود: همان چیز روح ایمان است .
مجالس مفید:
الْعَطَّارِ وَ كَانَ مِنْ كِبَارِ أَصْحَابِ الْأَعْمَشِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُنْذِرِ بْنِ جَيْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بُرَيْدٍ الْبَانِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام فَدَخَلَ عَلَيْهِ عُمَرُ بْنُ قَيْسٍ الْمَاصِرُ وَ أَبُو حَنِيفَةَ وَ عُمَرُ بْنُ زِرٍّ فِي جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِمْ فَسَأَلُوهُ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا يَزْنِي الزَّانِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَسْرِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَنْظُرُ إِلَي بَعْضٍ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بْنُ زِرٍّ بِمَ نُسَمِّيهِمْ فَقَالَ بِمَا سَمَّاهُمُ اللَّهُ وَ بِأَعْمَالِهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما(1)وَ قَالَ الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ(2)فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَنْظُرُ إِلَي بَعْضٍ فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ وَ أَخْبَرَنِي بِشْرُ بْنُ عُمَرَ بْنِ زِرٍّ وَ كَانَ مَعَهُمْ قَالَ لَمَّا خَرَجْنَا قَالَ عُمَرُ بْنُ زِرٍّ لِأَبِي حَنِيفَةَ أَلَّا قُلْتَ مَنْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ مَا أَقُولُ لِرَجُلٍ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله(3).
بم نسميهم بناء سؤاله علي أنه لا واسطة بين الإيمان و الكفر فإذا لم يكونوا مؤمنين فهم كفار و بناء الجواب علي الواسطة كما عرفت من عن رسول الله أي لم لم تسأله من أخبرك بهذا الحديث عن رسول الله فأجاب بأنه إذا ادعي العلم و نسب القول إليه كيف أستطيع أن أسأله من أخبرك.
ختص، [الإختصاص] عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ رُوحَ الْإِيمَانِ وَاحِدَةٌ خَرَجَتْ مِنْ عِنْدِ وَاحِدٍ وَ يَتَفَرَّقُ فِي أَبْدَانٍ شَتَّي فَعَلَيْهِ ائْتَلَفَتْ وَ بِهِ تَحَابَّتْ وَ سَيَخْرُجُ مِنْ شَتَّي وَ يَعُودُ وَاحِداً وَ يَرْجِعُ إِلَي عِنْدِ وَاحِدٍ(4).
فيه إيماء إلي أن روح الإيمان هي قوة الإيمان و الملكة الداعية إلي الخير فهي معني واحد و حقيقة واحدة اتصفت بأفرادها النفوس و بعد ذهاب النفوس ترد إلي الله و إلي علمه فيجازيهم بحسبها و يحتمل أن تكون خلقا واحدا
محمد بن برید بانی میگوید: نزد جعفر بن محمد علیهما السلام نشسته بودم که عمر بن قیس ماصر و ابوحنیفه و عمر بن زر همراه با گروهی از یاران خود بر ایشان وارد شدند و درباره ایمان از ایشان پرسیدند. پس فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: «زناکار در حال انجام گناه مؤمن نیست، و دزد به هنگام دزدی مؤمن نیست، و شرابخوار به هنگام نوشیدن شراب مؤمن نیست.» پس برخی از آنان به یکدیگر نگاه میکردند. پس عمر بن زر پرسید: آنان را چه نام گذاریم؟ فرمود: همان نامی که خداوند بر آنها و کارهایشان گذاشته است، خداوند عز و جل میفرماید: {و مردان و زنان دزد، باید دستانشان را قطع کنید}(5)و فرمود: {زن و مرد زناکار، هر یک را صد ضربه شلاق بزنید}(6)پس دو مرتبه برخی از آنان به یکدیگر نگریستند، پس محمد بن یزید گفت: بشر بن عمر بن زر که همراه آنها بود، به من خبر داد که هنگامی که بیرون رفتیم، عمر بن زر به ابوحنیفه گفت: چرا نپرسیدی چه کسی از پیامبر خدا روایت کرده است؟ گفت: چه بگویم به مردی که میگوید: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود.(7)
«بم نسمیهم» اساس این پرسش بر این است که واسطهای میان ایمان و کفر نیست، پس هنگامی که آنان مؤمن نیستند پس کافر میباشند. و اساس پاسخ بر وجود واسطه است. چنان که دانستی. «من عن رسول الله» یعنی از او نپرسیدی چه کسی این حدیث را از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای تو نقل کرده است؟ پس او پاسخ داد: وقتی او ادعای علم میکند و سخن را به ایشان نسبت میدهد، چگونه از او بپرسم چه کسی تو را آگاه کرد؟
اختصاص: ابان بن تغلب میگوید: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا روح ایمان یکتاست. از سوی یک تن میآید و در بدنهای گوناگون پراکنده میشود. بر اساس آن دوستیها و الفت میان انسانها شکل میگیرد. سپس از نزد افراد گوناگون خارج میشود و به تنهایی به سوی یک تن بازمیگردد.(8)
در آن اشارهای به این است که روح ایمان همان نیروی ایمان و ملکهای است که انسان را به سوی نیکی فرامیخواند. بنابراین معنای واحد و حقیقت یکتایی است که جانها خود را به افراد آن متصف میکنند و هنگامی که انسانها از دنیا بروند، به سوی خداوند و علم او باز میگردد. پس آنها را بر اساس آن پاداش میدهد. و ممکن است خلق یکتایی باشد
تعين جميع النفوس علي الطاعة بحسب إيمانهم و قابليتهم و استعدادهم كما تقول الحكماء في العقل الفعال و أومأنا إليه.
كا، [الكافي] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي جَمِيعاً عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام فَقَالَ لِي إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَيَّدَ الْمُؤْمِنَ بِرُوحٍ مِنْهُ تَحْضُرُهُ فِي كُلِّ وَقْتٍ يُحْسِنُ فِيهِ وَ يَتَّقِي وَ تَغِيبُ عَنْهُ فِي كُلِّ وَقْتٍ يُذْنِبُ فِيهِ وَ يَعْتَدِي فَهِيَ مَعَهُ تَهْتَزُّ سُرُوراً عِنْدَ إِحْسَانِهِ وَ تَسِيخُ فِي الثَّرَي عِنْدَ إِسَاءَتِهِ فَتَعَاهَدُوا عِبَادَ اللَّهِ نِعَمَهُ بِإِصْلَاحِكُمْ أَنْفُسَكُمْ تَزْدَادُوا يَقِيناً وَ تَرْبَحُوا نَفِيساً ثَمِيناً رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً هَمَّ بِخَيْرٍ فَعَمِلَهُ أَوْ هَمَّ بِشَرٍّ فَارْتَدَعَ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ نَحْنُ نُؤَيِّدُ الرُّوحَ بِالطَّاعَةِ لِلَّهِ وَ الْعَمَلِ لَهُ(1).
قد مر تفسير الروح و الأظهر أن المراد هنا أيضا الملك و المراد بالإحسان الإتيان بالطاعات و بالاتقاء الاجتناب عن المنهيات و الاعتداء التجاوز عن حدود الشريعة أو الظلم علي غيره بل علي نفسه أيضا تهتز أي تتحرك سرورا و في القاموس هزه و به حركه و الحادي الإبل هزيزا نشطها بحدائه و الهزة بالكسر النشاط و الارتياح و تهزهز إليه قلبي ارتاح للسرور و اهتز عرش الرحمن لموت سعد أي ارتاح بروحه و استبشر لكرامته علي ربه(2).
و قال ساخت قوائمه أي خاضت و الشيء رسب و الأرض بهم انخسفت و الثري قيل هو التراب الندي و هو الذي تحت الظاهر من وجه الأرض فإن لم يكن نديا فهو تراب و لا يقال ثري و أقول يظهر من الأخبار أنه منتهي المخلوقات السفلية و عند ذلك ضل علم العلماء و قال الفيروزآبادي الثري الندي و التراب الندي أو الذي إذا بل لم يصر طينا و الأرض و قال تعهده و تعاهده تفقده و أحدث العهد به و في المصباح عهدت الشيء ترددت إليه و أصلحته و حقيقته
که فرمانبرداری را برای همه انسانها براساس ایمان و قابلیت و تواناییشان معین نموده است. چنان که حکماء درباره عقل فعال گفتهاند و به آن اشاره نمودیم.
الکافی: ابوخدیجه میگوید: نزد امام موسی کاظم علیه السلام رفتم. حضرت به من فرمود: خداوند تبارک و تعالی مؤمن را با روحی از جانب خود تأیید نموده است که هر زمان بنده نیکی و پرهیزگاری کند، آن روح حاضر میگردد و هر زمان که گناه و نافرمانی کند، از او دور می شود. پس این روح همراه اوست که در هنگام نیکی کردنش از شادی به جنبش در می آید و هنگام ارتکاب گناه، در زمین فرو میرود. پس ای بندگان خدا، نعمتهای او را با اصلاح نفس خود حفظ کنید تا به یقین شما افزوده گشته و سود ارزشمند و بسیاری نصیب شما گردد. رحمت خداوند بر انسانی که چون قصد کار نیک کند، آن را انجام دهد و چون قصد کار بد نماید، از آن خودداری نماید. سپس فرمود: ما به وسیله بندگی خداوند و عمل برای او، روح را تقویت میکنیم.(3)
تفسیر روح بیان شد. و آنچه درستتر به نظر میرسد، این است که در اینجا نیز منظور فرشته است. و منظور از احسان، انجام طاعات و معنای اتقاء، ترک گناهان نهی شده است. و اعتداء یعنی تجاوز از حدودی که دین تعیین نموده و یا ستم به دیگران و بلکه ستم به خویش نیز میباشد. «تهتز» یعنی با شادمانی حرکت میکند، و در قاموس آمده: آن را تکان داد و به وسیله آن تکان داد، و آواز خوان برای شتران، آنان را با آواز خود به نشاط میآورد. و «الهزة» با کسره یعنی نشاط و شادمانی، و «تهزهز إلیه قلبی» یعنی با شادی برانگیخته شد، و «اهتز عرش الرحمن لموت سعد» یعنی رحمت و آسایش روح او را دربرگیرد و با بزرگداشت پروردگارش شادمان گردد.(4)
و فرمود: «ساخت قوائمه» یعنی فروتن گردید و فرونشست و زمین به وسیله آنها درهم فرو رفت. و «الثری» گفته شده همان خاک نمناک است که زیر لایه اولیه زمین قرار دارد، و اگر نمناک نباشد به آن تراب گفته میشود. و میگویم: از احادیث میتوان فهمید که آن پایینترین مخلوقات زمینی است، و در این مورد علم دانشمندان به نتیجهای نرسیده است. و فیروزآبادی گفته است: «ثری» نمناک است، و «التراب» نیز نمناک میباشد، یا خاکی است که هنگام مرطوب شدن به گل تبدیل نمیشود، و زمین نیز میباشد. و گفت: «تعهده و تعاهده» یعنی به او رسیدگی نمود و با او پیمان بست، و در مصباح آمده است: «عهدت الشیء» یعنی به سوی آن رفتم و آن را نیکو گرداندم، و حقیقت آن
تجديد العهد به و تعهدته حفظته و قال ابن فارس و لا يقال تعاهدته لأن التفاعل لا يكون إلا من اثنين و قال الفارابي تعهدته أصلح من تعاهدته انتهي.
و الظاهر أن المراد هنا حفظ نعم الله و استبقاؤها و استعمال ما يوجب دوامها و بقاءها و المراد بالنعم هنا النعم الروحانية من الإيمان و اليقين و التأييد بالروح و التوفيقات الربانية و تعاهدها إنما يكون بترك الذنوب و المعاصي و الأخلاق الدنية التي توجب نقصها أو زوالها كما قال عليه السلام بإصلاحكم أنفسكم و يقينا تميز و زيادة اليقين لقوله تعالي لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ(1)و أيضا إصلاح النفس يوجب الترقي في الإيمان و اليقين و ما يوجب الفلاح في الآخرة كما قال سبحانه قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها(2)و النفيس الكريم الشريف الذي يتنافس فيه و في المصباح نفس الشيء نفاسا كرم فهو نفيس و نفست به مثل ضننت لنفاسته وزنا و معني و الثمين العظيم الثمن و المراد بهما هنا الجنة و درجاتها العالية و نعمها الباقية هم بخير أي أراده و قصده فارتدع عنه أي انزجر عنه و تركه و نحن نؤيد الروح أي نقويه و في بعض النسخ نزيد فيرجع إلي التأييد أيضا فإنه يتقوي بالطاعة كأنه يزيد.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ دَاوُدَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا زَنَي الرَّجُلُ فَارَقَهُ رُوحُ الْإِيمَانِ قَالَ فَقَالَ هُوَ مِثْلُقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ(3)ثُمَّ قَالَ غَيْرُ هَذَا أَبْيَنُ مِنْهُ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ هُوَ الَّذِي فَارَقَهُ(4).
تازه نمودن پیمان است. و «تعهدته» یعنی از آن نگهداری کردم، و ابنفارس گفته است: گفته نمیشود: «تعاهدته» زیرا باب تفاعل فقط برای دو نفر به کار برده میشود. و فارابی گفته است: گفتن «تعهدته» درستتر از «تعاهدته» میباشد. پایان.
و به نظر میرسد منظور در اینجا حفظ نعمتهای خداوند و باقیگذاشتن آنها و به کار گرفتن چیزهایی است که باعث پایداری و باقی ماندن آنها شود. و منظور از نعمتها در اینجا، نعمتهای روحانی مانند ایمان و یقین و تایید روحی و توفیقات از جانب پروردگار است و پایداری بر آنها تنها به وسیله ترک گناهان و نافرمانی و صفتهای پست میباشد که باعث از بین رفتن یا کاستن این نعمتها میگردد. همچنان که فرمود: «بإصلاحکم أنفسکم». و «یقینا» برجسته شدن و فزونی یقین، به دلیل فرموده خداوند متعال: {اگر سپاس گزارید، همانا بر شما میافزایم.}(5)
و اصلاح نفس نیز باعث بالا رفتن ایمان و یقین و چیزهایی میشود که رستگاری در آخرت را نتیجه میدهند، همچنان که خداوند سبحان میفرماید: {به راستی هر کس که نفس خویش را پاکیزه دارد رستگار شده و آنکس که با گناه آن را آلوده نماید محروم و نومید گشته است.}(6)
و «النفیس» یعنی بزرگوار و شریفی که برای رسیدن به آن رقابت میکنند، و در مصباح گفته شده: «نفس الشیء نفاسا» آن را گرامی داشت، و اسم آن «نفیس» میباشد. و «نفست به» از نظر وزن و معنا مانند «ضننت لنفاسته» میباشد. و «الثمین» یعنی گرانبها، و منظور از این دو در اینجا بهشت و درجات والای آن و نعمتهای جاودان آن است. «همَّ بخیر» یعنی اراده و قصد او را نمود. «فارتدع عنه» یعنی از او کناره گرفت و او را ترک نمود. و «نحن نؤید الروح» یعنی آن را قوی میگردانیم. و در بعضی از نسخهها «نزید» آمده است، پس آن هم به تأیید بازمیگردد، چرا که با اطاعت نیرو میگیرد و مانند این است که زیاد میشود.
الکافی: داود گوید: از امام صادق علیه السلام درباره این فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم که فرموده است: « هرگاه مردی زنا کند، روح ایمان از او جدا میشود » حضرت فرمود: این همانند این سخن خداوند عز و جل است: {و در پی ناپاکِ آن نروید که [از آن] انفاق نمایید.}(7)و سپس فرمود: و آیه دیگری واضحتر از این بیان میکند، آنجا که فرموده است: {و آنان را با روحی از جانب خود تقویت نمود} این روح است که از او جدا میشود.(8)
لم يكن في بعض النسخ من قول الله إلي قول الله فهو علي قياس سائر الأخبار و علي تقديره فصدر الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ أي من حلاله أو من جياده وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ أي و من طيبات ما أخرجنا من الحبوب و الثمر و المعادن فحذف المضاف لتقدم ذكره وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ أي و لا تقصدوا الردي مِنْهُ أي من المال أو مما أخرجنا و تخصيصه بذلك لأن التفاوت فيه أكثر تُنْفِقُونَ حال مقدرة من فاعل تَيَمَّمُوا و يجوز أن يتعلق به مِنْهُ و يكون الضمير للخبيث و الجملة حالا منه و روي عن ابن عباس أنهم كانوا يتصدقون بحشف التمر و شراره فنهوا عنه و كان وجه التشبيه أن الأعمال الصالحة إنفاق من النفس و إذا فارقها روح الإيمان بسبب الأعمال السيئة تصير خبيثا فلا يصلح الإنفاق منها إلا بعد تطهيرها بالتوبة و الأعمال الصالحة أو يقال الإنفاق من الإيمان و الإيمان المشوب بالكبائر خبيث كالمال الردي الذي كانوا يخرجونها في الزكوات و لا يقبل الله إلا الطيب كما قال تعالي إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ و قيل وجه المماثلة أن إيمان الزاني ناقص لا أنه معدوم بكله كما أن الإنفاق من مال الخبيث ناقص لا أنه ليس بإنفاق أصلا.
نهج، [نهج البلاغة] فِي حَدِيثِهِ عليه السلام: إِنَّ الْإِيمَانَ يَبْدُو لُمْظَةً فِي الْقَلْبِ كُلَّمَا ازْدَادَ الْإِيمَانُ ازْدَادَتِ اللُّمْظَةُ(1).
قال السيد ره بعد هذا الكلام اللمظة مثل النكتة أو نحوها من البياض و منه قيل فرس ألمظ إذا كان بجحفلته شيء من البياض انتهي.
و قال ابن أبي الحديد قال أبو عبيد هي لمظة بضم اللام و المحدثون يقولون لمظة بالفتح و المعروف من كلام العرب الضم و قال و في الحديث حجة علي من أنكر أن يكون الإيمان يزيد و ينقص و الجحفلة للبهائم بمنزلة الشفة للإنسان.
در بعضی از نسخهها «من قول الله إلی قول الله» نیامده است، پس این براساس مقایسه سایر احادیث بوده است. و در این معنا، آیه بیان شده است: {ای کسانی که ایمان آوردید، از روزیهای پاکیزهای که به دست آوردهاید انفاق کنید} یعنی از روزی حلال یا از بهترینهای آن، «و ممّا اخرجنا لکم من الارض» یعنی از دانهها و میوهها و معادن پاکیزهای که از زمین بیرون آوردیم، و مضاف را به دلیل آنکه پیشتر ذکر شده بود، حذف نموده است. «و لا تیمّموا الخبیث» یعنی قسمتهای پست و بیارزش را قصد نکنید، «منه» یعنی از مال، یا از چیزهایی که رویاندیم، و تخصیص آن به دلیل تفاوت بسیار آنهاست. «تنفقون» حال قرار داده شده برای فاعل «تیمموا» میباشد. و میتوان «منه» را متعلق به آن دانست و ضمیر را برای «خبیث» دانست، و جمله حال برای آن باشد. و از ابنعباس روایت شده که آنان خرمای خشک و بدترین نوع آن را صدقه میدادند. به همین دلیل آنها را از این کار نهی نمود. و وجه تشبیه این بوده است که اعمال شایسته، به منزله انفاق از نفس انسان میباشند. و هنگامی که به واسطه کارهای ناپسند، روح ایمان از او جدا شود، آلوده خواهد شد و انفاق از آن تنها پس از پاک شدن به وسیله توبه و کارهای نیک شایسته خواهد بود. یا اینکه گفته شود انفاق جزئی از ایمان است و ایمانی که با گناهان بزرگ آلوده شده باشد، ناپاک است؛ مانند مال بیارزشی که آنها به عنوان زکات خود خارج میساختند و خداوند تنها مال پاکیزه را میپذیرد. همچنان که خداوند متعال میفرماید: همانا خداوند تنها از پرهیزکاران میپذیرد و گفته شده است: وجه شباهت در این است که ایمان زناکار ناقص است، نه اینکه همه آن از بین رفته باشد. همان گونه که انفاق از مال ناپاک ناقص میباشد، نه اینکه اصلا انفاق به شمار نمیآید.
نهج البلاغة: در حدیث امیرمؤمنان علیه السلام است: همانا ایمان نقطهای نورانی در قلب پدید میآورد که هرچه ایمان افزون گردد، آن نقطه نورانی نیز بزرگ میشود.(2)
سید رحمه الله پس از این کلام گفته است: «اللمظة» مانند نقطه سیاه یا سفید است، از همین رو گفته میشود: اسب ألمظ، هنگامی که در لب او نقطه سفیدی باشد. پایان .
و ابن ابی الحدید میگوید: ابوعبید گفته است: آن «لمظة» با ضمه لام میباشد و محدثان میگویند: «لمظة» با فتحه است، و آنچه در کلام عرب شناخته شده است همراه با ضمه میباشد. و گفت: این حدیث حجت برای کسانی است که افزوده یا کاسته شدن ایمان را انکار میکنند. و «جحفلة» برای چارپایان، مانند لب برای انسانها است.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ نُعْمَانَ الرَّازِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَنْ زَنَي خَرَجَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ خَرَجَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ مَنْ أَفْطَرَ يَوْماً مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مُتَعَمِّداً خَرَجَ مِنَ الْإِيمَانِ(1).
كا، [الكافي] بِالْإِسْنَادِ عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَ يَزْنِي الزَّانِي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ قَالَ لَا إِذَا كَانَ عَلَي بَطْنِهَا سُلِبَ الْإِيمَانَ فَإِذَا قَامَ رُدَّ إِلَيْهِ فَإِنْ عَادَ سُلِبَ قُلْتُ فَإِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَعُودَ فَقَالَ مَا أَكْثَرَ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَعُودَ فَلَا يَعُودُ إِلَيْهِ أَبَداً(2).
سلب الإيمان الإيمان إما مرفوع بنيابة الفاعل أو منصوب بكونه ثاني مفعول سلب و المفعول الأول النائب للفاعل الضمير الراجع إلي الزاني فقال ما أكثر من يريد الحاصل أنه ليس لإرادة العود حكم العود كما أن إرادة أصل المعصية ليست كنفس المعصية فإنها صغيرة مكفرة و لو لم تكن مكفرة بعد الفعل باعتبار ترك التوبة و الإصرار علي الذنب فلا ريب أن أصل الفعل أشد.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يُسْلَبُ مِنْهُ رُوحُ الْإِيمَانِ مَا دَامَ عَلَي بَطْنِهَا فَإِذَا نَزَلَ عَادَ الْإِيمَانُ قَالَ قُلْتُ أَ رَأَيْتَ إِنْ هَمَّ قَالَ لَا أَ رَأَيْتَ إِنْ هَمَّ أَنْ يَسْرِقَ أَ تُقْطَعُ يَدُهُ(3).
عاد الإيمان أي إليه فالمراد به الإيمان الكامل أو الإيمان الذي معه الروح فاللام للعهد و فيه إشارة إلي أن الإيمان الذي فارقه الروح ليس بإيمان كما أن الجسد الذي فارقه الروح ليس بإنسان مع أنه يحتمل أن تكون إضافة الروح إلي الإيمان بيانية و يحتمل أن يكون المراد عاد الإيمان إلي كماله أو إلي حالة التي كان عليها قبل الزنا أي كما أنه قبل الزنا كان إيمانه قابلا للشدة و الضعف
الکافی: نعمان رازی میگوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: هر کس زنا کند، از ایمان خارج می شود و هر کس شراب بخورد از ایمان خارج میشود. و هر کس یک روز از ماه رمضان را از روی عمد روزه خواری کند از ایمان خارج میشود.(4)
الکافی: محمد بن عبده گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: آیا زنا کار در حالی که زنا میکند مؤمن است؟ فرمود: نه، زمانی که روی شکم زن قرار میگیرد، ایمان از او گرفته میشود و وقتی که برخاست ایمان به او بازگردانده میشود. و هرگاه مجددا مشغول زنا شود، ایمان از او گرفته میشود. پرسیدم: اگر قصد برگشت به زنا نمود، چه؟ فرمود: چه بسیارند کسانی که قصد برگشت به زنا میکنند ولی هرگز به زنا بر نمیگردند.(5)
«سلب الإیمان» ایمان یا به دلیل نائب فاعل بودن مرفوع است، و یا چون مفعول دوم «سلب» است منصوب میباشد. و مفعول اولی که جانشین فاعل است، ضمیری است که به زانی بازمیگردد، «فقال ما أکثر من یرید» نتیجه اینکه تصمیم بر تکرار گناه، حکمی مانند تکرار گناه ندارد. همچنان که تصمیم بر انجام گناه مانند خود انجام گناه نیست. چرا که آن گناه صغیرهای است که جبران شده است؛ هرچند پس از انجام گناه، به واسطه ترک توبه و تکرار گناه، جبران نشده باشد. و شکی نیست که اصل گناه سختتر است .
الکافی: فضیل میگوید: امام صادق علیه السلام فرمود: تا زمانی که فرد زناکار بر روی شکم زن باشد، روح ایمان از او گرفته میشود، وقتی برخاست ایمانش باز میگردد. من پرسیدم: آیا اگر قصد زنا کند چه؟ فرمود: نه، آیا اگر قصد دزدی کند دستش را قطع میکنند؟(6)
«عاد الإیمان» یعنی به سوی او، پس منظور از آن ایمان کاملی است، یا ایمانی که روح همراه آن باشد، پس لام برای پیمان است، و در آن اشارهای است به اینکه ایمانی که روح از آن جدا شده دیگر ایمان نیست، همچنان که بدنی که روح از آن بیرون رفته باشد دیگر انسان نمیباشد. با وجود اینکه ممکن است اضافه شدن روح به ایمان بیانی باشد، و ممکن است منظور این باشد که ایمان به کمال خود و یا به حالتی که پیش از زنا داشته، بازگشته است. همانگونه که پیش از زنا، ایمان او دارای شدت و ضعف بوده است،
فكذا بعد الزناء قابل لهما بالتوبة و عدمها فلا ينافي ما روي من عدم العود إليه إلا بعد التوبة.
و قيل لعل المراد أنه يسلب منه شعبة من شعب الإيمان و هي إيمان أيضا فإن المؤمن يعلم أن الزناء مهلك و يزهر نور هذا العلم في قلبه و يبعثه علي كف الألة عن الفعل المخصوص و كل واحد منهما أعني العلم و الكف إيمان و شعبة من الإيمان أيضا فإذا غلبت الشهوة علي العقل و أحاطت ظلمتها بالقلب زال عنه نور ذلك العلم و اشتغلت الآلة بذلك الفعل فانتقصت عن الإيمان شعبتان فإذا انقضت الشهوة و عاد العقل إلي ممالكه و علم وقوع الفساد فيها و شرع في إصلاحها بالندامة عن الغفلة صار ذلك الفعل كالعدم و زالت تلك الظلمة عن القلب و يعود نور ذلك العلم فيعود إيمانه و يصير كاملا بعد ما صار ناقصا انتهي.
قوله أ رأيت إن هم أي قصد الزنا هل يفارقه روح الإيمان أو إن كان بعد الزنا قاصدا للعود هل يمنع ذلك عود الإيمان قال لا و الأول أظهر أ رأيت إن هم أقول المعني أنه كما أن قصد السرقة ليس كنفسها في المفاسد و العقوبات فكذا قصد الزنا ليس كنفسها في المفاسد أو يقال لما كان ذكر الزنا علي سبيل المثال و الحكم شاملا للسرقة و غيرها فالغرض التنبيه بالأحكام الظاهرة علي الأحكام الباطنة.
فإن قيل علي الوجهين هذا قياس فقهي و هو ليس بحجة عند الإمامية قلت ليس الغرض الاستدلال بالقياس فإنه عليه السلام لا يحتاج إلي ذلك و قوله في نفسه حجة بل هو تنبيه بذكر نظير للتوضيح و رفع استبعاد السائل أو إلزام علي المخالفين علي أن القياس الفقهي إنما لا يكون حجة لاستنباط العلة و عدم العلم بها أما مع العلم بها فيرجع إلي القياس المنطقي لكن يرد عليه أنه لما كان العلم بالعلة من جهة قوله عليه السلام فقوله يكفي لثبوت أصل الحكم فيرجع إلي الوجه الأول
كا، [الكافي] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ لِلْقَلْبِ أُذُنَيْنِ فَإِذَا هَمَّ الْعَبْدُ بِذَنْبٍ قَالَ لَهُ رُوحُ الْإِيمَانِ
به همان ترتیب پس از ارتکاب زنا نیز با توبه و یا ترک آن، میتواند دارای شدت و ضعف باشد. و این مخالف روایتی نیست که فرمود تنها پس از توبه به سوی او بازخواهد آمد.
و گفته شده شاید منظور این باشد که بخشی از ایمان از او گرفته میشود. و آن نیز ایمان میباشد. پس همانا مؤمن میداند که زنا باعث نابودی است و نور این علم در قلب او روشن است و او را وادار به خویشتنداری از انجام این گناه میکند. و هر یک از این دو، یعنی علم و خویشتنداری، بخشی از ایمان هستند. پس هنگامی که شهوت بر عقل پیروز شود و تاریکی آن قلب را فرابگیرد، نور آن علم از قلب دور میشود و فرد مرتکب گناه میشود. به این ترتیب دو بخش ایمان از او کاسته میشود. سپس هنگامی که شهوت به پایان رسد و عقل به جایگاه خود بازگردد و متوجه تباهی در آن شود و با پشیمانی برای زدودن غفلت اقدام کند، گناه از بین میرود و آن تاریکی از قلب برطرف میشود و نور آن علم به قلب او بازمیگردد. پس ایمان نیز بازگشته و پس از آنکه ناقص شده بود، کامل میشود. پایان .
این کلام که: «أرأیت إن هم» یعنی اگر تصمیم بر زنا گرفت، آیا روح ایمان از او جدا میشود یا یعنی اینکه اگر پس از زنا تصمیم به تکرار آن گرفت، آیا این مانع بازگشت ایمان میشود؟ «قال: لا» و معنای اول صحیحتر به نظر میرسد. «أرأیت إن هم» میگویم: معنای آن چنین است که همان گونه که تصمیم بر دزدی در مفاسد و مجازات مانند خود دزدی نیست، همینطور تصمیم بر زنا نیز در مفاسد مانند خود زنا نمیباشد. یا اینکه گفته شود: از آنجا که زنا را برای مثال آورده و حکم آن شامل دزدی و مانند آن نیز میباشد. پس هدف، توجه دادن به احکام ظاهری بر احکام باطنی میباشد.
پس اگر گفته شود: بنا بر هر دو وجه، این قیاسی فقهی است و برای امامیه حجت به شمار نمیآید، در جواب میگویم: هدف استدلال با قیاس نیست، چرا که امام علیه السلام نیازی به آن ندارد و سخن ایشان در نفس خود حجت است، بلکه توجه دادن به بیان نظیر آن برای توضیح و برطرف کردن استبعاد از پرسشکننده است. یا برای الزام مخالفین به این مطلب است؛ مضافا بر اینکه قیاس فقهی حجت به حساب نمیآید به دلیل استنباط علت و عدم علم به آن. اما با وجود آگاهی از علت به قیاس منطقی بازمیگردد. اما پاسخ آن اینگونه داده میشود که چون علم به علت به وسیله سخن امام علیه السلام بوده است، بنابراین سخن ایشان برای ثابت کردن اصل حکم کافی است. به این ترتیب به دلیل اول بازگردانده میشود.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: قلب دو گوش دارد. پس هرگاه بندهای تصمیم گناه بگیرد، روح ایمان به او میگوید:
لَا تَفْعَلْ وَ قَالَ لَهُ الشَّيْطَانُ افْعَلْ وَ إِذَا كَانَ عَلَي بَطْنِهَا نُزِعَ مِنْهُ رُوحُ الْإِيمَانِ(1).
علي بطنها أي المرأة المزني بها كما في سائر الأخبار.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لِقَلْبِهِ أُذُنَانِ فِي جَوْفِهِ أُذُنٌ يَنْفُثُ فِيهَا الْوَسْوَاسُ الْخَنَّاسُ وَ أُذُنٌ يَنْفُثُ فِيهَا الْمَلَكُ فَيُؤَيِّدُ اللَّهُ الْمُؤْمِنَ بِالْمَلَكِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ(2).
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ(3)قَالَ هُوَ الْإِيمَانُ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ قَالَ هُوَ الْإِيمَانُ(4).
كأن المراد بالسكينة الثبات و طمأنينة النفس و شدة اليقين بحيث لا يتزلزل عند الفتن و عروض الشبهات بل هذا إيمان موهبي يتفرع علي الأعمال الصالحة و المجاهدات الدينية سوي الإيمان الحاصل بالدليل و البرهان و لذا قال لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ و الحاصل أن تفسيره عليه السلام السكينة بالإيمان إما لكون هذا اليقين كمال الإيمان أو إيمانا موهبيا ينضم إلي الإيمان الاستدلالي و هذا مما يدل علي أن اليقين يقبل الشدة و الضعف كما سيأتي تحقيقه إن شاء الله و كأن المراد بالروح أيضا الإيمان الموهبي لأنه قال ذلك بعد قوله كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ أو المراد به قوة الإيمان و كماله و يحتمل أن يكون المراد به
نکن. و شیطان به او میگوید: بکن. و زمانی که [ برای زنا کردن ] بر روی شکم زن قرار گرفت، روح ایمان از وی جدا میشود.(5)
«علی بطنها» یعنی روی شکم زنی که با او زنا میکند، همانگونه که در احادیث دیگر آمده است .
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: قلب هر مؤمنی در دورن دو گوش دارد. یک گوش که وسوسهگر نهان در آن میدمد و دیگر گوشی که فرشته در آن میدمد. و خداوند مؤمن را به وسیله فرشته یاری میکند. و این است سخن خداوند که فرمود: {و آنها را با روحی از جانب خود تأیید کرده است.}(6)
الکافی: ابوحمزه میگوید: از امام باقر علیه السلام درباره این سخن خداوند عز و جل: {آرامش را در دلهای مؤمنان فرو فرستاد.}(7)فرمود: آن ایمان است. او گوید: و از ایشان درباره این سخن خداوند عز و جل: {و به وسیله روحی از خودش آنان را یاری نمود.}(8)پرسیدم. فرمود: آن ایمان است (9).
گویا منظور از «السکینة» ثبات و آرامش نفس و شدت یقین است، به گونهای که هنگام آزمایشها و پدید آمدن شبههها متزلزل نشود. و بلکه آن ایمانی موهبتی است که از کارهای شایسته و تلاش در راه دین به وجود میآید، جدا از ایمانی که با دلیل و برهان به دست آمده است. و به همین دلیل خداوند فرمود: تا ایمانی بر ایمانشان افزوده گردد، و نتیجه اینکه تفسیری که امام علیه السلام از سکینه به آرامش دارند، یا به خاطر برابر بودن این یقین با کمال ایمان است یا ایمانی موهبی است که به ایمان استدلالی افزوده شده است، و این از جمله چیزهایی است که دلالت بر شدت و ضعف یقین دارد. همان گونه که درستی آن إن شاء الله خواهد آمد. و گویا منظور از روح نیز ایمان موهبتی است، زیرا آن را پس از این آیه آورده است: {ایمان را در قلبهایشان نوشته است،} یا منظور از آن قوت ایمان و کمال آن است، و ممکن است منظور این باشد
1) الكافي ج 2: 267.
2) الكافي ج 2: 267 و الآية في المجادلة: 22، و في نسخة الكمبانيّ بعد هذا الحديث حديث آخر من الكافي مر تحت الرقم 10، مع شرحها نقلا عن المرآة، و لذلك حذفناه.
3) الزيادة من المصدر، و الآية في سورة الفتح: 4.
4) الكافي ج 2: 15، و الآية الأخيرة في المجادلة: 22.
5) . الکافی 2 : 267
6) . الکافی 2 : 267 و آیه در سوره مجادله / 22، و در نسخه کمپانی بعد از این حدیث، حدیث دیگری از کافی پس از شماره 10 آمده است، به همراه شرح آن از کتاب مرآة، و به همین دلیل آن را حذف نمودیم.
7) . فتح / 4
8) . مجادله / 22
9) . الکافی 2 : 15، و آیه پایانی در سوره مجادله / 22
أنه سبب الإيمان و قوته و كماله لما مر في الأخبار.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: السَّكِينَةُ هِيَ الْإِيمَانُ(1).
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ الْبَخْتَرِيِّ وَ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ غَيْرِهِمَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ هُوَ الْإِيمَانُ(2).
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ جَمِيلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ هُوَ الْإِيمَانُ قَالَ قُلْتُ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ قَالَ هُوَ الْإِيمَانُ وَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوي قَالَ هُوَ الْإِيمَانُ(3).
فسر أكثر المفسرين كَلِمَةَ التَّقْوي بكلمة التوحيد فإنه يتقي بها من عذاب الله و ما فسرها عليه السلام به أظهر إذ بجميع العقائد الإيمانية و اجتماعها يتقي من عذاب الله و فسرت في كثير من الأخبار بالولاية لاستلزامها لسائر العقائد و في بعضها بأمير المؤمنين و في بعضها بجميع الأئمة عليهم السلام أي ولايتهم و الإقرار بإمامتهم كلمة التقوي أو أنهم يعبرون عن الله تعالي و ما يتقي به من عذابه.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْفُضَيْلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ هَلْ لَهُمْ فِيمَا كُتِبَ فِي قُلُوبِهِمْ صُنْعٌ قَالَ لَا(4).
يدل علي أن الإيمان من الله و ليس للعباد فيها صنع و عمل و اختيار و إنما كلف العباد بعدم الجحد ظاهرا أو بإخراج التعصب و الأغراض الباطلة عن النفس أو مع السعي في الجملة أيضا و يمكن تخصيصه بمعرفة الصانع تعالي
که سبب ایمان و قوت و کمال آن است، همچنان که در احادیث گذشته بیان شد .
الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: آرامش همان ایمان است.(5)
الکافی: امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند عز و جل: {آرامش را در دلهای مؤمنان فرو فرستاد}(6)فرمود: مقصود ایمان است.(7)
الکافی: امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند عز و جل: {اوست که آرامش را در دلهای مؤمنان فرو فرستاد} فرمود: آن ایمان است. و درباره این آیه: {و به وسیله روحی از خود آنان را یاری نمود.}(8)فرمود: آن ایمان است. و درباره این آیه: {و کلمه تقوا را ملازم آنان ساخت}(9)فرمود: آن ایمان است.(10)
بیشتر مفسران معنای «کلمة التقوی» را کلمه توحید دانستهاند، چرا که به وسیله آن از عذاب خداوند بازداشته میشود. و آنچه امام در تفسیر آن فرمودهاند آشکارتر است، چرا که با همه عقاید ایمانی و یکجا داشتن آنها از عذاب خداوند نگاه داشته میشود. و در بسیاری از احادیث تفسیر به ولایت شده است؛ به دلیل لازم بودن آن برای سایر عقاید. و در برخی از آنها تفسیر به امیرمؤمنان علیه السلام شده است، و در برخی از آنها به همه امامان، یعنی ولایت آنها و اقرار به امامت ایشان کلمه تقوا میباشد. یا اینکه آنها تعبیر از خداوند متعال و آنچه از عذاب او بازمیدارد میکنند.
الکافی: فضیل میگوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: {آنان کسانیاند که ایمان در قلبهایشان نوشته شده است} آیا برای آنچه بر قلبهایشان حک شده آنها نیز کاری انجام دادهاند؟ فرمود: نه.(11)
دلیل بر این است که ایمان از جانب خداست و بندگان در آن اراده و کار و اختیاری ندارند، و آنها تنها وظیفه دارند در ظاهر مخالفت نکنند، یا اینکه تعصب و هدفهای باطل را از نفس خویش بیرون کنند. یا همراه با تلاش نیز میباشد. و میتوان آن را به شناخت خداوند صانع متعال اختصاص داد،
كما مر(1)أو بكمال المعرفة و قد مر تمام القول فيه في كتاب العدل و في بعض النسخ صبغ بالباء الموحدة و الغين المعجمة أي هل لهذه الكتابة صبغ و لون و كأنه تصحيف.
اعلم أن المتكلمين من الخاصة و العامة اختلفوا في أن الإيمان هل يقبل الزيادة و النقصان أم لا و منهم من جعل هذا الخلاف فرع الخلاف في أن الأعمال داخلة فيه أم لا قال إمامهم الرازي في المحصل الإيمان عندنا لا يزيد و لا ينقص لأنه لما كان اسما لتصديق الرسول في كل ما علم بالضرورة مجيئه به و هذا لا يقبل التفاوت فسمي الإيمان لا يقبل الزيادة و النقصان و عند المعتزلة لما كان اسما لأداء العبادات كان قابلا لهما و عند السلف لما كان اسما للإقرار و الاعتقاد و العمل فكذلك و البحث لغوي و لكل واحد من الفرق نصوص و التوفيق أن يقال الأعمال من ثمرات التصديق فما دل علي أن الإيمان لا يقبل الزيادة و النقصان كان مصروفا إلي أصل الإيمان و ما دل علي كونه قابلا لهما فهو مصروف إلي الإيمان الكامل انتهي.
و قال الشهيد الثاني قدس سره في رسالة العقائد حقيقة الإيمان بعد الاتصاف بها بحيث يكون المتصف بها مؤمنا عند الله تعالي هل تقبل الزيادة أم لا فقيل بالثاني لما تقدم من أنه التصديق القلبي الذي بلغ الجزم و الثبات فلا تتصور فيه الزيادة عن ذلك سواء أتي بالطاعات و ترك المعاصي أم لا و كذا لا تعرض له النقيصة و إلا لما كان ثابتا و قد فرضناه كذلك هذا خلف و أيضا حقيقة الشيء لو قبلت الزيادة و النقصان لكانت حقائق متعددة و قد فرضناها واحدة و هذا خلف.
چنان که بیان شد،(2)
یا به کمال شناخت او، و همه سخن در اینباره در کتاب عدل بیان شد. و در برخی نسخهها «صبغ» با باء و غین است. یعنی آیا این کتاب رنگی دارد؟ و گویا این اشتباه در خواندن باشد.
بدان که متکلمان شیعه و سنی، در این امر اختلاف دارند که آیا ایمان مورد کم و زیاد قرار میگیرد یا خیر. و برخی از آنان این اختلاف را شاخهای از اختلاف دیگر دانستهاند که آیا اعمال در ایمان دخالت دارند یا خیر. پیشوای آنان، رازی در محصل گفته است: به عقیده ما ایمان کاسته یا افزوده نمیشود، چرا که آن اسمی برای تصدیق پیامبر در همه چیزهایی بوده که آوردن آنها توسط ایشان مسلم بوده است. و این تفاوت را نمیپذیرد. پس ایمان چیزی است که مورد کاستن یا اضافه شدن قرار نمیگیرد. و از نظر معتزله، ایمان اسمی است برای انجام عبادات و بنابراین دارای افزودن و کاستن است. و از نظر گذشتگان، اسمی برای اقرار و اعتقاد و عمل بوده و همان گونه میباشد. و بحث لغوی بوده و هر یک از گروهها نصوصی دارند. و درستتر این است که گفته شود: اعمال نتیجه تصدیق هستند، پس هر چیزی که دلالت بر کم و زیاد شدن ایمان داشته باشد، برای بیان اصل ایمان است و هر چیزی که دلیل بر وجود قابلیت برای آن دو باشد، ایمان کامل را بیان میکند. پایان.
و شهید ثانی قدس سره در رساله عقائد گفته است: حقیقت ایمان پس از پیدا کردن ویژگیهای آن، به گونهای که کسی که این ویژگیها را در خود ایجاد کند نزد خداوند متعال مؤمن به شمار آید، آیا قابل افزون شدن یاکاستن است؟ پس ایشان نیز نظر دوم را پذیرفتهاند. چرا که بیان شد که تصدیق قلبی که باعث جزم و ثبات میشود، چیزی افزون بر آن قابل تصور نیست؛ چه با انجام واجبات و ترک گناهان یا بدون آن. همچنین کاسته شدن از آن نیز وجود نخواهد داشت، چرا که در این صورت ثابت نخواهد بود، در حالیکه ما این فرض را نمودیم و این خلاف فرض میباشد. همچنین اگر حقیقت چیزی دچار کم و زیاد شود، حقایق متعددی خواهد بود در حالیکه ما فرض کردیم یگانه است و این نیز خلاف فرض میباشد.
إن قلت حقيقة الإيمان من الأمور الاعتبارية للشارع و حينئذ فيجوز أن يعتبر الشارع للإيمان حقائق متعددة متفاوتة زيادة و نقصانا بحسب مراتب المكلفين في قوة الإدراك و ضعفه فإنا نقطع بتفاوت المكلفين في العلم و الإدراك قلت لو جاز ذلك و كان واقعا لوجب علي الشارع بيان حقيقة إيمان كل فرقة يتفاوتون في قوة الإدراك مع أنه لم يبين و ما ورد من جهة الشارع فيما به يتحقق الإيمان من حديث جبرئيل للنبي صلي الله عليه و آله و غيره من الأحاديث قد مر ذكره و ليس فيه شيء يدل علي تعدد الحقائق بحسب تفاوت قوي المكلفين و أما ما ورد في الكتاب العزيز و السنة المطهرة مما يشعر بقبوله الزيادة و النقصان كقوله تعالي وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً(1)و قوله تعالي لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ(2)و قوله تعالي لَيْسَ عَلَي الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ(3)و كذا ما ورد من أمثال ذلك في القرآن العزيز فمحمول علي زيادة الكمال و هو أمر خارج عن أصل الحقيقة الذي هو محل النزاع و الآية الثانية صريحة في ذلك فإن قوله تعالي مَعَ إِيمانِهِمْ يدل علي أن أصل الإيمان ثابت أو علي من كان في عصر النبي صلي الله عليه و آله حيث كانوا يسمعون فرضا بعد فرض منه عليه السلام فيزداد إيمانهم به لأنهم لم يكونوا مصدقين به قبل أن يسمعوه و حاصله أن الحقيقة الشرعية للإيمان لم تكن حصلت بتمامها في ذلك الوقت فكان كلما حصل منها شيء صدقوا به.
و اعترض بأن من كان بعد عصر النبي صلي الله عليه و آله يمكن في حقه تجدد الاطلاع علي تفاصيل الفرائض المتوقف عليها الإيمان فإنه يجب الاعتقاد إجمالا فيما علم إجمالا و تفصيلا فيما علم تفصيلا و لا ريب أن اعتقاد الأمور المتعددة تفصيلا
اگر بگویی: حقیقت ایمان از نظر شرع جزء امور اعتباری است و بنابراین شارع میتواند برای آن چندین حقیقت در نظر بگیرد که براساس درجات مکلفین در ادارک و ناتوانی از آن، در کم و زیاد با هم متفاوت هستند، پس ما نیز حکم به تفاوت مکلفین در علم و ادراک خواهیم داد، میگویم: اگر بتوان چنین گفت و این امر حقیقت داشته باشد، شارع بایستی حقیقت ایمان را بیان کند که هر گروه در قدرت درک آن متفاوت هستند، اما چنین نکرده است. و آنچه از سوی شارع درباره چیزهایی که ایمان را تحقق میبخشد بیان شده و حدیث جبرئیل برای پیامبر صلی الله علیه و آله و احادیث دیگر، بیان آنها گذشت و چیزی در آنها نبود که دلالت داشته باشد ایمان بر اساس تفاوت توانایی مکلفین، حقایق متعددی است. اما آنچه در قرآن کریم و سنت پاک آمده که نگاهی به پذیرش کم یا زیاد شدن ایمان دارد، مانند فرموده خداوند: {و هنگامی که آیات بر آنها خوانده میشود ایمانشان افزون میگردد}(4)و این فرموده خداوند: {تا ایمانی بر ایمانشان افزوده شود}(5)
و این آیه {برای کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند در چیزهایی که خوردند گناهی نیست، تا زمانی که تقوا پیشه کنند و ایمان آورند و کارهای شایسته انجام دهند، سپس تقوا پیشه کرده و ایمان آورند و باز هم تقوا در پیش گرفته و نیکی نمایند، به راستی که خداوند نیکوکاران را دوست دارد}(6)و همینطور چیزهای شبیه به آنکه در قرآن کریم آمده است، همه آنها به معنای زیاد شدن کمال ایمان خواهد بود و این چیزی است که خارج از اصل حقیقت ایمان بوده و محل اختلاف میباشد. و آیه دوم به روشنی این را بیان میکند، چرا که فرموده: «مع إیمانهم» دلیل بر این است که اصل ایمان ثابت است، یا برای کسانی که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بودهاند چنین بوده است. چرا که آنها هر واجبی را پس از واجب دیگر از خود ایشان میشنیدند و ایمانشان به وسیله آن افزوده میشد و تا پیش از شنیدن آن، آنها را باور نداشته و تصدیق نمیکردند. و نتیجه آن این گونه است که حقیقت شرعی ایمان در آن زمان به تمامی به وجود نیامده بود و هر زمان که بخشی از آن به دست میآمد، آن را تصدیق مینمودند.
و این اعتراض وارد شده که کسانی که پس از پیامبر صلی الله علیه وآله بودهاند، میتوانند آگاهی خود را از توضیحات واجباتی که برای ایمان لازم است، تازه نمایند. بنابراین باید اعتقاد اجمالی به آنچه اجمالا دانسته، داشته باشد و نیز اعتقاد تفصیلی به چیزی که تفصیلا از آن آگاه است نیز داشته باشد. و شکی نیست که اعتقاد به امور متعدد تفصیلی برای نفس،
أزيد و أظهر عند النفس من اعتقادها إجمالا فعلم من ذلك قبول حقيقة الإيمان الزيادة.
فيه بحث فإن الجازم بحقيقة الجملة جازم بحقيقة كل جزء منها و إن لم يعلمه بعينه أ لا تري أنا بعد علمنا بصدق النبي صلي الله عليه و آله جازمون بصدق كل ما يخبر به و إن لم نعلم تفصيل ذلك جزءا جزءا حتي لو فصل ذلك علينا واحدا واحدا لما ازداد ذلك الجزم نعم الزائد في التفصيل إنما هو إدراك الصور المتعددة من حيث التعدد و التشخص و هو لا يوجب زيادة في التصديق الإجمالي الجازم فإن هذه الصور قد كانت مجزوما بها علي تقدير دخولها في الهيئة الإجمالية و إنما الشاذ عن النفس إدراك خصوصياتها و هو أمر خارج عن تحقق الحقيقة المجزوم بها نعم لا ريب في حصول الأكملية به و ليس الكلام فيها.
و قد أجاب بعض المفسرين عن الآية الثالثة بأن تكرار الإيمان فيها ليس فيه دلالة علي الزيادة بل إما أن يكون باعتبار الأزمنة الثلاثة أو باعتبار الأحوال الثلاث حال المؤمن مع نفسه و حاله مع الناس و حاله مع الله تعالي و لذا بدل الإيمان بالإحسان كما يرشد إليه قوله صلي الله عليه و آله في تفسيره الإحسان أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك أو باعتبار المراتب الثلاث المبدأ و الوسط و المنتهي أو باعتبار ما ينبغي فإنه ينبغي ترك المحرمات حذرا عن العقاب و ترك الشبهات تباعدا عن الوقوع في المحرمات و هو مرتبة الورع و ترك بعض المباحات المؤذنة بالنقص حفظا للنفس عنه الخسة و تهذيبا لها عن دنس الطبيعة أو يكون هذا التكرار كناية عن أنه ينبغي للمؤمن أن يجدد الإيمان في كل وقت بقلبه و لسانه و أعماله الصالحة و عبر به حرصا منه علي بقائه و الثبات عليه عند الذهول ليصير الإيمان ملكة للنفس فلا يزلزله عروض شبهة انتهي.
قيل في بيان قبول الإيمان الزيادة إن الثبات و الدوام علي الإيمان أمر زائد عليه في كل زمان و حاصل ذلك يرجع إلي أن الإيمان عرض لأنه من الكيفيات النفسانية و العرض لا يبقي زمانين بل بقاؤه إنما يكون بتجدد الأمثال.
و هذا مع بنائه علي ما لم يثبت حقيته بل نفيه فليس من الزيادة في شيء إذ لا يقال
بیشتر و آشکارتر از امور اجمالی است. پس به این ترتیب افزوده شدن حقیقت ایمان دانسته میشود.
در این باره هم بحثی وجود دارد، آن کسی که حقیقتی را به طور کامل پذیرفته است، هر یک از اجزای آن نیز به تنهایی مورد پذیرش اوست، هرچند آنها را به چشم ندیده باشد. پس آیا پس از پذیرفتن راستگویی پیامبر صلی الله علیه و آله، از درستی هر آنچه ایشان خبر دهند آگاه نیستیم هرچند جزئیات آن را ندانیم؟ تا آنکه هریک از آنها را جزء به جزء برای ما بیان کنند و بر یقین ما افزوده شود. بله، چیزی که بر یقین افزوده شده، درک صورتهای متعدد از نظر تعدد و تشخص میباشد و باعث زیاد شدن تصدیق اجمالی قطعی نمیباشد. چرا که این صورتها به شکل داخل شدن در شکلی اجمالی مورد پذیرش بوده است، و آنچه برای نفس اضافه شده است، درک ویژگیهای آن بوده که آن هم امری خارج از تحقق حقیقتی است که مورد قبول بوده است. بله، درباره امکان کامل شدن آن شکی نیست و سخن درباره آن نمیباشد .
و برخی از مفسران پاسخ آیه سوم را چنین دادهاند که تکرار ایمان در آیه، دلیل بر زیاد شدن آن نیست. بلکه یا به دلیل دورههای سهگانه است و یا براساس حالات سهگانه مؤمن میباشد؛ یعنی حالت او نزد نفس خود و حال او در میان مردم و حال او در برابر خداوند متعال، و به همین دلیل به جای ایمان، احسان را به کار برده است. همانگونه که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله در تفسیر آن به این مطلب راهنمایی میکند: احسان یعنی خداوند را آنگونه عبادت کنی که گویی او را میبینی، چرا که هرچند تو او را نمیبینی اما او تو را میبیند. یا براساس مراتب سهگانه: آغاز و میانه و پایان است. یا براساس چیزی است که باید باشد، چرا که ترک گناهان برای ترس از مجازات است و ترک شبهات برای دوری از انجام گناهان میباشد و این مرتبه ورع است. و ترک برخی از کارهای مباحی که اجازه داده شده و در آنها نقصی وجود دارد، برای نگهداری نفس از پلیدی و ناپاکی طبیعت است. یا اینکه تکرار موجود در آیه کنایه از این است که مؤمن همیشه باید ایمان خود را در قلب و با زبان و با انجام اعمال شایسته، تازه کند و به دلیل اشتیاق به پایداری و ثبات آن به هنگام فراموشی تعبیر از آن شده است. تا ایمان ملکه نفس شود و هیچ شبههای آن را متزلزل نسازد. پایان.
درباره پذیرش زیاد یا کم شدن ایمان گفته شده: همانا پایداری و دوام در ایمان امری اضافه بر آن در هر زمان است، و نتیجه آن به این مطلب بازمیگردد که ایمان عَرَض است، زیرا از جمله کیفیتهای نفسانی است و عَرَض در دو زمان باقی نمیماند و باقی ماندن آن تنها با تازه شدن صورتها ممکن است.
این با وجود اساس آن بر این مطلب است که چیزی که درست بودن یا نبودن آن ثابت نشده، چیز اضافهای نیست. چرا که
للمماثل الحاصل بعد انعدام مثله أنه زائد و هذا ظاهر.
و قيل في توجيه قبوله الزيادة أنه بمعني زيادة ثمرته من الطاعات و إشراق نوره و ضيائه في القلب فإنه يزيد بالطاعات و ينقص بالمعاصي.
هذا التوجيه وجيه لو كان النزاع في مطلق الزيادة لكنه ليس كذلك بل النزاع إنما هو في أصل حقيقته لا في كمالها.
و استدل بعض المحققين علي أن حقيقة التصديق الجازم الثابت يقبل الزيادة و النقصان بأنا نقطع أن تصديقنا ليس كتصديق النبي صلي الله عليه و آله.
لا ريب في أنا قاطعون بأن تصديق النبي صلي الله عليه و آله أقوي من تصديقنا و أكمل لكن هذا لا يدل علي اختلاف أصل حقيقة الإيمان التي قدرها الشارع باعتقاد أمور مخصوصة علي وجه الجزم و الثبات فإن تلك الحقيقة إنما هي من اعتبارات الشارع و لم يعهد من الشارع اختلاف حقيقة الإيمان باختلاف المكلفين في قوة الإدراك بحيث يحكم بكفر قوي الإدراك لو كان جزمه بالمعارف الإلهية كجزم من هو أضعف إدراكا منه نعم الذي تفاوت فيه المكلفون إنما هو مراتب كماله بعد تحقق أصل حقيقته التي يخاطب بتحصيلها كل مكلف و يعتبر بها مؤمنا عند الله تعالي و يستحق الثواب الدائم و بدونها العقاب الدائم.
و أما تلك الكمالات الزائدة فإنما تكون باعتبار قرب المكلف إلي الله تعالي بسبب استشعاره لعظمة الله و كبريائه و شمول قدرته و علمه و ذلك لإشراق نفسه و اطلاعها علي ما في مصنوعات الله تعالي من الإحكام و الإتقان و الحكم و المصالح فإن النفس إذا لاحظت هذه البدائع الغريبة العظيمة التي تحار في تعلقها مع علمها بأنها تشرك في الإمكان و الافتقار إلي صانع يبدعها و يبديها متوحد في ذاته بذاته انكشف عليها كبرياء ذلك الصانع و عظمته و جلاله و إحاطته بكل شيء فيكثر خوفها و خشيتها و احترامها لذلك الصانع حتي كأنها لا تشاهد سواه و لا تخشي غيره فتنقطع عن غيره إليه و تسلم أزمة أمورها إليه حيث علمت أن لا رب غيره و أن المبدأ منه و المعاد إليه فلا تزال شاخصة منتظرة لأمره حتي تأتيها فتفر
پس از از بین رفتن نقش چیزی، به آنچه از آن نتیجه شده زیاده گفته نمیشود. و این آشکار است.
و برای توجیه پذیرش زیاد شدن ایمان گفته شده: آن به معنای افزوده شدن نتیجه ایمان در طاعات و روشن شدن نور و روشنایی آن در قلب میباشد، چرا که با طاعات افزوده میشود و گناهان از آن میکاهد .
این توجیه قابل قبول است، در صورتی که اختلاف تنها در مطلق زیاد شدن باشد، اما این طور نیست. بلکه در اصل حقیقت آن میباشد نه در کمال آن.
و بعضی از محققین به این استدلال کردهاند که حقیقت تصدیق که پایدار و ثابت است، این گونه کم یا زیاد میشود که همه ما میپذیریم که تصدیق ما، مانند تصدیق پیامبر صلی الله علیه و آله نیست.
شکی نیست که همه ما پذیرفتهایم که تصدیق پیامبر صلی الله علیه و آله از تصدیق ما بالاتر و کاملتر است، اما این دلیل بر اختلاف اصل حقیقت ایمان نمیشود که شارع آن را به اعتقاد به امور مخصوصی با استواری و قاطعیت، تعیین کرده است. چرا که آن حقیقت، تنها از امور اعتباری شارع میباشد و اختلاف حقیقت ایمان براساس اختلاف مکلفان در نیروی درک، از سوی شارع بیان نشده است. به گونهای که اگر ادراکی ضعیف از معارف الهی داشته باشد، حکم به کفر آن بدهد. بله، چیزی که مکلفان در آن متفاوت هستند، تنها مراتب کمال پس از پذیرش اصل حقیقتی است که هر مکلف باید آن را به دست آورد و به وسیله آن نزد خداوند متعال مؤمن شناخته میشود و به همراه آن شایسته پاداش همیشگی و بدون آن سزاوار مجازاتی همیشگی است.
و اما کمالاتی که زیاد میشوند، پس تنها به اعتبار نزدیکی مکلف به خداوند متعال وجود دارند، چرا که باعث درک عظمت و کبریا و فراگیر بودن قدرت و علم او میباشند و این برای نورانی شدن نفس و آگاهی از کارهای خداوند در استوار ساختن و حکم دادن و مصلحتهاست. پس همانا هنگامی که نفس، این تازگیهای حیرتآور و بزرگ را مشاهده کند که از درک آن ناتوان شده است، با وجود اینکه میداند او نیز مانند آنها در وجود و نیاز به پدیدآورندهای نیازمند است که در ذات خود یگانه به ذات است، بزرگی و عظمت و شکوه این پدیدآورنده و احاطه او بر همه چیز برایش آشکار میشود و ترس و احترام و فروتنیاش برای او افزون میگردد، تا جایی که کسی را جز او نمیبیند و از هیچ کس جز او نمیترسد و از همه به سوی او بریده میشود و افسار امور خود را به او میسپارد. چرا که میداند پروردگاری جز او نیست و آغاز و پایان از اوست. پس همواره منتظر و چشم به راه فرمان اوست،
إليه من ضيق الجهالة إلي سعة معرفته(1)و رحمته و لطفه و في ذلك فليتنافس المتنافسون.
و كذا ما ورد من السنة المطهرة مما يشعر بقبوله الزيادة و النقصان يمكن حمله علي ما ذكرناه كحديث الجوارح ذكره في الكافي بإسناده عن أبي عمرو الزبيري عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام(2)قَالَ: قُلْتُ صِفْهُ لِي يَعْنِي الْإِيمَانَ جُعِلْتُ فِدَاكَ حَتَّي أَفْهَمَهُ فَقَالَ الْإِيمَانُ حَالاتٌ وَ دَرَجَاتٌ إِلَي قَوْلِهِ وَ بِالنُّقْصَانِ دَخَلَ الْمُفَرِّطُونَ النَّارَ انتهي.
ثم قال رحمه الله اعلم أن سند هذا الحديث ضعيف لأن في طريقه بكر بن صالح الرازي و هو ضعيف جدا كثير التفرد بالغرائب و أبو عمرو الزبيري و هو مجهول فسقط الاستدلال به و لو سلم سنده فلا دلالة فيه علي اختلاف نفس حقيقة الإيمان أ لا تري أنه قال عليه السلام و لكن بتمام الإيمان دخل المؤمنون الجنة فأشار بذلك إلي نفس حقيقة الإيمان التي يترتب عليها النجاة و جعل الناقص عنها مما يترتب عليه دخول النار فلم يكن إيمانا و إلا لم يدخل صاحبه النار لقوله تعالي وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ(3)و جعل الزيادة في الإيمان مما يوجب التفاضل في الدرجات و لا ريب أن هذه الزيادة لو تركت و اقتصر المكلف علي ما يحصل به التمام لم يعاقب علي ترك هذه الزيادة و لأنه عليه السلام جعل التمام موجبا للجنة فكيف يوجب العقاب ترك الزيادة مع أن ما دونه و هو التمام يوجب الجنة و علي هذا فتكون الزيادة غير مكلف بها فلم تكن داخلة في أصل حقيقة الإيمان لأنه مكلف به بالنص و الإجماع فيكون من الكمال فظهر بذلك كون هذا الحديث دليلا علي عدم قبول حقيقة الإيمان للزيادة و النقصان لا دليلا علي قبولهما.
و به این ترتیب از تنگی گمراهی به پهنه شناخت او رهنمون میشود و رحمت و لطفش را درک میکند، و برای رسیدن به این مرتبه سبقت گیرندگان باید از یکدیگر پیشی بگیرند.
و همین طور آنچه از سنت پاک رسیده که نگاهی به پذیرش زیاد و کم شدن ایمان دارد، میتوان برداشتی را که گفتیم از آنها نمود. مانند حدیث جوارح که در کافی به اسناد خود از ابوعمرو زبیری از امام صادق علیه السلام نقل کرده و گفته: گفتم: فدایت شوم، آن را، یعنی ایمان را برایم توصیف کن تا درکش کنم. فرمود: ایمان حالات و درجاتی دارد، تا جایی که فرمود: و با کاستن آن، گناهکاران وارد آتش دوزخ میشوند. پایان.
سپس فرمود: بدان که سند این حدیث ضعیف است؛ زیرا در میان آنها بکر بن صالح رازی است که او بسیار ضعیف بوده و احادیث عجیب فراوانی را تنها او نقل کرده است. و ابوعمرو زبیری که او هم ناشناس است و استدلال به او نامعتبر است، و اگر هم سند را بپذیریم هیچ دلالتی بر اختلاف خود حقیقت ایمان درآن نیست، آیا نمیدانی که امام علیه السلام فرمودهاند: اما با کامل شدن حقیقت ایمان، مؤمنان وارد بهشت میشوند. پس با این سخن به خود حقیقت ایمان اشاره فرموده که با وجود آن نجات به دست میآید و کسانی را که در آن نقصی دارند سزاوار ورود به آتش میداند. پس آنها ایمانی نداشتهاند، چرا که در آن صورت صاحب آنها وارد آتش نمیشد. چرا که خداوند متعال میفرماید: {خداوند به مردان و زنان مؤمن وعده بهشت داده است}(4)
و زیاد شدن ایمان را موجب اختلاف درجات قرار داده است. و شکی نیست که این زیاد شدن اگر ترک شود و مکلف برای رسیدن به تمام آن کوتاهی کند، مجازاتی برای ترک این زیاده برای او وجود نخواهد داشت. و به این دلیل که امام علیه السلام تمام آن را موجب رسیدن به بهشت دانسته، پس چگونه ترک کردن زیادی آن باعث ورود به آتش خواهد شد در حالیکه پایینتر از آنکه تمام آن است باعث بهشت میشود؟ و براین اساس دستوری برای رسیدن به زیادی ایمان داده نشده، پس آن داخل در اصل ایمان نیست. چرا که اصل ایمان براساس نص و اجماع مسلمین تکلیف است پس باید از کمال باشد. به این ترتیب این حدیث دلیلی برای عدم پذیرش افزونی یا کاستی در حقیقت ایمان میباشد، و نه دلیل برای پذیرش آنها.
و هذا استخراج لم نسبق إليه و بيان لم يعثر غيرنا عليه علي أن هذا الحديث لو قطعنا النظر عما ذكرناه و حملناه علي ظاهره لكان معارضا بما سبق من حديث جبرئيل للنبي صلي الله عليه و آله حيث سأله عن الإيمان فقال أن تؤمن بالله و رسله و اليوم الآخر أي تصدق بذلك و لو بقي من حقيقته شيء سوي ما ذكره له لبينه له فدل علي أن حقيقته تتم بما أجابه بالقياس إلي كل مكلف أما للنبي صلي الله عليه و آله فلأنه المجاب به حين سأله و أما لغيره فللتأسي به و طريق الجمع بينهما حينئذ حمل ما في حديث الجوارح من الزيادة عن ذلك علي مرتبة الكمال كما بيناه سابقا.
و هاهنا بحث و هو أن حقيقة الإيمان لما كانت من الأمور الاعتبارية للشارع كان تحديدها إنما هو بجعل الشارع و تقريره لها فلا يعلم حينئذ مقداره و حقيقته إلا منه و حيث رأينا ما وصل إلينا من خطاباته تعالي غير قاطع في الدلالة علي تعيين قدر مخصوص من أنواع الاعتقاد أو الأعمال بحيث تشترك الكل في التكليف به من غير تفاوت بين قوي الإدراك و ضعيفه بل رأيناها متفاوتة في الدلالة علي ذلك يعلم ذلك من تتبع آيات الكتاب العزيز و السنة المطهرة و قد سبق نبذة من ذلك و لا يجوز الاختلاف في خطاباته و لا أن يكلف عباده بأمر لا يبين لهم مراده تعالي منه لاستحالة تكليف ما لا يطاق و إخلاله باللطف و رأينا الأكثر ورودا في كتابه بذلك الأمر بالاعتقاد القلبي من غير تعيين مقدار مخصوص منه بقاطع يوقفنا علي اعتباره أمكن حينئذ أن يكون مراده منه مطلق الاعتقاد العلمي سواء كان علم الطمأنينة أو علم اليقين أو حق اليقين أو عين اليقين فتكون حقيقة واحدة و هو الإذعان القلبي و الاعتقاد العلمي و التفاوت بالزيادة و النقصان إنما هو في أفراد تلك الحقيقة و من مشخصاتها فلا يكون داخلا في الحقيقة المذكورة.
و ما ورد مما ظاهره الاختلاف في الدلالة علي مراد الشارع منه يمكن تنزيله علي تفاوت الأفراد المذكورة كعلم الطمأنينة و علم اليقين و غيرهما فيكون كل واحد منها مرادا و كافيا في امتثال أمر الشارع و هذا هو المناسب لسهولة التكليف و اختلاف طبقات المكلفين في الإدراك كما لا يخفي.
و این بیانی است که پیش از ما کسی آن را نیاورده است. و این حدیث را اگر بدون آنچه بیان کردیم در نظر بگیریم، و آن را براساس ظاهرش برداشت کنیم، مخالف حدیث جبرئیل برای پیامبر صلی الله علیه و آله به نظر میرسد که از او درباره ایمان پرسید و گفت: آن است که به خدا و فرستادگان او و روز قیامت ایمان داشته باشی یعنی آنها را تصدیق کنی. و اگر چیزی جز آنچه بیان کرد، از حقیقت آن باقی مانده بود حتما آن را بیان میکرد. پس دلیل بر این است که حقیقت آن در مقایسه با هر انسان مکلف با همین چیزهایی که پاسخ داد کامل میشود. اما برای پیامبر صلی الله علیه و آله، به این دلیل که در پاسخ به پرسش ایشان این گونه جواب داده شده است، و برای دیگران نیز به جهت پیروی از ایشان میباشد. و جمع میان آنها نیز حمل این حدیث به زیاده بودن ایمان در مرتبه کمال است. چنان که پیشتر نیز بیان کردیم.
و در اینجا بحثی وجود دارد و اینکه اگر حقیقت ایمان از امور اعتباری در نزد شارع بود، بایستی حدود آن تنها به وسیله شارع بیان و مشخص میشد. پس در این صورت مقدار و حقیقت آن تنها از جانب شارع دانسته میشد. و چون آنچه از فرمودههای خداوند متعال به ما رسیده دلالت قاطعی در تعیین میزان مشخصی در انواع اعتقادات یا اعمال ندارد، به گونهای که تکلیف مشترکی برای همه باشد، بدون در نظر گرفتن تفاوت در نیروی درک انسانها، و بلکه این آیات در دلالت بر این مطلب متفاوت هستند، پس این را از آیات قرآن و سنت پاک دانستیم و بخشی از آن نیز بیان شد. و اختلاف در فرمودههای خداوند ممکن نیست و نیز نمیتوان گفت تکلیفی برای بندگان قرار داده باشد و آن را از بندگان بخواهد که برایشان روشن ننموده است. چون ممکن نیست تکلیف به چیزی قرار دهد که از توانایی بندگان خارج است و لطف او نیز اجازه نمیدهد. و بیشتر آنچه در کتاب او آمده دستور به اعتقاد قلبی است، بدون تعیین میزان مشخصی که بتوان اعتبار قطعی آن را پذیرفت. همچنین میتوان گفت منظور خداوند متعال، تنها اعتقاد علمی مطلق میباشد، خواه علم، طمأنینه باشد یا علم یقین یا حق الیقین یا عین الیقین. پس همه آنها حقیقتی قلبی هستند که عبارتند از اذعان قلبی و اعتقاد علمی و تفاوت در کم و زیاد بودن آن تنها در مراتب آن حقیقت و مشخصات آن است و به همین دلیل داخل در حقیقت یاد شده نیست.
و آنچه وارد شده که ظاهر آن اختلاف در منظور شارع است، ممکن است به عنوان تفاوت بخشهای یاد شده مانند علم طمأنینه و علم یقین و غیره باشد. پس هر یک از آنها منظور بوده باشد و برای انجام دستور شارع کافی است. و این به دلیل آسان بودن تکلیف و اختلاف گروههای مختلف مکلفین در ادراک، مناسب است. چنان که پوشیده نیست.
و بذلك يسهل الخطب في الحكم بإيمان أكثر العوام الذين لا يتيسر لأنفسهم الاتصاف بالعلم الذي لا يقبل تشكيك المشكك فإن علم الطمأنينة متيسر لكل واحد و علي هذا فيكون ما تشعر النفس به من الازدياد في التصديق و الاطمئنان عند ما تشاهده من برهان أو عيان إنما هو انتقال في أفراد تلك الحقيقة و تبدل واحد بآخر و الحقيقة واحدة.
لا يقال أفراد الحقيقة الواحدة لا تنافي الاجتماع في القوة العاقلة فإن أفراد الحيوان و الإنسان يصلح اجتماعهما في القوة العاقلة و ما نحن فيه ليس كذلك إذ لا يمكن اتصاف النفس بحصول علم الطمأنينة و علم اليقين في حالة واحدة لتضادهما و لهذا يزول الأول بحصول الثاني فلا يكون ما ذكرت أفراد حقيقة واحدة بل حقائق.
قلت لا نسلم أن أفراد كل حقيقة يصح اجتماعها في الحصول عند القوة العاقلة بل قد لا يصح ذلك لما بينها من التضاد كما في البياض و السواد فإنهما فردان لحقيقة واحدة هي اللون مع عدم صحة اجتماعهما في محل واحد لا خارجا و لا ذهنا.
بقي هاهنا شيء و هو أنه لا ريب في تحقق الإيمان الشرعي بالتصديق الجازم الثابت و إن أخل المتصف به ببعض الطاعات و قارف بعض المنهيات عند من يكتفي في حصول الإيمان بإذعان الجنان و إذا كان الأمر كذلك فلا معني للنزاع عند هؤلاء في أن حقيقة الإيمان هل تقبل الزيادة و النقصان إذ لو قبلت شيئا منهما لم تكن واحدة بل متعددة لأن القابل غير المقبول و العارض غير المعروض فإن دخل الزائد في مفهوم الحقيقة بحيث صار ذاتيا لها تعددت و تبدلت و كذا الناقص إذا خرج عنها فلا تكون واحدة و قد فرضناها كذلك هذا خلف و إن لم يدخل و لم يخرج شيء منهما كانت واحدة من غير نقصان و زيادة فيها بل هما راجعان إلي الكمال و عدمه و حينئذ فيبقي محل النزاع هل يقبل كمالها الزيادة
و به این خاطر آسان است که حکم به ایمان بیشتر عوامی داده شود که امکان به دست آوردن علم در مقابل شبههافکنی شک کنندگان ندارند. چرا که علم طمأنینه برای همه دست یافتنی است، و بر این اساس آنچه نفس از زیاد شدن در تصدیق و اطمینان در برخورد با برهان یا مشاهده میبیند، تنها در انتقال بخشهای این حقیقت است و تبدیل یکی از آنها به دیگری است و حقیقت همچنان یکی است.
گفته نمیشود: بخشهای حقیقت یگانه، اجتماع در قوهی عاقله را نفی نمیکند. چرا که حیوانات مختلف و انسان را میتوان در قوه عاقله یکی دانست، و آنچه ما میبینیم این گونه نیست. زیرا دسترسی نفس به علم طمأنینه و علم یقین در حال واحد، به دلیل تضاد آن دو ممکن نیست. و به این ترتیب با دستابی به دومی، اولی از بین میرود. پس آنچه بیان شد بخشهای مختلفی از یک حقیقت نیستند، بلکه چندین حقیقت میباشند.
در جواب میگوییم: ما نمیپذیریم که بخشهای یک حقیقت را از نظر قوه عاقله میتوان یکجا دانست. به دلیل تضادی که میان آنها وجود دارد، مانند تضادی که بین سیاه و سفید است. چرا که آنها شکلهای متفاوتی از یک حقیقت واحد هستند و آن هم رنگ است که نمیتوان آن دو را چه در ذهن و چه بیرون از آن یک جا دانست.
در اینجا یک چیز باقی میماند، اینکه در تحقق ایمان شرعی به وسیله تصدیق قطعی و ثابت، شکی نیست. اگرچه از نظر کسی که اذعان قلبی را برای حصول ایمان کافی میداند، کسی که ایمان دارد بعضی از واجبات را ترک کرده و مرتکب برخی از گناهان شود. پس اگر چنین باشد معنایی برای اختلاف میان آنان در اینباره نیست که آیا حقیقت ایمان مورد کم و زیاد قرار میگیرد. اگر یکی از آنها را بپذیرد، یکی نخواهد بود بلکه متعدد میباشد. چرا که پذیرنده چیزی جز پذیرفته شده است و عارض چیزی جز معروض میباشد. پس اگر چیزی اضافه بر مفهوم حقیقت وارد شود، به گونهای که جزء ذات آن به شمار آید، تعدد و دگرگونی پیدا میکند و ناقص نیز همین گونه است، اگر چیزی از آن کاسته شود یکی نخواهد بود، در حالی که ما آن را یک چیز به حساب آوردیم و این خلاف فرض است. و اگر چیزی به آن اضافه نشده و از آن کاسته نگردد، یک چیز بدون کم یا زیاد خواهد بود. بلکه این دو به کمال و نبود آن بازمیگردند و بنابراین اختلاف در این باقی میماند که آیا کمال آن میتواند افزوده یا
و النقصان و أنت خبير بأن هذا مما لا يختلف في صحته اثنان.
و قد ذكر بعض العلماء أن هذا النزاع إنما يتمشي علي قول من جعل الطاعات من الإيمان و أقول الذي يقتضيه النظر أنه لا يتمشي علي قولهم أيضا و ذلك أن ما اعتبروه في الإيمان من الطاعات إما أن يريدوا به توقف حصول الإيمان علي جميع ما اعتبروه أو عليه في الجملة و علي الأول يلزم كون حقيقته واحدة فإذا ترك فرضا من تلك الطاعات يخرج من الإيمان و علي الثاني يلزم كون ما يتحقق به الإيمان من تلك الطاعات داخلا في حقيقته و ما زاد عليه خارجا فتكون واحدة علي التقديرين فليس الزيادة و النقصان إلا في الكمال علي جميع الأقوال انتهي كلامه رفع الله مقامه.
و قال شارح المقاصد ظاهر الكتاب و السنة و هو مذهب الأشاعرة و المعتزلة و المحكي عن الشافعي و كثير من العلماء أن الإيمان يزيد و ينقص و عند أبي حنيفة و أصحابه و كثير من العلماء و هو اختيار إمام الحرمين أنه لا يزيد و لا ينقص لأنه اسم للتصديق البالغ حد الجزم و الإذعان و لا يتصور فيه الزيادة و النقصان و المصدق إذا ضم الطاعات إليه أو ارتكب المعاصي فتصديقه بحاله لم يتغير أصلا و إنما يتفاوت إذا كان اسما للطاعات المتفاوتة قلة و كثرة و لهذا قال الإمام الرازي و غيره إن هذا الخلاف فرع تفسير الإيمان فإن قلنا هو التصديق فلا تتفاوت و إن قلنا هو الأعمال فمتفاوت و قال إمام الحرمين إذا حملنا الإيمان علي التصديق فلا يفضل تصديق تصديقا كما لا يفضل علم علما و من حمله علي الطاعة سرا و علنا و قد مال إليه القلانسي فلا يبعد إطلاق القول بأنه يزيد بالطاعة و ينقص بالمعصية و نحن لا نؤثر هذا.
ثم قال و لقائل أن يقول لا نسلم أن التصديق لا يتفاوت بل يتفاوت قوة و ضعفا كما في التصديق بطلوع الشمس و التصديق بحدوث العالم لأنه إما نفس الاعتقاد القابل للتفاوت أو مبني عليه قلة و كثرة كما في التصديق الإجمالي و التفصيلي الملاحظ لبعض التفاصيل و أكثر فإن ذلك من الإيمان لكونه تصديقا
کاسته گردد؟ و میدانید این چیزی است که در درستی آن اختلافی نیست.
و بعضی از علماء گفتهاند: این اختلاف تنها بر اساس قولی پیش میآید که میگوید: طاعات نیز از جمله ایمان هستند. و میگویم: آنچه باید مورد توجه قرار گیرد این است که برپایه سخن آنان نیز درست نمیباشد؛ چرا که طاعاتی که آنها جزئی از ایمان میدانند یا ایمان را تنها با وجود همه آنها معتبر میدانند و یا بخشی از آنها را لازم میدانند. با فرض اول، یگانه بودن این حقیقت ثابت میشود، چرا که اگر یکی از این واجبات را ترک کند از ایمان خارج خواهد شد. و بر اساس نظر دوم، باید طاعاتی را که برای وجود ایمان لازم میدانند، داخل در حقیقت آن به شمار آورند و آنچه را اضافه است از ایمان جدا بدانند. بنابراین در هر دو صورت، ایمان یک حقیقت خواهد بود، و براساس همه نظرها، کم یا زیاد بودن آن تنها در کمال ایمان ممکن میباشد. پایان کلام ایشان، رفع الله مقامه .
و شارح مقاصد گفته است: ظاهر کتاب و سنت که همان مذهب اشاعره و معتزله است و چیزهایی که از شافعی و بسیاری از علماء گفته شده، نشان میدهد ایمان کاسته یا افزوده نمیشود. زیرا ایمان اسمی برای تصدیقی است که به میزان قطعیت و اعتراف رسیده باشد. و اضافه شدن یا کم شدن از آن قابل تصور نیست. و تصدیقکننده اگر طاعات نیز به او افزوده شود یا مرتکب گناهانی شود، تصدیق او تغییری نمیکند و در همان حالت باقی میماند. و تنها زمانی میتواند تفاوت داشته باشد که به عنوان طاعاتی باشد که در کم و زیادی متفاوت هستند. و به همین دلیل امام رازی و دیگران گفتهاند: همانا این اختلاف فرع بر تفسیر ایمان است، پس اگر بگوییم تنها شامل تصدیق میباشد تفاوتی نخواهد داشت، و اگر بگوییم اعمال را نیز دربرمیگیرد، در این صورت متفاوت است. و امام الحرمین گفته است: اگر ایمان را به معنای تصدیق بدانیم هیچ تصدیقی بر تصدیق دیگر برتری ندارد، همانگونه که هیچ دانشی بر دانش دیگر برتری ندارد. و اگر آن را به معنای فرمانبرداری در آشکار و نهان بدانیم، که قلانسی چنین نظری دارد، در این صورت میتوان گفت با انجام دستورات، افزوده شده و گناهان از آن کم میکند. و ما این نظر را درست نمیدانیم.
سپس گفته است: ممکن است کسی بگوید: نمیپذیریم که تصدیق تفاوتی ندارد؛ بلکه میتواند در قوت و ضعف متفاوت باشد. همان گونه که تصدیق طلوع خورشید و تصدیق حدوث عالم چنین است. زیرا یا خود اعتقاد میتواند متفاوت باشد و یا براساس کم و زیاد بودن است، همچنان که در تصدیق اجمالی و تفصیلی است که طبق برخی تفاصیل و بیشتر آن لحاظ میگردد. پس چون تصدیق چیزی است که
بما جاء به النبي صلي الله عليه و آله إجمالا فيما علم إجمالا و تفصيلا فيما علم تفصيلا.
لا يقال الواجب تصديق يبلغ حد اليقين و هو لا يتفاوت لأن التفاوت لا يتصور إلا باحتمال النقيض لأنا نقول اليقين من باب العلم و المعرفة و قد سبق أنه غير التصديق و لو سلم أنه التصديق و أن المراد به ما يبلغ حد الإذعان و القبول و يصدق عليه المعني المسمي بگرويدن ليكون تصديقا قطعا فلا نسلم أنه لا يقبل التفاوت بل لليقين مراتب من أجلي البديهيات إلي أخفي النظريات و كون التفاوت راجعا إلي مجرد الجلاء و الخفاء غير مسلم بل عند الحصول و زوال التردد التفاوت بحاله و كفاك قول الخليل وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي(1)وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقِيناً علي أن القول بأن المعتبر في حق الكل هو اليقين و أن ليس للظن الغالب الذي لا يخطر معه النقيض بالبال حكم اليقين محل نظر.
احتج القائلون بالزيادة و النقصان بالعقل و النقل أما العقل فلأنه لو لم يتفاوت لكان إيمان آحاد الأمة بل المنهمك في الفسق مساويا لتصديق الأنبياء و اللازم باطل قطعا و أما النقل فلكثرة النصوص الواردة في هذا المعني قال الله وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً(2)لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ(3)وَ يَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً(4)وَ ما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَ تَسْلِيماً(5)فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً(6)و عن ابن عمر قلنا يا رسول الله إن الإيمان يزيد و ينقص قال نعم يزيد حتي يدخل صاحبه الجنة و ينقص حتي يدخل صاحبه النار.
پیامبر آورده، جزئی از ایمان به حساب میآید. ایمان اجمالی برای چیزی که آگاهی اجمالی از آن داشته و ایمان با جزئیات در مورد چیزی که جزئیات آن را نیز میدانسته است.
نباید گفت: حد واجب، تصدیقی است که به میزان یقین رسیده باشد، و این تفاوتی نمیکند. چرا که تفاوت تنها با احتمال نقیض ممکن است؛ چون ما میگوییم یقین از باب علم و شناخت است، و در گذشته بیان شد که آن چیزی جز تصدیق است. و اگر بپذیریم که یقین، تصدیق است و منظور از آن، چیزی است که به حد پذیرش و اذعان رسیده باشد، و معنای «گرویدن» را دربرداشته باشد تا تصدیق قطعی به حساب آید، اما نمیپذیریم که تفاوتی ندارد. چرا که یقین مراتبی دارد که از آشکارترین بدیهیات تا پنهانترین نظریات را دربرمیگیرد. و تفاوتی که تنها به آشکار یا پنهان بودن بازگردد قطعی نیست. بلکه هنگام به دست آمدن آن و برطرف شدن شک، برای او متفاوت است. و سخن حضرت ابراهیم خلیل کافی است که {ولی برای آنکه قلبم اطمینان یابد}(7)،
و از امام علی علیه السلام است که: اگر پردهها کنار رود، بر یقین من چیزی اضافه نمیشود. بر این اساس که حد مورد اعتبار همان یقین است. و در اینکه گمان غالبی که هیچ نقیضی همراه آن به ذهن نمیرسد یقین به حساب آید، باید دقت شود.
معتقدان به وجود زیاد یا کم شدن در ایمان، با عقل و نقل دلیل آوردهاند. اما دلیل عقلی این است که اگر تفاوتی وجود نداشت، باید ایمان همه امت، بلکه ایمان کسی که غرق در گناه است با ایمان پیامبران یکی میبود. و لازمه این مطلب قطعا باطل است. اما دلیل نقلی، نصوص بسیاری است که برای این معنا وارد شده است. و خداوند متعال فرموده: {و هنگامی که آیات بر آنها خوانده میشود ایمانشان افزوده میشود}(8)
{تا ایمانی بر ایمانشان افزوده شود}(9)
{و ایمان کسانی که ایمان آوردند، افزوده میشود}(10){و چیزی جز ایمان و تسلیم به آنها افزوده نشد.}(11)
{پس کسانی که ایمان آوردند، بر ایمانشان افزود.}(12)و از ابن عمر روایت شده که گفتیم: ای پیامبر خدا، آیا ایمان هم افزوده یا کاسته میشود؟ فرمود: بله، افزوده میشود تا اینکه صاحب خویش را وارد بهشت میکند و کم میگردد تا اینکه صاحب خود را وارد جهنم میسازد.
و أجيب بوجوه الأول أن المراد الزيادة بحسب الدوام و الثبات و كثرة الأزمان و الساعات و هذا ما قال إمام الحرمين النبي صلي الله عليه و آله يفضل من عداه باستمرار تصديقه و عصمة الله إياه من مخامرة الشكوك و التصديق عرض لا يبقي فيقع للنبي صلي الله عليه و آله متواليا و لغيره علي الفترات فثبت للنبي صلي الله عليه و آله أعداد من الإيمان لا يثبت لغيره إلا بعضها فيكون إيمانه أكثر و الزيادة بهذا المعني مما لا نزاع فيه و ما يقال من أن حصول المثل بعد انعدام الشيء لا يكون زيادة مدفوع بأن المراد زيادة أعداد حصلت و عدم البقاء لا ينافي ذلك.
الثاني أن المراد الزيادة بحسب زيادة المؤمن به و الصحابة كانوا آمنوا في الجملة و كان يأتي فرض بعد فرض و كانوا يؤمنون بكل فرض خاص و حاصله أن الإيمان واجب إجمالا فيما علم إجمالا و تفصيلا فيما علم تفصيلا و الناس متفاوتون في ملاحظة التفاصيل كثرة و قلة فيتفاوت إيمانهم زيادة و نقصانا و لا يختص ذلك بعصر النبي صلي الله عليه و آله علي ما يتوهم.
الثالث أن المراد زيادة ثمرته و إشراق نوره في القلب فإنه يزيد بالطاعات و ينقص بالمعاصي و هذا مما لا خفاء فيه و هذه الوجوه جيدة في التأويل لو ثبت لهم أن التصديق في نفسه لا يقبل التفاوت و الكلام فيه انتهي.
و الحق أن الإيمان يقبل الزيادة و النقصان سواء كانت الأعمال أجزاءه أو شرائطه أو آثاره الدالة عليه فإن التصديق القلبي بأي معني فسر لا ريب أنه يزيد و كلما زاد زادت آثاره علي الأعضاء و الجوارح فهي كثرة و قلة تدل علي مراتب الإيمان زيادة و نقصانا و كل منهما يتفرع علي الآخر فإن كل مرتبة من مراتب الإيمان تصير سببا لقدر من الأعمال يناسبها فإذا أتي بها قوي الإيمان القلبي و حصلت مرتبة أعلي تقتضي عملا أكثر و هكذا.
و جملة القول في ذلك أن للإيمان و لكل من الأعمال الإيمانية أفرادا كثيرة و حقيقة و نورا و روحا كالصلاة فإن لها روحا هي الإخلاص مثلا فإذا فارقها كانت جسدا بلا روح لا يترتب عليه أثر و لا ينهي عن الفحشاء و المنكر فللإيمان
و به چند شکل به این وجوه نقلی پاسخ داده میشود: اول اینکه منظور از زیاد شدن، براساس پایداری و دوام و بسیاری زمان آن است. و این چیزی است که امام الحرمین گفته است: وی میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله به دلیل استمرار تصدیق بر دیگران برتری دارد، و عصمتی که خداوند به او داده است از آمیختگی با تردیدهاست. و تصدیق عرَض است که پایدار نیست، پس برای پیامبر صلی الله علیه و آله همیشگی خواهد بود و برای دیگران برخی اوقات میباشد. بنابراین بخشی از ایمان برای پیامبر صلی الله علیه و آله وجود دارد که دیگران آن را ندارند مگر برخی از افراد، پس ایمان ایشان بیشتر است و زیاد بودن آن به این معنا، مورد اختلاف نیست. و آنچه گفته میشود که به دست آمدن مثل یک چیز پس از نابودی خود آن، زیاد شده به حساب نمیآید را این گونه پاسخ میدهیم که منظور زیادی در شمار است، و پایدار نبودن آن را نفی نمیکند.
دوم اینکه منظور از زیادی، براساس فراوانی مؤمنان است. و صحابه ایمان اجمالی آورده بودند و هرگاه واجبی از پس واجب دیگری نازل میشد، به هر یک از واجبات ایمان میآوردند و نتیجه این است که ایمان به چیزی که به طور اجمالی آگاهی از آن وجود دارد، واجب است و نیز چیزی که با جزئیات دانسته باید ایمان تفصیلی به آن بیاورد. و مردم در میزان توجه به جزئیات متفاوت هستند. بنابراین ایمان آنها نیز در کم و زیاد تفاوت خواهد داشت. و این مخصوص به زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نیست، چنان که گمان میرود.
سوم اینکه منظور افزایش نتیجه و روشن شدن نور آن در قلب است، که با فرمانبرداری افزوده میشود و با گناهان از آن کاسته میشود. و این چیزی است که پوشیده نیست. و اگر نپذیرفتن تفاوت در تصدیق برای آنها روشن شود، اینها دلایلی مناسب برای تأویل میباشند.
و حقیقت این است که ایمان کم و زیاد میشود، صرفنظر از اینکه اعمال از اجزاء و شرایط ایمان باشد یا خیر، یا اینکه از آثاری که بر آن دلالت دارد باشد .
پس همانا تصدیق قلبی به هر معنایی که تفسیر شود، شکی نیست که افزوده میشود. و هرچه بیشتر شود، آثار آن نیز در اعضا و جوارح بدن بیشتر میشود. پس این زیادی و کمی، دلالت بر کم یا زیادی مراتب ایمان دارد. و هر یک از آنها فرع بر دیگری میباشد. چرا که هر یک از مراتب ایمان، سبب میزانی از اعمال میشود که مناسب آن میباشد. پس اگر آن را انجام دهد ایمان قلبیاش قوی میشود و به درجه بالاتری میرسد که نیاز به عمل بیشتر دارد و همین گونه پیش میرود.
و خلاصه کلام این است که ایمان و هر یک از اعمال ایمانی، هم بخشهای متعدد و هم حقیقت و نور و روح دارند. مانند نماز که روحی دارد که اخلاص است و اگر از نماز جدا شود، مانند جسدی بدون روح میشود که هیچ اثری ندارد و از فحشا و منکر بازنمیدارد. پس ایمان
أيضا مراتب يترتب علي كل مرتبة منها آثار فإذا ارتكب المؤمن الكبائر نقص إيمانه و فارقه روح الإيمان و حقيقته و كيف يؤمن بالله و بالمعاد و بالجنة و النار و يرتكب ما أخبر الله بأنه موجب لدخول النار فلا يكون ذلك إلا لضعف في اليقين كما ورد في أخبار كثيرة أنهم عليهم السلام سألوا عند ادعاء الإيمان أو اليقين ما حقيقة إيمانك و ما حقيقة يقينك فظهر لهما حقائق مختلفة تظهر بآثارهما.
و روح الإيمان الواردة في الأخبار يمكن حملها علي ذلك فإن الإيمان إذا ضعف حتي غلب عليه الشهوات البدنية فكأنه لا روح له و لا يترتب عليه أثر بل لا بقاء له فإن غلب عليه الشهوة و عاد إلي التوبة قوي الإيمان و عاد إليه الروح و ترتب عليه الآثار و عاد إليه الملك المؤيد له و لذا أطلق الروح في بعض الأخبار علي ذلك الملك أيضا و قد يعود إليه بعد انقضاء الشهوة و قوة العقل و الإيمان و تصرف العقل في ممالكه بعد ما صار مغلوبا مقهورا بالشهوات الدنية فيتذكر قبح فعله فيعود إليه الملك المؤيد أو شيء من نور الإيمان و إن لم تكمل له التوبة و لم يقدر علي العزم التام علي تركها فيما سيأتي و لذا ورد في بعض الأخبار أنه يعود إليه روح الإيمان بدون التوبة أيضا و قد مر بعض القول في ذلك و سيأتي إن شاء الله تعالي.
نیز مراتبی دارد که هر یک از آنها نیز آثاری دارد. پس هنگامی که مؤمن گناه بزرگی انجام دهد، ایمان او کاسته شده و روح ایمان و حقیقت آن از او جدا میشود. و چگونه به خداوند و معاد و بهشت و جهنم ایمان خواهد داشت در حالی که مرتکب گناهی میشود که خداوند خبر داده انجام آن باعث ورود به آتش دوزخ است. پس این تنها به دلیل ضعف یقین میباشد. همانگونه که در احادیث بسیاری آمده است که امامان علیهم السلام هنگامی که کسی ادعای ایمان یا یقین داشت، از او میپرسیدند: حقیقت ایمان تو و حقیقت یقینت چیست؟ پس حقائق مختلفی برایشان آشکار میشود که با آثار آن پدید میآید.
و روح ایمان که در احادیث وارد شده است، میتوان چنین برداشتی از آن کرد. پس همانا ایمان ناتوان شود تا جایی که شهوتهای جسمانی برآن پیروز شود، مانند این است که روح ندارد و اثری از آن پدید نمیآید و بلکه باقی نیز نمیماند. پس اگر شهوت بر آن پیروز شد و با توبه بازگشت، ایمان او نیرومند شده و روح به آن بازمیگردد و آثار آن نیز بازمیگردد و فرشتهای که او را تأیید میکرده نیز به سویش بازمیگردد. و به همین دلیل در برخی از احادیث به این فرشته نیز روح گفته میشود. و همانا پس از پایان شهوت و نیرو گرفتن عقل و ایمان و جایگزین شدن عقل در قلمرو او، به سوی او بازمیگردد. پس از آنکه از شهوتهای پست و فرومایه شکست خورده بود. پس زشتی عمل خویش را یادآوری میکند و فرشته مؤید یا چیزی از نور ایمان نیز به سوی او بازمیگردد. هرچند توبهاش را کامل نکند یا تصمیم کامل برای ترک آن نگیرد. همانگونه که بیان خواهد شد. و به همین دلیل در بعضی از احادیث آمده است که بدون توبه نیز روح ایمان به سوی او بازمیگردد. و برخی سخنان در این باره بیان شد و ان شاء الله در ادامه نیز خواهد آمد .
الأنعام: وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ(1)
قال الطبرسي رحمه الله وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ أي أبدعكم و خلقكم مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ أي من آدم عليه السلام لأن الله تعالي خلقنا جميعا منه و خلق أمنا حواء من ضلع من أضلاعه انتهي(2).
و قد مر أن خلقهم من أب واحد لا يقتضي عدم مدخلية الأم و لا يكون الأم مخلوقة منه لما مر نفي ذلك في الأخبار فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قال المفسرون فيه وجوها الأول مستقر في الرحم إلي أن يولد و مستودع في القبر إلي أن يبعث و الثاني مستقر في بطن الأمهات و مستودع في أصلاب الآباء الثالث مستقر علي ظهر الأرض في الدنيا و مستودع عند الله في الآخرة الرابع مستقر في القبر و مستودع في الدنيا و قيل مستقرها أيام حياتها و مستودعها حيث يموت.
قرأ ابن كثير و أبو عمرو و يعقوب بكسر القاف و الباقون بالفتح و علي ما سيأتي من التأويل في الأخبار تستقيم القراءتان فبالفتح أي فلكم استقرار في الإيمان و استيداع فيه أو فمنكم من هو محل استقرار الإيمان و منكم من هو محل استيداعه ففيه حذف و إيصال أي مستقر فيه و بالكسر أي فمنكم مستقر في الإيمان و منكم مستودع فيه أو فإيمان بعضكم مستقر و إيمان بعضكم مستودع علي القراءتين.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ
{و او کسی است که شما را از یک تن به وجود آورد، پس برخی پایدار و برخی دیگر ناپایدار هستید.}
طبرسی رحمه الله گفته است: «و هو الذی أنشأکم» یعنی شما را به وجود آورد و آفرید. «من نفس واحدة» یعنی از آدم علیه السلام، چرا که خداوند همه ما را از او آفرید و مادرمان حواء را از یکی از پهلوهای او آفرید. پایان.(4)
در گذشته بیان شد که آفرینش آنها از یک پدر، دخالت نداشتن مادر را نتیجه نمیدهد و مادر نیز از او آفریده نشده است، زیرا بیان شد که آنچه در احادیث آمده آن را نفی میکند. «فمستقر و مستودع» مفسران وجوهی را برای آن بیان کردهاند. اول اینکه یعنی در رحم قرار گرفت تا اینکه به دنیا آمد. و در قبر نهاده میشود تا آنکه برانگیخته میشود. و دوم اینکه در شکم مادران جای گرفته و در صلب پدران نهاده شده است. سوم اینکه در دنیا بر روی زمین قرار گرفته و در آخرت نزد خداوند نهاده میشود. چهارم اینکه در قبر جای داده میشود و در دنیا نهاده شده است. و گفته شده: محل قرار گیری او روزهای زندگی او و محل نهادن او نیز جایی است که از دنیا میرود.
ابن کثیر و ابوعمرو و یعقوب آن را با کسره قاف خواندهاند و بقیه آن را با فتحه خواندهاند. و چنان که بیان خواهد شد، هر دو قرائت درست میباشند. پس با فتحه یعنی: در ایمان برای شما استقرار و استیداع وجود دارد. یا به این معنا که برخی از شما محل استقرار ایمان و برخی از شما محل واگذاری آن هستند. پس در آن حذف و وصل وجود دارد. یعنی در آن جای گرفته. و با کسره، یعنی برخی از شما در ایمان استوار هستند و برخی آن را ترک میکنند. یا ایمان برخی از شما پایدار و برخی از شما از بین میرود. براساس هر دو قرائت.
الکافی: حسین بن نعیم صحاف گوید:
نُعَيْمٍ الصَّحَّافِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لِمَ يَكُونُ الرَّجُلُ عِنْدَ اللَّهِ مُؤْمِناً قَدْ ثَبَتَ لَهُ الْإِيمَانُ عِنْدَهُ ثُمَّ يَنْقُلُهُ اللَّهُ بَعْدُ مِنَ الْإِيمَانِ إِلَي الْكُفْرِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ الْعَدْلُ إِنَّمَا دَعَا الْعِبَادَ إِلَي الْإِيمَانِ بِهِ لَا إِلَي الْكُفْرِ وَ لَا يَدْعُو أَحَداً إِلَي الْكُفْرِ بِهِ فَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ ثُمَّ ثَبَتَ لَهُ الْإِيمَانُ عِنْدَ اللَّهِ لَمْ يَنْقُلْهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْإِيمَانِ إِلَي الْكُفْرِ .
قُلْتُ لَهُ فَيَكُونُ الرَّجُلُ كَافِراً قَدْ ثَبَتَ لَهُ الْكُفْرُ عِنْدَ اللَّهِ ثُمَّ يَنْقُلُهُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْكُفْرِ إِلَي الْإِيمَانِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ النَّاسَ كُلَّهُمْ عَلَي الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَهُمْ عَلَيْهَا لَا يَعْرِفُونَ إِيمَاناً بِشَرِيعَةٍ وَ لَا كُفْراً بِجُحُودٍ ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ الرُّسُلَ تَدْعُو الْعِبَادَ إِلَي الْإِيمَانِ بِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَي اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَهْدِهِ اللَّهُ(1).
يمكن أن يكون بناء الجوابين علي أمر واحد و هو أن هدايته تعالي و خذلانه المعبر عنه بالإضلال ليسا علتين مستقلتين للنقل من الكفر إلي الإيمان و من الإيمان إلي الكفر بل كل منهما باختيار العبد و الهدايات الخاصة لبعض لا تصيره مجبورا علي الإيمان و ترك تلك الهدايات لبعض لعدم استحقاقه لها لا يصيره مجبورا علي الكفر كما مر تحقيقه.
و يحتمل أن يكون بناؤها علي الفرق بينهما فحاصل الجواب الأول أن المؤمن الواقعي الذي ثبت إيمانه عند الله و لم يكن منافقا و مستودعا لا يسلب الله منه توفيقه و هدايته و لا يرجع عن الإيمان أبدا و من تراه يرجع فليس بمؤمن واقعي بل هو ممن يظهر الإيمان و لم يستقر في قلبه كما اختاره بعض المتكلمين و حاصل الثاني أن الكفر لما كان أمرا عدميا و الناس في بدو الفطرة لم يتصفوا بالإيمان لكنهم علي الفطرة القابلة للإيمان و للكفر بمعني الجحود لا الكفر بمعني عدم الإيمان فإنه متصف به قبل التصديق و الإذعان فبعث الله الرسل لإتمام الحجة عليهم ثم بعد ذلك بعضهم يستحق الهدايات و الألطاف الخاصة بحسن اختياره و عدم إبطاله الفطرة الأصلية فتشمله تلك الألطاف فيختار الإيمان
به امام صادق علیه السلام عرض کردم: کسی که در نزد خداوند مؤمن است و ایمان او در نزد خداوند ثابت شده است، چرا خداوند او را بعد از ایمان به کفر برمیگرداند؟ حضرت فرمود: خداوند عز و جل عادل است و بندگان را به ایمان فراخوانده نه به کفر. و کسی را به کفر فرانخوانده است. و کسی که ایمان بیاورد و ایمان او در نزد خداوند ثابت گردد، خداوند عز و جل بعد از آن او را از ایمان به کفر باز نمیگرداند. پرسیدم: آیا ممکن است کسی که کافر است و در نزد خداوند کفر او ثابت گشته، خداوند بعد از آن او را به ایمان بازگرداند؟ حضرت فرمود: خداوند تمام بندگان را بر فطرت پاک آفریده است که نه ایمان به شریعتی را میدانند و نه کفر و انکاری را میدانند. سپس خداوند پیامبران را برانگیخت تا بندگان را به سوی ایمان به خداوند فراخوانند. و خداوند برخی از آنان را هدایت نموده و برخی دیگر را هدایت ننمود.(2)
ممکن است اساس هر دو پاسخ بر یک چیز باشد، و آن این است که هدایت خداوند متعال و رها نمودن او که از آن تعبیر به گمراهی میشود، دو علت مستقل برای انتقال از کفر به ایمان و از ایمان به کفر نیستند. بلکه هر یک از آنها به اختیار بنده میباشد. و هدایات مخصوص برای برخی او را مجبور به ایمان نمیکند. و نبودن این هدایتها به خاطر شایستگی نداشتن آنها او را مجبور به کفر نمیکند. چنان که بیان آن گذشت.
و ممکن است اساس آن برپایه تفاوت میان آن دو جواب باشد. پس نتیجه پاسخ اول این است که مؤمن واقعی که ایمان او نزد خداوند ثابت شده باشد و منافق نباشد و ایمانش را ترک نکرده باشد، خداوند توفیق و هدایت خود را از او نمیگیرد و هرگز از ایمان بازنمیگردد. و اگر کسی از ایمان خود برگشت، مؤمن واقعی نبوده است، بلکه او کسی بوده که اظهار ایمان میکرده و ایمان در قلب او جای نداشته است. همانگونه که برخی از متکلمین این نظر را دارند. و نتیجه دومی این است که اگر کفر امری عدمی باشد، و مردم در آغاز آفرینش ایمان نداشتهاند، اما براساس فطرت قابلیت ایمان و کفر را به معنای مخالفت و نه به معنای بیایمانی دارند، پس او پیش از تصدیق و اذعان نیز مؤمن بوده است. و خداوند پیامبران را برای اتمام حجت بر آنها فرستاد و سپس بعضی از آنها با اختیار نیک و باطل نساختن فطرت اصلی، شایسته هدایتها و الطاف خاص شدند. بنابراین همه آن الطاف او را دربرگرفته و او ایمان را اختیار میکند.
و بعضهم لم يستحق ذلك فيخذله الله فيختار الكفر بمعني الجحود.
و كأن هذا أظهر من الخبر لكن فيه أنه لم يظهر منه أنه هل يمكن أن ينقله الله من كفر الجحود إلي الإيمان و الظاهر أن مراد السائل كان استعلام ذلك و يمكن الجواب بوجهين الأول أن نحمل كلام السائل ثانيا علي الإخبار أو التعجب لا الاستفهام و لما كان كلامه موهما لكون ذلك علي الجبر أفاد عليه السلام أن هدايته سبحانه و خذلاته لا يوجبان سلب الاختيار فإنهم علي الفطرة القابلة لهما و الثاني أن يقال إنه أفاد عليه السلام قاعدة كلية يظهر منه جواب ذلك و هو أنه يمكن ذلك لكن بهذا النحو المذكور لا بالجبر.
فإذا عرفت ذلك فاعلم أن المتكلمين اختلفوا في أن المؤمن بعد اتصافه بالإيمان الحقيقي في نفس الأمر هل يمكن أن يكفر أم لا و لا خلاف في أنه لا يمكن ما دام الوصف و إنما النزاع في إمكان زواله بضد أو غيره فذهب أكثرهم إلي جواز ذلك بل إلي وقوعه و ذلك لأن زوال الضد بطريان ضده أو مثله علي القول بعدم اجتماع الأمثال ممكن لأنه لا يلزم من فرض وقوعه محال و ظاهر كثير من الآيات الكريمة دال عليه كقوله تعالي إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً(1)و قوله تعالي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ(2).
و ذهب بعضهم إلي عدم جواز زوال الإيمان الحقيقي بضد أو غيره و قال الشهيد الثاني قدس الله روحه و نسب ذلك إلي السيد المرتضي رضي الله عنه مستدلا بأن ثواب الإيمان دائم و عقاب الكفر دائم و الإحباط و الموافاة عنده باطلان أما الإحباط فلاستلزام أن يكون الجامع بين الإحسان و الإساءة بمنزلة من لم يفعلهما مع تساويهما أو بمنزلة من لم يحسن إن زادت الإساءة و بمنزلة من لم يسئ مع العكس و اللازم بقسميه باطل قطعا فالملزوم مثله و أما الموافاة فليست
و بعضی دیگر شایسته او نبودند و خداوند نیز آنها را رها میکند تا کفر را به معنای مخالفت انتخاب کنند.
و گویا این در حدیث آشکارتر است، اما اشکالی که دارد این است که در آن آشکار نیست که آیا ممکن است خداوند او را از کفر و مخالفت به ایمان منتقل کند. و به نظر میرسد منظور پرسشکننده آگاهی یافتن از این مسئله بوده است. و میتوان آن را به دو گونه پاسخ داد: اول اینکه سؤال دوم پرسشکننده را خبر دادن یا شگفتی بدانیم، نه برای فهمیدن، و چون سخن او گمان مجبور بودن آن را ایجاد میکرد، امام علیه السلام پاسخ دادند که هدایت خداوند سبحان یا رها کردن او، باعث گرفتن اختیار از بنده نمیشود. پس آنها بر همان فطرتی هستند که توانایی آن دو را دارد. و دوم اینکه گفته شود: امام علیه السلام قاعدهای کلی را بیان فرمودند که پاسخ این پرسش را آشکار میکند؛ اینکه میتوان آن را به گونهای که بیان شد دانست، نه توسط جبر.
پس هنگامی که آن را دانستی، بدان که متکلمان اختلاف دارند که آیا مؤمن پس از دستیابی به ایمان حقیقی، آیا میتواند کافر شود یا خیر. و اختلافی در این نیست که تا زمانی که در حالت ایمان است نمیتواند چنین باشد. و اختلاف تنها در این است که آیا با وجود ضد آن یا غیره، امکان آن وجود دارد. پس بیشتر آنان اعتقاد دارند که این امر ممکن است و بلکه اتفاق میافتد. و از این جهت است که از بین رفتن ضد با آمدن ضد آن یا مانند آن براساس نظریه عدم اجتماع امثال، ممکن است. چرا که فرض وقوع آن را محال نمیسازد. و ظاهر بسیاری از آیات کریمه بر این مطلب دلالت دارند، مانند سخن خداوند متعال: {همانا کسانی که ایمان آوردند و سپس کافر شدند و دوباره ایمان آورده و پس از آن کافر شدند و بر کفر خود افزودند}(3)و این فرموده خداوند متعال: {ای کسانی که ایمان آوردید، اگر از گروهی که به آنها کتاب داده شد پیروی کنید شما را پس از ایمان به کفر بازمیگردانند}(4)و بعضی از آنها این نظر را دارند که ایمان حقیقی نمیتواند با ضد خود یا مانند آن از بین برود. و شهید ثانی قدس الله روحه گفته و آن را به سید مرتضی رضی الله عنه نسبت داده است، با این استدلال که پاداش ایمان همیشگی است و مجازات کفر نیز همیشگی است و احباط و موافات نزد ایشان باطل است. اما احباط به این دلیل که کسی که نیکی و بدی را یکجا جمع کرده است، مانند کسی است که آنها را با وجود برابری آن انجام نداده است. یا مانند کسی است که اگر بدی بیشتر شود نیکی نمیکند. و مانند کسی است که در صورت عکس، بدی نمیکند. و شرط لازم برای هر دو نوع آن باطل است. بنابراین ملزوم نیز مانند آن است. اما موافات، از
عندنا شرطا في استحقاق الثواب بالإيمان لأن وجوه الأفعال و شروطها التي يستحق بها ما يستحق لا يجوز أن تكون منفصلة عنها و لا متأخرة عن وقت حدوثها و الموافاة منفصلة عن وقت حدوث الإيمان فلا يكون وجها و لا شرطا في استحقاق الثواب.
لا يقال الثواب إنما يستحقه العبد علي الفعل كما هو مذهب العدلية و الإيمان ليس فعلا للعبد و إلا لما صح الشكر عليه لكن التالي باطل إذ الأمة مجتمعة علي وجوب شكر الله تعالي علي نعمة الإيمان فيكون الإيمان من فعل الله تعالي إذ لا يشكر علي فعل غيره و إذا لم يكن من فعل العبد فلا يستحق عليه ثوابا فلا يتم دليله علي أنه لا يتعقبه كفر لأن مبناه علي استحقاق الثواب علي الإيمان.
لأنا نقول بل هو من فعل العبد و نلتزم عدم صحة الشكر عليه و نمنع بطلانه قولك في إثباته الأمة مجتمعة إلخ قلنا الشكر إنما هو علي مقدمات الإيمان و هي تمكين العبد من فعله و إقداره عليه و توفيقه علي تحصيل أسبابه و توفيق ذلك له لا علي نفس الإيمان الذي هو فعل العبد فإن ادعي الإجماع علي ذلك سلمناه و لا يضرنا و إن ادعي الإجماع علي غيره منعناه فلا ينفعهم.
و الاعتراض عليه رحمه الله من وجوه أحدها توجه المنع إلي المقدمة القابلة بأن الموافاة ليست شرطا في استحقاق الثواب و ما ذكره في إثباتها من أن وجوه الأفعال و شروطها التي يستحق بها ما يستحق لا يجوز أن تكون منفصلة عنها و الموافاة منفصلة عن وقت الحدوث فلا يكون وجها لا دلالة له علي ذلك بل إن دل فإنما يدل علي أن الموافاة ليست من وجوه الأفعال لكن لا يلزم من ذلك أن لا يكون شرطا لاستحقاق الثواب فلم لا يجوز أن يكون استحقاق الثواب مشروطا بوجوه الأفعال مع الموافاة أيضا لا بد لنفي ذلك من دليل.
ثانيها الآيات الكريمة التي مر بعضها فإنها تدل علي إمكان عروض الكفر بعد الإيمان بل بعضها علي وقوعه و أجاب السيد عن ذلك بأن المراد و الله أعلم من وصفهم بالإيمان الإيمان اللساني دون القلبي و قد وقع مثله كثيرا في القرآن
نظر ما شرط استحقاق پاداش ایمان نیست. چرا که وجوه کارها و شروط آنکه با آنها شایستگی پیدا میکند، نمیتواند از آن جدا باشد و یا اینکه از وقت ایجاد آن تأخیر داشته باشد. و موافات از زمان ایجاد ایمان جدا میباشد و به این ترتیب وجه یا شرط استحقاق پاداش نخواهد بود.
نباید گفته شود که بنده تنها در صورت انجام کار، شایسته پاداش میشود. همان گونه که عدلیه نیز چنین اعتقادی دارند. و ایمان عملی برای عبد به شمار نمیآید. چرا که در این صورت سپاسگزاری برای آن باطل بود. اما نتیجه آن باطل است، چرا که امت در واجب بودن شکر خداوند برای نعمت ایمان، اجماع دارند. پس ایمان از کارهای خداوند متعال میباشد چرا که برای کار دیگری نمیتوان او را سپاسگزاری کرد. و هنگامی که از کارهای بنده نباشد، به خاطر آن سزاوار پاداش نخواهد بود. پس دلیل این مطلب کامل نخواهد بود؛ چرا که کفر به دنبال او نمیرود. چرا که اساس آن بر سزاوار بودن پاداش برای ایمان است.
زیرا میگوییم: بلکه آن از کارهای بنده است و به درست نبودن سپاسگزاری برای آن پایبند هستیم و بطلان آن را نمیپذیریم. این سخن شما در اثبات آن «الأمة مجتمعة ... تا پایان» میگوییم: سپاس تنها برای مقدمات ایمان میباشد و آن پذیرش بنده برای انجام آن و توانایی و توفیق در به دست آوردن اسباب آن است، نه برای خود ایمان که از کارهای بنده میباشد. پس اگر ادعای اجماع درباره آن شود، آن را میپذیریم و ضرری برای ما ندارد. و اگر ادعای اجماع در غیر آن شود آن را نمیپذیریم و سودی برای آنها ندارد.
و اعتراض به کلام ایشان رحمه الله، از چند وجه است: یکی از آنها این است که با توجه به منع به مقدمهای که پذیرفته است، موافات شرطی برای شایستگی پاداش نیست. و آنچه در اثبات آن بیان شد که وجوه کارها و شروط آنها که شایستگی را به وجود میآورد نمیتواند از آن جدا باشد و موافات، از زمان ایجاد آن جدا شده است. پس این وجهی نیست که دلالتی بر آن نداشته باشد. بلکه اگر دلالتی باشد، تنها بر این است که موافات از وجوه افعال نیست، اما نتیجه آن شرط بودن برای استحقاق پاداش نیست. پس چرا نمیتوان گفت استحقاق پاداش، مشروط به وجوه افعال همراه با موافات نیز است؟ چارهای نیست که آن را با دلیل نفی نمود .
دوم، آیات کریمهای هستند که برخی از آنها بیان شد. پس آنها دلیل بر امکان پدید آمدن کفر پس از ایمان است، بلکه برخی از آنها بر وقوع آن نیز دلالت دارند. و سید پاسخ را اینگونه داده است که منظور از توصیف آنان از ایمان، ایمان زبانی است نه قلبی، و خداوند آگاهتر است. و بسیاری آیات دیگر مانند آن در قرآن
العزيز كقوله تعالي آمنوا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ(1)و حيث أمكن صحة هذا الإطلاق و لو مجازا سقط الاستدلال بها.
ثالثها أن الشارع جعل للمرتد أحكاما خاصة به لا يشاركه فيها الكافر الأصلي كما هو مذكور في كتب الفروع و هذا أمر لا يمكن دفعه و لا مدخل للطعن فيه فإن الكتاب العزيز و السنة المطهرة ناطقان بذلك و الإجماع واقع عليه كذلك و لا ريب أن الارتداد هو الكفر المتعقب للإيمان كما دل عليه قوله تعالي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ(2)وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ(3)الآية فقد دل علي ما ذكرناه علي أن المؤمن يمكن أن يكفر أقول و للسيد رحمه الله أن يجيب عن ذلك بأن ما ذكر إنما يدل علي أن من اتصف في ظاهر الشرع بالارتداد فحكمه كذا و كذا و لا يدل علي أنه صار مرتدا بذلك في نفس الأمر فلعله كان كافرا في الأصل و حكمنا بإيمانه ظاهرا للإقرار بما يوجب الإيمان مع بقائه علي كفره عند الله تعالي و بفعله ما يوجب الارتداد ظاهرا حكمنا بارتداده أو كان مؤمنا في الأصل و هو باق علي إيمانه عند الله تعالي لكن لاقتحامه حرمات الشارع و تعديه هذه الحدود العظيمة جعل الشارع الحكم بالارتداد عليه عقوبة له لتنحسم بذلك مادة الاقتحام و التعدي من المكلفين فيتم نظام النواميس الإلهية.
الحق أن المعلومات التي يتحقق الإيمان بالعلم بها أمور متحققة ثابتة لا تقبل التغير و التبدل إذ لا يخفي أن وحدة الصانع تعالي و وجوده و أزليته و أبديته و علمه و قدرته و حياته إلي غير ذلك من الصفات أمور تستحيل تغيرها و كذا كونه تعالي عدلا لا يفعل قبيحا و لا يخل بواجب و كذا النبوة و المعاد فإذا علمها الشخص علي وجه اليقين و الثبات صار علمه بها كعلمه بوجود نفسه غير
کریم آمده است. مانند این سخن خداوند متعال: {با زبانهای خود ایمان آوردند و دلهایشان هرگز ایمان نیاورد}(4)
و چون درستی این اطلاق ممکن است، هرچند مجازاً باشد استدلال به آن ساقط میشود.
سوم اینکه شرع برای مرتد احکامی قرار داده است که مخصوص او میباشد و کافر اصلی در آنها مشترک نیست. چنان که در کتابهای فقهی آمده است، و این امر را نمیتوان نادیده گرفت و هیچ راهی برای اشکال بر آن نیست. چرا که قرآن کریم و سنت پاک حکم به آن دادهاند و اجماع نیز چنین حکم داده است. و شکی نیست که ارتداد کفری است که پس از ایمان به وجود میآید. همانگونه که فرموده خداوند متعال بر آن دلالت دارد: {ای کسانی که ایمان آوردید، هر یک از شما که از دین خویش برگردد}(5)
{و هر کس از شما که از دین خود برگردد و در حال کفر بمیرد}(6)تا پایان آیه، پس همانا دلیل بر چیزی است که بیان نمودیم که ممکن است مؤمن کافر شود. میگویم: سید رحمه الله بایستی چنین پاسخ داده باشد که آنچه بیان شد، تنها دلیل بر این است که هر کس در ظاهر شرع ویژگیهای مرتد را داشته باشد، پس حکم او چنین و چنان است. و دلالت بر این ندارد که او به این وسیله در حقیقت امر مرتد شده است. پس شاید او در اصل کافر بوده باشد و ما به دلیل اقرار ظاهری او به آنچه موجب ایمان میشود، حکم به ایمان او داده بودیم. با اینکه او در نزد خداوند متعال بر کفر خویش باقی بوده است، و به دلیل انجام کاری که باعث ارتداد ظاهری او میشود، حکم به ارتداد او داده میشود، هرچند که او در اصل مؤمن باشد. یا اینکه در اصل مؤمن بوده و در نز خداوند متعال بر ایمان خود باقی بوده باشد. اما به دلیل بیباکی در شکستن حرمتهای دین و گذشتن از این حدود بزرگ، شارع حکم ارتداد را برای او قرار داده است تا ریشه بیباکی و تعدی به حدود و حرمت های دین را قطع کند و بنابراین ساختار حرمتهای الهی کامل داشته شود.
حقیقت این است که معلوماتی که با دانستن آنها ایمان تحقق س، امور تحققافته و ثابتی است که دچار تغییر و دگرگونی نمیشود. چرا که پوشیده نیست که یگانگی خداوند متعال و وجود و ازلی و ابدی بودن او و علم و قدرت و حیات و دیگر صفات او، چیزهایی است که تغییر و دگرگونی آنها غیر ممکن است. و نیز اینکه خداوند عدلی است که هیچ ناپسندی از او سر نمیزند و هیچ کار پسندیده و واجبی را ترک نمیکند. و همچنین نبوت و معاد نیز چنین هستند. پس هنگامی که شخص تا حد یقین و ثبات از آنها آگاه باشد، آگاهی او از آنها مانند علم او به وجود خودش خواهد بود. جز
أن الأول نظري و الثاني بديهي لكن لما كان النظري إنما يصير يقينيا بانتهائه إلي البديهي و لم يبق فرق بين العلمين امتنع تغير ذلك العلم و تبدله كما يمتنع تغير علمه بوجود نفسه.
و الحاصل أن العلم إذا انطبق علي المعلوم الحقيقي الذي لا يتغير أصلا فمحال تغيره و إلا لما كان منطبقا فعلم أن ما يحصل لبعض الناس من تغيير عقيدة الإيمان لم يكن بعد اتصاف أنفسهم بما ذكرناه من العلم بل كان الحاصل لهم ظنا غالبا بتلك المعلومات لا العلم بها و الظن يمكن تبدله و تغيره و إن كان المظنون لا يمكن تبدله لأن الانطباق غير حاصل و إلا لصار علما.
إن قلت يتصور زوال الإيمان بصدور بعض الأفعال الموجبة للكفر كما تقدم و إن بقي التصديق اليقيني بالمعارف المذكورة فقد صح أن المؤمن قد يكفر بعد اتصافه بالإيمان.
قلت لا نسلم إمكان صدور فعل يوجب الكفر ممن اتصف بالعلم المذكور بل صار ذلك الفعل ممتنعا بالغير الذي هو العلم اليقيني و إن أمكن بالذات و حينئذ فصدور بعض الأفعال المذكورة إنما كان لعدم حصول العلم المذكور و بالجملة فكلام علم الهدي و مذهبه هنا رضي الله عنه في غاية القوة و المتانة بعد تدقيق النظر و قد ظهر مما حررناه أن القائلين بإمكان زوال الإيمان بعروض الكفر إن أرادوا به إمكان زوال العلم بالأمور المذكورة فظاهر أنه ممتنع بالذات كانقلاب الحقائق و إن أرادوا به إمكان انتفاء الإيمان بعروض شيء من الأفعال و إن بقي العلم فقد بينا أنه ممتنع بالغير فإن أرادوا بالإمكان علي هذا التقدير الإمكان الذاتي فلا نزاع لأحد فيه و إن أرادوا به عدم الامتناع و لو بالغير فقد بينا منعه و امتناعه.
و بالجملة فظواهر كثير من الآيات الكريمة و السنة المطهرة تدل علي إمكان طروء الكفر علي الإيمان و علي هذا بناء أحكام المرتدين و هو مذهب أكثر المسلمين نعم في الاعتبار ما يدل علي عدم جواز طروئه عليه كما أشرنا إليه إن جعلنا الإيمان عبارة عن التصديق مع الإقرار أو حكمه لكن الأول هو الأرجح
اینکه اولی علمی نظری است و دومی بدیهی میباشد. اما از آنجایی که علم نظری تنها با رسیدن به بدیهی یقینی خواهد بود، و تفاوتی میان دو علم نخواهد بود، تغییر و دگرگونی آن علم مورد پذیرش نیست، همانگونه که تغییر و دگرگونی در علم به وجود خودش دچار دگرگونی نخواهد شد.
و نتیجه این است که هنگامی که علم منطبق بر معلومی حقیقی شد که اصلا قابل دگرگونی نیست، پس دگرگونی آن نیز غیرممکن خواهد بود. در غیر این صورت منطبق بر آن نمیبود. پس معلوم میشود که تغییر عقیدهای که برای برخی از مردم پدید میآید نمیتواند پس از متصف شدن او به صفاتی از علم باشد که بیان نمودیم، بلکه چیزی که به آن دست یافته بودند، گمان غالبی به آن معلومات بوده است، نه علم به آنها. و گمان میتواند دچار تغییر و دگرگونی شود، هرچند چیزی که مورد گمان واقع شده نمیتواند دچار دگرگونی شود. چرا که در این صورت انطباق از بین خواهد رفت، و در غیر این صورت علم خواهد بود.
اگر بگویید: از بین رفتن ایمان با انجام برخی کارهایی که باعث کفر میشود قابل تصور است، همانگونه که بیان شد، هرچند تصدیق یقینی به معارف یادشده وجود داشته باشد، پس همانا این درست است که مؤمن میتواند پس از متصف شدن به ایمان، کافر شود.
میگوییم: امکان صدور کاری را که باعث کفر میشود، از سوی کسی که دارای علم یاد شده است نمیپذیریم. بلکه آن کار مانع چیز دیگری میشود که همان علم یقینی است؛ اگر چه در ذات ممکن باشد. و به این ترتیب صدور برخی از کارهای یاد شده، تنها به دلیل عدم دستابی به علم یاد شده میباشد. و به طور خلاصه، سخن علم الهدی رضی الله عنه و مذهب او در اینباره، پس از دقیق شدن نظر، در نهایت قوت و متانت است. و آشکار شده است که آنچه از سخنان معتقدان به امکان از بین رفتن ایمان با پدید آمدن کفر نقل کردیم، تنها منظور آنها امکان از بین رفتن علم با امور یاد شده بوده است. پس به نظر میرسد که آن در ذات خود غیر ممکن است، مانند دگرگون شدن حقایق. و اگرچه منظور از آن امکان از بین رفتن ایمان با پدید آمدن چیزی از افعال باشد، اگر چه علم باقی بماند. چرا که بیان کردیم که ممتنع به دیگری است، پس اگر منظور آنها از امکان، بر این اساس امکان ذاتی باشد، پس هیچکس در آن اختلافی ندارد. و اگر منظور از آن عدم امتناع حتی با دیگری باشد، ما منع آن و امتناع آن را بیان نمودیم.
و به طور خلاصه، ظواهر بسیاری از آیات کریمه و سنت پاک دلالت بر امکان جاری شدن کفر پس از ایمان دارند. و بر این اساس، احکام مرتدان صادر شده است. و این نظر بیشتر مسلمانان میباشد. بله، در اعتبار چیزی است که دلالت بر امکان ایجاد کفر پس از ایمان دارد، همانگونه که به آن اشاره نمودیم، اگر ایمان را عبارتی برای تصدیق همراه با اقرار بپذیریم، یا حکم آن را چنین بدانیم. اما اولی در نفس خود مورد قبولتر است. پایان.
في النفس انتهي.
إذا اكتفي في الإيمان بالظن الحاصل من التقليد أو غيره فلا ريب في أنه يجوز تبدل الإيمان بالكفر و إن اشترط فيه العلم القطعي ففي جواز زواله إشكال و لما لم يقم دليل تام علي عدم الجواز مع أن ظواهر الآيات و الأخبار تدل علي الجواز فالجواز أقوي مع أن كثيرا ما يعرض للإنسان أنه يقطع بأمر بحيث لا يحتمل عنده خلاف ثم يتزلزل لشبهة قوية تعرض له و القول بأنه ظن قوي يتوهم قطعا بعيد نعم إن اعتبر في الإيمان اليقين و فسر بأنه اعتقاد جازم ثابت مطابق للواقع يمتنع زواله فبعد زواله انكشف أنه لم يكن مؤمنا لكن اعتبار ذلك أول الكلام و قد شرحنا الخبر في مرآة العقول و حققنا ذلك بوجه آخر فإن أردت الاطلاع عليه فارجع إليه.
سن، [المحاسن] عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الْحَسْرَةَ وَ النَّدَامَةَ وَ الْوَيْلَ كُلَّهُ لِمَنْ لَمْ يَنْتَفِعْ بِمَا أَبْصَرَ وَ مَنْ لَمْ يَدْرِ الْأَمْرَ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ مُقِيمٌ أَ نَفْعٌ هُوَ لَهُ أَمْ ضَرَرٌ قَالَ قُلْتُ فَبِمَا يُعْرَفُ النَّاجِي قَالَ مَنْ كَانَ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَأُثْبِتَ لَهُ الشَّهَادَةُ بِالنَّجَاةِ وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَإِنَّمَا ذَلِكَ مُسْتَوْدَعٌ(1).
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ فَبِمَا يُعْرَفُ النَّاجِي مِنْ هَؤُلَاءِ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِلَي قَوْلِهِ فَأُثْبِتَتْ لَهُ الشَّهَادَةُ (2).
إن الحسرة و الندامة و الويل الحسرة اسم من حسرت علي الشيء حسرا من باب تعب و هي التلهف و التأسف علي فوات أمر مرغوب و الندامة الحزن علي فعل شيء مكروه و الويل العذاب و واد في جهنم يعني هذا كله لمن لم ينتفع بما أبصره و علمه من العقائد و الأحكام و الأعمال و الأخلاق و الآداب و عدم الانتفاع بها بأن لا يعمل بمقتضي علمه بها و لم يدر ما الأمر الذي هو عليه مقيم من العقائد
هنگامی که برای ایمان به گمانی که نتیجه تقلید یا مانند آن است بسنده کنیم، پس شکی نیست که تبدیل ایمان به کفر ممکن خواهد بود. و اگر علم قطعی را شرط آن بدانیم، پس در جواز از بین رفتن آن اشکال وجود خواهد داشت. و تا زمانی که دلیل تامی بر عدم جواز آن وجود نداشته باشد، با وجود اینکه ظاهر احادیث و آیات دلالت بر جواز دارند، پس جواز صحیحتر است. با اینکه بسیاری از چیزهایی که بر انسان عرضه میشود، چنان برای او قطعی است که احتمال خلاف آن را نیز نمیدهد. سپس به واسطه شبهه نیرومندی که بر او عرضه شده، متزلزل میشود. و این سخن که همانا گمانی قوی بوده که مورد توهم قرار گرفته، کاملا نادرست است. بله، اگر یقین را جزئی از ایمان بدانیم و چنین تفسیر کنیم که آن اعتقادی قطعی و استوار و مطابق با واقعیت است، از بین رفتن آن ممکن نخواهد بود. بنابراین پس از زوال آن روشن خواهد شد که او مؤمن نبوده است، اما اعتبار آن خود محل بحث است. و حدیث را در مرآة العقول شرح و از نگاهی دیگر آن را مورد بررسی قرار دادیم. پس اگر خواستی از آن آگاهی یابی، به آن جا مراجعه کن.
المحاسن: مفضل میگوید: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا اندوه و حسرت و پشیمانی کامل از آن کسی است که از آنچه میبیند سودی نمیبرد و نمیداند آیا حالی که در آن به سر میبرد به سود اوست یا برایش زیانبار است. گفت: عرض کردم: پس نجات یافتگان چگونه شناخته میشوند؟ فرمود: هر کس کردارش با گفتار او سازگار باشد، پس گواهی به رستگاری برایش پایدار است، و هرکس کردارش با سخنش یکسان نباشد، ایمان او موقتی است.(3)
در کافی از ابن سنان مانند آن را آورده تا آنجا که: فدایت شوم، پس رستگاران آنها چگونه شناخته میشوند؟ تا آنجا که: پس گواهی به رستگاری برایش پایدار است.(4)
«إن الحسرة و الندامة و الویل» حسرة اسم از ریشه «حسرت علی الشیء حسرا» بر وزن «تعب» و به معنای افسوس و حسرت برای از دست رفتن چیز ارزشمندی است. و «الندامة» یعنی اندوه برای انجام کار ناپسند، و «الویل» یعنی عذاب، و نیز به معنای سرزمینی در جهنم است. یعنی همه اینها برای کسی است که از چیزهایی که آموخته و دیده است، از عقائد و احکام و اعمال و اخلاق و آداب، سودی نمیبرد؛ و سودمند نبودن آنها به معنای عمل نکردن براساس آگاهی از اینها و ندانستن سود و زیان این عقائد
و الأعمال و الأخلاق أ نفع بصيغة المصدر أي نافع و يحتمل الماضي و كذا أو ضر يحتملهما و الأول أظهر فيهما و فيه حث علي مراقبة النفس في جميع الحالات و محاسبتها في جميع الحركات و السكنات ليعلم ما ينفعها فيجلبها و يزيد منها و ما يضرها فيجتنبها.
فبما يعرف الناجي من هؤلاء أي من يكون أمره آئلا إلي النجاة من المهالك و عقوبات الآخرة فقال من كان فعله لقوله موافقا أي لقوله الحق و هو ما يأمر الناس به من الخيرات و الطاعات و ترك المنكرات أو لما يدعيه من الإيمان بالله و اليوم الآخر و الأنبياء و الأوصياء عليهم السلام فإن مقتضي ذلك العمل بما يأمره الله تعالي و يوجب الوصول إلي مثوباته و النجاة من عقوباته و متابعة أئمة الدين في أقوالهم و أفعالهم أو لما يدعي لنفسه من الكمالات و ما نصب نفسه له من الحالات و الدرجات أو الجميع.
فأثبتت له الشهادة علي صيغة المجهول أي يشهد الله تعالي و ملائكته و حججه عليهم السلام و كمل المؤمنين بأنه من الناجين لاتصافه بكمال الحكمة النظرية لقوله الحق و كمال الحكمة العملية لعمله بأقواله الحقة و في بعض النسخ فأتت و من لم يكن فعله لقوله موافقا أي بأن يكون قوله حقا و فعله باطلا كما هو شأن أكثر الخلق فإنما ذلك مستودع إيمانه غير ثابت فيه فيحتمل أن يبقي علي الحق و يثبت له الإيمان و تحصل له النجاة و أن يزول عن الحق و يعود إلي الشقاوة و يستحق الويل و الحسرة و الندامة.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ وَ غَيْرِهِ عَنْ عِيسَي شَلَقَانَ قَالَ: كُنْتُ قَاعِداً فَمَرَّ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام وَ مَعَهُ بَهْمَةٌ قَالَ فَقُلْتُ يَا غُلَامُ مَا تَرَي مَا يَصْنَعُ أَبُوكَ يَأْمُرُنَا بِالشَّيْءِ ثُمَّ يَنْهَانَا عَنْهُ أَمَرَنَا أَنْ نَتَوَلَّي أَبَا الْخَطَّابِ ثُمَّ أَمَرَنَا أَنْ نَلْعَنَهُ وَ نَتَبَرَّأَ مِنْهُ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام وَ هُوَ غُلَامٌ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْإِيمَانِ لَا زَوَالَ لَهُ وَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْكُفْرِ لَا زَوَالَ لَهُ وَ خَلَقَ خَلْقاً بَيْنَ ذَلِكَ أَعَارَهُمُ الْإِيمَانَ يُسَمَّوْنَ الْمُعَارِينَ إِذَا
و اعمال و اخلاق برای اوست، «أ نفع» در صیغه مصدر است، یعنی سودمند، و ممکن است فعل ماضی باشد، و همچنین «أو ضر» همین دو معنا را میتواند داشته باشد. و اولی برای آن دو درستتر به نظر میرسد. و در این سخن تشویق به مراقبت از نفس در همه حال و حسابرسی از آن در تمام حرکتها و سکونها وجود دارد. تا آنچه را سودمند است بشناسد و آن را در خود بیفزاید و از آنچه برایش زیانبار است دوری کند.
«فبما یعرف الناجی من هؤلاء» یعنی کسی که پایان کار او نجات از نابودیها و مجازات آخرت است. پس فرمود: «من کان فعله لقوله موافقا» یعنی با گفتار حق او سازگار باشد، که عبارت است از دستور به نیکیها و طاعات و دوری از گناهان که به مردم میکند. یا چیزهایی که درباره ایمان به خداوند و روز قیامت و پیامبران و پیشوایان ادعا میکند. چرا که لازمه آن، عمل به دستورات خداوند و چیزهایی است که پاداش الهی را به دنبال دارد و نجاتبخش از مجازات است، و نیز پیروی از گفتار و کردار پیشوایان دین است. یا به معنای کمالات و برتریهایی است که در وجود خود میپندارد و یا همه این معانی را در بردارد.
«فأثبتت له الشهادة» در صیغه مجهول، یعنی خداوند متعال و فرشتگان و حجتهای او علیهم السلام و مؤمنان کامل، گواهی میدهند که او به واسطه آراسته شدن به کمال حکمت نظری، با گفتار راستین خود، و کمال حکمت عملی به وسیله عمل به آن گفتار راستین، از جمله رستگاران خواهد بود و در بعضی نسخهها «فأتت» آمده است. «و من لم یکن فعله لقوله موافقا» یعنی به این طریق که گفتار حق و کردار باطل داشته باشد. همچنان که بیشتر مردم اینگونه هستند. «فإنما ذلک مستودع» یعنی ایمان او در وجودش ناپایدار است. پس ممکن است بر حق باقی بماند و ایمانش استوار گردد و رستگار شود، یا اینکه ایمانش از بین برود و به تیرهبختی بازگردد و سزاوار اندوه و حسرت و پشیمانی گردد.
الکافی: عیسی شلقان گوید: من نشسته بودم که امام موسی کاظم علیه السلام که برهای با خود داشت از کنارم گذشت. به ایشان عرض کردم: ای پسر، میبینی پدرت چه میکند؟ ابتدا ما را به چیزی دستور میدهد و سپس از آن باز میدارد. به ما دستور داد که با ابوالخطاب دوستی نماییم و سپس دستور داد که او را نفرین نموده و از او بیزاری جوییم. امام موسی کاظم علیه السلام که در آن زمان خردسال بود، فرمود: خداوند بندگانی را برای ایمان آفرید که ایمانشان همیشگی است. و بندگانی را برای کفر آفرید که کفرشان همیشگی است و بندگانی را میان این دو آفرید و به ایشان ایمان عاریت داده و اینان عاریت داده شدگان نامیده میشوند. و هرگاه
شَاءَ سَلَبَهُمْ وَ كَانَ أَبُو الْخَطَّابِ مِمَّنْ أُعِيرَ الْإِيمَانَ قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام وَ مَا قَالَ لِي فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّهُ نَبْعَةُ نُبُوَّةٍ(1).
في المصباح البهمة ولد الضأن يطلق علي الذكر و الأنثي و الجمع بهم مثل تمرة و تمر و جمع البهم بهام مثل سهم و سهام و تطلق البهام علي أولاد الضأن و المعز إذا اجتمعت تغليبا فإذا انفردت قيل لأولاد الضأن بهام و لأولاد المعز سخال و قال ابن فارس البهم صغار الغنم و قال أبو زيد يقال لأولاد الغنم ساعة تضعها الضأن و المعز ذكرا كان الولد أو أنثي سخلة ثم هي بهمة و الجمع بهم و قال الغلام الابن الصغير و أبو الخطاب هو محمد بن مقلاص الأسدي الكوفي و كان في أول الحال ظاهرا من أجلاء أصحاب الصادق عليه السلام ثم ارتد و ابتدع مذاهب باطلة و لعنه الصادق عليه السلام و تبرأ منه و روي الكشي روايات كثيرة تدل علي كفره و لعنه(2)و اختلف الأصحاب فيما رواه في حال استقامته و الأكثر علي جواز العمل بها و كأنه متفرع علي المسألة السابقة فمن ادعي جواز تحقق الإيمان و زواله يجوز العمل بروايته لأنه حينئذ كان مؤمنا و من زعم أنه كاشف من عدم كونه مؤمنا لا يجوز العمل بها.
إنه نبعة نبوة أي علمه من ينبوع النبوة أو هو غصن من شجرة النبوة و الرسالة في القاموس نبع الماء ينبع مثلثة نبعا و نبوعا خرج من العين و النبع شجر للقسي و للسهام ينبت في قلة الجبل(3)
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَبِيبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ جَبَلَ النَّبِيِّينَ عَلَي نُبُوَّتِهِمْ فَلَا يَرْتَدُّونَ أَبَداً وَ جَبَلَ الْأَوْصِيَاءَ عَلَي وَصَايَاهُمْ فَلَا يَرْتَدُّونَ أَبَداً وَ
بخواهد ایمان را از آنان سلب میکند. و ابوالخطاب از جمله کسانی بود که ایمان به آنها عاریت داده شده بود. او گوید: من نزد امام صادق علیه السلام رفته و گفتگوی خود را امام موسی کاظم علیه السلام را به عرض ایشان رساندم. امام صادق علیه السلام فرمود: این سخن از سرچشمه نبوت جوشیده است.(4)
در مصباح آمده است: «البهمة» فرزند گوسفند است که برای نر و ماده به کار برده میشود. و جمع آن «بهم» است، مانند «تمرة و تمر». و جمع بهم، بهام است مانند سهم و سهام. و بهام را برای بچه گوسفند و بز، هنگامی که یکجا باشند برای غلبه گفته میشود. اما اگر به تنهایی باشند به بچههای گوسفند «بهام» و به بچههای بز «سخال» گفته میشود. و ابن فارس گفته است: «بهم» به گوسفندان کوچک گفته میشود. و أبو زید گفته است: به فرزندان گوسفند در هنگام تولد، خواه نر باشند یا ماده، سخلة گفته میشود، پس از آن بهمة میباشد و جمع آن بهم است. و گفت: «الغلام» یعنی پسر کوچک، و «أبو الخطاب» همان محمد بن مقلاص اسدی کوفی است که در ابتدا از یاران خاص امام صادق علیه السلام بود و سپس مرتد شد و مذاهب باطلی را پایهگذاری نمود وامام علیه السلام او را لعن کرده و از او دوری جست. و کشی روایات بسیاری درباره کفر و لعن او آورده است.(5)و اصحاب درباره روایاتی که او در حال ایمان آورده اختلاف نظر دارند. و بیشتر آنان براین باورند که میتوان به آنها عمل نمود. و گویا این مسئله فرع بر مسئله پیش است، بنابراین هرکس اعتقاد به امکان به وجود آمدن و از بین رفتن ایمان داشته باشد، میتواند به این روایات عمل کند. چرا که او را در ابتدا مؤمن به شمار میآورد. و هرکس معتقد باشد او هرگز ایمان نداشته است، نمیتواند به روایات او عمل کند.
«إنه نبعة نبوة» یعنی علم او از چشمه پیامبری است، یا اینکه او یکی از نتایج درخت نبوت و رسالت است، در قاموس آمده: «نبع الماء ینبع» با سه حرکت متوالی، «نبعا و نبوعا»، یعنی از چشمه بیرون آمد، و «النبع» درختی برای تیر و نیزه است که در قله کوه میروید.(6)
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند پیامبران را برای پیامبری خلق نموده و هیچ تغییری در هدفی که برایش خلق شدهاند، در آنان رخ نمیدهد. و خداوند اوصیاء را برای وصایت خلق نموده که در این باره نیز هیچ تغییری رخ نخواهد داد.
جَبَلَ بَعْضَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَي الْإِيمَانِ فَلَا يَرْتَدُّونَ أَبَداً وَ مِنْهُمْ مَنْ يُعِيرُ الْإِيمَانَ عَارِيَّةً فَإِذَا هُوَ دَعَا وَ أَلَحَّ فِي الدُّعَاءِ مَاتَ عَلَي الْإِيمَانِ(1).
في القاموس جبلهم الله يجبل و يجبل خلقهم و علي الشيء طبعه و جبره كأجبله(2)فإذا هو دعا فيه حث علي الدعاء لحسن العاقبة و عدم الزيغ كما كان دأب الصالحين قبلنا و فيه دلالة أيضا علي أن الإتمام و السلب مسببان عن فعل الإنسان لأنه يصير بذلك مستحقا للتوفيق و الخذلان.
و جملة القول في ذلك أن كل واحد من الإيمان و الكفر قد يكون ثابتا و قد يكون متزلزلا يزول بحدوث ضده لأن القلب إذا اشتد ضياؤه و كمل صفاؤه استقر الإيمان و كل ما هو حق فيه و إذا اشتدت ظلمته و كملت كدورته استقر الكفر و كل ما هو باطل فيه و إذا كان بين ذلك باختلاط الضياء و الظلمة فيه كان مترددا بين الإقبال و الإدبار و مذبذبا بين الإيمان و الكفر فإن غلب الأول دخل الإيمان فيه من غير استقرار و إن غلب الثاني دخل الكفر فيه كذلك و ربما يصير الغالب مغلوبا فيعود من الإيمان إلي الكفر و من الكفر إلي الإيمان فلا بد للعبد من مراعاة قلبه فإن رآه مقبلا إلي الله عز و جل شكره و بذل جهده و طلب منه الزيادة لئلا يستدبر و ينقلب و يزيغ عن الحق كما ذكر سبحانه عن قوم صالحين رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ(3)و إن رآه مدبرا زائغا عن الحق تاب و استدرك ما فرط فيه و توكل علي الله و توسل إليه بالدعاء و التضرع لتدركه العناية الربانية فتخرجه من الظلمات إلي النور و إن لم يفعل ربما سلط عليه عدوه الشيطان و استحق من ربه الخذلان فيموت مسلوب الإيمان كما قال سبحانه فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ(4)أعاذنا الله من ذلك و سائر أهل الإيمان.
و برخی از مؤمنان را بر ایمانشان خلق نموده که اینان تا ابد مؤمن باقی میمانند اما عدهای هستند که ایمان به آنها به عاریت داده میشود که اگر به درگاه خداوند دعا و اصرار ورزند، با ایمان از دنیا میروند.(5)
در قاموس آمده است: «جبلهم الله یجبل و یجبل» یعنی آنها را آفرید، و «جبل علی الشیء» یعنی آن را آفرید، و او را مفطور ساخت، مانند «أجبله».(6)«فإذا هو دعا» در این بخش از کلام توصیه به دعا برای عاقبت به خیری و گمراه نشدن وجود دارد. همانگونه که انسانهای شایسته پیش از ما نیز چنین میکردهاند. و همچنین در این سخن دلالت بر این مطلب وجود دارد که کامل شدن یا گرفته شدن، به وجود آورنده فعل انسان هستند. چرا که به وسیله آن سزاوار توفیق یا خذلان میشود.
و خلاصه کلام در اینباره این است که هر یک از ایمان و کفر میتوانند پایدار یا بدون پشتوانه باشند، که با ایجاد ضد خود از بین میرود. چرا که هنگامی که نورانیت قلب افزون شد و صفای آن فراوان گشت، ایمان و هرآنچه حقیقت است در آن جای میگیرد. و اگر هم تاریکی در آن فراوان شد و تیرگی آن را فراگرفت، کفر و همه باطلهایی که همراه آن است در آن جای میگیرد. و اگر هم با آمیختن نور و تاریکی در حالتی میان این دو قرار داشته باشد، همواره در آمد و شد باشد و میان ایمان و کفر مردد باشد، اگر اولی پیروز گردد ایمان در قلب او وارد میشود بدون آنکه کاملاً در آن جای گیرد. و اگر دومی چیره گشت، کفر نیز به همین صورت وارد قلبش میشود. و چه بسیار که آنکه پیروز شده بود شکست خورد و او از ایمان به سوی کفر و یا از کفر به ایمان خود بازگردد. بنابراین بنده ناگزیر است همواره قلب خویش را درنظر داشته باشد. اگر دید قلبش رو به سوی خداوند دارد، او را سپاس گوید و از او درخواست فزونی کند و تلاش بسیار نماید تا قلبش رویگردان نشود و بازنگردد و از حق منحرف نشود. همچنان که خداوند از زبان صالحان بیان فرموده است: {پروردگار ما، دلهایمان را پس از آنکه هدایت کردی منحرف نساز و از جانب خودت رحمتی بر ما فرست، به راستی تو بسیار بخشندهای.}(7)
و اگر قلب خود را رویگردان دید که از حق منحرف گشته، توبه کند و آنچه را در آن زیادهروی نموده مهیا سازد و بر خدا توکل نماید و با دعا و زاری به سوی او توسل جوید تا آنکه عنایت الهی او را دربرگیرد و او را از تاریکیها به سوی روشنایی رهنمون سازد. و اگر چنین نکند، بسیار است که دشمن او شیطان، بر او مسلط شود و سزاوار خذلان پروردگارش گردد و درحالیکه ایمانش گرفته شده از دنیا برود. همانگونه که خداوند متعال میفرماید: {پس هنگامی که رویگردان شدند، خداوند بر دلهایشان زنگار قرار داد}(8)
خداوند ما را و همه مؤمنان را از آن پناه دهد.
كش، [رجال الكشي] عَنْ حَمْدَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ عِيسَي شَلَقَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام وَ هُوَ يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ قَبْلَ أَوَانِ بُلُوغِهِ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا هَذَا الَّذِي يَسْمَعُ مِنْ أَبِيكَ إِنَّهُ أَمَرَنَا بِوَلَايَةِ أَبِي الْخَطَّابِ ثُمَّ أَمَرَنَا بِالْبَرَاءَةِ مِنْهُ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْأَنْبِيَاءَ عَلَي النُّبُوَّةِ فَلَا يَكُونُونَ إِلَّا أَنْبِيَاءَ وَ خَلَقَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَي الْإِيمَانِ فَلَا يَكُونُونَ إِلَّا مُؤْمِنِينَ وَ اسْتَوْدَعَ قَوْماً إِيمَاناً فَإِنْ شَاءَ أَتَمَّهُ وَ إِنْ شَاءَ سَلَبَهُمْ إِيَّاهُ وَ إِنَّ أَبَا الْخَطَّابِ كَانَ مِمَّنْ أَعَارَهُ اللَّهُ الْإِيمَانَ فَلَمَّا كَذَبَ عَلَي أَبِي سَلَبَهُ اللَّهُ الْإِيمَانَ.
قَالَ فَعَرَضْتُ هَذَا الْكَلَامَ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ فَقَالَ لَوْ سَأَلْتَنَا عَنْ ذَلِكَ مَا كَانَ لِيَكُونَ عِنْدَنَا غَيْرُ مَا قَالَ(1).
ب، [قرب الإسناد] عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: إِنَّ جَعْفَراً عليه السلام كَانَ يَقُولُ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ فَالْمُسْتَقَرُّ مَا ثَبَتَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ الْمُسْتَوْدَعُ الْمُعَارُ وَ قَدْ هَدَاكُمُ اللَّهُ لِأَمْرٍ جَهِلَهُ النَّاسُ فَاحْمَدُوا اللَّهَ عَلَي مَا مَنَّ عَلَيْكُمْ بِهِ(2).
ب، [قرب الإسناد] عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ هَدَاكُمْ وَ نَوَّرَ لَكُمْ وَ قَدْ كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ إِنَّمَا هُوَ مُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ فَالْمُسْتَقَرُّ الْإِيمَانُ الثَّابِتُ وَ الْمُسْتَوْدَعُ الْمُعَارُ أَ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَهْدِيَ مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ(3).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَالَ مَا يَقُولُ أَهْلُ بَلَدِكَ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ قَالَ قُلْتُ يَقُولُونَ مُسْتَقَرٌّ فِي الرَّحِمِ وَ مُسْتَوْدَعٌ فِي الصُّلْبِ فَقَالَ كَذَبُوا الْمُسْتَقَرُّ مَا اسْتَقَرَّ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِهِ فَلَا يُنْزَعُ مِنْهُ أَبَداً وَ الْمُسْتَوْدَعُ الَّذِي يُسْتَوْدَعُ الْإِيمَانَ زَمَاناً
رجال کشی: عیسی شلقان میگوید: زمانی که ابوالحسن علیه السلام جوانی نابالغ بودند به ایشان عرض کردم: فدایتان شوم، معنای این سخن از پدرتان چیست که ما را به دوستی با ابوالخطاب امر کرده و سپس دستور به دوری از او دادهاند؟ گفت: ابوالحسن علیه السلام از نزد خود فرمودند: همانا خداوند پیامبران را برای پیامبری آفرید، بنابراین آنها فقط پیامبر خواهند بود. و مؤمنان را براساس ایمان آفرید، بنابراین آنان فقط مؤمن خواهند بود. و ایمان را در وجود گروهی به امانت قرار داد، که اگر بخواهد آن را کامل میگرداند و اگر بخواهد آن را از ایشان بازپس میگیرد. و همانا ابوالخطاب از کسانی بود که ایمان در وجودش به عاریه نهاده شده بود، پس هنگامی که بر پدرم دروغ بست خداوند ایمانش را از او گرفت. گفت: پس این سخن را بر ابوعبدالله علیه السلام عرضه کردم، فرمودند: اگر این سؤال را از ما میپرسیدی پاسخی جز آنچه شنیدهای از ما دریافت نمیکردی.(4)
قرب الإسناد: امام رضا علیه السلام فرمود: همانا جعفر علیه السلام میفرمود: پس برخی پایدار و برخی ناپایدارند، آنچه پایدار است ایمانی است که استوار شده و آنچه به امانت نهاده شده، ایمان عاریهای است. و خداوند شما را درباره مطلبی که مردم به آن آگاهی ندارند هدایت فرمود، پس او را برای منتی که بر شما نهاد سپاس گزارید.(5)
قرب الإسناد: امام رضا علیه السلام فرمود: همانا خداوند متعال شما را هدایت فرمود و راه را برایتان روشن قرار داد. و أبو عبد الله علیه السلام میفرمود: آن تنها پایدار و ناپایدار میباشد، پس پایدار ایمانی است که ثابت شده و ناپایدار ایمان عاریهای است. آیا میتوانی کسی را که خداوند گمراهش نموده هدایت کنی؟(6)
تفسیر عیاشی: ابو بصیر میگوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم، درباره آیه {اوست کسی که شما را از یک روح آفرید، پس برخی پایدار و برخی ناپایدار هستند.} چه میفرمایید؟ فرمود: مردم شهر تو درباره این آیه چه میگویند؟ عرض کردم: میگویند: یعنی در رحمها جای گرفته و در صلبها قرار داده شدهاند، پس فرمود: دروغ میگویند. منظور از مستقر ایمانی است که در قلب جای گرفته و هرگز از آن جدا نمیشود، و مستودع یعنی ایمانی که برای مدتی به او داده شده
ثُمَّ يُسْلَبُهُ وَ قَدْ كَانَ الزُّبَيْرُ مِنْهُمْ(1).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: إِنَّ الزُّبَيْرَ اخْتَرَطَ سَيْفَهُ يَوْمَ قُبِضَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ لَا أَغْمِدُهُ حَتَّي أُبَايِعَ لِعَلِيٍّ ثُمَّ اخْتَرَطَ سَيْفَهُ فَضَارَبَ عَلِيّاً فَكَانَ مِمَّنْ أُعِيرَ الْإِيمَانَ فَمَشَي فِي ضَوْءِ نُورِهِ ثُمَّ سَلَبَهُ اللَّهُ إِيَّاهُ(2).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْأَصْبَغِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ هُوَ يَسْأَلُ عَنْ مُسْتَقَرٍّ وَ مُسْتَوْدَعٍ قَالَ مُسْتَقَرٌّ فِي الرَّحِمِ وَ مُسْتَوْدَعٌ فِي الصُّلْبِ وَ قَدْ يَكُونُ مُسْتَوْدَعَ الْإِيمَانِ ثُمَّ يُنْزَعُ مِنْهُ وَ لَقَدْ مَشَي الزُّبَيْرُ فِي ضَوْءِ الْإِيمَانِ وَ نُورِهِ حِينَ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ حَتَّي مَشَي بِالسَّيْفِ وَ هُوَ يَقُولُ لَا نُبَايِعُ إِلَّا عَلِيّاً(3).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام: هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَالَ مَا كَانَ مِنَ الْإِيمَانِ الْمُسْتَقَرِّ فَمُسْتَقَرٌّ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ أَبَداً(4)وَ مَا كَانَ مُسْتَوْدَعاً سَلَبَهُ اللَّهُ قَبْلَ الْمَمَاتِ(5).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ صَفْوَانَ قَالَ: سَأَلَنِي أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام وَ مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ جَالِسٌ فَقَالَ لِي مَاتَ يَحْيَي بْنُ الْقَاسِمِ الْحَذَّاءُ فَقُلْتُ لَهُ نَعَمْ وَ مَاتَ زُرْعَةُ فَقَالَ كَانَ جَعْفَرٌ عليه السلام يَقُولُ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ فَمُسْتَقَرٌّ قَوْمٌ يُعْطَوْنَ الْإِيمَانَ وَ يُسْتَقَرُّ فِي قُلُوبِهِمْ وَ الْمُسْتَوْدَعُ قَوْمٌ يُعْطَوْنَ الْإِيمَانَ ثُمَّ يُسْلَبُونَهُ(6).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَالَ الْمُسْتَقَرُّ الْإِيمَانُ الثَّابِتُ وَ الْمُسْتَوْدَعُ الْمُعَارُ(7).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: وَقَفَ عَلِيٌّ أَبُو الْحَسَنِ الثَّانِي عليه السلام فِي بَنِي زُرَيْقٍ فَقَالَ لِي وَ هُوَ رَافِعٌ صَوْتَهُ يَا أَحْمَدُ قُلْتُ لَبَّيْكَ قَالَ إِنَّهُ لَمَّا قُبِضَ
و پس از آن از او گرفته میشود، و زبیر از این دسته بوده است.(8)
تفسیر عیاشی: جعفر بن مروان میگوید: همانا روزی که پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفت، زبیر شمشیر خود را بیرون کشید و گفت: آن را غلاف نمیکنم تا اینکه برای علی علیه السلام بیعت بگیرم. اما پس از آن با امیرمؤمنان وارد جنگ شد. پس او از کسانی بود که ایمان عاریه داشت. در روشنایی نور آن گام برداشت و سپس خداوند ایمانش را از او گرفت.(9)
تفسیر عیاشی: سعید بن ابی اصبغ میگوید: شنیدم که شخصی از امام صادق علیه السلام درباره معنای مستقر و مستودع پرسید و ایشان فرمودند: در رحم جای گرفته و در صلب نهاده شد، و همانا ایمان به او امانت داده شده بود و سپس از او جدا شد. و زبیر زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفت در نور ایمان گام برمیداشت، تا جایی که شمشیر کشیده و میگفت: با کسی جز علی بیعت نمیکنیم.(10)
تفسیر عیاشی: امام کاظم علیه السلام فرمود: {اوست کسی که شما را از یک روح آفرید، پس گروهی پایدار و برخی ناپایدار هستید.} فرمود: ایمانی که پایدار است و تا روز قیامت و یا تا همیشه باقی میماند،(11)و آنچه به امانت قرار داده شده پیش از مرگ از او گرفته میشود.(12)
تفسیر عیاشی: صفوان میگوید: محمد بن خلف نزد أبو الحسن علیه السلام نشسته بود که ایشان از من پرسیدند: یحیی بن قاسم حذاء از دنیا رفت؟ گفتم: بله، و زرعة نیز از دنیا رفت. پس فرمود: جعفر علیه السلام میفرمود: پس گروهی پایدار و گروهی ناپایدار هستند. پس پایدار آنهایی هستند که ایمان به ایشان داده شده و در قلبهایشان جای گرفته است، و ناپایدار کسانی هستند که ایمان به آنها داده شده و سپس از ایشان گرفته میشود.(13)
تفسیر عیاشی: امام کاظم علیه السلام فرمود: از ایشان درباره فرموده خداوند سؤال کردم که: {پس گروهی پایدار و برخی ناپایدار هستند.} فرمود: پایدار به معنای ایمان استوار و ناپایدار یعنی ایمانی عاریهای.(14)
تفسیر عیاشی: أحمد بن محمد میگوید: امام رضا علیه السلام در میان بنی زریق رو به من کرده و با صدای بلند فرمودند: ای أحمد، گفتم: لبیک، فرمود: همانا هنگامی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله
1) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 371.
2) المصدر ج 1 ص 371.
3) المصدر ج 1 ص 371.
4) الترديد من الراوي.
5) العيّاشيّ ج 1 ص 371.
6) العيّاشيّ ج 1 ص 371.
7) تفسير العيّاشيّ ج 1 ص 372.
8) . تفسیر عیاشی 1 : 371
9) . تفسیر عیاشی 1 : 371
10) . تفسیر عیاشی 1 : 371
11) . تردید از راوی است.
12) . تفسیر عیاشی 1 : 371
13) . تفسیر عیاشی 1 : 371
14) . تفسیر عیاشی 1 : 372
رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَهَدَ النَّاسُ عَلَي إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ فَأَبَي اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ بِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَلَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام جَهَدَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَ أَصْحَابُهُ عَلَي إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ فَأَبَي اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ إِنَّ أَهْلَ الْحَقِّ إِذَا دَخَلَ فِيهِمْ دَاخِلٌ سُرُّوا بِهِ وَ إِذَا خَرَجَ مِنْهُمْ خَارِجٌ لَمْ يَجْزَعُوا عَلَيْهِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ عَلَي يَقِينٍ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ إِنَّ أَهْلَ الْبَاطِلِ إِذَا دَخَلَ فِيهِمْ دَاخِلٌ سُرُّوا بِهِ وَ إِذَا خَرَجَ عَنْهُمْ خَارِجٌ جَزِعُوا عَلَيْهِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ عَلَي شَكٍّ مِنْ أَمْرِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَالَ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الْمُسْتَقَرُّ الثَّابِتُ وَ الْمُسْتَوْدَعُ الْمُعَارُ(1).
كش، [رجال الكشي] عن حمدويه عن الحسن بن موسي عن داود بن محمد عن أحمد: مثله(2).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْإِيمَانِ لَا زَوَالَ لَهُ وَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْكُفْرِ لَا زَوَالَ لَهُ وَ خَلَقَ خَلْقاً بَيْنَ ذَلِكَ فَاسْتَوْدَعَ بَعْضَهُمُ الْإِيمَانَ فَإِنْ شَاءَ أَنْ يُتِمَّهُ لَهُمْ أَتَمَّهُ وَ إِنْ شَاءَ أَنْ يَسْلُبَهُمْ إِيَّاهُ سَلَبَهُمْ(3).
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا عليه السلام: مِثْلَهُ وَ زَادَ فِي آخِرِهِ وَ كَانَ فُلَانٌ مِنْهُمْ مُعَاراً(4).
خلق خلقا للإيمان قيل اللام لام العاقبة أي خلق خلقا عاقبتهم الإيمان في العلم الأزلي لا زوال لإيمانهم و هم الأنبياء و الأوصياء و التابعون لهم من المؤمنين الثابتين علي الإيمان و خلق خلقا عاقبتهم الكفر في علمه عز و جل و خلق خلقا مترددين بين الإيمان و الكفر مستضعفين في علمه فمن آمن منهم كان إيمانه مستودعا فإن يشأ الله أن يتمه لهم لحسن استعدادهم و إقبالهم إلي الله عز و جل أتمه
از دنیا رفت مردم برای خاموش کردن نور خداوند تلاش بسیار نمودند، پس خداوند اجازه نداد مگر اینکه نور خود را با امیرمؤمنان کامل کند، و هنگامی که امام کاظم علیه السلام از دنیا رفت علی بن أبی حمزة و یارانش برای خاموش کردن نور خداوند تلاش بسیار نمودند، و خداوند اجازه نداد مگر به اینکه نور خود را کامل گرداند. و همانا اهل حق اینگونهاند که اگر کسی به آنها بپیوندد شادمان میشوند و اگر کسی از آنها جدا شود برای رفتن او بیتابی نمیکنند. چرا که به درستی راه خود یقین دارند. و اهل باطل اینگونهاند که اگر کسی به آنها بپیوندد شادمان شده و اگر کسی از ایشان جدا شود بیتابی میکنند. چرا که به درستی کار خود شک دارند. به راستی که خداوند میفرماید: {برخی پایدار و برخی ناپایدار هستند.} سپس أبوعبد الله علیه السلام فرمود: مستقر یعنی پایدار و مستودع یعنی عاریهای.(5)
رجال کشی: با اسناد از أحمد مانند آن را آورده است.(6)
تفسیر عیاشی: محمد بن مسلم میگوید: شنیدم که حضرت میفرمود: همانا خداوند گروهی را برای ایمانی آفریده که هرگز از بین نمیرود. و گروهی را برای کفر آفریده که همواره پایدار است. و گروهی را برای بین این دو آفریده که ایمان را در وجود برخی از آنها قرار داده و اگر بخواهد آن را کامل میگرداند و اگر بخواهد آن را از ایشان خواهد گرفت.(7)
الکافی: از محمد بن مسلم از یکی از این دو امام مانند آن را آورده و در پایان آن گفته است: و در میان آنها فلانی ایمان عاریه داشت.(8)
«خلق خلقا للإیمان» گفته شده: لام در این جا لام عاقبت است، یعنی گروهی را آفرید که پایان کار ایشان در علم ازلی همراه با ایمان است که هرگز از بین نخواهد رفت، و آنها پیامبران و جانشینان آنها و پیروانشان هستند که در ایمان خود استوار هستند. و گروهی را آفرید که پایان کار آنها در علم ازلی او کفر است. و گروهی را آفرید که میان این دو در رفت و آمد هستند، در علم او به عنوان گروه ضعیف داشته شده هستند. پس هر یک از آنها که ایمان آورد، ایمانش امانتی است. پس اگر خداوند عز و جل بخواهد به سبب توانایی نیکو و روی آوردنش به خداوند، ایمانش را کامل گرداند،
بفضله و توفيقه و جعله ثابتا مستقرا فيهم و إن يشأ أن يسلبهم إياه لزوال استعدادهم الفطري و فساد استعدادهم الكسبي سلبهم و رفع عنهم توفيقهم و يفهم بالمقايسة حال من كفر منهم.
من علم أنهم يموتون علي الإيمان كان ينبغي أن يدخلهم في القسم الأول علي هذا الوجه و من علم أنهم يموتون علي الكفر في القسم الثاني بل الأحسن أن يقال لما علم الله سبحانه استعداداتهم و قابلياتهم و ما يئول إليه أمرهم و مراتب إيمانهم و كفرهم فمن علم أنهم يكونون راسخين في الإيمان كاملين فيه و خلقهم فكأنه خلقهم للإيمان الكامل الراسخ و كذا الكفر و من علم أنهم يكونون متزلزلين مترددين بين الإيمان و الكفر فكأنه خلقهم كذلك فهم مستعدون لإيمان ضعيف فمنهم من يختم له بالإيمان و منهم من يختم له بالكفر فهم المعارون.
و الظاهر أن المراد بفلان أبو الخطاب و كني عنه بفلان لمصلحة فإن أصحابه كانوا جماعة كثيرة كان يحتمل ترتب مفسدة علي التصريح باسمه و يحتمل أن يكون كناية عن ابن عباس فإنه قد انحرف عن أمير المؤمنين عليه السلام و ذهب بأموال البصرة إلي الحجاز و وقع بينه عليه السلام و بينه مكاتبات تدل علي شقاوته و ارتداده كما مر و التقية فيه أظهر لكن سيأتي التصريح بأبي الخطاب في خبر شلقان(1)و علي التقديرين منهم خبر كان و ضمير الجمع للخلق بين ذلك و معارا خبر بعد خبر و قيل فلان كناية عن عثمان و الضمير للخلفاء الثلاثة و الظرف حال عن فلان و معارا خبر كان و لا يخفي بعده لفظا و معني فإن الثلاثة كانوا كفرة لم يؤمنوا قط.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ وَ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِيِّ عَنْ كُلَيْبِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْأَسَدِيِّ عَنْ
با فضل و توفیق خود آن را در وجودشان استوار میگرداند. و اگر بخواهد آن را به دلیل از بین رفتن توانایی فطری و تباه شدن تواناییهای کسبی، آن را از ایشان گرفته و توفیق خود را از آنها برمیدارد. و با مقایسه میتوان به حال کسانی از آنها که کافر شدند پی برد.
کسیکه بداند آنها با ایمان از دنیا میروند ممکن است بر این اساس آنها را در گروه اول به شمار آورد. و کسی که بداند آنها در حال کفر از دنیا رفتهاند ایشان را در شمار گروه دوم میپندارد. بلکه نیکوتر آن است که گفته شود: از آنجا که خداوند از تواناییها و قابلیتهای آنان و پایان کارشان آگاه بوده، و مراتب ایمان و کفرشان را میدانسته، پس این آگاهی از استواری آنها در ایمان و کمال ایمان در وجودشان به منزله آفرینش براساس ایمان کامل و استوار بوده است. و برای کفر و کسانی که میان ایمان و کفر در رفت و آمد هستند نیز چنین است، علم به آن به منزله آفرینش براساس کفر میباشد. پس آنها قابلیت ایمان ضعیف را دارند. گروهی از آنها با ایمان از دنیا میروند و پایان کار گروهی دیگر کفر است که ایمان آنها عاریهای بوده است .
و به نظر میرسد منظور از فلانی، ابوالخطاب باشد. و به دلیل مصلحت کنایه به فلانی شده است. چرا که گروه زیادی پیروان او بودهاند و احتمال بروز مفسده در نام بردن آشکار از او وجود داشته است. و ممکن است کنایه از ابن عباس بوده باشد. چرا که او نیز از امیرمؤمنان علیه السلام رویگردان شد و اموال بصره را به حجاز برد و میان او و امام علیه السلام نامههایی رد و بدل شد که دلیل بر گمراهی و ارتداد او است، همان گونه که بیان شد. و تقیه در این سخن درستتر به نظر میرسد. اما نام بردن آشکار از ابوخطاب در حدیث شلقان خواهد آمد. و بر هر دو اساس «منهم» خبر «کان» و ضمیر جمع برای «خلق بین ذلک» است، و «معارا» خبر بعد از خبر میباشد. و گفته شده فلان کنایه از عثمان است. و ضمیر برای خلفاء سهگانه است، و ظرف حال برای فلانی است، و «معارا» خبر «کان» است. و اشکال لفظی و معنایی آن پوشیده نیست. چرا که آن سه نفر کافرانی بودند که هرگز ایمان نیاوردند.
الکافی:
1) يعني ما مر تحت الرقم 3 مع شرحه فان خبر عيسي شلقان في الكافي باب علامة المعار تحت الرقم 3، و هذا الخبر تحت الرقم 1، و أمّا التصريح باسم أبي الخطاب فقد عرفت أنه في غير واحد من الأحاديث كما مرّ عن الكشّيّ تحت الرقم 5.
أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ يُصْبِحُ مُؤْمِناً وَ يُمْسِي كَافِراً وَ يُصْبِحُ كَافِراً وَ يُمْسِي مُؤْمِناً وَ قَوْمٌ يُعَارُونَ الْإِيمَانَ ثُمَّ يُسْلَبُونَهُ وَ يُسَمَّوْنَ الْمُعَارِينَ ثُمَّ قَالَ فُلَانٌ مِنْهُمْ(1).
ثم يسلبونه يدل علي أن السلب متعد إلي مفعولين(2)
و أمّا قوله عليه السلام« يسلبونه» فضمير الجمع هو المفعول و هو المبدل منه رفع بنيابة الفاعل، و الضمير المفرد الراجع الي الايمان ليس الا بدل الاشتمال من المفعول سد مسده، يتراءي في الظاهر أنّه المفعول الثاني و لو صح الاستناد في ذلك الي قوله عليه السلام« يسلبونه» لكان الأولي الاستناد الي قوله تعالي« وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً».
بخلاف ما يظهر من كتب اللغة و يومئ إليه أيضا تمثيلهم لبدل الاشتمال بقولهم سلب زيد ثوبه إذ لو كان متعديا إلي مفعولين لما احتاج إلي البدلية لكن لا عبرة بقولهم بعد وروده في كلام أفصح الفصحاء.كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ النَّبِيِّينَ عَلَي النُّبُوَّةِ فَلَا يَكُونُونَ إِلَّا أَنْبِيَاءَ وَ خَلَقَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَي الْإِيمَانِ فَلَا يَكُونُونَ إِلَّا مُؤْمِنِينَ وَ أَعَارَ قَوْماً إِيمَاناً فَإِنْ شَاءَ تَمَّمَهُ لَهُمْ وَ إِنْ شَاءَ سَلَبَهُمْ إِيَّاهُ وَ قَالَ وَ فِيهِمْ جَرَتْ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ وَ قَالَ لِي إِنَّ فُلَاناً كَانَ مُسْتَوْدَعاً إِيمَانَهُ فَلَمَّا كَذَبَ عَلَيْنَا سُلِبَ
امام صادق علیه السلام فرمود: ممکن است انسانی، در صبح مؤمن باشد و شب فرا رسد، در حالی که کافر شده است. و نیز ممکن است صبح، کافر باشد ولی تا شب، مؤمن شده باشد. و عده ای هستند که ایمانشان عاریتی است و ایمانشان از آنان سلب میگردد. و اینها کسانی هستند که ایمانشان عاریتی است. سپس حضرت فرمود: فلانی هم از این دسته افراد است.(3)
«ثم یسلبونه» دلیل بر این است که «السلب» متعدی با دو مفعول است،(4)
و این سخن امام علیه السلام «یسلبونه» پس ضمیر جمع همان مفعول است که مبدل منه و به جای فاعل مرفوع است، و ضمیر مفرد به ایمان بازمیگردد و چیزی جز بدل اشتمال از مفعول نیست که در جای آن قرار گرفته است. «یتراءی» به نظر میرسد مفعول دوم باشد، هرچند استناد در آن به سخن امام علیه السلام «یسلبونه» وجود دارد، اما استناد به سخن خداوند متعال سزاوارتراست: « و إن یسلبهم الذباب شیئا».
برخلاف آنچه از کتابهای لغت برمیآید. و نیز دلیل دیگری که بر آن اشاره دارد، مثال برای بدل اشتمال به این عبارت است که گفته میشود: «سلب زید ثوبه» چرا که اگر متعدی به دو مفعول میبود نیازی به بدل نداشت. اما با وجود بیان آن در سخن فصیحترین فصیحان اعتباری به سخن آنها نیست.
الکافی: امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: همانا، خداوند پیامبران را بر سرشت پیامبری خلق نموده و آنان جز پیامبر نمیگردند. و مؤمنین را بر سرشت ایمان خلق نموده و آنان جز مؤمن نمیگردند. و به عده ای دیگر هم ایمان به عاریت داده است که اگر خواست برایشان کامل میگرداند و اگر خواست آن را از ایشان سلب میکند. حضرت فرمود: این آیه در مورد آنها صدق میکند: {پس برای [ایمانِ برخی] قرارگاه و برای [ ایمان برخی ] محل امانتی قرار داد.} سپس حضرت به من فرمود: فلانی کسی بود که ایمانش امانتی بود و چون بر ما دروغ بست، آن ایمانش سلب گشت.(5)
1) الكافي ج 2 ص 417.
2) بل الظاهر من مفهومه و هو الانتزاع و الاختلاس قهرا احتياجه الي مفعول واحد و هو المسلوب لكنه لما كان المسلوب ممّا يتعلق بالغير، بحيث لو لم يكن عنده و في يده لم يتحقّق مفهوم السلب و هو الاخذ و الانتزاع قهرا بعد المدافعة لزم في الكلام ذكر المسلوب عنه بصورة المفعول ثمّ ذكر المسلوب عنه بعنوان البدل، كما يقال: سلب فلانا ثوبه إذا أخذه قهرا و سلبا، و منه قولهم: سلبه فؤاده و عقله، و قوله تعالي:« وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ» فلو قيل: سلب ثوب فلان و نحوه انتفي معني القهر من السالب و المدافعة من المسلوب عنه و صار مرادفا لقولهم أخذ أو سرق.
3) . الکافی 2 : 417
4) . بلکه از مفهوم آن که به معنای به زور گرفتن و دزدیدن همراه با زور است، به نظر میرسد به یک مفعول نیاز دارد که همان مسلوب است. اما از آنجا که چیز گرفته شده به دیگری تعلق دارد، به گونهای که اگر نزد او و در اختیارش نباشد، سلب به معنای به زورگرفتن تحقق نمییابد که با استفاده از زور و پس از خودداری و دفاع کردن است، باید چیزی را که به زور گرفته شده به عنوان مفعول بیان کند، در حالیکه آن را به عنوان بدل آورده است. مانند آن که گفته میشود: «سلب فلانا ثوبه» هنگامی که آن را با زور بگیرد. و نیز این سخن که: «سلبه فؤاده و عقله»، و فرموده خداوند متعال: «و إن یسلبهم الذباب شیئا لا یستنقذوه منه» حتی اگر گفته شود: «سلب ثوب فلان» و مانند آن معنای به کارگیری زور از جانب گیرنده و خودداری از سوی کسی که از او گرفته شده را نفی میکند، و هممعنا با دزدی و گرفتن بدون زور میشود.
5) . الکافی 2 : 418
إِيمَانَهُ ذَلِكَ(1).
قال تعالي وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قال البيضاوي أي فلكم استقرار في الأصلاب أو فوق الأرض و استيداع في الأرحام أو تحت الأرض أو موضع الاستقرار و الاستيداع و قرأ ابن كثير و البصريان(2)بكسر القاف علي أنه اسم فاعل و المستودع اسم مفعول أي و منكم قار و منكم مستودع لأن الاستقرار منا دون الاستيداع انتهي(3)و لعل عن علي عليه السلام أنسب بالقراءة الأخيرة أي فمنكم إيمانه مستقر أي ثابت و بعضكم إيمانه مستودع أو بعضكم مستقر في الإيمان و بعضكم غير مستقر و مُسْتَوْدَعٌ اسم مفعول أو اسم مكان و علي القراءة الأولي اسم مكان أي بعضكم محل استقرار الإيمان و المستودع يحتمل الوجهين قوله سلب إيمانه يحتمل بناء المفعول و الفاعل و علي الثاني ذلك إشارة إلي الكذب .
نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عليه السلام: فَمِنَ الْإِيمَانِ مَا يَكُونُ ثَابِتاً مُسْتَقِرّاً فِي الْقُلُوبِ وَ مِنْهُ مَا يَكُونُ عَوَارِيَّ بَيْنَ الْقُلُوبِ وَ الصُّدُورِ إِلَي أَجَلٍ مَعْلُومٍ فَإِذَا كَانَتْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ مِنْ أَحَدٍ فَقِفُوهُ حَتَّي يَحْضُرَهُ الْمَوْتُ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقَعُ حَدُّ الْبَرَاءَةِ وَ الْهِجْرَةُ قَائِمَةٌ عَلَي حَدِّهَا الْأَوَّلِ مَا كَانَ لِلَّهِ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ حَاجَةٌ مِنْ مُسْتَسِرِّ الْأُمَّةِ وَ مُعْلِنِهَا لَا يَقَعُ اسْمُ الْهِجْرَةِ عَلَي أَحَدٍ إِلَّا بِمَعْرِفَةِ الْحُجَّةِ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ عَرَفَهَا وَ أَقَرَّ بِهَا فَهُوَ مُهَاجِرٌ وَ لَا يَقَعُ اسْمُ الِاسْتِضْعَافِ عَلَي مَنْ بَلَغَتْهُ الْحُجَّةُ فَسَمِعَتْهَا أُذُنُهُ وَ وَعَاهَا قَلْبُهُ إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا يَحْتَمِلُهُ إِلَّا عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِيمَانِ وَ لَا تَعِي حَدِيثَنَا إِلَّا صُدُورٌ أَمِينَةٌ وَ أَحْلَامٌ رَزِينَةٌ .
أَيُّهَا النَّاسُ سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي فَلَأَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّي بِطُرُقِ الْأَرْضِ قَبْلَ أَنْ تَشْغَرَ فِتْنَةٌ تَطَأُ فِي خِطَامِهَا وَ تَذْهَبُ بِأَحْلَامِ قَوْمِهَا(4).
العواري جمع العارية بالتشديد فيهما كأنها منسوبة إلي العار فإن
خداوند متعال فرمود: {و اوست کسی که شما را از یک روح آفرید، پس برخی پایدار و گروهی دیگر ناپایدار هستند.} بیضاوی گفته است: یعنی شما در صلبها یا روی زمین جایگرفتهاید، و در رحمها و یا زیر زمین نهاده شدهاید. و یا به معنای جایگاه قرار گرفتن و نهاده شدن است. و ابن کثیر و بصریان(5)آن را با کسره قاف خواندهاند، براساس اینکه اسم فاعل و مستودع اسم مفعول باشد. یعنی برخی از شما ایمان مستقرّ دارند و برخی دیگر به امانت نهاده شدهاند. چرا که استقرار نسبت به ما پایینتر از استیداع است، پایان.(6)
و شاید تأویل امام علیه السلام به قرائت اخیر نزدیکتر باشد، یعنی ایمان برخی از شما ثابت و پایدار و ایمان برخی دیگر به ودیعه نهاده شده است. یا اینکه برخی از شما در ایمان ثابت قدم و برخی دیگر ناپایدار هستید. و «مستودع» اسم مفعول یا اسم مکان است. و براساس قرائت اول اسم مکان است، یعنی برخی از شما جایگاه استقرار ایمان هستید. و برای مستودع نیز این دو معنا وجود دارد. فرموده: «سلب إیمانه» ممکن است در صیغه مفعول و فاعل باشد، که در صورت دوم اشاره به دروغ دارد.
نهج البلاغه: در یکی از خطبههای امام علیه السلام آمده است: ایمان بر دو نوع است: ایمانی که در دلها ثابت و برقرار است و ایمانی که در میان سینهها و دلها ناپایدار است، تا زمانی معین فرارسد. پس اگر از کسی بیزارید او را به حال خود واگذارید تا زمان مرگش فرارسد، چرا که آن هنگام زمان بیزاری جستن است. و هجرت بر جایگاه ارزشمند نخستین خود پابرجاست. خداوند نیازی به ایمان اهل زمین ندارد، چه آشکارا ایمان بیاورد و چه در نهان ایمان بیاورد. نام مهاجر را تنها برای کسی میتوان به کار برد که حجت خدا بر روی زمین را بشناسد. هرکس حجت خدا را شناخت و به امامت او اقرار کرد مهاجر است. و نام مستضعف در دین بر کسی که حجت بر او تمام شد و گوشش آن را شنید و قلبش آن را دریافت، صدق نمیکند. همانا کار ولایت ما اهل بیت پیامبر بسیار دشوار است. و تنها مؤمن دیندار که خداوند قلبش را برای ایمان آزموده است میتواند آن را تاب بیاورد. و گفتار ما تنها در سینههای امانتدار و خردهای بردبار جای میگیرد. ای مردم، پیش از آنکه مرا از دست دهید از من بپرسید. پس به راستی که من راههای آسمان را بهتر از راههای زمین میشناسم. بپرسید پیش از آنکه فتنهها همچون شتری بیصاحب به حرکت درآید و مهار خود را پایمال کرده و مردم را بکوبد و بیازارد و عقلها را سرگردان سازد.(7)
«العواریّ» جمع «العاریّة» با تشدید در هر دو است، گویا از «عار» گرفته شده است، چرا که
طلبها عار و عيب قال ابن ميثم رحمه الله قوله عليه السلام فمن الإيمان إلي آخره قسمة للإيمان إلي قسمين أحدهما الثابت المستقر في القلوب الذي صار ملكة و ثانيهما ما كان في معرض الغير و الانتقال و استعار عليه السلام لفظ العواري لكونه في معرض الاسترجاع و الرد و كني عليه السلام بكونه بين القلوب و الصدور عن كونه غير مستقر في القلوب و لا متمكن من جواهر النفوس(1).
و قال ابن أبي الحديد أراد عليه السلام من الإيمان ما يكون علي سبيل الإخلاص و منه ما يكون علي سبيل النفاق(2)
و قوله عليه السلام إلي أجل معلوم ترشيح لاستعارة العواري و هذه القسمة إلي القسمين هي الموجودة في نسخة الرضي رضي الله عنه بخطه و في نسخ كثير من الشارحين و نسخ كثيرة معتبرة ثلاثة أقسام هكذا فمن الإيمان ما يكون ثابتا مستقرا في القلوب و منه ما يكون عواري في القلوب و منه ما يكون عواري(3)بين القلوب و الصدور إلي أجل معلوم.
و قال ابن أبي الحديد في بيانها إن الإيمان إما أن يكون ثابتا مستقرا بالبرهان و هو الإيمان الحقيقي أو ليس بثابت بالبرهان بل بالدليل الجدلي ككثير ممن لم يحقق العلوم العقلية و هو الذي عبر عليه السلام عنه بقوله عواري في القلوب فهو و إن كان في القلب الذي هو محل الإيمان الحقيقي إلا أن حكمه حكم العارية في البيت و إما أن يستند إلي تقليد و حسن ظن بالأسلاف و قد جعله عليه السلام عواري بين القلوب و الصدور لأنه دون الثاني فلم يجعله حالا في القلب و رد قوله عليه السلام إلي أجل معلوم إلي القسمين الأخيرين لأن من لم يبلغ درجة البرهان ربما ينحط إلي درجة المقلد فيكون إيمان كل منهما إلي أجل معلوم لكونه في معرض الزوال.
فإذا كانت لكم براءة إلخ قيل أي إذا أردتم التبري من أحد فاجعلوه موقوفا إلي حال الموت و لا تسارعوا إلي البراءة منه قبل الموت لأنه يجوز أن يتوب و يرجع فإذا مات و لم يتب جازت البراءة منه لأنه ليس له بعد الموت حالة
درخواست از آن ننگ و عیب است. ابن میثم رحمه الله گفته است: سخن امام علیه السلام: «فمن الإیمان» تا پایان آن، ایمان را بر دو نوع کرده است، یکی از آن دو ایمانی است که در قلبها پایدار و استوار است که ملکه آن شده است. و دوم آنکه دستخوش دگرگونی و از بین رفتن باشد. و امام علیه السلام لفظ «عواری» را به کار برده است، زیرا در معرض بازگشت و رد شدن قرار دارد. و کنایه امام علیه السلام از بودن آن در میان سینهها و قلبها به معنای پایدار نبودن در قلبها و جای نگرفتن در جوهر روح است.(4)
و ابن ابی الحدید گفته است: منظور امام علیه السلام چیزی است که همراه با اخلاص و یا انفاق باشد.(5)
و سخن امام علیه السلام: «إلی أجل معلوم» آماده سازی برای استعاره آوردن «العواری» است، و این تقسیم بندی بر دو بخش در نسخه رضی رضی الله عنه با خط او آمده است. و در بسیاری از نسخههای شارحان و نسخههای معتبر بسیاری، بر سه بخش آمده است. ایمانی که در قلبها استوار و پابرجاست و ایمانی که در قلبها ناپایدار است و ایمانی که میان سینهها و قلبها ناپایدار است، تا آنکه مدت زمان معینی فرارسد.
و ابن ابیالحدید در توضیح آن گفته است: ایمان یا به وسیله برهان استوار است، که همان ایمان راستین است. یا اینکه با برهان پایدار نیست، بلکه براساس دلیل جدلی بنا نهاده شده، مانند بسیاری از کسانی که علوم عقلی برایشان محقق نشده و این همان است که امام علیه السلام از آن تعبیر به «عواری فی القلوب» فرموده است. اگرچه در همان قلبی باشد که جایگاه ایمان راستین است. مگر اینکه حکم آن حکم چیز عاریهای در خانه باشد. و یا اینکه بر اساس تقلید و خوشگمانی به پیشینیان باشد. و امام علیه السلام آن را میان دلها و سینهها در گردش میداند چرا که در مرتبهای پایینتر از قبلی است. بنابراین آن را در قلب ندانسته است. و سخن امام علیه السلام «إلی أجل معلوم» پاسخی برای دو نوع اخیر است. چرا که کسی که به درجه برهان نرسیده باشد ممکن است تا مرتبه مقلد پایین کشیده شود. پس ایمان هریک از آنها تا سرآمدی معین است، چرا که در معرض نابودی قرار دارد.
«فإذا کانت لکم براءة» تا پایان کلام، گفته شده: یعنی اگر میخواهید از کسی بیزاری جویید، آن را تا زمان مرگش به تأخیر اندازید و در بیزاری جستن از او شتاب نکنید. چرا که ممکن است توبه کند و بازگردد. و اگر بدون توبه و بازگشت از دنیا رفت میتوان از او بیزاری جست. چرا که پس از مرگ هیچ فرصتی
تنتظر و ينبغي أن تحمل هذه البراءة علي البراءة المطلقة لجواز التبري من الفاسق و هو حي و من الكافر و هو حي لكن بشرط الاتصاف بأحد الوصفين بخلاف ما بعد الموت.
و قيل المعني انتظروا حتي يأتيه الموت فإنه ربما يكون معتقدا للحق و يكتم إيمانه لغرض دنيوي و قيل هذا إشارة إلي ما كان يفعله رسول الله صلي الله عليه و آله في الصلاة علي المنافقين فإذا كبر أربعا كانوا يعلمون أنه منافق و إذا كبر خمسا كانوا يعلمون أنه مؤمن فأشار عليه السلام إلي أنه عند الموت تقع البراءة و تصح بعلامة تكبيراته الأربع و كلا الوجهين كما تري.
و الظاهر أن المراد بالبراءة قطع العلائق الإيمانية التي يجوز معها الاستغفار كما يومئ إليه قوله سبحانه ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كانُوا أُولِي قُرْبي إلي قوله تعالي فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ(1)و الهجرة قائمة إلخ و أصل الهجرة المأمور بها الخروج من دار الحرب إلي دار الإسلام و قال في النهاية فيه لا هجرة بعد الفتح و لكن جهاد و نية و في حديث آخر لا تنقطع الهجرة حتي تنقطع التوبة الهجرة في الأصل اسم من الهجر ضد الوصل و قد هجره هجرا و هجرانا ثم غلب علي الخروج من أرض إلي أرض و ترك الأولي للثانية يقال منه هاجر مهاجرة.
و الهجرة هجرتان إحداهما التي وعد الله عليها الجنة في قوله إِنَّ اللَّهَ اشْتَري مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ(2)فكان الرجل يأتي النبي صلي الله عليه و آله و يدع أهله و ماله لا يرجع في شيء منه و ينقطع بنفسه إلي مهاجره و كان النبي صلي الله عليه و آله يكره أن يموت الرجل بالأرض التي هاجر منها فمن ثم قال لكن البائس سعد بن خولة يرثي له أن مات بمكة(3)و قال حين قدم مكة اللهم لا
در انتظار او نیست. و میتوان این بیزاری را در معنای مطلق دانست، به دلیل جایز بودن بیزاری از فاسق و کافر در زمان زنده بودن آنها، اما به شرط دارا بودن یکی از دو ویژگی گفته شده، بر خلاف آنچه پس از مرگ خواهد بود.
و گفته شده: یعنی منتظر مرگ او باشید، چرا که ممکن است او اعتقاد حق داشته و برای هدفی دنیایی آن را پنهان میکرده است. و گفته شده: اشارهای است به آنچه پیامبر صلیالله علیه و آله در نماز میت بر منافقان انجام میداده است. پس اگر چهار تکبیر میگفت مردم متوجه میشدند او از منافقان بوده و اگر پنج تکبیر میگفت میدانستد که او مؤمن بوده است. به این ترتیب امام اشاره به این دارند که هنگام مرگ بیزاری واقع میشود و با نشانه تکبیرها آشکار میگردد. و هر دو دلیل همانگونهاند که میبینی (و مبتلا به اشکال هستند).
و به نظر میرسد منظور از بیزاری، بریدن وابستگیهای ایمانی است که با وجود آنها طلب آمرزش جایز است، همانگونه که فرموده خداوند به آن اشاره دارد: {پیامبر و مؤمنان نباید برای مشرکان طلب آمرزش کنند، هرچند آنها خویشاوندانشان باشند.} تا آنجا که میفرماید: {پس هنگامی که دانست او دشمن خداست از او دوری جست.}(4)و «الهجرة قائمة» تا پایان، اصل هجرت که به آن دستور داده شده، بیرون رفتن از سرزمین کفر به سرزمین اسلامی است. و در نهایة در این باره آمده است: «پس از فتح مکه هجرتی وجود ندارد، اما جهاد و نیت آن همچنان وجود دارد» و در حدیث دیگری آمده است: تا زمانی که توبه وجود دارد، هجرت از بین نمیرود. «الهجرة» در اصل اسم از ریشه «الهجر» ضد وصل است، و «قد هجره هجرا و هجرانا» سپس به بیرون رفتن از سرزمینی به سرزمین دیگر گفته شد و اولی را به واسطه دومی ترک کردند. گفته میشود: «هاجر مهاجرة».
و هجرت بر دو نوع است، یکی آنکه خداوند پاداش آن را بهشت قرار داده و فرموده است: {همانا خداوند جان و مال مؤمنان را در ازای بهشت از آنها خریداری میکند.}(5)
پس مردی نزد پیامبر خدا آمد و خانواده و اموالش را به ایشان سپرد بدون اینکه به سوی آنان بازگردد، و به تنهایی برای هجرت آماده شد. و پیامبر صلیالله علیه و آله مرگ در سرزمینی که از آن هجرت کردهاند را ناپسند میدانستند. به همین دلیل فرمودند: اما بیچاره سعد بن خوله، و به خاطر مرگ در مکه برایش اندوهگین شدند.(6)و هنگامی که به مکه رسیدند، گفتند: خداوندا
1) براءة: 114.
2) براءة: 111.
3) أي يترقق و يشفق عليه رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله أن مات سعد بن خولة بمكّة. في حجة الوداع حين قال: لكن البائس سعد بن خولة قد مات في الأرض التي هاجر منها راجع ترجمته في الاستيعاب بذيل الإصابة ج 2 ص 41.
4) . توبه / 114
5) . توبه / 111
6) . یعنی رسول الله صلی الله علیه و آله از این که سعد بن خولة در مکه و در حجة الوداع از دنیا رفت، اندوهگین شدند و برایش دلسوزی کردند، و فرمودند: اما بیچاره سعد بن خولة که در زمینی از دنیا رفت که از آن هجرت کرده بود. رجوع شود به ترجمه آن در استیعاب، ذیل اصابة 2 : 41
تجعل منايانا بها فلما فتحت مكة صارت دار إسلام كالمدينة و انقطعت الهجرة.
و الهجرة الثانية من هاجر من الأعراب و غزا مع المسلمين و لم يفعل كما فعل أصحاب الهجرة الأولي فهو مهاجر و ليس بداخل في فضل من هاجر تلك الهجرة و هو المراد بقوله لا تنقطع الهجرة حتي تنقطع التوبة فهذا وجه الجمع بين الحديثين و إذا أطلق في الحديث ذكر الهجرتين فإنما يراد بهما هجرة الحبشة و هجرة المدينة انتهي.
و قال ابن أبي الحديد هذا كلام من أسرار الوصية يختص به علي عليه السلام لأن الناس يروون أن النبي صلي الله عليه و آله قال لا هجرة بعد الفتح فشفع عمه العباس في نعيم بن مسعود الأشجعي أن يستثنيه فاستثناه و هذه الهجرة التي أشار إليها أمير المؤمنين عليه السلام ليست تلك بل هي الهجرة إلي الإمام و قال بعض الأصحاب تجب المهاجرة عن بلد الشرك علي من يضعف عن إظهار شعائر الإسلام مع المكنة و يستحب للقادر علي إظهارها تحرزا عن تكثير سواد المشركين و المراد بها الأمور التي تختص بالإسلام كالأذان و الإقامة و صوم شهر رمضان و غير ذلك و ألحق بعضهم ببلاد الشرك بلاد الخلاف التي لا يتمكن فيها المؤمن من إقامة شعائر الإيمان مع الإمكان و لو تعذرت الهجرة لمرض أو عدم نفقة أو غير ذلك فلا حرج لقوله تعالي إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا فَأُولئِكَ عَسَي اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ كانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً(1)
و الظاهر أن قوله عليه السلام ما كان لله في أهل الأرض حاجة كناية عن بقاء التكليف كما يدل عليه قول النبي صلي الله عليه و آله لا تنقطع الهجرة حتي تنقطع التوبة و للتجوز مجال واسع و في الصحيفة السجادية و لا ترسلني من يدك إرسال من لا خير فيه و لا حاجة بك إليك و قيل كلمة ما هاهنا نافية و وجهوه بتوجيهات
مرگ ما را در آن قرار نده. پس هنگامی که مکه فتح شد مانند مدینه سرزمین اسلامی به شمار آمد و هجرت نیز از میان برداشته شد.
و هجرت دوم کسانی از اعراب هستند که هجرت نموده و همراه مسلمانان جنگیدند، و کار آنها مانند کسانی که در هجرت اول بودند نیست، و آنان با کسانی که هجرت اول را انجام دادهاند برابر نیستند. این همان منظور امام علیه السلام از پابرجا بودن هجرت تا زمانی که وجود توبه است، بنابراین وجه جمع میان دو حدیث همین است. و هنگامی که در حدیث نام دو هجرت برده شود، منظور فقط هجرت حبشة و هجرت مدینه میباشد. پایان.
و ابن أبی الحدید گفته است: این سخن از اسرار وصیت است که اختصاص به علی علیه السلام دارد، چرا که مردم نقل کردهاند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پس از فتح مکه هجرتی نخواهد بود، پس عمویشان عباس درباره نعیم بن مسعود اشجعی میانجیگری کرد تا او را استثنا نماید و پیامبر پذیرفتند. و این هجرتی که أمیرمؤمنان علیه السلام به آن اشاره دارند، آن نیست، بلکه هجرت به سوی امام است. و برخی از اصحاب گفتهاند: هجرت از سرزمین شرک برای کسی که با وجود امکان، از آشکار کردن شعائر اسلامی ناتوان است واجب میباشد. اما برای کسی که بر آن توانایی دارد، به دلیل دوری از فراوانی مشرکان، مستحب است. و منظور از آن چیزهایی است که مخصوص اسلام است، مانند اذان و اقامه و روزه ماه رمضان و مانند آن. و برخی از آنان سرزمینهایی را که مؤمن با وجود امکان، توانایی برپاداشتن شعارهای ایمان را ندارد نیز به سرزمینهای شرک افزودهاند. و اگر به دلیل بیماری یا تنگدستی و مانند آن از هجرت معذور باشد اشکالی ندارد، چرا که خداوند میفرماید: {مگر مردان و زنان و فرزندان ضعیف نگاه داشتهای که هیچ چاره و راهی ندارند، باشد که خداوند آنان را مورد آمرزش قرار دهد و خداوند همواره بخشنده و آمرزنده است.}(2)و به نظر میرسد این سخن امام که: خداوند نیازی به ایمان اهل زمین ندارد، کنایه از پابرجا بودن تکلیف دارد. همانگونه که فرموده پیامبر دلیل بر آن است که فرمود: تا زمانی که توبه پابرجاست هجرت نیز وجود دارد، و برای مجازگویی مجال وسیعی وجود دارد. و در صحیفه سجادیه آمده است: «و مرا مانند کسی که هیچ خیری در او نیست و هیچ نیازی از تو به سویت ندارد، از نزد خویش مران» و گفته شده: کلمه «ما» در اینجا برای نفی است، و آن را با دلایل بیارزشی توجیه کردهاند.
ركيكة و السر ما يكتم و استسر أي استتر و اختفي فالمختفي حينئذ كمن لا يختفي بل يعلن نفسه لأنه لا يخاف و لا يتقي لدينه أو غيره و قيل أي ممن أسر دينه أو أظهره و أعلنه و من لبيان الجنس و قيل زائدة و لو حذفت لجر المستسر بدلا من أهل الأرض.
لا تقع اسم الهجرة إلخ أي يشترط في صدق الهجرة معرفة الإمام و الإقرار به و المراد بقوله فمن عرفها إلخ أنه مهاجر بشرط الخروج إلي الإمام و السفر إليه أو المراد بالمعرفة المعرفة المستندة إلي المشاهدة و العيان و يحتمل أن يكون المراد أن مجرد معرفة الإمام و الإقرار بوجوب اتباعه كاف في إطلاق اسم الهجرة كما هو ظاهر الجزء الأخير من الكلام و يدل عليه بعض أخبارنا فمعرفة الإمام و الإقرار به في زمانه قائم مقام الهجرة المطلوبة في زمان الرسول صلي الله عليه و آله.
و قال بعض الأصحاب الهجرة في زمان الغيبة سكني الأمصار لأنها تقابل البادية مسكن الأعراب و الأمصار أقرب إلي تحصيل الكمالات من القري و البوادي فإن الغالب علي أهلها الجفاء و الغلظة و البعد عن العلوم و الكمالات كما روي عن النبي صلي الله عليه و آله أن الجفاء و القسوة في الفدادين(1)و قيل هي الخروج إلي طلب العلوم فيعم الخروج عن القري و البوادي و الخروج عن بلد لا يمكن فيه طلب العلم.
و لا يقع اسم الاستضعاف إلخ الاستضعاف عد الشيء ضعيفا أو وجدانه ضعيفا و استضعفه أي طلب ضعفه و الحجة الدليل و البرهان و يعبر به عن الإمام لأنه دليل الحق و المراد به هنا إما دليل الحق من أصول الدين أو الأعم أو الإمام بتقدير مضاف أي حجة الحجة.
قال القطب الراوندي رحمه الله يمكن أن يشير بهذا الكلام إلي إحدي آيتين إحداهما إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا
و «السر» چیزی است که پوشیده میشود. و «استسر» یعنی آن را پوشاند و مخفی کرد، پس در این هنگام کسی که پنهان کرده مانند آن کس است که آشکارا بیان نموده، چرا که برای دین خود یا غیر آن ترس و پروایی ندارد. و گفته شده یعنی از کسی که دین خود را پنهان داشته یا آن را آشکار کرده است. و «من» برای بیان جنس است، و گفته شده اضافی است که اگر حذف شود، «مستسر» به جای «أهل الأرض» مجرور میشود.
«لا تقع اسم الهجرة» تا پایان، یعنی شرط معرفت امام و اقرار به آن برای صادق بودن هجرت لازم است. و منظور از این سخن که هر کس او را بشناسد، این است که فقط با شرط بیرون آمدن به سوی امام او مهاجر به شمار میرود. یا به این معنی که معرفت او برپایه مشاهده و عیان باشد، و ممکن است منظور این باشد که شناخت امام و اقرار به واجب بودن پیروی از او برای اطلاق نام هجرت کافی است، همان گونه که از ظاهر بخش اخیر سخن چنین برمیآید، و برخی از احادیث ما نیز بر آن دلالت دارند. بنابراین معرفت امام و اقرار به او در زمانش، جایگزین هجرت مورد پسند در زمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است.
و بعضی از اصحاب گفتهاند: هجرت در زمان غیبت به معنای سکونت در شهرهاست، چرا که در مقابل بادیه که محل زندگی اعراب بوده قرار دارد. و شهرها برای به دست آوردن کمالات، از روستاها نزدیکتر هستند و در میان مردمان روستاها و بیابانها درشتی و ستمگری و دوری از دانش و کمالات رایج است. همانگونه که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که ستمگری و درشتی در میان فدادون است.(2)و گفته شده: یعنی بیرون رفتن برای کسب دانش. که شامل بیرون رفتن از روستاها و بادیههاست. و بیرون رفتن از شهر نمیتواند برای کسب دانش باشد.
و «لا یقع اسم الاستضعاف» تا پایان، استضعاف یعنی ضعیف شمردن چیزی یا ضعیف یافتن آن، و «استضعفه» یعنی درخواست ناتوانی او را نمود. و «الحجة» یعنی دلیل و برهان، و امام از آن تعبیر فرموده چرا که دلیل حق است. و منظور از آن در اینجا یا دلیل الحق از اصول دین و یا أعم از آن است، و یا براساس مضاف، به معنای امام باشد، یعنی حجتی برای حجتها..
قطب راوندی رحمه الله گفته است: ممکن است این سخن اشاره به یکی از این دو آیه داشته باشد: اول اینکه {همانا کسانی که فرشتگان روحشان را درحال که به خود ظلم کرده بودند، گرفتند. پرسیدند: در چه حال بودید؟ گفتند:
1) الفدادون: الجمالون، و الرعيان، و البقارون، و الحمارون، و الفلاحون و أصحاب الوبر، و الذين تعلو اصواتهم في حروثهم و مواشيهم، و المكثرون من الإبل.
2) . فدادون: شترداران، و چوپانان، و صاحبان چارپایان و خرهای بارکش، و کشاورزان، و خرگوشداران، و کسانی که در میان زمینها و چارپایانشان صدای خود را بلند میکنند، و کسانی که شترهای فراوان دارند.
كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً(1)فيكون مراده عليه السلام علي هذا أنه لا يصدق اسم الاستضعاف علي من عرف الإمام و بلغته أحكامه و وعاها قلبه و إن بقي في ولده و أهله لم يتجشم السفر إلي الإمام كما صدق علي هؤلاء المذكورين في الآية و الثانية قوله تعالي بعد ذلك إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ الآية فيكون مراده علي هذا أن من عرف الإمام و سمع مقالته و وعاها قلبه لا يصدق عليه اسم الاستضعاف كما صدق علي هؤلاء إذ كان المفروض علي الموجودين في عصر الرسول المهاجرة بالأبدان دون من بعدهم بل يقنع منهم بمعرفته و العمل بقوله بدون المهاجرة إليه بالبدن.
و قال ابن ميثم رحمه الله بعد حكاية كلامه و أقول يحتمل أن يريد بقوله ذلك أنه لا عذر لمن بلغته دعوة الحجة فسمعتها أذنه في تأخيره عن النهوض و المهاجرة إليه مع قدرته علي ذلك و لا يصدق عليه اسم الاستضعاف كما يصدق علي المستضعفين من الرجال و النساء و الولدان حتي يكون ذلك عذرا له بل يكون في تأخره ملوما مستحقا للعقاب كالذين قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ و يكون مخصوصا بالقادرين علي النهوض دون العاجزين فإن اسم الاستضعاف صادق عليهم انتهي(2).
سيأتي شرح هذا الكلام في أخبار كثيرة و أن المراد به أن المستضعف المعذور في معرفة الإمام في زمان الهدنة في الجملة إنما هو إذا لم تبلغه الحجة و اختلاف الناس فيه أو بلغه و لم يكن له عقل يتميز به بين الحق و الباطل كما سنذكر تفصيله إن شاء الله تعالي.
إن أمرنا صعب مستصعب الصعب العسر و الأبي الذي لا ينقاد بسهولة ضد الذلول و استصعب الأمر أي صار صعبا و استصعبت الأمر أي وجدته صعبا
ما در زمین ضعیف نگاه داشته بودیم. گویند: آیا زمین خداوند گسترده نبود تا در آن هجرت کنید؟ پس جایگاه آنان جهنم است که بد جایگاهی است.}(3)پس بر این اساس منظور امام این است که استضعاف برای کسی که امام را شناخته و دستوراتش را دریافت کرده و قلبش آنها را فراگرفته، صدق نمیکند. هرچند رنج سفر به سوی امام را تحمل نکرده و در میان خانواده و فرزندان خود بماند. همانگونه که برای این گروه نام برده در آیه صدق کرده است. و دوم، سخن خداوند متعال پس از آن است که فرمود: {به جز مردان و زنانی که ضعیف نگاه داشته شدند.} تا پایان آیه، بنابراین منظور این است که هرکس امام را شناخت و سخن او را شنید و قلبش آن را در میان گرفت، نام مستضعف آنگونه که برای این گروه صادق است برای او صدق نمیکند. چرا که فرض بر مهاجرت جسمی برای افراد در زمان پیامبر بوده است و نه برای کسانی که پس از آنها هستند، بلکه شناخت ایشان و عمل به گفتههای ایشان از آنها پذیرفته شده و نیازی به هجرت جسمانی نیست.
و ابن میثم رحمه الله پس از بیان این سخن گفته است: میگویم: ممکن است منظور از این سخن این باشد که برای کسی که دعوت حجت به او رسید و گوشش آن را شنید، با وجود توانایی در هجرت هیچ بهانهای برای تأخیر در برخاستن و رفتن به سوی امام پذیرفته نیست. و نام مستضعف آنگونه که برای مردان و زنان و فرزندان مستضعف صادق است، برای او صدق نمیکند، تا بهانهای برای او به شمار آید. بلکه به دلیل این تأخیر مورد سرزنش و سزاوار مجازات خواهد بود. مانند کسانی که گفتند: ما در زمین ناتوان نگاه داشته شدیم، و این مخصوص کسانی است که توانایی برخاستن دارند، نه برای ناتوانان. چرا که استضعاف برای آنها صادق است، پایان.(4)
شرح این کلام در احادیث بسیاری خواهد آمد، و اینکه منظور این است که کسی که در زمان آرامش مستضعف به شمار آمده و از شناخت امام معذور است، فقط کسی است که حجت و دلیل و اختلاف مردم درباره آن به او نرسیده باشد. یا اینکه رسیده ولی عقلی ندارد که با آن بتواند حق و باطل را از هم تشخیص دهد. چنان که اگر خداوند بخواهد جزئیات آن را خواهیم آورد.
«إن أمرنا صعب مستصعب» صعب یعنی دشوار، و «الأبیّ» چیزی است که به آسانی رام نشود، مخالف ذلول میباشد. و «استصعب الأمر» یعنی دشوار شد. و «استصعبت الأمر» یعنی آن را دشوار یافتم.
و حملته و احتملته بمعني و حملته بالتشديد فاحتمله و الامتحان الاختبار و امتحن الله قلبه أي شرحه و وسعه.
قال ابن أبي الحديد قال الله تعالي أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوي(1)يقال امتحن فلان لأمر كذا أي جرب للنهوض به فهو قوي علي احتمال مشاقه و يجوز أن يكون بمعني المعرفة لأن تحقيقك الشيء إنما يكون باختباره فوضع موضعها فيتعلق اللام بمحذوف أي كائنة له و هي اللام التي في قولك أنت لهذا الأمر أي مختص به و يكون مع معمولها منصوبة علي الحال و يجوز أن يكون المعني ضرب الله قلوبهم بأنواع المحن لأجل التقوي أي ليثبت و يظهر تقواها و يعلم أنهم متقون لأن التقوي لا يعلم إلا عند الصبر علي المحن و الشدائد أو أخلص قلوبهم للتقوي أي أذابه و صفاه و وعيت الحديث أي حفظته و فهمته و الغرض حفظ الحديث عن الإذاعة و ضبط الأسرار عن إفضائها إلي غير أهلها أو الإذعان الكامل به و عدم التزلزل عند العجز عن المعرفة التفصيلية به فيكون كالتفسير لما قبله و الحلم بالكسر الأناة و العقل و الرزانة الوقار.
و حاصل الكلام أن شأنهم و ما هم عليه من الكمال و القدرة علي خوارق العادات صعب لا يحصل لغيرهم مستصعب الفهم علي الخلق أو فهم علومهم و إدراك أسرارهم مشكل يستصعبه أكثر الخلق فلا يقبله حق القبول بحيث لا يخرج إلي طرف الإفراط بالغلو أو التفريط بعدم التصديق أو القول بعدم الحق لسوء الفهم إلا قلب عبد شرحه الله و صفاه للإيمان فيحمل كلما يأتون به علي وجهه إذا وجد له محملا و يصدق إجمالا بكل ما عجز عن معرفته تفصيلا و يرد علمه إليهم عليهم السلام.
و المراد بطرق السماء الطرق التي يصعد منها الملائكة و يرفع فيها أعمال العباد أو منازل سكان السماوات و مراتبهم أو الأمور المستقبلة و ما خفي علي الناس مما لا يعلم إلا بتعليم رباني فإن مجاري نزولها في السماء أو أحكام الدين و قواعد الشريعة
و«حملته» و «احتملته» هر دو یک معنی دارند. و «حمّلته» با تشدید است، پس آن را بلند کرد. و «الامتحان» یعنی آزمون، و «امتحن الله قلبه» یعنی آن را گستراند و وسیع نمود.
ابن ابی الحدید گفته است: خداوند متعال فرمود: {آنها کسانی هستند که خداوند قلبشان را برای تقوا آزمود.}(2)گفته میشود: فلانی را برای فلان کار آزمودم، یعنی تواناییاش را برای انجام کار آزمودم. پس او برای تحمل سختیهای آن تواناست. و میتواند به معنای معرفت باشد. چرا که بررسی درستی هر چیز یا به وسیله آزمودن آن است، پس آن را در جایگاه آن قرار داده، و لام متعلق به محذوف خواهد بود، یعنی به وجود آورنده آن، و این همان لامی است که در این سخن به کار میرود: «أنت لهذا الأمر» یعنی مخصوص آن هستی، و با وجود اینکه معمولا منصوب در حال آورده میشود آمده است. و میتواند به این معنا باشد که خداوند دلهایشان را با اندوههای گوناگون برای تقوا آزموده است، یعنی تا تقوای آن ثابت و آشکار گردد و پرهیزکاری آنان دانسته شود. چرا که تنها با شکیبایی در سختیها و اندوهها میتوان به وجود تقوا پی برد. یا اینکه دلهایشان را برای تقوا خالص گرداند، یعنی آن را ذوب کرده و جلا دهد. و «وعیت الحدیث» یعنی آن را فرا گرفتم و درک کردم، و منظور نگهداری حدیث از منتشر شدن و نگهداشتن رازها از رسیدن به گوش نااهلان است. یا اعتراف کامل به آنها و مردد نشدن به هنگام ناتوانی از درک معرفت تفصیلی از آنها، بنابراین مانند تفسیر آنچه پیشتر آمده بود میباشد. و «الحلم» با کسره یعنی آرامش و عقل، و «رزانة» یعنی وقار.
و نتیجه سخن این است که جایگاه آنان و کمالات و قدرتی که در کارهای غیرمعمول دارند، دشوار است و برای دیگران ممکن نیست، درک آن برای مردم عادی دشوار است و یا درک علوم و اسرار آنها از توانایی بیشتر مردم بیرون است، پس آن را چنان که شایسته است نمیپذیرند تا به گونهای باشند که با غلو دچار افراط نشده و با تصدیق نکردن مبتلا به تفریط نشوند. و یا با گفتار ناصحیحی که به دلیل بد فهمی پیش آمده است. مگر بندهای که خداوند قلبش را برای ایمان گسترانده و خالص کرده است. پس او هر دستوری را که به او میرسد اگر دلیل آن را بداند برهمان اساس اطاعت نموده، و هرآنچه را از درک آن ناتوان است به شکل اجمالی تصدیق میکند و علم آن را به امامان علیهمالسلام واگذار میکند.
و منظور از راههای آسمان، راههایی است که فرشتگان از آن بالا میروند و اعمال بندگان را از آن بالا میبرند. یا جایگاههای ساکنان آسمانها و مراتب آنهاست. و یا چیزهایی را که در آینده پیش خواهد آمد، و چیزهایی که از مردم پوشیده است، چیزهایی که تنها با آموزشی الهی درک میشوند. چرا که مکان فرود آمدن آنها از آسمان است. یا به معنای احکام دین و قواعد شریعت است،
و علي ما يقابل كل واحد منها يحمل طرق الأرض.
و شغر البلد كمنع إذا خلا من حافظ يمنعه و بلدة شاغرة برجلها لم تمنع عن غارة أحد و شغرت المرأة رفعت رجلها للنكاح و شغرتها فعلت بها ذلك يتعدي و لا يتعدي و شغر الكلب إذا رفع أحد رجليه ليبول و قيل الشغر البعد و الاتساع و قيل كني بشغر رجلها عن خلو تلك الفتنة عن مدبر يردها و يحفظ الأمور و ينظم الدين و يحتمل أن يكون كناية عن شمولها للبلاد و العباد من الشغر بمعني الاتساع أو من شغر الكلب أو من شغرة المرأة كناية عن تكشفها و عدم مبالاتها بظهور عيوبها و إبداء سوأتها و الوطء الدوس بالرجل و الخطم بالفتح من الدابة مقدم أنفها و ككتاب ما يوضع في أنف البعير ليقتاد به و الوطء في الخطام كناية عن فقد القائد و إذا خلت الناقة من القائد تعثر و تخبط و تفسد ما تمر عليه بقوائمها.
و تذهب بأحلام قومها أي تفسد عقول أهلها فكانت أفعالهم علي خلاف ما يقتضيه العقل فالمراد بأهلها المفسدون أو يتحير أهل زمانها فلا يهتدون إلي طريق التخلص عنها فأهلها من أصابته البلية أو يأتي أهل ذلك الزمان إليها رغبة و رهبة و لا يتفحصون عن كونها فتنة لغفلتهم عن وجه الحق فيها.
چرا که برای هرچیزی که مقابل آنها قرار دارد میتواند راههای زمین را به کار برد.
و «شغر البلد» مانند «منع» به معنای خالی شدن از نگهبان است، و «بلدة شاغرة برجلها» شهری است که هیچ چیز آن را از غارت و چپاول نگاه نمیدارد. و «شغرت المرأة» یعنی برای آمیزش پایش را بلند کرد، و «شغرتها» یعنی این کار را با او انجام دادم. هم متعدی و هم غیر متعدی میآید، و «شغر الکلب» هنگامی گفته میشود که یکی از پاهای خود را برای بول بلند کند. و گفته شده: «الشغر» یعنی دوری و گستردگی، و گفته شده: این کنایه به کار برده است تا بیان کند هیچ اندیشمندی برای برطرف کردن این فتنه و سامان دادن به کارهای دین وجود ندارد. و ممکن است کنایه از فراگیر بودن آن در شهرها و میان بندگان باشد. از ریشه الشغر به معنی گستردگی، یا «شغر الکلب» و یا از «شغرة المرأة» باشد که به معنای پرده افکندن و بیپروایی در آشکار شدن عیبها و زشتیها است. و «الوطء» یعنی گام برداشتن، و «الخطم» با فتحه برای چارپا، پیشاپیش بینی اوست، و بر وزن کتاب یعنی چیزی که در بینی شتر نهاده میشود تا رام گردد. و «الوطء فی الخطام» کنایه از نبود فرمانده است. چرا که شتر وقتی بیساربان شود به بیراهه رفته و جست و خیز میکند و هرچه زیر پای اوست لگدمال و نابود میسازد.
و «تذهب بأحلام قومها» یعنی عقلهای اهالی آن را تباه میسازد. پس اعمالشان بر خلاف آنچه عقل بدان دستور داده میباشد. پس منظور از اهل آن، تبهکاران است. یا به این معنی که اهل زمانه خود را سرگردان میسازد، بنابراین دیگر چارهای برای رهایی از آن نمییابند. پس اهل آن کسانی هستند که بلایی به آنها رسیده است. یا به این معنی که اهل این زمان با ترس و امید به سوی آن میآیند و به دلیل غفلت از وجه حق در آن، متوجه فتنه بودن آن نمیشوند .
جا، [المجالس للمفيد] عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ سَعْدٍ عَنِ الْأَهْوَازِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بَهْرَامَ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَنْ جَاءَنَا يَلْتَمِسُ الْفِقْهَ وَ الْقُرْآنَ وَ التَّفْسِيرَ فَدَعُوهُ وَ مَنْ جَاءَنَا يُبْدِي عَوْرَةً قَدْ سَتَرَهَا اللَّهُ فَنَحُّوهُ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَذْكُرُ حَالِي لَكَ قَالَ إِنْ شِئْتَ قَالَ وَ اللَّهِ إِنِّي لَمُقِيمٌ عَلَي ذَنْبٍ مُنْذُ دَهْرٍ أُرِيدُ أَنْ أَتَحَوَّلَ مِنْهُ إِلَي غَيْرِهِ فَمَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ قَالَ لَهُ إِنْ تَكُنْ صَادِقاً فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّكَ وَ مَا يَمْنَعُكَ مِنَ الِانْتِقَالِ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَخَافَهُ(1).
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ مِنْ وُلْدِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَسَارٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ(2)وَ لَوْ لَا ذَلِكَ مَا ابْتُلِيَ مُؤْمِنٌ بِذَنْبٍ أَبَداً(3).
سيأتي شرحه و مثله في باب العجب إن شاء الله.
مجالس مفید: عمرو بن جمیع میگوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: هر کس برای پرسش از فقه و قرآن و تفسیر نزد ما آمد به او اجازه دهید، و هرکس برای آشکار ساختن عیبی که خداوند آن را پوشانده آمد او را دور سازید. پس مردی از آن میان گفت: فدایتان شوم، حال خود را برایتان بازگو کنم؟ فرمود: اگر چنین میخواهی. گفت: به خدا سوگند من مدتی است گرفتار گناهی هستم و با اینکه میخواهم آن را دگرگون سازم نمیتوانم. امام فرمود: و اسباب بازگشت از گناه را برایت فراهم نمیکند که پیوسته این خوف در دلت باشد و از وی در بیم و هراس باشی.(4)
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا خداوند دانست که گناه برای مؤمن از خودبینی بهتر است و اگر چنین نبود خداوند هرگز مؤمن را مبتلا به گناه نمیکرد.(5)
إن شاء الله شرح و اخبار مانند آن در باب عجب خواهد آمد .
م، [تفسير الإمام عليه السلام ع]، [علل الشرائع] ن(1)[عيون أخبار الرضا عليه السلام] لي، [الأمالي للصدوق] الْمُفَسِّرُ بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَاتَ يَوْمٍ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَحْبِبْ فِي اللَّهِ وَ أَبْغِضْ فِي اللَّهِ وَ وَالِ فِي اللَّهِ وَ عَادِ فِي اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا تَنَالُ وَلَايَةَ اللَّهِ إِلَّا بِذَلِكَ وَ لَا يَجِدُ رَجُلٌ طَعْمَ الْإِيمَانِ وَ إِنْ كَثُرَتْ صَلَاتُهُ وَ صِيَامُهُ حَتَّي يَكُونَ كَذَلِكَ وَ قَدْ صَارَتْ مُوَاخَاةُ النَّاسِ يَوْمَكُمْ هَذَا أَكْثَرَهَا فِي الدُّنْيَا عَلَيْهَا يَتَوَادُّونَ وَ عَلَيْهَا يَتَبَاغَضُونَ وَ ذَلِكَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً فَقَالَ لَهُ وَ كَيْفَ لِي أَنْ أَعْلَمَ أَنِّي قَدْ وَالَيْتُ وَ عَادَيْتُ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ وَلِيُّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّي أُوَالِيَهُ وَ مَنْ عَدُوُّهُ حَتَّي أُعَادِيَهُ فَأَشَارَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ أَ تَرَي هَذَا فَقَالَ بَلَي قَالَ وَلِيُّ هَذَا وَلِيُّ اللَّهِ فَوَالِهِ وَ عَدُوُّ هَذَا عَدُوُّ اللَّهِ فَعَادِهِ وَالِ وَلِيَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ قَاتِلُ أَبِيكَ وَ وَلَدِكَ وَ عَادِ عَدُوَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ أَبُوكَ وَ وَلَدُكَ(2).
قد مر كثير من أخبار الباب في باب صفات المؤمن و باب صفات خيار العباد و باب جوامع المكارم و في أبواب كتاب الحجة.
ثو(3)[ثواب الأعمال] لي، [الأمالي للصدوق] عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ سَعِيدٍ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ مِنْ أَوْثَقِ عُرَي الْإِيمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِي اللَّهِ وَ تُبْغِضَ فِي اللَّهِ وَ تُعْطِيَ فِي اللَّهِ وَ تَمْنَعَ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ(4).
تفسیر امام علیه السلام، علل الشرائع، عیون اخبار الرضا، امالی شیخ صدوق: امام عسکری از پدران خود علیهم السلام نقل فرمود که فرمودند: روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به یکی از یاران خود فرمود: ای عبد الله، به خاطر خدا دوست بدار و به خاطر او کینه به دل بگیر، در راه خدا دوست بدار و در راه او دشمنی کن، که ولایت و محبت خداوند تنها از این طریق به تو می رسد. و هیچ کس حتی با داشتن نماز و روزه بسیار، طعم ایمان را نمی چشد مگر اینکه اینچنین باشد. و دوستی و برادری با مردم در این روزگار، در اغلب موارد به خاطر دنیاست. به خاطر دنیا دوستی می کنند و به خاطر آن دشمنی می کنند. اما این آنها را از خدا بی نیاز نمی سازد. به او گفت: من چگونه بدانم که دوستی و دشمنی ام در راه خداست؟ و چگونه بدانم چه کسی دوست خداست تا او را دوست داشته باشم؟ و چه کسی دشمن اوست تا او را دشمن بدارم؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی علیه السلام اشاره کرد و فرمود: آیا این را می بینی؟ گفت: بله. فرمود: دوست این شخص دوست خداست، پس او را دوست بدار و دشمن او دشمن خداست، پس با او دشمنی کن. با دوست او دوستی کن، حتی اگر قاتل پدر و فرزندت باشد و با دشمن او دشمنی کن حتی اگر پدر یا فرزند تو باشد.(5)
بسیاری از اخبار این باب در باب صفات مومن و باب صفات برترین بندگان و باب جوامع المکارم و در ابواب کتاب حجت آمده است .
ثواب الاعمال، امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: یکی از محکم ترین دستاویزهای ایمان، این است که دوستی و دشمنی تو در راه خدا باشد و بخشندگی و محروم کردن تو نیز در راه او و برای خدای عز و جل باشد.(6)
سن، [المحاسن] عن ابن محبوب: مثله(1)
جا، [المجالس للمفيد] عن أحمد بن الوليد عن أبيه عن الصفار عن ابن عيسي: مثله(2).
لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ جَعْفَرٍ الْفَزَارِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَحَبَّ كَافِراً فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ وَ مَنْ أَبْغَضَ كَافِراً فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ ثُمَّ قَالَ عليه السلام صَدِيقُ عَدُوِّ اللَّهِ عَدُوُّ اللَّهِ(3).
فس، [تفسير القمي]: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ(4)يَعْنِي الْأَصْدِقَاءَ يُعَادِي بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام أَلَا كُلُّ خُلَّةٍ كَانَتْ فِي الدُّنْيَا فِي غَيْرِ اللَّهِ فَإِنَّهَا تَصِيرُ عَدَاوَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ص وَ لِلظَّالِمِ غَداً بِكَفِّهِ عَضَّةٌ وَ الرَّحِيلُ وَشِيكٌ وَ لِلْأَخِلَّاءِ نَدَامَةٌ إِلَّا الْمُتَّقِينَ(5).
ل، [الخصال] عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: هَلِ الدِّينُ إِلَّا الْحُبُّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ(6).
ل، [الخصال] عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ رِبْعِيٍّ عَنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مِنْ حُبِّ الرَّجُلِ دِينَهُ حُبُّهُ إِخْوَانَهُ(7).
المحاسن: از ابن محبوب مانند این روایت ذکر شده است.(8)
مجالس مفید از ابن عیسی مانند این روایت ذکر شده است.(9)
امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس کافری را دوست بدارد نسبت به خدا دشمنی ورزیده است و هر کس با کافری دشمن باشد دوستدار خداست. سپس فرمود: دوست دشمن خدا، دشمن خداست.(10)
تفسیر قمی: {در آن روز دوستان همه با هم دشمند به جز متقیان،}(11)یعنی دوستان با یکدیگر دشمنی میکنند و امام صادق علیه السلام فرمود: هر دوستی که در دنیا برای غیر خدا باشد، در روز قیامت به دشمنی بدل می شود.
امیر مومنان علیه السلام فرمود: و ظالم، فردای قیامت، دست خود را گاز می گیرد و هنگامه کوچ نزدیک است و همه دوستان به جز پارسایان دچار پشیمانی می گردند.
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: آیا دین چیزی به جز دوستی است؟ خداوند عز و جل می فرماید: {بگو ای پیغمبر اگر خدا را دوست می دارید، مرا پیروی کنید که خدا شما دوست بدارد.}(12)
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: از نشانه های محبت انسان به دینش، محبت او نسبت به برادرانش است.(13)
1) المحاسن: ص 263.
2) مجالس المفيد: 97.
3) أمالي الصدوق: ص 360 أواخر المجلس 88.
4) الزخرف: 67.
5) تفسير القمّيّ.
6) الخصال ص 5، الرقم 69 و الآية في آل عمران: 31.
7) الخصال ص 13 تحت الرقم 4.
8) . المحاسن: 263
9) . مجالس مفید: 97
10) . امالی صدوق: 360
11) . زخرف / 67
12) . الخصال: 5، آل عمران / 31
13) . الخصال: 13
ف، [تحف العقول] عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي قَالَ: أَوْحَي اللَّهُ إِلَي بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ أَمَّا زُهْدُكَ فِي الدُّنْيَا فَتَعَجُّلُكَ الرَّاحَةَ وَ أَمَّا انْقِطَاعُكَ إِلَيَّ فَتَعَزُّزُكَ بِي وَ لَكِنْ هَلْ عَادَيْتَ لِي عَدُوّاً أَوْ وَالَيْتَ لِي وَلِيّاً(1).
ف، [تحف العقول] عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ قَالَ: حُبُّ الْأَبْرَارِ لِلْأَبْرَارِ ثَوَابٌ لِلْأَبْرَارِ وَ حُبُّ الْفُجَّارِ لِلْأَبْرَارِ فَضِيلَةٌ لِلْأَبْرَارِ وَ بُغْضُ الْفُجَّارِ لِلْأَبْرَارِ زَيْنٌ لِلْأَبْرَارِ وَ بُغْضُ الْأَبْرَارِ لِلْفُجَّارِ خِزْيٌ عَلَي الْفُجَّارِ(2).
سن، [المحاسن] عن علي بن محمد القاساني عمن ذكره عن عبد الله بن القاسم الجعفري عن أبي عبد الله عليه السلام: مثله(3)
مع تحريف و سقط.
سن، [المحاسن] عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي حَدِيثٍ لَهُ قَالَ: يَا زِيَادُ وَيْحَكَ وَ هَلِ الدِّينُ إِلَّا الْحُبُّ أَ لَا تَرَي إِلَي قَوْلِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ(4)أَ وَ لَا تَرَي قَوْلَ اللَّهِ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَ قَالَ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ الدِّينُ هُوَ الْحُبُّ وَ الْحُبُّ هُوَ الدِّينُ(5).
سن، [المحاسن] عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَحَبَّ لِلَّهِ وَ أَبْغَضَ لِلَّهِ وَ أَعْطَي لِلَّهِ وَ مَنَعَ لِلَّهِ فَهُوَ مِمَّنْ كَمَلَ إِيمَانُهُ(6).
سن، [المحاسن] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَنْ أَحَبَّ اللَّهَ وَ أَبْغَضَ عَدُوَّهُ لَمْ يُبْغِضْهُ
تحف العقول: امام جواد علیه السلام فرمود: خداوند به یکی از پیامبران خود وحی کرد: زهد تو در دنیا سبب آسایش توست و بریدن از همه و آمدنت به سوی من، موجب عزت توست. اما آیا هیچ گاه به خاطر من با دشمنی، دشمنی یا با دوستی، دوستی کرده ای؟(7)
تحف العقول: امام عسکری علیه السلام فرمود: دوست داشتن خوبان خوبان باعث ثواب است و دوست داشتن بدان خوبان را باعث فضیلت است و کراهت داشتن بدان از خوبان مایه زینت است و کراهت داشتن خوبان از بدان خواری برای بدان است.(8)
المحاسن: از امام صادق علیه السلام مانند این روایت ذکر شده است،(9)با تغییر و افتادگی از متن.
المحاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: ای زیاد، وای بر تو، آیا دین چیزی به جز عشق است؟ آیا ندیدی که خداوند فرمود: {بگو ای پیغمبر اگر خدا را دوست می دارید، مرا پیروی کنید که خدا شما دوست بدارد وگناه شما را ببخشد.}(10)و آیا ندیدی که خداوند به محمد صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: {خدا مقام ایمان را محبوب شما گردانید و و در دل هایتان نیکو بیاراست} و فرمود: {و مهاجرین را که به سوی آنان آمدند، دوست می دارند.} پس فرمود: که دین همان محبت و محبت همان دین است.(11)
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس به خاطر خدا دوست بدارد و به خاطر او دشمنی کند، و به خاطر او ببخشد و به خاطر او محروم کند، از جمله کسانی است که ایمانشان به کمال رسیده است.(12)
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس خدا را دوست بدارد و با دشمن او دشمنی کند
1) تحف العقول ص 479.
2) تحف العقول ص 517.
3) المحاسن: ص 266.
4) آل عمران: 31، و ما بعدها في الحجرات 7، الحشر: 9، علي الترتيب.
5) و المحاسن: 263.
6) و المحاسن: 263.
7) . تحف العقول: 479
8) . تحف العقول: 517
9) . المحاسن: 266
10) . آل عمران / 31، و آیات بعدی به ترتیب: حجرات / 7، حشر / 9
11) . المحاسن: 263
12) . المحاسن: 263
لِوِتْرٍ وَتَرَهُ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمِثْلِ زَبَدِ الْبَحْرِ ذُنُوباً كَفَّرَهَا اللَّهُ لَهُ(1).
يقال وترته نقصته و الوتر بالكسر الجناية التي يجنيها الرجل علي غيره من قتل أو نهب أو سبي.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ ابْنِ عِيسَي وَ الْبَرْقِيِّ وَ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ سَهْلٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَحَبَّ فِي اللَّهِ وَ أَبْغَضَ فِي اللَّهِ وَ أَعْطَي فِي اللَّهِ فَهُوَ مِمَّنْ كَمَلَ إِيمَانُهُ(2).
من أحب لله أي أحب من أحب لأن الله يحبه و أمر بحبه من الأنبياء و الأوصياء عليهم السلام و الصلحاء من المؤمنين لا للأغراض الدنيوية و الأطماع الدنية و أبغض لله أي أبغض من أبغض لأن الله يبغضه و أمر ببغضه من أئمة الضلالة و الكفار و المشركين و المخالفين و الظلمة و الفجار لمخالفتهم لله تعالي و أعطي لله أي أعطي من أمر الله بإعطائه من أئمة الدين و فقراء المؤمنين و صلحائهم خالصا لله من غير رئاء و لا سمعة و في بعض النسخ في الله في المواضع فهو أيضا بمعني لله و في لتعليل أو المعني الحب في سبيل طاعته فيرجع إليه أيضا فهو ممن كمل إيمانه لأن ولاية أولياء الله و معاداة أعدائه و إخلاص العمل له عمدة الإيمان و أعظم أركانه.
كا، [الكافي] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ سَعِيدٍ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مِنْ أَوْثَقِ عُرَي الْإِيمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِي اللَّهِ وَ تُبْغِضَ فِي اللَّهِ وَ تُعْطِيَ فِي اللَّهِ وَ تَمْنَعَ فِي اللَّهِ(3).
العروة ما يكون في الحبل يتمسك به من أراد الصعود و عروة الكوز و نحوه و الأول هنا أنسب كأنه عليه السلام شبه الإيمان بحبل يرتقي به إلي الجنة
و دلیل دشمنی اش با او جنایتی که در دنیا مرتکب شده نباشد، سپس در روز قیامت گناهانی بیاورد همچون کف دریا، خداوند آن را برای او میبخشد.
«وترته» یعنی از آن کاسته شد و «وتر» به کسر، یعنی جنایتی که انسان نسبت به دیگری انجام می دهد؛ مثل قتل، غارت یا به اسیری بردن.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس به خاطر خدا دوست بدارد و به خاطر او دشمنی کند و به خاطر او ببخشد، از جمله کسانی است که ایمانشان به کمال رسیده است.(4)
«من أحبّ لله»، یعنی هر کس را که دوست میدارد از این جهت باشد که محبوب خداست، و خداوند دیگران را به دوست داشتن آنان دستور داده؛ یعنی کسانی مثل پیامبران، جانشینان آنها و انسان های صالح و مومن را نه برای اهداف دنیوی و طمع های ناچیز و پست دوست بدارد. «و أبغض لله»، یعنی دشمنی کسی را که دشمن میدارد به این خاطر دارد که خداوند او را دشمن داشته و امر به دشمنی با او فرموده؛ مثل پیشوایان به سوی گمراهی، کفار، مشرکان، مخالفان با خدا و ظالمان و ستمکاران، به دلیل مخالفت آنها با خداوند تعالی دشمنی کند، «و أعطی لله» یعنی به هر کس که خدا دستور داده به او بخشش کند، بخشش کند؛ به افرادی مثل امامان دین و فقرای مومن و صالح، خالصانه و نه برای ریا و پیچیدن آوازه اش. در بعضی نسخه ها به جای «لله»، «فی الله» آمده است که به همان معناست. «فی» برای تعلیل آمده و یا برای رساندن این معنا که محبت باید در راه اطاعت خداوند باشد.«». زیرا دوست داشتن دوستان خدا و دشمنی با دشمنانش و عمل خالصانه برای او ستون ایمان و مهم ترین رکن آن است .
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: یکی از محکم ترین دستاویزهای ایمان، این است که دوستی و دشمنی تو در راه خدا باشد و بخشندگی و محروم کردن تو نیز در راه او و برای او باشد.(5)
«عروة» قلاب یا دستگیره طناب است که برای بالا رفتن از آن استفاده می کنند. همچنین به معنای دستگیره کوزه و ظروف مانند آن است. اما معنای اول در اینجا مناسب تر است، گویا ایمان به طنابی تشبیه شده که به وسیله آن به سوی بهشت
و الدرجات العالية و الأعمال الإيمانية و أخلاقها بالعري التي تكون فيه يتمسك بها من أراد الصعود عليه و فيه إشارة إلي قوله تعالي فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقي لَا انْفِصامَ لَها(1)و المنع في الله أن يكون عدم بذله و إعطائه لكونه سبحانه منع منه كالحد المنتهي إلي التبذير أو إعطاء الكفار لغير مصلحة و الفجار لإعانتهم علي الفجور و أمثال ذلك.
كا، [الكافي] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْأَحْوَلِ عَنْ سَلَّامِ بْنِ الْمُسْتَنِيرِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: وُدُّ الْمُؤْمِنِ لِلْمُؤْمِنِ فِي اللَّهِ مِنْ أَعْظَمِ شُعَبِ الْإِيمَانِ أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ فِي اللَّهِ وَ أَبْغَضَ فِي اللَّهِ وَ أَعْطَي فِي اللَّهِ وَ مَنَعَ فِي اللَّهِ فَهُوَ مِنْ أَصْفِيَاءِ اللَّهِ(2).
سن، [المحاسن] عن ابن محبوب: مثله(3)
في القاموس الود و الوداد الحب و يثلثان كالودادة و المودة(4)و في المصباح الشعبة من الشجرة الغصن المتفرع منها و الجمع شعب مثل غرفة و غرف و الشعبة من الشيء الطائفة منه و انشعبت أغصان الشجرة تفرعت عن أصلها و تفرقت و يقال هذه المسألة كثيرة الشعب انتهي و شعب الإيمان الأعمال و الأخلاق التي يقتضي الإيمان الإتيان بها و الصفي الحبيب المصافي و خالص كل شيء.
كا، [الكافي] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُعَلَّي عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ الْمُتَحَابِّينَ فِي اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَي مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ قَدْ أَضَاءَ نُورُ وُجُوهِهِمْ وَ نُورُ أَجْسَادِهِمْ وَ نُورُ مَنَابِرِهِمْ كُلَّ شَيْءٍ
و مدارج عالی بالا رفته میشود و هر کس که بخواهد از اعمال و اخلاق برخاسته از ایمان بالا برود، به دستاویزهایی که در آن وجود دارد، چنگ می زند و در این مساله اشاره ای هست به آیه مبارکه {پس هر کس که از راه کفر و سرکشی برگردد و به راه ایمان و پرستش خدا گراید، به رشته محکم و استواری چنگ زده که هرگز نخواهد گسست.}(5)و محروم کردن دیگران در راه خداوند، به معنای عدم بخشش به خاطر خداوند است. مانند مواردی که منجر به تبذیر مال است و یا بخشش به کافران فاسد و ستمکار و یاری کردن آنها در راه ظلم و امثال آن.
.الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دوستی مؤمن با مؤمن به خاطر خداوند، از بزرگترین شعبههای ایمان است. آگاه باشید که هر کس به خاطر خداوند دوست داشته باشد و به خاطر خداوند دشمن بدارد و به خاطر خداوند بخشش کند و به خاطر خداوند دریغ نماید، از برگزیدگان خداوند است.(6)
المحاسن: از ابن محبوب مانند این روایت ذکر شده است.(7)
در قاموس«ود» و «وداد»به معنای محبت و دوستی است و این دو کلمه، مانند «ودادة» و «مودة»، مثلث الفاء هستند و در مصباح «الشعبة من الشجرة» به معنای شاخه ای از درخت است و جمع آن «شعب» است، مثل «غرفة» و «غرف» و شعبه چیزی به معنای دسته و یا گروهی از آن چیز است. و «انشعبت أغصان الشجرة» یعنی درخت شاخه شاخه شد. و می گویند: فلان مساله«کثیرة الشعب» است. پایان. و شاخه های ایمان، عمل و داشتن اخلاقی است که ایمان آن را ایجاب می کند. و «صفی» به معنای دوست خالص و خالص از هر چیز است.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کسانی که به خاطر خداوند دوستی میکنند، در روز قیامت بر منبرهایی از نور هستند که نور صورتها و بدنها و منبرهایشان همه چیز را روشن میکند
حَتَّي يُعْرَفُوا بِهِ فَيُقَالُ هَؤُلَاءِ الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ(1).
المتحابين في الله أي الذين يحب كل منهم الآخرين لمحض رضا الله و كونهم من أحباء الله لا للأغراض الفانية و الأغراض الباطلة و يكون أضاء لازما و متعديا يقال أضاء الشيء و أضاءه غيره ذكره في المصباح.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْحُبِّ وَ الْبُغْضِ أَ مِنَ الْإِيمَانِ هُوَ فَقَالَ وَ هَلِ الْإِيمَانُ إِلَّا الْحُبُّ وَ الْبُغْضُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ(2).
سن، [المحاسن] عن أبيه عن حماد: مثله(3)
عن الحب و البغض أي حب الأئمة عليهم السلام و بغض أعدائهم أو الأعم منهما و من حب المؤمنين و الطاعة و بغض المخالفين و المعصية و الغرض من السؤال إما استعلام أن الاعتقاد بإمامة الأئمة عليهم السلام و محبتهم و التبري عن أعدائهم هل هما من أجزاء الإيمان و أصول الدين كما هو مذهب الإمامية أو من فروع الدين و الواجبات الخارجة عن حقيقة الإيمان كما ذهب إليه المخالفون أو استبانة أن حب أولياء الله و بغض أعدائه هل هما من الأمور الاختيارية التي يقع التكليف بها أو هما من فعل الله تعالي و ليس للعبد فيه اختيار فلا يكونان مما كلف الله به و الأول أظهر.
فأجاب عليه السلام علي الاستفهام الإنكاري بأن مدار الإيمان علي الحب و البغض لأن الاعتقاد بالشيء لا ينفك عن حبه و إنكاره عن بغضه أو عمدة الإيمان ولاية الأئمة عليهم السلام و البراءة من أعدائهم إذ بهما يتم الإيمان و بدونهما لا ينفع شيء من العقائد و الأعمال كما مر مفصلا فكأن الإيمان منحصر فيهما أو لما كانا
چنان که با آن شناخته میشوند و گفته میشود: اینان کسانی هستند که به خاطر خداوند دوستی نمودهاند.(4)
دوست دارندگان در راه خدا یعنی کسانی که یکدیگر را برای رضای خدا دوست دارند و اینکه از دوستان خدا هستند نه برای اهداف فانی و زودگذر و باطل است. و فعل «أضاء» یک فعل دو وجهی است که هم لازم و هم متعدی است. می گویند:«أضاء الشیء» و «أضاءه غیره»، در مصباح ذکر کرده است.
الکافی: فضیل بن یسار گفت: از امام صادق علیه السلام پیرامون محبت و کینه پرسیدم که آیا از ایمان است؟ حضرت فرمود: آیا ایمان چیزی جز محبت و کینه است؟ سپس این آیه را تلاوت فرمود: {خدا مقام ایمان را محبوب شما گردانید و در دل هایتان نیکو بیاراست و کفر و فسق و معصیت را زشت و منفور در نظرتان ساخت و آنان ره یافتگاناند.}(5)
المحاسن: از حماد مانند این روایت ذکر شده است.(6)
أصل الإيمان و عمدته كيف لم يكونا مكلفا به و كيف لم تكن مباديهما بالاختيار.
و الاستشهاد بالآية علي الأول ظاهر و علي الثاني فلأنه لما حصر الله تعالي الرشد و الصلاح فيهما فلو لم يكونا اختياريين لزم الجبر و التكليف بما لا يطاق و هما منفيان بالدلائل العقلية و النقلة.
و أما الآية فقال الطبرسي رحمه الله وَ لكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ أي جعله أحب الأديان إليكم بأن أقام الأدلة علي صحته و بما وعد من الثواب عليه وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ بالألطاف الداعية إليه وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ بما وصف من العقاب عليه و بوجوه الألطاف الصارفة عنه وَ الْفُسُوقَ أي الخروج عن الطاعة إلي المعاصي وَ الْعِصْيانَ أي جميع المعاصي و قيل الفسوق الكذب و هو المروي عن أبي جعفر عليه السلام أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ يعني الذين وصفهم بالإيمان و زينه في قلوبهم هم المهتدون إلي معالي الأمور و قيل هم الذين أصابوا الرشد و اهتدوا إلي الجنة انتهي(1).
و يحتمل أن يكون المراد بالكفر الإخلال بالعقائد الإيمانية و بالفسوق الكبائر و بالعصيان الصغائر أو الأعم أو بالكفر ترك الإيمان ظاهرا و باطنا و بالفسوق النفاق و بالعصيان جميع المعاصي.
و قد ورد في أخبار كثيرة قد مر بعضها أن الإيمان أمير المؤمنين و ولايته و الكفر و الفسوق و العصيان الأول و الثاني و الثالث(2)فيؤيد المعني الأول الذي ذكرنا في صدر الكلام
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ يَحْيَي فِيمَا أَعْلَمُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُدْرِكٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِأَصْحَابِهِ أَيُّ عُرَي الْإِيمَانِ أَوْثَقُ فَقَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الصَّلَاةُ وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الزَّكَاةُ وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الصِّيَامُ وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الْحَجُ
«حبّ و بغض» یعنی محبت امامان و دشمنی با دشمنان آنها یا أعم از آن و محبت به مومنان و اطاعت و دشمنی با مخالفان و با گناهان. و هدف از این سوال یا این بوده است که دانسته شود آیا اعتقاد به امامت و محبت نسبت به آنان و بیزاری از دشمنانشان از اصول دین است مانند مذهب امامیه یا اینکه از فروع دین و واجبات خارج از حقیقت ایمان است، همان طور که مخالفان با آنها عقیده دارند و یا برای این بوده است که مشخص شود محبت به دوستان خدا و دشمنی با دشمنانش آیا امور اختیاری است که به آن مکلف هستیم یا از افعال خداوند متعال است و بنده در آن هیچ اختیاری ندارد و نسبت به آن مکلف نیست، که مورد اول ارجح است.
و حضرت علیه السلام به صورت استفهام انکاری پاسخ داد که محور ایمان محبت و دشمنی است زیرا اعتقاد به چیزی، از محبت به آن جدا نیست و انکار چیزی از دشمنی با آن جدا نیست. پایه اصلی ایمان، محبت ائمه علیهم السلام و بیزاری از دشمنان آن هاست و همان طور که پیش از این به طور مفصل گفته شد، با این دو، ایمان کامل می گردد و بدون آن عقاید و اعمال انسان هیچ سودی ندارد. گویا ایمان در این دو چیز خلاصه می شود یا از آنجایی که این دو، اصل و پایه ایمان است، پس چگونه ممکن است که انسان به آن مکلف نباشد و انجام آن به اختیار صورت نگیرد.
و استشهاد به این آیه، بر مبنای اول ظاهر است و بر مبنای دوم به این دلیل است که خداوند متعال، هدایت و درستی را در این دو منحصر فرمود و اگر این دو امر به صورت اختیاری نبود، جبر و تکلیف به آنچه که از طاقت انسان خارج است، لازم می شد و این دو امر بنا بر دلایل عقلی و نقلی منتفی است.
و اما پیرامون آیه «و لکن الله حبب إلیکم الإیمان»، به گفته طبرسی رحمه الله، معنا بدین صورت است که آن دین را محبوب ترین دین ها در نزد شما قرار داد، چرا که ادله ای را مبنی بر صحت آن اقامه کرد و برای پاداش آن ثوابی را وعده داد. و «زینه فی قلوبکم»، به وسیله الطافی که به آن می خواند «و کره إلیکم الکفر» به خاطر عذاب و مجازاتی که در پی آن می آید و الطافی که به واسطه آن از بین میرود. «و الفسوق» به معنای خروج از اطاعت خداوند به سوی گناهان است «و العصیان»یعنی همه گناهان و از امام باقر علیه السلام روایت شده است که فسوق همان دروغ است. «أولئک هم الراشدون»، یعنی کسانی که آنها را به صفت ایمان آراسته است و آن را در دل های آنان زینت داده است، آنها به سوی امور عالی و بلند هدایت گشته اند و گفته شده است: آنها همان کسانی اند که به هدایت رسیده اند و به سوی بهشت هدایت شده اند. پایان.(3)
و احتمال دارد که منظور از کفر، نقص در عقاید ایمانی و منظور از فسوق، گناهان کبیره و منظور از عصیان گناهان صغیره یا همه گناهان و منظور از کفر، ترک ایمان در ظاهر و باطن و منظور از فسوق، نفاق و منظور از عصیان، همه گناهان باشد.
و در اخبار بسیاری برخی از این موارد ذکر شده است که ایمان، امیر مومنان و ولایت اوست و کفر و فسوق و عصیان، اولی و دومی و سومی هستند. پس معنای اول که در صدر کلام ذکر کردیم تایید می گردد.
الکافی: امام صادق علیه السلام روایت نموده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به اصحابش فرمود: کدام دستگیرههای ایمان محکمتر است؟ گفتند: خداوند و رسولش بهتر میداند. یکی از آنها گفت: نماز. و دیگر گفت: زکات و فرد دیگری هم گفت: روزه و دیگری گفت: حج
وَ الْعُمْرَةُ وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الْجِهَادُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِكُلِّ مَا قُلْتُمْ فَضْلٌ وَ لَيْسَ بِهِ وَ لَكِنْ أَوْثَقُ عُرَي الْإِيمَانِ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّهِ وَ تَوَالِي أَوْلِيَاءِ اللَّهِ وَ التَّبَرِّي مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ(1).
سن، [المحاسن] عن اليقطيني عن أبي الحسن علي بن يحيي فيما أعلم: مثله(2)
مع، [معاني الأخبار] عن ابن الوليد عن الصفار عن اليقطيني عن علي بن يحيي عن علي بن مروك الطائي عن أبي عبد الله عن آبائه عليهم السلام قال قال رسول الله صلي الله عليه و آله: و ذكر مثله(3)
الغرض من السؤال امتحان فهم القوم و شدة اهتمامهم باستعلام ما هو الحق في ذلك و العمل به و كان اختيار كل منهم فعلا و ذكره علي سبيل الاحتمال أو الاستفهام و لم يكن حكما منهم بأنه كذلك فإنه حينئذ يكون قولا بغير علم و فتوي بالباطل فهذا حرام فكيف يقررهم صلي الله عليه و آله به و يحثهم عليه و ليس به ضمير ليس للفضل المذكور و ضمير به للأوثق أو ضمير ليس لكل من المذكورات و ضمير به للذي أراد صلي الله عليه و آله و توالي أولياء الله الاعتقاد بإمامة الذين جعلهم الله أولي بالمؤمنين من أنفسهم و أعداء الله أضدادهم و غاصبوا خلافتهم أو الأعم منهم و من سائر المخالفين و الكفار.
سن، [المحاسن] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَبَلَةَ الْأَحْمَسِيِّ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَي أَرْضِ زَبَرْجَدَةٍ خَضْرَاءَ فِي ظِلِّ عَرْشِهِ عَنْ يَمِينِهِ وَ كِلْتَا يَدَيْهِ يَمِينٌ وُجُوهُهُمْ أَشَدُّ بَيَاضاً مِنَ الثَّلْجِ وَ أَضْوَأُ مِنَ الشَّمْسِ الطَّالِعَةِ يَغْبِطُهُمْ بِمَنْزِلَتِهِمْ كُلُّ مَلَكٍ مُقَرَّبٍ
و عمره و دیگری گفت: جهاد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر چیزی که شما گفتید، فضیلتی است، اما محکمترین دستگیره ایمان نیست. محکمترین دستگیره ایمان دوست داشتن به خاطر خداوند و دشمنی کردن به خاطر خداوند و دوستی با دوستان خداوند و بیزاری از دشمنان خداوند است.(4)
المحاسن: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مانند این روایت ذکر شده است.(5)
غرض از سوال، امتحان فهم و درک آن قوم و میزان اهمیت دادن آنان به دانستن حق و عمل به آن بوده است. و انتخاب هر کدام از اصحاب نسبت به آن موارد، و ذکر آن به صورت احتمال یا استفهام بوده است و این یک حکم نبوده است که چنین است که در این صورت یک قول بدون عمل و فتوای به باطل باشد که این حرام است. اگر این گونه باشد، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چگونه آنها را به این امر تثبیت و تشویق نموده است؟ در «و لیس به» ضمیر «لیس» برای فضل ذکر شده است. و ضمیر «به» برای «أوثق» است یا ضمیر «لیس» برای همه موارد ذکر شده است و ضمیر «به» برای چیزی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آن را اراده کرده باشد. «و توالی اولیاء الله» یعنی اعتقاد به امامت کسانی که خداوند آنها را ولی مومنان قرار داد و آنها را بر دیگر مردم برتری داد و دشمنان خدا، مخالفین با آنها و کسانی هستند که خلافت را از آنان غصب کرده اند یا فراتر از آن، یعنی سایر مخالفان و کفار.
المحاسن: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: کسانی که محبت به خدا را دارند، در روز قیامت بر زمینی از زبرجد سبز در سایه عرش خداوند از سمت راست او حرکت می کنند و هر دو دست خداوند مبارک و میمون است. چهره آنان از برف سفیدتر و از خورشید تابان درخشان تر است و همه فرشتگان مقرب
وَ كُلُّ نَبِيٍّ مُرْسَلٍ يَقُولُ النَّاسُ مَنْ هَؤُلَاءِ فَيُقَالُ هَؤُلَاءِ الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ(1).
كا، [الكافي] عن العدة عن البرقي عن محمد بن علي عن عمر بن جبلة: مثله(2)
علي أرض زبرجدة الإضافة كخاتم حديد في ظل عرشه قال في النهاية أي في ظل رحمته و قال النووي(3)قيل الظل عبارة عن الراحة و النعيم نحو هو في عيش ظليل و المراد ظل الكرامة لا ظل الشمس لأنها و سائر العالم تحت العرش و قال الآبي(4)و من جواب شيخنا أنه يحتمل جعل جزء من العرش حائلا تحت فلك الشمس و قال عياض(5)ظاهره أنه سبحانه يظلهم حقيقة من حر الشمس و وهج الموقف و أنفاس الخلائق و هو تأويل أكثرهم و قال بعضهم هو كناية عن كنهم و جعلهم في كنفه و ستره و منه قولهم السلطان ظل الله و قولهم فلان في ظل فلان أي في كنفه و عزه انتهي.
و ظاهر الأخبار و الآيات أن العرش يوضع يوم القيامة في الموقف و أن له
و پیامبران فرستاده شده به مکانت آنان غبطه می خورند. مردم میگویند: این ها کیستند؟ پاسخ می آید: این ها کسانی هستند که به خاطر خدا دوست میداشتند.(6)
الکافی: از عمر بن جبله مانند همین روایت ذکر شده است.(7)
اضافه زمین به زبرجد، مانند اضافه انگشتر به آهن است. «فی ظلّ عرشه»، یعنی در سایه رحمت او، و نووی گفته: سایه، عبارت از آرامش و نعمت است؛ همان طور که گفته می شود: «هو فی عیش ظلیل» و منظور، سایه کرامت است و نه سایه خورشید. زیرا آن و همه جهان زیر عرش است و جناب آبی گفته: از پاسخ شیخ ما روشن است که احتمال دارد مراد این باشد که قسمتی از عرش، به عنوان یک حایل و یک دیوار در زیر خورشید قرار داده شده است و به گفته عیاض، این سخن حقیقت است و نه مجاز و ظاهر آن بدین معناست که خداوند سبحان آنها را از حرارت خورشید و گرمای آنجا و دم و بازدم مخلوقات در امان نگاه داشته است. این تاویل اغلب آن هاست. و به گفته برخی دیگر، این موضوع کنایه از این بوده است که خداوند آنان را تحت حمایت و پوشش خود قرار داده است و سخن آنها که می گویند فلانی در ظل فلانی است، از همین جا آمده است و بدین معناست که تحت حمایت و عزت اوست. پایان.
و ظاهر اخبار و آیات این است که در روز قیامت، عرش در جایگاهی قرار داده می شود
1) المحاسن: ص 264.
2) الكافي ج 2 ص 126.
3) هو أبو زكريا محيي الدين يحيي بن شرف الدمشقي الشافعي، و النووي منسوب الي نوي بليدة قرب دمشق، قيل و هي منزل أيوب عليه السلام كان محققا مدققا حافظا للحديث عارفا بأنواعه له كتاب المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج.
4) هو عزّ الدين الحسن بن أبي طالب اليوسفي المعروف بالفاضل الآبي قال في الكني و الألقاب: عالم فاضل محقق فقيه قوي الفقاهة شارح نافع و تلميذ المحقق، شهرته دون فضله، و علمه أكثر من ذكره و نقله، و كتابه كشف الرموز كتاب حسن مشتمل علي فوائد كثيرة و تنبيهات جيدة و له مع شيخه مباحثات و مخالفات في كثير من المواضع، فرغ من تأليف كتابه سنة 672.
5) هو أبو الفضل بن موسي بن عياض المالكي الاندلسي الأصل، كان امام وقته في الحديث و علومه، و صنف التصانيف منها مشارق الأنوار في تفسير غريب الحديث المختص بالصحاح الثلاثة: الموطأ، صحيح البخاريّ و صحيح مسلم. توفي بمراكش 544.
6) . المحاسن: 264
7) . الکافی 2 : 126
يمينا و شمالا فيمكن أن يكون المقربون في يمينه و من دونهم في شماله و كلاهما يمين مبارك يأمن من استقر فيهما و قيل يحتمل أن يراد به الرحمة و لها أفراد متفاوتة فأقواهما يمين و أدونهما يسار و كلاهما مبارك ينجي من أهوال القيامة.
و قال في النهاية فيه و كلتا يديه يمين أي إن يديه تبارك و تعالي بصفة الكمال لا نقص في واحدة منهما لأن الشمال ينقص عن اليمين و كل ما جاء في القرآن و الحديث من إضافة اليد و الأيدي و اليمين و غير ذلك من أسماء الجوارح إلي الله تعالي فإنما هو علي سبيل المجاز و الاستعارة و الله تعالي منزه عن التشبيه و التجسيم انتهي.
و في الكافي أشد بياضا و أضوأ و كأنه سقط قوله من الثلج من النساخ يغبطهم تقول غبطهم كضرب غبطا إذا تمني مثل ما ناله من غير أن يريد زواله لما أعجبه من حسنه و كأن المعني أن الملك و النبي مع جلالة قدرهما و عظم نعمتهما يعجبهما هذه المنزلة و يعدانها عظيمة فلا يستلزم كون منزلته دون منزلتهما و ربما يقرأ يغبطهم علي بناء التفعيل أي يعدانهم ذوي غبطة و حسن حال أو مغبوطين للناس.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ نَضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام قَالَ: إِذَا جَمَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ قَامَ مُنَادٍ فَنَادَي يُسْمِعُ النَّاسَ فَيَقُولُ أَيْنَ الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ قَالَ فَيَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَيُقَالُ لَهُمُ اذْهَبُوا إِلَي الْجَنَّةِ بِغَيْرِ حِسَابٍ قَالَ فَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ فَيَقُولُونَ إِلَي أَيْنَ فَيَقُولُونَ إِلَي الْجَنَّةِ بِغَيْرِ حِسَابٍ قَالَ فَيَقُولُونَ فَأَيُّ ضَرْبٍ(1)أَنْتُمْ مِنَ النَّاسِ فَيَقُولُونَ نَحْنُ الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ قَالَ فَيَقُولُونَ وَ أَيَّ شَيْءٍ كَانَتْ أَعْمَالُكُمْ قَالُوا كُنَّا نُحِبُّ فِي اللَّهِ وَ نُبْغِضُ فِي اللَّهِ قَالَ فَيَقُولُونَ نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ(2).
و سمت راست و چپی دارد و احتمال دارد که مقربین در سمت راست آن باشند و کسانی که پایین تر از آنان قرار دارند، در سمت چپ آن باشند. و هر دو سمت مبارک است و هر کس که در آن جا گیرد، امنیت می یابد و گفته شده است که احتمال دارد مراد از آن رحمت باشد که متوجه اشخاص متفاوتی می گردد. قوی ترین آنان در سمت راست و ضعیف ترین آنان در سمت چپ قرار دارند و هر دو طرف مبارک است و انسان را از ترس روز قیامت در امان می دارد.
و در کتاب نهایة، گفته است که «کلتا یدیه یمین»، یعنی دو دست خداوند تبارک و تعالی، کامل است و هیچ نقصی در آن وجود ندارد. زیرا دست چپ از دست راست کوچک تر است و هر آیه ای که در قرآن کریم و احادیث آمده است، که در آن «ید»، «أیدی» و «یمین» و دیگر اعضا و جوارح خداوند در آن به چیزی اضافه شده است، همه بر سبیل مجاز و استعاره است و خداوند متعال از تشبیه و تجسیم منزه است. پایان.
و در الکافی، «أشدّ بیاضا و أسوأ» آمده که گویا «من الثلج» از نسخه افتاده است. «یغبطهم» می گویی: «غبطهم، غبطا» بر وزن «ضرب» یعنی آرزو کرد که مانند او را داشته باشد، بدون اینکه آرزوی نابودی مال او را بکند. زیرا حسن آن، او را شگفت زده کرده و معنا این است که فرشتگان و پیامبر، با شأن و منزلت والای خود، و نعمت های بسیاری که دارند، خواهان این شان و منزلت هستند و آن را بزرگ میشمارند. و این امر مستلزم آن نیست که منزلت او از منزلت آن دو پایین تر باشد و شاید «یغبطهم» بر وزن تفعیل خوانده شود، یعنی آنها را صاحبان غبطه و حال خوش می دانند، یعنی مردم به آنها غبطه می خورند .
الکافی: علی بن حسین علیهما السلام فرمود: هنگامی که خداوند عز و جل اولین و آخرین را جمع کند، منادی ندا می دهد و مردم صدای او را می شنوند، می گوید: کسانی که یکدیگر را به خاطر خدا دوست دارند کجا هستند؟ فرمود: پس گروهی از مردم برمی خیزند و به آنان می گویند: بدون حساب و کتاب به بهشت بروید، فرمود: پس فرشتگان به دیدار آنان می آیند و می گویند: به کجا می روید؟ آنها می گویند بدون حساب و کتاب به بهشت می رویم. پس به آنان گفته می شود: شما چه گروهی از مردم هستید؟ آنان پاسخ می دهند: ما کسانی هستیم که یکدیگر را به خاطر خدا دوست داشته ایم. پس فرشتگان می گویند: اعمال شما چه بوده است؟ می گویند: دوستی ها و دشمنی های ما به خاطر خدا بوده است، پس می گویند: چه نیکوست پاداش عمل کنندگان.(3)
سن، [المحاسن] عن أبيه عن النضر: مثله(1)
يسمع الناس علي بناء الإفعال حال عن فاعل فنادي و في المحاسن ينادي بصوت يسمع فتلقاهم علي بناء المجرد أو علي بناء التفعل بحذف إحدي التاءين أي تستقبلهم و أي شيء كانت أعمالكم أي منصوب بخبرية كانت أي أية مرتبة بلغ تحابكم و أي شيء فعلتم حتي سميتم بهذا الاسم و قيل هو استبعاد لكون محض التحاب سبب هذه المنزلة و في المحاسن قالوا و أي شيء قوله نعم أجر العاملين المخصوص بالمدح محذوف أي أجركم و ما أعطاكم ربكم.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ مِنْ عَلَامَاتِ الْمُؤْمِنِ عِلْمُهُ بِاللَّهِ وَ مَنْ يُحِبُّ وَ مَنْ يُبْغِضُ(2).
علمه بالله أي بذاته و صفاته بقدر وسعه و طاقته و من يحب و من يبغض أي من يحبه الله من الأنبياء و الأوصياء عليهم السلام و أتباعهم و من يبغضه الله من الكفار و أهل الضلال أو الضمير في الفعلين راجع إلي المؤمن أي علمه بمن يجب أن يحبه و يجب أن يبغضه و كأنه أظهر.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيُحِبُّكُمْ وَ مَا يَعْرِفُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فَيُدْخِلُهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِحُبِّكُمْ وَ إِنَّ الرَّجُلَ لَيُبْغِضُكُمْ وَ مَا يَعْرِفُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فَيُدْخِلُهُ اللَّهُ بِبُغْضِكُمُ النَّارَ(3).
قوله عليه السلام إن الرجل ليحبكم أقول يحتمل وجوها الأول أن يكون المراد بهم المستضعفين من المخالفين فإنهم يحبون الشيعة و لا يعرفون مذهبهم و يحتمل دخولهم الجنة بذلك الثاني أن يكون المراد بهم المستضعفين
المحاسن: از نضر مانند این روایت ذکر شده است.(4)
«یسمع الناس» بر وزن افعال، حال است از فاعل فعل «فنادی». و در المحاسن، آمده است که با صدایی ندا می دهد که شنیده می شود. و «فتلقاهم» که به صورت مجرد یا بر وزن تفعل به کار رفته است و یک «تاء» از آن حذف شده است، به معنای این است که از آنها استقبال می کنند. و در جمله «أی شیء کانت أعمالکم»، «أی» منصوب به خبریت است، یعنی دوست داشتن شما به چه مرحله ای رسیده است و چه عملی انجام دادید تا به این اسم نامیده شدید؟ و گفته شده به این دلیل بوده است که تصور نکنیم آن، تنها به دلیل دوست داشتن بوده است. در المحاسن آمده است که «قالوا و أی شیء» و در جمله «نعم أجر العاملین» مخصوص به مدح محذوف است، یعنی پاداش شما و آنچه که پروردگارتان به شما اعطا نموده است.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: سه چیز از نشانه های مومن است: شناخت او نسبت به خداوند و دوستان و دشمنان او.(5)
«علمه بالله»، یعنی نسبت به ذات و صفات او به اندازه وسع و طاقت خود «و من یحبّ و من یبغض»، یعنی کسانی که خداوند آنها را دوست دارد؛ مثل پیامبران و جانشینان آنها و پیروانشان و دشمنان او مثل کافران و گمراهان و یا مرجع ضمیر در دو فعل مومن است؛ یعنی شناخت او نسبت به کسی که باید او را بشناسد و باید نسبت به او اکراه داشته باشد و گویا این احتمال آشکار تر است.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی شما را دوست دارد و نمیداند که شما چه عقیدهای دارید، پس خداوند به واسطه دوستی شما او را وارد بهشت میسازد. و مردی شما را دشمن میدارد و نمیداند که شما چه عقیدهای دارید، پس خداوند او را به واسطه دشمنی با شما وارد دوزخ مینماید.(6)
در سخن حضرت علیه السلام: «إن الرجل لیحبکم» چند احتمال وجود دارد: اول اینکه منظور از آنها مستضعفان مخالف بوده است. آنها شیعیان را می شناسند، اما از مذهب و مکتب آنان چیزی نمی دانند و احتمال ورود آنان به بهشت وجود دارد اگر احتمال دوم را در نظر بگیریم که منظور آنها مستضعفان
من الشيعة فإنهم يحبون علماء الشيعة و صلحاءهم و لكن لم يصلوا إلي ما هم عليه من العقائد الحقة و الأعمال الصالحة فيدخلون بذلك الجنة و منهم من يبغض العلماء و الصلحاء فيدخلون بذلك النار فإن كان بغضهم للعلم و الصلاح فهم كفرة و إلا فهم فسقة كما ورد كن عالما أو متعلما أو محبا للعلماء و لا تكن رابعا فتهلك الثالث أن يكون المراد بما أنتم عليه الصلاح و الورع دون التشيع كما ذكره بعض المحققين الرابع أن يكون المراد بما أنتم عليه المعصية كما روي أن حفصا كان يلعب بالشطرنج(1).
فالمراد أن من أحبكم لظاهر إيمانكم و تشيعكم مع عدم علمه بالمعاصي التي أنتم عليه فبذلك يدخل الجنة و من أبغضكم لكونكم مؤمنين و لم يعلم فسقكم ليبغضكم لذلك فهو من أهل النار لأن بغض المؤمن لإيمانه كفر.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ الْعَرْزَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ فِيكَ خَيْراً فَانْظُرْ إِلَي قَلْبِكَ فَإِنْ كَانَ يُحِبُّ أَهْلَ طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يُبْغِضُ أَهْلَ مَعْصِيَتِهِ فَفِيكَ خَيْرٌ وَ اللَّهُ يُحِبُّكَ وَ إِذَا كَانَ(2)يُبْغِضُ أَهْلَ طَاعَةِ اللَّهِ وَ يُحِبُّ أَهْلَ مَعْصِيَتِهِ فَلَيْسَ فِيكَ خَيْرٌ وَ اللَّهُ يُبْغِضُكَ وَ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَ(3).
سن، [المحاسن] عن العرزمي عن أبيه عن جابر: مثله(4)
ع، [علل الشرائع] عن ابن الوليد عن الصفار عن أحمد بن محمد عن أبيه عن ابن العرزمي:
شیعه بوده اند، آنها علمای شیعه و افراد صالح را از بین آنان را دوست دارند اما به آن عقاید بر حق و اعمال صالح خود نرسیدند تا به واسطه آن به بهشت وارد شوند و برخی از آنان نسبت به علما و افراد صالح کینه داشتند و در نتیجه به جهنم وارد شدند. و اگر کینه آنان به خاطر علم و درستکاری بود، پس آنها کافرند و گرنه فاسق هستند. همان طور که آمده است: عالم یا متعلم باش یا دوستدار علما باش و در یکی از این سه حالت باش و چهارمین آن نباش که به هلاکت میرسی. احتمال سوم این است که منظور از «ما انتم علیه» صلاح و تقوایی باشد که شما بر آن هستید، نه مذهب تشیع شما، آن طور که برخی محققان ذکر کرده اند. احتمال چهارم این است که منظور از «ما انتم علیه» گناهانی باشد که شما دارید. همان طور که روایت شده که حفص شطرنج بازی می کرده است .
پس مراد این است که هر کس شما را به خاطر ایمان ظاهری و تشیع شما دوست بدارد، و از گناهان شما آگاه نباشد، پس به بهشت وارد می شود و هر کس با شما دشمن باشد به این دلیل که شما مومن هستید و از فسق شما آگاه نباشد، تا به خاطر آن با شما دشمنی کند، او از جهنمیان است زیرا کینه نسبت به مومن به خاطر ایمان او، کفر است.
الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: هرگاه خواستی بدانی که آیا در وجود تو خیری هست، به قلب خود بنگر که اگر اهل طاعت خداوند را دوست دارد و اهل معصیت او را دشمن میشمارد، پس خیری در تو هست و خداوند تو را دوست میدارد. و اگر اهل طاعت خدا را دشمن میشمارد و اهل معصیت او را دوست میدارد، پس خیری در تو نیست و خداوند تو را دشمن میدارد. و انسان همراه با کسی است که دوستش دارد.(5)
المحاسن: از جابر مانند این روایت ذکر شده است.(6)
علل الشرائع: از ابن عرزمی مانند این روایت ذکر شده است.(7)
1) قال النجاشيّ في رجاله ص 103: حفص بن البختري- ضبطه ابن داود بفتح الباء و سكون الخاء المعجمة- مولي بغداديّ أصله كوفيّ ثقة، روي عن أبي عبد اللّه و أبي الحسن عليهما السلام ذكره أبو العباس، و انما كان بينه و بين آل أعين نبوة فغمزوا عليه بلعب الشطرنج.
2) في المصدر المطبوع و هكذا في نسخة المحاسن و العلل: و ان كان.
3) الكافي ج 2 ص 126.
4) المحاسن: ص 263.
5) . الکافی 2 : 126
6) . المحاسن: 263
7) . علل الشرائع 1 : 112
مثله(1)
يحب أهل طاعة الله أي سواء وصل منهم ضرر إلي دنياه أو لم يصل و يبغض أهل معصيته سواء وصل منهم إليه نفع أو لم يصل و إذا كان يبغض أهل طاعة الله لضرر دنيوي و يحب أهل معصيته لنفع دنيوي و قيل أصل المحبة الميل و هو علي الله سبحانه محال فمحبة الله للعبد رحمته و هدايته إلي بساط قربه و رضاه عنه و إرادته إيصال الخير إليه و فعله له فعل المحب و بغضه سلب رحمته عنه و طرده عن مقام قربه و وكوله إلي نفسه و كون المرء مع من أحب لا يستلزم أن يكون مثله في الدرجات أو في الدركات فإن دخوله مع محبوبه في الجنة أو في النار يكفي لصدق ذلك
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْوَاسِطِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبَانٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَحَبَّ رَجُلًا لِلَّهِ لَأَثَابَهُ اللَّهُ عَلَي حُبِّهِ إِيَّاهُ وَ إِنْ كَانَ الْمَحْبُوبُ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَبْغَضَ رَجُلًا لِلَّهِ لَأَثَابَهُ اللَّهُ عَلَي بُغْضِهِ إِيَّاهُ وَ إِنْ كَانَ الْمُبْغَضُ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ(2).
سن، [المحاسن] عن أبي علي الواسطي: مثله(3)
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحِ بْنِ فَيْضِ بْنِ فَيَّاضٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْهُ عليه السلام: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَ إِنْ كَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ بِدُونِ ذِكْرِ الْمَحْبُوبِ وَ الْمُبْغِضِ(4).
قوله عليه السلام لأثابه الله أقول هذا إذا لم يكن مقصرا في ذلك و لم يكن مستندا إلي ضلالته و جهالته كالذين يحبون أئمة الضلالة و يزعمون أن
«یحبّ اهل طاعة الله» یعنی خواه از آنها ضرری به او برسد و خواه نرسد. و او با گنهکاران دشمن است چه از آنها به او نفعی برسد و چه نرسد. و اگر به خاطر یک ضرر دنیوی با اطاعت کنندگان از پروردگار دشمنی کند و یا گنهکاران را به خاطر یک نفع دنیوی دوست بدارد گناه کرده است، و گفته شده که اصل محبت تمایل است که برای خداوند سبحان محال است. پس محبت خداوند متعال نسبت به بنده اش رحمت است و هدایت اوست به سوی قرب و رضای او. و خواست او این است که به او خیر برساند و عملش برای او عمل یک دوستدار است و خشم او سلب رحمت از او و طرد کردن از مقام قربش و وانهادن او به حال خودش است و بودن انسان با کسی که او را دوست دارد، مستلزم این نیست که در مراتب، مانند او باشد و ورود او با محبوب خود به بهشت یا جهنم، برای صدق این سخن کافی است .
الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر مردی به خاطر خداوند مردی را دوست داشته باشد، خداوند به خاطر این دوست داشتن به او پاداش میدهد هرچند که شخص محبوب، در علم خداوند از اهل آتش باشد. و اگر مردی به خاطر خداوند مردی را دشمن بدارد، خداوند به خاطر این دشمنی به او پاداش میدهد هرچند که آن دشمن در علم خداوند از اهل بهشت باشد.(5)
المحاسن: از ابو علی واسطی مانند این روایت ذکر شده است.(6)
امالی شیخ طوسی: از او علیه السلام مانند این روایت ذکر شده است، با دو اختلاف: اینکه، فقط عبارت «إن کان فی علم الله» در متن آمده و دو کلمه «محبوب» و «مبغض» ذکر نشده است.(7)
سخن او علیه السلام که فرمود: خداوند به او پاداش می دهد، وقتی است که در انجام اعمالش کوتاهی نکند و ره به گمراهی و نادانی نسپرد، همانند کسانی که پیرو پیشوایان گمراهی هستند و گمان می برند که
ذلك لله فإن ذلك لمحض تقصيرهم عن تتبع الدلائل و اتكالهم علي متابعة الآباء و تقليد الكبراء و استحسان الأهواء بل هو كمن أحب منافقا يظهر الإيمان و الأعمال الصالحة و في باطنه منافق فاسق فهو يحبه لإيمانه و صلاحه لله و هو مثاب بذلك و كذا الثاني فإن أكثر المخالفين يبغضون الشيعة و يزعمون أنه لله و هم مقصرون في ذلك كما عرفت.
و أما من رأي شيعة يتقي من المخالفين و يظهر عقائدهم و أعمالهم و لم ير و لا سمع منه ما يدل علي تشيعه فإن أبغضه و لعنه فهو في ذلك مثاب مأجور و إن كان من أبغضه من أهل الجنة و مثابا عند الله بتقيته أو كأحد من علماء الشيعة زعم عقيدة من العقائد كفرا أو عملا من الأعمال فسقا و أبغض المتصف بأحدهما لله و لم يكن أحدهما مقصرا في بذل الجهد في تحقيق تلك المسألة فهما مثابان و هما من أهل الجنة إن لم يكن أحدهما ضروريا للدين.
كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنْ بَشِيرٍ الْكُنَاسِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَدْ يَكُونُ حُبٌّ فِي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ حُبٌّ فِي الدُّنْيَا فَمَا كَانَ فِي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَثَوَابُهُ عَلَي اللَّهِ وَ مَا كَانَ فِي الدُّنْيَا فَلَيْسَ بِشَيْءٍ(1).
سن، [المحاسن] عن أبيه عن النضر: مثله(2)
قد يكون حب في الله و رسوله أي لهما كحب الأنبياء و الأئمة صلوات الله عليهم و حب العلماء و السادات و الصلحاء و الإخوان من المؤمنين لعلمهم و سيادتهم و صلاحهم و إيمانهم و لأمره تعالي و رسوله بحبهم و حب في الدنيا كحب الناس لبذل مال و تحصيله أو لنيل جاه و غرض من الأغراض الدنيوية فليس بشيء أي فأقل مراتبه أنه لا ينفع في الآخرة بل ربما أضر إذا كان لتحصيل الأموال المحرمة و المناصب الباطلة أو لفسقهم أو للعشق الباطل
این کار برای خداست. در صورتی که این امر فقط به خاطر کوتاهی آنها از پیگیری دلایل است و اینکه آنها فقط به پیروی از پدران خود و تقلید از بزرگانشان و نیکو شمردن هوی و هوس بسنده کرده اند. آنها همانند کسانی هستند که منافق را دوست دارند، منافقی که به ظاهر مومن است و اعمال صالح انجام می دهد، اما در باطن منافق و فاسق است. او به خاطر ایمان و اعمال صالحش و به خاطر خدا دوستدار این شخص است و در باطن منافق و فاسق است و به خاطر ایمان و اعمال صالحش برای خدا او را دوست دارد و به این دلیل پاداش داده می شود. و همین طور مورد دوم که اغلب مخالفان با شیعه دشمنی دارند و گمان می کنند که این کار برای خداست و همان طور که دانستی، آنها در این امر کوتاهی می کنند.
و هر کس شیعه ای را دید که از مخالفان تقیه میکند، اما عقاید و اعمال آنها را انجام می دهد و چیزی را که دلیل بر شیعه بودن او باشد از او ندید و نشنید، اگر با او دشمنی کند و او را لعن کند، پاداش داده می شود و اجر می برد اگرچه شخصی که با او دشمنی کرده، از بهشتیان باشد و به خاطر تقیه خود نزد خدا ماجور باشد یا همانند یکی از علمای شیعه، یکی از عقاید را کفر بداند و یا یکی از اعمال را فسق بداند و با کسی که به یکی از این چیزها متصف است دشمنی کند و یکی از آن دو در تلاش برای محقق کردن این مساله کوتاهی نکند، پس هر دوی آنها پاداش داده می شوند و از بهشتیان هستند، اگر چه یکی از آن کارها برای دین ضروری نباشد.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: گاهی دوستی به خاطر خداوند و رسول اوست و گاهی دوستی به خاطر دنیا است. پس آنچه برای خداوند و رسولش باشد، پاداشش بر عهده خداوند است و آنچه به خاطر دنیا باشد، ارزشی ندارد.(3)
المحاسن: از نضر مانند این روایت ذکر شده است.(4)
«قد یکون حبّ فی الله و رسوله» یعنی محبت او به خدا و رسول مثل محبت به پیامبران و امامان صلوات الله علیهم و محبت به علما و سادات و صالحان و برادران مومن برای علم آنها و بزرگی آنها و درستکاری و ایمانشان و برای اینکه خداوند متعال و رسول او به محبت به آنان امر فرموده اند، میباشد. «و حب فی الدنیا» مثل اینکه مردم را به خاطر مال و به دست آوردن آن یا رسیدن به مقامی و یا یک هدف دنیوی دوست داشته باشی، «فلیس بشیء» یعنی پایین ترین درجات آن این است که در آخرت هیچ سودی ندارد و چه بسا زیان بخش هم باشد. اگر برای تحصیل مال حرام یا منصب باطل و غیر حق و فسق و عشق باطل و امثال آن باشد.
و أمثال ذلك.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُسْلِمَيْنِ يَلْتَقِيَانِ فَأَفْضَلُهُمَا أَشَدُّهُمَا حُبّاً لِصَاحِبِهِ(1).
فأفضلهما أي عند الله و أكثرهما ثوابا أشدهما حبا لصاحبه في الله كما مر.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ وَ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا الْتَقَي مُؤْمِنَانِ قَطُّ إِلَّا كَانَ أَفْضَلُهُمَا أَشَدَّهُمَا حُبّاً لِأَخِيهِ(2).
كا، [الكافي] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ السَّبِيعِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كُلُّ مَنْ لَمْ يُحِبَّ عَلَي الدِّينِ وَ لَمْ يُبْغِضْ عَلَي الدِّينِ فَلَا دِينَ لَهُ(3).
كل من لم يحب علي الدين إن كان المراد أنه لم يكن شيء من حبه و بغضه في الدين فقوله فلا دين له علي الحقيقة لأنه لم يحب النبي صلي الله عليه و آله و الأئمة عليهم السلام أيضا لله و لا أبغض أعداءهم لله و إن كان المراد غالب حبه و بغضه أو حب أهل زمانه أو لم يكن جميع حبه و بغضه للدين فالمعني لا دين له كاملا.
سن، [المحاسن] عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ صَالِحِ بْنِ بَشِيرٍ الدَّهَّانِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ الرَّجُلَ لَيُحِبُّ وَلِيَّ اللَّهِ وَ مَا يَعْلَمُ مَا يَقُولُ فَيُدْخِلُهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ إِنَّ الرَّجُلَ لَيُبْغِضُ وَلِيَّ اللَّهِ وَ مَا يَعْلَمُ مَا يَقُولُ فَيَمُوتُ وَ يَدْخُلُ النَّارَ(4).
كِتَابُ الْغَايَاتِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ذَاتَ يَوْمٍ لِأَصْحَابِهِ أَخْبِرُونِي بِأَوْثَقِ عُرَي الْإِسْلَامِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ الصَّلَاةُ قَالَ إِنَّ الصَّلَاةَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ الزَّكَاةُ قَالَ إِنَّ الزَّكَاةَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ الْجِهَادُ
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: دو فرد مسلمان که با هم ملاقات میکنند، برترین آنها کسی است که دیگری را بیشتر دوست داشته باشد.(5)
«فأفضلهما» یعنی افضل آن دو نزد خدا و آنکه از بین آن دو نفر ثواب بیشتری میبرد. «أشدّهما حبّا لصاحبه» یعنی در راه خدا همان طور که گفته شد.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگز دو مؤمنی با هم ملاقات نمیکنند مگر اینکه برترین آنها کسی است که برادرش را بیشتر دوست داشته باشد(6).
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس دوستی و دشمنیاش به خاطر دین نباشد، بیدین است.(7)
«کل من لم یحب علی الدین» اگر منظور از این سخن این باشد که حتی ذره ای از محبت و کینه او در راه دین نیست، پس سخن «فلا دین له» حقیقت است و مجاز نیست. زیرا او پیامبر و امامان را نیز به خاطر خدا دوست نداشته است و به خاطر خدا با دشمنان آنها دشمنی نکرده است و اگر منظور از این سخن این باشد که قسمت اعظم محبت و کینه او و یا همه محبت و کینه اش برای دین نبوده است، معنا این است که دین کاملی ندارد.
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا مردی که دوستدار دوست خداست و می داند که چه می گوید، خداوند او را به بهشت وارد می کند و مردی که دشمن دوست خداست و نمی داند که چه می گوید می میرد و به جهنم در می آید.(8)
کتاب الغایات: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روزی به یارانش فرمود: از محکم ترین دستاویزهای ایمان چیست؟ پس گفتند: ای رسول خدا نماز است. فرمود: نماز نه. گفتند: یا رسول الله زکات است. فرمود زکات نه. گفتند: یا رسول الله جهاد است،
قَالَ إِنَّ الْجِهَادَ قَالَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَخْبِرْنَا قَالَ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّهِ(1).
قوله صلي الله عليه و آله إن الصلاة أي ليس الصلاة كذلك أو لها فضل لكن ليست كذلك و يحتمل كون إن نافية لكنه بعيد.
مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: الْمُحِبُّ فِي اللَّهِ مُحِبُّ اللَّهِ وَ الْمَحْبُوبُ فِي اللَّهِ حَبِيبُ اللَّهِ لِأَنَّهُمَا لَا يَتَحَابَّانِ إِلَّا فِي اللَّهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ فَمَنْ أَحَبَّ عَبْداً فِي اللَّهِ فَإِنَّمَا أَحَبَّ اللَّهَ وَ لَا يُحِبُّ اللَّهَ تَعَالَي إِلَّا مَنْ أَحَبَّهُ اللَّهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدَ النَّبِيِّينَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ الْمُحِبُّونَ لِلَّهِ الْمُتَحَابُّونَ فِيهِ وَ كُلُّ حُبٍّ مَعْلُولٌ يُورِثُ بُعْداً فِيهِ عَدَاوَةٌ إِلَّا هَذَيْنِ وَ هُمَا مِنْ عَيْنٍ وَاحِدَةٍ يَزِيدَانِ أَبَداً وَ لَا يَنْقُصَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ(2)لِأَنَّ أَصْلَ الْحُبِّ التَّبَرِّي عَنْ سِوَي الْمَحْبُوبِ .
وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنَّ أَطْيَبَ شَيْءٍ فِي الْجَنَّةِ وَ أَلَذَّهُ حُبُّ اللَّهِ وَ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ إِذَا عَايَنُوا مَا فِي الْجَنَّةِ مِنَ النَّعِيمِ هَاجَتِ الْمَحَبَّةُ فِي قُلُوبِهِمْ فَيُنَادُونَ عِنْدَ ذَلِكَ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ(3).
م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَعَاشِرَ النَّاسِ أَحِبُّوا مَوَالِيَنَا مَعَ حُبِّكُمْ لِآلِنَا هَذَا زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ وَ ابْنُهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ مِنْ خَوَاصِّ مَوَالِينَا فَأَحِبُّوهُمَا فَوَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ نَبِيّاً لَيَنْفَعُكُمْ حُبُّهُمَا قَالُوا وَ كَيْفَ يَنْفَعُنَا حُبُّهُمَا قَالَ إِنَّهُمَا يَأْتِيَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلِيّاً عليه السلام بِخَلْقٍ عَظِيمٍ أَكْثَرَ مِنْ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ بِعَدَدِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَيَقُولَانِ يَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ هَؤُلَاءِ أَحَبُّونَا بِحُبِّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بِحُبِّكَ فَيَكْتُبُ لَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام جَوَازاً عَلَي الصِّرَاطِ فَيَعْبُرُونَ عَلَيْهِ وَ يَرِدُونَ الْجَنَّةَ سَالِمِينَ وَ ذَلِكَ أَنَّ أَحَداً لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ سَائِرِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله إِلَّا بِجَوَازٍ مِنْ عَلِيٍّ عليه السلام .
فرمود: جهاد نه. گفتند: یا رسول الله، پس آن چیز چیست؟ فرمود: دوستی و دشمنی در راه خداوند .
سخن او صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود: «إن الصلوة»، یعنی نماز نیست یا به این معناست که نماز دارای فضیلت است، اما مراد ما نیست. و احتمال دارد که «إن» نافیه باشد اما این احتمال ضعیف است.
مصباح الشریعة: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که در راه خدا دوست بدارد، دوستدار خداست و کسی که در راه خدا دوست داشته شود، محبوب خداست چرا که این دوستی ها فقط به خاطر خداست. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: انسان با کسی که دوست دارد [شناخته می شود]. هر کس که بندهای را در راه خدا دوست بدارد، دوستدار خداست و هر کس که خدا را دوست بدارد، خدا نیز او را دوست دارد. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: برترین مردم پس از پیامبران، در دنیا و آخرت دوستداران خدا و کسانی هستند که یکدیگر را به خاطر او دوست دارند و هر دوستی که علتی داشته باشد پس از مدتی به دشمنی بدل می شود، مگر این دو. این دو از سرچشمه ای واحد نشات می گیرند و تا به ابد رو به فزونی دارند و هیچ گاه کاسته نمی شوند. خداوند عز و جل فرمود: {در آن روز دوستان با یکدیگر دشمنی می کنند مگر متقین.}(4)
زیرا اصل و ریشه دوستی، بیزاری جستن از هرچه جز محبوب است و امیر مومنان علیه السلام فرمود: نیکوترین چیز در بهشت و لذیذترین آن، محبت خداست و محبت به خاطر خدا و شکر خدا. خداوند عز و جل فرمود: {آخرین سخن آنان این است که می گویند: سپاس برای پروردگار جهانیان است.} و آن این است که آنها وقتی نعمت های بهشتی را دیدند، محبت در دل هایشان موج می زند و در آن هنگام ندا در می دهند که سپاس برای پروردگار جهانیان است.(5)
تفسیر امام علیه السلام: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای مردم، دوستداران ما را دوست بدارید و آل ما را نیز دوست بدارید، این زید بن حارثه و پسرش اسامه بن زید، از خاص ترین دوستداران ما هستند، آنها را دوست بدارید. پس سوگند به کسی که محمد را به حق به پیامبری مبعوث فرمود، محبت این دو نفر به شما سود می بخشد. گفتند: محبت این دو چگونه به ما سود می بخشد؟ فرمود: این دو در روز قیامت مردم بسیاری راکه تعداد آنها از تعداد ربیعه و مضر بیشتر است، به نزد علی علیه السلام می آورند و می گویند: ای برادر رسول خدا، اینان به محبت محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و به محبت تو، دوستداران ما هستند. پس ای علی، جواز گذر از صراط را برای آنها بنویس تا از آن بگذرند و صحیح و سلامت به بهشت در آیند و این به آن دلیل است که هیچ کس از امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم به بهشت وارد نمی شود، مگر آنکه جوازی از علی علیه السلام داشته باشد.
فَإِنْ أَرَدْتُمُ الْجَوَازَ عَلَي الصِّرَاطِ سَالِمِينَ وَ دُخُولَ الْجِنَانِ غَانِمِينَ فَأَحِبُّوا بَعْدَ حُبِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عليهم السلام مَوَالِيَهُ ثُمَّ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ يُعَظِّمَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَي مَنَازِلَكُمْ فَأَحِبُّوا شِيعَةَ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ وَ جِدُّوا فِي قَضَاءِ حَوَائِجِ إِخْوَانِكُمُ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي إِذَا أَدْخَلَكُمُ مَعَاشِرَ شِيعَتِنَا وَ مُحِبِّينَا الْجِنَانَ نَادَي مُنَادِيهِ فِي تِلْكَ الْجِنَانَ قَدْ دَخَلْتُمْ عِبَادِيَ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِي فَتَقَاسَمُوهَا عَلَي قَدْرِ حُبِّكُمْ لِشِيعَةِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ وَ قضائكم لِحُقُوقِ إِخْوَانِكُمُ الْمُؤْمِنِينَ فَأَيُّهُمْ كَانَ أَشَدَّ لِلشِّيعَةِ حُبّاً وَ لِحُقُوقِ إِخْوَانِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ أَشَدَّ قَضَاءً كَانَتْ دَرَجَاتُهُ فِي الْجِنَانِ أَعْلَي حَتَّي إِنَّ فِيهِمْ مَنْ يَكُونُ أَرْفَعَ مِنَ الْآخَرِ بِمَسِيرِ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ تَرَابِيعِ قُصُورٍ وَ جِنَانٍ.
كأن المراد بالترابيع المربعات فإنها أحسن الأشكال.
جع، [جامع الأخبار] عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ حَوْلَ الْعَرْشِ مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ عَلَيْهَا قَوْمٌ لِبَاسُهُمْ وَ وُجُوهُهُمْ نُورٌ لَيْسُوا بِأَنْبِيَاءَ يَغْبِطُهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَ الشُّهَدَاءُ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ حُلَّ لَنَا قَالَ هُمُ الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ وَ الْمُتَجَالِسُونَ فِي اللَّهِ وَ الْمُتَزَاوِرُونَ فِي اللَّهِ .
وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَوْ أَنَّ عَبْدَيْنِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ أَحَدُهُمَا بِالْمَشْرِقِ وَ الْآخَرُ بِالْمَغْرِبِ لَجَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّهِ وَ قَالَ عليه السلام عَلَامَةُ حُبِّ اللَّهِ حُبُّ ذِكْرِ اللَّهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْحُبُّ فِي اللَّهِ فَرِيضَةٌ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّهِ فَرِيضَةٌ(1).
حل لنا أي بين من حل العقدة استعير لحل الإشكال قال في الأساس من المجاز فلان حلال للعقد كاف للمهمات.
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ،: رُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي قَالَ لِمُوسَي عليه السلام هَلْ عَمِلْتَ لِي عَمَلًا قَالَ صَلَّيْتُ لَكَ وَ صُمْتُ وَ تَصَدَّقْتُ وَ ذَكَرْتُ لَكَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَ أَمَّا الصَّلَاةُ فَلَكَ بُرْهَانٌ(2)وَ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَ الصَّدَقَةُ ظِلٌّ وَ الذِّكْرُ
پس اگر جواز گذر از صراط و ورود به بهشت را صحیح و سلامت خواستید، پس از محبت به محمد و آل او علیهم السلام، دوستداران او را نیز دوست بدارید. سپس اگر خواستید که محمد صلی الله علیه و آله و سلم قدر و منزلت شما را نزد خداوند متعال بالا ببرد، شیعه محمد و علی را دوست بدارید و در برآورده ساختن نیازهای برادران مومن خود کوشا باشید که ای شیعه ما و ای دوستداران ما، هر گاه خداوند متعال شما را به بهشت وارد کند، منادی او در بهشت ندا می دهد که ای بندگان من، با رحمت من به بهشت وارد شدید و شما از این رحمت به اندازه محبتتان نسبت به شیعه محمد و علی و ادا کردن حقوق برادران مومن خود سهم می برید و هر کدام از شما که محبت بیشتری نسبت به شیعه و حقوق برادران مومن خود داشته باشد، مرتبه او در بهشت بالاتر می رود، تا جایی که گاهی در بهشت شخصی یافت می شود که به اندازه یک مسیر پانصد ساله از دیگری بهتر است و در کاخ ها و باغ های مربع شکل منزل دارد.
گویا منظور از «ترابیع»، مربع باشد، زیرا مربع زیباترین شکل هاست.
جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: پیرامون عرش خدا منبرهایی از نور وجود دارد که برآن ها افرادی نشسته اند که لباس و چهره آنها نورانی است. آنها پیامبر نیستند و پیامبران و شهدا به آنها غبطه می خورند. گفتند: ای رسول خدا، این مساله را برای ما باز کن. فرمود: آنها کسانی هستند که محبت و همنشینی و دید و بازدیدشان به خاطر خداست و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اگر دو بنده که فاصله آنها به اندازه مشرق تا مغرب است، به خاطر خدا با یکدیگر دوستی کنند، خداوند در روز قیامت، آنها را با هم جمع می کند. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: برترین اعمال، محبت به خاطر خدا و دشمنی به خاطر اوست. و حضرت علیه السلام فرمود: نشانه محبت به خداوند، دویت داشتن یاد اوست. از انس روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: محبت و دشمنی به خاطر خدا عملی واجب است.(3)
«حل لنا» از حل یا گشودن گره برای حل مسایل مشکل استعاره گرفته می شود و به صورت مجاز گفته می شود که فلانی «حلال العقد» است، یعنی گشاینده گره ها است و در مسایل مهم ما را کفایت می کند.
دعوات راوندی: روایت شده است که خداوند متعال به موسی علیه السلام فرمود: آیا عملی برای من انجام دادی؟ گفت: برایت نماز خواندم و روزه گرفتم، راستگویی کردم و یاد تو را به جا آوردم. خدای تبارک و تعالی فرمود: و اما نماز برای تو برهان بود و روزه، سپر بود و صدقه سایه و یاد تو
نُورٌ فَأَيَّ عَمَلٍ عَمِلْتَ لِي قَالَ مُوسَي عليه السلام دُلَّنِي عَلَي الْعَمَلِ الَّذِي هُوَ لَكَ قَالَ يَا مُوسَي هَلْ وَالَيْتَ لِي وَلِيّاً وَ هَلْ عَادَيْتَ لِي عَدُوّاً قَطُّ فَعَلِمَ مُوسَي أَنَّ أَفْضَلَ الْأَعْمَالِ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّهِ .
وَ إِلَيْهِ أَشَارَ الرِّضَا عليه السلام بِمَكْتُوبِهِ كُنْ مُحِبّاً لآِلِ مُحَمَّدٍ وَ إِنْ كُنْتَ فَاسِقاً وَ مُحِبّاً لِمُحِبِّيهِمْ وَ إِنْ كَانُوا فَاسِقِينَ .
وَ مِنْ شُجُونِ الْحَدِيثِ أَنَّ هَذَا الْمَكْتُوبَ هُوَ الْآنَ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ كرمند قَرْيَةٌ مِنْ نَوَاحِينَا إِلَي أَصْفَهَانَ مَا هِيَ وَ رفعته(1)[وَقْعَتُهُ] أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَهْلِهَا كَانَ جَمَّالًا لِمَوْلَانَا أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام عِنْدَ تَوَجُّهِهِ إِلَي خُرَاسَانَ فَلَمَّا أَرَادَ الِانْصِرَافَ قَالَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ شَرِّفْنِي بِشَيْءٍ مِنْ خَطِّكَ أَتَبَرَّكْ بِهِ وَ كَانَ الرَّجُلُ مِنَ الْعَامَّةِ فَأَعْطَاهُ ذَلِكَ الْمَكْتُوبَ .
وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَوْثَقُ عُرَي الْإِيمَانِ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّهِ(2).
جع، [جامع الأخبار]: أَوْحَي اللَّهُ إِلَي مُوسَي عليه السلام هَلْ عَمِلْتَ لِي عَمَلًا إِلَي قَوْلِهِ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّهِ(3).
في القاموس الشجن الغصن المشتبك و الحديث ذو شجون فنون و أغراض قوله ما هي أي ما هي من أصفهان لكنها في تلك الناحية و في القاموس راوند موضع بنواحي أصفهان.
قد مر كثير من أخبار الباب في باب صفات المؤمن و صفات الشيعة و كتب الإمامة و سيأتي في سائر الأبواب.
نور بود. خداوند فرمود: کدام را به خاطر من انجام دادی؟ موسی گفت: مرا به عملی راهنمایی کن که برای توست. فرمود: ای موسی، آیا هیچ گاه دوست مرا دوست داشتی و با دشمن من دشمنی کردی؟ پس موسی دانست که برترین اعمال، محبت و دشمنی به خاطر خداست و امام رضا علیه السلام به دستنوشته خود به آن اشاره کرد و فرمود: دوستدار آل محمد باش حتی اگر فاسق هستی و دوستدار دوستداران آنها باش، حتی اگر فاسق باشند.
و در این حدیث شاخههایی وجود دارد از جمله اینکه این دستنوشته، اکنون موجود است و در نزد فردی در روستای کرمند، از نواحی اصفهان نگهداری می شود. البته این منطقه جزو اصفهان محسوب نمی شود اما در اصفهان است. آن را بالا برده است. مردی از اهالی این روستا، وقتی مولای ما ابو الحسن علیه السلام به سوی خراسان می رفت، ساربان او بود. و هنگامی که قصد برگشت کرد، به او گفت: ای فرزند رسول خدا، مرا با دستنوشته ای از خودت مشرف کن تا به آن تبرک بجویم و آن مرد از اهل سنت و جماعت بود. حضرت آن دست نوشته را به او داد.
و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: محکم ترین دستاویزهای ایمان، محبت و دشمنی به خاطر خداست.(4)
جامع الاخبار: خداوند به موسی علیه السلام وحی کرد که آیا برای من عملی انجام داده ای؟ تا آنجا که می گوید: و دشمنی به خاطر خدا.(5)
در قاموس آمده است که «شجن» به معنای شاخه های انبوه است و «حدیث ذو شجون» یعنی حدیثی که فنون و اغراض بسیار دارد و سخن او «ما هی» یعنی آن منطقه جزو اصفهان محسوب نمی شود، اما در اصفهان قرار دارد و در قاموس آمده که راوند از نواحی اصفهان است.
بسیاری از اخبار این باب در باب صفات مومن و صفات شیعه و کتب امامت آمده است و در سایر ابواب نیز خواهد آمد .
يونس: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(1)
الحج: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ(2)
المؤمنون: إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لا يُشْرِكُونَ وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلي رَبِّهِمْ راجِعُونَ أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ هُمْ لَها سابِقُونَ(3)
النور: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ(4)
الفرقان: وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَي الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً وَ الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ
{آگاه باشید، که بر دوستان خدا نه بیمی است و نه آنان اندوهگین میشوند}
{همان کسانی که چون در زمین به آنان توانایی دهیم، نماز برپا میدارند و زکات میدهند و به کارهای پسندیده وامیدارند، و از کارهای ناپسند باز میدارند، و فرجام همه کارها از آنِ خداست.}
{در حقیقت، کسانی که از بیم پروردگارشان هراسانند و کسانی که به نشانههای پروردگارشان ایمان میآورند، و آنان که به پروردگارشان شرک نمیآورند، و کسانی که آنچه را دادند [در راه خدا] میدهند، در حالی که دلهایشان ترسان است [و میدانند] که به سوی پروردگارشان بازخواهند گشت، آنانند که در کارهای نیک شتاب میورزند و آنانند که در انجام آنها سبقت میجویند .
{در خانههایی که خدا رخصت داده که [قدر و منزلت] آنها رفعت یابد و نامش در آنها یاد شود. در آن [خانه]ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش میکنند: مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات، به خود مشغول نمیدارد، و از روزی که دلها و دیدهها در آن زیر و رو میشود میهراسند. تا خدا بهتر از آنچه انجام میدادند، به ایشان جزا دهد و از فضل خود بر آنان بیفزاید، و خدا [ست که] هر که را بخواهد بیحساب روزی میدهد.}
ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ يَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَي اللَّهِ مَتاباً وَ الَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً وَ الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَ عُمْياناً وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَ يُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَ سَلاماً خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً(1)
السجدة: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ وَ لَكُمْ فِيها ما تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَ لَكُمْ فِيها ما تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَي اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ(2)
الأحقاف: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّي إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلي والِدَيَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَ إِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ نَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ(3)
الذاريات: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ آخِذِينَ ما آتاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُحْسِنِينَ كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ
ذلک یلق أثاما یضاعف له العذاب یوم القیامة و یخلد فیه مهانا إلا من تاب و آمن و عمل عملا صالحا فأولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات و کان الله غفورا رحیما و من تاب و عمل صالحا فإنه یتوب إلی الله متابا و الذین لا یشهدون الزور و إذا مروا باللغو مروا کراما و الذین إذا ذکروا بآیات ربهم لم یخروا علیها صما و عمیانا و الذین یقولون ربنا هب لنا من أزواجنا و ذریاتنا قرة أعین و اجعلنا للمتقین إماما أولئک یجزون الغرفة بما صبروا و یلقون فیها تحیة و سلاما خالدین فیها حسنت مستقرا و مقاما.(4)
{و بندگان خدای رحمان کسانیاند که روی زمین به نرمی گام برمیدارند؛ و چون نادانان ایشان را طرف خطاب قرار دهند به ملایمت پاسخ میدهند. و آنانند که در حال سجده یا ایستاده، شب را به روز میآورند. و کسانیاند که میگویند: «پروردگارا، عذاب جهنم را از ما بازگردان که عذابش سخت و دایمی است. و در حقیقت، آن بد قرارگاه و جایگاهی است. و کسانیاند که چون انفاق کنند، نه ولخرجی میکنند و نه تنگ میگیرند، و میان این دو [روش] حد وسط را برمیگزینند. و کسانیاند که با خدا معبودی دیگر نمیخوانند و کسی را که خدا [خونش را] حرام کرده است جز به حق نمیکُشند، و زنا نمیکنند، و هر کس اینها را انجام دهد سزایش را دریافت خواهد کرد. برای او در روز قیامت عذاب دو چندان میشود و پیوسته در آن خوار میماند. مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته کند. پس خداوند بدیهایشان را به نیکیها تبدیل میکند، و خدا همواره آمرزنده مهربان است. و هر کس توبه کند و کار شایسته انجام دهد، در حقیقت به سوی خدا بازمیگردد. و کسانیاند که گواهی دروغ نمیدهند؛ و چون بر لغو بگذرند با بزرگواری میگذرند. و کسانیاند که چون به آیات پروردگارشان تذکر داده شوند، کر و کور روی آن نمیافتند. و کسانیاند که میگویند: «پروردگارا، به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنیِ چشمان [ما] باشد، و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان.» اینانند که به [پاس] آنکه صبر کردند، غرفه[های بهشت را] پاداش خواهند یافت و در آنجا با سلام و درود مواجه خواهند شد. در آنجا، جاودانه خواهند ماند. چه خوش قرارگاه و مقامی!}
{در حقیقت، کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداست»؛ سپس ایستادگی کردند، فرشتگان بر آنان فرود میآیند [و میگویند:] «هان، بیم مدارید و غمین مباشید، و به بهشتی که وعده یافته بودید شاد باشید. در زندگی دنیا و در آخرت دوستانتان ماییم، و هر چه دلهایتان بخواهد در [بهشت] برای شماست، و هر چه خواستار باشید در آنجا خواهید داشت؛ روزیِ آمادهای از سوی آمرزنده مهربان است.» و کیست خوشگفتارتر از آن کس که به سوی خدا دعوت نماید و کار نیک کند و گوید: «من [در برابر خدا] از تسلیمشدگانم».}
{محقّقاً کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداست» سپس ایستادگی کردند، بیمی بر آنان نیست و غمگین نخواهند شد. ایشان اهل بهشتند که به پاداش آنچه انجام میدادند جاودانه در آن میمانند. و انسان را [نسبت] به پدر و مادرش به احسان سفارش کردیم. مادرش با تحمّل رنج به او باردار شد و با تحمّل رنج او را به دنیا آورد. و بار برداشتن و از شیر گرفتنِ او سی ماه است، تا آنگاه که به رشد کامل خود برسد و به چهل سال برسد، میگوید: «پروردگارا، بر دلم بیفکن تا نعمتی را که به من و به پدر و مادرم ارزانی داشتهای سپاس گویم و کار شایستهای انجام دهم که آن را خوش داری، و فرزندانم را برایم شایسته گردان؛ در حقیقت، من به درگاه تو توبه آوردم و من از فرمانپذیرانم.» اینانند کسانی که بهترینِ آنچه را انجام دادهاند از ایشان خواهیم پذیرفت و از بدیهایشان درخواهیم گذشت؛ در [زمره] بهشتیانند؛ [همان] وعده راستی که بدانان وعده داده میشده است.} - إن المتقین فی جنات و عیون آخذین ما آتاهم ربهم إنهم کانوا قبل ذلک محسنین کانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون و بالأسحار هم
يَسْتَغْفِرُونَ وَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ(1)
المجادلة: لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ(2)
الحاقة: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ قُطُوفُها دانِيَةٌ كُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ(3)
المعارج: إِلَّا الْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ دائِمُونَ وَ الَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ وَ الَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ وَ الَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلي أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ فَمَنِ ابْتَغي وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ أُولئِكَ فِي جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ(4)
الدهر: إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَها تَفْجِيراً يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْماً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلي حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِيراً إلي
یستغفرون و فی أموالهم حق للسائل و المحروم.(5)
{پرهیزگاران در باغها و چشمه سارانند. آنچه را پروردگارشان عطا فرموده میگیرند، زیرا که آنها پیش از این نیکوکار بودند. و از شب اندکی را میغنودند. و در سحرگاهان [از خدا] طلب آمرزش میکردند. و در اموالشان برای سائل و محروم حقّی [معیّن] بود.}
{قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کردهاند - هر چند پدرانشان یا پسرانشان یا برادرانشان یا عشیره آنان باشند - دوست بدارند. در دل اینهاست که [خدا] ایمان را نوشته و آنها را با روحی از جانب خود تأیید کرده است، و آنان را به بهشتهایی که از زیر [درختان] آن جویهایی روان است در میآورد؛ همیشه در آنجا ماندگارند؛ خدا از ایشان خشنود و آنها از او خشنودند؛ اینانند حزب خدا. آری، حزب خداست که رستگارانند.}
{امّا کسی که کارنامهاش به دست راستش داده شود، گوید: «بیایید و کتابم را بخوانید. من یقین داشتم که به حساب خود میرسم.»پس او در یک زندگی خوش است: در بهشتی برین، [که] میوههایش در دسترس است. بخورید و بنوشید، گواراتان باد، به [پاداش] آنچه در روزهای گذشته انجام دادید.}
{مگر نماز گزاران ، همان کسانی که بر نمازشان پایداری میکنند. و همانان که در اموالشان حقّی معلوم است، برای سائل و محروم. و کسانی که روز جزا را باور دارند. و آنان که از عذاب پروردگارشان بیمناکند. چرا که از عذاب پروردگارشان ایمن نمیتوانند بود. و کسانی که دامن خود را حفظ میکنند، مگر بر همسران خود یا کنیزانشان که [در این صورت] مورد نکوهش نیستند. و هر کس پا از این [حدّ] فراتر نهد، آنان همان از حدّ درگذرندگانند. و کسانی که امانتها و پیمان خود را مراعات میکنند. و آنان که بر شهادتهای خود ایستادهاند. و کسانی که بر نمازشان مداومت میورزند. آنها هستند که در باغهایی [از بهشت]، گرامی خواهند بود.}
{همانا نیکان از جامی نوشند که آمیزهای از کافور دارد، چشمهای که بندگان خدا از آن مینوشند و [به دلخواه خویش] جاریش میکنند. [همان بندگانی که] به نذر خود وفا میکردند، و از روزی که گزندِ آن فراگیرنده است میترسیدند. و به [پاس] دوستیِ [خدا]، بینوا و یتیم و اسیر را خوراک میدادند. «ما برای خشنودی خداست که به شما میخورانیم و پاداش و سپاسی از شما نمیخواهیم. ما از پروردگارمان از روز عبوسی سخت، هراسناکیم.» پس خدا [هم] آنان را از آسیب آن روز نگاه داشت و شادابی و شادمانی به آنان ارزانی داشت. و به [پاس] آنکه صبر کردند، بهشت و پرنیان پاداششان داد. در آن [بهشت] بر تختها[ی خویش] تکیه زنند. در آنجا نه آفتابی بینند و نه سرمایی. و سایهها[ی درختان] به آنان نزدیک است، و میوههایش [برای چیدن] رام. و ظروف سیمین و جامهای بلورین، پیرامون آنان گردانده میشود. جامهایی از سیم که درست به اندازه [و با کمال ظرافت] آنها را از کار در آوردهاند. و در آنجا از جامی که آمیزه زنجبیل دارد به آنان مینوشانند. از چشمهای در آنجا که «سلسبیل» نامیده میشود. و بر گردِ آنان پسرانی جاودانی میگردند. چون آنها را ببینی، گویی که مرواریدهایی پراکندهاند. و چون بدانجا نگری [سرزمینی از] نعمت و کشوری پهناور میبینی. [بهشتیان را] جامههای ابریشمی سبز و دیبای ستبر دربَر است و پیرایه آنان دستبندهای سیمین است و پروردگارشان بادهای پاک به آنان مینوشاند.
قوله تعالي: إِنَّ هذا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَ كانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً(1)
العصر: وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ
أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ(2)قال المفسرون: أي في القيامة من العقاب وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ أي لا يخافون
يمكن أن يكون المراد أعم من الدنيا و الآخرة فإنهم لرضاهم بقضاء الله و عدم تعلقهم بالدنيا و ما فيها لا خوف عليهم للحوق مكروه و لا هم يحزنون لفوات مأمول.
و قال الطبرسي رحمه الله اختلف في أولياء الله فقيل هم قوم ذكرهم الله بما هم عليه من سيماء الخير و الإخبات عن ابن عباس و قيل هم المتحابون في الله ذكر ذلك في خبر مرفوع و قيل هم الَّذِينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ قد بينهم في الآية التي بعدها و قيل إنهم الذين أدوا فرائض الله و أخذوا بسنن رسول الله صلي الله عليه و آله و تورعوا عن محارم الله و زهدوا في عاجل هذه الدنيا و رغبوا فيما عند الله و اكتسبوا الطيب من رزق الله لمعايشهم لا يريدون به التفاخر و التكاثر ثم أنفقوه فيما يلزمهم من حقوق واجبة فأولئك الذين يبارك الله لهم فيما اكتسبوا و يثابون علي ما قدموا منه لآخرتهم و هو المروي عن علي بن الحسين عليه السلام و قيل هم الذين توالت أفعالهم علي موافقة الحق(3).
و قال رحمه الله في قوله تعالي الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أي أعطيناهم ما به يصح الفعل منهم و سلطناهم في الأرض أدوا الصلاة بحقوقها و أعطوا ما افترض الله عليهم من الزكاة وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ و هو الحق لأنه تعرف صحته وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ و هو الباطل لأنه لا يمكن معرفة صحته و يدل علي وجوبهما و قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: نَحْنُ هُمْ وَ اللَّهِ. وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ أي يبطل كل ملك سوي
این [پاداش] برای شماست و کوشش شما مقبول افتاده است.}
{سوگند به عصرِ، که واقعاً انسان دستخوشِ زیان است؛ مگر کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده و همدیگر را به حقّ سفارش و به شکیبایی توصیه کردهاند.}
«ألا إن أولیاء الله لا خوف علیهم» مفسران گویند یعنی در آخرت از عقاب خداوند هیچ بیمی بر آنها نباشد. «و لا هم یحزنون» یعنی نمیهراسند.
ممکن است مقصود اعم از دنیا و آخرت باشد. زیرا آنها به خاطر اینکه به قضای خداوند راضی هستند، و به دنیا و مال و منال دنیوی دلبستگی ندارند، از اینکه ضرری به آنها برسد و یا اینکه چیزی را از دست بدهند، هیچ بیم و هراسی ندارند.
و طبرسی رحمه الله علیه گفته: در مورد دوستان خدا اختلاف نظر وجود دارد. به عقیده برخی، آنها افرادی هستند که خداوند از آنها با سیمای خیر یاد کرده است و خاضع و خاشعند. از ابن عباس روایت شده است که آنها کسانی هستند که دوستی شان به خاطر خداست. این مساله در یک خبر مسند آمده است و گفته شده آنها کسانی هستند که خداوند فرموده: {کسانی که ایمان آوردند و پارسایی ورزیدند}. و در آیه بعد مفصلا پیرامون آنها سخن می گوید. گفته شده که آنها همان کسانی هستند که واجبات را به جا آورده اند و به سنن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پایبند بوده اند و از حرام چشم پوشیده اند و در دنیا زهد ورزیده اند و به آنچه که در نزد خدا بود رغبت داشته اند و روزی حلال خدا را برای معاش خود کسب کرده اند و با آن فخرفروشی و مال اندوزی نمی کنند و آن را در راه حقوق واجبی که به گردن دارند، انفاق می کنند. آنها کسانی هستند که خداوند به مال آنها برکت می دهد و برای هر گامی که برای آخرت خود برمی دارند، پاداش داده میشوند. و این از علی بن حسین علیهما السلام روایت شده است و گفته شده که آنها همان کسانی هستند که همه کارهایشان در راه حق است.(5)
و طبرسی رحمه الله در مورد سخن خداوند: {کسانی که اگر در زمین به آنها قدرت دهیم}، فرمود: این سخن بدین معناست که به آنها آن چیزی را می دهیم که اعمال آنان را از فساد نجات می دهد و آنها را در زمین قوی می گردانیم. آنها نماز را به جا می آورند و همه حقوق آن را ادا می کنند و زکاتی را که خداوند بر آنان واجب کرده می پردازند «و أمروا بالمعروف» و این حق است، زیرا صحیح بودن آن دانسته میشود. «و نهوا عن المنکر» و این باطل است زیرا امکان شناخت صحت آن وجود ندارد و بر وجوب آن دو دلالت می کند و امام صادق علیه السلام فرمود: ما به خدا قسم آن افراد هستیم. «و لله عاقبة الأمور» یعنی فقط
ملكه فتصير الأمور إليه بلا مانع و لا منازع(1).
و قال في قوله إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ(2)أي من عذاب ربهم خائفون فيفعلون ما أمرهم به و ينتهون عما نهاهم عنه وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ أي بآيات الله و حججه من القرآن و غيره يصدقون.
و في الأخبار أن الآيات هم الأئمة عليهم السلام(3).
وَ الَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لا يُشْرِكُونَ من الشرك الجلي و الخفي وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا أي يعطون ما أعطوا من الزكاة و الصدقة أو أعمال البر كلها كما قال علي بن إبراهيم رحمه الله من العبادة و الطاعة و يؤيده قراءة يأتون ما أتوا في الشواذ(4)وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أي خائفة قال الحسن المؤمن جمع إحسانا و شفقة و المنافق جمع إساءة و امتنانا و قال أبو عبد الله عليه السلام خائفة أن لا تقبل منهم و في رواية أخري يؤتي ما آتي و هو خائف راج و قيل إن في الكلام حذفا و إضمارا و تأويله قلوبهم وجلة أن لا يقبل منهم لعلمهم أَنَّهُمْ إِلي رَبِّهِمْ راجِعُونَ أي لأنهم يوقنون بأنهم يرجعون إلي الله تعالي يخافون أن لا يقبل منهم و إنما يخافون ذلك لأنهم لا يأمنون التفريط أو يخافون من أن مرجعهم إليه و هو يعلم ما يخفي عليهم.
وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: مَا الَّذِي أَتَوْا أَتَوْا وَ اللَّهِ الطَّاعَةَ مَعَ الْمَحَبَّةِ وَ الْوَلَايَةِ وَ هُمْ فِي ذَلِكَ خَائِفُونَ لَيْسَ خَوْفُهُمْ خَوْفَ شَكٍّ وَ لَكِنَّهُمْ خَافُوا أَنْ يَكُونُوا مُقَصِّرِينَ فِي
ملک اوست که باقی میماند و همه امور بدون هیچ مانع و هیچ رقیبی به سوی او روانه می شود.(5)
و در مورد این سخن: {کسانی که از خدا می ترسند}(6)فرمود: یعنی از عذاب پروردگار خود ترسانند و آنچه را که او امر می کند انجام می دهند و آنچه را که از انجام آن نهی فرموده انجام نمی دهند. {و کسانی که به آیات پروردگار خود ایمان دارند}، یعنی نشانه های خداوند و حجت های او از قرآن کریم و غیره را تصدیق می کنند.
و در اخبار آمده است که آیات و نشانه ها همان ائمه علیهم السلام هستند.
«و الذین هم بربهم لا یشرکون»، یعنی شرک آشکارا و پنهان «و الذین یؤتون ما آتوا» یعنی آنچه را که به آنها داده شده به صورت زکات و صدقه یا اعمال نیک می بخشند. همان طور که علی بن ابراهیم رحمه الله گفته: منظور از این آیه، عبادت و طاعت است و قرائت این آیه را به صورت«یأتون ما أتوا» تایید کرد که این مورد در شواذ هم ذکر شده است.(7)
«و قلوبهم وجلة» یعنی ترسان است. گفت: مومن نیکوکار، احسان و رحم را با هم دارد و منافق، بدکاری و منت نهادن را با هم دارد. و امام صادق علیه السلام فرمود: ترسان از این است که مبادا عباداتش پذیرفته نگردد و در روایتی دیگر آمده است که آنچه را که به او داده شده، می بخشد، او ترسان است و امید دارد. و گفته شده است که در این سخن حذف و اضمار وجود دارد و تاویل آن این است که دلهایشان ترسان است که از آنها پذیرفته نشود. زیرا آنها می دانند که «أنهم إلی ربهم راجعون»، یعنی چون آنها یقین دارند به اینکه به سوی خداوند متعال باز می گردند و می ترسند که مبادا اعمال آنان پذیرفته نشود و از این می ترسند، چون آنها از تفریط ایمن نیستند یا می ترسند که به سوی خدا بازگردند در حالی که او همه اسرار آنان را می داند.
و امام صادق علیه السلام فرمود: آنها چه عملی را انجام می دهند؟ به خدا سوگند که عمل آنان اطاعت همراه با محبت و ولایت است و آنها در این حالت ترسان هستند و ترس آنها از روی شک و تردید نیست بلکه از این می ترسند که مبادا در
1) مجمع البيان ج 7 ص 88، سورة الحجّ الآية: 41.
2) المؤمنون: 57 و ما نقله فيما يلي مأخوذ من تفسير مجمع البيان ج 7 ص 110. تفسير البيضاوي ص 288، و غير ذلك.
3) راجع ج 23 ص 206- 211، من هذه الطبعة الحديثة باب أنهم عليهم السلام آيات اللّه و بيناته و كتابه.
4) في الشواذ قراءة النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و عائشة و ابن عبّاس و قتادة و الأعمش« يأتون ما أتوا» مقصورا، كذا في المجمع.
5) . مجمع البیان 7 : 88، سوره حج / 41
6) . مجمع البیان 7 : 110، تفسیر بیضاوی: 288
7) . در شواذ آمده است که قرائت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، عایشه، ابن عباس، قتاده و اعمش به صورت «یأتون ما أتوا» بوده است، در مجمع نیز چنین آمده است.
مَحَبَّتِنَا وَ طَاعَتِنَا(1).
أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ معناه الذين جمعوا هذه الصفات هم الذين يبادرون إلي الطاعات و يسابقون إليها رغبة منهم فيها و علما منهم بما ينالون بها من حسن الجزاء وَ هُمْ لَها سابِقُونَ أي و هم لأجل تلك الخيرات سابقون إلي الجنة أو هم إليها سابقون قال ابن عباس يسابقون فيها أمثالهم من أهل البر و التقوي و روي علي بن إبراهيم عن الباقر عليه السلام قال هو علي بن أبي طالب عليه السلام لم يسبقه أحد(2).
فِي بُيُوتٍ(3)أي كمشكاة في بعض بيوت أو توقد في بيوت أَذِنَ اللَّهُ أي أمر أو قدر أَنْ تُرْفَعَ بالتعظيم وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ بالتلاوة و الذكر و الدعاء و نزول الوحي و بيان الأحكام عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: هِيَ بُيُوتُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله(4). وَ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام: هِيَ بُيُوتُ الْأَنْبِيَاءِ وَ الرُّسُلِ وَ الْحُكَمَاءِ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَي وَ رَوَي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْهُ عليه السلام: هِيَ بُيُوتُ الْأَنْبِيَاءِ وَ بَيْتُ عَلِيٍّ عليه السلام مِنْهَا يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ في الفقيه(5)عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ كَانُوا أَصْحَابَ تِجَارَةٍ فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ تَرَكُوا التِّجَارَةَ وَ انْطَلَقُوا إِلَي الصَّلَاةِ وَ هُمْ أَعْظَمُ أَجْراً مِمَّنْ لَا يَتَّجِرُ و في المجمع عنهما عليهما السلام: مثله(6)يَخافُونَ يَوْماً مع ما هم عليه من الذكر و الطاعة تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ تضطرب و تتغير من الهول لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ أشياء لم يعدهم علي أعمالهم و لا تخطر ببالهم
محبت و اطاعت ما کوتاهی کرده باشند.(7)
«أولئک یسارعون فی الخیرات» یعنی کسانی که همه این صفات را با هم دارند. آنها کسانی هستند که به خاطر رغبتی که به خیرات دارند، به سوی انجام آن شتاب می کنند، و چون می دانند که با انجام آنچه پاداشی را دریافت می کنند، در انجام آن از یکدیگر پیشی می گیرند «و هم لها سابقون» یعنی آنها به خاطر این اعمال خیر به سوی بهشت شتاب می کنند یا به سوی آن از هم سبقت می جویند. ابن عباس گفت: در راه آن از امثال خود که اهل نیکی و تقوا هستند، سبقت می جویند و علی بن ابراهیم از امام باقر علیه السلام روایت کرد که آن شخص علی بن ابی طالب علیه السلام است که هیچ کس از او سبقت نجست.(8)
«فی بیوت» یعنی مانند چراغی در بعضی خانه ها یا در خانه ها روشن میشود. «أذن الله» یعنی دستور داد یا چنین تقدیر کرد. «أن ترفع» به تعظیم«و یذکر فیها اسمه» به تلاوت و ذکر و دعا و نزول وحی و بیان احکام.
از امام صادق علیه السلام روایت شده که منظور، خانه های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده است.(9)
و از امام باقر علیه السلام روایت است که منظور، خانه های پیامبران و فرستاده شدگان و حکیمان و امامان هدایت کننده است.
و علی بن ابراهیم از آن حضرت علیه السلام روایت کرده که منظور، خانه های پیامبران است و خانه علی علیه السلام نیز از آن است.
«یسبح له فیها بالغدو و الآصال» در «من لا یحضره الفقیه»(10)در مورد این آیه از امام صادق علیه السلام روایت است که پیرامون این آیه فرمود: آنها تاجر بودند و وقتی موقع نماز می شد، تجارت خود را رها می کردند و به سوی نماز می شتافتند و پاداش نماز از سود تجارت آنان بسیار بیشتر بود. و در مجمع از آن دو علیهما السلام مانند این روایت ذکر شده است.(11)«یخافون یوما» با همه ذکر و طاعتی که دارند. «تتقلب فیه القلوب و الأبصار» مضطرب است و از شدت ترس تغییر حالت می دهد. «لیجزیهم الله أحسن ما عملوا و یزیدهم من فضله»، چیزهایی که جزء اعمال آنان محسوب نمی شود و به ذهن آنان خطور نمی کند.
وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ تقرير للزيادة و تنبيه علي كمال القدرة و نفاذ المشية و سعة الإحسان.
وَ عِبادُ الرَّحْمنِ(1)أي عبيده الخلص الذين عملوا بلوازم العبودية الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَي الْأَرْضِ هَوْناً أي بسكينة و تواضع و في المجمع عن الصادق عليه السلام هو الرجل يمشي بسجيته التي جبل عليها لا يتكلف و لا يتبختر(2)وَ رَوَي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام: أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَئِمَّةُ عليهم السلام يَمْشُونَ عَلَي الْأَرْضِ هَوْناً خَوْفاً مِنْ عَدُوِّهِمْ(3). وَ عَنِ الْكَاظِمِ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ هُمُ الْأَئِمَّةُ يَتَّقُونَ فِي مَشْيِهِمْ(4). وَ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام قَالَ: هُمُ الْأَوْصِيَاءُ مَخَافَةً مِنْ عَدُوِّهِمْ(5). وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً قيل أي تسلما منكم و متاركة لكم لا خير بيننا و لا شر أو سدادا من القول يسلمون فيه من الإيذاء و الإثم وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً أي في الصلاة و تخصيص البيتوتة لأن العبادة بالليل أحمز و أبعد من الرئاء.
وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ إلي قوله غَراماً أي لازما و منه الغريم لملازمته و هو إيذان بأنهم مع حسن مخالفتهم مع الخلق و اجتهادهم في عبادة الحق وجلون من العذاب مبتهلون إلي الله في صرفه عنهم لعدم اعتدادهم بأعمالهم و لا وثوقهم علي استمرار أحوالهم إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً الجملتان تحتملان الحكاية و الابتداء من الله وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا إلخ قال علي بن إبراهيم الإسراف الإنفاق في المعصية في غير حق وَ لَمْ يَقْتُرُوا لم يبخلوا عن حق الله جل و عز و القوام العدل و الإنفاق فيما أمر الله به.
«و الله یرزق من یشاء بغیر حساب»، برای ایصال معنای فزونی و اعلام قدرت بسیار و نفوذ اراده و وسعت احسان اوست.
«و عباد الرحمن»، یعنی بندگان مخلص او که همه اعمال بندگی را به جا آوردند. «الذین یمشون علی الأرض هونا» یعنی با آرامش و تواضع و در مجمع از امام صادق علیه السلام آمده است که این، یعنی حالتی که مرد با سرشت طبیعی خود راه می رود و در راه رفتن خود، هیچ تکلف و تکبری ندارد.(6)
و علی بن ابراهیم از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که فرمود: امامان علیهم السلام از ترس دشمنانشان، به آرامی بر روی زمین راه می رفتند.(7)
و از امام کاظم علیه السلام پیرامون این آیه سوال شد، حضرت فرمود: آنها امامان هستند که در راه رفتن خود تقوا دارند.(8)
و امام باقر علیه السلام فرمود: آن ها جانشینان هستند که از ترس دشمن اینگونه راه می روند.(9)
«و إذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما» گفته شده است که این کار را برای سالم ماندن از شر شما و ترک کردن شما انجام می دهیم. بین ما نه خیری هست و نه شری، یا برای اینکه از آزار و گناه در امان بمانند. «و الذین یبیتون لربهم سجدا و قیاما» یعنی در هنگام نماز و فقط از خواب شب صحبت کرده است. زیرا عبادت در شب سخت تر و مشکل تراست و از ریا به دور است.
«و الذین یقولون» تا آنجا که می گوید«غراما» یعنی لازم و کلمه «غریم» از آن گرفته شده است و هم خانواده آن است. و این مساله گویای این است که آنها با همه مخالفتی که با خلق دارند و در عبادت خداوند سخت کوشی می کنند، باز هم از عذاب خدا می ترسند و خدا را نیایش می کنند تا از آنها بگذرد، زیرا آنها اعمال چندانی ندارند و به باقی ماندن خود بر این حال اطمینان ندارند. «إنها ساءت مستقرا و مقاما» این دو جمله یا محکی است و یا ابتدایی و قول خداوند است و علی بن ابراهیم پیرامون «الذین إذا أنفقوا» تا آخر، گفته: اسراف، زیاده روی در گناه و باطل است. «و لم یقتروا» در حق خداوند عز و جل بخل نورزیدند و عدالت ورزیدند و در آنچه که خداوند به آن امر فرموده است انفاق کردند
وَ فِي الْمَجْمَعِ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَعْطَي فِي غَيْرِ حَقٍّ فَقَدْ أَسْرَفَ وَ مَنْ مَنَعَ مِنْ حَقٍّ فَقَدْ قَتَّرَ. وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: لَيْسَ فِي الْمَأْكُولِ وَ الْمَشْرُوبِ سَرَفٌ وَ إِنْ كَثُرَ(1). وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِيمَا أَفْسَدَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ قِيلَ فَمَا الْإِقْتَارُ قَالَ أَكْلُ الْخُبْزِ وَ الْمِلْحِ وَ أَنْتَ تَقْدِرُ عَلَي غَيْرِهِ قِيلَ فَمَا الْقَصْدُ قَالَ الْخُبْزُ وَ اللَّحْمُ وَ اللَّبَنُ وَ الْخَلُّ وَ السَّمْنُ مَرَّةً هَذَا وَ مَرَّةً هَذَا. وَ عَنْهُ عليه السلام: أَنَّهُ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنْ حَصًي وَ قَبَضَهَا بِيَدِهِ قَالَ هَذَا الْإِقْتَارُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَي فَأَرْخَي كَفَّهُ كُلَّهَا ثُمَّ قَالَ هَذَا الْإِسْرَافُ ثُمَّ أَخَذَ قَبْضَةً أُخْرَي فَأَرْخَي بَعْضَهَا وَ أَمْسَكَ بَعْضَهَا وَ قَالَ هَذَا الْقَوَامُ.
حَرَّمَ اللَّهُ أي حرمها بمعني حرم قتلها إِلَّا بِالْحَقِ متعلق بالقتل المحذوف أو ب لا يَقْتُلُونَ يَلْقَ أَثاماً أي جزاء ثم يُضاعَفْ بدل من يلق و قال علي بن إبراهيم أثام واد من أودية جهنم من صفر مذاب قدامها حرة في جهنم يكون فيه من عبد غير الله و من قتل النفس التي حرم الله و تكون فيه الزناة و يضاعف لهم فيه العذاب فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ فِي الْعُيُونِ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ تَجَلَّي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِعَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ فَيَقِفُهُ عَلَي ذُنُوبِهِ ذَنْباً ذَنْباً ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ لَهُ لَا يُطْلِعُ اللَّهُ عَلَي ذَلِكَ مَلَكاً مُقَرَّباً وَ لَا نَبِيّاً مُرْسَلًا وَ يَسْتُرُ عَلَيْهِ مَا يَكْرَهُ أَنْ يَقِفَ عَلَيْهِ أَحَدٌ ثُمَّ يَقُولُ لِسَيِّئَاتِهِ كُونُوا حَسَنَاتٍ.
الأخبار في ذلك كثيرة أوردتها في الأبواب السابقة لا سيما في باب الصفح عن الشيعة(2).
وَ مَنْ تابَ بترك المعاصي و الندم عليها وَ عَمِلَ صالِحاً بتلافي ما فرط أو خرج عن المعاصي و دخل في الطاعة فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَي اللَّهِ أي يرجع إليه بذلك مَتاباً مرضيا عند الله ماحيا للعقاب محصلا للثواب و قال علي بن إبراهيم لا يعود إلي شيء من ذلك بإخلاص و نية صادقة وَ الَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ قال لا
و در مجمع از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمآمده است که هر کس مالی را در راهی به جز راه حق ببخشد، اسراف کرده است و هر کس شخصی را از حقی محروم کند، خست به خرج داده است.
و از امام علی علیه السلام روایت است که در خوردنی و آشامیدنی اسراف نیست، حتی اگر زیاد مصرف گردد.(3)
و از امام صادق علیه السلام روایت است که اسراف فقط در چیزی صورت می گیرد که مال را تباه کند و به بدن آسیب برساند. گفته شد که «اقتار» چیست؟ فرمود: خوردن نان و نمک، در حالی که توانایی خوردن بیش از آن را داری. پرسید منظور چیست؟ فرمود: نان و گوشت و شیر و سرکه و چربی، گاهی این و گاهی آن.
و از حضرت علیه السلام روایت است که او این آیه را تلاوت فرمود و مشتی سنگریزه برداشت و آن را محکم در دست خود فشرد و فرمود: این اقتاری است که خداوند آن را در کتابش ذکر فرموده است. سپس مشتی دیگر از سنگریزه برداشت و همه دستش را باز کرد تا همه آن ریخت و فرمود: این اسراف است. سپس مشتی دیگر برداشت و قسمتی از آن را ریخت و قسمتی را نگاه داشت و فرمود این، قوام و تعادل است.
«حرم الله» یعنی آن را حرام کرده، بدین معنا که کشتن آن را حرام کرده است. «إلا بالحق»، «بالحق» متعلق به قتل محذوف، یا به «لا یقتلون» است. «یلق أثاما» یعنی پاداش. سپس«یضاعف» بدل از «یلق» است و علی بن ابراهیم گفته «أثام» وادی از جهنم است که در آن، روی مذاب ریخته شده است و بسیار داغ است. هر کس که غیر خدا را بپرستد و هر کس که نفسی را که خدا حرام کرده بکشد، به آنجا می رود و زناکاران در آنند و عذاب آنها دوچندان می شود. «فأولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات».
و در عیون، رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم فرمود: وقتی روز قیامت فرا برسد، خداوند عز و جل بر بنده مومن خود متجلی می شود و او را از تک تک گناهانش آگاه می کند و سپس او را می بخشد و هیچ یک از فرشتگان مقرب و پیامبران فرستاده شده را از این امر آگاه نمی کند و آنچه را که نمی خواهد کسی بداند، می پوشاند. سپس به کارهای زشت او می گوید که به نیکی ها بدل شوید.
اخبار در این باب بسیار زیاد است که آن را در باب های پیشین ذکر کردم، به خصوص در باب گذشت از شیعیان.
«و من تاب» به ترک گناهان و پشیمانی از آن«و عمل صالحا» به جبران کوتاهی های خود و ترک گناهان و انجام طاعات و عبادات «فإنه یتوب إلی الله» یعنی با آن به سوی او بازمیگردد «متابا» این در نزد خداوند محو کننده عذاب و به دست آورنده ثواب پسندیده است و علی بن ابراهیم گفته: با اخلاص و نیت صادقه به چیزی از آن نمی رسد «و الذین لا یشهدون الزور»، آنها
يقيمون الشهادة الباطلة و عن الصادق عليه السلام هو الغناء(1)و قال علي بن إبراهيم الغناء و مجالس اللهو وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً معرضين عنه مكرمين أنفسهم عن الوقوف عليه و الخوض فيه و من ذلك الإغضاء عن الفحشاء و الصفح عن الذنوب و الكناية عما يستهجن التصريح به و في المجمع عن الباقر عليه السلام الذين إذا أرادوا ذكر الفرج كنوا عنه(2)و في الكافي عن الصادق عليه السلام أنه قال لبعض أصحابه أين نزلتم قالوا علي فلان صاحب القيان فقال كونوا كراما ثم قال أ ما سمعتم قول الله عز و جل في كتابه وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً(3)وَ فِي الْعُيُونِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبَّادٍ: كَانَ مُشْتَهَراً بِالسَّمَاعِ وَ بِشُرْبِ النَّبِيذِ قَالَ سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنِ السَّمَاعِ فَقَالَ لِأَهْلِ الْحِجَازِ رَأْيٌ فِيهِ وَ هُوَ فِي حَيِّزِ الْبَاطِلِ وَ اللَّهْوِ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ يَقُولُ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً.
وَ الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَ عُمْياناً أي لم يقيموا عليها غير واعين لها و لا متبصرين بما فيها كمن لا يسمع و لا يبصر بل أكبوا عليها سامعين بآذان واعية مبصرين بعيون راعية و في الكافي عن الصادق عليه السلام قال مستبصرين ليسوا بشكاك(4)وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ بتوفيقهم للطاعة و حيازة الفضائل فإن المؤمن إذا شاركه أهله في طاعة الله سر به قلبه و قر بهم عينه لما يري من مساعدتهم له في الدين و توقع لحوقهم به في الجنة.
وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً في الجوامع عن الصادق عليه السلام إيانا عني و في رواية هي فينا وَ رَوَي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ. قَالَ وَ رُوِيَ:
شهادت باطل نمی دهند و از امام صادق علیه السلام روایت است که منظور از آن، لهو و لعب است(5)و علی بن ابراهیم گفت: منظور، غنا و مجالس لهو و لعب است «و إذا مروا باللغو مروا کراما» رویگردان از آن و مخالف با آن و بزرگ دانستن خود از آن که آن را انجام دهند و در آن فرو روند و از آن جمله است: چشم پوشی از گناه و گذشتن از گناهان و کنایه از یک اسم مستهجن است که ذکر مستقیم آن پسندیده نیست. و در مجمع از امام باقر علیه السلام نقل است که کسانی که هر گاه می خواهند شرمگاه را نام ببرند، مستقیم از آن یاد نمی کنند.(6)
و در کافی از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود حضرت به عده ای از یاران خود فرمود: به کجا رفتید؟ گفتند: به نزد فلانی که برده دار است. فرمود: بزرگوار باشید. سپس فرمود: آیا سخن خداوند عز و جل را در کتابش نشنیدید که فرمود: {هرگاه با امر لغو و بیهوده ای مواجه گردند، کریمانه از آن میگذرند.}(7)
در عیون نقل شده که محمد بن ابی عباد که به گوش دادن طرب و مشروب خوردن شهره بود، میگوید: از امام رضا علیه السلام پیرامون گوش دادن به موسیقی پرسیدم فرمود: اهل حجاز در آن نظری دارند و در زمره کارهای باطل و لهو است. آیا نشنیدی که خداوند می فرماید: {هرگاه با امر لغو و بیهوده ای مواجه گردند، کریمانه از آن می گذرند}.
«وَ الَّذینَ إِذا ذُکِّرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ لَمْ یَخِرُّوا عَلَیْها صُمًّا وَ عُمْیاناً» یعنی بدون بصیرت و بی آنکه معنا و مفهوم آن را بدانند، آن را انجام نمی دهند، مانند کسی که نه می شنود و نه می بیند، بلکه با گوش هایی شنوا و چشم هایی بینا، به آن مبادرت میورزند. و در کافی از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: افراد دارای بصیرت هستند و شکاک نیستند.(8)«وَ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیَّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ» به توفیقی که برای طاعت و به دست آوردن فضیلت پیدا می کنند. پس هنگامی که خانواده مومن با او در اطاعت از خدا مشارکت کنند،وقتی کمک آنها را در راه دین می بیند و می بیند که آنها هم می خواهند با او به بهشت بروند، دلش شاد و چشمش روشن می گردد.
«وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ إِماماً» در جوامع از امام صادق علیه السلام آمده است که منظور، ما هستیم و در روایت دیگری آمده که این آیه در حق ما نازل شده است.
امام صادق علیه السلام فرمود: ما اهل بیت هستیم.
گفت: و روایت شده است
أَنَ أَزْواجِنا خَدِيجَةُ وَ ذُرِّيَّاتِنا فَاطِمَةُ وَ قُرَّةَ أَعْيُنٍ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ الْأَئِمَّةُ عليهم السلام قَالَ وَ قُرِئَ عِنْدَهُ عليه السلام هَذِهِ الْآيَةُ فَقَالَ قَدْ سَأَلُوا عَظِيماً أَنْ يَجْعَلَهُمْ لِلْمُتَّقِينَ أَئِمَّةً فَقِيلَ لَهُ كَيْفَ هَذَا يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ إِنَّمَا أُنْزِلَ وَ اجْعَلْ لَنَا مِنَ الْمُتَّقِينَ(1).
أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ أي أعلي مواضع الجنة و هي اسم جنس أريد به الجمع بِما صَبَرُوا أي بصبرهم علي المشاق من مضض الطاعات و رفض الشهوات و تحمل المجاهدات وَ يُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَ سَلاماً أي دعاء بالتعمير و بالسلامة أي يحييهم الملائكة و يسلمون عليهم أو يحيي بعضهم بعضها و يسلم عليه أو تبقيه دائمة و سلامة من كل آفة خالِدِينَ فِيها لا يموتون و لا يخرجون.
إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ(2)اعترافا بربوبيته و إقرارا بوحدانيته ثُمَّ اسْتَقامُوا علي مقتضاه و في أخبار كثيرة أن المراد به الاستقامة علي الولاية و في نهج البلاغة و إني متكلم بعدة الله و حجته قال الله تعالي إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا الآية و قد قلتم ربنا الله فاستقيموا علي كتابه و علي منهاج أمره و علي الطريقة الصالحة من عبادته ثم لا تمرقوا منها و لا تبتدعوا فيها و لا تخالفوا عنها فإن أهل المروق منقطع بهم عند الله يوم القيامة(3)و قد ورد في الأخبار الكثيرة أن المراد بالاستقامة الاستقامة علي ولاية الأئمة عليهم السلام واحدا بعد واحد(4).
تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ قال الطبرسي رحمه الله يعني عند الموت و روي ذلك عن أبي عبد الله عليه السلام و قيل تستقبلهم الملائكة إذا خرجوا من قبورهم في الموقف بالبشارة من الله تعالي و قيل إن البشري تكون في ثلاثة مواطن عند الموت و في القبر و عند البعث أَلَّا تَخافُوا عقاب الله وَ لا تَحْزَنُوا فوت الثواب أو
که همسران ما خدیجه و نسل ما فاطمه و نور چشمان، حسن و حسین هستند، «وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ إِماماً»، یعنی علی بن ابی طالب و امامان علیهم السلام. فرمود: و این آیه در نزد او علیه السلام تلاوت شد و حضرت فرمود: آنها چیز بزرگی خواستند که آنان را امام پارسایان قرار دهد، پس به او گفته شد: چنین چیزی چطور ممکن است ای پسر رسول الله؟ فرمود: این آیه چنین نازل شده است: «و برای ما امامی از پارسایان قرار بده».(5)
«أولئک یجزون الغرفة» یعنی بالاترین جایگاه های بهشتی را به عنوان پاداش دریافت می کنند و این اسم جنس است که از آن صیغه جمع اراده شده است. «بما صبروا» یعنی به صبرشان بر سختی ها و عبادات مشکل و سخت و دوری از شهوات و تحمل مجاهدت ها «و یلقون فیها تحیة و سلاما» یعنی دعا به سلامت و اصلاح و یعنی فرشتگان به آنها تحیت و سلام می گویند یا اینکه فرشتگان به یکدیگر تحیت و سلام می گویند و سلام دائم می گویند. و آنها را از هر آسیبی سلامت می دارند. «خالدین فیها»، نه می میرند و نه خارج می شوند.
«إن الذین قالوا ربنا الله» به ربوبیت او اعتراف می کنند و به یکتا بودن او اقرار می کنند. «ثم استقاموا» یعنی بر ربوبیت خدا استقامت کردند و در اخبار بسیاری آمده است که منظور از آن، پایداری در معتقد بودن به ولایت است و در نهج البلاغه است: و من از وعده خداوند و حجت او سخن می گویم. خداوند متعال فرمود:{کسانی که گفتند پروردگار ما خداست و سپس استقامت کردند} تا آخر آیه. و گفتید که پروردگار ما خداست. پس به اعتقاد به کتاب او و عمل به دستورات او و رفتن به راه صلحا پایدار بمانید و هیچ گاه از آن جدا نشوید و در آن بدعت ایجاد نکنید و با آن مخالفت نورزید، چرا که جداشدگان از آن، در روز قیامت از خدا جدا هستند.(6)و در اخبار بسیاری آمده است که منظور از پایداری، پایداری بر اعتقاد به ولایت امامان علیهم السلام، یکی بعد از دیگری بوده است.
«تتنزل علیهم الملائکة» طبرسی رحمه الله گفت: یعنی در هنگام مرگ. و این از امام صادق علیه السلام روایت شده است و گفته شده است که وقتی آنها از قبر خارج شوند، فرشتگان به استقبال آنها می آیند و از خداوند متعال به آنها بشارت می دهند و گفته شده است که بشارت در سه جایگاه صورت می گیرد: در هنگام مرگ، در قبر و در هنگام برانگیخته شدن از قبر. «ألا تخافوا» از عذاب خداوند «و لا تحزنوا» از از دست رفتن ثواب یا
لا تخافوا مما أمامكم و لا تحزنوا علي ما وراءكم و ما خلفكم من أهل و ولد و قيل لا تخافوا و لا تحزنوا علي ذنوبكم فإني أغفرها لكم نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ أي أنصاركم و أحباؤكم فِي الْحَياةِ الدُّنْيا نتولي إيصال الخيرات إليكم من قبل الله تعالي وَ فِي الْآخِرَةِ نتولاكم بأنواع الإكرام و المثوبة و قيل نحرسكم في الدنيا و عند الموت و في الآخرة عن أبي جعفر عليه السلام وَ قَدْ رَوَي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَ غَيْرُهُ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: مَا يَمُوتُ مُوَالٍ لَنَا وَ مُبْغِضٌ لِأَعْدَائِنَا إِلَّا وَ يَحْضُرُهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عليهم السلام فَيَرَاهُمْ وَ يُبَشِّرُونَهُ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ مُوَالٍ يَرَاهُمْ بِحَيْثُ يَسُوؤُهُمْ و قد مضت الأخبار الكثيرة في ذلك وَ لَكُمْ فِيها أي في الآخرة ما تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ من الملاذ و تتمنونه من المنافع وَ لَكُمْ فِيها ما تَدَّعُونَ أنه لكم فإن الله سبحانه يحكم لكم بذلك و قيل ما تشتهي أنفسكم من اللذائذ وَ لَكُمْ فِيها ما تَدَّعُونَ ما تتمنون من الدعاء بمعني الطلب و هو أعم من الأول نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ حال من تَدَّعُونَ للإشعار بأن ما يتمنون بالنسبة إلي ما يعطون مما لا يخطر ببالهم كالنزل للضيف(1).
قد مضت الأخبار الكثيرة في أن هذه الآيات في شأن الأئمة عليهم السلام و أن الملائكة يخاطبونهم في الدنيا بحيث يسمعون(2)و في البصائر عن الباقر عليه السلام أنه قيل له يبلغنا أن الملائكة تتنزل عليكم قال إي و الله لتنزل علينا و تطأ فرشنا أ ما تقرأ كتاب الله إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ الآية(3).
وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَي اللَّهِ أي إلي معرفته و عبادته و دينه الذي ارتضاه لعباده وَ عَمِلَ صالِحاً فيما بينه و بين ربه وَ قالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ قيل تفاخرا به و اتخاذا للإسلام دينا و مذهبا.
از آنچه که رو به روی شماست نترسید و به خاطر آنچه که پشت سر شما، از خانواده و فرزند است اندوهگین مباشید. و گفته شده است که به خاطر گناهانتان نترسید و اندوهگین مباشید، که من آن را می بخشم. «نحن أولیاؤکم» یعنی یاران و دوستداران شما. «فی الحیاة الدنیا» از جانب خداوند متعال به شما خیر می رسانیم. «و فی الآخرة» در آخرت نیز انواع کرامات و ثواب ها و از امام باقر علیه السلام روایت شده است که در دنیا و در هنگام مرگ و در آخرت حافظ شما هستیم.
امام صادق علیه السلام فرمود: هر گاه یکی از دوستداران ما و دشمن دشمنان ما بمیرد، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امیر مومنان و حسن و حسین علیهما السلام بر آنها حاضر می شوند و او آنها را می بیند و به او بشارت می دهند و اگر دوستدار ما نباشد، طوری آنها را می بیند که گویا به آنان بدی کرده است.
و اخبار زیادی در این باره گذشت. «و لکم فیها» یعنی در آخرت. «ما تشتهی أنفسکم» از لذت ها و بهره هایی که آرزوی آن را داشتید «و لکم فیها ما تدعون» آن برای شماست. پس خداوند سبحان آن را بر شما حکم می کند و گفته شده: در آنجا لذت هایی است که نفس شما جویای آن است «و لکم فیها ما تدعون» یعنی آنچه که آرزو می کنید. از دعا به معنای طلب است و از خواست اولی کلی تر است. «نزلا من غفور رحیم» حال برای «تدعون» است برای رساندن این معنا که آنچه که آرزو میکنید، هرگز مانند چیزهایی که اکنون به شما داده شده است نیست و برای شما قابل تصور نیست. درست مثل پذیرایی از مهمان.(4)
اخبار بسیاری مبنی بر اینکه این آیات در شأن ائمه علیهم السلام نازل شده است وارد شده و گفته شده که فرشتگان در دنیا آنها را مخاطب قرار می دهند و آنها صدای آنان را می شنوند. و در بصائر از امام باقر علیه السلام روایت شده است که به او گفته شد: به ما خبر رسیده که فرشتگان بر شما نازل می شوند، فرمود: بله به خدا سوگند که فرشتگان بر ما نازل می شوند و بر فرش های ما پا مینهند. آیا در کتاب خدا نخوانده ای که {کسانی که گفتند پروردگار ما الله است} تا آخر آیه؟(5)
«و من احسن قولا ممّن دعا الی الله» یعنی به سوی شناخت او و عبادت و دینی که برای بندگانش پسندیده است. «و عمل صالحا» در آنچه که بین او و پروردگارش است «و گفت که من از مسلمانان هستم» گفته شده که برای مباهات به آن و برای این است که اسلام دین و مذهب باشد.
و يمكن أن يكون المراد به من المنقادين لأئمة الدين.
إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا(1)قيل أي جمعوا بين التوحيد الذي هو خلاصة العلم و الاستقامة في الأمور التي هي منتهي العمل و ثم للدلالة علي تأخير رتبة العمل و توقف اعتباره علي التوحيد و قال علي بن إبراهيم ثم استقاموا علي ولاية أمير المؤمنين(2)فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ من لحوق مكروه وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ علي فوات محبوب و هذه مرتبة الولاية.
بوالديه حسنا و قرئ إِحْساناً(3)و في المجمع عن علي عليه السلام حسنا بفتحتين(4)وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ أي مدتهما ثَلاثُونَ شَهْراً ذلك كله لما تكابده الأم في تربية الولد مبالغة في التوصية بها حَتَّي إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ أي استحكم قوته و عقله وَ بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أي ألهمني و أصله أولعني من أوزعته بكذا نِعْمَتَكَ يعني نعمة الدين أو ما يعمها و غيرها وَ أَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي أي اجعل لي الصلاح ساريا في ذريتي راسخا فيهم إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ عما لا ترضاه أو يشغل عنك وَ إِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ المخلصين لك.
أَحْسَنَ ما عَمِلُوا قيل يعني طاعاتهم فإن المباح حسن و لا يثاب عليه فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ قيل كائنين في عدادهم أو مثابين أو معدودين فيهم وَعْدَ الصِّدْقِ
و شاید مراد از آن، مطیعان در برابر ائمه دین باشد.
«ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا»(5)گفته شده: بدین معناست که آنها بین توحید که خلاصه علم است با استقامتی که پایان همه اعمال است جمع کرده اند و «ثمّ» برای دلالت بر تاخیر رتبه عمل است و اینکه معنای آن را فقط توحید بدانیم و علی بن ابراهیم گفته: سپس بر ولایت امیر مومنان استقامت ورزیدند.(6)
«فلا خوف علیهم» از رسیدن هر چیز ناپسند «و لا هم یحزنون» به خاطر از دست رفتن محبوب و این مقام ولایت است.
«بوالدیه حسنا» و «إحسانا» نیز خوانده شده است و در مجمع از علی علیه السلام «حسنا» روایت شده به فتحه دو حرف.(7)«و حمله و فصاله» یعنی مدت این دو «ثلاثون شهرا» همه این برای زحمت و مشقتی است که مادر در تربیت فرزند متحمل می شود و به همین در سفارش به والدین مبالغه شده است. «حتی إذا بلغ أشده» یعنی نیرو و عقل او مستحکم گشت «و بلغ أربعین سنة قال رب أوزعنی» یعنی به من الهام کن و اصل آن، «أولعنی» بوده که از «أوزعته» به فلان گرفته شده است. «نعمت تو» یعنی نعمت دین و فراتر از آن و یا چیزی جز آن. «و أصلح لی فی ذریتی» یعنی صلاح را در نسل من جاری کن و در آنها استوار بگردان «انی تبت الیک» از آنچه که آن را نمی پسندی یا آنچه که مرا از تو باز می دارد. «و انی من المسلمین» که برای تو مخلص هستند.
«احسن ما عملوا» گفته شده است یعنی طاعات آنها مباح و نیکو است و برای آن پاداشی دریافت نمی کنند. «فی اصحاب الجنة» یعنی در شمار آنها هستند یا پاداش داده شده اند یا جزو آن هایند. «وعد الصدق»
1) الأحقاف: 12.
2) تفسير القمّيّ: 592.
3) حق العبارة هكذا:« بِوالِدَيْهِ إِحْساناً» و قرئ« حسنا» أي بالضم، فان« إِحْساناً» قراءة الكوفيين و منهم عاصم بن أبي النجود الذي دار علي قراءته كتابة المصحف الشريف، و القراءة الثانية لسائر القراء المكي و هو عبد اللّه بن كثير، و المدنيّ و هو نافع بن عبد الرحمن، و البصري و هو أبو عمرو بن العلاء، و الشاميّ و هو عبد اللّه بن عامر اليحصبي.
4) مجمع البيان ج 9 ص 84، و فيه روي عن عليّ عليه السلام و أبي عبد الرحمن السلمي.
5) . احقاف / 12
6) . تفسیر قمی: 592
7) . مجمع البیان 9 : 84
مصدر مؤكد لنفسه فإن نتقبل و نتجاوز وعد الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ أي في الدنيا.
و قد مرت أخبار كثيرة في أن الآيات نزلت في الحسين صلوات الله عليه وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا حَمَلَتْ فَاطِمَةُ بِالْحُسَيْنِ عليه السلام جَاءَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ إِنَّ فَاطِمَةَ سَتَلِدُ غُلَاماً تَقْتُلُهُ أُمَّتُكَ مِنْ بَعْدِكَ فَلَمَّا حَمَلَتْ فَاطِمَةُ بِالْحُسَيْنِ كَرِهَتْ حَمْلَهُ وَ حِينَ وَضَعَتْهُ كَرِهَتْ وَضْعَهُ ثُمَّ قَالَ عليه السلام لَمْ تُرَ فِي الدُّنْيَا أُمٌّ تَلِدُ غُلَاماً تَكْرَهُهُ وَ لَكِنَّهَا كَرِهَتْهُ لِمَا عَلِمَتْ أَنَّهُ سَيُقْتَلُ قَالَ وَ فِيهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي: ثُمَّ هَبَطَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يُبَشِّرُكَ بِأَنَّهُ جَاعِلٌ فِي ذُرِّيَّتِهِ الْإِمَامَةَ وَ الْوَلَايَةَ وَ الْوَصِيَّةَ فَقَالَ إِنِّي رَضِيتُ ثُمَّ بَشَّرَ فَاطِمَةَ عليها السلام بِذَلِكَ فَرَضِيَتْ قَالَ فَلَوْ لَا أَنَّهُ قَالَ أَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي لَكَانَتْ ذُرِّيَّتُهُ كُلُّهُمْ أَئِمَّةً قَالَ وَ لَمْ يُولَدْ وَلَدٌ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ إِلَّا عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ وَ الْحُسَيْنُ عليهما السلام(1).
آخِذِينَ ما آتاهُمْ رَبُّهُمْ(2)قيل أي قابلين لما أعطاهم راضين به و معناه أن كل ما آتاهم حسن مرضي متلقي بالقبول إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُحْسِنِينَ قد أحسنوا أعمالهم و هو تعليل لاستحقاقهم ذلك كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ تفسير لإحسانهم و عن الصادق عليه السلام كانوا أقل الليالي يفوتهم لا يقومون فيها(3)و عن الباقر عليه السلام كان القوم ينامون و لكن كلما انقلب أحدهم قال الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ عن الصادق عليه السلام كانوا يستغفرون في الوتر في آخر الليل سبعين مرة وَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌ أي نصيب يستوجبونه علي أنفسهم تقربا إلي الله و إشفاقا علي الناس لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: الْمَحْرُومُ الْمُحَارَفُ الَّذِي قَدْ حُرِمَ كَدَّ يَدِهِ فِي الشِّرَاءِ وَ الْبَيْعِ. وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي: لَيْسَ بِعَقْلِهِ بَأْسٌ وَ لَا يُبْسَطُ لَهُ فِي الرِّزْقِ وَ هُوَ مُحَارَفٌ. و قيل المحروم المتعفف الذي
مصدر موکد لنفسه اگر بپذیریم و بگذریم از وعده ای که «الذی کانوا یوعدون» یعنی در دنیا و اخبار بسیاری گذشت مبنی بر اینکه این آیات در حق حسین صلوات الله علیه نازل شده است.
امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که فاطمه، حسین علیه السلام را باردار بود، جبرئیل علیه السلام بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد و عرض کرد: فاطمه پسری به دنیا می آورد که پس از تو، امتت او را می کشند و هنگامی که فاطمه حسین علیه السلام را باردار شد، از حمل او کراهت داشت و وقتی وضع حمل کرد، از این وضع حمل کراهت داشت. سپس حضرت صادق علیه السلام فرمود: در دنیا دیده نشده است که مادری از متولد کردن پسر خود کراهت داشته باشد. اما تو از این امر کراهت داری زیرا می دانی که او کشته می شود. فرمود که این آیه در حق او نازل شده است.
و در روایتی دیگر آمده است که سپس جبرئیل علیه السلام نازل شد و گفت: ای محمد، همانا پروردگار تو، به تو سلام می گوید و به تو بشارت می دهد که امامت و ولایت و وصایت را در نسل تو قرار می دهد. محمد فرمود: من رضایت دارم. سپس فاطمه علیها السلام را به این امر بشارت داد و او نیز راضی گشت. گفت که اگر نفرموده بود: نسل مرا صالح قرار بده، همه نسل او امام بودند. فرمود: و هیچ فرزندی جز عیسی بن مریم و حسین علیهم السلام شش ماهه به دنیا نیامد.
«آخذین ما آتاهم ربهم» گفته شده است یعنی آنچه را که به آنها اعطا میشود می پذیرند و از آن رضایت دارند. و معنا این است که هر آنچه که به آنان داده شده است، نیکو، پسندیده و مقبول است. «إنهم کانوا قبل ذلک محسنین» یعنی اعمال خود را به نیکویی به جا آوردند و این دلیل آن است که پاداش نیکویی دریافت کنند. «کانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون» این تفسیری است برای احسان آنها و از امام صادق علیه السلام روایت است که شب های بسیار کمی بود که در آن برنمی خاستند(4)و از امام باقر علیه السلام روایت است که آن قوم می خوابیدند، اما هرگاه که پهلو به پهلو می شدند، ذکر «الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أکبر» را میگفتند. «و بالأسحار هم یستغفرون» از امام صادق علیه السلام نقل است که آنها در نماز وتر در نیمه های شب، هفتاد مرتبه استغفار می کردند، «و فی اموالهم حقّ» یعنی سهمی که برای تقرب به خداوند و دلسوزی بر مردم آن را بر خود واجب کرده بودند، «للسّائل و المحروم» امام صادق علیه السلام فرمود: محروم سوداگر کسی است که نتیجه زحمت خود را در خرید و فروش حرام کرده است.
و در روایتی دیگر آمده است که عقل او مشکلی ندارد و رزق و روزی اش گشادگی نیست و او سوداگر است .
و گفته شده است:» محروم عفیف کسی است که
يظن غنيا فيحرم الصدقة(1).
يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ(2)في المجمع أي يوالون من خالف الله و رسوله و المعني لا تجتمع موالاة الكفار مع الإيمان و المراد به الموالاة في الدين وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ أي و إن قربت قرابتهم منهم فإنهم لا يوالونهم إذا خالفوهم في الدين أُولئِكَ أي الذين لم يوادوهم كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ أي ثبت في قلوبهم الإيمان بما فعل بهم من الألطاف فصار كالمكتوب و قيل كتب في قلوبهم علامة الإيمان و معني ذلك أنها سمة لمن شاهدهم من الملائكة علي أنهم مؤمنون وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ أي قواهم بنور الإيمان(3)و في الكافي عنهما عليهما السلام هو الإيمان وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لِقَلْبِهِ أُذُنَانِ فِي جَوْفِهِ أُذُنٌ يَنْفُثُ فِيهَا الْوَسْوَاسُ الْخَنَّاسُ وَ أُذُنٌ يَنْفُثُ فِيهَا الْمَلَكُ فَيُؤَيِّدُ اللَّهُ الْمُؤْمِنَ بِالْمَلَكِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ(4)و قد مضت الأخبار في ذلك رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ بإخلاص الطاعة و العبادة منهم وَ رَضُوا عَنْهُ بثواب الجنة و قيل بقضاء الله عليهم في الدنيا فلم يكرهوه أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أي جند الله و أنصار دينه و رعاة خلقه أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ أي إن جنود الله و أولياءه هم المنجحون الناجون الظافرون بالبغية فيقول تبجحا و إظهارا للفرح و السرور.
هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ(5)هاؤُمُ اسم لخذوا و الهاء في كِتابِيَهْ و نظائره الآتية للسكت تثبت في الوقف و تسقط في الوصل إِنِّي ظَنَنْتُ أي تيقنت كذا في التوحيد وَ الْإِحْتِجَاجُ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: وَ الظَّنُّ ظَنَّانِ ظَنُّ شَكٍّ وَ ظَنُّ يَقِينٍ فَمَا كَانَ مِنْ أَمْرِ الْمَعَادِ مِنَ الظَّنِّ فَهُوَ ظَنُّ يَقِينٍ وَ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا
بی نیاز تصور می شود و از صدقه محروم می شود.(6)
«یوادون من حاد الله و رسوله» در مجمع آمده است که یعنی مخالفان خدا و رسول او را دوست دارند و معنا این است که دوستی با کفار، با ایمان جمع نمی شود و منظور از دوستی، دوستی در راه دین است. «و لو کانوا آباءهم» یعنی حتی اگر بسیار با آنان نزدیک باشند، اما اگر با دین مخالفت کنند، با آنها دوستی نمی کنند «أولئک» یعنی کسانی که با آنها دوستی نکردند «کتب فی قلوبهم الإیمان» یعنی به واسطه الطافی که به آنان شده است، ایمان در دل های آنان ثبت گردیده و مانند یک سنگ نوشته شده است و گفته شده است که علامت ایمان در دل های آنان ثبت گردیده است و معنای این آن است که این، برای فرشتگانی که آنها را می بینند نشانه مومن بودن آن هاست «و أیدهم بروح منه» یعنی با نور ایمان آنها را یاری کرد.(7)و در کافی از آن صادقین علیهما السلام آمده که آن، ایمان است.
و از امام صادق علیه السلام روایت است که مؤمنی نیست مگر اینکه دل او دو گوش دارد که از یک گوش صدای وسوسه شیطان و از یک گوش دیگر صدای فرشته شنیده می شود و خداوند، مومن را به وسیله فرشته یاری می کند و این معنای سخن «و أیّدهم بروح منه» است.(8)
و در این باره اخباری ذکر شد. «رضی الله عنهم» به دلیل طاعات و عبادات خالصانه آنها «و رضوا عنه» به ثواب بهشت و گفته شده به اینکه آنها در دنیا هیچ اعتراضی به قضا و قدر خداوند نداشتند «اولئک حزب الله » یعنی سپاه خداوند و یاوران دینش و نگبانان خلقش «ألا إن حزب الله هم المفلحون» یعنی سپاه خداوند و دوستان او، پیروز و نجات یافته و به مراد رسیده هستند و این قول را برای اظهار شادمانی می گوید .
«هاؤم اقرؤا کتابیه»، «هاؤم» اسم فعل است به معنای بگیرید و «هاء» در «کتابیه» و امثال آنکه در ادامه می آید، هاء سکت است که در هنگام وقف باقی میماند و در وصل می افتد. «إنی ظننت» یعنی چنین یقین کردم. در توحید چنین نقل شده و در احتجاج امیر مومنان علیه السلام فرمود: ظن و گمان بر دو نوع است: گمان شک و گمان یقین. پس هر گمانی که در مورد امر معاد و آخرت بود، گمان یقین است و هر ظنی که مربوط به دنیا بود،
فَهُوَ ظَنُّ شَكٍّ. أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ قال أني أبعث و أحاسب وَ رَوَي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: كُلُّ أُمَّةٍ يُحَاسِبُهَا إِمَامُ زَمَانِهَا وَ يَعْرِفُ الْأَئِمَّةُ أَوْلِيَاءَهُمْ وَ أَعْدَاءَهُمْ بِسِيمَاهُمْ. و هو قوله وَ عَلَي الْأَعْرافِ رِجالٌ و هم الأئمة يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ فيعطوا أولياءهم كتبهم بأيمانهم فيمروا إلي الجنة بغير حساب و يعطوا أعداءهم كتبهم بشمالهم فيمروا إلي النار بلا حساب فإذا نظر أولياؤهم في كتبهم يقولون لإخوانهم هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ قال علي بن إبراهيم أي مرضية فوضع الفاعل مكان المفعول و قيل أي ذات رضي أو جعل الفعل لها مجازا فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ قيل أي مرتفعة المكان لأنها في السماء أو الدرجات أو الأبنية و الأشجار قُطُوفُها جمع قطف و هو ما يجتني بسرعة و القطف بالفتح المصدر دانِيَةٌ يتناولها القائم و القاعد كُلُوا وَ اشْرَبُوا بإضمار القول و جمع الضمير للمعني هَنِيئاً أي أكلا و شربا هنيئا أو هنئتم هنيئا بِما أَسْلَفْتُمْ أي بما قدمتم من الأعمال الصالحة فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ أي الماضية من أيام الدنيا.
إِلَّا الْمُصَلِّينَ(1)روي علي بن إبراهيم عن الباقر عليه السلام قال ثم استثني فوصفهم بأحسن أعمالهم و هو قضاء ما فاتهم من الليل بالنهار و ما فاتهم من النهار بالليل وَ الَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ فِي الْكَافِي عَنِ السَّجَّادِ عليه السلام: الْحَقُّ الْمَعْلُومُ الشَّيْءُ يُخْرِجُهُ مِنْ مَالِهِ لَيْسَ مِنَ الزَّكَاةِ وَ لَا مِنَ الصَّدَقَةِ الْمَفْرُوضَتَيْنِ هُوَ الشَّيْءُ يُخْرِجُهُ مِنْ مَالِهِ إِنْ شَاءَ أَكْثَرَ وَ إِنْ شَاءَ أَقَلَّ عَلَي قَدْرِ مَا يَمْلِكُ يَصِلُ بِهِ رَحِماً وَ يُقَوِّي بِهِ ضَعِيفاً وَ يَحْمِلُ بِهِ كَلًّا وَ يَصِلُ بِهِ أَخاً لَهُ فِي اللَّهِ أَوْ لِنَائِبَةٍ تَنُوبُهُ(2)و في معناه أخبار أخر وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: الْمَحْرُومُ الْمُحَارَفُ الَّذِي قَدْ حُرِمَ كَدَّ يَدِهِ كما مر وَ الَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ في الكافي عن الباقر عليه السلام قال بخروج القائم عليه السلام(3)قوله مُشْفِقُونَ أي خائفون علي أنفسهم.
گمان شک است.
«أنی ملاق حسابیه»، فرمود که من برانگیخته شده و محاسبه می شوم. و علی بن ابراهیم از امام صادق علیه السلام روایت کرد که محاسبه هر امتی بر عهده امام زمانش است و امامان، دوست و دشمن خود را از چهره آنان می شناسند.
و آن این سخن اوست: «و علی الأعراف رجال» و آنها امامان هستند. «آنها را با چهرهشان میشناسند» آن ها نامه عمل دوستان خود را به دست راست آنها می دهند و بدون حساب و کتاب به بهشت وارد می شوند و نامه عمل دشمنان خود را به دست چپ آنها می دهند و بدون حساب و کتاب به جهنم وارد می شوند. هنگامی که دوستان آنها به نامه عمل خود می نگرند، به برادرانشان می گویند: «بیایید نامه عمل مرا بخوانید، من یقین دارم که برانگیخته شده و محاسبه می کنم، پس او در زندگی رضایت بخشی است.» علی بن ابراهیم گفت: یعنی مورد رضایت قرار گرفته است. در اینجا اسم فاعل در جای اسم مفعول به کار رفته است. و گفته شده که به معنای صاحب رضایت است، یا می توان گفت که فعل در اینجا بر سبیل مجاز به کار رفته است. «فی جنة عالیة» گفته شده است که به معنای جای بلند و مرتفع است زیرا در آسمان قرار دارد. یا به معنای پله ها و ساختمان ها و درختان است. «قطوفها» جمع قطف و آن چیزی است که به سرعت چیده شود. و قطف به فتح مصدر است. «دانیة» یعنی دست کسی که ایستاده و نشسته به آن می رسد. «کلوا و اشربوا» فعل «قول» در تقدیر است و ضمیر جمع آوردن از باب معنای جمعی است که دارد. «هنیئا» یعنی خوردن و آشامیدن گوارا و خوش یا اینکه خوش آمدید. «بما أسلفتم» یعنی به خاطر اعمال صالحی که از پیش فرستادید. «فی الأیام الخالیة» یعنی روزهای گذشته دنیا .
«الا المصلین» علی بن ابراهیم از امام باقر علیه السلام روایت کرد که فرمود: سپس نمازگزاران را استثنا کرد و آنها را به اعمال نیک توصیف کرد. و اعمال نیک، همان به جا آوردن کارهای معوقه شب در روز و بالعکس است. «و الذین فی اموالهم حق معلوم للسائل و المحروم» در کافی از امام سجاد علیه السلام نقل است: حق معلوم، قسمتی است که او از مالش جدا می کند، منظور، زکات و صدقه واجب نیست. بلکه منظور، قسمت کم یا زیادی از مالش است که به اندازه وسع خود به وسیله آن، صله رحمی ایجاد می کند یا ضعیفی را نیرومند می گرداند و یا زحمتی را از دیگری بر دوش می کشد و یا به دیدار دوست ربانی می رود یا مصیبتی را که بر او وارد شده برطرف می کند.
و در مورد معنای آن، اخبار دیگری نیز آمده است.
و از امام صادق علیه السلام نقل است که محروم سوداگر کسی است که نتیجه زحمت خود را حرام کرده است، همان طور که ذکر شد.
«و الذین یصدّقون بیوم الدین» در کافی از امام باقر علیه السلام نقل است که فرمود این آیه مرتبط با ظهور امام قائم علیه السلام است.(4)«مشفقون» یعنی بر خود می ترسند.
إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ اعتراض يدل علي أنه لا ينبغي لأحد أن يأمن من عذاب الله و إن بالغ في طاعته إِلَّا عَلي أَزْواجِهِمْ شاملة للمتعة أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ التحليل داخل في أحدهما علي القولين فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ الكاملون للعدوان راعُونَ أي حافظون قائِمُونَ لا يكتمون و لا ينكرون يُحافِظُونَ أي يراعون شرائطها و آدابها و أوقاتها و في الكافي و المجمع عن الباقر عليه السلام قال هي الفريضة و الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ دائِمُونَ النافلة و عن الكاظم عليه السلام أولئك أصحاب الخمسين صلاة من شيعتنا(1)أُولئِكَ فِي جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ أي معظمون مبجلون بما يفعل بهم من الثواب.
مِنْ كَأْسٍ(2)قيل من خمر و هي في الأصل لقدح تكون فيه كانَ مِزاجُها أي ما يمزج بها كافُوراً لبرده و عذوبته و طيب عرفه عَيْناً يَشْرَبُ بِها أي منها يُفَجِّرُونَها تَفْجِيراً أي يجرونها حيث شاءوا إجراء سهلا و في المجالس عن الباقر عليه السلام هي عين في دار النبي صلي الله عليه و آله يفجر إلي دور الأنبياء و المؤمنين يُوفُونَ بِالنَّذْرِ أي النذر الذي نذره أهل البيت عليهم السلام لشفاء الحسنين عليهما السلام وَ يَخافُونَ يَوْماً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً أي شدائده فاشية منتشرة غاية الانتشار و عن الباقر عليه السلام كلوحا عابسا عَلي حُبِّهِ أي حب الله أو حب الطعام و عن الباقر عليه السلام عن شهوتهم للطعام و إيثارهم له مِسْكِيناً قال من مساكين المسلمين وَ يَتِيماً من يتامي المسلمين وَ أَسِيراً من أساري المشركين إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ قال عليه السلام يقولون إذا أطعموهم ذلك قال و الله ما قالوا هذا لهم و لكنهم أضمروه في أنفسهم فأخبر الله بإضمارهم يقولون لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً تكافئوننا به وَ لا شُكُوراً تثنون علينا به و لكنا إنما أطعمناكم لوجه الله و طلب ثوابه يَوْماً عَبُوساً تعبس فيه الوجوه قَمْطَرِيراً شديد العبوس نَضْرَةً وَ سُرُوراً قال الباقر عليه السلام نضرة في الوجوه و سرورا في القلوب جَنَّةً وَ حَرِيراً قال عليه السلام جنة يسكنونها
«ان عذاب ربهم غیر مأمون» اعتراضی است که بر آن دلالت دارد که بر هیچ کس شایسته نیست از عذاب خدا در امان باشد، حتی اگر طاعت و عبادت بسیار داشته باشد. «الا علی ازواجهم» که شامل متعه هم می شود، «أو ما ملکت ایمانهم» بر مبنای دو قول، تحلیل در یکی از این دو صورت وارد است. «فاولئک هم العادون» دشمنی را تمام کرده اند «راعون» یعنی حافظان «قائمون» نه پنهان می کنند و نه انکار می کنند. «یحافظون» یعنی شرایط و آداب و وقت آن را رعایت می کنند و در الکافی و مجمع از امام باقر علیه السلام آمده که آن واجب است و «و الذین هم علی صلواتهم دائمون»، منظور نمازهای نافله است و از امام کاظم علیه السلام آمده است که آنها شیعه ما هستند که صاحب پنجاه رکعت نمازند(3)«اولئک فی جنات مکرمون» یعنی به خاطر ثوابی که به آنان رسیده است، مورد تعظیم و اکرام قرار گرفته اند.
«من کأس» گفته شده است که در آن شراب وجود دارد و در اصل، قدح بوده است. «کان مزاجها» یعنی آنچه که با آن آمیخته می شود. «کافورا» به خاطر سردی و شیرینی و معروف بودن به گوارایی «عینا یشرب بها» یعنی چشمه ای که از آن مینوشند، «یفجرونها تفجیرا» یعنی به آسانی آن را به هر جا که بخواهند می کشند و در المجالس از امام باقر علیه السلام آمده است که آن چشمه ای در خانه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که به خانه دیگر پیامبران و مومنان روانه می شود «یوفون بالنذر» یعنی نذرهایی که اهل بیت علیهم السلام برای شفای حسنین علیهما السلام داشته اند «و یخافون یوما کان شره مستطیرا» یعنی آوازه شداید و سختی های آن همه جا پیچیده و از امام باقر علیه السلام آدم است که به معنای ترشرو و اخمو است. «علی حبه» یعنی محبت خداوند یا محبت به غذا و از امام باقر علیه السلام آمده است که به معنای میل آنها به غذا و ترجیح دادن آن به چیزهای دیگر است. «مسکینا» فرمود: یعنی مسکینی از مسلمانان «و یتیما» یعنی یتیمی از مسلمانان «و أسیرا» یعنی اسیران مشرک «إنما نطعمکم لوجه الله» حضرت علیه السلام فرمود: هنگامی که به آنها غذا می دهند، فرمود: به خدا سوگند این جمله را به آنان نمیگویند؛ و آن را در دلشان پنهان می کنند و خداوند متعال از این پنهانی خبر میدهد و آنها می گویند: «لا نرید منکم جزاء» یعنی نمیخواهیم برای ما جبرانش کنید، «و لا شکورا» یعنی نمیخواهیم ما را بر این عمل مدح کنید. اما ما فقط به خاطر خدا و طلب ثواب آن به شما غذا می دهیم« یوما عبوسا» چهره ها در آن روز در هم کشیده می شود، «قمطریرا» ترشرویی خیلی شدید «شادی و سرور» امام باقر علیه السلام فرمود: شادابی در چهره ها و شادی در دل ها است، «جنة و حریرا» حضرت علیه السلام فرمود: بهشتی که در آن زندگی می کنند
و حريرا يفترشونه و يلبسونه.
و قد روي الخاص و العام أن الآيات في هذه السورة و هي قوله إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ إلي قوله وَ كانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً نزلت في علي و فاطمة و الحسن و الحسين عليهم السلام و جارية لهم تسمي فضة و القصة طويلة مرت بأسانيد جمة مع تفسير سائر الآيات في أبواب فضائلهم عليهم السلام(1).
وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ قيل أقسم بصلاة العصر أو بعصر النبوة إن الإنسان لفي خسر في مساعيهم و صرف أعمارهم في مطالبهم إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فإنهم اشتروا الآخرة بالدنيا ففازوا بالحياة الأبدية و السعادة السرمدية وَ تَواصَوْا بِالْحَقِ أي بالثابت الذي لا يصح إنكاره من اعتقاد أو عمل وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ عن المعاصي و الطاعات و علي المصائب و هذا من عطف الخاص علي العام و عن الصادق عليه السلام أن العصر عصر خروج القائم عليه السلام إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ يعني أعداءنا إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا يعني بآياتنا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يعني بمواساة الإخوان وَ تَواصَوْا بِالْحَقِ يعني الإمامة وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ يعني بالفترة(2)و قد سبقت الأخبار في تأويلها بالولاية و قراءة أهل البيت عليهم السلام فيها(3).
كش، [رجال الكشي] عَنْ نَصْرِ بْنِ صَبَّاحٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ فُضَيْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ مُوسَي بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ: جَاءَ قَوْمٌ إِلَي جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ فَسَأَلُوهُ أَنْ يُعِينَهُمْ فِي بِنَاءِ مَسْجِدِهِمْ قَالَ مَا كُنْتُ بِالَّذِي أُعِينُ فِي بِنَاءِ شَيْءٍ وَ يَقَعُ مِنْهُ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ فَيَمُوتُ فَخَرَجُوا مِنْ عِنْدِهِ وَ هُمْ يُبَخِّلُونَهُ وَ يُكَذِّبُونَهُ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ أَتَمُّوا الدَّرَاهِمَ وَ وَضَعُوا أَيْدِيَهُمْ فِي الْبِنَاءِ فَلَمَّا كَانَ عِنْدَ الْعَصْرِ نزلت [زَلَّتْ] قَدَمُ الْبَنَّاءِ
و حریری که در زیر پا می اندازند و آن را بر تن می کنند .
و خاص و عام روایت کرده اند که آیات این سوره، از آنجا که می گوید: «نیکوکاران می نوشند» تا جایی که می گوید: «و تلاش شما مورد ثنای ماست»، در حق علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام و کنیز آنها به نام فضه نازل شده است و این ماجرا مفصل است و با اسانید کاملی که با تفسیر سایر آیات در باب فضایل آنها علیهم السلام گذشت.
«و العصر إن الإنسان لفی خسر»، گفته شده است که به نماز عصر یا به عصر و دوران نبوت سوگند یاد می کنم که انسان با همه سعی و تلاش خود در راه خواسته هایش، در زیان است «إلا الذین آمنوا و عملوا الصالحات»، آن ها آخرت را به بهای دنیا خریدند و به زندگی ابدی و سعادت دائمی نایل گشتند «و تواصوا بالحق»، یعنی به اعتقاد یا عمل اثبات شده ای که قابل انکار نیست، «و تواصوا بالصبر» از گناهانت و طاعات و بر مصیبت ها و این عطف خاص بر عام است و از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: عصر، عصر خروج قائم علیه السلام است، «إن الإنسان لفی خسر» یعنی دشمنان ما، «إلا الذین آمنوا» یعنی به آیات و نشانه های ما، «و عملوا الصالحات» یعنی به یاری دادن به برادران، «و تواصوا بالحق» یعنی امامت، «و تواصوا بالصبر» یعنی تحمل و استقامت. و اخبار در این باره، در تاویل آن به ولایت و قرائت اهل بیت علیهم السلام در آن وارد شد.
رجال الکشی: عمرو بن شمر گفت: گروهی به نزد جابر جعفی آمده و از او خواستند که آنها را در ساخت مسجد یاری کند. گفت: من به کسی در ساخت چیزی کمک نمی دهم، شاید در این بین سبب مرگ مرد مومنی شود. آنها از نزد او خارج شدند و او را به بخل ورزی و دروغگویی متهم کردند. وقتی فردای آن روز رسید، اموال خود را جمع کردند و ساخت و ساز را شروع کردند و در هنگام عصر، پایه ساختمان لرزید و بر مردی افتاد و آن مرد از دنیا رفت.(4)
فَوَقَعَ فَمَاتَ(1).
كش، [رجال الكشي] عَنْ نَصْرٍ عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُبَيْدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ صَدَقَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ: جَاءَ العَلَاءُ بْنُ شَرِيكٍ بِرَجُلٍ مِنْ جُعْفِيٍّ قَالَ خَرَجْتُ مَعَ جَابِرٍ لَمَّا طَلَبَهُ هِشَامٌ حَتَّي انْتَهَي إِلَي السَّوَادِ قَالَ فَبَيْنَا نَحْنُ قُعُودٌ وَ رَاعِي قَرِيبٌ مِنَّا إِذْ ثَغَتْ نَعْجَةٌ مِنْ شَائِهِ(2)إِلَي حَمَلٍ فَضَحِكَ جَابِرٌ فَقُلْتُ لَهُ مَا يُضْحِكُكَ يَا بَا مُحَمَّدٍ قَالَ إِنَّ هَذِهِ النَّعْجَةَ دَعَتْ حَمَلَهَا فَلَمْ يَجِئْ فَقَالَتْ لَهُ تَنَحَّ عَنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ فَإِنَّ الذِّئْبَ عَامَ أَوَّلَ أَخَذَ أَخَاكَ مِنْهُ فَقُلْتُ لِأَعْلَمَنَّ حَقِّيَّةَ هَذَا أَوْ كَذِبَهُ فَجِئْتُ إِلَي الرَّاعِي فَقُلْتُ يَا رَاعِي تَبِيعُنِي هَذَا الْحَمَلَ قَالَ فَقَالَ لَا فَقُلْتُ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّ أُمَّهُ أَفْرَهُ شَاةٍ فِي الْغَنَمِ وَ أَغْزَرُهَا دِرَّةً وَ كَانَ الذِّئْبُ أَخَذَ حَمَلًا لَهَا مُنْذُ عَامِ الْأَوَّلِ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ فَمَا رَجَعَ لَبَنُهَا حَتَّي وَضَعَتْ هَذَا فَدَرَّتْ فَقُلْتُ صَدَقَ ثُمَّ أَقْبَلْتُ فَلَمَّا صِرْتُ عَلَي جِسْرِ الْكُوفَةِ نَظَرَ إِلَي رَجُلٍ مَعَهُ خَاتَمُ يَاقُوتٍ فَقَالَ لَهُ يَا فُلَانُ خَاتَمُكَ هَذَا الْبَرَّاقُ أَرِنِيهِ قَالَ فَخَلَعَهُ فَأَعْطَاهُ فَلَمَّا صَارَ فِي يَدِهِ رَمَي بِهِ فِي الْفُرَاتِ قَالَ الْآخَرُ مَا صَنَعْتَ قَالَ تُحِبُّ أَنْ تَأْخُذَهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَالَ بِيَدِهِ إِلَي الْمَاءِ فَأَقْبَلَ الْمَاءُ يَعْلُو بَعْضُهُ عَلَي بَعْضٍ حَتَّي إِذَا قَرُبَ تَنَاوَلَهُ وَ أَخَذَهُ(3).
إذ ثغت بالثاء المثلثة و الغين المعجمة أي صوتت و الثغاء بالضم صوت الشاة و هذا أصح النسخ و في بعضها إذ لعبت و في بعضها إذ نقت بالنون و القاف المشددة أي صاحت لكن يطلق غالبا علي صياح الضفدع و الدجاجة و الهر و في بعضها لفت باللام و الفاء المشددة و الكل تصحيف إلا الأول و النعجة الأنثي من الضأن و الشاة الواحدة من الغنم للذكر و الأنثي و الجمع شاء و في بعض النسخ من شائه بالهمز و الحمل بالتحريك الصغير من أولاد الضأن و الفراهة
رجال الکشی: عمرو بن شمر گفت: علاء بن شریک مردی از جعفی را آورد. گفت: با جابر! خارج شدم و برای برآوردن حاجت هشام به بیرون رفتیم تا به عراق رسیدیم. در جایی نشستیم و چوپانی در نزدیکی ما بود که ناگهان یکی از گوسفندانش وضع حمل می کرد. جابر خندید. به او گفتم: چرا می خندی ای ابا محمد؟ گفت: این میش، بره خود را خواند اما او به دنیا نیامد. میش به بره خود گفت که از این مکان دور شو چون یک سال پیش، گرگ برادر تو را از همین مکان برد. گفت که من باید حقیقت و دروغ این مساله را بدانم. به نزد چوپان رفتم و گفتم: ای چوپان، این بره را به من بفروش گفت نه. گفتم چرا نه؟ گفت: مادر این بره، چاقترین گوسفند من و پرشیرترین آن است و سال پیش گرگ از همین جا یک بره از او را برده است و شیر او بازنگشت تا وقتی که دوباره باردار شد و شیر او برگشت. گفتم که جابر راست گفت. سپس آمدم و وقتی به پل کوفه رسیدم، به مردی که انگشتری یاقوتی با او بود نگاه کرد و به او گفت: ای فلانی، این انگشتری تو براق و درخشان است، آن را به من نشان بده. گفت که آن مرد انگشتری را درآورد و به او داد. وقتی انگشتری را در دستش کرد، آن را در فرات انداخت. شخص دیگری گفت: چه کردی؟ جابر پاسخ داد: آیا دوست داری که آن را بگیری؟ گفت بله. گفت او به سوی آب اشاره کرد و آب مواج شد و جلو آمد، تا جایی که نزدیک شد و انگشتری را گرفت.(4)
«ثغت» مثلث الفاء و العین به معنای صدا داد است. «ثغاء» به ضم، صدای گوسفند است و این صحیح ترین نسخه هاست. و در یکی از نسخه ها آمده است که وقتی گوسفند بازی می کند و در نسخه دیگر آمده است، وقتی که «نقت» با نون و قاف مشدد، یعنی فریاد زد. اما این کلمه غالبا برای صدای قورباغه و مرغ و گربه به کار می رود. و در نسخه دیگر «لفت» با لام و فاء مشدد است و همه به جز مورد اول، تصحیف است و «نعجه» به معنای میش است. «شاة» به معنای یک گوسفند است و جمع آن «شاء» است. و در برخی از نسخه ها از «شائه» با همزه گرفته شده است. و «حمل» به حرکت حاء و میم، به معنای بچه گوسفند است و «فراهة»
الحذق و أفرهت الناقة إذا كانت تنتج الفره(1)أغزرها درة أي أكثرها لبنا.
كش، [رجال الكشي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِي غَاسِلُ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: إِنِّي لَأُغَسِّلُ الْفُضَيْلَ بْنَ يَسَارٍ وَ إِنَّ يَدَهُ لَتَسْبِقُنِي إِلَي عَوْرَتِهِ فَخَبَّرْتُ بِذَلِكَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ لِي رَحِمَ اللَّهُ الْفُضَيْلَ بْنَ يَسَارٍ وَ هُوَ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ(2).
مع، [معاني الأخبار](3)لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ الطَّالَقَانِيِّ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُعَلَّي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَكْرٍ الْمُرَادِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صلوات الله عليه لِلشَّيْخِ الَّذِي أَتَاهُ مِنَ الشَّامِ يَا شَيْخُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ خَلْقاً ضَيَّقَ الدُّنْيَا عَلَيْهِمْ نَظَراً لَهُمْ فَزَهَّدَهُمْ فِيهَا وَ فِي حُطَامِهَا فَرَغِبُوا فِي دَارِ السَّلَامِ الَّذِي دَعَاهُمْ إِلَيْهِ وَ صَبَرُوا عَلَي ضِيقِ الْمَعِيشَةِ وَ صَبَرُوا عَلَي الْمَكْرُوهِ وَ اشْتَاقُوا إِلَي مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْكَرَامَةِ وَ بَذَلُوا أَنْفُسَهُمُ ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ وَ كَانَتْ خَاتِمَةُ أَعْمَالِهِمُ الشَّهَادَةَ فَلَقُوا اللَّهَ وَ هُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ وَ عَلِمُوا أَنَّ الْمَوْتَ سَبِيلُ مَنْ مَضَي وَ مَنْ بَقِيَ فَتَزَوَّدُوا لآِخِرَتِهِمْ غَيْرَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ لَبِسُوا الْخَشِنَ وَ صَبَرُوا عَلَي الْقُوتِ وَ قَدَّمُوا الْفَضْلَ وَ أَحَبُّوا فِي اللَّهِ وَ أَبْغَضُوا فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أُولَئِكَ الْمَصَابِيحُ وَ أَهْلُ النَّعِيمِ فِي الْآخِرَةِ وَ السَّلَامُ الْخَبَرَ(4).
كتاب الغايات، مرسلا: مثله
مع، [معاني الأخبار] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: طُوبَي لِعَبْدٍ نُوَمَةٍ عَرَفَ النَّاسَ فَصَاحَبَهُمْ بِبَدَنِهِ وَ لَمْ يُصَاحِبْهُمْ فِي أَعْمَالِهِمْ بِقَلْبِهِ فَعَرَفُوهُ فِي الظَّاهِرِ وَ عَرَفَهُمْ
به معنای مهارت است و «أفرهت الناقة» یعنی گوسفند چاق و فربه، باردار شد. و «أغزرها درة» یعنی پر شیرترین آنهاست.
رجال الکشی: غسل دهنده فضیل بن یسار گفت: وقتی فضیل بن یسار را غسل می دادم، دست او زودتر از من به سوی عورتش رفت و این مساله را به اطلاع امام صادق علیه السلام رساندم و حضرت فرمود: خداوند فضیل بن یسار را رحمت کند که او از ما اهل بیت است.(5)
معانی الاخبار: امام موسی بن جعفر از پدران خود علیهم السلام نقل میکند که فرمودند: امیر مومنان صلوات الله علیه به پیرمردی که از شام به نزد او آمده بود فرمود: ای پیرمرد، خداوند عز و جل خلقی را آفرید که به آنها نظر کرد و دنیا را بر آنها تنگ کرد و از دنیا و ما فیها به آنان کم داد. آنها هم به بهشتی که آنان را به آن خواند راغب گشتند و بر این زندگی تنگ و بر چیزهایی که آن را ناپسند می داشتند، صبر کردند و به کرامتی که در نزد خداوند بود مشتاق گشتند و برای رضای خداوند جان خود را بخشیدند و در نهایت به شهادت رسیدند؛ آنان به دیدار خداوند نایل گشتند و او از آنها راضی بود و دانستند که مرگ، راه گذشتگان و باقی ماندگان است، پس برای آخرت خود توشه ای غیر از طلا و نقره برگرفتند و لباس های خشن به تن کردند و به قوت ناچیز خود قانع شدند و در فضل و برتری از یکدیگر پیشی گرفتند و دوستی و دشمنی شان به خاطر خداوند عز و جل بود. آنها روشنی اند و در آخرت از نعمت و سلامت بهره می برند ... تا پایان خبر.(6)
در کتاب الغایات، مانند آن ذکر شده است..
معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: خوشا به حال بنده ای که گمنام است؛ مردم را شناخت و با جسم خود با آنها همنشینی کرد و و با دل خود در اعمال آنان وارد نشد. پس آنها او را در ظاهر شناختند و او باطن آنها را شناخت.(7)
فِي الْبَاطِنِ(1).
قال في النهاية في حديث علي عليه السلام أنه ذكر آخر الزمان و الفتن ثم قال خير أهل ذلك الزمان كل مؤمن نومة النومة بوزن الهمزة الخامل الذكر الذي لا يؤبه له و قيل الغامض في الناس الذي لا يعرف الشر و أهله و قيل النومة بالتحريك الكثير النوم و أما الخامل الذي لا يؤبه له فهو بالتسكين و من الأول حديث ابن عباس أنه قال لعلي ما النومة قال الذي يسكت في الفتنة فلا يبدو منه شيء انتهي.
وَ فِي نَهْجِ الْبَلَاغَةِ: وَ ذَلِكَ زَمَانٌ لَا يَنْجُو فِيهِ إِلَّا كُلُّ مُؤْمِنٍ نُوَمَةٍ إِنْ شَهِدَ لَمْ يُعْرَفْ وَ إِنْ غَابَ لَمْ يُفْتَقَدْ أُولَئِكَ مَصَابِيحُ الْهُدَي وَ أَعْلَامُ السُّرَي لَيْسُوا بِالْمَسَايِيحِ وَ لَا الْمَذَايِيعِ الْبُذُرِ أُولَئِكَ يَفْتَحُ اللَّهُ لَهُمْ أَبْوَابَ رَحْمَتِهِ وَ يَكْشِفُ عَنْهُمْ ضَرَّاءَ نَقِمَتِهِ.
و قال السيد رضي الله عنه قوله عليه السلام كل مؤمن نومة فإنما أراد به الخامل الذكر القليل الشر و المساييح جمع مسياح و هو الذي يسيح بين الناس بالفساد و النمائم و المذاييع جمع مذياع و هو الذي إذا سمع لغيره بفاحشة أذاعها و نوه بها و البذر جمع بذور و هو الذي يكثر سفهه و يلغو منطقه انتهي(2).
و لم يذكر الجوهري النومة بالهمزة و قال رجل نومة بالضم ساكنة الواو أي لا يؤبه له و رجل نومة بفتح الواو أي نئوم و هو الكثير النوم و في القاموس و هو نائم و نئوم و نومة كهمزة و صرد ثم قال و نومة كهمزة و أمير مغفل أو خامل و الأول بالهمزة و الباقي بالواو.
و افتقده أي طلبه عند غيبته و الجملتان كالتفسير للنومة علي الظاهر فالمراد
در نهایه گفته است که در حدیث علی علیه السلام است که ذکر آخر الزمان و فتنه های آن نمود و سپس فرمود: بهترین اهالی آخر الزمان کسی است که مومن گمنام باشد و نومه بر وزن همزه، به معنای فرد خاموشی است که مورد اعتنا قرار نمی گیرد. و گفته شده است که به معنای فرد آرامی است که شر و اهل آن را نمی شناسد. و گفته شده است به حرکت نون و واو، به معنای کسی است که زیاد میخوابد. و اما وقتی با سکون خوانده شود، به معنای فرد خاموشی است که مورد اعتنا قرار نمی گیرد، و ابن عباس پیرامون اول حدیث گفته است که از علی علیه السلام پرسیده شد معنای نومه چیست؟ فرمود: کسی که در زمان فتنه ساکت می ماند و هیچ عملی انجام نمی دهد. پایان.
و در نهج البلاغه آمده است که آخر الزمان، زمانی است که تنها مومنان نومه در آن نجات می یابند. اگر دیده شوند شناخته نمی شوند و اگر غایب باشند گمنام نمی گردند. آنان چراغ های هدایت و پرچم های ارشادند. آوازه آنها در جایی نپیچیده و سخن چینی نمی کنند و نادان و سفیه نیستند. آنها کسانی هستند که خداوند درهای رحمت خود را برویشان گشوده است و سختی عذابش را از آنها برداشته است.
و سید رضی الله عنه، قول او علیه السلام را روایت کرد: منظور از مومن نومه، کسی است که در جایی یاد نمی شود و شرش کم است و «مساییح» جمع مسیاح است و به معنای کسی است که بین مردم به فساد و بدنامی و سخن چینی شهره است. و «مذاییع» جمع مذیاع است و به معنای کسی است که هرگاه فسادی از کسی دید، خبر آن را در همه جا می پراکند. و «بُذُر» جمع بذور است و به معنای کسی است که بسیار نادان است. پایان.(3)
و جوهری «نومة» را با همزه ذکر نکرده است و گفته است مرد «نومة» به ضم نون و سکون واو، یعنی کسی که مورد اعتنا قرار نمی گیرد. و مرد «نومة» به فتح واو یعنی کسی که زیاد می خوابد. و در قاموس آمده است که به معنای «نائم» و «نئوم» است و «نومة» مثل همزة است و او درست گفته است. سپس گفت: «نومة» مانند همزه است و به معنای امیر غافل است و مورد اول با همزه و بقیه با واو است.
و «افتقده» یعنی در وقتی که نبود، آن را طلب کرد. و ظاهرا این دو جمله در تفسیر «نومه» آمده است و منظور از آن،
به الخامل(1)و السري كالهدي السير عامة الليل و أعلام السري كلما يهتدي به في ذلك السير و في النهاية ليسوا بالمساييح البذر أي الذين يسعون بالشر و النميمة و قيل هو من التسييح في الثوب و هو أن يكون فيه خطوط مختلفة و قال المذاييع جمع مذياع من أذاع الشيء إذا أفشاه و قيل أراد الذين يذيعون الفواحش و هو بناء مبالغة و قال البذر جمع بذور يقال بذرت الكلام بين الناس كما تبذر الحبوب أي أفشيته و فرقته انتهي.
يفتح الله لهم أي ببركاتهم تنزل الخيرات و تندفع الشرور و الآفات و الضراء الحالة التي تضر نقيض السراء.
ب، [قرب الإسناد] عَنِ ابْنِ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِيَائِي عِنْدِي عَبْدٌ مُؤْمِنٌ ذُو حَظٍّ مِنْ صَلَاحٍ وَ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ عَبَدَ اللَّهَ فِي السَّرِيرَةِ وَ كَانَ غَامِضاً فِي النَّاسِ فَلَمْ يُشَرْ إِلَيْهِ بِالْأَصَابِعِ وَ كَانَ رِزْقُهُ كَفَافاً فَصَبَرَ عَلَيْهِ تَعَجَّلَتْ بِهِ الْمَنِيَّةُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاكِيهِ ثَلَاثاً(2).
ثلاثا أي قال قوله فقل إلي آخر الخبر ثلاثا و يحتمل الجميع لكنه بعيد.
ل، [الخصال] عَنْ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَخْفَي أَرْبَعَةً فِي أَرْبَعَةٍ أَخْفَي رِضَاهُ فِي طَاعَتِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَّ شَيْئاً مِنْ طَاعَتِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ رِضَاهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ وَ أَخْفَي سَخَطَهُ فِي مَعْصِيَتِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَّ شَيْئاً مِنْ مَعْصِيَتِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ سَخَطَهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ وَ أَخْفَي إِجَابَتَهُ فِي دَعْوَتِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَّ شَيْئاً مِنْ دُعَائِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ إِجَابَتَهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ وَ أَخْفَي
فرد غافل(3)است. و «السری» مانند هدایت است و به معنای نشانی است که در شب، راه را به مردم نشان می دهد. و در پایان، گفته شده که آنها «مساییح بُذُر» نیستند، یعنی کسانی که شر و سخن چینی را پراکنده می کنند. و گفته شده است این کلمه از «تسییح» لباس گرفته شده است و بدین معناست که در لباس خطوط مختلفی وجود داشته باشد. و گفت که «مذاییع» جمع مذیاع است و از «أذاع الشیء» گرفته شده و به معنای فاش کردن است و گفته شده است منظور از آن، کسانی هستند که فساد را رواج می دهند و آن مبالغه است و گفت که «بُذُر» جمع بذور است. می گویند «بذرت الکلام»، یعنی همان طور که دانه ها پراکنده می شوند، سخنان را در بین مردم پراکنده کرد. تمام شد.
«یفتح الله لهم» یعنی به برکات آن ها، خیرات نازل می شود و شرور و آفات و زیان ها دفع می شود و «ضراء» حالتی است که زیان می رساند و متضاد «سراء» است.
قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام سه مرتبه فرمود: همانا از برترین دوستان من، در نزد من بنده مومن صالحی است که بسیار نیکو پروردگارش را عبادت می کند و در اخلاق و رفتار خود بنده خداست و در بین مردم ناشناخته است و انگشت نما نیست و رزقش به اندازه کفاف زندگی اوست و بر این روزی کم صبر می کند و زود مرگ او فرا می رسد و میراث کمی دارد و تعداد گریه کنندگانش بسیار کم است.(4)
سه، یعنی سخن خود از «فقلّ» تا آخر خبر را سه مرتبه گفت و شاید به معنای سه بار تکرار تمام سخن باشد، اما این معنا بعید است.
خصال: امیر مومنان علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی چهار چیز را در چهار چیز دیگر پنهان کرد: رضایتش را در طاعتش، پس هیچ چیز از طاعت او را کوچک نشمرید، چه بسا رضایتش در آن باشد و تو نمی دانی. و خشم خود را در گناهش پس هیچ گناهی را کوچک نشمرید چه بسا موجب خشم او شود و تو نمی دانی. و اجابتش را در دعا، پس هیچ دعایی را کوچک نشمرید شاید موجب اجابتش گردد و تو نمی دانی،
1) و روي الصدوق في معاني الأخبار ص 166 باب معني النومة عن أبي الطفيل أنه سمع أمير المؤمنين عليه السلام يقول: ان بعدي فتنا مظلمة عمياء مشككة لا يبقي فيها الا النومة، قيل: و ما النومة يا أمير المؤمنين؟ قال: الذي لا يدري الناس ما في نفسه.
2) قرب الإسناد ص 28، ط النجف.
3) . و صدوق در معانی الاخبار: 166 در باب معنی «النومة»، از ابو طفیل روایت کرده است که او از امیر مومنان علیه السلام شنید که می گفت: پس از من، فتنه های کوری وجود دارد که همه در آن شک دارند و فقط نومه در آن باقی می مانند. گفته شد: ای امیر مومنان، نومه کیست؟ فرمود: کسی که مردم از دل او خبر ندارند.
4) . قرب الاسناد: 28
وَلِيَّهُ فِي عِبَادِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَّ عَبْداً مِنْ عَبِيدِ اللَّهِ فَرُبَّمَا يَكُونُ وَلِيَّهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ(1).
ل، [الخصال] عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ رَبِيعِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُسْلِيِّ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَي عَنْ نَوْفٍ قَالَ: بِتُّ لَيْلَةً عِنْدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَكَانَ يُصَلِّي اللَّيْلَ كُلَّهُ وَ يَخْرُجُ سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ فَيَنْظُرُ إِلَي السَّمَاءِ وَ يَتْلُو الْقُرْآنَ قَالَ فَمَرَّ بِي بَعْدَ هُدُوءٍ مِنَ اللَّيْلِ فَقَالَ يَا نَوْفُ أَ رَاقِدٌ أَنْتَ أَمْ رَامِقٌ قُلْتُ بَلْ رَامِقٌ أَرْمُقُكَ بِبَصَرِي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ يَا نَوْفُ طُوبَي لِلزَّاهِدِينَ فِي الدُّنْيَا الرَّاغِبِينَ فِي الْآخِرَةِ أُولَئِكَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطاً وَ تُرَابَهَا فِرَاشاً وَ مَاءَهَا طِيباً وَ الْقُرْآنَ دِثَاراً وَ الدُّعَاءَ شِعَاراً وَ قُرِّضُوا مِنَ الدُّنْيَا تَقْرِيضاً عَلَي مِنْهَاجِ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ عليه السلام .
إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَي إِلَي عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ عليه السلام قُلْ لِلْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يَدْخُلُونَ بَيْتاً مِنْ بُيُوتِي إِلَّا بِقُلُوبٍ طَاهِرَةٍ وَ أَبْصَارٍ خَاشِعَةٍ وَ أَكُفٍّ نَقِيَّةٍ وَ قُلْ لَهُمْ اعْلَمُوا أَنِّي غَيْرُ مُسْتَجِيبٍ لِأَحَدٍ مِنْكُمْ دَعْوَةً وَ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِي قِبَلَهُ مَظْلِمَةٌ يَا نَوْفُ إِيَّاكَ أَنْ تَكُونَ عَشَّاراً أَوْ شَاعِراً أَوْ شُرْطِيّاً أَوْ عَرِيفاً أَوْ صَاحِبَ عَرْطَبَةٍ وَ هِيَ الطُّنْبُورُ أَوْ صَاحِبَ كُوبَةٍ وَ هُوَ الطَّبْلُ فَإِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ عليه السلام خَرَجَ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَنَظَرَ إِلَي السَّمَاءِ فَقَالَ إِنَّهَا السَّاعَةُ الَّتِي لَا يُرَدُّ فِيهَا دَعْوَةٌ إِلَّا دَعْوَةُ عَرِيفٍ أَوْ دَعْوَةُ شَاعِرٍ أَوْ دَعْوَةُ عَاشِرٍ أَوْ شُرْطِيٍّ أَوْ صَاحِبِ عَرْطَبَةٍ أَوْ صَاحِبِ كُوبَةٍ(2).
في القاموس هدأ كمنع هدءا و هدوءا سكن و أتانا بعد هدء من الليل و هدء و هدأة و هديء و مهدإ و هدوء أي حين هدأ الليل و الرجل و في النهاية فيه إياكم و السمر بعد هدأة الرجل الهدأة و الهدء السكون عن الحركات أي بعد ما يسكن الناس عن المشي و الاختلاف في الطرق اتخذوا الأرض بساطا أي يجلسون علي الأرض من غير بساط و ترابها فراشا أي ينامون علي التراب من غير فراش و ماءها طيبا أي يتطيبون بالماء من غير استعمال طيب لعدم
و دوستان خود را در بندگانش پنهان کرد، پس هیچ بنده ای را کوچک نشمرید چه بسا دوست خدا باشد و تو نمی دانی.(3)
خصال: نوف گفت: شبی در نزد امیر مومنان علیه السلام خوابیدم. او تمام شب را نماز خواند و در هر ساعتی بیرون می رفت و به آسمان نگاه می کرد و قرآن را تلاوت می فرمود. گفت ساعتی که از شب گذشت، به نزد من آمد و فرمود: ای نوف، خواب هستی یا بیدار؟ گفتم: بیدارم و به تو نگاه می کنم ای امیر مومنان. فرمود: ای نوف، خوشا به حال زاهدان در دنیا و راغبین به آخرت. آنها کسانی هستند که زمین و خاک آن را فرش خود و آب آن را نوشیدنی گوارا و قرآن را لباس رو و دعا را لباس زیرین خود قرار داده اند. و آنها از دنیا وام گرفته اند، همچون عیسی بن مریم علیهما السلام. خداوند عز و جل به عیسی بن مریم علیه السلام وحی کرد که به گروهی از بنی اسرائیل بگو که فقط با دل های پاک و چشمهای فروافتاده و دست های پاک به خانه من وارد شوند و به آنها بگو که من تنها دعای کسانی از شما را مستجاب می کنم که بندگان دیگری از او راضی باشند. ای نوف، تو را بر حذر می دارم از اینکه جزو چند گروه از مردم باشی: مالیات گیر یا شاعر یا پاسبان یا سرپرست یا نوازنده طنبور و طبل. رسول خدا علیه السلام شبی خارج شد و به آسمان نگاه کرد و فرمود: این ساعت، وقتی است که همه دعاها در آن مستجاب می شود، مگر دعای سرپرست یا شاعر یا مالیات گیر یا پاسبان یا نوازنده طنبور و طبل.(4)
در قاموس «هدأ» مانند منع است و «هدءا» و «هدوءا» به معنای آرامش یافت است. و بعد از «هدء شب» و «هدء» و «هدأة» و «هدیء» و «مهدإ» و «هدوء» به نزد ما آمد، یعنی وقتی که شب آرام گرفت و با آرامی به نزد ما آمد. در نهایة در این خصوص آمده است که شما را بر حذر می دارم از آنکه شب نشینی کنید پس از آنکه پاها آرام گرفت. «الهدأة» و «الهدء» یعنی باز ایستادن از حرکت و پس از آنکه مردم از راه رفتن و رفت و آمد در راه ها باز ایستادند. آنها زمین را فرش خود قرار دادند، یعنی بدون هیچ فرشی بر روی زمین نشستند و خاک زمین فرش آنها بود یعنی بدون هیچ زیراندازی بر روی خاک می خوابیدند و آب نوشیدنی گوارای آنها بود یعنی بدون استعمال رایحه خوش نوشیدنی دیگر، عطر آب برای آنها کافی بود، زیرا
قدرتهم عليه و القرآن دثارا أي يلازمون القرآن و الدعاء كلزوم الدثار و الشعار للإنسان فيدل علي أن الدعاء أفضل لأن الشعار أهم و أخص و ألصق أو يبتدءون بالتلاوة قبل النوم بلا دثار كما يبتدئ غيرهم بتحصيل الدثار و لبسه و في النهج و القرآن شعارا و الدعاء دثارا فالأمر بالعكس في الإشعار بالفضل و أكف نقية أي عن التلوث بالحرام و الشبهة أو شاعرا أي بالباطل و في المصباح الشرطة وزان غرفة و فتح الراء وزان رطبة لغة قليلة و هي الجند و صاحب الشرطة الحاكم و الجمع شرط مثل رطب و هم أعوان السلطان و إذا نسب إلي هذا قيل شرطي بالسكون و العريف القيم بأمور القبيلة و في النهاية العرطبة العود و قيل الطنبور و قال الكوبة النرد و قيل الطبل و قيل البربط.
أَقُولُ قَدْ رُوِيَ هَذَا الْخَبَرُ فِي النَّهْجِ هَكَذَا وَ عَنْ نَوْفٍ الْبِكَالِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ذَاتَ لَيْلَةٍ وَ قَدْ خَرَجَ مِنْ فِرَاشِهِ فَنَظَرَ إِلَي النُّجُومِ فَقَالَ يَا نَوْفُ أَ رَاقِدٌ أَنْتَ أَمْ رَامِقٌ فَقُلْتُ بَلْ رَامِقٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ يَا نَوْفُ طُوبَي لِلزَّاهِدِينَ فِي الدُّنْيَا الرَّاغِبِينَ فِي الْآخِرَةِ أُولَئِكَ قَوْمٌ اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطاً وَ تُرَابَهَا فِرَاشاً وَ مَاءَهَا طِيباً وَ الْقُرْآنَ شِعَاراً وَ الدُّعَاءَ دِثَاراً ثُمَّ قَرَضُوا الدُّنْيَا قَرْضاً عَلَي مِنْهَاجِ الْمَسِيحِ عليه السلام.
يَا نَوْفُ إِنَّ دَاوُدَ عليه السلام قَامَ فِي مِثْلِ هَذِهِ السَّاعَةِ مِنَ اللَّيْلِ فَقَالَ إِنَّهَا سَاعَةٌ لَا يَدْعُو فِيهَا عَبْدٌ رَبَّهُ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَشَّاراً أَوْ عَرِيفاً أَوْ شُرْطِيّاً أَوْ صَاحِبَ عَرْطَبَةٍ وَ هِيَ الطُّنْبُورُ أَوْ صَاحِبَ كُوبَةٍ وَ هِيَ الطَّبْلُ وَ قَدْ قِيلَ أَيْضاً إِنَّ الْعَرْطَبَةَ الطَّبْلُ وَ الْكُوبَةَ الطُّنْبُورُ انْتَهَي(1).
وَ قَالَ الْجَوْهَرِيُّ نَوْفٌ الْبِكَالِيُّ كَانَ حَاجِبَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ الْبِكَالِيُّ بِكِسْرِ الْبَاءِ مَنْسُوبٌ إِلَي بِكَالَةَ قَرْيَةٌ مِنَ الْيَمَنِ وَ أَقُولُ فِي بَعْضِ النُّسَخِ الْبَكَالِيِّ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَ الرَّقَدُ بِالْفَتْحِ وَ الرُّقَادُ وَ الرُّقُودُ بِضَمِّهِمَا النَّوْمُ وَ الرُّقَادُ خَاصٌ
توانایی بیشتر از آن را نداشتند و قرآن، لباس روی آنها بود یعنی پیوسته با آن همراه بودند و دعا با قرآن همراه است، مثل همراهی لباس رو و لباس زیر. این مساله دلالت بر آن دارد که دعا بر قرآن برتری دارد. زیرا لباس زیر، مهم تر و خاص تر است و به بدن نزدیک تر است یا بر این معنا دلالت دارد که پیش از خواب، قرآن تلاوت می کنند و بدون لباس رو، همان طوری که سایر مردم در ابتدا لباس رو را تهیه می کنند و در نهج البلاغه به صورت بالعکس آمده، یعنی گفته شده که قرآن لباس زیر است و دعا لباس رو است. این مساله به فضیلت قرآن بر دعا اشاره دارد و دست های پاک یعنی دستانی که به حرام و شبهه آلوده نیست، و شاعر نیست یعنی سخن باطل نمی گوید. در مصباح «شرطة» بر وزن غرفة و به فتح راء بر وزن «رطبة» آمده است. کاربرد این لغت کم است و به معنای سپاه است و جمع آن، «شرط» است بر وزن «رطب» و این افراد، یاران سلطان هستند و اسم منسوب آن، «شرطی» است، به سکون. و عریف کسی است که مسوول انجام امور قبیله است و در نهایت، «عرطبة» عود است و هم چنین گفته شده که به معنای طنبور است و گفته شده که «کوبة» نرد است و گفته شده که به معنای طبل و بربط است.
می گویم: این خبر در نهج البلاغه چنین آمده: و از نوف بکالی روایت است: شبی امیر مومنان علیه السلام را دیدم که از بستر خود بیرون آمده بود و به ستارگان نگاه می کرد و فرمود: ای نوف، خواب هستی یا بیدار؟ گفتم: بیدارم ای امیر مومنان. فرمود: ای نوف، خوشا به حال زاهدان در دنیا و راغبین به آخرت. آنها کسانی هستند که زمین و خاک آن را فرش خود و آب آن را نوشیدنی گوارا و قرآن را لباس زیر و دعا را لباس رویین خود قرار داده اند و همچون مسیح علیه السلام، وامدار دنیا گشته اند. ای نوف، داود علیه السلام در این ساعت از شب برمی خاست و این ساعت زمانی است که هر دعایی مستجاب می شود. مگر اینکه دعاکننده مالیاتگیر یا سرپرست قبیله یا پاسبان یا نوازنده طنبور و طبل باشد و گفته شده است که عرطبه، طبل است و کوبه، طنبور. پایان.(2)
و به گفته جوهری، نوف بکالی پرده دار امیر مومنان علیه السلام بوده است و گفت که ابن میثم بکالی به کسر باء، منسوب به بکاله، روستایی در یمن است.
و میگویم در بعضی از نسخه ها، بکالی به فتح باء و «رقد» به فتح و «الرقاد» و «الرقود» به ضم، به معنای خواب است و «الرقاد» مختص
بِاللَّيْلِ وَ رَمَقَهُ كَنَصَرَهُ أَيْ لَحَظَهُ لَحْظاً خَفِيفاً وَ أَقُولُ سَيَأْتِي مَزِيدُ شَرْحِ الْخَبَرِ فِي أَبْوَابِ الْمَنَاهِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
شي، [تفسير العياشي] عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَالِمٍ الْأَشَلِّ عَنْ بَعْضِ الْفُقَهَاءِ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(1)ثُمَّ قَالَ تَدْرُونَ مَنْ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ قَالُوا مَنْ هُمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ هُمْ نَحْنُ وَ أَتْبَاعُنَا فَمَنْ تَبِعَنَا مِنْ بَعْدِنَا طُوبَي لَنَا وَ طُوبَي لَهُمْ أَفْضَلُ مِنْ طُوبَي لَنَا قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا شَأْنُ طُوبَي لَهُمْ أَفْضَلُ مِنْ طُوبَي لَنَا أَ لَسْنَا نَحْنُ وَ هُمْ عَلَي أَمْرٍ قَالَ لَا لِأَنَّهُمْ حُمِّلُوا مَا لَمْ تُحَمَّلُوا عَلَيْهِ وَ أَطَاقُوا مَا لَمْ تُطِيقُوا(2).
شي، [تفسير العياشي] عَنْ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: وَجَدْنَا فِي كِتَابِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ إِذَا أَدَّوْا فَرَائِضَ اللَّهِ وَ أَخَذُوا سُنَنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ تَوَرَّعُوا عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ زَهِدُوا فِي عَاجِلِ زَهْرَةِ الدُّنْيَا وَ رَغِبُوا فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ اكْتَسَبُوا الطَّيِّبَ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا يُرِيدُونَ بِهِ التَّفَاخُرَ وَ التَّكَاثُرَ ثُمَّ أَنْفَقُوا فِيمَا يَلْزَمُهُمْ مِنْ حُقُوقٍ وَاجِبَةٍ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ بَارَكَ اللَّهُ لَهُمْ فِيمَا اكْتَسَبُوا وَ يُثَابُونَ عَلَي مَا قَدَّمُوا لآِخِرَتِهِمْ(3).
جا، [المجالس للمفيد] عَنِ الْجِعَابِيِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ خَاقَانَ عَنْ سُلَيْمٍ الْخَادِمِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرِ بْنِ قِرْوَاشٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ صَاحِبَ الدِّينِ فَكَّرَ فَعَلَتْهُ السَّكِينَةُ وَ اسْتَكَانَ فَتَوَاضَعَ وَ قَنِعَ فَاسْتَغْنَي وَ رَضِيَ بِمَا أُعْطِيَ وَ انْفَرَدَ فَكُفِيَ الْأَحْزَانَ وَ رَفَضَ الشَّهَوَاتِ فَصَارَ حُرّاً وَ خَلَعَ الدُّنْيَا فَتَحَامَي الشُّرُورَ وَ طَرَحَ الْحَسَدَ فَظَهَرَتِ الْمَحَبَّةُ وَ لَمْ يُخِفِ النَّاسَ فَلَمْ يَخَفْهُمْ وَ لَمْ يُذْنِبْ إِلَيْهِمْ فَسَلِمَ مِنْهُمْ وَ سَخِطَ نَفْسَهُ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ فَفَازَ وَ اسْتَكْمَلَ الْفَضْلَ وَ أَبْصَرَ الْعَافِيَةَ فَأَمِنَ النَّدَامَةَ(4).
شب است و «رمقه» بر وزن نصره یعنی نگاه زیرچشمی به او انداخت و می گویم شرح بیشتر خبر در ابواب مناهی خواهد آمد، ان شاء الله.
تفسیر عیاشی: فقیهی گفت: امیر مومنان علیه السلام فرمود: دوستان خداوند نه ترسی دارند و نه اندوهگین می شوند.(5)سپس فرمود: آیا می دانید دوستان خدا کیستند؟ گفتند: آنها چه کسانی هستند ای امیر مومنان؟ فرمود: آنها ما و پیروان ما هستیم و هر کس که پس از ما، از ما پیروی کند. خوشا به حال ما و بیش از ما خوشا به حال آنان. گفت: ای امیر مومنان خوشا به حال ما و بیش از ما خوشا به حال آنان یعنی چه؟ آیا حال ما با آنان یکسان نیست؟ فرمود خیر، زیرا آنها چیزهایی را تحمل کردند که شما نکردید و چیزهایی را طاقت آوردند که شما نیاوردید.(6)
تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: در نامه علی بن حسین علیهما السلام آمده است که دوستان خداوند نه ترسی دارند و نه اندوهگین می شوند. وقتی به واجبات عمل کنند و به سنت های رسول الله پایبند باشند و از حرام پروا کنند و در دنیا زهد بورزند و به آنچه که نزد خداست رغبت نشان دهند و روزی حلال خدا را بری خدا و بدون قصد فخرفروشی و مال اندوزی کسب کنند، سپس حقوق واجبی را که بر گردن دارند از راه انفاق بپردازند. آنها همان کسانی هستند که خداوند به کسب و کار آنها برکت می دهد و برای آنچه که برای آخرت خود پیش فرستاده اند، پاداش داده می شوند.(7)
مجالس مفید: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا فرد دیندار تفکر کرد و آرامش یافت و عاجز گشت و متواضع شد و قناعت کرد و بی نیاز شد و به آنچه که به او داده شد راضی گشت و تنها شد، غم ها برای او کافی بود و از شهوات رویگردان شد و آزاده گشت و دنیا را رها کرد و از شرها در امان ماند و حسادت را به دور انداخت محبت ظاهر گشت و مردم از او نترسیدند پس او نیز از مردم ترسی به دل نداشت و به آنها آسیبی نرساند و از شرشان ایمن ماند و خود را از هر چیزی دور نگاه داشت، پس رستگار گشت و فضل خود را به درجه کمال رساند و در زمان عافیت بصیر و هوشیار بود و هیچ گاه پشیمان نگشت.(8)
و انفرد أي عن الناس و اعتزل عنهم فصار حرا أي من رق الشهوات و في القاموس الحر بالضم خيار كل شيء فتحامي الشرور أي احترز عن الشرور و منع نفسه عنها فإن الشرور كلها تابعة لحب الدنيا و في بعض النسخ بالسين المهملة أي السرور بلذات الدنيا و الأول أظهر و في القاموس حمي المريض ما يضره منعه إياه فاحتمي و تحمي امتنع و تحاماه الناس توقوه و اجتنبوه و لم يخف الناس علي بناء الإفعال فلم يخفهم علي بناء المجرد عن كل شيء أي بعوض كل شيء و أبصر العافية أي عرف أن العافية في أي شيء و اختارها فلم يندم علي شيء.
جا، [المجالس للمفيد] عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي وَ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ مَعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ عَلَي نَبِيِّنَا وَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِلَهِي مَنْ أَصْفِيَاؤُكَ مِنْ خَلْقِكَ قَالَ النَّدِيُّ الْكَفَّيْنِ الْبَرِيُّ الْقَدَمَيْنِ يَقُولُ صَادِقاً وَ يَمْشِي هَوْناً فَأُولَئِكَ يَزُولُ الْجِبَالُ وَ لَا يَزُولُونَ قَالَ إِلَهِي فَمَنْ يَنْزِلُ دَارَ الْقُدْسِ عِنْدَكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَنْظُرُ أَعْيُنُهُمْ إِلَي الدُّنْيَا وَ لَا يُذِيعُونَ أَسْرَارَهُمْ فِي الدِّينِ وَ لَا يَأْخُذُونَ عَلَي الْحُكُومَةِ الرِّشَا الْحَقُّ فِي قُلُوبِهِمْ وَ الصِّدْقُ عَلَي أَلْسِنَتِهِمْ فَأُولَئِكَ فِي سِتْرِي فِي الدُّنْيَا وَ فِي دَارِ القبس [الْقُدْسِ] عِنْدِي فِي الْآخِرَةِ(1).
الندي الكفين أي كثير السخاء قال الجوهري يقال فلان ندي الكف إذا كان سخيا و قال الفيروزآبادي تندي تسخي و أفضل كأندي فهو ندي الكف و أندي كثر عطاياه انتهي و في بعض النسخ الندي القدمين كناية عن بركتهما و سعيهما في نفع الناس و في بعضها البري القدمين أي أنهما بريئان من الخطاء و يحتمل الرسي أي الثابت القدمين في الخير في القاموس رسا رسوا و رسوا ثبت و كغني العمود الثابت وسط الخباء و الراسخ في الخير و الشر
جا، [المجالس للمفيد] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ
و «انفرد» یعنی از مردم عزلت اختیار کرد و « فصار حرّا»، یعنی از یوغ شهوات آزاد شد و در قاموس، «حر» به ضم، برگزیده هر چیز است. «فتحامی الشرور»، یعنی از شر اجتناب کرد و از آن خودداری کرد که همه شرها به دنبال عشق به دنیا می آید و در بعضی نسخه ها، با سین آمده است. یعنی سرور و شادمانی از لذت های دنیوی و اولی ارجح است. و در قاموس، «حمی المریض» یعنی او را از آنچه که برایش زیان داشت منع کرد و او نیز اجتناب کرد «تحمی»یعنی اجتناب کرد و «تحاماه الناس» یعنی مردم از او دوری گزیدند و «لم یخف الناس»بر وزن افعال، و یخفهم مجرد است. «من کل شیء»، یعنی به جای هر چیز. و «أبصر العافیة» یعنی عافیت را در هر چیزی شناخت و همیشه آن را برگزید پس هیچ گاه پشیمان نگشت.
مجالس مفید: امام باقر علیه السلام فرمود: موسی بن عمران علیه السلام عرض کرد: پروردگارا، بنده های برگزیده تو چه کسانی هستند؟ فرمود: کسی که بسیار بخشنده است، گام های پاک دارد، راستگوست و با آرامی گام برمی دارد. آنها کسانی هستند که حتی از کوه ها هم پابرجاترند. فرمود: پروردگارا، چه کسی در نزد تو به دار قدس در می آید؟ فرمود: کسانی که به دنیا چشم ندارند و اسرار خود را در راه دین افشا نمی کنند و هنگامی که در امر حکومتی هستند، رشوه نمی گیرند. حق در دل آنها و راستی بر زبانشان است. آنها کسانی هستند که در دنیا در پوشش من هستند و در آخرت، در نزد من، در دارالقبس هستند.(2)
«الندی الکفین» یعنی بسیار بخشنده. جوهری گفت: گفته می شود که فلانی «ندی الکف» است. یعنی سخاوتمند و بخشنده است. و فیروزآبادی گفت «تندی» یعنی می بخشد. و «أفضل» مانند «أندی». «فهو ندی الکف» و «أندی» یعنی بخشش هایش زیاد شد. پایان. و در بعضی نسخه ها، «الندی القدمین»، کنایه از برکت آن و تلاش آن در راه سود مردم دارد. و در بعضی نسخه ها، «البری القدمین» یعنی از خطا به دور است و «یحتمل الرسی» یعنی ثابت قدم در خیرات. در قاموس «رسا، رسوا» و «رسوا» یعنی ثابت شد. و به معنای ستون ثابت در وسط خیمه است و ثابت قدم در خیر وشر.
مجالس مفید:
ابْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي مُعَاذٍ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي أَرَاكَةَ قَالَ: صَلَّيْتُ خَلَفَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام َلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ الْفَجْرَ فِي مَسْجِدِكُمْ فَانْفَتَلَ عَلَي يَمِينِهِ وَ كَانَ عَلَيْهِ كَآبَةٌ وَ مَكَثَ حَتَّي طَلَعَتِ الشَّمْسُ عَلَي حَائِطِ مَسْجِدِكُمْ هَذَا قَيْدَ رُمْحٍ وَ لَيْسَ هُوَ عَلَي مَا هُوَ عَلَيْهِ الْيَوْمَ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَي النَّاسِ فَقَالَ :
أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ وَ هُمْ يُكَابِدُونَ هَذَا اللَّيْلَ يُرَاوِحُونَ بَيْنَ جِبَاهِهِمْ وَ رُكَبِهِمْ كَأَنَّ زَفِيرَ النَّارِ فِي آذَانِهِمْ فَإِذَا أَصْبَحُوا أَصْبَحُوا غُبْراً صُفْراً بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ شِبْهُ رُكَبِ الْمِعْزَي فَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ تَعَالَي مَادُوا كَمَا يَمِيدُ الشَّجَرُ فِي يَوْمِ الرِّيحِ وَ انْهَمَلَتْ أَعْيُنُهُمْ حَتَّي تَبْتَلَّ ثِيَابُهُمْ .
قَالَ ثُمَّ نَهَضَ وَ هُوَ يَقُولُ وَ اللَّهِ لَكَأَنَّمَا بَاتَ الْقَوْمُ غَافِلِينَ ثُمَّ لَمْ يُرَ مُفْتَرّاً حَتَّي كَانَ مِنْ أَمْرِ ابْنِ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ مَا كَانَ(1).
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر عن محمد بن سنان: مثله
قيد رمح بالكسر و قاده قدره و ليس هو أي لم يكن ارتفاع الحائط في هذا الزمان بهذا المقدار و مكابدة الشيء تحمل المشاق في فعله و افتر ضحك ضحكا حسنا و في ين حتي كان من الرجل الفاسق ما كان.
كش، [رجال الكشي] عَنْ نَصْرِ بْنِ الصَّبَّاحِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ قَالَ: أَتَي رَجُلٌ جَابِرَ بْنَ يَزِيدَ فَقَالَ لَهُ جَابِرٌ تُرِيدُ أَنْ تَرَي أَبَا جَعْفَرٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَمَسَحَ عَلَي عَيْنَيَّ فَمَرَرْتُ وَ أَنَا أَسْبَقُ الرِّيحَ حَتَّي صِرْتُ إِلَي الْمَدِينَةِ قَالَ فَبَقِيتُ أَنَا لِذَلِكَ مُتَعَجِّباً إِذْ فَكَّرْتُ فَقُلْتُ مَا أَحْوَجَنِي إِلَي وَتِدٍ أُوتِدُهُ فَإِذَا حَجَجْتُ عَاماً قَابِلًا نَظَرْتُ هَاهُنَا هُوَ أَمْ لَا فَلَمْ أَعْلَمْ إِلَّا وَ جَابِرٌ بَيْنَ يَدَيَّ يُعْطِينِي وَتِداً قَالَ فَفَزِعْتُ قَالَ فَقَالَ هَذَا عَمَلُ الْعَبْدِ بِإِذْنِ اللَّهِ فَكَيْفَ لَوْ رَأَيْتَ السَّيِّدَ الْأَكْبَرَ قَالَ ثُمَّ لَمْ أَرَهُ قَالَ فَمَضَيْتُ حَتَّي صِرْتُ إِلَي بَابِ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فَإِذَا هُوَ يَصِيحُ بِي ادْخُلْ لَا بَأْسَ عَلَيْكَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا
ابو اراکه گفت: پشت سر امیر مومنان علی بن ابی طالب صلوات الله علیه در مسجد شما نماز صبح را می خواندم. آن حضرت به سمت راست متمایل شد - و قدری کسالت داشت - و مدتی همان طور ماند تا خورشید به اندازه نیزه ای بر دیوار مسجد بالا آمد، و آن دیوار به این اندازه نبود، سپس رو به مردم کرد و فرمود: به خدا سوگند که یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تمام مدت شب را به سختی بیداری سپری می کردند، گاهی به سجده می افتادند و گاهی ایستاده عبادت میکردند. گویا که صدای آتش جهنم را می شنیدند صبح هنگام، پریده رنگ و زردروی بودند، پیشانی آنان مثل زانوی بز پینه بسته بود و هرگاه خداوند در جایی یاد میشد مانند درخت گرفتار در طوفان حرکت می کردند، و از چشمانشان چنان اشک میبارید که لباس هایشان تر میشد. سپس برخاست و فرمود: به خدا سوگند که این قوم شب را در غفلت و بی خبری به صبح رسانده اند، و از آن پس دیگر شادان و خندان دیده نشد تا آنکه کار ابن ملجم - لعنه اللَّه - صورت گرفت.(2)
در کتاب حسین بن سعید و النوادر از محمد بن سنان مانند این روایت ذکر شده است.
«قید رمح» به کسر خوانده می شود و «قاده» یعنی آن را اندازه گیری کرد. و «لیس هو» یعنی ارتفاع دیوار در این وقت به این میزان نبود و «مکابدة الشیء» یعنی تحمل مشقت و سختی در انجامش و «افترّ» یعنی خنده زیبایی کرد و در کتاب حسین بن سعید و النوادر دارد: تا اینکه آن مرد فاسق کار خودش را انجام داد.
رجال الکشی: عمرو بن شمر میگوید: مردی به نزد جابر بن یزید آمد و جابر به او گفت: آیا می خواهی امام باقر علیه السلام را ببینی؟ گفت: بله. گفت: پس دستی به چشمانم کشید و من به سرعتی تندتر از باد رفتم تا به مدینه رسیدم و وقتی با خود فکر کردم، از این امر متعجب بودم و با خود گفتم چقدر نیازمند میخی هستم که آن را بکوبم. وقتی سالی به حج رفته بودم، اینجا و آنجا را نگاه کردم تا آن را بیابم، ناگهان جابر را دیدم که در مقابل من است و میخی به من داد. من ترسیدم و جابر گفت این عمل بنده، به اذن خداست. پس وقتی به یک باره غیب شوم چه میگویی؟ و گفت که پس از آن دیگر او را ندیدم و رهسپار شدم تا به در خانه امام باقر علیه السلام رسیدم. او مرا صدا زد و فرمود: داخل شو. من وارد شدم و
جَابِرٌ عِنْدَهُ قَالَ فَقَالَ لِجَابِرٍ يَا نُوحُ غَرَّقْتَهُمْ أَوَّلًا بِالْمَاءِ وَ غَرَّقْتَهُمْ آخِراً بِالْعِلْمِ(1)فَإِذَا كَسَرْتَ فَاجْبُرْهُ قَالَ ثُمَّ قَالَ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ أُطِيعَ أَيُّ الْبِلَادِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ قُلْتُ الْكُوفَةُ قَالَ بِالْكُوفَةِ فَكُنْ قَالَ فَسَمِعْتُ أَخَا النُّونِ بِالْكُوفَةِ(2)قَالَ فَبَقِيتُ مُتَعَجِّباً مِنْ قَوْلِ جَابِرٍ فَجِئْتُ فَإِذَا بِهِ فِي مَوْضِعِهِ الَّذِي كَانَ فِيهِ قَاعِداً قَالَ فَسَأَلْتُ الْقَوْمَ هَلْ قَامَ أَوْ تَنَحَّي قَالَ فَقَالُوا لَا وَ كَانَ سَبَبُ تَوْحِيدِي أَنْ سَمِعْتُ قَوْلَهُ بِالْإِلَهِيَّةِ فِي الْأَئِمَّةِ.
هَذَا حَدِيثٌ مَوْضُوعٌ لَا شَكَّ فِي كَذِبِهِ وَ رُوَاتُهُ كُلُّهُمْ مُتَّهَمُونَ بِالْغُلُوِّ وَ التَّفْوِيضِ(3)
قوله هذا حديث موضوع كلام الكشي أو الشيخ لأنه موجود في اختياره و لا ريب في كونه موضوعا و هو مشتمل علي القول بالتناسخ و التشويش في ألفاظه و معانيه(4)فلهذا لم نتعرض لشرحه.
كش، [رجال الكشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي وَ حَمْدَوَيْهِ بْنِ نُصَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُوسَي قَالَ: كُنْتُ جَالِساً مَعَ أَبِي مَرْيَمَ الْحَنَّاطِ وَ جَابِرٌ عِنْدَهُ جَالِسٌ فَقَامَ أَبُو مَرْيَمَ فَجَاءَ بِدَوْرَقٍ(5)
و قال شارح القاموس: مقتضي سياق كلام القاموس« و مكيال للشراب» انه دردق، و هو غلط و الصواب أنّه الدورق كجوهر كما في العباب، و في الاساس: جاءوا بدورق من شراب أو دبس، و هو مكيال فارسي معرب.
أقول: و لذلك قال في أقرب الموارد: الدورق مكيال للشراب- و الجرة ذات العروة، معرب دوره بالفارسية و الجمع دوارق.
جابر را در نزد او دیدم. او به جابر گفت: ای نوح، اولا تو او را با آب غرق کردی و در آخر او را با علم غرقه ساختی، پس هرگاه چیزی از او شکست، تو آن را بند بزن. گفت که سپس فرمود: هر کس از خدا اطاعت کند، همه مطیع او می گردند. سپس فرمود: کدامیک از سرزمین ها را بیشتر دوست داری؟ گفتم کوفه. گفت: پس در کوفه باش. پس صدای اخوالنون را در کوفه(6)
شنیدم. پس از سخن جابر متعجب شدم و آمدم و ناگهان او را در مکان خود دیدم که در آنجا نشسته بود. گفت: از آن قوم پرسیدم آیا آن را انجام داد یا خودداری کرد؟ گفتند: خیر، و اینکه سخن او را به الهیت در مورد امامان شنیدم سبب موحد شدن من شد.
این یک حدیث جعلی است که در دروغ بودن آن هیچ شکی نیست و همه راویان آن به دروغگویی و غلو کردن(7)
متهم هستند.
«این یک حدیث جعلی است»، سخن کشی یا شیخ است. زیرا در گزیده های او موجود است و هیچ شکی در جعلی بودن آن نیست. و بر سخن گفتن پیرامون تناسخ و الفاظ و معانی مضطرب مشتمل است. به همین دلیل به شرح آن نمی پردازیم.
رجال الکشی: عروة بن موسی گفت: با ابو مریم حناط نشسته بودم و جابر هم در نزد او نشسته بود. ابو مریم برخاست و ظرفی(8)
می گویم
نسخه های صحاح در ثبت این کلمه متفاوت عمل کرده است. در بعضی نسخه ها- از جمله نسخه ای که مولف قاموس رجال به آن مراجعه کرده است- «و الدردق پیمانه است» و عبارت قاموس همین است: «و الدردق بچه ها، و بچه شتر و ... و پیمانه شراب و الدورق کوزه دسته دار است، اما در اغلب نسخه ها همان طور که در چاپ اخیر ص 1474آمده است، «و الدورق: پیمانه شراب است که فارسی معرب است».
و شارح قاموس گفته است: مقتضای سیاق سخن قاموس«و مکیال للشراب» این بوده که آن، همان دردق است. این غلط است و درست این است که آن، دردق است، مثل جوهر، مثل عباب. و در اصل به این صورت بوده است: دورقی از شراب یا شیره آوردند، و این یک کلمه فارسی معرب است.
می گویم: به همین دلیل در اقرب الموارد آمده است: الدورق پیمانه شراب است و به معنای کوزه دسته دار است، معرب دوره فارسی است و جمع آن، دوارق است.
1) ظاهر النسخة يتبني علي القول بالتناسخ و أن جابرا كان في العهد الأول هو نوح النبيّ صلوات اللّه عليه و علي نبيّنا و آله، و لذلك قيل: ان في العبارة تصحيفا و الصواب« يا جابر! ان نوحا غرقهم أولا بالماء و غرقتهم آخرا بالعلم» و ليس بشيء.
2) فيه تصحيف، و الظاهر أنّه يقول: فلما قال:« بالكوفة فكن». صرت بالكوفة أسمع أصوات الناس أو النوق أو النوف- و هو صوت الضبع- بها.
3) رجال الكشّيّ ص 173.
4) قد عرفت افادة الحديث للتناسخ، و هكذا تشويش ألفاظه في قوله« سمعت أخا النون بالكوفة» و أمّا التشويش في معانيه ففي قوله« و كان سبب توحيدي أن سمعت قوله بالالهية في الأئمّة».
5) قال في قاموس الرجال: و قوله« فجاء بدورق» محرف« فجاء بدردق» ففي. الصحاح: الدردق مكيال للشراب و أراه فارسيا معربا. أقول: نسخ الصحاح في ضبط هذه الكلمة مختلفة، ففي بعض النسخ- و منه ما راجعه مؤلف قاموس الرجال-« و الدردق مكيال» و يوافقه عبارة القاموس:« و الدردق الاطفال، و صغار الإبل و غيرها، و مكيال للشراب و الدورق الجرة ذات العروة» و لكن في غالب النسخ كما في المطبوعة الأخيرة ص 1474« و الدورق: مكيال للشراب و اراه فارسيا معربا».
6) . در آن تحریف صورت گرفته است، و ظاهر این است که می گوید: پس هنگامی که گفت: «پس در کوفه باش». من به کوفه رفتم و صدای مردم و شترها و کفتارها را در آنجا می شنیدم.
7) . رجال الکشی: 173
8) . در قاموس رجال گفته است: و سخن او: «فجاء بدورق» تحریف شده و اصل آن «فجاء بدردق» بوده است. در صحاح آمده است: الدردق پیمانه شراب است و این کلمه فارسی معرب است.
مِنْ مَاءِ بِئْرِ مُبَارَكِ بْنِ عِكْرِمَةَ فَقَالَ لَهُ جَابِرٌ وَيْحَكَ يَا بَا مَرْيَمَ كَأَنِّي بِكَ قَدِ اسْتَغْنَيْتَ عَنْ هَذِهِ الْبِئْرِ وَ اغْتَرَفْتَ مِنْ هَاهُنَا مِنْ مَاءِ الْفُرَاتِ فَقَالَ لَهُ أَبُو مَرْيَمَ مَا أَلُومُ النَّاسَ أَنْ يُسَمُّونَا كَذَّابِينَ وَ كَانَ مَوْلًي لِجَعْفَرٍ كَيْفَ يَجِيءُ مَاءُ الْفُرَاتِ إِلَي هَاهُنَا قَالَ وَيْحَكَ إِنَّهُ يُحْفَرُ هَاهُنَا نَهَرٌ أَوَّلُهُ عَذَابٌ عَلَي النَّاسِ وَ آخِرُهُ رَحْمَةٌ يَجْرِي فِيهِ مَاءُ الْفُرَاتِ فَتَخْرُجُ الْمَرْأَةُ الضَّعِيفَةُ وَ الصَّبِيُّ فَيَغْتَرِفُ مِنْهُ وَ يُجْعَلُ لَهُ أَبْوَابٌ فِي بَنِي رُوَاسٍ وَ فِي بَنِي مَوْهِبَةَ وَ عِنْدَ بِئْرِ بَنِي كِنْدَةَ وَ فِي بَنِي فَزَارَةَ(1)حَتَّي تَتَغَامَسَ فِيهِ الصِّبْيَانُ .
قَالَ عَلِيٌّ إِنَّهُ قَدْ كَانَ ذَلِكَ وَ إِنَّ الَّذِي حَدَّثَ عَلَي عَهْدِهِ(2)وَ لَعَلَّ أَنَّهُ قَدْ سَمِعَ بِهَذَا الْحَدِيثِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ(3).
از آب چاه مبارک بن عکرمه آورد. جابر به او گفت: وای بر تو، ای ابا مریم. من هیچ نیازی به آب این چاه ندارم و می توانم از همین جا از فرات برای تو آب بیاورم. ابو مریم به او گفت: اگر مردم ما را دروغگو بخوانند، من هرگز آنها را سرزنش نمی کنم. جعفر غلامی داشت که از او پرسید: چگونه آب فرات را به اینجا می آوری؟ گفت: وای بر تو، در اینجا رودی حفر می شود که اول آن برای مردم عذاب است و آخرش رحمت است و آب فرات در آن جاری می شود و زنان ضعیف و کودکان از آن آب می گیرند و درهایی در محل زندگی قبیله های بنی رواس و بنی موهبه و بنی کنده و بنی فزاره(4)دارد تا کودکان در آن شنا کنند. علی علیه السلام فرمود: این اتفاق رخ داد و چیزی که در زمان خودش بود نیز به وقوع پیوست.(5)و چه بسا او این حدیث را قبل از این اتفاق شنیده باشد.(6)
1) في نسخة الكمبانيّ بني زرارة، و ما في الصلب مطابق للمصدر و محكيه في قاموس الرجال ج 2 ص 329.
2) في بعض النسخ كما في متن الكمبانيّ« و ان الذي حدث علي و عمره»[ عهده خ ل] و قيل: الصواب« ان الذي حدث علي عروة» كما في المصدر:« قال علي: انه قد كان ذاك و ان الذي حدث علي عروة بعلانية أنّه قد سمع بهذا الحديث قبل أن يكون» و الصحيح ما في الصلب.
3) رجال الكشّيّ: 173 و 174.
4) . در نسخه کمپانی بنی زراره است، و آنچه در اصل متن آمده با منبع منطبق است و در قاموس رجال 2 : 329 نقل قول شده است.
5) . در بعضی نسخه ها مثل متن کمپانی، به جای «و ان الذی حدث علی و عمره» [ عهده خ ل]، «ان الذی حدث علی عروة» آمده است. در منبع هم آمده است: «علی علیه السلام فرمود: این مساله اتفاق افتاد و چیزی که برای عروه اتفاق افتاد این بود که او این حدیث را قبل از به وقوع پیوستن آن شنیده بود». و صحیح چیزی است که در اصل آمده است.
6) . رجال الکشی: 173 - 174
في القاموس الدورق الجرة ذات العروة و كان جملة معترضة و كيف تتمة كلام أبي مريم قال علي يعني ابن الحكم و القول لابن عيسي قوله قد كان ذلك أي قد كان زمان لم يكن النهر جاريا في هذا الموضع ثم أجروا النهر فيه و قوله و إن الذي كلام ابن عيسي و معناه أنه يظهر من كلام علي أنه سمع هذا الحديث و عهد الموضع قبل إجراء النهر و في بعض النسخ مكان و عهده و عمر و هو تصحيف.
كش، [رجال الكشي] عَنْ حَمْدَوَيْهِ بْنِ نُصَيْرٍ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: كَانَتْ بُنَيَّةٌ لِي سَقَطَتْ فَانْكَسَرَتْ يَدُهَا فَأَتَيْتُ بِهَا التَّيْمِيَّ فَأَخَذَهَا فَنَظَرَ إِلَي يَدِهَا فَقَالَ مُنْكَسِرَةٌ فَدَخَلَ يُخْرِجُ الْجَبَائِرَ وَ أَنَا عَلَي الْبَابِ فَدَخَلَتْنِي رِقَّةٌ عَلَي الصَّبِيَّةِ فَبَكَيْتُ وَ دَعَوْتُ فَخَرَجَ بِالْجَبَائِرِ فَتَنَاوَلَ بِيَدِ الصَّبِيَّةِ فَلَمْ يَرَ بِهَا شَيْئاً ثُمَّ نَظَرَ إِلَي الْأُخْرَي فَقَالَ مَا بِهَا شَيْءٌ قَالَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ يَا بَا حَمْزَةَ وَافَقَ الدُّعَاءُ الرِّضَا فَاسْتُجِيبَ لَكَ فِي أَسْرَعَ مِنْ طَرْفَةِ عَيْنٍ(1).
كش، [رجال الكشي] قَالَ أَبُو النَّضْرِ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ: مَاتَ يُونُسُ بْنُ يَعْقُوبَ بِالْمَدِينَةِ فَبَعَثَ إِلَيْهِ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام بِحَنُوطِهِ وَ كَفَنِهِ وَ جَمِيعِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ وَ أَمَرَ مَوَالِيَهُ وَ مَوَالِيَ أَبِيهِ وَ جَدِّهِ أَنْ يَحْضُرُوا جِنَازَتَهُ وَ قَالَ لَهُمْ هَذَا مَوْلًي لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَانَ يَسْكُنُ الْعِرَاقَ وَ قَالَ لَهُمُ احْفِرُوا لَهُ فِي الْبَقِيعِ فَإِنْ قَالَ لَكُمْ أَهْلُ الْمَدِينَةِ إِنَّهُ عِرَاقِيٌّ لَا نَدْفِنُهُ فِي الْبَقِيعِ فَقُولُوا لَهُمْ هَذَا مَوْلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ كَانَ يَسْكُنُ الْعِرَاقَ فَإِنْ مَنَعْتُمُونَا أَنْ نَدْفِنَهُ فِي الْبَقِيعِ مَنَعْنَاكُمْ أَنْ تَدْفِنُوا مَوَالِيَكُمْ فِي الْبَقِيعِ فَدُفِنَ فِي الْبَقِيعِ وَ وَجَّهَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُوسَي عليه السلام إِلَي زَمِيلِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُبَابِ وَ كَانَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ صَلِّ عَلَيْهِ أَنْتَ .
عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ قَالَ رَآنِي صَاحِبُ الْمَقْبَرَةِ وَ أَنَا عِنْدَ الْقَبْرِ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ لِي مَنْ هَذَا الرَّجُلُ صَاحِبُ هَذَا الْقَبْرِ فَإِنَّ أَبَا
در قاموس «الدورق» به معنای کوزه دسته دار است. و «کان» جمله معترضه است و «کیف» تتمه سخن ابو مریم است. «قال علی» یعنی ابن حکم گفت و این سخن ابن عیسی است این سخن او که می گوید «قد کان ذلک»، یعنی زمانی بوده است که این رود در اینجا جاری نبوده است و بعد آن را جاری ساختند. و سخن او «و إن الذی» کلام ابن عیسی است یعنی از سیاق سخن پیداست که او این حدیث را شنیده است. و قبل از جاری شدن رود این مکان را می شناخته است. و در بعضی نسخه ها مکان و دوره و عمر او نیز آمده است، که این غلط است.
رجال الکشی: ابو حمزه گفت: دختری داشتم که افتاد و دستش شکست. او را به نزد تیمی آوردم. دختر را گرفت و به دستش نگاه کرد و گفت که شکسته است. او شکسته بند آورد و من بیرون در ایستاده بودم و دلم به حال دخترک سوخت. او دست دختر را گرفت و در آن اثری از شکستگی ندید. سپس به دست دیگرش نگاه کرد و گفت: هیچ ایرادی ندارد. گفت که این موضوع را برای امام صادق علیه السلام تعریف کردم و فرمود: ای ابا حمزه، دعایت را همیشه با رضایت همراه کن که زودتر از چشم بر هم زدنی مستجاب میشود.(2)
رجال الکشی: علی بن حسن گفت: یونس بن یعقوب در مدینه جان سپرد. پس امام رضا علیه السلام کافور و کفن و همه چیزهایی را که نیاز داشت برایش فرستاد و به غلامان خود و غلامان پدرش و جدش دستور داد که در تشییع جنازه او شرکت کنند و به آنها فرمود: این فرد، غلام امام صادق علیه السلام بوده است و در عراق زندگی می کرده است و در قبرستان بقیع برای او قبری بکنید و اگر اهالی مدینه گفتند که او عراقی است و ما او را در بقیع دفن نمی کنیم، پس به آنها بگویید: او غلام امام صادق علیه السلام است و و در عراق زندگی می کرده است و اگر مانع از دفن کردن او شوید، ما هم اجازه نمی دهیم که شما دوستان خود را در بقیع دفن کنید. او در بقیع دفن شد و ابوالحسن علی بن موسی علیهما السلام به سوی دوست خود محمد بن ولید که مرد کوفی بود رهسپار شد. محمد بن ولید به بقیع رفت و گفت: صاحب قبرستان را به من نشان دهید و من پس از آن نزدیک قبر بودم. پس به من گفت: این مرد که صاحب مقبره است، کیست؟
الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُوسَي عليه السلام أَوْصَانِي بِهِ وَ أَمَرَنِي أَنْ أَرُشَّ قَبْرَهُ أَرْبَعِينَ شَهْراً أَوْ أَرْبَعِينَ يَوْماً فِي كُلِّ يَوْمٍ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الشَّكُّ مِنِّي .
قَالَ وَ قَالَ لِي صَاحِبُ الْمَقْبَرَةِ إِنَّ السَّرِيرَ عِنْدِي يَعْنِي سَرِيرَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَإِذَا مَاتَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ صَرَّ السَّرِيرُ فَأَقُولُ أَيُّهُمْ مَاتَ حَتَّي أَعْلَمَ بِالْغَدَاةِ فَصَرَّ السَّرِيرُ فِي اللَّيْلَةِ الَّتِي مَاتَ فِيهَا هَذَا الرَّجُلُ فَقُلْتُ لَا أَعْرِفُ أَحَداً مِنْهُمْ مَرِيضاً فَمَنْ ذَا الَّذِي مَاتَ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ جَاءُوا فأخذا [فَأَخَذُوا] مِنِّي السَّرِيرَ وَ قَالُوا مَوْلًي لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ كَانَ يَسْكُنُ الْعِرَاقَ(1).
صاحب المقبرة المتولي لأمرها و القائم بأمر الموتي المدفونين فيها و أبو الحسن كنية علي بن الحسن و في القاموس صر يصر صرا و صريرا صوت و صاح شديدا.
كش، [رجال الكشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ: بَيْنَا أَنَا بِالْقَرْعَاءِ(2)فِي سَنَةِ سِتٍّ وَ عِشْرِينَ وَ مِائَتَيْنِ مُنْصَرَفِي عَنِ الْكُوفَةِ وَ قَدْ خَرَجْتُ فِي آخِرِ اللَّيْلِ أَتَوَضَّأُ وَ أَنَا أَسْتَاكُ وَ قَدِ انْفَرَدْتُ عَنْ رَحْلِي وَ مِنَ النَّاسِ فَإِذَا أَنَا بِنَارٍ فِي أَسْفَلِ مِسْوَاكِي تَلْتَهِبُ لَهَا شُعَاعٌ مِثْلُ شُعَاعِ الشَّمْسِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ فَلَمْ أَفْزَعْ مِنْهَا وَ بَقِيتُ أَتَعَجَّبُ وَ مَسِسْتُهَا فَلَمْ أَجِدْ لَهَا حَرَارَةً فَقُلْتُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ(3)فَبَقِيتُ أَتَفَكَّرُ فِي مِثْلِ هَذَا وَ أَطَالَتِ النَّارُ الْمَكْثَ طَوِيلًا حَتَّي رَجَعْتُ إِلَي أَهْلِي وَ قَدْ كَانَتِ السَّمَاءُ رَشَّتْ وَ كَانَ غِلْمَانِي يَطْلُبُونَ نَاراً وَ مَعِي رَجُلٌ بَصْرِيٌّ فِي الرَّحْلِ فَلَمَّا أَقْبَلْتُ قَالَ الْغِلْمَانُ قَدْ جَاءَ أَبُو الْحَسَنِ وَ مَعَهُ نَارٌ وَ قَالَ الْبَصْرِيُّ مِثْلَ ذَلِكَ حَتَّي دَنَوْتُ فَلَمَسَ الْبَصْرِيُّ النَّارَ فَلَمْ يَجِدْ لَهَا حَرَارَةً وَ لَا غِلْمَانِي ثُمَّ طَفِئَتْ بَعْدَ
ابوالحسن علی بن موسی علیه السلام مرا به آن سفارش کرد و به من دستور داد که چهل ماه یا چهل روز متوالی قبر او را آب پاشی کنم. ابو الحسن گفت: من به این مساله شک دارم و صاحب مقبره به من گفت: تخت، یعنی تابوت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در نزد من است. هر گاه مردی از بنی هاشم بمیرد، با صدای بلند از تابوت می پرسم: چه کسی مرده است؟ و فردا از این امر آگاه می شوم. در شبی که این مرد از دنیا رفته بود، با صدای بلند از تابوت پرسیدم و می دانستم که هیچ یک از آنها مریض نبوده است که بمیرد. و پرسیدم چه کسی مرده است؟ فردای آن روز، آمدند و تابوت را از من گرفتند و گفتند: غلامی از غلامان امام صادق علیه السلام، که در عراق زندگی می کرده، از دنیا رفته است.(4)
صاحب مقبره متولی آن است و کسی است که امور مربوط به مردگان مدفون در آنجا را انجام می دهد. و ابوالحسن کنیه علی بن الحسن است و در قاموس، «صر، یصر، صرا و صریرا» به معنای صدای بلند است.
رجال الکشی: علی بن مهزیارگفت: هنگامی که در سال 226 از کوفه بازمی گشتیم و در قرعاء(5)
بودیم، در آخر شب برای وضو گرفتن و مسواک زدن بیرون رفتم. از گروه خود جدا شدم و در پایین مسواک خود آتشی را دیدم که شعله می کشید و پرتوهایی مثل پرتو خورشید یا چیز دیگری داشت. من از آن نترسیدم و متعجبانه نگاه می کردم و آن را لمس کردم و دیدم که گرم نیست. و این آیه را تلاوت کردم: {او همان کسی است که از درخت سبز برایتان آتش آفرید و شما آن را میافروزید.}(6)در تفکر بودم و آتش همچنان روشن بود تا اینکه غیبتم طولانی گشت و به نزد خانواده بازگشتم. از آسمان نم نم بارانی می بارید و غلامان من، طلب آتش کردند و یک مرد بصری در قافله با من بود. هنگامی که آمدم، غلامان به من گفتند: ابوالحسن آمد و به همراه خود آتش داشت و مرد بصری همین را گفت. من نزدیک شدم و مرد بصری و غلامان من آتش را لمس کردند و دیدند که گرمایی ندارد. آتش پس از
طُولٍ ثُمَّ الْتَهَبَتْ فَلَبِثَتْ قَلِيلًا ثُمَّ طَفِئَتْ قَلِيلًا ثُمَّ الْتَهَبَتْ ثُمَّ طَفِئَتِ الثَّالِثَةَ فَلَمْ تَعُدْ فَنَظَرْنَا إِلَي السِّوَاكِ فَإِذَا لَيْسَ فِيهِ أَثَرُ نَارٍ وَ لَا حَرٌّ وَ لَا شَعْثٌ وَ لَا سَوَادٌ وَ لَا شَيْءٌ يَدُلُّ عَلَي أَنَّهُ حُرِقَ .
فَأَخَذْتُ السِّوَاكَ فَخَبَأْتُهُ وَ عُدْتُ بِهِ إِلَي الْهَادِي عليه السلام وَ ذَلِكَ سَنَةَ سِتٍّ وَ عِشْرِينَ وَ مِائَتَيْنِ بَعْدَ مَوْتِ الْجَوَادِ عليه السلام فَتَحَتَّمَ الْغَلَطُ فِي التَّنَازُعِ(1)
و أمّا اعتراض ذاك المحشي فهو وارد، فان قول ابن مهزيار« قابلا» يعني في العام القابل، و ان احتمل أن يكون سافر في تلك السنة مرتين، الا ان قوله« بعد موت الجواد عليه السلام» و قد توفي عليه السلام سنة عشرين و مائتين، يظهر منه أن سفره هذا كان قبل فوته عليه السلام، و لعلّ الصحيح في صدر الحديث: سنة عشرين و مائتين، بدون لفظ الست.
قَابِلًا وَ كَشَفْتُ لَهُ أَسْفَلَهُ وَ بَاقِيهِ مُغَطًّي وَ حَدَّثْتُهُ بِالْحَدِيثِ فَأَخَذَ السِّوَاكَ مِنْ يَدِي وَ كَشَفَهُ كُلَّهُ وَ تَأَمَّلَهُ وَ نَظَرَ إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ هَذَا نُورٌ فَقُلْتُ لَهُ نُورٌ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَقَالَ بِمَيْلِكَ إِلَي أَهْلِ الْبَيْتِ وَ بِطَاعَتِكَ لِي وَ لِآبَائِي وَ لِأَبِي وَ بِطَاعَتِكَ لِي وَ لآِبَائِي أَرَاكَهُ اللَّهُ(2).كش، [رجال الكشي] عن علي عن محمد بن أحمد عن محمد بن عيسي عن علي بن مهزيار: مثله(3)
مدتی خاموش شد و دوباره شعله کشید و پس از مدتی دوباره خاموش شد و برای سومین بار نیز شعله کشید و خاموش شد. ما به مسواک نگاه کردیم و دیدیم که هیچ اثری از آتش و حرارت و دود و سیاهی و چیزی که نشان دهد سوخته است، در آن نیست. مسواک را گرفتم و آن را پنهان کردم. و در سال 226 پس از مرگ امام جواد علیه السلام، در سال آینده به امام هادی علیه السلام دادم. اما حدس می زدم که حضرت این سخن را باور نکند(4)
و اما اعتراض آن فرد حاشیه نویس وارد است، سخن ابن مهزیار« قابلا» یعنی در سال آینده، و احتمال دارد که او در همان سال دو بار مسافرت کرده باشد. اما این سخنش که می گوید «پس از مرگ امام جواد علیه السلام»، آن حضرت در سال 220 وفات یافت. از این سخن پیداست که سفر آن حضرت قبل از وفاتش بوده است. و شاید صحیح در آغاز حدیث این باشد: سال 220، بدون لفظ شش.
و پایین آن را به او نشان دادم و بقیه جاهایش پوشیده بود و ماجرا را برایش شرح دادم. حضرت مسواک را از دستم گرفت و همه آن را نمایان کرد و در آن تامل کرد و به آن نگاه کرد. سپس فرمود: این نور است. به او گفتم: نور، فدایت گردم. فرمود: به خاطر تمایل تو به اهل بیت و به دلیل اطاعتت از من و پدرانم و پدرم، و به خاطر پیروی تو از من و پدرانم خداوند آن را به تو نشان داد.(5)
رجال الکشی: از علی بن مهزیار مانند آن روایت شده است.(6)
1) الظاهر أن ما جعلناه بين المعقوفتين ليس من كلام الكشّيّ و روايته، بل كان من كلام بعض المحشين مرتبطا معلقا بهذه الجملة، فاشتبه علي النسّاخ و نقلوه الي المتن، و ذلك لان ابن مهزيار قال في أول الحديث: انه في سنة ست و عشرين و مائتين كان بالقرعاء منصرفه من الكوفة فاتقد مسواكه نورا، ثمّ قال في آخره« فخبأته و عدت به الي الهادي عليه السلام و ذلك سنة ست و عشرين و مائتين بعد موت الجواد عليه السلام قابلا» يعني في العام القابل فكيف يكون السنة القابلة أيضا سنة ست و عشرين و مائتين فتحتم الغلط في التاريخ، فصحف لفظ التاريخ بالتنازع، و هو غير عزيز في نسخة الكشّيّ.
2) رجال الكشّيّ ص 459.
3) المصدر ص 460.
4) . ظاهر این است که آنچه را که ما بین گیومه گذاشته ایم، سخن الکشی و روایت او نیست، بلکه سخن برخی از حاشیه نویس ها است که با این جمله مرتبط بوده است. و به همین دلیل امر بر شارح نسخه مشتبه گشته وآن را به متن اصلی انتقال داده است؛ به این دلیل که ابن مهزیار اول حدیث گفته است: در سال 226، در قرعاء، در راه بازگشت از کوفه مسواک او آتش گرفت و نورانی شد. سپس در آخر حدیث گفت: «پس آن را پنهان کردم و به امام هادی علیه السلام رساندم و این اتفاق در سال 226 پس از وفات امام جواد علیه السلام در سال آینده رخ داد» یعنی چگونه ممکن است که سال آینده هم، سال 226 باشد. این یعنی در تاریخ نگاری خطایی رخ داده است. لفظ تاریخ با لفظ تنازع تحریف شده است، وقوع این مساله در نسخه الکشی بعید نیست.
5) . رجال الکشی: 459
6) . رجال الکشی: 460
في القاموس القرعاء منهل بطريق مكة بين القادسية و العقبة و قال الرش المطر القليل و أرشت السماء كرشت قوله و عدت به أقول في النسخ هنا اختلاف كثير ففيما عندنا من نسخة اختيار الكشي و عدت به إلي الرضا عليه السلام قابلا فكشفت له(1)و ليست فيه الزيادة و في بعض كتب الرجال و عدت به إلي الهادي عليه السلام و ذلك سنة ست و عشرين و مائتين بعد موت الجواد عليه السلام فتخم الغلظ في التنازع قابلا و كشفت و في بعضها سنة ست و عشرين بعد موت الجواد عليه السلام فتحتم الغلظ في التنازع و في بعضها فتجشم و في بعضها في سنة عشرين و هي سنة وفاة الجواد عليه السلام و الحاصل أنه قرب التنازع أو تحتم و التنازع إما في حقيقة نور السواك أو في شيء آخر من الإمامة و غيرها و النسخة الأولي أظهر.
طا، [الأمان]: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا كَانَ لِلَّهِ مُخْلِصاً أَخَافَ اللَّهُ مِنْهُ كُلَّ شَيْءٍ رَوَيْنَا ذَلِكَ بِإِسْنَادِنَا إِلَي الْبَرْقِيِّ مِنْ كِتَابِهِ كِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَخْشَعُ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَ يَهَابُهُ كُلُّ شَيْءٍ ثُمَّ قَالَ إِذَا كَانَ مُخْلِصاً لِلَّهِ أَخَافَ اللَّهُ مِنْهُ كُلَّ شَيْءٍ حَتَّي هَوَامَّ الْأَرْضِ وَ سِبَاعَهَا وَ طَيْرَ السَّمَاءِ وَ حِيتَانَ الْبَحْرِ .
فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَيْنَاهُ مِنْ كِتَابِ الرِّجَالِ لِلْكَشِّيِّ وَ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ الْكَرَامَاتِ وَ لَمْ يَحْضُرْنَا لَفْظُهُ فَنَذْكُرُ الْآنَ مَعْنَاهُ أَنَّ بَعْضَ خَوَاصِّ مَوْلَانَا عَلِيٍّ عليه السلام مِنْ شِيعَتِهِ كَانَ قَدْ سَجَدَ فَتَطَوَّقَ أَفْعًي عَلَي حَلْقِهِ فَلَمْ يَتَغَيَّرْ مِنْ حَالِ سُجُودِهِ وَ مُرَاقَبَةِ مَعْبُودِهِ حَتَّي انْفَصَلَ الْأَفْعَي عَنْ رَقَبَتِهِ بِغَيْرِ حِيلَةٍ مِنْهُ بَلْ بِفَضْلِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ رَحْمَتِهِ .
وَ مِنْ ذَلِكَ مَا رَوَيْنَاهُ مَرْوِيّاً عَنْ عَلِيٍّ الزَّاهِدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ السِّبْطِ عليهم السلام أَنَّهُ كَانَ قَائِماً فِي الصَّلَاةِ فَانْحَدَرَ أَفْعَي مِنْ رَأْسِ جَبَلٍ فَصَعِدَ عَلَي ثِيَابِهِ وَ دَخَلَ مِنْ زِيقِهِ وَ خَرَجَ مِنْ تَحْتِ ثِيَابِهِ فَلَمْ يَتَغَيَّرْ عَنْ حَالِ صَلَاتِهِ وَ مُرَاقَبَتِهِ لِمَالِكِ حَيَاتِهِ .
وَ مِنْ ذَلِكَ مَا رَوَيْنَاهُ فِي كِتَابِ السَّفَرِ وَ قَدْ نَقَلْنَاهُ بِلَفْظِهِ فِي كِتَابِ الْكَرَامَاتِ
در قاموس آمده است که «قرعاء» آبشخوری است در راه مکه، بین قادسیه و عقبه و گفت که «رش» به معنای باران اندک است و «أرشت السماء» هم همان معنای «رشّت» را می دهد. و «عدت به» می گویم که در نسخه های مختلف پیرامون آن اختلاف وجود دارد و ما نسخه ای از نسخه های برگزیده کشی در اختیار داریم که در آن آمده است آن را در سال آینده به نزد امام رضا علیه السلام بردم و برایش نمایان ساختم. و در آن اضافه ای وجود ندارد و در بعضی کتب رجال آمده است که در سال 226 یعنی در سال آینده، پس از وفات امام جواد علیه السلام، آن را به نزد امام هادی علیه السلام بردم و حدس می زدم که حضرت سخن مرا نپذیرد و آن را به او نشان دادم. و در بعضی دیگر آمده که در سال 226 پس از وفات امام جواد علیه السلام بود، و حدس می زدم که حضرت سخن مرا نپذیرد و در بعضی آمده است که حدس می زدم حضرت خشمگین شود. و در بعضی تاریخ آن، سال 220 است که سال وفات امام جواد علیه السلام است. و نتیجه این است که درگیری نزدیک بوده است یا حتمی بود یا در حقیقت نور مسواک و یا در چیز دیگری از امامت و ... و نسخه اول آشکارتر است.
أمان الأخطار: هرگاه مومن خود را برای خدا خالص گرداند، خداوند همه چیز را از او می ترساند. این را از کتاب المحاسن با اسانید خود از برقی روایت کردیم. صفوان جمّال گفت که امام صادق علیه السلام فرمود: همه چیز برای مومن خاشع است و ابهت او بر همه چیز آشکار است. سپس فرمود: هرگاه مومن خود را برای خدا خالص گرداند، خداوند همه چیز حتی حیوانات و وحوش و پرندگان آسمان و ماهی های دریا را از او می ترساند. ما این را در کتاب رجال الکشی و کتاب کرامات روایت کردیم و لفظ آن عینا همین نبود. اکنون معنایش را ذکر می کنیم که یکی از خواص مولای ما، علی علیه السلام که شیعه او بود، در حال سجده بود که افعی بر گردن او حلقه زد. او سجده خود را ترک نکرد و همچنان با معبود خود در حال راز و نیاز بود تا اینکه بدون اینکه کاری انجام دهد و به فضل و رحمت خداوند عز و جل افعی از گردن او جدا شد و از این جمله است آنچه را که از حسن بن علی علیهما السلام روایت کردیم که او به نماز ایستاده بود که افعی از قله کوه پایین آمد و بر لباس او نشست و از یقه لباس وارد شد و از زیر پیراهنش خارج شد. او نماز و عبادت خود را با صاحب زندگی اش ترک نکرد و از این جمله است آنچه را که از او در کتاب سفر روایت کردیم و با همین لفظ در کتاب کرامات نقل کردیم.
1) و هو يؤيد ما ذكرناه.
وَ نَذْكُرُ هَاهُنَا بَعْضَ مَعْنَاهُ أَنَّ عليا [عَلِيَ] بْنَ عَاصِمٍ الزَّاهِدَ كَانَ يَزُورُ الْحُسَيْنَ عليه السلام بِكَرْبَلَاءَ قَبْلَ عِمَارَةِ مَشْهَدِهِ بِالنَّاسِ فَدَخَلَ سَبُعٌ إِلَيْهِ فَلَمْ يَهْرُبْ مِنْهُ وَ رَأَي كَفَّ السَّبُعِ مُنْتَفِخَةً بِقَصَبَةٍ قَدْ دَخَلَتْ فِيهَا فَأَخْرَجَ الْقَصَبَةَ مِنْهُ وَ عَصَرَ كَفَّ السَّبُعِ وَ شَدَّهُ بِبَعْضِ عِمَامَتِهِ وَ لَمْ يَقِفْ مِنَ الزُّوَّارِ لِذَلِكَ بِسُوءٍ .
وَ مِنْ ذَلِكَ مَا عَرَفْنَاهُ نَحْنُ وَ هُوَ أَنَّ بَعْضَ الْجِوَارِ وَ الْعِيَالِ جَاءُونِي لَيْلَةً وَ هُمْ مُنْزَعِجُونَ وَ كُنْتُ إِذْ ذَاكَ مُجَاوِراً بِعِيَالِي لِمَوْلَانَا عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالُوا قَدْ رَأَيْنَا مَسْلَخَ الْحَمَّامِ تُطْوَي الْحُصُرُ الَّذِي فِيهِ وَ تُنْشَرُ وَ مَا نَنْظُرُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ فَحَضَرْتُ عِنْدَ بَابِ الْمَسْلَخِ وَ قُلْتُ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ قَدْ بَلَغَنِي عَنْكُمْ مَا قَدْ فَعَلْتُمْ وَ نَحْنُ جِيرَانُ مَوْلَانَا عَلِيٍّ عليه السلام وَ أَوْلَادِهِ وَ ضِيفَانُهُ وَ مَا أَسَأْنَا مُجَاوَرَتَكُمْ فَلَا تُكَدِّرُوا عَلَيْنَا مُجَاوَرَتَهُ وَ مَتَي فَعَلْتُمْ شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ شَكَوْنَاكُمْ إِلَيْهِ فَلَمْ نَعْرِفْ مِنْهُمْ تَعَرُّضاً لِمَسْلَخِ الْحَمَّامِ بَعْدَ ذَلِكَ أَبَداً .
وَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ ابْنَتِي الْحَافِظَةَ الْكَاتِبَةَ شَرَفَ الْأَشْرَافِ كَمَّلَ اللَّهُ لَهَا تُحَفَ الْأَلْطَافِ عَرَّفَتْنِي أَنَّهَا تَسْمَعُ سَلَاماً عَلَيْهَا مِمَّنْ لَا تَرَاهُ فَوَقَفْتُ فِي الْمَوْقِفِ فَقُلْتُ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الرُّوحَانِيُّونَ فَقَدْ عَرَّفَتْنِي ابْنَتِي أَشْرَفُ الْأَشْرَافِ بِالتَّعَرُّضِ لَهَا بِالسَّلَامِ وَ هَذَا الْإِنْعَامُ مُكَدِّرٌ عَلَيْنَا نَحْنُ نَخَافُ مِنْهُ أَنْ يَنْفِرَ بَعْضَ الْعِيَالِ مِنْهُ وَ نَسْأَلُ أَنْ لَا تَتَعَرَّضُوا لَنَا بِشَيْءٍ مِنَ الْمُكَدِّرَاتِ وَ تَكُونُوا مَعَنَا عَلَي جَمِيلِ الْعَادَاتِ فَلَمْ يَتَعَرَّضْ لَهَا أَحَدٌ بَعْدَ ذَلِكَ بِكَلَامٍ .
وَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّنِي كُنْتُ أُصَلِّي الْمَغْرِبَ بِدَارِي بِالْحُلَّةِ فَجَاءَتْ حَيَّةٌ فَدَخَلَتْ تَحْتَ خِرْقَةٍ كَانَتْ مَوْضِعَ سُجُودِي فَتَمَّمْتُ الصَّلَاةَ وَ لَمْ تَتَعَرَّضْ لِي بِسُوءٍ وَ قَتَلْتُهَا بَعْدَ فَرَاغِي مِنَ الصَّلَاةِ وَ هَذَا أَمْرٌ مَعْلُومٌ يَعْرِفُهُ مَنْ رَآهُ أَوْ رَوَاهُ.
زيق القميص بالكسر ما أحاط بالعنق منه .
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَمَّارٍ صَاحِبِ الْأَكْسِيَةِ عَنِ الْبُرَيْدِيِّ عَنْ أَبِي أَرَاكَةَ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيّاً عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً كَسَرَتْ قُلُوبَهُمْ خَشْيَةُ اللَّهِ فَاسْتُكْفُوا عَنِ الْمَنْطِقِ وَ إِنَّهُمْ لَفُصَحَاءُ عُقَلَاءُ أَلِبَّاءُ نُبَلَاءُ يَسْبِقُونَ إِلَيْهِ بِالْأَعْمَالِ
و در اینجا ذکر می کنیم قسمتی از معنای آن این است که علی بن عاصم زاهد به زیارت امام حسین علیه السلام به کربلا رفت، پیش از آنکه برای حضرت ضریحی ساخته شود. حیوانی درنده به او حمله ور شد اما او فرار نکرد و دید که سقف دهان حیوان باد کرده است و یک میله به دهان او وارد شده است. او میله را خارج کرد و دهان حیوان را فشرد و آن را با قسمتی از عمامه اش بست و هیچ کدام از زائرین درآنجا باقی نماندند و از آن جمله است آنچه که آن را دانستیم و آن این است که بعضی از همسایه ها و خانواده شب هنگام به نزد من آمدند و آزرده خاطر بودند. در آن هنگام من با خانواده ام، در جوار مولا علی علیه السلام بودیم. آنها گفتند که حرارت گلخن حمام ما را آزار می دهد و بوی بد آن پراکنده می شود، اما ندیدیم که این کار را چه کسی انجام داد. من به در گلخن رفتم و سلام کرده و گفتم: از کار شما به من خبر رسیده است و ما همسایه مولا علی علیه السلام و فرزندانش و میهمانان او هستیم و مجاورت با شما هیچ زیانی برای ما نداشته است. پس اکنون نیز این همسایگی را به کام ما تلخ نکنید و هرگاه کاری انجام دادید ما به سوی او شکایت کردیم و پس از آن، هیچ تعرضی را از آنها به گلخن حمام ندیدیم. و از آن جمله اینکه دختر من که حافظ قرآن کریم و کاتب آن است، و بسیار شریف است، و آرزو دارم که خداوند متعال الطاف خود را در حق اوتمام گرداند، به من گفت که او شنید که کسی به او سلام کرد و او صاحب صدا را نمی دید. او همان جا ایستاد و پاسخ سلام را داد و این نیکی بر ما سخت آمده و ما می ترسیدیم که خانواده از آن بترسند و از شما می خواهیم که هیچ گاه ما را آزرده نسازید و در همه حالات با ما همراه باشید. و از آن پس، هیچ کس حرفی نزد و از آن جمله است که من در خانه خود در حله، مشغول خواندن نماز مغرب بودم که ماری آمد و به زیر عبای من رفت، من در حال سجده بودم و نماز خود را به پایان رساندم و آن مار هیچ آزاری به من نرساند تا اینکه پس از نماز، آن را کشتم. و این امری است معلوم که هر کس آن را دید یا آن را روایت کرد، از آن آگاه است.
«زیق القمیص» به کسر، به معنای قسمتی از لباس است که دور گردن قرار دارد .
کتاب حسین بن سعید و النوادر: علی علیه السلام فرمود: خداوند بندگانی دارد که ترس از خدا، دل های آنان را شکسته است و آنها از گفتار باز مانده اند. آنها فصیح و عاقل و خردمند و شریف هستند و با اعمال
الزَّاكِيَةِ لَا يَسْتَكْثِرُونَ لَهُ الْكَثِيرَ وَ لَا يَرْضَوْنَ لَهُ الْقَلِيلَ يَرَوْنَ أَنْفُسَهُمْ أَنَّهُمْ شِرَارٌ وَ أَنَّهُمُ الْأَكْيَاسُ الْأَبْرَارُ.
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ خَرَجَ مُرْتَاداً لِغَنَمِهِ وَ بَقَرِهِ مَكَاناً لِلشِّتَاءِ فَسَمِعَ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَتَبِعَ الصَّوْتَ حَتَّي أَتَاهُ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَنْ أَنْتَ أَنَا فِي هَذِهِ الْبِلَادِ مُذْ مَا شَاءَ اللَّهُ مَا رَأَيْتُ أَحَداً يُوَحِّدُ اللَّهَ غَيْرَكَ قَالَ أَنَا رَجُلٌ كُنْتُ فِي سَفِينَةٍ غَرِقَتْ فَنَجَوْتُ عَلَي لَوْحٍ فَأَنَا هَاهُنَا فِي جَزِيرَةٍ قَالَ فَمِنْ أَيِّ شَيْءٍ مَعَاشُكَ قَالَ أَجْمَعُ هَذِهِ الثِّمَارَ فِي الصَّيْفِ لِلشِّتَاءِ قَالَ انْطَلِقْ حَتَّي تُرِيَنِي مَكَانَكَ قَالَ لَا تَسْتَطِيعُ ذَلِكَ لِأَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَهَا مَاءُ بَحْرٍ قَالَ فَكَيْفَ تَصْنَعُ أَنْتَ قَالَ أَمْشِي عَلَيْهِ حَتَّي أَبْلُغَ قَالَ أَرْجُو الَّذِي أَعَانَكَ أَنْ يُعِينَنِي قَالَ فَانْطَلِقْ .
فَأَخَذَ الرَّجُلُ يَمْشِي وَ إِبْرَاهِيمُ يَتْبَعُهُ فَلَمَّا بَلَغَا الْمَاءَ أَخَذَ الرَّجُلُ يَنْظُرُ إِلَي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ يَتَعَجَّبُ مِنْهُ حَتَّي عَبَرَا فَأَتَي بِهَا كَهْفاً قَالَ هَاهُنَا مَكَانِي قَالَ فَلَوْ دَعَوْتَ اللَّهَ وَ أَمَّنْتُ أَنَا قَالَ أَمَا إِنِّي أَسْتَحْيِي مِنْ رَبِّي وَ لَكِنِ ادْعُ أَنْتَ وَ أُؤَمِّنُ أَنَا قَالَ وَ مَا حَيَاؤُكَ قَالَ أَتَيْتُ الْمَوْضِعَ الَّذِي رَأَيْتَنِي فِيهِ فَرَأَيْتُ غُلَاماً أَجْمَلَ النَّاسِ كَأَنَّ خَدَّيْهِ صَفْحَتَا ذَهَبٍ ذَوَّابَةٍ مَعَ غَنَمٍ وَ بَقَرٍ كَأَنَّ عَلَيْهَا الدُّهْنَ فَقُلْتُ لَهُ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ فَسَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يُرِيَنِي إِبْرَاهِيمَ مُنْذُ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ وَ قَدْ أَبْطَأَ ذَلِكَ عَلَيَّ قَالَ فَقَالَ عليه السلام فَأَنَا إِبْرَاهِيمُ فَاعْتَنَقَا.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام هُمَا أَوَّلُ اثْنَيْنِ اعْتَنَقَا عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ.
وَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ خَرَجَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ يَرْتَادُّونَ لِأَهْلِهِمْ فَأَصَابَتْهُمُ السَّمَاءُ فَلَجَئُوا إِلَي جَبَلٍ فَوَقَعَتْ عَلَيْهِمْ صَخْرَةٌ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَفَا الْأَثَرُ وَ وَقَعَ الْحَجَرُ وَ لَا يَعْلَمُ مَكَانَكُمْ إِلَّا اللَّهُ ادْعُوا اللَّهَ بِأَوْثَقِ أَعْمَالِكُمْ فَقَالَ أَحَدُهُمْ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ كَانَتِ امْرَأَةٌ تُعْجِبُنِي فَطَلَبْتُهَا فَأَبَتْ عَلَيَّ فَجَعَلْتُ لَهَا جُعْلًا
نیک خود از یکدیگر سبقت می جویند و به سوی خداوند می روند. اعمال بسیار خود را برای او زیاد نمیبینند و عمل کم را برای او کافی نمی دانند. آنها تصور می کنند که انسان های بدی هستند، در حالی که بهترین بندگان خدا هستند.
دعوات الراوندی: امام صادق علیه السلام فرمود: ابراهیم خارج شد و گاو و گوسفندانش را در جایی که مخصوص فصل زمستان بود به چرا برد. شنید که کسی شهادت میداد که «لا إله إلا الله» صدا را دنبال کرد تا به نزد صاحب صدا رسید. پس گفت: ای بنده خدا، تو کیستی؟ مدت هاست که من در این سرزمین هستم و جز تو کسی را ندیدم که خدا را به یگانگی یاد کند. گفت: من مردی هستم که در کشتی بودم که غرق شد و من بر روی تکه چوبی نجات یافتم و اکنون من در جزیره هستم. گفت: زندگی خود را چگونه می گذرانی؟ پاسخ داد: در تابستان میوه ها را برای زمستان جمع می کنم. گفت: راه بیفت و جای خود را به من نشان بده. گفت نمی توانم این کار را انجام بدهم زیرا فاصله من تا آنجا، به اندازه یک دریاست. گفت پس چگونه به آنجا می روی؟ پاسخ داد: راه می روم تا به آنجا برسم. گفت: امیدوارم کسی که یاور توست، به من نیز کمک کند. گفت: راه بیفت. مرد شروع به راه کردن کرد و ابراهیم به دنبالش به راه افتاد. وقتی به آب رسیدند، مرد هر از گاهی به ابراهیم علیه السلام نگاه می کرد و از او متعجب بود تا اینکه از آب رد شدند و او را به غاری برد. گفت اینجا جای من است. گفت: چرا خدا را نمی خوانی و مومن نمیشوی؟ گفت: من از خدای خود شرم دارم. تو دعا کن و من مومن می شوم. گفت: دلیل شرم تو چیست؟ گفت: به جایی آمدم که مرا در آن دیدی و من غلامی را دیدم که زیباترین مردم بود. گویا گونه هایش از جنس طلای مذاب بود و همراه او گاو و گوسفند بود، گویا بر روی آنها چربی بود. به او گفتم: تو کیستی؟ گفت من اسماعیل بن ابراهیم، دوست خداوند رحمان هستم. سه ماه قبل از خدا خواستم که ابراهیم را به من نشان دهد و این بر من طول کشید. گفت که حضرت علیه السلام فرمود: من ابراهیم هستم. پس یکدیگر را درآغوش گرفتند. امام صادق علیه السلام فرمود: آن دو نفر اولین کسانی بودند که بر روی زمین همدیگر را در آغوش گرفتند.
و از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل است که او فرمود: سه نفر از پیشینیان شما، برای امرار معاش خانواده خود بیرون رفتند و باران گرفت. آنها به کوهی پناه بردند و سنگی بر رویشان افتاد. یکی از آنان به دیگری گفت: ردپای ما پاک شد و سنگ افتاد و هیچ کس جز خداوند جای ما را نمی داند. پس خدا را بخوان به محکم ترین اعمالت. یکی از آنها گفت: خداوندا، تو می دانی که زنی مرا شگفت زده کرد و من او را خواستم و او خودداری کرد اما من اصرار ورزیدم
فَطَابَتْ نَفْسُهَا فَلَمَّا جَلَسْتُ مِنْهَا اشْتَدَّ ارْتِعَادُهَا مِنْ خَشْيَتِكَ فَتَرَكْتُهَا(1)فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي إِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ رَجَاءَ رَحْمَتِكَ وَ خَشْيَةَ عَذَابِكَ فَافْرِجْ عَنَّا قَالَ فَزَالَ ثُلُثُ الْجَبَلِ .
وَ قَالَ الْآخَرُ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ كَانَ لِي وَالِدَانِ وَ كُنْتُ أَحْلُبُ لَهُمَا فَأَتَيْتُهُمَا لَيْلَةً وَ هُمَا نَائِمَانِ(2)فَقُمْتُ قَائِماً حَتَّي طَلَعَ الْفَجْرُ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَا شَرِبَا فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي إِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ رَجَاءَ ثَوَابِكَ وَ خَشْيَةَ عَذَابِكَ فَافْرِجْ عَنَّا فَزَالَ ثُلُثُ الْحَجَرِ .
فَقَالَ الثَّالِثُ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي اسْتَأْجَرْتُ يَوْماً أَجِيراً فَعَمِلَ إِلَي نِصْفِ النَّهَارِ فَأُعْطِيهِ أُجْرَتَهُ فَسَخِطَ وَ لَمْ يَأْخُذْهُ فَصَرَفْتُ ذَلِكَ إِلَي التِّجَارَةِ وَ الْمَوَاشِي وَ غَيْرِهَا فَلَمَّا جَاءَ يَطْلُبُ أَجْرَهُ قُلْتُ خُذْ هَذَا كُلَّهُ لَكَ(3)وَ لَوْ شِئْتُ لَمْ أَعْطِهِ إِلَّا أَجْرَهُ فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي إِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ رَجَاءَ رَحْمَتِكَ وَ خَشْيَةَ عَذَابِكَ فَافْرِجْ عَنَّا فَزَالَ ثُلُثُ الْحَجَرِ وَ خَرَجُوا يَتَمَاشَوْنَ.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عِيسَي النَّهْرِيرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ عَرَفَ اللَّهَ
و او پاکی پیشه کرد. و وقتی در نزد او نشستم، از ترس تو به خود لرزید و من او را رها کردم. پس اگر می دانی که من آن کار را تنها برای به دست آوردن رحمت تو و از ترس عذاب تو انجام دادم، پس برای ما گشایشی حاصل کن. گفت: یک سوم کوه ریخت و دیگری گفت: خداوندا، تو می دانی که من دو فرزند دارم و برای آنها شیر می دوشیدم. شبی به نزد آن دو آمدم و آنها خوابیده بودند.(4)من ایستادم تا خورشید طلوع کرد و هنگامی که از خواب بیدار شدند، شیر را نوشیدند. خداوندا، اگر می دانی که من این کار را برای به دست آوردن ثواب تو و ترس از عذابت انجام دادم پس برای ما گشایشی حاصل کن. پس یک سوم سنگ ریخت. سومین نفر گفت: خداوندا، من روزی بنده ای را به کار گرفتم او تا هنگام ظهر برایم کار کرد و مزدش را خواست. و من مزد همه روز را به اودادم.(5)
و اگر می خواستم، مزد نصف روز را به او می دادم. اگر می دانی که من این کار را به امید رحمت تو و ترس از عذابت انجام دادم، پس برای ما گشایشی حاصل کن. پس یک سوم سنگ ریخت و آنها نجات یافتند و رفتند.
الکافی: امام صادق علیه السلام روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که خداوند را بشناسد
1) روي البرقي في المحاسن ص 253 كتاب مصابيح الظلم مثل هذا الحديث مسندا الي جابر الجعفي رفعه، و فيه:« فلما جلست منها مجلس الرجل من المرأة ذكرت النار فقمت عنها فرقا منك» الخ.
2) في المحاسن: فأتيتهما بقعب من لبن فخفت- ان أضعه- أن يمج فيه هامة، و كرهت أن اوقظهما من نومهما فيشق ذلك عليهما، فلم أزل كذلك حتّي استيقظا و شربا» الخ.
3) في المحاسن: اني استأجرت قوما يحرثون كل رجل منهم بنصف درهم فلما فرغوا أعطيتهم اجورهم فقال أحدهم: قد عملت عمل اثنين، و اللّه لا آخذ الا درهما واحدا: و ترك ماله عندي، فبذرت بذلك النصف الدرهم في الأرض فأخرج اللّه من ذلك رزقا، و جاء صاحب النصف الدرهم فأراده فدفعت إليه ثمان عشرة ألف» الخ. و سيجيء نصه في ج 70 الباب 17 باب الإخلاص و معني قربه تعالي.
4) . در المحاسن چنین آمده است: «مقداری شیر برایشان آوردم و ترسیدم که – آن را در آنجا قرار دهم – و صدایی ایجاد شود، و دوست نداشتم که آن ها را از خواب بیدار کنم و آن ها آزرده شوند، پس صبر کردم تا بیدار شدند و شیر را نوشیدند» تا پایان.
5) . در المحاسن آمده است: من قومی را به ازای نیم درهم برای هر نفر به کار گرفتم که برایم شخم بزنند. وقتی کار آن ها به پایان رسید، مزدشان را دادم. یکی از آن ها گفت: من به اندازه دو نفر کار کردم و به خدا سوگند که فقط یک درهم دریافت کردم. و مال خود را در نزد من گذاشت. من با آن نیم درهم بذر خریدم و زمین را کاشتم. خداوند از آن کشت روزی فراوانی برایم فراهم کرد و صاحب آن نیم درهم آمد و مال خود را طلب کرد و من ده هزار درهم با او دادم. تا پایان. و متن آن در جلد 70 باب 17 باب اخلاص و معنای قرب خداوند متعال خواهد آمد.
وَ عَظَّمَهُ مَنَعَ فَاهُ مِنَ الْكَلَامِ وَ بَطْنَهُ مِنَ الطَّعَامِ وَ عَفَي نَفْسَهُ بِالصِّيَامِ وَ الْقِيَامِ قَالُوا بِآبَائِنَا وَ أُمَّهَاتِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلَاءِ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ قَالَ إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ سَكَتُوا فَكَانَ سُكُوتُهُمْ ذِكْراً وَ نَظَرُوا فَكَانَ نَظَرُهُمْ عِبْرَةً وَ نَطَقُوا فَكَانَ نُطْقُهُمْ حِكْمَةً وَ مَشَوْا فَكَانَ مَشْيُهُمْ بَيْنَ النَّاسِ بَرَكَةً لَوْ لَا الْآجَالُ الَّتِي قَدْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ لَمْ تَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَادِهِمْ خَوْفاً مِنَ الْعَذَابِ وَ شَوْقاً إِلَي الثَّوَابِ(1).
لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عِيسَي النَّهْرَتِيرِيِّ عَنْهُ عليه السلام: مِثْلَهُ(2)إِلَّا أَنَّهُ فِيهِ هَكَذَا فَكَانَ سُكُوتُهُمْ فِكْراً وَ تَكَلَّمُوا فَكَانَ كَلَامُهُمْ ذِكْراً.
لي، [الأمالي للصدوق] عن ماجيلويه عن عمه عن الكوفي عن محمد بن سنان: مثله(3)
قال النجاشي عيسي بن أعين الجريري الأسدي مولي كوفي ثقة و عده من أصحاب الصادق عليه السلام(4)فما في المجالس أظهر سندا و متنا لكن في أكثر نسخ المجالس النهرتيري(5)بالتاء كما في بعض نسخ الكافي و في بعضها النهربيري بالباء الموحدة و في بعضها النهري و الأخير كأنه نسبة إلي النهروان(6)و لم أجد الأولين في اللغة(7)و قال الشيخ البهائي قدس سره في حاشية الأربعين
و عظمت او را دریابد، زبان خود را از گفتار [ اضافی] و شکم خود را از خوراک [ اضافی] باز میدارد. و نفس خود را با روزه و نماز پاک میگرداند. گفتند: ای رسول خدا، پدر و مادرمان به فدایت، آیا اینان اولیای خداوند هستند؟ فرمود: اولیای خداوند، هرگاه خاموشی گزینند، خاموشی آنها ذکر است و چون بنگرند، نگاهشان عبرت است و چون سخن گویند سخنشان حکمت است و چون راه روند، راه رفتن آنها در بین مردم برکت است. و اگر نبود که اجلهایشان نوشته شده است، از ترس عذاب و از شوق ثواب روح آنها در بدنهایشان نمیماند(8).
در امالی صدوق مانند این روایت ذکر شده است(9)با این اختلاف که در آن آمده است: سکوت آنان تفکر و کلامشان یاد خدا بود.
در امالی صدوق محمد بن سنان مانند این روایت ذکر کرده است.(10)
نجاشی گفت عیسی بن اعین جریری اسدی، که یکی از غلامان کوفی مورد اطمینان بود، و او را از یاران امام صادق علیه السلام برشمرد(11)در المجالس سند و متنی ندارد اما در بیشتر نسخه های المجالس، «نهرتیری»(12)باتاء آمده است. و در بعضی نسخه های کافی «نهربیری» با باء آمده است و در بعضی دیگر «نهری» به کار رفته است. و آخرین سخن اینکه این کلمه می تواند منسوب به نهروان باشد.(13)
و ما این کلمه را در فرهنگ لغت های قدیمی تر نیافتیم.(14)و شیخ بهائی قدس سره در حاشیه کتاب اربعین گفت که
1) الكافي ج 2: 237.
2) أمالي الصدوق: 182، و فيه« و عني نفسه بالصيام».
3) أمالي الصدوق: 330.
4) رجال النجاشيّ ص 227، و هكذا عنونه ابن داود في القسم الأوّل تحت الرقم 1144 و قال: عيسي بن أعين الجريري بضم الجيم و فتح الراءين المهملتين، منسوب الي جرير بن عباد بالضم و التخفيف ابن ضبيعة بن قيس بن ثعلبة الأسدي.
5) و في بعضها« النهزيزي» كما في المطبوعة.
6) النسبة الي النهروان« النهرواني» لا غيره.
7) بل قال الفيروزآبادي: و نهر تيري كضيزي بالاهواز، فيكون النسبة إليه« نهر تيري» ظاهرا.
8) . الکافی 2 : 237
9) . امالی صدوق: 182
10) . امالی صدوق: 330
11) . رجال النجاشی: 227، و ابن داود در قسمت اول ذیل شماره 1144 آن را این گونه عنوان نهاده است و گفته است: عیسی بن اعین جریری به ضم جیم و فتح دو راء، منسوب به جریر بن عباد به ضم و تخفیف ابن ضبیه بن قیس بن ثعلبه اسدی است.
12) . و در نسخه ای «النهزیزی» به کار رفته، همان طور که در نسخه چاپ شده بوده است.
13) . اسم منسوب نهروان، «نهروانی» است و نه چیز دیگر.
14) . فیروزآبادی: و نهرتیری مانند ضیزی به اهواز، و اسم منسوب آن در ظاهر«نهرتیری» است.
الجريري بضم الجيم و الراءين المهملتين منسوب إلي جرير بن عباد بضم العين و تخفيف الباء.
من عرف الله قال الشيخ المتقدم رحمه الله قال بعض الأعلام أكثر ما تطلق المعرفة علي الأخير من الإدراكين للشيء الواحد إذا تخلل بينهما عدم بأن أدركه أولا ثم ذهل عنه ثم أدركه ثانيا فظهر له أنه هو الذي كان قد أدركه أولا و من هاهنا سمي أهل الحقيقة بأصحاب العرفان لأن خلق الأرواح قبل الأبدان كما ورد في الحديث و هي كانت مطلعة علي بعض الإشراقات الشهودية مقرة لمبدعها بالربوبية كما قال سبحانه أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلي(1)لكنها لإلفها بالأبدان الظلمانية و انغمارها في الغواشي الهيولانية ذهلت عن مولاها و مبدعها فإذا تخلصت بالرياضة من أسر دار الغرور و ترقت بالمجاهدة عن الالتفات إلي عالم الزور تجدد عهدها القديم الذي كاد أن يندرس بتمادي الأعصار و الدهور و حصل لها الإدراك مرة ثانية و هي المعرفة التي هي نور علي نور.
من الكلام أي من فضوله و كذا الطعام فإن الإكثار منه يورث الثقل عن العبادة و يحتمل أن يكون كناية عن الصوم و عفي كذا في بعض النسخ بالفاء أي جعلها صافية خالصة أو جعلها مندرسة ذليلة خاضعة أو وفر كمالاتها قال في النهاية أصل العفو المحو و الطمس و عفت الريح الأثر محته و طمسته و منه حديث أم سلمة لا تعف سبيلا كان رسول الله صلي الله عليه و آله لحبها(2)أي لا تطمسها و عفا الشيء كثر و زاد يقال أعفيته و عفيته و عفا الشيء درس و لم يبق له أثر و عفا الشيء صفا و خلص انتهي و أقول يمكن أن يحملها بعضهم علي الفناء في الله باصطلاحهم و الأظهر ما في المجالس و غيره و أكثر نسخ الكتاب عنا بالعين المهملة و النون المشددة أي أتعب و العناء بالفتح و المد النصب.
بآبائنا و أمهاتنا قال الشيخ البهائي رحمه الله هذه الباء يسميها بعض النحاة باء التفدية و فعلها محذوف غالبا و التقدير نفديك بآبائنا و أمهاتنا و هي
«جریری» به ضم جیم است و دو راء، بدون نقطه هستند. این کلمه منسوب به جریر بن عباد به ضم عین و تخفیف باء است.
شیخ بهایی رحمه الله در مورد «من عرف الله»گفته است که برخی از اعلام گفته اند که هر گاه عدم و نیستی بین دو چیز باشد، شناخت غالبا بر ادراک دوم از یک چیز اطلاق می گردد، به اینکه اولا آن را درک کند سپس از یاد ببرد، سپس دوباره آن را درک کند و بر او ظاهر شود که او همان کسی است که برای اولین بار آن را درک کرده بود و اهل حقیقت از همین جا نام اصحاب عرفان گرفته اند. زیرا خلق ارواح، پیش از اجسام، همان طور که در حدیث ذکر شده است و اینکه روح از برخی اشراقات شهودی آگاه است و به پروردگاری خداوند اقرار دارد، همان طور که خداوند سبحان فرمود: {آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند بله.}(3)
اما روح به دلیل الفتی که با جسم تاریک دارد، و در موارد بیهوده فرو رفته است، از مولا و سرور و آفریننده خود دور شده است هرگاه بنده با ریاضت از زنجیرهای دنیا آزاد شود و با مجاهدت ها از توجه به دنیا رویگردان شود، دوران قدیمش به یادش می آید، دورانی که با گذشت روزگار، کهنه و قدیمی شده است و دوباره او به ادراک رسیده است و آن شناختی است که نور علی نور است.
«من الکلام» یعنی از اضافه کلام و غذا، که زیاده روی در آن، سبب کسالت در عبادت می گردد و احتمال دارد که این سخن کنایه از روزه باشد و در بقیه نسخه ها با فاء آمده است. یعنی آن را خالص و زلال گرداند یا آن را کهنه و ذلیل و خاضع کرد یا کمالاتش را به حد نهایت رساند. در نهایه گفته که اصل عفو و بخشش، محو کردن و زدودن است و «عفت الریح الأثر» یعنی باد رد چیزی را پاک کرد. و حدیث ام سلمه هم از همین دست است که گفت: راهی را که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم آن را پیمود و آن را روشن گردانید، پاک مکنید. و «عفا الشیء» یعنی زیاد شد. می گویند «أعفیته و عفیته و عفا الشیء» یعنی کهنه شد و هیچ اثری از آن باقی نماند. و «عفا الشیء» یعنی خالص شد. تمام شد. و می گویم شاید برخی به اصطلاح خود، معنای فنای فی الله را از آن برداشت کنند. و آنچه که در مجالس و غیره آمده است واضح تر است. و بیشتر نسخه های کتاب، «عنا» را به کار برده اند که به معنای خسته شد است و «العناء» به فتح و مد به معنای رنج است.
«بآبائنا و أمهاتنا» شیخ بهایی رحمه الله گفت: برخی از نحویون نام این باء را باء تفدیه می گذارند و فعل آن غالبا محذوف است. و تقدیر « نفدیک بآبائنا و أمهاتنا» است. اما
في الحقيقة باء العوض نحو خذ هذا بهذا و عد منه قوله تعالي ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ(1).
هؤلاء أولياء الله فهو استفهام محذوف الأداة و يمكن أن يكون خبرا قصد به لازم الحكم و التأكيد في قوله إن أولياء الله إلخ لكون الخبر ملقي إلي السائل المتردد علي الأول و لكون المخاطب حاكما بخلافه علي الثاني أن جعل قوله صلي الله عليه و آله إن أولياء الله ردا لقولهم هؤلاء أولياء الله أي أولياء الله أناس أخر صفاتهم فوق هذه الصفات و إن جعل تصديقا لقولهم و وصفا للأولياء بصفات أخري زيادة علي صفاتهم الثلاث السابقة فالتأكيد لكون الخبر ملقي إلي الخلص الراسخين في الإيمان فهو رائج عندهم متقبل لديهم صادر عنه صلي الله عليه و آله عن كمال الرغبة و وفور النشاط لأنه في وصف أولياء الله بأعظم الصفات فكأنه مظنة التأكيد كما ذكره صاحب الكشاف عند قوله تعالي وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا(2).
فكان سكوتهم ذكرا أي عند سكوتهم قلوبهم مشغولة بذكر الله و تذكر صفاته الكمالية و آلائه و نعمائه و غرائب صنعه و حكمته و في رواية المجالس كما أشرنا إليه فكان سكوتهم فكرا.
و قال الشيخ البهائي رحمه الله أطلق علي سكوتهم الفكر لكونه لازما له غير منفك عنه و كذا إطلاق العبرة علي نظرهم و الحكمة علي نطقهم و البركة علي مشيهم و جعل صلي الله عليه و آله كلامهم ذكرا ثم جعله حكمة إشعارا بأنه لا يخرج عن هذين فالأول في الخلوة و الثاني بين الناس و لك إبقاء النطق علي معناه المصدري أي إن بما نطقوا به مبني علي حكمة و مصلحة.
فكان مشيهم بين الناس بركة لأن قصدهم قضاء حوائج الناس و هدايتهم و طلب المنافع لهم و دفع المضار عنهم مع أن وجودهم سبب لنزول الرحمة
در حقیقیت این باء، باء عوض است، مثل آنکه بگویم: «خذ هذا بهذا» و این آیه هم از همین قرار است: «ادخلوا الجنة بما کنتم تعملون»(3)
{به واسطه اعمال خود به بهشت وارد شوید.} اینان همان دوستان خدا هستند. این استفهامی است که ادات آن محذوف است و احتمال دارد که خبری باشد که حکم لازم با آن قصد شده است. و یا قصد از آن، تاکید سخن «إن أولیاء الله» تا پایان بوده است. یعنی در سخن اول خبر به مخاطب تردید کننده داده شده است و به دلیل اینکه مخاطب، حکم دوم را به کلی رد می کند و با آن مخالف است، قول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم «إن أولیاء الله»، پاسخ این سخن است که «هولاء أولیاء الله»، یعنی دوستان خدا مردمی دیگر هستند که صفاتی فوق این صفات دارند. و اگر تصدیق سخن آنان باشد، و توصیفی برای دوستان خدا به صفات دیگر جز این سه صفت سابق باشد، پس تاکید برای این است که خبر، برای انسان های خالص راستین در ایمان اراده شده باشد که در نزد آنها رایج و پذیرفته شده است و از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم صادر شده است. و او دوستان خدا را به صفات بزرگی توصیف کرده، گویا قصد تاکید در آن داشته است. صاحب کشاف در تفسیر آیه «و إذا لقوا الذین آمنوا قالوا آمنا»(4)گفته است که سکوت آنها یاد خدا بوده است یعنی در همان سکوت، دل های آنان مشغول به ذکر خدا و ذکر صفات کمال و نعمت های او و کارهای خوب و حکمتش بوده است و در روایت مجالس، همان طور که اشاره کردیم آمده است که سکوت آنان تفکر بوده است.
و شیخ بهایی رحمه الله گفته است که سکوت آنها تفکر نام گرفته است، زیرا از تفکر جدا نبوده است و همین طور نگاه آنان که عبرت بوده است و حکمت بر زبانشان بوده است و برکت در راه رفتن آنها بوده است و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کلام آنان را ذکر خدا معرفی کرده است، سپس آن را حکمت نام نهاده تا بگوید که کلام آنان از این دو مورد خارج نیست. مورد اول در خلوت و دوم در بین مردم است. و نطق را باید در معنای مصدری خود نگاه داری یعنی آنچه را که گفتند، بر مبنای حکمت و مصلحت بود. راه رفتن آنان در بین مردم، برکت بود زیرا قصد آنان، برآورده ساختن حوایج مردم و هدایت کردن آنان و به دست آوردن سودی برای آنان و دفع ضرر و زیان از آنها بود با اینکه وجود آن ها، سبب نزول رحمت
عليهم و دفع البلايا عنهم لم تقر أرواحهم في المجالس لم تستقر.
خوفا من العذاب و شوقا إلي الثواب فيه إشارة إلي تساوي الخوف و الرجاء فيهم و كونهما معا في الغاية القصوي و الدرجة العليا كما مضت الأخبار فيه.
ثم اعلم أن كون الشوق إلي الثواب سببا لمفارقة أرواحهم أوكار أبدانهم و طيرانها إلي عالم القدس و محل الإنس و درجات الجنان و نعيمها ظاهر و أما الخوف من العقاب إما لشدة الدهشة و استيلاء الخوف عليهم كما فعل بهمام لعدهم أنفسهم من المقصرين أو يريدون اللحوق بمنازلهم العالية حذرا من أن تتبدل أحوالهم و تستولي الشهوات عليهم فيستحقوا بذلك العذاب فلذا يستعجلون في الذهاب إلي الآخرة.
ثم قال الشيخ المتقدم رفع الله درجته المراد بمعرفة الله تعالي الاطلاع علي نعوته و صفاته الجلالية و الجمالية بقدر الطاقة البشرية و أما الاطلاع علي حقيقة الذات المقدسة فمما لا مطمع فيه للملائكة المقربين و الأنبياء المرسلين فضلا عن غيرهم و كفي في ذلك قول سيد البشر ما عرفناك حق معرفتك و في الحديث أن الله احتجب عن العقول كما احتجب عن الأبصار و إن الملأ الأعلي يطلبونه كما تطلبونه أنتم فلا تلتفت إلي من يزعم أنه قد وصل إلي كنه الحقيقة المقدسة بل أحث التراب في فيه فقد ضل و غوي و كذب و افتري فإن الأمر أرفع و أظهر من أن يتلوث بخواطر البشر و كلما تصوره العالم الراسخ فهو عن حرم الكبرياء بفراسخ و أقصي ما وصل إليه الفكر العميق فهو غاية مبلغه من التدقيق و ما أحسن ما قال:
آنچه پيش تو غير از او ره نيست *** غايت فهم تو است الله نيست
بل الصفات التي نثبتها له سبحانه إنما هي علي حسب أوهامنا و قدر أفهامنا فإنا نعتقد اتصافه بأشرف طرفي النقيض بالنظر إلي عقولنا القاصرة و هو تعالي أرفع و أجل من جميع ما نصفه به.
و في كلام الإمام أبي جعفر محمد بن علي الباقر عليهما السلام إشارة إلي هذا المعني
و دفع بلا از آنها بود و در المجالس آمده است که ارواح آنان از ترس عذاب و اشتیاق به ثواب آرام و قرار نداشت، که در آن اشاره ای به تساوی خوف و رجا صورت گرفته است و اینکه هر دوی آن ها، در غایتی دور از فرط عظمت هستند و در درجات عالیه قرا دارند، همان طور که پیش از این نیز گفتیم.
سپس بدان که اشتیاق به ثواب، سبب جدایی روح از آشیانه بدن و پرواز آن به سوی عالم قدس و جایگاه اصلی انسان و درجات بهشت است که نعمت آن آشکار است و اما ترس از عذاب، یا به خاطر شدت وحشت آن و تسلط ترس بر آنان است مثل ماجرای همام. زیرا آنان خود را مقصر می دانند و یا می خواهند به منزلگاه عالی خود برسند و می ترسند حال کنونی آنان از دست برود و شهوات بر آنان مستولی شود و مستحق عذاب گردند، به همین دلیل به سوی آخرت شتاب میکنند.
سپس شیخ بهایی رحمه الله گفته: مراد از معرفت خدای متعال، شناخت و معرفت نسبت به صفات جلال و جمال به اندازه طاقت بشری است و اما شناخت ذات خداوند متعال، چیزی است که حتی فرشتگان مقرب و پیامبران نیز نباید در آن طمع بورزند و در این باره سخن سرور بشر کافی است که فرمود: ما هیچ گاه حقیقت تو را نشناختیم. و در حدیث آمده است که خداوند، از عقل ها پنهان گشته است، همان طور که از دیده ها پنهان است و آسمانیان نیز او را می طلبند، همان طور که شما در طلب او هستید. پس توجهی نکن به کسی که گمان می کند به کنه معرفت خداوند رسیده است بلکه در دهانش خاک بپاش که او گمراه شده و دروغ و افترا بسته است، چرا که این امر بسیار والاتر و آشکارتر از آن است که با عقل بشر آلوده گردد و هر آنچه که انسان عالم از حرم کبریایی تصور کند، باز هم حقیقت آن از تصور بشری بسیار به دور است، این مساله بسیار دقیق است و در این باب چه نیکو گفته شده است:
آنچه پیش تو غیر از او ره نیست
غایت فهم تو است الله نیست
صفاتی که ما آن را برای خداوند سبحان اثبات میکنیم، بر حسب وهم و به قدر فهم ماست. ما معتقدیم که او به شریف ترین صفات متناقض متصف است و این به اندازه عقل های قاصر ماست و خداوند متعال برتر و والاتر از همه صفاتی است که به او نسبت می دهیم.
و در سخن امام باقر علیه السلام اشاره ای به این معنا بوده است.
حيث قال كلما ميزتموه بأوهامكم في أدق معانيه مخلوق مصنوع مثلكم مردود إليكم و لعل النمل الصغار تتوهم أن لله تعالي زبانيتين فإن ذلك كمالها و يتوهم أن عدمها نقصان لمن لا يتصف بهما و هذا حال العقلاء فيما يصفون الله تعالي به انتهي كلامه صلوات الله عليه و سلامه.
قال بعض المحققين هذا كلام دقيق رشيق أنيق صدر من مصدر التحقيق و مورد التدقيق و السر في ذلك أن التكليف إنما يتوقف علي معرفة الله تعالي بحسب الوسع و الطاقة و إنما كلفوا أن يعرفوه بالصفات التي ألفوها و شاهدوها فيهم مع سلب النقائص الناشية عن انتسابها إليهم و لما كان الإنسان واجبا بغيره عالما قادرا مريدا حيا متكلما سميعا بصيرا كلف بأن يعتقد تلك الصفات في حقه تعالي مع سلب النقائص الناشية عن انتسابها إلي الإنسان بأن يعتقد أنه تعالي واجب لذاته لا بغيره عالم بجميع المعلومات قادر علي جميع الممكنات و هكذا في سائر الصفات و لم يكلف باعتقاد صفة له تعالي لا يوجد فيه مثالها و مناسبها بوجه و لو كلف به لما أمكنه تعقله بالحقيقة و هذا أحد معاني قوله عليه السلام من عرف نفسه فقد عرف ربه انتهي كلامه.
ثم قال قدس سره قد اشتمل هذا الحديث علي المهم من سمات العارفين و صفات الأولياء الكاملين فأولها الصمت و حفظ اللسان الذي هو باب النجاة و ثانيها الجوع و هو مفتاح الخيرات و ثالثها إتعاب النفس في العبادة بصيام النهار و قيام الليل و هذه الصفة ربما توهم بعض الناس استغناء العارف عنها و عدم حاجته إليها بعد الوصول و هو وهم باطل إذ لو استغني عنها أحد لاستغني عنها سيد المرسلين و أشرف الواصلين و قد كان عليه السلام يقوم في الصلاة إلي أن ورمت قدماه و كان أمير المؤمنين علي عليه السلام الذي إليه ينتهي سلسلة أهل العرفان يصلي كل ليلة ألف ركعة و هكذا شأن جميع الأولياء و العارفين كما هو في التواريخ مسطور و علي الألسنة مشهور.
و رابعها الفكر و في الحديث تفكر ساعة خير من عبادة ستين سنة قال بعض
حضرت فرمود: هر آنچه را با عقل های خود در دقیقترین معانی آن ممتاز گردانید، او نیز مانند شما مخلوق و مصنوعی چون شماست و به خودتان برگردانده میشود. و شاید مورچه کوچک، تصور کند که خداوند متعال، دو شاخک بر روی سرش دارد و این نشانه کمال اوست و اگر آن را نداشته باشد، نقص اوست و این حال عاقلان است، در صفاتی که به خداوند نسبت می دهند. سخن او صلوات الله علیه و سلامه به پایان رسید.
یکی از محققین گفته است که این یک سخن دقیق و زیبا و بسیار آراسته است که از منبع تحقیق آمده است و می تواند بسیار دقیق به آن نگریسته شود. و راز این مساله آن است که تکلیف تنها بر شناخت خداوند متعال به اندازه وسع و طاقت متوقف است و آنها فقط مکلف شدند که او را به صفاتی که به آن انس و الفت دارند، بشناسند و آن را در خود مشاهده کنند و گمان کنند که هر کس داری این صفات نباشد، ناقص است و از آنجایی که انسان باید متصف به صفاتی چون علم، قدرت، اراده، زنده بودن، ناطق بودن و سمیع و بصیر بودن باشد، مکلف شده است که به این صفات برای خداوند متعال معتقد گردد و نقایص ناشی از انتساب آن را به انسان از او سلب کند و معتقد باشد که شناخت ذات خداوند تنها مختص خود اوست و او دانای همه چیز است و بر همه چیز تواناست و در باقی صفات نیز همین طور است و انسان مکلف نشده است که صفتی را برای خداوند متعال معتقد باشد که مانند آن در خودش یافت شود و مناسب خود او باشد و اگر به آن مکلف شود، عقل او این اجازه را به او نمی دهد که به حقیقت آن دست یابد. و این یکی از معانی سخن او علیه السلام است که فرمود: هرکس خود را بشناسد همانا خدای خود را شناخته است. سخن اوبه پایان رسید.
سپس قدس سره گفته: این حدیث بر مهم ترین علامت های عرفا و اولیای به کمال رسیده مشتمل است که اولین آنها سکوت است و حفظ زبانی که درب نجات است. دوم گرسنگی است که کلید خیرات است و سوم خسته کردن تن در راه روزه و نماز شب است که شاید برخی تصور کنند عارف پس از آن که به درجه کمال رسید، به این صفت نیازی ندارد؛ اما این تصور غلطی است، چرا که اگر این گونه بود، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم از آن بی نیاز می شد و حضرت علیه و آله السلام، به قدری به نماز می ایستاد که پاهایش ورم می کرد و امام علی علیه السلام، که منتهای سلسله عرفا است، هر شب هزار رکعت نماز می خواند و همه اولیا و عرفا به همین منوال بوده اند، همان طور که در تاریخ آمده است و همه به آن قائلند.
و چهارمین مورد آن، تفکر است و در حدیث آمده است که یک ساعت تفکر برتر از شصت سال عبادت است. یکی از
الأكابر إنما كان الفكر أفضل لأنه عمل القلب و هو أفضل من الجوارح فعمله أشرف من عملها أ لا تري إلي قوله تعالي أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي(1)فجعل الصلاة وسيلة إلي ذكر القلب و المقصود أشرف من الوسيلة.
و خامسها الذكر و المراد به الذكر اللساني و قد اختاروا له كلمة التوحيد لاختصاصها بمزايا ليس هذا محل ذكرها.
و سادسها نظر الاعتبار كما قال سبحانه فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ(2).
و سابعها النطق بالحكمة و المراد بها ما تضمن صلاح النشأتين أو صلاح النشأة الأخري من العلوم و المعارف أما ما تضمن صلاح الحال في الدنيا فقط فليس من الحكمة في شيء.
و ثامنها وصول بركتهم إلي الناس و تاسعها و عاشرها الخوف و الرجاء و هذه الصفات العشر إذا اعتبرتها وجدتها أمهات صفات السائرين إلي الله تعالي يسر الله لنا الاتصاف بها بمنه و كرمه.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ مِنَ الْعِرَاقِيِّينَ رَفَعَهُ قَالَ: خَطَبَ النَّاسَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عليهما السلام فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَخٍ لِي كَانَ مِنْ أَعْظَمِ النَّاسِ فِي عَيْنِي وَ كَانَ رَأْسُ مَا عَظُمَ بِهِ فِي عَيْنِي صِغَرَ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ فَلَا يَشْتَهِي مَا لَا يَجِدُ وَ لَا يُكْثِرُ إِذَا وَجَدَ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ فَرْجِهِ فَلَا يَسْتَخِفُّ لَهُ عَقْلَهُ وَ لَا رَأْيَهُ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ الْجَهَالَةِ فَلَا يَمُدُّ يَدَهُ إِلَّا عَلَي ثِقَةٍ لِمَنْفَعَةٍ .
كَانَ لَا يَتَشَهَّي وَ لَا يَتَسَخَّطُ وَ لَا يَتَبَرَّمُ كَانَ أَكْثَرَ دَهْرِهِ صَمَّاتاً فَإِذَا قَالَ بَذَّ الْقَائِلِينَ كَانَ لَا يَدْخُلُ فِي مِرَاءٍ وَ لَا يُشَارِكُ فِي دَعْوَي وَ لَا يُدْلِي بِحُجَّةٍ حَتَّي يَرَي قَاضِياً وَ كَانَ لَا يَغْفُلُ عَنْ إِخْوَانِهِ وَ لَا يَخُصُّ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ دُونَهُمْ كَانَ ضَعِيفاً مُسْتَضْعَفاً فَإِذَا جَاءَ الْجِدُّ كَانَ لَيْثاً عَادِياً.
بزرگان گفته است که تفکر افضل است، زیرا از دل صادر می شود که برترین اعضای انسان است و عمل آن نیز برترین اعمال است. آیا ندیدی که خداوند متعال فرموده است: {نماز را برای یاد من به پا دار}(3)او نماز را وسیله ای برای یاد قلب قرار داده است و هدف، از وسیله شریف تر است .
مورد پنجم، ذکر است و مراد از آن، ذکر زبانی است و برای آن کلمه توحید را برگزیده اند تا آن را به مزایایی اختصاص دهند که در اینجا ذکر نمی کنیم.
و مورد ششم، نگاه عبرت آمیز است که خداوند سبحان فرمود: {ای افراد دارای بصیرت، عبرت بگیرید.}(4)
مورد هفتم، سخنان حکیمانه است که منظور از آن، چیزی است که صلاح زندگی دنیا و آخرت و یا صلاح زندگی آخرت را تضمین می کند، که همان دانش ها و معارف است. اما آنچه که تنها صلاح حال دنیا را تضمین کند، حکمت نیست.
و مورد هشتم، خیر رساندن به مردم است و نهم و دهم، خوف و رجاست و اگر به این ده صفت دقت کنی، خواهی دید که این ها، صفات سالکین به سوی خداست که خداوند، اتصاف به آن را به منّ و کرم خود برای آنان آسان می گرداند.
الکافی: امام حسن علیه السلام برای مردم خطبه خواند و فرمود: ای مردم، از برادری که در نظر من از بزرگترین مردمان است، برایتان میگویم: آنچه او را در نظرم بزرگ جلوه میداد، کوچکی دنیا در نظر او بود. او از سلطه حکومت شکمش خارج شده بود، آنچه نمییافت اشتهایش را نداشت. و چون به دست میآورد، زیاده روی نمیکرد. از سلطه حکومت شرمگاهش خارج شده بود، پس عقل و اندیشهاش را برای آن سبک نمیکرد. از سلطه حکومت جهالت خارج شده بود، پس دستش را جز از روی یقین و برای منفعت دراز نمیکرد. پر اشتها و ناراضی و دلتنگ نبود. اکثر اوقات زندگیاش ساکت بود. اگر سخن میگفت بر گویندگان چیره میگشت. در جدل وارد نمیشد و در دعوایی مشارکت نمیکرد و دلیلی را ارائه نمیکرد مگر اینکه قاضی را ببیند. از برادرانش غافل نبود و هیچ چیزی را تنها از برای خود نمیخواست. ناتوان بود و مردم او را ناتوان می پنداشتند. اگر کاری جدی به میان میآمد همچون شیر بیشه میخروشید.
كَانَ لَا يَلُومُ أَحَداً فِيمَا يَقَعُ الْعُذْرُ فِي مِثْلِهِ حَتَّي يَرَي اعْتِذَاراً كَانَ يَفْعَلُ مَا يَقُولُ وَ يَفْعَلُ مَا لَا يَقُولُ كَانَ إِذَا ابْتَزَّهُ أَمْرَانِ لَا يَدْرِي أَيُّهُمَا أَفْضَلُ نَظَرَ إِلَي أَقْرَبِهِمَا إِلَي الْهَوَي فَخَالَفَهُ وَ كَانَ لَا يَشْكُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ مَنْ يَرْجُو عِنْدَهُ الْبُرْءَ وَ لَا يَسْتَشِيرُ إِلَّا مَنْ يَرْجُو عِنْدَهُ النَّصِيحَةَ كَانَ لَا يَتَبَرَّمُ وَ لَا يَتَسَخَّطُ وَ لَا يَتَشَكَّي وَ لَا يَتَشَهَّي وَ لَا يَنْتَقِمُ وَ لَا يَغْفُلُ عَنِ الْعَدُوِّ فَعَلَيْكُمْ بِمِثْلِ هَذِهِ الْأَخْلَاقِ الْكَرِيمَةِ إِنْ أَطَقْتُمُوهَا فَإِنْ لَمْ تُطِيقُوهَا كُلَّهَا فَأَخْذُ الْقَلِيلِ خَيْرٌ مِنْ تَرْكِ الْكَثِيرِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ(1).
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: كَانَ لِي فِيمَا مَضَي أَخٌ فِي اللَّهِ وَ كَانَ يُعْظِمُهُ فِي عَيْنِي صِغَرُ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ وَ كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ إِلَي قَوْلِهِ مِنْ تَرْكِ الْكَثِيرِ(2).
قال ابن أبي الحديد قد اختلف الناس في المعني بهذا الكلام و من هذا الأخ المشار إليه فقال قوم هو رسول الله صلي الله عليه و آله و استبعده قوم لقوله عليه السلام و كان ضعيفا مستضعفا فإنه لا يقال في صفاته صلي الله عليه و آله مثل هذه الكلمة و إن أمكن تأويلها علي لين كلامه و سجاحة أخلاقه إلا أنها غير لائقة به عليه السلام و قال قوم هو أبو ذر الغفاري و استبعده قوم لقوله عليه السلام فإن جاء الجد فهو ليث غاد و صل واد فإن أبا ذر لم يكن من المعروفين بالشجاعة و البسالة و قال قوم هو مقداد بن عمرو المعروف بمقداد بن الأسود و كان من شيعة علي عليه السلام و كان شجاعا مجاهدا حسن الطريقة و قد روي في فضله حديث صحيح مرفوع و قال قوم إنه ليس بإشارة إلي أخ معين و لكنه كلام خارج مخرج المثل كقولهم فقلت لصاحبي و يا صاحبي و هذا عندي أقوي الوجوه انتهي(3).
و لا يبعد أن يقال إن قوله عليه السلام فإن جاء الجد فهو ليث غاد إلي آخره لا يقتضي الشجاعة و البسالة في الحرب بل المراد الوصف بالتصلب في ذات الله و
هیچ کس را نسبت به کارش در آنجا که امکان داشت عذری داشته باشد ملامت نمی کرد تا اینکه عذری حاصل شود. آنچه را که میگفت، خود انجام میداد و آنچه را که نمیگفت نیز انجام میداد. چون میان دو کاری حیران میماند و نمیدانست که کدامیک برتر است، نگاه میکرد که کدامیک به هوای نفس نزدیکتر است پس با آن مخالفت مینمود. از هیچ دردی جز نزد کسی که امید بهبودی میرفت، شکایت نمیکرد. و با هیچ کس جز کسی که از او امید خیرخواهی داشت، مشورت نمیکرد. دلتنگ و خشمگین و ناراضی و پر اشتها و اهل انتقام گرفتن نبود و از دشمن غفلت نمیکرد. بر شما باد به داشتن این اخلاق نیک. و اگر قدرت انجام همه آنها را ندارید بدانید انجام کمی از آن بهتر از ترک بسیار است. هیچ نیرو و توانی جز به واسطه خداوند نیست.(4)
نهج البلاغه: امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: در گذشته برادری دینی داشتم که کوچک بودن دنیا در نظرش او را در چشم من بزرگ میداشت، از شکمبارگی دور بود ... تا آن جا که فرمود: بهتر از رها کردن همه است.(5)
ابن ابیالحدید گفته است: مردم در معنای این سخن، و اینکه برادری که امام به او اشاره فرموده چه کسی است، اختلاف نظر دارند، گروهی گفتهاند: او پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است، اما برخی دیگر آن را بعید دانستهاند، چرا که پس از آن میفرماید: او ناتوان و ضعیف نگاه داشته بود. و در مورد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نمیتوان چنین ویژگیهایی را به کار برد، هرچند بتوان آن را به معنای نرمی سخن گفتن و اخلاق نیکوی ایشان دانست، و این در شأن ایشان نیست. و گروهی گفتهاند: او ابوذر غفاری بوده است، و دیگران آن را بعید دانستهاند؛ چرا که پس از آن میفرماید: هنگامی که کار سختی پیش میآمد، او همچون شیر بیشه و مار بیابان بود، چرا که ابوذر از کسانی نبود که به شجاعت و دلاوری شهره باشند. و برخی گفتهاند منظور مقداد بن عمرو معروف به مقداد بن اسود است که از شیعیان علی علیه السلام بود و رزمنده شجاعی بود که کردار نیکی داشت و درباره فضل او حدیث مرفوعی روایت شده است. و گروهی نیز گفتهاند منظور امام علیه السلام اشاره به فرد معینی نیست، اما برای بیان مثال آورده شده است. مانند اینکه گفته میشود: «به دوستم گفتم»، و «ای دوستم»، و به نظر من این صحیحترین معناست. پایان.(6)
و بعید نیست که گفته شود: این سخن امام علیه السلام: «در برخورد جدی مانند شیر بیشه بود» تا انتهای آن، معنای شجاعت و دلاوری در جنگ نداشته باشد؛ بلکه منظور جدی بودن درباره خداوند و
ترك المداهنة في أمر الدين و إظهار الحق بل في العدول عن لفظ الحرب إلي الجد بعد الوصف بالضعف إشعار بذلك و قد كان أبو ذر معروفا بذلك و إفصاحه عن فضائح بني أمية في أيام عثمان و تصلبه في إظهار الحق أشهر من أن يحتاج إلي البيان.
و قال الشارح ابن ميثم ذكر هذا الفصل ابن المقفع في أدبه و نسبه إلي الحسن بن علي عليهما السلام و المشار إليه قيل هو أبو ذر الغفاري و قيل هو عثمان بن مظعون انتهي(1).
لا يبعد أن يكون المراد به أباه عليه السلام عبر هكذا لمصلحة.
و كان رأس ما عظم به في عيني أي و كان أقوي و أعظم الصفات التي صارت أسبابا لعظمته في عيني فإن الرأس أشرف ما في البدن و في القاموس الرأس أعلي كل شيء و الصغر وزان عنب و قفل خلاف الكبر و بمعني الذل و الهوان و هو خبر كان و فاعل عظم ضمير الأخ و ضمير به عائد إلي الموصول و الباء للسببية.
كان خارجا من سلطان بطنه أي سلطنته كناية عن شدة الرغبة في المأكول و المشروب كما و كيفا ثم ذكر عليه السلام لذلك علامتين حيث قال فلا يشتهي ما لا يجد و في النهج فلا يتشهي و يقال تشهي فلان إذا اقترح شهوة بعد شهوة و هو أنسب و لا يكثر في الأكل إذا وجد و الإكثار من الشيء الإتيان بالكثير منه و المراد به إما الاقتصار علي ما دون الشبع أو ترك الإفراط في الأكل أو ترك الإسراف في تجويد المأكول و المشروب.
كان خارجا من سلطان فرجه أي لم يكن لشهوة فرجه عليه سلطنة بأن توقعه في المحرمات أو الشبهات و المكروهات فذكر لذلك أيضا علامتين فقال فلا يستخف له عقله و لا رأيه في القاموس استخفه ضد استثقله و فلانا عن رأيه حمله
دوری از سستی در امر دین و اظهار حق است. بلکه در کوتاه آمدن از معنای جنگ برای «جد»، جنبه توصیف به ناتوانی وجود دارد، در حالی که ابوذر معروف به آن بود. و بیان شیوای او درباره رسواییهای بنیامیه در زمان عثمان و استواری او در بیان حق، روشنتر از آن است که نیازی به توضیح داشته باشد.
و ابن میثم، شارح نهج البلاغه گفته است: ابن مقفع این فصل را در ادب و نسب او به حسن بن علی علیه السلام آورده است. و گفته شده کسی که امام علیه السلام به او اشاره فرموده أبوذر غفاری است، و گفته شده او عثمان بن مظعون است. پایان.(2)
بعید نیست منظور پدر ایشان بوده باشد که به دلیل مصلحت چنین تعبیری نمودهاند.
و «کان رأس ما عظم به فی عینی» یعنی بیشترین و بزرگترین ویژگیهایی که باعث بزرگی او در نظر من بود. چرا که سر، عزیزترین عضو در بدن است، و در قاموس آمده است: سر والاترین چیزهاست، و «الصغر» هموزن عنب و قفل و مخالف بزرگی است. به معنای خواری و ذلت است. و «هو» خبر«کان» میباشد و فاعل «عظم» ضمیر «اخ» است و ضمیر «به» به موصول بازمیگردد و باء برای سببیت است .
«کان خارجا من سلطان بطنه» یعنی از سلطه آن، کنایه از میل شدید در کمیت و کیفیت خوردن و آشامیدن است. سپس امام علیه السلام دو نشانه برای آن نام میبرند و میفرمایند: «فلا یشتهی ما لا یجد» و در نهج چنین است: «فلا یتشهی». و گفته میشود: «تشهی فلان» هنگامی که میل او پیوسته افزوده شود. و این مناسبتر است، یعنی هنگام فراوانی در خوردن زیادهروی نمیکند. و «الإکثار» درباره هر چیز به معنای بسیار انجام دادن آن است. و این سخن یا به معنای اندک بودن خوراک تا حدی کمتر از سیر شدن است، و یا به معنای دوری از زیادهروی در خوردن یا اسراف نکردن در خوردنی و نوشیدنیهای نیکو است.
«کان خارجا من سلطان فرجه» یعنی در سلطه شهوت خود نیست تا او را دچار حرام یا مکروه یا کار شبههناک گرداند. سپس برای آن نیز دو نشانه بیان فرموده است: «پس هیچ یک از عقل و نظرش برای او سبک شمرده نمیشوند». در قاموس گفته شده: «استخفه» مخالف «استثقله» است، و «فلانا عن رأیه» یعنی او را
علي الجهل و الخفة و أزاله عما كان عليه من الصواب(1)و قال الراغب فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ(2)أي حملهم علي أن يخفوا معه أو وجدهم خفافا في أبدانهم و عزائمهم قيل معناه وجدهم طائشين و قوله عز و جل وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ(3)أي لا يزعجنك و يزيلنك عن اعتقادك بما يوقعون من الشبه(4)و قال البيضاوي في قوله سبحانه فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فطلب منهم الخفة في مطاوعته أو فاستخف أحلامهم و قال في قوله تعالي وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ و لا يحملنك علي الخفة و القلق الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ بتكذيبهم و إيذائهم.
هذه الفقرة تحتمل وجوها الأول أن يكون المستتر في فلا يستخف راجعا إلي الفرج و الضمير في له راجعا إلي الأخ و يكون عقله و رأيه منصوبين أي كان لا تجعل شهوة الفرج عقله و رأيه خفيفين مطيعين لها الثاني أن يكون الضمير في يستخف راجعا إلي الأخ و في له إلي الفرج أي لا يجعل عقله و رأيه أو لا يجدهما خفيفين سريعين في قضاء حوائج الفرج الثالث أن يقرأ يستخف علي بناء المجهول و عقله و رأيه مرفوعين و ضمير له إما راجع إلي الأخ أو إلي الفرج و ما قيل أن يستخف علي بناء المعلوم و عقله و رأيه مرفوعان و ضمير له للأخ فلا يساعده ما مر من معاني الاستخفاف.
كان خارجا من سلطان الجهالة بفتح الجيم و هي خلاف العلم و العقل فلا يمد يده أي إلي أخذ شيء كناية عن ارتكاب الأمور إلا علي ثقة و اعتماد بأنه ينفعه نفعا عظيما في الآخرة أو في الدنيا أيضا إذا لم يضر بالآخرة كان لا يتشهي أي لا يكثر شهوة الأشياء كما مر و لا يتسخط أي لا يسخط كثيرا لفقد المشتهيات أو لا يغضب لإيذاء الخلق له أو لقلة عطائهم في القاموس السخط بالضم و كعنق
بر نادانی و سبکی وادار کرد و از کار درست باز داشت.(5)
و راغب گفته است: پس قوم خود را سبک شمرد(6)یعنی آنها را واداشت که همراه او پنهان شوند، یا اینکه آنها را از نظر جسم و اراده ناتوان دید. گفته شده به این معناست که آنها را سبک مغز دانست. و فرموده خداوند عز و جل: «و لا یستخفنک الذین لا یوقنون»(7)
یعنی تو را خشمگین نکنند و با شبههافکنی تو را از اعتقادت منحرف نسازند.(8)
و بیضاوی درباره سخن خداوند سبحان: «فاستخف قومه» میگوید: از آنها خواست با خواری فرمانبرداری کنند، یا اینکه آرزوهای آنان را سبک شمرد. و درباره فرموده خداوند متعال: «و لا یستخفنک» میگوید: یعنی کسانی که ایمان ندارند، تو را با تکذیب و آزارهایشان وادار به خواری و نگرانی نکنند .
این فراز چند وجه دارد: اولی اینکه ضمیر مستتر در «فلا یستخف» به «فرج» بازمیگردد و ضمیر در «له» به «الأخ» بازمیگردد. و «عقله» و «رأیه» منصوب باشند. یعنی شهوت، عقل و تصمیمش را بیارزش و فرمانبردار آن نمیسازد. دوم اینکه ضمیر در «یستخف» به «الأخ» و ضمیر «له» به «فرج» بازمیگردد. یعنی یعنی اندیشه و تصمیم خود را به وسیله شتاب در برآوردن نیاز جنسی بیارزش نسازد. سوم اینکه «یستخف» را در صیغه مجهول خوانده شود و «عقله و رأیه» هر دو مرفوع باشند و ضمیر «له» یا به «اخ» و یا به «فرج» بازگردد. و اینکه گفته میشود «یستخف» در صیغه معلوم و «عقله و رأیه» هر دو مرفوع باشند و ضمیر «له» به «اخ» بازگردد، برای معانی استخفاف که پیشتر بیان شد مناسب نمیباشد.
«کان خارجا من سلطان الجهالة» با فتحه جیم و مخالف علم و عقل است. «فلا یمد یده» یعنی برای به دست آوردن چیزی، کنایه از انجام کارهاست. «إلا علی ثقة» و اعتماد به اینکه سود فراوانی در آخرت برای او داشته باشد، یا اگر برای آخرت زیانی ندارد در دنیا نیز سودمند باشد. «کان لا یتشهی» یعنی چنان که بیان شد میل فراوان به چیزها نداشته باشد، «و لا یتسخط» یعنی برای بازماندن از آرزوها بسیار خشمگین نشود. یا برای آزار به بندگان یا عطای اندک غضب نکند. در قاموس گفته شده: «السخط» با ضمه و مانند «عنق»
و جبل ضد الرضا و قد سخط كفرح و تسخط و أسخطه أغضبه و تسخطه تكرهه و عطاءه استقله و لم يقع منه موقعا(1)و لا يتبرم أي لا يمل و لا يسأم من حوائج الخلق و كثرة سؤالهم و سوء معاشرتهم في القاموس البرم السأمة و الضجر و أبرمه فبرم كفرح و تبرم أمله فمل.
كان أكثر دهره أي عمره و أكثر منصوب علي الظرفية صماتا بفتح الصاد و تشديد الميم و قرئ بضم الصاد و تخفيف الميم مصدرا فالحمل علي المبالغة و في النهج صامتا فإن قال بذ القائلين و نقع غليل السائلين قال في النهاية في الحديث بذ القائلين أي سبقهم و غلبهم يبذهم بذا انتهي و نقع الماء العطش أي سكنه و الغليل حرارة العطش و يمكن أن يكون البذ بالفصاحة و النقع بالعلم و الجواب الشافي.
كان لا يدخل في مراء أي مجادلة في العلوم للغلبة و إظهار الكمال قال في المصباح ماريته أماريه مماراة و مراء جادلته و يقال ماريته أيضا إذا طعنت في قوله تزييفا للقول و تصغيرا للقائل و لا يكون المراء إلا اعتراضا و لا يشارك في دعوي أي في دعوي غيره لإعانته أو وكالة عنه.
و لا يدلي بحجة حتي يري قاضيا في المصباح أدلي بحجته أثبتها فوصل بها و في القاموس أدلي بحجته أحضرها و إليه بماله دفعه و منه وَ تُدْلُوا بِها إِلَي الْحُكَّامِ(2)
و في النهج حتي يأتي قاضيا و هذه الفقرة أيضا يحتمل وجوها :
الأول ما ذكره بعض شراح النهج أي لا يدلي بحجته حتي يجد قاضيا و هو من فضيلة العدل في وضع الأشياء مواضعها انتهي.
المعني أنه ليس من عادته إذا ظلمه أحد أن يبث الشكوي عند الناس كما هو دأب أكثر الخلق بل يصبر إلي أن يجد حاكما يحكم بينه و بين
و «جبل» مخالف رضایتمندی است. و «قد سخط» مانند «فرح» است، و «تسخط و أسخطه» یعنی او را خشمگین ساخت. و «تسخطه» یعنی آن را ناپسند داشت. و همراه با «عطاءه» یعنی آن را اندک شمرد و ارزشی برای آن قائل نشد.(3)
و «لا یتبرم» یعنی از نیازهای بندگان و درخواستهای بسیار آنان و بدرفتاریهای آنها خسته و درمانده نمیشود. در قاموس آمده: «البرم» یعنی خستگی و آزردگی، و «أبرمه فبرم» مانند «فرح» و «تبرم» یعنی او را آزرد پس او خسته شد .
«کان أکثر دهره» یعنی عمرش، و «أکثر» به دلیل ظرف بودن منصوب است، «صمّاتا» با فتحه صاد و تشدید میم است و با ضمه صاد و بدون تشدید میم نیز خوانده میشود، مصدر است، بنابراین در معنای مبالغه میباشد. و در نهج «صامتا» آمده است. «فإن قال بذ القائلین و نقع غلیل السائلین» در نهایة در خصوص این حدیث آمده است: «بذ القائلین» یعنی از آنان پیشی گرفت و بر آنها پیروز شد. «یبذهم بذا». پایان.
و «نقع الماء العطش» یعنی آن را آرام کرد. و «الغلیل» حرارت تشنگی است. و ممکن است «البذ» با فصاحت و «النقع» با علم و پاسخ رضایتبخش باشد.
«کان لا یدخل فی مراء» یعنی بحث علمی که برای غالب شدن و برتری جویی است. در مصباح گفته شده: «ماریته أماریه مماراة و مراء» یعنی با او بحث و مجادله کردم. و به هنگام ایراد گرفتن در سخن برای رد کردن آن و کوچک نمودن گوینده آن نیز گفته میشود: «ماریته» و مراء تنها برای اعتراض به کار میرود. «و لا یشارک فی دعوی» یعنی برای دیگری و به قصد کمک و جانشینی او.
«و لا یدلی بحجة حتی یری قاضیا» در مصباح آمده است: «أدلی بحجته» یعنی آن را ثابت کرد، پس به آن دست یافت. و در قاموس گفته شده: «أدلی بحجته» یعنی برهان آورد، و «إلیه بماله» یعنی مال خود را به او داد، مانند این فرموده: «و تدلوا بها إلی الحکام.(4)»
و در نهج چنین است: «حتی یأتی قاضیا» و این فراز نیز چند وجه را محتمل است: اولین آنها بیانی است که برخی شارحان نهج البلاغه آوردهاند، یعنی دلیل خود را آشکار نمیکند تا اینکه قضاوت کنندهای را بیابد. و این برتری عدالت در قرار دادن هر چیز در جای خود است. پایان.
به این معنی است که از عادتهای او نیست که اگر کسی به او ستم کرد، شکایت خود را نزد مردم ببرد. آنگونه که بسیاری از مردم چنین میکنند .
بلکه درنگ میکند تا حاکمی را بیابد که میان او
خصمه و ذلك في الحقيقة يئول إلي الكف عن فضول الكلام و التكلم في غير موقعه.
الثاني أن يكون المراد أنه يصبر علي الظلم و يؤخر المطالبة إلي يوم القيامة فالمراد بالقاضي الحاكم المطلق و هو الله سبحانه أو لا ينازع الأعداء إلا عند زوال التقية فالمراد بالقاضي الإمام الحق النافذ الحكم.
الثالث أن يكون المراد نفي إتيانه القاضي لكفه عن المنازعة و الدعوي و صبره علي الظلم أي لا ينشئ دعوي و لا يأتي بحجة حتي يحتاج إلي إتيان القاضي.
الرابع ما ذكره بعض الأفاضل حيث قرأ يري علي بناء الإفعال و فسر القاضي بالبرهان القاطع الفاصل بين الحق و الباطل أي كان لا يتعرض للدعوي إلا أن يظهر حجة قاطعة و لعله أخذه من قول الفيروزآبادي القضاء الحتم و البيان و سم قاض قاتل و لا يخفي بعده مع عدم موافقته لما في النهج.
و كان لا يغفل عن إخوانه أي كان يتفقد أحوالهم في جميع الأحوال كتفقد الأهل و العيال و لا يخص نفسه بشيء من الخيرات دونهم بل كان يجعلهم شركاء لنفسه فيما خوله الله و يحب لهم ما يحب لنفسه و يكره لهم ما يكره لنفسه.
كان ضعيفا أي فقيرا منظورا إليه بعين الذلة و الفقر كما قيل أو ضعيفا في القوة البدنية خلقة و لكثرة الصيام و القيام مستضعفا أي في أعين الناس للفقر و الضعف و قلة الأعوان يقال استضعفه أي عده ضعيفا و قال بعض شراح النهج استضعفه أي عده ضعيفا و وجده ضعيفا و ذلك لتواضعه و إن كان قويا.
و إذا جاء الجد كان ليثا غاديا في أكثر النسخ بالعين المهملة و في بعضها بالمعجمة و في النهاية فيه ما ذئبان عاديان العادي الظالم و قد عدا يعدو عليه عدوانا و أصله من تجاوز الحد في الشيء و السبع العادي أي الظالم الذي يفترس الناس انتهي و الجد بالكسر ضد الهزل و الاجتهاد في الأمر و المراد به هنا المحاربة و المجاهدة و في النهج فإن جاء الجد فهو ليث عاد و صل واد و في أكثر نسخه غاد بالمعجمة من غدا عليه أي تكبر و قال بعض شارحيه الوصف
و دشمنش حکم کند. و در حقیقت این به معنای خودداری از سخن بیجا و بیمورد است.
دوم اینکه منظور این است که بر ستم صبر میکند و دادخواهی را به روز قیامت وامیگذارد. بنابراین منظور از قاضی، حاکم مطلق است که همان خداوند سبحان میباشد. یا اینکه تنها به هنگام پایان تقیه با دشمنان میجنگد. پس منظور از قاضی پیشوای عادل است که حکم او مورد اجرا باشد.
سوم اینکه منظور نرفتن به سوی قاضی برای خودداری از نزاع و درگیری و شکیبایی در ظلم باشد. یعنی ادعایی نداشته و دلیل نمیآورد تا نیازی به آمدن قاضی نباشد.
چهارم چیزی است که برخی دانشمندان بیان کردهاند، و «یری» را در باب افعال دانستهاند و قاضی را تفسیر به برهان نمودهاند که میان حق و باطل جدایی میافکند. یعنی تنها زمانی که دلیل روشنی داشته باشد شکایت خود را بیان میکند. و شاید آن را از سخن فیروزآبادی گرفته باشد که: قضاء یعنی کار حتمی و بیان، و سمّ قاضی را قاتل نامیده است. و بعید بودن آن به دلیل ناسازگاری با چیزی که در نهج آمده پوشیده نیست.
و «کان لا یغفل عن إخوانه» یعنی همواره احوال آنان را جویا میشد، مانند خانواده و فرزندان خود. و هیچ خیری را تنها برای خود و بدون آنان مخصوص نمیکرد. بلکه آنها را در آنچه خداوند به او داده شریک خود قرار میداد و آنچه را برای خود دوست میداشت برای آنان نیز میپسندید و آنچه را برای خود ناپسند داشت برای آنها نیز ناپسند میدانست.
«کان ضعیفا» یعنی نیازمندی که به چشم خواری و تنگدستی به او نگاه میشد، چنان که بیان شد. یا به این معنی که در خلقت نیروی بدنی ناتوان است و به دلیل نماز و روزه فراوان ضعیف شده است. «مستضعفا» یعنی به دلیل فقر و ناتوانی و اندک بودن یاران در نگاه مردم کوچک شمرده میشود. گفته میشود: «استضعفه» یعنی او را ناتوان به شمار آورد. و برخی شارحان نهج گفتهاند: «استضعفه» یعنی او را ناتوان شمرد، یا او را ناتوان دید. و این به دلیل فروتنی اوست، هرچند نیرومند باشد.
و «إذا جاء الجد کان لیثا غادیا» در بسیاری نسخهها با عین بدون نقطه آمده است و در بعضی دیگر با غین نقطهدار آمده است. و در نهایة در این مورد آمده: «ذئبان عادیان». «العادی» یعنی ظالم، و «قد عدا یعدو علیه عدوانا» و اصل آن از گذشتن از حد در چیزی میباشد. و درنده عادی یعنی ستمگر، که مردم را لگدمال میکند. پایان.
و «الجد» با کسره مخالف هزل و بیهودگی و به معنای کوشش در کار است. و منظور از آن در اینجا مبارزه و جنگ است. و در نهج چنین است: «فإن جاء الجد فهو لیث عاد و صلّ واد» و در بیشتر نسخهها «غاد» با غین نقطهدار از ریشه «غدا علیه» به معنای تکبر کردن است. و برخی شارحان آن گفتهاند: وصف
بالغادي لأنه إذا غدا كان جائعا فصولته أشد و المناسب حينئذ أن يكون ليث منونا و في النسخ ليث غاد بالإضافة فكأنه من إضافة الموصوف إلي الصفة و في بعض نسخه بالمهملة كما مر و في بعضها غاب بالباء الموحدة بعد العين المهملة و هو الأجمة و يسكنها الأسد و المناسب حينئذ الإضافة و قال الجوهري الصل بالكسر الحية التي لا تنفع منها الرقية يقال إنها لصل صفا إذا كانت منكرة مثل الأفعي و يقال للرجل إذا كان داهيا منكرا إنه لصل أصلال أي حية من الحيات و أصله في الحيات شبه الرجل بها انتهي(1)و ذكر الوادي لأن الأودية لانخفاضها تشتد فيها الحرارة فيشتد السم في حيتها.
كان لا يلوم أحدا فيما يقع العذر في مثله حتي يري اعتذارا فيما يقع العذر أي فيما يمكن أن يكون له فيه عذر و كلمة المثل إشعار بعدم العلم بكون فاعله معذورا إذ من الجائز أن يكون الفاعل غير معذور فيجب التوقف حتي يسمع الاعتذار و يظهر الحق فإن لم يكن عذره مقبولا لامه و يحتمل أن يكون حتي للتعليل أي كان لا يلومه بل يتفحص العذر حتي يجد له عذرا و لو علي سبيل الاحتمال و في النهج و كان لا يلوم أحدا علي ما يجد العذر في مثله حتي يسمع اعتذاره و في بعض النسخ علي ما لا يجد بزيادة حرف النفي فالمعني لا يلوم علي أمر لا يجد فيه عذرا بمجرد عدم الوجدان إذ يحتمل أن يكون له عذر لا يخطر بباله.
و كان يفعل ما يقول و يفعل ما لا يقول أي يفعل ما يأمر غيره به من الطاعات إشارة إلي قوله تعالي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ(2)و قد قيل إن المعني لم لا تفعلون ما تقولون فإنه إذا قال و لم يفعل فعدم الفعل قبيح لا القول و يفعل من الخيرات و الطاعات ما لا يقوله لمصلحة تقية أو عدم انتهاز فرصة أو عدم وجدان قابل كما قال تعالي فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْري(3)
به «غادی» به این دلیل است که به هنگام گرسنگی قدرت او بیشتر است، پس مناسب این است که شیر باشد با تنوین. و در نسخهها: «لیث غاد» به صورت اضافه است، پس گویا اضافه موصوف به صفت باشد. و در برخی نسخهها بدون نقطه آمده است، چنان که بیان شد. و در بعضیها «غاب» با باء تک نقطه، پس از عین بینقطه است. و آن به معنای بیشه است که شیر در آن زندگی میکند. و بنابراین مناسب این است که اضافه شود. و جوهری گفته است: «الصل» با کسره، ماری است که هیچ افسونی از زهر او اثر نمیکند. اگر آن ناپسند باشد، مانند افعی گفته میشود: «إنها لصل صفا» و به کسی که زیرک و بدکردار باشد نیز گفته میشود: «إنه لصل أصلال» یعنی ماری از مارهاست، و اصل آن برای مارهاست که انسان را به آن تشبیه نموده است. پایان.(4)
و «الوادی» را به این دلیل بیان کرده است که به خاطر کمارتفاع بودن گرمای آن بالا است و باعث میشود زهر مار افزایش یابد.
«کان لا یلوم احدا فیما یقع العذر فی مثله حتی یری اعتذارا». «فیما یقع العذر» یعنی در چیزی که ممکن است در آن معذور باشد، و کلمه «المثل» نشان از آگاه نبودن از عذر انجام دهنده آن است. چرا که ممکن است انجام دهنده معذور نباشد، بنابراین بایستی او را باز داشت تا عذرخواهی نموده و حقیقت را آشکار گرداند. پس اگر عذر او قابل قبول نباشد سرزنش میشود. و ممکن است «حتی» برای تعلیل باشد، یعنی او را سرزنش نمیکرد، بلکه به دنبال عذری بود تا او را معذور دارد، حتی اگر احتمال آن وجود داشته باشد. و در نهج چنین است: و «کان لا یلوم أحدا علی ما یجد العذر فی مثله حتی یسمع اعتذاره» و در بعضی نسخهها آمده: «علی ما لا یجد» با افزودن حرف نفی. پس معنای آن چنین است: برای کاری که فقط به دلیل نیافتن عذر، عذری برای آن وجود ندارد سرزنش نمیکند. چرا که ممکن است عذری وجود داشته باشد که به ذهن او نرسیده است.
و «کان یفعل ما یقول و یفعل ما لا یقول» یعنی آنچه دیگران را دستور به انجام آن میداده خود نیز انجام میدهد، اشاره به فرموده خداوند متعال: {ای کسانی که ایمان آوردید چرا آنچه را به آن عمل نمیکنید میگویید}(5)
و گفته شده به این معناست: چرا به چیزی که میگویید عمل نمیکنید؟ چرا که اگر بگوید و عمل نکند، عمل نکردن کاری ناپسند است نه گفتن، و کارهای نیک و عباداتی را انجام میدهد که برای مصلحت تقیه نمیتواند آن را بازگو کند، یا فرصتی به دست نیاورده و یا کسی را نیافته است، چنان که خداوند متعال میفرماید: پس یادآوری کن، اگر یادآوری سودی داشته باشد.(6)
كذا فهمه الأكثر و يخطر بالبال أن المعني أنه يحسن إلي غيره سواء وعده الإحسان أو لم يعده كما فسرت الآية المتقدمة في كثير من الأخبار بخلف الوعد و في النهج و كان يقول ما يفعل و لا يقول ما لا يفعل و في بعض نسخه في الأول و كان يفعل ما يقول.
كان إذ ابتزه أمران كذا في أكثر النسخ بالباء الموحدة و الزاي علي بناء الافتعال أي استلبه و غلبه و أخذه قهرا كناية عن شدة ميله إليهما و حصول الدواعي في كل منهما في القاموس البز الغلبة و أخذ الشيء بجفاء و قهر كالابتزاز و بزبز الشيء سلبه كابتزه و لا يبعد أن يكون في الأصل انبراه بالنون و الباء الموحدة علي الحذف و الإيصال أي اعترض له و في النهج و كان إذا بدهه أمران نظر أيهما أقرب إلي الهوي فخالفه يقال بدهه أمر كمنعه أي بغتة و فاجأه.
و هذا الكلام يحتمل معنيين الأول أن يكون المعني إذا عرضت له طاعتان كان يختار أشقهما علي نفسه لكونها أكثر ثوابا كالوضوء بالماء البارد و الحار في الشتاء كما ورد ذلك في فضائل أمير المؤمنين عليه السلام و الثاني أن يكون معيارا لحسن الأشياء و قبحها كما إذا ورد عليه فعل لا يدري فعله أفضل أو تركه فينظر إلي نفسه و كلما تهواه يخالفها كما ورد لا تترك النفس و هواها فإن رداها في هواها و هذا هو الغالب لكن جعلها قاعدة كلية كما تقوله المتصوفة مشكل لما نقل عن بعضهم أنه مر بعذرة فعرضها علي نفسه فأبت فأكلها و الظاهر أن أكلها كان عين هواها لتعده الرعاع(1)من الناس شيخا كاملا و لكل عذرة آكلا.
إلا عند من يرجو عنده البرء أي ربه تعالي فإنه الشافي حقيقة أو المراد به الطبيب الحاذق الذي يرجو بمعالجته البرء فإنه حينئذ ليس بشكاية بل هو طلب لعلاجه فالاستثناء منقطع و في النهج و كان لا يشكو وجعا إلا عند برئه
بیشتر علما چنین برداشت کردهاند. و به ذهن چنین میرسد که او به دیگران نیکی میکند، چه به او وعده نیکی داده باشد یا خیر، همانگونه که آیه گذشته در بسیاری از احادیث به خلف وعده تفسیر شده است، و در نهج چنین آمده: «و کان یقول ما یفعل و لا یقول ما لا یفعل» و در بعضی نسخهها در اولی آمده: «و کان یفعل ما یقول» .
«کان إذ ابتزه أمران» در بیشتر نسخهها چنین است، همراه باء و زاء در باب افتعال، یعنی آن را ربود و بر او پیروز شد و به زور از او گرفت، کنایه از میل شدید به هر دوی آنهاست. در قاموس آمده: «البز» یعنی چیره شدن و با زور و ستم چیزی را گرفتن، مانند ابتزاز، و «بزبز الشیء» یعنی آن را گفت، مانند «ابتزه». و بعید نیست در اصل «انبراه» با نون و باء باشد، با یک نقطه، با حذف و وصل، یعنی به او اعتراض کرد. و در «نهج» چنین است: «و کان إذا بدهه أمران نظر أیهما أقرب إلی الهوی فخالفه» گفته میشود: «بدهه أمر» مانند «منعه» یعنی به صورت ناگهانی و یکباره.
و این سخن دو معنا میتواند داشته باشد، اول اینکه وقتی دو واجب بر او عرضه میشود، سختترین آنها را برای نفسش انتخاب میکند، چون پاداش بیشتری دارد، مانند وضوء گرفتن با آب سرد و گرم در تابستان و زمستان، همانگونه که در فضائل امیرمؤمنان علیه السلام آمده است. و دوم اینکه معیاری برای نیکو یا ناپسند بودن چیزها باشد، مانند زمانی که کاری برایش پیش آید که نمیداند انجام آن بهتر است یا ترک آن، پس به خویشتن مینگرد و با هر چه میل انجام آن را داشت مخالفت میکند. همانگونه که آمده است: نفس را با خواستههای آن وامگذار که گرفتار خواستههای آن میشوی. و این چیزی است که بیشتر به کار رفته است. اما قرار دادن آن به عنوان قاعدهای کلی چنان که متصوفه به آن معتقد هستند دشوار است، به دلیل حدیثی که برخی از آنها نقل کردهاند که روزی بر عذرهای میگذشت و آن را بر نفس خود عرضه کرد و از آن خودداری نمود، پس از آن خورد. و به نظر میرسد خوردن آن مطابق میل او بوده تا مردم فرودست(2)
او را مرد کاملی به شمار آورند، و هر عذرهای خورندهای دارد.
«إلا عند من یرجو عنده البرء» یعنی پروردگار متعال، چرا که او شفابخش حقیقی است، یا منظور از او پزشک ماهری است که از مداوای او امید بهبودی میرود. چرا که در این صورت شکایت نیست بلکه درخواست مداوا میباشد. بنابراین استثناء منقطع است، و در نهج چنین است: «و کان لا یشکو وجعا إلا عند برئه»
أي يحكيه بعد البرء للشكر و التحدث بنعمة الله فالاستثناء منقطع أو أطلقت الشكاية عليها علي المشاكلة و قيل أي كان يكتم مرضه عن إخوانه لئلا يتجشموا زيارته.
و لا يستشير في المصباح شاورته في كذا و استشرته راجعته لأري رأيه فيه فأشار علي بكذا أراني ما عنده فيه من المصلحة فكانت إشارته حسنة و الاسم المشورة و فيه لغتان سكون الشين و فتح الواو و الثانية ضم الشين و سكون الواو وزان معونة و يقال هي من شار الدابة إذا عرضه في المشوار و يقال من أشرت العسل شبه حسن النصيحة بشري العسل إلا من يرجو عنده النصيحة أي خلوص الرأي و عدم الغش و كمال الفهم.
كان لا يتبرم كأن إعادة تلك الخصال مع ذكرها سابقا للتأكيد و شدة الاهتمام بترك تلك الخصال أو المراد بها في الأول تشهي الدنيا و التسخط من فقدها و التبرم بمصائب الدنيا و الشكاية عن الوجع و المراد هنا التبرم من كثرة سؤال الناس و سوء أخلاقهم و التسخط بما يصل إليه منهم و تشهي ملاذ الدنيا و التشكي عن أحوال الدهر أو عن الإخوان و الشكاية و التشكي و الاشتكاء بمعني و يمكن الفرق بأمور أخر يظهر بالتأمل فيما ذكرنا.
و لا ينتقم أي من العدو حتي ينتقم الله له كما مر و لا يغفل عن العدو أي الأعداء الظاهرة و الباطنة كالشيطان و النفس و الهوي.
فعليكم بمثل هذه الأخلاق في النهج فعليكم بهذه الخلائق فالزموها و تنافسوا فيها فإن لم تستطيعوها فاعلموا أن أخذ القليل خير من ترك الكثير.
لما كان الغرض من ذكر صفات الأخ أن يقتدي السامعون به في الفضائل المذكورة أمرهم عليهم السلام بلزومها و التنافس فيها أو في بعضها إن لم يمكن الكل.
قوله عليه السلام من ترك الكثير أي الكل.
في رواية النهج ترك بعض تلك الخصال و فيها زيادة أيضا و هي قوله و كان إن غلب علي الكلام لم يغلب علي السكوت و كان علي ما يسمع أحرص منه
یعنی پس از بهبودی آن را بازگو میکرد، تا از خداوند سپاسگزاری نموده و نعمتهای او را به یاد آورد، پس استثناء منقطع است، یا اینکه به دلیل دشواری شکایت را بر آن اطلاق نموده است، و گفته شده: یعنی بیماری خود را از برادرانش پنهان میداشت تا برای دیدار او به رنج و سختی نیفتند.
و «لا یستشیر» در مصباح چنین است: «شاورته فی کذا و استشرته» به او مراجعه کردم تا نظر او را در این باره بدانم، پس او مرا راهنمایی کرد و مصلحتی را که در آن میدید به من نشان داد. پس راهنمایی او نیکو بود. و اسم آن مشورت است، و به دو گونه است: با سکون شین و فتحه واو و دوم با ضمه شین و سکون واو، همآهنگ با «معونة»، و گفته میشود: «هی من شار الدابة» هنگامی که او را در آخور قرار دهد، و گفته میشود: «أشرت العسل» که در آن خیرخواهی را به خریداری عسل تشبیه نموده است، «إلا من یرجو عنده النصیحة» یعنی خلوص رأی و نداشتن فریب و نیرنگ، و کامل بودن فهم.
«کان لا یتبرم» گویا تکرار این ویژگیها با وجود بیان آن در گذشته، برای تأکید و اهتمام جدی به ترک آنها است. یا منظور از آنها در اولی میل به دنیا و خشمگین شدن برای از دست دادن آن و اندوهگین شدن برای مصیبتها و شکایت از سختیهای آن است. و منظور در اینجا، آزردگی از درخواست بسیار مردم و اخلاق بد آنها و خشمگین شدن از رفتار آنها با اوست، و میل داشتن به پناهگاه دنیا و شکایت از احوال روزگار یا از برادران خود است. و «الشکایة» و «التشکی» و «الاشتکاء» یک معنی دارند، و ممکن است در چیزهای دیگری متفاوت باشند که با اندیشه در آنچه بیان کردیم آشکار خواهد شد.
و «لا ینتقم» یعنی از دشمن خود انتقام نمیگیرد تا خداوند انتقام او را بگیرد، چنان که بیان شد. «و لا یغفل عن العدو» یعنی دشمنان ظاهری و باطنی، مانند شیطان و نفس و هوا .
«فعلیکم بمثل هذه الأخلاق»، در نهج چنین است: «فعلیکم بهذه الخلائق فالزموها و تنافسوا فیها فإن لم تستطیعوها فاعلموا أن أخذ القلیل خیر من ترک الکثیر».
هدف ایشان از بیان ویژگیهای برادرشان این بوده که شنوندگان در فضیلتهای یاد شده از او پیروی کنند و آنها را دستور به پایبندی به آن و سبقت گرفتن در رسیدن به همه یا بخشی از آن داده است، اگر چه همه آن ممکن نباشد.
این سخن امام علیه السلام «من ترک الکثیر» یعنی همه آن.
در روایت نهج برخی از این ویژگیها را ترک کرده و چیزهایی را نیز افزوده است، در این سخن که «و کان إن غلب علی الکلام لم یغلب علی السکوت و کان علی ما یسمع أحرص منه
علي أن يتكلم و المراد بالفقرة الأولي أنه إن غلبه أحد بالجدال و الخروج عن الحق عدل إلي السكوت و ترك المراء فكان هو الغالب حقيقة لعدم خروجه عن الحق أو المراد أن سكوته كان أكثر من غيره فالكلام أعم مما هو في معرض الجدال و أما الثانية فالحرص علي الاستماع لاحتمال الانتفاع و قيل صيغة التفضيل هنا مثلها في قوله تعالي أَ ذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ(1).
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: صَلَّي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِالنَّاسِ الصُّبْحَ بِالْعِرَاقِ فَلَمَّا انْصَرَفَ وَعَظَهُمْ فَبَكَي وَ أَبْكَاهُمْ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ عَهِدْتُ أَقْوَاماً عَلَي عَهْدِ خَلِيلِي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِنَّهُمْ لَيُصْبِحُونَ وَ يُمْسُونَ شُعْثاً غُبْراً خُمُصاً بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ كَرُكَبِ الْمِعْزَي يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِيَاماً يُرَاوِحُونَ بَيْنَ أَقْدَامِهِمْ وَ جِبَاهِهِمْ يُنَاجُونَ رَبَّهُمْ وَ يَسْأَلُونَهُ فَكَاكَ رِقَابِهِمْ مِنَ النَّارِ وَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُهُمْ عَلَي هَذَا وَ هُمْ خَائِفُونَ مُشْفِقُونَ(2).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] عن المفيد عن ابن قولويه عن أبيه عن سعد عن ابن عيسي عن ابن محبوب: مثله(3)
العراق هنا الكوفة و العراقان الكوفة و البصرة لقد عهدت أي لقيت أو هو في ذكري و في بالي و في المصباح عهدته بمكان كذا لقيته و عهدي به قريب أي لقائي و عهدت الشيء ترددت إليه و أصلحته و حقيقته تجديد العهد به و في القاموس العهد الالتقاء و المعرفة منه عهدي به بموضع كذا و الشعث بالضم جمع الأشعث كالغبر بالضم جمع الأغبر و الشعث تفرق الشعر و عدم إصلاحه و مشطه و تنظيفه و الأغبر المتلطخ بالغبار قال في المصباح شعث الشعر شعثا فهو شعث من باب تعب تغير و تلبد لقلة تعهده بالدهن و رجل أشعث و امرأة شعثاء و الشعث
علی أن یتکلم» و منظور از فراز اول این است که اگر کسی با جدل و خروج از حقیقت بر او چیره شد، سکوت کرده و بحث را ترک میکند. پس در حقیقت او پیروز شده چرا که از حقیقت خارج نشده است. یا منظور این است که سکوت او بیشتر از دیگران است. پس منظور از سخن، کلیتر از بحث و جدل است. و اما دوم به معنای میل شدید به شنیدن به منظور بهرهمند شدن است. و گفته شده صیغه تفضیل در اینجا مانند سخن خداوند متعال است: {آیا آن بهتر است یا بهشت جاودان.}(4)
الکافی: امام باقر علیه السلام، فرمود: أمیرمؤمنان علیه السلام در عراق به همراه مردم نماز صبح گزارد، پس هنگامی که نماز را به پایان رساند آنان را موعظه کرد و گریست و آنان را نیز از ترس خدا گریاند، سپس فرمود: همانا به خدا سوگند در زمان محبوبم رسول خدا صلی الله علیه و آله مردمانی را میشناختم که صبح و شام بر آنها میگذشت در حالی که ژولیده و غبارآلود و گرسنه بودند. میان دو چشمشان مانند زانوی شتران پینه بسته بود. شب را با نماز و سجده برای پروردگارشان به صبح میرساندند. میان گامها و پیشانیهایشان در رفت و آمد بودند، با پروردگارشان نجوا کرده و از او درخواست آزادی از آتش دوزخ را داشتند. به خدا سوگند آنان را اینگونه میدیدم و آنها بیمناک و هراسان بودند(5)
در امالی شیخ طوسی از ابن محبوب مانند آن را آورده است.(6)
عراق در اینجا یعنی کوفه، و «عراقان» کوفه و بصره است. «لقد عهدت» یعنی ملاقات کردم، یا اینکه در یاد و اندیشهام بوده است، و در مصباح آمده است: «عهدته بمکان کذا» یعنی با او دیدار کردم، و «عهدی به قریب» یعنی دیدارم با او نزدیک است، و «عهدت الشیء» یعنی به سوی او رفتم و آن را نیکو گرداندم، و حقیقت آن تجدید عهد است. و در قاموس آمده: «العهد» یعنی ملاقات و شناخت، مانند اینکه گفته میشود: «عهدی به بموضع کذا». و «شعث» با ضمه جمع اشعث است، مانند غبر با ضمه که جمع اغبر میباشد. و «الشعث» پریشانی مو و کوتاه نکردن و شانه نزدن و پاکیزه نداشتن آن است. و «الأغبر» یعنی غبارآلود، در مصباح گفته است: «شعث الشعر شعثا فهو شعث» از باب تعب، یعنی به دلیل کم بودن چربی، تغییر کرد و به هم چسبید. و «رجل أشعث و امرأة شعثاء» و «الشعث»
أيضا الوسخ و رجل شعث وسخ الجسد و شعث الرأس أيضا و هو أشعث أغبر من غير استحداد(1)و لا تنظف و الشعث أيضا التفرق و تلبد الشعر انتهي.
فإن قيل التمشط و التدهن و التنظف كلها مستحبة مطلوبة للشارع فكيف مدحهم عليهم السلام بتركها قلنا يحتمل أن تكون تلك الأحوال لفقرهم و عدم قدرتهم علي إزالتها فالمدح علي صبرهم علي الفقر أو المعني أنهم لا يهتمون بإزالتها زائدا علي المستحب أو يقال إذا كان تركها لشدة الاهتمام بالعبادة و غلبة خوف الآخرة يكون ممدوحا.
خمصا جمع الأخمص و قيل الخميص أي بطونهم خالية إما للصوم أو للفقر أو لا يشبعون لئلا يكسلوا في العبادة و قد مر كركب المعزي أي من أثر السجود لكثرته و طوله و في القاموس الركبة بالضم ما بين أسافل أطراف الفخذ و أعالي الساق أو موضع الوظيف و الذراع أو مرفق الذراع من كل شيء و الجمع ركب كصرد و قال المعز بالفتح و بالتحريك و المعزي و يمد خلاف الضأن من الغنم و الماعز واحد المعز للذكر و الأنثي و في المصباح المعز اسم جنس لا واحد من لفظه و هي ذوات الشعر من الغنم الواحدة شاة و المعزي ألفها للإلحاق لا للتأنيث و لهذا تنون في النكرة و الذكر ماعز و الأنثي ماعزة انتهي.
يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ تضمين لقوله تعالي في الفرقان وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً(2)قال البيضاوي و تأخير القيام للروي و هو جمع قائم أو مصدر أجري مجراه انتهي(3)و قيل في تقديم الأقدام علي الجباه مع التأخير في الآية إشارة إلي أن تقديم السجود فيها لزيادة القرب فيه و لرعاية موافقة الفواصل و في النهاية فيه أنه كان يراوح بين قدميه من طول القيام أي يعتمد علي إحداهما مرة و علي الأخري مرة ليوصل الراحة إلي كل منهما و منه حديث ابن مسعود
به معنای چرک و آلودگی نیز میباشد، و «رجل شعث» یعنی با بدن آلوده، و «شعث الرأس» نیز گفته میشود، و اسم آن أشعث، به معنای غبارآلودی است که حلق و نظافت نمیکند. و «الشعث» نیز به معنای پریشانی و به هم چسبیدن موی است. پایان.
پس اگر گفته شود: شانه زدن و روغن مالیدن و نظافت همگی کارهای مستحبی است که دین به آنها توصیه کرده است، پس چگونه امام علیه السلام کسی را برای ترک آنها ستوده است؟ میگوییم: ممکن است این به دلیل فقر و تنگدستی آنها باشد، بنابراین ستایش برای شکیبایی در فقر است. یا به این معنی که آنان به دلیل زیاده بودن و مستحبی بودن اهتمام به برطرف کردن آن نداشتهاند. یا اینکه گفته شود: اگر به دلیل شدت تلاش در عبادت و ترس از آخرت باشد، پسندیده است .
«خمصا» جمع اخمص است، و گفته شده خمیص یعنی شکمهایشان خالی است، با به دلیل روزه و یا از روی فقر و تنگدستی، و یا سیر نمیخورند تا برای عبادت کسل نباشند. و پیشتر بیان شد. «کرکب المعزی» یعنی به خاطر طولانی بودن و بسیاری سجده اثر آن برجای مانده است. و درقاموس آمده: «الرکبة» با ضمه، میان پایینترین قسمت کناره ران و بلندی ساق است. یا جای خردگاه ساق و ذراع است، یا مکان بالارفتن هرچیزی است. و جمع آن «رکب» مانند «صرد» است. و گفته است: «المعز» با فتحه و حرکت، و بالتحریک و المعزی و با مد نیز خوانده میشود، برخلاف «الضأن» است. «الماعز» مفرد معز است که مذکر و مؤنث به کار میرود. و در مصباح آمده است: «المعز» اسم جنس است که مفرد ندارد. و به گوسفند مودار گفته میشود که مفرد آن شاة است، و «المعزی» الف آن برای الحاق است نه برای تأنیث، و به این دلیل در نکره تنوین میگیرد. و مذکر آن ماعز و برای مؤنث ماعزة است، پایان.
«یبیتون لربهم» تضمین فرمودهی خداوند متعال در سورهی فرقان است: {و کسانی که شب را در حال سجود و قیام برای پرودگارشان به صبح میرسانند}(4)
بیضاوی گفته است: آوردن «قیام» پس از سجود برای اعتدال آهنگ کلام است، و آن جمع قائم یا مصدری است که به جای آن نشسته است، پایان.(5)و گفته شده: پیشتر آوردن «الأقدام» از «الجباه» با وجود تأخیر آن در آیه، اشاره به این است که آوردن سجود در ابتدا به دلیل قرب بیشتر آن و برای رعایت هماهنگی فاصلهها است. و در نهایه درباره آن گفته است: در حال ایستادن، بر روی این پا و آن پا میگردند، یعنی گاهی به این پا تکیه میدهد و گاهی بر دیگری، تا هر یک برای مدتی استراحت کند. و در این باره حدیث ابن مسعود است
أنه أبصر رجلا صافا قدميه فقال لو راوح كان أفضل و منه حديث بكر بن عبد الله كان ثابت يراوح ما بين جبهته و قدميه أي قائما و ساجدا يعني في الصلاة.
ظاهر أكثر أصحابنا استحباب أن يكون اعتماده علي قدميه مساويا و أما هذه الأخبار مع صحتها يمكن أن تكون مخصوصة بالنوافل أو بحالي المشقة و التعب و المناجاة المسارة و هم خائفون من رد أعمالهم للإخلال ببعض شرائطها مشفقون من عذاب الله و الحاصل أنهم مع هذا الجد و المبالغة في العمل كانوا يعدون أنفسهم مقصرين و لم يكونوا بأعمالهم معجبين.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرٍو النَّخَعِيِّ قَالَ وَ حَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ سَيْفٍ عَنْ أَخِيهِ عَلِيٍّ عَنْ سُلَيْمَانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَنْ خِيَارِ الْعِبَادِ فَقَالَ الَّذِينَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا وَ إِذَا أَسَاءُوا اسْتَغْفَرُوا وَ إِذَا أُعْطُوا شَكَرُوا وَ إِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا وَ إِذَا أَغْضَبُوا غَفَرُوا(1).
ل، [الخصال] لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَمِيرَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ غَيْرِهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ(2).
الإحسان فعل الحسنة و يحتمل الإحسان إلي الغير و كذا الإساءة يحتملهما و الاستبشار الفرح و السرور.
كا، [الكافي] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِنَّ خِيَارَكُمْ أُولُو النُّهَي قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أُولُو النُّهَي قَالَ هُمْ أُولُو الْأَخْلَاقِ الْحَسَنَةِ وَ الْأَحْلَامِ الرَّزِينَةِ وَصَلَةُ الْأَرْحَامِ وَ الْبَرَرَةُ بِالْأُمَّهَاتِ وَ الْآبَاءِ وَ المتعاهدين [الْمُتَعَاهِدُونَ] لِلْفُقَرَاءِ وَ الْجِيرَانِ وَ الْيَتَامَي وَ يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ وَ يُفْشُونَ السَّلَامَ
که مردی را دید که گامهایش یکسان بود. پس گفت: اگر بر یک پا تکیه میکرد بهتر بود. و نیز حدیث بکر بن عبد الله که ثابت در میان پیشانی و گامهایش در رفت وآمد بود، یعنی در حال سجده و ایستادن در نماز بود.
به نظر میرسد بیشتر اصحاب ما مستحب میدانند که تکیه بر هر یک از گامها مساوی باشد. اما این احادیث با وجود درست بودن ممکن است مخصوص نوافل و یا حالت خستگی و دشواری باشد. «و هم خائفون» از پذیرفته نشدن اعمالشان به دلیل دارا نبودن برخی شرایط، «مشفقون» بیمناک از عذاب خداوند هستند. و نتیجه اینکه آنها با وجود تلاش و عمل فراوان، خود را مقصر میدانستند و به وسیله اعمالشان دچار خودبینی نمیشدند.
الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: درباره بهترین بندگان از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سؤال شد، فرمودند: کسانی که به هنگام نیکی کردن شادمان میشوند و چون بدی میکنند طلب آمرزش مینمایند. و چون به آنها نعمتی داده میشود سپاسگزاری کرده و اگر آزمایش شوند شکیبایی میکنند و به هنگام خشم میبخشند.(3)
در خصال و امالی صدوق از محمد بن مسلم و دیگران از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرمود: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند، و مانند آن را بیان کرد.(4)
«الإحسان» یعنی انجام کار نیک، و ممکن است نیکی به دیگران باشد. و نیز «الإساءة» میتواند هر دو معنا را داشته باشد. و «الاستبشار» یعنی شادمانی و سرور.
الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: همانا برترینهای شما صاحبان خرد هستند. پرسیدند: ای پیامبر خدا، آنان چه کسانی هستند؟ فرمودند: کسانی که اخلاق نیکو و اندیشههای استوار دارند، با خویشان خود پیوند دارند و به پدران و مادران خود نیکی میکنند. نسبت به نیازمندان و همسایگان و یتیمان احساس مسئولیت میکنند و دیگران را اطعام میکنند. امنیت و آرامش را
فِي الْعَالَمِ وَ يُصَلُّونَ وَ النَّاسُ نِيَامٌ غَافِلُونَ(1).
أولو النهي في القاموس النهية بالضم العقل كالنهي و هو يكون جمع نهية أيضا و قال الراغب النهية العقل الناهي عن القبائح جمعها نهي قال عز و جل إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهي انتهي(2)و الأحلام جمع حلم بالكسر بمعني العقل أو الأناة و عدم التسرع إلي الانتقام و هو هنا أظهر و في القاموس الرزين الثقيل و ترزن في الشيء توقر و صلة الأرحام عطف علي الأحلام و يمكن أن يكون الواو جزء الكلمة و الصاد مفتوحة جمع واصل و المتعاهدين في أكثر النسخ بالنصب فيكون نصبا علي المدح كما قالوا في قوله تعالي في سورة النساء وَ الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ(3)و يمكن علي الاحتمال الثاني في وصلة الأرحام نصب الوصلة علي المدح.
و الناس نيام غافلون نيام جمع نائم و غافلون خبر بعد خبر أي بعضهم نيام و بعضهم غافلون أو صفة كاشفة أي المراد بالنيام الغافلون كما وَرَدَ: النَّاسُ نِيَامٌ فَإِذَا مَاتُوا انْتَبَهُوا.
كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْبَهِكُمْ بِي قَالُوا بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ أَلْيَنُكُمْ كَنَفاً وَ أَبَرُّكُمْ بِقَرَابَتِهِ وَ أَشَدُّكُمْ حُبّاً لِإِخْوَانِهِ فِي دِينِهِ وَ أَصْبَرُكُمْ عَلَي الْحَقِّ وَ أَكْظَمُكُمْ لِلْغَيْظِ وَ أَحْسَنُكُمْ عَفْواً وَ أَشَدُّكُمْ مِنْ نَفْسِهِ إِنْصَافاً فِي الرِّضَا وَ الْغَضَبِ(4).
و ألينكم كنفا أي لا يتأذي من مجاورتهم و مجالستهم و من ناحيتهم أحد في القاموس أنت في كنف الله محركة في حرزه و ستره و هو الجانب و الظل
در جهان آّشکار میکنند و در حالیکه مردم در خواب غفلت هستند نماز میگزارند.(5)
«أولو النهی» در قاموس آمده: «النهیة» با ضمه یعنی عقل، مانند «النهی» و آن جمع «نهیة» نیز میباشد. و راغب گفته است: «النهیة» یعنی عقلی که از کارهای ناپسند بازمیدارد. جمع آن «نهی» است. خداوند عز و جل میفرماید: «إن فی ذلک لآیات لأولی النهی» پایان(6).
و «الأحلام» جمع حلم با کسره به معنای عقل یا آرامش و شتاب نکردن در انتقامجویی است که در اینجا مناسبتر است. و در قاموس گفته است: «الرزین» یعنی سنگین، و «ترزن فی الشیء» یعنی باوقار شد، و «صلة الأرحام» عطف بر «الأحلام» است، و ممکن است واو جزء کلمه باشد و صاد مفتوحه باشد، که جمع «واصل» خواهد بود. و «المتعاهدین» در بیشتر نسخهها با نصب است، بنابراین از باب ستایش منصوب میباشد، چنان که در کلام خداوند متعال در سوره نساء آمده است: «و المقیمین الصلاة و المؤتون الزکاة»(7)
و ممکن است بر اساس احتمال دوم در «وصلة الأرحام» وصلة از باب ستایش منصوب باشد.
و «الناس نیام غافلون»، نیام جمع نائم است، و غافلون خبر بعد از خبر است. یعنی برخی از آنان خواب و برخی دیگر غافل هستند. یا اینکه صفت کاشفه باشد، یعنی منظور خواب غفلت است، چنان که در حدیث آمده است: مردم خواب هستند، پس هنگامی که بمیرند بیدار میشوند.
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: آیا میخواهید شما را از شبیهترین کس به من آگاه کنم؟ گفتند: بله ای پیامبر خدا، فرمود: خوشاخلاقترین شما و خوش برخوردترین شما، و نیکوکارترین نسبت به نزدیکانش، و دوستدارترین شما نسبت به برادران دینیاش، و شکیباترین شما در حق، و کسانی که بیشتر خشم خود را فروخورند، و کسانی که در خشنودی و خشم بیش از همه انصاف را درباره خود رعایت میکنند.(8)
و «ألینکم کنفا» یعنی هیچ کس از همسایگی و همنشینی آنها از جانب او آزار نمیبیند. در قاموس آمده: «أنت فی کنف الله» با حرکت متوالی، یعنی در امان و پناه او هستی. و به معنای سمت و سایه
و الناحية و من الطائر جناحه و في النهاية فيه أ لا أخبركم بأحبكم إلي و أقربكم مني مجلسا يوم القيامة أحاسنكم أخلاقا الموطئون أكنافا هذا مثل و حقيقته من التوطئة و هي التمهيد و التذلل و فراش وطيء لا يؤذي جنب النائم و الأكناف الجوانب أراد الذين جوانبهم وطيئة يتمكن فيها من يصاحبهم و لا يتأذي انتهي.
في بالي أن في بعض الأخبار أكتافا بالتاء أي أنهم لشدة تذللهم كأنه يركب الناس أكتافهم و لا يتأذون بذلك لإخوانه في دينه أي تكون إخوته بسبب الدين لا بسبب النسب علي الحق أي علي المشقة و الأذية اللتين تلحقانه بسبب اختيار الحق أو قول الحق في الرضا أي عن أحد و الغضب أي في الغضب له
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: فِي بَعْضِ خُطَبِهِ لَقَدْ رَأَيْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَمَا أَرَي أَحَداً يُشْبِهُهُمْ لَقَدْ كَانُوا يُصْبِحُونَ شُعْثاً غُبْراً قَدْ بَاتُوا سُجَّداً وَ قِيَاماً يُرَاوِحُونَ بَيْنَ جِبَاهِهِمْ وَ خُدُودِهِمْ وَ يَقِفُونَ عَلَي مِثْلِ الْجَمْرِ مِنْ ذِكْرِ مَعَادِهِمْ كَانَ بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ رُكَبَ الْمِعْزَي مِنْ طُولِ سُجُودِهِمْ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ هَمَلَتْ أَعْيُنُهُمْ حَتَّي تَبُلَّ جُيُوبَهُمْ وَ مَادُوا كَمَا يَمِيدُ الشَّجَرُ يَوْمَ الرِّيحِ الْعَاصِفِ خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ وَ رَجَاءً لِلثَّوَابِ(1).
شعثا غبرا إما لفقرهم فالمدح للصبر علي الفقر أو لتركهم زينة الدنيا و لذاتها علي ما ذكره الأكثر فينبغي التقييد بعدم القدرة أو التخصيص ببعض الأفراد أو لتقشف العبادة و قيام الليل و صوم النهار و هجر الملاذ فالغبرة كناية عن صفرة اللون و السجد جمع ساجد كالقيام جمع قائم أو القيام مصدر أجري مجراه و التخصيص بالليل لكون العبادة فيه أحمز و أبعد عن الرئاء و المراوحة بين الجبهة و الخد وضع كل علي الأرض حتي يستريح الآخر أو كأنه يستريح و ليس الغرض الاستراحة و ذلك في سجدة الشكر و إن كان وضع الجبهة شاملا لسجود الصلاة و الجمر بالفتح جمع جمرة و هي النار المتقدة و وقوفهم
و ناحیه است. و درباره پرنده یعنی بال آن، و در نهایة چنین است: «ألا أخبرکم بأحبکم إلیّ و أقربکم منی مجلسا یوم القیامة أحاسنکم أخلاقا الموطئون أکنافا» واین مَثل است و حقیقت آن از توطئة و به معنای آمادگی و خواری است. و «فراش وطیء» آن است که خفته را نیازارد. و «الأکناف» یعنی پهلوها، منظور کسانی است که ناحیه آنها نرم است و همسایگانشان در آن راحتند و آزاری نمیبینند. پایان.
به نظر من چنین میرسد که در برخی احادیث «أکتافا» با تاء آمده، یعنی به خاطر فروتنی شدید آنها، گویا مردم بر پشتهایشان سوار میشوند و آنها آزرده نمیشوند. «لإخوانه فی دینه» یعنی برادری آنها به واسطه دین است نه خویشاوندی، «علی الحق» یعنی در دشواری و آزارهایی که به خاطر پذیرش حقیقت یا سخن حق به او میرسد، «فی الرضا» یعنی خشنودی از کسی، و«الغضب» یعنی خشم بر کسی.
نهج البلاغة: أمیرمؤمنان علیه السلام در یکی از خطبههایشان فرمودند: همانا من یاران پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدم، اما هیچ یک از شما را مانند آنها نمیبینم. آنها روز خود را آغاز میکردند در حالیکه موهای ژولیده و چهرههای غبارآلود داشتند. شب را تا صبح در حال سجده و قیام به عبادت میگذراندند و پیشانی و گونهها را در برابر خدا به خاک میساییدند. با یاد آخرت چنان بیتاب بودند که گویی بر آتش قرار گرفتهاند، پیشانیهایشان از شدت سجدههای طولانی همچون زانوان پینه بسته بزها بود. اگر نام خداوند برده میشد چشمانشان اشکبار میشد تا جایی که گریبانشان تر میگشت، و چون درخت در مقابل تندباد به خود میلرزیدند، از کیفری که از آن بیم داشتند و یا پاداشی که امید به آن بسته بودند.(2)
«شعثا غبرا» یا از روی تنگدستی، که بنابراین ستایش برای شکیبایی در تنگدستی است، و یا از روی ترک زیورها و خوشیهای دنیا، چنان که بیشتر بیان شده است. پس بایستی با عدم توانایی آن را مقید میساخت یا آن را به برخی افراد اختصاص میداد، یا به دلیل پرهیزکاری و زهد عبادت و نماز شب و روزه روز و دوری از سرزمین؛ پس غبره کنایه از رنگ پریدگی است. و «السجد» جمع ساجد مانند قیام است که جمع قائم میباشد. و یا اینکه قیام مصدر باشد که به جای آن قرار گرفته است. و اختصاص دادن به شب، به این دلیل است که عبادت در شب قویتر و از خودنمایی به دور است، و گاه پیشانی و گاه صورت را بر زمین قرار میدهد تا آنکه دیگری را بلند کند، یا به گونهای که او بیاساید ولی غرض او استراحت نیست. و این حالت برای سجده شکر میباشد. هر چند قرار دادن پیشانی در سجده نماز هم باشد. و «الجمر» با فتحه جمع جمرة و به معنای آتش برافروخته است. و ایستادن آنها
علي مثل الجمر قلقهم و اضطرابهم من خوف المعاد و عذاب النار و المراد ببين أعينهم جباههم مجازا أو الموضع حقيقة للإرغام في السجود و الأول أظهر و هملت كضربت و نصرت أي سالت و فاضت و جيب القميص و نحوه بالفتح طوقه و مادوا تحركوا و اضطربوا و الريح العاصف و العاصفة الشديدة و خوفا مفعول له لقوله عليه السلام مادوا فقط فسيلان العين للحب و الشوق أو للفعلين جميعا أو للجميع علي بعد و يدل علي أن الخوف من العقاب و الرجاء للثواب لا ينافيان الإخلاص.
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام فِي بَعْضِ خُطَبِهِ: أَيْنَ الْقَوْمُ الَّذِينَ دُعُوا إِلَي الْإِسْلَامِ فَقَبِلُوهُ وَ قَرَءُوا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ وَ هِيجُوا إِلَي الْجِهَادِ فَوَلِهُوا وَلَهَ اللِّقَاحِ إِلَي أَوْلَادِهَا وَ سَلَبُوا السُّيُوفَ أَغْمَادَهَا وَ أَخَذُوا بِأَطْرَافِ الْأَرْضِ زَحْفاً زَحْفاً وَ صَفّاً صَفّاً بَعْضٌ هَلَكَ وَ بَعْضٌ نَجَا لَا يُبَشَّرُونَ بِالْأَحْيَاءِ وَ لَا يُعَزَّوْنَ عَنِ الْمَوْتَي(1)مُرْهُ الْعُيُونِ مِنَ الْبُكَاءِ خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ الصِّيَامِ ذُبُلُ الشِّفَاهِ مِنَ الدُّعَاءِ صُفْرُ الْأَلْوَانِ مِنَ السَّهَرِ عَلَي وُجُوهِهِمْ غَبَرَةُ الْخَاشِعِينَ أُولَئِكَ إِخْوَانِي الذَّاهِبُونَ فَحَقَّ لَنَا أَنْ نَظْمَأَ إِلَيْهِمْ وَ نَعَضَّ الْأَيْدِي عَلَي فِرَاقِهِمْ(2).
كأن المراد بأحكام القرآن حفظ الألفاظ عن التحريف و التدبر في معناه و العمل بمقتضاه و أهاجه أثاره و المراد به تحريصهم و ترغيبهم إليه و الوله بالتحريك ذهاب العقل و التحير من شدة الوجد من حزن أو فرح و قيل هو شدة الحب يقال وله كفرح و كوعد علي قلة و الوله إلي الشيء الاشتياق إليه و اللقاح ككتاب الإبل أو الناقة ذات اللبن و اللقوح واحدتها و الحاصل أنهم اشتاقوا إلي الحرب بعد الترغيب اشتياق اللقاح إلي أولادها و في بعض النسخ فولهوا اللقاح أولادها قيل أي جعلوا اللقاح والهة إلي أولادها بركوبهم إياها عند خروجهم إلي الجهاد و قوله عليه السلام أولادها نصب بإسقاط الجار إذ الفعل أعني وله غير
بر آتش برافروخته، به معنای نگرانی و اضطراب آنها از ترس معاد و عذاب آتش است. و منظور از «بین اعینهم» مجاز از پیشانی و یا جایگاه واقعی آن در به خاک افتادن هنگام سجده است. و اولی درستتر به نظر میرسد. و «هملت» مانند ضربت و نصرت یعنی سرازیر شد و جوشید. و «جیب القمیص» و مانند آن با فتحه، یعنی یقه آن، «مادوا» یعنی حرکت دادند و به جنبش آمدند. و «الریح العاصف و العاصفة» یعنی تندباد، و «خوفا» مفعول له در این سخن است: «مادوا». بنابراین سرازیر شدن آب چشم از روی محبت و شوق است، یا برای هر دو کار یا برای همه است. و دلیل بر این است که ترس از مجازات یا امید به پاداش با اخلاص منافات ندارد.
نهج البلاغة: امیر المؤمنین علیه السلام در یکی از خطبهها فرمودهاند: کجایند مردمی که به اسلام دعوت شدند و آن را پذیرفتند، و قرآن را تلاوت کردند و معانی آیات را شناختند، به سوی جهاد فرستاده شده و همچون شتری که به سوی فرزند خود روی میآورد شیفته آن گردیدند. شمشیرها را از نیام برآوردند و گرداگرد زمین را گروه گروه و صف در صف احاطه کردند، برخی شهید و گروهی نجات یافتند، هرگز از زنده ماندن کسی در میدان جنگ شادمان نمیشدند، و در مرگ شهیدان نیازی به تسلیت نداشتند. با گریههای طولانی از ترس خدا چشمهایشان آزرده و در اثر روزهداری فراوان شکمهایشان لاغر و به پشت چسبیده بود. لبهایشان از فراوانی دعا خشک شده و رنگ چهرههایشان به دلیل شب زندهداریها زرد شده و غبار خشوع و فروتنی بر آنها نشسته بود. آنان برادران من هستند که از میان ما رفتهاند و سزاوار است تشنه دیدارشان باشیم و از اندوه فراقشان انگشت حسرت به دندان بگیریم.(3)
گویا منظور از «أحکام القرآن» نگهداری کلمات آن از تحریف، و تدبر در معنای آن و عمل به مفاهیم آن باشد. و «أهاجه» یعنی برانگیخت و به حرکت درآورد، و منظور، تشویق و ترغیب آنان است، و «الوله» با دو حرکت متوالی یعنی سرگشتگی و از بین رفتن عقل در اثر شادی یا اندوه، و گفته شده به معنای محبت شدید است. گفته میشود: «وله» مانند فرح و نیز گاهی بر وزن وعد است. و «الوله إلی الشیء» یعنی اشتیاق به سوی آن، و «اللقاح» بر وزن کتاب، یعنی شتر نر یا ماده شیردار، و «اللقوح» مفرد آن است، و نتیجه اینکه آنان پس از تشویق شدن، مانند اشتیاق شتر شیرده به فرزندش، به جنگ میروند. و در بعضی از نسخهها چنین است: «فولهوا اللقاح أولادها» گفته شده یعنی شتران شیرده را به هنگام رفتن به جنگ، با راندن به سوی فرزندانشان، سرگشته آنان گرداند. و این سخن که: «أولادها» با برداشتن حرف جر منصوب شده است، چرا که فعل «وله» به تنهایی
متعد إلي مفعولين بنفسه و الغمد بالكسر جفن السيف.
و أخذوا بأطراف الأرض أي أخذوا الأرض بأطرافها كما قيل أو أخذوا علي الناس بأطراف الأرض أي حصروهم يقال لمن استولي علي غيره و ضيق عليه قد أخذ عليه بأطراف الأرض قال الفرزدق:
أخذنا بأطراف السماء عليكم *** لنا قمراها و النجوم الطوالع
و قيل المعني أخذوا أطراف الأرض من قبيل أخذت بالخطام و يحتمل أن يكون المراد شرعوا في الجهاد في أطراف الأرض و المواطن البعيدة و الزحف الجيش يزحفون إلي العدو أي يمشون و مصدر يقال زحف إليه كمنع زحفا إذا مشي نحوه و الصف واحد الصفوف و يمكن مصدرا و زحفا زحفا أي زحفا بعد زحف متفرقين في الأطراف و كذلك صفا صفا و النصب علي الحالية نحو جاءوني رجلا رجلا و قيل زحفا منصوب علي المصدر المحذوف الفعل أي يزحفون زحفا و الثانية تأكيد للأولي و كذلك قوله صفا صفا.
و قوله عليه السلام بعض هلك و بعض نجا إشارة إلي قوله تعالي فَمِنْهُمْ مَنْ قَضي نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا(1)و العزاء الصبر أو حسن الصبر و عزيته تعزية أي قلت له أحسن الله عزاك أي رزقك الصبر الحسن و هو اسم من ذلك نحو سلم سلاما قال ابن ميثم رحمه الله(2)المعني أنهم لما قطعوا العلائق الدنيوية إذا ولد لأحدهم مولود لم يبشر به و إذا مات منهم أحد لم يعزوا عنه و كانت نسخته موافقة لما نقلنا و في بعض النسخ لا يعزون عن القتلي موافقا لما في نسخة ابن أبي الحديد قال أي لشدة ولههم إلي الجهاد لا يفرحون ببقاء حيهم حتي يبشروا به و لا يحزنون لقتل قتيلهم حتي يعزوا به(3).
مرة العيون يقال مرهت عينه كفرح أي فسدت لترك الكحل و المراد
متعدی به دو مفعول نیست. و «الغمد» با کسره یعنی دسته شمشیر.
و «أخذوا بأطراف الأرض» یعنی گرداگرد زمین را در اختیار گرفتند، چنان که گفته شده است. یا اینکه مردم اطراف زمین را بازداشتند، یعنی آنان را در محاصره خود درآوردند. به کسی که بر دیگری چیره شده است و کار را بر او تنگ گرفته است، گفته میشود: «قد أخذ علیه بأطراف الأرض». فرزدق گفته است: از گرداگرد آسمان بر شما چیره شدیم، دو ماه و اختران تابنده آن از آن ما هستند.
و گفته شده معنای آن «أخذوا أطراف الأرض» مانند به بند کشیدن و افسار زدن است. و ممکن است منظور این باشد که در اطراف زمین و سرزمینهای دوردست جنگ را آغاز نمودند. و «الزحف» یعنی سپاه، «یزحفون إلی العدو» یعنی به سوی دشمن میتازند، و مصدر است، گفته میشود: «زحف إلیه» مانند منع، هنگامی گفته میشود که به سوی آن گام بردارد. و «الصف» مفرد صفوف است. و ممکن است مصدر باشد، و «زحفا زحفا» یعنی سپاهی از پس سپاه دیگر، که در اطراف پراکندهاند. و نیز «صفا صفا» چنین است، و نصب به دلیل حالیه بودن آن است، مانند اینکه «جاءونی رجلا رجلا». و گفته شده: زحفا به خاطر مصدر محذوف فعل و منصوب است، یعنی «یزحفون زحفا» و دومی برای تأکید بر اولی است، و نیز «صفا صفا» چنین است.
و این کلام امام علیه السلام: «بعض هلک و بعض نجا» اشاره به فرموده خداوند متعال است: «فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر و ما بدلوا تبدیلا»(4)
{بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشیدند)، و بعضی دیگر در انتظارند؛ و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود ندادند.} و «العزاء» صبر یا صبر نیکوست، و «عزیته تعزیة» یعنی به او گفتم: «أحسن الله عزاک» یعنی صبر نیکو را روزی تو گرداند، و آن اسم برای آن است، مانند «سلم سلاما» ابن میثم رحمه الله گفته است:(5)
معنای آن چنین است که چون آنها از دلبستگیهای دنیوی بریدهاند، هنگامی که فرزندی برایشان به دنیا بیاید شادمان نمیشوند و اگر کسی از آنها از دنیا برود برایش غمگین نمیشوند. و نسخه آن با آنچه ما بیان کردیم سازگار است. و در برخی نسخهها چنین است: «لا یعزون عن القتلی» سازگار با نسخه ابن أبی الحدید، گفته است: به دلیل اشتیاق بسیار به جهاد، از زنده ماندن خشنود نمیشدند تا بشارتی برایشان باشد، و از کشته شدن کشتگانشان اندوهگین نمیشوند تا برای آن تسلیت گفته شوند.(6)
«مره العیون» گفته میشود: «مرهت عینه» مانند فرح، یعنی به دلیل نکشیدن سرمه خراب شد، و منظور
هنا مطلق الفساد و خمص البطن مثلثة الميم أي خلا و خمص الرجل خمصا كقرب أي جاع و ذبل الشيء ذبولا كقعد ذهبت نداوته و قل ماؤه و السهر بالتحريك عدم النوم في الليل كله أو بعضه و الغبرة بالتحريك الغبار و الكدورة فحق لنا أن نفعل علي صيغة المجهول كما في أكثر النسخ و حققت أن تفعل كذا كعلمت و هو حقيق به أي خليق جدير و في بعض النسخ علي صيغة المعلوم و ظمئ كفرح ظمأ بالتحريك أي عطش و قيل الظمأ أشد العطش و ظمئ إليه أي اشتاق و عضضت عليه و عضضته كسمع و في لغة كمنع أي مسكته بأسناني.
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ حُكْماً فَوَعَي وَ دُعِيَ إِلَي رَشَادٍ فَدَنَا وَ أَخَذَ بِحُجْزَةِ هَادٍ فَنَجَا رَاقَبَ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنْبَهُ قَدَّمَ خَالِصاً وَ عَمِلَ صَالِحاً اكْتَسَبَ مَذْخُوراً وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً رَمَي غَرَضاً وَ أَحْرَزَ عِوَضاً كَابَرَ هَوَاهُ وَ كَذَّبَ مُنَاهُ جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِيَّةَ نَجَاتِهِ وَ التَّقْوَي عُدَّةَ وَفَاتِهِ رَكِبَ الطَّرِيقَةَ الْغَرَّاءَ وَ لَزِمَ الْمَحَجَّةَ الْبَيْضَاءَ اغْتَنَمَ الْمَهَلَ وَ بَادَرَ الْأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ(1).
سمع حكما بالضم أي حكمة و علما نافعا فوعي أي حفظ علما و عملا و الرشاد الصلاح و هو خلاف الغي و الضلال و هو إصابة الصواب و رشد كتعب و قتل و الاسم الرشاد كذا في المصباح فدنا أي من الداعي أو الحق و الحجزة بالضم موضع شد الإزار ثم قيل للإزار حجزة للمجاورة و الأخذ بالحجزة مستعار للاعتصام و الالتجاء و التمسك بأحد فنجا أي خلص من الضلالة و عواقبها و المراقبة الترصد و المحافظة و مراقبة الرب الترصد لأمره و العمل به و الإقبال بالقلب إليه.
قدم خالصا أي عملا خالصا لله لم يشبه رئاء و لا سمعة و تقديمه فعله قبل أن يخرج الأمر من يده و بعثه إلي دار الجزاء قبل الوصول إليه و الاكتساب الكسب و المذخور الشيء النفيس المعد لوقت الحاجة إليه و هو الأعمال
در اینجا خرابی و فساد مطلق است. و «خمص البطن» با سه حرکت میم است، یعنی تهی شد، و «خمص الرجل خمصا» مانند قرب، یعنی گرسنه شد، و «ذبل الشیء ذبولا» مانند قعد، یعنی رطوبت آن از بین رفت و خشک شد، و «السهر» با حرکتهای متوالی، یعنی بیخوابی در تمام شب یا بخشی از آن، و «الغبرة» با حرکت متوالی یعنی غبار و تیرگی، «فحق لنا أن نفعل» در صیغه مجهول است، همانگونه که در بسیاری از نسخهها آمده است. و «حققت أن تفعل کذا» مانند علمت است، و «هو حقیق به» یعنی سزاوار آن است، و در برخی نسخهها در صیغه معلوم است. و «ظمئ» مانند فرح است. «ظمأ» با حرکت متوالی، یعنی تشنه شد، و گفته شده است: ظمأ شدیدترین حالت تشنگی است. و «ظمئ إلیه» یعنی مشتاق آن شد، و «عضضت علیه و عضضته» مانند سمع است. و در لغت، مانند منع است، یعنی آن را با دندانهایم گرفتم.
نهج البلاغة: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: خدا رحمت کند کسی را که چون سخن حکیمانه شنید، آن را به خوبی فراگیرد، و چون هدایت شد بپذیرد، دست به دامن هدایتکننده زند و نجات یابد. در برابر پروردگار مراقب خویش باشد و از گناهان خود بیمناک باشد. خالصانه گام بردارد و کار نیک انجام دهد، ذخیرهای برای آخرت خود اندوزد و از گناه بپرهیزد. همواره اغراض دنیایی را از اندیشه خود دور کند و درجات آخرت را به دست آورد. با خواستههای دل مبارزه کند و آرزوهای دروغین را دور سازد و پایداری را مرکب نجات خود قرار دهد و تقوا را توشه روز مرگ خود سازد. در راه روشن هدایت قدم بردارد و از نشانه آشکار آن فاصله نگیرد. چند روز زندگی دنیا را غنیمت شمارد و پیش از فرارسیدن مرگ خود را آماده سازد و از اعمال نیکو توشه برگیرد.(2)
«سمع حکما» با ضمه، یعنی حکمت و علم سودمند، «فوعی» یعنی علم و عمل را فراگرفت، و «الرشاد» یعنی صلاح و مخالف لغزش و گمراهی است، و به معنای دستابی به درستی و رشد است، بر وزن «تعب» و «قتل». و اسم آن «الرشاد» است، در مصباح چنین آمده است. «فدنا» یعنی به گوینده یا حق، و «الحجزة» با ضمه به معنای جای بستن بند ازار است، و به دلیل همین نزدیکی، به ازار نیز حجزه گفته میشود. و «الأخذ بالحجزة» استعاره از پناه بردن و چنگ زدن به کسی است. «فنجا» یعنی از گمراهی و پایان آن رها شد، و «المراقبة» یعنی چشم دوختن و نگهداری، و «مراقبة الرب» یعنی منتظر فرمان او بودن و با قلب خود رو به سوی او آوردن.
«قدم خالصا» یعنی کار خالصی را برای خدا انجام داد که هیچ ریا و خود نمایی در آن نباشد، و کار خود را پیش از آنکه فرصتش به پایان رسد به سوی او فرستاد، و پیش از آنکه به سرای آخرت رود آن را از پیش فرستاد. و «الاکتساب» یعنی به دست آوردن، و «المذخور» یعنی چیز گرانبهایی که برای زمانی که نیاز به آن باشد نهاده شده، و عبارت است از کارهای
الصالحة و المحذور ما يحترز منه من سيئات الأعمال و الأخلاق و الغرض الهدف و المراد رميه إصابة الحق كمن رمي الغرض في المراماة ففاز بالسبق و هو المراد بإحراز العوض أي الفوز بالثواب و قيل المراد به أن يقصد بفعله غرضا صحيحا.
نهج، [نهج البلاغة]: وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عليه السلام وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَدْلٌ عَدَلَ وَ حَكَمٌ فَصَلَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ سَيِّدُ عِبَادِهِ كُلَّمَا نَسَخَ اللَّهُ الْخَلْقَ فِرْقَتَيْنِ جَعَلَهُ فِي خَيْرِهِمَا لَمْ يُسْهِمْ فِيهِ عَاهِرٌ وَ لَا ضَرَبَ فِيهِ فَاجِرٌ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَ لِلْخَيْرِ أَهْلًا وَ لِلْحَقِّ دَعَائِمَ وَ لِلطَّاعَةِ عِصَماً وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدَ كُلِّ طَاعَةٍ عَوْناً مِنَ اللَّهِ يَقُولُ عَلَي الْأَلْسِنَةِ وَ يُثَبِّتُ الْأَفْئِدَةَ فِيهِ كِفَاءٌ لِمُكْتَفٍ وَ شِفَاءٌ لِمُشْتَفٍ .
وَ اعْلَمُوا أَنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُسْتَحْفَظِينَ(1)عِلْمَهُ يَصُونُونَ مَصُونَهُ وَ يُفَجِّرُونَ عُيُونَهُ يَتَوَاصَلُونَ بِالْوَلَايَةِ وَ يَتَلَاقَوْنَ بِالْمَحَبَّةِ وَ يَتَسَاقَوْنَ بِكَأْسٍ رَوِيَّةٍ وَ يَصْدُرُونَ بِرِيَّةٍ لَا تَشُوبُهُمُ الرِّيبَةُ وَ لَا تُسْرِعُ فِيهِمُ الْغِيبَةُ عَلَي ذَلِكَ عَقَدَ خَلْقَهُمْ وَ أَخْلَاقَهُمْ فَعَلَيْهِ يَتَحَابُّونَ وَ بِهِ يَتَوَاصَلُونَ فَكَانُوا كَتَفَاضُلِ الْبَذْرِ يُنْتَقَي فَيُؤْخَذُ مِنْهُ وَ يُلْقَي قَدْ مَيَّزَهُ التَّخْلِيصُ وَ هَذَّبَهُ التَّمْحِيصُ فَلْيَقْبَلِ امْرُؤٌ كَرَامَةً بِقَبُولِهَا وَ لْيَحْذَرْ قَارِعَةً قَبْلَ حُلُولِهَا وَ لْيَنْظُرِ امْرُؤٌ فِي قَصِيرِ أَيَّامِهِ وَ قَلِيلِ مُقَامِهِ فِي مَنْزِلٍ حَتَّي يَسْتَبْدِلَ مَنْزِلًا فَلْيَصْنَعْ لِمُتَحَوَّلِهِ وَ مَعَارِفِ مُنْتَقَلِهِ فَطُوبَي لِذِي قَلْبٍ سَلِيمٍ أَطَاعَ مَنْ يَهْدِيهِ وَ تَجَنَّبَ مَنْ يُرْدِيهِ وَ أَصَابَ سَبِيلَ السَّلَامَةِ بِبَصَرِ مَنْ بَصَّرَهُ وَ طَاعَةِ هَادٍ أَمَرَهُ وَ بَادَرَ الْهُدَي قَبْلَ أَنْ تُغْلَقَ أَبْوَابُهُ وَ تُقْطَعَ أَسْبَابُهُ وَ اسْتَفْتَحَ التَّوْبَةَ وَ أَمَاطَ الْحَوْبَةَ فَقَدْ أُقِيمَ عَلَي الطَّرِيقِ وَ هُدِيَ نَهْجَ السَّبِيلِ(2).
الظاهر أن الضمير في أنه راجع إلي الله و قيل راجع إلي القضاء و القدر المذكور في صدر الخطبة و الحكم بالتحريك منفذ الحكم و الفصل القطع و القضاء بين الحق و الباطل و النسخ الإزالة و التغيير و الإبطال و قال:
نیک. و «المحذور» یعنی گناهان و کارها و اخلاق ناشایستی که باید از آنها دوری شود. و «الغرض» یعنی هدف، و منظور این است که مانند کسی که تیر را در کمان پرتاب کند و در مسابقه پیروز شود، دستیابی به حقیقت آن را به یک سو افکنده است. و این همان معنای «إحراز العوض» است؛ یعنی به دست آوردن پاداش، و گفته شده منظور از آن در اینجا، داشتن نیتی درست از کار است.
نهج البلاغة: و از خطبههای آن حضرت علیه السلام است: و گواهی میدهم که او دادگر و جداکننده حق و باطل است، و اینکه محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده او و برترین مخلوقات است. هرگاه آفریدگان خود را دو دسته کرد او را در بهترین آنها قرار داد. در خاندان او نه زناکار و نه فرد بدکاری وجود ندارد. آگاه باشید، برای نیکیها گروهی و برای حق ستونهایی استوار و برای اطاعت نگهدارندهای قرار داد. هر گامی که برای اطاعت برمیدارید یاوری از سوی خداوند متعال وجود دارد که زبانها به نیروی او سخن میگویند و دلها به کمک آن استوارند. برای یاری طلبان یاور است و شفاجویان را مداواست. و بدانید بندگانی که نگاهدار علم خداوند هستند، آن را حفظ میکنند و چشمههای علم الهی را جوشان میسازند، با دوستی خدا به یکدیگر پیوند دارند و یکدیگر را دیدار میکنند. جام محبت او را به یکدیگر مینوشانند و از آبشخور علم او سیراب میشوند. شک و تردید در آنها راه نمییابد و از یکدیگر بدگویی نمیکنند. سرشت و اخلاقشان اینگونه پدید آمده است و همه دوستیها و پیوندهایشان بر این اساس استوار است. آنان همچون بذرهای پاکیزهای هستند که در میان مردم گزینش شده و آنها را برای کاشتن انتخاب میکنند و بقیه را رها مینمایند. با آزمونهای مکرر برتری یافتند و با پاک شدنهای پیدر پی خالص گردیدند. پس آدمی باید اندرزها را بپذیرد و پیش از رسیدن رستاخیز پرهیزکار شود، و در کوتاهی روزگارش اندیشه کند و به ماندگاری کوتاه در دنیا نظر افکند تا آن را به جایگاهی برتر تبدیل کند. پس برای جایی که او را به آن میبرند و شناسایی سرای دیگر تلاش کند. پس خوشا به حال کسی که قلبی سالم دارد، خداوند هدایتگر را اطاعت میکند و از شیطان گمراهکننده دوری میگزیند. با راهنمایی مردان الهی با آگاهی به راه سلامت رسیده و از هدایتگرش فرمانبرداری میکند. پیش از آنکه درها بسته شده و وسیلهها قطع گردند به سوی رستگاری بشتابد. در توبه را بگشاید و گناهان را نابود کند. پس به راستی که در راه راست ایستاده و به سوی حقیقت رهنمون شده است.(3)
به نظر میرسد ضمیر در «أنه» به «الله» بازمیگردد. و گفته شده به «قضاء و قدر» برمیگردد که در ابتدای خطبه از آن یاد شده است. و «الحکم» با دو حرکت متوالی به معنای اجراکننده حکم است، و «الفصل» یعنی جداکننده بین حق و باطل، و «النسخ» یعنی از بین رفتن و دگرگونی و نابود شدن،
ابن أبي الحديد يعني كلما قسم الله الأب الواحد إلي ابنين أعد خيرهما و أفضلهما لولادة محمد صلي الله عليه و آله و سمي ذلك نسخا لأن البطن الأول تزول و يخلفه البطن الثاني(1).
لم يسهم فيه عاهر السهم النصيب و الحظ و في النهاية و أصله واحد السهام التي يضرب بها في الميسر و هي القداح ثم سمي به ما يفوز به الفاتح سهمه ثم كثر حتي سمي كل نصيب سهما انتهي و السهمة بالضم القرابة و المساهمة المقارعة و أسهم بينهم أي أقرع و كانوا يعملون بالقرعة إذا تنازعوا في ولد و الكلمة في بعض النسخ علي صيغة المجرد كيمنع و في بعضها علي بناء الإفعال و العاهر الزاني قيل أي لم يضرب فيه العاهر بسهم و لم يكن للفجور في أصله شركة.
و قال ابن أبي الحديد(2)في الكلام رمز إلي جماعة من الصحابة في أنسابهم طعن ثم حكي عن الجاحظ أنه قال قام عمر علي المنبر فقال إياكم و ذكر العيوب و الطعن في الأصول ثم قال و روي المدائني هذا الخبر في كتاب أمهات الخلفاء و قال إنه روي عند جعفر بن محمد عليهما السلام بالمدينة فقال لا تلمه يا ابن أخي إنه أشفق أن يحدج بقصة نفيل بن عبد العزي و صهاك أمة الزبير بن عبد المطلب ثم قال رحم الله عمر إنه لم يعد السنة و تلا إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا الآية(3).
قد أوردنا هذه القصة في نسب عمر و الدعامة بالكسر عماد البيت الذي يقوم عليه و العصم كعنب جمع عصمة و هي المنع و الحفظ و كفاء أصله كفاية و الإتيان بالهمزة للازدواج كما قالوا الغدايا و العشايا كما قال صلي الله عليه و آله مأزورات غير مأجورات و الأصل الواو و قال ابن أبي الحديد أهل الخير هم المتقون و دعائم الحق الأدلة الموصلة إليه المثبتة له في القلوب و عصم الطاعة هي الإدمان
و ابن ابی الحدید گفته است: یعنی هرگاه خداوند دو فرزند را از پدری به وجود میآورد، بهترین و برترین آن دو را برای ولادت محمد صلی الله علیه و آله قرار میداد و این را نسخ نامیده چرا که فرزند اول از بین میرود و دومی جانشین آن میشود.(4)
«لم یسهم فیه عاهر»، سهم یعنی نصیب و بهره، و در نهایه آمده است: ریشه آن یکی از تیرهایی است که در قمار زده میشد، و آن قداح نام دارد. سپس به سودی که برنده به دست میآورد گفته شد، سپس استفاده ازآن زیاد شد تا اینکه به همه آن، سهم گفته شد. پایان. و «السهمة» با ضمه یعنی نزدیکی، و «المساهمة» یعنی قرعهکشی، و «أسهم بینهم» یعنی قرعه زدند، و آنها به هنگام اختلاف برسر فرزند قرعه میزدند، و در برخی نسخهها این کلمه را در صیغه مجرد آورده است، مانند «یمنع» و در برخی دیگر در باب افعال آورده است، و «العاهر» یعنی زناکار، گفته شده یعنی زناکار در آن بهرهای ندارد و بدکاران در اصل آن هیچ شرکتی نداشتهاند.
و ابن ابی الحدید گفته است:(5)در این سخن اشاره رمزگونه به برخی از صحابه وجود دارد که در نسب آنها تردیدهایی بوده است. سپس از جاحظ نقل کرده است که گفت: عمر بر منبر قرار گرفت و گفت: بپرهیزید از اینکه در نسبها ایراد وارد کنید و برآنها عیبجویی نمایید، سپس گفت: و مدائنی روایت کرده است که این حدیث در کتاب مادران خلفاء بیان شده است، و گفت: روزی در مدینه و نزد جعفر بن محمد علیه السلام روایت شد، فرمود: ای فرزند برادرم، او را سرزنش نکن، او ترسید که با داستان نفیل بن عبد العزی و صهاک کنیز زبیر بن عبد المطلب دچار تهمت شود، سپس گفت: خداوند عمر را رحمت کند که او از سنت تعدّی ننمود. و این آیه را تلاوت کرد: {همانا کسانی که دوست دارند زشتیها در میان مؤمنان گسترش یابد،} تا پایان آیه.(6)
این داستان را در نسب عمر آوردهایم، و «الدعامة» با کسره یعنی ستون خانه که بر روی آن استوار است، و «العصم» مانند عنب جمع عصمة است که به معنای نگه داشتن و منع کردن است، و «کفاء» أصل آن کفایة است و همزه آن به دلیل همراهی و مشابهت در اسم است، مانند اینکه گفته میشود: «الغدایا و العشایا»، همانگونه که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودهاند: «مأزورات غیر مأجورات»، و اصل آن واو است. و ابن ابی الحدید گفته است: أهل خیر همان پرهیزکاران میباشند، و «دعائم الحق» دلایلی که به او پیوند میدهند و آن را در دلها پایدار میگردانند. و «عصم الطاعة» به معنای عادت کردن به
علي فعلها و التمرن عليها لأن المرون علي الفعل يكسب الفاعل ملكة تقتضي سهولة عليه و العون هاهنا هو اللطف المقرب من الطاعة المبعد من القبيح و لما كان العون من الله سبحانه مستهلا للقول أطلق عليه من باب التوسع أنه يقول علي الألسنة و لما كان الله تعالي هو الذي يثبت كما قال يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ(1)نسب التثبيت إلي اللطف لأنه من فعل الله.
و قال ابن ميثم(2)قوله عليه السلام ألا و إن الله ترغيب للسامعين أن يكونوا من أهل الخير و دعائم الحق و عصم الطاعة و كأنه عني بالعون القرآن قال تعالي لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ(3)
و فيه كفاء أي في ذلك العون كفاية لطالبي الاكتفاء أي من الكمالات النفسانية و شفاء لمن طلب الشفاء من أمراض الرذائل الموبقة و يمكن أن يكون المراد بأهل الخير الأتقياء و بدعائم الحق النبي و الأئمة عليهم السلام و بعصم الطاعة العبادات التي توجب التوفيق من الله سبحانه و ترك المعاصي الموجبة لسلبه أو الملائكة العاصمة للعباد عن اتباع الشياطين و بالعون الملائكة المرغبة في طاعة الله كما ورد في الأخبار.
و المستحفظين في أكثر النسخ بالنصب علي صيغة اسم المفعول و هو أظهر يقال استحفظته إياه أي سألته أن يحفظه و في بعض النسخ علي صيغة اسم الفاعل أي الطالبين للحفظ و في بعض النسخ بالرفع حملا علي المحل و كونه خبرا بعيد و المراد بهم الأئمة عليهم السلام كما ورد في الأدعية و الأخبار و قال الشراح المراد بهم العارفون أو الصالحون.
يصونون مصونه أي يكتمون ما ينبغي أن يكتم من أسرار علمه من غير أهله و يفجرون عيونه أي يفيضون ما ينبغي إفاضته علي عامة الناس أو كل علم
انجام کاری و معتاد شدن به آن است، چرا که کسی که به کاری عادت کند باعث ایجاد ملکهای در انجامدهنده میشود که کار را بر او آسان میکند. و «العون» در اینجا همان لطفی است که به انجام دستورات نزدیک میگرداند و کارهای ناپسند را دور میگرداند. و چون یاری از جانب خداوند آّشکارکننده سخن است، از باب گستردگی چنین گفته میشود که او بر زبانها سخن میگوید. چرا که خداوند کسی است که پایدار میدارد، همانگونه که فرموده است: {خداوند کسانی را که ایمان آوردند با گفتار پایدار، استوار میدارد}(4)و پایدار گرداندن را به لطف نسبت داده است، چرا که از کارهای خداوند است.
و ابن میثم گفته است:(5)کلام امام علیه السلام که: «ألا و إن الله» تشویق شنوندگان به این است که از نیکان و ستونهای راستی و نگهدارنده فرمانها باشند. و گویا منظور ایشان از «عون» قرآن است، خداوند متعال فرموده است: {تا قلبت را به وسیله آن استوار گردانیم}(6)و «فیه کفاء» یعنی در این یاری، کفایت برای جویندگان آن وجود دارد، از کمالات نفسانی، و «شفاء» برای کسی که به دنبال بهبودی از بیماری صفات ناپسند و هلاک کننده است، و ممکن است منظور از اهل خیر، پرهیزکاران باشد، و نیز منظور از «دعائم الحق» پیامبر و امامان صلواتالله علیهم باشد، و منظور از «عصم الطاعة» عباداتی است که باعث توفیق از سوی خداوند سبحان میشود، و گناهانی که باعث گرفته شدن آن میشود، یا فرشتگانی که بندگان را از گناه و پیروی از شیطان بازمیدارند، و منظور از «عون» فرشتگانی هستند که به فرمان برداری از خداوند تشویق میکنند. همان گونه که در احادیث آمده است.
و «المستحفظین» در بیشتر نسخهها در صیغه اسم مفعول و منصوب آمده است. و این درستتر به نظر میرسد. گفته میشود: «استحفظته إیاه» یعنی از او درخواست کردم نگهداری کند، و در برخی نسخهها در صیغه اسم فاعل آمده است، یعنی درخواست نگهداری میکنند. و در برخی نسخهها مرفوع آمده است، به این معنا که اسم محل باشد. و خبر بودن آن بعید به نظر میرسد. و منظور از آنان چنان که در احادیث و دعاها آمده است، امامان علیهم السلام هستند. و شارحان گفتهاند: منظور از آنان عارفان یا صالحان هستند.
«یصونون مصونه» یعنی رازهای علم او را که باید پوشیده داشته شوند، از نااهلان پنهان دارند. و «یفجرون عیونه» یعنی آنچه را باید برای همه مردم سودمند باشد فراوان گردانند. یا هر دانشی را
علي من هو قابل له أو يتقون في مقام التقية و يظهرون الحق عند عدمها و الولاية في النسخ بالكسر قال سيبويه الولاية بالفتح المصدر و بالكسر الاسم و قال ابن أبي الحديد الولاية بفتح الواو المحبة و النصرة أي يتواصلون و هم أولياء و مثله و يتلاقون بالمحبة كما تقول خرجت بسلاحي أي و أنا متسلح أو يكون المعني يتواصلون بالقلوب لا بالأجسام كما تقول أنا أراك بقلبي و أزورك بخاطري و أواصلك بضميري انتهي.
يحتمل أن يكون المراد ولاية أهل البيت عليهم السلام أي بسببها أو متصفين بها أو مظهرين لها و ماء روي كغني أي كثير مرو و روي من الماء كرضي ريا بالفتح و الكسر أي تنعم و الاسم الري بالكسر و الرية في بعض النسخ بالفتح و في بعضها بالكسر و لعل المراد التساقي من المعارف و العلوم و الريبة بالكسر التهمة و الشك اسم من الريب بالفتح أي لا تخالطهم شك في المعارف و العقائد أو تهمة في حب أحدهم للآخر و عدم إسراع الغيبة فيهم لعدم استحقاقهم للغيبة في أقوالهم و أعمالهم و اتقائهم مواضع التهم أو المعني لا يغتابون الناس و لا يتبعون عيوبهم.
و الخلق يكون بمعني التقدير و الإبداع و بمعني الطبيعة كالخليقة و الأخلاق جمع خلق بالضم و بضمتين و هو السجية و الطبع و المروة و الدين و يحتمل أن يكون المراد بالخلق ما هو بمنزلة الأصل و المشخص للذات و بالأخلاق الفروع و الشعب و الضمير في عليه راجع إلي ما أشير إليه بذلك أو إلي العقد.
فكانوا كتفاضل البذر أي كان التفاضل بينهم و بين الناس كالتفاضل بين ما ينتقي من البذر أي يختار و بين ما يلقي فالمعني كالتفاضل بين الجيد و الردي و يحتمل أن يكون المراد أنه كان التفاضل بينهم كالتفاضل بين أفراد المختار من البذر فكما أنه لا تفاضل يعتد به فيما بينها كذلك فيما بينهم. و خلص الشيء كنصر أي صار خالصا و خلصه أي جعله كذلك و خلصه أيضا
برای شایستگان آنها افزون گردانند. یا اینکه در جایگاه تقیه، پروا میکنند و در نبود این شرایط حیقیت را آشکار مینمایند. و «الولایة» در نسخهها با کسره است، سیبویه گفته است: «الولایة» با فتحه مصدر است، و با کسره اسم میباشد، و ابن ابی الحدید گفته است: «الولایة» با فتحه واو به معنای محبت و یاری است؛ یعنی با یکدیگر دوستی کرده و مراوده دارند، و مانند آن است که گفته میشود: «یتلاقون بالمحبة» همانگونه که گفته میشود: «خرجت بسلاحی» یعنی در حالی که مسلح بودم بیرون رفتم، یا به این معنی که به وسیله دلهایشان با یکدیگر رابطه دارند، نه با بدنهایشان. چنان که گفته میشود: «من تو را با قلبم میبینم و با ذهنم تو را دیدار میکنم و با درونم با تو ارتباط دارم»، پایان.
ممکن است منظور ولایت أهل بیت علیهم السلام باشد، یعنی به وسیله آن، یا با این ویژگیها، و یا آشکارکننده آن. و «ماء روی» مانند غنی، یعنی بسیار جاری، و «روی» برای آب مانند رضی، مصدر آن «ریا» با فتحه و کسره، یعنی از نعمتها بهرهمند شد. و اسم آن «الری» با کسره و «الریة» در برخی نسخهها با فتحه و در برخی دیگر با کسره است. و شاید منظور، سیراب شدن از معارف و علوم باشد، و «الریبة» با کسره یعنی تهمت و شک، اسم از ریشه «الریب» با فتحه است، یعنی تردیدی در معارف و عقاید به آنها نمیرسد، و یا هیچ شکی در دوستی آنان به یکدیگر پدید نمیآید. و شتاب نکردن در غیبت آنان به دلیل سزاوار نبودن آن در گفتار و کردارشان و پرهیز داشتن آنان از جایگاههای شک برانگیز است. یا به این معنی که آنان غیبت مردم را نمیکنند و به دنبال بدیهای آنان نیستند.
و «الخلق» به معنای آفرینش و تعیین اندازه آن است، و به معنای سرشت، مانند «الخلیقة» است. و اخلاق جمع خلق با ضمه و نیز با دو ضمه است، که به معنای خلق و خو و سرشت و جوانمردی و دین است. و ممکن است منظور از «خلق» چیزی باشد که به عنوان اصل و مشخص کننده ذات است، و منظور از اخلاق، فروع و شاخهها است. و ضمیر در «علیه» به آنچه اشاره به آن دارد بازمیگردد، و یا به عقد بازمیگردد.
«فکانوا کتفاضل البذر» یعنی برتری میان آنها و مردم مانند برتری بذری است که برگزیده میشود، یعنی انتخاب میشود، و بین آنهایی که دور انداخته میشود. به این معنا که مانند تفاوت میان بذر نیکو و بذرهای دورریختنی است. و ممکن است منظور این باشد که تفاوت میان آنها مانند تفاوت میان کسانی از یک نسل است که برگزیده میشوند. پس گویا چنین است که هیچ تفاوتی میان آنها نیست که به شمار آید، همانگونه که میان آنها چنین است.
و «خلص الشیء» مانند نصر، یعنی خالص شد، و «خلصه» یعنی آن را خالص گرداند، و «خلصه» به معنای
نجاه و المراد بالتخليص الانتقاء المذكور أي ميزه ذلك عن غيره أو المعني ميزه الله تخليصا إياه عن شرور النفس و الشيطان عن غيره و في بعض النسخ التلخيص بتقديم اللام و هو التبيين و التلخيص و التهذيب التنقية و الإصلاح و التمحيص الابتلاء و الاختبار.
و الكرامة الاسم من التكريم و الإكرام و المراد بها هنا نصحه سبحانه و وعظه و تذكيره أو ما وعده الله علي تقدير حسن العمل من المثوبة و الزلفي و قبول الكرامة علي الثاني بالعمل الصالح الموجب للفوز بها و علي الأول العمل بمقتضاه و بقبولها القبول الحسن اللائق بها و قرعه كمنعه أي أتاه فجأة و قرع الباب دقه و قال الأكثر القارعة الموت و يحتمل القيامة لأنها من أسمائها سميت بها لأنها تقرع القلوب بالفزع و أعدها الله للعذاب أو الداهية التي يستحقها العاصي يقال أصابه الله بقارعة أي بداهية تهلكه و حلولها نزولها و استبدلت الشيء بالشيء أي اتخذت الأول بدلا من الثاني و المراد بالنظر التدبر و التفكر و الظرف في قوله في منزل متعلق بالمقام و حتي لانتهاء غاية المقام أي الثبات أو الإقامة أي ليعتبر الإنسان بهذه المدة القصيرة و إقامته القليلة في الدنيا المنتهية إلي الاستبدال بها و اتخاذ غيرها.
و قيل يحتمل أن تكون كلمة في لإفادة الظرفية الزمانية و يكون قوله في منزل متعلقا بالنظر و مدخول حتي علة غائية للنظر أي لينظر بنظر الاعتبار و ليتأمل مدة حياته في الدنيا في شأن ذلك المنزل الفاني حتي تتخذ بدله منزلا لائقا للنزول فالاستبدال حينئذ اتخاذ البدل المستحق لذلك أو توطين النفس علي الارتحال و رفض المنزل الفاني.
فليصنع أي فليعمل و المتحول بالفتح مكان التحول و كذلك المنتقل و معارف المنتقل قيل هي المواضع التي يعرف الانتقال إليها و قال ابن أبي الحديد معارف الدار ما يعرفه المتوسم بها واحدها معرف مثل معاهد الدار و معالمها و منه معارف المرأة أي ما يظهر منها كالوجه و اليدين و قيل يحتمل
نجات دادن نیز است. و منظور از خالص کردن، گزینش یادشده است، یعنی خداوند به وسیله پاک کردن از بدیهای نفس و شیطان، او را ویژه قرار داد. و در برخی نسخهها «تلخیص» با مقدم داشتن لام آمده است، که به معنای بیان کردن است. و «التلخیص و التهذیب» به معنای برگزیدن و نیکو گرداندن است، و «التمحیص» به معنای آزمودن و امتحان کردن میباشد.
و «الکرامة» اسم از ریشه «تکریم و اکرام» است، و منظور از آن در اینجا، خیرخواهی خداوند و پند و یادآوری او و یا وعدهای است که برای پاداش کار نیک و رستگاری داده است. و در حالت دوم، «قبول الکرامة» به وسیله کار نیکی است که باعث رستگاری میشود. و در معنای اول، براساس آن و پذیرش نیکوی آن به گونهای شایسته است. و «قرعه» مانند «منعه» یعنی ناگهانی بر او وارد شد، و«قرع الباب» یعنی در را کوبید، و بسیاری گفتهاند: منظور از «القارعة» مرگ است، و ممکن است به معنای قیامت باشد، چرا که یکی از نامهای آن است که به دلیل هراس افکندن در دلها به آن نامیده شده است، و عذابی که خداوند برای آن فراهم کرده است. یا مصیبتی که گناهکار سزاوار آن است. گفته میشود: «أصابه الله بقارعة» یعنی با مصیبتی که او را نابود سازد، و«حلولها» یعنی فرا رسیدن آن، و «استبدلت الشیء بالشیء» یعنی اولی را جایگزین دومی نمود. و منظور از «نظر» اندیشیدن و تفکر در آن است. و ظرف در فرموده امام علیه السلام: «فی منزل» متعلق به مقام است. و «حتی » برای پایان یافتن مقام است، یعنی پایداری و ایستادگی، یعنی برای آنکه انسان از این مدت کوتاه اقامتش در دنیای پایان یافتنی عبرت گیرد و برای آن به دنبال جایگزینی باشد.
و گفته شده ممکن است کلمه «فی» برای ایجاد ظرف زمان بوده باشد. و این سخن که: «فی منزل» متعلق به نظر باشد، و آنچه پس از «حتی» آمده، علت نهایی برای «نظر» باشد. یعنی تا با دیده عبرت گرفتن بنگرد و در مدت زندگانیاش در دنیا درباره جایگاه این سرای فانی درنگ کند، تا برای آن جایگزینی بیابد که شایسته جای گرفتن در آن باشد. بنابراین «استبدال» به معنای انتخاب جایگزینی است که شایستگی آن را داشته باشد، و یا تصمیم بر سفر و ترک این سرای فانی است.
«فلیصنع» یعنی باید این کار را انجام دهد، و «المتحول» با فتحه مکان دگرگونی است، و «المنتقل» نیز همینگونه میباشد. و «معارف المنتقل» گفته شده جایگاههایی است که انتقال به سوی آنها شناخته شده است. و ابن أبی الحدید گفته است: «معارف الدار» چیزی است که نشانههای آن را آشکار میکند، مفرد آن معرف است، مانند «معاهد الدار» و «معالمها». و از همین ریشه «معارف المرأة» آمده است، یعنی چیزهایی از او که آشکار است، مانند صورت و دو دست. و گفته شده: ممکن است
أن يكون المراد بمعارف المنتقل ما عرف من أحواله و الأمور السانحة فيه فيمكن أن يكون المتحول و المنتقل مصدرين.
من يهديه يعني نفسه و الأئمة من ولده عليهم السلام من يرديه أي يهلكه بإلقائه في مهاوي الجهل و الضلالة و البصر يطلق علي الحاسة و يراد به العلم مجازا و قد يطلق علي العلم يقال بصرت بالشيء أي علمته و يحتمل أن تكون الإضافة لأدني ملابسة أي بالبصر الحاصل للمطيع بتبصير الهادي إياه و السبب في الأصل الحبل و إغلاق الأبواب بالموت و جوز بعضهم أن يكون الأبواب و الأسباب عبارة عن نفسه و الأئمة من ذريته عليهم السلام فإنهم أبواب الفوز و الفلاح و الأسباب الممدودة من السماء إلي الأرض بهم يصل العبد إلي الله سبحانه و الغلق و القطع كناية عن عدمهم أو غيبتهم عليهم السلام.
و استفتح التوبة أي طلب فتحها كأنها باب مغلق يطلب فتحها للدخول فيها و يمكن أن يكون من الاستفتاح بمعني الاستنصار أي طلب أن تنصره التوبة و مطت كبعت و أمطت أي تنحيت و كذلك مطت غيري و أمطته أي نحيته و قال الأصمعي مطت أنا و أمطت غيري(1)و الحوبة بالفتح الإثم فقد أقيم علي الطريق أي بهداية الله سبحانه و النهج بالفتح الطريق الواضح.
مِشْكَاةُ الْأَنْوَارِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِيَائِي عِنْدِي رَجُلًا خَفِيفَ الْحَالِ ذَا خَطَرٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ فِي الْغَيْبِ وَ كَانَ غَامِضاً فِي النَّاسِ جُعِلَ رِزْقُهُ كَفَافاً فَصَبَرَ عَلَيْهِ مَاتَ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّ بَوَاكِيهِ(2).
نهج، [نهج البلاغة]: مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام قَدْ أَحْيَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّي دَقَّ جَلِيلُهُ وَ لَطُفَ غَلِيظُهُ وَ بَرَقَ لَهُ لَامِعٌ كَثِيرُ الْبَرْقِ فَأَبَانَ لَهُ الطَّرِيقَ وَ سَلَكَ بِهِ السَّبِيلَ وَ تَدَافَعَتْهُ الْأَبْوَابُ إِلَي بَابِ السَّلَامَةِ وَ دَارِ الْإِقَامَةِ وَ ثَبَتَتْ رِجْلَاهُ بِطُمَأْنِينَةِ
منظور از «معارف المنتقل» چیزهایی از احوال اوست که شناخته شده، و اموری که برای او پیش آمده است. پس ممکن است متحول و منتقل دو مصدر باشند.
«من یهدیه» یعنی خودش و امامانی را که از نسل او هستند، «من یردیه» یعنی او را با افکندن در پرتگاههای نادانی و گمراهی به نابودی میکشاند. و بصر به یکی از حواس گفته میشود. و در مجاز از آن به علم هم برداشت میشود. گفته میشود: «بصرت بالشیء» یعنی از آن آگاه شدم. و ممکن است اضافه برای کمترین شباهت باشد، یعنی با دیدهای که در نتیجه روشنگری هدایتگر برای بنده فرمانبردار به وجود آمده است. و «السبب» در ریشه به معنای ریسمان است، و «إغلاق الأبواب» با مرگ است. و برخی چنین معنایی را درست دانستهاند که منظور از «ابواب و اسباب» عبارت از خود ایشان و امامان از نسل ایشان علیهم السلام است. چرا که آنها درهای رستگاری و نجات هستند. و آنها ریسمانهای کشیده شده از آسمان به سوی زمین میباشند که به وسیله آنها بنده به خداوند متعال میرسد. و «غلق و قطع» کنایه از نبود و غیبت ایشان است.
و «استفتح التوبة» یعنی درخواست گشایش آن را نمود. گویا آن در بستهای است که باید برای وارد شدن از آن، درخواست گشایش نمود. و ممکن است از استفتاح به معنای استنصار باشد، یعنی درخواست کرد او را با توبه یاری کند، و «مطت» مانند «بعت» است. و «أمطت» یعنی او را دور کرد، و نیز «مطت غیری» و «أمطته» یعنی او را دور گردانیدم. و اصمعی گفته است: «مطت أنا و أمطت غیری»(3)و «الحوبة» با فتحه یعنی گناه، «فقد أقیم علی الطریق» یعنی با هدایت خداوند سبحان، و «النهج» با فتحه یعنی راه روشن.
مشکاة الأنوار: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: خداوند عز و جل فرمود: همانا خوشبختترین مردم در نزد من، کسی است که زندگیاش سبک باشد و در گمنامی به سر ببرد. در نهان عبادتی نیکو برای پروردگارش انجام دهد و در میان مردم پوشیده باشد. به روزیاش بسنده کند تا زمان مرگش فرارسد، پس مالی که بر جای مینهد اندک و گریه کنندگان بر او کم باشند.(4)
نهج البلاغة: از سخنان امام علیه السلام است: همانا عقل خود را زنده کرده و نفس خویش را کشته است. تا جایی که جسمش لاغر و خشونت اخلاقش به نرمی گرایید. برقی درخشان برای او روشن شد و راه را برایش آشکار کرد و او را به راه راست کشاند و از دری به در دیگر برد تا به آستان سلامت و سرای جاودانه رساند. که گامهایش در قرارگاه امن، با آسایش
بَدَنِهِ فِي قَرَارِ الْأَمْنِ وَ الرَّاحَةِ بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ وَ أَرْضَي رَبَّهُ(1).
إحياء العقل بتحصيل المعارف الربانية و تسليطه علي الشيطان و النفس الأمارة و إماتة النفس بجعلها مقهورة للعقل بحيث لا يكون لها تصرف إلا بحكمه فكانت في حكم الميت في ارتفاع الشهوات النفسانية كما قيل موتوا قبل أن تموتوا و دق الشيء صار دقيقا و هو ضد الغليظ و الجليل العظيم و لطف ككرم لطفا و لطافة بالفتح أي صغر و دق و كأن المراد بالجليل البدن و دقته بكثرة الصيام و القيام و الصبر علي المشاق الواردة في الشريعة المقدسة و بالغليظ النفس الأمارة و القوي الشهوانية و يحتمل العكس و التأكيد أيضا.
و برق كنصر أي لمع أو جاء ببرق و برق النجم أي طلع و اللامع هداية الله بالأنوار الإلهية و النفحات القدسية و الألطاف الغيبية و كشف الأستار عن أسرار الكتاب و السنة.
و تدافع الأبواب يحتمل وجوها:
الأول أنه لم يزل ينتقل من منزله من منازل قربه سبحانه إلي ما هو فوقه حتي ينتهي إلي مقام إذا دخله كان مستيقنا للسلامة و هي درجة اليقين و منزلة أولياء الله المتقين الذين فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ .
الثاني أنه إذا أدركته التوفيقات الربانية شرع في طلب الحق و تردد في المذاهب فكلما تفكر في مذهب من المذاهب الباطلة دفعته العناية الإلهية عن الدخول فيه فإذا أصاب الحق قر فيه و سكن و اطمأن كَمَا رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: إِنَّ الْقَلْبَ لَيَتَجَلْجَلُ(2)فِي الْجَوْفِ يَطْلُبُ الْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَهُ اطْمَأَنَّ وَ قَرَّ ثُمَّ تَلَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام هَذِهِ الْآيَةَ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ(3). وَ عَنْهُ
تن استوار شد. این پاداشی بود برای آنکه قلب خویش را به کار گرفت و پروردگارش را خشنود ساخت.(4)
زنده کردن عقل با به دست آوردن معارف ربانی و چیره ساختن آن بر شیطان و نفس اماره، و از بین بردن نفس به وسیله حاکم ساختن عقل بر آن است. به گونهای که تنها به فرمان او درآید. پس در نابودی شهوتهای نفسانی مانند مرده باشد، همان گونه که گفته شده است: بمیرید پیش از آنکه شما را بمیرانند. و «دق الشیء» یعنی نازک شد، و آن مخالف غلیظ است. و «الجلیل» یعنی بزرگ، و «لطف» مانند کرم، مصدر آن «لطفا و لطافة» با فتحه است، یعنی کوچک و نازک شد. و گویا منظور از «الجلیل» بدن و ناتوانی آن با روزهداری و نماز فراوان و شکیبایی بر سختیهای وارد شده در شریعت مقدس باشد، و منظور از «الغلیظ» نفس اماره و نیروهای شهوانی باشد. و برعکس آن، یا تأکید بودن یکی نیز ممکن است.
و «برق» مانند نصر، یعنی درخشید یا نوری برآورد. و«برق النجم» یعنی طلوع کرد، و «لامع» هدایت خداوند با انوار الهی و نفحات قدسی و الطاف غیبی و برداشتن پردهها از رازهای کتاب و سنت است.
و «تدافع الأبواب» میتواند بر چند وجه باشد: اول اینکه او همواره از یکی از جایگاههای قرب خداوند سبحان، به جایگاه بالاتری میرود تا اینکه به جایگاهی میرسد که با ورود به آن به رستگاری حتمی رسیده است و آن درجه یقین و جایگاه دوستان پرهیزکار خداوند است، که نه ترسی برای آنهاست و نه اندوهگین میشوند. دوم اینکه با دستابی به توفیقات روحانی، جستجوی حقیقت را آغاز میکند و در میان مذاهب گوناگون جستجو میکند. پس هرگاه که در یکی از مذاهب باطل اندیشه میکند، عنایت الهی او را از وارد شدن در آن بازمیدارد تا اینکه حقیقت را بیابد و در آن جای گیرد و آرامش یابد، همانگونه که از امام صادق علیه السلام روایت شده است: همانا قلب به طپش درمیآید در میان سینه و حقیقت را جستجو میکند، پس هرگاه آن را بیابد، با آن آرامش یافته و اطمینان مییابد. سپس ایشان این آیه را تلاوت نمودند: {پس هرکس که خداوند بخواهد او را هدایت کند، سینهاش را برای اسلام میگستراند. و هرکس را بخواهد گمراه سازد، سینهاش را تنگ و سخت میگرداند، گویی در آسمان بالا میرود}.(5)
و از ایشان روایت شده که
عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ مُبْهَمَةً عَلَي الْإِيمَانِ فَإِذَا أَرَادَ اسْتِنَارَةَ مَا فِيهَا نَضَحَهَا بِالْحِكْمَةِ وَ زَرَعَهَا بِالْعِلْمِ وَ زَارِعُهَا وَ الْقَيِّمُ عَلَيْهَا رَبُّ الْعَالَمِينَ(1)وَ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الْقَلْبَ لَيُرَجِّجُ فِيمَا بَيْنَ الصَّدْرِ وَ الْحَنْجَرَةِ حَتَّي يُعْقَدَ عَلَي الْإِيمَانِ فَإِذَا عُقِدَ عَلَي الْإِيمَانِ قَرَّ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ(2)قال يسكن و سيأتي أمثالها إن شاء الله في باب القلب.
الثالث أن تكون الأبواب عبارة عن أسباب القرب من الطاعات و ترك اللذات فإن كلا منها باب من أبواب الجنة فينتقل منها حتي ينتهي إلي باب الجنة التي هي قرار الأمن و الراحة.
الرابع أن تكون الأبواب عبارة عن اللذات و المطالب النفسانية التي يريد الإنسان أن يدخلها بمقتضي طبعه فتمنعه العناية الإلهية و العقل السليم عن دخولها حتي ينتهي إلي باب السلامة و هو باب جنة الخلد في الآخرة أو الطاعات و العقائد الحقة التي توجب دخولها في الدنيا.
الخامس أن يكون المراد بالأبواب طرائق أرباب البدع و أبواب علماء السوء فيمنعه التوفيق الرباني عن اعتقاد ضلالاتهم و الدخول في جهالاتهم حتي يرد باب السلامة و هو اتباع أئمة الحق صلوات الله عليهم فإنهم أبواب الله إما بالوصول إلي خدمتهم أو إلي السالكين مسلكهم و الحافظين لآثارهم و رواة أخبارهم فتثبت رجلاه علي الدين و الصراط المستقيم و لا يفتتن بشبه الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ و هو قريب من بعض ما مر و هذا أظهر الوجوه.
و ثبات الرجلين ضد الزلق أو عبارة عن السكون و الطمأنينة بضم الطاء المهملة و فتح الميم و سكون الهمزة السكون يقال اطمأن اطمئنانا و طمأنينة قال الشيخ الرضي رضي الله عنه مصادر ما زيد فيه من الرباعي نحو تدحرج و احرنجام و اقشعرار و أما اقشعر قشعريرة و اطمأن طمأنينة فهما اسمان واقعان مقام
فرمودند: همانا خداوند ایمان را در قلبهای مؤمنان پنهان داشت، پس اگر بخواهد چیزی را که در آن است روشن سازد، آن را با حکمت آبیاری میکند و با دانش کشت میکند و سرپرست آن خداوند پروردگار عالمیان است.(3)
و از ایشان روایت شده که فرمودند: همانا قلب در میان سینه و حنجره در اضطراب است تا آنکه ایمان در آن پایدار میگردد. پس هنگامی که به وسیله ایمان پایدار شد آرام میگیرد. و این فرموده خداوند است که: {و هر کس به خدا ایمان آورد، او قلبش را هدایت میکند}.(4)فرمود: یعنی آرامش میگیرد، و مانند آن إن شاء الله در باب قلب خواهد آمد .
سوم اینکه منظور از ابواب، وسیلههای قرب از طاعات و ترک لذتها باشد. چرا که هر یک از آنها دری از درهای بهشت هستند که از آن منتقل میشود تا اینکه به دروازه بهشت میرسد که همان جایگاه آرامش و راحتی است.
چهارم اینکه منظور از درها، لذتها و درخواستها نفسانی باشند که انسان براساس طبیعت خود میخواهد به آنها دست یابد. پس عنایت الهی و عقل سلیم او را از وارد شدن به آنها بازمیدارد، تا آنکه او را به درگاه سلامت که همان دروازه بهشت جاودان آخرت است میرساند. یا طاعتها و عقاید درستی که بایستی در دنیا داشته باشد.
پنجم اینکه منظور از ابواب، روشهای صاحبان بدعتها و علمای بدی است که توفیق الهی او را از اعتقاد به گمراهیها و نادانیهای آنان بازمیدارد، تا اینکه به درگاه سلامت میرسد، که همان پیروی از امامان راستین است. چرا که آنان درهای خداوند هستند، یا به وسیله رسیدن به محضر ایشان و یا برای پویندگان راه و نگهبانان آثار و روایتکنندگان احادیثشان. پس گامهای او در دین و راه مستقیم استوار گردد و با شبههها فریفته نشود که بر آنها خشم گرفته شده، و نه گمراهان و این به چیزهایی که پیشتر بیان شد نزدیک است، و درستترین معانی به نظر میرسد.
و «ثبات الرجلین» مخالف لغزیدن است. یا عبارتی برای آرامش و اطمینان میباشد. با ضمه طاء بینقطه و فتحه میم و سکون همزه، به معنای ساکن بودن است. گفته میشود: «اطمأن اطمئنانا و طمأنینة» شیخ رضی رضی الله عنه گفته است: مصدرهایی که در آن بر چهار حرف اصلی افزوده شده است، مانند تدحرج و احرنجام و اقشعرار، و اما «اقشعر قشعریرة» و «اطمأن طمأنینة» پس این دو اسمهایی هستند که به جای
1) الكافي ج 2 ص 421، و الآية في التغابن: 11، و الاستشهاد بالآية انما هو علي قراءة« يهدأ» بالهمز، أو بغير همز بالقلب و الحذف.
2) الكافي ج 2 ص 421، و الآية في التغابن: 11، و الاستشهاد بالآية انما هو علي قراءة« يهدأ» بالهمز، أو بغير همز بالقلب و الحذف.
3) . کافی 2 : 421، و آیه در سوره تغابن / 11
4) . کافی 2 : 421، و آیه در سوره تغابن / 11
المصدر كما في أنبت نباتا و أعطي عطاء و القرار بالفتح ما قر فيه الشيء أي سكن و يكون مصدرا و قرار الأمن و الراحة الجنة أو ما يوجبهما كما عرفت
جا، [المجالس للمفيد] عَنِ الْمَرْزُبَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْكَاتِبِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَيْثَمَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ دَاهِرٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبَايَةَ الْأَسَدِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: قَالَ سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلامَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(1)فَقِيلَ لَهُ مَنْ هَؤُلَاءِ الْأَوْلِيَاءُ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام هُمْ قَوْمٌ أَخْلَصُوا لِلَّهِ تَعَالَي فِي عِبَادَتِهِ وَ نَظَرُوا إِلَي بَاطِنِ الدُّنْيَا حِينَ نَظَرَ النَّاسُ إِلَي ظَاهِرِهَا فَعَرَفُوا آجِلَهَا حِينَ غُرَّ النَّاسُ سِوَاهُمْ بِعَاجِلِهَا فَتَرَكُوا مِنْهَا مَا عَلِمُوا أَنَّهُ سَيَتْرُكُهُمْ وَ أَمَاتُوا مِنْهَا مَا عَلِمُوا أَنَّهُ سَيُمِيتُهُمْ ثُمَّ قَالَ أَيُّهَا الْمُعَلِّلُ نَفْسَهُ بِالدُّنْيَا الرَّاكِضُ عَلَي حَبَائِلِهَا الْمُجْتَهِدُ فِي عِمَارَةِ مَا سَيُخْرَبُ مِنْهَا أَ لَمْ تَرَ إِلَي مَصَارِعِ آبَائِكَ فِي الْبِلَي وَ مَضَاجِعِ أَبْنَائِكَ تَحْتَ الْجَنَادِلِ وَ الثَّرَي كَمْ مَرَّضْتَ بِيَدَيْكَ وَ عَلَّلْتَ بِكَفَّيْكَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ وَ تَسْتَعْتِبُ لَهُمُ الْأَحِبَّاءَ فَلَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ غِنَاؤُكَ وَ لَا يَنْجَعُ فِيهِمْ دَوَاؤُكَ(2).
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ نَظَرُوا إِلَي بَاطِنِ الدُّنْيَا إِذَا نَظَرَ النَّاسُ إِلَي ظَاهِرِهَا وَ اشْتَغَلُوا بِآجِلِهَا إِذَا اشْتَغَلَ النَّاسُ بِعَاجِلِهَا فَأَمَاتُوا مِنْهَا مَا خَشُوا أَنْ يُمِيتَهُمْ وَ تَرَكُوا مِنْهَا مَا عَلِمُوا أَنَّهُ سَيَتْرُكُهُمْ وَ رَأَوُا اسْتِكْثَارَ غَيْرِهِمْ مِنْهَا اسْتِقْلَالًا وَ دَرَكَهُمْ لَهَا فَوْتاً أَعْدَاءُ مَا سَالَمَ النَّاسُ وَ سَلْمُ مَا عَادَي النَّاسُ بِهِمْ عُلِمَ الْكِتَابُ وَ بِهِ عَلِمُوا وَ بِهِمْ قَامَ الْكِتَابُ وَ بِهِ قَامُوا لَا يَرَوْنَ مَرْجُوّاً فَوْقَ مَا يَرْجُونَ وَ لَا مَخُوفاً فَوْقَ مَا يَخَافُونَ(3).
مع أن الظاهر اتحاد الروايتين بينهما اختلاف كثير و بعض فقرات الرواية الأولي مذكورة في خطبة أخري سنشير إليها و قد مر معني
مصدر قرار گرفتهاند، مانند آنچه در «أنبت نباتا» و «أعطی عطاء» است. و «القرار» با فتحه، چیزی است که در آن جای گرفته و آرام گیرد. و مصدر میباشد، و «قرار» یعنی امنیت و آسایش بهشت، یا چیزی که باعث آن میشود، چنان که دانستی .
مجالس مفید: ابنعباس رحمه الله میگوید: از أمیرمؤمنان علی بن أبی طالب صلوات الله علیه درباره فرموده خداوند متعال پرسیده شد: {آگاه باشید که دوستان خدا نه ترسی برایشان است و نه اندوهگین میشوند}.(4)پس به ایشان گفته شد: آنان چه کسانی هستند؟ أمیرمؤمنان علیه السلام فرمودند: آنان کسانی هستند که عبادت خود را برای خداوند خالص ساختند و آنگاه که مردم به ظاهر دنیا نگریستند، آنان باطن دنیا را دیدند، پس زودگذر بودن آن را دریافتند، در حالیکه مردمان دیگر فریب خوشیهای آن را خوردند. پس چیزهایی را که میدانستند از آنها گرفته خواهد شد، ترک کردند و چیزهایی را که میدانستند باعث مرگ آنان خواهد شد میراندند. سپس فرمود: ای کسی که خود را به دنیا مشغول ساختهای و به ریسمانهای آن آویختهای، برای ساختن بنایی تلاش میکنی که فروخواهد ریخت. آیا محل مرگ پدرانت را در خرابهها و قتلگاه فرزندانت را در زیر سنگها و خاک نمیبینی؟ چه بسیار بیماریها که با دست خودت ایجاد کردی که علاج آن را از پزشکان جویا شدی و برای دوستانت آرزوی دوری از آنها کردی. اما بینیازی تو سودی نداشت و داروی تو بهبودی نبخشید.(5)
نهج البلاغة: امام علیه السلام فرمود: همانا دوستان خدا کسانی هستند که هنگامی که مردم به ظاهر دنیا چشم دوخته بودند، آنان به باطن آن نگریستند. و چون مردم به خوشیهای سریع آن مشغول شدند، آنها سرگرم آینده آن شدند. پس هواهای نفس را که آنها را از پای درمیآورد کشتند، و از آنچه میدانستند به زودی آنها را ترک خواهد کرد دوری کردند. بهرهمندی دیگران را از دنیا خوار شمردند و دستابی آنان را به دنیا زودگذر دانستند. با آنچه مردم آشتی کردند دشمنی نمودند و با آنچه دنیاپرستان دشمن شمردند آشتی کردند. قرآن به وسیله آنان شناخته میشود و آنان به کتاب خدا آگاهند. قرآن به وسیله آنان پابرجاست و آنان به کتاب خدا استوارند. به بالاتر از آنچه امیدوارند چشم نمیدوزند و از چیزی جز آنچه از آن میترسند هراسی ندارند.(6)
نهج البلاغة: خوشا به حال آن کس که خود را کوچک شمرده و کسب و کار او پاکیزهتر باشد. و جانش پاک و اخلاقش نیکوست و مازاد مالش را در راه خدا میبخشد و زبان را از زیادهگویی بازمیدارد. آزار او به مردم نمیرسد و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله او را کفایت کرده و بدعتی در دین خدا نمیگذارد.(7)
سید رضی الله عنه گفته است: برخی از مردم این سخن را به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نسبت دادهاند.
با وجود اینکه به نظر میرسد دو روایت یکی باشند، اما تفاوت زیادی میان آن دو وجود دارد. و برخی فرازهای روایت دوم در خطبه دیگری بیان شده که به آن اشاره خواهیم کرد. و معنای
الإخلاص و باطن الدنيا ما خفي عن أعين الناس من مضارها و وخامة عاقبتها للراغبين إليها فالمراد بالنظر إليه التفكر فيه و عدم الغفلة عنه أو ما لا يلتفت الناس إليه من تحصيل المعارف و القربات فيها فالمراد بالنظر إليه الرغبة و طموح البصر إليه و إنما سماه باطنا لغفلة أكثر الناس عنه و لكونه سر الدنيا و حقيقتها و غايتها التي خلقت لأجلها و المراد بظاهرها شهواتها التي تغر أكثر الناس عن التوجه إلي باطنها و المراد بأجل الدنيا ما يأتي من نعيم الآخرة بعدها أضيف إليها لنوع من الملابسة أو المراد بأجلها ما يظهر ثمرتها في الآجل من المعارف و الطاعات و أطلق الآجل عليه مجازا.
و ما علموا أنه سيتركهم الأموال و الأولاد و ملاذ الدنيا و الإماتة الإهلاك المعنوي بحرمان الثواب و حلول العقاب عند الإياب و ما يميتهم اتباع الشهوات النفسانية و الاتصاف بالصفات الذميمة الدنية و في الرواية الثانية نسبة الخشية إلي الإماتة و العلم بالترك لأن الترك معلوم لا بد منه بخلاف الإماتة إذ يمكن أن تدركهم رحمة من الله تلحقهم بالسعداء أو للمبالغة في اجتناب المنهيات من الأخلاق و الأعمال بأنهم يتركون ما خشوا أن يميتهم فكيف إذا علموا و الاستكثار عد الشيء كثيرا أو جمع الكثير من الشيء و يقابله الاستقلال بالمعنيين و الدرك محركة اللحاق و الوصول إلي الشيء يقال أدركته إدراكا و دركا و الضمير في دركهم يرجع إلي غيرهم و يحتمل الرجوع إليهم أيضا.
و السلم بالفتح و الكسر الصلح يذكر و يؤنث و في نسخ النهج بالكسر و سالمه أي صالحه و ما سالم الناس ما مالوا إليه من متاع الدنيا و زينتها و ملاذها و ما عادي الناس ما رفضوه من العلوم و العبادات و الرغبة في الآخرة و ثوابها و بهم علم الكتاب لأنه لولاهم لما علم تفسير الآيات و تأويل المتشابهات و هذه من أوصاف أئمتنا المقدسين صلوات الله عليهم أجمعين و يحتمل أن تشمل الحفظة لأخبارهم المقتبسين من أنوارهم و به علموا لدلالة آيات الكتاب علي فضلهم و شرف منزلتهم كآيات المودة و التطهير و الولاية و غيرها و لو
اخلاص در گذشته بیان شد. و باطن دنیا چیزی است که از دیدگان مردم پنهان باشد، نظیر زیانهای آن و پایان بد برای آرزومندان آن. پس منظور از نگریستن به آن، اندیشه کردن و غافل نشدن از آن یا از به دست آوردن معارف و نیکیهایی است که مردم به آن توجهی ندارند. پس منظور از نگریستن به آن، میل داشتن و چشم دوختن به آن است. و آن را باطن نامیده چرا که بیشتر مردم از آن غافل هستند و نیز به این دلیل که راز و حقیقت دنیا در آن است و هدفی است که برای آن آفریده شده است. و منظور از ظاهر آن، شهوتهایی است بیشتر مردم را از توجه به باطن آن بازمیدارد. و منظور از آینده آن، نعمتهای آخرت است که پس از دنیا قرار دارد و به خاطر گونهای همراهی به آن اضافه شده است. یا منظور از آن، نتیجهای باشد که در آینده آشکار میشود، از معارف و طاعاتی که انجام داده است. و مجازاً به آن آجل گفته شده است.
و «ما علموا أنه سیترکهم» یعنی اموال و فرزندان و پناهگاه دنیوی، و «الإماتة» یعنی نابودی معنوی و دور شدن از پاداش و فرارسیدن مجازاتی که به هنگام مرگ خواهد بود. و «ما یمیتهم» پیروی از شهوتهای نفس و برخورداری از صفات ناپسند و پست، و در روایت دوم نسبت ترس به مردن و نسبت دانستن به ترک کردن داده شده، زیرا ترک کردن معلوم است و گریزی از آن نیست، بر خلاف مردن که ممکن است رحمت خداوند آنها را فرا بگیرد و به رستگاران برساند. یا برای مبالغه در دوری از کارها و اخلاق نهیشده باشد، به این معنا که آنان چیزی را که بیم آن میرود باعث نابودی شود ترک میکنند؛ پس چه رسد به چیزی که به یقین میدانند. و «الاستکثار» یعنی زیاد شمردن چیزی، یا گرد آوردن مقدار فراوانی از آن، و مقابل آن «الاستقلال» است که هر دو معنا را دارد. و «الدرک» با دو حرکت متوالی، پیوستن و رسیدن به چیزی است، گفته میشود: «أدرکته إدراکا و درکا» و ضمیر در «درکهم» به «غیرهم» بازمیگردد. و ممکن است به آنها نیز بازگردد.
و «السلم» با فتحه و کسره یعنی صلح، هم مذکر و هم مؤنث آورده میشود. و در نسخههای نهج با کسره است. و «سالمه» یعنی با او آشتی کرد، و «ما سالم الناس» یعنی چیزهایی که مردم به آن گرایش پیدا کردند، از کالاهای دنیا و زیورها و پناهگاههای آن. و «ما عادی الناس» یعنی چیزهایی که آنها را ترک کردند، از علوم و عبادات و میل به آخرت و پاداش آن، و «بهم علم الکتاب» چرا که اگر آنها نبودند تفسیر آیات و تأویل امور مشتبه در آنها دانسته نمیشد. و این از ویژگیهای امامان مقدس ما صلوات الله علیهم أجمعین است. و ممکن است شامل کسانی نیز باشد که احادیث آنان را حفظ کردهاند و از نور آنان بهرهمد شدهاند. و «به علموا» به خاطر دلالت آیات کتاب بر برتری و و شرف منزلت ایشان، مانند آیه مودت و تطهیر و ولایت و مانند آن،
عمم الكلام حتي يدخل فيه العلماء الربانيون فالمراد به أنه علم فضلهم بالآيات الدالة علي فضل العلماء كقوله تعالي إِنَّما يَخْشَي اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ(1)و قوله عز و جل هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ(2)و قوله سبحانه وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً(3)إلي غير ذلك من الآيات و قيل به علموا لاشتهارهم به عند الناس و بهم قام الكتاب أي بهم صارت أحكامه قائمة في الخلق معمولا بها و به قاموا أي ارتفعت منزلتهم و فازوا بالزلفي بالعمل بما فيه أو ببركته انتظم الأمر في معاشهم و قال بعض الشارحين أي قاموا بأوامره و نواهيه فلا يكون الباء مثلها في بهم قام الكتاب و قال بعضهم بهم قام الكتاب لأنهم قرروا البراهين علي صدقه و صحته و به قاموا أي باتباع أوامر الكتاب لأنه لو لا تأدبهم بآداب القرآن و امتثالهم أوامره لما أغني عنهم علمهم شيئا.
و دون ما يخافون أي غير ما يخافون من عذاب الآخرة و البعد من رحمة الله و في بعض النسخ فوق ما يخافون.
قوله عليه السلام أيها المعلل نفسه أقول بعض هذه الفقرات مذكورة في كلام له عليه السلام ذكره حين سمع رجلا يذم الدنيا كما سيأتي و قال الجوهري علله بالشيء أي لهاه به كما يعلل الصبي بشيء من الطعام يتجزأ به عن اللبن يقال فلان يعلل نفسه بتعلة و تعلل به أي تلهي به و تجزأ و قال الركض تحريك الرجل و ركضت الفرس برجلي إذا استحثثته ليعدو ثم كثر حتي قيل ركض الفرس إذا عدا و الحبائل جمع الحبالة و هي التي يصاد بها أي تركض لأخذ ما وقع في الحبائل التي نصبتها في الدنيا كناية عن شدة الحرص في تحصيل متمنياتها أو المعني نصب لك الشيطان مصايد فيها ليصطادك بها و أنت تركض إليها حتي
هرچند کلام را کلی گردانده تا علماء ربانی را نیز در برگرفته باشد. پس منظور این است که از طریق آیات بیانگر برتری دانشمندان، برتری آنها دانسته میشود. مانند این فرموده خداوند متعال: {همانا تنها بندگان دانشمند از خداوند بیمناک هستند}(4)
و فرموده خداوند عزوجل که: {آیا کسانی که میدانند با کسانی که نمیدانند برابرند؟}(5)
و این آیه {و هر کس به او حکمت داده شود، خیر فراوانی به او داده شده است}(6)
و آیات دیگر، و گفته شده: «به علموا» به دلیل شناخته شده بودن به قرآن در نزد مردم است، و «بهم قام الکتاب» یعنی دستورات آن به وسیله آنها در میان مردم پابرجاست. و «به قاموا» یعنی منزلت ایشان بلند گشته و با عمل به آن رستگار شدهاند، یا از برکت آن کارهای زندگی آنها سامان گرفته است. و برخی از شارحان گفتهاند: یعنی دستورات و نواهی او را رعایت کنند .
و برخی از آنان گفتهاند: «بهم قام الکتاب» زیرا آنان برهانهای درستی و راستی آن را تعیین کردهاند، و «به قاموا» یعنی با پیروی از دستورات قرآن، چرا که اگر پایبندی آنان به قرآن و انجام دستورات آن نبود، دانستن قرآن آنها را از چیزی بینیاز نمیکرد. و «دون ما یخافون» یعنی جز آنچه از عذاب آخرت و دوری از رحمت خداوند میترسند. و در برخی نسخهها چنین است:«فوق ما یخافون».
سخن امام علیه السلام که: «أیها المعلل نفسه»، میگویم: برخی از این فرازها در سخنی از ایشان آمده که به هنگام برخورد با مردی که بدگویی دنیا را مینمودند، بیان فرمود. چنان که خواهد آمد. و جوهری گفته است: «علله بالشیء» یعنی با آن سرگرم شد، همانگونه که کودک با غذایی سرگرم میشود که او را از شیر بازمیدارد. گفته میشود: «فلان یعلل نفسه بتعلة و تعلل به» یعنی به آن سرگرم شد و به آن راضی شد. و گفته است: «الرکض» یعنی تکان دادن پا، و «رکضت الفرس برجلی» هنگامی که او را به تاختن وادار کردم. پس به دلیل استفاده زیاد گفته میشود: «رکض الفرس»، هنگامی که بتازد. و «الحبائل» جمع حبالة و به معنای چیزی است که به وسیله آن صید میشود، یعنی برای گرفتن آنچه در دامهای دنیا برای اوست، با شتاب تاخت. کنایه از شدت اشتیاق در به دست آوردن آرزوهای اوست، یا به این معنی که شیطان برای تو دامهایی گسترانده که تو را با آن به دام افکند، و تو به سوی آن پیش میروی تا آنکه
تقع فيها جهلا و غرورا.
المجتهد في عمارة ما سيخرب منها أي تسعي بغاية جهدك في عمارة ما تعلم أنه آئل إلي الخراب و لا تنتفع به ثم بين عليه السلام ما يمكن أن يستدل به علي خرابها و عدم بقائها بقوله أ لم تر إلي مصارع آبائك يقال صرع فلان من دابته علي صيغة المجهول أي سقط و صرعه أي طرحه علي الأرض و الموضع مصرع و الثري بالفتح الندي أو التراب الندي و في المصباح بلي الثوب يبلي من باب تعب بلي بالكسر و القصر و بلاء بالفتح و المد خلق فهو بال و بلي الميت أفنته الأرض و قوله في البلي كأنه حال عن آبائك و في النهج متي استهوتك أم متي غرتك أ بمصارع آبائك من البلي أم بمضاجع أمهاتك تحت الثري(1).
و الجنادل جمع جندل كجعفر و هي الحجارة و قال الجوهري مرضته تمريضا إذا قمت عليه في مرضه(2)و العلة المرض و علله أي قام عليه في علته يطلب دواءه و صحته و يتكفل بأموره و قال الجوهري استوصفت الطبيب لدائي إذا سألته أن يصف لك ما تتعالج به(3)انتهي و الاستعتاب الاسترضاء كناية عن طلب الدعاء أو رضاهم إذا كانت لهم موجدة و في بعض النسخ تستغيث و هو أظهر و في القاموس أغني عنه غناء فلان و مغناه ناب عنه و أجزأ مجزأه(4)و قال الراغب أغني عنه كذا إذا اكتفاه قال تعالي ما أَغْني عَنْهُ مالُهُ وَ ما كَسَبَ ما أَغْني عَنِّي مالِيَهْ و قال لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ ما أَغْني عَنْهُمْ ما كانُوا يُمَتَّعُونَ و قال لا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ(5)و في القاموس نجع الطعام كمنع نجوعا هنأ
از روی نادانی و غرور به درون آن بیفتی.
«المجتهد فی عمارة ما سیخرب منها» یعنی با تمام تلاشت برای آبادانی خانهای میکوشی که میدانی برای نابودی آفریده شده و از آن سودی نخواهی برد. سپس امام علیه السلام دلیلی را که میتوان برای نابودی و ناپایداری آن استدلال نمود با این سخن بیان میفرمایند که: «ألم تر إلی مصارع آبائک» گفته میشود: «صرع فلان من دابته» در صیغه مجهول، یعنی افتاد، و «صرعه» یعنی او را بر زمین انداخت، و مکان آن «مصرع» است. و «الثری» با فتحه، گل یا خاک مرطوب است. و در مصباح آمده: «بلی الثوب یبلی» از باب تعب است. «بلی» با کسره و الف مقصوره، و بلاء با فتحه و مد، یعنی مندرس شد و پوسید. و «بلی المیت» یعنی زمین آن را نابود کرد. و فرموده امام که: «فی البلی» گویا حال برای «آبائک» است، در نهج چنین است: «متی استهوتک أم متی غرتک أ بمصارع آبائک من البلی أم بمضاجع أمهاتک تحت الثری».(6)
و جنادل جمع جندل، مانند جعفر و به معنای سنگ است. و جوهری گفته است: «مرضته تمریضا» هنگامی که در بیماریاش نزد او بروم و «العلة» یعنی بیماری، و «علله» یعنی در بیماریاش نزد او رفت و به دنبال بهبودی او بود و کارهای او را برعهده گرفت. و جوهری گفته است: «استوصفت الطبیب لدائی» یعنی هنگامی که از او درخواست چیزی برای بهبودیاش کند. پایان. و استعتاب به معنای درخواست خشنودی، کنایه از درخواست دعا یا خشنودی آنان اگر برایشان وجود داشته باشد. و در برخی نسخهها «تستغیث» آمده که درستتر به نظر میرسد. و در قاموس آمده: «أغنی عنه غناء فلان و مغناه» یعنی جایگزین آن شد، و به جای آن برعهده گرفت(7)و راغب گفته است: «أغنی عنه کذا» هنگامی است که آن را برعهده گیرد، خداوند متعال فرموده است: {مالش و آنچه به دست آورده بود او را بینیاز نساخت،} و{ و مالم مرا بینیاز نکرد} و فرمود: {نه مال و نه فرزندانشان آنان را از آنچه انجام دادهاند بینیاز نمیسازد.} و فرمود: {از شرارههای آتش بی نیاز نمیسازد}(8)و در قاموس آمده است: «نجع الطعام» مانند منع، نجوعا، یعنی غذا برای
1) راجع نهج البلاغة ج 2 ص 173، تحت الرقم 131 من الحكم.
2) الصحاح ص 1106.
3) المصدر: 1439.
4) القاموس ج 4 ص 371.
5) مفردات غريب القرآن ص 366، و الآيات في المسد: 2، الحاقة: 28، آل عمران: 10 و 116، الشعراء: 207، المرسلات: 31، علي الترتيب.
6) . نهج البلاغة 2 : 173
7) . قاموس 4 : 371
8) . مفردات غریب القرآن: 366، و آیات به ترتیب در سوره های مسد / 2، الحاقة / 28، آل عمران / 10 و 116، الشعراء / 207، المرسلات / 31
آكله و العلف في الدابة و الوعظ و الخطاب فيه دخل فأثر كأنجع و نجع(1).
نهج، [نهج البلاغة]: طُوبَي لِمَنْ ذَلَّ فِي نَفْسِهِ وَ طَابَ كَسْبُهُ وَ صَلَحَتْ سَرِيرَتُهُ وَ حَسُنَتْ خَلِيقَتُهُ وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ لِسَانِهِ وَ عَزَلَ عَنِ النَّاسِ شَرَّهُ وَ وَسِعَتْهُ السُّنَّةُ وَ لَمْ يُنْسَبْ إِلَي بِدْعَةٍ(2).
قَالَ السَّيِّدُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَنْسُبُ هَذَا الْكَلَامَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.
الذلة في النفس التواضع ضد الإعجاب و الترفع و طيب الكسب أن لا يكون مكسبه من الطرق المحرمة و المكروهة و مواضع الشبهة و صلحت كمنعت أو كحسنت باختلاف النسخ و سريرة الرجل و سره باطنه و صلاحها ترك النفاق و إضمار الشر و الخلو عن الحسد و غيره و الخليقة الطبيعة و إنفاق الفضل من المال أن لا يمسك لنفسه إلا الكفاف و إمساك الفضل من الكلام الاقتصار علي ما يعنيه و عزله كنصره أي نحاه و أبعده و وسعته السنة أي لم تتضيق عليه حتي يخرج إلي البدعة و طلبها و ذلك الخروج إما في الاعتقاد لعدم الرضا بالسنة و هو مضاد للإيمان كما قال سبحانه فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّي يُحَكِّمُوكَ(3)الآية و إما في العمل لميل النفس الأمارة إلي الباطل و اتباع الشهوات و هو معصية منافية لكمال الإيمان.
عُدَّةُ الدَّاعِي، رَوَي شُعَيْبٌ الْأَنْصَارِيُّ وَ هَارُونُ بْنُ خَارِجَةَ قَالا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ مُوسَي صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ انْطَلَقَ يَنْظُرُ فِي أَعْمَالِ الْعِبَادِ فَأَتَي رَجُلًا مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ فَلَمَّا أَمْسَي حَرَّكَ الرَّجُلُ شَجَرَةً إِلَي جَنْبِهِ فَإِذَا فِيهَا رُمَّانَتَانِ قَالَ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَنْ أَنْتَ إِنَّكَ عَبْدٌ صَالِحٌ أَنَا هَاهُنَا مُنْذُ مَا شَاءَ اللَّهُ مَا أَجِدُ فِي هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا رُمَّانَةً وَاحِدَةً وَ لَوْ لَا أَنَّكَ عَبْدٌ صَالِحٌ مَا وَجَدْتُ رُمَّانَتَيْنِ قَالَ عليه السلام :
خورنده گوارا شد، و علف برای چارپا گوارا شد، و پندو اندرز در او اثر کرد، مانند: أنجع و نجع.(4)
خواری نفس، فروتنی آن و مخالف خودبینی و برتری جویی است. و طیب کسب این است که درآمد او از راههای حرام و مکروه و شبهه ناک نباشد. و «صلحت» مانند منعت یا مانند حسنت با اختلاف نسخهها است. و «سریرة الرجل و سره» باطن اوست. و صلاح آن به معنای دوری از نفاق و بدی و خالی شدن از حسد و مانند آن است. و «الخلیقة» یعنی سرشت، و «إنفاق الفضل من المال» به اینکه تنها به اندازه نیاز برای خود نگه دارد، و «إمساک الفضل من الکلام» کوتاه سخن گفتن در چیزی که به او مربوط میشود، و «عزله» مانند نصره، یعنی او را از خود دور کرد. و «وسعته السنة» یعنی بر او سخت نگرفت تا دچار بدعت شود، و این خروج یا در اعتقاد به خشنود نبودن از سنت است و یا متضاد ایمان است، همانگونه که خداوند متعال میفرماید: {پس سوگند به پروردگارت که آنان ایمان نمیآورند، مگر اینکه تو را به داوری بطلبند}(5)
تا پایان آیه، و یا اینکه در عمل به خواستههای نفس اماره و شهوتها باشد که گناه است و مانع کمال یافتن ایمان میشود.
عدة الداعی: شعیب انصاری و هارون بن خارجه روایت کردهاند که امام صادق علیه السلام فرمود: همانا موسی صلوات الله علیه به راه افتاد و بندگان و کارهای آنان را مینگریست. پس به مردی برخورد کرد که از پرهیزکارترین مردم بود، با فرارسیدن شب، آن مرد درختی را که نزدیک او بود تکان داد و در آن دو انار یافت. پس او به موسی علیه السلام گفت: ای بنده خدا، تو کیستی؟ همانا تو مردی نیکوکار هستی. چرا که من مدت زمان بسیاری است که اینجا زندگی میکنم و همیشه تنها یک انار درآن مییافتم. و اگر تو انسان شایستهای نبودی من این دو انار را در آن نمییافتم. ایشان فرمودند:
أَنَا رَجُلٌ أَسْكُنُ أَرْضَ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ قَالَ فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ تَعْلَمُ أَحَداً أَعْبَدَ مِنْكَ قَالَ نَعَمْ فُلَانٌ الْفُلَانِيُّ .
قَالَ فَانْطَلَقَ إِلَيْهِ فَإِذَا هُوَ أَعْبَدُ مِنْهُ كَثِيراً فَلَمَّا أَمْسَي أُوتِيَ بِرَغِيفَيْنِ وَ مَاءٍ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَنْ أَنْتَ إِنَّكَ عَبْدٌ صَالِحٌ أَنَا هَاهُنَا مُنْذُ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ مَا أُوتِيَ إِلَّا بِرَغِيفٍ وَاحِدٍ وَ لَوْ لَا أَنَّكَ عَبْدٌ صَالِحٌ مَا أُوتِيتُ بِرَغِيفَيْنِ فَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا رَجُلٌ أَسْكُنُ أَرْضَ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ ثُمَّ قَالَ مُوسَي هَلْ تَعْلَمُ أَحَداً أَعْبَدَ مِنْكَ قَالَ نَعَمْ فُلَانٌ الْحَدَّادُ(1)فِي مَدِينَةِ كَذَا وَ كَذَا .
قَالَ فَأَتَاهُ فَنَظَرَ إِلَي رَجُلٍ لَيْسَ بِصَاحِبِ عِبَادَةٍ بَلْ إِنَّمَا هُوَ ذَاكِرٌ لِلَّهِ تَعَالَي وَ إِذَا دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ قَامَ فَصَلَّي فَلَمَّا أَمْسَي نَظَرَ إِلَي غَلَّتِهِ فَوَجَدَهَا قَدْ أُضْعِفَتْ قَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَنْ أَنْتَ إِنَّكَ عَبْدٌ صَالِحٌ أَنَا هَاهُنَا مُنْذُ مَا شَاءَ اللَّهُ غَلَّتِي قَرِيبٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّيْلَةَ قَدْ أُضْعِفَتْ فَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا رَجُلٌ أَسْكُنُ أَرْضَ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ قَالَ فَأَخَذَ ثُلُثَ غَلَّتِهِ فَتَصَدَّقَ بِهَا وَ ثُلُثاً أَعْطَي مَوْلًي لَهُ وَ ثُلُثاً اشْتَرَي بِهِ طَعَاماً فَأَكَلَ هُوَ وَ مُوسَي .
قَالَ فَتَبَسَّمَ مُوسَي عليه السلام فَقَالَ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ تَبَسَّمْتَ قَالَ دَلَّنِي نَبِيُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَي فُلَانٍ فَوَجَدْتُهُ مِنْ أَعْبَدِ الْخَلْقِ فَدَلَّنِي عَلَي فُلَانٍ فَوَجَدْتُهُ أَعْبَدَ مِنْهُ فَدَلَّنِي فُلَانٌ عَلَيْكَ وَ زَعَمَ أَنَّكَ أَعْبَدُ مِنْهُ وَ لَسْتُ أَرَاكَ شِبْهَ الْقَوْمِ قَالَ أَنَا رَجُلٌ مَمْلُوكٌ أَ لَيْسَ تَرَانِي ذَاكِراً لِلَّهِ أَ وَ لَيْسَ تَرَانِي أُصَلِّي الصَّلَاةَ لِوَقْتِهَا وَ إِذَا أَقْبَلْتُ عَلَي الصَّلَاةِ أَضْرَرْتُ بِغَلَّةِ مَوْلَايَ وَ أَضْرَرْتُ بِعَمَلِ النَّاسِ أَ تُرِيدُ أَنْ تَأْتِيَ بِلَادَكَ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَمَرَّتْ بِهِ سَحَابَةٌ فَقَالَ الْحَدَّادُ يَا سَحَابَةُ تَعَالَيْ قَالَ فَجَاءَتْ قَالَ أَيْنَ تُرِيدِينَ قَالَتْ أُرِيدُ أَرْضَ كَذَا وَ كَذَا قَالَ انْصَرِفِي ثُمَّ مَرَّتْ بِهِ أُخْرَي فَقَالَ يَا سَحَابَةُ تَعَالَيْ فَجَاءَتْهُ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدِينَ قَالَتْ أُرِيدُ أَرْضَ كَذَا وَ كَذَا قَالَ انْصَرِفِي ثُمَّ مَرَّتْ بِهِ أُخْرَي فَقَالَ يَا سَحَابَةُ تَعَالَيْ فَجَاءَتْهُ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدِينَ قَالَتْ أُرِيدُ أَرْضَ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ قَالَ فَقَالَ احْمِلِي هَذَا حَمْلَ رَفِيقٍ وَ ضَعِيهِ فِي
من کسی هستم که در سرزمین موسی بن عمران زندگی میکنم. پس هنگامی که صبح فرارسید، از او پرسید: آیا کسی را میشناسی که از تو پرهیزکارتر باشد؟ گفت: بله، فلانی. گفت: پس به سوی او رفت و دید او بسیار پرهیزکارتر از او بوده است. هنگامی که شب فرا رسید دو قرص نان و آب آوردند. پس گفت: ای بنده خدا، تو کیستی؟ همانا تو مردی نیکوکار هستی. چرا که من مدت زمان بسیاری است که اینجا زندگی میکنم و همیشه تنها یک قرص نان برایم میآمد. و اگر تو انسان نیکوکاری نبودی دو قرص نان نمیآوردند. پس تو کیستی؟ ایشان فرمودند: من کسی هستم که در سرزمین موسی بن عمران زندگی میکنم. سپس موسی فرمود: آیا کسی را میشناسی که از تو عابدتر باشد؟ گفت: بله، فلان آهنگر که در فلان شهر است. پس به سوی او رفت و مردی را دید که دارای عبادت فراوان نیست؛ بلکه تنها به یاد خداوند متعال است، هنگامی که وقت نماز فرامیرسید برمیخاست و نماز میگزارد. پس چون شب هنگام فرارسید به حبوباتش نگاه کرد و دید که دو برابر شده است. گفت: تو کیستی ای بنده خدا؟ من مدت زمانی بسیاری است که در اینجا هستم و همیشه حبوباتم کما بیش یک اندازه بوده است و اکنون میبینم دو برابر شده است. ایشان فرمودند: من کسی هستم که در سرزمین موسی بن عمران زندگی میکنم. گفت: پس او یک سوم حبوبات خود را برداشت و آن را صدقه داد و یکسوم آن را به بندهاش داد را و با یکسوم دیگر آن برای خودش و موسی غذایی خرید و خوردند. پس موسی علیه السلام لبخند زد. او پرسید: چه چیز باعث خندهات شده است؟ فرمود: پیامبر بنی اسرائیل مرا به سوی فلان شخص راهنمایی کرد که گمان میکردم از عابدترین مردم است، پس او نیز مرا به سوی مرد دیگری راهنمایی کرد و گمان کرد او از خودش پارساتر است، و او نیز تو را به من نشان داد و گمان میکرد تو از او پارساتری. اما تو شبیه آنان نیستی. گفت: من یک برده هستم. آیا نمیبینی به یاد خدا هستم و نماز را در وقت آن بپا میدارم و چون زمان نماز فرارسید، حبوبات بردهام را دادم و سهم مردم را نیز دادم. آیا میخواهی به سرزمینت بازگردی؟ فرمود: بله، گفت: پس ابری بر او گذشت، آهنگر گفت: ای ابر پیش بیا، گفت: پس ابر نزدیک آمد. گفت: به کجا میروی؟ گفت: به فلان سرزمین، گفت: بازگرد، سپس ابر دیگری بر او گذشت، گفت: ای ابر پیش بیا، گفت: پس ابر نزدیک آمد. گفت: به کجا میروی؟ گفت: به سرزمین موسی بن عمران، گفت: پس این مرد را نیز همراه خود ببر که بار آسانی است، و او را با مهربانی در
1) الظاهر لما يأتي من قوله« أضررت بغلة مولاي» أن يكون فدانا، و هو الدهقان.
أَرْضِ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ وَضْعاً رَفِيقاً.
قَالَ فَلَمَّا بَلَغَ مُوسَي بِلَادَهُ قَالَ يَا رَبِّ بِمَا بَلَغْتَ هَذَا مَا أَرَي قَالَ إِنَّ عَبْدِي هَذَا يَصْبِرُ عَلَي بَلَائِي وَ يَرْضَي بِقَضَائِي وَ يَشْكُرُ نَعْمَائِي.
نهج، [نهج البلاغة]: مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام عِنْدَ تِلَاوَتِهِ رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ(1)قَالَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الذِّكْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلَاؤُهُ فِي الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ وَ فِي أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِي فِكْرِهِمْ وَ كَلَّمَهُمْ فِي ذَاتِ عُقُولِهِمْ فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ يَقَظَةٍ فِي الْأَسْمَاعِ وَ الْأَبْصَارِ وَ الْأَفْئِدَةِ يُذَكِّرُونَ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَ يُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ بِمَنْزِلَةِ الْأَدِلَّةِ فِي الْفَلَوَاتِ مَنْ أَخَذَ الْقَصْدَ حَمِدُوا إِلَيْهِ طَرِيقَهُ وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ وَ مَنْ أَخَذَ يَمِيناً وَ شِمَالًا ذَمُّوا إِلَيْهِ الطَّرِيقَ وَ حَذَّرُوهُ مِنَ الْهَلَكَةِ .
وَ كَانُوا كَذَلِكَ مَصَابِيحَ تِلْكَ الظُّلُمَاتِ وَ أَدِلَّةَ تِلْكَ الشُّبُهَاتِ وَ إِنَّ لِلذِّكْرِ لَأَهْلًا أَخَذُوهُ مِنَ الدُّنْيَا بَدَلًا فَلَمْ تَشْغَلْهُمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْهُ يَقْطَعُونَ بِهِ أَيَّامَ الْحَيَاةِ وَ يَهْتِفُونَ بِالزَّوَاجِرِ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ فِي أَسْمَاعِ الْغَافِلِينَ وَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وَ يَأْتَمِرُونَ بِهِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يَتَنَاهَوْنَ عَنْهُ فَكَأَنَّمَا قَطَعُوا الدُّنْيَا إِلَي الْآخِرَةِ وَ هُمْ فِيهَا فَشَاهَدُوا مَا وَرَاءَ ذَلِكَ فَكَأَنَّمَا اطَّلَعُوا غُيُوبَ أَهْلِ الْبَرْزَخِ فِي طُولِ الْإِقَامَةِ فِيهِ وَ حَقَّقَتِ الْقِيَامَةُ عَلَيْهِمْ عِدَاتِهَا فَكَشَفُوا غِطَاءَ ذَلِكَ لِأَهْلِ الدُّنْيَا حَتَّي كَأَنَّهُمْ يَرَوْنَ مَا لَا يَرَي النَّاسُ وَ يَسْمَعُونَ مَا لَا يَسْمَعُونَ .
فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ لِعَقْلِكَ فِي مَقَاوِمِهِمُ الْمَحْمُودَةِ وَ مَجَالِسِهِمُ الْمَشْهُودَةِ وَ قَدْ نَشَرُوا دَوَاوِينَ أَعْمَالِهِمْ وَ فَرَغُوا لِمُحَاسَبَةِ أَنْفُسِهِمْ عَلَي كُلِّ صَغِيرَةٍ وَ كَبِيرَةٍ أُمِرُوا بِهَا فَقَصَّرُوا عَنْهَا وَ نُهُوا عَنْهَا فَفَرَّطُوا فِيهَا وَ حَمَّلُوا ثِقَلَ أَوْزَارِهِمْ ظُهُورَهُمْ فَضَعُفُوا عَنِ الِاسْتِقْلَالِ بِهَا فَنَشَجُوا نَشِيجاً وَ تَجَاوَبُوا نَحِيباً يَعِجُّونَ إِلَي رَبِّهِمْ مِنْ مَقَامِ نَدَمٍ وَ اعْتِرَافٍ لَرَأَيْتَ أَعْلَامَ هُدًي وَ مَصَابِيحَ دُجًي قَدْ حَفَّتْ بِهِمُ الْمَلَائِكَةُ
سرزمین موسی پیاده کن. پس چون موسی به سرزمین خود رسید گفت: پروردگارا، آنچه را دیدم به چه واسطه به او دادهای؟ خداوند فرمود: همانا این بندهام در بلای من شکیباست و به قضاء من خشنود است و نعمتهایم را سپاس میگزارد.
نهج البلاغة: از سخنان امام علیه السلام هنگامی که این آیه را تلاوت میکردند: {مردانی که هیچ تجارت و معاملهای آنان را از یاد خدا باز نمیدارد}.(2)
فرمود: همانا خدای سبحان، یاد خود را روشنیبخش دلها قرار داد، تا گوش، پس از ناشنوایی بشنود، و چشم پس از کمنوری بنگرد، و انسان پس از دشمنی رام گردد. خداوند که نعمتهای او گرانقدر است، در دورههای مختلف روزگار و در دوران جدایی از رسالت، بندگانی داشته که با آنان در گوش جانشان زمزمه میکرد، و در درون عقلشان با آنان سخن میگفت. آنان چراغ هدایت را با نور بیداری در گوشها و دلها و دیدهها برمیافروختند. روزهای خداوند را به یاد میآوردند و مردم را از بزرگی و شکوه خداوند بیم میدادند. آنان نشانههای روشن خداوند در بیابانها هستند. آن را که راه میانه در پیش میگرفت میستودند و به رستگاری بشارت میدادند، و راه آن کس را که به بیراهه کشانده میشد ناپسند به شمار میآوردند، و از نابودی هشدار میدادند. اینچنین چراغی در تاریکیها و راهنمایی در پرتگاهها بودند. همانا مردمی هستند که یاد خدا را به جای دنیا برگزیدند، که هیچ تجارت یا خرید و فروشی آنها را از یاد خدا بازنمیدارد. با یاد خدا روزگار خود را میگذرانند و غافلان را با هشدارهای خود از کیفرهای الهی میترسانند، به عدالت فرمان میدهند و خود عدالت گسترند. از بدیها نهی میکنند و خود از آنها دوری میکنند. با اینکه در دنیا زندگی میکنند گویا آن را رها کرده و به آخرت پیوستهاند .
سرای دیگر را مشاهده میکنند، گویا از مسائل پنهان برزخیان و مدت طولانی اقامتشان آگاهی دارند، و گویا قیامت وعدههای خود را برای آنان تحقق بخشیده است. آنان پردهها را از مقابل چشمان مردم دنیا برداشتهاند، آنچه را مردم نمیبینند مشاهده میکنند و آنچه را مردم نمیشنوند با گوش خود درمییابند. اگر اهل ذکر را در اندیشه خود آوری و مقامات ستوده آنان و مجالس آشکارشان را بنگری، میبینی که آنان نامه اعمال خود را گشوده و برای حسابرسی آمادهاند تا همه را جبران کنند. و در اندیشهاند در کدامک از اعمال کوچک و بزرگی که به آنان دستور داده شده کوتاهی کردهاند. یا چه اعمالی را که از آن نهی شده بودند مرتکب گردیدهاند. بار سنگین گناهان خویش را بر دوش نهاده و و در برداشتن آن ناتوان شدهاند.گریه راه گلویشان را بسته و با ناله و فریاد با یکدیگر سخن میگویند و در پیشگاه پروردگار خویش به پشیمانی اعتراف دارند.
آنان نشانههای هدایت و چراغهای روشنگر تاریکیها هستند. فرشتگان آنها را در میان گرفته
وَ نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَ فُتِحَتْ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أُعِدَّتْ لَهُمْ مَقَاعِدُ الْكَرَامَاتِ فِي مَقَامٍ اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِيهِ فَرَضِيَ سَعْيَهُمْ وَ حَمِدَ مَقَامَهُمْ يَتَنَسَّمُونَ بِدُعَائِهِ رَوْحَ التَّجَاوُزِ رَهَائِنُ فَاقَةٍ إِلَي فَضْلِهِ وَ أُسَارَي ذِلَّةٍ لِعَظَمَتِهِ جَرَحَ طُولُ الْأَسَي قُلُوبَهُمْ وَ طُولُ الْبُكَاءِ عُيُونَهُمْ لِكُلِّ بَابِ رَغْبَةٍ إِلَي اللَّهِ مِنْهُمْ يَدٌ قَارِعَةٌ بِهَا يَسْأَلُونَ مَنْ لَا تَضِيقُ لَدَيْهِ الْمَنَادِحُ وَ لَا يَخِيبُ عَلَيْهِ الرَّاغِبُونَ فَحَاسِبْ نَفْسَكَ لِنَفْسِكَ فَإِنَّ غَيْرَهَا مِنَ الْأَنْفُسِ لَهَا حَسِيبٌ غَيْرُكَ(1).
اللهو اللعب و ألهاني الشيء أي شغلني و الذكر يطلق علي اللساني و القلبي و لعل الظاهر من الكلمات الآتية أن المراد به ما يعم ذكره باللسان بالإنذار عن عقابه سبحانه و البشارة بثوابه و الأمر بطاعته و النهي عن معصيته و بالقلب بمحاسبة النفس في طاعته و معصيته و الإقدام علي طاعته بذكر رحمته و الانتهاء عن معصيته بذكر غضبه و الاعتراف بالذنب و الندم علي المخالفة فإن الجميع مما ينبعث عن ذكره سبحانه بالقلب بالعظمة و الجلال و المهابة و الإنعام و الإكرام.
و جلا فلان السيف و المرآة جلوا بالفتح و جلاء ككساء أي صقلهما و الوقر الثقل في الأذن و ذهاب السمع كله و العشوة المرة من العشا بالفتح و القصر أي سوء البصر بالليل و النهار أو العمي و قيل أن لا يبصر بالليل و يبصر بالنهار و برح فلان مكانه كفرح أي زال عنه و ما برح أي دائما و عزت آلاؤه أي عظمت و كرمت نعمه و عطاياه و البرهة بالضم كما في النسخ و بالفتح أيضا المدة أو الزمان الطويل و الفترة بالفتح ما بين كل نبيين من الزمان و قيل انقطاع الوحي و المناجاة المخاطبة سرا في الفكر أي الإلهام و كلمهم في ذات عقولهم أي في الباطن خفيا كما قيل في قوله تعالي وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ(2)أي بنفس الصدور أي ببواطنها و خفياتها و المصباح السراج و استصبح أي استسرج و نور
و آرامش بر ایشان میبارند. درهای آسمان به رویشان گشوده و جایگاه والایی برایشان آمده شده است. جایگاهی که خداوند با دیده رحمت به آنها عنایت دارد و از تلاش آنها خشنود است و منزلت آنان را میستاید. دست به دعا بلند کرده و آمرزش میطلبند. در گرو نیاز به فضل خدا، و اسیران بزرگی او هستند. اندوه طولانی دلهایشان را مجروح و گریههای پیاپی چشمانشان را آزرده است. دستانشان به سوی درهای امیدواری خداوند دراز شده است. از کسی درخواست میکنند که بخشش او کم نگردد و درخواستکنندگان او هرگز نومید نمیشوند. پس اکنون، به خاطر خودت به حساب خویش رسیدگی کن، زیرا دیگران حسابرسی غیر از تو دارند.(3)
لهو یعنی سرگرمی، و «ألهانی الشیء» یعنی مرا مشغول کرد، و ذکر به «لسانی و قلبی» بازمیگردد، و شاید منظور از ادامه سخن این باشد که منظور از آنچه زبان دربرمیگیرد، ترساندن از عذاب خداوند و بشارت به پاداش او و امر به فرمانبرداری از او و نهی از نافرمانی است، و آنچه در قلب است محاسبه نفس در اطاعت از او یا نافرمانیاش و انجام طاعت با یادآوری مهربانی او و دوری از گناهان با یادآوری خشم او و اعتراف به گناه و پشیمانی از مخالفت با اوست. چرا که همه آنچه از یاد خداوند سبحان در قلب برمیخیزد، با عظمت و شکوه و هیبت و انعام و اکرام است.
و «جلا فلان السیف و المرآة جلوا» با فتحه، و جلاء مانند کساء یعنی آن را صیقل داد، و «الوقر» یعنی سنگینی گوش و ناشنوا شدن آن، و«العشوة» با فتحه و کوتاه یعنی تاریکی آغاز شب، و با کسره یعنی کم بینایی در روز یا شب یا نابینایی، و گفته شده یعنی در شب نبیند و روز بتواند ببیند. و «برح فلان مکانه» مانند فرح، یعنی از آنجا برخاست و رفت. و «ما برح» یعنی همیشگی، و «عزت آلاؤه» یعنی نعمتها و بخششهای او بزرگ و باعظمت شد، و «البرهة» با ضمه، همانگونه که در نسخهها آمده و نیز با فتحه به معنای مدت یا زمان طولانی است. و «الفترة» با فتحه زمانی است که میان آمدن پیامبران بوده است، و گفته شده به معنای انقطاع وحی است. و«المناجاة» یعنی سخن گفتن پنهانی، «فی الفکر» یعنی الهام و «کلمهم فی ذات عقولهم» یعنی در باطن پنهانشان، همانگونه که در فرموده خداوند متعال گفته شده است: {و خداوند از آنچه در سینههاست آگاه است}.(4)یعنی از روح، و از پنهانیهای آن و رازهای پوشیده آن، و «المصباح» یعنی چراغ، و «استصبح» یعنی نورانی شد، و نور
اليقظة في الأسماع الاستماع للحكم و المواعظ و كل كلام نافع في الدين و الدنيا و العبرة بسماع أحوال الماضين و ترك الإصغاء إلي الملاهي و كل كلام باطل و في الأبصار النظر بعين العبرة و الاستدلال بآثار الصنع علي العلم و القدرة لا بعين الالتذاذ و الميل إلي المحرمات و الرغبة في زهرات الدنيا و في الأفئدة التفكر في آيات القدرة و كلام الله عز و جل و أحكامه و الحكم و المسائل الدينية و التفكر فيما نزل بالماضين و عاقبة المحسنين و المسيئين و ترك الاشتغال بالأفكار الباطلة و ما يلهي عن ذكر الله عز و جل.
يذكرون بأيام الله إشارة إلي قوله تعالي وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ(1)و قيل معناه وقائع الله في الأمم الخالية و إهلاك من هلك منهم و أيام العرب حروبها و قيل أي بنعمه و آلائه و روي عن الصادق عليه السلام أنه يريد بأيام الله سننه و أفعاله في عباده من إنعام و انتقام و هو القول الجامع و مقام الله كناية عن عظمته و جلالته المستلزمة للهيبة و الخوف و قيل في قوله تعالي وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ(2)أي مقامه بين يدي ربه للحساب.
و الفلاة المفازة لا ماء فيها أو الصحراء الواسعة و القصد الرشد و استقامة الطريق و ضد الإفراط و التفريط و حمدوا إليه أي منهيا أو متوجها و نحو ذلك كقولهم في أوائل الكتب أحمد إليك الله الذي لا إله إلا هو و كذلك ذموا إليه و الهلكة بالتحريك و الهلكاء الهلاك و هلكة هلكاء توكيد.
و التجارة ككتابة الاسم من قولك تجر فلان كنصر و اتجر أي باع و اشتري و قيل التجارة المعاملة الرابحة و ذكر البيع بعد التجارة مبالغة بالتعميم بعد التخصيص إن أريد به مطلق المعاوضة أو بأفراد ما هو أعم من قسمي التجارة فإن الربح يتوقع بالشري و يتحقق بالبيع و هذا بناء علي أن يكون كل من الأمرين قسما منها لا جزءا و قيل المراد بالتجارة الشري فإنه أصلها و مبدؤها.
بیداری در گوشها به معنای شنیدن پندها و فرمانها و هر سخن سودمندی برای دین و دنیاست. و به معنای عبرت گرفتن از احوال گذشتگان و دوری از گوش دادن به سرگرمکنندهها و سخنان باطل، و در مورد دیدگان به معنای نگریستن با دیده عبرت و رهنمون شدن به علم و قدرت از پدیدههای آفرینش است، نه نگاه کردن با دیده لذتجویی و کامطلبی از محرمات و آرزومندی به زیورهای دنیا، و در مورد دلها به معنای اندیشه در آیات قدرت و سخن خداوند عز و جل و دستورات او و دستورات و مسائل دین و تفکر در اتفاقاتی که برای گذشتگان رخ داده و پایان کار نیکوکاران و بدکاران و دوری از سرگرم شدن به اندیشههای نادرست و چیزهایی است که از یاد خداوند بازمیدارند.
«یذکرون بأیام الله» اشاره به این سخن خداوند است که و روزهای خدا را به آنان یادآروی کن(3)
و گفته شده معنای آن پیشامدهایی است که خداوند برای امتهای گذشته پدید آورده است، و نابودی کسانی از آنها که نابود شدند. و روزهای عرب و جنگهای آن، و گفته شده یعنی به نعمتها و بخششهای او. و از امام صادق علیه السلام روایت شده که منظور از ایام خداوند، سنتها و کارهای او برای بندگان است، از جمله نعمتها و بلاهایی که برای آنان قرار داده است. و این گفتار جامعی است. و«مقام الله» کنایه از عظمت و شکوه اوست که به وجود آورنده هیبت و بیم است. و درباره سخن خداوند متعال {و برای کسی که از مقام پروردگارش بترسد دو باغ وجود دارد}،(4)گفته شده یعنی در مقابل پروردگارش و برای حساب روز قیامت.
و «الفلاة» دشت بیآب و علفی است که آب در آن نباشد، یا صحرای وسیع. و «القصد» یعنی رشد و پایداری، که مخالف افراط و تفریط است. و «حمدوا إلیه» یعنی با بازداشتن یا توجه دادن به سوی خداوند، و مانند این است که در آغاز کتابها گفته میشود: «أحمد إلیک الله الذی لا إله إلا هو» و «ذموا إلیه» نیز همین گونه است، و «الهلکة» با حرکتهای متوالی، و «الهلکاء» یعنی نابودی و «هلکة هلکاء» برای تأکید است.
و «التجارة» مانند کتابة اسم از ریشه «تجر فلان» مانند نصر است. و «اتجر» یعنی خرید و فروش کرد. و گفته شده تجارت به معنای معامله همراه با سود است. و آوردن بیع پس از تجارت برای مبالغهی تعمیم پس از تخصیص است، اگر منظور از آن فقط معاوضه باشد یا اینکه بخشهای متفاوتی را که گونههای مختلف تجارت را دربرمیگیرد باشد. چرا که سود با فروش پدید میآید و با خرید محقق میشود. و براین اساس که هر یک از دو کار نوعی از آن باشد نه جزئی از آن. و گفته شده منظور از تجارت، فروختن است. چرا که ریشه و آغاز آن است.
و هتفت الحمامة كضربت أي صاتت و هتف به هتافا بالضم أي صاح به و دعاه و هتف به هاتف أي سمع صوته و لم ير شخصه و في بعض النسخ يهتفون بدون حرف العطف و القسط بالكسر العدل يقال قسط كضرب و نصر و أقسط و يقال قسط قسطا كضرب ضربا أي جار و عدل عن الحق فهو من الأضداد و تناهي عن الأمر و انتهي عنه أي امتنع.
قوله عليه السلام إلي الآخرة أي منتهين أو واصلين إليها و في بعض النسخ و كأنما بالواو في الموضعين و غيوب أهل البرزخ ما غاب عن الناس من أحوالهم و الوعد يستعمل في الخير و الشر يقال وعدته خيرا و وعدته شرا فإذا أسقطوا الخير و الشر قالوا في الخير الوعد و في الشر الإيعاد و كشف الغطاء عن العدات بيانها لهم علي أوضح وجه و المقاوم جمع مقام و شهده كسمعه أي حضره و الديوان بالكسر و قد يفتح مجتمع الصحف و الكتاب يكتب فيه أهل الجيش و أهل العطية و قيل جريدة الحساب و يطلق علي موضع الحساب و هو معرب.
و فرغوا لمحاسبة أنفسهم أي فرغوا عن سائر الأشغال و تركوها لمحاسبة أنفسهم و حملوا ثقل أوزارهم ظهورهم أي تدبروا في ثقل الآثام و المعاصي و طاقة حملهم فأذعنوا بأن ثقلها يزيد عن قوتهم و لا يطيقون حملها و عذابها و الاستقلال بالشيء الاستبداد و الانفراد به و استقل القوم أي مضوا و ارتحلوا و استقله أي حمله و رفعه.
و نشج الباكي كضرب نشيجا أي غص بالبكاء في حلقه من غير انتحاب و تجاوبوا أي جاوب بعضهم بعضا و النحيب أشد البكاء و الظاهر من التجاوب أن نشر الدواوين و محاسبتهم أنفسهم في مجمعهم و محضرهم كما هو الظاهر من لفظ المشهودة في أول الكلام لا أن يحاسب كل واحد نفسه علا حدة و يحتمل التجوز في لفظ التجاوب و عج كضر كما في النسخ و كعض(1)عجا و عجيجا أي صاح و رفع صوته لرأيت الجملة جزاء للشرط السابق و الدجي جمع دجية بالضم
و «هتفت الحمامة» مانند ضربت یعنی بانگ زد، و «هتف به هتافا» با ضمه یعنی به او بانگ زد و او را فراخواند. و«هتف به هاتف» یعنی صدای او را شنید و خود او را ندید. و در بعضی نسخهها «یهتفون» بدون حرف عطف است. و «القسط» با کسره به معنای عدل است، گفته میشود: «قسط» مانند ضرب و نصر، و «أقسط» و گفته میشود «قسط قسطا» مانند ضرب ضربا یعنی ستم کرد و از حق بازگشت، و این از اضداد است، و «تناهی عن الأمر و انتهی عنه» یعنی خودداری کرد.
کلام امام علیه السلام که: «إلی الآخرة» یعنی به انتها میرسند یا به آن میرسند. و در برخی نسخهها چنین است: «و کأنما» با واو در هر دو مکان، و «غیوب أهل البرزخ» چیزی که از مردم درباره احوال آنها پوشیده مانده است. و «الوعد» برای نیکی و بدی استفاده میشود. گفته میشود: «وعدته خیرا و وعدته شرا». پس اگر خیر و شر را حذف کنند، برای نیکی «وعد» گفته میشود و برای بدی «الإیعاد» به کار میرود. و برداشته شدن پردهها از وعدهها، آشکار شدن آنها به روشنترین شکل ممکن برای آنهاست. و «المقاوم» جمع مقام است، و «شهده» مانند سمعه یعنی آن را مشاهده کرد، و «الدیوان» با کسره و نیز گاهی با فتحه، محل گردآوری نوشتهها و کتابهایی است که سپاهیان و بخشندگان در آن مینویسند. و گفته شده: کاغذ حساب است، و به جایگاه حساب نیز گفته میشود و معرب است.
و «فرغوا لمحاسبة أنفسهم» یعنی کارهای دیگر را رها کردهاند تا به حساب خویش رسیدگی کنند.«و حملوا ثقل أوزارهم ظهورهم» یعنی در سنگینی بار گناه و معصیت و توانایی برداشتن آنها اندیشیدند، و اعتراف کردند که برداشتن آنها از تواناییشان بیرون است و نمیتوانند عذاب آن را تاب بیاورند. و «الاستقلال بالشیء» یعنی انجام دادن به تنهایی، و «استقل القوم» یعنی کوچ کردند و رفتند، و «استقله» یعنی آن را برداشت و بلند کرد.
و «نشج الباکی» مانند ضرب، «نشیجا» یعنی گریه در گلویش گرفت بدون فریاد زدن، و «تجاوبوا» یعنی برخی از آنها پاسخ برخی دیگر را دادند، و «النحیب» بلندترین گریه است، و آنچه از معنای تجاوب به نظر میرسد، این است که گشودن نامهها و حسابرسی آنان در حضور آنهاست، همان گونه که از لفظ آغاز کلام به نظر میرسد. نه به این معنی که هر یک از آنها به تنهایی خود را حسابرسی کند. و ممکن است در لفظ تجاوب مجاز وجود داشته باشد. و«عج» مانند ضر، همانگونه در نسخهها آمده است، و مانند عض «عجا و عجیجا» یعنی فریاد زد و صدایش را بلند کرد. «لرأیت» این جمله جزاء شرط سابق است. و «الدجی» جمع دجیة با ضمه
1) يعني من بابي ضرب و علم.
أي الظلمة.
و حفت بهم أي أحاطت و طافت حولهم و السكينة الطمأنينة و المهابة و الوقار و لعل المراد به اليقين الذي تسكن به نفوسهم و تطمئن قلوبهم فلا يتزلزل لشبهة أو لما أصابها من فتنة كما قال عز و جل وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلي حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلي وَجْهِهِ(1).
و أبواب السماء الأبواب التي تنزل منها الرحمة أو تصعد الأعمال الصالحة و أعده إعدادا هيأه و أحضره و النسم محركة نفس الريح إذا كان ضعيفا كالنسيم و تنسم أي تنفس و تنسم النسيم أي تشممه و الروح بالفتح الراحة و الرحمة و نسيم الريح و المعني يدعون و يتوقعون بدعائه تجاوزه عن ذنوبهم و الرهينة و المرتهنة الرهن و الأسي الحزن و أبواب الرغبة كلما يتقرب به إلي الله و اليد القارعة تطرق هذه الأبواب بالتقرب بها إلي الله تعالي و الندح بالفتح و الضم الأرض الواسعة و المنادح المفاوز و عليه متعلق بيخيب علي تضمين معني القدوم و الوفود و نحو ذلك و الحسيب المحاسب و المراد إما أسرع الحاسبين أو كل أحد من المكلفين فإنه مكلف بأن يحاسب نفسه قبل أن يحاسب في موقف الحساب.
نهج، [نهج البلاغة]: وَ مِنْ دُعَاءٍ لَهُ عليه السلام اللَّهُمَّ إِنَّكَ آنَسُ الْآنَسِينَ بِأَوْلِيَائِكَ وَ أَحْضَرُهُمْ بِالْكِفَايَةِ لِلْمُتَوَكِّلِينَ عَلَيْكَ تُشَاهِدُهُمْ فِي سَرَائِرِهِمْ وَ تَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ فِي ضَمَائِرِهِمْ وَ تَعْلَمُ مَبْلَغَ بَصَائِرِهِمْ فَأَسْرَارُهُمْ لَكَ مَكْشُوفَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ إِلَيْكَ مَلْهُوفَةٌ إِنْ أَوْحَشَتْهُمُ الْغُرْبَةُ آنَسَهُمْ ذِكْرُكَ وَ إِنْ صُبَّتْ عَلَيْهِمُ الْمَصَائِبُ لَجَئُوا إِلَي الِاسْتِجَارَةِ بِكَ عِلْماً بِأَنَّ أَزِمَّةَ الْأُمُورِ بِيَدِكَ وَ مَصَادِرَهَا عَنْ قَضَائِكَ اللَّهُمَّ إِنْ فَهِهْتُ عَنْ مَسْأَلَتِي أَوْ عَمِهْتُ عَنْ طَلِبَتِي فَدُلَّنِي عَلَي مَصَالِحِي وَ خُذْ بِقَلْبِي إِلَي مَرَاشِدِي فَلَيْسَ ذَلِكَ بِنُكْرٍ مِنْ هِدَايَاتِكَ وَ لَا بِبِدْعٍ مِنْ كِفَايَاتِكَ اللَّهُمَّ احْمِلْنِي عَلَي عَفْوِكَ وَ لَا تَحْمِلْنِي
به معنای تاریکی است.
و «حفت بهم» یعنی آنها را احاطه کرد و پیرامون آنها گردش کرد. و «السکینة» یعنی آرامش و هیبت و و وقار، و شاید منظور از آن یقینی باشد که جانهایشان با آن آرامش یافته و دلهایشان اطمینان پیدا کرده است، از همین رو با شبههها نمیلرزد و مصیبتها آن را از جای برنمیکند. همانگونه که خداوند عز و جل میفرماید: {و برخی از مردم هستند که خداوند را تنها با زبان میپرستند. پس اگر خیری به او برسد به وسیله آن اطمینان یافته و اگر مصیبتی برای آزمایش به او برسد دگرگون میشود}(2)
و «أبواب السماء» یعنی درهایی که از آنها رحمت فرو فرستاده میشود، یا اعمال شایسته از آن بالا میرود. و «أعده إعدادا» یعنی آن را آماده و مهیا کرد. و«النسم» با حرکتهای متوالی، وزش باد ضعیف است، مانند نسیم و «تنسم» یعنی نفس کشید، و «تنسم النسیم» یعنی آن را بویید، و «الروح» با فتحه یعنی آسایش و رحمت و باد آرام، و به این معناست که با دعا، درخواست گذشت از گناهان خود را دارند. و «الرهینة و المرتهنة» یعنی گرو، و «الأسی» یعنی اندوه، و «أبواب الرغبة» هرچیزی که با آن به سوی خداوند نزدیک گردند. و دست کوبنده این درها را با نزدیکی به خداوند میکوبد. و «الندح» با فتحه و ضمه یعنی زمین پهناور، و «المنادح» یعنی دشت، و«علیه» متعلق به «یخیب» برای تضمین معنای «قدوم و الوفود» و مانند آن است، و «الحسیب» یعنی حسابگر، و منظور از آن یا سریعترین حسابگران است، و یا به این معنا که هر یک از مکلفین وظیفه دارد خویشتن را پیش از آنکه در جایگاه حساب بازخواست شود، حسابرسی کند.
نهج البلاغة: و در دعایی از امام علیه السلام آمده است: پروردگارا، تو با دوستانت از همه انس گیرندهتری، و برآورده کننده نیاز توکل کنندگانی، بر اسرار پنهانشان آگاهی و به آنچه در دل دارند آشنایی. از دیدگاههای آنان باخبر هستی و رازشان نزد تو آشکار و دلهایشان در حسرت دیدار تو داغدار است. اگر تنهایی و غربت آنان را به وحشت اندازد یاد تو آرامشان میکند. اگر مصیبتها بر آنان فرود آید به تو پناه میبرند و روی به درگاه تو دارند، زیرا میدانند که سررشته کارها به دست توست، و همه کارها از خواست تو نشأت میگیرد. بارالها، اگر در درخواست خود درمانده شوم، یا راه پرسیدن ندانم، تو مرا به اصلاح کارم رهنمون گردان، و جانم را به آنچه مایه رستگاری من است هدایت فرما. که چنین بخششی از هدایتهای تو به دور نیست و در کفایتهای تو بیسابقه نیست. پروردگارا، مرا با بخشش خود بپذیر و با عدل خود با من رفتار نکن.(3)
عَلَي عَدْلِكَ(1).
إنما أوردت هذا الدعاء لأنه من مناجاة أولياء الله و مشتمل علي كثير من صفاتهم المختصة بهم رزقنا الله الوصول إلي درجتهم قوله عليه السلام بأوليائك في بعض النسخ لأوليائك و قال بعضهم الباء أنسب أي أنت أكثرهم أنسا بأوليائك و عطفا و تحننا عليهم و أحضرهم بالكفاية الحضور ضد الغيبة و الحضر بالضم و الإحضار ارتفاع الفرس في عدوه قيل أي أبلغهم إحضارا لكفاية المتوكلين و أقومهم بذلك و قيل أي أسرعهم إحضارا لما استعد منهم من الكمال و الأظهر أن المعني أشدهم و أكثرهم حضورا عند الكفاية فإنه لا يغيب عن كفايتهم و لا يعزب عن علمه شيء و قيل الكفاية بيان للحضور.
و الكافي من يقوم بالأمر و يحصل به الاستغناء عن الغير و توكل علي الله أي اعتمد عليه و وثق به و البصيرة المعرفة و عقيدة القلب و الفطنة و قيل البصائر العزائم و الملهوف المكروب و المظلوم المستغيث أي قلوبهم مستغيثة راغبة عند الكرب و الحاجة إليك و المستجير الذي يطلب الأمان أو الحفظ و فهه كفرح أي عيي و عمه كفرح أيضا أي تردد في الضلال أو تحير في منازعة أو طريق أو لم يعرف الحجة و المراشد مقاصد الطريق أي ما فيه الاستقامة و الفوز بالمقصد و خذ بقلبي إلي مراشدي أي جره إليها و النكر العجيب و البدع بالكسر الأمر المبتدع أي لم يعهد مثله و احملني علي عفوك أي عاملني يوم الجزاء بعفوك.
این دعا را تنها به این دلیل آوردیم که از جمله مناجاتهای اولیاء خداست و بسیاری از ویژگیهای آنان را دربردارد که مخصوص آنهاست. خداوند رسیدن به درجه آنها را روزی ما قرار دهد. کلام امام علیه السلام «بأولیائک» در برخی نسخهها «لأولیائک» آمده است. و برخی گفتهاند: باء مناسبتر است. یعنی تو بیشترین انس را با دوستان خود داری و از همه به آنان مهربانتر و دلسوزتری. «و أحضرهم بالکفایة» حضور مخالف غیبت است، و «الحضر» با ضمه و «الإحضار» به معنای دویدن اسب در برابر دشمن است. گفته شده: یعنی برای برآورده کردن نیاز توکلکنندگان حاضرترین و پایدارترین هستی. و گفته شده یعنی برای کمالی که برای آنان مهیا نمودهای شتابانترین هستی. و آنچه درستتر به نظر میرسد این است که در برآوردن نیاز آنان بیشترین و بهترین آمادگی را داری. چرا که او هرگز از برآوردن نیاز آنان غایب نمیشود و هیچ چیز از علم او پنهان نمیماند. و گفته شده: «کفایت» بیانی از حضور است.
و «کافی» کسی است که برای انجام کاری اقدام میکند و به وسیله او میتوان از دیگران بینیاز شد. و «توکل علی الله» یعنی به او اعتماد کرد و به او تکیه کرد. و «البصیرة» یعنی شناخت و عقیده قلبی و فهم درونی. و گفته شده: «البصائر» یعنی ارادهها، و «ملهوف» یعنی اندوهگین و ستمدیده پناه جوینده، یعنی دلهایشان به هنگام اندوه و نیاز به سوی تو کشیده میشوند و از تو پناه میجویند. و «مستجیر» کسی است که درخواست پناه یا نگهداری دارد. و «فهه» مانند فرح یعنی درمانده شد، و «عمه» نیز مانند فرح یعنی دچار گمراهی شد، یا در نزاع یا راهی سرگشته شد، یا اینکه نتوانست حجت و راهنما را بیابد. «مقاصد الطریق» یعنی چیزی که در آن پایداری و رسیدن به مقصد وجود دارد، و«خذ بقلبی إلی مراشدی» یعنی به سوی آن راهنمایی کن، و «النکر» یعنی عجیب، و «البدع» با کسره کاری نو است که پیش از این کسی انجام نشده است. و «احملنی علی عفوک» یعنی روز قیامت با گذشتت با من رفتار کن .
1) نهج البلاغة ج 1 ص 484 تحت الرقم 225 من الخطب.
و سيجيء ما يناسب هذه الأبواب في كتاب العشرة و في كتاب الآداب و السنن أيضا إن شاء الله تعالي
البقرة: الم ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُديً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ أُولئِكَ عَلي هُديً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ(1)
و قال تعالي: يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ وَ آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَ لا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَ لا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا وَ إِيَّايَ فَاتَّقُونِ وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَكْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ
برخی از مطالبی که با این ابواب مرتبط هستند، در کتاب همنشینی و در کتاب آداب و سنن نیز خواهد آمد ان شاء الله.
{الف، لام، میم. این است کتابی که در [حقانیت] آن هیچ تردیدی نیست؛ [و] مایه هدایت تقواپیشگان است: آنان که به غیب ایمان میآورند، و نماز را بر پا میدارند، و از آنچه به ایشان روزی دادهایم انفاق میکنند؛ و آنان که بدانچه به سوی تو فرود آمده، و به آنچه پیش از تو نازل شده است، ایمان می آورند؛ و به آخرت یقین دارند. آنهایند که از هدایتی از جانب پروردگارشان برخوردارند و آنها همان رستگارانند.}
وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَي الْخاشِعِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ(1)
و قال سبحانه: وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِي الْقُرْبي وَ الْيَتامي وَ الْمَساكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ(2)
و قال سبحانه: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ... وَ آتَي الْمالَ عَلي حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبي وَ الْيَتامي وَ الْمَساكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَي الزَّكاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ(3)
و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ(4)
و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(5)
آل عمران: الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ قِنا عَذابَ النَّارِ الصَّابِرِينَ وَ الصَّادِقِينَ وَ الْقانِتِينَ وَ الْمُنْفِقِينَ وَ الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ(6)
و قال تعالي: مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَ هُمْ
و ارکعوا مع الراکعین أ تأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسکم و أنتم تتلون الکتاب أ فلا تعقلون و استعینوا بالصبر و الصلاة و آنها لکبیرة إلا علی الخاشعین الذین یظنون أنهم ملاقوا ربهم و أنهم إلیه راجعون.(7)
{ای فرزندان اسرائیل، نعمتهایم را که بر شما ارزانی داشتم به یاد آرید، و به پیمانم وفا کنید، تا به پیمانتان وفا کنم، و تنها از من بترسید. و بدانچه نازل کردهام - که مؤید همان چیزی است که با شماست - ایمان آرید؛ و نخستین منکر آن نباشید، و آیات مرا به بهایی ناچیز نفروشید، و تنها از من پروا کنید. و حق را به باطل درنیامیزید، و حقیقت را - با آنکه خود میدانید - کتمان نکنید. و نماز را بر پا دارید، و زکات را بدهید، و با رکوعکنندگان رکوع کنید. آیا مردم را به نیکی فرمان میدهید و خود را فراموش میکنید، با اینکه شما کتاب [خدا] را میخوانید؟ آیا [هیچ] نمیاندیشید؟ از شکیبایی و نماز یاری جویید. و به راستی این [کار] گران است، مگر بر فروتنان: همان کسانی که میدانند با پروردگار خود دیدار خواهند کرد؛ و به سوی او باز خواهند گشت.}
{و چون از فرزندان اسرائیل پیمان محکم گرفتیم که: «جز خدا را نپرستید، و به پدر و مادر، و خویشان و یتیمان و مستمندان احسان کنید، و با مردم [به زبانِ] خوش سخن بگویید، و نماز را به پا دارید، و زکات را بدهید»؛ آنگاه، جز اندکی از شما، [همگی] به حالت اعراض روی برتافتید.}
{نیکوکاری آن نیست که روی خود را به سوی مشرق و [یا] مغرب بگردانید، بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب [آسمانی] و پیامبران ایمان آوَرَد، و مال [خود] را با وجودِ دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راهماندگان و گدایان و در [راهِ آزاد کردن] بندگان بدهد، و نماز را برپای دارد، و زکات را بدهد، و آنان که چون عهد بندند، به عهد خود وفادارانند؛ و در سختی و زیان، و به هنگام جنگ شکیبایانند؛ آنانند کسانی که راست گفتهاند، و آنان همان پرهیزگارانند.}
{آنان که ایمان آورده، و کسانی که هجرت کرده و راه خدا جهاد نمودهاند، آنان به رحمت خدا امیدوارند، خداوند آمرزنده مهربان است.}
{کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و نماز بر پا داشته و زکات دادهاند، پاداش آنان نزد پروردگارشان برای آنان خواهد بود؛ و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین میشوند.}
{همان کسانی که میگویند: پروردگارا، ما ایمان آوردیم؛ پس گناهان ما را بر ما ببخش، و ما را از عذاب آتش نگاه دار. [اینانند] شکیبایان و راستگویان و فرمانبرداران و انفاقکنندگان و آمرزشخواهان در سحرگاهان.}
يَسْجُدُونَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ أُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ وَ ما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ(1)
و قال تعالي: وَ سارِعُوا إِلي مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلي ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ(2)
و قال: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلي جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ كَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلي رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثي بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ أُوذُوا فِي سَبِيلِي وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ(3)
النساء: إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً(4)
یسجدون یؤمنون بالله و الیوم الآخر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یسارعون فی الخیرات و أولئک من الصالحین و ما یفعلوا من خیر فلن یکفروه و الله علیم بالمتقین.(5)
{از میان اهل کتاب، گروهی درستکردارند که آیات الهی را در دل شب میخوانند و سر به سجده مینهند. به خدا و روز قیامت ایمان دارند؛ و به کار پسندیده فرمان میدهند و از کار ناپسند بازمیدارند؛ و در کارهای نیک شتاب میکنند، و آنان از شایستگانند. و هر کار نیکی انجام دهند، هرگز درباره آن ناسپاسی نبینند، و خداوند به [حال] تقواپیشگان داناست.}
{و برای نیل به آمرزشی از پروردگار خود، و بهشتی که پهنایش [به قدر] آسمانها و زمین است [و] برای پرهیزگاران آماده شده است، بشتابید. همانان که در فراخی و تنگی انفاق میکنند؛ و خشم خود را فرو میبرند؛ و از مردم در میگذرند؛ و خداوند نکوکاران را دوست دارد. و آنان که چون کار زشتی کنند، یا بر خود ستم روا دارند، خدا را به یاد میآورند و برای گناهانشان آمرزش میخواهند - و چه کسی جز خدا گناهان را میآمرزد؟ و بر آنچه مرتکب شدهاند، با آنکه میدانند [که گناه است]، پافشاری نمیکنند. آنان، پاداششان آمرزشی از جانب پروردگارشان، و بوستانهایی است که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است. جاودانه در آن بمانند، و پاداش اهل عمل چه نیکوست.}
{مسلماً در آفرینش آسمانها و زمین، و در پی یکدیگر آمدن شب و روز، برای خردمندان نشانههایی [قانع کننده] است. همانان که خدا را [در همه احوال] ایستاده و نشسته، و به پهلو آرمیده یاد میکنند، و در آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند [که:] پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریدهای؛ منزهی تو! پس ما را از عذابِ آتش دوزخ در امان بدار. پروردگارا، هر که را تو در آتش درآوری، یقیناً رسوایش کردهای، و برای ستمکاران یاورانی نیست. پروردگارا، ما شنیدیم که دعوتگری به ایمان فرا میخواند که: «به پروردگار خود ایمان آورید»، پس ایمان آوردیم. پروردگارا، گناهان ما را بیامرز، و بدیهای ما را بزدای و ما را در زمره نیکان بمیران. پروردگارا، و آنچه را که به وسیله فرستادگانت به ما وعده دادهای به ما عطا کن، و ما را روز رستاخیز رسوا مگردان، زیرا تو وعدهات را خلاف نمیکنی. پس، پروردگارشان دعای آنان را اجابت کرد [و فرمود که:] من عملِ هیچ صاحب عملی از شما را، از مرد یا زن، که همه از یکدیگرید، تباه نمیکنم؛ پس، کسانی که هجرت کرده و از خانههای خود رانده شده و در راه من آزار دیده و جنگیده و کشته شدهاند، بدیهایشان را از آنان میزدایم، و آنان را در باغهایی که از زیر [درختان] آن نهرها روان است درمیآورم؛ [این] پاداشی است از جانب خدا و پاداش نیکو نزد خداست.}
{اگر خیری را آشکار کنید یا پنهانش دارید، یا از بدیی درگذرید، پس خدا درگذرنده تواناست.}
و قال تعالي: لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً(1)
المائدة: وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ إلي قوله تعالي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ عَلَي اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ وَ لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَ قالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ(2)
و قال تعالي: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَي الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ(3)
و قال تعالي: لَيْسَ عَلَي الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ(4)
الأعراف: قالَ مُوسي لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ(5)
{لیکن راسخان آنان در دانش، و مؤمنان، به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه پیش از تو نازل گردیده ایمان دارند و خوشا بر نمازگزاران، و زکاتدهندگان و ایمانآورندگان به خدا و روز بازپسین که به زودی به آنان پاداشی بزرگ خواهیم داد.}
{و نعمتی را که خدا بر شما ارزانی داشته و [نیز] پیمانی را که شما را به [انجام] آن متعهد گردانیده، به یاد آورید، آنگاه که گفتید: «شنیدیم و اطاعت کردیم.» و از خدا پروا دارید که خدا به راز دلها آگاه است. (تا اینکه فرمود:) ای کسانی که ایمان آوردهاید، نعمت خدا را بر خود، یاد کنید: آنگاه که قومی آهنگ آن داشتند که بر شما دست یازند، و [خدا] دستشان را از شما کوتاه داشت. و از خدا پروا دارید، و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند. در حقیقت، خدا از فرزندان اسرائیل پیمان گرفت. و از آنان دوازده سرکرده برانگیختیم. و خدا فرمود: «من با شما هستم.» اگر نماز برپا دارید و زکات بدهید و به فرستادگانم ایمان بیاورید و یاریشان کنید و وام نیکویی به خدا بدهید، قطعاً گناهانتان را از شما میزدایم، و شما را به باغهایی که از زیر [درختان] آن نهرها روان است در میآورم. پس هر کس از شما بعد از این کفر ورزد، در حقیقت از راه راست گمراه شده است.}
{ای کسانی که ایمان آوردهاید، هر کس از شما از دین خود برگردد، به زودی خدا گروهی [دیگر] را میآورد که آنان را دوست میدارد و آنان [نیز] او را دوست دارند. [اینان] با مؤمنان، فروتن، [و] بر کافران سرفرازند. در راه خدا جهاد میکنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمیترسند. این فضل خداست. آن را به هر که بخواهد میدهد، و خدا گشایشگر داناست. ولیّ شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آوردهاند: همان کسانی که نماز برپا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند.}
{بر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کردهاند، گناهی در آنچه [قبلاً] خوردهاند نیست، در صورتی که تقوا پیشه کنند و ایمان بیاورند و کارهای شایسته کنند؛ سپس تقوا پیشه کنند و ایمان بیاورند؛ آنگاه تقوا پیشه کنند و احسان نمایند، و خدا نیکوکاران را دوست میدارد.}
{موسی به قوم خود گفت: «از خدا یاری جویید و پایداری ورزید، که زمین از آنِ خداست؛ آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد میدهد؛ و فرجام [نیک] برای پرهیزگاران است.}
و قال وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ إلي قوله سبحانه وَ مِنْ قَوْمِ مُوسي أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ(1)
و قال: وَ الدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ وَ الَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ(2)
الأنفال: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ(3)
التوبة: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَي الزَّكاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسي أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ .
إلي قوله تعالي الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ(4)
و قال تعالي: التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ(5)
هود: إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ(6)
و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلي رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمي وَ الْأَصَمِ وَ السَّمِيعِ
{و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است؛ و به زودی آن را برای کسانی که پرهیزگاری میکنند و زکات میدهند و آنان که به آیات ما ایمان میآورند، مقرر میدارم. (تا جایی که میفرماید:) و از میان قوم موسی جماعتی هستند که به حقّ راهنمایی میکنند و به حق داوری مینمایند.}
{و سرای آخرت برای کسانی که پروا پیشه میکنند بهتر است. آیا باز تعقّل نمیکنید؟ و کسانی که به کتاب [آسمانی] چنگ درمیزنند و نماز برپا داشتهاند [بدانند که] ما اجر درستکاران را تباه نخواهیم کرد.}
{پس از خدا پروا دارید و با یکدیگر سازش نمایید، و اگر ایمان دارید از خدا و پیامبرش اطاعت کنید.} - إنما یعمر مساجد الله من آمن بالله و الیوم الآخر و أقام الصلاة و آتی الزکاة و لم یخش إلا الله فعسی أولئک أن یکونوا من المهتدین إلی قوله تعالی الذین آمنوا و هاجروا و جاهدوا فی سبیل الله بأموالهم و أنفسهم أعظم درجة عند الله و أولئک هم الفائزون یبشرهم ربهم برحمة منه و رضوان و جنات لهم فیها نعیم مقیم خالدین فیها أبدا إن الله عنده أجر عظیم.(10)
{مساجد خدا را تنها کسانی آباد میکنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده و جز از خدا نترسیدهاند، پس امید است که اینان از راهیافتگان باشند. (تا اینکه فرمود:) کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده و در راه خدا با مال و جانشان به جهاد پرداختهاند نزد خدا مقامی هر چه والاتر دارند و اینان همان رستگارانند. پروردگارشان آنان را از جانب خود، به رحمت و خشنودی و باغهایی [در بهشت] که در آنها نعمتهایی پایدار دارند، مژده میدهد. جاودانه در آنها خواهند بود، در حقیقت، خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}
{[آن مؤمنان،] همان توبهکنندگان، پرستندگان، سپاسگزاران، روزهداران، رکوعکنندگان، سجدهکنندگان، وادارندگان به کارهای پسندیده، بازدارندگان از کارهای ناپسند و پاسداران مقرّرات خدایند. و مؤمنان را بشارت ده.}
{ مگر کسانی که شکیبایی ورزیده و کارهای شایسته کردهاند [که] برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ خواهد بود.}
{بیگمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و [با فروتنی] به سوی پروردگارشان آرام یافتند، آنان اهل بهشتند و در آن جاودانه خواهند بود. مَثَل این دو گروه، چون نابینا و کر [در مقایسه] با بینا و شنواست. آیا در مَثَل یکسانند؟ پس آیا پند نمیگیرید؟}
وَ الْبَصِيرِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا أَ فَلا تَذَكَّرُونَ(1)
الرعد: الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ وَ الَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَي الدَّارِ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَي الدَّارِ(2)
و قال تعالي: وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبي لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ(3)
النحل: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَ لَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَ هَداهُ إِلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ(4)
مريم: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا يُظْلَمُونَ شَيْئاً(5)
طه: وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدي(6)
الأنبياء: وَ كُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِيتاءَ الزَّكاةِ وَ كانُوا لَنا عابِدِينَ(7)
{ همانان که به پیمان خدا وفادارند و عهد [او] را نمیشکنند. و آنان که آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده میپیوندند و از پروردگارشان میترسند و از سختی حساب بیم دارند. و کسانی که برای طلب خشنودی پروردگارشان شکیبایی کردند و نماز برپا داشتند و از آنچه روزیشان دادیم، نهان و آشکارا انفاق کردند، و بدی را با نیکی میزدایند، ایشان راست فرجام خوش سرای باقی. [همان] بهشتهای عدن که آنان با پدرانشان و همسرانشان و فرزندانشان که درستکارند در آن داخل میشوند، و فرشتگان از هر دری بر آنان درمیآیند. [و به آنان میگویند:] «درود بر شما به [پاداش] آنچه صبر کردید. راستی چه نیکوست فرجام آن سرای.}
{و هر کس را که [به سوی او] بازگردد، به سوی خود راه مینماید.» همان کسانی که ایمان آوردهاند و دلهایشان به یاد خدا آرام میگیرد. آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش مییابد. کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کردهاند، خوشا به حالشان، و خوش سرانجامی دارند. و هر کس را که [به سوی او] بازگردد، به سوی خود راه مینماید.» همان کسانی که ایمان آوردهاند و دلهایشان به یاد خدا آرام میگیرد. آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش مییابد. کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کردهاند، خوشا به حالشان، و خوش سرانجامی دارند.}
{به راستی ابراهیم، پیشوایی مطیع خدا [و] حقگرای بود و از مشرکان نبود. [و] نعمتهای او را شکرگزار بود. [خدا] او را برگزید و به راهی راست هدایتش کرد.}
{ مگر آنان که توبه کرده و ایمان آورده و کار شایسته انجام دادند، که آنان به بهشت درمیآیند و ستمی بر ایشان نخواهد رفت.}
{و همه را از شایستگان قرار دادیم. و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت میکردند، و به ایشان انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستنده ما بودند.}
و قال تعالي: إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ كانُوا لَنا خاشِعِينَ(1)
الحج: وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصَّابِرِينَ عَلي ما أَصابَهُمْ وَ الْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ(2)
و قال تعالي: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَ فِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ عَلَي النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلي وَ نِعْمَ النَّصِيرُ(3)
النور: وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْشَ اللَّهَ وَ يَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ(4)
الفرقان: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَي اللَّهِ مَتاباً(5)
الشعراء: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا(6)
النمل: هُديً وَ بُشْري لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ(7)
{آنان در کارهای نیک شتاب مینمودند و ما را از روی رغبت و بیم میخواندند و در برابر ما فروتن بودند.} - و بشر المخبتین الذین إذا ذکر الله وجلت قلوبهم و الصابرین علی ما أصابهم و المقیمی الصلاة و مما رزقناهم ینفقون.(9)
{و فروتنان را بشارت ده. همانان که چون [نام] خدا یاد شود، دلهایشان خشیت یابد و [آنان که] بر هر چه بر سرشان آید صبر پیشهگانند و برپا دارندگان نمازند، و از آنچه روزیشان دادهایم انفاق میکنند.}
{ای کسانی که ایمان آوردهاید، رکوع و سجود کنید و پروردگارتان را بپرستید و کار خوب انجام دهید، باشد که رستگار شوید. و در راه خدا چنانکه حق جهاد [در راه] اوست جهاد کنید، اوست که شما را [برای خود] برگزیده و در دین بر شما سختی قرار نداده است. آیین پدرتان ابراهیم [نیز چنین بوده است] او بود که قبلاً شما را مسلمان نامید، و در این [قرآن نیز همین مطلب آمده است] تا این پیامبر بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشید. پس نماز را برپا دارید و زکات بدهید و به پناه خدا روید. او مولای شماست؛ چه نیکو مولایی و چه نیکو یاوری.}
{و کسی که خدا و فرستاده او را فرمان بَرَد، و از خدا بترسد و از او پروا کند؛ آنانند که خود کامیابند.}
{مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته کند. پس خداوند بدیهایشان را به نیکیها تبدیل میکند، و خدا همواره آمرزنده مهربان است. و هر کس توبه کند و کار شایسته انجام دهد، در حقیقت به سوی خدا بازمیگردد.}
{ مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و خدا را بسیار به یاد آورده و پس از آنکه مورد ستم قرار گرفتهاند یاری خواستهاند.}
{ که [مایه] هدایت و بشارت برای مؤمنان است. همانان که نماز برپا میدارند و زکات میدهند و خود به آخرت یقین دارند.}
و قال تعالي: إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ(1)
العنكبوت: وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلي رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ(2)
لقمان: هُديً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ أُولئِكَ عَلي هُديً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ(3)
و قال: يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اصْبِرْ عَلي ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ(4)
و قال تعالي: وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَي اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقي وَ إِلَي اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ(5)
الأحزاب: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْقانِتِينَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصَّادِقِينَ وَ الصَّادِقاتِ وَ الصَّابِرِينَ وَ الصَّابِراتِ وَ الْخاشِعِينَ وَ الْخاشِعاتِ وَ الْمُتَصَدِّقِينَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصَّائِمِينَ وَ الصَّائِماتِ وَ الْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَ الذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً(6)
فاطر: إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ
{من مأمورم که تنها پروردگار این شهر را که آن را مقدّس شمرده و هر چیزی از آنِ اوست پرستش کنم، و مأمورم که از مسلمانان باشم، و اینکه قرآن را بخوانم.}
{و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کردهاند، قطعاً آنان را در غرفههایی از بهشت جای میدهیم که از زیر آنها جویها روان است، جاودان در آنجا خواهند بود؛ چه نیکوست پاداش عملکنندگان! همان کسانی که شکیبایی ورزیده و بر پروردگارشان توکّل نمودهاند.} - هدی و رحمة للمحسنین الذین یقیمون الصلاة و یؤتون الزکاة و هم بالآخرة هم یوقنون أولئک علی هدی من ربهم و أولئک هم المفلحون.(9)
{[که] برای نیکوکاران رهنمود و رحمتی است، [همان] کسانی که نماز برپا میدارند و زکات میدهند، و [هم] ایشانند که به آخرت یقین دارند. آنانند که از جانب پروردگارشان از هدایت برخوردارند، و ایشانند که رستگارانند.}
{ای پسرک من، نماز را برپا دار و به کار پسندیده وادار و از کار ناپسند باز دار، و بر آسیبی که بر تو وارد آمده است شکیبا باش. این [حاکی] از عزم [و اراده تو در] امور است. و از مردم [به نِخوت] رُخ برمتاب، و در زمین خرامان راه مرو که خدا خودپسندِ لافزن را دوست نمیدارد. و در راهرفتنِ خود میانهرو باش، و صدایت را آهسته ساز، که بدترین آوازها بانگ خران است.}
{و هر کس خود را - در حالی که نیکوکار باشد - تسلیم خدا کند، قطعاً در ریسمان استوارتری چنگ درزده، و فرجام کارها به سوی خداست.}
{مردان و زنان مسلمان، و مردان و زنان با ایمان، و مردان و زنان عبادتپیشه، و مردان و زنان راستگو، و مردان و زنان شکیبا، و مردان و زنان فروتن، و مردان و زنان صدقهدهنده، و مردان و زنان روزهدار، و مردان و زنان پاکدامن، و مردان و زنانی که خدا را فراوان یاد میکنند، خدا برای [همه] آنان آمرزشی و پاداشی بزرگ فراهم ساخته است.}
سِرًّا وَ عَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ يَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ(1)
الزمر: قُلْ يا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّي الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ(2)
ق: وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ هذا ما تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ(3)
البلد: فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَ ما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا هُمْ أَصْحابُ الْمَشْأَمَةِ عَلَيْهِمْ نارٌ مُؤْصَدَةٌ(4)
هُديً لِلْمُتَّقِينَ قد مر تفسير الآيات في الباب الأول من كتاب الإيمان و الكفر هذا(5).
يا بَنِي إِسْرائِيلَ(6)أي ولد يعقوب اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ في تفسير الإمام عليه السلام أن بعثت محمدا و أقررته في مدينتكم و لم أجشمكم الحط و الترحال إليه و أوضحت علاماته و دلائل صدقه كيلا يشتبه عليكم حاله وَ أَوْفُوا بِعَهْدِي الذي أخذه علي أسلافكم أنبياؤهم و أمروهم أن يؤدوه إلي أخلافهم ليؤمنن بمحمد العربي الهاشمي المبان بالآيات و المؤيد بالمعجزات الذي من آياته علي بن أبي طالب شقيقه و رفيقه عقله من عقله و علمه من علمه و حلمه من
سرا و علانیة یرجون تجارة لن تبور لیوفیهم أجورهم و یزیدهم من فضله إنه غفور شکور.(7)
{در حقیقت، کسانی که کتاب خدا را میخوانند و نماز برپا میدارند و از آنچه بدیشان روزی دادهایم، نهان و آشکارا انفاق میکنند، امید به تجارتی بستهاند که هرگز زوال نمیپذیرد.تا پاداششان را تمام بدیشان عطا کند و از فزونبخشیِ خود در حقّ آنان بیفزاید که او آمرزنده حقشناس است.}
{بگو ای بندگان من که ایمان آوردهاید، از پروردگارتان پروا بدارید. برای کسانی که در این دنیا خوبی کردهاند، نیکی خواهد بود، و زمین خدا فراخ است. بیتردید، شکیبایان پاداش خود را بیحساب [و] به تمام خواهند یافت.}
{و بهشت را برای پرهیزگاران نزدیک گردانند، بیآنکه دور باشد. [و به آنان گویند:] این همان است که وعده یافتهاید [و] برای هر توبهکار نگهبانِ [حدود خدا] خواهد بود: آنکه در نهان از خدای بخشنده بترسد و با دلی توبهکار [باز] آید.}
{و[لی] نخواست از گردنه [عاقبتنگری] بالا رَوَد! و تو چه دانی که آن گردنه [سخت] چیست؟ بندهای را آزادکردن، یا در روز گرسنگی، طعامدادن: به یتیمی خویشاوند، یا بینوایی خاکنشین. علاوه بر این از زمره کسانی باشد که گرویده و یکدیگر را به شکیبایی و مهربانی سفارش کردهاند؛ اینانند خجستگان. و کسانی که به انکارِ نشانههای ما پرداختهاند، آنانند ناخجستگان شوم. بر آنان آتشی سرپوشیده احاطه دارد.}
«هدی للمتقین» تفسیر این آیات در باب اول همین کتاب ایمان و کفر بیان شد. «یا بنی اسرائیل» یعنی ای فرزندان یعقوب، نعمتی را که بر شما ارزانی داشتم به یاد آورید. در تفسیر امام علیه السلام آمده است که منظور از نعمت این است که محمد را به پیامبری مبعوث کردم و او را در شهر شما جای دادم و سفر به سوی او برای شما سخت نیست و نشانه های روشن و واضحی دارد و صدق دعوتش آشکار است؛ تا به او شک نکنید و به عهد من وفا کنید، عهدی که آن را با پیامبران اقوام پیش از شما با آنها بستند و به آنها دستور دادند که آن را به دیگران نیز برسانند تا به محمد عربی هاشمی که در آیات روشن و آشکار بود و با معجزه ها تایید شده بود، ایمان آورند. از نشانه های او، برادرش علی بن ابی طالب است که دوست او بود و عقلش از عقل او بود و علمش از علم او بود و بردباری اش از
حلمه مؤيد دينه بسيفه أُوفِ بِعَهْدِكُمْ الذي أوجبت به لكم نعيم الأبد في دار الكرامة وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ في مخالفة محمد فإني القادر علي صرف بلاء من يعاديكم علي موافقتي و هم يقدرون علي صرف انتقامي عنكم إذا آثرتم مخالفتي.
و روي العياشي عن الصادق عليه السلام أنه سئل عن هذه الآية فقال أوفوا بولاية علي فرضا من الله أوف لكم بالجنة(1).
و الآية عامة في كل عهد علي كل أحد و قال علي بن إبراهيم قال رجل للصادق عليه السلام يقول الله ادعوني أستجب لكم و إنا ندعو فلا يستجاب لنا فقال إنكم لا تفون لله بعهده فإنه تعالي يقول أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ و الله لو وفيتم لله سبحانه لوفي لكم.
وَ آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ علي محمد من ذكر نبوته و إمامة أخيه و عترته مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ فإن مثل هذا الذكر في كتابكم وَ لا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ قيل تعريض بأن الواجب أن تكونوا أول من آمن به لأنهم كانوا أهل النظر في معجزاته و العلم بشأنه و المستفتحين به و المبشرين بزمانه.
و في تفسير الإمام عليه السلام هؤلاء يهود المدينة جحدوا نبوة محمد و خانوه و قالوا نحن نعلم أن محمدا نبي و أن عليا وصيه و لكن لست أنت ذلك و لا هذا و لكن يأتيان بعد وقتنا هذا بخمسمائة سنة وَ لا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا في المجمع عن الباقر عليه السلام في هذه الآية أن حيي بن أخطب و كعب بن الأشرف و آخرين من اليهود كانت لهم مأكلة علي اليهود في كل سنة فكرهوا بطلانها بأمر النبي صلي الله عليه و آله فحرفوا لذلك آيات من التوراة فيها صفته و ذكره فذلك الثمن الذي أريد به في الآية(2)وَ إِيَّايَ فَاتَّقُونِ في كتمان أمر محمد و أمر وصيه وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ لا تخلطوه به بأن تقروا به من وجه و تجحدوه من وجه وَ تَكْتُمُوا الْحَقَ من نبوة هذا و إمامة هذا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أنكم تكتمونه تكابرون
بردباری او بود. او دین پیامبر را با شمشیر خود تایید می کرد. به عهد خود وفا کنید. عهدی که به واسطه آن، نعمت های ابدی را در دار کرامت برایتان واجب کردم. و هرگاه مخالفتی با محمد صورت گرفت، به سوی من بیایید. من قادر هستم که بلای کسانی را که در مخالفت با من با شما دشمنی می کنند، از شما دفع کنم و هرگاه که مخالفت با من را برگزیدید، آنها می توانند انتقام مرا از شما دفع کنند.
و عیاشی از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که از او در مورد این آیه سوال شد، پس فرمود: به ولایت علی وفا کنید که خدا آن را واجب گردانیده است تا من هم بهشت را برای شما تضمین کنم.(3)
این آیه در هر عهد و پیمانی در مورد هر کسی به کار می رود و علی بن ابراهیم گفت: مردی به امام صادق علیه السلام گفت: خداوند می فرماید: {بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را.} و ما او را می خوانیم و دعای ما را مستجاب نمی کند. پس فرمود: شما به عهد خود وفا نمی کنید. خداوند متعال می فرماید: {به عهد خود وفا کنید تا من نیز به عهدم وفادار باشم و به خدا سوگند که اگر به عهد خود با خدا وفا کنید، او نیز به شما وفادار است.}
«و آمنوا بما انزلت» بر محمد از ذکر پیامبری اش و امامت برادرش و خاندان او نازل کردم ایمان بیاورید، تا آنچه را که با شماست تصدیق کند. چرا که مانند این ذکر در کتاب شما آمده است «و لا تکونوا اول کافر به» گفته شده است که این سخن کنایه ای است به اینکه واجب این است که به آن مومن باشید، زیرا آنها در معجزاتش نظر می کردند و به او علم داشتند و از او طلب گشایش می کردند و به زمانه او بشارت می دادند.
و در تفسیر امام علیه السلام آمده است که این افراد همان یهودیان مدینه هستند که نبوت محمد را انکار کردند و به او خیانت کردند و گفتند که ما می دانیم که محمد پیامبر است و علی جانشین اوست، اما تو آن فرد نیستی و این هم علی نیست و آنها پانصد سال بعد از دوره ما می آیند. «و لا تشتروا بآیاتی ثمنا قلیلا» در مجمع از امام باقر علیه السلام در مورد این آیه روایت شده است که حیی بن اخطب و کعب بن اشرف آخرین یهودیانی بودند که در هر سال آذوقه ای را از قوم یهود برای خود می گرفتند و وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به باطل کردن آن دستور داد، آنها از این کار ناراضی بودند. در نتیجه آیاتی از تورات را که در آن صفت و ذکر پیامبر آمده بود، تحریف کردند. این همان بهای اندکی است که در این آیه ذکر شده است.(4)«و إیای فاتقون» در پنهان کردن دستور محمد و دستور جانشین او. «و لا تلبسوا الحق بالباطل»، به این صورت که گاهی به حقانیت او اقرار کنید و از جهت دیگر او را انکار کنید و «و تکتموا الحق» از نبوت و امامت اینان پنهان نکنید، و علم و عقل خود را بزرگ مپندارید «و انتم تعلمون» که آن را کتمان میکنید و با
علومكم و عقولكم وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ المكتوبة التي جاء بها محمد صلي الله عليه و آله و أقيموا أيضا الصلاة علي محمد و آله الطاهرين.
وَ آتُوا الزَّكاةَ من أموالكم إذا وجبت و من أبدانكم إذا لزمت و من معونتكم إذا التمست و في الأخبار الكثيرة أنها شاملة للفطرة بل نزلت فيها لأنها لما نزلت لم يكن للناس أموال و إنما كانت الفطرة وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ أي تواضعوا مع المتواضعين لعظمة الله في الانقياد لأولياء الله و قيل أي في جماعتهم للصلاة و قيل هذا فرد من أفراد ذاك أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ أي بالصدقات و أداء الأمانات وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ تتركونها وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أي التوراة الآمرة لكم بالخيرات الناهية عن المنكرات أَ فَلا تَعْقِلُونَ ما عليكم من العقاب في ذلك.
وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ قال الإمام أي عن الحرام علي تأدية الأمانات و عن الرئاسات الباطلة علي الاعتراف بالحق و استحقاق الغفران و الرضوان و نعيم الجنان و قيل و عن سائر المعاصي و علي أصناف الطاعات و أنواع المصيبات علي قرب الوصول إلي الجنان و في كثير من الأخبار أن الصبر الصيام وَ الصَّلاةِ قال الإمام عليه السلام الصلوات الخمس و الصلاة علي النبي و آله الطاهرين و ظاهرها يشمل كل صلاة فريضة و نافلة(1)وَ فِي الْمَجْمَعِ وَ الْعَيَّاشِيُّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: مَا يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ إِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيَا أَنْ يَتَوَضَّأَ ثُمَّ يَدْخُلَ مَسْجِدَهُ فَيَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ فَيَدْعُوَ اللَّهَ فِيهَا أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ يَقُولُ وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ(2).
وَ إِنَّها قال علي بن إبراهيم يعني الصلاة و قيل الاستعانة بهما و قال الإمام عليه السلام إن هذه الفعلة من الصلوات الخمس و الصلاة علي محمد و آله مع الانقياد لأوامرهم و الإيمان بسرهم و علانيتهم و ترك معارضتهم بلم و كيف لَكَبِيرَةٌ عظيمة و قيل ثقيلة شاقة كقوله عز و جل كَبُرَ عَلَي الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ إِلَّا عَلَي الْخاشِعِينَ قال الإمام أي الخائفين عقاب الله في مخالفته
علم و عقلتان لجبازی نکنید «و أقیموا الصلاة» نماز مکتوبی که محمد صلی الله علیه و آله و سلم آن را آورد و همچنین درود فرستادن بر محمد و آل پاک او را به جای آورید.
«و آتوا الزکوة» از اموالتان چرا که واجب است و زکات اجسام خود را در هنگام لزوم بدهید و هرگاه کسی از شما کمک خواست، او را یاری کنید. و در اخبار بسیاری آمده است که این امر شامل زکات فطره است، بلکه در مورد آن نازل شده است زیرا هنگامی که این آیه نازل شد، مردم اموالی نداشتند و تنها زکات فطره مطرح بود. «و ارکعوا مع الراکعین» یعنی در پیروی از دوستان خدا، برای عظمت خداوند با متواضعین تواضع کنید و گفته شده است که منظور نماز جماعت است و گفته شده است که نماز جماعت یکی از مصداق های این آیه است. «أ تأمرون الناس بالبرّ» یعنی به صدقه دادن و ادای امانت «و تنسون انفسکم» آن را ترک می کنید. «و انتم تتلون الکتاب» یعنی توراتی که خیرات را به شما دستور می دهد و از کارهای زشت نهی می کند. «افلا تعقلون» که به موجب این کارها چه عذابی در انتظار شماست؟
«و استعینوا بالصبر» امام فرمود: یعنی از حرام در ادای امانت و از داوری های باطل در اعتراف به حق و دارا بودن حق آمرزش و رضایت و نعمت های بهشتی و گفته شده است از سایر گناهان و بر سایر طاعات و انواع مصیبت ها تا به بهشت نزدیک شوید و در اخبار بسیاری آمده است که صبر همان روزه است و نماز. امام علیه السلام فرمود: نمازهای پنج گانه و صلوات بر پیامبر و آل اطهر او است. و ظاهر آیه هر نماز واجب و مستحبی را شامل می شود.(3)
و در مجمع و عیاشی از امام صادق علیه السلام نقل شده است: چه چیز مانع شماست که هر گاه بر یکی از شما اندوهی از غم های دنیا وارد شد، وضو بگیرد و به مسجد داخل شود و دو رکعت نماز بگزارد و در آن، خدا را بخواند؟ آیا نشنیدی که خداوند میفرماید: {و از صبر ونماز یاری بجویید.}(4)
و «إنها» علی بن ابراهیم گفته است که منظور از آن نماز بوده است و گفته شده است که یاری گرفتن از آن دو است. و امام علیه السلام فرمود: منظور، نمازهای پنج گانه و صلوات بر محمد و آل اوست، با پیروی از دستورات آنها و ایمان به پیدا و پنهان آنان و ترک مخالفت به وسیله چرا و چگونه. «لکبیرة» یعنی بزرگ و گفته شده: یعنی سخت و دشوار. مانند سخن خدای عز و جل که فرمود: {آنچه که مشرکان را به سوی آن می خوانید، بر آنها بزرگ می آید،} «الّا علی الخاشعین» امام فرمود: یعنی کسانی که به خاطر مخالفت با خداوند در
في أعظم فرائضه الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ في التوحيد و الإحتجاج و العياشي عن أمير المؤمنين عليه السلام يوقنون أنهم يبعثون و الظن منهم يقين و قال عليه السلام اللقاء البعث و الظن هاهنا اليقين(1)و في تفسير الإمام عليه السلام يقدرون و يتوقعون أنهم يلقون ربهم اللقاء الذي هو أعظم كرامته لعباده وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ إلي كرامته و نعيم جناته قال و إنما قال يظنون لأنهم لا يدرون بما ذا يختم لهم لأن العاقبة مستورة عنهم لا يعلمون ذلك يقينا لأنهم لا يأمنون أي يغيروا أو يبدلوا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا يَزَالُ الْمُؤْمِنُ خَائِفاً مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَةِ وَ لَا يَتَيَقَّنُ الْوُصُولَ إِلَي رِضْوَانِ اللَّهِ حَتَّي يَكُونَ وَقْتُ نَزْعِ رُوحِهِ وَ ظُهُورِ مَلَكِ الْمَوْتِ لَهُ.
وَ إِذْ أَخَذْنا(2)قال الإمام أي و اذكروا إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ عهدهم المؤكد عليهم لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ لا تشبهوه بخلقه و لا تجوروه في حكمه و لا تعملوا ما يراد به وجهه تريدون به وجه غيره قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ شَغَلَتْهُ عِبَادَةُ اللَّهِ عَنْ مَسْأَلَتِهِ أَعْطَاهُ أَفْضَلَ مَا يُعْطِي السَّائِلِينَ وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَي عَبْدٍ أَجَلَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِي قَلْبِهِ مَعَ اللَّهِ غَيْرُهُ.
وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً و إن تحسنوا بهما إحسانا مكافاة عن إنعامهما عليهم و إحسانهما إليهم و احتمال المكروه الغليظ فيهم لترفيههم و قَالَ الْإِمَامُ عليه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَفْضَلُ وَالِدَيْكُمْ وَ أَحَقُّهُمَا بِشُكْرِكُمْ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ. وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَحَقُّنَا عَلَيْهِمْ أَعْظَمُ مِنْ حَقِّ أَبَوَيْ وِلَادَتِهِمْ فَإِنَّا نُنْقِذُهُمْ إِنْ أَطَاعُونَا مِنَ النَّارِ إِلَي دَارِ الْقَرَارِ وَ نُلْحِقُهُمْ مِنَ الْعُبُودِيَّةِ بِخِيَارِ الْأَحْرَارِ.
و هذا أحد وجوه كون المؤمنين إخوة.
وَ ذِي الْقُرْبي أي و أن تحسنوا بقراباتهما لكرامتهما و قال أيضا هم
کارهای واجب بزرگ، از عذاب او می ترسند. «الذین یظنون انهم ملاقوا ربهم»در توحید و احتجاج و عیاشی از امیرمومنان علیه السلام نقل است که فرمود: آنها یقین دارند که برانگیخته می شوند و گمان آنها همان یقین است و حضرت علیه السلام فرمود: دیدار، برانگیخته شدن است و گمان در اینجا به معنای یقین است(3)
و در تفسیر امام علیه السلام آمده است که می توانند و انتظار دارند که پروردگار خود را ببینند، دیداری که بزرگترین کرامت برای بنده است. «و انهم الیه راجعون» به سوی کرامت او و نعمت های بهشتی اش. خداوند فرمود گمان می کنند، زیرا آنها نمی دانند عاقبت کارشان چیست؛ چرا که این امر بر آنان پوشیده است و به آن یقین ندارند. زیرا ایمان ندارند یعنی تغییر می کنند یا متحول می شوند .
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: مومن همواره از بدعاقبتی خود در هراس است و به رضایت خدا از خود یقین ندارد تا اینکه هنگام جان دادنش فرا می رسد و ملک الموت بر او ظهور می کند.
«و اذ اخذنا» امام فرمود یعنی به یاد آورید هنگامی که «میثاق بنی اسراییل» پیمانی را که موکدا از آنها گرفتیم که «لا تعبدون الا الله» و او را به مخلوقاتش تشبیه نکنید و در احکامش ظلم را به او نسبت ندهید و آنچه که برای او و به خاطر اوست، به خاطر دیگری انجام ندهید.
گفت که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس که عبادت خدا او را از خواستن از خدا باز دارد، خداوند برتر از آنچه را که به حاجتمندان میدهد به او اعطا می کند.
و امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند نعمتی بزرگ تر از این به کسی نمیدهد که در قلبش با خدا کس دیگری نباشد.
«و بالوالدین إحسانا» و اگر به آنها نیکی می کنید، در جبران نیکی هایی است که آنها به شما کرده اند و برای بزرگداشت آن ها، چیزهای سخت و ناپسند را در مورد آنها تحمل کنید.
امام علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: برترین والدین شما و مستحق ترین افراد به سپاس شما، محمد و علی هستند.
علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: شنیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من و علی پدران این امت هستیم و حق ما بر آن ها، از حق والدین حقیقی آنها بزرگتر است. اگر آنها از ما اطاعت کنند، ما آنها را از آتش جهنم نجات می دهیم و به دار قرار داخل می کنیم و آنها را از مقام بندگی به برترین آزادگان می رسانیم.
و این یکی از معانی برادر بودن مومنان با یکدیگر است.
«و ذی القربی» یعنی و نیکی کنید به دلیل نزدیکی آن دو به خود و به دلیل کرامت آنان و هم چنین گفته شده است آنان
قراباتك من أبيك و أمك قيل لك اعرف حقهم كما أخذ العهد به علي بني إسرائيل و أخذ عليكم معاشر أمة محمد معرفة حق قرابات محمد الذين هم الأئمة بعده و من يليهم بعد من خيار أهل دينهم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ رَعَي حَقَّ قَرَابَاتِ أَبَوَيْهِ أُعْطِيَ فِي الْجَنَّةِ أَلْفَ أَلْفِ دَرَجَةٍ ثم فسر الدرجات ثم قال و من رعي حق قربي محمد و علي أوتي من فضائل الدرجات و زيادة المثوبات علي قدر زيادة فضل محمد و علي علي أبوي نسبه.
وَ الْيَتامي الذين فقدوا آباءهم الكافين لهم أمورهم السائقين إليهم قوتهم و غذائهم المصلحين لهم معاشهم قال عليه السلام و أشد من يتم هذا اليتيم يتيم عن إمامه لا يقدر علي الوصول إليه و لا يدري كيف حكمه فيما يبتلي به من شرائع دينه ألا فمن كان من شيعتنا عالما بعلومنا و هذا الجاهل بشريعتنا المنقطع عن مشاهدتنا يتيم في حجره ألا فمن هداه و أرشده و علمه شريعتنا كان معنا في الرفيق الأعلي حدثني بذلك أبي عن آبائه عن رسول الله صلي الله عليه و آله.
وَ الْمَساكِينِ قال الإمام عليه السلام هو من سكن الضر و الفقر حركته قال ألا فمن واساهم بحواشي ماله وسع الله عليه جنانه و أناله غفرانه و رضوانه ثم قال عليه السلام إن من محبي محمد مساكين مواساتهم أفضل من مواساة مساكين الفقر و هم الذين سكنت جوارحهم و ضعفت قواهم عن مقابلة أعداء الله الذين يعيرونهم بدينهم و يسفهون أحلامهم ألا فمن قواهم بفقهه و علمه حتي أزال مسكنتهم ثم سلطهم علي الأعداء الظاهرين من النواصب و علي الأعداء الباطنين إبليس و مردته حتي يهزموهم عن دين الله و يذودوهم عن أولياء آل رسول الله حول الله تلك المسكنة إلي شياطينهم و أعجزهم عن إضلالهم قضي الله بذلك قضاء حقا علي لسان رسول الله.
وَ قُولُوا لِلنَّاسِ الذين لا مئونة لهم عليكم حُسْناً عاملوهم بخلق جميل
و سيأتي الكلام في تفسيرها إن شاء الله وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ قال الإمام عليه السلام بإتمام ركوعها و سجودها و حفظ مواقيتها و أداء حقوقها التي إذا لم تؤد لم
از پدر و مادر تو به تو نزدیک تر هستند. به تو گفته شد که نسبت به آنها حق شناس باش، همان طور که این پیمان از بنی اسراییل گرفته شد و ای امت محمد، از شما نیز این عهد را گرفت که نسبت به نزدیکان محمد که همان امامان پس از او و دینداران واقعی پس از او هستند، حقشناس باشید.
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس که حق نزدیکان والدینش را به جا بیاورد، در بهشت هزاران هزار رتبه به او داده می شود.
سپس رتبه ها را تفسیر کرد و فرمود: و هر کس که حق نزدیکان محمد و علی را به جا بیاورد، برترین مراتب به او داده می شود و پاداش های او به اندازه فزونی فضل محمد و علی بر ابوین نسبی، فزونی می گیرد.
«و الیتامی» کسانی که پدر و مادر خود را که مسؤول امور آنان بودند و خوراک و معاش آنان را تامین می کردند از دست داده اند و فرمود: یتیم تر از او کسی است که از امام خود یتیم است و نمی تواند به او برسد و نمی داند حکم او در احکام شرعی دین چیست. آگاه باشید که هر کس از شیعه ما باشد و به علوم ما عالم باشد و این جاهلی را که از مشاهده ما محروم است مانند یتیمی در آغوش خود پرورش دهد، آگاه باشید که هر کس او را هدایت کند و راهنمایی کند و دین ما را به او آموزش دهد، در برترین مراتب با ماست. پدرم از پدرانم از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم این خبر را نقل کرد.
«و المساکین» امام علیه السلام فرمود: منظور کسانی هستند که گزند و فقر، حرکت آنان را ساکن نموده. فرمود: هان! کسی که با فضل مال خود به این افراد کمک می کند خداوند بهشت گسترده خود را به او بدهد و او را به آمرزش و رضایت خود برساند. سپس حضرت علیه السلام فرمود: از بین دوستداران محمد فقرایی هستند که کمک به آنان از کمک به دیگر فقرا افضل است و آنها کسانی هستند که اعضای بدن آنها ضعیف شده است و نیرویشان از دست رفته است و یارای رویارویی با دشمنان خدا را ندارند؛ دشمنانی که به واسطه دین، آنها را سرزنش می کنند و خرد آنان را باطل کرده اند. هان که کسی که با علم و فقه خود آنها را یاری می دهد تا مسکنت آنان برطرف شود و بر دشمنان قدرتمند پیروز گردند، دشمنان ظاهری و دشمنان باطنی مثل شیطان و زیردستانش، تا آنها را شکست دهند و آنها را از اطراف دوستان عترت نبی دفع کنند، خداوند آن مسکنت را به شیاطین آنها بازگرداند و آنها را از گمراه کردنشان عاجز کند و خداوند بر زبان رسول الله این امر را حتما محقق گرداند.
«و قولوا للناس» به کسانی که آزاری به شما نرسانده اند، «حسنا». با آنها با اخلاق شایسته و نیکو رفتار کنید.
و کلام در تفسیر آن خواهد آمد، ان شاء الله. «و اقیموا الصلاة» امام علیه السلام فرمود: به تمام کردن رکوع و سجود و حفظ وقت آن و ادای حقوق آن، که اگر این حقوق ادا نشود،
يتقبلها رب الخلائق أ تدرون ما تلك الحقوق هو اتباعها بالصلاة علي محمد و علي و آلهما منطويا علي الاعتقاد بأنهم أفضل خيرة الله و القوام بحقوق الله و النصار لدين الله قال عليه السلام وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ علي محمد و آله عند أحوال غضبكم و رضاكم و شدتكم و رخائكم و همومكم المعلقة بقلوبكم وَ آتُوا الزَّكاةَ من المال و الجاه و قوة البدن ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ أيها اليهود عن الوفاء بالعهد الذي أداه إليكم أسلافكم إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ عن ذلك العهد تاركين له غافلين عنه.
لَيْسَ الْبِرَّ(1)قال الإمام عليه السلام يعني يا محمد قل ليس البر أي الطاعة التي تنالون بها الجنان و تستحقون بها الغفران و الرضوان أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ بصلاتكم قِبَلَ الْمَشْرِقِ يا أيها النصاري وَ قبل الْمَغْرِبِ يا أيها اليهود و أنتم لأمر الله مخالفون و علي ولي الله مغتاظون وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ قيل يعني البر الذي ينبغي أن يهتم به بر من آمن بالله إلي قوله وَ آتَي الْمالَ عَلي حُبِّهِ أي أعطي في الله تعالي المستحقين من المؤمنين علي حبه للمال و شدة حاجته إليه يأمل الحياة و يخشي الفقر لأنه صحيح شحيح ذَوِي الْقُرْبي أعطي قرابة النبي صلي الله عليه و آله الفقراء هدية و برا لا صدقة لأن الله أجلهم عن الصدقة و أعطي قرابة نفسه صدقة و برا وَ الْيَتامي من بني هاشم الفقراء برا لا صدقة و يتامي غيرهم صدقة و صلة وَ الْمَساكِينَ مساكين الناس وَ ابْنَ السَّبِيلِ المجتاز المنقطع به لا نفقة معه وَ السَّائِلِينَ الذين يتكففون وَ فِي الرِّقابِ و في تخليصها يعني المكاتبين يعينهم ليؤدوا حقوقهم فيعتقوا وَ أَقامَ الصَّلاةَ بحدودها وَ آتَي الزَّكاةَ الواجبة عليه لإخوانه المؤمنين وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا قيل عطف علي من آمن يشمل عهد الله و الناس وَ الصَّابِرِينَ نصبه علي المدح لفضل الصبر علي سائر الأعمال فِي الْبَأْساءِ يعني في محاربة الأعداء و لا عدو يحاربه أعدي من إبليس و مردته يهتف به و يدفعه و إياهم بالصلاة علي محمد و آله الطيبين وَ الضَّرَّاءِ
پروردگار مخلوقات آن را نمی پذیرد. آیا می دانید آن حقوق چیست؟ به دنبال نماز صلوات بر محمد و علی و آل آن ها، صلواتی که از روی اعتقاد به آن هاست چرا که آنها بهترین مخلوقات خداوند هستند و حقوق او را به جا آورده اند و یاوران دین خدا هستند. حضرت علیه السلام فرمود: «و اقیموا الصلاة» بر محمد و آل او در هنگام خشم و رضایت و شدت و آسایش و اندوهی که بر دل شماست و «و آتوا الزکاة» از مال و جاه و نیروی بدن بپردازید. «ثم تولیتم» سپس ای یهودیان، از وفای به عهدی که پیشینیانتان آن را با شما بستند «الا قلیلا منکم و انتم معرضون» و آن را ترک کردهاید و از آن غافل هستید.
«لیس البرّ» امام علیه السلام فرمود: یعنی ای محمد، بگو نیکی این نیست. یعنی طاعتی که به واسطه آن به بهشت می رسید و شایستگی آمرزش و رضایت خداوند را پیدا می کنید. «ان تولوا وجوهکم قبل المشرق و المغرب» ای مسیحیان، نیکی این نیست که با نماز روی خود را به سمت مشرق کنید و ای یهودیان نیکی این است که در نماز روی خود را به سمت مغرب بگردانید. و شما با دستور خداوند مخالفید و بر ولی خدا خشم می گیرید و اما نیکی از آن کسی است که ایمان آورده است گفته شده است که یعنی نیکی که شایسته است مورد اهتمام قرار گیرد، نیکی کسی است که به خدا ایمان آورده است. تا آنجا که می گوید و مال خود را با همه عشقی که به آن دارد می بخشد، یعنی مال خود را با اینکه آن را بسیار دوست دارد و به شدت به آن نیاز دارد در راه خداوند متعال به مستمندان مومن می بخشد. او در زندگی تامل می کند و از فقر می ترسد زیرا خست به خرج می دهد. به نزدیکان فقیر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هدیه ای ببخشد و نیکی کند، نه اینکه صدقه بدهد. زیرا خداوند عز و جل مقام آنها را از دریافت صدقه فراتر قرار داده است و به نزدیکان خود صدقه بدهد و نیکی کند. و به یتیمان فقیر بنی هاشمی نیکی کند و صدقه ندهد و به دیگر یتیمان صدقه و هدیه بدهد و بینوایان. بینوایان از بین مردم و در راه ماندگان. کسی که راهی را پیموده است و اکنون هزینه پیمودن باقی مانده راه را ندارد و نیازمندان، کسانی که اهل کفاف و قناعت هستند. «و فی الرقاب» و در آزاد کردن بردگان، یعنی حقوق آنها را به صاحبانشان بپردازند تا آزاد گردند و نماز را بر پا دارد با همه شرایط آن و زکات را بپردازد، زکاتی را که واجب است و باید به برادران مومن خود بپردازد «و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا» گفته شده است که این جمله، عطف به جمله «من آمن» بوده است که مشتمل بر پیمان خداوند و مردم است. و «صابرین» که نصب آن بر مدح است، برای فضل صبر بر سایر اعمال. در سختی ها، یعنی در جنگ با دشمنان و هیچ دشمنی سرسخت تر از شیطان و همدستان او نیست که او را میخواند و او شیطان و همدستانش را با صلوات بر محمد و آل او دفع میکند.
1) البقرة: 177.
الفقر و الشدة وَ حِينَ الْبَأْسِ عند شدة القتال يذكر الله و يصلي علي رسول الله و علي علي ولي الله يوالي بقلبه و لسانه أولياء الله و يعادي كذلك أعداءه أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا في إيمانهم و صدقوا أقاويلهم بأفاعيلهم وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ لما أمروا باتقائه.
قيل الآية كما تري جامعة للكلمات الإنسانية بأسرها دالة عليها صريحا أو ضمنا فإنها بكثرتها و تشعبها منحصرة في ثلاثة أشياء صحته الاعتقاد و حسن المعاشرة و تهذيب النفس و قد أشير إلي الأول بقوله مَنْ آمَنَ إلي وَ النَّبِيِّينَ و إلي الثاني بقوله وَ آتَي الْمالَ إلي وَ فِي الرِّقابِ و إلي الثالث بقوله وَ أَقامَ الصَّلاةَ إلي آخرها و لذلك وصف المستجمع لها بالصدق نظرا إلي إيمانه و اعتقاده و بالتقوي اعتبارا بمعاشرته للخلق و معاملته مع الحق و إليه أشار النبي صلي الله عليه و آله بقوله من عمل بهذه الآية فقد استكمل الإيمان.
ما لم ننسب إلي تفسير مخصوص و لم نصدر بقيل فهو من تفسير الإمام عليه السلام.
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هاجَرُوا(1)قيل نزلت في قصة ابن جحش و أصحابه و قتلهم ابن الحضرمي في رجب حين ظن قوم أنهم إن سلموا من الإثم فليس لهم أجر.
وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ(2)قيل عطفهما علي ما يعمهما لا نافتهما علي سائر الأعمال الصالحة وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ من آت وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ علي فائت.
الَّذِينَ يَقُولُونَ إلي قوله بِالْأَسْحارِ(3)قيل حصر لمقامات السالك علي أحسن ترتيب فإن معاملته مع الله إما توسل و إما طلب و التوسل إما بالنفس و هو منعها عن الرذائل و حبسها علي الفضائل و الصبر يشملهما و إما بالبدن و هو إما قولي
و در دشواری ها یعنی در فقر و تنگدستی و در هنگام شدت، یعنی در وقت شدت جنگ، خدا را یاد کند و بر پیامبر خدا و بر علی ولی خدا، درود و سلام بفرستد و با دل و زبان خود دوستان خدا را دوست داشته باشد و با دشمنان او دشمن باشد. آنها راستگویان هستند، در ایمان خود. و گفته های آنها راست و اعمالشان درست است و آنان همان پرهیزگاران هستند زیرا به آنها دستور داده شده است که پرهیزگار باشند.
گفته شده است که این آیه، همان طور که مشاهده می شود، همه کلمات انسانی را در خود دارد، که یا به صورت صریح و یا به صورت کنایی بیان شده است. همه این کلمات با کثرت خود و با شعبه های بسیار خود، در سه چیز خلاصه می شود: صحت اعتقاد، حسن معاشرت و تهذیب نفس و با سخن «من آمن» تا «نبیین»، به مورد اول اشاره شده است و با سخن «و آتی المال» تا «و فی الرقاب» به مورد دوم و با سخن «و أقام الصلاه» به مورد سوم اشاره شده، تا پایان. و به این دلیل، همه این ها را در صدق خلاصه کرده است نظر به ایمان و اعتقاد و تقوا و معاشرتی که با مردم دارد و اعمالی که برای خداوند انجام می دهد. و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با سخن خود که فرموده هر کس به این آیه عمل کند، ایمان خود را به مرتبه کمال رسانده است، به آن اشاره کرده است.
آنچه که به تفسیر خاصی نسبت داده نشده است و با «قیل» آغاز نشده است، از تفسیر امام علیه السلام است.
«ان الذین آمنوا و الذین هاجروا» گفته شده است که در مورد قصه ابن جحش و یاران او نازل شده است و ابن حضرمی در ماه رجب آنها را به قتل رساند وقتی قومی گمان کردند که آنها مردمی هستند که اگر مرتکب گناه نشوند، پاداشی دریافت نمی کنند.
«و اقاموا الصلاة و آتَوا الزکاة» گفته شده است که عطف این دو بر چیزی اعم از خود آن است، نه اینکه بر دیگر اعمال صالح عطف شود «و لا خوف علیهم» بر آنچه میآید. «و لا هم یحزنون» از هیچ از دست رفته ای.
«الذین یقولون - تا سخنش - بالاسحار» گفته شده است که منحصر کردن مقامات سالک الی الله به ترتیب احسن، این است که به خداوند توسل می جوید و از او طلب دارد. و توسل یا به نفس است که همان منع آن از کارهای پست است و اینکه آن را فقط مشغول فضایل کنی و صبر شامل هر دو می شود. و یا با جسم است که یا به وسیله سخن است که
و هو الصدق و إما فعلي و هو القنوت الذي هو ملازمة الطاعة و أما بالمال و هو الإنفاق في سبيل الخير و أما الطلب فالاستغفار لأن المغفرة أعظم المطالب بل الجامع لها و توسيط الواو بينها للدلالة علي استقلال كل واحدة و كمالهم فيها أو لتغاير الموصوفين بها و تخصيص الأسحار لأن الدعاء فيها أقرب إلي الإجابة لأن العبادة حينئذ أشق و النفس أصفي و الروع أجمع سيما للمتهجدين قيل إنهم كانوا يصلون إلي السحر ثم يستغفرون و يدعون و في المجمع عن الصادق عليه السلام هم المصلون وقت السحر و قال من استغفر سبعين مرة في وقت السحر فهو من أهل هذه الآية(1)و ستأتي الأخبار في ذلك في محله إن شاء الله.
أُمَّةٌ قائِمَةٌ(2)أي علي الحق و هم الذين أسلموا منهم يَتْلُونَ إلخ أي يتلونها في تهجدهم يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وصفهم بصفات ليست في اليهود فإنهم منحرفون عن الحق غير متعبدين بالليل مشركون بالله ملحدون في صفاته واصفون اليوم الآخر بخلاف صفته مداهنون في الاحتساب متباطئون عن الخيرات فَلَنْ يُكْفَرُوهُ أي فلن يضيع و لا ينقص ثوابه و لا ينافي ذلك ما سيأتي في الخبر أن المؤمن مكفر فإن المراد به أنه لا يشكره الناس وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ قيل بشارة لهم و إشعار بأن التقوي مبدأ الخير و حسن العمل.
وَ سارِعُوا(3)أي بادروا إِلي مَغْفِرَةٍ أي إلي أسباب المغفرة و في المجمع عن أمير المؤمنين عليه السلام إلي أداء الفرائض وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ عن الصادق عليه السلام إذا وضعوهما كذا و بسط يديه إحداهما مع الأخري أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ في الخصال عن أمير المؤمنين عليه السلام فإنكم لن تنالوها إلا بالتقوي الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ أي في حالتي الرخاء و الشدة يعني ينفقون في أحوالهم كلها ما تيسر لهم من قليل أو كثير وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ الممسكين عليه الكافين عن إمضائه
صدق و راست است و یا عمل است که همان قنوتی است که با هر اطاعتی همراه است، یا با مال است که همان انفاق در راه خیر است. و طلب که استغفار است، زیرا آمرزش و غفران، بزرگترین خواسته هاست. بلکه همه خواسته ها در آن جمع است. و واو که بین آنها آمده است، برای دلالت بر جدا کردن این دو مورد و کمال آنها در آن است و یا برای متفاوت بودن توصیف شدگان به آن آمده است. و اینکه از بین زمان ها، وقت سحر به این امر اختصاص داده شده است، دعا در این وقت، به اجابت نزدیک تر است زیرا عبادت در آن زمان سخت تر است و جان انسان زلال تر و خالص تر است و حال دعا برای او فراهم است به ویژه برای شب زنده داران که گفته شده است آنها تا سحر نماز می خوانند سپس استغفار می کنند و دعا می کنند و در مجمع از امام صادق علیه السلام آمده است که آنها در وقت سحر نماز می خوانند و فرمود: هر کس هفتاد مرتبه در سحر استغفار کند، از اهل این آیه است(4)
و اخبار این باب در مکان خود ذکر خواهد شد، ان شاء الله.
«أمة قائمة» یعنی بر حق، و آنها کسانی هستند که از بین آنان اسلام آوردند. «یتلون»، تا پایان، یعنی آن را در شب بیداری خود تلاوت می کنند، «یؤمنون بالله» آنها را به صفاتی توصیف کرده است که در یهودیان وجود ندارد، آنان از حق منحرف گشته اند و در شب عبادت نمی کنند و به خدای خود مشرک گشته اند و صفات او را انکار می کنند. آنها روز قیامت را به صفات واقعی خود توصیف نمیکنند و حساب و کتاب را با توصیفات غیر حقیقی جلوه می دهند. آنها در انجام خیرات کندی به خرج می دهند. «فلن تکفروه» یعنی ثواب کارهای آنان به هیچ وجه از دست نمی رود. و این مساله هیچ منافاتی ندارد با آنچه که در خبر آمده است که مومن، پاداش داده نمی شود و منظور از آن این است که مردم از او تشکر نمی کنند. «و الله علیم بالمتقین» گفته شده است که این مژده ای برای آنان است و اعلام این حقیقت است که تقوا، مبدا و منشا خیرات و اعمال نیک است.
«وَ سارِعُوا» یعنی سرعت به خرج دهید «الی مغفرة» به سوی اسباب آمرزش. و در مجمع از امیر مومنان علیه السلام نقل است که فرمود: به سوی انجام واجبات. «وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ» از امام صادق علیه السلام روایت است که وقتی این گونه قرارشان میدهند، و دست هایش را باز کرد و کشید. «أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقینَ» در خصال از امیرمومنان علیه السلام نقل است که شما تنها با تقوا به این مرتبه دست می یابید. «الذین ینفقون فی السراء و الضراء» یعنی هم در حالت فراوانی رزق و روزی و هم در حالت تنگدستی، هر آنچه را که در توان داشته باشند، از کم یا زیاد، می بخشند. «و الکاظمین الغیظ» و آن را حفظ می کنند و در
مع القدرة وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ التاركين عقوبة من استحق مؤاخذته وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ قيل يحتمل الجنس و يدخل تحته هؤلاء و العهد فتكون الإشارة إليهم في المجمع روي أن جارية لعلي بن الحسين عليهما السلام جعلت تسكب عليه الماء ليتهيأ للصلاة فسقط الإبريق من يدها فشجه فرفع رأسه إليها فقالت له الجارية إن الله يقول وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ فقال لها كظمت غيظي قالت وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ قال عفي الله عنك قالت وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ قال اذهبي فأنت حرة لوجه الله(1).
وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أي سيئة بالغة في القبح كالزنا أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ قيل بأن أذنبوا أي ذنب كان و قيل الفاحشة الكبيرة و ظلم النفس الصغيرة و قيل الفاحشة ما يتعدي و ظلم النفس ما ليس كذلك و قيل أَوْ ظَلَمُوا أي أذنبوا ذنبا أعظم من الزنا فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ بالندم و التوبة وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ استفهام بمعني النفي معترض بين المعطوفين و المراد به وصفه تعالي بسعة الرحمة و عموم المغفرة و الحث علي الاستغفار و الوعد بقبول التوبة وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلي ما فَعَلُوا أي و لم يقيموا علي ذنوبهم غير مستغفرين و سيأتي معني الإصرار في بابه إن شاء الله وَ هُمْ يَعْلَمُونَ أي و لم يصروا علي قبيح فعلهم عالمين به وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ أي المغفرة و الجنات و في المجالس عن الصادق عليه السلام قال: لما نزلت هذه الآية صعد إبليس جبلا فصرخ بأعلا صوته بعفاريته فاجتمعوا إليه فقالوا يا سيدنا لما دعوتنا قال نزلت هذه الآية فمن لها فقام عفريت من الشياطين فقال أنا لها بكذا و كذا قال لست لها فقام آخر فقال مثل ذلك فقال لست لها فقال الوسواس الخناس أنا لها قال بما ذا قال أعدهم و أمنيهم حتي يواقعوا الخطيئة فإذا واقعوا الخطيئة أنسيتهم الاستغفار فقال أنت لها فوكله بها إلي يوم القيامة(2)و سيأتي قصة بهلول النباش في ذلك عند ذكر قصص الخائفين(3)لَآياتٍ لِأُولِي
هنگام قدرت عفو می کنند. «العافین عن الناس» و کسانی که مستحق مجازات هستند می بخشند «و الله یحبّ المحسنین» گفته شده است که «ال» جنسیه است و این افراد زیر مجموعه آن هستند و یا عهدیه است که اشاره به آن هاست. در مجمع روایت شده است که کنیز علی بن حسین علیه السلام شروع به ریختن آب بر روی دستان حضرت کرد تا حضرت برای نماز آماده شود. کوزه از دستش افتاد و سر حضرت را شکست. حضرت سر خود را بالا گرفت و کنیز به او گفت: خداوند می فرماید: {و کسانی که خشم خود را فرو می برند،} پس به کنیز فرمود: من خشمم را فرو خوردم. کنیز گفت: {و کسانی که از مردم می گذرند} فرمود: و خداوند از تو بگذرد. کنیز گفت: {و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.} فرمود: برو که تو در راه خدا آزاد شده ای.(4)
«و الذین اذا فعلوا فاحشة» یعنی کار خیلی بدی مثل زنا را انجام دهند، «او ظلموا انفسهم» گفته شده است: هر گناهی که انجام دهند، و گفته شده که فاحشه، گناه کبیره و ظلم به خود، گناه صغیره است و گفته شده که فاحشه، آن چیزی است که از حد تجاوز می کند و ظلم به خود، چیزی است که این گونه نیست و گفته شده «او ظلموا» یعنی مرتکب گناهی بزرگتر از زنا شوند، «فاستغفروا لذنوبهم» با پشیمانی و توبه. «و من یغفر الذنوب الا الله» این استفهام، به معنای نفی است که به صورت یک جمله معترضه، بین دو معطوف آمده است و منظور از آن، توصیف خداوند متعال به گسترده بودن رحمت و عام بودن آمرزش و تشویق به استغفار و وعده دادن به پذیرفتن توبه است. «و لم یصرّوا علی ما فعلوا» یعنی بر گناهان خود پایدار نبودند در حال عدم استغفار. و معنای اصرار در باب خود خواهد آمد، ان شاء الله. «و هم یعلمون» یعنی بر گناهان خود اصراری ندارند و به این مساله عالمند. «و نعم اجر العاملین »یعنی آمرزش و بهشت، و در مجالس از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود هنگامی که این آیه نازل شد، شیطان از کوهی بالا رفت و با صدای بلند زیردستان خود را صدا زد، آنها جمع شده و به سوی او آمدند و گفتند: ای سرور ما، برای چه ما را خواندی؟ گفت: این آیه نازل شده است. پس چه کسی مسوول گمراه کردن اهل این آیه می گردد؟ یکی از آنها برخاست و گفت: من، اینطور و آن طور آن را انجام خواهم داد. شیطان گفت تو شایسته نیستی. دیگری برخاست و همین را گفت و شیطان گفت تو هم مناسب نیستی. سپس وسواس خناس گفت: من بر عهده میگیرم. شیطان گفت چگونه؟ پاسخ داد: به آنها وعده می دهم و در دلشان آرزو ایجاد می کنم تا در گناه بیفتند، سپس استغفار را از یاد آنها می برم. گفت که تو شایسته آن هستی و او را تا روز قیامت مسوول این کار قرار داد.(5)
و در ادامه قصه بهلول گورکن در ضمن قصه خائفین می آید که در این موضوع است.(6)
«لآیات لاولی الالباب»
الْأَلْبابِ(1)أي لدلائل واضحة علي التوحيد و كمال علمه سبحانه و حكمته و نفاذ قدرته و مشيته لذوي العقول الخالصة عن شوائب الحس و الوهم الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ في جميع الأحوال و علي جميع الهيئات وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَكْثَرَ ذِكْرَ اللَّهِ أَحَبَّهُ اللَّهُ(2). وَ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام: قِياماً الصَّحِيحُ يُصَلِّي قَائِماً وَ قُعُوداً الْمَرِيضُ يُصَلِّي جَالِساً و عَلي جُنُوبِهِمْ(3)الَّذِي يَكُونُ أَضْعَفَ مِنَ الْمَرِيضِ الَّذِي يُصَلِّي جَالِساً. وَ عَنْهُ عليه السلام: لَا يَزَالُ الْمُؤْمِنُ فِي صَلَاةٍ مَا كَانَ فِي ذِكْرِ اللَّهِ قَائِماً أَوْ جَالِساً أَوْ مُضْطَجِعاً إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلي جُنُوبِهِمْ.
وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ و يعتبرون بهما و ستأتي الأخبار في فضل التفكر رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا الخلق باطِلًا عبثا ضائعا من غير حكمة يعني يقولون ذلك سُبْحانَكَ تنزيها لك من العبث و خلق الباطل و هو اعتراض فَقِنا عَذابَ النَّارِ للإخلال بالنظر فيه و القيام بما يقتضيه وَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ وضع المظهر موضع المضمر للدلالة علي أن ظلمهم صار سببا لإدخالهم النار و انقطاع النصرة عنهم في الخلاص و روي العياشي عن الباقر عليه السلام ما لهم من أئمة يسمونهم بأسمائهم(4)رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً هو الرسول صلي الله عليه و آله و قيل القرآن فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا قيل أي كبائرنا فإنها ذات تبعات و أذناب وَ كَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا فإنها مستقبحة و لكنها مكفرة عن مجتنب الكبائر وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ مخصوصين بصحبتهم معدودين في زمرتهم عَلي رُسُلِكَ أي علي ألسنتهم و إنما سألوا ما وعدوا مع أنه لا يخلف الله وعده تعبدا و استكانة و مخافة أن يكونوا مقصرين في الأمثال وَ لا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ بأن تعصمنا عما يقتضي الخزي إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ بإثابة المؤمن و إجابة الداعي و تكرير ربنا للمبالغة
یعنی دلایل روشن و واضحی بر توحید و کمال علم خداوند سبحان و حکمت و قدرت بسیار و اراده نافذ او، برای خردمندانی که عقل های آنان از آلودگی های حس و وهم خالص گشته است، وجود دارد. «الذین یذکرون الله» در همه احوال و بر جمیع هیأتها و از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمود: هر کس خدا را بسیار یاد کند، خداوند او را دوست خواهد داشت.(5)
و از امام باقر علیه السلام روایت است «قیاما»، یعنی شخص سالمی که به نماز ایستاده. «و قعودا» یعنی مریض که نماز را در حالت نشسته می خواند. «و علی جنوبهم»(6)
یعنی کسی که از حالت مریضی که نشسته نماز می خواند هم ضعیف تر است و از او علیه السلام نقل است که مومن پیوسته در نماز است، هر گاه که به صورت ایستاده، نشسته و یا آرمیده مشغول ذکر خدا باشد. خداوند می فرماید: {کسانی که خدا را در حالت ایستاده، نشسته و آرمیده یاد می کنند.}
«و یتفکرون فی خلق السماوات و الارض» و از آن عبرت می گیرند و اخبار در باب فضل تفکر خواهد آمد. «ربنا ما خلقت هذا باطلا» یعنی آفرینش این خلق عبث و بیهوده و غیر حکیمانه نیست. «سبحانک»یعنی این را برای تنزیه خداوند سبحان از عبث و بیهودگی و آفرینش باطل می گویند و این یک جمله معترضه است. «فقنا عذاب النار» یعنی برای اخلال در تفکر در آن و انجام ندادن آن چه که سبب این آتش می شود. «و ما للظالمین من انصار» در اینجا برای دلالت بر اینکه ظلم آنها، سبب ورودشان به آتش و نداشتن یار و یاور در رها ساختن آنان بوده است، اسم ظاهر به جای ضمیر آمده است. و عیاشی از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که آنها امامانی ندارند که آنها را به نام های آنان بخوانند.(7)«ربنا اننا سمعنا منادیا» همان حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بود و گفته شده است که قرآن کریم است. «فاغفر لنا ذنوبنا» گفته شده: یعنی گناهان کبیره ما را که به دنبال خود گناهان دیگری نیز دارد. «و کفر عنا سیّئاتنا» که بد و ناپسند است اما جرم آن به خاطر اجتناب گناهان کبیره بخشیده شده است. «و توفنا مع الابرار» ما را همنشین آنان بگردان و در زمره آنان در آور. «علی رسلک» یعنی بر زبان آنها و آنها خواستند که خداوند وعده ای را که داده عملی کند، در حالی که خداوند هیچ گاه خلف وعده نمی کند. اما آنها این سوال را از روی تعبد و اظهار عجز پرسیدند و از ترس اینکه مبادا در انجام اعمال خود کوتاهی کرده باشند. «و لا تخزنا یوم القیامة» به اینکه ما را از آن چه که موجب خواری ماست، حفظ کن. «انک لا تخلف المیعاد» پاداش مومنان را می دهی و دعای دعاکنندگان را مستجاب می کنی و تکرار «ربنا» برای مبالغه
في الابتهال و الدلالة علي استقلال المطالب و علو شأنها و في المجمع عن النبي صلي الله عليه و آله لما نزلت هذه الآية قال ويل لمن لاكها بين فكيه و لم يتأمل ما فيها(1).
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ إلي طلبتهم أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ إلي قوله بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ لأن الذكر من الأنثي و الأنثي من الذكر أو لأنهما من أصل واحد أو لفرط الاتصال و الاتحاد و لاتفاقهم في الدين و الطاعة و هو اعتراض فَالَّذِينَ هاجَرُوا الأوطان و العشائر في الدين وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ أُوذُوا فِي سَبِيلِي بسبب إيمانهم بالله و من أجله وَ قاتَلُوا الكفار وَ قُتِلُوا في الجهاد.
في مجالس الصدوق أن أمير المؤمنين عليه السلام لما هاجر من مكة إلي المدينة ليلحق بالنبي و قد قارع الفرسان من قريش و معه فاطمة بنت أسد و فاطمة بنت رسول الله صلي الله عليه و آله و فاطمة بنت الزبير فسار ظاهرا قاهرا حتي نزل ضجنان فلزم بها يوما و ليلة و لحق به نفر من ضعفاء المؤمنين و فيهم أم أيمن مولاة رسول الله صلي الله عليه و آله و كان يصلي ليلته تلك هو و الفواطم و يذكرون الله قياما و قعودا و علي جنوبهم فلن يزالوا كذلك حتي طلع الفجر فصلي عليه السلام بهم صلاة الفجر ثم سار لوجهه فجعل و هن يصنعون ذلك منزلا بعد منزل يعبدون الله و يرغبون إليه كذلك حتي قدم المدينة و قد نزل الوحي بما كان من شأنهم قبل قدومهم الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ الآيات قوله مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثي الذكر علي و الأنثي الفواطم بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ يعني علي من فاطمة أو قال الفواطم و هن من علي(2).
ظاهر الآية يشمل كل من اتصف بهذه الصفات.
إِنْ تُبْدُوا خَيْراً(3)أي تظهروه أَوْ تَعْفُوا عن سوء مع قدرتكم علي
در نیایش و دلالت بر کم شمردن خواسته ها و علو شان و منزلت خداوند است و در مجمع از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل است که هنگامی که این آیه نازل شد، فرمود وای بر کسی که زبان در دهانش به این آیات بچرخد اما نداند که چه می گوید.(4)
«فاستجاب لهم ربهم» طلب آنان را «انی لا اضیع عمل عامل - تا سخنش - بعضکم من بعض» زیرا مذکر از مونث و مونث از مذکر است، یا اینکه هر دوی آنها از یک اصل واحد هستند و یا به دلیل ارتباط بسیار محکم آنان و توافقشان در دین و اطاعت است و جمله معترضه است. «فالذین هاجروا» پس کسانی که در راه دین از وطن و قوم خود مهاجرت کردند «و أخرجوا من دیارهم» و از سرزمین خود خارج شدند و «و اوذوا فی سبیلی» به دلیل ایمانی که به خدا دارند و برای او، راه من آزار و اذیت دیدند و «قاتلوا الکفار» با کفار جنگیدند و «قتلوا» در راه جهاد کشته شدند.
در مجالس صدوق آمده است هنگامی که امیرمومنان علیه السلام از مکه به مدینه مهاجرت کرد تا به پیامبر ملحق شود و با سوارکاران قریش جنگید و فاطمه بنت اسد و فاطمه دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و فاطمه بنت زبیر با او بودند، حضرت پیروزمندانه رهسپار شد تا به ضجنان رسید و یک روز و شب را در آنجا ماند. و تعدادی از ضعفای مومن به او ملحق شدند و ام ایمن، کنیز رسول الله در بین آنها بود. و امیر مؤمنان و سه فاطمه در آن شب مشغول نماز خواندن بودند و در حالت ایستاده و نشسته و آرمیده خدا را ذکر می کردند. آنها به این کار ادامه دادند تا سپیده دم سر زد و نماز صبح را به حضرت اقامه کرده و خواندند، سپس رهسپار جای دیگر شدند و او و آن زن ها در هر منزلگاهی که می رسیدند، همین کار را انجام می دادند و خدا را عبادت می کردند و به سوی او مشتاق بودند تا به مدینه رسیدند و قبل از رسیدن آنان، به دلیل کارهایی که انجام داده بودند، وحی نازل شد. «الذین یذکرون الله» تا آخر آیات. کسانی که خدا را یاد می کنند «من ذکر او انثی» از مذکر ومونث که منظور، علی و سه فاطمه هستند. «بعضکم من بعض» شما از یکدیگرید، یعنی علی از فاطمه است، یا فرمود: فاطمه ها مراد است و آنان از علی هستند.
ظاهر این آیه، شامل کلیه کسانی است که به این صفات توصیف شده اند.
«ان تبدوا خیرا» اگر خیری را آشکار کنید(5)و آن را نشان دهید «او تعفو» یا گذشت داشته باشید، از کار بدی که در حق شما انجام شده است، با اینکه قدرت
الانتقام و هو المقصود ذكره و ما قبله تمهيد له و لذا رتب عليه قوله فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً لم يزل يكثر العفو عن العصاة مع كمال قدرته علي الانتقام.
لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ(1)قالوا أي من اليهود كعبد الله بن سلام و أصحابه وَ الْمُؤْمِنُونَ أي منهم أو من المهاجرين و الأنصار يُؤْمِنُونَ خبر المبتدإ وَ الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ قيل نصب علي المدح أو عطف علي بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ و المراد بهم الأنبياء و قرئ بالرفع عطفا علي الراسخون أو الضمير في يُؤْمِنُونَ أو علي أنه مبتدأ و الخبر أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً لجمعهم بين الإيمان الصحيح و العمل الصالح.
وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ(2)بالإسلام ليذكركم المنعم و يرغبكم في شكره وَ مِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ قيل يعني عند إسلامكم بأن تطيعوا الله فيما يفرضه عليكم سركم أو ساءكم وَ فِي الْمَجْمَعِ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمِيثَاقِ مَا بَيَّنَ لَهُمْ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ تَحْرِيمِ الْمُحَرَّمَاتِ وَ كَيْفِيَّةِ الطَّهَارَةِ وَ فَرْضِ الْوَلَايَةِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ(3).
و هذا داخل في ذاك إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا قال علي بن إبراهيم لما أخذ رسول الله صلي الله عليه و آله الميثاق عليهم بالولاية قالوا سمعنا و أطعنا ثم نقضوا ميثاقه وَ اتَّقُوا اللَّهَ في إنساء نعمته و نقض ميثاقه إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ بخفياتها فضلا عن جليات أعمالكم قَوَّامِينَ أي بالحق لِلَّهِ خالصا له شُهَداءَ بِالْقِسْطِ أي العدل وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ أي و لا يحملنكم شَنَآنُ قَوْمٍ أي شدة عداوتهم و بغضهم عَلي أَلَّا تَعْدِلُوا فتعتدوا عليهم بارتكاب ما لا يحل كمثلة و قذف و قتل نساء و صبية و نقض عهد تشفيا مما في قلوبكم اعْدِلُوا في أوليائكم و أعدائكم إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ فمجازيكم.
أَنْ يَبْسُطُوا أي يبطشوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ بالقتل و الإهلاك فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ
انتقام جویی دارید، مقصود، ذکر انتقام است و آنچه که قبل از آن آمده، مقدمه چینی برای آن است و به همین دلیل پس از آن گفته است: «فإن الله کان عفوا قدیرا» همانا خداوند بخشنده و تواناست و همواره با کمال قدرت خود بر انتقام، از عاصیان و سرکشان می گذرد.
«لکن الراسخون فی العلم منهم» گفتند: یعنی یهودیانی مثل عبد الله بن سلام و یارانش «و المؤمنون» یعنیو مومنان از بین آنان یا مهاجرین و انصار. «یؤمنون» ایمان می آورند، خبر برای مبتداست. «و المقیمین الصلاة» و بر پا دارندگان نماز، گفته شده است که نصب آن بر مدح است یا عطف بر «ما انزل الیک» و منظور از آنان، پیامبران هستند و با رفع هم خوانده شده است که عطف به «راسخون» است یا عطف به ضمیر «یومنون» است. یا به این دلیل که مبداست و خبر آن «اولئک سنؤتیهم» می باشد. « اولئک سنؤتیهم اجرا عظیما» آنها کسانی هستند که پاداش بزرگی از ما دریافت می کنند. زیرا آنان ایمان صحیح و عمل صالح را با هم جمع کرده اند.
«و اذکروا نعمة الله علیکم» به اسلام، تا نعمت دهنده را به یاد شما آورد و شما را به شکر خود مشتاق گرداند «و میثاقکم الذی واثقکم به» و پیمانی را که از شما گرفت، یعنی در هنگام اسلام آوردنتان که خدا را اطاعت کنید در آن چه که بر شما واجب گردانیده چه مورد رضایت شماست و چه نیست.
و در مجمع از امام باقر علیه السلام روایت است که منظور از پیمان، خطبه حجۀ الوداع است که در آن کارهای حرام ذکر شد و کیفیت طهارت بیان شد و ولایت واجب گردید و غیر آن.(4)
و این در آن داخل است: «اذ قلتم سمعنا و اطعنا» هنگامی که گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم. علی بن ابراهیم گفت: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از آنان برای ولایت پیمان گرفت، گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم. سپس پیمان خود را شکستند. «و اتقوا الله» و از خدا پروا کنید در فراموش کردن نعماتش و شکستن پیمانش. «ان الله علیم بذات الصدور» همانا خداوند علاوه بر آن که اعمال آشکار شما را می داند، از راز دل ها آگاه است و از امور پنهان در آن مطلع است .
«قوّامین» بر پا دارندگان حق. «لله» برای خداوند خالصانه. «شهداء بالقسط» به عدل و داد شهادت می دهند. «و لا یجرمنّکم» یعنی و شما را وادار نمی کند «شنآن قوم» یعنی شدت دشمنی و کینه آنان «علی ان لا تعدلوا» و سبب شود که عدالت نورزید و در حق آنان کارهای حرامی را انجام دهید، مانند مثله کردن جسد، تیراندازی، کشتن زنان و دختران و شکستن پیمان برای راحت شدن از آن چه که در دل های خود دارید. «اعدلوا» در مورد دوستان و دشمنان خود با عدالت رفتار کنید. «ان الله خبیر بما تعملون» که خداوند از آن چه که انجام می دهید آگاه است و جزای شما را میدهد.
«ان یبسطوا الیکم ایدیهم» اگر دستان خود را به قتل و نابودی به سوی شما دراز کنند، «فکفّ ایدیهم عنکم»
عَنْكُمْ منعها أن تمد إليكم و رد مضرتها عنكم قال علي بن إبراهيم يعني أهل مكة من قبل فتحها فكف أيديهم بالصلح يوم الحديبية وَ عَلَي اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ فإنه الكافي لإيصال الخير و دفع الشر اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً كفيلا أمينا شاهدا من كل سبط ينقب عن أحوال قومه و يفتش عنها و يعرف مناقبهم إِنِّي مَعَكُمْ بالنصرة وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِي أي صدقتموهم وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ أي نصرتموهم و قويتموهم وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ بالإنفاق في سبيله لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ لأغطينها.
مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ(1)جوابه محذوف يعني فلن يضر دين الله شيئا فإن الله لا يخلي دينه من أنصار يحمونه و قال علي بن إبراهيم هو مخاطبة لأصحاب رسول الله صلي الله عليه و آله الذين غصبوا آل محمد حقهم و ارتدوا عن دين الله يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ يحبهم الله و يحبون الله أَذِلَّةٍ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ رحماء عليهم من الذل بالكسر الذي هو اللين لا من الذل بالضم الذي هو الهوان أَعِزَّةٍ عَلَي الْكافِرِينَ غلاظ شداد عليهم من عزه إذا غلبه يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بالقتال لإعلاء كلمة الله و إعزاز دينه وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ فيما يأتون من الجهاد و الطاعة في المجمع عن الباقر و الصادق عليهما السلام هم أمير المؤمنين عليه السلام و أصحابه حين قاتل من قاتله من الناكثين و القاسطين و المارقين(2)ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ أي محبتهم لله سبحانه و لين جانبهم للمؤمنين و شدتهم علي الكافرين تفضل من الله و توفيق و لطف منه و منة من جهته يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ يعطيه من يعلم أنه محل له وَ اللَّهُ واسِعٌ جواد لا يخاف نفاد ما عنده عَلِيمٌ بموضع جوده و عطائه و لا ريب في نزول آية إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ في أمير المؤمنين عليه السلام و قد مرت الأخبار في ذلك في المجلد التاسع(3).
فِيما طَعِمُوا(4)أي من المستلذات أكلا كان أو شربا فإن الطعم يعمهما
پس خداوند دست های آنان را از شما باز داشت و زیان آنان را از شما دفع کرد. علی بن ابراهیم گفت: یعنی اهل مکه قبل از فتح آن، در روز حدیبیه با صلح، دستان خود را از جنگ بازداشتند. «و علی الله فلیتوکل المؤمنون» و مومنان بر خدا توکل می کنند، او برای رساندن خیر به آنان و دفع شر از آنان، کفایت کننده آن هاست. «اثنی عشر نقیبا» دوازده نفر مسوول از هر قبیله ای که جویای احوال قوم خود باشند و آن را پیگیری کنند و صفات آنان را بدانند. «انی معکم» من با شما هستم و شما را یاری می کنم. «آمنتم برسلی» و شما به پیامبران من ایمان آوردید، یعنی آنها را تصدیق کردید «و عزّرتموهم» و آنها را یاری کردید و قوی گرداندید «و اقرضتم الله» و با انفاق در راه خداوند، به او وام دادید «لأکفّرنّ عنکم سیّئاتکم» و من گناهان شما را می بخشم و می پوشانم.
«فمن یرتد منکم عن دینه» جواب آن محذوف است. یعنی هیچ زیانی به دین خدا نمی رساند. همانا خداوند هیچ گاه دین خود را از یاورانی که حمایتگر آن باشند خالی نمی کند و علی بن ابراهیم گفت: مخاطب این سخن یاران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هستند، کسانی که حق آل محمد را غصب کردند و از دین خدا برگشتند «یحبّهم و یحبّونه» خداوند دوستدار آن هاست و آنها نیز خدا را دوست دارند. «اذلة علی المؤمنین» در نزد مومنان متواضع هستند و بر آنها رحم می کنند. مأخوذ از «ذل» به کسر، به معنای لین و نرمی است و به معنای «ذل» به ضم نیست، که به معنای خواری است. «اعزّة علی الکافرین» اما در مقابل کافران با خشونت برخورد می کنند. «عزه» یعنی بر او غالب شد. «یجاهدون فی سبیل الله» با جنگ برای بالا بردن کلمه خداوند و یاری دین او، در راه خداوند مجاهدت می کنند «و لا یخافون لومة لائم» و از هیچ سرزنشی نمی هراسند. در جهاد و طاعت خود. در مجمع، از امام باقر و امام صادق علیه السلام نقل است که آنها امیر مومنان علیه السلام و یاران او هستند، هنگامی که ناکثین و قاسطین و مارقین با اوجنگیدند.(5)«ذلک فضل الله» این فضل خداست، یعنی محبتی که آنها نسبت به خداوند سبحان دارند و با مومنان به نرمی و با کافرین به شدت و غلظت برخورد می کنند. این فضلی از جانب خداست و لطف و توفیق و منتی از اوست که «یؤتیه من یشاء» به هر کس بخواهد عطا می کند، به هر کس که بداند شایسته آن است. «و الله واسع» و خداوند دستانی گشوده دارد و بخشنده است و از تمام شدن مال خود نمی ترسد. «علیم» او داناست که به چه کسی ببخشد و هیچ شکی در نزول آیه «انما ولیّکم الله» که این آیه در شان علی علیه السلام نازل شده است و در مجلد نهم اخبار این آیه آمد.
«فیما طعموا» در آن چه که چشیدند یعنی از لذایذ خوردنی و آشامیدنی که چشیدن، هر دوی آن را در بر می گیرد.
و في المجمع في تفسير أهل البيت عليهم السلام فيما طعموا من الحلال إِذا مَا اتَّقَوْا إلي الْمُحْسِنِينَ قال علي بن إبراهيم لما نزل تحريم الخمر و الميسر و التشديد في أمرهما قال الناس من المهاجرين و الأنصار يا رسول الله قتل أصحابنا و هم يشربون الخمر و قد سماه الله رجسا و جعلها من عمل الشيطان و قد قلت ما قلت أ فيضر أصحابنا ذلك شيئا بعد ما ماتوا فأنزل الله هذه الآية فهذا لمن مات أو قتل قبل تحريم الخمر و الجناح هو الإثم و هو علي من شربها بعد التحريم و قيل فِيما طَعِمُوا أي مما لم يحرم عليهم إِذا مَا اتَّقَوْا أي المحرم وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أي ثبتوا علي الإيمان و الأعمال الصالحة ثُمَّ اتَّقَوْا أي ما حرم عليهم بعد كالخمر وَ آمَنُوا بتحريمه ثُمَّ اتَّقَوْا أي استمروا و ثبتوا علي اتقاء المعاصي وَ أَحْسَنُوا أي و تحروا الأعمال الجميلة فاشتغلوا بها.
قيل لما كان لكل من الإيمان و التقوي درجات و منازل كما ورد عنهم عليهم السلام لم يبعد أن يكون تكريرهما في الآية إشارة إلي تلك الدرجات و المنازل فإن أوائل درجات الإيمان تصديقات مشوبة بالشبه و الشكوك علي اختلاف مراتبها و يمكن معها الشرك كما قال سبحانه وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ(1)و يعبر عنها بالإسلام كما قال الله عز و جل قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ(2)و التقوي المتقدمة عليها هي تقوي العام و أواسطها تصديقات لا يشوبها شك و لا شبهة كما قال الله عز و جل الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا(3)و أكثر إطلاق الإيمان عليها خاصة كما قال إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلي رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ(4)و التقوي المتقدمة عليها هي تقوي
و در مجمع در تفسیر اهل بیت علیهم السلام آمده است که در آن چه که از حلال چشیدند. «اذا ما اتقوا - تا - المحسنین» هنگامی که تقوا پیشه کردند تا آنجا که می گویند نیکوکاران. علی بن ابراهیم گفت: هنگامی که آیات مبنی بر حرام بودن شراب و قمار نازل شد و به آن تاکید بسیار شد، مهاجران و انصار گفتند: ای رسول الله، یاران ما کشته شدند در حالی که آنها شراب می نوشیدند و خداوند این اعمال را ناپاکی خوانده است و عمل شیطان دانسته و شما آنچه را که فرمودی، فرمودی! آیا یاران ما زیانی می بینند پس از آن که مردند و خداوند این آیه را نازل کرد. پس این برای کسی است که قبل از حرام شدن شراب مرده یا کشته شده است و جناح، همان گناه است که برای کسی است که پس از حرام شدن، آن را بنوشد. و گفته شده در آنچه که چشیدند، یعنی از آنچه که بر آنها حرام نشده است، «اذا ما اتقوا» هنگامی که تقوا پیشه کردند، یعنی آنچه که بعد بر آنها حرام شد، مثل شراب. «و آمنوا» و به حرام شدن آن ایمان آوردند. «ثم اتقوا» سپس تقوا ورزیدند یعنی ادامه دادند و بر پرهیز از گناهان ثابت قدم ماندند. «و أحسنوا» و نیکی کردند یعنی پیوسته مشغول طلب و انجام اعمال شایسته و زیبا بودند.
گفته شده از آنجایی که ایمان و تقوا درجات و مراتب مختلفی دارند، همان طور که از ایشان علیهم السلام روایت شده است، بعید نیست که تکرار آن دو در آیه اشاره به آن مراتب و منازل باشد. همانا اولین درجه ایمان، تصدیقی است که آمیخته به شک و شبهه باشد، با توجه به اختلاف درجات آن، و با این دو امکان شرک نیز وجود دارد. همان طور که خداوند سبحان فرمود: {و اغلب آنها به خداوند ایمان نمی آورند مگر اینکه مشرکند.}(5)
و از آن به اسلام تعبیر کرده است، همان طور که خداوند عز و جل فروده است: {اعراب گفتند ایمان آوردیم، بگو ایمان نیاوردید. بلکه بگویید اسلام آوردیم و ایمان هنوز به دل های شما وارد نشده است.}(6)و تقوای مقدم شده بر آن تقوای عام است و میانه آن ایمان تصدیقی است که هیچ شک و شبهه ای با آن همراه نیست، همان طور که خداوند عز و جل فرمود: {کسانی که به خدا و رسول او ایمان آوردند، سپس هیچ شکی را به دل راه ندادند}(7)
و ایمان، اغلب به آن اطلاق می شود. همان طور که فرمود: {همانا مومنان کسانی هستند که هر گاه خدا یاد شود، دل هایشان لرزان می گردد و هنگامی که آیات او بر آنان خوانده شود، ایمان آنان فزونی می گیرد و بر خدای خود توکل دارند.}(8)
و تقوای مقدم بر آن، تقوای
الخاص و أواخرها تصديقات كذلك مع شهود و عيان و محبة كاملة لله عز و جل كما قال يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ(1)و يعبر عنها تارة بالإحسان كما ورد في الحديث النبوي صلي الله عليه و آله الإحسان أن تعبد الله كأنك تراه و أخري بالإيقان كما قال وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ(2)و التقوي المتقدمة عليها هي تقوي خاص الخاص و إنما قدمت التقوي علي الإيمان لأن الإيمان إنما يتحصل و يتقوي بالتقوي لأنها كلما ازدادت ازداد الإيمان بحسب ازديادها و هذا لا ينافي تقدم أصل الإيمان علي التقوي بل ازديادها بحسب ازدياده أيضا لأن الدرجة المتقدمة لكل منها غير الدرجة المتأخرة و مثل ذلك مثل من يمشي بسراج في ظلمة فكلما أضاء له من الطريق قطعة مشي فيها فيصير ذلك المشي سببا لإضاءة قطعة أخري منه و هكذا.
وَ اصْبِرُوا(3)أي علي أذية فرعون و تهديده إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ الآية وعد لهم منه بالنصرة و تذكير لما كان وعدهم من إهلاك القبط و توريثهم ديارهم و في الأخبار أن الآية في الأئمة عليهم السلام يورثهم الله الأرض في زمن القائم عليه السلام و هم المتقون و العاقبة لهم(4)و تدل الآية علي فضل الاستعانة بالله و الصبر و التقوي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ قيل أي في الدنيا المؤمن و الكافر بل المكلف و غيره أو في الدنيا و الآخرة إلا أن قوما لم يدخلوها لضلالهم.
فَسَأَكْتُبُها(5)فسأثبتها و أوجبها في الآخرة لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ الشرك و المعاصي وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ فلا يكفرون بشيء منها يَهْدُونَ بِالْحَقِ أي بكلمة الحق وَ بِهِ أي و بالحق يَعْدِلُونَ بينهم في الحكم.
خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ(6)محارم الله مما يأخذ هؤلاء أَ فَلا يَعْقلُونَ
خاص است و آخرین مرتبه آن، تصدیقی است که با شهود همراه است و محبت کامل برای خدای عز و جل است. همان طور که فرمود: {خدا دوستدار آنان است و آنها نیز خدا را دوست دارند.}(7)و یک بار از آن با احسان و نیکی یاد کرده است، همان طور که در حدیث نبوی آمده است احسان این است که طوری خدا را عبادت کنی که گویا او را می بینی و بار دیگر با یقین از آن یاد کرده است، همان طور که فرمود: {و آنها به آخرت یقین دارند.}(8)
و تقوای مقدم شده بر آن، تقوای خاص الخاص است و تنها به این دلیل تقوا بر ایمان مقدم شده است که ایمان تنها با تقوا به دست می آید و تقویت می گردد و به هر اندازه تقوا بیشتر باشد، ایمان هم بیشتر می شود. و این مساله با اصل تقدم ایمان بر تقوا منافات ندارد، بلکه زیاد شدن تقوا هم بر حسب زیاد شدن ایمان است، زیرا درجه تقدم یافته برای هر کدام، چیزی جز درجه تاخر یافته است. و مثل آن، مثل کسی است که با چراغی در شب تاریک راه می رود و هر اندازه که این چراغ راه را برای او روشن کند و او قسمتی از راه را بپیماید، این راه رفتن سبب می شود که قسمت دیگری از راه روشن شود و به همین ترتیب.
«و اصبروا» و صبر پیشه کنید،(9)یعنی بر آزار و اذیت فرعون و تهدید او. «ان الارض لله» تا آخر آیه همانا زمین از آن خداست. این عبارت به آنها وعده پیروزی می دهد و به یاد آنها می آورد آنچه را که وعده داده بود، از هلاک شدن قبطیان و اینکه سرزمینشان به آنها به ارث می رسد و در اخبار آمده است که آیه در شأن امامان علیهم السلام نازل شده است که خداوند زمین را برای آنها به ارث میگذارد، در زمان حضرت قائم علیه السلام و آنها همان پارسایان هستند و عاقبت برای آنان است(10)و آیه بر فضل و برتری کمک جستن از خداوند و صبر و تقوا دلالت می کند. آیه همه چیز را در بر گرفته است، گفته شده است یعنی در دنیا مومن و کافر و مکلف و غیر مکلف وجود دارد یا در دنیا و آخرت وجود دارد. مگر آن که قومی به خاطر گمراهی خود وارد آن نشدند .
«فسأکتبها» من آن را خواهم نوشت(11)و ثبت و ضبط می کنم و در آخرت واجب می گردانم، «للذین یتقون» برای کسانی که تقوا دارند. و از شرک و گناهان می پرهیزند «و الذین هم بآیاتنا یؤمنون» و کسانی که به آیات ما ایمان دارند، پس به هیچ چیزی از آن کفر نمی ورزند «و یهدون بالحق» یعنی به کلمه حق و «به»، یعنی به حق. «یعدلون» عدالت می ورزند در احکامی که بین آنان وجود داشته است.
«خیر للذین یتقون» این برای کسانی که پرهیز می کنند بهتر است(12)
از حرامی که اینان انجام می دهند. «افلا یعقلون» آیا تعقل نمی کنند
فيعلمون ذلك وَ الَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ إلي قوله أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ إما عطف علي الذين يتقون و ما بينهما اعتراض و إما استئناف و وضع الظاهر موضع المضمر لأنه في معناه و للتنبيه علي أن الإصلاح مانع من الإضاعة و عن الباقر عليه السلام نزلت في آل محمد و أشياعهم(1).
فَاتَّقُوا اللَّهَ(2)قيل أي في الاختلاف و المشاجرة وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ أي الحال التي بينكم بالمواساة و المساعدة فيما رزقكم الله و تسليم أمره إلي الله و الرسول وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فيه إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فإن الإيمان يقتضي ذلك.
إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ(3)قيل أي إنما يستقيم عمارتها لهؤلاء الجامعين للكمالات العلمية و العملية وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ يعني في أبواب الدين بأن لا يختار علي رضا الله رضا غيره فَعَسي ذكره بصيغة التوقع قطعا لأطماع المشركين في الاهتداء و الانتفاع بأعمالهم أَعْظَمُ دَرَجَةً أي ممن لم يستجمع هذه الصفات وَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ المختصون بالفوز و نيل الحسني عند الله مُقِيمٌ أي دائم.
التَّائِبُونَ(4)رفع علي المدح و في قراءة أهل البيت التائبين إلي قوله و الحافظين و في الكافي عن الصادق عليه السلام لما نزلت هذه الآية إِنَّ اللَّهَ اشْتَري مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قام رجل إلي النبي صلي الله عليه و آله فقال يا نبي الله أ رأيتك الرجل يأخذ سيفه فيقاتل حتي يقتل إلا أنه يقترف من هذه المحارم أ شهيد هو فأنزل الله علي رسوله التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الآية فبشر النبي صلي الله عليه و آله المجاهدين من المؤمنين الذين هذه صفتهم و حليتهم بالشهادة و الجنة و قال التَّائِبُونَ من الذنوب الْعابِدُونَ الذين لا يعبدون إلا الله و لا يشركون به شيئا الْحامِدُونَ الذين
و آن را می دانند. «و الذین یمسکون بالکتاب» و کسانی که به کتاب عمل می کنند تا آنجا که می گوید: «اجر المصلحین» پاداش افراد صالح یا عطف به «الذین یتقون» است و بین دو جمله، یک جمله معترضه آمده است و یا جمله استینافیه است و اسم ظاهر به جای ضمیر آمده است، زیرا به همان معناست و برای این است که ما را از اینکه اصلاح مانع از ضایع شدن عمل است آگاه کند و از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود این آیه در شأن آل محمد و شیعه آنها نازل شده است.(5)
«فاتقوا الله» پس ازخدا بترسید.(6)گفته شده است: در اختلاف و مشاجره. «و اصلحوا ذات بینکم» و بین خود صلح و آشتی برقرار کنید، یعنی حالتی که بین شما دوستی وجود دارد و به وسیله آن چه که خداوند روزی شما گردانیده است، یکدیگر را یاری کنید. «و اطیعوا الله و رسوله» تسلیم فرمان های خدا و رسول او در این زمینه شوید «ان کنتم مؤمنین» اگر مومن هستید در آن از خدا و رسولش پیروی کنید، که اقتضای ایمان این است.
«انما یعمر مساجدا الله» همانا مسجدهای خدا را آباد می کند(7)
گفته شده است: که ساختمان آن را بنا می کند برای کسانی که جامع کمالات علمی و عملی هستند .
«و لم یخش الا الله» و تنها از خدا می ترسند، یعنی در درهای دین که در اعمالی که انجام می دهد، رضایت هیچ کس را بر رضایت خداوند ارجح نمی داند. «فعسی» پس امید است ذکر این کلمه در صیغه امید و آرزو، برای طمع مشرکین در هدایت شدن و سود بردن از اعمال خود بوده است. «اعظم درجة» بالاترین درجه یعنی از کسانی که این صفات را در خود جمع نکرده است. «و اولئک هم الفائزون» و آنها همان افراد پیروز هستند که پیروزی و رسیدن به حسنه در نزد خداوند به آنان اختصاص یافته است، «مقیم» یعنی دائم.
«التائبون» توبه کنندگان.(8)
رفع آن به دلیل مدح است و در قرائت اهل بیت، «تائبین» خوانده شده است. تا کلمه «الحافظین» و در الکافی از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هنگامی که این آیه نازل شد: {خداوند از مومنان میخرد،} مردی به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رفت و گفت: ای پیامبر خدا، آیا دیدی مردی را که شمشیر بر گرفت و جنگید تا کشته شد اما او مرتکب حرام شده بود، آیا او شهید است؟ پس خداوند این آیه را بر رسول خود نازل فرمود: {توبه کنندگان پرستش کننده} تا آخر آیه. پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مجاهدان مومنی که این صفات و زینت آنان بود، به شهادت و بهشت بشارت داد و فرمود: «التائبون» توبه کنندگان از گناهان. «العابدون» پرستش کنندگان یعنی کسانی که فقط خدا را می پرستند و هیچ چیز را با او شریک نمی کنند. «الحامدون» حمدگویان.
يحمدون الله علي كل حال في الشدة و الرخاء السَّائِحُونَ الصائمون الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الذين يواظبون علي الصلوات الخمس الحافظون لها و المحافظون عليها بركوعها و سجودها و الخشوع فيها و في أوقاتها الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ بعد ذلك و العاملون به وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ و المنتهون عنه قال فبشر من قتل و هو قائم بهذه الشروط بالشهادة و الجنة الخبر(1).
إنما فسر السياحة بالصيام لقول النبي صلي الله عليه و آله سياحة أمتي الصيام شبه بها لأنه يعوق عن الشهوات أو لأنه رياضة نفسانية يتوصل بها إلي الاطلاع علي خفايا الملك و الملكوت و قيل السائحون للجهاد أو لطلب العلم و قيل في قوله وَ النَّاهُونَ العاطف فيه للدلالة علي أنه بما عطف عليه في حكم خصلة واحدة كأنه قال الجامعون بين الوصفين و في قوله وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ أي فيما بينه و عينه من الحقائق و الشرائع للتنبيه علي أن ما قبله مفصل الفضائل و هذا مجملها و قيل إنه للإيذان بأن التعداد قد تم بالسابع من حيث إن السبعة هو العدد التام و الثامن ابتداء تعداد آخر معطوف عليه و لذلك سمي واو الثمانية.
وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ قيل يعني به هؤلاء الموصوفين بتلك الفضائل و وضع المؤمنين موضع ضميرهم للتنبيه علي أن إيمانهم دعاهم إلي ذلك و أن المؤمن الكامل من كان كذلك و حذف المبشر به للتعظيم كأنه قيل و بشرهم بما يجل عن إحاطة الأفهام و تعبير الكلام.
إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا(2)أي في الشدة علي الضراء إيمانا بالله و استسلاما لقضائه وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ في الرخاء شكرا لآلائه سابقها و لاحقها وَ أَخْبَتُوا إِلي رَبِّهِمْ(3)أي اطمأنوا إليه و خشعوا له مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ أي الكافر و المؤمن
کسانی که خدا را در سختی و راحتی ستایش می کنند. «السائحون» یعنی روزه داران. «الراکعون الساجدون» یعنی و بر نمازهای پنج گانه خود مواظبت می کنند و با رکوع و سجود و خشوع در آن و در وقت آن، آن را حفظ می کنند. «الآمرون بالمعروف» امر کنندگان به معروف پس از آن و عمل کنندگان به آن. «و الناهون عن المنکر» و نهی کنندگان از منکر که خود نیز آن را انجام نمی دهند. فرمود: پس هر کس را که کشته شد و این صفات را در خود دارد، به شهادت و بهشت بشارت بده. تا آخر خبر.(4)
سیاحت و گردش، به روزه تفسیر شده است. زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: سیاحت و گردش امت من روزه است. و روزه به گردش و سیاحت تشبیه شده است، زیرا انسان را از شهوات باز می دارد یا به این دلیل که یک ورزش روحی است که به وسیله آن می توان به سیر در خفایای ملکوت رفت و گفته شده است: سائحون یعنی کسانی که برای جهاد یا طلب علم در راه خدا مسافرت می کنند و در مورد عبارت «و الناهون» و نهی کنندگان گفته شده است: واو عاطفه در آن، برای دلالت بر این است که این کلمه با کلمه ای که به آن عطف شده است، در حکم یک خصلت واحد است، گویا فرموده: کسانی که بین این دو صفت را جمع کرده اند. و در سخن او «و الحافظون لحدود الله» و کسانی که حدود خدا را رعایت می کنند، یعنی در آنچه که از حقایق و شریعت بین او و مردم بوده برای اعلام کردن چیزی که پیش از آن بوده که آن شرح مفصل فضایل بوده است و این خلاصه آن است. و گفته شده است: برای آگاهی دادن این موضوع است که تعداد آن با هفت تمام می شود. از آن جهت که هفت، عدد کامل است و هشت ابتدای مجموعه اعداد دیگری است که به آن عطف می شود و به همین دلیل، واو هشت نامگذاری شده است.
«و بشّر المؤمنین» و به مومنان بشارت بده. گفته شده است یعنی به آن کسانی که به آن فضایل توصیف شده اند و مومنان را در جایگاه ضمیر آنها قرار داده است تا بگوید که ایمان آن ها، آنان را به این امر دعوت کرده است و مومن کامل، کسی است که این صفات را داشته باشد. و مبشر به را برای تعظیم حذف کرده است، گویا گفته شده است و آنها را به آنچه که از فهم و گنجیدن در کلام والاتر است، بشارت بده .
«الا الذین صبروا» مگر کسانی که صبر پیشه کردند.(5)یعنی به واسطه ایمانی که به خدا داشتند و به قضا و قدر او تسلیم بودند، «و عملوا الصالحات» در هنگام سختی بر مصیبت ها صبر کردند «و اخبتوا الی ربهم» و در هنگام گشایش و آسانی به خاطر نعمت های پیشین و نعمت های آتی اعمال صالح انجام دادند. «مثل الفریقین» و مثل دو گروه یعنی کافران و مومنان،
كَالْأَعْمي وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ قيل يجوز أن يراد به تشبيه الكافر بالأعمي لتعاميه عن آيات الله و بالأصم لتعاميه عن استماع كلام الله و تأبيه عن تدبر معانيه و شبه المؤمن بالسميع و البصير لأن الأمر بالضد فيكون كل منهما مشبها باثنين باعتبار وصفين أو تشبيه الكافر بالجامع بين العمي و الصمم و المؤمن بالجامع بين ضديهما و العاطف لعطف الصفة علي الصفة مَثَلًا أي تمثيلا أو صفة أو حالا أَ فَلا تَذَكَّرُونَ بضرب الأمثال و التفكر فيها.
بِعَهْدِ اللَّهِ(1)أي بما عقدوه علي أنفسهم لله وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ ما وثقوه من المواثيق بينهم و بين الله و بين العباد و عن الكاظم عليه السلام أنه ميثاق الولاية في الذر ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ من الرحم و لا سيما رحم آل محمد كما في الأخبار وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ خصوصا فيحاسبون أنفسهم قبل أن يحاسبوا و عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّهُ الِاسْتِقْصَاءُ و الْمُدَاقَّةُ وَ قَالَ عليه السلام الِاسْتِقْصَاءُ أَنْ تُحْسَبَ عَلَيْهِمُ السَّيِّئَاتُ وَ لَهُمُ الْحَسَنَاتُ(2)وَ الَّذِينَ صَبَرُوا علي القيام بأوامر الله و مشاق التكاليف و عن المصائب في النفوس و الأموال و عن معاصي الله ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ أي طلبا لرضاه وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أي يدفعونها بها فيجازون الإساءة بالإحسان و يتبعون الحسنة السيئة فتمحوها وَ رَوَي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ يَا عَلِيُّ مَا مِنْ دَارٍ فِيهَا فَرْحَةٌ إِلَّا تَبِعَهَا مَرْحَةٌ وَ مَا مِنْ هَمٍّ إِلَّا وَ لَهُ فَرَجٌ إِلَّا هَمُّ أَهْلِ النَّارِ إِذَا عَمِلْتَ سَيِّئَةً فَاتَّبِعْهَا بِحَسَنَةٍ تَمْحُهَا سَرِيعاً وَ عَلَيْكَ بِصَنَائِعِ الْخَيْرِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مَصَارِعَ السَّوْءِ(3).
الخطاب إليه عليه السلام لتعليم غيره عُقْبَي الدَّارِ أي عاقبة الدنيا و ما ينبغي أن يكون مال أهلها و هي الجنة و العدن الإقامة أي جنات يقيمون فيها وَ مَنْ صَلَحَ أي يلحق بهم من صلح منهم و من لم يبلغ مبلغ فضلهم تبعا لهم و تعظيما لشأنهم و ليكونوا مسرورين بهم آنسين
«کالاعمی و الاصم و السمیع البصیر» مانند کور و کر و بینا و شنوا. گفته شده: جایز است که مراد از آن، تشبیه کافر به کور باشد به دلیل اینکه آیات خداوند را نمی بیند و به کر به این دلیل که از شنیدن سخن خداوند ناشنواست و از تدبر در معانی آن اجتناب می کند و مومن را به بینا و شنوا تشبیه کرده است، زیرا متضاد آن معنا را آورده و هر کدام از آن دو، به اعتبار دو صفت یا تشبیه کافر به جمع کننده بین نابینایی و ناشنوایی و مومن به بالعکس آن به دو چیز تشبیه شده اند، و حرف عطف برای عطف صفت بر صفت به کار رفته است. «مثلا» یعنی برسبیل تمثیل یا توصیف یا بیان کیفیت آن. «افلا تذکرون» آیا پند نمی گیرید با بیان ضرب المثل و تفکر در آن.
«بعهد الله» یعنی به پیمان خداوند، یعنی به آنچه که برای خداوند بر خود وظیفه قرار داده اند. «و لا ینقضون المیثاق» و پیمان خود را نمی شکنند، پیمان هایی که بین خود و خدای خود و بندگان دارند و از امام کاظم علیه السلام نقل شده است که فرمود منظور، پیمان ولایت در عالم ذر است. «ما امر الله به ان یوصل» آنچه که خداوند دستور داده که وصل شود از رحم و به ویژه رحم آل نبی، همان طور که در اخبار آمده است. «و یخافون سوء الحساب» و از سختی محاسبه می ترسند، به ویژه آنها قبل از آن که مورد محاسبه قرار گیرند، به حساب خود رسیدگی می کنند و از امام صادق علیه السلام روایت است که به معنای استقصاء و دقت است و حضرت فرمود: استقصاء این است که با اینکه اعمال نیک دارند، اما فقط اعمال بد خود را محاسبه می کنند.(4)
«و الذین صبروا» و کسانی که صبر پیشه کردند در انجام دستورات خداوند و تکالیف سخت و از مصیبت هایی که به جان و مال آنان وارد شده بود و از گناهان. «ابتغاء وجه ربهم» در برابر خدا برای طلب رضایت خداوند. «و یدرؤن بالحسنة السیّئة» و سیئات را با حسنات دفع می کنند و بدی را با نیکی جزا میدهند و پس از بدی نیکی میکنند و نیکی آن را محو می کند.
امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی علیه السلام فرمود: ای علی، در هر خانه ای، شادی با اندوه همراه است و هر مصیبتی گشایشی دارد، مگر اندوه اهل آتش. وقتی کار زشتی انجام دادی، پس از آن کار نیکی انجام ده که آن را به سرعت محو می کند و بر تو باد به انجام عمل خیر، که زمین خوردن بد را دفع می کند.(5)
و مخاطب قرار دادن علی علیه السلام، برای این است که به دیگری آموزش داده شود. «عقبی الدار» یعنی عاقبت دنیا و آنچه شایسته است که جایگاه اهل آن باشد یعنی بهشت و «عدن» به معنای اقامت است یعنی بهشتهایی که در آن اقامت می گزینند. «و من صلح» و هر کس عمل صالح انجام داد، به آنان ملحق می شود و هر کس که به درجه فضل آنان نرسید، برای پیروی از آنان و بزرگداشت مقام آنها و برای اینکه به واسطه آنان شاد باشند و
بصحبتهم مِنْ كُلِّ بابٍ من أبواب غرفهم و قصورهم بِما صَبَرْتُمْ أي هذا بسبب صبركم و قال علي بن إبراهيم نزلت في الأئمة عليهم السلام و شيعتهم الذين صبروا(1).
مَنْ أَنابَ(2)أي أقبل إلي الحق و رجع عن الفساد وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أي تسكن أنسا به و اعتمادا عليه و رجاء منه و روي العياشي عن الصادق عليه السلام بمحمد تطمئن و هو ذكر الله و حجابه(3)و قال علي بن إبراهيم الَّذِينَ آمَنُوا الشيعة و ذكر الله أمير المؤمنين عليه السلام و الأئمة عليهم السلام و قيل طوبي كبشري و زلفي مصدر من الطيب و في الأخبار أنه اسم شجرة في الجنة كما مر و سيأتي(4)و المآب المرجع قانِتاً(5)عن الباقر عليه السلام القانت المطيع و الحنيف المسلم شاكِراً لِأَنْعُمِهِ أي لأنعم الله معترفا بها روي أنه كان لا يتغدي إلا مع ضيفه وَ لا يُظْلَمُونَ شَيْئاً(6)أي و لا ينقصون شيئا من جزاء أعمالهم و يجوز أن ينتصب شيئا علي المصدر لِمَنْ تابَ(7)أي من الشرك وَ آمَنَ بما يجب الإيمان به ثُمَّ اهْتَدي إلي ولاية أهل البيت عليهم السلام كما ورد في الأخبار الكثيرة وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً(8)يقتدي بهم يَهْدُونَ الناس إلي الحق بِأَمْرِنا وَ إِقامَ الصَّلاةِ من عطف الخاص علي العام وَ كانُوا لَنا عابِدِينَ موحدين مخلصين في العبادة و لذا قدم الصلة إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ(9)أي يبادرون إلي أبواب الخير وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً قال علي بن إبراهيم راغبين راهبين و قيل:
به همنشینی آنها انس بگیرند نیز به آنان ملحق می شود. «من کل باب» از هر دری از درهای خانه ها و قصرهایشان. «بما صبرتم» یعنی این به دلیل صبر شماست و علی بن ابراهیم گفت: این آیه در شأن ائمه علیهم السلام و شیعه آنها که صبور بودند، نازل شده است.(10)
«من اناب» یعنی به حق روی بیاورد و از فساد رویگردان شود. «و تطمئن قلوبهم بذکر الله» و دل های آنان با یاد خدا آرام می گیرد. یعنی با انس و اعتماد و امید به آن آرامش می گیرد و عیاشی از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که به محمد مطمئن می گردد که او ذکر خدا و حجاب اوست.(11)و علی بن ابراهیم گفت: کسانی که ایمان آوردند شیعیان هستند و خداوند امیرمومنان و ائمه علیهم السلام را ذکر کرد و گفته شده است: «طوبی» مانند «بشری» و «زلفی» مصدر است و از «طیب» گرفته شده است و در اخبار آمده که نام درختی در بهشت است، همان طور که گفته شد و در ادامه نیز خواهد آمد.(12)
و «مآب» به معنای بازگشت است. «قانتا» در حال قنوت، از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: «قانت» یعنی مطیع و فرمانبر و یکتاپرست مسلمان. «شاکرا لانعمه» شکرگزار نعمت های او، یعنی شکرگزار نعمت های خداوند و معترف به آن است. روایت شده است که او فقط با مهمان خود غذا می خورد. «و لا یظلمون شیئا» و هیچ ظلمی به آنها نمی شود یعنی پاداش اعمال خود را به صورت کامل و بدون هیچ نقصی دریافت می کنند و جایز است که «شیئا» به دلیل مفعول مطلق بودن منصوب گردد. «لمن تاب» برای کسی که توبه کرد یعنی از شرک توبه کرد. «و آمن» و به آنچه که باید به آن ایمان آورد، ایمان آورد. «ثم اهتدی» سپس به سوی ولایت اهل بیت علیهم السلام هدایت شد، همان طور که در اخبار بسیاری وارد شده است.
«و جعلناهم ائمة» و آنها را امامانی قرار دادیم که دیگران از آنان پیروی می کنند. «یهدون بامرنا» و به دستور ما، مردم را به سوی حق هدایت می کنند. «و إقام الصلوة» و بر پاداشتن نماز، از عطف خاص بر عام است. «و کانوا لنا عابدین» و ما را می پرستیدند یکتاپرست بودند و در عبادت خالص بودند و بنابراین صله را مقدم کرده است. «انهم کانوا یسارعون فی الخیرات» آنها در انجام خیرات شتاب می کردند، یعنی با عجله به سوی درهای خیر می رفتند. «و یدعوننا رغبا و رهبا» و ما را با خوف و رجا می خواندند. علی بن ابراهیم گفت: با اشتیاق و ترس. و گفته شده است
لعل المراد الرغبة في الطاعة لا في الثواب و الرهبة من المعصية لا من العقاب لارتفاع مقام الأنبياء عن ذلك و قد يقال إن أولياء الله قد يعملون بعض الأعمال للجنة و صرف النار لأن حبيبهم يحب ذلك أو يقال إن جنة الأولياء لقاء الله و قربه و نارهم فراقه و بعده وَ فِي الْكَافِي عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: الرَّغْبَةُ أَنْ تَسْتَقْبِلَ بِبَطْنِ كَفَّيْكَ إِلَي السَّمَاءِ وَ الرَّهْبَةُ أَنْ تَجْعَلَ ظَهْرَ كَفَّيْكَ إِلَي السَّمَاءِ(1). وَ كانُوا لَنا خاشِعِينَ أي مخبتين أو دائمين الوجل.
وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ(2)قال علي بن إبراهيم أي العابدين وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ هيبة منه لإشراق أشعة جلاله عليها عَلي ما أَصابَهُمْ من المصائب وَ الْمُقِيمِي الصَّلاةِ في أوقاتها يُنْفِقُونَ في وجوه الخير وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ(3)بسائر ما تعبدكم به وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ أي و تحروا ما هو خير و أصلح فيما تأتون و تذرون كنوافل الطاعات و صلة الأرحام و مكارم الأخلاق وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ الأعداء الظاهرة و الباطنة هُوَ اجْتَباكُمْ أي اختاركم لدينه و لنصرته و عن الباقر عليه السلام إيانا عني و نحن المجتبون(4)مِنْ قَبْلُ أي في الكتب التي مضت وَ فِي هذا أي القرآن وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ أي وثقوا به في مجامع أموركم هُوَ مَوْلاكُمْ أي ناصركم و متولي أموركم فَنِعْمَ الْمَوْلي وَ نِعْمَ النَّصِيرُ هو إذ لا مثل له في الولاية و النصرة بل لا مولي و لا نصير سواه في الحقيقة.
وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ(5)فيما يأمرانه أو في الفرائض و السنن وَ يَخْشَ اللَّهَ فيما صدر عنه من الذنوب وَ يَتَّقْهِ فيما بقي من عمره و قرأ حفص بسكون القاف فشبه تقه بكتف فخفف فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ بالنعيم المقيم فَأُوْلئِكَ
شاید منظور از آن، اشتیاق در عبادت و نه در ثواب باشد و ترس از گناه، و نه از عذاب. زیرا مقام و مرتبه پیامبران والاتر از این است و گفته شده است: دوستان خدا، برخی اعمال را برای رسیدن به بهشت و دوری از آتش جهنم انجام می دهند، زیرا محبوب آنها این را دوست دارد و گفته شده است: بهشت دوستان خدا، دیدار او و نزدیکی به اوست و آتش آنها دوری از اوست.
و در الکافی از امام صادق علیه السلام آمده است که اشتیاق آن است که دو دست خود را رو به سوی آسمان بلند کنی و ترس این است که پشت دستانت را رو به آسمان بگیری.(6)
«و کانوا لنا خاشعین» و برای ما خشوع داشتند، یعنی خاشع بودند یا دائما ترسان بودند.
«و بشّر المخبتین» و به خشوع کنندگان بشارت بده. علی بن ابراهیم گفت: یعنی به پرستش کنندگان. «وجلت قلوبهم» که از هراس او به خاطر تابیدن پرتو جلالش بر دل های آنان ترسان هستند، «علی ما اصابهم» بر آن چه که از مصیبت ها و بلایا دچار آن گشته اند. «و المقیمی الصلاة» و برپادارندگان نماز در وقت آن. «ینفقون» که در راه خیر انفاق می کنند. «و اعبدوا ربکم» و پروردگارتان را با سایر اموری که شما را بدان متعبد ساخته بپرستید و هیچ معبودی را شریک او قرار ندهید «وافعلوا الخیر» و عمل خیر انجام دهید، یعنی از بین سایر چیزها که میآورید و خیرات و اعمال صالح را برگزینید. مانند اعمال مستحبی و صله رحم و اخلاق پسندیده. «و جاهدوا فی الله» و در راه خدا با دشمنان آشکارا و پنهان او مجاهدت کنید. «هو اجتباکم» او شما را برگزید، یعنی شما را برای دینش و یاری اش انتخاب کرد و از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: منظور ما هستیم و ما همان برگزیدگانیم.(7)«من قبل» یعنی در کتاب هایی که گذشت «و فی هذا» و در این، یعنی قرآن «و اعتصموا بالله» و به خدا چنگ بزنید یعنی در همه امور به او اطمینان کنید. «هو مولیکم» او سرور شماست، یعنی یاور شماست و امور شما را بر عهده دارد. «فنعم المولی و نعم النصیر» پس چه نیکو سرور و چه نیکو یاوری است. او کسی است که در سروری و یاریگری هیچ نظیری ندارد و در حقیقت هیچ مولا و یاوری جز او نیست.
«و من یطع الله و رسوله» و هر کس که از خدا و رسولش پیروی کند، در آنچه که او را به آن امر کرده اند، یا در واجبات و سنن، «و یخش الله» و از خدا بترسد در گناهانی که مرتکب شده است «و یتقه» و از او پروا کند در بقیه عمرش و حفص این کلمه را به سکون قاف قرائت کرد و «تقه» را به «کتف» تشبیه شد و آن مخفف گشت. «فاولئک هم الفائزون» آنان همان رستگاران هستند با نعمت های دائمی. «فاولئک
يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ(1)قد ورد في أخبار كثيرة مضي بعضها و سيأتي بعضها أن تبديل السيئات حسنات في ديوان أعمالهم يوم القيامة و قال الباقر عليه السلام هي في المذنبين من شيعتنا خاصة فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَي اللَّهِ أي يرجع إلي الله وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا(2)قيل هي استثناء للشعراء المؤمنين الصالحين الذين يكثرون ذكر الله و يكون أكثر أشعارهم في التوحيد و الثناء علي الله تعالي و الحث علي طاعته و لو قالوا هجوا أرادوا به الانتصار ممن هجاهم من الكفار و مكافاة هجاة المسلمين كحسان و أضرابه و سيأتي الكلام فيه إن شاء الله تعالي.
هذِهِ الْبَلْدَةِ(3)قال علي بن إبراهيم يعني مكة شرفها الله وَ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ أي خلقا و ملكا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أي المنقادين وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ قيل أي و أن أواظب علي تلاوته لتنكشف لي حقائقه في تلاوته شيئا فشيئا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ(4)أي لننزلنهم الَّذِينَ صَبَرُوا علي المحن و المشاق و لا يتوكلون إلا علي الله الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ(5)بيان لإحسانهم أو تخصيص لهذه الثلاثة من شعبه لفضل اعتداد بها وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ لاستجماعهم العقيدة الحقة و العمل الصالح أَقِمِ الصَّلاةَ(6)تكميلا لنفسك وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ تكميلا لغيرك وَ اصْبِرْ عَلي ما أَصابَكَ من الشدائد و في المجمع عن علي عليه السلام من المشقة و الأذي في الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر(7)إِنَّ ذلِكَ إشارة إلي الصبر أو إلي كل ما أمره مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ أي مما عزمه الله من الأمور أي قطعه قطع إيجاب و إلزام و منه الحديث أن الله يحب أن يؤخذ برخصه كما يحب أن يؤخذ بعزائمه وَ لا تُصَعِّرْ
یبدل الله سیئاتهم حسنات» خداوند رفتارهای زشت آنان را به نیکی بدل می کند در اخبار بسیاری که قسمتی از آن ذکر شد و در ادامه نیز می آید آمده است که تبدیل بدی ها به نیکی، در روز قیامت در دیوان اعمال آن هاست و امام باقر علیه السلام فرمود: این آیه فقط در مورد شیعیان گناهکار ما نازل شده است. «فانه یتوب الی الله» او به سوی خدا توبه می کند یعنی به سوی خدا باز می گردد. «و انتصروا من بعد ما ظلموا» و یاری شدند پس از آن که ظلم کردند. گفته شده است که این، استثنا شعرای مومن صالح هستند که ذکر خدا را بسیار می گویند و اغلب اشعار آنها در باب توحید و حمد و ستایش خداوند متعال و تشویق به طاعت او است و اگر هجو گفتند، منظور آنها پیروزی بر کفاری بوده است که آنها را هجو کرده اند و جبران هجوگویان مسلمان مثل حسان و امثال او بوده است و کلام در این باب خواهد آمد، ان شاء الله.
«هذه البلدة» این شهر. علی بن ابراهیم گفت: منظور مکه است که خداوند آن را مشرف گرداند. «و له کل شیء» و همه چیز برای اوست یعنی از نظر مخلوقات و دارایی. « من المسلمین» یعنی از اطاعت کنندگان. «و ان اتلو القرآن» گفته شده است: یعنی بر تلاوت آن مواظبت داشته باشم، تا هنگام تلاوتش به تدریج حقایقش بر من آشکار گردد. «لنبوئنهم» یعنی آنها را فرود میآوریم. «الذین صبروا» کسانی که صبور بودند بر سختی ها و شداید و فقط بر خدا توکل کردند. «الذین یقیمون الصلوة» کسانی که نماز را بر پا می دارند این بیان نیکی و احسان آن هاست یا اینکه این سه، از گروه اختصاص داده شوند تا به آنان مباهات گردد. «و اولئک هم المفلحون» آنان همان رستگاران هستند زیرا عقاید راستین را با عمل صالح دارند. «اقم الصلاة» نماز را به پا دار برای اینکه به کمال برسی. «و أمر بالمعروف و انه عن المنکر» و به معروف امر کن و از کارهای ناپسند بازدار تا دیگران هم به کمال برسند «و اصبر علی ما اصابک» و بر بلایا صبر کن و در مجمع از علی علیه السلام روایت شده است که بر سختی و شدت در امر به معروف و نهی از منکر صبر کن(8)«ان ذلک» اشاره دارد به صبر یا به هر چیزی که خداوند متعال به انجام آن، دستور قاطعانه داده است. «من عزم الامور» یعنی از اموری که نزد خدا قطعی و ایجابی و الزامی است و از همین باب است حدیثی هست که می گوید: خداوند دوست دارد امور مباح او نیز انجام شود، همان طور که دوست دارد امور الزامی او انجام گیرد. «و لا تصعر
خَدَّكَ لِلنَّاسِ أي لا تمله عنهم و لا تولهم صفحة خدك كما يفعله المتكبرون و قال علي بن إبراهيم أي لا تذل للناس طمعا فيما عندهم وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً أي فرحا مصدر وقع موقع الحال أو تمرح مرحا أو لأجل المرح و هو البطر و روي علي بن إبراهيم عن الباقر عليه السلام يقول بالعظمة إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ قال الطبرسي أي كل متكبر فخور علي الناس و أقول يطلق الاختيال غالبا علي التكبر في المشي وَ رُوِيَ فِي الْفَقِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ نَهَي أَنْ يَخْتَالَ الرَّجُلُ فِي مِشْيَتِهِ وَ قَالَ مَنْ لَبِسَ ثَوْباً فَاخْتَالَ فِيهِ خَسَفَ اللَّهُ بِهِ مِنْ شَفِيرِ جَهَنَّمَ وَ كَانَ قَرِينَ قَارُونَ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنِ اخْتَالَ فَخُسِفَ بِهِ وَ بِدَارِهِ الْأَرْضَ وَ مَنِ اخْتَالَ فَقَدْ نَازَعَ اللَّهَ فِي جَبَرُوتِهِ(1)وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ أي توسط فيه بين الدبيب و الإسراع و قال علي بن إبراهيم أي لا تعجل وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ أي اقصر منه و قال علي بن إبراهيم أي لا ترفعه إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ أي أوحشها و في الكافي عن الصادق عليه السلام أنه سئل عنه فقال العطسة القبيحة(2)و في المجمع عنه عليه السلام قال هي العطسة المرتفعة القبيحة و الرجل يرفع صوته بالحديث رفعا قبيحا إلا أن يكون داعيا أو يقرأ القرآن(3).
وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَي اللَّهِ(4)بأن فوض أمره إليه و أقبل بشراشره عليه وَ هُوَ مُحْسِنٌ في عمله فَقَدِ اسْتَمْسَكَ أي تعلق بأوثق ما يتعلق به و قال علي بن إبراهيم بالولاية وَ إِلَي اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ إذ الكل صائر إليه.
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ(5)أي الداخلين في السلم المنقادين لحكم الله وَ الْمُؤْمِنِينَ أي المصدقين بما يجب أن يصدق به وَ الْقانِتِينَ أي المداومين علي الطاعة وَ الصَّادِقِينَ في القول و العمل وَ الصَّابِرِينَ علي الطاعات و المعاصي و البلايا
خدک للناس» و نسبت به مردم تکبر نداشته باش یعنی گونه خود را بر آنها کج نکن و روی خود را مانند متکبران از آنها برمگردان. و علی بن ابراهیم گفت: یعنی در طمع به مال مردم، خود را در نزد آنان خوار و ذلیل نکن. «و لا تمش فی الارض مرحا» و در زمین سرخوشانه راه مرو. «مرح» مصدر و به معنای فرح است. مصدری است که به جای حال آمده است یا «تمرح مرحا» بوده است یا مفعول له بوده است، یعنی برای مرح که همان «بطر» است، که به معنای سرخوشی بیش از حد است. و از امام باقر علیه السلام روایت است که یعنی با عظمت راه مرو. «ان الله لا یحب کل مختال فخور» خداوند متکبران به خود مغرور را دوست ندارد. طبرسی گفته: یعنی کسی که نسبت به مردم خودبینی دارد و می گویم که «اختیال» غالبا بر تکبر در حال راه رفتن اطلاق می شود.
در کتاب فقیه است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نهی فرمود که انسان در هنگام راه رفتن تکبرورزی کند و فرمود: هر کس لباسی بپوشد و در آن تکبر بورزد، خداوند او را در دره ای از دره های جهنم جای می دهد و همنشین قارون میگردد زیرا او اولین کسی بود که تکبر ورزید و خود و خانه اش به قعر زمین رفتند و هرکس تکبر بورزد، با خدا در جبروتش جنگیده است.(6)
«و اقصد فی مشیک» و در راه رفتن اعتدال داشته باش. یعنی با سرعتی بین تندی و کندی راه برو و علی بن ابراهیم گفته: یعنی عجله نکن. «و اغضض من صوتک» و صدای خود را بالا نبر یعنی آهسته سخن بگو و علی بن ابراهیم گفته: یعنی صدایت را بالا نبر. «ان انکر الاصوات» همانا زشت ترین صداها، یعنی وحشیانه ترین و در الکافی از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: از او در مورد این آیه سوال شد و حضرت فرمود: به معنای عطسه بلند و زشت است.(7)و در مجمع از او روایت شده است که فرمود: به معنای عطسه بلند است و زشت و بالا بردن صدا در هنگام سخن گفتن بسیار زشت است مگر آنکه دعا و یا تلاوت قرآن باشد.(8)
«و من یسلم وجهه الی الله» و هر کس خود را تسلیم امر خداوند گرداند، به این صورت که کارهای خود را به او واگذار کند، و با تمام وجود به سوی او روی بیاورد، «و هو محسن» و در اعمالش نیکوکار باشد، «فقد استمسک بالعروة الوثقی» همانا محکم ترین چیزی را که می توان به آن چنگ زد چنگ زده است یعنی گرفته است و علی بن ابراهیم گفته: منظور ولایت است. «و الی الله عاقبة الامور» و عاقبت همه کارها به سوی خداوند باز می گردد، چرا که همه به سوی او در حرکتند.
«ان المسلمین» همانا مسلمانان یعنی کسانی که به سلم و صلح در آمده اند، و مطیع امر خدا هستند، «المؤمنین» و مومنان یعنی کسانی که چیزی را که باید تصدیق شود تصدیق می کنند و «قانتین» کسانی که دائما خداوند را اطاعت می کنند و «الصادقین» راستگویان در سخن و عمل «الصابرین» و صبر کنندگان بر اطاعت و گناهان و بلایا
وَ الْخاشِعِينَ أي المتواضعين لله بقلوبهم و جوارحهم وَ الْمُتَصَدِّقِينَ من أموالهم ابتغاء مرضاة الله وَ الصَّائِمِينَ لله بنية صادقة وَ الْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ عن الحرام وَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً بقلوبهم و ألسنتهم مَغْفِرَةً لذنوبهم وَ أَجْراً عَظِيماً علي طاعتهم.
إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ(1)قيل أي يداومون قراءته أو متابعة ما فيه حتي صارت سمة لهم و عنوانا سِرًّا وَ عَلانِيَةً كيف اتفق من غير قصد إليهما و قيل السر في المسنونة و العلانية في المفروضة يَرْجُونَ تِجارَةً تحصيل ثواب بالطاعة و هو خبر إن لَنْ تَبُورَ لن تكسد و لن تهلك بالخسران صفة للتجارة لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ علة لمدلوله أو لمدلول ما عد من امتثالهم أو عاقبة ليرجون وَ يَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ علي ما يقابل أعمالهم إِنَّهُ غَفُورٌ لفرطاتهم شَكُورٌ لطاعاتهم أي مجازيهم عليها و هو علة للتوفية و الزيادة أو خبر إن و يَرْجُونَ حال من واو وَ أَنْفَقُوا .
اتَّقُوا رَبَّكُمْ(2)أي بلزوم طاعته لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ الظرف إما متعلق بأحسنوا أو بحسنة و علي الأول تشمل الحسنة حسنة الدارين و علي الثاني لا ينافي نيل حسنة الآخرة أيضا و الحسنة في الدنيا كالصحة و العافية وَ فِي مَجَالِسِ الصَّدُوقِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ليه السلام: أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَعْمَلُ لِثَلَاثٍ مِنَ الثَّوَابِ إِمَّا لِخَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يُثِيبُهُ بِعَمَلِهِ فِي دُنْيَاهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ فَمَنْ أَعْطَاهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يُحَاسِبْهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ فمن تعسر عليه التوفر علي الإحسان في وطنه فليهاجر إلي حيث يتمكن منه إِنَّما يُوَفَّي الصَّابِرُونَ علي مشاق الطاعة من احتمال البلاء و مهاجرة الأوطان لها أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ وَ فِي الْكَافِي عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَيَأْتُونَ بَابَ الْجَنَّةِ فَيَضْرِبُونَهُ فَيُقَالُ لَهُمْ مَنْ أَنْتُمْ فَيَقُولُونَ نَحْنُ أَهْلُ الصَّبْرِ فَيُقَالُ لَهُمْ عَلَي مَا صَبَرْتُمْ فَيَقُولُونَ كُنَّا نَصْبِرُ عَلَي طَاعَةِ اللَّهِ وَ نَصْبِرُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ فَيَقُولُ اللَّهُ
و «الخاشعین» خشوع کنندگان یعنی کسانی که با دل ها و اعضای خود در برابر خدا خاشعند و «المتصدقین» صدقه دهندگان از اموال خود برای طلب رضایت خداوند و «الصائمین» روزه گیرندگان برای خداوند با نیت راستین و «الحافظین لفروجهم» کسانی که عفیف و پاکدامن هستند و دامان خود را از حرام حفظ می کنند و «الذاکرین الله کثیرا» کسانی که با دل ها و زبان های خود ذکر خدا را بسیار می گویند. «مغفرة» برای آمرزش گناهانشان و «اجرا عظیما» پاداش بزرگی برای این طاعات خود دریافت می کنند.
«ان الذین یتلون کتاب الله» کسانی که کتاب خدا را تلاوت می کنند گفته شده است: یعنی بر قرائت آن تداوم دارند. و «سرّا و علانیة» هر طور که بشود، بدون آنکه قصد آن را داشته باشند. و گفته شده است: پنهان در سنن و پیدا در فرایض است. «یرجون تجارة» آنها امید تجارت دارند که با اطاعت از خداوند، به ثواب برسند و این خبر «إن» است. «لن تبور» یعنی کساد نمی گردد و با زیان نابود نمی شود. این صفت تجارت است. «لیوفیهم اجورهم» تا پاداش خود را دریافت کنند این علت مدلول خود است یا مدلول امتثال آن هاست یا عاقبت امیدشان است. «و یزیدهم من فضله» و خداوند در مقابل اعمالشان از فضل خود به آنها بسیار می دهد. «انه غفور» او برای کاستی های آنان آمرزنده است و «شکور» طاعات آنها را سپاس می گوید و به واسطه آن به ایشان پاداش می دهد و این علت فزونی و زیادت است یا خبر «إن» است و «یرجون» حال از واو است در «و انفقوا».
«اتقوا ربکم» از خدا بترسید. یعنی به لزوم طاعت او. «للذین احسنوا فی هذه الدنیا حسنة» برای کسانی که در این دنیا اعمال نیک انجام دادند ظرف یا متعلق به «أحسنوا» است یا «حسنه» و اگر متعلق به مورد اول باشد، شامل حسنه هم می شود که حسنه دنیا و آخرت است و اگر متعلق به مورد دوم باشد، منافاتی با رسیدن به حسنه آخرت نیز ندارد و حسنه دنیا مانند سلامتی و عافیت است.
و در مجالس صدوق از علی علیه السلام روایت است که فرمود: مومن اعمالش را برای سه ثواب انجام می دهد: برای خیر، که خداوند پاداش عمل او را در دنیا می دهد. سپس این آیه را تلاوت فرمود و فرمود: هر کس که خدا در دنیا به او ببخشد، در آخرت او را محاسبه نمی کند. «و ارض الله واسعة» و زمین خدا گسترده است. پس هر کس که نتوانست در وطن خود احسان کند، باید به هر جا که این امکان برای او فراهم است، مهاجرت کند. «انما یوفی الصابرون» فقط صابران بر طاعات سختی که انجام داده اند اجر داده می شوند و بر تحمل بلایا و مهاجرت از وطن خود. «و اجرهم بغیر حساب» و بدون محاسبه پاداش داده می شوند.
و در الکافی از امام صادق علیه السلام روایت شده است که در روز قیامت، گروهی از مردم برمی خیزند و به نزدیک در بهشت می آیند و آن را می کوبند و به آنها گفته می شود: شما کیستید؟ آنها می گویند ما اهل صبر هستیم به آنها میگویند بر چه چیزی صبر کردید؟ می گویند: ما بر اطاعت خداوند و بر عدم انجام گناهان صبر کردیم. پس خداوند
عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقُوا أَدْخِلُوهُمُ الْجَنَّةَ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّما يُوَفَّي الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ(1).
وَ أُزْلِفَتِ(2)أي قربت غَيْرَ بَعِيدٍ أي مكانا غير بعيد و قال علي بن إبراهيم أُزْلِفَتِ أي زينت غَيْرَ بَعِيدٍ قال بسرعة هذا ما تُوعَدُونَ علي إضمار القول لِكُلِّ أَوَّابٍ أي رجاع إلي الله بدل من المتقين بإعادة الجار حَفِيظٍ حافظ لحدوده مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ قيل بدل بعد بدل أو بدل من موصوف أواب أو مبتدأ خبره ادْخُلُوها علي تأويل يقال لهم ادْخُلُوها فإن من بمعني الجمع و بِالْغَيْبِ حال من الفاعل أو المفعول أو صفة لمصدر أي خشية متلبسة بالغيب حيث خشي عقابه و هو غائب أو العقاب بعد غيب أو هو غائب عن الأعين لا يراه أحد و تخصيص الرحمن به للإشعار بأنهم رجوا رحمته و خافوا عذابه أو بأنهم يخشون مع علمهم بسعة رحمته و وصف القلب بالإنابة إذ الاعتبار برجوعه إلي الله فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ أي فلم يشكر تلك الأيادي باقتحام العقبة و هو الدخول في أمر شديد قيل العقبة الطريق في الجبل استعارها لما فسرها به من الفك و الإطعام ذِي مَسْغَبَةٍ أي مجاعة ذا مَقْرَبَةٍ أي قرابة ذا مَتْرَبَةٍ أي ذا فقر و قال علي بن إبراهيم لا يقيه من التراب شيء وَ فِي الْكَافِي عَنِ الرِّضَا عليه السلام: كَانَ إِذَا أَكَلَ أُتِيَ بِصَحْفَةٍ فَتُوضَعُ قُرْبَ مَائِدَتِهِ فَيَعْمِدُ إِلَي أَطْيَبِ الطَّعَامِ مِمَّا يُؤْتَي بِهِ فَيَأْخُذُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ شَيْئاً فَيَضَعُ فِي تِلْكَ الصَّحْفَةِ ثُمَّ يَأْمُرُ بِهَا لِلْمَسَاكِينِ ثُمَّ يَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ فَلَا اقْتَحَمَ(3)ثُمَّ يَقُولُ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ إِنْسَانٍ يَقْدِرُ عَلَي عِتْقِ رَقَبَةٍ فَجَعَلَ لَهُمُ السَّبِيلَ إِلَي الْجَنَّةِ(4)و ستأتي الأخبار في ذلك وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِوَلَايَتِنَا فَقَدْ جَازَ
عز و جل می فرماید: راست گفتند آنها را به بهشت وارد کنید و این سخن خداوند عز و جل است که فرمود: {تنها صابران هستند که پاداش خود را بدون حساب دریافت می کنند.}(5)
و «أزلفت» یعنی نزدیک شد. «غیر بعید» یعنی جایی که دور نیست و علی بن ابراهیم گفته: «أزلفت» یعنی زینت داده شد. «غیر بعید» گفته: به سرعت و تندی این آن چیزی است که بر اضمار سخن به شما وعده داده شد. «لکل أواب» یعنی بازگشت کنندگان به سوی خدا که بدل از متقین به تکرار جار است. «حفیظ» یعنی نگهدارنده حدها. «مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنیبٍ» کسی که در خفایا از خداوند رحمان بترسد و با قلب توبه کننده بازگردد. گفته شده که بدل پس از بدل است یا بدل از موصوف «أواب» است یا مبتدایی است که خبر آن «أدخلوها» است. «أدخلوها» به تاویل این است که به آنها گفته می شود: «أدخلوها» زیرا «من» به معنای جمع است و «بالغیب» حال از فاعل یا مفعول یا صفت برای مصدر است، یعنی ترسی که در غیاب او هم وجود دارد یعنی از عذاب او بترسد در حالی که او غایب است یا اینکه عذاب پس از غیب باشد یا او از دیده ها پنهان باشد و هیچ کس او را نبیند و اینکه صفت رحمان به او اختصاص داده شده است، برای اعلام این است که آنها به رحمت او امید دارند و از عذاب او می ترسند یا به این دلیل که آنها به این دلیل که به گستردگی رحمت او ایمان دارند می ترسند و وصف قلب به انابه به این دلیل است که به سوی خداوند باز می گردد. «فلا اقتحم العقبة» از آن گردنه سخت رد نشد. یعنی با گذشتن از آن محل دشوار، شکرگزار مسبب آن نبود که به معنای وارد شدن در امری دشوار است. گفته شده است که «عقبه» به معنای راهی در کوه است که در اینجا برای معانی همچون آزاد کردن اسیر و غذا دادن به دیگران استعاره گرفته شده است «ذی مسبغه» یعنی گرسنه، «ذا مقربه» یعنی نزدیک و خویشاوند و «ذا متربه» یعنی فقیر و علی بن ابراهیم گفت: هیچ چیز آن را از خاک نگه نمی دارد.
و در الکافی از امام رضا علیه السلام نقل شده است که هرگاه چیزی میخورد، بشقابی می آوردند و آن را نزدیک سفره او قرار می دادند او از نیکوترین غذاهایی که برایش می آوردند تکه ای برمی داشت و در آن بشقاب می گذاشت و سپس دستور می داد آن را برای فقرا ببرند. سپس این آیه را تلاوت فرمود: «فلا اقتحم.» سپس فرمود: خداوند دانست که هر انسانی قادر نیست که بنده ای را آزاد کند به همین دلیل راه بهشت را برای آنان باز کرد.(6)
و اخبار پیرامون این موضوع، ذکر خواهد شد.
و از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: هر کس که خداوند او را به ولایت ما کرامت ببخشد، از این
الْعَقَبَةَ وَ نَحْنُ تِلْكَ الْعَقَبَةُ الَّتِي مَنِ اقْتَحَمَهَا نَجَا ثُمَّ قَالَ النَّاسُ كُلُّهُمْ عَبِيدُ النَّارِ غَيْرَكَ وَ أَصْحَابِكَ فَإِنَّ اللَّهَ فَكَّ رِقَابَكُمْ مِنَ النَّارِ بِوَلَايَتِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ قَالَ عليه السلام بِنَا تُفَكُّ الرِّقَابُ وَ بِمَعْرِفَتِنَا وَ نَحْنُ الْمُطْعِمُونَ فِي يَوْمِ الْجُوعِ وَ هُوَ الْمَسْغَبَةُ(1). وَ تَواصَوْا أي أوصي بعضهم بعضا بِالصَّبْرِ علي طاعة الله بِالْمَرْحَمَةِ أي بالرحمة علي عباده أو بموجبات رحمة الله أُولئِكَ أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ أي اليمين أو اليمن وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا قيل أي بما نصبناه دليلا علي الحق من كتاب و حجة أو بالقرآن هُمْ أَصْحابُ الْمَشْأَمَةِ أي الشمال أو الشؤم عَلَيْهِمْ نارٌ مُؤْصَدَةٌ أي مطبقة من أوصدت الباب إذا أطبقته و أغلقته و قال علي بن إبراهيم أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ أصحاب أمير المؤمنين عليه السلام وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا قال الذين خالفوا أمير المؤمنين عليه السلام هُمْ أَصْحابُ الْمَشْأَمَةِ قال المشأمة أعداء آل محمد عليهم السلام نارٌ مُؤْصَدَةٌ قال أي مطبقة(2).
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علِيٌّ عليه السلام. إِنَّ لِأَهْلِ الدِّينِ عَلَامَاتٍ يُعْرَفُونَ بِهَا صِدْقَ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ وَ وَفَاءً بِالْعَهْدِ وَ صِلَةَ الْأَرْحَامِ وَ رَحْمَةَ الضُّعَفَاءِ وَ قِلَّةَ الْمُرَاقَبَةِ لِلنِّسَاءِ أَوْ قَالَ قِلَّةَ الْمُؤَاتَاةِ لِلنِّسَاءِ وَ بَذْلَ الْمَعْرُوفِ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ سَعَةَ الْخُلُقِ وَ اتِّبَاعَ الْعِلْمِ وَ مَا يُقَرِّبُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ زُلْفَي طُوبي لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ وَ طُوبَي شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ أَصْلُهَا فِي دَارِ النَّبِيِّ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ لَيْسَ مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ فِي دَارِهِ غُصْنٌ مِنْهَا لَا يَخْطُرُ عَلَي قَلْبِهِ شَهْوَةُ شَيْءٍ إِلَّا أَتَاهُ بِهِ ذَلِكَ وَ لَوْ أَنَّ رَاكِباً مُجِدّاً سَارَ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ مَا خَرَجَ مِنْهُ وَ لَوْ طَارَ مِنْ أَسْفَلِهَا غُرَابٌ مَا بَلَغَ أَعْلَاهَا حَتَّي يَسْقُطَ هَرِماً .
أَلَا فَفِي هَذَا فَارْغَبُوا إِنَّ الْمُؤْمِنَ مِنْ نَفْسِهِ فِي شُغُلٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَةٍ إِذَا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ افْتَرَشَ وَجْهَهُ وَ سَجَدَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِمَكَارِمِ بَدَنِهِ يُنَاجِي الَّذِي
گردنه خواهد گذشت و آن گردنه ما هستیم که هر کس از آن بگذرد، نجات می یابد. سپس فرمود: همه مردم به جز تو و یارانت بنده آتش هستند، همانا خداوند به ولایت ما اهل بیت، شما را از آتش رهانیده است و حضرت علیه السلام فرمود: جان ها به وسیله ما و شناخت ما آزاد می گردند و ما هستیم که در وقت گرسنگی به بقیه غذا می دهیم و «مسغبه» همان گرسنگی است.(3)
و «تواصوا» یعنی به یکدیگر توصیه کردند «بالصبر» به صبر بر اطاعت از خداوند. «بالمرحمة» به مرحمت یعنی به رحمت بر بندگان یا به چیزهایی که سبب این رحمت می شود. «اولئک اصحاب المیمنة» آنها یاران میمنه هستند. یعنی سمت راست یا یمن و مبارکی. «و الذین کفروا بآیاتنا» و کسانی که به آیات ما کفر ورزیدند. گفته شده است که یعنی به دلایل حقانیتی که در کتاب خود یا حجت و قرآن آوردیم کافر شدند، «هم اصحاب المشئمة» یعنی سمت چپ یا شومی و بدیمنی. «علیهم نار مؤصدة» یعنی بر آنها آتشی طبقه بر طبقه روشن است. این کلمه از «أوصدت الباب» گرفته شده است یعنی بستن در و علی بن ابراهیم گفت: اصحاب میمنه یاران امیر مومنان علیه السلام هستند و «الذین کفروا بآیاتنا» فرمود: کسانی که با امیر مومنان علیه السلام مخالفت می کنند یاران مشأمه هستند. و مشأمه، دشمنان آل محمد علیهم السلام هستند. «مؤصدة» فرمود: یعنی طبقه بر طبقه.(4)
الکافی: علی علیه السلام فرمود: دینداران نشانه هایی دارند که با آن شناخته می شوند، راستگویی و امانتداری و وفای به عهد و صله رحم و رحم کردن بر ضعیفان و همنشینی کم با زنان و یا وارد شدن کم بر زنان و انجام کارهای نیک و حسن خلق و خوش اخلاقی و پیروی از علم و هر آن چه که انسان را به خداوند عز و جل نزدیک می کند. خوشا به حال آنان و چه بازگشت نیکویی دارند. و چه نیکوست درختی که در بهشت است و ریشه آن در خانه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است و همه مومنان در خانه خود شاخه ای از آن را دارند و میل هیچ چیزی به دل او راه نمی یابد مگر اینکه به او داده می شود و اگر شخصی به فاصله صد سال در زیر سایه آن راه برود، از آن خارج نمی شود. و اگر کلاغی از پایین آن پرواز کند، به بالای آن نمی رسد تا پیر شود و بر زمین بیفتد، پس در رسیدن به آن مشتاق باشید. مومن از دست خود ناراضی است و همه از او در راحت هستند. وقتی شب فرا می رسد، صورت خود را بر زمین می ساید و برای خدای عز و جل به سجده می افتد با اعضای کریم بدن خود مناجات می کند با کسی که
خَلَقَهُ فِي فَكَاكِ رَقَبَتِهِ أَلَا فَهَكَذَا كُونُوا(1).
أن لأهل الدين أي الذين اختاروا دين الإيمان و عملوا بشرائطه و لوازمه و قلة المراقبة للنساء أي الميل إليهن و الاعتماد عليهن أو الاهتمام بشأنهن و الخوف من مخالفتهن و قيل النظر إليهن و إلي أدبارهن و هو بعيد أو قال أي الصادق عليه السلام و الترديد من أبي بصير و المؤاتاة الموافقة و المطاوعة و في المصباح رقبته أرقبه من باب قتل حفظته فأنا رقيب و رقبته و ترقبته و ارتقبته انتظرته فأنا رقيب أيضا و راقبت الله خفت عذابه و قال آتيته علي الأمر بمعني وافقته و في لغة لأهل اليمن تبدل الهمزة واوا فيقال واتيته علي الأمر مواتاة و هي المشهور علي ألسنة الناس و في النهاية في الحديث خير النساء المؤاتية لزوجها المواتاة حسن المطاوعة و الموافقة و أصله الهمز فخفف و كثر حتي صار يقال بالواو الخالصة و ليس بالوجه.
و بذل المعروف أي الخير و هو الإحسان بالفضل من المال إلي الغير و الظاهر أن المراد هنا المال و إن كان المعروف بحسب اللغة أعم و حسن الخلق و سعة الخلق الظاهر أن الخلق بالضم في الموضعين و المراد أن حسن خلقه عام وسع كل أحد في جميع الأحوال فإن بعض الناس مع حسن الخلق قد يقع منهم الطيش العظيم كما يقال نعوذ بالله من غضب الحليم و ربما يقرأ الأول بالفتح فإن الظاهر عنوان الباطن لكن هذا ليس كليا فإن حسن الخلق قد يوجد في غير أهل الدين كما قال عز و جل في وصف المنافقين وَ إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ(2)و قيل المراد حسن الأعضاء الظاهرة بالأعمال الفاضلة فإنه من علامات أهل الدين و اتباع العلم أي العمل به و قيل أي عدم اتباع الظن.
و ما يقربهم إلي الله زلفي أي قربة مفعول مطلق من غير لفظ الفعل قال الجوهري الزلفة و الزلفي القربة و المنزلة و منه قوله تعالي وَ ما أَمْوالُكُمْ وَ لا
او را آفرید که او را آزاد گرداند. پس این گونه باشید.(3)
«انّ لاهل الدین» یعنی کسانی که دین ایمان را برگزیدند و به شرایط آن عمل کردند، و «قلّة المراقبة للنساء» و به آنان میل و اعتماد و توجه کمی داشتند، و از مخالفت با آنان نترسیدند، و گفته شده به این معناست که به آنان و به پشت آنان زیاد نگاه نکردند، که این احتمال ضعیف است. «او قال» یعنی یا امام صادق علیه السلام فرمود و در این مورد تردید از ابوبصیر است. «مواتاه» یعنی موافقت و همراهی. و در مصباح آمده است که «رقبته أرقبه»، بر وزن قتل به معنای حفظ کردن است. «فأنا رقیب و رقبته و ترقبته و ارتقبته» یعنی انتظار آن را کشیدم. و راقبت الله» یعنی از عذاب خداوند ترسیدم و «آتیته علی الأمر» یعنی با او موافقت کردم و در زبان مردم یمنی همزه به واو تبدیل می شود و به «واتیته» تبدیل می شود که کلمه پر کاربردی در زبان مردم است. و در پایان حدیث آمده است که بهترین زنان زنی است که مطیع همسر خود باشد. و مواتاة حسن اطاعت و موافقت است و اصل آن همزه بوده است که به واو بدل شده است.
و «بذل المعروف» یعنی خیر و آن این است که اضافه مال به صورت انفاق به دیگران پرداخت شود و ظاهر این است که منظور در اینجا، مال است هرچند معروف از نظر لغوی، معنای عام تری دارد و «حسن الخلق و و سعة الخلق» در هر دو مورد به ضم است و منظور آن است که اخلاق نیک او عام است و همه را در هر حالی در بر می گیرد. برخی از مردم با حسن خلقی که دارند، باز هم کارهای غیر عاقلانه انجام می دهند. همان طور که می گویند: پناه می بریم به خدا از خشم خدای بردبار و شاید اولی به فتح خوانده شود که معنای مخلوق می دهد. اما این یک حکم کلی نیست چرا که حسن خلق، در غیر دینداران نیز وجود دارد همان طور که خداوند عز و جل در توصیف منافقان فرموده است: {و هنگامی که آنها را ببینی، بدن های آنان تو را به تعجب وامی دارد}.(4)و گفته شده است که منظور، زیبایی اعضای ظاهری بدن با اعمال نیک بوده است که از نشانه های دینداران است و پیروی از علم، یعنی عمل به آن و گفته شده است یعنی عدم پیروی از حدس و گمان.
«و ما یقربهم الی الله زلفی» زلفی یعنی نزدیکی و مفعول مطلق است از غیر لفظ فعل. جوهری گفته است که «زلفه» و زلفی به معنای نزدیکی و منزلت است و این آیه هم در همین مضمون است: {اموال
أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفي(1)و هي اسم المصدر كأنه قال بالتي تقربكم عندنا ازدلافا.
طوبي لهم و حسن مآب إشارة إلي قوله سبحانه الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبي لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ(2)و قال البيضاوي طوبي فعلي من الطيب قلبت ياؤه واوا لضمة ما قبلها و يجوز فيه الرفع و النصب و لذلك قرئ و حسن مآب بالنصب أي حسن مرجع و هو الجنة(3)و قال في النهاية طوبي اسم الجنة و قيل هي شجرة فيها و أصلها فعلي من الطيب فلما ضمت الطاء انقلبت الياء واوا و قد تكررت في الحديث و فيه طوبي للشام لأن الملائكة باسطة أجنحتها عليها المراد بها هاهنا فعلي من الطيب لا الجنة و لا الشجرة.
و قال الراغب في الآية قيل هو اسم شجرة في الجنة و قيل بل إشارة إلي كل مستطاب في الجنة من بقاء بلا فناء و عز بلا ذل و غني بلا فقر و طوبي شجرة هذا من كلام الصادق عليه السلام أو من كلام أمير المؤمنين عليه السلام و ليس من مؤمن كأنه مثال شجرة ولاية أمير المؤمنين تشعبت في صدور المؤمنين إلا أتاه به ذلك أي يتدلي و يقربه منه ليأخذه و قيل أي ينبت منه مجدا أي مسرعا صاحب جد و اهتمام في ظلها أي ما يحاذي أغصانها فإنه لا ظل في الجنة.
قال في النهاية و قد يكني بالظل عن الكنف و الناحية و منه الحديث أن في الجنة شجرة يسير الراكب في ظلها مائة عام أي في ذراها و ناحيتها انتهي و قد روي مسلم في صحيحه عن أبي سعيد الخدري عن النبي صلي الله عليه و آله قال إن في الجنة شجرة يسير الراكب الجواد المضمر السريع مائة عام لا يقطعها و في أخري يسير الراكب في ظلها مائة سنة قال عياض ظلها كنفها و هو ما تستره أغصانها و قد يكون ظلها نعيمها و راحتها من قولهم عيش ظليل و احتيج إلي تأويل الظل بما ذكر هربا عن الظل في العرف لأنه ما يقي حر الشمس و لا شمس
و فرزندان شما چیزی نیست که باعث نزدیکی شما به ما گردد.}(4)
و این اسم مصدر است همان طور که مصدر «ازدلافا» نیز از این باب است.
«طوبی لهم و حسن مآب» اشاره دارد به این سخن خداوند سبحان که میفرماید: «الذین آمنوا و عملوا الصالحات طوبی لهم و حسن مآب»(5)یعنی خوشا به حال کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و چه نیکوست بازگشت آنان. و بیضاوی گفته است «طوبی» بر وزن فعلی از طیب گرفته شده و یاء آن به خاطر همزه ماقبل قلب به واو شده است و رفع و نصب در آن جایز است و «حسن مآب» به این دلیل به نصب خوانده شده که معنای محل بازگشت نیکو را بدهد که همان بهشت است.(6)
و در پایان گفته است طوبی اسم بهشت است و گفته شده نام درختی در بهشت است و اصل آن، بر وزن فعلی از ریشه طیب است و به دلیل ضمه طاء، یاء قلب به واو شده است و در حدیث تکرار می شود و در آن آمده است که خوشا به حال شام، زیرا فرشتگان بال های خود را بر آن گشوده اند و منظور از آن در اینجا، وزن فعلی از ریشه طیب است و نه به معنای بهشت است و نه معنای درخت می دهد.
و راغب در مورد این آیه گفته است که طوبی اسم درختی است در بهشت و گفته شده است: بلکه اشاره به هر چیز نیکویی در بهشت است مثل بقای بدون نابودی و عزت بی ذلت و ثروت بدون فقر و طوبی نام درختی است. این از سخنان امام صادق علیه السلام است یا از سخن امیر مومنان علیه السلام. «و لیس من مؤمن» گویا مثال درخت ولایت امیرمومنان است که شاخه های آن در دل های مومنان کشیده شده است. و هر مومن مانند درختی است که همان درخت ولایت امیرمومنان است که شاخه های آن در دل مومنان کشیده شده است. و مومن به وسیله آن به خواسته های خود نزدیک می شود و میوه آن تلاش و کوشش است. «فی ظلها» یعنی چون در بهشت سایه ای وجود ندارد، منظور از سایه درخت، چیزی است که از در کنار هم قرار گرفتن شاخه های آن حاصل میشود.
و در نهایة گفته شده است که سایه کنایه از حمایت است و در حدیث آمده است که می گوید در بهشت درختی است که فردی به مدت صد سال در سایه آن راه می رود یعنی در اطراف آن. پایان. و مسلم در صحیح خود از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده است که فرمود: در بهشت درختی هست که اسب لاغر اندام تندرو به مدت صد سال نمی تواند مسافت آن را طی کند و در حدیث دیگر آمده است که فرد صد سال در سایه آن راه می رود. عیاض گفت: منظور از سایه حمایت است، یعنی قسمتی که شاخه های درخت آن را پوشش می دهد. و شاید منظور از سایه، نعمت و آسایش بهشتی باشد و از همین جاست که می گویند: «عیش ظلیل»، یعنی زندگی همراه با آسایش. و در اینجا ما به تاویل سایه نیاز داریم به آنچه ذکر شد؛ به خاطر فرار از سایه در عرف. چرا که انسان را از حرارت خورشید در امان نگاه می دارد
في الجنة و لا برد و إنما نور يتلألأ انتهي.
و قال المازري المضمر بفتح الضاد و شد الميم و رواه بعضهم بكسر الميم الثانية صفة للراكب المضمر فرسه.
حتي يسقط هرما إنما خص الغراب بالذكر لأنه أطول الطيور عمرا ففي هذا فارغبوا الفاء الثانية تأكيد للفاء الأولي من نفسه في شغل من بكسر الميم و قد يقرأ بالفتح اسم موصول أي مشغول بإصلاح نفسه لا يلتفت إلي عيوب غيره و لا إلي التعرض لضررهم و لذا الناس منه في راحة إذا جن عليه الليل في مجمع البيان فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ أي أظلم و ستر بظلامه كل ضياء و قال جن عليه الليل و جنه الليل و أجنه الليل إذا أظل حتي يستره بظلمته انتهي(1).
و المكارم جمع مكرمة أي أعضاؤه الكريمة الشريفة كالوجه و الجبهة و الخدين و اليدين و الركبتين و الإبهامين في فكاك في للتعليل.
كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ الْهَيْثَمِ النَّهْدِيِّ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ يَحْيَي بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَيُّ الْخِصَالِ بِالْمَرْءِ أَجْمَلُ فَقَالَ وَقَارٌ بِلَا مَهَابَةٍ وَ سَمَاحٌ بِلَا طَلَبِ مُكَافَاةٍ وَ تَشَاغُلٌ بِغَيْرِ مَتَاعِ الدُّنْيَا(2).
وقار بلا مهابة الوقار الرزانة و المهابة أن يخاف الناس من سطوته و ظلمه و قيل أي من غير تكبر و في القاموس الهيبة المخافة و التقية كالمهابة و قال سمح ككرم سماحا و سماحة و سماحا ككتاب جاد بلا طلب مكافاة من عوض أو ثناء و شكر و أصله مهموز و قد يقلب ألفا بغير متاع الدنيا من ذكر الله و ما يقرب العبد إليه تعالي.
الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْعِلْمُ خَلِيلُ الْمُؤْمِنِ وَ الْحِلْمُ وَزِيرُهُ وَ الْعَقْلُ دَلِيلُهُ وَ الْعَمَلُ قَائِدُهُ وَ الرِّفْقُ وَالِدُهُ وَ الْبِرُّ أَخُوهُ وَ الصَّبْرُ
در بهشت گرما و سرمایی وجود ندارد و فقط نوری است که میدرخشد. پایان.
و مازری گفته است که که «مضمر» به فتح ضاد و تشدید میم به معنای سوارکاری است که مرکب خود را لاغر کرده است. و بعضی آن را به کسر میم دوم روایت کرده اند.
«حتی یسقط هرما» در اینجا کلاغ ذکر شده است زیرا عمر کلاغ، از همه پرنده ها بیشتر است. «ففی هذا فارغبوا» فاء دوم تاکید فاء اول است. «من نفسه فی شغل» من به کسر میم و گاهی نیز به فتح خوانده شده است که اسم موصول است یعنی مشغول به اصلاح خود که به عیوب دیگران توجهی ندارد و متعرض زیانی به هیچ کس نمی رساند. بنابراین هرگاه سیاهی شب فرا برسد، مردم از او در آرامش هستند. در مجمع البیان آمده است «فلما جن علیه اللیل» یعنی وقتی که شب سیاه شد و با سیاهی خود هر روشنایی را پوشاند. «جن علیه اللیل و جنه اللیل و أجنه اللیل»، یعنی شب با سیاهی خود آن را پوشاند. پایان.(3)
و مکارم، جمع مکرمت است یعنی اعضای کریم و شریف مانند صورت و پیشانی و گونه ها و دست ها و زانوها و دو انگشت اشاره. در «فی فکاک» فی برای تعلیل آمده است.
الکافی: یحیی بن عمران حلبی میگوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: چه صفاتی برای انسان نیکوتر است؟ فرمود: وقار بدون اینکه کسی از او بترسد، بخشش بدون طلب جبران و مشغول شدن به غیر دنیا.(4)
«وقار بلا مهابة» وقار یعنی سنگینی و مهابت یعنی اینکه مردم از تسلط و ظلم او نترسند. و گفته شده است: یعنی بدون تکبر؛ و هیبت در قاموس، به معنای ترس و مخافت است و «سمح سماحا و سماحة و سماحا بر وزن کتاب» به معنای کرم و بخشش است. بخشید بدون طلب جبران یا عوض یا حمد و شکر و اصل آن مهموز است و گاهی قلب به الف می شود. «بغیر متاع الدنیا» یعنی یاد خدا و هر چه که بنده را به خداوند متعال نزدیک می کند.
شهاب: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: علم دوست مؤمن است و بردباری وزیر اوست و عقل راهنمای اوست و عمل راهبر اوست و رفق و شفقت پدر او و نیکی برادر او و صبر
أَمِيرُ جُنُودِهِ(1)
[ الضوء: العلم ادراك الشيء بحقيقته، و هو علي ضربين: أحدهما ادراك الذات و الثاني الحكم علي الذات بوجود شيء له أو نفي شيء عنه، و الأول يتعدي الي مفعول واحد كقوله تعالي« اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ ... ] ثم بعده بياض أربع صفحات.
.لي، [الأمالي للصدوق] أَبِي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: اعْمَلْ بِفَرَائِضِ اللَّهِ تَكُنْ أَتْقَي النَّاسِ وَ ارْضَ بِقِسْمِ اللَّهِ تَكُنْ أَغْنَي النَّاسِ وَ كُفَّ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ تَكُنْ أَوْرَعَ النَّاسِ وَ أَحْسِنْ مُجَاوَرَةَ مَنْ جَاوَرَكَ تَكُنْ مُؤْمِناً وَ أَحْسِنْ مُصَاحَبَةَ مَنْ صَاحَبَكَ تَكُنْ مُسْلِماً(2).
جا، [المجالس للمفيد] ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] المفيد عن المظفر بن محمد البلخي عن محمد بن همام عن حميد بن زياد عن إبراهيم بن عبيد بن حنان عن الربيع بن سلمان عن السكوني: مثله(3).
مع، [معاني الأخبار] ل، [الخصال] لي، [الأمالي للصدوق] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَصَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَامْتَحِنُوا أَنْفُسَكُمْ فَإِنْ كَانَتْ فِيكُمْ فَاحْمَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ارْغَبُوا إِلَيْهِ فِي الزِّيَادَةِ مِنْهَا فَذَكَرَهَا عَشَرَةً الْيَقِينَ وَ الْقَنَاعَةَ وَ الصَّبْرَ وَ الشُّكْرَ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ السَّخَاءَ وَ الْغَيْرَةَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ الْمُرُوءَةَ(4).
مع، [معاني الأخبار] لي، [الأمالي للصدوق] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَي الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِي بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَقَالَ الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَكَ وَ صِلَةُ مَنْ قَطَعَكَ وَ إِعْطَاءُ مَنْ حَرَمَكَ وَ قَوْلُ الْحَقِّ وَ لَوْ عَلَي نَفْسِكَ(5).
امیر سپاهیانش است.(6)
امالی صدوق: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به واجبات خدا عمل کن که پرهیزگارترین مردم باشی و به تقدیر خداوند راضی باش تا بینیازترین مردم شوی و از حرام اجتناب کن تا باتقواترین مردم باشی و حسن همسایگی و همجواری را به جا آور تا مومن باشی و همنشین نیک باش تا مسلمان شوی.(7)
در مجالس مفید و امالی شیخ طوسی مثل این روایت نقل شده است.
معانی الأخبار، خصال، امالی شیخ صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا خداوند تبارک و تعالی پیامبر خود را به خلق و خوی شایسته اختصاص داد، پس خود را بیازمایید و اگر دیدید که اخلاق او در شما هست، خدای عز و جل را شکر گویید و از او بخواهید که این اخلاق را در شما زیاد کند و صفات او را در ده اخلاق برشمرد: یقین، قناعت، صبر، شکر، بردباری، اخلاق نیکو، بخشندگی، غیرت، شجاعت و جوانمردی.(8)
معانی الأخبار، امالی شیخ صدوق: حماد بن عثمان گفت: مردی به نزد امام صادق علیه السلام آمد و به او گفت: ای فرزند رسول خدا، اخلاق نیکو را به من بگو. حضرت فرمود: هر کس به تو ظلم کرد او را ببخش و هر کس از تو برید صله رحمت را با او قطع نکن و به هر کس تو را از بخشش خود محروم می کند ببخش و همیشه سخن حق را بگو، حتی اگر به زیان تو باشد.(9)
1) في النسخة التي بخط يد المؤلّف قدّس سرّه زيادة بعد ذلك و هي:
2) أمالي الصدوق: ص 121.
3) مجالس المفيد: ص 215، أمالي الطوسيّ ج 1 ص 120.
4) معاني الأخبار ص 191، الخصال ج 2 ص 51، أمالي الصدوق: ص 133.
5) معاني الأخبار ص 191، أمالي الصدوق: ص 165.
6) . در نسخه ای که به خط مولف قدس سره وجودارد اضافه ای هست: [الضوء: یعنی علم ادراک چیزی به حقیقت آن، که بر دو نوع است: یکی از آن دو ادراک ذات است و دوم، حکم بر ذات به وجود چیزی برای آن یا نفی چیزی از آن است، و فعل اول یک مفعولی است همان طور که خداوند می فرماید: «خداوند با آنان یاد می دهد» و بعد از این مطلب، چهار صفحه سفید می آید.
7) . امالی صدوق: 121
8) . معانی الأخبار: 191، الخصال 2 : 51، امالی صدوق: 133
9) . معانی الأخبار: 191، امالی صدوق: 165
لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ النَّهْدِيِّ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ عليه السلام أَيُّ الْخِصَالِ بِالْمَرْءِ أَجْمَلُ قَالَ وَقَارٌ بِلَا مَهَابَةٍ وَ سَمَاحٌ بِلَا طَلَبِ مُكَافَاةٍ وَ تَشَاغُلٌ بِغَيْرِ مَتَاعِ الدُّنْيَا(1).
ل، [الخصال] العطار عن سعد عن النهدي: مثله(2)
محص، [التمحيص] عن الحلبي عن أبي عبد الله عليه السلام: مثله.
ضا، [فقه الرضا عليه السلام] أروي عن العالم عليه السلام: و ذكر مثله.
لي، [الأمالي] للصدوق ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: خَمْسٌ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ لَمْ يَكُنْ فِيهِ كَثِيرُ مُسْتَمْتَعٍ قِيلَ وَ مَا هُنَّ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ الدِّينُ وَ الْعَقْلُ وَ الْحَيَاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ حُسْنُ الْأَدَبِ وَ خَمْسٌ مَنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ فِيهِ لَمْ يَتَهَنَّ بِالْعَيْشِ الصِّحَّةُ وَ الْأَمْنُ وَ الْغِنَي وَ الْقَنَاعَةُ وَ الْأَنِيسُ الْمُوَافِقُ(3).
مع، [معاني الأخبار] لي، [الأمالي] للصدوق الْعَطَّارُ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ فِي الْجَنَّةِ غُرَفاً يُرَي ظَاهِرُهَا مِنْ بَاطِنِهَا وَ بَاطِنُهَا مِنْ ظَاهِرِهَا يَسْكُنُهَا مِنْ أُمَّتِي مَنْ أَطَابَ الْكَلَامَ وَ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ أَفْشَي السَّلَامَ وَ صَلَّي بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ فَقَالَ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ يُطِيقُ هَذَا مِنْ أُمَّتِكَ فَقَالَ يَا عَلِيُّ أَ وَ مَا تَدْرِي مَا إِطَابَةُ الْكَلَامِ مَنْ قَالَ إِذَا أَصْبَحَ وَ أَمْسَي سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ إِطْعَامُ الطَّعَامِ نَفَقَةُ الرَّجُلِ عَلَي عِيَالِهِ وَ أَمَّا الصَّلَاةُ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ فَمَنْ صَلَّي الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ صَلَاةَ الْغَدَاةِ فِي الْمَسْجِدِ فِي جَمَاعَةٍ فَكَأَنَّمَا أَحْيَا اللَّيْلَ كُلَّهُ
امالی شیخ صدوق: احمد بن عمر حلبی گفت: به امام صادق علیه السلام گفتم که کدام صفات برای انسان نیکوتر است؟ فرمود: وقار بدون تکبر، بخشش بدون طلب و در بند دنیا نبودن.(4)
در خصال همانند همین روایت نقل شده است.(5)
التمحیص از امام صادق علیه السلام مثل این روایت آورده شده است.(6)
فقه الرضا علیه السلام از عالم علیه السلام مانند این روایت ذکر گردیده است.
امالی شیخ صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: پنج صفت است که در هر کس نباشد، خیلی چیزها را از دست داده است. شنونده ای این موضوع را شنید و پرسید: ای رسول خدا، آن چیزها چیست؟ فرمود: دین، عقل، حیا، اخلاق نیکو و ادب. و پنج چیز است که هر کس از آن محروم باشد، از زندگی هیچ بهره ای نمی برد: سلامتی، امنیت، بی نیازی، قناعت و یار همراه.(7)
معانی الأخبار، امالی شیخ صدوق: امام صادق از پدران خود علیهم السلام از امیر مؤمنان علیه السلام نقل میکند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: در بهشت اتاق هایی وجود دارد که از درون آن بیرونش دیده می شود و از بیرون آن درونش. افرادی از امت من در آن زندگی می کنند که خوش قول و نیکو سخن بوده اند و بینوایان را غذا داده اند و در سلام گفتن پیشقدم بوده اند و در شب که همه در خواب بوده اند نماز می خوانده اند. علی علیه السلام گفت: ای رسول خدا، چه کسی از افراد امت تو توان انجام چنین کارهایی را دارد؟ حضرت فرمود: ای علی، آیا نمی دانی که خوش سخنی و طیب بودن کلام چیست؟ این است که در هر صبح و شام ذکر «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله» را ده مرتبه بگویی. و غذا دادن به بینوایان این است که مرد نفقه خانواده اش را بپردازد. و اما نماز خواندن در شب در حالی که همه خوابیده اند، هر کس که نماز مغرب و عشاء و نماز صبح خود را در مسجد و به جماعت بخواند، گویا تمام شب را به احیا گذرانده است.
وَ إِفْشَاءُ السَّلَامِ أَنْ لَا يَبْخَلَ بِالسَّلَامِ عَلَي أَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ(1).
لي، [الأمالي للصدوق] أَبِي عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ هُمْ أَقْرَبُ الْخَلْقِ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّي يَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ رَجُلٌ لَمْ يَدْعُهُ قُدْرَتُهُ فِي حَالِ غَضَبِهِ إِلَي أَنْ يَحِيفَ عَلَي مَنْ تَحْتَ يَدَيْهِ وَ رَجُلٌ مَشَي بَيْنَ اثْنَيْنِ فَلَمْ يَمِلْ مَعَ أَحَدِهِمَا عَلَي الْآخَرِ بِشَعِيرَةٍ وَ رَجُلٌ قَالَ الْحَقَّ فِيمَا عَلَيْهِ وَ لَهُ(2).
لي، [الأمالي للصدوق] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: عَلَيْكُمْ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُحِبُّهَا وَ إِيَّاكُمْ وَ مَذَامَّ الْأَفْعَالِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُبْغِضُهَا وَ عَلَيْكُمْ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ عَلَي عَدَدِ آيَاتِ الْقُرْآنِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يُقَالُ لِقَارِئِ الْقُرْآنِ اقْرَأْ وَ ارْقَ فَكُلَّمَا قَرَأَ آيَةً رَقِيَ دَرَجَةً وَ عَلَيْكُمْ بِحُسْنِ الْخُلُقِ فَإِنَّهُ يَبْلُغُ بِصَاحِبِهِ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ وَ عَلَيْكُمْ بِحُسْنِ الْجِوَارِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِذَلِكَ وَ عَلَيْكُمْ بِالسِّوَاكِ فَإِنَّهَا مَطْهَرَةٌ وَ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ وَ عَلَيْكُمْ بِفَرَائِضِ اللَّهِ فَأَدُّوهَا وَ عَلَيْكُمْ بِمَحَارِمِ اللَّهِ فَاجْتَنِبُوهَا(3).
لي، [الأمالي للصدوق] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يُدْخِلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي رَحْمَتِهِ وَ يُسْكِنَهُ جَنَّتَهُ فَلْيُحْسِنْ خُلُقَهُ وَ لْيُعْطِ النَّصَفَةَ مِنْ نَفْسِهِ وَ لْيَرْحَمِ الْيَتِيمَ وَ لْيُعِنِ الضَّعِيفَ وَ لْيَتَوَاضَعْ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُ(4).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الغضائري عن الصدوق: مثله(5).
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ رَفَعَهُ إِلَي
و پیشی گرفتن در سلام این است که در سلام گفتن به هیچ مومنی بخل نورزی و اولین نفر تو باشی.(6)
امالی شیخ صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: سه کس هستند که نزدیک ترین بندگان به خدای عز و جل در روز قیامت هستند، تا وقتی که محاسبه اعمال آنان به پایان برسد: کسی که قدرت او در حال عصبانیت باعث نشد بر ضعیف تر از خود ظلم کند و کسی که وقتی که با دو نفر همراه است، حتی به قدر دانه جوی هم به یکی از آنها بیشتر متمایل نباشد و کسی که در گفتن سخن حق، سود و زیان خود را در نظر نمی گیرد.(7)
امالی شیخ صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: به شما توصیه می کنم که اخلاق نیکو داشته باشید که همانا خداوند عز و جل این صفات را دوست دارد. و شما را بر حذر می دارم از صفات و اخلاق زشت، که خداوند عز و جل آن را ناپسند می داند. و بر شما باد به تلاوت قرآن کریم، که مراتب بهشت به تعداد آیات قرآن کریم است. در روز قیامت به قاری قرآن می گویند بخوان و بالا برو، پس به ازای هر آیه ای که می خواند، پله ای به سمت بالا می رود. و بر شما باد اخلاق نیکو که همانا پاداش آن به اندازه روزه دار و نمازگزار است و بر شما باد به نکوداشت همسایگان، که خداوند عز و جل شما را به این کار فرمان داده و بر شما باد به تمیز کردن دندانها که موجب پاکی شماست و از اخلاق نیکوست و بر شما باد به ادای واجبات و ترک محرمات.(8)
امالی شیخ صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس که بخواهد خداوند او را در رحمت خود وارد کند و او را در بهشت خود جای دهد، اخلاق خود را نیکو گرداند و نسبت به همه انصاف به خرج دهد و به یتیمان رحم کند و به ضعفا کمک کند و نسبت به خالق خود تواضع داشته باشد.(9)
در امالی شیخ طوسی مانند همین روایت را آورده است.(10)
الخصال:
أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ فِيمَا أَوْصَي بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً عليه السلام يَا عَلِيُّ أَنْهَاكَ عَنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ عِظَامٍ الْحَسَدِ وَ الْحِرْصِ وَ الْكَذِبِ
يَا عَلِيُّ سَيِّدُ الْأَعْمَالِ ثَلَاثُ خِصَالٍ إِنْصَافُكَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ وَ مُوَاسَاةُ الْأَخِ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذِكْرُكَ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي عَلَي كُلِّ حَالٍ .
يَا عَلِيُّ ثَلَاثٌ فَرَحَاتٌ لِلْمُؤْمِنِ فِي الدُّنْيَا لُقِيُّ الْإِخْوَانِ وَ الْإِفْطَارُ مِنَ الصِّيَامِ وَ التَّهَجُّدُ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ .
يَا عَلِيُّ ثَلَاثَةٌ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ لَمْ يَقُمْ لَهُ عَمَلٌ وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خُلُقٌ يُدَارِي بِهِ النَّاسَ وَ حِلْمٌ يَرُدُّ بِهِ جَهْلَ الْجَاهِلِ .
يَا عَلِيُّ ثَلَاثٌ مِنْ حَقَائِقِ الْإِيمَانِ الْإِنْفَاقُ مِنَ الْإِقْتَارِ وَ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ وَ بَذْلُ الْعِلْمِ لِلْمُتَعَلِّمِ .
يَا عَلِيُّ ثَلَاثُ خِصَالٍ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ تُعْطِي مَنْ حَرَمَكَ وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ(1).
ل، [الخصال] الْعَطَّارُ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ فِي نُورِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ مَنْ كَانَتْ عِصْمَةُ أَمْرِهِ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَ مَنْ إِذَا أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ وَ مَنْ إِذَا أَصَابَ خَيْراً قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَ مَنْ إِذَا أَصَابَ خَطِيئَةً قَالَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ(2).
سن، [المحاسن] أبي عن يونس عن عمرو بن جميع: مثله(3)
ثو، [ثواب الأعمال] أبي عن علي بن موسي عن أحمد بن محمد عن بكر بن صالح عن الحسن بن علي عن عبد الله بن علي عن علي بن علي اللهبي عن الصادق
امام صادق علیه السلام فرمود: در وصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی علیه السلام چنین آمده بود که: ای علی، تو را از سه صفت بسیار بد نهی می کنم: حسدورزی، حرص و دروغ.
ای علی، بهترین اعمال سه چیز است: انصاف داشتن نسبت به مردم، کمک دادن به دیگران در راه خداوند و ذکر و یاد خداوند عز و جل در همه حال. ای علی، سه چیز در دنیا مایه شادی مومن است: دیدار دوستان، باز کردن روزه و عبادت در نیمه شب. ای علی، سه چیز است که اگر در کسی نباشد، هیچ یک از اعمال او به حساب نمی آید: تقوایی که او را از گناه بازدارد و خلق و خویی که مردم با آن مدارا کنند و سازش داشته باشند و حلم و بردباری که با آن، جهل جاهل را به خودش بازگرداند. ای علی، سه چیز از نشانه ایمان حقیقی و راستین است: انفاق از مال خود، انصاف و عدل نسبت به مردم و نشر دادن علم و دانش خود به دیگران. ای علی، سه چیز از اخلاق نیکو است: بخشش به کسی که تو را محروم ساخته است، صله رحم با کسی که به دیدار تو نمی آید و بخشیدن کسی که به تو ظلم روا داشته است.(4)
الخصال: نبی خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: چهار چیز است که در هر کس یافت شود، آن شخص در نور اعظم خدا قرار دارد: کسی که دلیل پاکی و عصمت امر او گواهی دادن به یگانگی خدا و نبوت من باشد، کسی که هرگاه مصیبتی به او رسید، بگوید همه از خداییم و به سوی خدا بازمی گردیم و کسی که هرگاه خیر و نیکی به او رسید، سپاس و حمد پروردگار جهانیان را بگوید و هر کس که هرگاه خطایی انجام دهد، بگوید از خدا طلب استغفار می کنم و به سوی او توبه می کنم.(5)
در محاسن عمرو بن جمیع مانند آن را روایت کرده است.(6)
در ثواب الاعمال
عن آبائه عن النبي صلي الله عليه و آلهلوات الله عليهم: مثله(1).
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَمْ يُقْسَمْ بَيْنَ الْعِبَادِ أَقَلُّ مِنْ خَمْسٍ الْيَقِينِ وَ الْقُنُوعِ وَ الصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ وَ الَّذِي يَكْمُلُ لَهُ بِهِ هَذَا كُلُّهُ الْعَقْلُ(2).
لي، [الأمالي للصدوق] ل، [الخصال] الطَّالَقَانِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: تَقَبَّلُوا إِلَيَّ بِسِتِّ خِصَالٍ أَتَقَبَّلْ لَكُمْ بِالْجَنَّةِ إِذَا حَدَّثْتُمْ فَلَا تَكْذِبُوا وَ إِذَا وَعَدْتُمْ فَلَا تُخْلِفُوا وَ إِذَا ائْتُمِنْتُمْ فَلَا تَخُونُوا وَ غُضُّوا أَبْصَارَكُمْ وَ احْفَظُوا فُرُوجَكُمْ وَ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَ أَلْسِنَتَكُمْ(3).
ل، [الخصال] أَبِي عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَي عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْمَكَارِمُ عَشْرٌ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ فِيكَ فَلْتَكُنْ فَإِنَّهَا تَكُونُ فِي الرَّجُلِ وَ لَا تَكُونُ فِي وَلَدِهِ وَ تَكُونُ فِي وَلَدِهِ وَ لَا تَكُونُ فِي أَبِيهِ وَ تَكُونُ فِي الْعَبْدِ وَ لَا تَكُونُ فِي الْحُرِّ قِيلَ وَ مَا هُنَّ يَا [ابْنَ] رَسُولِ اللَّهِ قَالَ صِدْقُ الْبَأْسِ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّيْفِ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُكَافَاةُ عَلَي الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَيَاءُ(4).
جا، [المجالس للمفيد] ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَابَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ النَّهْدِيِّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ: مِثْلَهُ(5).
مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَ لَا أُحَدِّثُكَ بِمَكَارِمِ
از پیامبر صلوات الله علیه و آله و سلم همانند همین روایت نقل شده است.(6)
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: بین بندگان خدا، کمتر از پنج صفت تقسیم نشده است: یقین، قناعت، صبر، شکر و چیزی که مایه تکامل همه اینهاست، یعنی عقل.(7)
امالی شیخ صدوق، خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: با شش خصلت به سوی من بیایید تا شما را در بهشت خدا جای دهم: هیچ گاه دروغ نگویید، هیچ گاه خلف وعده نکنید، هرگز در حق کسی خیانت نکنید، چشمان خود را فرو بندید و عفت خود را حفظ کنید و مردم را از دست و زبان خود در امان نگاه دارید.(8)
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: حسن خلق در ده چیز است، اگر می توانی این ده صفت را در خود داشته باشی، پس داشته باش. این صفات در مرد هست و در فرزندش نیست و در فرزند هست و در پدر نیست. در بنده هست و در انسان آزاد نیست. گفتند یا رسول الله، آن صفات چیست؟ حضرت فرمود: شجاعت و دلیری، راستگویی در گفتار، امانتداری، صله رحم، مهمان نوازی، غذا دادن به فقیر، جبران نیکی های دیگران، همسایه داری و مراعات حال دوست و در رأس همه این ها، حیا قرار دارد.(9)
در مجالس مفید همانند همین روایت را ذکر کرده است.(10)
معانی الاخبار: جراح مدائنی گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: آیا می خواهی که با تو از
الْأَخْلَاقِ الصَّفْحُ عَنِ النَّاسِ وَ مُوَاسَاةُ الرَّجُلِ أَخَاهُ فِي مَالِهِ وَ ذِكْرُ اللَّهِ كَثِيراً(1).
مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: جَاءَ جَبْرَئِيلُ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ بِهَدِيَّةٍ لَمْ يُعْطِهَا أَحَداً قَبْلَكَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ قُلْتُ وَ مَا هِيَ قَالَ الصَّبْرُ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ الرِّضَا وَ أَحْسَنُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ الزُّهْدُ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ الْإِخْلَاصُ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ الْيَقِينُ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ يَا جَبْرَئِيلُ قَالَ إِنَّ مَدْرَجَةَ ذَلِكَ التَّوَكُّلُ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقُلْتُ وَ مَا التَّوَكُّلُ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ الْعِلْمُ بِأَنَّ الْمَخْلُوقَ لَا يَضُرُّ وَ لَا يَنْفَعُ وَ لَا يُعْطِي وَ لَا يَمْنَعُ وَ اسْتِعْمَالُ الْيَأْسِ مِنَ الْخَلْقِ فَإِذَا كَانَ الْعَبْدُ كَذَلِكَ لَمْ يَعْمَلْ لِأَحَدٍ سِوَي اللَّهِ وَ لَمْ يَرْجُ وَ لَمْ يَخَفْ سِوَي اللَّهِ وَ لَمْ يَطْمَعْ فِي أَحَدٍ سِوَي اللَّهِ فَهَذَا هُوَ التَّوَكُّلُ .
قَالَ قُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ فَمَا تَفْسِيرُ الصَّبْرِ قَالَ يَصْبِرُ فِي الضَّرَّاءِ كَمَا يَصْبِرُ فِي السَّرَّاءِ وَ فِي الْفَاقَةِ كَمَا يَصْبِرُ فِي الْغِنَاءِ وَ فِي الْبَلَاءِ كَمَا يَصْبِرُ فِي الْعَافِيَةِ فَلَا يَشْكُو حَالَهُ(2)عِنْدَ الْمَخْلُوقِ بِمَا يُصِيبُهُ مِنَ الْبَلَاءِ .
قُلْتُ فَمَا تَفْسِيرُ الْقَنَاعَةِ قَالَ يَقْنَعُ بِمَا يُصِيبُ مِنَ الدُّنْيَا يَقْنَعُ بِالْقَلِيلِ وَ يَشْكُرُ الْيَسِيرَ .
قُلْتُ فَمَا تَفْسِيرُ الرِّضَا قَالَ الرَّاضِي لَا يَسْخَطُ عَلَي سَيِّدِهِ أَصَابَ مِنَ الدُّنْيَا أَمْ لَمْ يُصِبْ وَ لَا يَرْضَي لِنَفْسِهِ بِالْيَسِيرِ مِنَ الْعَمَلِ .
قُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ فَمَا تَفْسِيرُ الزُّهْدِ قَالَ الزَّاهِدُ يُحِبُّ مَنْ يُحِبُّ خَالِقُهُ وَ يُبْغِضُ مَنْ يُبْغِضُ خَالِقُهُ وَ يَتَحَرَّجُ مِنْ حَلَالِ الدُّنْيَا وَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَي حَرَامِهَا فَإِنَّ حَلَالَهَا حِسَابٌ وَ حَرَامَهَا عِقَابٌ وَ يَرْحَمُ جَمِيعَ الْمُسْلِمِينَ كَمَا يَرْحَمُ نَفْسَهُ
اخلاق نیکو سخن بگویم؟ گذشتن از مردم، شریک کردن دوست و برادر در مال خود و بسیار یاد خدا کردن.(3)
معانی الاخبار: پدر برقی این روایت را به نبی خدا صلی الله علیه و آله و سلم رسانده است: جبرئیل به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد و گفت: ای نبی خدا، خداوند تبارک و تعالی مرا با هدیه ای به سوی تو فرستاده که تا پیش از تو، آن را به هیچ کس نداده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آن هدیه چیست؟ جبرئیل گفت: آن هدیه صبر است و چیزی بهتر از آن نیز برایت فرستاده است. پرسیدم: آن چیست؟ گفت: رضایت است و بهتر از آن نیز هست. گفتم: آن چیست؟ گفت: زهد و قناعت است و بهتر از آن نیز هست، گفتم: آن چیست؟ گفت: اخلاص است و بهتر از آن نیز هست، گفتم: آن چیست؟ گفت: یقین است و بهتر از آن نیز هست، گفتم: ای جبرئیل آن چیست؟ گفت: نردبان آن توکل بر خداوند عز و جل است. پرسیدم: توکل بر خدای عز و جل چیست؟ گفت: دانستن اینکه بنده خدا، توان زیان رساندن و نفع رساندن و بخشیدن و محروم ساختن و گرفتن نومیدی از مردم را ندارد و هنگامی که بنده این چنین بود، برای هیچ کس جز خداوند کاری انجام نمی دهد و به هیچ کس جز خدا امیدی ندارد و از کسی جز خدا نمی ترسد و در کسی جز خدا طمع نمی ورزد، این همان توکل است. پیامبر فرمود: به جبرئیل گفتم: معنای صبر چیست؟ پاسخ داد: بنده باید همان طور که در خوشی ها صبر می کند، در شداید و سختی ها نیز صبور باشد و همان گونه که در هنگام بی نیازی آرام است، در هنگام فقر و تنگدستی نیز صبور باشد و همان طورکه در هنگام سلامتی و عافیت صبور است، به وقت بلایا و گرفتاری ها نیز صبور باشد و از حال و روز خود در نزد بندگان دیگر شکایت نکند. سپس پرسیدم: معنای قناعت چیست؟ جبرئیل گفت: بنده باید به نصیب خود از دنیا قانع باشد، باید به کم راضی بوده و شکرگزار باشد. پرسیدم: معنای رضایت چیست؟ گفت: کسی که راضی باشد، چه دارایی داشته باشد و چه نداشته باشد، هیچ گاه بر مولای خود خشمگین نمی شود و هیچگاه به عمل کم راضی نمی گردد. گفتم ای جبرئیل، معنای زهد چیست؟ گفت: زاهد کسی است که هر آن چه را که خالقش دوست دارد، دوست بدارد و از هر آنچه که خالقش مکروه می دارد کراهت داشته باشد و در بهره مندی از حلال دنیا احتیاط کند و از حرام دنیا به کلی اجتناب ورزد؛ چرا که برای حلال دنیا مورد حساب و کتاب قرار می گیرد و استفاده از حرام دنیا عذاب و عقاب را برای او به همراه دارد. و همان طور که به خود رحم می کند، به همه مسلمانان رحم کند
وَ يَتَحَرَّجُ مِنَ الْكَلَامِ كَمَا يَتَحَرَّجُ مِنَ الْمَيْتَةِ الَّتِي قَدِ اشْتَدَّ نَتْنُهَا وَ يَتَحَرَّجُ عَنْ حُطَامِ الدُّنْيَا وَ زِينَتِهَا كَمَا يَتَجَنَّبُ النَّارَ أَنْ يَغْشَاهَا وَ أَنْ يُقَصِّرَ أَمَلَهُ وَ كَانَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ أَجَلُهُ.
قُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ فَمَا تَفْسِيرُ الْإِخْلَاصِ قَالَ الْمُخْلِصُ الَّذِي لَا يَسْأَلُ النَّاسَ شَيْئاً حَتَّي يَجِدَ وَ إِذَا وَجَدَ رَضِيَ وَ إِذَا بَقِيَ عِنْدَهُ شَيْءٌ أَعْطَاهُ فِي اللَّهِ فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَسْأَلِ الْمَخْلُوقَ فَقَدْ أَقَرَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْعُبُودِيَّةِ وَ إِذَا وَجَدَ فَرَضِيَ فَهُوَ عَنِ اللَّهِ رَاضٍ وَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي عَنْهُ رَاضٍ وَ إِذَا أَعْطَي لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَهُوَ عَلَي حَدِّ الثِّقَةِ بِرَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ .
قُلْتُ فَمَا تَفْسِيرُ الْيَقِينِ قَالَ الْمُؤْمِنُ يَعْمَلُ لِلَّهِ كَأَنَّهُ يَرَاهُ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ يَرَي اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ يَرَاهُ وَ أَنْ يَعْلَمَ يَقِيناً أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ وَ مَا فَاتَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ وَ هَذَا كُلُّهُ أَغْصَانُ التَّوَكُّلِ وَ مَدْرَجَةُ الزُّهْدِ(1).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ الْمَرَاغِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبِي حَيَّةَ أَبِي الْحُبَابِ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سِتٌّ مَنْ عَمِلَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ جَادَلَتْ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّي يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ يَقُولُ أَيْ رَبِّ قَدْ كَانَ يَعْمَلُ بِي فِي الدُّنْيَا الصَّلَاةُ وَ الزَّكَاةُ وَ الْحَجُّ وَ الصِّيَامُ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ(2).
جا، [المجالس للمفيد] الْمَرَاغِيُّ: مِثْلَهُ(3).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ عَنْ حَيْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْكَشِّيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ نُوحِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْمُخَارِقِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: اتَّقُوا اللَّهَ اتَّقُوا اللَّهَ اتَّقُوا اللَّهَ عَلَيْكُمْ بِالْوَرَعِ وَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ عِفَّةِ الْبَطْنِ وَ الْفَرْجِ تَكُونُوا
و همان طور که از مردار متعفن و بدبو می پرهیزد، از سخن گفتن بپرهیزد و همانطور که آتش می ترسد و خود را از آن دور نگه می دارد، از زر و زیور دنیا نیز بپرهیزد و آرزوی خود را کوتاه گرداند و همیشه منتظر مرگ خود باشد. گفتم: ای جبرئیل، معنای اخلاص چیست؟ گفت: شخص مخلص کسی است که از هیچ کس چیزی نخواهد تا اینکه خود آن را بیابد و هنگامی که آن را یافت، راضی باشد و اگر چیزی داشت، آن را در راه رضای خدا ببخشد. هر کس که از بنده خدا چیزی نخواهد، به بندگی خداوند عز و جل اقرار کرده است و هنگامی که چیزی یافت و راضی بود، این به معنای رضایت او از خداوند است و خداوند تبارک و تعالی نیز از او راضی است. و هنگامی که مالی را در راه خدا بخشید، یعنی به خدای خود اطمینان دارد. گفتم ای جبرئیل، معنای یقین چیست؟ گفت: انسان مومن طوری برای خدا کار می کند که گویا او را می بیند و اگر او خدا را نمی بیند، اما خدا او را می بیند. و اینکه بداند هر چه که به او رسیده، باید به او می رسیده و هر آنچه که به او نرسیده است، نباید به او می رسیده است و این ها همه شاخه های توکل و مدارج زهد هستند.(4)
امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: شش عمل هست که اگر یکی از آنها هم در کسی یافت شود، در روز قیامت به واسطه آن، صاحب آن عمل را در نزد خدا شفاعت می کنم تا او را به بهشت وارد کنم. آن شش عمل در دنیا، نماز، زکات، حج، روزه، امانت داری و صله رحم است.(5)
در مجالس مفید مانند این روایت را ذکر کرده است.(6)
امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: از خدا پروا کنید، از خدا پروا کنید، از خدا پروا کنید. بر شما باد به تقوا، راستگویی، امانتداری، حفظ عفت و پاکدامنی،
مَعَنَا فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَي(1).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَقْرَبُكُمْ غَداً مِنِّي فِي الْمَوْقِفِ أَصْدَقُكُمْ لِلْحَدِيثِ وَ أداء الأمانة [آدَاكُمْ لِلْأَمَانَةِ] وَ أَوْفَاكُمْ بِالْعَهْدِ وَ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ أَقْرَبُكُمْ مِنَ النَّاسِ(2).
جا، [المجالس للمفيد] المراغي عن الحسن بن علي الكوفي عن جعفر بن محمد بن مروان عن أبيه عن محمد بن إسماعيل الهاشمي عن عبد المؤمن عن الباقر عليه السلام عن جابر بن عبد الله عن النبي صلي الله عليه و آله: مثله.
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] بِالْإِسْنَادِ إِلَي أَبِي قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لِدَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ يَا دَاوُدُ إِنَّ خِصَالَ الْمَكَارِمِ بَعْضُهَا مُقَيَّدٌ بِبَعْضٍ يَقْسِمُهَا اللَّهُ حَيْثُ شَاءَ يَكُونُ فِي الرَّجُلِ وَ لَا يَكُونُ فِي ابْنِهِ وَ يَكُونُ فِي الْعَبْدِ وَ لَا يَكُونُ فِي سَيِّدِهِ صِدْقُ الْحَدِيثِ وَ صِدْقُ الْبَأْسِ وَ إِعْطَاءُ السَّائِلِ وَ الْمُكَافَاةُ بِالصَّنَائِعِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ التَّوَدُّدُ إِلَي الْجَارِ وَ الصَّاحِبِ وَ قِرَي الضَّيْفِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَيَاءُ(3).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلَيْكُمْ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَنِي بِهَا وَ إِنَّ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ أَنْ يَعْفُوَ الرَّجُلُ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ يُعْطِيَ مَنْ حَرَمَهُ وَ يَصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَ أَنْ يَعُودَ مَنْ لَا يَعُودُهُ(4).
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام: أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَالَ
تا در اعلی علیین با ما باشید.(5)
امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: فردای قیامت نزدیک ترین شما به من راستگوترین شما، امانتدارترین شما، وفادارترین شما، خوش اخلاق ترین شما و نزدیک ترینتان به مردم است.(6)
در مجالس مفید از پیامبر صلوات الله علیه و آله و سلم مانند همین روایت آورده شده است.
امالی شیخ طوسی: ابو قتاده گفت: امام صادق علیه السلام به داوود بن سرحان فرمود که ای داوود، برخی از صفات نیک به دیگری وابسته است که خداوند هرگونه که بخواهد آن را تقسیم می کند. در مرد هست و در فرزندش نیست، در بنده هست و در مولایش نیست. آن صفات، راستگویی، شجاعت و دلیری، بخشش به محرومین، جبران نیکی ها، امانت داری، صله رحم، نیکی به دوست و همسایه و مهمان نوازی است و در رأس همه این ها، حیا قرار دارد.(7)
امالی شیخ طوسی: امام رضا از پدران خود علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل نمود که حضرت فرمود: بر شما باد به اخلاق نیکو که همانا خداوند عز و جل مرا به این اخلاق مبعوث نمود. و از جمله اخلاق نیکو این است که از کسی که به شما ظلم کرده در گذرید و به کسی که شما را محروم ساخته ببخشید و با هر کس که ارتباطش را با شما قطع کرده صله رحم کنید و به دیدار کسی بروید که به دیدار شما نمی آید.(8)
قرب الإسناد: امام باقر علیه السلام فرمود: علی علیه السلام به
لِرَجُلٍ وَ هُوَ يُوصِيهِ خُذْ مِنِّي خَمْساً لَا يَرْجُوَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَتَعَلَّمَ مَا لَا يَعْلَمُ وَ لَا يَسْتَحْيِي إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ لَا أَعْلَمُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ(1).
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْقَاسَانِيِّ عَنِ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ نَجِيحٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ عليهما السلام أُوتِينَا مَا أُوتِيَ النَّاسُ وَ مَا لَمْ يُؤْتَوْا وَ عُلِّمْنَا مَا عُلِّمَ النَّاسُ وَ مَا لَمْ يُعَلَّمُوا فَلَمْ نَجِدْ شَيْئاً أَفْضَلَ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ فِي الْمَغِيبِ وَ الْمَشْهَدِ وَ الْقَصْدِ فِي الْغِنَي وَ الْفَقْرِ وَ كَلِمَةِ الْحَقِّ فِي الرِّضَا وَ الْغَضَبِ وَ التَّضَرُّعِ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي كُلِّ حَالٍ(2).
ضه، [روضة الواعظين] كتاب الغايات، عن أبي جعفر عليه السلام: و ذكرا مثله.
ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بِالْأَسَانِيدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام. خَمْسَةٌ لَوْ رَحَلْتُمْ فِيهِنَّ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَي مِثْلِهِنَّ لَا يَخَافُ عَبْدٌ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا يَرْجُو إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَسْتَحْيِي الْجَاهِلُ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَتَعَلَّمَ وَ لَا يَسْتَحْيِي أَحَدُكُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ لَا أَعْلَمُ وَ الصَّبْرُ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا صَبْرَ لَهُ(3).
ل، [الخصال] أحمد بن إبراهيم عن زيد بن محمد البغدادي عن عبد الله بن أحمد عن أبيه عن الرضا عن آبائه عليهم السلام عن علي عليه السلام: مثله(4).
ل، [الخصال] الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّكُونِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَمْرٍو الْأَشْعَثِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ السَّرِيِّ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام. خُذُوا عَنِّي كَلِمَاتٍ لَوْ رَكِبْتُمُ الْمَطَايَا فَأَنْضَيْتُمُوهَا(5)لَمْ تُصِيبُوا مِثْلَهُنَّ أَلَا
مردی نصیحت می کرد و فرمود: پنج توصیه را از من بگیر: هیچ کس از شما به کسی جز خدای خود امید نداشته باشد و از هیچ چیز به جز گناه خود نترسد و از آموختن آنچه که نمی داند خجالت نکشد، و هنگامی که چیزی را که نمی داند از او می پرسند، از گفتن نمی دانم شرم نکند و بدانید که صبر و شکیبایی برای ایمان، مثل سر است برای بدن.(6)
الخصال: امام باقر علیه السلام فرمود: سلیمان بن داوود علیه السلام فرمود: آنچه که به مردم داده شده و آنچه که به آنها داده نشده است، به ما داده شده و ما آنچه را که مردم می دانند و نمی دانند می دانیم. ما هیچ چیزی را برتر از ترس از خدا در حضور و غیبت و قصد کمک در فقر و غنا و بیان سخن حق در حالت خشم و خشنودی و تضرع به درگاه خدای عز و جل در همه حال نیافتیم.(7)
در روضة الواعظین از امام باقر علیه السلام مانند این روایت آورده شده است.
عیون اخبار الرضا علیه السلام از پدران خود علیهم السلام از علی علیه السلام نقل نمود که حضرت فرمود: پنج چیز است که اگر در راه آنها سفر کنید، نمی توانید مانند آن را به دست بیاورید. اینکه بنده از چیزی جز گناهش نترسد و فقط به پروردگارش امید داشته باشد و از آموختن آنچه که نمی داند خجالت نکشد و هنگامی که چیزی را که نمی داند از او می پرسند، از گفتن نمی دانم شرم نکند و بدانید که صبر و شکیبایی برای ایمان مثل سر است برای بدن و کسی که صبر ندارد، ایمان هم ندارد.(8)
در خصال از علی علیه السلام مانند همین روایت آورده شده است.(9)
الخصال 1 : 152
الخصال: علی علیه السلام فرمود: توصیه هایی را از من بپذیرید که اگر سوار بر مراکب خود شوید و آنها را در پیمودن راه لاغر کنید، مثل آن را نخواهید یافت:
لَا يَرْجُوَنَّ أَحَدٌ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا يَسْتَحْيِي إِذَا لَمْ يَعْلَمْ أَنْ يَتَعَلَّمَ وَ لَا يَسْتَحْيِي إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَيْرَ فِي جَسَدٍ لَا رَأْسَ لَهُ(1).
ل، [الخصال] الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَنِيعٍ عَنْ مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَوْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي ظِلِّهِ(2)يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ إِمَامٌ عَادِلٌ وَ شَابٌّ نَشَأَ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجُلٌ قَلْبُهُ مُتَعَلِّقٌ بِالْمَسْجِدِ إِذَا خَرَجَ مِنْهُ حَتَّي يَعُودَ إِلَيْهِ وَ رَجُلَانِ كَانَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاجْتَمَعَا عَلَي ذَلِكَ وَ تَفَرَّقَا وَ رَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَالِياً فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ وَ رَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ حَسَبٍ وَ جَمَالٍ فَقَالَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَ رَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا حَتَّي لَا يَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا يَتَصَدَّقُ بِيَمِينِهِ(3).
ل، [الخصال] الْمُظَفَّرُ الْعَلَوِيُّ عَنِ ابْنِ الْعَيَّاشِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِشْكِيبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنِ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ رَفَعَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سَبْعَةٌ فِي ظِلِّ عَرْشِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ إِمَامٌ عَادِلٌ وَ شَابٌّ نَشَأَ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجُلٌ تَصَدَّقَ بِيَمِينِهِ فَأَخْفَاهُ عَنْ شِمَالِهِ وَ رَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَالِياً فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ رَجُلٌ لَقِيَ أَخَاهُ الْمُؤْمِنَ فَقَالَ إِنِّي لَأُحِبُّكَ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجُلٌ خَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَ فِي نِيَّتِهِ أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِ وَ رَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتَ جَمَالٍ إِلَي نَفْسِهَا فَقَالَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ(4).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنِ الثُّمَالِيِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليه السلام
امید شما فقط به خدا باشد و فقط از گناهانتان بترسید و هیچ کس از آموختن آنچه که نمی داند خجالت نکشد و هنگامی که چیزی را که نمی داند از او می پرسند، از گفتن نمی دانم شرم نکند و بدانید که صبر و شکیبایی برای ایمان مثل سر است برای بدن و هیچ خیری در بدن بی سر نیست.(5)
الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هفت کس هستند که خداوند عز و جل آنها را تحت سایه خود در می آورد، در روزی که هیچ سایهای جز سایه او نیست: پیشوای عادل، جوانی که در راه عبادت خداوند عز و جل رشد یافت، مردی که وقتی از مسجد خارج می شود، تا بازگشت دوباره به مسجد دلش همان جاست، دو مردی که با هم بودن و جدا شدنشان در راه خدا و برای خداست، مردی که در خلوت خدای عز و جل را یاد کرد و اشک چشمانش جاری گشت، مردی که زن اصیل و زیبایی او را به خود خواند و او در جواب گفت که من از خدا می ترسم و مردی که صدقه پنهانی می دهد به طوری که دست چپش نمی داند دست راستش چه چیزی را می بخشد.(6)
الخصال: نبی خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هفت کس هستند که در سایه عرش خداوند هستند، در روزی که هیچ سایه ای جز سایه او نیست: پیشوای عادل، جوانی که در راه عبادت خداوند عز و جل رشد یافت، مردی که با دست راستش صدقه می دهد و آن را از دست چپش مخفی می کند، مردی که در خلوت خدا را یاد می کند و از ترس خدا اشک چشمانش جاری می گردد، مردی که برادر مومن خود را می بیند و به او می گوید که من تو را به خاطر خداوند عز و جل دوست دارم، مردی که از مسجد خارج شد در حالی که قصد داشت دوباره به مسجد برگردد و مردی که زن زیبایی او را به خود خواند و او گفت که من از پروردگار جهانیان می ترسم.(7)
المحاسن: علی بن حسین علیه السلام فرمود:
يَقُولُ: مَا مِنْ خُطْوَةٍ أَحَبَّ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ خُطْوَتَيْنِ خُطْوَةٍ يَسُدُّ بِهَا الْمُؤْمِنُ صَفّاً فِي اللَّهِ وَ خُطْوَةٍ إِلَي ذِي رَحِمٍ قَاطِعٍ وَ مَا مِنْ جُرْعَةٍ أَحَبَّ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ جُرْعَتَيْنِ جُرْعَةِ غَيْظٍ رَدَّهَا مُؤْمِنٌ بِحِلْمٍ وَ جُرْعَةِ مُصِيبَةٍ رَدَّهَا مُؤْمِنٌ بِصَبْرٍ وَ مَا مِنْ قَطْرَةٍ أَحَبَّ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ قَطْرَتَيْنِ قَطْرَةِ دَمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قَطْرَةِ دَمْعَةٍ فِي سَوَادِ اللَّيْلِ لَا يُرِيدُ بِهَا عَبْدٌ إِلَّا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ(1).
كتاب الغايات، عن أبي حمزة الثمالي: و ذكر مثله.
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر فضالة عن الحسين بن عثمان عن رجل عن الثمالي عن أبي جعفر عليه السلام: مثله.
ل، [الخصال] الْفَامِيُّ عَنِ ابْنِ بُطَّةَ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: قَالَ إِبْلِيسُ خَمْسَةٌ لَيْسَ لِي فِيهِنَّ حِيلَةٌ وَ سَائِرُ النَّاسِ فِي قَبْضَتِي مَنِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ عَنْ نِيَّةٍ صَادِقَةٍ وَ اتَّكَلَ عَلَيْهِ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِ وَ مَنْ كَثُرَ تَسْبِيحُهُ فِي لَيْلِهِ وَ نَهَارِهِ وَ مَنْ رَضِيَ لِأَخِيهِ الْمُؤْمِنِ مَا يَرْضَاهُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ لَمْ يَجْزَعْ عَلَي الْمُصِيبَةِ حَتَّي تُصِيبَهُ وَ مَنْ رَضِيَ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ وَ لَمْ يَهْتَمَّ لِرِزْقِهِ(2).
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الصَّبْرَ وَ الْبِرَّ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ(3).
ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ يَقُولُ: إِنَّ الْمَعْرِفَةَ بِكَمَالِ دِينِ الْمُسْلِمِ تَرْكُهُ الْكَلَامَ فِيمَا لَا يَعْنِيهِ وَ قِلَّةُ الْمِرَاءِ وَ حِلْمُهُ وَ صَبْرُهُ وَ حُسْنُ
دو گام است که در نزد خداوند عز و جل جایگاه ویژه ای دارد: اول گامی است که شخص به وسیله آن در راه خدا صفی را می بندد و دوم گامی است که به سوی کسی که ارتباطش را با تو قطع کرده است برداری. و دو جرعه هست که در نزد خداوند، منزلت ویژه ای دارد: جرعه خشمی که مومن آن را با بردباری پاسخ دهد و جرعه مصیبتی که مومن آن را با صبر بازگرداند. و دو قطره هست که در نزد خداوند جایگاه والایی دارد: اول قطره خونی که در راه خدا ریخته شود ودوم قطره اشکی که در سیاهی شب فقط به خاطر خدای عز و جل بریزد.(4)
در کتاب الغایات از ابو حمزه ثمالی همانند این روایت ذکر شده است.
در کتاب حسین بن سعید و نوادر از امام باقر علیه السلام مانند این روایت ذکر شده است.
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: ابلیس گفت پنج کس هستند که من برای فریفتن آنان هیچ راهی ندارم و به جز آنان همه مردم دیگر در چنگ من هستند: هر کس که با نیت راستین خود به خدا متوسل شود و در همه کارها بر او توکل کند و هر کس که در روز و شب بسیار تسبیح خدا را بگوید و هر آنچه را که برای خود می پسندد برای برادر مومنش نیز بپسندد و هر کس که تا پیش از وارد شدن مصیبتی اندوه آن را در دل راه ندهد و هر کس که به روزی که خداوند برای او مقدر فرموده راضی باشد و غصه رزق و روزی خود را نخورد.(5)
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: صبر، نیکی کردن به دیگران، بردباری و اخلاق نیکو از سیرت پیامبران است.(6)
الخصال: علی بن حسین علیهما السلام میفرمود: کمال دین مسلمان در ترک سخنان بیهوده و کمی جدال و نزاع، و بردباری و صبر و حسن خلق اوست.(7)
خُلُقِهِ(1).
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ مَعاً عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ: الصِّدْقُ أَمَانَةٌ وَ الْكَذِبُ خِيَانَةٌ وَ الْأَدَبُ رِئَاسَةٌ وَ الْحَزْمُ كِيَاسَةٌ وَ السَّرَفُ مَثْوَاةٌ وَ الْقَصْدُ مَثْرَاةٌ وَ الْحِرْصُ مَفْقَرَةٌ وَ الدَّنَاءَةُ مَحْقَرَةٌ وَ السَّخَاءُ قُرْبَةٌ وَ اللَّوْمُ غُرْبَةٌ وَ الدِّقَّةُ اسْتِكَانَةٌ وَ الْعَجْزُ مَهَانَةٌ وَ الْهَوَي مَيْلٌ وَ الْوَفَاءُ كَيْلٌ وَ الْعُجْبُ هَلَاكٌ وَ الصَّبْرُ مِلَاكٌ(2).
ل، [الخصال] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ مِنْ أَشَدِّ مَا عَمِلَ الْعِبَادُ إِنْصَافُ الْمَرْءِ مِنْ نَفْسِهِ وَ مُوَاسَاةُ الْمَرْءِ أَخَاهُ وَ ذِكْرُ اللَّهِ عَلَي كُلِّ حَالٍ وَ هُوَ أَنْ يَذْكُرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عِنْدَ الْمَعْصِيَةِ يَهُمُّ بِهَا فَيَحُولُ ذِكْرُ اللَّهِ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ(3).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْقَمَّاطِ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: لَا يَكْمُلُ إِيمَانُ الْعَبْدِ حَتَّي يَكُونَ فِيهِ أَرْبَعُ خِصَالٍ يُحْسِنُ خُلُقَهُ وَ يَسْتَخِفُّ نَفْسَهُ وَ يُمْسِكُ الْفَضْلَ مِنْ قَوْلِهِ وَ يُخْرِجُ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ(4).
قد مضي بعض أخبار الباب في باب صفات المؤمن(5)
الخصال: امیر مومنان علی علیه السلام میفرمود: راستگویی، امانت و دروغ خیانت است و ادب ریاست است ودوراندیشی زیرکی است و اسراف موجب فقر و میانه روی مایه ثروت است و حرص و طمع مایه فقر است و دنائت و پستی خوار کننده انسان است و بخشندگی و سخاوت موجب قرب است و سرزنش دیگران سبب غریبی است و نرمی بیش از حد موجب عجز و ناتوانی خواری است و هوی و هوس موجب انحراف انسان است و وفاداری موجب بالا رفتن قدر و منزلت و خودپسندی موجب هلاکت است و صبر مایه قدرت و توانایی است.(6)
الخصال: امام باقر علیه السلام فرمود: سه چیز است که بهترین اعمال انسان است: انصاف نسبت به دیگران و کمک به برادران و یاد خدا در همه حال و آن این است که وقتی گناهی بر سر راه او قرار می گیرد، یاد خدا مانع از انجام آن گناه شود و خداوند عز و جل می فرماید: «إن الذین اتقوا إذا مسهم طائف من الشیطان تذکروا فإذا هم مبصرون»:(7){چون اهل تقوا را از شیطان وسوسه و خیالی به دل رسد، همان دم خدا را به یاد آرند و همان لحظه بصیرت و بینایی پیدا کنند.}
امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: ایمان انسان کامل نمی گردد مگر وقتی که چهار صفت در او وجود داشته باشد: اخلاق نیکو، تواضع، سخنان نیک گفتن و انفاق مال.(8)
برخی از اخبار این باب در باب صفات مومن گذشت.
سن، [المحاسن] أبي عن أبي سعيد القماط: مثله(1).
جا، [المجالس للمفيد] ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَمَلَ إِسْلَامُهُ وَ أُعِينَ عَلَي إِيمَانِهِ وَ مُحِّصَتْ ذُنُوبُهُ وَ لَقِيَ رَبَّهُ وَ هُوَ عَنْهُ رَاضٍ وَ لَوْ كَانَ فِيمَا بَيْنَ قَرْنِهِ إِلَي قَدَمَيْهِ ذُنُوبٌ حَطَّهَا اللَّهُ عَنْهُ وَ هِيَ الْوَفَاءُ بِمَا يَجْعَلُ لِلَّهِ عَلَي نَفْسِهِ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ مَعَ النَّاسِ وَ الْحَيَاءُ مِمَّا يَقْبُحُ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ النَّاسِ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ مَعَ الْأَهْلِ وَ النَّاسِ .
وَ أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَسْكَنَهُ اللَّهُ فِي أَعْلَي عِلِّيِّينَ فِي غُرَفٍ فَوْقَ غُرَفٍ فِي مَحَلِّ الشَّرَفِ كُلِّ الشَّرَفِ مَنْ آوَي الْيَتِيمَ وَ نَظَرَ لَهُ فَكَانَ لَهُ أَباً وَ مَنْ رَحِمَ الضَّعِيفَ وَ أَعَانَهُ وَ كَفَاهُ وَ مَنْ أَنْفَقَ عَلَي وَالِدَيْهِ وَ رَفَقَ بِهِمَا وَ بَرَّهُمَا وَ لَمْ يَحْزُنْهُمَا وَ مَنْ لَمْ يَخْرِقْ بِمَمْلُوكِهِ وَ أَعَانَهُ عَلَي مَا يُكَلِّفُهُ وَ لَمْ يَسْتَسْعِهِ فِيمَا لَمْ يُطِقْ(2).
جا، [المجالس للمفيد] أحمد: مثله(3).
لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ الْمُغِيرَةِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِأَصْحَابِهِ أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِشَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَبَاعَدَ الشَّيْطَانُ عَنْكُمْ كَمَا تَبَاعَدَ الْمَشْرِقُ مِنَ الْمَغْرِبِ قَالُوا بَلَي قَالَ الصَّوْمُ يُسَوِّدُ وَجْهَهُ وَ الصَّدَقَةُ تَكْسِرُ ظَهْرَهُ وَ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْمُوَازَرَةُ عَلَي الْعَمَلِ الصَّالِحِ يَقْطَعَانِ دَابِرَهُ وَ الِاسْتِغْفَارُ يَقْطَعُ وَتِينَهُ وَ لِكُلِّ شَيْءٍ زَكَاةٌ وَ زَكَاةُ الْأَبْدَانِ الصِّيَامُ(4).
فس، [تفسير القمي] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: أَيُّهَا النَّاسُ طُوبَي لِمَنْ شَغَلَهُ عَيْبُهُ عَنْ عُيُوبِ النَّاسِ وَ تَوَاضَعَ مِنْ غَيْرِ مَنْقَصَةٍ وَ جَالَسَ أَهْلَ التَّفَقُّهِ وَ الرَّحْمَةِ وَ جَالَسَ أَهْلَ الذِّكْرِ وَ الْمَسْكَنَةِ وَ أَنْفَقَ مَالًا جَمَعَهُ فِي غَيْرِ مَعْصِيَةٍ أَيُّهَا النَّاسُ طُوبَي لِمَنْ
در محاسن از ابو سعید قماط مانند این روایت ذکر شده است.(5)
مجالس مفید، امالی شیخ طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: چهار صفت است که در هر کس باشد، اسلام او کامل است و تقویت کننده ایمان اوست و از بین برنده گناهان و موجب دیدار پروردگار و مایه رضایت اوست و حتی اگر از سر تا نوک پا پر از گناه باشد، گناهان او را محو می کند و آن چهار صفت این است: ادای حق الله که به گردن گرفته، راستگویی با مردم، و شرم از معصیت در مقابل خدا و مردم و خوش خلقی با خانواده و مردم .
و چهار صفت است که در هر مومنی وجود داشته باشد، خداوند او را در اعلی علیین، در اتاق هایی بالای اتاق ها که مشرف بر یکدیگر هستند جای می دهد: هر کس که یتیم را پناه باشد و طوری با او رفتار کند گویا صاحب پدری است، هر کس که به ضعیف رحم کند و به او کمک کند و او را کفایت کند و به پدر و مادرش انفاق کند و با آنها مدارا کند و به آنها نیکی کند و آنها را اندوهگین نکند و به زیردست خود سخت نگیرد و در انجام وظایفش به او کمک کند و آنچه را که در توانش نیست از او نخواهد.(6)
در مجالس مفید مانند این روایت ذکر شده است.(7)
امالی شیخ صدوق: امام صادق از پدران خود علیهم السلام نقل نمود که فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به یارانش فرمود: آیا می خواهید به شما از چیزی خبر دهم که اگر آن را انجام دهید، شیطان از شما دور می شود، به همان اندازه که مشرق از مغرب به دور است؟ گفتند: بله، گفت: روزه رویش را سیاه می کند و صدقه کمرش را می شکند و محبت به خدا و همکاری شما در انجام عمل صالح، نسل او را ریشه کن می کند. طلب استغفار شاهرگ او را قطع می کند و هر چیز زکاتی دارد و زکات بدن روزه است.(8)
تفسیر القمی: امیر مومنان علی علیه السلام فرمود: ای مردم، خوشا به حال کسی که عیب هایش او را از پرداختن به عیوب دیگران بازدارد و بدون اینکه خود را خوار و حقیر کند تواضع دارد و با اهل علم و دانش و رحمت و با ذاکران خدا و بینوایان همنشین است و مالی را که از راه حلال جمع آوری کرده انفاق میکند. ای مردم خوشا به حال کسی که
ذَلَّ فِي نَفْسِهِ وَ طَابَ كَسْبُهُ وَ صَلَحَتْ سَرِيرَتُهُ وَ حَسُنَتْ خَلِيقَتُهُ وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ كَلَامِهِ وَ عَدَلَ عَنِ النَّاسِ شَرَّهُ وَ سَعَتْهُ السُّنَّةُ وَ لَمْ يَتَعَدَّ إِلَي الْبِدْعَةِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ طُوبَي لِمَنْ لَزِمَ بَيْتَهُ وَ أَكَلَ كِسْرَتَهُ وَ بَكَي عَلَي خَطِيئَتِهِ وَ كَانَ مِنْ نَفْسِهِ فِي تَعَبٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَةٍ.
لي، [الأمالي للصدوق] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ أَقْرَبَكُمْ مِنِّي غَداً وَ أَوْجَبَكُمْ عَلَيَّ شَفَاعَةً أَصْدَقُكُمْ لِسَاناً وَ آدَاكُمْ لِلْأَمَانَةِ وَ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ أَقْرَبُكُمْ مِنَ النَّاسِ(1).
ل، [الخصال] أَبِي عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنِ الْجَارُودِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أَشَدُّ الْأَعْمَالِ ثَلَاثَةٌ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ حَتَّي لَا تَرْضَي لَهُمْ مِنْهَا بِشَيْءٍ إِلَّا رَضِيتَ لَهُمْ مِنْهَا بِمِثْلِهِ وَ مُوَاسَاتُكَ الْأَخَ فِي الْمَالِ وَ ذِكْرُ اللَّهِ عَلَي كُلِّ حَالٍ وَ لَيْسَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَطْ وَ لَكِنْ إِذَا وَرَدَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أَخَذْتَ بِهِ وَ إِذَا وَرَدَ عَلَيْكَ شَيْءٌ نَهَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ تَرَكْتَهُ(2).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الحسين بن إبراهيم عن محمد بن وهبان عن محمد بن أحمد بن زكريا عن الحسن بن فضال: مثله(3)
جا، [المجالس للمفيد] أحمد بن الوليد عن أبيه عن الصفار عن ابن معروف عن علي بن مهزيار عن علي بن عقبة: مثله(4)
در نزد خود حقیر است و کسب و کار حلال دارد و اعمال صالح و اخلاق نیکو دارد و اضافه مال خود را انفاق می کند و سخنان بیهوده نمی گوید و شر خود را از مردم باز می دارد و به سنت عمل می کند و در آن هیچ بدعتی روا نمی دارد. ای مردم، خوشا به حال کسی که در خانه خود ماند و به قوت خود قناعت کرد و بر گناهان خود گریست و از دست خود در عذاب است و مردم از شر او راحت هستند.
امالی شیخ صدوق: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: نزدیک ترین شما به من در روز قیامت و سزاوارترینتان به شفاعت من، راستگوترین شما و امانتدارترین شما، خوش اخلاق ترین شما و نزدیک ترین شما به مردم است.(5)
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: بهترین اعمال سه چیز است: انصاف داشتن نسبت به مردم و اینکه هر چه را که برای خود می خواهی برای آنان نیز بخواهی، شریک کردن برادرت در مال خودت و ذکر خدا در همه حال و ذکر خدا فقط گفتن «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله» نیست، بلکه این است که هرگاه دستور خدا را دیدی اجابت کنی و هرگاه چیزی را که خدا تو را از آن نهی کرده دیدی آن را ترک کنی.(6)
در امالی شیخ طوسی از حسن بن فضال مانند این روایت آورده شده است.(7)
در مجالس مفید، از علی بن عقبه مانند این روایت ذکر شده است.(8)
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ عَنْ دُرُسْتَ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: ثَلَاثٌ لَا يُطِيقُهُنَّ النَّاسُ الصَّفْحُ عَنِ النَّاسِ وَ مُوَاسَاةُ الْأَخِ أَخَاهُ فِي مَالِهِ وَ ذِكْرُ اللَّهِ كَثِيراً(1).
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر النضر: مثله.
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْحَلَّالِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ زُفَرَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَشْرَسَ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْ أَيُّوبَ السِّجِسْتَانِيِّ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَسَرَّ مَا يَرْضَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَظْهَرَ اللَّهُ لَهُ مَا يَسُرُّهُ وَ مَنْ أَسَرَّ مَا يُسْخِطُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَظْهَرَ اللَّهُ مَا يُخْزِيهِ وَ مَنْ كَسَبَ مَالًا مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ أَفْقَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ اللَّهُ وَ مَنْ سَعَي فِي رِضْوَانِ اللَّهِ أَرْضَاهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَذَلَّ مُؤْمِناً أَذَلَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ عَادَ مَرِيضاً فَإِنَّهُ يَخُوضُ فِي الرَّحْمَةِ وَ أَوْمَأَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَي حَقْوَيْهِ فَإِذَا جَلَسَ عِنْدَ الْمَرِيضِ غَمَرَتْهُ الرَّحْمَةُ وَ مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ يَطْلُبُ عِلْماً شَيَّعَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَ مَنْ كَظَمَ غَيْظاً مَلَأَ اللَّهُ جَوْفَهُ إِيمَاناً وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ مُحَرَّمٍ أَبْدَلَهُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَةً تَسُرُّهُ وَ مَنْ عَفَا عَنْ مَظْلِمَةٍ أَبْدَلَهُ اللَّهُ بِهَا عِزّاً فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ مَنْ بَنَي مَسْجِداً وَ لَوْ مَفْحَصَ قَطَاةٍ بَنَي اللَّهُ لَهُ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ.
وَ مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً فَهِيَ فَدَاهُ مِنَ النَّارِ كُلُّ عُضْوٍ مِنْهَا فِدَاءُ عُضْوٍ مِنْهُ وَ مَنْ أَعْطَي دِرْهَماً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ سَبْعَمِائَةِ حَسَنَةٍ وَ مَنْ أَمَاطَ عَنْ طَرِيقِ الْمُسْلِمِينَ مَا يُؤْذِيهِمْ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَ قِرَاءَةِ أَرْبَعِ مِائَةِ آيَةٍ كُلُّ حَرْفٍ مِنْهَا بِعَشْرِ حَسَنَاتٍ وَ مَنْ لَقِيَ عَشَرَةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ عِتْقَ رَقَبَةٍ وَ مَنْ أَطْعَمَ مُؤْمِناً لُقْمَةً أَطْعَمَهُ اللَّهُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَ مَنْ سَقَاهُ شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ سَقَاهُ اللَّهُ مِنَ الرَّحِيقِ الْمَخْتُومِ وَ مَنْ كَسَاهُ ثَوْباً كَسَاهُ اللَّهُ مِنَ الْإِسْتَبْرَقِ وَ الْحَرِيرِ وَ صَلَّي عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ مَا بَقِيَ فِي ذَلِكَ الثَّوْبِ سِلْكٌ(2).
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: سه چیز است که هیچ کس طاقت انجام آن را ندارد: درگذشتن از مردم، کمک دادن به برادر خود و یاد بسیار خدا.(3)
در کتاب حسین بن سعید و نوادر مانند این روایت ذکر شده است.
امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس که آنچه را که موجب رضایت خداست پنهان کند، خداوند عز و جل آنچه را که پنهان کرده آشکار می سازد و هر کس آنچه را که موجب خشم خداست پنهان سازد، خداوند عز و جل آنچه که او را خوار می کند آشکار می سازد و هر کس مال غیر حلال کسب کند، خداوند عز و جل او را فقیر و تهیدست می گرداند و هر کس برای خدا تواضع کند، خداوند او را بالا می برد و هر کس در راه رضایت خدا تلاش کند، خداوند او را راضی می گرداند و هر کس مومنی را خوار و ذلیل کند، خداوند او را خوار می گرداند و هر کس به عیادت مریضی برود، در رحمت خدا فرو رفته است و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به پهلوهای خود اشاره کرد هنگامی که در نزد مریض نشسته است، رحمت خدا او را در برگرفته است و هر کس به قصد طلب علم از خانه اش خارج شود، هفتاد هزار فرشته او را همراهی می کنند و برای او طلب استغفار می کنند و هر کس خشم خود را فرو برد، خداوند دل او را سرشار از ایمان می گرداند و هر کس از حرام خدا روی گرداند، خداوند آن حرام را با عبادتی که مایه شادی اوست جایگزین می کند و هر کس از ظلمی که به او شده در گذرد، خداوند آن را با عزتی در دنیا و آخرت جایگزین می کند و هر کس مسجدی بنا کند، حتی اگر به اندازه جای تخمگذاری پرنده ای باشد، خداوند برای او خانه ای در بهشت بنا می کند و هر کس بنده ای را آزاد کند، از آتش جهنم رهایی می یابد و هر عضوی از بدن او فدای عضو دیگری می گردد و هر کس یک درهم در راه خدا ببخشد، خداوند برای او هفتصد حسنه می نویسد و هر کس آنچه را که موجب آزار مسلمانان است، از سر راه آنان بردارد، خداوند برای او پاداش تلاوت چهارصد آیه از قرآن کریم را می نویسد که هر حرف از آن ده حسنه دارد و هر کس به دیدار ده نفر از مسلمانان برود و به آنان سلام گوید، خداوند پاداش آزاد کردن بنده را برای او می نویسد و هر کس به مومنی لقمه ای غذا بدهد، خداوند از میوه های بهشتی به او می خوراند و هر کس جرعه ای آب به مومنی بدهد، خداوند از شراب بهشتی به او می نوشاند و هر کس بر تن مومنی لباسی بپوشاند، خداوند بر تن او حریر و استبرق می پوشاند و تا زمانی که تار و پودی از آن لباس باقی مانده باشد، فرشتگان بر او درود می فرستند.(4)
ص:
لي، [الأمالي للصدوق] جَعْفَرُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أُتِيَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِأُسَارَي فَأَمَرَ بِقَتْلِهِمْ خَلَا رَجُلٍ مِنْ بَيْنِهِمْ فَقَالَ الرَّجُلُ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا مُحَمَّدُ كَيْفَ أَطْلَقْتَ عَنِّي مِنْ بَيْنِهِمْ فَقَالَ أَخْبَرَنِي جَبْرَئِيلُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّ فِيكَ خَمْسَ خِصَالٍ يُحِبُّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولُهُ الْغَيْرَةَ الشَّدِيدَةَ عَلَي حَرَمِكَ وَ السَّخَاءَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ صِدْقَ اللِّسَانِ وَ الشَّجَاعَةَ فَلَمَّا سَمِعَهَا الرَّجُلُ أَسْلَمَ وَ حَسُنَ إِسْلَامُهُ وَ قَاتَلَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قِتَالًا شَدِيداً حَتَّي اسْتُشْهِدَ(1).
ل، [الخصال] أبي عن سعد عن البرقي: مثله(2)
ص، [قصص الأنبياء عليهم السلام] الصدوق عن أبيه عن سعد عن البرقي: مثله.
لي، [الأمالي للصدوق] عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ الْأَسَدِيِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْحَسَنِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ عليه السلام قَالَ مُوسَي إِلَهِي مَا جَزَاءُ مَنْ شَهِدَ أَنِّي رَسُولُكَ وَ نَبِيُّكَ وَ أَنَّكَ كَلَّمْتَنِي قَالَ يَا مُوسَي تَأْتِيهِ مَلَائِكَتِي فَتُبَشِّرُهُ بِجَنَّتِي .
قَالَ مُوسَي إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ قَامَ بَيْنَ يَدَيْكَ يُصَلِّي قَالَ يَا مُوسَي أُبَاهِي بِهِ مَلَائِكَتِي رَاكِعاً وَ سَاجِداً وَ قَائِماً وَ قَاعِداً وَ مَنْ بَاهَيْتُ بِهِ مَلَائِكَتِي لَمْ أُعَذِّبْهُ .
قَالَ مُوسَي إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ أَطْعَمَ مِسْكِيناً ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ قَالَ يَا مُوسَي آمُرُ مُنَادِياً يُنَادِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَي رُءُوسِ الْخَلَائِقِ أَنَّ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ مِنْ عُتَقَاءِ اللَّهِ مِنَ النَّارِ.
قَالَ مُوسَي إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ وَصَلَ رَحِمَهُ قَالَ يَا مُوسَي أَنْسِئُ لَهُ أَجَلَهُ وَ أُهَوِّنُ عَلَيْهِ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ وَ يُنَادِيهِ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ هَلُمَّ إِلَيْنَا فَادْخُلْ مِنْ أَيِّ أَبْوَابِهَا شِئْتَ .
قَالَ مُوسَي إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ ذَكَرَكَ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ قَالَ يَا مُوسَي أُظِلُّهُ
امالی شیخ صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: اسیرانی را به نزد پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم آوردند و پیامبر دستور قتل همه آنان، به جز یک نفر را صادر کرد. آن مرد به پیامبر گفت: پدر و مادرم به فدایت ای محمد، چرا از بین همه مرا آزاد کردی؟ پیامبر فرمود: جبرئیل از سوی خدای عز و جل به من خبر داد که پنج صفت در تو هست که خداوند عز و جل و پیامبرش آن را دوست دارند: غیرت شدید بر ناموس، بخشندگی، اخلاق نیکو، راستگویی و شجاعت. وقتی مرد این ها را شنید، مسلمان شد و همه مناسک اسلام را به خوبی به جای آورد و همراه با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جنگید تا شهید شد.(3)
در خصال از برقی مانند همین روایت ذکر شده است.(4)
در قصص الانبیا علیهم السلام از برقی همانند این روایت آورده شده است.(5)
امالی شیخ صدوق: امام هادی علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند عز و جل با موسی بن عمران علیه السلام سخن گفت، موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که به رسالت و نبوت من و اینکه تو با من سخن گفتی گواهی دهد چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی، فرشتگان من به سویش می آیند و او را به بهشت من بشارت می دهند. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در مقابل تو نماز بخواند چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی، فرشتگانم وقتی او در حال رکوع و سجود و ایستاده و نشسته است به او مباهات می کنند و هر کس که فرشتگان من به او مباهات کنند، او را عذاب نمی کنم. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در راه رضای تو به مسکینی غذا دهد چیست؟ فرمود: ای موسی، به منادی دستور می دهم که در روز قیامت در بین همه مخلوقات ندا در دهد که فلان بن فلان از کسانی است که خداوند آتش جهنم را بر او حرام کرده است. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که صله رحم می کند چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی، او را با ملک الموت مأنوس می گردانم و سختی های مرگ را بر او آسان می کنم و خزانه داران بهشت او را صدا می زنند که به سوی ما بیا و از هر دری که خواستی وارد شو. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که با زبان و دل خود ذکر تو را می گوید چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی،
يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِظِلِّ عَرْشِي وَ أَجْعَلُهُ فِي كَنَفِي .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ تَلَا حِكْمَتَكَ سِرّاً وَ جَهْراً قَالَ يَا مُوسَي يَمُرُّ عَلَي الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَبَرَ عَلَي أَذَي النَّاسِ وَ شَتْمِهِمْ فِيكَ قَالَ أُعِينُهُ عَلَي أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ دَمَعَتْ عَيْنَاهُ مِنْ خَشْيَتِكَ قَالَ يَا مُوسَي أَقِي وَجْهَهُ مِنْ حَرِّ النَّارِ وَ أُومِنُهُ يَوْمَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ تَرَكَ الْخِيَانَةَ حَيَاءً مِنْكَ قَالَ يَا مُوسَي لَهُ الْأَمَانُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ أَحَبَّ أَهْلَ طَاعَتِكَ قَالَ يَا مُوسَي أُحَرِّمُهُ عَلَي نَارِي .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً قَالَ لَا أَنْظُرُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَا أُقِيلُ عَثْرَتَهُ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ دَعَا نَفْساً كَافِرَةً إِلَي الْإِسْلَامِ قَالَ يَا مُوسَي آذَنُ لَهُ فِي الشَّفَاعَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمَنْ يُرِيدُ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَلَّي الصَّلَوَاتِ لِوَقْتِهَا قَالَ أُعْطِيهِ سُؤْلَهُ وَ أُبِيحُهُ جَنَّتِي .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ أَتَمَّ الْوُضُوءَ مِنْ خَشْيَتِكَ قَالَ أَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَهُ نُورٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ يَتَلَأْلَأُ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَامَ شَهْرَ رَمَضَانَ لَكَ مُحْتَسِباً قَالَ يَا مُوسَي أُقِيمُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَقَاماً لَا يَخَافُ فِيهِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَامَ شَهْرَ رَمَضَانَ يُرِيدُ بِهِ النَّاسَ قَالَ يَا مُوسَي ثَوَابُهُ كَثَوَابِ مَنْ لَمْ يَصُمْهُ(1).
لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ آدَمَ عَنِ
در روز قیامت سایه عرش خود را بر او می اندازم و او را تحت حمایت خود در می آورم. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در نهان و آشکار قرآن تو را تلاوت کند چیست؟ فرمود: ای موسی، او به سرعت برق از پل صراط می گذرد. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در راه تو بر آزار و دشنام مردم صبر کند چیست؟ فرمود: در سختی ها و ترس های روز قیامت او را یاری می کنم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که چشمانش از ترس تو اشکبار شود چیست؟ فرمود: ای موسی روی او را از حرارت آتش حفظ می کنم و در روز فزع اکبر او را در پناه خود ایمن می دارم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که از شرم تو، ترک خیانت کند چیست؟ فرمود: ای موسی، درروز قیامت به او امان می دهم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که عبادت کنندگان تو را دوست بدارد چیست؟ فرمود: ای موسی، آتش خود را بر او حرام می کنم. گفت: پروردگارا: مجازات کسی که مومنی را از روی عمد به قتل برساند چیست؟ فرمود: در روز قیامت به او نگاه نمی کنم و از لغزشهایش در نمی گذرم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که کافری را به اسلام دعوت کند چیست؟ فرمود: ای موسی، روز قیامت به او اذن شفاعت خواهم داد تا هر کس را که بخواهد مورد شفاعت قرار دهد. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که نمازش را به موقع بخواند چیست؟ فرمود: حاجتش را برآورده می سازم و بهشتم را بر او حلال می کنم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که از ترس تو وضویش را تمام گرداند چیست؟ فرمود: روز قیامت در حالی او را برمی انگیزم که میان چشمانش نوری می درخشد. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در ماه رمضان تمام روزه های خود را به خاطر تو بگیرد چیست؟ فرمود: ای موسی، در روز قیامت به او جایگاهی می دهم که هیچ ترسی در آن نیست. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در ماه رمضان برای ریا روزه بگیرد چیست؟ فرمود: ای موسی، پاداش او مانند پاداش کسی است که هیچ روزه ای نگرفته باشد.(2)
امالی شیخ صدوق:
الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْخَزَّازِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ رَجُلٌ صَدُوقٌ فِي حَدِيثِهِ مُحَافِظٌ عَلَي صَلَوَاتِهِ وَ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ مَعَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ ثُمَّ قَالَ عليه السلام مَنِ اؤْتُمِنَ عَلَي أَمَانَةٍ فَأَدَّاهَا فَقَدْ حَلَّ أَلْفَ عُقْدَةٍ مِنْ عُنُقِهِ مِنْ عُقَدِ النَّارِ فَبَادِرُوا بِأَدَاءِ الْأَمَانَةِ فَإِنَّ مَنِ اؤْتُمِنَ عَلَي أَمَانَةٍ وَكَّلَ بِهِ إِبْلِيسُ مِائَةَ شَيْطَانٍ مِنْ مَرَدَةِ أَعْوَانِهِ لِيُضِلُّوهُ وَ يُوَسْوِسُوا إِلَيْهِ حَتَّي يُهْلِكُوهُ إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ(1).
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الرَّازِيِّ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ صَدَقَ لِسَانُهُ زَكَا عَمَلُهُ وَ مَنْ حَسُنَتْ نِيَّتُهُ زَادَ اللَّهُ فِي رِزْقِهِ وَ مَنْ حَسُنَ بِرُّهُ بِأَهْلِهِ زَادَ اللَّهُ فِي عُمُرِهِ(2).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي الْوَلِيدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيَادٍ الصَّيْقَلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مِثْلَهُ وَ فِيهِ بِأَهْلِ بَيْتِهِ(3).
ل، [الخصال] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام: أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَمَلَ إِسْلَامُهُ وَ مُحِّصَتْ ذُنُوبُهُ وَ لَقِيَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ عَنْهُ رَاضٍ مَنْ وَفَي لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِمَا يَجْعَلُ عَلَي نَفْسِهِ لِلنَّاسِ وَ صَدَقَ لِسَانُهُ مَعَ النَّاسِ وَ اسْتَحْيَا مِنْ كُلِّ قَبِيحٍ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ النَّاسِ وَ حَسُنَ خُلُقُهُ مَعَ أَهْلِهِ(4).
سن، [المحاسن] أبي عن ابن محبوب: مثله(5)
امام صادق علیه السلام فرمود: محبوب ترین بندگان در نزد خدای عز و جل کسی است که راستگو باشد و بر نمازهای خود و بر واجباتش مواظبت کند و امانتدار باشد سپس فرمود: کسی که امانتدار باشد و امانت را به صاحب آن بازگرداند، گویا هزار گره از گره های آتش را از گردن خود باز کرده است. پس امانتدار باشید که همانا هر کس امانتداری کند، شیطان صد نفر از قوی ترین یاران خود را مامور می کند تا او را گمراه کنند و او را وسوسه کنند تا او را هلاک گردانند، مگر اینکه خداوند عز و جل او را از این گمراهی نجات دهد.(6)
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس راستگو باشد، عملش پاکیزه می گردد و هر کس نیت پاکی داشته باشد خداوند رزق و روزی او را زیاد می گرداند و هر کس نسبت به خانواده اش خوش اخلاق باشد، خداوند به او طول عمر می دهد.(7)
امالی شیخ طوسی: از امام صادق علیه السلام مانند همین روایت ذکر شده، با این اختلاف که در آنجا به جای «اهل»، «اهل بیت» آمده است.(8)
الخصال: علی بن حسین علیهما السلام فرمود: چهار صفت هست که در هر کس باشد، اسلامش کامل و گناهانش پاک می گردد و به دیدار خدای عز و جل نائل می شود و خدا از او راضی است: هر کس حقوقی را که از مردم بر گردن دارد، به خاطر وفای به خدا ادا کند و هر کس به مردم راست بگوید و هر کس که از زشتی ها در برابر خدا و در برابر مردم شرم کند و اخلاق خود را با خانواده اش نیکو گرداند.(9)
در محاسن از ابن محبوب مانند همین روایت ذکر شده است.(10)
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] المفيد عن أحمد بن الوليد عن أبيه عن الصفار عن ابن عيسي عن محمد بن عبد الجبار عن ابن محبوب: مثله(1).
ل، [الخصال] سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ اللَّخْمِيُّ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ خواجة [خَرَاجَةَ] عَنْ أَبِي كُرَيْبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ الْعَبْسِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: ثَلَاثٌ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ فَلَيْسَ مِنِّي وَ لَا مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا هُنَّ قَالَ حِلْمٌ يَرُدُّ بِهِ جَهْلَ الْجَاهِلِ وَ حُسْنُ خُلُقٍ يَعِيشُ بِهِ فِي النَّاسِ وَ وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ(2).
ل، [الخصال] أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ نَشَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ كَنَفَهُ وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ فِي رَحْمَتِهِ حُسْنُ خُلُقٍ يَعِيشُ بِهِ فِي النَّاسِ وَ رِفْقٌ بِالْمَكْرُوبِ وَ شَفَقَةٌ عَلَي الْوَالِدَيْنِ وَ إِحْسَانٌ إِلَي الْمَمْلُوكِ(3).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْبَطَائِنِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: أَفْضَلُ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ كَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ وَ إِقَامَةُ الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ وَ إِيتَاءُ الزَّكَاةِ فَإِنَّهَا مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَ حِجُّ الْبَيْتِ فَإِنَّهُ مِيقَاتٌ لِلدِّينِ وَ مَدْحَضَةٌ لِلذَّنْبِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهُ مَثْرَاةٌ لِلْمَالِ مَنْسَاةٌ لِلْأَجَلِ وَ الصَّدَقَةُ فِي السِّرِّ فَإِنَّهَا تُذْهِبُ الْخَطِيئَةَ وَ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِيتَةَ السَّوْءِ وَ تَقِي مَصَارِعَ الْهَوَانِ أَلَا فَاصْدُقُوا فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ مَنْ صَدَقَ وَ جَانِبُوا الْكَذِبَ فَإِنَ
در امالی شیخ طوسی از ابن محبوب مانند این روایت ذکر شده است.(4)
الخصال: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: سه چیز است که در هر کس نباشد، او از من و از خدای عز و جل نیست. گفته شد: ای رسول الله، آنها چیست؟ فرمود: بردباری که جهل نادان را به خودش بازگرداند و اخلاق نیکویی که با آن در بین مردم زندگی کند و تقوایی که او را از گناه در پیشگاه خدای عز و جل باز دارد.(5)
الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: چهار صفت است که در هر کس باشد خداوند حمایت خود را از او بسیار می کند و او را به بهشت و به رحمت خود وارد می کند: اخلاق نیکویی که با آن در میان مردم زندگی کند، محبت به مصیبت دیده، رحم و دلسوزی بر پدر و مادر و احسان و نیکی به زیردست.(6)
امالی شیخ طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: بهترین چیزی که مردم می توانند به آن توسل بجویند، ایمان به خداوند و پیامبر او و جهاد در راه خدا است و اخلاص داشتن نشانه فطرت پاک است و بر پا داشتن نماز نشانه دین است و دادن زکات از واجبات است و روزه گرفتن در ماه رمضان سپری در مقابل عذاب خداست و رفتن به حج جای عمل به دین و از بین برنده گناهان است و صله رحم زیاد کننده مال و دور کننده اجل است و صدقه پنهانی پوشاننده خطاها و از بین برنده خشم پروردگار است و اعمال نیک و صالح مرگ بد را از بین می برد و انسان را از خوار شدن حفظ می کند. صدقه بدهید که خدا با صدقه دهندگان است و ازدروغ دوری بجویید که
الْكَذِبَ مُجَانِبُ الْإِيمَانِ أَلَا وَ إِنَّ الصَّادِقَ عَلَي شَفَا مَنْجَاةٍ وَ كَرَامَةٍ أَلَا وَ إِنَّ الْكَاذِبَ عَلَي شَفَا مَخْزَاةٍ وَ هَلَكَةٍ أَلَا وَ قُولُوا خَيْراً تُعْرَفُوا بِهِ وَ اعْمَلُوا بِهِ تَكُونُوا مِنْ أَهْلِهِ وَ أَدُّوا الْأَمَانَةَ إِلَي مَنِ ائْتَمَنَكُمْ وَ صِلُوا مَنْ قَطَعَكُمْ وَ عُودُوا بِالْفَضْلِ عَلَيْهِمْ(1).
ع، [علل الشرائع] أبي عن سعد عن إبراهيم بن مهزيار عن أخيه علي عن حماد بن عيسي عن إبراهيم بن عمر رفعه إلي علي بن أبي طالب عليه السلام.مثله.
سن، [المحاسن] أبي عن حماد عن إبراهيم بن عمر: مثله(2)و سيأتي في أبواب المواعظ.
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عَنْ سِجَادَةَ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ أَبِي خَالِدٍ السِّجِسْتَانِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْهَا فَلَيْسَ فِيهِ كَثِيرُ مُسْتَمْتَعٍ أَوَّلُهَا الْوَفَاءُ وَ الثَّانِيَةُ التَّدْبِيرُ وَ الثَّالِثَةُ الْحَيَاءُ وَ الرَّابِعَةُ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الْخَامِسَةُ وَ هِيَ تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ الْحُرِّيَّةُ(3).
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ قُتَيْبَةَ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْعَجَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: خَمْسٌ مَنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ لَمْ يَكُنْ فِيهِ كَثِيرُ مُسْتَمْتَعٍ الدِّينُ وَ الْعَقْلُ وَ الْأَدَبُ وَ الْحُرِّيَّةُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ(4).
ل، [الخصال] فِي خَبَرِ الْأَعْمَشِ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: بَعْدَ ذِكْرِ الْأَئِمَّةِ عليهم السلام وَ دِينُهُمُ الْوَرَعُ وَ الْعِفَّةُ وَ الصِّدْقُ وَ الصَّلَاحُ وَ الِاجْتِهَادُ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ إِلَي الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ طُولُ السُّجُودِ وَ قِيَامُ اللَّيْلِ وَ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ انْتِظَارُ الْفَرَجِ بِالصَّبْرِ وَ حُسْنُ الصُّحْبَةِ وَ حُسْنُ الْجِوَارِ(5).
دروغ دور کننده ایمان است. همانا راست گفتار نجات یافته است و به بزرگواری رسیده است و دروغگو خوار و خفیف است و هلاک می گردد. سخن خیر بگویید تا به آن شناخته شوید و به آن عمل کنید تا از اهل آن باشید و امانت ها را به صاحب آن بازگردانید و به دیدار کسانی که به دیدار شما نمی آیند بروید و فضل خود را به آنها برسانید.(6)
در علل الشرائع از ابراهیم بن عمر که این روایت را به علی بن ابی طالب علیه السلام رسانده، همانند همین روایت ذکر شده است.
در محاسن مانند این روایت ذکر شده است.(7)و در باب مواعظ خواهد آمد.
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: پنج خصلت است که هر یک از آنها در کسی نباشد، از خیلی چیزها بی بهره است. اولین آنها وفا است و دوم تدبیر است، سوم حیا است و چهارم اخلاق نیکو است و پنجم که جمع کننده همه این خصلت هاست، آزادی است.(8)
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: پنج خصلت است که اگر در کسی نباشد، از خیلی چیزها بی بهره است: دین، عقل، ادب، آزادی و اخلاق نیک.(9)
الخصال: امام صادق علیه السلام پس از یاد ائمه علیهم السلام فرمود: و دین آنها تقوا، پاکدامنی، راستگویی، درستکاری، کوشا بودن، امانتداری نسبت به نیکوکار و بدکار، سجده های طولانی و نماز خواندن در شب، دوری از حرام خدا، انتظار فرج با صبر و شکیبایی، همجواری شایسته و همسایه داری از صفات نیکوست.(10)
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ زَوَّجَهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ كَيْفَ شَاءَ كَظْمُ الْغَيْظِ وَ الصَّبْرُ عَلَي السُّيُوفِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجُلٌ أَشْرَفَ عَلَي مَالٍ حَرَامٍ فَتَرَكَهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَ(1).
ل، [الخصال] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ: أَوْصَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِسَبْعٍ أَوْصَانِي أَنْ أَنْظُرَ إِلَي مَنْ هُوَ دُونِي وَ لَا أَنْظُرَ إِلَي مَنْ هُوَ فَوْقِي وَ أَوْصَانِي بِحُبِّ الْمَسَاكِينِ وَ الدُّنُوِّ مِنْهُمْ وَ أَوْصَانِي أَنْ أَقُولَ الْحَقَّ وَ إِنْ كَانَ مُرّاً وَ أَوْصَانِي أَنْ أَصِلَ رَحِمِي وَ إِنْ أَدْبَرَتْ وَ أَوْصَانِي أَنْ لَا أَخَافَ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ وَ أَوْصَانِي أَنْ أَسْتَكْثِرَ مِنْ قَوْلِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ فَإِنَّهَا مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ(2).
سيأتي بأسانيده في أبواب المواعظ.
ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: قَالَ عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ عليه السلام طُوبَي لِمَنْ كَانَ صَمْتُهُ فِكْراً وَ نَظَرُهُ عَبَراً وَ وَسِعَهُ بَيْتُهُ وَ بَكَي عَلَي خَطِيئَتِهِ وَ سَلِمَ النَّاسُ مِنْ يَدِهِ وَ لِسَانِهِ(3).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَرْوَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يَحْيَي بْنِ سَالِمٍ الْفَرَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَمَّا أُسْرِيَ بِي إِلَي السَّمَاءِ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَيْتُ فِيهَا قَصْراً مِنْ يَاقُوتٍ أَحْمَرَ يُرَي بَاطِنُهُ مِنْ ظَاهِرِهِ لِضِيَائِهِ وَ نُورِهِ وَ فِيهِ قُبَّتَانِ مِنْ دُرٍّ وَ زَبَرْجَدٍ فَقُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالَ:
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: سه خصلت است که در هر کس باشد، خداوند حوریان بهشتی را هر طور که بخواهد به ازدواج او در می آورد: فرو بردن خشم، صبر در راه جهاد برای خدای عز و جل و مردی که مال حرامی بر سر راهش قرار بگیرد، اما به خاطر خدای عز و جل آن را رها کند.(4)
الخصال: ابوذر رحمة الله علیه گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مرا به هفت چیز سفارش کرد: همیشه به پایین تر از خود نگاه کنم و به بالاتر از خود نظر نداشته باشم و مرا به دوست داشتن بینوایان و نزدیک شدن به آنان سفارش کرد و به من توصیه کرد که سخن حق را بگویم حتی اگر تلخ باشد و صله رحم داشته باشم حتی اگر راهم دور باشد و در راه خدا از سرزنش هیچ ملامت کننده ای نترسم و ذکر «لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم» را بسیار بگویم که از گنج های بهشتی است.(5)
این روایت با اسانیدش در باب مواعظ خواهد آمد.
الخصال: امیر مومنان علی علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم علیه السلام گفت: خوشا به حال کسی که سکوت او تفکر است و نگاهش عبرت اندوز است و خانه اش برای او کافی است بر گناهان خود می گرید و مردم از دست و زبان او در امان هستند.(6)
امالی شیخ طوسی: امام صادق از پدران خود علیهم السلام از امیر مؤمنان علیه السلام نقل نمود که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: وقتی به معراج رفتم، به بهشت وارد شدم و در آنجا کاخی از یاقوت سرخ دیدم که بسیار شفاف و درخشان بود و در آن دو گنبد از جنس مروارید و زبرجد وجود داشت. پس گفتم: ای جبرئیل، این قصر برای کیست؟ جبرئیل گفت:
هُوَ لِمَنْ أَطَابَ الْكَلَامَ وَ أَدَامَ الصِّيَامَ وَ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ تَهَجَّدَ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ.
قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ فِي أُمَّتِكَ مَنْ يُطِيقُ هَذَا فَقَالَ أَ تَدْرِي مَا إِطَابَةُ الْكَلَامِ فَقُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ [قَالَ مَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ أَ تَدْرِي مَا إِدَامَةُ الصِّيَامِ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ] قَالَ مَنْ صَامَ شَهْرَ الصَّبْرِ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ لَمْ يُفْطِرْ مِنْهُ يَوْماً أَ تَدْرِي مَا إِطْعَامُ الطَّعَامِ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ مَنْ طَلَبَ لِعِيَالِهِ مَا يَكُفُّ بِهِ وُجُوهَهُمْ عَنِ النَّاسِ أَ تَدْرِي مَا التَّهَجُّدُ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ مَنْ لَمْ يَنَمْ حَتَّي يُصَلِّيَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ النَّاسُ مِنَ الْيَهُودِ وَ النَّصَارَي وَ غَيْرِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ نِيَامٌ بَيْنَهُمَا(1).
ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْيَرِيِّ جَمِيعاً عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: آفَةُ الْحَدِيثِ الْكَذِبُ وَ آفَةُ الْعِلْمِ النِّسْيَانُ وَ آفَةُ الْحِلْمِ السَّفَهُ وَ آفَةُ الْعِبَادَةِ الْفَتْرَةُ وَ آفَةُ الظَّرْفِ الصَّلَفُ(2)وَ آفَةُ الشَّجَاعَةِ الْبَغْيُ وَ آفَةُ السَّخَاءِ الْمَنُّ وَ آفَةُ الْجَمَالِ الْخُيَلَاءُ وَ آفَةُ الْحَسَبِ الْفَخْرُ(3).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ خَضِرٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ أَوْ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ كَانَ فِي ظِلِّ عَرْشِ اللَّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ رَجُلٌ أَعْطَي النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ مَا هُوَ سَائِلُهُمْ لَهَا وَ رَجُلٌ لَمْ يُقَدِّمْ رِجْلًا حَتَّي يَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ لِلَّهِ رِضًا أَوْ يَحْبِسَ وَ رَجُلٌ لَمْ يَعِبْ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ بِعَيْبٍ حَتَّي يَنْفِيَ ذَلِكَ الْعَيْبَ عَنْ نَفْسِهِ فَإِنَّهُ لَا يَنْتَفِي عَنْهُ عَيْبٌ إِلَّا بَدَا لَهُ عَيْبٌ وَ كَفَي بِالْمَرْءِ شُغُلًا بِنَفْسِهِ عَنِ النَّاسِ(4).
برای کسی که سخن نیکو بگوید و دائما روزه بگیرد و به بینوایان غذا بدهد و شب را به بیداری، در حالی که مردم خوابیده اند بگذراند. علی علیه السلام فرمود: گفتم ای رسول الله، آیا در امت تو کسی هست که توان انجام این کارها را داشته باشد؟ فرمود: آیا می دانی سخن نیک چیست؟ گفتم: خداوند و پیامبرش به آن داناترند. فرمود: ذکر «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أکبر» است. آیا می دانی که روزه دائم چیست؟ گفتم: خداوند و پیامبرش به آن داناترند. فرمود: هر کس که همه روزهای ماه صبر، یعنی ماه رمضان را روزه بگیرد. پرسید: آیا می دانی که غذا دادن به بینوایان چیست؟ گفتم: خداوند و پیامبرش به آن داناترند. فرمود: کسی که آبروی خانواده اش را حفظ کند. پرسید: آیا می دانی که بیدار ماندن در شب در حالی که همه خوابیده اند چیست؟ گفتم: خداوند و پیامبرش به آن داناترند. فرمود: کسی که تا نماز عشای خود را نخواند، نخوابد در حالی که مردمی که به دین های دیگر مثل یهودیت و مسیحیت هستند و همچنین مشرکین دیگر در میان آنها خوابیده اند.(5)
الخصال: امام صادق از پدران خود علیهم السلام نقل نمود که فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آفت سخن دروغ است و آفت علم فراموشی است و آفت بردباری بی خردی است و آفت عبادت تنبلی است و آفت زیرکی یاوه گویی است و آفت شجاعت ظلم است و آفت بخشش منت است و آفت زیبایی تکبر و آفت اصل و نسب، فخرفروشی است.(6)
المحاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: سه چیز است که اگر در کسی جمع باشد و یا اینکه یکی از آنها در کسی وجود داشته باشد، در روزی که هیچ سایه ای جز سایه خدا وجود ندارد، در سایه خدا خواهد بود: مردی که هر چه را که از مردم برای خود می خواهد، از مال خود به آنها ببخشد، مردی که هیچ قدمی برندارد تا اینکه بداند خدا از او راضی است و مردی که هیچ عیبی از برادر مسلمان خود نگیرد تا اینکه پیش از آن، آن عیب را از خود دور کند. و با دور کردن هر عیبی از خود، عیب دیگری برایش نمایان می گردد و عیوب خود انسان برای او کافی است تا به عیب های کسی نپردازد.(7)
1) أمالي الطوسيّ ج 2 ص 73.
2) الظرف الكياسة، و قيل: حسن الوجه و الهيئة، و قيل: البراعة و ذكاء القلب، و لا يوصف به الا الفتيان الازوال و الفتيات الزولات، لا الشيوخ و لا السادة، و من كان بهذه الصفة عجب في نفسه و تبختر و جاوز حده فصار مكروها عند الناس.
3) الخصال ج 2 ص 43.
4) المحاسن: 5.
5) . امالی طوسی 2 : 73
6) . الخصال 2 : 43
7) . المحاسن: 5
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ يَضْمَنْ لِي أَرْبَعَةً أَضْمَنْ لَهُ بِأَرْبَعَةِ أَبْيَاتٍ فِي الْجَنَّةِ أَنْفِقْ وَ لَا تَخَفْ فَقْراً وَ أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ وَ أَفْشِ السَّلَامَ فِي الْعَالَمِ وَ اتْرُكِ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كُنْتَ مُحِقّاً(1).
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر ابْنُ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ يَضْمَنُ لِي أَرْبَعاً بِأَرْبَعَةِ أَبْيَاتٍ الْخَبَرَ.
سن، [المحاسن] أَبِي عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عُتَيْبَةَ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: خَمْسٌ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ لَمْ يَتَهَنَّأْ بِالعَيْشِ الصِّحَّةُ وَ الْأَمْنُ وَ الْغَنَاءُ وَ الْقَنَاعَةُ وَ الْأَنِيسُ الْمُوَافِقُ(2).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِأَصْحَابِهِ أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِخَمْسٍ لَوْ رَكِبْتُمْ فِيهِنَّ الْمَطِيَّ حَتَّي تُنْضُوهَا لَمْ تَأْتُوا بِمِثْلِهِنَّ لَا يَخْشَي أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وَ عَمَلَهُ وَ لَا يَرْجُو إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَسْتَحْيِي الْعَالِمُ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ لَا عِلْمَ لِي وَ لَا يَسْتَحْيِي الْجَاهِلُ إِذَا لَمْ يَعْلَمْ أَنْ يَتَعَلَّمَ وَ الصَّبْرُ فِي الْأُمُورِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذَا فَارَقَ الرَّأْسُ الْجَسَدَ فَسَدَ الْجَسَدُ فَإِذَا فَارَقَ الصَّبْرُ الْأُمُورَ فَسَدَتِ الْأُمُورُ(3).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَسَدِيِّ عَنْ حُرَيْبٍ الْغَزَّالِ عَنْ صَدَقَةَ الْقَتَّابِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام بِمِنًي وَ قَدْ مَاتَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالَ يَا بَا سَعِيدٍ قُمْ إِلَي جَنَازَتِهِ فَلَمَّا دَخَلْنَا الْمَقَابِرَ قَالَ أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِخَمْسِ خِصَالٍ هُنَّ مِنَ الْبِرِّ وَ الْبِرُّ يَدْعُو إِلَي الْجَنَّةِ قُلْتُ بَلَي قَالَ إِخْفَاءُ الْمُصِيبَةِ وَ كِتْمَانُهَا وَ الصَّدَقَةُ تُعْطِيهَا بِيَمِينِكَ لَا تَعْلَمُ بِهَا شِمَالُكَ وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ فَإِنَّ بِرَّهُمَا لِلَّهِ رِضًي وَ الْإِكْثَارُ مِنْ قَوْلِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ فَإِنَّهُ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ وَ الْحُبُّ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّي اللَّهُ
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس چهار چیز را برای من ضمانت کند، من برای او چهار خانه در بهشت ضمانت می کنم: بدون ترس از فقر انفاق کند، نسبت به مردم انصاف به خرج دهد، سلام را در همه جا رواج دهد و جدال را ترک کند حتی اگر حق با او باشد. (4)
کتاب حسین بن سعید: امام صادق علیه السلام: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود هر کس چهار چیز را برای من ضمانت کند، چهار خانه برای او ضمانت می کنم ... .
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: پنج چیز است که هر کس آن را نداشته باشد، زندگی برای او شیرین نمی گردد: سلامتی، امنیت، بی نیازی، قناعت و یار همراه.(5)
المحاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: امیر مومنان علیه السلام به یاران خود فرمود: آیا می خواهید به شما از پنج چیز خبردهم که اگر در راه آن سوار بر مراکب خود شوید و در راه آن مرکب های خود را لاغر و نحیف گردانید، باز هم مثل آن را نخواهید یافت: فقط از خدا و عمل خود بترسید، فقط به خدای خود امید داشته باشید، و انسان عالم هنگامی که چیزی را که نمی داند از او می پرسند، از گفتن نمی دانم شرم نکند و جاهل از آموختن آنچه که نمی داند خجالت نکشد و صبر و شکیبایی در کارها به منزله سر برای بدن است و هنگامی که سر از بدن جدا شود، بدن تباه می گردد و هنگامی که صبر در کارها نباشد، کارها دچار فساد می شود.(6)
المحاسن: حسن بصری گفت: با امام باقر علیه السلام در منا بودم که مردی از قریش وفات یافت. امام علیه السلام فرمود: ای ابا سعید، برخیز و به تشییع جنازه او برو. هنگامی که به گورستان وارد شدیم، فرمود: می خواهید به شما از پنج صفت خبر دهم که از نیکوکاری است و نیکوکاری به بهشت می خواند. گفتم: بله. فرمود: پنهان کردن بلا و مصیبت و صدقه، به طوری که دست راستت ببخشد و دست چپت مطلع نگردد و نیکی به پدر و مادر که نیکی به آن ها، خدا را از شما راضی می کند و تکرار کردن ذکر « لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم» که از گنج های بهشتی است و محبت به محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم.(7)
عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَجْمَعِينَ(1).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي إِنَّمَا أَقْبَلُ الصَّلَاةَ لِمَنْ تَوَاضَعَ لِعَظَمَتِي وَ يَكُفُّ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ مِنْ أَجْلِي وَ يَقْطَعُ نَهَارَهُ بِذِكْرِي وَ لَا يَتَعَاظَمُ عَلَي خَلْقِي وَ يُطْعِمُ الْجَائِعَ وَ يَكْسُو الْعَارِيَ وَ يَرْحَمُ الْمُصَابَ وَ يُؤْوِي الْغَرِيبَ فَذَلِكَ يُشْرِقُ نُورُهُ مِثْلَ الشَّمْسِ أَجْعَلُ فِي الظُّلُمَاتِ نُوراً وَ فِي الْجَهَالَةِ عِلْماً أَكْلَؤُهُ بِعِزَّتِي وَ أَسْتَحْفِظُهُ بِمَلَائِكَتِي يَدْعُونِي فَأُلَبِّيهِ وَ يَسْأَلُنِي فَأُعْطِيهِ فَمَثَلُ ذَلِكَ عِنْدِي كَمَثَلِ جَنَّاتِ الْفِرْدَوْسِ لَا يَيْبَسُ ثِمَارُهَا وَ لَا تَتَغَيَّرُ عَنْ حَالِهَا(2).
سن، [المحاسن] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهم السلام قَالَ قَالَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ عليه السلام: يَا رَبِّ مَنْ أَهْلُكَ الَّذِينَ تُظِلُّهُمْ فِي ظِلِّ عَرْشِكَ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّكَ قَالَ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ الطَّاهِرَةُ قُلُوبُهُمْ وَ التَّرِبَةُ أَيْدِيهِمْ(3)الَّذِينَ يَذْكُرُونَ جَلَالِي إِذَا ذَكَرُوا رَبَّهُمُ الَّذِينَ يَكْتَفُونَ بِطَاعَتِي كَمَا يَكْتَفِي الصَّبِيُّ الصَّغِيرُ بِاللَّبَنِ الَّذِينَ يَأْوُونَ إِلَي مَسَاجِدِي كَمَا تَأْوِي النُّسُورُ إِلَي أَوْكَارِهَا وَ الَّذِينَ يَغْضَبُونَ لِمَحَارِمِي إِذَا اسْتُحِلَّتْ مِثْلَ النَّمِرِ إِذَا حَرِدَ(4).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أُوصِيكَ يَا عَلِيُّ فِي نَفْسِكَ بِخِصَالٍ فَاحْفَظْهَا اللَّهُمَّ أَعِنْهُ الْأُولَي الصِّدْقُ فَلَا تَخْرُجْ مِنْ فِيكَ كَذِبٌ أَبَداً وَ الثَّانِيَةُ الْوَرَعُ فَلَا تَجْتَرِئْ عَلَي خِيَانَةٍ أَبَداً
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی فرمود: نماز تنها از کسی مقبول است که نسبت به عظمت من تواضع داشته باشد و به خاطر من خود را از شهوات باز دارد و روزش را با یاد من بگذراند و بر خلق من بزرگی نکند و گرسنگان را غذا دهد و برهنگان را لباس بپوشاند و به مصیبت دیدگان رحم کند و به غریبان پناه دهد که نور این کارها، هم چون پرتو خورشیدی است که در تاریکی ها نور است و در نادانی ها علم است. من چنین انسانی را با عزت خود یاری می کنم و به وسیله فرشتگانم از او محافظت می کنم. هر گاه مرا بخواند، پاسخش را می دهم و هر چه که از من بخواهد، به او عطا می کنم. مثل این کار در نزد من، مثل بهشتی است که میوه هایش خشک نمی شود و تغییر حالت نمی دهد.(5)
المحاسن: علی بن حسین علیهما السلام فرمود: موسی بن عمران علیه السلام گفت: پروردگارا، اهل تو کیستند؟ کسانی که در روزی که هیچ سایه ای جز سایه گاه تو وجود ندارد، آنان را تحت سایه عرش خود در می آوری؟ خداوند به او وحی کرد: کسانی که دل های پاک دارند و فقیر هستند، کسانی که وقتی از پروردگار خود یاد می کنند، به یاد جلال و جبروت او می افتند، کسانی که مثل بچه شیرخواره که فقط به شیر مادر خود اکتفا می کند، از کارها به عبادت من بسنده می کنند. کسانی که همچون عقاب که به لانه خود پناه می برد، به مساجد من پناه ببرند و کسانی که چشم از حرام من بپوشند، وقتی حلال شمرده شود، مثل پلنگی که خشمگین میشود.(6)
المحاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای علی، تو را در مورد خودت به صفاتی سفارش می کنم که همیشه آنها را حفظ کنی. خدایا تو یاور او باش. اولین آنها راستگویی است، هیچ گاه دروغی از دهانت خارج نشود و دوم این است که پرهیزگار باشی و هیچ گاه جرات خیانت کردن را به خود ندهی
1) المحاسن: 9.
2) المحاسن: 16 و 294.
3) التربة ايديهم: كناية عن الفقر، قال الجوهريّ: ترب الشيء بالكسر- أصابه لتراب، و منه ترب الرجل: إذا افتقر كانه لصق بالتراب، يقال: تربت يداك و هو علي الدعاء أي لا أصبت خيرا، و قال: الحرد: الغضب، تقول منه حرد- بالكسر- فهو حارد و حردان و منه قيل: أسد حارد، منه رحمه اللّه.
4) المحاسن: 16 و 293.
5) . المحاسن: 16 و 294
6) . المحاسن: 16 و 293
وَ الثَّالِثَةُ الْخَوْفُ مِنَ اللَّهِ كَأَنَّكَ تَرَاهُ وَ الرَّابِعَةُ الْبُكَاءُ لِلَّهِ يُبْنَي لَكَ بِكُلِّ دَمْعَةٍ بَيْتٌ فِي الْجَنَّةِ وَ الْخَامِسَةُ بَذْلُكَ مَالَكَ وَ دَمَكَ دُونَ دِينِكَ وَ السَّادِسَةُ الْأَخْذُ بِسُنَّتِي فِي صَلَاتِي وَ صَوْمِي وَ صَدَقَتِي فَأَمَّا الصَّلَاةُ فِي اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ أَمَّا الصِّيَامُ فَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ فِي الشَّهْرِ الْخَمِيسُ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ وَ الْأَرْبِعَاءُ فِي وَسَطِ الشَّهْرِ وَ الْخَمِيسُ فِي آخِرِ الشَّهْرِ وَ الصَّدَقَةُ بِجُهْدِكَ حَتَّي تَقُولَ أَسْرَفْتُ وَ لَا تُسْرِفْ وَ عَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ يُكَرِّرُهَا أَرْبَعاً وَ عَلَيْكَ بِصَلَاةِ الزَّوَالِ وَ عَلَيْكَ بِرَفْعِ يَدَيْكَ إِلَي رَبِّكَ وَ كَثْرَةِ تَقَلُّبِهَا وَ عَلَيْكَ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ عَلَي كُلِّ حَالٍ وَ عَلَيْكَ بِالسِّوَاكِ لِكُلِّ وُضُوءٍ وَ عَلَيْكَ بِمَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ فَارْتَكِبْهَا وَ عَلَيْكَ بِمَسَاوِي الْأَخْلَاقِ فَاجْتَنِبْهَا فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَلَا تَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَكَ(1).
سن، [المحاسن] الْعَبَّاسُ بْنُ الْفَضْلِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَي بْنِ سَابِقٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُعَذِّبَ أَهْلَ الْأَرْضِ بِعَذَابٍ قَالَ لَوْ لَا الَّذِينَ يَتَحَابُّونَ فِي جَلَالِي وَ يَعْمُرُونَ مَسَاجِدِي وَ يَسْتَغْفِرُونَ بِالْأَسْحَارِ لَأَنْزَلْتُ عَذَابِي(2).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ: أَ لَا أُخْبِرُكَ بِالْإِسْلَامِ وَ فَرْعِهِ وَ ذِرْوَتِهِ وَ سَنَامِهِ قَالَ قُلْتُ بَلَي جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ أَمَّا أَصْلُهُ فَالصَّلَاةُ وَ فَرْعُهُ فَالزَّكَاةُ وَ ذِرْوَتُهُ وَ سَنَامُهُ الْجِهَادُ قَالَ إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْتُكَ بِأَبْوَابِ الْخَيْرِ قُلْتُ نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَ الصَّدَقَةُ تَذْهَبُ بِالْخَطِيئَةِ وَ قِيَامُ الرَّجُلِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ يَذْكُرُ اللَّهَ ثُمَّ قَرَأَ تَتَجافي جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ(3).
سن، [المحاسن] الْوَشَّاءُ عَنْ مُثَنًّي عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَ الْجِهَادُ
و سوم ترس از خداوند است، چونان که گویا تو او را می بینی و چهارم گریه برای خداست که خداوند با هر قطره اشکی خانه ای در بهشت برای تو می سازد و پنجم بخشش مال و جان در راه دینت است و ششم اجرای سنت من در نماز و روزه و صدقه است. و اما نماز در شب و روز، و سه روز روزه گرفتن در ماه یعنی پنج شنبه اول هر ماه، چهارشنبه وسط ماه و پنج شنبه آخر ماه و صدقه دادن از دسترنج خودت به حدی که گویا به اسراف رسیده است. و بر تو باد به نماز در شب هنگام، که چهار بار آن را تکرار کنی و بر تو باد به بر پا داشتن نماز عصر و بر تو باد به بالا بردن دستت به سوی پروردگار و بسیار چرخاندن آن و بر تو باد به تلاوت قرآن کریم در همه حال و بر تو باد به مسواک زدن قبل از هر وضو. و بر تو باد به اخلاق نیکو، آن را انجام بده و بر تو باد به اخلاق زشت که از آن اجتناب کن که اگر این ها را انجام ندهی، تنها باید خود را سرزنش کنی.(4)
المحاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: هر گاه خداوند بخواهد زمینیان را عذاب کند، می فرماید اگر کسانی که به واسطه جلال و جبروت من با یکدیگر دوستی می کنند و مساجد مرا آباد می کنند و در سحرگاهان استغفار می کنند نبودند، عذاب خود را نازل می کردم.(5)
المحاسن: سلیمان بن خالد میگوید: امام باقر علیه السلام فرمود: آیا می خواهی که به تو از اسلام و فرع آن و قله و اوجش خبر دهم؟ گفتم: بله فدایت شوم. فرمود: اصل آن نماز است و فرعش زکات و قله و اوجش جهاد است و فرمود: اگر بخواهی به تو از درهای خیر خبر می دهم. گفتم: بله فدایت شوم. فرمود: روزه سپر است و صدقه گناهان را پاک می کند و برخاستن مرد در دل شب ذکر خداست. سپس آیه «تتجافی جنوبهم عن المضاجع»(6){شب ها پهلو از بستر خواب حرکت دهند،} را تلاوت فرمود .
المحاسن: منصور بن حازم گفت: به امام صادق علیه السلام گفتم: کدام عمل افضل است؟ فرمود: به جا آوردن نماز در وقت آن و نیکی کردن به والدین و جهاد در راه خدا.(7)
فِي سَبِيلِ اللَّهِ(1).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنِ النَّضْرِ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنْ مُفَرِّقٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ أَفْضَلَ الْعِبَادَةِ عِفَّةُ بَطْنٍ وَ فَرْجٍ وَ مَا مِنْ شَيْءٍ أَحَبَّ إِلَي اللَّهِ مِنْ أَنْ يُسْأَلَ وَ إِنَّ أَسْرَعَ الشَّرِّ عُقُوبَةً الْبَغْيُ وَ إِنَّ أَسْرَعَ الْخَيْرِ ثَوَاباً الْبِرُّ وَ كَفَي بِالْمَرْءِ عَيْباً أَنْ يُبْصِرَ مِنَ النَّاسِ مَا يَعْمَي عَنْهُ مِنْ نَفْسِهِ أَوْ يَنْهَي النَّاسَ عَمَّا لَا يَسْتَطِيعُ التَّحَوُّلَ عَنْهُ وَ أَنْ يُؤْذِيَ جَلِيسَهُ فِي مَا لَا يَعْنِيهِ(2).
ختص، [الإختصاص] عن الثمالي عن الباقر و السجاد عليهما السلام: مثله(3).
سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَا ضَاعَ مَالٌ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا بِتَضْيِيعِ الزَّكَاةِ فَحَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ وَ دَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ ادْفَعُوا نَوَائِبَ الْبَلَايَا بِالاسْتِغْفَارِ الصَّاعِقَةُ لَا تُصِيبُ ذَاكِراً وَ لَيْسَ يُصَادُ مِنَ الطَّيْرِ إِلَّا مَا ضَيَّعَ تَسْبِيحَهُ(4).
سن، [المحاسن] عُثْمَانُ بْنُ عِيسَي عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَفْشُوا السَّلَامَ وَ صِلُوا الْأَرْحَامَ وَ تَهَجَّدُوا وَ النَّاسُ نِيَامٌ وَ أَطْعِمُوا الطَّعَامَ وَ أَطِيبُوا الْكَلَامَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ(5).
صح، [صحيفة الرضا عليه السلام] عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ عِنْدَ اللَّهِ إِيمَانٌ لَا شَكَّ فِيهِ وَ غَزْوٌ لَا غُلُولَ فِيهِ وَ حَجٌّ مَبْرُورٌ وَ أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ شَهِيدٌ وَ عَبْدٌ مَمْلُوكٌ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ نَصَحَ لِسَيِّدِهِ وَ رَجُلٌ عَفِيفٌ مُتَعَفِّفٌ ذُو عِبَادَةٍ وَ أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ النَّارَ أَمِيرٌ مُتَسَلِّطٌ لَمْ يَعْدِلْ وَ ذُو
المحاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: برترین عبادات، نخوردن مال حرام و پاکدامنی است و هیچ چیز نزد خدا دوست داشتنی تر از این نیست که بنده از او درخواست کند و اگر در شر عجله کند برای مجازات ستمکار باشد و اگر در کار خیر عجله کند، برای رسیدن به ثواب آن باشد و برای انسان همین عیب بس است که عیوبی را که در خود نمی بیند، در دیگران ببیند و یا اینکه مردم را از آنچه که نمی تواند در آن تغییری ایجاد کند نهی کند و اینکه با مسائلی که به او مربوط نیست همنشین خود را آزار دهد.(6)
در اختصاص از امام سجاد علیه السلام مانند این روایت ذکر شده است.(7)
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ مالی در خشکی و دریا از بین نمی رود مگر اینکه زکات آن پرداخت نشده باشد، پس اموال خود را با زکات حفظ کنید و امراض خود را با صدقه شفا دهید و بلایای سخت را با استغفار از خود دور کنید، صاعقه هیچ گاه به کسی که ذکر خود را می گوید نمی رسد و تنها پرندگانی شکار می شوند که تسبیح خود را فراموش کرده اند.(8)
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرزندان عبد المطلب را جمع کرد و فرمود: ای فرزندان عبد المطلب، سلام را در همه جا رواج دهید و صله رحم را به جا بیاورید و شب را به بیداری بگذرانید، در حالی که همه مردم خوابیده اند و به گرسنگان غذا دهید و سخن نیکو بگویید تا در سلامتی و امنیت به بهشت وارد شوید.(9)
صحیفة الرضا علیه السلام: امام رضا از پدران خود علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل فرمود که حضرت فرمود: برترین اعمال در نزد خداوند ایمانی است که در آن شکی نباشد و جنگی که در آن سوزش تشنگی وجود نداشته باشد و حج مقبول است و اولین کسی که به بهشت وارد می شود، شهید است و برده ای که عبادت پروردگار را نیکو به جا آورده است و خیرخواه مولای خود است و مرد عفیف و پاکدامنی که عابد است. و اولین کسی که به جهنم وارد می شود، امیر زورگویی است که عدالت نورزیده و ثروتمندی است
ثَرْوَةٍ مِنَ الْمَالِ لَمْ يُعْطِ الْمَالَ حَقَّهُ وَ فَقِيرٌ فَخُورٌ(1).
جا، [المجالس للمفيد] عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَهْرَوَيْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام: إِلَي قَوْلِهِ ذُو عِبَادَةٍ(2).
صح، [صحيفة الرضا عليه السلام] عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ مَا تَحَابُّوا وَ أَدَّوُا الْأَمَانَةَ وَ اجْتَنَبُوا الْحَرَامَ وَ قَرَوُا الضَّيْفَ وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّكَاةَ فَإِذَا لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ ابْتُلُوا بِالْقَحْطِ وَ السِّنِينَ(3).
ضا، [فقه الرضا عليه السلام] وَ نَرْوِي عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: بُعِثْتُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ أَرْوِي عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ خَصَّ رُسُلَهُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَامْتَحِنُوا أَنْفُسَكُمْ فَإِنْ كَانَتْ فِيكُمْ فَاحْمَدُوا اللَّهَ وَ إِلَّا فَاسْأَلُوهُ وَ ارْغَبُوا إِلَيْهِ فِيهَا فَقَالَ وَ ذَكَرَهَا عَشَرَةً الْيَقِينَ وَ الْقَنَاعَةَ وَ الْبَصِيرَةَ وَ الشُّكْرَ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ السَّخَاءَ وَ الْغَيْرَةَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ الْمُرُوءَةَ وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ زَادَ فِيهَا الْحَيَاءَ وَ الصِّدْقَ وَ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ.
وَ أَرْوِي عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام: قَالَ مَا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ أَجَلُّ وَ لَا أَعَزُّ مِنْ ثَلَاثَةٍ التَّسْلِيمُ وَ الْبِرُّ وَ الْيَقِينُ وَ أَرْوِي عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام: أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَلَا أَوْحَي إِلَي آدَمَ عليه السلام أَنْ أَجْمَعُ الْكَلَامَ كُلَّهُ فِي أَرْبَعِ كَلِمَاتٍ فَقَالَ يَا رَبِّ بَيِّنْهُنَّ لِي فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ وَاحِدَةٌ لِي وَ أُخْرَي لَكَ وَ أُخْرَي بَيْنِي وَ بَيْنَكَ وَ أُخْرَي بَيْنَكَ وَ بَيْنَ النَّاسِ فَالَّتِي لِي تُؤْمِنُ بِي وَ لَا تُشْرِكُ بِي شَيْئاً وَ الَّتِي لَكَ فَأُجَازِيكَ عَنْهَا أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَي الْمُجَازَاةِ وَ الَّتِي بَيْنَكَ وَ بَيْنِي فَعَلَيْكَ الدُّعَاءُ وَ عَلَيَّ الْإِجَابَةُ وَ الَّتِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَ النَّاسِ فَإِنْ تَرْضَي لَهُمْ مَا تَرْضَي لِنَفْسِكَ وَ تَكْرَهُ لَهُمْ مَا تَكْرَهُهُ لِنَفْسِكَ.
که حق دیگران را از اموال خود نپرداخته و فقیری است که کبر داشته باشد.(4)
در مجالس از پدران امام رضا علیهم السلام مانند همین روایت آمده است تا آنجا که میفرماید: ذو عبادة.(5)
صحیفة الرضا علیه السلام: امام رضا از پدران خود علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل فرمود که حضرت فرمود: تا زمانی که در امت من محبت به یکدیگر و امانتداری و اجتناب از حرام و مهمان نوازی و بر پا داشتن نماز و دادن زکات وجود دارد، قحطی نیست و اگر این ها را انجام ندهند، گرفتار قحطی و خشکسالی می شوند.(6)
فقه الرضا علیه السلام: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به اخلاق پسندیده برانگیخته شدم.
از عالم علیه السلام روایت شده است که خداوند عز و جل به پیامبرانش اخلاق نیکویی داد. پس خود را بیازمایید، اگر آن اخلاق در شما وجود داشت، خدا را سپاس کنید، در غیر این صورت آن را از او بخواهید و به آن مشتاق باشید. و آن صفات را ده عدد ذکر کرد: یقین، قناعت، بصیرت، شکر، بردباری، اخلاق نیکو، بخشندگی، غیرت، شجاعت و جوانمردی و در روایتی دیگر، حیا، راستگویی و امانتداری نیز به آن اضافه شده است .
و از عالم علیه السلام روایت شده است که از آسمان بزرگ تر و عزیزتر از سه چیز نازل نشده است: تسلیم و نیکوکاری و یقین.
و از عالم علیه السلام روایت شده است که فرمود: خداوند عز و جل به آدم علیه السلام وحی کرد که من کل کلام را در چهار کلمه جمع کرده ام. فرمود: آن را برای من بازگو کن. خداوند فرمود: یکی از آنها را برای خودم و یکی را برای تو و یکی را برای اینکه بین من و تو باشد و یکی را برای اینکه بین تو و مردم باشد، به تو وحی می کنم. آنچه که برای من است، این است که به من ایمان بیاوری و هیچ کس و هیچ چیز را با من شریک نسازی، آنچه که برای تو است این است که من تو را به خاطر چیزی مجازات می کنم که نیاز مبرم به مجازات کردن داشته باشد. آنچه که بین من و توست این است که تو مرا بخوانی و من تو را اجابت کنم و آنچه که بین تو و مردم است، این است که آنچه را که برای خود می پسندی، برای آنان نیز بپسندی و آنچه که برای خود زشت می دانی برای آنان نیز زشت و ناپسند بدانی.
وَ أَرْوِي أَنَّهُ سُئِلَ الْعَالِمُ عليه السلام: عَنْ خِيَارِ الْعِبَادِ فَقَالَ الَّذِينَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا وَ إِذَا أَسَاءُوا اسْتَغْفَرُوا وَ إِذَا أُعْطُوا شَكَرُوا وَ إِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا وَ إِذَا غَضِبُوا عَفَوْا.
ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْهَيْثَمِ الْخَفَّافِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا عُبِدَ اللَّهُ بِمِثْلِ الْعَقْلِ وَ مَا تَمَّ عَقْلُ امْرِئٍ حَتَّي يَكُونَ فِيهِ عَشْرُ خِصَالٍ الْخَيْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ يَسْتَقِلُّ كَثِيرَ الْخَيْرِ مِنْ عِنْدِهِ وَ يَسْتَكْثِرُ قَلِيلَ الْخَيْرِ مِنْ غَيْرِهِ وَ لَا يَتَبَرَّمُ بِطِلَابِ الْحَوَائِجِ وَ لَا يَسْأَمُ مِنْ طَلَبِ الْعِلْمِ طُولَ عُمُرِهِ الْفَقْرُ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الْغِنَي وَ الذُّلُّ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الْعِزِّ نَصِيبُهُ مِنَ الدُّنْيَا الْقُوتُ وَ الْعَاشِرَةُ وَ مَا الْعَاشِرَةُ لَا يَرَي أَحَداً إِلَّا قَالَ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي وَ أَتْقَي إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلَانِ فَرَجُلٌ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ وَ أَتْقَي وَ آخَرُ هُوَ شَرٌّ مِنْهُ وَ أَدْنَي فَإِذَا رَأَي مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ وَ أَتْقَي تَوَاضَعَ لَهُ لِيَلْحَقَ بِهِ وَ إِذَا الْتَقَي الَّذِي هُوَ شَرٌّ مِنْهُ وَ أَدْنَي قَالَ عَسَي أَنْ يَكُونَ خَيْرُ هَذَا بَاطِناً وَ شَرُّهُ ظَاهِراً وَ عَسَي أَنْ يُخْتَمَ لَهُ بِخَيْرٍ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ عَلَا مَجْدُهُ وَ سَادَ أَهْلَ زَمَانِهِ(1).
سر، [السرائر] ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي خَلَفٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام: قَالَ لِبَعْضِ وُلْدِهِ يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ أَنْ يَرَاكَ اللَّهُ تَعَالَي فِي مَعْصِيَةٍ نَهَاكَ عَنْهَا وَ إِيَّاكَ أَنْ يَفْقِدَكَ اللَّهُ تَعَالَي عَنْ طَاعَةِ أَمْرِكَ بِهَا وَ عَلَيْكَ بِالْجِدِّ وَ لَا تُخْرِجَنَّ نَفْسَكَ عَنِ التَّقْصِيرِ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَي وَ طَاعَتِهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي لَا يُعْبَدُ حَقَّ عِبَادَتِهِ وَ إِيَّاكَ وَ الْمِزَاحَ فَإِنَّهُ يَذْهَبُ بِنُورِ إِيمَانِكَ وَ يَسْتَخِفُّ مُرُوَّتَكَ وَ إِيَّاكَ وَ الضَّجَرَ وَ الْكَسَلَ فَإِنَّهُمَا يَمْنَعَانِكَ حَظَّ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ.
شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يَا بَا مُحَمَّدٍ عَلَيْكُمْ بِالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ حُسْنِ الصِّحَابَةِ لِمَنْ صَحِبَكُمْ وَ طُولِ
و روایت شده است که از عالم علیه السلام پرسیدند: برترین بندگان چه کسانی هستند؟ فرمود: کسانی که وقتی نیکی می کنند خوشحال هستند و وقتی بدی می کنند استغفار می کنند. هنگامی که موهبتی به آنان داده شود، شکرگزارند و هنگامی که گرفتار بلا و مصیبتی شوند صبورند و هنگامی که خشمگین می شوند گذشت می کنند.
علل الشرائع: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند با چیزی همچون عقل ستایش نشد و عقل کسی کامل نگردید مگر اینکه ده صفت در او بود که با آن صفات از او امید خیر می رفت و همه از شرش ایمن بودند: کسی که خوبی های بسیار خود را کم می بیند و خوبی های کم دیگران را بسیار می بیند و در طلب حاجاتش پافشاری نمی کند و از طلب علم در تمام عمر خسته نمی شود و فقر در نزد او دوست داشتنی تر از بی نیازی است و ذلت در نزد او محبوب تر از عزت است. از دنیا به اندازه قوتی نصیب برده است و صفت دهم که چه می دانی آن چیست، این است که چگونه با کسی که از او بهتر و پرهیزگارتر است و با کسی که از او بدتر و پایین تر است برخورد کند. پس هنگامی که کسی را دید که از او بهتر و پرهیزگارتر است، نسبت به او تواضع داشته باشد تا به او ملحق شود و هنگامی که با کسی که از او بدتر است برخورد کرد، بگوید امید است که باطن او خیر باشد و شر فقط در ظاهرش باشد و امید است که عاقبت به خیر شود. پس هرگاه این را انجام دهد، بزرگواری او بیشتر می شود و سرور اهل زمانه خود می گردد.(2)
السرائر: سعد بن ابی خلف گفت: ابو الحسن موسی علیه السلام به یکی از فرزندان خود فرمود: ای پسرم تو را بر حذر می دارم از اینکه خداوند تو را در حال ارتکاب گناهی ببیند که تو را از آن نهی فرموده است. و تو را بر حذر می دارم از اینکه خداوند اطاعت از چیزی که به آن امر فرموده است را در تو نبیند. و بر تو باد به سعی و تلاش و هیچ گاه گمان مبر که در عبادت خداوند کوتاهی نکرده ای، چرا که خداوند هیچ گاه آن گونه شایسته اوست پرستیده نشده است. و به دور باش از مزاح که نور ایمان تو را از بین می برد و تو را از جوانمردی می اندازد و به دور باش از دلتنگی کردن و تنبلی که بهره دنیا و آخرت را از تو می گیرند.
تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: ای ابا محمد، بر تو باد به تقوا و کوشش و امانتداری و راستگویی و خوشرویی با دوستان و برادران و
السُّجُودِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ سُنَنِ الْأَوَّابِينَ قَالَ أَبُو بَصِيرٍ الْأَوَّابُونَ التَّوَّابُونَ(1).
جا، [المجالس للمفيد] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ بَدْرٍ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا أَنَسُ أَكْثِرْ مِنَ الطَّهُورِ يَزِيدُ اللَّهُ فِي عُمُرِكَ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ عَلَي طَهَارَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّكَ تَكُونُ إِذَا مِتَّ عَلَي طَهَارَةٍ شَهِيداً وَ صَلِّ صَلَاةَ الزَّوَالِ فَإِنَّهَا صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ وَ أَكْثِرْ مِنَ التَّطَوُّعِ تُحِبَّكَ الْحَفَظَةُ وَ سَلِّمْ عَلَي مَنْ لَقِيتَ يَزِيدُ اللَّهُ فِي حَسَنَاتِكَ وَ سَلِّمْ فِي بَيْتِكَ يَزِيدُ اللَّهُ فِي بَرَكَتِكَ وَ وَقِّرْ كَبِيرَ الْمُسْلِمِينَ وَ ارْحَمْ صَغِيرَهُمْ أَجِيءُ أَنَا وَ أَنْتَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَهَاتَيْنِ وَ جَمَعَ بَيْنَ الْوُسْطَي وَ الْمُسَبِّحَةِ(2).
جا، [المجالس للمفيد] الْجِعَابِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَتَبَهُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْ كَانَ عِصْمَتُهُ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّي مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ مَنْ إِذَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِنِعْمَةٍ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ مَنْ إِذَا أَصَابَ ذَنْباً قَالَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ مَنْ إِذَا أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ(3).
جا، [المجالس للمفيد] الصَّدُوقُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: لَا تَسْتَكْثِرُوا كَثِيرَ الْخَيْرِ وَ لَا تَسْتَقِلُّوا قَلِيلَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ قَلِيلَ الذُّنُوبِ تَجْتَمِعُ حَتَّي تَكُونَ كَثِيراً وَ خَافُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِي السِّرِّ حَتَّي تُعْطُوا مِنْ أَنْفُسِكُمُ النَّصَفَ وَ سَارِعُوا إِلَي طَاعَةِ اللَّهِ وَ اصْدُقُوا الْحَدِيثَ وَ أَدُّوا الْأَمَانَةَ فَإِنَّمَا ذَلِكَ لَكُمْ وَ لَا تَدْخُلُوا فِيمَا لَا يَحِلُّ فَإِنَّمَا ذَلِكَ عَلَيْكُمْ(4).
سجدههای طولانی که این ها از سیرت اوّابین است. و به گفته ابو بصیر، «اوّابین» همان توبه کنندگان هستند.(5)
مجالس مفید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای انس، بسیار با طهارت باش تا خداوند به تو طول عمر بدهد و اگر بتوانی که در شب و روز طاهر باشی، این کار را انجام بده که اگر در حال طهارت از دنیا بروی، شهید هستی و نماز عصر را به جا بیاور که نماز توبه کنندگان است و فرمابردار خدا باش تا فرشتگان نگهبان او تو را دوست بدارند و به هر کسی که دیدی سلام کن تا خداوند بر حسنات تو بیفزاید و به اهل خانه خود سلام کن تا خداوند به برکت تو بیفزاید و بزرگان مسلمانان را اکرام کن و به کوچک آنها رحم کن تا در روز قیامت من و تو مثل این دو باشیم. سپس انگشت وسط و انگشت شهادت را در کنار هم قرار داد.(6)
مجالس مفید: امام کاظم از پدران خود علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل فرمود که حضرت فرمود: چهار چیز است که در هر کس باشد، خداوند او را به بهشت می برد: کسی که موجب عصمت و حفظ او گواهی به وحدانیت خدا و نبوت محمد صلی الله علیه و آله و سلم باشد و کسی که وقتی خداوند به او نعمتی عطا فرمود، بگوید سپاس برای خداست و کسی که هرگاه مرتکب گناهی شد، طلب استغفار کند و کسی که هر گاه مصیبتی به او رسید، بگوید همه از خداییم و به سوی خدا باز می گردیم.(7)
مجالس مفید: ابو الحسن موسی علیه السلام فرمود: خیر بسیار خود را زیاد به حساب نیاورید و گناهان کم خود را کم ندانید که گناهان کوچک رفته رفته زیاد می شود و از خداوند عز و جل در خفا بترسید تا بتوانید نسبت به همه منصف باشید. به طاعت و عبادت خداوند بشتابید و راستگو و امانتدار باشید که همه این ها به سود شماست و کار غیر حلال را انجام ندهید که به زیان شماست.(8)
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر عثمان بن عيسي: مثله.
جا، [المجالس للمفيد] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَهْزِيَارَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي خُطْبَةٍ أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ خَلَائِقِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ الْعَفْوِ عَمَّنْ ظَلَمَكَ وَ أَنْ تَصِلَ مَنْ قَطَعَكَ وَ الْإِحْسَانِ إِلَي مَنْ أَسَاءَ إِلَيْكَ وَ إِعْطَاءِ مَنْ حَرَمَكَ وَ فِي التَّبَاغُضِ الْحَالِقَةِ لَا أَعْنِي حَالِقَةَ الشَّعْرِ وَ لَكِنْ حَالِقَةَ الدِّينِ(1).
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر ابن أبي عمير: مثله.
جا، [المجالس للمفيد] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَجْلَانَ أَبِي صَالِحٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ وَ أَسْهِمْهُمْ فِي مَالِكَ وَ ارْضَ لَهُمْ بِمَا تَرْضَي لِنَفْسِكَ وَ اذْكُرِ اللَّهَ كَثِيراً وَ إِيَّاكَ وَ الْكَسَلَ وَ الضَّجَرَ فَإِنَّ أَبِي بِذَلِكَ كَانَ يُوصِينِي وَ بِذَلِكَ كَانَ يُوصِيهِ أَبُوهُ وَ كَذَلِكَ فِي صَلَاةِ اللَّيْلِ إِنَّكَ إِذَا كَسِلْتَ لَمْ تُؤَدِّ إِلَي اللَّهِ حَقَّهُ وَ إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تُؤَدِّ إِلَي أَحَدٍ حَقّاً وَ عَلَيْكَ بِالصِّدْقِ وَ الْوَرَعِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ إِذَا وَعَدْتَ فَلَا تُخْلِفْ(2).
جا، [المجالس للمفيد] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ قَالَ: لَنُحِبُّ مِنْ شِيعَتِنَا مَنْ كَانَ عَاقِلًا فَهِماً فَقِيهاً حَلِيماً مُدَارِياً صَبُوراً صَدُوقاً وَفِيّاً ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَصَّ الْأَنْبِيَاءَ عليهم السلام بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَمَنْ كَانَتْ فِيهِ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ عَلَي ذَلِكَ وَ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَي اللَّهِ وَ لْيَسْأَلْهُ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ مَا هِيَ قَالَ الْوَرَعُ وَ الْقُنُوعُ وَ الصَّبْرُ وَ الشُّكْرُ وَ الْحِلْمُ وَ الْحَيَاءُ وَ السَّخَاءُ وَ الشَّجَاعَةُ وَ الْغَيْرَةُ وَ الْبِرُّ وَ صِدْقُ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ(3).
محص، [التمحيص] عن بكير: مثله.
در کتاب حسین بن سعید مانند این روایت ذکر شده است.
مجالس المفید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در خطبه ای فرمود: آیا به شما از بهترین خصلت ها در دنیا و آخرت خبر دهم؟ گذشتن از کسی که به تو ظلم کرده است و ارتباط با کسی که رابطه اش را با تو قطع کرده است، و نیکی به کسی که به تو بدی کرده است و بخشش به کسی که تو را محروم کرده است و دشمنی کردن موجب کوتاه شدن و کم شدن است، منظور کم شدن مو نیست بلکه کاسته شدن از دین است.(4)
در کتاب حسین بن سعید و نوادر از ابن ابی عمیر مانند این روایت ذکر شده است.
مجالس المفید: امام صادق علیه السلام فرمود: نسبت به مردم در خودت انصاف داشته باش و آنها را در مال خود شریک گردان و هرچه را که برای خود می پسندی، برای آنان نیز بپسند و بسیار خدا را یاد کن و از تنبلی و بی تابی کردن به دور باش که پدرم مرا به این ها توصیه می کرد و پدرش این ها را به او توصیه میکرد و همچنین در نماز شب که هرگاه در آن تنبلی کنی، حق خدا را به جای نیاورده ای و اگر بی قراری کنی و ملول باشی، حق هیچ کس را به جا نیاورده ای و بر تو باد به راستگویی و تقوا و امانتداری و به جا آوردن وعده.(5)
مجالس المفید: ابو عبد الله جعفر بن محمد صلوات الله علیهما فرمود: ما از شیعیان خود کسی را دوست داریم که عاقل، فهیم، فقیه، بردبار، مدارا کننده، صبور، راستگو و وفادار باشد. سپس فرمود: همانا خداوند تبارک و تعالی پیامبران را به اخلاق نیکویی اختصاص داد که در هر کس یافت شود، باید شکرگزار خدا باشد و در هر کس نباشد، باید به سوی خدا زاری و تضرع کند و آنها را از او بخواهد. بکیر گفت: به او گفتم: فدایت شوم، آن اخلاق چیست؟ فرمود: تقوا، قناعت، صبر، شکر، بردباری، حیا، بخشندگی، شجاعت، غیرت، نیکوکاری، راستگویی و امانت داری.(6)
در تمحیص از بکیر مانند این روایت ذکر شده است.
جا، [المجالس للمفيد] بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِي كَهْمَسٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ هِلَالٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَوْصِنِي قَالَ أُوصِيكَ بِتَقْوَي اللَّهِ وَ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ اجْتِهَادٌ بِلَا وَرَعٍ وَ انْظُرْ إِلَي مَا هُوَ دُونَكَ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَي مَنْ فَوْقَكَ فَلَكَثِيرٌ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لِرَسُولِهِ صلي الله عليه و آله فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ(1)وَ قَالَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلي ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا(2)وَ إِنْ نَازَعَتْكَ نَفْسُكَ إِلَي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ قُوتُهُ الشَّعِيرَ وَ حَلْوَاؤُهُ التَّمْرَ إِذَا وَجَدَهُ وَ وَقُودُهُ السَّعَفَ وَ إِذَا أُصِبْتَ بِمُصِيبَةٍ فَاذْكُرْ مُصَابَكَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَإِنَّ النَّاسَ لَنْ يُصَابُوا بِمِثْلِهِ أَبَداً(3).
جا، [المجالس للمفيد] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِيُّ صَاحِبٌ كَانَ لَنَا قَالَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام يَقُولُ: لَا تَرْتَابُوا فَتَشُكُّوا فَتَكْفُرُوا وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِكُمْ فَتَذْهَبُوا وَ لَا تُدَاهِنُوا فِي الْحَقِّ فَتَخْسَرُوا إِنَّ الْحَزْمَ أَنْ تَتَفَقَّهُوا وَ مِنَ الْفِقْهِ أَنْ لَا تَغْتَرُّوا وَ إِنَّ أَنْصَحَكُمْ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُكُمْ لِرَبِّهِ وَ إِنَّ أَغَشَّكُمْ أَعْصَاكُمْ لِرَبِّهِ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ يَأْمَنْ وَ يَرْشُدْ وَ مَنْ يَعْصِهِ يَخِبْ وَ يَنْدَمْ وَ اسْأَلُوا اللَّهَ الْيَقِينَ وَ ارْغَبُوا إِلَيْهِ فِي الْعَاقِبَةِ وَ خَيْرُ مَا دَارَ فِي الْقَلْبِ الْيَقِينُ أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَ الْكَذِبَ فَإِنَّ كُلَّ رَاجٍ طَالِبٌ وَ كُلَّ خَائِفٍ هَارِبٌ(4).
جا، [المجالس للمفيد] الْحَسَنُ بْنُ حَمْزَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ جَدِّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ: أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِأَشَدِّ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَي خَلْقِهِ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نفسهم [أَنْفُسِهِمْ] وَ مُوَاسَاةُ الْإِخْوَانِ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذِكْرُ اللَّهِ عَلَي كُلِّ حَالٍ فَإِنْ عُرِضَتْ لَهُ طَاعَةٌ لِلَّهِ عَمِلَ بِهَا وَ إِنْ عُرِضَتْ لَهُ مَعْصِيَةٌ تَرَكَهَا(5).
مجالس المفید: عمر بن سعید بن هلال گفت: به امام صادق علیه السلام گفتم: به من وصیتی کن، فرمود: تو را به تقوای خداوند و پرهیزگاری و کوشش سفارش می کنم. بدان که تلاش بدون پرهیزگاری هیچ سودی ندارد و به هر کس پایین تر از توست نظر کن و به کسی که از تو بالاتر از است نگاه نکن. چه بسیار که خداوند تعالی به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «فلا تعجبک أموالهم و لا أولادهم»:(6)
{مبادا کثرت اموال و اولاد آنها تو را در شگفت آورد}. و فرمود: «لا تمدن عینیک إلی ما متعنا به أزواجا منهم زهرة الحیاة الدنیا»(7){و ای رسول ما، هرگز به متاع ناچیز از خوشی زندگانی دنیا که به قومی (کافر و جاهل) در حیات دنیای فانی داده ایم، چشم مدوز.} و اگر نفست تو را به سوی یکی از این امور کشاند، بدان که قوت غالب رسول الله جو و شیرینی اش خرما بود، اگر آن را مییافت؛ و هیزم تنورش شاخه خرمای خشک شده بود. هرگاه گرفتار مصیبتی شدی، به یاد مصیبت های رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بیفت که هیچ کس هرگز به مانند او گرفتار مصیبت نشد.(8)
مجالس المفید: امیر مومنان علی علیه السلام فرمود: هیچ گاه گرفتار شک و تردید نشوید که کافر می گردید و خود را ارزان نفروشید که از بین می روید و حق را به باطل نیامیزید که دچار زیان می شوید. دوراندیشی در این است که فقیه باشید و فقه این است که به خود غره نگردید و خیرخواه ترین شما نسبت به خود، کسی است که بیش از همه پروردگار خود را اطاعت می کند و حیله گرترین شما کسی است که بیش از همه از پروردگارش نافرمانی می کند. هر کس که از خدای خود اطاعت کند، در امان است و راه می یابد و هرکس از فرمان او سرپیچی کند، زیان می بیند و پشیمان می گردد و از خداوند طلب یقین کنید و به آن مشتاق باشید تا عاقبت به خیر شوید و بهترین چیزی که در دل انسان می گذرد، یقین است. ای مردم، از دروغ بر حذر باشید که هر امیدواری جوینده است و هر ترسنده ای گریزان است.(9)
مجالس المفید: امام صادق علیه السلام فرمود: آگاه باشید که از آنچه که خداوند بر بندگان خود واجب کرده است به شما خبر می دهم: انصاف داشتن نسبت به مردم و نیکی کردن به برادران در راه خداوند عز و جل و یاد خدا در همه حال، که اگر اطاعت خدا بر سر راه او قرار گرفت آن را انجام دهد و اگر معصیتی بر او عارض شد از آن روی گرداند.(10)
ضه، [روضة الواعظين] قَالَ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: أَوْصَانِي خَلِيلِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِسَبْعِ خِصَالٍ لَا أَدَعُهُنَّ عَلَي كُلِّ حَالٍ أَوْصَانِي أَنْ أَنْظُرَ إِلَي مَنْ هُوَ دُونِي وَ لَا أَنْظُرَ إِلَي مَنْ هُوَ فَوْقِي وَ أَنْ أُحِبَّ الْفُقَرَاءَ وَ الدُّنُوَّ مِنْهُمْ وَ أَنْ أَقُولَ الْحَقَّ وَ إِنْ كَانَ مُرّاً وَ أَنْ أَصِلَ إِلَي رَحِمِي وَ إِنْ كَانَتْ مُدْبِرَةً وَ أَنْ لَا أَسْأَلَ النَّاسَ شَيْئاً وَ أَوْصَانِي أَنْ أَقُولَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ.
جع، [جامع الأخبار] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: طَلَبْتُ الْقَدْرَ وَ الْمَنْزِلَةَ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِالْعِلْمِ تَعَلَّمُوا يَعْظُمْ قَدْرُكُمْ فِي الدَّارَيْنِ وَ طَلَبْتُ الْكَرَامَةَ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِالتَّقْوَي اتَّقُوا لِتَكْرُمُوا وَ طَلَبْتُ الْغِنَي فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِالْقَنَاعَةِ عَلَيْكُمْ بِالْقَنَاعَةِ تَسْتَغْنُوا وَ طَلَبْتُ الرَّاحَةَ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِتَرْكِ مُخَالَطَةِ النَّاسِ لِقِوَامِ عَيْشِ الدُّنْيَا اتْرُكُوا الدُّنْيَا وَ مُخَالَطَةَ النَّاسِ تَسْتَرِيحُوا فِي الدَّارَيْنِ وَ تَأْمَنُوا مِنَ الْعَذَابِ وَ طَلَبْتُ السَّلَامَةَ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِطَاعَةِ اللَّهِ أَطِيعُوا اللَّهَ تَسْلَمُوا وَ طَلَبْتُ الْخُضُوعَ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِقَبُولِ الْحَقِّ اقْبَلُوا الْحَقَّ فَإِنَّ قَبُولَ الْحَقِّ يُبْعِدُ مِنَ الْكِبْرِ وَ طَلَبْتُ الْعَيْشَ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِتَرْكِ الْهَوَي فَاتْرُكُوا الْهَوَي لِيَطِيبَ عَيْشُكُمْ وَ طَلَبْتُ الْمَدْحَ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِالسَّخَاوَةِ كُونُوا الْأَسْخِيَاءَ تُمْدَحُوا وَ طَلَبْتُ نَعِيمَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِهَذِهِ الْخِصَالِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا(1).
بشا، [بشارة المصطفي] مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ الرَّازِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُقْرِي عَنْ يَحْيَي بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِي أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَبْدِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ صَفْوَانَ قَالَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: مَنِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هُدِيَ وَ مَنْ تَوَكَّلَ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ كُفِيَ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أُغْنِيَ وَ مَنِ اتَّقَي اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ نَجَا فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ بِمَا اسْتَطَعْتُمْ وَ أَطِيعُوا وَ سَلِّمُوا الْأَمْرَ لِأَهْلِهِ تُفْلِحُوا وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ الْآيَةَ لا
روضه الواعظین: سلمان الفارسی رحمة الله علیه گفت: دوست من، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مرا به هفت خصلت سفارش فرمود که در هیچ حالی آنها را رها نمی کنم. به من توصیه کرد که به پایین تر از خود نظر بیفکنم و به بالاتر از خود نگاه نکنم و فقرا را دوست داشته باشم و به آنان نزدیک شوم و سخن حق را بگویم، حتی اگر تلخ باشد و صله رحم را به جا بیاورم حتی اگر خویشاوندان ارتباط خود را با من قطع کرده باشند و از هیچ کس چیزی نخواهم. و به من توصیه کرد که ذکر «لا حول و لا قوة إلا بالله» را بگویم که از گنج های بهشتی است.
جامع الأخبار: امیر مومنان علی علیه السلام فرمود: من جویای شأن و منزلت بودم و آن را تنها در علم یافتم، علم بیاموزید تا قدر و منزلت شما در دنیا و آخرت بالا رود و جویای کرامت بودم و آن را تنها در تقوا یافتم، تقوا پیشه کنید تا کرامت یابید و جویای بی نیازی بودم و آن را فقط در قناعت یافتم. و بر شما باد به قناعت تا به بی نیازی برسید و جویای آرامش بودم و آن را تنها در ترک آمیزش با مردم یافتم. ترک دنیا کنید تا زندگی دنیا قوام یابد و از آمیزش با مردم بپرهیزید تا هم در دنیا و هم در آخرت به آرامش برسید و از عذاب در امان باشید و جویای سلامتی بودم و آن را فقط در اطاعت از خداوند یافتم، از او اطاعت کنید تا سالم بمانید و جویای خضوع بودم و آن را فقط در پذیرفتن حق یافتم. حق را بپذیرید که پذیرفتن حق، شما را از کبر و خودپسندی دور می کند و جویای زندگی بودم و آن را فقط در ترک هوی و هوس یافتم. هوس را ترک کنید تا زندگی شما شیرین گردد و جویای مدح بودم و آن را فقط در بخشندگی یافتم، بخشنده باشید تا ستوده شوید و جویای نعمت دنیا و آخرت بودم و آن را فقط در خصلت هایی که ذکر کردیم یافتم.(2)
بشارة المصطفی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس به ریسمان خدای عز و جل چنگ زند، هدایت می گردد و هر کس به خدای عز و جل توکل کند، همین برای او کافی است و هر کس به روزی که خدای عز و جل به او داده قناعت کند، بی نیاز می گردد و هر کس تقوای الهی پیشه کند، نجات می یابد. پس ای بندگان خدا، تا جایی که می توانید از او پروا کنید و از او اطاعت کنید و تسلیم امر او باشید تا رستگار شوید و صبور باشید که خدا با صابرین است و همانند کسانی که خدا را از یاد بردند و خدا هم آنها را از یاد خود برد نباشید
يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ(1).
ختص، [الإختصاص] عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ لِحُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ يَا حُمْرَانُ انْظُرْ إِلَي مَنْ هُوَ دُونَكَ فِي الْمَقْدُرَةِ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَي مَنْ هُوَ فَوْقَكَ فِي الْمَقْدُرَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَقْنَعُ لَكَ بِمَا قُسِمَ لَكَ وَ أَحْرَي أَنْ تَسْتَوْجِبَ الزِّيَادَةَ مِنْ رَبِّكَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اعْلَمْ أَنَّ الْعَمَلَ الدَّائِمَ الْقَلِيلَ عَلَي الْيَقِينِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْعَمَلِ الْكَثِيرِ عَلَي غَيْرِ يَقِينٍ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا وَرَعَ أَنْفَعُ مِنْ تَجَنُّبِ مَحَارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْكَفِّ عَنْ أَذَي الْمُؤْمِنِينَ وَ اغْتِيَابِهِمْ وَ لَا عَيْشَ أَهْنَأُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ لَا مَالَ أَنْفَعُ مِنَ الْقُنُوعِ بِالْيَسِيرِ الْمُجْزِي وَ لَا جَهْلَ أَضَرُّ مِنَ الْعُجْبِ(2).
ختص، [الإختصاص]: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا خَطَبَ قَالَ فِي آخِرِ خُطْبَتِهِ طُوبَي لِمَنْ طَابَ خُلُقُهُ وَ طَهُرَتْ سَجِيَّتُهُ وَ صَلُحَتْ سَرِيرَتُهُ وَ حَسُنَتْ عَلَانِيَتُهُ وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ كَلَامِهِ وَ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ(3).
كِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَلَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِيهِ وَ أَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ قَوْلِهِ .
وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ طُوبَي لِمَنْ طَالَ عُمُرُهُ وَ حَسُنَ عَمَلُهُ فَحَسُنَ مُنْقَلَبُهُ إِذْ رَضِيَ عَنْهُ رَبُّهُ وَ وَيْلٌ لِمَنْ طَالَ عُمُرُهُ وَ سَاءَ عَمَلُهُ وَ سَاءَ مُنْقَلَبُهُ إِذْ سَخِطَ عَلَيْهِ رَبُّهُ.
ختص، [الإختصاص] عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله. مَنْ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ وَ أَحْسَنَ صَلَاتَهُ وَ أَدَّي زَكَاةَ مَالِهِ
«لایستوی أصحاب النار و أصحاب الجنة أصحاب الجنة هم الفائزون»(4)
{هرگز برابر نیستند اهل جهنم و اهل بهشت، اهل بهشت به حقیقت سعادت مندان عالمند}.
الإختصاص: هشام بن سالم گفت: شنیدم که امام صادق علیه السلام به حمران بن اعین فرمود: ای حمران، در هنگام قدرتمندی به پایین تر از خود نظر کن و به بالاتر از خودت نگاه نکن که سبب می شود به قسمت خود قانع شوی. شایسته تر این است که زیادت در آن را از خدای خود بخواهی و بدان که عمل کم همیشگی از روی یقین در نزد خدای عز و جل شایسته تر است از اینکه عمل تو زیاد باشد و از روی یقین نباشد و بدان که هیچ تقوایی سودمندتر از ترک حرام و دست برداشتن از آزار مومنان و غیبت آنان نیست و هیچ زندگی گواراتر از حسن خلق نیست و هیچ مالی سودمندتر از قناعت به کم نیست و هیچ جهلی زیانبارتر از خودپسندی نیست.(5)
الاختصاص: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آل و سلم وقتی خطبه میخواند، در آخر خطبه می فرمود: خوشا به حال کسی که اخلاق نیکو داشته باشد و طاهر و زکی باشد و رفتار شایسته داشته باشد و در نزد مردم خوشخو باشد و زیادی مال خود را انفاق کند و سخن بیهوده نگوید و نسبت به دیگران انصاف داشته باشد.(6)
الإمامة و التبصرة: مانند همین روایت از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ذکر شده است با این اختلاف که در آن آمده است: و سخن بیهوده مگوید و از او با همین اسانید آمده است که خوشا به حال کسی که طول عمر یابد و اعمال نیک داشته باشد تا مرگش راحت گردد و پروردگارش از او راضی باشد و وای بر کسی که طول عمر یابد و اعمال زشت داشته باشد و مرگ او نیز به بدی باشد چرا که پروردگارش بر او خشمگین است.
الإختصاص: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس وضو و نماز خود را به نکویی به جای آورد و زکات مالش را بپردازد
وَ كَفَّ غَضَبَهُ وَ سَجَنَ لِسَانَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِذَنْبِهِ وَ أَدَّي النَّصِيحَةَ لِأَهْلِ بَيْتِهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ حَقَائِقَ الْإِيمَانِ وَ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ لَهُ(1).
مِشْكَاةُ الْأَنْوَارِ، نَقْلًا عَنِ الْمَحَاسِنِ: مِثْلَهُ(2).
ختص، [الإختصاص] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: لَا خَيْرَ فِي الْقَوْلِ إِلَّا مَعَ الْعَمَلِ وَ لَا فِي الْمَنْظَرِ إِلَّا مَعَ الْمَخْبَرِ وَ لَا فِي الْمَالِ إِلَّا مَعَ الْجُودِ وَ لَا فِي الصِّدْقِ إِلَّا مَعَ الْوَفَاءِ وَ لَا فِي الْفِقْهِ إِلَّا مَعَ الْوَرَعِ وَ لَا فِي الصَّدَقَةِ إِلَّا مَعَ النِّيَّةِ وَ لَا فِي الْحَيَاةِ إِلَّا مَعَ الصِّحَّةِ وَ لَا فِي الْوَطَنِ إِلَّا مَعَ الْأَمْنِ وَ الْمَسَرَّةِ(3).
كِتَابُ صِفَاتِ الشِّيعَةِ، لِلصَّدُوقِ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ صِفْ لِي شِيعَتَكَ قَالَ شِيعَتُنَا مَنْ لَا يَعْدُو صَوْتُهُ سَمْعَهُ وَ لَا شَحْنَاؤُهُ بَدَنَهُ وَ لَا يَطْرَحُ كَلَّهُ عَلَي غَيْرِهِ وَ لَا يَسْأَلُ غَيْرَ إِخْوَانِهِ وَ لَوْ مَاتَ جُوعاً شِيعَتُنَا مَنْ لَا يَهِرُّ هَرِيرَ الْكَلْبِ وَ لَا يَطْمَعُ طَمَعَ الْغُرَابِ شِيعَتُنَا الْخَفِيَّةُ عَيْشُهُمْ الْمُنْتَقِلَةُ دِيَارُهُمْ شِيعَتُنَا الَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ وَ يَتَوَاسَوْنَ وَ عِنْدَ الْمَوْتِ لَا يَجْزَعُونَ وَ فِي قُبُورِهِمْ يَتَزَاوَرُونَ قَالَ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَأَيْنَ أَطْلُبُ هَؤُلَاءِ قَالَ فِي أَطْرَافِ الْأَرْضِ وَ بَيْنَ الْأَسْوَاقِ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ أَذِلَّةٍ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَي الْكافِرِينَ(4).
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر فَضَالَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لَا يَغُرَّنَّكَ النَّاسُ مِنْ نَفْسِكَ فَإِنَّ الْأَجْرَ يَصِلُ إِلَيْكَ دُونَهُمْ وَ لَا تَقْطَعْ عَنْكَ النَّهَارَ بِكَذَا وَ كَذَا فَإِنَّ مَعَكَ مَنْ يَحْفَظُ عَلَيْكَ وَ لَا تَسْتَقِلَّ قَلِيلَ الْخَيْرِ فَإِنَّكَ تَرَاهُ غَداً بِحَيْثُ يَسُرُّكَ وَ لَا تَسْتَقِلَّ قَلِيلَ الشَّرِّ فَإِنَّكَ تَرَاهُ غَداً بِحَيْثُ يَسُوؤُكَ وَ أَحْسِنْ فَإِنِّي لَمْ أَرَ شَيْئاً أَشَدَّ طَلَباً وَ لَا أَسْرَعَ دَرَكاً مِنْ حَسَنَةٍ مُحْدَثَةٍ لِذَنْبٍ قَدِيمٍ إِنَّ اللَّهَ
و خشم خود را فرو برد و زبان خود را نگاه دارد و از گناهان خود توبه کند و خیرخواه خانواده خود باشد، حق ایمان را به جای آورده است و درهای بهشت به روی او گشوده است.(5)
در مشکاة الأنوار به نقل از المحاسن مانند این روایت ذکر شده است.(6)
الإختصاص: امیر مومنان علی علیه السلام فرمود: هیچ خیری در سخن بدون عمل و در و ظاهر زیبا بدون باطن نیک و در مال بدون بخشش و در راستگویی بدون وفا و در فقه بدون پرهیزگاری و در صدقه بدون نیت و در زندگی بدون سلامتی و در وطن بدون امنیت و شادی نیست.(7)
صفات الشیعة: سعد این روایت را به امام صادق علیه السلام رسانده است: گفتم: فدایت شوم شیعیان خود را برای من توصیف کن. فرمود: شیعه ما کسی است که صدای او از گوشش فراتر نرود و دشمنی نورزد و زحمت خود را بر دوش دیگری نیندازد و جز از دوستان خود از کسی چیزی نخواهد، حتی اگر از گرسنگی بمیرد. شیعه ما کسی است که مانند سگ پارس نمی کند و مثل کلاغ حرص و طمع ندارد و زندگی ساده ای دارد و دائم به فکر مرگ است. شیعه ما کسی است که در اموالش حق معلومی برای دیگران وجود دارد و ایثار به خرج می دهد و در هنگام مرگ جزع و فزع نمی کند و به دیدار اهل قبور می رود. گفتم: فدایت شوم چنین کسانی را کجا بجویم؟ فرمود: در زمین و بین بازارها، همان گونه که خداوند عز و جل در کتاب خود فرمود: «أذلة علی المؤمنین أعزة علی الکافرین»:(8){و نسبت به مومنان سرافکنده و فروتن و به کافران سرافراز و مقتدرند.}
کتاب حسین بن سعید و نوادر: علی بن یعقوب میگوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: مردم تو را از خودت به خود مشغول نسازند که جزای کارهایت تنها به خود تو می رسد و روز خود را به این و آن مگذران. زیرا کسی با تو هست که از تو محافظت می کند و خیر اندک را کم ندان، چه بسا همان خیر اندک فردا باعث شادی تو شود و شر اندک را کم ندان چه بسا که فردا باعث آزار تو شود. و نیکی کن که من چیزی را ندیدم که به اندازه نیکی طلب شود و زود به دست بیاید. نیکی که جدید است و در مقابل گناهی کهنه می آید. خداوند تبارک و تعالی
تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْري لِلذَّاكِرِينَ(1).
ختص، [الإختصاص] عنه عليه السلام مرسلا: مثله(2).
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام يَقُولُ: مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْ خَيْرِ النَّاسِ وَ مَنِ اجْتَنَبَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا أَقْسَمَ اللَّهُ لَهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَي النَّاسِ.
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر عَلِيُّ بْنُ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِي شَيْبَةَ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: وَيْلٌ لِمَنْ لَا يَدِينُ اللَّهَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ قَالَ وَ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَلَنْ يَلِجَ مَلَكُوتَ السَّمَاءِ حَتَّي يُتِمَّ قَوْلَهُ بِعَمَلٍ صَالِحٍ وَ لَا دِينَ لِمَنْ دَانَ اللَّهَ بِغَيْرِ إِمَامٍ عَادِلٍ وَ لَا دِينَ لِمَنْ دَانَ اللَّهَ بِطَاعَةِ ظَالِمٍ قَالَ وَ كُلُّ قَوْمٍ أَلْهَاهُمُ التَّكَاثُرُ حَتَّي زَارُوا الْمَقَابِرَ قَالَ وَ مَنْ أَحْسَنَ وَ لَمْ يُسِئْ خَيْرٌ مِمَّنْ أَحْسَنَ وَ أَسَاءَ وَ مَنْ أَحْسَنَ وَ أَسَاءَ خَيْرٌ مِمَّنْ أَسَاءَ وَ لَمْ يُحْسِنْ وَ قَالَ وَ الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ خَيْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِي الْهَلَكَةِ.
ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر النَّضْرُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَمَلَ إِسْلَامُهُ وَ لَوْ كَانَ مَا بَيْنَ قَرْنِهِ وَ قَدَمِهِ خَطَايَا لَمْ يَنْتَقِصْهُ ذَلِكَ الصِّدْقُ وَ الْحَيَاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الشُّكْرُ.
محص، [التمحيص] عَنْ مِهْزَمٍ الْأَسَدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ شِيعَتَنَا مَنْ لَا يَعْدُو صَوْتُهُ سَمْعَهُ وَ لَا شَحْمَةُ أُذُنِهِ وَ لَا يَمْتَدِحُ بِنَا مُعْلِناً وَ لَا يُوَاصِلُ لَنَا مُبْغِضاً وَ لَا يُخَاصِمُ لَنَا وَلِيّاً وَ لَا يُجَالِسُ لَنَا عَائِباً قَالَ قُلْتُ فَكَيْفَ أَصْنَعُ بِهَؤُلَاءِ الْمُتَشَيِّعَةِ قَالَ فِيهِمُ التَّمْحِيصُ وَ فِيهِمُ التَّمْيِيزُ وَ فِيهِمُ التَّبْدِيلُ تَأْتِي عَلَيْهِمْ سِنُونَ تُفْنِيهِمْ وَ طَاعُونٌ يَقْتُلُهُمْ وَ اخْتِلَافٌ يُبَدِّدُهُمْ شِيعَتُنَا مَنْ لَا يَهِرُّ هَرِيرَ الْكَلْبِ وَ لَا يَطْمَعُ طَمَعَ الْغُرَابِ وَ لَا يَسْأَلُ وَ إِنْ مَاتَ جُوعاً قُلْتُ فَأَيْنَ أَطْلُبُ هَؤُلَاءِ قَالَ اطْلُبْهُمْ فِي أَطْرَافِ الْأَرْضِ أُولَئِكَ الْخَفِيضُ عَيْشُهُمْ الْمُنْتَقِلَةُ دِيَارُهُمْ الَّذِينَ إِذَا شَهِدُوا لَمْ يُعْرَفُوا وَ إِذَا غَابُوا لَمْ
فرموده است: «إن الحسنات یذهبن السیئات ذلک ذکری للذاکرین»(3)
{البته خوبی و نیکوکاری های شما زشتی و بدکاری هایتان را نابود می سازد و این یادآوری است برای اهل ذکر}.
در اختصاص از امام صادق علیه السلام مانند این روایت ذکر شده است.(4)
کتاب حسین بن سعید و نوادر: علی بن حسین علیه السلام فرمود: کسی که به چیزهایی که خداوند واجب گردانیده است عمل کند، از بهترین مردم است و هر کس از چیزهایی که خدا آن را حرام گردانیده اجتناب کند، از عابدترین مردم است و هرکس به آنچه که خدا نصیب او کرده راضی باشد، از بی نیازترین مردم است.
کتاب حسین بن سعید و نوادر: یکی از صادقین علیهما السلام فرمود: وای بر کسی که با امر به معروف و نهی از منکر خدا را اطاعت نکند و هر کس ذکر «لا إله إلا الله» را بگوید، هنوز سخنش به پایان نرسیده، با اعمال صالح خود به ملکوت آسمان وارد می شود و کسی که پیرو امام غیر عادل است دین ندارد و کسی که پیرو پیشوای ظالم است دین ندارد و هر قومی که به غفلت انداخت آنها را مبالغت در فزونی، تا آن که زیارت نمودند مقبره ها را. فرمود: کسی که نیکی کند و پس از آن بدی نکند، بهتر از کسی است که نیکی کند و بدی کند و کسی که نیکی کند و بعد از آن بدی کند، بهتر از کسی است که بدی کند و نیکی نکند و فرمود: درنگ در هنگام شبهه ناک بودن چیزی، از به هلاکت افتادن بهتر است.
کتاب حسین بن سعید و نوادر: مردی از بنی هاشم نقل میکند که شنیدم ایشان فرمود: چهار چیز است که در هر کس باشد اسلامش کامل است، حتی اگر از سر تا پا غرق گناه باشد. آن چیزها راستگویی، حیا، اخلاق نیک و شکرگزاری است.
التمحیص: اسدی میگوید: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا شیعه ما کسی است که صدایش به حدی آرام باشد که از گوش و نرمی گوش خودش فراتر نرود و آشکارا مدح ما را نمی گوید و با دشمن ما مراوده نمی کند و با دوست ما دشمنی نمی کند و هیچ گاه عیب ما را نمی گوید. گفتم: با این شیعیان چه رفتاری داشته باشم؟ فرمود: در آنها نقص و کاستی و جدایی و دگرگونی اتفاق می افتد. بر آنها دورانی می گذرد که در آن نابود می شوند و طاعون آنها را می کشد و اختلافاتی پیدا می شود که آنها را پراکنده می کند. شیعه ما کسی است که مثل سگ پارس نمی کند و مثل کلاغ حرص و طمع ندارد و اگر از گرسنگی بمیرد از کسی چیزی طلب نمی کند. گفتم: فدایت شوم چنین کسانی را کجا بجویم؟ فرمود: در زمین پی آنها بگرد. آنها زندگی ساده ای دارند و برای مرگ آماده اند، کسانی هستند که وقتی حضور دارند معروف و شناخته شده نیستند و وقتی غایبند،
يُفْتَقَدُوا وَ إِنْ مَرِضُوا لَمْ يُعَاوَدُوا وَ إِنْ خَطَبُوا لَمْ يُزَوَّجُوا وَ إِنْ رَأَوْا مُنْكَراً يُنْكِرُوا وَ إِنْ يُخَاطِبْهُمُ الْجَاهِلُ سَلَّمُوا وَ إِنْ لَجَأَ إِلَيْهِمْ ذُو حَاجَةٍ مِنْهُمْ رَحِمُوا وَ عِنْدَ الْمَوْتِ هُمْ لَا يَحْزَنُونَ وَ فِي الْقُبُورِ يَتَزَاوَرُونَ لَمْ تَخْتَلِفْ قُلُوبُهُمْ وَ إِنْ رَأَيْتَهُمُ اخْتُلِفَ بِهِمُ الْبُلْدَانُ(1).
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سِرْ سَنَتَيْنِ بَرَّ وَالِدَيْكَ سِرْ سَنَةً صِلْ رَحِمَكَ سِرْ مِيلًا عُدْ مَرِيضاً سِرْ مِيلَيْنِ شَيِّعْ جَنَازَةً سِرْ ثَلَاثَةَ أَمْيَالٍ أَغِثْ مَلْهُوفاً وَ عَلَيْكَ بِالاسْتِغْفَارِ فَإِنَّهُ الْمَنْجَاةُ(2).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: السَّابِقُونَ إِلَي ظِلِّ الْعَرْشِ طُوبَي لَهُمْ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ هُمْ فَقَالَ الَّذِينَ يَقْبَلُونَ الْحَقَّ إِذَا سَمِعُوهُ وَ يَبْذُلُونَهُ إِذَا سَأَلُوهُ وَ يَحْكُمُونَ لِلنَّاسِ كَحُكْمِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ هُمُ السَّابِقُونَ إِلَي ظِلِّ الْعَرْشِ(3).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أُعْطِينَا أَهْلَ الْبَيْتِ سَبْعاً لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ كَانَ قَبْلَنَا وَ لَا يُعْطَاهُنَّ أَحَدٌ بَعْدَنَا الصَّبَاحَةَ وَ الْفَصَاحَةَ وَ السَّمَاحَةَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ الْعِلْمَ وَ الْعَمَلَ وَ الْمَحَبَّةَ فِي النِّسَاءِ(4).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا الَّذِي يُبَاعِدُ الشَّيْطَانَ مِنَّا قَالَ الصَّوْمُ لِلَّهِ يُسَوِّدُ وَجْهَهُ وَ الصَّدَقَةُ تَكْسِرُ ظَهْرَهُ وَ الْحُبُّ فِي اللَّهِ تَعَالَي وَ الْمُوَاظَبَةُ عَلَي الْعَمَلِ الصَّالِحِ يَقْطَعُ دَابِرَهُ وَ الِاسْتِغْفَارُ يَقْطَعُ وَتِينَهُ(5).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أُوصِي أُمَّتِي بِخَمْسٍ بِالسَّمْعِ وَ الطَّاعَةِ
گمنام نمی گردند. اگر بیمار شوند کسی به عیادت آنان نمی رود و اگر از آنها طلب ازدواج شود، ازدواج نمی کنند و اگر عمل ناپسندی ببینند از آن نهی می کنند و اگر جاهلی با آنان سخن بگوید، سلام می گویند و اگر نیازمندی به آنها پناه ببرد، به او رحم می کنند و در هنگام مرگ اندوهگین نمی شوند و به دیدار اهل قبور می روند دل های آنان هیچگاه منحرف نمی گردد و اگر آنها را ببینی، شهرها از آنها لبریزند.(6)
نوادر الراوندی: امام کاظم از پدران خود علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل فرمود که حضرت فرمود: حتی اگر لازم باشد دو سال راه برو تا به پدر و مادرت نیکی کنی، یک سال راه برو تا صله رحم را به جا بیاوری، یک میل برو تا مریضی را عیادت کنی، دو میل برو تا در تشییع جنازه شرکت کنی و سه میل برو تا به داد درمانده ای برسی و بر تو باد به استغفار که مایه نجات توست.(7)
و به همین اسناد گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خوشا به حال کسانی که برای رسیدن به عرش خدا از یکدیگر سبقت می جویند، گفتند: یا رسول الله آنها چه کسانی هستند؟ فرمود: کسانی که هرگاه سخن حق را بشنوند آن را می پذیرند و اگر چیزی از آنها خواسته شود بخشش می کنند و همان طور که بر خود حکم می کنند، بر مردم نیز حکم می کنند. آنها همان پیشی گیرندگان به سوی سایه عرش خدا هستند.(8)
و به همین اسناد گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به ما اهل بیت هفت چیز داده شده است که نه پیش از ما به کسی داده شده است و نه بعد از ما به کسی داده خواهد شد: سحرخیزی و فصاحت کلام و بخشندگی و شجاعت و علم و عمل و محبت به زنان.(9)
و به همین اسناد از علی علیه السلام روایت شده است: به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گفته شد: چیست که شیطان را از ما دور می کند؟ فرمود: روزه برای خدا روی او را سیاه می گرداند و صدقه کمرش را می شکند و محبت به خداوند تعالی و مواظبت بر اعمال صالح او را مقطوع النسل می گرداند و استغفار شاهرگ او را قطع می کند.(10)
و به همین اسناد گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: امتم را به پنج چیز سفارش می کنم: به شنیدن و اطاعت کردن
وَ الْهِجْرَةِ وَ الْجِهَادِ وَ الْجَمَاعَةِ وَ مَنْ دَعَا بِدُعَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ فَلَهُ جَثْوَةٌ مِنْ جُثَي جَهَنَّمَ(1).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْعَلَوِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِيِّ عَنْ عَمِّهِ الْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهَا الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ أُعْطِيَ أَرْبَعَ خِصَالٍ فِي الدُّنْيَا فَقَدْ أُعْطِيَ خَيْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ فَازَ بِحَظِّهِ مِنْهُمَا وَرَعٌ يَعْصِمُهُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ حُسْنُ خُلُقٍ يَعِيشُ بِهِ فِي النَّاسِ وَ حِلْمٌ يَدْفَعُ بِهِ جَهْلَ الْجَاهِلِ وَ زَوْجَةٌ صَالِحَةٌ تُعِينُهُ عَلَي أَمْرِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ(2).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَسَنِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْمُنْعِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سَيِّدُ الْأَعْمَالِ ثَلَاثَةٌ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ وَ مُوَاسَاةُ الْأَخِ فِي اللَّهِ وَ ذِكْرُ اللَّهِ عَلَي كُلِّ حَالٍ(3).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا حَسَبَ إِلَّا بِالتَّوَاضُعِ وَ لَا كَرَمَ إِلَّا بِالتَّقْوَي وَ لَا عَمَلَ إِلَّا بِالنِّيَّةِ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَسَبُ الْمَرْءِ مَالُهُ وَ مُرُوَّتُهُ عَقْلُهُ وَ حِلْمُهُ شَرَفُهُ وَ كَرَمُهُ تَقْوَاهُ(4).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ إِسْحَاقَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليهما السلام يَقُولُ: أَحْسَنُ مِنَ الصِّدْقِ قَائِلُهُ وَ خَيْرٌ مِنَ الْخَيْرِ فَاعِلُهُ
و هجرت و جهاد و به داشتن نماز جماعت و هر کس که مردم را به انجام سنت های جاهلی دعوت کند، تپه ای از تپه های جهنم برای اوست.(5)
امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس در دنیا چهار صفت داشته باشد، خیر دنیا و آخرت را دارد و از دنیا و آخرت بهره مند می گردد. تقوایی که او را از ارتکاب حرام بازدارد، حسن خلقی که با آن در میان مردم زندگی کند، بردباری که با آن جهل نادان را به خودش بازگرداند و همسر صالحی که در امور دنیا و آخرت یار و یاور او باشد.(6)
امالی شیخ طوسی: امام صادق از پدران خود از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل نمود که فرمود: برترین اعمال سه چیز است: انصاف داشتن نسبت به مردم و یاری به دوستان در راه خدا و یاد خدا در همه حال.(7)
امالی شیخ طوسی: امام رضا از پدران خود از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل نمود که فرمود: هیچ حسب و نسبی نیست مگر به تواضع و هیچ کرمی نیست مگر به تقوا و هیچ عملی نیست مگر به نیت و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اصل و نسب مرد، مال اوست و جوانمردی او عقلش است و بردباری او شرفش است و کرمش تقوای اوست.(8)
امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: گوینده سخن راست از خود آن بهتر است و عامل به خیر از عمل خیر بهتر است.
ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ- عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ بُعِثْتُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَ مَحَاسِنِهَا وَ سَمِعْتُهُ صلي الله عليه و آله يَقُولُ اسْتِتْمَامُ الْمَعْرُوفِ أَفْضَلُ مِنِ ابْتِدَائِهِ(1).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْحُسَيْنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْغَضَائِرِيُّ عَنِ التَّلَّعُكْبَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَعْمَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَدَقَةَ عَنِ الْكَاظِمِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ مَا تَحَابُّوا وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّكَاةَ وَ قَرَوُا الضَّيْفَ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلُوا ابْتُلُوا بِالسِّنِينَ وَ الْجَدْبِ(2).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ لِي أَ لَا أُخْبِرُكَ بِأَشَدِّ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي خَلْقِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ إِنَّ مِنْ أَشَدِّ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي خَلْقِهِ إِنْصَافَكَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ وَ مُوَاسَاتَكَ أَخَاكَ الْمُسْلِمَ فِي مَالِكَ وَ ذِكْرَ اللَّهِ كَثِيراً أَمَا إِنِّي لَا أَعْنِي سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ إِنْ كَانَ مِنْهُ لَكِنْ ذِكْرَ اللَّهِ عِنْدَ مَا أَحَلَّ وَ مَا حَرَّمَ فَإِنْ كَانَ طَاعَةً عَمِلَ بِهَا وَ إِنْ كَانَ مَعْصِيَةً تَرَكَهَا(3).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْحُسَيْنُ عَنِ ابْنِ وَهْبَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَبَشِيٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي غُنْدَرٍ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَمَالُ الْمُؤْمِنِ فِي ثَلَاثِ خِصَالٍ تَفَقُّهٍ فِي دِينِهِ وَ الصَّبْرِ عَلَي النَّائِبَةِ وَ التَّقْدِيرِ فِي الْمَعِيشَةِ(4).
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي وَهْبَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ زَكَرِيَّا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِي كَهْمَسٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام
سپس فرمود: رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به اخلاق نیکو و پسندیده مبعوث شدم و از حضرت شنیدم که میفرمود: تمام کردن کار نیک از آغاز کردن آن بهتر است.(5)
امالی شیخ طوسی: امام کاظم از پدران خود از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل نمود که فرمود: امت من همواره در خیر هستند تا وقتی که به دوست داشتن یکدیگر و بر پا داشتن نماز و دادن زکات و مهمان نوازی ملزم باشند، که اگر این ها را انجام ندهند، گرفتار قحطی و خشکسالی می گردند.(6)
امالی شیخ طوسی: ابو عبیده حذاء میگوید: امام صادق علیه السلام فرمود: به من گفت که آیا می خواهی به تو از سخت ترین چیزهایی که خداوند بر بندگان خود واجب کرده است خبر دهم؟ گفتم بله. گفت: سخت ترین چیزهایی که خداوند بر بندگان خود واجب کرده است، انصاف داشتن نسبت به مردم و شریک کردن برادر مسلمان در مال و ذکر بسیار خداوند است. اما منظور من تنها ذکر «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله» نیست، هر چند که این ذکر هم جزیی از آن است؛ بلکه منظور من این است که خدا در هنگام برخورد با هر حلال و حرامی، یاد گردد و اگر طاعت خدا بود به آن عمل شود و اگر معصیت باشد ترک گردد.(7)
امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: کمال مومن در سه خصلت است: تفقه در دین و صبر بر مصیبت ها و قناعت به زندگی ساده.(8)
امالی شیخ طوسی: ابی کهمس میگوید: به امام صادق علیه السلام
قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَيُّ الْأَعْمَالِ هُوَ أَفْضَلُ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ قَالَ مَا مِنْ شَيْءٍ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ يَعْدِلُ هَذِهِ الصَّلَاةَ وَ لَا بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ وَ الصَّلَاةِ شَيْءٌ تَعْدِلُ الزَّكَاةَ وَ لَا بَعْدَ ذَلِكَ شَيْءٌ يَعْدِلُ الصَّوْمَ وَ لَا بَعْدَ ذَلِكَ شَيْءٌ يَعْدِلُ الْحَجَّ وَ فَاتِحَةُ ذَلِكَ كُلِّهِ مَعْرِفَتُنَا وَ خَاتِمَتُهُ مَعْرِفَتُنَا وَ لَا شَيْءَ بَعْدَ ذَلِكَ كَبِرِّ الْإِخْوَانِ وَ الْمُوَاسَاةِ بِبَذْلِ الدِّينَارِ وَ الدِّرْهَمِ فَإِنَّهُمَا حَجَرَانِ مَمْسُوخَانِ بِهِمَا امْتَحَنَ اللَّهُ خَلْقَهُ بَعْدَ الَّذِي عَدَّدْتُ لَكَ وَ مَا رَأَيْتُ شَيْئاً أَسْرَعَ غِنًي وَ لَا أَنْفَي لِلْفَقْرِ مِنْ إِدْمَانِ حَجِّ هَذَا الْبَيْتِ وَ صَلَاةٌ فَرِيضَةٌ تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ أَلْفَ حَجَّةٍ وَ أَلْفَ عُمْرَةٍ مَبْرُورَاتٍ مُتَقَبَّلَاتٍ وَ الْحَجَّةُ عِنْدَهُ خَيْرٌ مِنْ بَيْتٍ مَمْلُوٍّ ذَهَباً لَا بَلْ خَيْرٌ مِنْ مِلْءِ الدُّنْيَا ذَهَباً وَ فِضَّةً يُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً لَقَضَاءُ حَاجَةِ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ تَنْفِيسُ كُرْبَتِهِ أَفْضَلُ مِنْ حَجَّةٍ وَ طَوَافٍ وَ حَجَّةٍ وَ طَوَافٍ حَتَّي عَقَدَ عَشَرَةً ثُمَّ خَلَا يَدَهُ وَ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا تَمَلُّوا مِنَ الْخَيْرِ وَ لَا تَكْسَلُوا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولَهُ صلي الله عليه و آله غَنِيَّانِ عَنْكُمْ وَ عَنْ أَعْمَالِكُمْ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّمَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِلُطْفِهِ سَبَباً يُدْخِلُكُمْ بِهِ الْجَنَّةَ(1).
و رواه عن جماعة عن أبي المفضل عن حميد عن القاسم بن إسماعيل عن زريق عنه عليه السلام: مثله.
ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ سَيْفٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ ذُلِّ الْمَعَاصِي إِلَي عِزِّ التَّقْوَي أَغْنَاهُ اللَّهُ بِلَا مَالٍ وَ أَعَزَّهُ بِلَا عَشِيرَةٍ وَ آنَسَهُ بِلَا بَشَرٍ وَ مَنْ خَافَ اللَّهَ أَخَافَ اللَّهُ مِنْهُ كُلَّ شَيْءٍ وَ مَنْ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ أَخَافَهُ اللَّهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَ مَنْ رَضِيَ بِالْيَسِيرِ مِنَ الْمَعَاشِ رَضِيَ اللَّهُ مِنْهُ بِالْيَسِيرِ مِنَ الْعَمَلِ وَ مَنْ لَمْ يَسْتَحْيِ مِنْ طَلَبِ الْحَلَالِ خَفَّتْ مَئُونَتُهُ وَ نَعَّمَ أَهْلَهُ وَ مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا أَثْبَتَ اللَّهُ الْحِكْمَةَ فِي قَلْبِهِ وَ أَطْلَقَ بِهَا لِسَانَهُ وَ بَصَّرَهُ عُيُوبَ الدُّنْيَا دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا وَ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنَ الدُّنْيَا سَالِماً إِلَي دَارِ السَّلَامِ(2).
گفتم: کدامین عمل بعد از معرفت بهتر است؟ فرمود: پس از معرفت هیچ چیزی با نماز برابری نمی کند و پس از معرفت و نماز هیچ چیز با زکات برابری نمی کند و بعد از این ها هیچ چیز با روزه برابر نیست و پس از آن هیچ چیز با حج برابر نیست و سرآغاز و خاتمه همه این ها معرفت نسبت به ماست و پس از آن هیچ عملی مثل بزرگداشت برادران و ایثار به بخشیدن مال و نیست که این دو، همچون دو سنگ زشت روی هستند که خداوند مخلوقاتش را با آن امتحان می کند پس از چیزهایی که برای خود آماده کردی و هیچ چیز را همچون عادت کردن به حج در به دست آوردن بی نیازی و از بین بردن فقر موثر ندیدم. به جا آوردن نماز واجب برای خدا حکم هزار حج و هزار عمره موجه و مقبول را دارد و ثواب حج در نزد او، برابر با خانه ای پر از طلا و بلکه برابر با دنیایی از طلاست و به خدایی که محمد را به حق، بشیر و نذیر مبعوث کرد، نقره ای که در راه خدای عز و جل برای برآوردن حاجات مسلمانان و برطرف کردن رنج آنان انفاق شود، از ده بار حج و طواف برتر است. سپس دست خود را خالی کرد و فرمود: از خدا بترسید و از خیر رویگردان نباشید و تنبلی نکنید که خدای عز و جل و پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم از شما و اعمالتان بی نیاز هستند و شما به خدای عز و جل نیازمند هستید و هرگاه خدا بخواهد به لطف خود سببی می سازد که شما را به بهشت وارد می کند.(3)
و به سند دیگر از حضرت صادق علیه السلام مانند این روایت ذکر شده است.
امالی شیخ طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس که خداوند او را از ذلت و خواری گناهان رها سازد و او را به سوی عزت تقوا ببرد، خداوند بدون مال و مکنت او را بی نیاز می کند و بدون داشتن طایفه و عشیره او را عزیز می گرداند و بدون نیاز به هیچ انسان دیگری، او را مانوس و مالوف می سازد و هر کس از خدا بترسد، خداوند همه چیز را از او می ترساند و هر کس از خدا نترسد، خداوند او را از همه چیز می ترساند و هر کس به مال کم و زندگی ساده قانع باشد، و از طلب حلال شرم نکند، بار زحمت او کم می شود و خانواده اش زندگی گوارایی دارند و هر کس در دنیا زهد بورزد، خداوند حکمت را به دل او وارد می کند و بر زبان و چشم او جاری می سازد و عیوب دنیوی هم درد و هم درمان اوست و خداوند او را صحیح و سالم، از دنیا به سوی بهشت خارج می کند.(4)
الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ، قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيُّ عليه السلام: إِنَّ لِلسَّخَاءِ مِقْدَاراً فَإِنْ زَادَ عَلَيْهِ فَهُوَ سَرَفٌ وَ لِلْحَزْمِ مِقْدَاراً فَإِنْ زَادَ عَلَيْهِ فَهُوَ جُبْنٌ وَ لِلِاقْتِصَادِ مِقْدَاراً فَإِنْ زَادَ عَلَيْهِ فَهُوَ بُخْلٌ وَ لِلشَّجَاعَةِ مِقْدَاراً فَإِنْ زَادَ عَلَيْهِ فَهُوَ تَهَوُّرٌ وَ قَالَ عليه السلام كَفَاكَ أَدَباً تَجَنُّبُكَ مَا تَكْرَهُ مِنْ غَيْرِكَ وَ قَالَ عليه السلام مَنْ كَانَ الْوَرَعُ سَجِيَّتَهُ وَ الْإِفْضَالُ حِلْيَتَهُ انْتَصَرَ مِنْ أَعْدَائِهِ بِحُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَ تَحَصَّنَ بِالذِّكْرِ الْجَمِيلِ مِنْ وُصُولِ نَقْصٍ إِلَيْهِ.
وَ نُقِلَ مِنْ خَطِّ الشَّهِيدِ ره بِإِسْنَادِ الْمُعَافَا إِلَي نَصْرِ بْنِ كَثِيرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَا وَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ مُنْذُ سِتِّينَ سَنَةً أَوْ سَبْعِينَ سَنَةً فَقُلْتُ لَهُ إِنِّي أُرِيدُ الْبَيْتَ الْحَرَامَ فَعَلِّمْنِي شَيْئاً أَدْعُو بِهِ قَالَ إِذَا بَلَغْتَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ فَضَعْ يَدَكَ عَلَي حَائِطِ الْبَيْتِ ثُمَّ قُلْ يَا سَابِقَ الْفَوْتِ وَ يَا سَامِعَ الصَّوْتِ وَ يَا كَاسِيَ الْعِظَامِ كَمَا بَعْدَ الْمَوْتِ ثُمَّ ادْعُ بَعْدَهُ بِمَا شِئْتَ فَقَالَ لَهُ سُفْيَانُ شَيْئاً لَمْ أَفْهَمْهُ فَقَالَ يَا سُفْيَانُ أَوْ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِذَا جَاءَكَ مَا تُحِبُّ فَأَكْثِرْ مِنَ الْحَمْدِ لِلَّهِ وَ إِذَا جَاءَكَ مَا تَكْرَهُ فَأَكْثِرْ مِنْ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ إِذَا اسْتَبْطَأْتَ الرِّزْقَ فَأَكْثِرْ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ قَالَ الْمُعَافَا حُكِيَ لِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الطَّبَرِيِّ أَنَّهُ ذُكِرَ لَهُ هَذَا الدُّعَاءُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام فَاسْتَدْعَا مِحْبَرَةً وَ صَحِيفَةً فَكَتَبَهُ وَ كَانَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَاعَةٍ فَقِيلَ لَهُ فِي هَذِهِ الْحَالِ فَقَالَ يَنْبَغِي الْإِنْسَانُ أَنْ لَا يَدَعَ اقْتِبَاسَ الْعِلْمِ حَتَّي يَمُوتَ.
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: قَالَ لِي ذَاتَ يَوْمٍ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا رَبِيعَةُ خَدَمْتَنِي سَبْعَ سِنِينَ أَ فَلَا تَسْأَلُنِي حَاجَةً فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْهِلْنِي حَتَّي أُفَكِّرَ فَلَمَّا أَصْبَحْتُ وَ دَخَلْتُ عَلَيْهِ قَالَ لِي يَا رَبِيعَةُ هَاتِ حَاجَتَكَ فَقُلْتُ تَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُدْخِلَنِي مَعَكَ الْجَنَّةَ فَقَالَ لِي مَنْ عَلَّمَكَ هَذَا فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلَّمَنِي أَحَدٌ لَكِنِّي فَكَّرْتُ فِي نَفْسِي وَ قُلْتُ إِنْ سَأَلْتُهُ مَالًا كَانَ إِلَي نَفَادٍ وَ إِنْ سَأَلْتُهُ عُمُراً طَوِيلًا وَ أَوْلَاداً كَانَ عَاقِبَتُهُمْ الْمَوْتَ قَالَ رَبِيعَةُ فَنَكَسَ صلي الله عليه و آله رَأْسَهُ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ أَفْعَلُ ذَلِكَ فَأَعِنِّي بِكَثْرَةِ السُّجُودِ.
الدرة الباهرة، أبو محمد العسکری علیه السلام فرمود: بخشندگی و سخاوت میزانی دارد و اگر از حد خود بگذرد اسراف است. و دوراندیشی میزانی دارد و اگر از حد بگذرد ترس است و میانه روی میزانی دارد و اگر از حد بگذرد بخل است و شجاعت میزانی دارد و اگر از حد بگذرد دیوانگی است و حضرت علیه السلام فرمود: از ادب تو همین بس که از آنچه برای دیگران ناپسند می داری دور شوی و حضرت فرمود: هر کس تقوا و ورع را خلق خود سازد، و کرم را زیور خویش گیرد، با ستایش هایی که از او می شود، بر دشمنانش پیروز می گردد و با ذکر زیبا و جمیل از رسیدن کاستی به او جلوگیری می شود.
و به خط شهید رحمة الله علیه روایت شده است: نصر بن کثیر میگوید: من و سفیان ثوری، حدود شصت یا هفتاد سال قبل به نزد امام صادق علیه السلام رفتیم و به او گفتم: من قصد بیت الله الحرام دارم. او به من ذکر دعایی یاد داد. فرمود: هر گاه که به بیت الله الحرام رسیدی، دستت را بر دیوار کعبه بگذار، سپس بگو: ای پیشی گیرنده بر مرگ و ای شنونده صداها و ای پوشاننده استخوان ها پس از مرگ ... سپس بعد از آن هر چه خواستی بگو. سپس سفیان به او چیزی گفت که معنای آن را نمی دانم: گفت ای سفیان، یا ای ابا عبد الله، هر گاه آنچه که دوست داری به نزد تو آمد، پس بسیار خدا را سپاس کن و هر گاه چیزی که دوست نداری بر تو وارد شد، ذکر «لا حول و لا قوة إلا بالله» را بسیار بگو و هر گاه روزی تو کم و اندک گردید، بسیار استغفار کن. معافا به نقل از ابو جعفر طبری روایت کرد که او نیز این دعا را از امام صادق علیه السلام روایت کرد، او نیز کاغذ و دوات خواست و یک ساعت قبل از مرگش این دعا را نوشت. به او گفتند: در این حال که هستی چرا دعا می نویسی؟ گفت: شایسته است که انسان تا هنگام مرگ علم آموزی را فراموش نکند.
دعوات الراوندی، ربیعة بن کعب میگوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روزی به من فرمود: ای ربیعه، تو هفت سال به من خدمت کردی، آیا چیزی از من نمی خواهی؟ گفتم: ای رسول الله، به من مهلت بده تا فکر کنم. وقتی صبح شد و به نزد او رفتم، به من گفت: ای ربیعه، خواسته ات را بگو. به او گفتم: از خدا بخواه که مرا با تو به بهشت وارد کند. حضرت به من فرمود: چه کسی این را به تو یاد داد؟ گفتم: ای رسول الله، هیچ کس به من یاد نداد، من تفکر کردم و با خود گفتم: اگر از او مالی بخواهم، تمام می شود و اگر از او عمر طولانی و فرزند بخواهم، عاقبت هر دو مرگ است. ربیعه گفت: حضرت لحظه ای سر خود را پایین انداخت و سپس فرمود: این کار را انجام خواهم داد، پس مرا بر سجده های طولانی یاری کن.
قَالَ رَبِيعَةُ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ مَا مِنْ عَبْدٍ يَقُولُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعَ مَرَّاتٍ أَسْأَلُ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ أَعُوذُ بِهِ مِنَ النَّارِ إِلَّا قَالَتِ النَّارُ يَا رَبِّ أَعِذْهُ مِنِّي وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ مَنْ أُعطِيَ لَهُ خَمْساً لَمْ يَكُنْ لَهُ عُذْرٌ فِي تَرْكِ عَمَلِ الْآخِرَةِ زَوْجَةٌ صَالِحَةٌ تُعِينُهُ عَلَي أَمْرِ دُنْيَاهُ وَ آخِرَتِهِ وَ بَنُونَ أَبْرَارٌ وَ مَعِيشَةٌ فِي بَلَدِهِ وَ حُسْنُ خُلُقٍ يُدَارِي بِهِ النَّاسَ وَ حُبُّ أَهْلِ بَيْتِي .
قَالَ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ عَلَيْكَ بِالْيَأْسِ مِمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ فَإِنَّهُ الْغِنَي الْحَاضِرُ وَ إِيَّاكَ وَ الطَّمَعَ فِي النَّاسِ فَإِنَّهُ فَقْرٌ حَاضِرٌ وَ إِذَا صَلَّيْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ مُوَدِّعٍ وَ إِيَّاكَ وَ مَا يُعْتَذَرُ مِنْهُ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ سَتَكُونُ بَعْدِي فِتْنَةٌ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَالْتَزِمُوا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام الْخَبَرَ بِتَمَامِهِ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام مَنْ صَدَقَ لِسَانُهُ زَكَا عَمَلُهُ وَ مَنْ حَسُنَتْ نِيَّتُهُ زِيدَ فِي عُمُرِهِ وَ مَنْ حَسُنَ بِرُّهُ أَهْلَ بَيْتِهِ زِيدَ فِي رِزْقِهِ.
كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، جَاءَ فِي الْحَدِيثِ عَنِ الْإِمَامِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: تَكَلَّمَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِأَرْبَعٍ وَ عِشْرِينَ كَلِمَةً قِيمَةُ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنْهَا وَزْنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ حُكْماً فَوَعَي وَ دُعِيَ إِلَي رَشَادٍ فَدَنَا وَ أَخَذَ بِحُجْزَةِ هَادٍ فَنَجَا رَاقَبَ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنْبَهُ قَدَّمَ خَالِصاً وَ عَمِلَ صَالِحاً اكْتَسَبَ مَذْخُوراً وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً رَمَي غَرَضاً وَ أَخَذَ عِوَضاً كَابَرَ هَوَاهُ وَ كَذَّبَ مُنَاهُ حَذَّرَ أَمَلًا وَ رَتَّبَ عَمَلًا جَعَلَ الصَّبْرَ رَغْبَةَ حَيَاتِهِ وَ التُّقَي عُدَّةَ وَفَاتِهِ يُظْهِرُ دُونَ مَا يَكْتُمُ وَ يَكْتَفِي بِأَقَلَّ مِمَّا يَعْلَمُ لَزِمَ الطَّرِيقَةَ الْغَرَّاءَ وَ الْمَحَجَّةَ الْبَيْضَاءَ اغْتَنَمَ الْمَهَلَ وَ بَادَرَ الْأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ.
مِشْكَاةُ الْأَنْوَارِ، نَقْلًا مِنَ الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَمْ يَنْزِلْ مِنَ السَّمَاءِ شَيْءٌ أَقَلُّ وَ لَا أَعَزُّ مِنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ التَّسْلِيمِ وَ الْبِرِّ وَ الْيَقِينِ(1).
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: كُنْ فِي الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ لَا ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ.
ربیعه گفت: از او شنیدم که میفرمود: هر بنده ای که در هر روز هفت بار بگوید از خدا بهشت می خواهم و از آتش به او پناه می برم، آتش می گوید: پروردگارا، او را از من در امان بدار. و از او شنیدم که میفرمود: هر کس پنج چیز به او داده شود، دیگر هیچ عذری در ترک اعمال آخرت ندارد: همسر صالحی که در امور دنیوی و اخروی یار و یاور او باشد، فرزندان صالح، زندگی در وطن خود، حسن خلقی که با آن با مردم مدارا کند و محبت به اهل بیت من. و از او شنیدم که میفرمود: بر تو باد به نومیدی از آنچه که در دست مردم است که آن بی نیازی موقت و زودگذر است و تو را بر حذر می دارم از طمع ورزیدن به مال مردم که در واقع همان فقر است و هنگامی که نماز می خوانی، چنان نماز بخوان که گویا آخرین نماز توست و بر حذر باش از چیزی که موجب عذرخواهی تو گردد و شنیدم که میفرمود: پس از من فتنه ای بر پا خواهد شد و در هنگام فتنه به علی بن ابی طالب علیه السلام بپیوندید. این روایت به طور کامل ذکر شده است و امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس راستگو باشد عملش پاکیزه می گردد و هر کس نیت خیر داشته باشد، عمر طولانی می یابد و هر کس اخلاقش با خانواده اش نیکو گردد، رزق و روزی اش فزونی گیرد.(2)
کنز الکراجکی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مومنان علیه السلام بیست و چهار سخن ارزشمند گفت که ارزش هر کدام از آنها به اندازه ارزش آسمان ها و زمین بود. فرمود: خداوند رحم می کند بر کسی که حکمی را شنید و آن را فرا گرفت و به ارشاد رهنمون ساخت و نزدیک شد و شکاف هدایت را مسدود کرد و نجات یافت و از پروردگارش ترسید و از گناهانش ترسید و خالصانه گام برداشت و عمل صالح انجام داد و برای خود توشه برگرفت و از حرام اجتناب کرد. او تیری انداخت و جبرانش را دریافت کرد او با هوای نفس خود مبارزه کرد و از آرزوها پرهیز کرد و از اعمالش برای خود توشه ساخت صبر را اشتیاق زندگی اش قرار داد. او توشه مرگش را فراهم کرد و هیچ چیز را مخفی نساخت و به کم ترین چیزی که می دانست اکتفا کرد. راه روشن و مستقیم را پیمود فرصت ها را غنیمت شمرد و به سوی مرگ شتافت و از اعمالش توشه ای بر گرفت.(3)
مشکاة الأنوار: محاسن امام باقر علیه السلام: هیچ چیزی اندک تر و عزیزتر از سه چیز از آسمان نازل نشد: تسلیم و نیکوکاری و یقین.(4)
نهج البلاغه: امیر مومنان علی علیه السلام فرمود: در هنگام فتنه همچون بچه شترانی باش که نه می شود بر پشت آنان سوار شد و نه از آنها شیر دوشید.
وَ قَالَ عليه السلام الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ وَ نِعْمَ الْقَرِينُ الرِّضَا وَ الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ وَ الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ وَ صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي وَ الْمُسَالَمَةُ خَبْءُ الْعُيُوبِ وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِي عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ فِي آجِلِهِمْ(1).
نهج، [نهج البلاغة]: سُئِلَ عليه السلام عَنِ الْخَيْرِ مَا هُوَ فَقَالَ لَيْسَ الْخَيْرَ أَنْ يَكْثُرَ مَالُكَ وَ وَلَدُكَ وَ لَكِنَّ الْخَيْرَ أَنْ يَكْثُرَ عِلْمُكَ وَ عَمَلُكَ وَ أَنْ يَعْظُمَ حِلْمُكَ وَ أَنْ تُبَاهِيَ النَّاسَ بِعِبَادَةِ رَبِّكَ فَإِنْ أَحْسَنْتَ حَمِدْتَ اللَّهَ وَ إِنْ أَسَأْتَ اسْتَغْفَرْتَ اللَّهَ وَ لَا خَيْرَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا لِرَجُلَيْنِ رَجُلٍ أَذْنَبَ ذَنْباً فَهُوَ يَتَدَارَكُهَا بِالتَّوْبَةِ وَ رَجُلٍ يُسَارِعُ فِي الْخَيْرَاتِ وَ لَا يَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْوَي وَ كَيْفَ يَقِلُّ مَا يُتَقَبَّلُ(2).
وَ قَالَ عليه السلام: لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لَا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَا عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ وَ لَا كَرَمَ كَالتَّقْوَي وَ لَا قَرِينَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ وَ لَا مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ وَ لَا قَائِدَ كَالتَّوْفِيقِ وَ لَا تِجَارَةَ كَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَ لَا رِبْحَ كَالثَّوَابِ وَ لَا وَرَعَ كَالْوُقُوفِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ وَ لَا زُهْدَ كَالزُّهْدِ فِي الْحَرَامِ وَ لَا عِلْمَ كَالتَّفَكُّرِ وَ لَا عِبَادَةَ كَأَدَاءِ الْفَرَائِضِ وَ لَا إِيمَانَ كَالْحَيَاءِ وَ الصَّبْرِ وَ لَا حَسَبَ كَالتَّوَاضُعِ وَ لَا شَرَفَ كَالْعِلْمِ وَ لَا مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِنَ الْمُشَاوَرَةِ(3).
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: طُوبَي لِمَنْ ذَلَّ فِي نَفْسِهِ وَ طَابَ كَسْبُهُ وَ صَلَحَتْ سَرِيرَتُهُ وَ حَسُنَتْ خَلِيقَتُهُ وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ لِسَانِهِ وَ عَزَلَ عَنِ النَّاسِ شَرَّهُ وَ وَسِعَتْهُ السُّنَّةُ وَ لَمْ يُنْتَسَبْ إِلَي الْبِدْعَةِ(4).
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: مَنْ أُعْطِيَ أَرْبَعاً لَمْ يُحْرَمْ أَرْبَعاً مَنْ أُعْطِيَ الدُّعَاءَ
و حضرت علیه السلام فرمود: صبر شجاعت است و زهد ثروت است و ورع سپر است و بهترین هم نشین رضایت است و علم میراثی کریم است و ادب زیور مضاعفی است و تفکر آینه زلالی است و سینه عاقل صندوقچه اسرار اوست. خوشرویی ریسمان دوستی است و تحمل، گور عیوب است و در روایتی دیگر آمده است که و صلح و آشتی با مردم گورستان عیب هاست و صدقه دادن داروی نجات بخشی است و اعمال بندگان در دنیا در آخرت در پیش چشمانشان حاضر میگردد.(5)
نهج البلاغه: از امام علیه السلام پرسیده شد: خیر چیست؟ فرمود: خیر آن نیست که مال و فرزندانت را زیاد کنی، بلکه خیر آن است که علم و عملت را زیاد کنی و بسیار بردبار باشی و بر مردم مباهات کنی به عبادت پروردگارت. اگر نیکی کردی، خدا را شکر گویی و اگر بدی کردی استغفار کنی و هیچ خیری در دنیا نیست مگر برای دو کس: کسی که مرتکب گناهی شد و با توبه آن را جبران کرد و کسی که در کار خیر عجله کرد و هیچ عملی با تقوا اندک نیست و چگونه کم است چیزی که پذیرفته شده است.(6)
و حضرت علیه السلام فرمود: هیچ مالی مثل عقل به انسان باز نمیگردد و هیچ تنهایی وحشت زاتر از خودپسندی نیست و هیچ عقلی چون تدبیر نیست و هیچ کرم و بزرگی چون تقوا نیست و هیچ همنشینی چون اخلاق نیکو نیست و هیچ میراثی چون ادب نیست و هیچ رهبری چون موفقیت نیست و هیچ سودایی چون عمل صالح نیست و هیچ سودی چون ثواب و هیچ ورعی چون خودداری کردن در هنگام برخورد با شبهه و هیچ زهدی مثل زهد در مقابل حرام و هیچ علمی چون تفکر و هیچ عبادتی چون عمل به واجبات و هیچ ایمانی چون حیا و صبر و هیچ حسب و نسبی چون تواضع و هیچ شرفی چون علم و هیچ پشتیبانی محکم تر از مشورت نیست.(7)
نهج البلاغه علی علیه السلام فرمود: خوشا به حال کسی که در مقابل خود ذلیل است و کسب حلال دارد و رفتار شایسته دارد و اخلاق خوش و زیادی مالش را می بخشد و سخن بیهوده نمی گوید و شر خود را از مردم باز می دارد، سنت برای او کافی است و هیچ بدعت گذاری نمی کند.(8)
نهج البلاغه علی علیه السلام: هر کس چهار چیز داشته باشد، از چهار چیز دیگر محروم نمی شود: هر کس دعا را داشته باشد
لَمْ يُحْرَمِ الْإِجَابَةَ وَ مَنْ أُعْطِيَ التَّوْبَةَ لَمْ يُحْرَمِ الْقَبُولَ وَ مَنْ أُعْطِيَ الِاسْتِغْفَارَ لَمْ يُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ وَ مَنْ أُعْطِيَ الشُّكْرَ لَمْ يُحْرَمِ الزِّيَادَةَ وَ تَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الدُّعَاءِ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ(1)وَ قَالَ فِي الِاسْتِغْفَارِ وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً(2)وَ قَالَ فِي الشُّكْرِ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ(3)وَ قَالَ فِي التَّوْبَةِ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَي اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً(4).
وَ قَالَ عليه السلام: الْجُودُ حَارِسُ الْأَعْرَاضِ وَ الْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِيهِ(5)
وَ الْعَفْوُ زَكَاةُ الظَّفَرِ وَ السُّلُوُّ عِوَضُكَ مِمَّنْ قدر- [غَدَرَ] وَ الِاسْتِشَارَةُ عَيْنُ الْهِدَايَةِ وَ قَدْ خَاطَرَ مَنِ اسْتَغْنَي بِرَأْيِهِ وَ الصَّبْرُ يُنَاضِلُ الْحَدَثَانَ وَ الْجَزَعُ مِنْ أَعْوَانِ الزَّمَانِ وَ أَشْرَفُ الْغِنَي تَرْكُ الْمُنَي وَ كَمْ عن [مِنْ] عَقْلٍ أَسِيرٍ تَحْتَ هَوًي أَمِيرٍ وَ مِنَ التَّوْفِيقِ حِفْظُ التَّجْرِبَةِ وَ الْمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُسْتَفَادَةٌ وَ لَا تَأْمَنَنَّ مَلُولًا(6).
وَ قَالَ عليه السلام: بِكَثْرَةِ الصَّمْتِ تَكُونُ الْهَيْبَةُ وَ بِالنَّصَفَةِ يَكْثُرُ الْوَاصِلُونَ وَ بِالْإِفْضَالِ تَعْظُمُ الْأَقْدَارُ وَ بِالتَّوَاضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ وَ بِاحْتِمَالِ الْمُؤَنِ يَجِبُ السُّؤْدُدُ وَ بِالسِّيرَةِ الْعَادِلَةِ يُقْهَرُ الْمُنَاوِي وَ بِالْحِلْمِ عَنِ السَّفِيهِ يُكْثِرُ الْأَنْصَارُ عَلَيْهِ(7).
وَ قَالَ عليه السلام: الْمُؤْمِنُ بِشْرُهُ فِي وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِي قَلْبِهِ أَوْسَعُ شَيْءٍ صَدْراً وَ أَذَلُّ شَيْءٍ نَفْساً يَكْرَهُ الرِّفْعَةَ وَ يَشْنَأُ السُّمْعَةَ طَوِيلٌ غَمُّهُ بَعِيدٌ هَمُّهُ كَثِيرٌ
از اجابت محروم نمی گردد، هر کس توبه داشته باشد، از مغفرت و آمرزش محروم نمیشود و هر کس شکر داشته باشد از زیادت و فزونی محروم نیست و تایید این نکته در کتاب خداوند سبحان آمده است. خداوند عز و جل در مورد دعا فرمود: «أدعونی أستجب لکم»(8){مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم} و در باب استغفار فرمود: «و من یعمل سوءا أو یظلم نفسه ثم یستغفر الله یجد الله غفورا رحیما»(9){کسی که کار بدی انجام دهد یا به خود ستم کند، سپس از خداوند طلب آمرزش نماید، خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت.} و در باب شکر فرمود: «لئن شکرتم لأزیدنکم»(10){اگر شکر کنید نعمت را بر شما میافزایم}و در مورد توبه فرمود: «إنما التوبة علی الله للذین یعملون السوء بجهالة ثم یتوبون من قریب فأولئک یتوب الله علیهم و کان الله علیما حکیما». {پذیرش توبه از سوی خدا، تنها برای کسانی است که کار بدی را از روی جهالت انجام میدهند، سپس زود توبه میکنند. خداوند، توبه چنین اشخاصی را میپذیرد؛ و خدا دانا و حکیم است.}(11)
و حضرت علیه السلام فرمود: بخشندگی پاسبان آبروست و بردباری صافی نادان و ابله است و عفو و بخشش زکات پیروزی است و گذشت، جبران کار کسی است که نسبت به تو حیله ورزید و مشورت عین راهیابی است و کسی که تنها به نظر خود اکتفا کرد، مخاطره کرد و صبر با مصیبت ها مبارزه می کند و جزع و فزع از یاران روزگار است و برترین بی نیازی ترک آرزوهاست و چه بسا که عقل بزرگان، اسیر هوا و هوس آنها شود و حفظ تجربه مایه موفقیت است و دوستی نزدیکی مفیدی است و خود را از هیچ خسته ای ایمن ندان.(12)
حضرت علیه السلام فرمود: کثرت سکوت سبب ایجاد ابهت و انصاف سبب زیادت دوستان می شود و با بخشش، قدر و منزلت بالا می رود و با تواضع نعمت ها تمام می گردد و تحمل سختی ها موجب سروری می گردد و عدالت ورزیدن موجب غلبه بر آرزوها و بردباری در مقابل نادان موجب فراوان شدن یاران میگردد.(13)
و حضرت علیه السلام فرمود: شادی مومن در چهره و اندوهش در دلش است. گشاده ترین چیز او سینه اش و خوارترین چیز در نزد او نفسش است. او از بلندی بیزار است و از اینکه آوازه اش بپیچد خوشحال نیست. غصه اش بسیار، همتش بلند و
1) غافر: 60.
2) النساء: 110.
3) إبراهيم: 7.
4) النساء: 16، و الكلام في المصدر تحت الرقم 135 من الحكم.
5) الفدام: المصفاة تجعل علي فم الابريق ليصفي به ما فيه و السلو: الذهول و التناسي.
6) المصدر تحت الرقم 211 من الحكم.
7) المصدر تحت الرقم 224 من الحكم.
8) . غافر / 60
9) . نساء / 110
10) . ابراهیم / 7
11) . نساء / 16، نهج البلاغه حکمت: 135
12) . نهج البلاغه، حکمت: 211
13) . نهج البلاغه، حکمت: 224
صَمْتُهُ مَشْغُولٌ وَقْتُهُ شَكُورٌ صَبُورٌ مَغْمُورٌ بِفِكْرَتِهِ ضَنِينٌ بِخَلَّتِهِ سَهْلُ الْخَلِيقَةِ لَيِّنُ الْعَرِيكَةِ نَفْسُهُ أَصْلَبُ مِنَ الصَّلْدِ وَ هُوَ أَذَلُّ مِنَ الْعَبْدِ(1).
وَ قَالَ عليه السلام: لَا شَرَفَ أَعْلَي مِنَ الْإِسْلَامِ وَ لَا عِزَّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَي وَ لَا مَعْقِلَ أَحْسَنُ مِنَ الْوَرَعِ وَ لَا شَفِيعَ أَنْجَحُ مِنَ التَّوْبَةِ وَ لَا كَنْزَ أَغْنَي مِنَ الْقَنَاعَةِ وَ لَا مَالَ أَذْهَبُ لِلْفَاقَةِ مِنَ الرِّضَا بِالْقُوتِ وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَي بُلْغَةِ الْكَفَافِ فَقَدِ انْتَظَمَ الرَّاحَةَ وَ تَبَوَّأَ خَفْضَ الدَّعَةِ وَ الرَّغْبَةُ مِفْتَاحُ النَّصَبِ وَ مَطِيَّةُ التَّعَبِ وَ الْحِرْصُ وَ الْكِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَي التَّقَحُّمِ فِي الذُّنُوبِ وَ الشَّرُّ جَامِعٌ لِمَسَاوِي الْعُيُوبِ(2).
وَ قَالَ عليه السلام: إِذَا كَانَ فِي الرَّجُلِ خَلَّةٌ رَائِعَةٌ فَانْتَظِرْ أَخَوَاتِهَا(3).
فِي الْقَاصِعَةِ(4)،: فَتَعَصَّبُوا لِخِلَالِ الْحَمْدِ مِنَ الْحِفْظِ لِلْجِوَارِ وَ الْوَفَاءِ بِالذِّمَامِ وَ الطَّاعَةِ لِلْبِرِّ وَ الْمَعْصِيَةِ لِلْكِبْرِ وَ الْأَخْذِ بِالْفَضْلِ وَ الْكَفِّ عَنِ الْبَغْيِ وَ الْإِعْظَامِ لِلْقَتْلِ وَ الْإِنْصَافِ لِلْخَلْقِ وَ الْكَظْمِ لِلْغَيْظِ وَ اجْتِنَابِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ وَ احْذَرُوا مَا نَزَلَ بِالْأُمَمِ قَبْلَكُمْ مِنَ الْمَثُلَاتِ بِسُوءِ الْأَفْعَالِ وَ ذَمِيمِ الْأَعْمَالِ فَتَذَكَّرُوا فِي الْخَيْرِ وَ الشَّرِّ أَحْوَالَهُمْ وَ احْذَرُوا أَنْ تَكُونُوا أَمْثَالَهُمْ فَإِذَا تَفَكَّرْتُمْ فِي تَفَاوُتِ حَالَيْهِمْ فَالْزَمُوا كُلَّ أَمْرٍ لَزِمَتِ الْعِزَّةُ بِهِ شَأْنَهُمْ وَ زَاحَتِ الْأَعْدَاءُ لَهُ عَنْهُمْ وَ مُدَّتِ الْعَافِيَةُ عَلَيْهِمْ وَ انْقَادَتِ النِّعْمَةُ لَهُ مَعَهُمْ وَ وَصَلَتِ الْكَرَامَةُ عَلَيْهِ حَبْلَهُمْ مِنَ الِاجْتِنَابِ لِلْفُرْقَةِ وَ اللُّزُومِ لِلْأُلْفَةِ وَ التَّحَاضِّ عَلَيْهَا وَ التَّوَاصِي بِهَا وَ اجْتَنِبُوا كُلَّ أَمْرٍ كَسَرَ فِقْرَتَهُمْ وَ أَوْهَنَ مُنَّتَهُمْ مِنْ تَضَاغُنِ الْقُلُوبِ وَ تَشَاحُنِ الصُّدُورِ وَ تَدَابُرِ النُّفُوسِ وَ تَخَاذُلِ الْأَيْدِي إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ فِي الْمُجَلَّدِ الْخَامِسِ.
كِتَابُ فَضَائِلِ الْأَشْهُرِ الثَّلَاثَةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْقُرَشِيِّ عَنْ
سکوتش طولانی است. دائما مشغول است و شکرگزار و صبور و در اندیشه است. به دوستی او بخل ورزیده میشود، اخلاق خوشی دارد، نرم خوست نفس او از سنگ صاف بدون خاک محکم تر است و از برده ذلیل تر است.(5)
و حضرت علیه السلام فرمود: هیچ شرفی بالاتر از اسلام نیست و هیچ عزتی چون تقوا نیست و هیچ دژی مستحکم تر از پرهیزگاری و هیچ شفیعی نجات دهنده تر از توبه و هیچ گنجی بی نیاز کننده تر از قناعت و هیچ مالی مثل رضایت به قسمت خود از بین برنده فقر نیست و هر کس که به حد کفایت خود بسنده کند، راحتی و آرامش را به دست آورده و در پایینی سکون و آرامش جای گرفته و میل کلید رنج و مرکب خستگی است. طمع و خودپسندی و حسادت انسان را در ورطه گناهان می اندازد و شر جامع همه عیوب ناپسند است.(6)
و حضرت علیه السلام فرمود: هر گاه در کسی صفت پسندیده ای باشد، پس منتظر امثال آن نیز باش.(7)
در خطبه قاصعه: به صفات پسندیده مثل همسایه داری و وفای به عهد و اطاعت از نیکی ها و نافرمانی تکبر و دنبال کردن فضیلت ها و خود داری از تجاوز و بزرگ داشتن قتل و انصاف داشتن نسبت به مردم و فرو بردن خشم و دوری از فساد بر روی زمین و از بلاهای عبرت آموزی که بر امت های قبل از شما به سبب افعال بد و اعمال ناپسند رسید، بپرهیزید و در خیر و شر احوال آنان را به یاد آورید و بپرهیزید از اینکه مثل آنان باشید و هر گاه در تفاوت احوالات آنها تفکر کردید پس به اموری پایبند باشید که به واسطه آن عزت یافتند و دشمنان از آنان دور شدند و عافیت بر آنان وارد گشت و نعمت ها بر آنان به خاطر آن سرازیر گشت و کرامت به سبب آن بر ریسمان ایشان رسید کارهایی چون دوری از تفرقه و ملازمه با الفت و تشویق هم به آن و وصیت در مورد آن و از هر امری که ستون فقرات آنان را شکست و نعماتشان را سست کرد اجتناب نمودند؛ از قبیل کینه در دلها و دشمنی در سینهها و تدبیر علیه هم و خوار نمودن دستان، تا آخر حدیث که در جلد پنجم گذشت.
کتاب فضائل الأشهر الثلاثة،
مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ عليه السلام قَالَ مُوسَي إِلَهِي مَا جَزَاءُ مَنْ شَهِدَ أَنِّي رَسُولُكَ وَ نَبِيُّكَ وَ أَنَّكَ كَلَّمْتَنِي قَالَ يَا مُوسَي تَأْتِيهِ مَلَائِكَتِي فَتُبَشِّرُهُ بِجَنَّتِي .
قَالَ مُوسَي إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ قَامَ بَيْنَ يَدَيْكَ فَصَلَّي فَقَالَ يَا مُوسَي أُبَاهِي بِهِ مَلَائِكَتِي رَاكِعاً وَ سَاجِداً وَ قَائِماً وَ قَاعِداً وَ مَنْ بَاهَيْتُ بِهِ مَلَائِكَتِي لَا أُعَذِّبُهُ .
قَالَ مُوسَي إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ أَطْعَمَ مِسْكِيناً ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ قَالَ يَا مُوسَي آمُرُ مُنَادِياً يُنَادِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَي رُءُوسِ الْخَلَائِقِ أَنَّ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ مِنْ عُتَقَاءِ اللَّهِ مِنَ النَّارِ .
قَالَ مُوسَي إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ وَصَلَ رَحِمَهُ قَالَ يَا مُوسَي أَنْسِئُ فِي عُمُرِهِ وَ أُهَوِّنُ عَلَيْهِ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ وَ يُنَادِيهِ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ هَلُمَّ إِلَيْنَا فَادْخُلْ مِنْ أَيِّ أَبْوَابِهَا شِئْتَ .
قَالَ مُوسَي إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ كَفَّ أَذَاهُ عَنِ النَّاسِ وَ بَذَلَ مَعْرُوفَهُ قَالَ يَا مُوسَي يُنَاجِيهِ النَّارُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا سَبِيلَ لِي إِلَيْكَ .
قَالَ مُوسَي إِلَهِي مَا جَزَاءُ مَنْ ذَكَرَكَ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ قَالَ يَا مُوسَي أُظِلُّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِظِلِّ عَرْشِي وَ أَجْعَلُهُ فِي كَنَفِي .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ تَلَا حِكْمَتَكَ سِرّاً وَ جَهْراً قَالَ يَا مُوسَي يَمُرُّ عَلَي الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ .
قَالَ مُوسَي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَبَرَ عَلَي أَذَي النَّاسِ وَ شَتْمِهِمْ قَالَ أُعِينُهُ عَلَي أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ دَمَعَتْ عَيْنَاهُ مِنْ خَشْيَتِكَ قَالَ يَا مُوسَي آمَنُ وَجْهَهُ مِنْ حَرِّ النَّارِ وَ أُومِنُهُ يَوْمَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَبَرَ عِنْدَ مُصِيبَتِهِ وَ أَنْفَذَ أَمْرَكَ قَالَ يَا مُوسَي لَهُ بِكُلِّ نَفَسٍ يَتَنَفَّسُهُ دَرَجَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَ الدَّرَجَةُ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا.
امام باقر علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند عز و جل با موسی بن عمران علیه السلام سخن گفت، موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که به رسالت و نبوت من و اینکه تو با من سخن گفتی، گواهی دهد چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی فرشتگان من به سویش می آیند و او را به بهشت من بشارت می دهند. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در مقابل تو نماز بخواند چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی، فرشتگانم وقتی او در حال رکوع و سجود و ایستاده و نشسته است، به او مباهات می کنند و هر کس که فرشتگان من به او مباهات کنند، از عذاب من به دور است. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در راه رضای تو به مسکینی غذا دهد چیست؟ فرمود: ای موسی به منادی دستور می دهم که در روز قیامت در بین همه مخلوقات ندا در دهد که فلان بن فلان از کسانی است که خداوند آتش جهنم را بر او حرام کرده است. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که صله رحم می کند چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی، او را با ملک الموت مانوس می گردانم و سختی های مرگ را بر او آسان می کنم و خزانه داران بهشت او را صدا می زنند که به سوی ما بیا و از هر دری که خواستی وارد شو. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که آزار خود را از مردم دور کرد و به آنها نیکی کرد چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی، در روز قیامت آتش با او سخن می گوید و به او می گوید که من به سوی تو هیچ راهی ندارم. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که با زبان و دل خود تو را یاد کند چیست؟ فرمود: ای موسی در روز قیامت سایه عرش خود را بر او می اندازم و او را تحت حمایت خود در می آورم. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در نهان و آشکار حکمت تو را تلاوت کند چیست؟ فرمود: ای موسی، به سرعت برق از پل صراط می گذرد. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که بر آزار و دشنام مردم صبر کند چیست؟ فرمود: در سختی ها و ترس های روز قیامت او را یاری می کنم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که چشمانش از ترس تو اشکبار شود چیست؟ فرمود: ای موسی، روی او را از حرارت آتش حفظ می کنم و در روز فزع اکبر او را در پناه خود ایمن می دارم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در هنگام مصیبت صبر کند و امر تو را به جا آورد چیست؟
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَبَرَ عَلَي فَرَائِضِكَ قَالَ يَا مُوسَي لَهُ بِكُلِّ فَرِيضَةٍ يُؤَدِّيهَا دَرَجَةٌ مِنْ دَرَجَاتِ الْعُلَي .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ مَشَي فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ إِلَي طَاعَتِكَ قَالَ أُوجِبُ لَهُ النُّورَ الدَّائِمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ يُكْتَبُ لَهُ مِنَ الْحَسَنَاتِ بِعَدَدِ كُلِّ شَيْءٍ مَرَّ عَلَيْهِ سَوَادُ اللَّيْلِ وَ ضَوْءُ الْقَمَرِ وَ نُورُ الْكَوَاكِبِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ لَمْ يَكُفَّ عَنْ مَعَاصِيكَ قَالَ يَا مُوسَي أُعْطِيهِ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِهِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ زَنَي فَرْجَهُ قَالَ يُدَخَّنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِدُخَانٍ أَنْتَنَ مِنْ رِيحِ الْجِيَفِ وَ يُرْفَعُ فَوْقَ النَّاسِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ أَحَبَّ أَهْلَ طَاعَتِكَ لِحُبِّكَ قَالَ يَا مُوسَي أُحَرِّمُهُ عَلَي نَارِي .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ لَمْ يَصِرْ لِسَانُهُ عَنْ ذِكْرِكَ وَ التَّضَرُّعِ وَ الِاسْتِكَانَةِ لَكَ فِي الدُّنْيَا قَالَ يَا مُوسَي أُعِينُهُ عَلَي شَدَائِدِ الْآخِرَةِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً قَالَ لَا أَنْظُرُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَا أُقِيلُهُ عَثْرَتَهُ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ دَعَا نَفْساً كَافِرَةً إِلَي الْإِسْلَامِ قَالَ يَا مُوسَي آذَنُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي الشَّفَاعَةِ لِمَنْ يُرِيدُ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ دَعَا نَفْساً مُسْلِمَةً إِلَي طَاعَتِكَ وَ نَهَاهَا عَنْ مَعْصِيَتِكَ قَالَ يَا مُوسَي أَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي زُمْرَةِ الْمُتَّقِينَ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَلَّي الصَّلَاةَ لِوَقْتِهَا لَمْ يَشْغَلْهُ عَنْ وَقْتِهَا دُنْيَا قَالَ يَا مُوسَي أُعْطِيهِ سُؤْلَهُ وَ أُبِيحُهُ جَنَّتِي .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ كَفَلَ الْيَتِيمَ قَالَ أُظِلُّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي ظِلِّ عَرْشِي.
فرمود: ای موسی، با هر دم و بازدمش مرتبه ای او را در بهشت بالا می برم و این مراتب بهشتی از دنیا و هر چیزی که در آن است برتر است. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که بر انجام واجبات تو صبر کند چیست؟ فرمود: ای موسی، با هر واجبی که ادا می کند، درجه ای از درجات بزرگی به او اعطا می گردد. موسی گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در تاریکی شب به سوی اطاعت تو برود چیست؟ فرمود: ای موسی، در روز قیامت نور دائمی را بر او واجب می گردانم و به تعداد دفعاتی که تاریکی شب و نور ماه و نور ستاره ها بر او گذشته است، برایش حسنه نوشته می شود. موسی گفت: پروردگارا، مجازات کسی که از انجام گناهان اجتناب نکند چیست؟ فرمود: ای موسی، نامه اعمال او را از پشت سر به دست چپش میدهم. موسی گفت: پروردگارا، جزای کسی که زنا کند چیست؟ فرمود: در روز قیامت گرفتار دودی می گردد که بوی آن از بوی مردار بدتر است و بالای سر مردم قرار می گیرد و همه او را می بینند. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که از شدت عشق به تو عبادت کنندگان تو را دوست بدارد چیست؟ فرمود: ای موسی، آتش خود را بر او حرام می کنم. موسی گفت: پروردگارا، جزای کسی که در دنیا زبان خود را از یاد تو و تضرع به درگاه تو و زاری و عجز برای تو باز نداشت چیست؟ فرمود: ای موسی، در سختی های آخرت یاور او هستم. گفت: پروردگارا، مجازات کسی که مومنی را از روی عمد به قتل برساند چیست؟ فرمود: در روز قیامت به او نگاه نمیکنم و از لغزش هایش در نمی گذرم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که کافری را به اسلام دعوت کند چیست؟ فرمود: ای موسی، در روز قیامت به او اذن شفاعت خواهم داد تا هر کس را که بخواهد مورد شفاعت قرار دهد. موسی گفت: پروردگارا، جزای کسی که مسلمانی را به اطاعت تو دعوت کند و از معصیت تو باز دارد چیست؟ فرمود: ای موسی، روز قیامت او را در بین پارسایان محشور می کنم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که نمازش را به موقع بخواند و دنیا او را از این کار باز ندارد چیست؟ فرمود: حاجتش را برآورده می سازم و بهشتم را بر او حلال می کنم. موسی گفت: پرودگارا، پاداش کسی که سرپرستی یتیمی را به عهده بگیرد چیست؟ فرمود: در روز قیامت او را تحت سایه عرش خود در می آورم. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که از ترس تو وضویش را تمام گرداند چیست؟ فرمود: روز قیامت در حالی او را برمی انگیزم که میان چشمانش نوری می درخشد. گفت: پروردگارا، پاداش کسی که در ماه رمضان برای ریا روزه بگیرد چیست؟
قَالَ فَمَا جَزَاءُ مَنْ أَتَمَّ الْوُضُوءَ مِنْ خَشْيَتِكَ قَالَ يَا مُوسَي أَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ نُورٌ يَتَلَأْلَأُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَامَ شَهْرَ رَمَضَانَ يُرِيدُ بِهِ النَّاسَ قَالَ يَا مُوسَي ثَوَابُهُ كَثَوَابِ مَنْ لَمْ يَصُمْهُ .
قَالَ إِلَهِي فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَامَ فِي بَيَاضِ النَّهَارِ يَلْتَمِسُ بِذَلِكَ رِضَاكَ قَالَ يَا مُوسَي لَهُ جَنَّتِي وَ لَهُ الْأَمَانُ مِنْ كُلِّ خَوْفٍ وَ الْعِتْقُ مِنَ النَّارِ(1).
كِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، لِعَلِيِّ بْنِ بَابَوَيْهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الرِّفْقُ كَرَمٌ وَ الْحِلْمُ زَيْنٌ وَ الصَّبْرُ خَيْرُ مَرْكَبٍ.
فرمود: ای موسی، پاداش او مانند پاداش کسی است که هیچ روزه ای نگرفته باشد. موسی گفت: پرودگارا، پاداش کسی که برای رضایت تو در روشنی روز روزه گرفت چیست؟ فرمود: ای موسی، بهشتم برای اوست و او از هر ترسی ایمن است و از آتش رهاست.
کتاب الإمامة و التبصرة: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: نرمی با مردم بزرگواری است و بردباری زینت است و صبوری بهترین مرکب است.
ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
1) قد مر الحديث مختصرا تحت الرقم 46 من الأمالي.
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
الحمد للّه و الصلاة و السلام علي رسول اللّه محمّد و آله أمناء اللّه.
و بعد: فمن سعادتي الخالدة و الشكر لواهبها و منعمها أن وفّقني اللّه العزيز لخدمة الدين القويم و الخوض في تراثه الذهبيّ القيّم تحقيقاً لآثار الوحي و الرسالة و تصحيحها و تبريزها بصورة تناسب أدني شأنها.
و في مقدّمتها هذا الموسوعة الكبري بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار الباحث عن المعارف الإسلاميّة الدائرة بين المسلمين فللّه المنّ و الشكر علي توفيقه لذلك.
و هذا الجزء الذي نقدّمها إلي القرّاء الكرام هو الجزء الثالث من المجلّد الخامس عشر و قد اعتمدنا في تصحيح الأحاديث و تحقيقها علي النسخة المصحّحة المشهورة بكمبانيّ بعد تخريجها من المصادر و تعيين موضع النصّ منها إلّا في المصادر المخطوطة أمّا من الباب 38 (أعني الجزء الثاني من المجلّد الخامس عشر) فقد قابلناها علي نسخة الأصل أيضاً و النسخة لخزانة كتب الحبر الفاضل حجّة الإسلام الحاجّ الشيخ حسن المصطفويّ دام إفضاله و سيأتي مزيد توضيح مع صورة فتوغرافيّة منها في صدر الجزء التالي (الجزء 70) من هذه الطبعة النفيسة الرائقة إنشاء اللّه تعالي.
نرجو من اللّه العزيز أن يوفّقنا لإتمام ذلك و يعيننا في إخراج سائر أجزائه متواليا متواتراً و أن يعصمنا عن الزلل و الخطاء إنّه وليّ العصمة و التوفيق.
جمادي الثانية 1386
محمد الباقر البهبودي
بسمه تعالي
إلي هنا انتهي الجزء الثالث من المجلّد الخامس عشر و هو الجزء السادس و الستّون حسب تجزئتنا يحتوي علي أحد عشر باباً
و لقد بذلنا الجهد في تصحيحه و مقابلته فخرج بعون اللّه و مشيّته نقيّا من الأغلاط إلّا نزراً زهيداً زاغ عنه البصر و حسر عنه النظر و باللّه العصمة و الاعتصام.
السيّد إبراهيم الميانجي - محمّد الباقر البهبودي
عناوين الأبواب/ رقم الصفحة
«28» باب الدين الذي لا يقبل اللّه أعمال العباد إلّا به ... 16- 1
«29» باب أدني ما يكون به العبد مؤمنا و أدني ما يخرجه من الإيمان ... 17- 16
«30» باب أنّ العمل جزء الإيمان و أنّ الإيمان مبثوث علي الجوارح ... 149- 18
«31» باب في عدم لبس الإيمان بالظلم ... 154- 150
«32» باب درجات الإيمان و حقائقه ... 175- 154
«33» باب السكينة و روح الإيمان و زيادته و نقصانه ... 211- 175
«34» باب أنّ الإيمان مستقرّ و مستودع و إمكان زوال الإيمان ... 234- 212
«35» باب العلّة التي من أجلها لا يكفّ اللّه المؤمنين عن الذنب ... 235
«36» باب الحبّ في اللّه و البغض في اللّه ... 253- 236
«37» باب صفات خيار العباد و أولياء اللّه و فيه ذكر بعض الكرامات التي رويت عن الصالحين ... 330- 254
أبواب مكارم الأخلاق
«38» باب جوامع المكارم و آفاتها و ما يوجب الفلاح و الهدي ... 414- 332
ب: لقرب الإسناد.
بشا: لبشارة المصطفي.
تم: لفلاح السائل.
ثو: لثواب الأعمال.
ج: للإحتجاج.
جا: لمجالس المفيد.
جش: لفهرست النجاشيّ.
جع: لجامع الأخبار.
جم: لجمال الأسبوع.
جُنة: للجُنة.
حة: لفرحة الغريّ.
ختص: لكتاب الإختصاص.
خص: لمنتخب البصائر.
د: للعَدَد.
سر: للسرائر.
سن: للمحاسن.
شا: للإرشاد.
شف: لكشف اليقين.
شي: لتفسير العياشيّ
ص: لقصص الأنبياء.
صا: للإستبصار.
صبا: لمصباح الزائر.
صح: لصحيفة الرضا عليه السلام
ضا: لفقه الرضا عليه السلام
ضوء: لضوء الشهاب.
ضه: لروضة الواعظين.
ط: للصراط المستقيم.
طا: لأمان الأخطار.
طب: لطبّ الأئمة.
ع: لعلل الشرائع.
عا: لدعائم الإسلام.
عد: للعقائد.
عدة: للعُدة.
عم: لإعلام الوري.
عين: للعيون و المحاسن.
غر: للغرر و الدرر.
غط: لغيبة الشيخ.
غو: لغوالي اللئالي.
ف: لتحف العقول.
فتح: لفتح الأبواب.
فر: لتفسير فرات بن إبراهيم.
فس: لتفسير عليّ بن إبراهيم.
فض: لكتاب الروضة.
ق: للكتاب العتيق الغرويّ
قب: لمناقب ابن شهر آشوب.
قبس: لقبس المصباح.
قضا: لقضاء الحقوق.
قل: لإقبال الأعمال.
قية: للدُروع.
ك: لإكمال الدين.
كا: للكافي.
كش: لرجال الكشيّ.
كشف: لكشف الغمّة.
كف: لمصباح الكفعميّ.
كنز: لكنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة معا.
ل: للخصال.
لد: للبلد الأمين.
لي: لأمالي الصدوق.
م: لتفسير الإمام العسكريّ عليه السلام
ما: لأمالي الطوسيّ.
محص: للتمحيص.
مد: للعُمدة.
مص: لمصباح الشريعة.
مصبا: للمصباحين.
مع: لمعاني الأخبار.
مكا: لمكارم الأخلاق.
مل: لكامل الزيارة.
منها: للمنهاج.
مهج: لمهج الدعوات.
ن: لعيون أخبار الرضا عليه السلام
نبه: لتنبيه الخاطر.
نجم: لكتاب النجوم.
نص: للكفاية.
نهج: لنهج البلاغة.
ني: لغيبة النعمانيّ.
هد: للهداية.
يب: للتهذيب.
يج: للخرائج.
يد: للتوحيد.
ير: لبصائر الدرجات.
يف: للطرائف.
يل: للفضائل.
ين: لكتابي الحسين بن سعيد او لكتابه و النوادر.
يه: لمن لا يحضره الفقيه.