بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 61
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.
Majlesi, Mohammad Baqir
عنوان قراردادی : بحارالانوار .فارسی - عربی
عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعهای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهمالسلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.
مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4978-622-6962-70-4 ؛ ج.5978-622-696272-8 : ؛ ج. 6978-622-696274-2 : ؛ ج. 7978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14978-622-6962-90-2: ؛ ج.15978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
يادداشت : فارسی - عربی.
یادداشت : کتابنامه.
مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8
موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.
Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century
شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
رده بندی کنگره : BP135
رده بندی دیویی : 297/212
شماره کتابشناسی ملی : 7351844
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :
سرشناسه: مجلسی محمدباقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.
عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.
مشخصات نشر: بیروت داراحیاءالتراثالعربی [ -13].
مشخصات ظاهری: ج - نمونه.
یادداشت: عربی.
یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].
یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).
یادداشت: کتابنامه.
مندرجات: ج .24. کتابالامامة. ج.52. تاریخالحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتابالصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتابالسوم. ج.103.فهرستالمصادر. ج.108.الفهرست.-
موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق
رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح
رده بندی دیویی: 297/212
شماره کتابشناسی ملی: 1680946
سرشناسه : مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.
عنوان قراردادی : بحارالانوار .فارسی .برگزیده
عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانههای عمومی کشور.
مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانههای عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).
یادداشت : کتابنامه.
مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلیالله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهمالسلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهمالسلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیهالسلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنتها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت
موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.
شناسه افزوده : نهاد کتابخانههای عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر
رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392
رده بندی دیویی : 297/212
شماره کتابشناسی ملی : 3348985
الأنعام: وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلي رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ.
النحل: وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ .
و قال تعالي أَ لَمْ يَرَوْا إِلَي الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ .
الأنبياء: وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْرَ وَ كُنَّا فاعِلِينَ .
النور: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ .
و قال تعالي وَ اللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلي بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلي رِجْلَيْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلي أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ .
النمل: وَ قالَ يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ وَ حُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّيْرِ فَهُمْ
{و هیچ جنبندهای در زمین نیست و نه هیچ پرندهای که با دو بال خود پرواز میکند مگر آنکه آنها [نیز] گروههایی مانند شما هستند، ما هیچ چیزی را در کتاب [لوح محفوظ] فروگذار نکردهایم سپس [همه] به سوی پروردگارشان محشور خواهند گردید.}
{و آنچه در آسمانها و آنچه در زمین از جنبندگان و فرشتگان است، برای خدا سجده میکنند و تکبّر نمیورزند.}
{آیا به سوی پرندگانی که در فضای آسمان، رام شدهاند ننگریستهاند؟ جز خدا کسی آنها را نگاه نمیدارد. راستی در این [قدرتنمایی] برای مردمی که ایمان میآورند نشانههایی است.}
{و کوهها را با داوود و پرندگان به نیایش واداشتیم، و ما کننده [این کار] بودیم.}
{آیا ندانستهای که هر که [و هر چه] در آسمانها و زمین است برای خدا تسبیح میگویند، و پرندگان [نیز] در حالی که در آسمان پر گشودهاند [تسبیح او میگویند]؟ همه ستایش و نیایش خود را میدانند، و خدا به آنچه میکنند داناست.}
{و خداست که هر جنبندهای را [ابتدا] از آبی آفرید. پس پارهای از آنها بر روی شکم راه میروند و پارهای از آنها بر روی دو پا و بعضی از آنها بر روی چهار [پا] راه میروند. خدا هر چه بخواهد میآفریند. در حقیقت، خدا بر هر چیزی تواناست.}
{و گفت: ای مردم، ما زبان پرندگان را تعلیم یافتهایم و از هر چیزی به ما داده شده است. راستی که این همان امتیاز آشکار است. و برای سلیمان سپاهیانش از جنّ و انس و پرندگان جمعآوری شدند و [برای رژه] دسته دسته گردیدند. تا آن گاه که به وادی مورچگان رسیدند. مورچهای [به زبان خویش] گفت: ای مورچگان، به خانههایتان داخل شوید، مبادا سلیمان و سپاهیانش- ندیده و ندانسته- شما را پایمال کنند.}
يُوزَعُونَ حَتَّي إِذا أَتَوْا عَلي وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ .
إلي قوله تعالي وَ تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ ما لِيَ لا أَرَي الْهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ .
إلي قوله سبحانه قال سَنَنْظُرُ أَ صَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ اذْهَبْ بِكِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ما ذا يَرْجِعُونَ .
العنكبوت: وَ كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَ إِيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ .
لقمان: وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ .
ص: وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ .
الزخرف: وَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها .
الجاثية وَ فِي خَلْقِكُمْ وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ .
الملك: أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَي الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ .
التكوير وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ .
الفيل: أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ إلي آخر السورة.
قال الطبرسي قدس سره في قوله تعالي وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ أي ما من حيوان يمشي علي وجه الأرض وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ جمع بهذين اللفظين جميع الحيوانات لأنها لا تخلو أن تكون تطير بجناحيه أو تدب و إنما قال يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ للتوكيد و رفع اللبس لأن القائل قد يقول طر في حاجتي أي أسرع فيها أو لأن السمك تطير في الماء و لا جناح لها و إنما خرج السمك عن الطائر لأنه من دواب البحر و إنما أراد تعالي ما في الأرض و ما في الجو(1).
{و جویای [حالِ] پرندگان شد و گفت: مرا چه شده است که هدهد را نمیبینم؟ یا شاید از غایبان است؟ قطعاً او را به عذابی سخت عذاب میکنم یا سرش را میبرم مگر آنکه دلیلی روشن برای من بیاورد. پس دیری نپایید که [هدهد آمد و] گفت: از چیزی آگاهی یافتم که از آن آگاهی نیافتهای، و برای تو از (سبا) گزارشی درست آوردهام.}
{گفت: خواهیم دید آیا راست گفتهای یا از دروغگویان بودهای این نامه مرا ببر و به سوی آنها بیفکن، آن گاه از ایشان روی برتاب، پس ببین چه پاسخ میدهند.}
{و چه بسیار جاندارانی که نمیتوانند متحمّل روزی خود شوند. خداست که آنها و شما را روزی میدهد، و اوست شنوای دانا.}
{و در آن از هر گونه جنبندهای پراکنده گردانید.}
{و پرندگان را از هر سو [بر او] گرد [آوردیم] همگی [به نوای دلنوازش] به سوی او بازگشتکننده [و خدا را ستایشگر] بودند.}
{و همان کسی که جُفتها را یکسره آفرید}
{و در آفرینش خودتان و آنچه از [انواع] جنبنده [ها] پراکنده میگرداند، برای مردمی که یقین دارند نشانههایی است.}
{آیا در بالای سرشان به پرندگان ننگریستهاند [که گاه] بال میگسترند و [گاه] بال میزنند؟ جز خدای رحمان [کسی] آنها را نگاه نمیدارد، او به هر چیزی بیناست.}
{و آن گه که وحوش را همی گرد آرند}
{مگر ندیدی پروردگارت با پیلداران چه کرد؟ آیا نیرنگشان را بر باد نداد؟ و بر سر آنها، دسته دسته پرندگانی «ابابیل» فرستاد که بر آنان سنگهایی از گِلِ [سخت] میافکندند. و [سرانجام، خدا] آنان را مانند کاه جویده شده گردانید.}
مرحوم طبرسی(12)در مورد کلام خدای متعال «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ» {هیچ جنبنده ای در سطح زمین نیست} و عبارت «وَ لا طائِرٍ یَطیرُ بِجَناحَیْهِ» {و نه هیچ پرندهای که با دو بال خود پرواز میکند} گفته: خدای متعال با این دو لفظ، همه جانوران را جمع نموده، چون هیچ حیوانی از این دو حال خارج نیست، یا با دو بالش پرواز میکند و یا می جنبد و جمله «یَطیرُ بِجَناحَیْهِ» را برای تاکید و رفع اشتباه آورده، زیرا گوینده گاهی اوقات میگوید «طِر فی حاجتی» یعنی در مورد حاجت من شتاب کن، یا برای این آورده که ماهی هم در آب پرواز [شنا] میکند، اما هیچ بالی ندارد و ماهی از زمره پرندگان خارج شده، زیرا از جنبندگان دریایی است و خدای متعال هم در این آیه هرچه را که در زمین و جوّ است اراده فرموده [نه آبزیان دریایی را.]
و أقول: قيل إنها تشمل الحيتان أيضا إما بدخولها في الأول لأنها تدب في الماء أو في الثاني و لا يخفي بعدهما.
و قال الرازي في قوله إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ قال الفراء يقال كل صنف من البهائم أمة و جاء في الحديث لو لا أن الكلاب أمة تسبح لأمرت(1)بقتلها فجعل الكلاب أمة إذا ثبت هذا فنقول الآية دلت علي أن هذه الدواب و الطيور أمثالنا و ليس فيها ما يدل علي أن هذه المماثلة في أي المعاني حصلت و لا يمكن أن يقال المراد حصول المماثلة من كل الوجوه و إلا لكان يجب كونها أمثالنا(2)في الصورة و الصفة و الخلقة و ذلك باطل فظهر أنه لا دلالة في الآية علي أن تلك المماثلة حصلت في أي الأحوال و الأمور فاختلف الناس في تفسير الأمر الذي حكم الله فيه بالمماثلة بين البشر و بين الدواب و الطيور و ذكروا فيه أقوالا.
الأول نقل الواحدي عن ابن عباس أنه قال يريد يعرفونني و يوحدونني و يسبحونني و يحمدونني و إلي هذا القول ذهبت طائفة عظيمة من المفسرين و قالوا إن هذه الحيوانات تعرف الله و تحمده و تسبحه و احتجوا عليه بقوله وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ(3)و بقوله في صفة الحيوانات كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ(4)و لأنه تعالي(5)خاطب النمل و الهدهد.
و عن أبي الدرداء قال أبهمت عقول البهم عن كل شيء إلا أربعة(6)أشياء
مؤلف:
گفته شده که این آیه ماهیان را هم در بر میگیرد، یا به دلیل اینکه در مورد اولی قرار می گیرند، چون در آب می جنبند و یا اینکه مشمول مورد دومی می شوند، ولی این قول بعید است.
فخر رازی(7)درباره فرموده حق تعالی: «إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ» میگوید:
فرّاء گفته: هر دسته ازچهارپایان امتی هستند، در حدیث هم آمده که «اگر سگها امتی نبودند که تسبیح انجام می دادند، قطعا فرمان به قتل آنها می دادم» پس سگها را امت قرار داده، وقتی این حرف ثابت شود، مدلول آیه چنین میشود که همه جنبندهها و پرندهها، مانند ما هستند و در آیه شرح نداده که این همانندی در کدام یک از معانی است و نمی شود گفت که این همانندی از همه جهت است وگرنه باید آنها در صورت و صفت و خلقت همانند ما باشند و این نادرست است. پس آشکار شد که در آیه هیچ دلالتی مبنی بر اینکه این همانندی مربوط به همه احوال و امور باشد، نیست. در تفسیرِ آن امری که خدای متعال در مورد آن، حکم به همانندی بین بشر و چهارپایان و پرندگان نموده است اختلاف وجود دارد و در مورد آن اقوالی را ذکر کردهاند:
ابی درداء میگوید: عقل چهارپایان، در همه چیز، به جز چهار مورد بسته و نارسا است:
معرفة الإله و طلب الرزق و معرفة الذكر و الأنثي و تهيأ كل واحد منهما لصاحبه.
وَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَتَلَ عُصْفُوراً عَبَثاً جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَعِجُّ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي يَقُولُ يَا رَبِّ إِنَّ هَذَا قَتَلَنِي عَبَثاً لَمْ يَنْتَفِعْ بِي وَ لَمْ يَدَعْنِي فَآكُلَ مِنْ حُشَارَةِ(1)الْأَرْضِ.
الثاني أن المراد كونها أمثالكم في كونها أمما و جماعات و في كونها مخلوقة بحيث يشبه بعضها بعضا و يأنس بعضها ببعض و يتوالد بعضها من بعض إلا أن للسائل أن يقول حمل الآية علي هذا الوجه لا يفيد فائدة معتبرة إذ معلوم لكل أحد كونها كذلك.
الثالث أن المراد أنها أمثالنا في أن دبرها الله تعالي و خلقها و تكفل برزقها و هذا يقرب من القول الثاني فيما ذكر.
الرابع أن المراد أنه تعالي كما أحصي في الكتاب كل ما يتعلق بأحوال البشر من العمر و الرزق و الأجل و السعادة و الشقاوة فكذلك أحصي في الكتاب جميع هذه الأحوال في حق كل الحيوانات قالوا و الدليل عليه قوله تعالي ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ .
و الخامس أنه أراد تعالي أنها أمثالها(2)في أنها تحشر يوم القيامة و توصل(3)إليها حقوقها كما رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ قَالَ يُقْتَصُّ لِلْجَمَّاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ.
السادس ما رواه الخطابي عن سفيان بن عيينة أنه لما قرأ هذه الآية قال ما في الأرض آدمي إلا و فيه شبه من بعض البهائم فمنهم من يقدم إقدام الأسد و منهم من يعدو عدو الذئب و منهم من ينبح نباح الكلب و منهم من يتطوس
خداشناسی، روزی خواهی، شناخت نر و ماده [خود] و آماده شدن هر کدام برای همراه خود [جفتش] و از پیغمبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله روایت شده که هر کس گنجشکی را بیهوده بکشد، روز قیامت آن گنجشک به خدای تعالی شیون و ناله کند و گوید: پروردگارا این شخص مرا بیهوده کشت؛ از من سودی نبرد و مرا رها هم نکرد تا از حشرات زمین بخورم.
مراد از اینکه جانوران همانند شما [انسانها] هستند از جهت امت بودن و گروه گروه بودن آنهاست و از این جهت که مخلوقاتی هستند که بعضی به بعضی دیگر شبیهاند و به هم انس می گیرند و با هم زاد و ولد میکنند، مگر اینکه سائل بگوید: حمل آیه بر این معنا فایده معتبری ندارد، زیرا این امور برای هرکسی واضح است.
مقصود از همانندی آنها با انسان در این است که امر آنها هم [مثل انسان ها] توسط خدای متعال تدبیر شده و او خلقشان نموده و روزی شان را عهده دار شده و این وجه نزدیک به قول دوم است .
مقصود این است که خدای متعال همان طور که در قرآن کریم هر چیزی را که مربوط به بشر است از عمر و رزق و اجل و سعادت و شقاوت آورده، در مورد حیوانات هم همه این احوال را ذکر نموده و دلیل بر این مطلب قول خدای متعال است که فرموده «ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْء».
مقصود از اینکه اینها همانند ما هستند این است که، در قیامت محشور می شوند و حقوقشان به آنها میرسد، همان طور که از پیغمبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله روایت شده که برای [حیوان] بیشاخ از شاخدار قصاص انجام میشود.
خطّابی از سفیان بن عیینه روایت کرده که او وقتی این آیه را خواند گفت: در زمین هیچ آدمی نیست جز اینکه برای او شبیهی از یکی از چهارپایان وجود دارد؛ بعضی از آنها چون شیر یورش برند، بعضی چون گرگ تجاوز کنند، بعضی مثل سگ بانگ زنند، بعضی مثل طاووس
كفعل الطاوس و منهم من يشبه الخنزير فإنه لو ألقي إليه الطعام الطيب تركه و إذا أقام الرجل عن رجيعة ولغت(1)فيه و كذلك نجد من الآدميين من لو سمع خمسين حكمة لم يحفظ واحدة منها فإن أخطأت مرة واحدة حفظها و لم يجلس مجلسا إلا رواه عنه.
ثم قال فاعلم يا أخي أنك إنما تعاشر البهائم و السباع فبالغ في الاحتراز.
ثم قال ذهب القائلون بالتناسخ إلي أن الأرواح البشرية إن كانت سعيدة مطيعة لله موصوفة بالمعارف الحقة و بالأخلاق الطاهرة فإنها بعد موتها تنقل إلي أبدان الملوك فربما قالوا إنها تنقل إلي مخالطة عالم الملائكة و إن كانت شقية جاهلة عاصية فإنها تنقل إلي أبدان الحيوانات و كلما كانت تلك الأرواح أكثر شقاوة و استحقاقا للعذاب نقلت إلي بدن حيوان أخس و أكثر تعبا و شقاء و احتجوا علي صحة قولهم بهذه الآية فقالوا صريح هذه الآية يدل علي أنه لا دابة و لا طير إلا و هي أمم أمثالنا و لفظ المماثلة يقتضي حصول المساواة في جميع الصفات الذاتية و أما الصفات العرضية المفارقة فالمساواة فيها غير معتبرة في حصول المماثلة.
ثم إن القائلين بهذا القول زادوا عليه و قالوا قد ثبت بهذا أن أرواح جميع الحيوانات عارفة بربها و عارفة بما تحصل لها من السعادة و الشقاوة و أن الله تعالي أرسل إلي كل جنس منها رسولا من جنسها.
و احتجوا عليه بأنه ثبت بهذه الآية أن الدواب و الطيور أمم ثم إنه تعالي قال وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ(2)و ذلك تصريح بأن لكل طائفة من هذه الحيوانات رسولا أرسله الله إليه ثم أكدوا ذلك بقصة الهدهد و النمل و سائر القصص المذكورة في القرآن.
و اعلم أن القول بالتناسخ قد أبطلناه بالدلائل الجيدة في علم الأصول و أما
خود را بیارایند، و یکی هم مثل خوک است که اگر طعام پاک بدو رسد، آن را وا نهد، و چون کسی از باقی مانده غذایش دست کشد در آن زبان کشد و همچنین آدمیانی را می بینیم که اگر پنجاه سخن حکمت بشنوند، یکی را هم حفظ نکنند و اگر یک بار خطا کنی آن را بخاطر سپارند و در هیچ مجلسی ننشینند مگر اینکه آن را نقل کنند. سپس گفته: پس ای برادر، بدان که با بهائم و درندهها معاشرت داری، پس تا میتوانی خود را از [شر] آنها حفظ کن.
آن گاه گفته: معتقدان به تناسخ می گویند: اگر ارواح بشر، سعادتمند، مطیع خدای متعال، موصوف به معارف حقه و اخلاق طاهره باشند، پس از مرگ، به کالبد پادشاهان منتقل می شوند و چه بسا گویند که به جهان فرشتهها انتقال می یابند و اگر شقی، نادان و نافرمان باشند، به بدن حیوانات منتقل می شوند و هر اندازه که آن ارواح شقیتر و مستحق عذاب بیشتری باشند، به بدن حیوانی پستتر و رنجکشتر و بدبختتر درآیند و برای اثبات حرف خود، به همین آیه احتجاج کردهاند و گفتهاند که این آیه به صراحت، دلالت دارد که هیچ جنبنده و پرنده ای نیست، مگر اینکه امتی همانند ماست. و کلمه [مماثلت: همانندی] اقتضای حصول مساوات، در جمیع صفات ذاتیه را دارد و اما مساوات در صفات عَرَضیه که موجب فرق بین موجودات می شود، در حصول همانندی [موجودات] اعتباری ندارد. سپس قائلین به این قول بر مطلب خود افزودهاند و گفتهاند: از این مطلب ثابت شد که ارواح همه حیوانات، پروردگار خویش را می شناسند و [همچنین] به سعادت یا شقاوتی که [در آینده] برای آنها حاصل میشود شناخت دارند. و نیز این هم ثابت شد که خدای متعال به سوی هر صنفی از حیوانات، رسولی را از جنس خودشان فرستاده است. و دلیل گفته خود را چنین بیان کردهاند که به وسیله این آیه ثابت شد که چهارپایان و پرندگان، امت هستند و خدای متعال هم فرموده که «وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلا فیها نَذیرٌ»(3){و هیچ امّتی نبوده مگر اینکه در آن هشدار دهندهای گذشته است.}و این صریح است در اینکه برای هر طایفه از این حیوانات رسولی وجود دارد که خدای متعال به سوی آنها فرستاده، آن گاه بر این مطلب با بیان قصه هدهد و مورچه و سایر قصصی که در قرآن آمده، تاکید کردهاند.
و بدان که ما قول به تناسخ را در علم اصول با دلائل خوبی ابطال نمودهایم و در مورد
هذه الآية فقد ذكرنا أنه يكفي في ضبط حصول المماثلة(1)في بعض الأمور المذكورة فلا حاجة إلي إثبات ما ذكره أهل التناسخ(2)انتهي.
و قال الطبرسي رحمه الله إِلَّا أُمَمٌ أي أصناف مصنفة تعرف بأسمائها يشتمل كل صنف علي العدد الكثير عن مجاهد أَمْثالُكُمْ قيل يريد أشباهكم في إبداع الله إياها و خلقه لها و دلالته علي أن لها صانعا و قيل إنما مثلت الأمم من غير الناس بالناس في الحاجة إلي مدبر يدبرهم في أغذيتهم و أكلهم و لباسهم و نومهم و يقظتهم و هدايتهم إلي مراشدهم إلي ما لا يحصي كثرة من أحوالهم و مصالحهم و أنهم يموتون و يحشرون و بين بهذا أنه لا يجوز للعباد أن يتعدوا في ظلم شيء منها فإن الله خالقها و المنتصف لها.
ثم قال في قوله سبحانه إِلي رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ معناه يحشرون إلي الله بعد موتهم يوم القيامة كما يحشر العباد فيعوض الله تعالي ما يستحق العوض منها و ينتصف لبعضها من بعض.
و فيما رووه عن أبي هريرة أنه قال يحشر الله الخلق يوم القيامة البهائم و الدواب و الطير و كل شيء فيبلغ من عدل الله تعالي يومئذ أن يأخذ للجماء من القرناء(3)ثم يقول كوني ترابا فلذلك يقول الكافر يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً(4)
وَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: بَيْنَا أَنَا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا انْتَطَحَتْ(5)عَنْزَانِ(6)فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَ تَدْرُونَ فِيمَ انْتَطَحَا فَقَالُوا لَا نَدْرِي قَالَ لَكِنَّ اللَّهَ يَدْرِي
این آیه هم گذشت که این آیه افاده حصول همانندی [بین انسان و حیوان] در بعضی از امور مذکور را دارد، پس نیازی به اثبات آنچه که اهل تناسخ گفتهاند نیست. (پایان نقل قول)
مرحوم طبرسی(7)از مجاهد نقل کرده: «إلا أمم» یعنی اصناف معینی که به نام خود شناخته می شوند و هر صنفی مشتمل بر شمار زیادی است و درباره «امثالکم» گفته شده: منظور این است که [این موجودات]، در ابداع، آفرینش و دلالت بر اینکه خالقی دارند همانند شما هستند. و همچنین گفته شده همانندی انسانها با حیوانات برای این است که [هر دو گروه] احتیاج به مدبری دارند که امر خوراک، جامه، خواب، بیداری، هدایت به سوی راههای [درست]، مرگ، حشر و بسیاری از احوال و مصالحی را که قابل شمارش نیست تدبیر کند. و با این جمله بیان کرده که هیچ کس حق ندارد به هیچ کدام از این حیوانات ستمی کند، چون که خدای متعال خالق و دادخواه آنهاست .
سپس درباره کلام خدای متعال «إِلی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ» {[همه] به سوی پروردگارشان محشور خواهند گردید.} گفته: یعنی همان طور که بندگان در روز قیامت به سوی خدای متعال محشور می شوند، اینها هم پس از مرگ نزد پروردگارشان محشور می شوند و خدا پاداشی که آنها را سزد بدهد و دادِ یکی را از دیگری بستاند. و در آنچه از ابی هریره روایت کردهاند آمده است که خدا در روز قیامت، همه خلائق از جمله چهارپایان، جنبندهها و پرندهها را محشور سازد، و عدالت خدای متعال در آن روز بدان جا رسد که برای جانور بی شاخ از شاخدار حق ستاند. سپس می فرماید: خاک شو، و از این رو کافر هم گوید: «یا لَیْتَنی کُنْتُ تُراباً»(8){کاش من خاک بودم.}
و از ابوذر نقل است: یک بار که من نزد رسول خدا بودم، ناگهان دو بز به هم شاخ زدند، پیغمبر [به اصحاب] فرمود: آیا می دانید این دو برای چه به هم شاخ زدند؟ گفتند: نه. حضرت فرمود: ولی خدا می داند
وَ سَيَقْضِي بَيْنَهُمَا وَ عَلَي(1)هَذَا فَإِنَّمَا جُعِلَتْ أَمْثَالَنَا فِي الْحَشْرِ وَ الْقِصَاصِ(2).
و استدلت جماعة من أهل التناسخ بهذه الآية علي أن البهائم و الطيور مكلفة لقوله أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ و هذا باطل لأنا قد بينا أنها من أي جهة تكون أمثالنا و لو وجب حمل ذلك علي العموم لوجب أن تكون أمثالنا في كونها علي مثل صورنا و هيئاتنا و خلقتنا و أخلاقنا فكيف يصح تكليف البهائم و هي غير عاقلة و التكليف لا يصح إلا مع كمال العقل انتهي(3).
و قال الرازي للفضلاء فيه قولان:
الأول أنه تعالي يحشر البهائم و الطيور لإيصال الأعواض إليها و هو قول المعتزلة و ذلك لأن إيصال الآلام إليها من غير سبق جناية لا يحسن إلا للعوض و لما كان إيصال العوض إليها واجبا فالله تعالي يحشرها ليوصل تلك الأعواض إليها.
و القول الثاني قول أصحابنا إن الإيجاب علي الله تعالي محال بل الله يحشرها بمجرد الإرادة و المشية و مقتضي الإلهية.
و احتجوا علي أن القول بوجوب العوض علي الله تعالي باطل بأمور:
الأول أن الوجوب عبارة عن كونه مستلزما للذم عند الترك و كونه تعالي مستلزما للذم محال لأنه كامل لذاته و الكامل لذاته لا يعقل كونه مستحقا للذم بسبب أمر منفصل لأن ما يكون لازما بالذات لا يبطل عند عروض أمر من الخارج(4).
الثاني أنه لو حسن إيصال الضرر إلي الغير لأجل العوض لوجب أن يحسن منا إيصال المضار إلي الغير لأجل التزام العوض من غير رضاه و ذلك باطل فثبت أن القول بالعوض باطل.
إذا عرفت هذا فلنذكر بعض التفاريع الذي ذكرها القاضي في هذا الباب.
و میان آنها قضاوت خواهد کرد. و بر طبق این حدیث، همانندی حیوانات با ما فقط در حشر و قصاص است.
و جمعی از معتقدان به تناسخ این آیه را دلیل دانستهاند بر اینکه چهارپایان و پرندهها مکلفند، به خاطر عبارت «أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ» و این درست نیست، زیرا ما بیان کردیم همانندی آنها از چه جهت است و اگر حمل این همانندی بر عموم واجب باشد، واجب است که آنها در صورت و هیئت و خلقت و اخلاق هم مثل ما باشند، پس چگونه تکلیف بهائم صحیح باشد در حالی که آنها غیر عاقلند و تکلیف کردن هم، جز با کمال عقل صحیح نیست،(5)(پایان نقل قول)
فخر رازی(6)میگوید: فضلاء در تفسیر این آیه دو قول دارند:
خدا بهائم و پرندهها را محشور میکند تا به ایشان پاداش دهد و این عقیده معتزله است، زیرا درد رساندن به آن ها، بدون پیشینه انجام هرگونه جنایتی
نیکو نیست، جز برای پاداش و چون دادن پاداش بدانها واجب است، خدای متعال محشورشان میکند، تا آن پاداش را به آنها بدهد.
اصحاب ما می گویند که واجب شدن [چیزی] بر خدای متعال محال است، بلکه خدا به مجرد خواست و اراده و به مقتضای الوهیت خود آنها را محشور میکند و بر اینکه وجوب پاداش بر خدای متعال باطل است، چند دلیل آوردهاند:
اول: وجوب به این معناست که ترک [آن عمل] مستلزم نکوهش باشد، و اینکه خدای متعال مستلزم نکوهش باشد محال است، زیرا او در ذات خود کامل است و هر چیزی که چنین باشد، عقلانی نیست که به سبب یک امر خارجی مستلزم نکوهش شود، زیرا هر چیزی که لازمه ذات باشد با عارض شدن یک امر خارجی باطل نمیشود.
دوّم: اگر زیان زدن به دیگری برای پاداش، نیکو بود قطعا واجب میشد که ضرر رساندن ما هم به دیگری، بدون رضایتش، به خاطر لزومِ وجودِ پاداش نیکو باشد، در حالی که این نادرست است. پس بطلان نظریه پاداش ثابت شد.
حال که این مطلب را دانستی، برخی از فروعی را که قاضی در این باب ذکر کرده یاد آور می شویم.
الأول قال كل حيوان استحق العوض عن(1)الله مما لحقه من الآلام و كان ذلك العوض لم يصل إليه في الدنيا فإنه يجب علي الله حشره(2)في الآخرة ليوفر عليه العوض و الذي لا يكون كذلك فإنه لا يجب حشره عقلا إلا أنه تعالي أخبر أنه يحشر الكل فمن حيث السمع يقطع بذلك و إنما قلنا إن في الحيوانات من لا يستحق العوض البتة لأنه ربما بقيت مدة حياتها مصونة عن الآلام ثم إنه تعالي يميتها من غير إيلام أصلا فإنه لم يثبت بالدليل أن الموت لا بد و أن يحصل معه شيء من الآلام(3)و علي هذا التقدير فإنه لا يستحق العوض البتة.
الثاني كل حيوان أذن الله في ذبحه فالعوض علي الله و هي علي أقسام:
منها ما أذن في ذبحها لأجل الأكل و منها ما أذن في ذبحها لأجل كونها مؤذية مثل السباع العادية و الحشرات المؤذية و منها ما أوذي بالأمراض(4). و منها ما أذن الله في حمل الأحمال الثقيلة عليها و استعمالها بالأفعال الشاقة و أما إذا ظلمها الناس فذلك العوض علي ذلك الظالم و إذا ظلم بعضها بعضا فذلك العوض علي ذلك الظالم.
فإن قيل إذا ذبح ما يؤكل لحمه لا علي وجه التذكية فعلي من العوض؟
أجاب بأن ذلك ظلم و العوض علي الذابح و لذلك نَهَي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَنْ ذَبْحِ الْحَيَوَانِ إِلَّا لِأَكْلِهِ(5).
الثالث المراد من العوض منافع عظيمة بلغت في الجلالة و الرفعة إلي حيث لو كانت هذه البهيمة عاقلة و علمت أنه لا سبيل لها إلي تحصيل تلك المنفعة إلا بواسطة تحمل ذلك الذبح فإنها كانت ترضي به فهذا هو العوض الذي لأجله يحسن الإيلام و الإضرار.
هر جانوری که به خاطر آنچه از دردهایی که در دنیا به او رسیده مستحق پاداش شده و در دنیا هم آن پاداش به او داده نشده، بر خدای متعال واجب است که در آخرت او را محشور کند، تا پاداشش را به او بدهد و هر حیوانی که چنین نباشد، عقلا حشر او واجب نیست، جز اینکه خدای تعالی خبر داده همه جانوران را زنده میکند و از دلیل نقلی در مورد این حرف قطعیت وجود دارد.
مؤلف:
ما گفتیم که در این میان، حیواناتی وجود دارند که به هیچ وجه مستحق پاداش نیستند، زیرا چه بسا در طول مدت زندگیشان مصون از دردها بودهاند و بعدا هم خدای متعال، بدون هیچ رنجی آنها را میمیراند - چون که ثابت نشده مرگ، حتما همراه با درد و الم است - بنابراین این گونه از حیوانات، هرگز مستحق پاداش نیستند .
هر حیوانی را که خدای متعال اذن ذبح او را داده، پاداشش بر عهده خود اوست و این دارای چند قسم است:
اول: بعضی از آنها را اجازه ذبح داده برای خوردن، بعضی دیگر را اجازه کشتن داده چون که آزار رساننده هستند، مثل درندههای متجاوز و حشرات موذی و بعضی دیگر هم با بیماریها اذیت می رسانند. بعضی دیگر را خدای متعال اذن فرموده که بارهای سنگین را حمل کنند و برای کارهای سخت مورد استفاده قرار گیرند و با این حال اگر افرادی به آنها ستم کنند، پرداخت آن غرامت، بر عهده ایشان است. و اگر یکی از این حیوانات به دیگری ظلم کند، آن غرامت بر عهده حیوان ظالم است [که خدای متعال آن را از او می ستاند.]
و اگر گفته شود حیوانی که گوشتش خورده میشود، ولی بر طبق شرع ذبح نشده، غرامتش بر عهده کیست؟ جواب میدهیم که این کار ظلم است و غرامت بر عهده کشنده آن حیوان است، و به همین دلیل نبی مکرم صلی الله علیه وآله از ذبح حیوان، جز برای خوردن نهی فرمودهاند.
سوم: مقصود از غرامت(پاداش)، منافع عظیمی از لحاظ جلالت و رفعت است که اگر آن چهارپا عاقل بود و میفهمید که برای تحصیل آن منفعت، هیچ راهی جز تحمل ذبح شدن وجود ندارد، به آن راضی می شد و این همان پاداشی است که به خاطر آن درد رساندن و ضرر رساندن نیکو است.
الرابع مذهب القاضي و أكثر معتزلة البصرة أن العوض منقطع قال القاضي و هو قول أكثر المفسرين لأنه قال إنه تعالي بعد توفير العوض عليها يجعلها ترابا و عنده يقول الكافر يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً(1).
قال أبو القاسم يجب كون العوض دائما(2).
و احتج القاضي علي قوله بأنه يحسن من الواحد منا أن يلتزم عملا شاقا لمنفعة منقطعة(3)فعلمنا أن إيصال الألم إلي الغير غير مشروط بدوام الأجر(4).
و احتج البلخي علي قوله بأن قال لا يمكن قطع ذلك العوض إلا بإماتة تلك البهيمة و إماتتها توجب الألم و ذلك الألم يوجب عوضا آخر و هكذا إلي ما لا آخر له.
و الجواب عنه أنه لم يثبت بالدليل أن الإماتة لا يمكن تحصيلها إلا مع الإيلام.
الخامس أن البهيمة إذا استحقت علي بهيمة أخري عوضا فإن كانت البهيمة الظالمة قد استحقت علي الله عوضا فإن الله تعالي ينقل ذلك العوض إلي المظلوم و إن لم يكن الأمر كذلك فالله تعالي يكمل هذا العوض فهذا مختصر من أحكام الأعواض علي قول المعتزلة انتهي كلامه في هذا المقام(5).
و قال في قوله تعالي وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ قد ذكرنا أن السجود علي نوعين سجود هو عبادة كسجود المسلمين لله و سجود عبارة عن الانقياد و الخضوع(6)و يرجع حاصل هذا السجود إلي أنها في أنفسها ممكنة الوجود و العدم قابلة لهما فإنه لا يرجح(7)
چهارم: عقیده قاضی و بیشتر معتزلیان بصره این است که عوض، پایان پذیر است و او میگوید: این قول اکثر مفسران است، زیرا وقتی که خدای متعال غرامت را به جانور پرداخت، او را به خاک تبدیل می نماید و آن گاه کافر می گوید: «یا لَیْتَنی کُنْتُ تُراباً.»(8)ابو القاسم گفته: باید عوض بیپایان و جاوید باشد. قاضی بر این حرف اعتراض کرده، با این بیان که برای ما انسانها نیکو است که کار دشواری را برای سود پایان پذیری انجام دهیم، پس معلوم میشود که درد رساندن به دیگری، مشروط به مزد بیپایان نیست .
بلخی بر این قول اعتراض نموده، تا آنجا که گفته: قطع غرامت، جز با میراندن آن چهارپا ممکن نیست و میراندن هم موجب درد میشود و خود این درد، موجب غرامتی دیگر میشود و این چنین تا بیپایان پیش می رود.
جوابش این است که، با دلیل ثابت نشده که میراندن، جز به وسیله درد رساندن ممکن نیست.
فخر رازی در تفسیر کلام خدای متعال «وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ» گفته است: البته یادآور شدیم که سجده دو نوع است: یکی سجده ای است که عبادت است، مثل سجده مسلمانان برای خدا، و دیگری عبارت است از سجده انقیاد و خضوع، که نتیجه چنین سجده ای این است که همه اینها ممکن الوجود هستند و قابلیت نیستی و عدم برای هر دو [ملائکه و دابه] وجود دارد، چون بدون وجود مرجح،
أحد الطرفين علي الآخر إلا لمرجح فمن(1)الناس من قال المراد هنا المعني الثاني لأن اللائق بالدابة ليس له إلا هذا السجود و منهم من قال المراد هو المعني الأول لأنه اللائق بالملائكة و منهم من قال هو لفظ مشترك و حمل المشترك علي معنييه جائز و هو ضعيف(2).
و قال في قوله تعالي أَ لَمْ يَرَوْا إِلَي الطَّيْرِ هذا دليل آخر علي كمال قدرة الله تعالي و حكمته فإنه لو لا أنه تعالي خلق الطير خلقة معها يمكنه الطيران و خلق الجو خلقة معها يمكن الطيران فيها(3)لما أمكن ذلك فإنه تعالي أعطي الطير جناحا يبسطه مرة و يكسره أخري مثل ما يعمل السابح في الماء و خلق الهواء خلقة لطيفة رقيقة يسهل خرقه(4)و النفاذ فيه و لو لا ذلك لما كان الطيران ممكنا ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ المعني أن جسد الطير جسم ثقيل و الجسم الثقيل يمتنع بقاؤه في الجو معلقا من غير دعامة تحته و لا علاقة فوقه فوجب أن يكون الممسك له في ذلك الجو هو الله تعالي قال القاضي إنما أضاف الله تعالي هذا الإمساك إلي نفسه لأنه تعالي هو الذي أعطي الآلات التي لأجلها يتمكن الطير من تلك الأفعال فلما كان تعالي هو السبب لذلك لا جرم صحت الإضافة انتهي(5).
قوله تعالي: " والطير " أي والطير أيضا تسبح، وقد مر أن تسبيحها إما محمول علي الحقيقة بناء علي شعورها، أو جعلها الله في هذا الوقت ذات شعور معجزة لداود عليه السلام، أو تسبيحها بلسان الحال، كما مر في تسبيح الجمادات، أو هو من السباحة قال الرازي: وأما الطير فلا امتناع في أن يصدر عنها الكلام، ولكن أجمعت الأمة علي
هیچ کدام از این دو بر دیگری ارجحیت ندارند. در این میان برخی می گویند: مقصود در اینجا معنای دوم است، چون آنچه که متناسب با جنبنده است، جز این نوع از سجده نیست و برخی گویند: مقصود معنی نخست است که متناسب با فرشتگان است و برخی دیگر گویند: این یک لفظ مشترک است و حمل لفظ مشترک بر هر دو معنا جایز است، اما به نظر من این قول ضعیف است.(6)
فخر رازی در مورد کلام خدای متعال «أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ» گفته است:(7)این دلیل دیگری بر کمال قدرت خدای متعال و حکمت او می باشد، زیرا اگر در نوع خلقت پرندگان، امکان پرواز را قرار نداده بود و همچنین جو را طوری خلق نکرده بود که امکان پرواز در آن وجود داشته باشد، این امر امکان پذیر نبود؛ یعنی خدای متعال به پرندگان بالی داده که گاهی آن را باز می کنند و گاهی می بندند، مثل کاری که شناگر در آب می کند، و هوا را چنان لطیف و رقیق آفریده که به آسانی شکافته شده و نفوذ می پذیرد که اگر چنین نبود، پرواز امکان نداشت. «ما یُمْسِکُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ» یعنی اینکه جسم پرنده سنگین است و جسم سنگین، بقایش در جو به صورت معلق، بدون اینکه تکیه گاهی از پایین یا اتصالی به بالا داشته باشد، ممتنع است، پس واجب است که نگهدارنده او در آن فضا، خدای متعال باشد، قاضی گفته: خدای متعال این نگهداری در جو را به خود نسبت داده، به دلیل اینکه اسبابی را که به وسیله آنها پرواز کردن - با انجام افعالی خاص- امکان پذیر است، او به پرندگان عنایت فرموده، پس وقتی که خدای متعال سبب این امر باشد، انتساب این فعل به او هم صحیح است. (پایان نقل قول) (8)
اینکه فرمود: «و الطیر» یعنی پرندگان هم تسبیح می کنند و قبلا گذشت که تسبیح آنها یا حمل بر حقیقت میشود، چون دارای شعور هستند و یا در آن وقت خداوند آنها را به معجزه داود علیه السّلام دارای شعور قرار داده، یا مقصود، تسبیح ایشان به زبان حال است، همان طور که در تسبیح جمادات گذشت یا مقصود، شنای آنها در فضا است.
فخر رازی گفته: مانعی ندارد که پرندگان هم سخن گویند، ولی همه امت اجماع دارند که
1) نقله المصنّف من هنا إلي آخر كلامه باختصار.
2) تفسير الرازيّ 20: 42 و 44.
3) في المصدر: الطيران فيه.
4) في المصدر: يسهل بسببها خرقه.
5) تفسير الرازيّ 2: 90 و 91 فيه: فلما كان تعالي هو المسبب لذلك لا جرم صحت هذه الإضافة إلي اللّه تعالي.
6) . مفاتیح الغیب 20 : 42 و 44
7) . مفاتیح الغیب 20 : 90
8) . مفاتیح الغیب 2 : 90 - 91
أن المكلفين إما الجن أو الإنس أو الملائكة فيمتنع فيها أن تبلغ في العقل إلي درجة التكليف بل يكون حاله(1)كحال الطفل في أن يؤمر و ينهي و إن لم يكن مكلفا فصار ذلك معجزة من حيث جعلها في الفهم بمنزلة المرافق(2).
و قال الطبرسي رحمه الله تسخير الطير له تسبيح يدل علي أن مسخرها قادر لا يجوز عليه ما يجوز علي العباد عن الجبائي و علي بن عيسي و قيل إن الطير كانت تسبح معه بالغداة و العشي معجزة له عن وهب وَ كُنَّا فاعِلِينَ أي قادرين علي فعل هذه الأشياء ففعلناها دلالة علي نبوته(3).
قوله سبحانه أَ لَمْ تَرَ قال الرازي أي أ لم تعلم و ظاهره الاستفهام و المراد به التقرير و البيان.
و اعلم أنه إما أن يكون المراد من التسبيح دلالته بهذه الأشياء(4)علي كونه تعالي منزها عن النقائص موصوفا بنعوت الجلال(5)و إما أن يكون المراد منه في حق البعض الدلالة علي التنزيه و في حق الباقين النطق باللسان و الأول أقرب و أما القسم الثالث فهو أن يقال استعمل اللفظ الواحد في الحقيقة و المجاز معا و هو غير جائز فلم يبق إلا الأول.
فإن قيل فالتسبيح بهذا المعني حاصل لجميع المخلوقات فما وجه تخصيصه هنا بالعقلاء.
قلنا لأن خلقة العقلاء أشد دلالة علي وجود الصانع سبحانه لأن العجائب فيها أكثر(6).
مکلفین فقط جنیان، انسانها و فرشتگان هستند، پس اینکه پرندگان به درجه ای از عقل برسند که شایان تکلیف باشند، ممتنع است، بلکه حالشان مثل حال طفلی است که با اینکه مکلف نیستند، اما امر و نهی میشوند و این کار، معجزه ای از حضرت داود علیه السّلام بود که آنها را از نظر فهم، در منزله چون کودک خردسال دستور پذیر قرار داد.(7)
طبرسی رحمه الله از جبائی و علی بن عیسی نقل کرده که، خودِ مسخر کردن پرندگان برای داود علیه السّلام، تسبیحی بود دال بر این که تسخیر کننده آنها قادری است که آنچه بر بندگان جایز است بر او جایز نیست، (غیر از بندگان است) و همچنین از قول وهب نقل شده که پرندگان به همراه او صبح و شام تسبیح می کردند و این معجزه ای برای حضرت داود علیه السّلام بود. «وَ کُنَّا فاعِلینَ» یعنی اینکه ما بر انجام چنین چیزهایی قادریم و این افعال را به عنوان دلالت بر نبوت داود علیه السّلام انجام دادیم.(8)
فخر رازی در مورد «أَ لَمْ تَرَ» گفته است: یعنی آیا نمی دانید؟ که ظاهر این کلام استفهامی است، اما مقصود از آن بیان و تقریر است.
و بدان مقصود از تسبیح، یا دلالت این چیزها است بر اینکه خدای متعال، منزه از کاستیهاست و موصوف به صفات جلال است، و یا مراد این است که در باره برخی دلالت بر تنزیه میکند و در مورد دیگران، منظور، گفتار با زبان است، و وجه اول بهتر است و اما قسم سوم و آن این است که گفته شود: یک لفظ، در هر دو معنی حقیقی و مجازی استعمال شده و این جایز نیست، پس همان وجه نخست باقی می ماند.
و اما اگر گفته شود: تسبیح، در این معنا برای همه مخلوقات ثابت است، پس وجه تخصیص آن در این جا به عقلاء چیست؟
پاسخ میدهیم: به دلیل اینکه خلقت عقلاء دلالت بیشتری بر وجود صانع دارد، چون که عجائب موجود در آن بیشتر است.
1) في المصدر: بل تكون علي حالة.
2) تفسير الرازيّ 22: 200.
3) مجمع البيان 7: 58.
4) في المصدر: دلالة هذه الأشياء.
5) زاد في المصدر: و اما أن يكون المراد منه أنّها تنطق بالتسبيح و تتكلم به.
6) في المصدر: لان العجائب و الغرائب في خلقهم أكثر و هي العقل و النطق و الفهم.
7) . مفاتیح الغیب 22 : 200
8) . مجمع البیان 7 : 58
و لما ذكر(1)أن أهل السماوات و أهل الأرض يسبحون ذكر أن الذين استقروا في الهواء و هو الطير يسبحون و ذلك لأن إعطاء الجرم الثقيل القوة التي تقوي بها علي الوقوف في جو السماء صافة باسطة أجنحتها بما فيها من القبض و البسط من أعظم الدلائل علي قدرة الصانع المدبر سبحانه و جعل طيرانها سجودا منها له سبحانه و ذلك يؤكد ما ذكرناه أن المراد من التسبيح دلالة هذه الأمور علي التنزيه لا النطق اللساني كُلٌّ قَدْ عَلِمَ أي علم الله و يدل عليه قوله وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ و هو اختيار جمهور المتكلمين.
و الثاني أن يعود الضمير في علم و الصلاة و التسبيح علي لفظ كل أي أنهم يعلمون ما يجب عليهم من الصلاة و التسبيح.
و الثالث أن تكون الهاء راجعة إلي الله(2)يعني قد علم كل مسبح و كل مصل صلاته(3)التي كلفه إياها و علي هذين التقديرين فقوله وَ اللَّهُ عَلِيمٌ استئناف وَ رُوِيَ عَنْ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ: كُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ(4)الْبَاقِرِ عليه السلام فَقَالَ لِي أَ تَدْرِي مَا تَقُولُ هَذِهِ الْعَصَافِيرُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ طُلُوعِهَا قَالَ(5)فَإِنَّهُنَّ يُقَدِّسْنَ رَبَّهُنَّ وَ يَسْأَلْنَهُ قُوتَ يَوْمِهِنَّ.
و استبعد المتكلمون ذلك فقالوا الطير لو كانت عارفة بالله لكانت كالعقلاء الذين يفهمون كلامنا و إشارتنا لكنها ليست كذلك فإنا نعلم بالضرورة أنها أشد نقصانا
و چون یادآور شد که اهل آسمانها و زمین تسبیح می گویند ذکر کرد که آنها هم که در هوایند، یعنی پرندهها هم تسبیح می گویند، واین [عطف «والطیر صافات» به ماقبل] برای این است که دادن نیرو به یک جِرم سنگین برای اینکه بتواند به وسیله آن در هوا بماند و بال بگشاید و ببندد، از بزرگترین دلائل، بر توانایی صانعی مدبّر میباشد و پروازشان را سجده ای از طرف آنها برای خود قرار داده و این تاییدی است بر آنچه ما گفتیم که مقصود از تسبیح، دلالت این امور است بر تنزیه، نه گفتار به زبان. «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ» یعنی خدا می داند و دلیل این حرف «وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِما یَفْعَلُونَ» می باشد و جمهور متکلمین این قول را اختیار نمودهاند.
نظر دوم در مورد این آیه این است که ضمیر در «علم، الصلاه، التسبیح» به لفظ «کل» برگردد، در نتیجه معنا چنین میشود که همه آفریدهها، نماز و تسبیحی را که بر ایشان واجب است می دانند.
و قول سوم این است که ضمیر «هاء» در «صلاته و تسبیحه» به خدای متعال برگردد و مقصود این است که هر تسبیح کننده و نماز گذارنده ای، نماز و تسبیحی را که خدای متعال بر او تکلیف کرده میداند. بنا بر قول دوم و سوم، عبارت «وَ اللَّهُ عَلِیمٌ» جمله ای استینافی است [جدا از بقیه آیه است.]
و از ابی ثابت روایت شده که نزد ابی جعفر، حضرت باقر علیه السّلام نشسته بودم، ایشان به من فرمود: آیا می دانی این گنجشکها هنگام طلوع خورشید و پس از آنچه می گویند؟ گفتم: نه، حضرت فرمود: پروردگار خود را تقدیس می کنند و از او غذای روز خود را می خواهند.
اما متکلمین این را [تسبیح به زبان را] بعید دانستهاند و گفتهاند: اگر پرنده خداشناس بود، قطعا مثل عقلایی بود که سخن و اشاره ما را می فهمند، ولی چنین نیست، چون ما با علم بدیهی میدانیم
من الصبي الذين لا يعرف هذه الأمور فبأن يمتنع ذلك فيها أولي و إذا ثبت أنها لا تعرف الله استحال كونها مسبحة له بالنطق فثبت أنها لا تسبح الله إلا بلسان الحال.
ثم ذكر كثيرا من الحيل الدقيقة الصادرة عن الحيوانات كما سيأتي و استدل بها علي شعورها و عقلها ثم قال و الأكياس من العقلاء يعجزون عن أمثال هذه الحيل فإذا جاز ذلك فلم لا يجوز أن يقال إنها ملهمة عن الله سبحانه بمعرفته و الثناء عليه و كانت(1)غير عارفة بسائر الأمور التي يعرفها الناس و لله در شهاب السمعاني حيث قال جل جناب العز و الجلال عن أن يوزن بميزان الاعتزال(2).
و قال في قوله سبحانه وَ اللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ في هذه الآية سؤالات :
الأول قال الله خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ مع أن كثيرا من الحيوانات غير مخلوقة من الماء كالملائكة(3)و هو أعظم المخلوقات عددا و أنهم(4)مخلوقون من النور و أما الجن فهم مخلوقون من النار و خلق الله آدم من التراب(5)و خلق الله عيسي من الريح لقوله فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا(6).
و أيضا نري أن كثيرا من الحيوانات يتولد لا عن النطفة.
و الجواب من وجوه :
أحدها و هو الأحسن ما قاله القفال و هو أن مِنْ ماءٍ صلة كُلَّ دَابَّةٍ و ليس هو من صلة خَلَقَ و المعني أن كل دابة متولدة من الماء فهي مخلوقة لله.
و ثانيها أن أصل جميع المخلوقات الماء علي ما روي أول ما خلق الله تعالي جوهرة فنظر إليها بعين الهيبة فصارت ماء ثم من ذلك الماء خلق النار و الهواء و النور
که پرندگان از طفلی که هنوز این امور را هم نمی فهمد، کم فهمتر هستند، پس ممتنع بودن این گونه از دریافتها در پرنده سزاوارتر است. وقتی ثابت شد که پرندگان خدای متعال را نمی شناسند، پس اینکه بگوییم با زبان تسبیح میکنند هم امری محال میشود، بنابر این ثابت میشود که آنها فقط با زبان حال خدای متعال را تسبیح میگویند.
سپس بسیاری از چارهجوییهای دقیق جانداران را چنانچه بیاید یادآوری کرده و آنها را دلیل بر شعور و عقل آنها آورده و آن گاه گفته است: خردمندان زیرک، از این گونه چارهجوییها عاجزند، پس وقتی چنین چیزی جایز باشد، پس چرا جایز نباشد که بگوییم: این جانداران از سوی خدای متعال به معرفت و ثنای او آگاه شدهاند، گرچه به امور دیگری که انسانها می دانند آشنا نباشند؟ و چه خوب گفته شهاب سمعانی که گفته: خدای صاحب عزت و جلال، والاتر از آن است که با ترازوی اعتزال سنجیده شود.(7)
و در مورد کلام خدای متعال «وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ» گفته که در این آیه پرسشهایی مطرح است:
اول اینکه، خدای متعال فرموده «خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ» با اینکه بسیاری ازحیوانات هستند که از آب آفریده نشدهاند، مثل فرشتهها که تعدادشان از همه آفریدهها بیشتر است و از نور آفریده شدهاند، و جنیان هم که از آتش آفریده شدهاند، و خداوند متعال، آدم را از خاک و عیسی را هم از باد آفریده، زیرا فرموده «فَنَفَخْنا فیهِ مِنْ رُوحِنا»(8){و در او از روح خود دمیدیم}. و نیز بسیاری از جانوران را میبینیم که از نطفه ایجاد نمی شوند.
و جواب این سوالات از چند وجه است:
یکی از جوابها که بهتر از همه است، چیزی است که قفال بیان کرده و آن این است که «مِنْ ماءٍ» قید «دابه» است، نه قید «خَلَقَ» و مقصود این است که هر جانوری از آب پدیدار شود، آفریده خدا است.
جواب دوم این است که اصل همه مخلوقات آب است، بر طبق آنچه روایت شده که، اولین چیزی که خدای تعالی آفرید جوهر بود، خداوند با دیده هیبت به آن نگریست شد و آن جوهر تبدیل به آب شد. سپس خداوند از آن آب، آتش و هوا و نور را آفرید،
و لما كان المقصود من هذه الآية بيان أصل الخلقة و كان الأصل الأول هو الماء لا جرم ذكره علي هذا الوجه.
و ثالثها أن المراد من الدابة الذي يدب(1)علي وجه الأرض و مسكنهم هناك لتخرج الملائكة و الجن(2)و لما كان الغالب جدا من هذه الحيوانات كونهم مخلوقين من الماء إما لأنها متولدة من النطفة و إما لأنها لا تعيش إلا بالماء لا جرم أطلق الكل تنزيلا للغالب منزلة الكل.
الثاني لم سمي الزحف علي البطن مشيا ؟
و الجواب هذا علي سبيل الاستعارة كما يقال فلان لا يمشي له أمر و علي طريق المشاكلة.
الثالث أنه لم تنحصر(3)القسمة لأنا نجد ما يمشي علي أكثر من أربع مثل العناكب و العقارب و مثل الحيوان الذي له أربع و أربعون رجلا الذي يسمي دخال الأذن.
و الجواب القسم الذي ذكرتم كالنادر فكان ملحقا بالعدم و لأن الفلاسفة يقولون ما له قوائم كثيرة فالاعتماد له إذا مشي علي أربع جهاته لا غير فكأنه يمشي علي أربع و لأن قوله يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ تنبيه علي أن الحيوانات كما اختلف بحسب كيفية المشي فكذا هي مختلفة بحسب أمور أخر.
و لنذكر هاهنا بعض تلك التقسيمات :
التقسيم الأول الحيوانات قد تشترك في أعضاء و قد تتباين بأعضاء أما الشركة فمثل اشتراك الإنسان و الفرس في أن لهما لحما و عصبا و عظما و أما التباين فإما أن يكون في نفس العضو أو في صفته.
و چون مقصود از این آیه بیان اصل آفرینش است و اصل اولی هم آب بوده، پس آیه هم به همین خاطر تعبیر به «ماء» نموده است.
جواب سوّم این است که مقصود از دابه آن چیزی است که بر روی زمین می جنبد و محل سکونت او آنجاست، تا ملائکه و جن از این حیطه خارج شوند و چون بیشتر این جانوران از آب خلق شدهاند؛ حال یا به خاطر اینکه از نطفهاند و یا به این دلیل که فقط در آب زندگی می کنند، از این رو همه را از آب تعبیر کرده؛ یعنی وجه غالبی را به منزله کل تلقی نموده است .
سوال دوم این است که چرا خزیدن بر روی شکم را راه رفتن نامیده است؟
جواب این است که بر طبق استعاره چنین می گویند، همان طور که گفته میشود: فلانی کارش راه نیفتاده، همچنین این کار بر طبق مشاکله هم هست.
سوال سوم این است که این سه بخش، همه حیوانات را دربر نمی گیرد، زیرا جاندارانی هستند که بر بیش از چهار پا راه می روند، مثل عنکبوتها و عقربها و هزار پا که با چهل و چهار پا راه میرود.
جواب این است که بخشی را که شما یادآور شدید، نادر و کمیابند و ملحق به عدم محسوب می آیند، به علاوه فلاسفه می گویند: جانداری که بیش از چهار پا دارد، در راه رفتن، روی همان چهار پا تکیه دارد و همچنین جمله «یَخْلُقُ اللَّهُ ما یَشاءُ» به ما آگاهی می دهد که حیوانات همان طور که در شیوه راه رفتن با یکدیگر تفاوت دارند، در امور دیگری هم با یکدیگر تفاوت دارند که در اینجا برخی از این تقسیمات را ذکر می کنیم:
تقسیم اول: حیوانات در بعضی از اعضاء با یکدیگر مشترک و در بعضی دیگر با یکدیگر متفاوتند، در اشتراکات، مثل انسان و اسب که هر دو دارای گوشت و عصب و استخواناند، اما اختلافات دو قسم است؛ یا دو حیوان در اصل عضو با هم اختلاف دارند و یا در وصفش.
أما الأول فعلي وجهين أحدهما أن لا يكون العضو حاصلا للآخر و إن كانت أجزاؤه حاصلة للثاني كالفرس و الإنسان فإن الفرس له ذنب و الإنسان ليس له ذنب و لكن أجزاء الذنب ليس إلا العظم و العصب و اللحم و الجلد و الشعر و كل ذلك حاصل للإنسان.
و الثاني أن لا يكون ذلك العضو حاصلا للثاني لا بذاته و لا بأجزائه مثل أن للسلحفاة صدفا يحيط به و ليس للإنسان و للسمك فلوس(1)و للقنفذ شوك و ليس شيء منها للإنسان.
و أما التباين في صفة العضو فإما أن يكون من باب الكمية أو الكيفية أو الوضع أو الفعل أو الانفعال أما الذي في الكمية فإما أن يتعلق بالمقدار مثل أن عين البوم كبيرة و عين العقاب صغيرة أو بالعدد مثل أن أرجل بعض العناكب ستة و أرجل ضرب آخر ثمانية أو عشرة و الذي في الكيفية فكاختلافها في الألوان و الأشكال و الصلابة و اللين و الذي في الوضع فمثل اختلاف وضع ثدي الفيل فإنه قريب من الصدور و ثدي الفرس فإنه عند السرة و أما الذي في الفعل فمثل كون أذن الفيل للذب(2)مع كونه آلة للسمع و ليس كذلك الإنسان(3)و كون أنفه آلة للقبض دون أنف غيره و أما الذي في الانفعال فمثل كون عين الخفاش سريعة التحير في الضوء و عين الخطاف خلاف ذلك.
التقسيم الثاني للحيوان إما أن يكون مائيا بأن يكون مسكنه الأصلي هو الماء أو أرضيا أو يكون مائيا ثم يصير أرضيا أما الحيوانات المائية فتعتبر أحوالها من وجوه الأول إما أن يكون مكانه و غذاؤه و نفسه مائيا فله بدل التنفس
اما تباینی که در اصل عضو است، خود دارای دو قسم است: اول اینکه عضو یک حیوان با حیوان دیگر فرق میکند، اما اجزایش همان اجزاء عضو حیوان دوم است، مثل انسان و اسب که اسب دم دارد، ولی انسان ندارد، ولی اجزاء دم به جز استخوان و عصب و گوشت و پوست و مو نیست که همه اینها برای انسان هم حاصل است[پس ماده یکسان و عضو متفاوت است.]
و قسم دوم این است که عضو حیوان اول، با عضو حیوان دوم، نه در ذات یکسان است و نه در اجزاء، مثل لاک پشت که پوششی [غلاف] دارد که انسان ندارد و همچنین فلسی که ماهی و خاری که خارپشت دارد، ولی انسان ندارد.
و اما اختلاف در صفت عضو، در کمیت، کیفیت، وضع، فعل و انفعال میباشد، اما کمیت، یا در اندازه است، مثل چشم جغد که درشت است و چشم عقاب که کوچک است و یا در تعداد، مثل پای پارهای از عنکبوتها که شش تاست و پارهای دیگر که هشت یا ده تاست. اما آنچه که در کیفیت مطرح است، مانند اختلاف در رنگها، اشکال، سفتی، نرمی و آنچه که مربوط به وضع است، مثل تفاوت محل قرارگیری پستان فیل که نزدیک به سینه او است و پستان اسب که نزدیک ناف است و آنچه که در فعل [کار] مطرح است، مثل تفاوت کار گوش فیل که علاوه بر استماع، برای دفع [حشرات] هم هست به خلاف آدمی و همچنین بینی فیل که آلتی برای گرفتن اشیاء است، برخلاف بینی حیوانات دیگر و اما انفعال، مانند چشم خفاش که به سرعت در نور خیره شود و چشم چلچله که عکس آن است.
تقسیم دوم: جاندار یا آبی است و مسکن اصلیش آب است یا زمینی است و یا اینکه نخست آبی است و بعدا زمینی میشود. جانداران آبی احوالشان چند وجه دارند: یا مکان، غذا و نَفَس کشیدن آنها در آب است و به جای تنفس با هوا،
جذب الماء إلي بطنه ثم رده(1)و لا يعيش إذا فارقه و السمك كله كذلك(2)أو مكانه و غذاؤه مائي لا يتنفس و لا يستنشق مثل أصناف من الصدف لا تظهر للهواء و لا تستدخل الماء إلي باطنها.
الثاني الحيوانات المائية بعضها ماؤها الأنهار الجارية و بعضها ماؤها البطائح مثل الضفادع و بعضها ماؤها مياه البحر(3).
الثالث منها لجية و منها شطية و منها طينية و منها صخرية.
الوجه الرابع الحيوان المنتقل في الماء منه ما يعتمد في غوصه علي رأسه و في السباحة علي أجنحته كالسمك و منه ما يعتمد في السباحة علي أرجله كالضفادع و منه ما يمشي في قعر الماء كالسرطان و منه ما يزحف مثل ضرب من السمك لا جناح له كالدود.
و أما الحيوانات البرية فتعتبر أحوالها أيضا من وجهين الأول أن منها ما يتنفس من طريق واحد كالفم و الخيشوم و منه ما لا يتنفس كذلك بل علي نحو آخر(4)مثل الزنبور و النحل.
الثاني أن الحيوانات الأرضية منها ما له مأوي معلوم و منها ما مأواه كيف اتفق إلا أن تلد فيقيم للحضانة و اللواتي لها مأوي فبعضها مأواه قلة رابية(5)و بعضها مأواه وجه الأرض.
آب را به درون خود می کشند و سپس آن را برون می دهند و اگر از آب جدا شوند زنده نمیمانند، مثل همه ماهیها که چنیناند، و یا اینکه جایش و غذایش آب است، نفس نمی کشد و استنشاق هم ندارد، مثل برخی از رستههای صدف که در معرض هوا قرار نمی گیرند و آب هم به درون خود نمی کشند.
دوم اینکه جای برخی از جانوران آبی نهرهای جاری است و برخی دیگر آب های راکد، مثل قورباغه و جای برخی دیگر در دریاست.
سوم اینکه برخی از آبها در ژرفا باشند، برخی در کناره، برخی در گِل و برخی دیگر در سنگ.
وجه چهارم اینکه جانورانی که در آب رفت و آمد دارند، برخی با سر در آب فرو می روند و با بال شنا میکنند، مثل ماهی و برخی دیگر بر پاها شنا می کنند، مثل قورباغهها، برخی در قعر آب راه می روند، مثل خرچنگ و برخی هم می خزند، مثل اقسامی از ماهیها که همانند کرمهایند و بال ندارند.
اما جانوران خشکی هم از دو نظر حالشان سنجیده میشود:
اول اینکه، برخی از یک طریق، مثل دهان و بینی نفس می کشند و برخی چنین نیستند و به شیوه ای دیگر نفس می کشند، مانند مگس و زنبور عسل .
دوم: جانوران زمین برخی دارای جایگاه مشخصی هستند، و برخی جای مشخصی ندارند و هر جایی که شد مأوی می گیرند، به جز اینکه بچه بیاورند و برای پرستاریش بر سر آن بمانند، و آنها که جا دارند برخی بر قله تپههایند و برخی روی زمین.
1) في المصدر: فله بدل التنفس في الهواء التنشق المائي فهو يقبل الماء الي باطنه ثمّ يرده.
2) سقط هنا قسم آخر فهو علي ما في المصدر: و منه ما مكانه و غذاؤه مائي و لكن يتنفس من الهواء مثل السلحفاة المائية.
3) في المصدر: بعضها مأواها مياه الأنهار الجارية و بعضها مياه البطائح و بعضها مأواها مياه البحر.
4) في المصدر: بل علي نحو آخر من مسامه.
5) في المصدر: فبعضها مأواه شق و بعضها حفر و بعضها مأواه قلة رابية.
الثالث الحيوان البري كل طائر منه ذو جناحين فإنه يمشي برجليه و من جملة ذلك مشيه صعب عليه كالخطاف الكبير الأسود و الخفاش و أما الذي جناحه جلد أو غشاء فقد يكون عديم الرجل كضرب من الحيات بالحبشة تطير.
الرابع الطير تختلف فبعضها تتعايش معا كالكراكي و بعضها تعيش منفردا كالعقاب و جميع الجوارح التي تتنازع علي الطعم لاحتياجها إلي الاجتهاد لتصيد(1)و منها ما تتعايش زوجا كالقطا و منها ما تجتمع تارة و تنفرد أخري ثم إن المنفرد قد تكون مدنية و قد تكون برية صرفة و قد تكون بستانية.
و الإنسان من بين الحيوان هو الذي لا يمكنه أن يعيش وحده فإن أسباب حياته و معيشته تلتئم بالمشاركة المدنية و النحل و بعض الفراش يشارك الإنسان في ذلك لكن الحدا و الكراكي(2)تطيع رئيسا واحدا و النمل لها اجتماع و لا رئيس لها.
الخامس الطير منه آكل لحم و منه لاقط حب و منه آكل عشب و قد يكون للبعض طعم معين كالنحل فإن غذاءه الزهر و العنكبوت فإن غذاءه الذباب و قد يكون بعضه متفق الطعم.
و أما القسم الثالث و هو الحيوان الذي يكون تارة مائيا و أخري بريا فيقال إنه حيوان يكون في البحر و يعيش فيه ثم إنه يبرز إلي البر و يبقي فيه.
القسم الثالث منه ما هو إنسي بالطبع فمنه ما يسرع استيناسه(3)و يبقي
سوم: جانوران خشکی زی که از صنف پرندگاناند، دارای دو بالاند و با دو پا راه می رود، برخی نیز راه رفتن برایشان دشوار است، مثل چلچله بزرگ و خفاش و اما آنکه بالش پوست یا پرده است، پا ندارد، مثل نوعی مار پرنده در حبشه.
چهارم: پرندهها مختلفند؛ برخی با هم زندگی می کنند، مانند درنا و برخی تنها زندگی می کنند، مانند عقاب و همه پرندههای شکاری که بر سر طعمه ستیزه دارند، چون برای شکار نیاز به کوشش دارند، و برخی دیگر هم مثل مرغ سنگ خوار جفت زندگی می کنند، برخی دیگر گاهی با هم زندگی می کنند و گاهی هم به صورت انفرادی، و آنکه تنها زندگی میکند، چه بسا شهری باشد و یا بیابانی و یا اینکه در باغها زندگی کند.
از میان همه جانداران تنها انسان است که نمی تواند تنها زندگی کند، زیرا وسائل زندگی و معاشش با مشارکت در جمع اصلاح میشود و زنبور عسل و برخی از پروانهها هم در اجتماعی بودن مثل انسانند، ولی زغن و درنا، پیرو یک رئیساند. مورچهها هم اجتماعی هستند و رئیسی ندارند.
پنجم: در میان پرندگان، بعضی گوشت خوار و برخی دانه چین و برخی هم گیاه خوارند. برخی غذای معینی دارند، مثل زنبور عسلکه تنها از گُل تغذیه می کند و عنکبوت که تنها غذایش مگس است و برخی دیگر هم در غذا با یکدیگر اشتراک دارند.
و اما قسم سوم؛ جانوری است که گاهی در آب زندگی میکند و گاهی در خشکی و می گویند که جانوری است که در دریاست و در آن زندگی می کند، سپس به خشکی می آید و در آن می ماند.
برخی از این جانوران به صورت ذاتی با هم انس دارند (مثل انسانها) و برخی دیگر با توالد با یکدیگر مأنوس می شوند، مثل گربه و اسب و برخی مثل یوزپلنگ با فشار، به یکدیگر انس گیرند و برخی دیگر، مثل ببر اصلا با هم مأنوس نمی شوند، برخی از حیواناتی که با فشار به یکدیگر انس می گیرند، بعد از این کار به سرعت با هم مأنوس می شوند، برخی دیگر به سرعت با هم انس می گیرند و مأنوس باقی می مانند،
1) في المصدر: الي الاحتيال لتصيد و منافستها فيه.
2) في المصدر: و النحل و النمل و بعض الغرانيق يشارك الإنسان في ذلك لكن النحل و الكراكي.
3) الظاهر أن نسخة المصنّف كانت ناقصة، و الصحيح كما في المصدر: الحيوان منه ما هو انسي بالطبع كالانسان و منه ما هو انسي بالمولد كالهرة و الفرس، و منه ما هو انسي بالقسر كالفهد، و منه ما لا يأنس كالنمر، و المستأنس بالقسر منه ما يسرع استئناسه.
مستأنسا كالفيل و منه ما يبطئ كالأسد و يشبه أن يكون من كل نوع صنف إنسي و صنف وحشي حتي من الناس.
التقسيم الرابع من الحيوان ما هو مصوت و منه ما لا صوت له و كل مصوت فإنه يصير عند الاغتلام و حركة شهوة الجماع أشد تصويتا حتي الإنسان(1)و منه ما له شبق يسفد كل وقت كالديك و منه عفيف له وقت معين.
التقسيم الخامس بعض الحيوانات هادئ الطبع قليل الغضب مثل البقر و بعضه شديد الجهل حاد الغضب كالخنزير البري و بعضها حليم حمول كالبعير و بعضها سريع الحركات كالحية(2)و بعضها قوي جريء شهم كبير النفس كريم الطبع كالأسد و منها قوي محتال(3)وحشي كالذئب و بعضها محتال مكار ذي الحركات(4)كالثعلب و بعضها غضوب شديد الغضب سفيه إلا أنه ملق متودد كالكلب و بعضها شديد اللين مستأنس كالفيل و القرد و بعضها حسود مباه(5)بجماله كالطاوس و بعضها شديد الحفظ(6)كالجمل و الحمار لا ينسي كل منهما الطريق الذي رآه.
التقسيم السادس من الحيوانات ما تناسله بأن تلد حيوانا(7)و بعضها ما تناسله بأن تلد أنثاه دودا(8)انتهي.
و قال النيسابوري منه ولود و منه بيوض و كل أذون ولود و كل
مثل فیل و برخی دیر مأنوس می شوند، مثل شیر و چه بسا که از هر نوعی دسته ای باشند که با دیگران انس می گیرند و دسته ای دیگر وحشی باشند، حتی آدمیان هم، چنین هستند.
تقسیم چهارم: برخی جانداران آواز دارند و برخی دیگر صوتی ندارند، و آوازدارها موقع غلبه شهوت و جماع بیشتر آواز می کنند به جز انسان، برخی پیوسته شهوت جماع دارند، چون خروس و برخی دیگر عفیفاند و وقت معین برای این کار دارند.
تقسیم پنجم: برخی جانوران طبع آرامی دارند و خشمشان اندک است، مثل گاو و برخی بسی کودن و عصبانیاند، مثل خوک خشکی زی، برخی چون شتر، بردبار و بارکش، و برخی چون مار دارای جنبش سریعاند، برخی همانند شیر، نیرومند، شجاع، چالاک، دارای نفسی بزرگ و منشی بزرگوارانهاند و برخی نیرومند، نیرنگ باز و وحشی مثل گرگ، برخی مثل روباه، حیله گر و مکار و پر حرکتاند و برخی همانند سگ، بسیار غضبناک و سفیه ولی تملق گو و دوستدار، برخی مثل فیل و میمون، بسیار نرم [ضد خشن] و انس گیرندهاند و برخی مثل طاوس، حسود و فخر فروش نسبت به جمال خود هستند و برخی هم مثل شتر و خر، آن چنان پر حافظهاند که راهی را که رفتهاند از یاد نمی برند.
تقسیم ششم: برخی از نژادهای حیوانی، زاد و ولدشان از طریق زاییدن فرزندی است و برخی دیگر این است که جانور ماده کِرمی تولید میکند و بعدا به جانور تبدیل می شود، (9)(پایان نقل قول) (مانند زنبور عسل و عنکبوت که کرم می زایند، بعدا اندام آن کامل شده و به حیوان تبدیل میشود. و برخی دیگر هم مادهشان تخم می گذارد و بعدا جوجه میشود .) نیشابوری گفته: برخی می زایند و برخی تخم می گذارند، و هر حیوانی که داری گوش است، زاینده و هر حیوان بیگوشی
1) الصحيح كما في المصدر: الا الإنسان.
2) في المصدر: و بعضها رديء الحركات مغتال كالحية.
3) في المصدر: مغتال.
4) في المصدر: رديء الحركات.
5) في المصدر: متباه.
6) في المصدر: شديد التحفظ.
7) في المصدر: ان تلد أنثاه حيوانا.
8) تفسير الرازيّ 24: 16- 19 زاد فيه بعد ذلك: كالنحل و العنكبوت فانها تلد دودا، ثمّ ان أعضاءه تستكمل بعده، و بعضها تناسله بأن تبيض انثاه بيضا.
9) . مفاتیح الغیب 24 : 16- 19
صموخ بيوض سوي الخشاف.
و في قوله إِنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ إشارة إلي أن اختصاص كل حيوان بهذه الخواص و بأمثالها لا يكون إلا عن قادر مختار قهار(1)انتهي.
و قال البيضاوي في قوله تعالي عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ النطق و المنطق في المتعارف كل لفظ يعبر به عما في الضمير مفردا كان أو مركبا و قد يطلق لكل ما يصوت به علي التشبيه و التبع كقولهم نطقت الحمامة و منه الناطق و الصامت للحيوان و الجماد فإن الأصوات الحيوانية من حيث إنها تابعة للتخيلات منزلة منزلة العبارات سيما و فيها ما تتفاوت باختلاف الأغراض بحيث يفهمها ما من جنسه(2)و لعل سليمان مهما سمع صوت حيوان علم بقوته القدسية التخيل الذي صوته و الغرض الذي توخاه(3)به و من ذلك ما حكي أنه مر ببلبل يتصوت و يترقص فقال يقول إذا أكلت نصف تمرة فعلي الدنيا العفاء و صاحت فاختة فقال إنها تقول ليت الخلق لم يخلقوا فلعله كان صوت البلبل عن شبع و فراغ بال و صياح الفاختة عن مقاساة شدة و تألم قلب فَهُمْ يُوزَعُونَ يحبسون بحبس أولهم عن آخرهم ليتلاحقوا حَتَّي إِذا أَتَوْا عَلي وادِ النَّمْلِ واد بالشام كثير النمل و التعدية بعلي إما لأن إتيانهم كان من علي أو لأن المراد قطعه من قولهم أتي الشيء إذا أنفده و بلغ آخره كأنهم أرادوا أن ينزلوا أخريات الوادي قالَتْ نَمْلَةٌ كأنها لما رأتهم متوجهين إلي الوادي فرت عنهم مخافة حطمهم فتبعها غيره(4)فصاحت صيحة نبهت(5)بها ما بحضرتها من النمال فتبعتها فشبه ذلك بمخاطبة العقلاء و مناصحتهم و لذلك أجروا مجراهم مع أنه لا يمتنع أن خلق
جز خفاش، تخم می گذارد.
و در مورد کلام خدای متعال «إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیر ٌ» گفته: اشاره است به اینکه اختصاص هر جاندار بدین خواص و امثال آنها، جز از سوی خدای قادر مختار قهار نیست.(6)(پایان نقل قول)
بیضاوی در مورد کلام خدای متعال «وَ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ» گفته: نطق و گفتار در عرف، هر واژه ای است که برای نمایش دادن چیزی است که در درون فرد وجود دارد، حال چه مفرد باشد یا مرکّب، و گاهی اوقات بر هر آوازی من باب تشبیه و متابعت اطلاق میشود، مثل آنکه میگویند: کبوتر سخن گفت و اطلاق ناطق و صامت برای جاندار و جماد از این باب است، زیرا آواز جانداران چون تابع خیالهای آنهاست، پس به نوعی نازل یافته عبارات است و به ویژه که برای هر مقصودی آوازشان فرق میکند، به طوری که هم جنسشان، آن را می فهمد، و شاید سلیمان علیه السّلام وقتی آواز هر جانوری را می شنید، به نیروی قدسی خود خیال و هدف او را می فهمید. چنانچه حکایت است که بر بلبلی گذشت که با شتاب بالا و پایین می رفت و آواز می خواند، سلیمان علیه السّلام فرمود: میگوید: چون نصف خرما بخورم دیگر تف بر همه جهان، و فاختهای آواز داد، ایشان فرمود: میگوید: کاش، این خلق آفریده نشده بودند. و چه بسا که آواز بلبل از سیری و فراغت بال بوده و آواز فاخته از سختی رنج و دردِ دل، «فَهُمْ یُوزَعُونَ» یعنی لشکر سلیمان علیه السّلام نگه داشته می شدند، تا همگی به یکدیگر ملحق شوند «حَتَّی إِذا أَتَوْا عَلی وادِ النَّمْلِ» {تا آن گاه که به وادی مورچگان رسیدند} منظور وادی ای است در شام، که تعداد مورچگان در آن بسیار زیاد است و دلیل اینکه فعل (أتی) با (علی) متعدی شده، یا برای این است که آمدن حضرت سلیمان و لشکریانش از سمت بالا بوده و یا اینکه مقصود پیمودن و طی کردن آن مسیر است چون که عرب میگوید (اتی الشیء) و منظورش وقتی است که به پایان و آخر چیزی رسیده، پس گویا سلیمان و لشکریانش قصد داشتند که در پایان آن وادی، منزل بگیرند. «قالَتْ نَمْلَةٌ» گویا آن مورچه وقتی آنها را دید که به سوی آن وادی می آیند، از ترس اینکه او را پایمال کنند فرار کرد و دیگر مورچهها هم به تبعیت از او همین کار را کردند. او فریادی کشید و به وسیله آن، مورچههای دیگری را هم که کنارش بودند آگاه کرد و آنها هم از او تبعیت کردند. و خدای متعال این خطاب را تشبیه به خطاب عقلا و خیرخواهی ایشان به یکدیگر نموده است. به همین دلیل مورچگان، به شیوه عقلا به یکدیگر خطاب کردند، علاوه بر اینکه مانعی ندارد که
الله فيها العقل و النطق(1).
و قال النيسابوري قال المفسرون إنه تعالي جعل الطير في أيامه مما له عقل(2)و ليس كذلك حال الطير في أيامنا و إن كان فيها ما قد ألهمه الله تعالي الدقائق التي خصت بالحاجة إليها يحكي أنه مر علي بلبل في شجرة فقال لأصحابه إنه يقول أكلت نصف تمرة و علي الدنيا العفاء أي التراب و صاحت فاختة فأخبر الناس أنها تقول ليت ذا الخلق لم يخلقوا و صاح طاوس فقال يقول كما تدين تدان و أخبر أن الهدهد يقول استغفروا الله يا مذنبون و الخطاف يقول قدموا خيرا تجدوه و الرخمة(3)تقول سبحان ربي الأعلي ملء سمائه و أرضه و القمري يقول سبحان ربي الأعلي و القطاة تقول من سكت سلم و الببغاء(4)تقول ويل لمن الدنيا همه و الديك يقول اذكروا الله يا غافلون و النسر يقول يا ابن آدم عش ما شئت و آخرك الموت و العقاب يقول في البعد من الناس أنس(5).
و قال الطبرسي قدس سره أهل العربية يقولون لا يطلق النطق علي غير بني آدم و إنما يقال الصوت لأن النطق عبارة عن الكلام و لا كلام للطير إلا أنه لما فهم سليمان معني صوت الطير سماه منطقا مجازا و قيل إنه أراد حقيقة
خدای متعال در آنها هم عقل و گفتار آفریده باشد.(6)
و نیشابوری گفته: مفسران گفتهاند خدای تعالی پرندگان را در زمان سلیمان دارای عقل آفریده بود، اما در زمان ما وضعیت پرندگان چنین نیست، اگرچه خدای متعال دقائقی را که در زندگی بدان نیازمندند به آنها الهام می کند. حکایت است که سلیمان علیه السّلام بر بلبلی که بر درختی بود، گذشت و به یارانش فرمود: او میگوید نیمی از خرما را خوردم و خاک بر سر دنیا، و فاختهای آواز داد، ایشان به مردم گزارش داد که میگوید: کاش این خلق آفریده نشده بودند و طاووس آواز داد ایشان فرمود: میگوید: همان طور که بدهی می ستانی، و فرمود: هدهد میگوید: ای گنهکاران از خدا آمرزش خواهید، و چلچله میگوید: خوبی را پیش فرستید تا آن را بیابید و کرکس می گوید: پروردگار بلند مرتبه خود را به اندازه آسمان و زمین تسبیح می کنم و و قمری میگوید: پاک و منزه است پروردگار بلند مرتبه من، مرغ سنگخوار می گوید: هر که ساکت باشد، سالم می ماند، طوطی گوید: وای بر کسی که همت او دنیاست، خروس می گوید: ای غافلان، خدا را یاد کنید، کرکس گوید: ای آدمیزاده، هر چه خواهی زندگی کن که پایانت مرگ است، و عقاب می گوید: در دوری از مردم آرامش و آسودگی است.
مرحوم طبرسی قدس سره گفته: اهل زبان عربی می گویند، (نطق) بر غیر آدمیزاد اطلاق نمیشود، و فقط صوت گفته میشود، زیرا نطق عبارت از سخن است و برای پرندگان هم که سخن نمیگویند، ولی چون سلیمان علیه السّلام معنی صوت پرندهها را می فهمید آن را بطور مجاز، منطق نامید، و گفته شده که او حقیقت
1) أنوار التنزيل 2: 194 و 195.
2) هذا بعيد في الغاية، و كأنّ قائل ذلك لما لم يتيسر له فهم الآية تمسك بذلك.
3) الرخمة بالتحريك: طائر أبقع يشبه النسر في الخلقة، و كنيتها أم جعران و أم رسالة و أم عجيبة و أم كبير، و يقال لها: الانوق. قال الدميري: من طبع هذا الطائر انه لا يرضي من الجبال الا بالموحش منها و لا من الاماكن الا باسحقها و ابعدها من اماكن اعدائه و لا من الهضاب الا بصخورها، و الأنثي منه لا تمكن من نفسها غير ذكرها و تبيض بيضة واحدة و ربما أتأمت.
4) الببغاء: طائر اخضر يسمي بالدرة و الطوطي.
5) تفسير النيسابوريّ 3: 135.
6) . انوار التنزیل 2 : 194- 195
المنطق لأن من الطير ما له كلام يهجي كالطوطي قال المبرد العرب تسمي كل مبين عن نفسه ناطقا و متكلما و قال علي بن عيسي إن الطير كانت تكلم سليمان معجزة له كما أخبر عن الهدهد و منطق الطير صوت تتفاهم به معانيها علي صيغة واحدة بخلاف منطق الذي يتفاهمون به المعاني علي صيغ مختلفة و لذلك لم نفهم عنها مع طول مصاحبتها و لم تفهم هي عنا لأن أفهامنا مقصورة علي تلك الأمور المخصوصة و لما جعل سليمان يفهم عنها كان قد علم منطقها(1).
و قال رحمه الله و اختلف في سبب تفقده(2)للهدهد من بين الطير فقيل إنه احتاج إليه في سفره ليدله علي الماء لأنه يقال أنه يري الماء في بطن الأرض كما نراه في القارورة عن ابن عباس، وَ رَوَي الْعَيَّاشِيُّ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَيْفَ تَفَقَّدَ سُلَيْمَانُ الْهُدْهُدَ مِنْ بَيْنِ الطَّيْرِ قَالَ لِأَنَّ الْهُدْهُدَ يَرَي الْمَاءَ فِي بَطْنِ الْأَرْضِ كَمَا يَرَي أَحَدُكُمُ الدُّهْنَ فِي الْقَارُورَةِ فَنَظَرَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَي أَصْحَابِهِ وَ ضَحِكَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا يُضْحِكُكَ قَالَ ظَفِرْتُ بِكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ وَ كَيْفَ ذَاكَ قَالَ الَّذِي يَرَي الْمَاءَ فِي بَطْنِ الْأَرْضِ لَا يَرَي الْفَخَّ فِي التُّرَابِ حَتَّي تَأْخُذَ بِعُنُقِهِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَا نُعْمَانُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ إِذَا نَزَلَ الْقَدَرُ أَغْشَي الْبَصَرَ(3).
ثم قال رحمه الله في قوله لَأُعَذِّبَنَّهُ كما صح نطق الطير و تكليفه في زمانه معجزة له جازت معاتبته علي ما وقع منه من تقصير فإنه كان مأمورا بطاعته فاستحق العقاب علي غيبته(4).
و قال في قوله تعالي وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ الآية قال الجبائي لم يكن
سخنگویی را اراده فرموده، زیرا برخی از پرندهها سخنی دارند که دارای حروف است مانند طوطی. مبرد گفته: عرب هر کس را که آشکار کننده راز درون خود باشد، ناطق و متکلم می نامد. علی بن عیسی گفته: پرندگان از روی معجزه حضرت سلیمان با ایشان سخن میگفتند، همان طور که از هدهد گزارش شده و سخن پرندگان آوازی است که با یک صیغه مقاصدشان را می فهمانند، به خلاف سخن مردم که معانی را با صیغههای مختلف به یکدیگر می فهمانند و به همین دلیل، با اینکه ما مصاحبت طولانی با پرندگان داریم، اما سخن آنها را نمی فهمیم و آنها هم چیزی از ما نمی فهمند، زیرا فهم ما محدود به همان امور مخصوصه است و چون سلیمان علیه السّلام این فهم را داشت، منطق [سخن] آنها را هم می فهمید.(5)
همچنین مرحوم طبرسی گفته: درباره اینکه چرا سلیمان علیه السّلام از میان پرندگان، به جستجوی هدهد برآمد اختلاف وجود دارد. از ابن عباس نقل شده که سلیمان در سفرش نیازمند به هدهد شد، تا ایشان را به آب راهنمایی کند، چون گفتهاند که هدهد آب را در درون زمین می بیند، همان طور که ما آن را در شیشه میبینیم. و عیاشی به سند خود روایت کرده که ابوحنیفه به امام صادق علیه السّلام گفت: چرا سلیمان در میان پرندگان از هدهد جستجو کرد؟ حضرت فرمود: زیرا هدهد آب را در درون زمین می بیند، همان طور که یکی از شماها روغن را در میان شیشه می بیند. پس ابو حنیفه به اصحاب خود نگاه کرد و خندید، حضرت فرمود: چه چیز تو را خندانید؟ گفت قربانت گردم، بر تو پیروز شدم، حضرت فرمود: چگونه؟ گفت: آنکه آب را در درون زمین می بیند، آیا دام را در زیر خاک نمی بیند، تا آن را بگیرد؟! فرمود: ای نعمان، آیا نمی دانی که وقتی قَدَر فرود آید، دیده نابینا می گردد؟(6)
سپس مرحوم طبرسی در مورد (لأعذّبنّه) گفته: همان طور که سخن گفتن و تکلیف کردن پرندگان در زمان سلیمان به معجزه ایشان درست است، جایز است که او را به خاطر کوتاهیاش سرزنش کند، زیرا هدهد به اطاعت از سلیمان امر شده بود، پس به خاطر غیبتش مستحق عقاب شد.(7)
و درباره کلام خدای متعال «وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ» تا آخر آیه گفته که جبائی گوید:
الهدهد عارفا بالله تعالي و إنما أخبر بذلك كما يخبر مراهقو صبياننا لأنه لا تكليف إلا علي الملائكة و الإنس و الجن فيرانا الصبي علي عبادة الله فيتصور أن ما خالفها باطل فكذلك الهدهد تصور له أن ما خالف فعل سليمان باطل و هذا الذي ذكره خلاف ظاهر القرآن لأنه لا يجوز أن يفرق بين الحق الذي هو السجود لله و بين الباطل الذي هو السجود للشمس و أن أحدهما حسن و الآخر قبيح إلا العارف بالله سبحانه و بما يجوز عليه و بما لا يجوز هذا مع نسبة تزيين أعمالهم و صدهم عن طريق الحق إلي الشيطان و هذه مقالة من يعرف العدل و أن القبيح غير جائز علي الله تعالي(1).
و قال قدس سره في قوله سبحانه في سورة العنكبوت وَ كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا أي و كم من دابة لا يكون رزقها مدخرا معدا عن الحسن و قيل معناه لا يطيق حمل رزقها لضعفها و تأكل بأفواهها عن مجاهد و قيل إن الحيوان أجمع من البهائم و الطيور و غيرها مما يدب علي وجه الأرض لا يدخر القوت لغدها إلا بني آدم و النملة و الفأرة بل تأكل منها قدر كفايتها فقط عن ابن عباس اللَّهُ يَرْزُقُها وَ إِيَّاكُمْ أي يرزق تلك الدابة الضعيفة التي لا تقدر علي حمل رزقها و يرزقكم أيضا فلا تتركوا الهجرة بهذا السبب عن ابن عمر قال خرجنا مع رسول الله صلي الله عليه و آله حتي دخل بعض حيطان الأنصار فجعل يلتقط من التمر و يأكل فقال يا ابن عمر ما لك لا تأكل فقلت لا أشتهيه يا رسول الله فقال و لكني أشتهيه و هذه صبيحة رابعة منذ لم أذق طعاما و لو شئت لدعوت ربي فأعطاني مثل ملك كسري و قيصر فكيف بك يا ابن عمر إذا بقيت مع قوم يخبئون رزق سنتهم لضعف اليقين فو الله ما برحنا حتي نزلت الآية وَ هُوَ السَّمِيعُ أي لأقوالكم عند مفارقة أوطانكم الْعَلِيمُ بأحوالكم لا يخفي عليه شيء من سركم و إعلانكم(2).
هدهد عارف به خدا نبود. این مطلب را آن طوری بیان کرد که کودکان ما بیان میکنند، زیرا تکلیف، مخصوص فرشتگان و جنیان و انسان است. همان طوری که بچههای ما عبادت های ما را میبینند و تصور میکنند که خلاف آن باطل است، هدهد هم که اعمال سلیمان را دیده بود، تصور کرد که خلاف عمل سلیمان باطل است. اما آنچه که او بیان کرده با ظاهر قرآن مخالفت دارد، زیرا تنها کسی میتواند بین سجده ای که برای خداوند می باشد و حق است و سجده برای خورشید که باطل است، فرق قائل شود و بفهمد که یکی نیکو و دیگری عمل زشتی است، که خدا را بشناسد و آنچه را که شایسته او و آنچه را هم که درخور او نیست، بشناسد، به خصوص که هدهد تزیین اعمال ایشان و جلوگیری کردن ایشان از راه حق را به شیطان نسبت می دهد، چنین سخنی از کسی سر میزند که عدل را بشناسد و بداند که کار قبیح بر خداوند متعال روا نیست.(3)
و ایشان قدس سره، در مورد کلام خدای سبحان «وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا» از سوره عنکبوت گفته: یعنی چه بسا جنبنده ای که روزیش ذخیره شده و آماده نیست، چنان که (حسن) تفسیر نموده ولی (مجاهد) گوید: مقصود آن است که، چون آن جنبنده ناتوان است، نمی تواند روزیش را با خود حمل کند، بلکه هر مقدار که شد با دهان می خورد، اما (ابن عباس) گفته که، یعنی تمام حیوانات از چهارپایان تا پرندگان گرفته و غیر آنها از آنچه که روی زمین زندگی می کنند، غذا را برای فردای خود ذخیره نمی کنند، بلکه به قدر کفایت از آن می خورند، به جز انسان، مورچه و موش. «اللَّهُ یَرْزُقُها وَ إِیَّاکُمْ»: یعنی خداوند است که شما و آن حیوان ضعیفی را که قدرت ندارد غذای فردای خود را جمع کند، روزی می دهد، پس به این خاطر هجرت را ترک نکنید. از ابن عمر نقل شده که او گوید: که با رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله- از شهر- بیرون رفتیم، تا اینکه حضرت داخل باغ یکی از انصار شدند. رسول خدا از روی زمین دانههای خرما را برداشته و تناول می فرمود. سپس روی به من کردند و فرمود: ای پسر عمر، چرا [از این خرما] نمیخوری؟ عرض کردم: میل ندارم ای رسول خدا، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اما من میل دارم و اکنون صبح چهارمی است که هیچ غذایی نچشیدهام، و اگر می خواستم پروردگارم را می خواندم و او همانند پادشاه کسری و قیصر به من عطا می فرمود. پس تو ای فرزند عمر، چگونه خواهی بود در بین ملتی که بر اثر سستی یقین، غذای یک سال خود را پنهان می کنند؟ [ابن عمر گوید:] به خدا سوگند، هنوز قدمی برنداشته بودیم که این آیه نازل شد «وَ هُوَ السَّمِیعُ» یعنی به گفتار شما هنگامی که وطنهایتان را ترک میکنید شنواست «العَلیم» یعنی آگاه به احوالتان است و هیچ امر پنهانی و یا آشکار شما بر او مخفی نخواهد بود(4).
و قال قدس الله روحه وَ الطَّيْرَ أي و سخرنا الطير مَحْشُورَةً أي مجموعة إليه تسبح الله تعالي معه كُلٌ يعني كل الطير و الجبال لَهُ أَوَّابٌ رجاع إلي ما يريد مطيع له بالتسبيح معه قال الجبائي لا يمتنع أن يكون الله تعالي خلق في الطيور من المعارف ما يفهم به أمر داود و نهيه فيطيعه فيما يريد منها و إن لم تكن كاملة العقل مكلفة(1).
و قال الرازي فإن قيل كيف يصدر تسبيح الله عن الطير مع أنه لا عقل له قلنا لا يبعد أن يقال إن الله تعالي كان يخلق لها عقولا حتي تعرف الله فتسبحه حينئذ و كل ذلك كان معجزة لداود عليه السلام انتهي(2).
خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها قيل يعني أزواج الحيوان من ذكر و أنثي و قيل أي الأشكال و قيل أي الأصناف و قيل كل ممكن فهو زوج تركيبي و الواحد الحق و الفرد المطلق هو الله تعالي وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ أي و في خلق ما يفرق علي وجه الأرض من الحيوان علي اختلاف أجناسها و منافعها و المقاصد المطلوبة منها دلالات واضحات علي وجوده سبحانه و علمه و قدرته و حكمته و لطفه لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ قيل أي يطلبون علم اليقين بالتدبر و التفكر.
قوله سبحانه صافَّاتٍ قيل أي باسطات أجنحتهن في الجو عند طيرانها فإنهن إذا بسطنها صففن قوادمها وَ يَقْبِضْنَ أي و يضممنها إذا ضربن بها جنوبهن وقتا بعد وقت للاستظهار به علي التحرك و لذلك عدل به إلي صيغة الفعل للتفرقة بين الأصيل في الطيران و الطاري عليه ما يُمْسِكُهُنَ في الجو علي خلاف طبعهن إِلَّا الرَّحْمنُ الشامل رحمته كل شيء بأن خلقهن علي أشكال و خصائص هيئاتهن للحركة في الهواء إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ يعلم كيف يخلق الغرائب و يدبر العجائب.
و أقول في سورة الفيل و قصته دلالة علي شعور الحيوانات و كونها مطيعة
و طبرسی قدس سره گفته: «و الطّیر» یعنی مسخر کردیم پرنده را «مَحشُورةً» یعنی آنها را کنار داود علیه السّلام جمع کردیم، تا همراه ایشان، خدای متعال را تسبیح کنند «کُلٌّ» یعنی همه پرندگان و همه کوهها «لَه أَوّابٌ» یعنی بسیار رجوع میکردند به مراد [خواسته] داود و در تسبیح کردن با ایشان، مطیع بودند. جبائی گفته: مانعی ندارد که خدای متعال معرفتی را در پرندگان قرار داده باشد، که به واسطه آن، امر و نهی داود علیه السّلام را بفهمند و هر چه از آن را که ایشان بخواهد اطاعت کنند، گرچه کامل العقل و مکلف هم نباشند.(3)
و فخر رازی گفته: اگر گفته شود چگونه ممکن است از پرندگان، با اینکه هیچ عقلی ندارند، تسبیح خدای متعال صادر شود؟ می گوییم: بعید نیست که بگوییم خدای متعال در آن زمان، به آنها عقولی داده بود که خدا را بشناسند و او را تسبیح گویند و همه اینها معجزه ای برای حضرت داود علیه السّلام بوده است. (پایان نقل قول)(4)
«خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها» گفته شده: یعنی زوجهای همه حیوانات از نر و ماده و گفته شده: یعنی أشکال و گفته شده یعنی اصناف، و همچنین گفته شده: هر ممکن الوجودی، زوج ترکیبی است و یگانه حق و یکتای مطلق، فقط خدای تعالی است «وَ ما یَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ» یعنی در آفرینش همه حیواناتی که در زمین پراکندهاند، با همه اختلافی که در جنس و منافع و هدف مطلوبی که دارند، نشانههای روشنی بر وجود خدای سبحان، علم، قدرت، حکمت و لطفش وجود دارد. «لقَومٍ یُوقِنُونَ» یعنی کسانی که علم الیقین را با تدبر و تفکر طلب می کنند.
در مورد کلام خدای سبحان «صافّات» گفته شده: یعنی هنگام پرواز در جو، بالهای خود را می گسترانند، زیرا پرندگان وقتی که بالهای خود را میگشایند، پاهایشان را بر هم می نهند. «و یقبضن» یعنی وقتی که بالها را برای کمک گرفتن برای پرواز به پهلوهای خود می زنند، آنها را به خود می چسبانند و به همین دلیل از صیغه اسم فاعل [صافات] به صیغه فعل [یقبضن] عدول کرد، تا فرق بین پرواز اصیل و غیر اصیل را مشخص کند. «ما یمسکهن» یعنی به جز خدای رحمان، کسی آنها را بر خلاف طبعشان، در جو نگه نمیدارد. «إلّا الرحمن» یعنی کسی که رحمتش هر چیزی را فراگرفته و پرندگان را به شکلهای مختلف و خصوصیات ظاهری مناسبی آفریده، که می توانند در هوا حرکت کنند. «إنه بکل شیء بصیر» یعنی میداند که شگفتیها را چگونه خلق کند و عجائب را چگونه تدبیر کند.
مؤلف:
نظر بنده چنین است که در سوره فیل و داستان آن دلالتی است بر اینکه جانداران شعور دارند و فرمانبر
لأمره سبحانه فإن الظاهر أن الطيور كانت حيوانات و لم تكن من الملائكة و إن احتملت ذلك و كذا الفيلة حيث امتنعت من دخول الحرم و فهمت كلام عبد المطلب و سجدت له رضي الله عنه كما مر مفصلا في ذكر تلك القصة نعم يمكن أن يكون الله تعالي جعلها في ذلك الوقت ذوات شعور و معرفة كرامة للبيت و عبد المطلب و إرهاصا لنبوة نبينا صلي الله عليه و آله.
تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ صديق بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا مِنْ طَيْرٍ يُصَادُ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ وَ لَا يُصَادُ شَيْءٌ مِنَ الْوُحُوشِ إِلَّا بِتَضْيِيعِهِ التَّسْبِيحَ(1).
العياشي عن إسحاق: مثله(2).
التَّفْسِيرُ،: وَ اللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ أَيْ مِنْ مَنِيٍ(3)فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلي بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلي رِجْلَيْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلي أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ قَالَ عَلَي رِجْلَيْنِ النَّاسُ وَ عَلَي بَطْنِهِ الْحَيَّاتُ وَ عَلَي أَرْبَعٍ الْبَهَائِمُ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَي أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ(4).
قال الدميري قال الجاحظ الحيوان علي أربعة أقسام شيء يمشي و شيء يطير و شيء يعوم(5)و شيء ينساخ في الأرض ألا إن كل طائر يمشي(6)و ليس كل شيء يمشي يطير(7)فالنوع الذي يمشي هو علي ثلاثة أقسام ناس
خدای سبحانند، زیرا ظاهر این است که آن پرندهها از جانوران بودند، نه از فرشتهها، گرچه احتمال آن هست. و همچنین فیل که از داخل شدن به حرم خودداری کرد و سخن عبد المطلب را فهمید و برای او سر بر خاک نهاد، چنانچه در داستان مفصل آن گذشت. آری ممکن است خداوند متعال در آن هنگام، به خاطر کرامت خانه کعبه و حضرت عبد المطلب و همچنین زمینه چینی برای نبوت پیغمبر ما صلی اللَّه علیه و آله، آن شعور و معرفت را به آنها داده باشد .
تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السّلام فرمود: هیچ پرنده ای در خشکی و دریا صید نمیشود و هیچ جانور وحشی ای شکار نمیشود، جز برای اینکه از تسبیح خدا غافل شده است.(8)
عیاشی هم از اسحاق این روایت را آورده است.(9)
تفسیر قمی: «وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ» یعنی از آب منی «فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشی عَلی بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشی عَلی رِجْلَیْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشی عَلی أَرْبَعٍ یَخْلُقُ اللَّهُ ما یَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ» آنهایی که بر دو پا راه میروند، مردماند و آنها که بر شکم راه میروند، مارها هستند و آنها که بر چهار پا راه میروند، بهائم میباشند و امام صادق علیه السّلام فرمود: برخی هم بر بیشتر از چهار پا راه می روند.(10)
دمیری از قول جاحظ گفته: جانوران چهار قسماند: یکی راه می رود، یکی پرواز میکند، یکی شنا می کند و یکی هم در زمین می خزد، جز اینکه هر پرنده ای، راه هم می رود، ولی هر چیزی که راه می رود، پرنده نیست. آنکه راه می رود، خود دارای سه قسم است: انسان،
و بهائم و سباع و الطير كله سبع و بهيمة و همج و الخشاش ما لطف جرمه و صغر جسمه(1)و كان عديم السلاح و الهمج ليس من الطير و لكنه يطير و هو فيما يطير كالحشرات فيما يمشي و السبع من الطير ما أكل اللحم خالصا و البهيمة ما أكل الحب خالصا و المشترك كالعصفور فإنه ليس بذي مخلب و لا منسر و هو يلقط الحب و هو مع ذلك يصيد النمل إذا طار و يصيد الجراد و يأكل اللحم و لا يزق فراخه كما يزق الحمام فهو مشترك الطبيعة و أشباه العصافير من المشترك كثيرة و ليس كل ما طار بجناحين من الطير فقد يطير الجعلان و الذباب و الزنابير و الجراد و النمل و البعوض و الفراش و الأرضة و النحل و غير ذلك و لا يسمي طيورا و كذلك الملائكة تطير و لها أجنحة و ليست من الطير و كذلك جعفر بن أبي طالب ذو جناحين يطير بهما في الجنة و ليس من الطير(2).
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّهُ مَا يُصَادُ مِنَ الطَّيْرِ إِلَّا بِتَضْيِيعِهِمُ التَّسْبِيحَ(3).
الْعِلَلُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَتِ الْوُحُوشُ وَ الطَّيْرُ وَ السِّبَاعُ وَ كُلُّ شَيْءٍ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُخْتَلِطاً بَعْضُهُ بِبَعْضٍ فَلَمَّا قَتَلَ ابْنُ آدَمَ أَخَاهُ نَفَرَتْ وَ فَزِعَتْ فَذَهَبَ كُلُّ شَيْءٍ إِلَي شَكْلِهِ(4).
چهارپایان و درندهها، و پرندگان همگی درنده و چهارپایند و حالت وحشی دارند، و «خشاش» آنانند که جرمی لطیف و جسمی کوچک دارند و سلاح [یعنی چنگال و منقار] ندارند، «همج» از پرندهها نیست، ولی پرواز میکند و آنها در میان پرندگان مثل حشراتند در میان روندگان و پرندگانِ درنده آنانند که تنها گوشت می خورند و بهیمه آنهایند که تنها دانه می خورند و آنکه مثل گنجشک ویژگیهای مشترک دارد، چنگال و منقار ندارد، دانه برمی چیند ولی در هنگام پرواز، مورچه و ملخ هم شکار می کند و گوشت می خورد، و مانند کبوتر، خوراک به دهان جوجهاش نمی ریزد، یعنی طبع دوگانه ای دارد و امثال این پرندگان در دوگانه طبعی فراوانند. و هر چیزی که با دو بال می پرد پرنده نیست، چون که خنفساء [جانور بدبوی کوچک و سیاه]، مگسها، زنبورها، ملخها، مورچه ها، پشه ها، پروانه ها، موریانهها و زنبور عسل هم پرواز می کنند، ولی پرنده نامیده نشدهاند و همچنین فرشتگان نیز پرواز می کنند و دارای بال هم هستند، ولی جزء پرندگان نیستند و همچنین جعفر بن ابی طالب دارای دو بال است که با آن دو در بهشت پرواز میکند، ولی از پرندگان نیست.(5)
قرب الإسناد: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هیچ پرنده ای جز به خاطر غفلتش از تسبیح خدای متعال، شکار نمی شود.(6)
علل الشرایع: امام صادق علیه السّلام فرمود: حیوانات وحشی، پرندگان، درندگان و هر چیزی که خداوند متعال خلق فرموده، بعضی با بعضی دیگر مختلط بودند، زمانی که قابیل هابیل را کشت، تنفر بین حیوانات پدید آمد، ایشان به فزع درآمدند و از یک دیگر جدا شدند و هر کدام به هم نوع خود پیوست.(7)
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ يَعْقُوبَ رَفَعَهُ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ: إِذَا سَمِعْتُمْ نُبَاحَ الْكَلْبِ وَ نَهِيقَ(1)الْحِمَارِ فَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ فَإِنَّهُمْ يَرَوْنَ(2)مَا لَا تَرَوْنَ فَافْعَلُوا ما تُؤْمَرُونَ الْخَبَرَ(3).
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّيْخِ، عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمَّارٍ الثَّقَفِيِّ الْكَاتِبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ النَّوْفَلِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَارِثِ(4)بْنِ بَشِيرٍ الدُّهْنِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ بْنِ عمرة الْقَيْسِيِّ عَنْ عَبَّادٍ الْمِنْقَرِيِ(5)عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِظَبْيَةٍ مَرْبُوطَةٍ بِطُنُبِ فُسْطَاطٍ فَلَمَّا رَأَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَطْلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهَا مِنْ لِسَانِهَا فَكَلَّمَتْهُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُمُّ خِشْفَيْنِ(6)عَطْشَانَيْنِ وَ هَذَا ضَرْعِي قَدِ امْتَلَأَ لَبَناً فَخَلِّنِي حَتَّي أَنْطَلِقَ(7)فَأُرْضِعَهُمَا ثُمَّ أَعُودَ فَتَرْبُطَنِي(8)كَمَا كُنْتُ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَيْفَ وَ أَنْتِ رَبِيطَةُ قَوْمٍ وَ صَيْدُهُمْ قَالَتْ بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَا أَجِيءُ فَتَرْبُطُنِي كَمَا كُنْتُ أَنْتَ بِيَدِكَ(9)فَأَخَذَ عَلَيْهَا مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَعُودَنَّ وَ خَلَّي سَبِيلَهَا
علل الشرایع: امیرالمومنین علی علیه السّلام فرمود: وقتی عوعو سگ و عرعر خر را شنیدید، از شیطان رانده شده به خدا پناه ببرید، زیرا آنها می بینند آنچه را که شما نمی بینید، پس آنچه را که بدان امر شدهاید، انجام دهید تا آخر حدیث.
مجالس ابن الشیخ: حضرت علی علیه السّلام فرمود: روزی رسول خدا صلی الله علیه واله از کنار ماده آهویی گذشتند که با طنابهای خیمه ای بسته شده بود. وقتی که آهو رسول خدا صلی الله علیه واله را دید، خدای عزّ و جلّ زبانش را گشود، پس با ایشان تکلم کرد و گفت: ای رسول خدا، من مادر دو نوزاد تشنه هستم و این دو پستانم پر از شیرند، پس مرا رها کن، تا بروم آن دو را شیر بدهم، سپس برمی گردم تا مرا ببندی، چنانچه قبلا بودم. رسول الله صلی الله علیه و آله به او فرمود: چگونه؟ در حالی که تو بسته شده یک قوم و شکار آنهایی. گفت: آری ای رسول خدا، من میآیم و مرا مثل قبل به دست خود میبندی، پس حضرت از او پیمانی خدایی گرفتند که برگردد و رهایش کردند،
1) في المصدر: و نهيق الحمير.
2) الصحيح كما في بعض نسخ المصدر: فانهن يرون.
3) علل الشرائع 2: 270 و للحديث صدر و ذيل تركهما المصنّف.
4) في نسخة من المصدر: الحرب.
5) في المصدر:[ عميرة العبسي: عن حماد المقرئ] و في بعض النسخ: عباد المقرئ.
6) الخشف بتثليث الخاء: ولد الظبي أول ما يولد.
7) في المصدر: لا نطلق.
8) في المصدر: فيربطني.
9) في المصدر: سأجيئ فتربطني أنت بيدك كما كنت.
فَلَمْ تَلْبَثْ إِلَّا يَسِيراً حَتَّي رَجَعَتْ قَدْ فَرَغَتْ مَا فِي ضَرْعِهَا فَرَبَطَهَا نَبِيُّ اللَّهِ كَمَا كَانَتْ ثُمَّ سَأَلَ لِمَنْ هَذَا الصَّيْدُ قَالُوا(1)يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ لِبَنِي فُلَانٍ فَأَتَاهُمُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ الَّذِي اقْتَنَصَهَا(2)مِنْهُمْ مُنَافِقاً فَرَجَعَ عَنْ نِفَاقِهِ وَ حَسُنَ إِسْلَامُهُ فَكَلَّمَهُ النَّبِيُّ لِيَشْتَرِيَهَا مِنْهُ(3)قَالَ بَلْ أُخَلِّي سَبِيلَهَا فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَوْ أَنَّ الْبَهَائِمَ يَعْلَمُونَ مِنَ الْمَوْتِ مَا تَعْلَمُونَ أَنْتُمْ مَا أَكَلْتُمْ مِنْهَا سَمِيناً(4).
من الموت أي من أصل وقوعه أو من شدائد الموت و العقوبات الواقعة بعده و الأهوال المتوقعة عنده و بعده و لعله أظهر.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ يَعْقُوبُ عليه السلام لِابْنِهِ يَا بُنَيَّ لَا تَزْنِ فَلَوْ أَنَّ الطَّيْرَ زَنَي لَتَنَاثَرَ رِيشُهُ(5).
الْخَرَائِجُ، رُوِيَ أَنَّ الْحُسَيْنَ عليه السلام سُئِلَ فِي حَالِ صِغَرِهِ عَنْ أَصْوَاتِ الْحَيَوَانَاتِ لِأَنَّ مِنْ شَرْطِ الْإِمَامِ أَنْ يَكُونَ عَالِماً بِجَمِيعِ اللُّغَاتِ حَتَّي أَصْوَاتِ الْحَيَوَانَاتِ فَقَالَ عَلَي مَا رَوَي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّمِيمِيُّ عَنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا صَاحَ النَّسْرُ فَإِنَّهُ يَقُولُ يَا ابْنَ آدَمَ عِشْ مَا شِئْتَ فَآخِرُهُ الْمَوْتُ(6)وَ إِذَا صَاحَ الْبَازِي يَقُولُ يَا عَالِمَ الْخَفِيَّاتِ وَ يَا كَاشِفَ الْبَلِيَّاتِ وَ إِذَا صَاحَ الطَّاوُسُ يَقُولُ مَوْلَايَ ظَلَمْتُ نَفْسِي وَ اغْتَرَرْتُ بِزِينَتِي فَاغْفِرْ لِي وَ إِذَا صَاحَ الدُّرَّاجُ يَقُولُ الرَّحْمَنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوَي وَ إِذَا صَاحَ الدِّيكُ يَقُولُ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ لَمْ يَنْسَ ذِكْرَهُ وَ إِذَا قَرْقَرَتِ الدَّجَاجَةُ تَقُولُ يَا إِلَهَ الْحَقِّ أَنْتَ الْحَقُّ وَ قَوْلُكَ الْحَقُّ يَا اللَّهُ يَا حَقُ
دیری نپایید که بازگشت، در حالی که هر چه در پستانش بود، خالی شده بود و پیغمبر خدا همانند قبل، او را بست، سپس پرسید: این شکار برای کیست؟ گفتند: ای رسول خدا، این از بنی فلان است. پس پیامبر صلی الله علیه واله به سوی آنها آمدند و کسی که آهو را شکار کرده بود، فرد منافقی بود [بعد از شنیدن ماجرا] از نفاق خود برگشت و اسلام آوردنش نیکو گشت. پیغمبر با او برای خرید آهو گفتگو کردند، او گفت: پدر و مادرم به فدایت ای پیغمبر خدا، اصلا آن را رها می کنم، آن گاه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اگر بهائم آنچه را که شما از مرگ می دانید می دانستند، هیچ حیوان فربهی از آنها را نمی خوردید.(7)
(من الموت) یعنی اگر اصل وقوع مرگ را میدانستند و یا اینکه اگر سختیهای مرگ و مجازاتهای بعد از آن و ترس و هول هنگام مرگ و بعد از آن را میدانستند، شاید معنی دوم روشنتر باشد.
محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: یعقوب به پسرش گفت ای پسرکم، زنا مکن که اگر پرنده هم زنا کند، پرش بریزد.(8)
در خرائج و جرائح روایت است که از امام حسین علیه السّلام در ایام خردسالیشان از صدای حیوانات سوال شد، زیرا یکی از شرائط امام این است که، دانا به همه زبان ها، حتی صدای حیوانات باشد. پس حضرت فرمود: وقتی کرکس فریاد می زند، میگوید: ای فرزند آدم، هر چه خواهی زندگی کن که آخرش مرگ است. و هنگامی که باز آواز می دهد، می گوید: ای دانا به تمام پنهانیها و ای برطرف کننده بلاها. و چون طاوس صدا دهد، میگوید: ای مولای من، به خودم ستم کردم و به زیورم مغرور شدم، پس مرا بیامرز. و هنگامی که درّاج [پرنده ای کوچک و رنگین] آواز خواند، گوید: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» {خدای رحمان که بر عرش استیلا یافته است.} و وقتی خروس می خواند می گوید: هر که خدا بشناسد، یاد او را فراموش نکند. و چون مرغ خانگی قُد قُد کند، می گوید: ای معبود بر حق، تو حقی و گفتارت حق است، ای خدا، ای حق.
1) في المصدر: فقيل له: هذه.
2) في الكتاب و مصدره اقتضها و الظاهر أنّه مصحف« اقتنصها» أي اصطادها.
3) في المصدر: فكلمه النبيّ صلّي اللّه عليه و آله في بيعها ليشتريها منه.
4) أمالي ابن الشيخ 2: 68، و 289( ط 1).
5) المحاسن: 106.
6) في النسخة المخطوطة: فان آخره الموت.
7) . امالی ابن الشیخ 2 : 68 و 289
8) . محاسن: 106
وَ إِذَا صَاحَ الْبَاشَقُ يَقُولُ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ إِذَا صَاحَتِ الحداء [الْحِدَأَةُ](1)تَقُولُ تَوَكَّلْ عَلَي اللَّهِ تُرْزَقْ وَ إِذَا صَاحَ الْعُقَابُ يَقُولُ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ لَمْ يَشْقَ وَ إِذَا صَاحَ الشَّاهِينُ يَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ حَقّاً حَقّاً وَ إِذَا صَاحَتِ الْبُومَةُ يَقُولُ الْبُعْدُ مِنَ النَّاسِ أُنْسٌ وَ إِذَا صَاحَ الْغُرَابُ يَقُولُ يَا رَازِقُ ابْعَثِ الرِّزْقَ الْحَلَالَ وَ إِذَا صَاحَ الْكُرْكِيُّ يَقُولُ اللَّهُمَّ احْفَظْنِي مِنْ عَدُوِّي وَ إِذَا صَاحَ اللَّقْلَقُ يَقُولُ مَنْ تَخَلَّي عَنِ النَّاسِ نَجَا مِنْ أَذَاهُمْ وَ إِذَا صَاحَ الْبَطَّةُ تَقُولُ غُفْرَانَكَ يَا اللَّهُ وَ إِذَا صَاحَ الْهُدْهُدُ يَقُولُ مَا أَشْقَي مَنْ عَصَي اللَّهَ وَ إِذَا صَاحَ الْقُمْرِيُّ يَقُولُ يَا عَالِمَ السِّرِّ وَ النَّجْوَي يَا اللَّهُ وَ إِذَا صَاحَ الدُّبْسِيُ(2)يَقُولُ أَنْتَ اللَّهُ لَا إِلَهَ سِوَاكَ يَا اللَّهُ وَ إِذَا صَاحَ الْعَقْعَقُ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ لَا يَخْفَي عَلَيْهِ خَافِيَةٌ وَ إِذَا صَاحَ الْبَبَّغَاءُ يَقُولُ مَنْ ذَكَرَ رَبَّهُ غَفَرَ ذَنْبَهُ وَ إِذَا صَاحَ الْعُصْفُورُ يَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِمَّا يُسْخِطُ اللَّهَ وَ إِذَا صَاحَ الْبُلْبُلُ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَقّاً حَقّاً وَ إِذَا صَاحَ الْقَبْجَةُ(3)تَقُولُ قَرُبَ الْحَقُّ قَرُبَ وَ إِذَا صَاحَتِ السُّمَانَاةُ(4)يَقُولُ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْفَلَكَ عَنِ الْمَوْتِ وَ إِذَا صَاحَ السَّوْذَنِيقُ(5)يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ وَ آلُهُ خِيَرَةُ اللَّهِ وَ إِذَا صَاحَتِ الْفَاخِتَةُ يَا وَاحِدُ يَا أَحَدُ يَا فَرْدُ يَا صَمَدُ وَ إِذَا صَاحَ الشِّقِرَّاقُ يَقُولُ مَوْلَايَ أَعْتِقْنِي مِنَ النَّارِ .
وَ إِذَا صَاحَتِ الْقُنْبُرَةُ تَقُولُ مَوْلَايَ تُبْ عَلَي كُلِّ مُذْنِبٍ مِنَ الْمُذْنِبِينَ وَ إِذَا صَاحَ الْوَرَشَانُ يَقُولُ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ ذَنْبِي شَقِيتُ وَ إِذَا صَاحَ الشِّفْنِينُ(6)يَقُولُ لَا قُوَّةَ إِلَّا
و هنگامی که قرقی آواز کند، بگوید: به خدا و روز جزا ایمان آوردم. و وقتی که زغن می خواند، می گوید: بر خدا توکل کن، روزی داده می شوی. و وقتی عقاب آواز کند، میگوید: هر که خدا را اطاعت کند، بدبخت نمیشود. و چون شاهین بخواند، می گوید: خدا را به حقیقت، تسبیح می کنم. و وقتی جغد آواز کند، بگوید: در دوری از مردم، آسودگی است. و وقتی کلاغ آواز خواند، گوید: ای روزی دهنده، روزی حلال بفرست. و چون دُرنا آواز بخواند، بگوید: خدایا مرا از [شر] دشمنم حفظ کن. و وقتی لکلک می خواند، می گوید: هر که با مردم نیست، از آزارشان ایمن است. و هنگامی که مرغابی فریاد کند، بگوید: آمرزشت را می طلبم ای خدا. و چون هدهد آواز دهد، بگوید: چقدر بدبخت است کسی که نافرمانی خدا را کند. و قمری در هنگام آواز گوید: ای آگاه به درون و حرفهای مخفیانه، ای خدا. و کبوتر دشتی در آوازش، گوید: تویی خدایی که هیچ معبودی جز تو نیست ای الله. و وقتی عکّه آواز می خواند، می گوید: تسبیح می کنم خدایی را که هیچ امر پنهانی بر او پوشیده نیست. و وقتی طوطی بخواند، می گوید: هر که پروردگارش را یاد کند، گناهش آمرزیده شود. و گنجشک در آوازش میگوید: از آنچه که خدا را غضبناک میکند آمرزش می طلبم. و بلبل هنگام آواز خواندنش میگوید: به حق و حقیقت، هیچ معبودی جز خدای یگانه نیست. و وقتی که کبک آواز سر دهد، بگوید: نزدیک شدن به حق، قرب [حقیقی] است. و بلدرچین در آوازش می گوید: ای فرزند آدم، چه چیز تو را از مرگ غافل کرده؟ و شاهین در آوازش می گوید: هیچ معبودی جز خدای یگانه نیست و محمد و آل او برگزیدگان خدا هستند. و وقتی فاخته آواز کند، می گوید: ای یگانه، ای یکی، ای یکتا، ای بی نیاز. و چون شقراق [نوعی کلاغ] آواز سر دهد، بگوید: ای مولای من، مرا از آتش دوزخ آزاد فرما.
و وقتی شانه به سَر می خواند، می گوید: مولایم بر همه گناهکاران بازگشت کن [گناه همه گناهکاران را بیامرز]. و قمری در آوازش می گوید: اگر گناهم را نیامرزی بدبختم. شفنین (یک نوع کبوتر) گوید: هیچ نیرویی، جز نیروی خدای بلند مرتبه و بزرگ وجود ندارد.
1) في النسخة المخطوطة: الحداءة.
2) قال الدميري: الدبسي بفتح الدال و كسر السين و يقال: بضم الدال: طائر منسوب الي دبس الرطب، و هو قسم من الحمام البري و لونه الدكنة و قيل: هو ذكر اليمام.
3) القبجة: الحجل و هي اسم جنس يقع علي الذكر و الأنثي.
4) في النسخة المخطوطة: السماني تقول.
5) في حياة الحيوان: السوذنيق: الصقر.
6) قال الدميري: الشفنين بكسر الشين: هو متولد بين نوعين مأكولين و عده الجاحظ في أنواع الحمام و بعضهم يقول: هو الذي تسميه العامّة اليمام و صوته في الترنم كصوت الرباب و فيه تحزين.
بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ وَ إِذَا صَاحَتِ النَّعَامَةُ تَقُولُ لَا مَعْبُودَ سِوَي اللَّهِ وَ إِذَا صَاحَتِ الْخُطَّافَةُ فَإِنَّهَا تَقْرَأُ سُورَةَ الْحَمْدِ وَ تَقُولُ يَا قَابِلَ تَوْبَةِ التَّوَّابِينَ يَا اللَّهُ لَكَ الْحَمْدُ وَ إِذَا صَاحَتِ الزَّرَافَةُ تَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَ إِذَا صَاحَ الْحَمَلُ يَقُولُ كَفَي بِالْمَوْتِ وَاعِظاً وَ إِذَا صَاحَ الْجَدْيُ يَقُولُ عَاجَلَنِيَ الْمَوْتُ ثَقُلَ ذَنْبِي وَ ازْدَادَ وَ إِذَا صَاحَ الْأَسَدُ يَقُولُ أَمْرُ اللَّهِ مُهِمٌّ مُهِمٌّ وَ إِذَا صَاحَ الثَّوْرُ يَقُولُ مَهْلًا مَهْلًا يَا ابْنَ آدَمَ أَنْتَ بَيْنَ يَدَيْ مَنْ يَرَي وَ لَا يُرَي وَ هُوَ اللَّهُ وَ إِذَا صَاحَ الْفِيلُ يَقُولُ لَا يُغْنِي عَنِ الْمَوْتِ قُوَّةٌ وَ لَا حِيلَةٌ وَ إِذَا صَاحَ الْفَهْدُ يَقُولُ يَا عَزِيزُ يَا جَبَّارُ يَا مُتَكَبِّرُ يَا اللَّهُ وَ إِذَا صَاحَ الْجَمَلُ يَقُولُ سُبْحَانَ مُذِلِّ الْجَبَّارِينَ سُبْحَانَهُ وَ إِذَا صَهَلَ الْفَرَسُ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّنَا سُبْحَانَهُ وَ إِذَا صَاحَ الذِّئْبُ يَقُولُ مَا حَفِظَ اللَّهُ لَنْ يَضِيعَ أَبَداً وَ إِذَا صَاحَ ابْنُ آوَي يَقُولُ الْوَيْلُ الْوَيْلُ لِلْمُذْنِبِ الْمُصِرِّ وَ إِذَا صَاحَ الْكَلْبُ يَقُولُ كَفَي بِالْمَعَاصِي ذُلًّا وَ إِذَا صَاحَ الْأَرْنَبُ يَقُولُ لَا تُهْلِكْنِي يَا اللَّهُ لَكَ الْحَمْدُ وَ إِذَا صَاحَ الثَّعْلَبُ يَقُولُ الدُّنْيَا دَارُ غُرُورٍ وَ إِذَا صَاحَ الْغَزَالُ يَقُولُ نَجِّنِي مِنَ الْأَذَي وَ إِذَا صَاحَ الْكَرْكَدَّنُ يَقُولُ أَغِثْنِي وَ إِلَّا هَلَكْتُ يَا مَوْلَايَ وَ إِذَا صَاحَ الْإِبِلُ يَقُولُ حَسْبِيَ اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ حَسْبِيَ اللَّهُ وَ إِذَا صَاحَ النَّمِرُ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ تَعَزَّزَ بِالْقُدْرَةِ سُبْحَانَهُ وَ إِذَا سَبَّحَتِ الْحَيَّةُ تَقُولُ مَا أَشْقَي مَنْ عَصَاكَ يَا رَحْمَانُ وَ إِذَا سَبَّحَتِ الْعَقْرَبُ تَقُولُ الشَّرُّ شَيْءٌ وَحْشٌ .
ثُمَّ قَالَ عليه السلام مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا وَ لَهُ تَسْبِيحٌ يَحْمَدُ بِهِ رَبَّهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ(1)إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ(2).
قال الدميري النسر طائر معروف و هو عريف الطير و يقول في
و چون شترمرغ فریاد زند، گوید: معبودی جز الله نیست. و وقتی چلچله آواز سر می دهد، سوره حمد می خواند و می گوید: ای پذیرای توبه توبه کاران، ای خدا، سپاس از آن تو است. و چون زرافه فریاد زند، گوید: معبودی جز خدای یگانه نیست و او یکتاست. برّه کوچک، چون بانگ دهد، می گوید: مرگ، برای پند دهندگی کافی است. و چون بزغاله صدا دهد، گوید: ای مرگم بشتاب که گناهم سنگین شد و به فزون رفت. وقتی که شیر غرش میکند، می گوید: فرمان خداوند مهم است مهم. و چون گاو، بانگ دهد، میگوید: ای فرزند آدم، صبر کن، تو در برابر کسی هستی که می بیند ولی دیده نمیشود و او خداست. و هنگامی که فیل صدا دهد، می گوید: هیچ نیرو و چاره ای بی نیاز کننده از مرگ نیست [جلو مردن را نمی گیرد]. و چون یوزپلنگ بانگ دهد می گوید: ای شکست ناپذیر، ای قاهر، ای صاحب کبریا و عظمت ای الله و چون شتر نعره زند می گوید: تسبیح می کنم خوار کننده زورگویان را، تسبیح می کنم او را. و هنگامی که اسب شیهه زند می گوید: تسبیح می کنم پروردگارمان را، تسبیح می گویم او را. و چون گرگ نعره زند، گوید: هر چه را خدا حفظ کند هرگز ضایع [تباه] نگردد. و چون شغال صدا دهد، گوید: وای وای بر گنهکاری که بر گناه خود پافشاری میکند. و چون سگ بانگ دهد، گوید: گناهان، برای ذلت و خواری کافی است. و وقتی که خرگوش صدا دهد، می گوید: ای خدا مرا هلاک نکن، سپاس از آن توست. و روباه با صدایش می گوید: دنیا خانه فریب است. و چون آهو بانگ دهد، می گوید: مرا از آزار و اذیت نجات بده. و چون کرگدن نعره زند، گوید: ای مولای من، به فریادم برس وگرنه نابود می شوم. و چون شتر فریاد کند، بگوید: خدا برای من کافی است و او بهترین حمایتگر است، خدا برای من کافی است. و چون پلنگ غرش کند، بگوید: تسبیح گویم کسی را که به واسطه قدرت، شکست ناپذیر و گرامی است. و چون مار تسبیح کند، بگوید: چه بدبخت است کسی که نافرمانیت کند ای رحمان. و عقرب در تسبیح خود گوید: بدی چیز وحشتناکی است، سپس فرمود: خداوند هیچ چیزی را نیافریده، مگر اینکه او تسبیحی دارد که با آن پرودگارش را سپاس میگوید و آن گاه حضرت این آیه را تلاوت کردند «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ»(3){و هیچ چیز نیست مگر اینکه در حال ستایش، تسبیح او میگوید، ولی شما تسبیح آنها را درنمییابید.}
دمیری گفته: کرکس پرنده ای معروف است و او رئیس پرندگان است و در آوازش
صياحه ابن آدم عش ما شئت فإن الموت ملاقيك كذا قال الحسن بن علي رضي الله عنهما قال و في هذا مناسبة لما خص النسر به من طول العمر يقال إنه من أطول الطير عمرا و إنه يعمر ألف سنة وَ فِي كِتَابِ نَفَخَاتِ الْأَزْهَارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ: سَمِعْتُ حَبِيبِي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ هَبَطَ عَلَيَّ جَبْرَئِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ سَيِّداً فَسَيِّدُ الْبَشَرِ آدَمُ وَ سَيِّدُ وُلْدِ آدَمَ أَنْتَ وَ سَيِّدُ الرُّومِ صُهَيْبٌ وَ سَيِّدُ فَارِسَ سَلْمَانُ وَ سَيِّدُ الْحَبَشِ بِلَالٌ وَ سَيِّدُ الشَّجَرِ السِّدْرُ وَ سَيِّدُ الطَّيْرِ النَّسْرُ وَ سَيِّدُ الشُّهُورِ رَمَضَانُ وَ سَيِّدُ الْأَيَّامِ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَ سَيِّدُ الْكَلَامِ الْعَرَبِيَّةُ وَ سَيِّدُ الْعَرَبِيَّةِ الْقُرْآنُ وَ سَيِّدُ الْقُرْآنِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ(1).
و قال البازي أفصح لغاته مخففة الياء و الثانية باز و الثالثة بازي بتشديد الياء و التثنية بازان(2)و الجمع بزاة و في عجائب المخلوقات لا يكون إلا أنثي و ذكرها من أنواع أخر(3)من الحداء و الشواهين و لهذا اختلف أشكالها(4).
و قال طاوس في طبعه العفة و حب الزهو(5)بنفسه و الخيلاء و الإعجاب بريشه و عقده لذنبه كالطاق لا سيما إذا كانت الأنثي ناظرة إليه إلي آخر ما سيأتي(6).
و قال في الدراج و هو القائل بالشكر قدوم النعم و صوته مقطع علي هذه الكلمات(7).
میگوید: فرزند آدم، هرچه می خواهی زندگی کن که مرگ تو را ملاقات خواهد کرد و این مطلب را حسن بن علی رضی اللَّه عنهما هم فرموده است و گفته: این با عمر درازی که به کرکس اختصاص داده شده، مناسبت دارد. گفته میشود او از جمله پرندگانی است که طولانیترین عمرها را دارد و هزار سال عمر میکند. و در کتاب نفحات الأزهار از علی بن ابی طالب علیه السّلام روایت است که فرمود: از حبیبم؛ رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم که فرمود: جبرئیل بر من نازل شد و گفت: ای محمّد، هر چیزی آقایی دارد، آقای بشر؛ آدم است، آقای فرزندان آدم؛ تویی و آقای روم؛ صهیب است، آقای فارس؛ سلمان و آقای حبش؛ بلال است، آقای درختان؛ سدر، آقای پرندهها؛ کرکس، آقای ماهها؛ ماه رمضان و آقای روزها؛ روز جمعه است، آقای زبان ها؛ عربی، آقای عربیّت؛ قرآن و آقای قرآن؛ سوره بقره است.(8)
و گفته (البازی)، فصیحترین حالتش این است که یاء به صورت مخفف خوانده میشود، حالت دوم به صورت باز خوانده شده و حالت سوم هم این است که به صورت تشدید یاء خوانده شود و مثنی آن (بازان) و جمعش (بزاة) است و در عجائب المخلوقات آمده که بازها همگی مادهاند و نر آنها از نوعی دیگر است، مثل زغن و شاهین و به همین دلیل شکل آنها گوناگون است.(9)
و همچنین گفته: طاوس در طبعش عفت و حب افتخار به خود و تکبر و بالیدن به پَرَش و چتر زدن با دمش وجود دارد، به ویژه زمانی که مادهاش به او نگاه کند، تا آخر آنچه که در آینده بیاید.(10)
و درباره (درّاج) گفته که: می خواند: با شکر نعمت، نعمتها سرازیر می شوند و آوازش بدین کلمات تقطیع شود.(11)
و في القاموس القرقرة هدير البعير و صوت الحمام انتهي(1).
و الباشق معرب باشه(2)و هو معروف و الحدأة كعنبة طائر معروف(3)و قال الدميري إن العقاب إذا صاحت تقول في البعد من الناس راحة(4)و قال الكركي طائر كبير معروف و الجمع الكراكي و هو من الحيوان الذي لا يصح إلا برئيس و في طبعه التناصر و لا تطير الجماعة منه متفرقة بل صفا واحدا يقدمها واحد منها كالرائس(5)و هي تتبعه يكون ذلك حينا ثم يخلفه آخر منها مقدما حتي يصير الذي كان مقدما مؤخرا(6)و قال الدبسي بفتح الدال و ضمها طائر صغير منسوب إلي دبس الرطب و هو قسم من الحمام البري(7)و قال العقعق كثعلب تسمي كندش و هو طائر علي قدر الحمامة و علي شكل الغراب و جناحاه أكبر من جناحي الحمامة و هو ذو لونين أبيض و أسود طويل الذنب لا يأوي تحت سقف و لا يستظل به و في طبعه الزنا و الخيانة و يوصف بالسرقة و الخبث(8)و قال الببغاء بثلاث باءات موحدات أولاهن و ثالثتهن مفتوحات(9)و الثانية ساكنة و بالغين المعجمة هي الطائر الأخضر المسمي بالدرة و هي في قدر الحمامة يتخذها الناس للانتفاع بصوتها و لها قوة علي حكاية الأصوات و قبول
و در قاموس آمده که به بانگ شتر و آواز کبوتر (قرقره) گویند. (باشق) معرب کلمه (باشه) و معروف است و (حداة) بر وزن (عنبه)، نام پرنده معروفی است. و دمیری گفته: هنگامی که عقاب آواز سر دهد، میگوید: در دوری از مردم، آسودگی و راحتی است.(10)
و درباره کرکی(قرقی) گفته: که پرنده بزرگ معروفی است و جمعش کراکی است و جانداری است که بدون رئیس زندگی نمیکند و یاری به یکدیگر، در طبع اوست، و گروه آنها در هنگام پرواز به صورت جدا از هم پرواز نمیکنند، بلکه در صفی واحد قرار می گیرند که یکی از آن ها، همانند یک رئیس، جلوتر قرار می گیرد که تا مدتی بقیه پرندگان دنباله روی اویند و سپس یکی دیگر از آنها جای او را می گیرد و پیشرو میشود، تا اینکه پرنده ای که جلوتر از بقیه قرار داشت پشت سر بقیه قرار می گیرد.(11)و گفته که: (دبسی) که با فتحه و ضمه دال هر دو خوانده میشود، پرنده ای کوچک است که منسوب به منطقه (دبس الرطب) می باشد و نوعی از کبوتر دشتی است.(12)و گفته: (عقعق) بر وزن ثعلب، «کندش» نامیده میشود و پرندهای است به اندازه کبوتر و شکل کلاغ و دو بالش بزرگتر از دو بال کبوتر است و دو رنگ دارد: سفید و سیاه، دمش دراز است، در زیر سقف و سایه آن مأوی نمی گیرد، و در طبعش، زنا و خیانت وجود دارد و به دزدی و پلیدی وصف میشود.(13)و گفته (ببغاء) دارای سه باء موحدات است که اولی و سومی فتحه دار و دومی ساکن است و دارای غین معجمه است و آن پرنده سبز رنگی است که (الدره) هم نامیده میشود که به اندازه کبوتر است و مردم برای بهره گیری از صدایش آن را می گیرند و دارای نیرویی است که میتواند صداها را بازگو کند و همچنین
1) القاموس: مادة القر.
2) القاموس: مادة بشق.
3) القاموس: مادة الحدأ.
4) حياة الحيوان 2: 87 فيه: عن الناس.
5) في المصدر: كالرئيس لها.
6) حياة الحيوان 2: 194.
7) حياة الحيوان 1: 238.
8) حياة الحيوان 2: 102.
9) في المصدر: مفتوحتان.
10) . حیاة الحیوان 2 : 87
11) . حیاة الحیوان 2 : 194
12) . حیاة الحیوان 1 : 238
13) . حیاة الحیوان 2 : 102
التلقين يتخذها الملوك و الأكابر لتنم ما تسمع من الأخبار و تتناول مأكولها برجلها(1)كما يتناول الإنسان الشيء بيده(2)و في القاموس الببغاء و قد تشدد الباء الثانية طائر أخضر(3).
قوله قرب الحق علي بناء المجرد أو التفعيل و الحق الرب سبحانه أو القيامة أو ضد الباطل.
و قال الدميري القبجة اسم جنس تقع علي الذكر و الأنثي(4).
و قال السماني بضم السين و فتح النون(5)اسم طائر يلبد بالأرض و لا يكاد يطير إلا أن يطار و إذا سمع الرعد مات و يسكت في الشتاء و إذا أقبل الربيع يصيح(6).
و في القاموس السوذنيق كزنجبيل و يضم أوله و السيذنوق بضم أوله و فتحه و كسر النون و فتحه و السذانق بفتح النون و ضمه و السوذنيق الصقر و الشاهين(7).
و قال الدميري الفاختة واحدة الفواخت من ذوات الأطواق و هي بفتح الفاء و كسر الخاء المعجمة و بالتاء المثناة في آخرها قاله في الكفاية و زعموا أن الحيات تهرب من صوتها و فيها فصاحة و حسن صوت و في طبعها الأنس بالناس و تعيش في الدور و العرب تصفها بالكذب فإن صوتها عندهم هذا أوان الرطب تقول ذلك و النخل لم تطلع.
و أقول المشهور أنها بالتاء المثناة الفوقانية كما في القاموس و غيره و قال الدميري الشقراق بفتح الشين و كسرها و ربما قالوا الشرقراق طائر هو صغير
تلقین پذیر است و پادشاهان و بزرگان او را می گیرند، تا هر چه از اخبار را که می شنود پخش کند و با کمک پاهایش غذایش را می خورد، همان طور که انسان غذا را با دستش می خورد(8)و در قاموس آمده (ببغاء) که گاهی اوقات باء دومیاش مشدد میشود؛ پرنده ای سبز رنگ است.
فعل (قرب) در قرب الحق یا ثلاثی مجرد است و یا باب تفعیل و منظور از حق یا پروردگار سبحان است و یا قیامت و یا منظور ضد باطل است. و دمیری گفته که (قبجه) اسم جنسی است که بر ماده و نر اطلاق میشود.(9)
و همچنین گفته (سمانی) که با ضمه سین و فتحه نون خوانده میشود، اسم پرنده ای است که در زمین اقامت دارد و اگر پرواز داده نشود، خودش معمولا پرواز نمیکند و وقتی که صدای رعد را بشنود میمیرد و در فصل زمستان ساکت است و وقتی که بهار میآید، آوازخوان میشود.(10)
و در قاموس آمده که (سوزنیق) بر وزن (زنجبیل) است و حرف اولش ضمه دار است و (سیذنوق) حرف اولش با ضمه و فتحه و نون آن با کسره و فتحه خوانده شده و (سذانق) نونش با فتحه و ضمه آمده و سوذنیق همان شاهین یا باز است.
دمیری گفته: (فاخته) مفرد کلمه (فواخت) است که از طوقداران است و فاء آن فتحه دار و خاء آن کسره دار است و دارای تاء گرد در آخرش می باشد. در کفایه گفته: پنداشتهاند که مارها از آوازش می گریزند و صوتش دارای شیوایی و نیکویی است و در طبعش موانست با انسانها وجود دارد و در خانهها زندگی میکند و عربها آن را دروغگویی وصف میکنند، زیرا هنوز خرما گل نکرده که فریاد می زند: زمان رطب است.
مؤلف:
مشهور این است که دارای تاء گرد فوقانی است، همان طور که در قاموس و غیر آن هم آمده و دمیری گفته: (شقراق) با فتحه و کسره شین خوانده شده و چه بسا گفتهاند (شرقراق) و آن پرنده کوچکی است
يسمي الأخيل و العرب تتشأم به و هو أخضر مليح بقدر الحمامة خضرته حسنة مشبعة في أجنحته سواد و له مشتي و مصيف و يكون مخططا بحمرة و خضرة و سواد(1)و في القاموس القبر كسكر و صرد طائر الواحدة بهاء و يقال القنبراء و الجمع قنابر و لا تقل قنبرة كقنفذة أو لغية(2).
و قال الدميري الورشان ساق حر و هو ذكر القماري و قيل إنه طائر متولد بين الفاختة و الحمامة يوصف بالحنو علي أولاده حتي أنه ربما قتل نفسه إذا رآها في يد القانص قال عطاء إنه يقول لدوا للموت و ابنوا للخراب و هذه لام العاقبة مجازا(3).
و قال الشفنين بالكسر متولد بين نوعين مأكولين و عده الجاحظ في أنواع الحمام و قيل هو الذي تسميه العامة اليمام و صوته في الترنم كصوت الرباب و فيه تحزين و تحسن أصواتها إذا اختلطت و من طبعه إذا فقد أنثاه لم يزل أغرب إلي أن يموت و كذلك الأنثي(4).
و قال ذكر الثعلبي أن آدم عليه السلام لما خرج من الجنة اشتكي الوحشة(5)فآنسه الله بالخطاف و ألزمها البيوت فهي لا تفارق بني آدم أنسا لهم قال و معها أربع آيات من كتاب الله عز و جل لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلي جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ إلي آخر السورة(6)و تمد صوتها بقوله الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ(7)
که (اخیل) نامیده شده و عربها بدان فال بد زنند و پرنده بانمک و سبز رنگی است که به اندازه کبوتر است و رنگش سبز پر رنگ زیبایی است، در بالهایش سیاهی وجود دارد، ییلاق و قشلاق می کند و مخطط به رنگهای سرخ، سبز و سیاه است،(8)در قاموس آمده که (قبّر) بر وزن سکّر و صرد، پرنده ای است که مفردش با تاء می آید و همچنین گفته میشود: (قنبراء) که جمعش (قنابر) است و نگویید (قنبره) بر وزن (قنفذه) یا (لغیّه).
دمیری درباره ورشان گفته: «ساق حر» است و همان قُمری نر است، گفته شده که پرنده ای است که از فاخته و کبوتر متولد میشود که به مهربانی با فرزندان وصف شده، تا آنجا که چه بسا خود را بکشد، اگر فرزندش را در دست شکارچی بیند. عطاء گفته: او میگوید: برای مرگ بزایید و برای ویرانی بسازید و این لام [در متن عربی]، مجازا لام عاقبت است.(9)
و گفته: (شفنین) با کسره خوانده میشود که از دو نوع دیگر پدید می آید و جاحظ او را در شمار کبوتران شمرده و گفته شده که این همان پرنده ای است که عوام او را (یمام) می نامند و صدایش در ترنم همچون صدای عود(یکی از آلات موسیقی) است و اندوه بار است و هنگامی که صداهایشان با یکدیگر ترکیب شود، نیکو میشود و در طبعش چنین است که اگر مادهاش را از دست دهد، پیوسته آواره است، تا اینکه میمیرد و مادهاش همچنین است.
و گفته: ثعلبی گوید: چون آدم علیه السّلام از بهشت خارج شد، از تنهایی شکایت کرد، پس خدا او را با چلچله [پرستو] همدم نمود و او را ملازم خانهها کرد و او به خاطر انس با انسان ها، از آنها جدا نمیشود. و گفته: چهار آیه از قرآن با او است «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقرآن عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ» تا آخر سوره(10)و آوازش را در «الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» می کَشَد.(11)
و قال الزرافة بفتح الزاي و ضمها حسنة الخلق طويلة اليدين قصيره الرجلين مجموع يديها و رجليها نحو عشرة أذرع رأسها كرأس الإبل و قرنها كقرن البقر و جلدها كجلد النمر و قوائمها و أظلافها كالبقر و ذنبها كذنب الظبي ليس لها ركب في رجليها إنما ركبتاها في يديها و إذا مشت قدمت الرجل اليسري و اليد اليمني بخلاف ذوات الأربع فإنها تقدم اليد اليسري و من طبعها التودد و التأنس(1)و لما علم الله أن قوتها في الشجر(2)جعل يديها أطول من رجليها لتستعين بذلك علي المرعي منها(3)و قيل هي متولدة بين ثلاثة حيوانات الناقة الوحشية و البقرة الوحشية و الضبعان(4).
سيأتي تمام القول في ذلك إن شاء الله.
و قال الدميري الحمل الخروف إذا بلغ ستة أشهر و قيل هو ولد الضأن الجذع فما دونه(5).
الْمَنَاقِبُ(6)، [تَفْسِيرُ الثَّعْلَبِيِ] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا: إِذَا صَاحَ النَّسْرُ قَالَ ابْنَ آدَمَ عِشْ مَا شِئْتَ آخِرُهُ الْمَوْتُ وَ إِذَا صَاحَ الْغُرَابُ قَالَ إِنَّ فِي الْبُعْدِ مِنَ النَّاسِ أُنْساً وَ إِذَا صَاحَ الْقُنْبُرَةُ قَالَ اللَّهُمَّ الْعَنْ مُبْغِضِي آلِ مُحَمَّدٍ وَ إِذَا صَاحَ الْخُطَّافُ قَرَأَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَ يَمُدُّ الضَّالِّينَ كَمَا يَمُدُّهَا الْقَارِئُ(7).
و گفته: (زرافه) که فتحه و ضمه زاء خوانده میشود، حیوانی خوش خوست و دو دستش بلند و دو پایش کوتاه است، و دو دست و دو پایش، ده ذراع [تقریبا پنج متر] است، سرش، مانند سر شتر و شاخش، مثل شاخ گاو، پوستش مانند پوست پلنگ و تکیه گاههایش [یعنی دست و پا] و سمش، مانند گاو و دمش، چون دم آهوست، در پاهایش زانو وجود ندارد و زانوهایش در دو دست او است، و وقتی راه می ر ود، پای چپ و دست راست را پیش نهد، برخلاف چهارپایان دیگر که دست چپ را و پای راست پیش می نهند، در طبع او دوستداری و موانست وجود دارد و چون خدا می دانست که غذایش در درختان است، دو دستش را از دو پایش بلندتر آفرید، تا برای دستیابی آسان به گیاه و علف آن درخت از آن دو کمک بگیرد. و گفته شده که او متولد از سه جانور است، شتر وحشی، گاو وحشی و کفتار.(8)
سخن کامل در این باره می آید ان شاء اللَّه ...
و دمیری گفته: (حمل) گوسفندی است که به شش ماهگی می رسد و گفته شده: فرزند میشی است که در سال دوم و یا کمتر از آن قرار دارد.(9)
در کتاب مناقب از تفسیر ثعلبی نقل شده که امام صادق علیه السّلام از قول حسین بن علی علیهما السّلام فرموده اند: چون کرکس بانگ دهد، گوید: ای فرزند آدم، هرچه خواهی زندگی کن که پایانش مرگ است. و چون کلاغ آواز کند، گوید: همانا در دوری از مردم آسودگی است. و قنبره در آوازش گوید: خدایا دشمنان خاندان محمّد صلی اللَّه علیه و آله را لعنت کن. و چون چلچله آواز سر دهد، سوره حمد بخواند و «الضالین» را مانند قاری بکشد.(10)
1) في المصدر: فانها تقدم اليد اليمني و الرجل اليسري، و من طبها التودد و التأنس و تجتر و تبعر.
2) في المصدر: من الشجر.
3) في المصدر: علي الرعي منها بسهولة.
4) حياة الحيوان 2: 4.
5) حياة الحيوان 1: 192.
6) في المطبوع: العيّاشيّ و المناقب، و لعله وهم.
7) مناقب آل أبي طالب 3: 223.
8) . حیاة الحیوان 2 : 4
9) . حیاة الحیوان 1 : 192
10) . مناقب ابن شهر آشوب 3 : 223
الْكَافِي، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْعَاصِمِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِيهِ أَسْبَاطِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سَالِمٍ مَوْلَي أَبَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَا مِنْ طَيْرٍ يُصَادُ إِلَّا بِتَرْكِهِ التَّسْبِيحَ وَ مَا مِنْ مَالٍ يُصَابُ إِلَّا بِتَرْكِ الزَّكَاةِ(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَوْ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ بِيَوْمٍ أَفْضَلَ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ إِنَّ كَلَامَ الطَّيْرِ فِيهِ إِذَا لَقِيَ(2)بَعْضُهُ بَعْضاً سَلَامٌ سَلَامٌ يَوْمٌ صَالِحٌ(3).
الْإِخْتِصَاصُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: شَهِدْنَا مَجْلِسَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ عَلَيْهِ فَإِذَا نَحْنُ بِعِدَّةٍ مِنَ الْعَجَمِ فَسَلَّمُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا جِئْنَاكَ لِنَسْأَلَكَ عَنْ سِتِّ خِصَالٍ فَإِنْ أَنْتَ أَخْبَرْتَنَا آمَنَّا وَ صَدَّقْنَا وَ إِلَّا كَذَّبْنَا وَ جَحَدْنَا فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام سَلُوا مُتَفَقِّهِينَ وَ لَا تَسْأَلُوا مُتَعَنِّتِينَ قَالُوا أَخْبِرْنَا مَا يَقُولُ الْفَرَسُ فِي صَهِيلِهِ وَ الْحِمَارُ فِي نَهِيقِهِ وَ الدُّرَّاجُ فِي صِيَاحِهِ وَ الْقُنْبُرَةُ فِي صَفِيرِهَا وَ الدِّيكُ فِي نَعِيقِهِ وَ الضِّفْدِعُ فِي نَقِيقِهِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِذَا الْتَقَي الْجَمْعَانِ وَ مَشَي الرِّجَالُ إِلَي الرِّجَالِ بِالسُّيُوفِ يَرْفَعُ الْفَرَسُ رَأْسَهُ فَيَقُولُ سُبْحَانَ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ وَ يَقُولُ الْحِمَارُ فِي نَهِيقِهِ اللَّهُمَّ الْعَنِ الْعَشَّارِينَ وَ يَقُولُ الدِّيكُ فِي نَعِيقِهِ بِالْأَسْحَارِ اذْكُرُوا اللَّهَ يَا غَافِلِينَ وَ يَقُولُ الضِّفْدِعُ فِي نَقِيقِهِ سُبْحَانَ الْمَعْبُودِ فِي لُجَجِ الْبِحَارِ وَ يَقُولُ الدُّرَّاجُ فِي صِيَاحِهِ الرَّحْمَنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوَي وَ تَقُولُ الْقُنْبُرَةُ فِي صَفِيرِهَا اللَّهُمَّ الْعَنْ مُبْغِضِي آلِ مُحَمَّدٍ قَالَ فَقَالُوا آمَنَّا وَ صَدَّقْنَا وَ مَا عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ فَقَالَ عليه السلام أَ لَا أُفِيدُكُمْ قَالُوا بَلَي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ إِنَّ لِلْفَرَسِ فِي كُلِّ يَوْمٍ ثَلَاثَ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٍ يَقُولُ فِي أَوَّلِ نَهَارِهِ :
کافی: امام صادق علیه السّلام میفرمود: هیچ پرنده ای شکار نمیشود، جز به خاطر غفلت از تسبیح، و به هیچ مالی آفتی نرسد، جز به خاطر نپرداختن زکات.(4)
کافی: امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام فرمود: خورشید، بر روزی بهتر از روز جمعه طلوع نکرده و سخن پرندگان در آن روز، وقتی که به هم می رسند این است که: سلام، سلام، چه روز خوبی است.(5)
اختصاص: ابن عباس میگوید: در مجلس امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام بودیم که ناگهان، تعدادی از عجمها آمدند و به ایشان سلام کردند و سپس گفتند: آمدهایم تا از شش خصلت از شما بپرسیم، اگر به ما جواب دهید، ایمان می آوریم و تصدیق می کنیم وگرنه دروغ می شماریم و انکار می کنیم. پس علی علیه السّلام فرمود: بپرسید برای فهمیدن نه برای آزار دادن. گفتند: به ما خبر دهید که اسب در شیهه خود و خر در عرعرش و درّاج در بانگش و شانه سر در آوازش و خروس در صیحهاش و قورباغه در قرقرش چه میگوید؟ علی علیه السّلام فرمود: چون دو گروه [در جنگ] به هم برخورند، و مردان جنگی با شمشیر به سوی یکدیگر روند، اسب سرش را بلند میکند و می گوید: تسبیح می کنم فرمانروای پاک را. و خر در عرعرش می گوید: خدایا عشارین [ده یک گیرندگان، شاید منظور مالیات چیان است] را لعنت کن. و خروس در آواز سحرهایش گوید: ای غافلان، خدا را یاد کنید. و قورباغه در قرقرش می گوید: تسبیح می کنم کسی را که در اعماق دریاها مورد پرستش واقع میشود. و درّاج گوید: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» {خدای رحمان که بر عرش استیلا یافته است.} و شانه سر در آوازش گوید: خدایا دشمنان آل محمّد صلی اللَّه علیه و آله را لعنت کن. ابن عباس می گوید: گفتند: ایمان آوردیم و باور کردیم و در روی زمین کسی که از تو داناتر باشد وجود ندارد. فرمود: آیا نمی خواهید [بیشتر] به شما خبر دهم؟ گفتند: چرا ای امیر المؤمنین، پس حضرت فرمود: به درستی که در هر روز برای اسب سه دعای مستجاب وجود دارد؛ در آغاز روزش می گوید:
اللَّهُمَّ وَسِّعْ عَلَي سَيِّدِيَ الرِّزْقَ وَ يَقُولُ فِي وَسَطِ النَّهَارِ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي أَحَبَّ إِلَي سَيِّدِي مِنْ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ وَ يَقُولُ فِي آخِرِ نَهَارِهِ اللَّهُمَّ ارْزُقْ سَيِّدِي عَلَي ظَهْرِيَ الشَّهَادَةَ(1).
نعق الغراب بالعين المهملة و المعجمة ينعق نعيقا صاح و نق الضفدع ينق نقيقا صاح.
الْإِخْتِصَاصُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ(2)عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ نَاضِحاً(3)كَانَ لِرَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ فَلَمَّا اسْتَنَ(4)قَالَ بَعْضُ أَهْلِهِ لَوْ نَحَرْتُمُوهُ فَجَاءَ الْبَعِيرُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَجَعَلَ يَرْغُو فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي صَاحِبِهِ فَلَمَّا جَاءَ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ إِنَّ هَذَا يَزْعُمُ أَنَّهُ كَانَ لَكُمْ شَابّاً حَتَّي إِذَا هَرِمَ وَ إِنَّهُ قَدْ نَفَعَكُمْ وَ إِنَّكُمْ أَرَدْتُمْ نَحْرَهُ(5)فَقَالَ صَدَقَ فَقَالَ لَا تَنْحَرُوهُ وَ دَعُوهُ(6).
وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي خَالِدٍ(7)قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام
خدایا در روزی آقایم وسعت قرار ده، و در وسط روز می گوید: خدایا مرا نزد آقایم از خاندانش و مالش محبوبتر ساز، و در پایان روز می گوید: خدایا به آقای من، در حالی که بر پشت من سوار است، شهادت روزی کن.(8)
(نعق الغراب) که با عین مهمله و معجمه [یعنی به صورت غین] خوانده شده، به معنای فریاد زدن و خواندن است و (نق الضفدع) هم به معنای آواز قورباغه است.
اختصاص: امام صادق علیه السّلام فرمود: مردی از انصار شتر آبکشی داشت، چون سالخورده شد، یکی از اهل خانوادهاش گفت: کاش آن را قربانی می کردید. پس آن شتر نزد رسول خدا آمد و صدا و ضجه کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله به دنبال صاحبش فرستادند. وقتی که آمد، حضرت به او فرمود: این شتر می پندارد اکنون می خواهید او را بکشید، در حالی که از جوانی تا پیری در خدمت شما بوده و به شما منفعت رسانده. مرد گفت: راست گفته حضرت فرمود: او را نکشید و رهایش کنید.(9)
اختصاص: محمد بن حسن بن ابی خالد میگوید: با امام زین العابدین علیه السّلام به سوی
1) الاختصاص: 136.
2) في المصدر:« أحمد بن الحسن بن عليّ بن فضال عن عبد اللّه بن بكير» و لعلّ فيه سقط، و الحسن بن فضال اي الحسن بن عليّ بن فضال.
3) الناضح: البعير الذي يستقي عليه.
4) في المصدر:« استسن» و هو الصحيح اي كبرت سنه.
5) في المصدر: ثم انكم اردتم نحره.
6) الاختصاص: 294 فيه: و دعوه فدعوه.
7) الظاهر أنّه هو محمّد بن الحسن شنبولة القمّيّ الأشعريّ المعدود من أصحاب الرضا عليه السلام، و الرواية مرسلة، و رواه الصفار في البصائر: 101 عن محمّد بن الحسين عن العباس بن معروف عن أبي القاسم الكوفيّ عن محمّد بن الحسن بن محمّد بن عمران زرعة عن سماعة عن ابي بصير عن رجل، و رواه أيضا الطبريّ في دلائل الإمامة 88: عن العباس بن معروف و فيه:« الحسن بن عمران» و الظاهر أنّه و ما في البصائر مصحفان و الصحيح:« الحسن بن محمّد بن عمران» و هو الحسن بن محمّد بن عمران بن عبد اللّه الأشعريّ بقرينة روايته عن زرعة. و في اسناد دلائل الإمامة أيضا سقط و ارسال راجعه. و الظاهر من متن الاختصاص و البصائر أن الذي يروي عن الإمام عليه السلام رجل اسمه عبد العزيز فتأمل.
8) . اختصاص: 136
9) . اختصاص: 294
إِلَي مَكَّةَ فَلَمَّا دَخَلْنَا الْأَبْوَاءَ كَانَ عَلَي رَاحِلَتِهِ وَ كُنْتُ أَمْشِي فَوَافَي غَنَماً وَ إِذَا نَعْجَةٌ قَدْ تَخَلَّفَتْ عَنِ الْغَنَمِ وَ هِيَ تَثْغُو ثُغَاءً شَدِيداً وَ تَلْتَفِتُ وَ إِذَا رِخْلَةٌ خَلْفَهَا تَثْغُو وَ تَشْتَدُّ فِي طَلَبِهَا فَلَمَّا قَامَتِ الرِّخْلَةُ ثَغَتِ النَّعْجَةُ فَتَبِعَتْهَا الرِّخْلَةُ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام يَا عَبْدَ الْعَزِيزِ أَ تَدْرِي مَا قَالَتِ النَّعْجَةُ قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي قَالَ فَإِنَّهَا قَالَتِ الْحَقِي بِالْغَنَمِ فَإِنَّ أُخْتَهَا عَامَ الْأَوَّلِ تَخَلَّفَتْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَأَكَلَهَا الذِّئْبُ(1).
الثغاء صياح الغنم و الرخل بكسر الراء الأنثي من سخال الضأن.
الْإِخْتِصَاصُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ(2)عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الذِّئَابَ جَاءَتْ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَطْلُبُ أَرْزَاقَهَا فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ إِنْ شِئْتُمْ صَالَحْتُهَا عَلَي شَيْءٍ تُخْرِجُوهُ إِلَيْهَا وَ لَا تَرْزَأُ(3)مِنْ أَمْوَالِكُمْ شَيْئاً وَ إِنْ تَرَكْتُمُوهَا تَعْدُو وَ عَلَيْكُمْ حِفْظُ أَمْوَالِكُمْ قَالُوا بَلْ نَتْرُكُهَا كَمَا هِيَ تُصِيبُ مِنَّا مَا أَصَابَتْ وَ نَمْنَعُهَا مَا اسْتَطَعْنَا(4).
وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ بِشْرٍ وَ إِبْرَاهِيمَ ابْنَيْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِمَا عَنْ حُمْرَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام قَالَ: كَانَ قَاعِداً فِي جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذَا جَاءَتْهُ ظَبْيَةٌ فَبَصْبَصَتْ عِنْدَهُ وَ ضَرَبَتْ بِيَدَيْهَا فَقَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عليه السلام أَ تَدْرُونَ مَا تَقُولُ
مکه خارج شدیم و چون به ابواء رسیدیم، در حالی که حضرت بر مرکب خود سوار بودند و من پیاده می رفتم به گله گوسفندی برخوردیم، ناگهان یک میش از گله جا ماند، در حالی که به شدت بع بع می کرد و ماده برهای هم به دنبالش بع بع می کرد و به دنبالش می گشت، چون آن ماده بره ایستاد، آن میش بانگی زد و آن ماده بره به دنبالش آمد، سپس امام علیه السّلام فرمود: ای عبد العزیز، آیا می دانی آن میش چه گفت؟ گفتم: نه به خدا نمی دانم، فرمود: او گفت: به گله ملحق شو، زیرا خواهرت در سال اول [گذشته] در اینجا جا ماند و گرگ او را خورد.(5)
به صدای گوسفند، (ثغاء) گفته میشود و (رخل) که به کسره راء خوانده میشود، به بره ماده گفته میشود.
اختصاص: امام صادق علیه السّلام فرمود: گرگها برای طلب روزیشان به سوی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آمدند، آن حضرت به اصحابشان فرمود: اگر بخواهید، با آنها بر چیزی که بدانها می دهید، مصالحه می کنم و آسیبی به اموال شما نمی رسانند و اگر آنها را رها کنید، بر شما تجاوز می کنند و شما باید از مال خود نگهداری کنید. اصحاب گفتند آنها را وامی نهیم تا هر چه توانستند به ما آسیب برسانند و هرچه هم که توانستیم مانع آنها می شویم.(6)
اختصاص: حمران میگوید: امام سجاد علیه السّلام با گروهی از یارانشان نشسته بودند که ماده آهویی نزد ایشان آمد و دمش را جنبانید و دستهایش را بر زمین زد، ابو محمد علیه السّلام فرمود: آیا می دانید
هَذِهِ الظَّبْيَةُ قَالُوا لَا قَالَ تَزْعُمُ هَذِهِ الظَّبْيَةُ أَنَّ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ رَجُلًا مِنْ قُرَيْشٍ اصْطَادَ خِشْفاً لَهَا فِي هَذَا الْيَوْمِ وَ إِنَّمَا جَاءَتْ أَنْ أَسْأَلَهُ أَنْ يَضَعَ الْخِشْفَ بَيْنَ يَدَيْهَا فَتُرْضِعَهُ .
ثُمَّ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عليه السلام لِأَصْحَابِهِ قُومُوا بِنَا فَقَامُوا بِأَجْمَعِهِمْ فَأَتَوْهُ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ لِأَبِي مُحَمَّدٍ فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي مَا جَاءَ بِكَ فَقَالَ أَسْأَلُكَ بِحَقِّي عَلَيْكَ إِلَّا أَخْرَجْتَ إِلَيَّ الْخِشْفَ الَّذِي اصْطَدْتَهَا الْيَوْمَ فَأَخْرَجَهَا فَوَضَعَهَا بَيْنَ يَدَيْ أُمِّهَا فَأَرْضَعَتْهَا فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام أَسْأَلُكَ يَا فُلَانُ لَمَّا وَهَبْتَ لَنَا الْخِشْفَ قَالَ قَدْ فَعَلْتُ فَأَرْسَلَ الْخِشْفَ مَعَ الظَّبْيَةِ فَمَضَتِ الظَّبْيَةُ فَبَصْبَصَتْ وَ حَرَّكَتْ ذَنَبَهَا فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام تَدْرُونَ مَا قَالَتِ الظَّبْيَةُ قَالُوا لَا قَالَ قَالَتْ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ كُلَّ غَائِبٍ لَكُمْ وَ غَفَرَ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ كَمَا رَدَّ عَلَيَّ وَلَدِي(1).
بصبص الكلب حرك ذنبه و الخشف مثلثة ولد الظبي أول ما يولد أو أول مشيه أو التي نفرت من أولادها و تشردت.
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام: أَنَّ أَبَا ذَرٍّ الْغِفَارِيَّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تَمَعَّكَ فَرَسُهُ ذَاتَ يَوْمٍ فَحَمْحَمَ فِي تَمَعُّكِهِ فَقَالَ أَبُو ذَرٍّ هِيَ حَسْبُكَ الْآنَ فَقَدِ اسْتُجِيبَ لَكَ فَاسْتَرْجَعَ الْقَوْمُ وَ قَالُوا خُولِطَ أَبُو ذَرٍّ فَقَالَ لِلْقَوْمِ مَا لَكُمْ قَالُوا تُكَلِّمُ بَهِيمَةً مِنَ الْبَهَائِمِ فَقَالَ أَبُو ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِذَا تَمَعَّكَ الْفَرَسُ دَعَا بِدَعْوَتَيْنِ فَيُسْتَجَابُ لَهُ يَقُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي أَحَبَّ مَالِهِ إِلَيْهِ وَ الدَّعْوَةُ الثَّانِيَةُ اللَّهُمَّ ارْزُقْهُ عَلَي ظَهْرِيَ الشَّهَادَةَ وَ دَعْوَتَاهُ مُسْتَجَابَتَانِ(2).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ نَادَتِ
این ماده آهو چه میگوید؟ گفتند: نه، فرمود: او می پندارد که فلان بن فلان- مردی از قریش- بچه او را امروز شکار کرده، و برای این اینجا آمده، تا من از آن مرد بخواهم بچهاش را پیش او نهد تا شیرش دهد.
و آن گاه حضرت به یارانشان فرمود: برخیزید. پس همگی برخاستند و نزد آن شکارچی آمدند، او بیرون آمد و به امام علیه السّلام گفت: پدر و مادرم به فدایت، چه چیز شما را به اینجا آورده؟ حضرت فرمود: از تو میخواهم به حقی که بر تو دارم، بچه آهویی را که امروز شکار کرده ای پیش من بیاوری. پس مرد آن را آورد و جلوی مادرش گذاشت و مادر به او شیر داد. سپس امام فرمود: فلانی از تو خواهش می کنم که بچه آهو را به ما ببخشی، گفت: انجام دادم و آن را با مادرش رها کرد، پس ماده آهو دمش را تکان داد. امام علیه السّلام فرمود: آیا می دانید ماده آهو چه گفت؟ گفتند: نه. فرمود: او گفت: خدا هر غائبی را به شما برگرداند و علی بن الحسین را بیامرزد، همان طور که بچهام را به من برگرداند.(3)
«بصبص الکلب» یعنی سگ دمش را تکان داد و «خَشَف» به بچه آهو در ابتدای تولد و یا ابتدای راه افتادنش گفته میشود و یا آهویی است که از نزد فرزندانش کوچ کرده و آواره شده است.
نوادر راوندی: امام صادق علیه السّلام از پدرانشان علیهم السّلام نقل می کنند که یک روز، اسب ابوذر غفاری در خاک غلطید و در خاک غلطیدنش شیهه کشید. ابوذر بدو گفت: هم اکنون تو را بس است که از تو پذیرفته شد. مردم بازگشتند و گفتند: ابوذر دیوانه شده. او به مردم گفت: شما را چه شده؟ گفتند: آیا با بهیمهای از بهائم، سخن می گویی؟ ابوذر رضی الله عنه گفت: من از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم که می فرمود: وقتی که اسب به خاک می غلطد، دو دعا می کند که برایش مستجاب می شوند. دعای اولش این است: خدایا مرا محبوبترین مالش نزد او بگردان و دعای دومش این است که خدایا شهادت را بر پشت من روزی او کن و هر دو دعایش مستجابند.(4)
نوادر راوندی: امام صادق علیه السّلام از پدرانشان علیهم السلام نقل می کنند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: وقتی که روز جمعه میشود،
الطَّيْرُ الطَّيْرَ وَ الْوَحْشُ الْوَحْشَ وَ السِّبَاعُ السِّبَاعَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ هَذَا يَوْمٌ صَالِحٌ(1).
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، مِنْ خُطْبَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: فِي صِفَةِ عَجِيبِ خَلْقِ أَصْنَافٍ مِنَ الْحَيَوَانِ(2)وَ لَوْ فَكَّرُوا فِي عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَ جَسِيمِ النِّعْمَةِ لَرَجَعُوا إِلَي الطَّرِيقِ وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ وَ لَكِنِ الْقُلُوبُ عَلِيلَةٌ وَ الْبَصَائِرُ مَدْخُولَةٌ أَ لَا يَنْظُرُونَ إِلَي صَغِيرِ مَا خَلَقَ كَيْفَ أَحْكَمَ خَلْقَهُ وَ أَتْقَنَ تَرْكِيبَهُ وَ فَلَقَ لَهُ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ سَوَّي لَهُ الْعَظْمَ وَ الْبَشَرَ انْظُرُوا إِلَي النَّمْلَةِ فِي صِغَرِ جُثَّتِهَا وَ لَطَافَةِ هَيْئَتِهَا لَا تَكَادُ تُنَالُ بِلَحْظِ الْبَصَرِ وَ لَا بِمُسْتَدْرَكِ الْفِكَرِ كَيْفَ دَبَّتْ عَلَي أَرْضِهَا وَ ضَنَّتْ(3)عَلَي رِزْقِهَا تَنْقُلُ الْحَبَّةَ إِلَي جُحْرِهَا وَ تُعِدُّهَا فِي مُسْتَقَرِّهَا تَجْمَعُ فِي حَرِّهَا لِبَرْدِهَا وَ فِي وُرُودِهَا لِصَدَرِهَا مَكْفُولَةٌ بِرِزْقِهَا مَرْزُوقَةٌ بِرِفْقِهَا لَا يُغْفِلُهَا الْمَنَّانُ وَ لَا يَحْرِمُهَا الدَّيَّانُ وَ لَوْ فِي الصَّفَا الْيَابِسِ وَ الْحَجَرِ الْجَامِسِ(4)وَ لَوْ فَكَّرْتَ فِي مَجَارِي أَكْلِهَا وَ فِي عُلْوِهَا وَ سُفْلِهَا وَ مَا فِي الْجَوْفِ مِنْ شَرَاسِيفِ بَطْنِهَا وَ مَا فِي الرَّأْسِ مِنْ عَيْنِهَا وَ أُذُنِهَا لَقَضَيْتَ مِنْ خَلْقِهَا عَجَباً وَ لَقِيتَ مِنْ وَصْفِهَا تَعَباً فَتَعَالَي الَّذِي أَقَامَهَا عَلَي قَوَائِمِهَا وَ بَنَاهَا عَلَي دَعَائِمِهَا لَمْ يَشْرَكْهُ فِي فِطْرَتِهَا فَاطِرٌ وَ لَمْ يُعِنْهُ فِي خَلْقِهَا قَادِرٌ وَ لَوْ ضَرَبْتَ فِي مَذَاهِبِ فِكْرِكَ لِتَبْلُغَ غَايَاتِهِ مَا دَلَّتْكَ الدَّلَالَةُ إِلَّا عَلَي أَنَّ فَاطِرَ النَّمْلَةِ هُوَ فَاطِرُ النَّخْلَةِ لِدَقِيقِ تَفْصِيلِ كُلِّ شَيْءٍ وَ غَامِضِ اخْتِلَافِ كُلِّ حَيٍّ وَ مَا الْجَلِيلُ وَ اللَّطِيفُ وَ الثَّقِيلُ وَ الْخَفِيفُ وَ الْقَوِيُّ وَ الضَّعِيفُ فِي خَلْقِهِ إِلَّا سَوَاءٌ كَذَلِكَ السَّمَاءُ وَ الْهَوَاءُ وَ الرِّيَاحُ وَ الْمَاءُ فَانْظُرْ إِلَي الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ وَ الْمَاءِ وَ الْحَجَرِ وَ اخْتِلَافِ هَذَا اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ تَفَجُّرِ هَذِهِ الْبِحَارِ وَ كَثْرَةِ هَذِهِ الْجِبَالِ وَ طُولِ هَذِهِ الْقِلَالِ وَ تَفَرُّقِ هَذِهِ اللُّغَاتِ وَ الْأَلْسُنِ الْمُخْتَلِفَاتِ(5)فَالْوَيْلُ لِمَنْ جَحَدَ الْمُقَدِّرَ وَ أَنْكَرَ الْمُدَبِّرَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ
پرندگان، وحوش و درندگان، هم جنس خود را صدا می زنند و می گویند: درود بر شما، این روز خوبی است.(6)
نهج البلاغه از خطبه امیرالمؤمنین علیه السّلام در وصف آفرینش شگفت چند دسته از جانداران: اگر مردم در عظمت قدرت خدا، و بزرگی نعمتهای او میاندیشیدند، به راه راست باز میگشتند و از آتش سوزان میترسیدند، امّا دلها بیمار، و چشمها معیوب است. آیا به مخلوقات کوچک خدا نمینگرند که چگونه آفرینش آنها را استحکام بخشیده و ترکیب اندامشان را سامان داده، و گوش و چشم برایشان پدید آورده، و استخوان و پوست متناسب خلق کرده است؟ به کوچکی جثّه و ظرافت اندام مورچه که نزدیک است از دید چشم و عرصه شناخت، دور ماند بنگرید که چگونه روی زمین می جنبد و به روزی خود بخل می ورزد، دانه را به لانه خود منتقل میسازد، و در قرارگاه خویش آمادهاش کند، در فصل گرما برای فصل سرمایش جمع میکند و به هنگام درون رفتن، بیرون آمدن را یاد دارد، روزیاش تضمین گردیده، و با توجه به طبعش روزی داده شده. خداوند منّان از او غفلت نمیکند، و پروردگار پاداش دهنده محرومش نمیسازد، گرچه در دل سنگی خشک و صاف یا در میان صخرهای سخت باشد. اگر در مجاری خوراک و قسمتهای بالا و پایین دستگاه گوارش و آنچه در درون شکم او، از غضروفهای آویخته به شکم، و آنچه که در سر اوست، از چشم و گوش، اندیشه نمایی، از آفرینش مورچه دچار شگفتی شده و از وصف او به زحمت خواهی افتاد. پس بلند مرتبه است خدایی که مورچه را بر روی دست و پایش بر پاداشت، و او را بر ستونهای [بدنش] ایجاد کرد، در آفرینش آن، هیچ کسی شریک او نبوده و در خلقتش هیچ قدرتی او را کمک نکرده است. اگر اندیشهات را به کار گیری تا به غایت آفرینش پی ببری، دلائل روشن بر تو دلالت خواهند کرد که آفریننده مورچه [کوچک]، همان آفریدگار درخت [بزرگ] خرماست، به جهت دقّتی که جدا جدا در آفرینش هر چیزی به کار رفته، و اختلافات و تفاوتهای پیچیدهای که در خلقت هر موجود زنده ای نهفته است. همه موجودات بزرگ و نازک اندام، سنگین و سبک، نیرومند و ضعیف، در آفرینش یکسانند، و خلقت آسمان و هوا و بادها و آب همچنین است. پس اندیشه کن در آفتاب و ماه، گیاه و درخت، آب و سنگ، آمد و شد این شب و روز، شکافته شدن این دریاها، فراوانی این کوهها، بلندای این قلّهها، گوناگونی این لغتها، و تفاوت زبانها، [که نشانههای روشن پروردگارند]، پس وای بر آن کسی که تقدیر کننده را نپذیرد، و تدبیر کننده را انکار کند. گمان کردهاند
كَالنَّبَاتِ مَا لَهُمْ زَارِعٌ وَ لَا لِاخْتِلَافِ صُوَرِهِمْ مَانِعٌ وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَي حُجَّةٍ فِيمَا ادَّعَوْا وَ لَا تَحْقِيقٍ لِمَا أَوْعَوْا وَ هَلْ يَكُونُ بِنَاءٌ مِنْ غَيْرِ بَانٍ أَوْ جِنَايَةٌ مِنْ غَيْرِ جَانٍ وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ فِي الْجَرَادَةِ إِذْ خَلَقَ لَهَا عَيْنَيْنِ حَمْرَاوَيْنِ وَ أَسْرَجَ لَهَا حَدَقَتَيْنِ قَمْرَاوَيْنِ وَ جَعَلَ لَهَا السَّمْعَ الْخَفِيَّ وَ فَتَحَ لَهَا الْفَمَ السَّوِيَّ وَ جَعَلَ لَهَا الْحِسَّ الْقَوِيَّ وَ نَابَيْنِ بِهِمَا تَقْرِضُ وَ مِنْجَلَيْنِ بِهِمَا تَقْبِضُ يَرْهَبُهَا الزُّرَّاعُ فِي زَرْعِهِمْ وَ لَا يَسْتَطِيعُونَ ذَبَّهَا وَ لَوْ أَجْلَبُوا بِجَمْعِهِمْ حَتَّي تَرِدَ الْحَرْثَ فِي نَزَوَاتِهَا وَ تَقْضِيَ مِنْهُ شَهَوَاتِهَا وَ خَلْقُهَا كُلُّهُ لَا يُكَوِّنُ إِصْبَعاً مُسْتَدِقَّةً .
فَتَبَارَكَ اللَّهُ الَّذِي يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ يُعَفِّرُ لَهُ(1)خَدّاً وَ وَجْهاً وَ يُلْقِي بِالطَّاعَةِ إِلَيْهِ سِلْماً وَ ضَعْفاً وَ يُعْطِي لَهُ الْقِيَادَ رَهْبَةً وَ خَوْفاً فَالطَّيْرُ مُسَخَّرَةٌ لِأَمْرِهِ أَحْصَي عَدَدَ الرِّيشِ مِنْهَا وَ النَّفَسَ وَ أَرْسَي قَوَائِمَهَا عَلَي النَّدَي وَ الْيَبَسِ قَدَّرَ أَقْوَاتَهَا وَ أَحْصَي أَجْنَاسَهَا فَهَذَا غُرَابٌ وَ هَذَا عُقَابٌ وَ هَذَا حَمَامٌ وَ هَذَا نَعَامٌ دَعَا كُلَّ طَيْرٍ بِاسْمِهِ وَ تَكَفَّلَ بِرِزْقِهِ(2)وَ أَنْشَأَ السَّحَابَ الثِّقَالَ فَأَهْطَلَ دِيَمَهَا وَ عَدَّدَ قِسَمَهَا فَبَلَّ الْأَرْضَ بَعْدَ جُفُوفِهَا وَ أَخْرَجَ نَبْتَهَا بَعْدَ جُدُوبِهَا(3).
التفكير إعمال النظر في الشيء يقال فكر فيه كضرب و فكر بالتشديد و أفكر و تفكر بمعني و الجسيم العظيم و الحريق اسم من الاحتراق و البصائر جمع البصيرة و هي و البصر بالتحريك العلم و الخبرة و في بعض النسخ الأبصار موضع البصائر و الدخل بالتحريك ما داخلك من فساد في عقل أو جسم و العيب و الريبة يقال هذا الأمر فيه دخل و دغل بمعني و قد دخل كفرح و دخل علي البناء للمفعول و الإحكام الإتقان و ركبه تركيبا أي وضع بعضه علي بعض فتركب و فلق كضرب أي شق فانفلق و منه فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوي(4)و استوي
که مثل گیاهانیاند که زارعی ندارند، و برای تفاوت صورتهایشان، سازندهای نیست، بر آنچه ادّعا کردهاند به دلیلی استناد نکردهاند [حجّت و دلیلی ندارند]، و بر آنچه نگه داشتهاند تحقیقی نکردهاند. آیا ممکن است ساختمانی بدون سازنده، یا جنایتی بدون جنایتکار باشد؟ و اگر خواهی در شگفتی ملخ سخن گو، که خدا برای او دو چشم سرخ آفریده و دو حدقه چونان ماه تابان روشن کرده، و به او گوش پنهان، و دهانی متناسب با اندامش بخشیده است، او را دارای حواس نیرومند، و دو دندان پیشین قرار داده که گیاهان را میچیند، و دو پای داس مانند، که با آن اشیاء را می گیرد. کشاورزان در زراعتشان از او میترسند و قدرت دفعش را ندارند، گرچه همه متّحد شوند، تا آنجا که ملخها نیرومندانه وارد کشتزار میشوند و امیال خود را از آن برمی آورند، در حالی که تمام اندامشان به اندازه یک انگشت باریک هم نیست.
پس پر خیر و برکت است خداوندی که تمام موجودات آسمان و زمین، خواه و ناخواه او را سجده میکنند، و در برابر او گونه و چهره بر خاک مینهند، و طاعت او را در تندرستی و ناتوانی انجام می دهند، و از روی ترس و بیم، زمام خود را به او میسپارند. و پرندگان رام فرمان اویند، تعداد پرها و نفسهای آنها در شمارش اوست [از آن آگاه است]، و پاهای آنها را بر تَری و خشکی استوار نموده و روزی آنها را مقدّر فرموده، و اقسام گوناگون آنها در شمارش اوست، پس این کلاغ است و دیگری عقاب، این کبوتر و دیگری شتر مرغ. هر پرندهای را با نام خاصّی فرا خواند، و روزیاش را بر عهده گرفت. خدایی که ابرهای سنگین را ایجاد کرد، و بارانهای پی در پی را فرستاد، و سهم باران هر جایی را معیّن فرمود، پس زمین را بعد از خشکیاش مرطوب نمود، و گیاهان را پس از خشکسالی، از زمین رویاند.
«تفکیر» یعنی اعمال نظر در شیء که استعمالات مختلف آن بدین ترتیب است: فَکََر مثل ضَرَب، فکّر با تشدید کاف، افکر و تفَکَّر، «جسیم» یعنی بزرگ، «حریق» اسم است که از احتراق گرفته شده. «بصائر» جمع بصیرت است که مانند بَصَر به معنای علم و معرفت عمیق است و در بعضی از نسخ به جای «بصائر»، «ابصار» آمده. «دَخَل» هر چیزی است که موجب فساد در عقل و یا جسم میشود و به معنای عیب و دغل است، گفته میشود: در این امر عیب و دغل وجود دارد و گاهی اوقات، دخل مثل فرِح به کار می رود؛ یعنی مکسور العین است[یعنی دخِل] و گاهی هم به صورت مجهول است[دُخِل]، «اِحکام» به معنای اِتقان می باشد، «رکّبه ترکیبا» یعنی بعضی را بر روی بعضی دیگر گذاشت و آنها با هم ترکیب شدند، «فلق» که در تلفظ مانند ضرب است به معنای شکافتن می باشد و «فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوی» هم بدین معناست. «و استوی
الشيء اعتدل و سويته عدلته و النملة واحدة النمل و الجثة بالضم للإنسان شخصه قاعدا أو نائما فإن كان منتصبا فهو طل بالتحريك و الشخص عام كذا قيل.
و في القاموس جثة الإنسان شخصه و لطف الشيء ككرم لطافة بالفتح و قيل هو اسم أي صغر و دق و الهيئة حال الشيء و كيفيته و نلته بالكسر أنيله أي أصبته و اللحظ في الأصل النظر بمؤخر العين و هو أشد التفاتا من الشزر و في بعض النسخ بلحظ النظر و استدرك الشيء و أدركه بمعني ذكره الجوهري و استدركت ما فات و تداركته بمعني و استدركت الشيء بالشيء أي حاولت إدراكه به و الفكر كعنب جمع فكرة بالكسر و هو إعمال النظر و قيل اسم من الافتكار كالعبرة من الاعتبار و في بعض النسخ الفكر بسكون العين و مستدرك الفكر علي بناء المفعول يحتمل أن يكون مصدرا أي إدراك الفكر أو يطلبها الإدراك و لعله أنسب بقوله عليه السلام بلحظ البصر و أن يكون اسم مفعول أي بالفكر الذي يدركه الإنسان و يصل إليه أو يطلب إدراكه أي منتهي طلبه لا يصل إلي إدراك ذلك و أن يكون اسم مكان و الباء بمعني في و دب كفر أي مشي رويدا و صبت علي بناء المفعول من الصب و هو في الأصل الإراقة و قيل هو علي العكس أي صبت رزقها عليها و الظاهر أنه لا حاجة إليه أي كيف ألهمت حتي انحطت علي رزقها و استعير له الصب لهجومها عليه و في بعض النسخ و ضنت بالضاد المعجمة و النون علي بناء المعلوم أي بخلت برزقها و ذكر دبيبها لأنه متوقف علي القوائم و المفاصل و القوي الجزئية و تركبها فيها مع غاية صغرها علي وجه تنتظم به حركاتها السريعة المتتابعة مظهر للقدرة و لطيف الصنعة و ذكر الصب أو الضنة للدلالة علي علمها بحاجتها إلي الرزق و حسن نظرها في الإعداد و الحفظ و الجحرة بالضم الحفرة التي تحتفرها الهوام و السباع لأنفسها و أعده أي هيأه و مستقرها موضع استقرارها و الورود في الأصل الإشراف علي الماء للشرب و الصدر بالتحريك رجوع الشاربة من الورود كأن المعني تجمع في أيام التمكن من الحركة لأيام العجز عنها فإنها تظهر في الصيف و تخفي في الشتاء لعجزها عن البرد و كفل كنصر و قيل كعلم و شرف أي
الشیء» یعنی آن چیز راست و استوار شد، «سَوّیتُه» یعنی آن را معتدل و مستقیم کردم. «نمله» مفرد نمل است، استعمال «جثه» برای انسان به معنای شخص انسان است که نشسته و یا خوابیده باشد، اما اگر ایستاده باشد به او «طل» گفته میشود و همچنین گفته شده: شخص، عمومیت دارد، در قاموس آمده که «جثه» یعنی شخص [جسد] انسان. «لطف» که بر وزن «کَرُمَ» است به معنای باریک بینی و دقت است. «هیئت» یعنی حال و کیفیت یک شیء، «نِلتُه- اَنیلُه» یعنی به آن رسیدم، «لحظ» در اصل به معنای نگاه با عقب چشم است که میزان التفات [بینائی] در آن از «شزر» [با گوشه چشم نگاه کردن در حالت خشم] بیشتر است و در بعضی از نسخ آمده «بلحظ النظر». استدرک در «استدرک الشیء» به معنای ادرک است [یعنی هنگام آن چیز رسید] این را جوهری گفته و «استدرکت» هم به معنای «تدارکت» [یعنی طلب کرد جبران آنچه را که از دست رفته] می باشد و «استدرکت الشئ بالشئ» یعنی تلاش کرد چیزی را به واسطه شیئی دیگر جبران کند. «فکر» که بر وزن «عِنَب» است به معنای اعمال نظر و دیدگاه است و گفته شده: اسمی است که از افتکار گرفته شده همان طور که عبرت از اعتبار گرفته شده و در بعضی از نسخ فکر با سکون کاف آمده و «مستدرک الفکر» اگر آن را مجهول فرض کنیم، احتمال دارد که معنای مصدری داشته باشد، یعنی در اصل چنین باشد «ادراک الفکر» و یا «یطلبها الادراک» و شاید این وجه با کلام حضرت «بلحظ البصر» تناسب بیشتری داشته باشد و احتمال هم دارد که اسم مفعول باشد، یعنی فکری که انسان آن را درک میکند و به آن دست مییابد، و یا اینکه طلب ادراک آن را دارد، یعنی با تمام درخواستش به فهم آن دست نمی یابد و ممکن است اسم مکان باشد و باء در آن به معنای «فی» باشد و «دَبّ» بر وزن «کفر» یعنی آهسته راه پیمود و «صُبّت» که فعل مجهول است در اصل به معنای ریختن است و همچنین برعکس این جمله هم گفته شده، یعنی «صبت رزقها علیها» اما ظاهر این است که نیازی به این حرف نیست، یعنی چگونه بدو الهام شده تا بر روی رزقش فرود آید. و در این جمله «صب» به منظور استعاره برای رزق آمده چون او به سوی رزقش هجوم می آورد و در بعضی از نسخ به جای «صبت» فعل معلوم «ضَنّت» آمده که به معنای این است که به رزقش بخل می ورزد و حضرت جنبندگان زمین را ذکر کردهاند، زیرا بر دست و پاها و مفصَلها و قوای جزئی ای استوارند و ترکیب این اجزاء- با همه کوچکی ای که دارند- به نحوی که حرکات سریع پشت سرهم را منظم کند، نشان دهنده قدرت و صناعتی ظریف است و بدین دلیل «صب» و یا «ضن» را یادآور شده، تا آگاهی او نسبت به نیازش به رزق و حسن نظرش در جمع آوری و حفظ آن را بفهماند. «جحره» آن حفره ای است که حشرات و درندگان برای خودشان حفر می کنند. «اَعَدّه» یعنی آن را آماده کرد، «مستقرها» یعنی مکان استقرار آن، «ورود» در اصل به معنای مسلط شدن و نزدیک شدن به آب برای نوشیدن آن است و «صدر» یعنی بازگشتِ نوشنده آب از محل آب، گویی معنا چنین است که در روزهایی که توانایی حرکت دارد برای روزهای ناتوانیش غذا جمع میکند، پس در ایام تابستان ظاهر و آشکار است، اما در زمستان به دلیل عجز در برابر سرما مخفی میشود. و «کفل» بر وزن «نَصَر» است و گفته شده بر دو وزن عَلِم و شَرَف است که به معنای
ضمن قيل تقول كفلته و به و عنه إذا تحملت به بوفقها أي بقدر كفايتها(1)و أغفلت الشيء إغفالا أي تركته إهمالا من غير نسيان و المنان المنعم المعطي من المن بمعني العطاء لا من المنة و قد يشتق منه و هو مذموم و حرمه كمنعه ضد أعطاه و الديان الحاكم و القاضي و قيل القهار و قيل السائس و هو القائم علي الشيء بما يصلحه كما تفعل الولاة و الأمراء بالرعية و وجه المناسبة علي الأخير واضح و لعله علي الأول هو أن أعطاه كل شيء ما يستحقه و لو علي وجه التفضل من فروع الحكم بالحق و علي الثاني الإشعار بأن قهره سبحانه لا يمنعه عن العطاء كما يكون في غيره أحيانا و الصفا مقصورا الحجارة و قيل الحجر الصلد الضخم لا ينبت شيئا و الواحدة صفاة و جمس و جمد بمعني و قيل أكثر ما يستعمل في الماء جمد و في السمن و غيره جمس و صخرة جامسة أي ثابتة في موضعها و الأكل بالضم كما في بعض النسخ و بضمتين كما في بعضها المأكول و الأكلة بالضم اللقمة و علوها و سفلها بالضم فيهما في بعض النسخ و بالكسر في بعضها و الضميران كالسوابق.
قال بعض شراح النهج علوها رأسها و ما يليه إلي الجزء المتوسط و يحتمل رجوعهما إلي المجاري و الشراسيف مقاط الأضلاع و هي أطرافها التي تشرف علي البطن و قيل الشرسوف كعصفور غضروف معلق بكل ضلع مثل غضروف الكتف و لا حاجة إلي الحمل علي المجاز كما يظهر من كلام بعض الشارحين و الأذن بضمتين في النسخ و القضاء يكون بمعني الأداء قال الله تعالي فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ(2)و قال فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ(3)و قضاء العجب أو التعجب الكامل و قال بعض الشارحين يحتمل أن يكون بمعني الموت من قولهم قضي فلان أي مات أي لقضيت نحبك من شدة تعجبك و يكون عجبا نصبا علي المفعول له و لا يخفي بعده و الدعامة و الدعام بالكسر فيهما عماد البيت و الخشب المنصوب للتعريش
ضمانت کردن می باشد، گفته شده که «کفلته و بِه و عَنه» همگی به معنای بر عهده گرفتن است، «بِوفقها» یعنی به اندازه کفایتش، و «اغفلت الشیء اغفالا» یعنی آن چیز را از روی سهل انگاری رهاکردم، نه از روی فراموشی، «المنان» یعنی نعمت دهنده عطا بخش که از «مَنّ» به معنای عطا و بخشش گرفته شده و نه از «منّت»، البته گاهی از منّت هم مشتق میشود که این کار مذموم است و متضاد اعطاء، «حرم» بر وزن «مَنَع» است، «دیّان» به معنای حکم کننده و قضاوت گر است و بعضی به معنای قهار گرفتهاند و بعضی گفتهاند به معنای تدبیر کننده است؛ یعنی کسی که بر چیزی مسلط است به آنچه که آن را اصلاح می کند. همان طور که والیان و امراء در مورد زیردستان خود چنیناند و وجه تناسب معنای آخری [یعنی سائس] با «دیان» واضح است و شاید وجه تناسبش با معنای اولی همچنین باشد که از فروع حکم کردن به حق این است که به هرچیزی هر آنچه را که استحقاق دارد، باید عطا شود، اگرچه از روی تفضل هم باشد. و وجه تناسب با معنای دومی هم می تواند چنین باشد که قهر و غضب خدای سبحان، او را از عطا کردن باز نمی دارد، برخلاف دیگران که احیانا ممکن است چنین باشند. و «صَفا» که با الف مقصوره نوشته میشود، به معنای سنگ است و گفته شده سنگ سخت درشتی است که هیچ چیزی نمی رویاند، مفرد این کلمه «صفاة» است، «جمس» و «جمد» هم به یک معنا هستند و گفته شده که «جمد» بیشتر در آب کاربرد دارد و «جمس» بیشتر در خاک «سمن» و غیر آن، و «صخره جامسه» یعنی صخره ای که در جایش ثابت است، و «اُکل» که دارای ضمه اول و در بعضی از نسخ دارای دو ضمه است «اُکُل» به معنای ماکول [غذا] است، «علوها» و «سفلها» در بعضی از نسخ با ضمه خوانده شده و در بعضی دیگر با کسره و ضمیرها در آن دو نیز همان است که در قبل بود (یعنی به النمله برمی گردد.) بعضی از شراح نهج البلاغه گفتهاند: «علوها» یعنی سر و هر آنچه که به دنبال آن تا قسمت میانی بدنش هست و احتمال دارد که منظور از «علوها» و «سفلها»، بالا و پائین مجاری باشد. «شراسیف» یعنی «مقاط الاضلاع» که به معنای کنارههای استخوان است که به شکم نزدیک هستند و بعضی گفتهاند «شرسوف» که بر وزن «عُصفور» است به معنای غضروفی است که به هر استخوانی آویزان است، مثل غضروف کتف، و آن طور که از کلام بعضی از شارحین بر می آید نیازی به حمل بر مجاز در این کلمه وجود ندارد. «اُذُن» در نسخ با دو ضمه آمده، «قضاء» به معنای اداء است، مثل کلام خدای متعال «فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ»(4){و چون آداب ویژه حجّ خود را به جای آوردید} و «فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاةَ»2{و چون نماز را به جای آوردید}، و «قضاء العَجب» به معنای تعجب و یا تعجب کامل است و بعضی از شارحین گفتهاند: احتمال دارد که به معنای مرگ باشد، زیرا عرب میگوید «قضی فلان» و منظورش این است که فلانی مُرد، بنابراین معنای جمله حضرت این است که از شدت تعجب خواهی مرد، «عجبا» چون مفعول له است منصوب شده، اما این حرف بعید به نظر می رسد. [اینکه قضی به معنی مردن و عجبا مفعول له باشد.]، «دعامه» و «دعام» که در هر دو، دال، کسره دار است به معنای ستون خانه و چوبهایی است که برای داربند قرار داده میشود.
و فيه تشبيه لها بالبيت المبني علي الدعائم و في بعض النسخ لم يعنه و الضرب في الأرض السير فيها أو الإسراع فيه و الدلالة بالفتح كما في بعض النسخ و بالكسر كما في بعضها الاسم من قولك دله إلي الشيء و عليه أي أرشده و سدده و الغامض خلاف الواضح و الغرض من الكلام دفع توهم يسر الخلق و سهولة الإبداع في بعض الأشياء للصغر و خفاء دقائق الصنع و الجليل العظيم يقال جل كفر جلالة بالفتح أي عظم و الغرض استواء نسبة القدرة الكاملة إلي الأنواع كذلك السماء قيل المشبه به الأمور المتضادة السابقة و المشبه هو السماء و الهواء و الرياح و الماء و وجه الشبه هو حاجتها في خلقها و تركيبها و أحوالها المختلفة و المتفقه إلي صانع حكيم و يحتمل أن يكون التشبيه في استواء نسبة القدرة.
فانظر إلي الشمس و القمر إلخ أي تدبر فيما أودع في هذه الأشياء من غرائب الصنعة و لطائف الحكمة و قيل استدلال بإمكان الأعراض علي ثبوت الصانع بأن يقال كل جسم يقبل لجسميته المشتركة بينه و بين سائر الأجسام ما يقبله غيره من الأجسام فإذا اختلف الأجسام في الأعراض فلا بد من مخصص و هو الصانع الحكيم انتهي.
و اختلاف الليل و النهار تعاقبهما و فجر الماء أي فتح له طريقا فتفجر و انفجر أي جري و سال و المراد بالبحار الأنهار العظيمة أو البحار المعروفة و تفجرها جريانها لو وجدت طريقا و القلال كجبال جمع قلة بالضم و هي أعلي الجبل و قيل الجبل و تفرق اللغات اختلافها و تباينها كما قال عز و جل وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَ أَلْوانِكُمْ(1)و الويل الحزن و الهلاك و المشقة من العذاب و علم واد في جهنم و الجملة تحتمل الإخبار و الدعاء قال سيبويه الويل مشترك بين الدعاء و الخبر.
و المراد بالنبات ما ينبت في الصحاري و الجبال من غير زرع و ليس المراد أن النبات ليس له مقدر و لا مدبر بل المعني أن النبات المذكور كما أنه ليس له مدبر من البشر يزعمون أن الإنسان يحصل من غير مدبر أصلا و قيل المراد أنهم قاسوا
و در این تعبیر تشبیه مورچه به خانه بنا شده بر ستون ها است. در بعضی از نسخ آمده «لم یعنه»، «الضرب فی الارض» یعنی حرکت در زمین و یا تسریع در حرکت، «دلالت» در بعضی از نسخ با فتحه دال است و در بعضی دیگر با کسره دال، که اسم است. جمله «دله الی الشیء و علیه» یعنی او را راهنمایی و به راه راست ارشاد کرد، «غامض» متضاد «واضح» است و غرض از این جمله این است که می خواهد از آسانی خلقت و سهولت آفرینش بعضی از اشیاء دفع توهم کند، به دلیلِ ریزی و پنهان بودن ریزه کاریهای آفرینش. جلیل یعنی بزرگ، گفته میشود. «جَلّ جلالة» بر وزن «فرّ» و منظور این است که بزرگ است و غرض از این جمله یکسان بودن نسبت اِعمال قدرت خدای متعال نسبت به انواع موجودات است، در مورد جمله «کذالک السماء» گفته شده که مشبه به، امور متضاد ذکر شده قبل از آن هستند و مشبه، آسمان و هوا و بادها و آباند و وجه شبه، نیاز این خلائق در آفرینش، ترکیب و احوال مختلف و مطابق، به سازنده ای حکیم است و احتمال دارد که تشبیه در یکسانیِ نسبتِ قدرت باشد.
«فانظر الی الشمس و القمر» تا آخر یعنی در آنچه خدای متعال در این اشیاء از عجائب آفرینش و حکمتهای ظریف به ودیعت نهاده، تدبر کن و گفته شده که در این عبارت، بر اثبات خدای متعال به وسیله امکان اعراض، استدلال شده، بدین صورت که هر جسمی برای جسمیت مشترک بین خودش و سایر اجسام، چیزی را می پذیرد که اجسام دیگر می پذیرند، پس وقتی که اجسام در اعراض با یکدیگر متفاوت باشند، نیاز به مخصص دارند که همان صانع حکیم است. (پایان نقل قول)
«و اختلاف اللیل و النهار» یعنی پشت سرهم بودن این دو، «فجر الماء» یعنی راهی را برای آن گشود پس آب جاری شد، «انفجر» یعنی جاری و روان شد و منظور از بحار نهرهای عظیم و یا دریاهای شناخته شده است و «تفجر البحار» یعنی جریان یافتن دریاها در صورت وجود راه، «قلال» که بر وزن «جِبال» است جمع قله و به معنای بلندترین نقطه کوه است، بعضی هم به معنای خود کوه گرفتهاند، «تفرّق اللغات» یعنی اختلاف و تفاوتهای آنها همان طور که خدای عزوجل هم فرموده «وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوانِکُمْ»(2){و اختلاف زبانهای شما و رنگهای شماست}، «ویل» یعنی حزن، هلاکت و سختی عذاب و اسم علم برای وادی ای در جهنم است و جمله، هم می تواند خبری و هم می تواند دعایی باشد، سیبویه گفته: ویل در جمله خبری و دعایی مشترک است [میتواند در هر دو قرار گیرد].
مراد از نبات هرچیزی است غیر از زراعت، که در صحراها و کوهها می روید و مراد از جمله این نیست که گیاه هیچ مدبر و مقدری ندارد، بلکه منظور این است که انسانها گمان می کنند همان طور که برای گیاه مذکور، مدبری بشری وجود ندارد، برای انسان هم هیچ مدبری وجود ندارد. و بعضی گفتهاند منظور این است که اینان
أنفسهم علي النبات الذي جعلوا من الأصول المسلمة أنه لا مقدر له بل ينبت بنفسه من غير مدبر و ذكر الاختلاف في الصور لأنه من الدلائل الواضحة علي الصانع لم يلجئوا أي لم يستندوا و الغرض استنادهم في دعواهم إلي قياس باطل و ظن ضعيف كما قال عز و جل وَ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ(1)و أوعي الشيء و وعاه علي المجرد كما في بعض النسخ أي حفظه و جمعه أي لم يرتبوا العلوم الضرورية و لم يحصلوا المقدمات علي وجهها حتي تفضي إلي نتيجة صحيحة و جني فلان جناية بالكسر أي جر جريرة علي نفسه و قومه و يقال جنيت الثمرة أجنيها و اجتنيتها أي اقتطفتها و اسم الفاعل منها جان إلا أن المصدر من الثاني جني لا جناية و الغرض دعوي الضرورة في الاحتياج إلي الصانع و الفاعل كالبناء و الجناية لا الاستناد إلي القياس.
قلت في الجرادة أي تكلمت في بديع صنعتها و عجيب فطرتها و أسرج لها حدقتين أي جعلهما مضيئتين كالسراج قمراوين أي منيرتين كالليلة القمراء المضيئة بالقمر و جعل لها السمع الخفي أي عن أعين الناظرين و قيل المراد بالخفي اللطيف السامع لخفي الأصوات فوصف بالخفة مجازا من قبيل إطلاق اسم المقبول علي القابل و هو أنسب بقوله عليه السلام و جعل لها الحس القوي و قيل أراد بحسها قوتها الوهمية و بقوته حذقتها(2)فيما ألهمت إياه من وجوه معاشها و تصرفها يقال لفلان حس حاذق إذا كان ذكيا فطنا دراكا و الناب في الأصل السن خلف الرباعية و قرض كضرب أي قطع و المنجل كمنبر حديدة يقضب بها الزرع و قيل المنجلان رجلاها شبههما بالمناجل لعوجهما و خشونتهما و رهبه كعلم أي خاف و ذب عن حريمه كمد أي دفع و حمي و أجلبوا أي تجمعوا و تألبوا و أجلب علي فرسه أي استحثه للعدو بوكز أو صياح أو نحو ذلك بجمعهم أي بأجمعهم و كلمة
خودشان را با گیاهی مقایسه کردند که از اصول مسلم خود قرار داده بودند که این گیاه مقدری ندارد و بدون نیاز به مدبر، خودش می روید، و اختلاف صور را ذکر کرده، زیرا یکی از دلائل واضح بر وجود صانع است، «لم یلجأوا» یعنی استناد نکردهاند، یعنی اینکه در دعوی خود به قیاس باطل و ظن ضعیف استناد می کنند، همان طور که در کلام خدای متعال است که «ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ یَظُنُّونَ»(3){[و] جز [طریق] گمان نمیسِپرند.} «اوعی الشیء» و به صورت صیغه مجرد «وَعاه» که در بعضی از نسخ آمده، یعنی آن شیء را حفظ و جمع نمود و مقصود این است که علوم ضروری را به کار نگرفتند و مقدمات را به شیوه ای درست به دست نیاوردهاند، تا منجر به نتیجه ای صحیح شود، «جنی فلان جنایة» یعنی مرتکب جنایتی بر نفس و قومش شد و اینکه گفته میشود «جنیت الثمر اجنیها و اجتنیتها» به معنای چیدن میوه است و اسم فاعل آن «جان» است و فرق این دو این است که مصدر دومی «جنی» است، نه «جنایت» و مقصود از این جمله، آوردن دعوی بدیهی در احتیاج بر وجود صانع و فاعل است نه اینکه قیاس باشد.
«قلتَ فی الجراده» یعنی در آفرینش تازه و خلقت عجیب ملخ صحبت کنی، «اَسرج لها حدقتین» یعنی دو حدقه چشم او را مثل چراغ روشن کرد، «قمراوین» یعنی روشن مثل شبی که با نور ماه روشن است، «جعل لها السمع الخفی» یعنی گوشی که از دید بینندگان مخفی است و بعضی گفتهاند منظور از «خفی»، گوش ظریفی است که اصوات پنهانی را می شنود، پس اینکه گوش به خفی بودن وصف شده به صورت مجازی است، مثل اینکه به صورت مجازی، اسم مقبول بر قابل اطلاق میشود و این وجه با کلام حضرت که فرمودهاند: «و جعل لها الحس القوی» مناسبتر است و گفته شده که مراد از «حس»، قوه وهمیه و قوه مهارت اوست، در آنچه که در وجوه مختلف زندگی و رفتارش به او الهام شده، گفته میشود: «لفلان حس حاذق»، وقتی که او تیزهوش، فهمیده و چیز فهم باشد، «ناب» در اصل لغت دندانِ پشت دندان رباعی (دندان نیش) است. «قرض» بر وزن «ضرب» به معنی بریدن است. «منجل» که بر وزن «مِنبَر» است، به معنای آهنی است که با آن زراعت را میچینند [داس] و گفته شده که دو پای ملخ را به خاطر کجی و خشونتی که دارند به داس تشبیه نموده است. «رهب» بر وزن َعلم به معنای ترسیدن می باشد، «ذب عن حریمه» که بر وزن «مدّ» می باشد؛ به معنای دفاع و حمایت کردن است، «اجلبوا» یعنی گرد آمدند و جمع شدند و «اجلب علی فرسه» یعنی اسبش را با زدن و یا داد کشیدن و امثال این کارها به دویدن تشویق کرد، «بجمعهم» یعنی همه اشان
لو للوصل و الحرث الزرع و نزا كدعا أي وثب و خلقها الجملة حالية و استدق صار دقيقا الذي يسجد أي حقيقة فإنه يسجد له الملائكة و المؤمنون من الثقلين طوعا حالتي الشدة و الرخاء و الكفرة له كرها حال الشدة و الضرورة أو أعم منها و من السجدة المجازية و هي الخضوع و الدخول تحت ذل الافتقار و الحاجة كما مر مرارا و العقر بالتحريك و قد يسكن وجه الأرض و يطلق علي التراب و عفره في التراب كضرب و عفره تعفيرا أي مرغه فيه و كان التعفير في البعض كأهل السماوات كناية عن غاية الخضوع و الإلقاء بالطاعة مجاز عن الانقياد و في بعض النسخ بالطاعة إليه و السلم بالكسر كما في بعض النسخ الصلح و بالتحريك كما في بعضها الاستسلام و الانقياد و القياد بالكسر ما يقاد به و إعطاء القياد الانقياد و الرهبة الخوف و أرسي أي أثبت و الندي(1)البلل و المطر و اليبس بالتحريك ضد الرطوبة و طريق يبس أي لا نداوة فيه و لا بلل و الحمام بالفتح كل ذي طوق من الفواخت و القماري و الوراشين و غيرها و الحمامة تقع علي الذكر و الأنثي كالحية و النعامة و اسم الجنس من النعامة نعام بالفتح و الغرض بيان عموم علمه سبحانه و قدرته دعا كل طائر باسمه قيل الدعاء استعارة في أمر كل نوع بالدخول في الوجود و قد عرفت أن ذلك الأمر يعود إلي حكم القدرة الإلهية عليه بالدخول في الوجود كقوله تعالي فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا(2)الآية و لما استعار الدعاء رشح بذكر الاسم لأن الشيء إنما يدعي باسمه و يحتمل أن يريد الاسم اللغوي و هو العلامة فإن لكل نوع من الطير خاصة و سمة ليست للآخر و يكون المعني أنه تعالي أجري عليها حكم القدرة بما لها من السمات و الخواص في العلم الإلهي و اللوح المحفوظ و قال بعضهم أراد أسماء الأجناس و ذلك أن الله تعالي كتب في اللوح المحفوظ كل لغة تواضع عليها العباد في المستقبل و ذكر
و کلمه «لو» وصلیه است، حرث یعنی زراعت، «نزا» بر وزن «دعا» به معنای جستن و پریدن ناگهانی است. «و خلقها» جمله حالیه است، «استدق» یعنی دقیق شد، منظور از «الذی یسجد» سجده حقیقی است، زیرا ملائکه و جن و انس مومن، برای او سجده می کنند، «طوعا» یعنی در حالت سختی و آسایش، از روی رغبت مطیعاند و کافران به خدای متعال، در حالت سختی و نیاز از روی اجبار مطیع می شوند، همچنین سجده می تواند اعم از، سجده حقیقی و سجده مجازی که همان خضوع و داخل شدن در ذلت فقر و نیاز به خدای متعال است باشد، همان طور که چند بار قبلا گفتیم. «عَفَر» که گاهی هم با سکون فاء است به معنای روی زمین است و بر خاک هم اطلاق میشود و «عفره فی التراب» که بر وزن «ضرب» است و همچنین «عَفَََّره تعفیرا» یعنی آن را به خاک مالید و استعمال تعفیر در مورد بعضی از مخلوقات، کنایه از نهایت خضوع است، «الالقاء بالطاعه» مجاز از گردن نهادن و فرمان بردن است و در بعضی از نسخ آمده که «بالطاعه الیه»، «سِلم» که در بعضی از نسخ آمده به معنای صلح است و «سَلَم» که در نسخههای دیگر است، به معنای تسلیم شدن و فرمان بردن است، «قِیاد» آن چیزی است که به وسیلهاش قیادت و رهبری صورت می گیرد و «اعطاء القیاد» به معنای فرمان بردن و گردن نهادن است. «رهبه» یعنی ترس، «ارسی» یعنی ثابت و محکم کرد، «بلل» به تَری و باران گفته میشود. «یَبَس» متضاد رطوبت است و (طریق یبس) یعنی راهی که هیچ تری و رطوبتی در آن نیست، «حَمام» به هر پرنده طوق داری از انواع فاختهها، قمریها و کبوتران زمینی و غیر آنها گفته میشود و (حمامه) مانند نعامه [شتر مرغ] و حیه [مار] بر هر دو جنس مذکر و مونث اطلاق می گردد و اسم جنس از «نعامه»، «نَعام» است و غرض از این جمله بیان عمومیت علم و قدرت خدای سبحان است. درباره «دعا کل طائر باسمه» گفته شده «الدعاء» در اینجا برای هر نوعی از موجودات، استعاره ای برای پاگذاشتن به عرصه وجود است و فهمیدی که این امر به حکم قدرت الهی برمی گردد، که به آن موجود، داخل شدن در عرصه وجود را حکم میکند، مانند کلام خدای متعال «فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعینَ»(3){و به زمین فرمود: خواه یا ناخواه بیایید. آن دو گفتند: فرمانپذیر آمدیم} و چون دعاء، استعاره برای ورود به عرصه وجود قرار گرفته، با ذکر نام هر یک از این موجودات این استعاره تقویت را کرده، زیرا یک شیء فقط با نامش خوانده میشود، احتمال هم دارد که منظور از «اسم»، همان اسم لغوی باشد که به معنای علامت و نشانه است، زیرا برای هر نوعی از پرندگان خصوصیات و علامتهایی وجود دارد که دیگران آن را ندارند و معنی چنین میشود که خدای متعال به واسطه علامتها و خواصی که در علم الهیه و لوح محفوظ، در مورد هریک از پرندگان وجود داشت، حکم قدرت خویش را در ایشان جاری نمود و بعضی دیگر گفتهاند: منظور اسم جنس است به خاطر اینکه خدای متعال هر زبانی را که بندگان در آینده وضع می کنند، در لوح محفوظ نوشته
الأسماء التي يتواضعون عليها و ذكر لكل اسم مسماة فعند إرادة خلقها نادي كل نوع باسمه فأجاب داعيه و أسرع في إجابته و كفل برزقه أي ضمن و السحاب جمع سحابة و هي الغيم و الهطل بالفتح تتابع المطر أو الدمع و سيلانه و قيل تتابع المطر المتفرق العظيم القطر و الديمة بالكسر مطر يدوم في سكون بلا رعد و برق و الجمع ديم كعنب و تعديد القسم إحصاء ما قدر منها لكل بلد و أرض علي وفق الحكمة و البلة بالكسر ضد الجفاف يقال بله فابتل و الجفوف بالضم الجفاف بالفتح و الجدوب بالضم انقطاع المطر و يبس الأرض.
الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَوْ تَعْلَمُ الْبَهَائِمُ مِنَ الْمَوْتِ مَا يَعْلَمُ ابْنُ آدَمَ مَا أَكَلْتُمْ سَمِيناً(1).
في الحديث استزادة من بني آدم و إعلام أن البهائم لو كان لها عقل لكانت أضبط منهم و ذلك لأنها ليست بمكلفة و لو علمت بالموت لم تأكل و لم تشرب فكانت تهزل و ابن آدم يأكل و يشرب و يعلم أنه غدا ميت و فيه تعيير بالقصور عن البهائم في هذه الخلة خاصة فعليك أيها العاقل بالانتباه من سنة الغفلة فإن هذا الخطاب لك و فائدة الحديث إعلام أن البهائم الخرس لو علمت الموت لما سمنت بالرتوع في المراتع و لأمسكت عن الرعي(2).
كِتَابُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا يُصَادُ مِنَ الطَّيْرِ إِلَّا مَا ضَيَّعَ التَّسْبِيحَ(3).
أَصْلٌ قَدِيمٌ مَنْقُولٌ مِنْ خَطِّ التَّلَّعُكْبَرِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُوسَي بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ مَوْلًي لِلْقُمِّيِّينَ قَدْ أَخْبَرَنِي عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِي مَا يَقُولُ الْحِمَارُ فِي نَهِيقِهِ وَ مَا يَقُولُ الْفَرَسُ فِي
و اسمهایی را هم که بر آنها قرار می دهند آورده و برای هر اسمی مسمای آن را هم ذکر نموده، پس وقتی که می خواهد اینها را خلق کند، هر نوعی را با نامش صدا می زند، سپس او به خدا جواب می دهد و به سوی اجابت فرمانش می شتابد. «کفل برزقه» یعنی روزیش را به عهده گرفته، «سحاب» جمع کلمه سحابه به معنای ابر است، «هطل» به معنای باران یا اشک پی در پی و جاری شدن آن است و بعضی گفتهاند یعنی پی در پی باریدن بارانی که به صورت پراکنده و دارای شدت است، «دیمه»؛ بارانی است که در حالت سکون، بدون هیچ رعد و برقی به صورت مداوم می بارد و جمع آن «دِیَم» بر وزن «عِنَب» است، «تعدید القسم» یعنی در شماره بودن [دانستن] مقدار بارانی که برای هر بلاد و زمینی طبق حکمت مقدر شده، «بِلّه» متضاد خشکی است، گفته میشود: «بَلّه فابتَلَّ». «جُفوف، جَفاف، جُدوب» به معنای ایستادن باران و خشک شدن زمین است.
شهاب: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اگر بهائم آنچه را که آدمیزاده در مورد مرگ میدانند میدانستند، فربهی از آنان را نمی خوردید .
حدیث، هوشیاری بیشتری از آدمیزاده خواسته و آگاهی داده که اگر بهائم عقل داشتند از انسانها با دقتتر بودند، و این برای این است که مکلف نیستند، اگر مرگ را می فهمیدند، نمی خوردند و نمیآشامیدند و لاغر می شدند، درحالی که آدمیزاده با اینکه می داند فردا خواهد مرد، می خورد و می نوشد، و در این جمله سرزنشی است برای انسانها که از بهائم کمترند، مخصوصا در این ویژگی. پس ای خردمند، بر توست که از خواب غفلت بیدار شوی که این خطاب به توست و فایده حدیث، آگاه کردن به این مطلب است که بهائم بیزبان اگر مرگ را میفهمیدند با چریدن در مراتع فربه نمی شدند و قطعا از چریدن خودداری می کردند.
کتاب جعفر بن محمّد بن شریح: امام صادق علیه السّلام فرمود: هیچ پرنده ای شکار نشود، جز آنکه تسبیحی را ترک کرده است(4).
در یک اصل قدیمی به خطّ تلعکبری رحمه الله: امام صادق علیه السّلام از پدرانشان علیهم السلام نقل می کنند که یک مرد یهودی به رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گفت: ای محمّد، به من خبر ده که الاغ در عرعر خود چه می گوید؟ و اسب
صَهِيلِهِ وَ مَا يَقُولُ الدُّرَّاجُ فِي صَوْتِهِ وَ مَا تَقُولُ الْقُنْبُرَةُ فِي صَوْتِهَا وَ مَا يَقُولُ الضِّفْدِعُ فِي نَقِيقِهِ وَ مَا يَقُولُ الْهُدْهُدُ فِي صَوْتِهِ قَالَ فَأَطْرَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ أَعِدْ عَلَيَّ يَا يَهُودِيُّ قَالَ فَأَعَادَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَّا الْحِمَارُ فَيَلْعَنُ الْعَشَّارَ وَ أَمَّا الْفَرَسُ فَيَقُولُ الْمُلْكُ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ وَ أَمَّا الدُّرَّاجُ فَيَقُولُ الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي وَ أَمَّا الدِّيكُ فَيَقُولُ سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلَائِكَةِ وَ الرُّوحِ وَ أَمَّا الضِّفْدِعُ فَيَقُولُ اذْكُرُوا اللَّهَ يَا غَافِلِينَ وَ أَمَّا الْهُدْهُدُ فَيَقُولُ رَحِمَكَ اللَّهُ يَا دَاوُدُ يَعْنِي سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ وَ أَمَّا الْقُنْبُرَةُ فَيَقُولُ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ يُبْغِضُ أَهْلَ بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله(1).
الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْوَحْشُ لِأَنَّهَا اسْتَوْحَشَتْ مِنْ آدَمَ يَوْمَ هُبُوطِهِ(2).
الْمَنَاقِبُ لِابْنِ شَهْرَآشُوبَ، رَوَي أَبُو بَكْرٍ الشِّيرَازِيُّ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُقَاتِلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: فِيقَوْلِهِ تَعَالَي إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَرَضَ اللَّهُ أَمَانَتِي(3)عَلَي السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ بِالثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ فَقُلْنَ رَبَّنَا لَا نَحْمِلُنَا(4)بِالثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ وَ لَكِنَّهَا نَحْمِلُهَا بِلَا ثَوَابٍ وَ لَا عِقَابٍ وَ إِنَّ اللَّهَ عَرَضَ أَمَانَتِي وَ وَلَايَتِي عَلَي الطُّيُورِ فَأَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِهَا الْبُزَاةُ الْبِيضُ وَ الْقَنَابِرُ وَ أَوَّلُ مَنْ جَحَدَهَا الْبُومُ وَ الْعَنْقَاءُ فَأَمَّا الْبُومُ فَلَا تَقْدِرُ أَنْ تَظْهَرَ بِالنَّهَارِ لِبُغْضِ الطَّيْرِ لَهَا وَ أَمَّا الْعَنْقَاءُ فَغَابَتْ فِي الْبِحَارِ لَا تُرَي وَ إِنَّ اللَّهَ عَرَضَ إِمَامَتِي عَلَي الْأَرَضِينَ فَكُلُّ بُقْعَةٍ آمَنَتْ بِوَلَايَتِي جَعَلَهَا طَيِّبَةً زَكِيَّةً وَ جَعَلَ نَبَاتَهَا وَ ثَمَرَهَا حُلْواً عَذْباً وَ جَعَلَ مَاءَهَا زُلَالًا وَ كُلُّ بُقْعَةٍ جَحَدَتْ إِمَامَتِي وَ أَنْكَرَتْ وَلَايَتِي جَعَلَهَا سَبِخَةً وَ جَعَلَ نَبَاتَهَا مُرّاً عَلْقَماً وَ جَعَلَ ثَمَرَهَا الْعَوْسَجَ وَ الْحَنْظَلَ وَ جَعَلَ مَاءَهَا مِلْحاً أُجَاجاً ثُمَّ قَالَ وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ يَعْنِي أُمَّتَكَ يَا مُحَمَّدُ وَلَايَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِمَامَتَهُ بِمَا فِيهَا مِنَ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِنَّهُ كانَ
در شیهه خود چه می گوید؟ و درّاج و چکاوک در آواز خود چه می گویند؟ و قورباغه در قرقرش چه می گوید؟ و هدهد در آوازش چه میگوید؟ رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله سر به زیر افکندند و آن گاه فرمود: ای یهودی، دوباره بگو و باز گفت، و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اما الاغ، مالیات چی را لعنت می کند، و اسب می گوید: فرمانروایی مخصوص خدای یکتای بسیار غالب و تواناست، درّاج می گوید: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» {خدای رحمان که بر عرش استیلا یافته است.} خروس می گوید: پاک و منزه است پروردگار فرشتگان و روح. و قورباغه می گوید: ای غافلان، خدا را یاد کنید. هدهد می گوید: ای داود، خدا تو را رحمت کند، مقصودش سلیمان بن داود است. و چکاوک می گوید: خدا لعنت کند هرکسی را که با خاندان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله دشمنی میکند.
کتاب علل محمّد بن علی بن ابراهیم: همانا وحش را وحش گفتهاند، چون از آدم علیه السّلام در روزی که فرود آمد ترسید .
مناقب ابن شهر آشوب: امیر المؤمنین علیه السّلام درباره کلام خدای تعالی «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ» فرمود: خداوند امانت مرا (که امامت و ولایت ایشان است) بر آسمانهای هفت گانه، به شرط ثواب در پذیرش و عقاب در عدم پذیرش، عرضه کرد گفتند: پروردگارا، ما آن را به شرط ثواب و عقاب تحمل نمی کنیم، بلکه بدون ثواب و عقاب آن را حمل می کنیم، و خدا امانت و ولایت مرا بر پرندگان عرضه داشت و اولین پرنده ای که به آن ایمان آورد بازهای سفید و شانه سرها بودند و اولین منکرش هم جغد و سیمرغ بودند، اما جغد به خاطر دشمنی پرندگان با او، در روز نمی تواند آشکار شود و سیمرغ هم در دریاها نهان است و دیده نمیشود. و خدا ولایت مرا بر زمینها عرضه کرد و هر قسمتی که به ولایت من ایمان آورد، خدا آن را پاک و پاکیزه قرار داد و گیاه و میوهاش را شیرین و گوارا و آبش را زلال نمود و هر قسمتی که منکر امامت و ولایت من شد، خدا آن را نمکزار قرار داد و گیاهش را تلخ و میوهاش را خاردار و هندوانه ابو جهل گردانید و آبش را شور و تلخ نمود. سپس فرمود: «وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ» یعنی امت تو ای محمّد، ولایت امیر المؤمنین و امامتش را به خاطر ثواب [در پذیرش] و عقابی [در عدم پذیرش] که در آن است پذیرفتند. «إِنَّهُ کانَ
ظَلُوماً لِنَفْسِهِ جَهُولًا(1)لِأَمْرِ رَبِّهِ مَنْ لَمْ يُؤَدِّهَا بِحَقِّهَا فَهُوَ ظَلُومٌ غَشُومٌ(2).
في القاموس العلقم الحنظل و كل شيء مر و النبقة المرة فإن قلت لما أبوا أولا حملها كيف قبل بعض الطيور و الأرضين قلت ليس في أول الخبر ذكر الأرضين و لا في آخره العرض علي السماوات فلا تنافي لكن يرد عليه أنه تفسير للآية و فيها ذكر إباء السماوات و الأرضين و الجبال جميعا فذكر السماوات أولا علي المثال و الاكتفاء في البعض لظهور البواقي فإما أن يحمل العرض أولا علي العرض علي مجموع السماوات و الأرضين و الجبال إجمالا و الثاني علي العرض علي كل حيوان و كل بقعة تفصيلا أو يقال ليس في أول الخبر إلا امتناعها عن الحمل بالثواب و العقاب فلا ينافي قبول بعضها و رد بعضها عند العرض بلا ثواب و لا عقاب فقوله و لكنا نحملها قول بعضهم أو قول الجملة باعتبار البعض أو يحمل الأول علي الظاهري و الثاني علي القلبي و الله يعلم.
الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ لَمْ تَكُنْ فِي الْأَرْضِ دَابَّةٌ إِلَّا تُطْفِئُ عَنْهُ النَّارَ غَيْرَ الْوَزَغِ فَإِنَّهُ كَانَ يَنْفُخُ عَلَي إِبْرَاهِيمَ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِقَتْلِهِ.
وَ عَنْ أُمِّ شَرِيكٍ عَنْهُ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَمَرَ بِقَتْلِ الْأَوْزَاغِ وَ قَالَ كَانَتْ تَنْفُخُ عَلَي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام.
وَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ بَعْضِهِمْ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: كَانَتِ الضِّفْدِعُ تُطْفِئُ النَّارَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَ كَانَتِ الْوَزَغُ تَنْفُخُ عَلَيْهِ فَنَهَي عَنْ قَتْلِ هَذَا وَ أَمَرَ بِقَتْلِ الْوَزَغِ.
وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَسُبُّوا الضِّفْدِعَ فَإِنَّ صَوْتَهُ تَسْبِيحٌ وَ تَقْدِيسٌ وَ تَكْبِيرٌ إِنَّ الْبَهَائِمَ اسْتَأْذَنَتْ رَبَّهَا فِي أَنْ تُطْفِئَ النَّارَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ فَأَذِنَ لِلضَّفَادِعِ فَتَرَاكَبَتْ عَلَيْهِ فَأَبْدَلَهَا اللَّهُ بِحَرِّ النَّارِ الْمَاءَ(3).
ظَلُوماً» یعنی به نفسش و «جَهُولاً» یعنی به امر پروردگارش که هرکس حق ولایت را ادا نکند، ظالم و ستمکار است.(4)
در قاموس آمده که «علقم» به معنای حنظل و هرچیز تلخی است و عناب تلخ. و اگر بگویی وقتی که در نخست آسمانها و زمین از حمل امانت امتناع کردند، پس چگونه بعضی از پرندگان و زمینها بعدا آن را پذیرفتند؟ جواب این است که در اول این حدیث، اسمی از زمین نیست و همچنین در آخر آن هم از عرضه امانت بر آسمانها سخنی نرفته، پس منافاتی وجود ندارد. البته میتوان اشکال گرفت که این حدیث تفسیر آیه است و در آیه آمده که آسمانها و زمینها و کوهها همگی از تحمل این امانت خودداری کردند و همچنین ذکر نام آسمانها در آغاز خبر برای نمونه است و به ذکر نام برخی [یعنی آسمانها]، به خاطر معلوم بودن دیگران، اکتفا شده، پس یا باید عرضه نخست، بر مجموع آسمانها و زمین و کوهها به طور اجمال باشد و عرضه دوم، بر هر جاندار و هر قسمتی از زمین به طور تفصیلی باشد و یا اینکه بگوییم در ابتدای حدیث، فقط آمده که از پذیرش امانت به شرط ثواب و عقاب امتناع کردند و این منافات ندارد که وقتی که بدون ثواب و عقاب، امانت به ایشان عرضه میشود، بعضی بپذیرند و بعضی رد کنند. پس سخن «و لکنا نحملها» گفته برخی از آنان است و یا گفته همه به اعتبار برخی از ایشان و یا اینکه رد اول حمل بر ظاهر شود و قبول دوم حمل بر امر قلبی. و خدا می داند.
الدرالمنثور: از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نقل کرده که زمانی که ابراهیم علیه السّلام در آتش افکنده شد، هیچ جنبنده ای در زمین نبود، جز آنکه آتش را از او خاموش می کرد، غیر از وزغ که آتش را بر ایشان می دمید، پس رسول خدا صلی الله علیه واله فرمان به قتل او دادند.
و از اُمّ شریک نقل است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمان به قتل وزغها دادند و فرمود که وزغها در آتش ابراهیم علیه السّلام می دمیدند.
و از قتاده نقل شده که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: قورباغه آتش را بر ابراهیم خاموش می کرد و وزغ در آن می دمید، پس کشتن قورباغه قدغن شد و به کشتن وزغ فرمان داده شد.
و از انس نقل است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به قورباغه دشنام ندهید که آوازش تسبیح و تقدیس و تکبیر است، به راستی همه بهائم از پروردگارشان اجازه خواستند که آتش را بر ابراهیم علیه السّلام خاموش کنند و خداوند به قورباغهها اجازه داد، پس برای آن روی هم قرار گرفتند و خدا به جای سوز آتش، آب سرد به آنها داد.(5)
وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنْ كَعْبٍ الْحِبْرِ قَالَ: جَاءَتْ هَامَّةٌ(1)إِلَي سُلَيْمَانَ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَقَالَ وَ عَلَيْكِ السَّلَامُ يَا هَامُّ أخبرني [أَخْبِرِينِي] كَيْفَ لَا تَأْكُلِينَ الزَّرْعَ فَقَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ لِأَنَّ آدَمَ عَصَي رَبَّهُ بِسَبَبِهِ فَلِذَلِكَ لَا آكُلُهُ قَالَ فَكَيْفَ لَا تَشْرَبِينَ الْمَاءَ قَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ أَغْرَقَ بِالْمَاءِ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ تَرَكْتُ شُرْبَهُ قَالَ فَكَيْفَ تَرَكْتِ الْعُمْرَانَ وَ سَكَنْتِ الْخَرَابَ قَالَتْ لِأَنَّ الْخَرَابَ مِيرَاثُ اللَّهِ وَ أَنَا أَسْكُنُ فِي مِيرَاثِ اللَّهِ وَ قَدْ(2)ذَكَرَ اللَّهُ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ وَ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها إِلَي قَوْلِهِ وَ كُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ(3).
وَ عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِي قَالَ: خَرَجَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ يَسْتَسْقِي بِالنَّاسِ فَمَرَّ عَلَي(4)نَمْلَةٍ مُسْتَلْقِيَةٍ عَلَي قَفَاهَا رَافِعَةٍ قَوَائِمَهَا إِلَي السَّمَاءِ وَ هِيَ تَقُولُ اللَّهُمَّ أَنَا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِكَ لَيْسَ لَنَا غِنًي عَنْ رِزْقِكَ فَإِمَّا أَنْ تَسْقِيَنَا وَ إِمَّا أَنْ تُهْلِكَنَا فَقَالَ سُلَيْمَانُ لِلنَّاسِ ارْجِعُوا فَقَدْ سَقَاكُمْ بِدَعْوَةِ غَيْرِكُمْ(5).
وَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: كَانَ دَاوُدُ عليه السلام يَقْضِي بَيْنَ الْبَهَائِمِ يَوْماً وَ بَيْنَ النَّاسِ يَوْماً فَجَاءَتْ بَقَرَةٌ فَوَضَعَتْ قَرْنَهَا عَلَي حَلْقَةِ الْبَابِ ثُمَّ نَغَمَتْ(6)كَمَا تَنْغَمُ الْوَالِدَةُ عَلَي وَلَدِهَا وَ قَالَتْ كُنْتُ شَابَّةً كَانُوا يُنْتِجُونِّي وَ يَسْتَعْمِلُونِّي ثُمَّ إِنِّي كَبِرْتُ فَأَرَادُوا أَنْ يَذْبَحُونِي فَقَالَ دَاوُدُ أَحْسِنُوا إِلَيْهَا لَا تَذْبَحُوهَا ثُمَّ قَرَأَ(7)عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ(8).
و از ابن مسعود نقل است که کعب الحبر گفت: جغدی نر نزد سلیمان علیه السّلام آمد و گفت: درود بر شما ای پیغمبر خدا. حضرت پاسخش دادند: و درود بر تو ای نرّه جغد، و فرمود: به من بگو چرا از زراعت نمیخوری؟ گفت ای پیغمبر خدا، برای اینکه آدم به خاطر آن، نافرمانی خدا کرد و از این رو من از آن نمی خورم. حضرت فرمود: چرا آب نمی نوشی؟ گفت ای پیغمبر خدا، برای آنکه خدا قوم نوح را با آب غرق کرد؛ از این رو نوشیدنش را ترک کردم. فرمود: چرا آبادانی را رها کرده ای و در ویرانه سکنی گزیده ای؟ گفت: چون ویرانه میراث خداست و من هم در میراث خدا ساکن می شوم و خدای متعال این را در کتابش یاد کرده و فرموده «وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعیشَتَها» {و چه بسیار شهرها که هلاکش کردیم، [زیرا] زندگی خوش، آنها را سرمست کرده بود} تا آنجا که می فرماید «وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثینَ»(9){و ماییم که وارث آنان بودیم.}
و از ابی الصدیق ناجی نقل است: سلیمان بن داود بیرون شد تا طلب باریدن باران برای مردم کند. به مورچهای گذر کرد که به پشت افتاده بود و دست و پایش را به طرف آسمان کرده بود و می گفت: خدایا ما آفریده ای از آفریدگان توایم و هیچ کس از ما بینیاز از روزی تو نیست، پس ما را سیراب و یا نابود کن. سلیمان به مردم فرمود: برگردید که به دعای دیگری سیراب شدید.(10)
و ابی درداء میگوید: داود علیه السّلام یک روز میان بهائم قضاوت می کرد و یک روز هم میان مردم. روزی گاوی آمد و شاخش را روی حلقه دَر قرار داد و مانند مادری که بر فرزندش می نالد، ناله سر داد و گفت: تا جوان بودم از من بهره می گرفتند و از من استفاده می کردند و حال پیر شدهام و می خواهند مرا ذبح کنند. داود فرمود: به او نیکی کنید و سرش را نبرید و سپس خواند «عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتینا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ»(11){ما زبان پرندگان را تعلیم یافتهایم و از هر چیزی به ما داده شده است.}(12)
1) الهامة: طير الليل و هو الصدي: و الصدي: الذكر من البوم.
2) لعله من كلام الراوي.
3) الدّر المنثور 5: 103 و الآية في القصص: 58.
4) في المصدر: قمر بنملة.
5) الدّر المنثور 5: 103.
6) في المصدر: تنغمت.
7) أي أبا الدرداء.
8) الدّر المنثور 5: 103 و الآية في النمل: 16.
9) . الدر المنثور 5 : 103
10) . الدر المنثور 5 : 103
11) . نمل / 16
12) . الدر المنثور 5 : 103
وَ عَنْ نَوْفٍ وَ الْحَكَمِ قَالا: كَانَ النَّمْلُ فِي زَمَنِ سُلَيْمَانَ أَمْثَالَ الذُّبَابِ(1).
وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ سُئِلَ كَيْفَ تَفَقَّدَ سُلَيْمَانُ الْهُدْهُدَ مِنْ بَيْنِ الطَّيْرِ قَالَ إِنَّ سُلَيْمَانَ نَزَلَ مَنْزِلًا فَلَمْ يَدْرِ مَا بُعْدُ الْمَاءِ وَ كَانَ الْهُدْهُدُ يَدُلُّ سُلَيْمَانَ عَلَي الْمَاءِ فَأَرَادَ أَنْ يَسْأَلَهُ عَنْهُ فَفَقَدَهُ قِيلَ كَيْفَ ذَاكَ وَ الْهُدْهُدُ يُنْصَبُ لَهُ الْفَخُّ يُلْقَي عَلَيْهِ التُّرَابُ وَ يَضَعُ لَهُ الصَّبِيُّ الْحِبَالَةَ فَيُغَيِّبُهَا فَيَصِيدُهَا فَقَالَ إِذَا جَاءَ الْقَضَاءُ ذَهَبَ الْبَصَرُ(2).
كِتَابُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ حُكَيْمٍ(3)عَنْ بَشِيرٍ النَّبَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَهِرَ دَاوُدُ عليه السلام لَيْلَةً يَتْلُو الزَّبُورَ فَأَعْجَبَتْهُ(4)عِبَادَتُهُ فَنَادَتْهُ ضِفْدِعٌ يَا دَاوُدُ تَعْجَبُ مِنْ سَهَرِكَ لَيْلَةً وَ إِنِّي لَتَحْتَ هَذِهِ الصَّخْرَةِ مُنْذُ أَرْبَعِينَ سَنَةً مَا جَفَّ لِسَانِي عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ(5).
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: مَا بُهِمَتِ الْبَهَائِمُ عَنْهُ فَلَمْ تُبْهَمْ عَنْ أَرْبَعَةٍ مَعْرِفَتُهَا بِالرَّبِّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَ مَعْرِفَتُهَا بِالْمَوْتِ وَ مَعْرِفَتُهَا بِالْأُنْثَي مِنَ الذَّكَرِ وَ مَعْرِفَتُهَا بِالْمَرْعَي الْخِصْبَ(6).
و نوف و حکم گفتهاند: مورچه در زمان سلیمان شبیه مگس بود.(7)
و از ابن عبّاس نقل است که از او پرسیده شد: چرا سلیمان از میان پرندهها هدهد را جستجوکرد؟ گفت سلیمان در منزلی فرود آمد و نمی دانست که آب چه اندازه دور است، و این هدهد بود که سلیمان را به سوی آب راهنمایی می کرد، پس خواست که در مورد آب از او بپرسد و او را نیافت. گفته شد چگونه؟ در حالی که هدهد به دامی که خاک بر روی آن ریخته شده گرفتار میشود، و بچهها برایش دام می گذارند و شکارش می کنند؟ گفت: چون قضا [حکم حتمی] آید، بینایی برود.(8)
کتاب عبد الملک بن حکیم: امام صادق علیه السّلام فرمود: یک شب داود علیه السّلام در حالی که زبور را تلاوت می کرد، بیدار ماند و به عبادت خود خوشبین شد. قورباغه ای به او ندا داد که ای داود، از بیداری یک شبت خودبین می شوی با اینکه من در زیر این سنگ، چهل سال است که زبانم از ذکر خدای عزّ و جلّ باز نمانده است.(9)
خصال: ابو حمزه ثمالی میگوید: امام سجاد علیه السّلام می فرمود: هر چیزی را که بهائم از درکش محروم باشند، از فهم چهار چیز عاجز نیستند: شناخت پروردگار تبارک و تعالی، شناخت مرگ، شناسایی ماده از نر، شناسایی چراگاه خوب.(10)
1) الدّر المنثور 5: 104.
2) الدّر المنثور 5: 104.
3) اسناد الحديث علي ما في المصدر هكذا: الشيخ أبو محمّد هارون بن موسي بن احمد التلعكبري قال: أخبرنا أبو العباس أحمد بن محمّد بن سعيد الهمدانيّ قال: اخبرنا علي بن حسن بن عليّ بن فضال قال: حدّثنا جعفر بن محمّد بن حكيم قال: حدّثني عمي عبد الملك بن حكيم.
4) فيه غرابة لان الأنبياء عليهم السلام عندنا معصومون.
5) الأصول الستة عشر: 101.
6) الخصال 1: 260 طبعة الغفاري.
7) . الدر المنثور 5 : 104
8) . الدر المنثور 5 : 104
9) . اصول سته عشر : 101
10) . خصال 1 : 260
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ: مِثْلَهُ(1).
الْفَقِيهُ، بِإِسْنَادِهِ الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ: مِثْلَهُ ثُمَّ قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ أَمَّا الْخَبَرُ الَّذِي رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَوْ عَرَفَتِ الْبَهَائِمُ مِنَ الْمَوْتِ مَا تَعْرِفُونَ مَا أَكَلْتُمْ مِنْهَا سَمِيناً قَطُّ.
فليس بخلاف هذا الخبر لأنها تعرف الموت لكنها لا تعرف منه ما تعرفون(2).
مَجَالِسُ الشَّيْخِ، عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحِ بْنِ فَيْضٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام يَقُولُ: مَهْمَا أُبْهِمَتْ عَنْهُ الْبَهَائِمُ فَلَمْ تُبْهَمْ عَنْ أَرْبَعٍ مَعْرِفَتُهَا بِالرَّبِّ عِزَّ وَ جَلَّ وَ مَعْرِفَتُهَا بِالْمَرْعَي الْخِصْبَ وَ مَعْرِفَتُهَا بِالْأُنْثَي عَنِ الذُّكْرِ وَ مَعْرِفَتُهَا بِالْمَوْتِ وَ الْفِرَارِ مِنْهُ.
قال أبو المفضل حدثنا محمد بن صالح عن أحمد بن محمد بجميع كتاب المشيخة عن ابن محبوب(3).
الْكَافِي، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ وَ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَهْمَا أُبْهِمَ عَلَي الْبَهَائِمِ مِنْ شَيْءٍ فَلَا يُبْهَمُ عَلَيْهَا أَرْبَعُ خِصَالٍ مَعْرِفَةُ أَنَّ لَهَا خَالِقاً وَ مَعْرِفَةُ طَلَبِ الرِّزْقِ وَ مَعْرِفَةُ الذَّكَرِ مِنَ الْأُنْثَي وَ مَخَافَةُ الْمَوْتِ(4).
الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ(5)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَقَدْ شَكَرَتِ الشَّيَاطِينُ الْأَرَضَةَ حِينَ أَكَلَتْ عَصَاةَ سُلَيْمَانَ عليه السلام حَتَّي
در کافی هم از ابن محبوب مانند این روایت آمده است.(6)
شیخ صدوق رحمه الله در من لا یحضره الفقیه مانند این روایت را به سند صحیح از ابن رئاب آورده و گفته: خبری که از امام صادق علیه السّلام روایت شده که (اگر بهائم از مرگ می دانستند آنچه را که شما می دانید، هرگز فربهی از آنها را نمی خوردید) مخالف با این خبر نیست، زیرا آنها مرگ را می فهمند، ولی به اندازه انسان نمیفهمند.(7)
مجالس الشیخ: ابی حمزه از امام سجاد علیه السّلام نقل کرده که حضرت میفرمود: هر چیزی را که بهائم از درکش محروم باشند، از فهم چهار چیز عاجز نیستند: شناخت پروردگار تبارک و تعالی، شناسایی چراگاه خوب، شناسایی ماده از نر، شناخت مرگ و فرار از آن .
ابوالمفضل گفته: محمد بن صالح از احمد بن محمد از ابن محبوب همه کتاب مشیخه را برای ما تحدیث کرده است. [خوانده است] (8)
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر هر چیزی بر بهائم مبهم باشد، چهار خصلت برای آنها مبهم نیست، معرفت به اینکه آفریننده ای دارند، معرفت طلبِ روزی، شناسایی نر از ماده و ترس از مرگ.(9)
علل الشرائع: امام صادق علیه السّلام فرمود: شیاطین از موریانه قدردانی کردند، زمانی که عصای سلیمان علیه السّلام را خورد تا حضرت
سَقَطَ وَ قَالُوا عَلَيْكِ الْخَرَابُ وَ عَلَيْنَا الْمَاءُ وَ الطِّينُ فَلَا تَكَادُ تَرَاهَا فِي مَوْضِعٍ إِلَّا رَأَيْتَ مَاءً وَ طِيناً(1).
الْمَنَاقِبُ لِابْنِ شَهْرَآشُوبَ، فِي حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ: أَنَّهُ دَخَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَلَي زَيْنِ الْعَابِدِينَ عليه السلام وَ قَالَ يَا ابْنَ الْحُسَيْنِ أَنْتَ تَقُولُ إِنَّ يُونُسَ بْنَ مَتَّي إِنَّمَا لَقِيَ مِنَ الْحُوتِ مَا لَقِيَ لِأَنَّهُ عُرِضَتْ عَلَيْهِ وَلَايَةُ جَدِّي فَتَوَقَّفَ عِنْدَهَا فَقَالَ بَلَي ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ قَالَ فَأَرِنِي آيَةَ ذَلِكَ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَمَرَ بِشَدِّ عَيْنَيْهِ بِعِصَابَةٍ وَ عَيْنَيَّ بِعِصَابَةٍ ثُمَّ أَمَرَ بَعْدَ سَاعَةٍ بِفَتْحِ أَعْيُنِنَا فَإِذَا نَحْنُ عَلَي شَاطِئِ الْبَحْرِ تَضْرِبُ أَمْوَاجُهُ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ يَا سَيِّدِي دَمِي فِي رَقَبَتِكَ اللَّهَ اللَّهَ فِي نَفْسِي فَقَالَ هِيَهْ وَ أُرِيهْ إِنْ كُنْتُ مِنَ الصَّادِقِينَ ثُمَّ قَالَ يَا أَيَّتُهَا الْحُوتُ قَالَ فَأَطْلَعَ الْحُوتُ رَأْسَهُ مِنَ الْبَحْرِ مِثْلَ الْجَبَلِ الْعَظِيمِ وَ هُوَ يَقُولُ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ يَا وَلِيَّ اللَّهِ فَقَالَ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا حُوتُ يُونُسَ يَا سَيِّدِي قَالَ أَنْبِئْنَا بِالْخَبَرِ قَالَ يَا سَيِّدِي إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً مِنْ آدَمَ إِلَي أَنْ صَارَ جَدُّكَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله إِلَّا وَ قَدْ عَرَضَ عَلَيْهِ وَلَايَتَكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ فَمَنْ قَبِلَهَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ سَلِمَ وَ تَخَلَّصَ وَ مَنْ تَوَقَّفَ عَنْهَا وَ تَمَنَّعَ(2)فِي حَمْلِهَا لَقِيَ مَا لَقِيَ آدَمُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ وَ مَا لَقِيَ نُوحٌ مِنَ الْغَرَقِ وَ مَا لَقِيَ إِبْرَاهِيمُ مِنَ النَّارِ وَ مَا لَقِيَ يُوسُفُ مِنَ الْجُبِّ وَ مَا لَقِيَ أَيُّوبُ مِنَ الْبَلَاءِ وَ مَا لَقِيَ دَاوُدَ مِنَ الْخَطِيئَةِ إِلَي أَنْ بَعَثَ اللَّهُ يُونُسَ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ يَا يُونُسُ تَوَلَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيّاً عليه السلام وَ الْأَئِمَّةَ الرَّاشِدِينَ مِنْ صُلْبِهِ فِي كَلَامٍ لَهُ قَالَ فَكَيْفَ أَتَوَلَّي مَنْ لَمْ أَرَهُ وَ لَمْ أَعْرِفْهُ وَ ذَهَبَ مُغْتَاظاً فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيَّ أَنِ الْتَقِمِي يُونُسَ وَ لَا تُوهِنِي لَهُ عَظْماً فَمَكَثَ فِي بَطْنِي أَرْبَعِينَ صَبَاحاً يَطُوفُ مَعِيَ الْبِحَارَ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ يُنَادِي(3)لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ قَدْ قَبِلْتُ
افتاد و گفتند: ویرانی بر عهده تو و آب و گِل به گردن ما، پس نزدیک است که موریانه را در جایی نبینی، مگر اینکه آب و گل هم می بینی. [یعنی هر جا موریانه هست آب وگل هم هست.] (4)
مناقب ابن شهر آشوب: عبد اللَّه بن عمر بر امام سجاد علیه السّلام وارد شد و گفت یا ابن الحسین، آیا شما می گویید یونس بن متّی آنچه را که از ماهی بدو رسید، برای این بود که ولایت جدّم بر او عرضه شد و بر آن توقف کرد؟ حضرت فرمود: آری، مادرت به عزایت نشیند. گفت: اگر از راستگویانی، نشانه آن را به من نشان بده. پس حضرت دستور دادند چشمان خودشان و چشمان مرا با دستمالی ببندند. پس از لحظه ای فرمود که چشم ما را باز کنند که ناگهان دیدم، ما در کناره دریای متلاطمی هستیم. پس ابن عمر گفت: ای آقای من، خونم به گردن تو است، خدا را خدا را در مورد جان من در نظر گیر. فرمود: آری و اگر از راستگویانم، آن را به تو نشان خواهم داد. سپس فرمود: ای ماهی، و او مانند کوهی بزرگ سر از دریا برآورد، در حالی که می گفت لبیک، لبیک یا ولی اللَّه [گوش به فرمان توام ای ولی خدا] فرمود: تو کیستی؟ گفت: ای آقایم، من ماهی یونس هستم. فرمود: ما را به خبر [قضیه یونس] آگاه کن، گفت ای آقای من، به راستی که خدای متعال مبعوث نکرده پیغمبری را از حضرت آدم، تا برسد به جدّ شما محمّد صلی اللَّه علیه و آله، جز اینکه ولایت شما اهل بیت را بر آنها عرضه کرده، پس هر یک از انبیاء که آن را پذیرفت، سالم ماند و رهایی یافت، و هر کس که بر آن توقف کرد و تحمل آن بر او دشوار آمد، گرفتار شد. مثل آنچه که از معصیت به آدم رسید و آنچه که به نوح از غرق شدن و آنچه که به ابراهیم از آتش و آنچه که به یوسف از چاه و آنچه که به ایوب از بلا و آنچه که به داود از آن خطا رسید تا اینکه خدای متعال یونس را فرستاد و بدو وحی کرد که ای یونس، ولایت امیر المؤمنین علی علیه السّلام و امامان هدایت یافته از صلب او را بپذیر. در کلام یونس است که گفت: چگونه سرپرست بگیرم کسی را که ندیدهام و نمی شناسم؟ و خشمناک رفت. پس خدا به من وحی کرد که یونس را ببلع و هیچ استخوانی از او را نشکن. پس چهل روز در شکم من ماند، در حالی که با من در دریاها در درون سه تاریکی می گردید و فریاد میزد «لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ» {معبودی جز تو نیست، منزّهی تو، راستی که من از ستمکاران بودم.} و می گفت ولایت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب و
وَلَايَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ الْأَئِمَّةِ الرَّاشِدِينَ مِنْ وُلْدِهِ فَلَمَّا أَنْ آمَنَ بِوَلَايَتِكُمْ أَمَرَنِي رَبِّي فَقَذَفْتُهُ عَلَي سَاحِلِ الْبَحْرِ فَقَالَ زَيْنُ الْعَابِدِينَ عليه السلام ارْجِعْ أَيُّهَا الْحُوتُ إِلَي وَكْرِكَ وَ اسْتَوَي الْمَاءُ(1).
قد مر شرح الخبر و تأويله في معجزات علي بن الحسين عليه السلام و باب أحوال يونس عليه السلام.
تَوْحِيدُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: يَا مُفَضَّلُ فَكِّرْ فِي هَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ مِنَ الْحَيَوَانِ وَ فِي خَلْقِهَا عَلَي مَا هِيَ عَلَيْهِ بِمَا فِيهِ صَلَاحُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا فَالْإِنْسُ لَمَّا قُدِّرُوا أَنْ يَكُونُوا ذَوِي ذِهْنٍ وَ فِطْنَةٍ وَ عِلَاجٍ لِمِثْلِ هَذِهِ الصِّنَاعَاتِ مِنَ الْبِنَاءِ وَ النِّجَارَةِ وَ الصِّنَاعَةِ وَ الْخِيَاطَةِ(2)وَ غَيْرِ ذَلِكَ خُلِقَتْ لَهُمْ أَكُفٌّ كِبَارٌ ذَوَاتُ أَصَابِعَ غِلَاظٍ لِيَتَمَكَّنُوا مِنَ الْقَبْضِ عَلَي الْأَشْيَاءِ وَ أَوْكَدُهَا هَذِهِ الصِّنَاعَاتُ وَ آكِلَاتُ اللَّحْمِ لَمَّا قُدِّرَ أَنْ يَكُونَ مَعَايِشُهَا(3)مِنَ الصَّيْدِ خُلِقَتْ لَهُمْ أَكُفٌّ لِطَافٌ مُدَّمِجَةٌ(4)ذَوَاتُ بَرَاثِنَ(5)وَ مَخَالِيبَ تَصْلُحُ لِأَخْذِ الصَّيْدِ وَ لَا تَصْلُحُ لِلصِّنَاعَاتِ وَ آكِلَاتُ النَّبَاتِ لَمَّا قُدِّرَ أَنْ يَكُونُوا لَا ذَاتَ صَنْعَةٍ وَ لَا ذَاتَ صَيْدٍ خُلِقَتْ لِبَعْضِهَا أَظْلَافٌ تَقِيهَا(6)خُشُونَةَ الْأَرْضِ
امامان هدایت یافته، از فرزندانش را پذیرفتم و چون به ولایت شما ایمان آورد، پروردگارم به من امر کرد، تا اینکه او را به کناره دریا افکندم. پس امام زین العابدین علیه السّلام فرمود: ای ماهی، به آشیانهات برگرد و آب آرام شد.(7)
شرح این خبر و تأویلش در قسمت معجزههای امام چهارم علیه السّلام و «باب احوال یونس علیه السّلام» گذشت.
توحید مفضل: امام صادق علیه السّلام فرمود: ای مفضّل، در این سه صنف از حیوان [یعنی انسان، چهار پایان و پرندگان] و خلقتشان بیندیش که هر یک را آنچه که مناسب وجود او است به او عطا کرده است. پس چون برای انسانها مقدّر شده بود که صاحب عقل و زیرکی و چاره برای صنعتهایی مانند بنّایی، نجّاری، زرگری، خیاطی و غیر اینها باشند، برای ایشان دستهای بزرگ با انگشتان غلیظ قوی خلق شد، تا بتوانند اشیاء را در دست بگیرند ، و مهم تر از آن، این صنعتها را به عمل آورند. و چون برای حیوانات گوشت خوار مقدّر شد که زندگی ایشان از شکار باشد، برای ایشان دستهایی باریک و در نهایت استحکام با ناخنها و چنگالها که برای گرفتن شکار مناسب است و برای صنعتهای بشر به کار نمیآید، آفریده شد. و گیاه خواران، چون مقدر شد که نه صاحب صنعت باشند و نه صاحب شکار، برای بعضی از ایشان سمهایی آفریده شد، تا زمانی که در
1) مناقب آل أبي طالب 3: 281.
2) في النسخة المخطوطة: و الصناعة( و الخياطة خ) و في كتاب التوحيد من البحار 3: 92:« و الصياغة» و في بعض النسخ: و الخياطة.
3) في النسخة المخطوطة: معايشهم.
4) قال المصنّف في كتاب التوحيد: مدمجة اي انضم بعضها الي بعض قال الجوهريّ دمج الشيء دموجا: إذا دخل في الشيء و استحكم فيه، و ادمجت الشيء: إذا الففته في ثوب و في بعض النسخ: مدبحة بالباء و الحاء المهملة و لعلّ المراد معوجة من قولهم: دبح تدبيحا اي بسط ظهره و طأطأ رأسه، و هو تصحيف أقول: و يمكن أن يكون مصحف« مذبحة» كما في بعض النسخ.
5) البراثن من السباع و الطير: بمنزلة الأصابع من الإنسان. و المخلب. ظفر البرثن.
6) في نسخة: تقيمها.
7) . مناقب ابن شهر آشوب 3 : 281
إِذَا حَاوَلَ طَلَبَ الرَّعْيِ وَ لِبَعْضِهَا حَوَافِرُ مُلَمْلَمَةٌ ذَوَاتُ قَعْرٍ كَأَخْمَصِ الْقَدَمِ تَنْطَبِقُ عَلَي الْأَرْضِ لِيَتَهَيَّأَ لِلرُّكُوبِ وَ الْحَمُولَةِ .
تَأَمَّلِ التَّدْبِيرَ فِي خَلْقِ آكِلَاتِ اللَّحْمِ مِنَ الْحَيَوَانِ حِينَ خُلِقَتْ(1)ذَوَاتُ أَسْنَانٍ حِدَادٍ وَ بَرَاثِنَ شِدَادٍ وَ أَشْدَاقٍ وَ أَفْوَاهٍ وَاسِعَةٍ فَإِنَّهُ لَمَّا قُدِّرَ أَنْ يَكُونَ طُعْمُهَا اللَّحْمَ خُلِقَتْ خِلْقَةً تُشَاكِلُ ذَلِكَ وَ أُعِينَتْ بِسِلَاحٍ وَ أَدَوَاتٍ تَصْلُحُ لِلصَّيْدِ وَ كَذَلِكَ تَجِدُ سِبَاعَ الطَّيْرِ ذَوَاتَ مَنَاقِيرَ وَ مَخَالِيبَ مُهَيَّأَةٍ لِفِعْلِهَا وَ لَوْ كَانَتِ الْوُحُوشُ ذَوَاتَ مَخَالِبَ كَانَتْ قَدْ أُعْطِيَتْ مَا لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ لِأَنَّهَا لَا تَصِيدُ وَ لَا تَأْكُلُ اللَّحْمَ وَ لَوْ كَانَتِ السِّبَاعُ ذَوَاتَ أَظْلَافٍ كَانَتْ قَدْ مُنِعَتْ مَا تَحْتَاجُ إِلَيْهِ أَعْنِي السِّلَاحَ الَّذِي بِهِ تَصِيدُ وَ تَتَعَيَّشُ أَ فَلَا تَرَي كَيْفَ أُعْطِيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الصِّنْفَيْنِ مَا يُشَاكِلُ صِنْفَهُ وَ طَبَقَتَهُ بَلْ مَا فِيهِ بَقَاؤُهُ وَ صَلَاحُهُ ؟
انْظُرِ الْآنَ إِلَي ذَوَاتِ الْأَرْبَعِ كَيْفَ تَرَاهَا تَتْبَعُ أُمَّهَاتِهَا(2)مُسْتَقِلَّةً بِأَنْفُسِهَا لَا تَحْتَاجُ إِلَي الْحَمْلِ وَ التَّرْبِيَةِ كَمَا تَحْتَاجُ أَوْلَادُ الْإِنْسِ فَمِنْ أَجْلِ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَ أُمَّهَاتِهَا مَا عِنْدَ أُمَّهَاتِ الْبَشَرِ مِنَ الرِّفْقِ وَ الْعِلْمِ بِالتَّرْبِيَةِ وَ الْقُوَّةِ عَلَيْهَا بِالْأَكُفِّ وَ الْأَصَابِعِ الْمُهَيَّأَةِ لِذَلِكَ أُعْطِيَتِ النُّهُوضَ وَ الِاسْتِقْلَالَ بِأَنْفُسِهَا وَ كَذَلِكَ تَرَي كَثِيراً مِنَ الطَّيْرِ كَمِثْلِ الدَّجَاجِ وَ الدُّرَّاجِ وَ الْقَبْجِ(3)تَدْرُجُ وَ تَلْقُطُ حِينَ يَنْقَابُ عَنْهَا الْبَيْضُ فَأَمَّا مَا كَانَ مِنْهَا ضَعِيفاً لَا نُهُوضَ فِيهِ كَمِثْلِ فِرَاخِ الْحَمَامِ وَ الْيَمَامِ وَ الْحُمَّرِ فَقَدْ جُعِلَ فِي الْأُمَّهَاتِ فَضْلُ عَطْفٍ عَلَيْهَا فَصَارَتْ تَمُجُّ الطَّعَامَ فِي أَفْوَاهِهَا بَعْدَ مَا تُوعِيهِ حَوَاصِلُهَا فَلَا تَزَالُ تَغْذُوهَا حَتَّي تَسْتَقِلَّ بِأَنْفُسِهَا وَ لِذَلِكَ لَمْ تُرْزَقِ الْحَمَامُ فِرَاخاً كَثِيرَةً مِثْلَ مَا تُرْزَقُ الدَّجَاجُ لِتَقْوَي الْأُمُّ عَلَي تَرْبِيَةِ فِرَاخِهَا فَلَا تَفْسُدَ وَ لَا تَمُوتَ فَكُلٌّ أُعْطِيَ بِقِسْطٍ مِنْ تَدْبِيرِ الْحَكِيمِ اللَّطِيفِ الْخَبِيرِ .
طلب چراگاه هستند، پای آنها را از سختی زمین محافظت کند و برای بعضی دیگر سمهای به هم پیوسته ای که دارای گودی ای، مانند کف پای آدمیاند و بر زمین منطبق میشوند آفریده شد، تا برای سواری و بارکشی مهیّا باشند.
در تدبیر خلقت حیوانات گوشت خوار، تأمل کن که چگونه برای ایشان نیشهای تیز و برنده و چنگالهای محکم سخت و دهانهای گشاده، آفریده شده، زیرا زمانی که مقدر شد تا غذایش گوشت باشد، طوری آفریده شد که مناسب با آن باشد و به اسلحه و ادواتی که برای شکار مناسب باشد، یاری داده شد. و هم چنین پرندگان درنده را صاحب منقارها و چنگالهایی مییابی که مهیای کار ایشان است. اگر وحشیان علف خوار، دارای چنگال بودند، به آنها چیزی داده شده بود که به آن احتیاجی نداشتند، زیرا شکار نمیکنند و گوشت هم نمیخورند. و اگر درندگان، دارای سم بودند، از آنچه که به آن احتیاج داشتند، یعنی سلاحی که به وسیله آن شکار و امرار معاش کنند، منع شده بودند، آیا نمیبینی که چگونه به هر یک از این دو گونه از حیوان، آنچه که مناسب گونه و طبقه اوست، بلکه بقاء و صلاح او در آن است، داده شده است؟
اکنون به سوی چهار پایان نظر کن که بعد از ولادت چگونه خودشان به طور مستقل به دنبال مادران خود میروند و احتیاج به حمل و تربیت کردن ندارند، آنطور که انسانها محتاجند؟ پس چون مادران ایشان آنچه را که مادران آدمیان، از مدارا، علم به تربیت و قوّت بر نگهداری با دستها و انگشتان که برای این کار آماده شده را ندارند، مقارن با ولادت به ایشان، قوّت بر پا ایستادن و مستقل شدن داده شده و همچنین بسیاری از پرندگان مانند مرغ، درّاج و کبک را مییابی که زمانی که از تخم بیرون میآیند، راه میروند و دانه بر میچینند، و اما آنها که ضعیفند و قدرت برخواستن [پرواز] ندارند، مانند جوجه کبوتر اهلی و وحشی و حمر [پرنده کوچکی به نام زورگ]، خالق منّان در مادران ایشان زیادتی قرار داده تا به بچههایشان مهربانی کنند، پس دانه را در چینهدان خود جمع میکنند و در دهان جوجههای خود میریزند و دائما آنها را غذا می دهند، تا هنگامی که خودشان مستقل شوند، پس به این سبب خدای تعالی به کبوتر مانند مرغ، جوجههای بسیار نداده، تا مادر بتواند جوجه هایش را تربیت کند، تا تباه نشوند و نمیرند، پس هر یک [مناسب با حال خود] از تدبیرِ حکیمِ لطیفِ خبیر بهره ای داده شدهاند.
انْظُرْ إِلَي قَوَائِمِ الْحَيَوَانِ كَيْفَ تَأْتِي أَزْوَاجاً لِتَهَيَّأَ(1)لِلْمَشْيِ وَ لَوْ كَانَتْ أَفْرَاداً لَمْ تَصْلُحْ لِذَلِكَ لِأَنَّ الْمَاشِيَ يَنْقُلُ بَعْضَ قَوَائِمِهِ وَ يَعْتَمِدُ عَلَي بَعْضٍ فَذُو الْقَائِمَتَيْنِ يَنْقُلُ وَاحِدَةً وَ يَعْتَمِدُ عَلَي وَاحِدَةٍ وَ ذُو الْأَرْبَعِ يَنْقُلُ اثْنَيْنِ وَ يَعْتَمِدُ عَلَي اثْنَيْنِ وَ ذَلِكَ مِنْ خِلَافٍ لِأَنَّ ذَا الْأَرْبَعِ لَوْ كَانَ يَنْقُلُ قَائِمَتَيْنِ مِنْ أَحَدِ جَانِبَيْهِ وَ يَعْتَمِدُ عَلَي قائِمَتَيْنِ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ لَمَا يَثْبُتُ عَلَي الْأَرْضِ كَمَا لَا يَثْبُتُ السَّرِيرُ وَ مَا أَشْبَهَهُ فَصَارَ يَنْقُلُ الْيُمْنَي مِنْ مَقَادِيمِهِ مَعَ الْيُسْرَي مِنْ مَآخِيرِهِ وَ يَنْقُلُ الْأُخْرَيَيْنِ أَيْضاً مِنْ خِلَافٍ فَيَثْبُتُ عَلَي الْأَرْضِ وَ لَا يَسْقُطُ إِذَا مَشَي .
أَ مَا تَرَي الْحِمَارَ كَيْفَ يَذِلُّ لِلطَّحْنِ وَ الْحَمُولَةِ وَ هُوَ يَرَي الْفَرَسَ مُودَعاً مُنَعَّماً وَ الْبَعِيرَ لَا يُطِيقُهُ عِدَّةُ رِجَالٍ لَوِ اسْتَعْصَي كَيْفَ كَانَ يَنْقَادُ لِلصَّبِيِّ وَ الثَّوْرَ الشَّدِيدَ كَيْفَ كَانَ يُذْعِنُ لِصَاحِبِهِ حَتَّي يَضَعَ النِّيرَ عَلَي عُنُقِهِ وَ يَحْرِثَ بِهِ وَ الْفَرَسَ الْكَرِيمَ يَرْكَبُ السُّيُوفَ وَ الْأَسِنَّةَ بِالْمُوَاتَاةِ(2)لِفَارِسِهِ وَ الْقَطِيعَ مِنَ الْغَنَمِ يَرْعَاهُ رَجُلٌ وَاحِدٌ وَ لَوْ تَفَرَّقَتِ الْغَنَمُ فَأَخَذَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا فِي نَاحِيَةٍ لَمْ يَلْحَقْهَا وَ كَذَلِكَ جَمِيعُ الْأَصْنَافِ الْمُسَخَّرَةِ لِلْإِنْسَانِ(3)فَبِمَ كَانَتْ كَذَلِكَ إِلَّا بِأَنَّهَا عَدِمَتِ الْعَقْلَ وَ الرَّوِيَّةَ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ تَعْقِلُ وَ تُرَوِّي(4)فِي الْأُمُورِ كَانَتْ خَلِيقَةً أَنْ تَلْتَوِيَ عَلَي الْإِنْسَانِ فِي كَثِيرٍ مِنْ مَآرِبِهِ(5)حَتَّي يَمْتَنِعَ الْجَمَلُ عَلَي قَائِدِهِ وَ الثَّوْرُ عَلَي صَاحِبِهِ وَ تَتَفَرَّقَ الْغَنَمُ عَنْ رَاعِيهَا وَ أَشْبَاهُ هَذَا مِنَ الْأُمُورِ .
وَ كَذَلِكَ هَذِهِ السِّبَاعُ لَوْ كَانَتْ ذَاتَ عَقْلٍ وَ رَوِيَّةٍ فَتَوَازَرَتْ عَلَي النَّاسِ كَانَتْ خَلِيقَةً أَنْ تُحَاجَّهُمْ(6)فَمَنْ كَانَ يَقُومُ لِلْأُسْدِ وَ الذِّئَابِ وَ النُّمُورَةِ وَ الدِّبَبَةِ لَوْ
به سوی دست و پای حیوانات نظر کن که چگونه جفت در آمده، تا آنکه برای راه رفتن آماده شوند و اگر یکی بود، برای این کار مناسب نبود، زیرا حیوانی که راه میرود، بعضی از دست و پایش را برمیدارد و تکیه بر دست و پای دیگرش میکند، پس حیوانی که دست و پایش دو تاست [در هنگام حرکت] یکی را بر می دارد و بر دیگری تکیه میکند و حیوانی که چهار دست و پا دارد، دو تا را بر می دارد و بر دو تای دیگر تکیه میکند، اما به خلاف یک دیگر [یعنی یک پا از یک جانب و پای دیگر از جانب دیگر]، زیرا حیوانی که چهار دست و پا دارد، اگر دست و پای یک طرف بدنش را بخواهد بردارد و بر دست و پای طرف دیگرش تکیه کند، نمیتواند روی زمین بایستد همان طور که تخت و امثال آن [اگر دو پایه آن را از یک طرف بردارند] نمیایستد، پس دست راست را با پای چپ بر میدارد و دو تای دیگر را هم به خلاف هم بر می دارد، تا بتواند روی زمین بایستد و در هنگام راه رفتن روی زمین نیفتد.
آیا نمیبینی که چگونه خر به آسیا کردن و بار برداشتن تن در میدهد، با آنکه میبیند اسب از دادن این خدمات معاف است و دارای رفاه است؟ و شتر که اگر عاصی شود، جمع بسیاری از مردان، طاقت مواجهه با او را ندارند، چگونه از یک کودک فرمان می برد؟ و گاو بخیل چگونه از صاحبش فرمانبری مینماید، تا اینکه خیش به گردنش مینهد و به وسیلهاش شخم می زند؟ و اسب اصیل نجیب، به خاطر موافقت با صاحبش، سوار بر شمشیرها و نیزهها میشود؟ [هرچه درد و رنج بدو می رسد تحمّل میکند] و گلّه گوسفند را که فقط یک مرد میچراند؟ که اگر آنها پراکنده شوند و هر کدامشان به طرفی روند نمیتواند آنها را به گله ملحق کند؟ و اینچنین است حال همه اصناف حیوانات که برای فرزند آدم رام گردیدهاند، حال، چرا اینچنین است؟ آیا غیر از این است که اینها عقل و فکر ندارند، زیرا اگر در کارها تعقل و تفکر می کردند، سزاوار بودند که از برآوردن بسیاری از حوائج انسان امتناع بورزند، تا آنکه شتر از ساربانش اطاعت نمی کرد، و گاو از صاحبش فرمان نمی بُرد، و گوسفندان از کنار چوپان پراکنده میشدند، و امثال این کارها [از طرف سایر حیوانات].
و هم چنین این درندگان، اگر صاحب عقل و فکر بودند و علیه مردم، با یک دیگر اتفاق میکردند، سزاوار بودند که آنها را مستأصل و نابود کنند و چه کسی در مقابل شیرها، گرگ ها، پلنگها و خرسها میایستاد، اگر علیه مردم،
تَعَاوَنَتْ وَ تَظَاهَرَتْ عَلَي النَّاسِ أَ فَلَا تَرَي كَيْفَ حُجِرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَ صَارَتْ مَكَانَ مَا كَانَ يُخَافُ مِنْ إِقْدَامِهَا وَ نِكَايَتِهَا(1)تَهَابُ مَسَاكِنَ النَّاسِ وَ تُحْجِمُ عَنْهَا ثُمَّ لَا تَظْهَرُ وَ لَا تَنْتَشِرُ لِطَلَبِ قُوتِهَا إِلَّا بِاللَّيْلِ فَهِيَ مَعَ صَوْلَتِهَا كَالْخَائِفِ لِلْإِنْسِ بِلَا مَقْمُوعَةٍ(2)مَمْنُوعَةٍ مِنْهُمْ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَسَاوَرَتْهُمْ فِي مَسَاكِنِهِمْ وَ ضَيَّقَتْ عَلَيْهِمْ(3)ثُمَّ جُعِلَ فِي الْكَلْبِ مِنْ بَيْنِ هَذِهِ السِّبَاعِ عَطْفٌ عَلَي مَالِكِهِ وَ مُحَامَاةٌ عَنْهُ وَ حِفَاظٌ لَهُ فَهُوَ يَنْتَقِلُ عَلَي الْحِيطَانِ وَ السُّطُوحِ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ لِحِرَاسَةِ مَنْزِلِ صَاحِبِهِ وَ ذَبِّ الدَّغَّارِ عَنْهُ(4)وَ يَبْلُغُ مِنْ مَحَبَّتِهِ لِصَاحِبِهِ أَنْ يَبْذُلَ نَفْسَهُ لِلْمَوْتِ دُونَهُ وَ دُونَ مَاشِيَتِهِ وَ مَالِهِ وَ يَأْلَفُهُ غَايَةَ الْإِلْفِ حَتَّي يَصْبِرَ مَعَهُ عَلَي الْجُوعِ وَ الْجَفْوَةِ فَلِمَ طُبِعَ الْكَلْبُ عَلَي هَذِهِ الْإِلْفِ إِلَّا لِيَكُونَ حَارِساً لِلْإِنْسَانِ لَهُ عَيْنٌ بِأَنْيَابٍ وَ مَخَالِيبَ وَ نُبَاحٌ هَائِلٌ لِيُذْعَرَ مِنْهُ السَّارِقُ وَ يَتَجَنَّبَ الْمَوَاضِعَ الَّتِي يَحْمِيهَا وَ يَحْضُرُهَا(5).
يَا مُفَضَّلُ تَأَمَّلْ وَجْهَ الدَّابَّةِ كَيْفَ هُوَ فَإِنَّكَ تَرَي الْعَيْنَيْنِ شَاخِصَتَيْنِ أَمَامَهَا لِتُبْصِرَ مَا بَيْنَ يَدَيْهَا لِئَلَّا تَصْدِمَ حَائِطاً أَوْ تَتَرَدَّي فِي حُفْرَةٍ وَ تَرَي الْفَمَ مَشْقُوقاً شَقّاً فِي أَسْفَلِ الْخَطْمِ وَ لَوْ شُقَّ كَمَكَانِ الْفَمِ مِنَ الْإِنْسَانِ فِي مُقَدَّمِ الذَّقَنِ لَمَا اسْتَطَاعَ أَنْ يَتَنَاوَلَ بِهِ شَيْئاً مِنَ الْأَرْضِ أَ لَا تَرَي أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَتَنَاوَلُ الطَّعَامَ بِفِيهِ وَ لَكِنْ بِيَدِهِ تَكْرِمَةً لَهُ عَلَي سَائِرِ الْآكِلَاتِ فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ لِلدَّابَّةِ يَدٌ تَتَنَاوَلُ بِهَا الْعَلَفَ جُعِلَ خَطْمُهَا مَشْقُوقاً مِنْ أَسْفَلِهِ لِتَقْبِضَ بِهِ عَلَي الْعَلَفِ ثُمَّ تَقْضَمَهُ وَ أُعِينَتْ بِالْجَحْفَلَةِ تَتَنَاوَلُ بِهَا مَا قَرُبَ وَ مَا بَعُدَ .
اعْتَبِرْ بِذَنَبِهَا وَ الْمَنْفَعَةِ لَهَا فِيهِ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الطَّبَقِ عَلَي الدُّبُرِ وَ الْحَيَاءِ جَمِيعاً يُوَارِيهِمَا وَ يَسْتُرُهُمَا وَ مِنْ مَنَافِعِهَا فِيهِ أَنَّ مَا بَيْنَ الدُّبُرِ وَ مَرَاقَّيِ الْبَطْنِ مِنْهَا وَضَرٌ يَجْتَمِعُ عَلَيْهِ الذُّبَابُ وَ الْبَعُوضُ فَجُعِلَ لَهَا الذَّنَبُ كَالْمَذَبَّةِ تَذُبُّ بِهَا عَنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ
همدیگر را یاری می دادند و از یکدیگر پشتیبیانی می کردند؟ نمیبینی که خدای مدبّر حکیم چگونه آنها را از این امور ممنوع گردانیده و به جای آنکه آدمیان از آمدن و قلع و قمع آنها بترسند، آنها از محل سکونت انسانها وحشت دارند و از منازل ایشان کناره میگیرند و برای طلب روزی خود به جز در شب پدیدار نمی شوند و بیرون نمیآیند و با همه صولت و قوّتی که دارند، از انسانها می ترسند بلکه مقهور و ذلیل ایشانند و از آسیب رساندن به ایشان باز داشته شدهاند و اگر چنین نبود، قطعا در میان خانههای آدمیان، بر ایشان حمله می کردند و کار را بر ایشان تنگ میکردند. سپس در میان این درندگان، سگ را بر صاحبش مهربان گردانیده و حامی و محافظ او قرار داده، پس او در تاریکی شب، برای پاسبانی از خانه صاحبش و دفع کردن دزدان از آن، بر بالای دیوارها و پشت بام، می رود و در محبّت صاحبش به مرتبه ای میرسد که جان خود را به پای او و حیوانات و مال او میدهد و چنان با او الفت می گیرد، تا آنجا که با او بر گرسنگی و جفای[روزگار] صبر میکند، پس خدای متعال برای چه سرشت سگ را دارای الفت قرار داده؟ آیا غیر از این است که نگهبانی برای صاحبش باشد؟ برای او نیش ها، چنگالها و پارس کردنی هولناک قرار داده، تا دزد از آن بترسد و از مکانهایی که تحت حمایت او[سگ] است و در آنجا حاضر است دور شود.
ای مفضّل، در مورد صورت چهار پایان تأمل کن که چگونه است؟ به راستی که دو چشم خیره در جلو آن می بینی [تا با آن دو] آنچه را که در برابرشان قرار دارد، ببینند، تا به دیواری بر نخورد یا به چاله ای نیفتند، و می بینی که شقّ دهانشان در پایین بینی قرار داده شده، که اگر دهانشان، مانند دهان انسان در بالای چانه بود، قطعا نمی توانستند به وسیله آن، چیزی را از زمین برگیرند، آیا نمی بینی که انسان غذا را با دهانش نمی گیرد، بلکه به خاطر تکریم و احترامش در برابر سایر خورندگان، با دستش غذا می گیرد و [می خورد]، پس چون که چهارپایان دستی ندارند، تا با آن علف را برگیرند، دهانشان در پایین [صورت] قرار داده شده، تا با آن علف را بگیرند و سپس بخورند و به آنها پوزهای دراز داده شده، تا به وسیله آن دهانشان به نزدیک و دور برسد.
از دم چهارپا و منافعی که برای او در آن است عبرت بگیر، زیرا به منزله پوششی بر دو عورت اوست که آن دو را پنهان کرده و می پوشاند و منفعت دیگری که برای او در دم است این است که بین پشت او و بین ناف تا فرجش، کثافتی جمع میشود که مگسها و پشهها گرد آن جمع می شوند، و این دم، مانند بادبزنی قرار داده شده که این حشرات را از این مواضع میراند.
وَ مِنْهَا أَنَّ الدَّابَّةَ تَسْتَرِيحُ إِلَي تَحْرِيكِهِ وَ تَصْرِيفِهِ يَمْنَةً وَ يَسْرَةً فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ قِيَامُهَا عَلَي الْأَرْبَعِ بِأَسْرِهَا وَ شُغِلَتِ الْمُقَدِّمَتَانِ بِحَمْلِ الْبَدَنِ عَنِ التَّصَرُّفِ وَ التَّقَلُّبِ كَانَ لَهَا فِي تَحْرِيكِ الذَّنَبِ رَاحَةٌ وَ فِيهِ مَنَافِعُ أُخْرَي يَقْصُرُ عَنْهَا الْوَهْمُ يُعْرَفُ مَوْقِعُهَا فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهَا فَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ الدَّابَّةَ تَرْتَطِمُ فِي الْوَحَلِ(1)فَلَا يَكُونُ شَيْءٌ أَعْوَنَ عَلَي نُهُوضِهَا مِنَ الْأَخْذِ بِذَنَبِهَا وَ فِي شَعْرِ الذَّنَبِ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ كَثِيرَةٌ يَسْتَعْمِلُونَهَا فِي مَآرِبِهِمْ ثُمَّ جُعِلَ ظَهْرُهَا مُسَطَّحاً مَبْطُوحاً(2)عَلَي قَوَائِمَ أَرْبَعٍ لِيُتَمَكَّنَ مِنْ رُكُوبِهَا وَ جُعِلَ حَيَاؤُهَا بَارِزاً مِنْ وَرَائِهَا لِيَتَمَكَّنَ الْفَحْلُ مِنْ ضَرْبِهَا وَ لَوْ كَانَ أَسْفَلَ الْبَطْنِ كَمَكَانِ الْفَرْجِ مِنَ الْمَرْأَةِ لَمْ يَتَمَكَّنِ الْفَحْلُ مِنْهَا أَ لَا تَرَي أَنَّهُ لَا تستطيع [يَسْتَطِيعُ] أَنْ يَأْتِيَهَا كِفَاحاً كَمَا(3)يَأْتِي الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ ؟
تَأَمَّلْ مِشْفَرَ الْفِيلِ وَ مَا فِيهِ مِنْ لَطِيفِ التَّدْبِيرِ فَإِنَّهُ يَقُومُ مَقَامَ الْيَدِ فِي تَنَاوُلِ الْعَلَفِ وَ الْمَاءِ وَ ازْدِرَادِهِمَا(4)إِلَي جَوْفِهِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ مَا اسْتَطَاعَ أَنْ يَتَنَاوَلَ شَيْئاً مِنَ الْأَرْضِ لِأَنَّهُ لَيْسَتْ لَهُ رَقَبَةٌ يَمُدُّهَا كَسَائِرِ الْأَنْعَامِ فَلَمَّا عَدِمَ الْعُنُقَ أُعِينَ مَكَانَ ذَلِكَ بِالْخُرْطُومِ الطَّوِيلِ لِيَسْدُلَهُ(5)فَيَتَنَاوَلَ بِهِ حَاجَتَهُ فَمَنْ ذَا الَّذِي عَوَّضَهُ مَكَانَ الْعُضْوِ الَّذِي عَدِمَهُ مَا يَقُومُ مَقَامَهُ إِلَّا الرَّءُوفُ بِخَلْقِهِ وَ كَيْفَ يَكُونُ هَذَا بِالْإِهْمَالِ كَمَا قَالَتِ الظَّلَمَةُ ؟
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَمَا بَالُهُ لَمْ يَخْلُقْ ذَا عُنُقٍ كَسَائِرِ الْأَنْعَامِ ؟
قِيلَ لَهُ إِنَّ رَأْسَ الْفِيلِ وَ أُذُنَيْهِ أَمْرٌ عَظِيمٌ وَ ثِقْلٌ ثَقِيلٌ وَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ عَلَي عُنُقٍ عَظِيمَةٍ لَهَدَّهَا وَ أَوْهَنَهَا فَجَعَلَ رَأْسَهُ مُلْصَقاً بِجِسْمِهِ لِكَيْلَا يَنَالَ مِنْهُ مَا وَصَفْنَا وَ خَلَقَ لَهُ مَكَانَ الْعُنُقِ هَذَا الْمِشْفَرَ لِيَتَنَاوَلَ بِهِ غِذَاءَهُ فَصَارَ مَعَ عَدَمِهِ الْعُنُقَ مُسْتَوْفِياً مَا فِيهِ بُلُوغُ حَاجَتِهِ .
یکی دیگر از منافعش این است که حیوان با حرکت دادن و گرداندن آن به راست و چپ، استراحت میکند؛ یعنی چون که ایستادنش بر همه چهار دست و پا است و دو قدم جلوئی اش، به خاطر حمل بدن، نمیتوانند بگردند و تغییر حالت دهند، در حرکت دادن دم [در این حالت] برای حیوان استراحتی وجود دارد. و منافع بسیار دیگری در آن هست که در وهم نمی گنجد و موقع آن، در وقت احتیاج، شناخته میشود، که از جمله آن، این است که هنگامی که حیوان در گِل فرو میرود برای بیرون آوردنش هیچ چیزی کمک کنندهتر [بهتر] از گرفتن دمش نیست. و در موی دمش منافع بسیاری برای مردم هست که در حوائج خود به کار میبرند. سپس پشتشان را هموار و افکنده بر روی چهار دست و پا قرار داده، تا بتوان سوار آنها شد و فرجش را در پشت سرش پدیدار کرده تا نر به آسانی بتواند با او مجامعت کند و اگر مانند فرج زنان، در پایین شکمش بود، نر نمیتوانست با او آمیزش کند، آیا نمی بینی که نمی تواند همان طور که انسان از روبرو با زن در می آمیزد، آمیزش کند؟ در خرطوم فیل و تدبیر دقیقی که در آن است تامل کن، زیرا به منزله دست است در گرفتن علف و آب و بلعیدن آن دو به سوی شکم، و اگر خرطوم نبود، [فیل] نمیتوانست چیزی را از زمین برگیرد، زیرا مانند سایر چهارپایان، گردنی ندارد تا آن را بکشد، و چون گردنی نداشت، به جای آن، خرطوم درازی به او داده شد، تا آن را پائین بیاورد و به وسیله آن به حاجتش برسد، پس چه کسی غیر از خدای مهربان به خلائق، به جای عضوی که [فیل] فاقد آن است، عضو دیگری را که به منزله همان عضو است، برای او جایگزین نموده است؟ و چگونه چنین چیزی، آن طور که ستمکاران [یعنی ملحدان] میگویند، می تواند از روی سهل انگاری باشد؟
پس اگر گوینده ای بگوید: چرا [فیل]، مانند سایر چهارپایان، دارای گردن آفریده نشده؟
به او گفته میشود: سَر فیل و گوشهای آن امری عظیم و باری سنگین است و اگر اینها بر گردنی بزرگ قرار داشت، قطعا آن گردن را می شکست و سست و ضعیف می کرد، پس سر فیل را چسبیده به بدنش گردانید، تا آنچه را که توصیف کردیم، به او نرسد و به جای گردن، این خرطوم را برای او خلق کرد، تا به وسیله آن غذایش را برگیرد، پس با بیگردنیاش در آنچه که رسیدن به حاجتش در آن است، کامل گشته است. [به تمام نیاز خود دست یافته است.]
انْظُرِ الْآنَ كَيْفَ حَيَاءُ الْأُنْثَي مِنَ الْفِيَلَةِ فِي أَسْفَلِ بَطْنِهَا فَإِذَا هَاجَتْ لِلضِّرَابِ ارْتَفَعَ وَ بَرَزَ حَتَّي يَتَمَكَّنَ الْفَحْلُ مِنْ ضَرْبِهَا فَاعْتَبِرْ كَيْفَ جُعِلَ حَيَاءُ الْأُنْثَي مِنَ الْفِيَلَةِ عَلَي خِلَافِ مَا عَلَيْهِ فِي غَيْرِهَا مِنَ الْأَنْعَامِ ثُمَّ جُعِلَتْ فِيهِ هَذِهِ الْخَلَّةُ لِيَتَهَيَّأَ لِلْأَمْرِ الَّذِي فِيهِ قِوَامُ النَّسْلِ وَ دَوَامُهُ .
فَكِّرْ فِي خَلْقِ الزَّرَافَةِ(1)وَ اخْتِلَافِ أَعْضَائِهَا وَ شِبْهِهَا بِأَعْضَاءِ أَصْنَافٍ مِنَ الْحَيَوَانِ فَرَأْسُهَا رَأْسُ فَرَسٍ وَ عُنُقُهَا عُنُقُ جَمَلٍ وَ أَظْلَافُهَا أَظْلَافُ بَقَرَةٍ وَ جِلْدُهَا جِلْدُ نَمِرٍ وَ زَعَمَ نَاسٌ مِنَ الْجُهَّالِ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّ نِتَاجَهَا مِنْ فُحُولٍ شَتَّي قَالُوا وَ سَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ أَصْنَافاً مِنْ حَيَوَانِ الْبَرِّ إِذَا وَرَدَتِ الْمَاءَ تَنْزُو عَلَي بَعْضِ السَّائِمَةِ وَ يُنْتَجُ مِثْلُ هَذَا الشَّخْصِ الَّذِي هُوَ كَالْمُلْتَقَطِ مِنْ أَصْنَافٍ شَتَّي وَ هَذَا جَهْلٌ مِنْ قَائِلِهِ وَ قِلَّةُ مَعْرِفَتِهِ بِالْبَارِي جَلَّ قُدْسُهُ وَ لَيْسَ كُلُّ صِنْفٍ مِنَ الْحَيَوَانِ يُلْقِحُ كُلَّ صِنْفٍ فَلَا الْفَرَسُ يُلْقِحُ الْجَمَلَ وَ لَا الْجَمَلُ يُلْقِحُ الْبَقَرَ وَ إِنَّمَا يَكُونُ التَّلْقِيحُ مِنْ بَعْضِ الْحَيَوَانِ فِيمَا يُشَاكِلُهُ وَ يَقْرُبُ مِنْ خَلْقِهِ كَمَا يُلْقِحُ الْفَرَسَ الحمارة [الْحِمَارُ] فَيَخْرُجُ بَيْنَهُمَا الْبَغْلُ وَ يُلْقِحُ الذِّئْبُ الضَّبُعَ فَيَخْرُجُ بَيْنَهُمَا السِّمْعُ عَلَي أَنَّهُ لَيْسَ يَكُونُ فِي الَّذِي يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِهِمَا عُضْوٌ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَمَا فِي الزَّرَافَةِ عُضْوٌ مِنَ الْفَرَسِ وَ عُضْوٌ مِنَ الْجَمَلِ وَ أَظْلَافٌ مِنَ الْبَقَرَةِ بَلْ يَكُونُ كَالْمُتَوَسِّطِ بَيْنَهُمَا الْمُمْتَزِجِ مِنْهُمَا كَالَّذِي تَرَاهُ فِي الْبَغْلِ فَإِنَّكَ تَرَي رَأْسَهُ وَ أُذُنَيْهِ وَ كَفَلَهُ وَ ذَنَبَهُ وَ حَوَافِرَهُ وَسَطاً بَيْنَ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ مِنَ الْفَرَسِ وَ الْحِمَارِ وَ شَحِيجَهُ(2)كَالْمُمْتَزِجِ مِنْ صَهِيلٍ وَ نَهِيقِ الْحِمَارِ فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَي أَنَّهُ لَيْسَتِ الزَّرَافَةُ مِنْ لِقَاحِ أَصْنَافٍ شَتَّي مِنَ الْحَيَوَانِ كَمَا زَعَمَ الْجَاهِلُونَ بَلْ هِيَ خَلْقٌ عَجِيبٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَي قُدْرَتِهِ الَّتِي لَا يُعْجِزُهَا شَيْءٌ وَ لِيُعْلِمَ أَنَّهُ خَالِقُ أَصْنَافِ الْحَيَوَانِ كُلِّهَا يَجْمَعُ بَيْنَ مَا يَشَاءُ مِنْ أَعْضَائِهَا فِي أَيِّهَا شَاءَ وَ يُفَرِّقُ مَا شَاءَ مِنْهَا فِي أَيِّهَا شَاءَ وَ يَزِيدُ فِي الْخِلْقَةِ مَا شَاءَ وَ يَنْقُصُ مِنْهَا مَا شَاءَ دَلَالَةً عَلَي قُدْرَتِهِ عَلَي الْأَشْيَاءِ وَ أَنَّهُ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ
اکنون نظر کن که چگونه فرج فیل ماده را در زیر شکمش آفریده که هرگاه شهوت آمیزش بر او غلبه نماید، بالا می آید و ظاهر میگردد، تا نر بتواند با او مقاربت کند، پس عبرت بگیر که چگونه خدای متعال فرج فیل ماده را، بر خلاف آنچه که در دیگر چهارپایان است، قرار داده، و این خصوصیت را در او نهاده، تا برای امری که قوام و دوام نسلش به آن است، مهیا گردد.
در خلقت زرّافه و اختلاف اعضای آن و مشابهت هر عضوی از آن با صنفی از حیوانات تفکر کن، زیرا که سرش، مانند سر اسب است، و گردنش، مانند گردن شتر، و سمش، مثل سم گاو، و پوستش، مثل پوست پلنگ و گروهی از مردم خدانشناس گمان میکنند که بچهاش حاصل آمیزش نرهای مختلف است، گفتهاند و سبب این آن است که گونههایی از حیوانات خشکی زی وقتی که سرِ آب میآیند، با بعضی از چرندگان دیگر آمیزش می کنند و مثل چنین حیوانی که مانند حیوانی است که مخلوط از گونههای مختلفی است تولید میشود، و این حرف از طرف گوینده آن به دلیل جهل و کمی شناخت او به آفریننده ای است که قداست او عظیم است، زیرا چنین نیست که هر گونه ای از حیوانات با گونههای دیگر آمیزش کنند، نه اسب با شتر مقاربت میکند و نه شتر با گاو و فقط آمیزش بین بعضی از حیواناتی است که با هم شباهت دارند و خلقتشان به هم شبیه است، همان طور که اسب با خر آمیزش میکند و از این دو قاطر تولید میشود و گرگ با کفتار مقاربت میکند و از آنها حیوانی به نام (سِمع) به وجود می آید، با این حال در حیوانی که از این دو حیوان تولید میشود، هیچ کدام از عضوهای دو طرف وجود ندارد، [یعنی] مثل زرافه نیست که یک عضو از اسب، یک عضو از شتر و سمهایی از گاو را دارد، بلکه حد وسط و مخلوطی از آن دو حیوان است، مانند آنچه که در قاطر می بینی، زیرا سر، دو گوش، دم و سم هایش را می بینی که حد وسطی از اعضاء اسب و خر هستند و صدایش هم گویا در هم شده شیهه اسب و عرعر خر است، پس این دلیلی است بر اینکه زرافه، آن طور که خدانشناسها گمان کردهاند، از لقاح گونههای مختلف حیوانی به وجود نیامده، بلکه خلقی است عجیب از میان آفریدههای خدای متعال، تا دلالتی باشد بر قدرتی که هیچ چیزی آن را درمانده و ناتوان نمیکند و اینکه دانسته شود که او خالق همه گونههای حیوانی است که در هر کدامشان بخواهد، بین اعضائشان جمع کند[مشابه هم قرار دهد] و در هرکدام که بخواهد، تفاوت بگذارد و در خلقت هر چه که بخواهد، بیفزاید و از هر کدام که بخواهد، بکاهد تا اینکه دلالتی باشد بر قدرتش بر روی همه اشیاء و اینکه چیزی را که
أَرَادَهُ جَلَّ وَ تَعَالَي فَأَمَّا طُولُ عُنُقِهَا وَ الْمَنْفَعَةُ لَهَا فِي ذَلِكَ فَإِنَّ مَنْشَأَهَا وَ مَرْعَاهَا فِي غَيَاطِلَ(1)ذَوَاتِ أَشْجَارٍ شَاهِقَةٍ ذَاهِبَةٍ طُولًا فِي الْهَوَاءِ فَهِيَ تَحْتَاجُ إِلَي طُولِ الْعُنُقِ لِتَنَاوَلَ بِفِيهَا أَطْرَافَ تِلْكَ الْأَشْجَارِ فَتَتَقَوَّتَ مِنْ ثِمَارِهَا .
تَأَمَّلْ خَلْقَ الْقِرْدِ وَ شِبْهَهُ بِالْإِنْسَانِ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَعْضَائِهِ أَعْنِي الرَّأْسَ وَ الْوَجْهَ وَ الْمَنْكِبَيْنِ وَ الصَّدْرَ وَ كَذَلِكَ أَحْشَاؤُهُ شَبِيهَةٌ أَيْضاً بِأَحْشَاءِ الْإِنْسَانِ وَ خُصَّ مَعَ ذَلِكَ بِالذِّهْنِ وَ الْفِطْنَةِ الَّتِي بِهَا يَفْهَمُ عَنْ سَائِسِهِ مَا يُومِئُ إِلَيْهِ(2)وَ يَحْكِي كَثِيراً مِمَّا يَرَي الْإِنْسَانَ بِفِعْلِهِ حَتَّي أَنَّهُ يَقْرُبُ مِنْ خَلْقِ الْإِنْسَانِ وَ شَمَائِلِهِ فِي التَّدْبِيرِ فِي خِلْقَتِهِ عَلَي مَا هِيَ عَلَيْهِ أَنْ يَكُونَ(3)عِبْرَةً لِلْإِنْسَانِ فِي نَفْسِهِ فَيَعْلَمَ أَنَّهُ مِنْ طِينَةِ الْبَهَائِمِ وَ سِنْخِهَا(4)إِذْ كَانَ يَقْرُبُ مِنْ خَلْقِهَا هَذَا الْقُرْبَ وَ لَوْ لَا أَنَّهُ فَضِيلَةٌ(5)فَضَّلَهُ(6)بِهَا فِي الذِّهْنِ وَ الْعَقْلِ وَ النُّطْقِ كَانَ كَبَعْضِ الْبَهَائِمِ عَلَي أَنَّ فِي جِسْمِ الْقِرْدِ فُضُولًا أُخْرَي يُفَرَّقُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْإِنْسَانِ كَالْخَطْمِ وَ الذَّنَبِ الْمُسَدَّلِ وَ الشَّعْرِ الْمُجَلِّلِ لِلْجِسْمِ كُلِّهِ وَ هَذَا لَمْ يَكُنْ مَانِعاً لِلْقِرْدِ أَنْ يُلْحَقَ بِالْإِنْسَانِ لَوْ أُعْطِيَ مِثْلَ ذِهْنِ الْإِنْسَانِ وَ عَقْلِهِ وَ نُطْقِهِ وَ الْفَصْلُ الْفَاصِلُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْإِنْسَانِ بِالصِّحَّةِ(7)هُوَ النَّقْصُ فِي الْعَقْلِ وَ الذِّهْنِ وَ النُّطْقِ .
انْظُرْ يَا مُفَضَّلُ إِلَي لُطْفِ اللَّهِ جَلَّ اسْمُهُ بِالْبَهَائِمِ كَيْفَ كُسِيَتْ أَجْسَامُهُمْ هَذِهِ الْكِسْوَةَ مِنَ الشَّعْرِ وَ الْوَبَرِ وَ الصُّوفِ لِيَقِيَهَا مِنَ الْبَرْدِ وَ كَثْرَةِ الْآفَاتِ وَ أُلْبِسَتِ
اراده ی[خلقتش] را نموده، او را درمانده نمیکند. اما سبب درازی گردن زرافه و منفعت آن این است که محل تولد و چراگاه او در بیشههائی است که دارای درختهای بلندی است که از نظر طول به هوا[آسمان] رفته، پس محتاج به گردن بلندی است، تا با دهانش کنارههای آن درختان را بگیرد و از میوه هایش روزی خورد.
در خلقت میمون و مشابهت آن با انسان در بسیاری از اعضایش، یعنی سر، صورت، دو تا شانه، سینه و همچنین امعاء و احشای[آنچه که درون شکم است مثل معده و روده] او که شبیه به انسان است، تأمل کن است و با این وجود، عقل و زیرکی ای به اختصاص داده شده که با آن، هر آنچه را که مولایش به آن اشاره میکند، میفهمد، و بسیاری از چیزهایی را که از انسان در می بیند، با اعمالش حکایت میکند [تقلید میکند]، تا آنجا که در تدبیر خلقتش شبیه خلقت انسان و شمایل او است. و چنین خلق شده تا عبرتی برای انسان باشد و او بداند که از سرشت و سنخ بهائم است زیرا در خلقت اینچنین به آنها نزدیک است [مشابهت دارد] و اگر برتری انسان- که خدای متعال او را از نظر عقل و نطق فضیلت داده- نبود، او هم مانند بهائم بود، به علاوه اینکه در جسم میمون زیادتی وجود دارد که بین او و انسان فرق ایجاد میکند، مانند بینی تو رفته، دم دراز و مویی که همه تن را می پوشاند و اینها برای میمون مانعی نبود، تا به انسانها ملحق شود، اگر عقل و نطق انسانی به او اعطاء شده بود، پس فرق حقیقی بین او و انسان، همان نقصان عقل و نطق است.
ای مفضّل، به سوی لطف خداوند کریم نسبت به حیوانات، بنگر که چگونه بدن آنها را اینچنین با مو، کرک و پشم پوشانیده که آنها را از سرما و آفات بسیار محافظت می نماید.
1) الغياطل جمع الغيطل و هو الشجر الكثير الملتف.
2) أي يشير إليه.
3) أي خلق كذلك لان يكون عبرة للإنسان.
4) السنخ: الأصل.
5) في المخطوطة و في التوحيد من البحار: و انه لو لا فضيلة.
6) في التوحيد من البحار: فضله اللّه بها.
7) أي الفصل الصحيح الذي يصلح لان يكون فاصلا. و قال المصنّف: في أكثر النسخ: « و هو» و علي هذا فلا يبعد أن تكون الصحة تصحيف القحة اي قلة الحياء.
الْأَظْلَافَ(1)وَ الْحَوَافِرَ وَ الْأَخْفَافَ لِيَقِيَهَا مِنَ الْحَفَاءِ إِذْ كَانَتْ لَا أَيْدِيَ لَهَا وَ لَا أَكُفَّ وَ لَا أَصَابِعَ مُهَيَّأَةً لِلْغَزْلِ وَ النَّسْجِ فَكُفُوا بِأَنْ جُعِلَ كِسْوَتُهُمْ فِي خِلْقَتِهِمْ بَاقِيَةً عَلَيْهِمْ مَا بَقُوا لَا يَحْتَاجُونَ إِلَي تَجْدِيدِهَا وَ الِاسْتِبْدَالِ بِهَا فَأَمَّا الْإِنْسَانُ فَإِنَّهُ ذُو حِيلَةٍ وَ كَفٍّ مُهَيَّأَةٍ لِلْعَمَلِ فَهُوَ يَنْسِجُ وَ يَغْزِلُ وَ يَتَّخِذُ لِنَفْسِهِ الْكِسْوَةَ وَ يَسْتَبْدِلُ بِهَا حَالًا بَعْدَ حَالٍ وَ لَهُ فِي ذَلِكَ صَلَاحٌ مِنْ جِهَاتٍ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ يَشْتَغِلُ بِصَنْعَةِ اللِّبَاسِ عَنِ الْعَبَثِ وَ مَا يُخْرِجُهُ إِلَيْهِ الْكِفَايَةُ وَ مِنْهَا أَنَّهُ يَسْتَرِيحُ إِلَي خَلْعِ كِسْوَتِهِ(2)وَ لُبْسِهَا إِذَا شَاءَ وَ مِنْهَا أَنَّهُ يَتَّخِذُ لِنَفْسِهِ مِنَ الْكِسْوَةِ ضُرُوباً لَهَا جَمَالٌ وَ رَوْعَةٌ(3)فَيَتَلَذَّذُ بِلُبْسِهَا وَ تَبْدِيلِهَا وَ كَذَلِكَ يَتَّخِذُ بِالرِّفْقِ مِنَ الصَّنْعَةِ ضُرُوباً مِنَ الْخِفَافِ وَ النِّعَالِ يَقِي بِهَا قَدَمَيْهِ وَ فِي ذَلِكَ مَعَايِشُ لِمَنْ يعلمه [يَعْمَلُهُ] مِنَ النَّاسِ وَ مَكَاسِبُ يَكُونُ فِيهَا مَعَاشُهُمْ وَ مِنْهَا أَقْوَاتُهُمْ وَ أَقْوَاتُ عِيَالِهِمْ فَصَارَ الشَّعْرُ وَ الْوَبَرُ وَ الصُّوفُ يَقُومُ لِلْبَهَائِمِ مَقَامَ الْكِسْوَةِ وَ الْأَظْلَافُ وَ الْحَوَافِرُ وَ الْأَخْفَافُ مَقَامَ الْحِذَاءِ .
فَكِّرْ يَا مُفَضَّلُ فِي خِلْقَةٍ عَجِيبَةٍ فِي الْبَهَائِمِ فَإِنَّهُمْ يُوَارُونَ أَنْفُسَهُمْ إِذَا مَاتُوا كَمَا يُوَارِي النَّاسُ مَوْتَاهُمْ وَ إِلَّا فَأَيْنَ جِيَفُ هَذِهِ الْوُحُوشِ وَ السِّبَاعِ وَ غَيْرِهَا لَا يُرَي مِنْهَا شَيْءٌ وَ لَيْسَتْ قَلِيلَةً فَتَخْفَي لِقِلَّتِهَا بَلْ لَوْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّهَا أَكْثَرُ مِنَ النَّاسِ لَصَدَقَ .
فَاعْتَبِرْ ذَلِكَ بِمَا تَرَاهُ فِي الصَّحَارِي وَ الْجِبَالِ مِنْ أَسْرَابِ الظِّبَاءِ وَ الْمَهَا وَ الْحَمِيرِ وَ الْوُعُولِ وَ الْأَيَائِلِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْوُحُوشِ وَ أَصْنَافِ السِّبَاعِ مِنَ الْأُسُدِ وَ الضِّبَاعِ وَ الذِّئَابِ وَ النُّمُورِ وَ غَيْرِهَا وَ ضُرُوبِ الْهَوَامِّ وَ الْحَشَرَاتِ وَ دَوَابِّ الْأَرْضِ وَ كَذَلِكَ أَسْرَابُ الطَّيْرِ مِنَ الْغِرْبَانِ وَ الْقَطَا وَ الْإِوَزِّ وَ الْكَرَاكِي(4)وَ الْحَمَامِ وَ سِبَاعِ الطَّيْرِ
و به آنها سمهای گوناگون و کفشهایی را پوشانده، تا آنها را از پا برهنگی حفظ کند و چون دستها و انگشتانی برای ریسیدن و بافتن ندارند، کفایت شدهاند [برای ایشان فراهم شده است]، به اینکه خدای متعال، لباسشان را در خلقتشان منظور داشته، به طوری که تا زمانی که هستند، برایشان باقی می ماند و نیازی به تازه کردن و عوض کردن آن ندارند، ولی آدمی چاره جو است و مشتی آماده برای کار دارد، پس می بافد و می ریسد و برای خودش جامه اتخاذ میکند [می سازد] و آن را وقت به وقت عوض می کند و برای او در این کار از چند جهت مصلحت وجود دارد، از جمله آنکه: با مشغول شدن به جامه سازی از بیهوده کاری برکنار می ماند و همین که او را از بیهودگی برهاند بس است و دیگر اینکه انسان با درآوردن لباسش، آسایش می یابد و هر وقت خواست [دوباره] آن را می پوشد و اینکه انسان برای خودش از میان لباسها اقسامی را بر می گیرد که زیبا و نیکو منظر است تا با پوشیدن و عوض کردنش لذت ببرد و همچنین با صنایع ظریف، انواعی از کفشها و نعلینها را می سازد، تا با آنها پاهایش را محافظت کند و در این کار، برای افرادی که آن را بَلَدند، معیشت و درآمدی است که گذران زندگیشان در آن است و برای بعضی، غذای خود و خانواده اشان از این راه تامین می گردد، پس مو، کرک و پشم در بهائم، به جای لباس است و انواع سمها به جای کفش است.
ای مفضل، در خلقت عجیبی که در بهائم به کار رفته تفکر کن، زیرا خودشان را مخفی می کنند، وقتی که می میرند، همان طور که انسانها مرده هایشان را پنهان [دفن] می کنند و اگر این طور نیست، پس کجاست لاشه این وحوش و درندگان و غیر اینها که هیچ چیزی از آن دیده نمیشود و اندک هم نیستند تا به خاطر کم بودن پنهان باشند، بلکه اگر کسی گوید که از انسانها بیشترند، درست گفته است.
تفکّر کن ای مفضّل، در خلق عجیبی که حق تعالی بهایم را بر آن مجبول گردانیده، که در هنگام مردن، جثّه خود را پنهان میکنند از مردم، چنانچه مردم مردههای خود را پنهان میکنند. و اگر این نباشد پس در کجاست مردار وحشیان و درندگان و مرغها و غیر اینها که هیچ یک به نظر نمیآید، پس به سبب آنچه که از گلّههای گوزن وحشی، گاو وحشی، گورخر، بز کوهی و غیر اینها از وحشیان و اصناف درندگان از شیرها، کفتارها، گرگ ها، پلنگها و غیر اینها و اقسام حشرات و جنبندگان زمینی و همچنین فوجهای پرندگان از کلاغ ها، مرغ سنگ خوار، مرغابی، درناها، کبوتر و همه پرندگان درنده در صحراها و کوهها می بینی، از این[مطلب] عبرت بگیر که همه اینها وقتی می میرند
1) في كتاب التوحيد من البحار: و البست قوائمها الاظلاف.
2) في التوحيد: الي خلع كسوته إذا شاء.
3) الروعة: المسحة من الجمال.
4) الغربان جمع الغراب، و القطا جمع القطاة طائر في حجم الحمام. و الاوز جمع الاوزة: طائر مائي يقال له: الوزة ايضا: و الكراكي جمع الكركي: طائر كبير أغبر اللون طويل العنق و الرجلين، ابتر الذنب، قليل اللحم، يأوي الي الماء احيانا.
جَمِيعاً وَ كُلُّهَا لَا يُرَي مِنْهَا إِذَا مَاتَتْ(1)إِلَّا الْوَاحِدُ بَعْدَ الْوَاحِدِ يَصِيدُهُ قَانِصٌ وَ يَفْتَرِسُهُ سَبُعٌ فَإِذَا أَحَسُّوا بِالْمَوْتِ كَمَنُوا(2)فِي مَوَاضِعَ خَفِيَّةٍ فَيَمُوتُونَ فِيهَا وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَامْتَلَأَتِ الصَّحَارِي مِنْهَا حَتَّي تَفْسُدَ رَائِحَةُ الْهَوَاءِ وَ يُحْدَثَ الْأَمْرَاضُ وَ الْوَبَاءُ فَانْظُرْ إِلَي هَذَا الَّذِي يَخْلُصُ إِلَيْهِ النَّاسُ وَ عَمِلُوهُ بِالتَّمْثِيلِ الْأَوَّلِ الَّذِي مُثِّلَ لَهُمْ كَيْفَ جُعِلَ طَبْعاً وَ فِي الْبَهَائِمِ وَ غَيْرِهَا ادِّكَاراً لِيَسْلَمَ النَّاسُ مِنْ مَعَرَّةِ مَا(3)يُحْدَثُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْأَمْرَاضِ وَ الْفَسَادِ .
فَكِّرْ يَا مُفَضَّلُ فِي الْفَطَنِ الَّتِي جُعِلَتْ فِي الْبَهَائِمِ لِمَصْلَحَتِهَا بِالطَّبْعِ وَ الْخِلْقَةِ لُطْفاً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمْ لِئَلَّا يَخْلُوَ مِنْ نِعَمِهِ جَلَّ وَ عَزَّ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِهِ لَا بِعَقْلٍ وَ رَوِيَّةٍ فَإِنَّ الْأُيَّلَ يَأْكُلُ الْحَيَّاتِ فَيَعْطَشُ عَطَشاً شَدِيداً فَيَمْتَنِعُ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ خَوْفاً مِنْ أَنْ يَدِبَّ السَّمُّ فِي جِسْمِهِ فَيَقْتُلَهُ وَ يَقِفُ عَلَي الْغَدِيرِ وَ هُوَ مَجْهُودٌ عَطَشاً فَيَعِجُّ عَجِيجاً عَالِياً وَ لَا يَشْرَبُ مِنْهُ وَ لَوْ شَرِبَ لَمَاتَ مِنْ سَاعَتِهِ فَانْظُرْ إِلَي مَا جُعِلَ مِنْ طِبَاعِ هَذِهِ الْبَهِيمَةِ مِنْ تَحَمُّلِ الظَّمَاءِ الْغَالِبِ خَوْفاً مِنَ الْمَضَرَّةِ فِي الشُّرْبِ وَ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَكَادُ الْإِنْسَانُ الْعَاقِلُ الْمُمَيِّزُ يَضْبِطُهُ مِنْ نَفْسِهِ وَ الثَّعْلَبَ إِذَا أَعْوَزَهُ الطُّعْمُ تَمَاوَتَ وَ نَفَخَ بَطْنَهُ حَتَّي يَحْسَبَهُ الطَّيْرُ مَيِّتاً فَإِذَا وَقَعَتْ عَلَيْهِ لِتَنْهَشَهُ وَثَبَ عَلَيْهَا فَأَخَذَهَا فَمَنْ أَعَانَ الثَّعْلَبَ الْعَدِيمَ النُّطْقِ وَ الرَّوِيَّةِ بِهَذِهِ الْحِيلَةِ إِلَّا مَنْ تَوَكَّلَ بِتَوْجِيهِ الرِّزْقِ لَهُ مِنْ هَذَا وَ شِبْهِهِ فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ الثَّعْلَبُ يَضْعُفُ عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا يَقْوَي عَلَيْهِ السِّبَاعُ مِنْ مُسَاوَرَةِ الصَّيْدِ أُعِينَ بِالدَّهَاءِ(4)وَ الْفِطْنَةِ وَ الِاحْتِيَالِ لِمَعَاشِهِ وَ الدُّلْفِينَ يَلْتَمِسُ صَيْدَ الطَّيْرِ فَيَكُونُ حِيلَتُهُ فِي ذَلِكَ أَنْ يَأْخُذَ السَّمَكَ فَيَقْتُلَهُ وَ يَشْرَحَهُ(5)حَتَّي يَطْفُوَ عَلَي
هیچ چیزی از آنها دیده نمیشود، مگر آن را که شکارچی صید میکند و درنده ای می درد، پس زمانی که فرا رسیدن مرگ را احساس می کنند، در مکانهای پنهانی، مخفی می شوند و در آن می میرند و اگر چنین نبود، قطعا دشتها از لاشه آنها پر می شد، تا آنکه بوی هوا متعفن شده و بیماریها و وبا ایجاد می شد.
پس نگاه کن حق تعالی، آنچه را که انسانها بدان رسیدند و به تمثیلی که در اول خلقت برای ایشان آورده شد عمل کردند، [یعنی دفن کردن مردگان که بنی آدم در اول عالم، در قصّه کشته شدن هابیل توسط قابیل و پیدا شدن دو مرغ که یکی دیگری را کشت و در خاک پنهان کرد آموختند] چگونه آن را در این حیوانات، در سرشتشان قرار داده و در بهائم و غیر آن، به صورت درک و فهم نهاده، تا مردم از زیان بیماریها و مفسده لاشههای حیوانات در امان بمانند.
ای مفضّل، تفکر کن در زیرکی ای که حق تعالی در بهایم بدون تعقل و تفکری برای مصلحت، در سرشت و خلقتشان نهاده، به خاطر لطفی که از جانب خودش به ایشان داشته، تا هیچ کدام از خلائقش از نعمتهایش بی بهره نباشند چنان که گوزن مارها را میخورد و بسیار تشنه میشود و از نوشیندن آب خودداری میکند، برای آنکه مبادا به واسطه خوردن آب، سم در تمام جسدش سرایت کند و او را بکشد. لذا در حالی که از عطش، اشتهای زیادی به آب دارد بر برکه آب توقف میکند و ناله ای بلند سر می دهد، اما از آب نمی نوشد و اگر بنوشد، فوراً میمیرد. پس بنگر به آنچه که خدای متعال در طبع این حیوان قرار داده، تا تشنگی مفرط را به خاطر بیم از زیانِ نوشیدن آب تحمل کند و این از چیزهایی است که انسان عاقل ممیز هم در مورد خودش مراقبت نمیکند.
و روباه وقتی که طعمه به دستش نیاید خود را به مردگی می زند و شکمش را باد میکند، به طوری که پرندگان گمان می کنند مرده است. پس وقتی که روی او می نشینند تا از گوشت او بخورند، آن گاه روباه رویشان میپرد و ایشان را می گیرد، پس چه کسی جز خداوندی که هدایت به سوی روزی روباه را بدین طریق و راههای دیگر بر عهده گرفته، به روباهی که قدرت تکلم و تفکر ندارد، چنین چاره ای را عطا کرده است؟ پس چون که روباه بسیاری از تواناییهایی را که سایر درندگان در یورش به شکار خود دارند، ندارد به او زیرکی، تیزهوشی و چاره جویی برای معاش داده شده. و دلفین که به دنبال شکار پرندگان است، حیلهاش در هنگام شکار این است که ماهی را می گیرد و آن را قطعه قطعه میکند، تا آنکه آن را روی آب شناور میکند،
الْمَاءِ ثُمَّ يَكْمُنُ تَحْتَهُ وَ يُثَوِّرُ الْمَاءَ الَّذِي عَلَيْهِ حَتَّي لَا يَتَبَيَّنَ شَخْصُهُ فَإِذَا وَقَعَ الطَّيْرُ عَلَي السَّمَكِ الطَّافِي وَثَبَ إِلَيْهَا فَاصْطَادَهَا فَانْظُرْ إِلَي هَذِهِ الْحِيلَةِ كَيْفَ جُعِلَتْ طَبْعاً فِي هَذِهِ الْبَهِيمَةِ لِبَعْضِ الْمَصْلَحَةِ .
قَالَ الْمُفَضَّلُ فَقُلْتُ خَبِّرْنِي يَا مَوْلَايَ عَنِ التِّنِّينِ وَ السَّحَابِ فَقَالَ عليه السلام إِنَّ السَّحَابَ كَالْمُوَكَّلِ بِهِ يَخْتَطِفُهُ حَيْثُمَا ثَقِفَهُ كَمَا يَخْتَطِفُ حَجَرُ الْمِغْنَاطِيسِ الْحَدِيدَ فَهُوَ لَا يَطْلُعُ رَأْسَهُ فِي الْأَرْضِ خَوْفاً مِنَ السَّحَابِ وَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا فِي الْقَيْظِ مَرَّةً إِذَا سحت [صَحَتِ] السَّمَاءُ فَلَمْ يَكُنْ فِيهَا نُكْتَةٌ مِنْ غَيْمَةٍ قُلْتُ فَلِمَ وَكَّلَ السَّحَابَ بِالتِّنِّينِ يَرْصُدُهُ وَ يَخْتَطِفُهُ إِذَا وَجَدَهُ قَالَ لِيَدْفَعَ عَنِ النَّاسِ مَضَرَّتَهُ .
قَالَ الْمُفَضَّلُ فَقُلْتُ قَدْ وَصَفْتَ لِي يَا مَوْلَايَ مِنْ أَمْرِ الْبَهَائِمِ مَا فِيهِ مُعْتَبَرٌ لِمَنِ اعْتَبَرَ فَصِفْ لِيَ الذَّرَّةَ(1)وَ النَّمْلَ وَ الطَّيْرَ فَقَالَ عليه السلام يَا مُفَضَّلُ تَأَمَّلْ وَجْهَ الذَّرَّةِ الْحَقِيرَةِ الصَّغِيرَةِ هَلْ تَجِدُ فِيهَا نَقْصاً عَمَّا فِيهِ صَلَاحُهَا فَمِنْ أَيْنَ هَذَا التَّقْدِيرُ وَ الصَّوَابُ فِي خَلْقِ الذَّرَّةِ إِلَّا مِنَ التَّدْبِيرِ الْقَائِمِ فِي صَغِيرِ الْخَلْقِ وَ كَبِيرِهِ .
انْظُرْ إِلَي النَّمْلِ وَ احْتِشَادِهَا فِي جَمْعِ الْقُوتِ وَ إِعْدَادِهِ فَإِنَّكَ تَرَي الْجَمَاعَةَ مِنْهَا إِذَا نَقَلَتِ الْحَبَّ إِلَي زُبْيَتِهَا بِمَنْزِلَةِ جَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ يَنْقُلُونَ الطَّعَامَ أَوْ غَيْرَهُ بَلْ لِلنَّمْلِ فِي ذَلِكَ مِنَ الْجِدِّ وَ التَّشْمِيرِ مَا لَيْسَ لِلنَّاسِ مِثْلُهُ أَ مَا تَرَاهُمْ يَتَعَاوَنُونَ عَلَي النَّقْلِ كَمَا يَتَعَاوَنُ النَّاسُ عَلَي الْعَمَلِ ثُمَّ يَعْمِدُونَ إِلَي الْحَبِّ فَيُقَطِّعُونَهُ قِطَعاً لِكَيْلَا يَنْبُتَ فَيَفْسُدَ عَلَيْهِمْ(2)فَإِنْ أَصَابَهُ نَدًي أَخْرَجُوهُ فَنَشَرُوهُ حَتَّي يَجِفَّ ثُمَّ لَا يَتَّخِذُ النَّمْلُ الزُّبْيَةَ(3)إِلَّا فِي نَشَزٍ مِنَ الْأَرْضِ كَيْ لَا يُفِيضَ السَّيْلُ فَيُغْرِقَهَا(4)فَكُلُّ هَذَا مِنْهُ بِلَا عَقْلٍ
سپس زیر آن پنهان میشود و آبی را که ماهی روی آن است بر میانگیزاند [به حرکت در می آورد] تا خودش نمایان نباشد. پس وقتی که پرندگان بر ماهی مرده ای که روی آب است، می نشینند، به سمتشان می جهد و شکارشان میکند، پس نظر کن که این حیله چگونه به خاطر بعضی مصالح در سرشت این جانور قرار داده شده است؟ مفضّل میگوید: گفتم: ای مولای من، از افعی و ابر به من خبر دهید. حضرت فرمود: ابر مانند موکّلی بر افعی است که هر کجا او را بیابد، میرباید چنان که سنگ مغناطیس آهن را میرباید، پس افعی به خاطر ترس از ابر سر از زمین بیرون نمیآورد، و فقط یک بار در وسط تابستان که آسمان صاف است و در آن هیچ ابری نیست بیرون می آید. گفتم: چرا ابر را بر افعی موکّل ساخته تا هر وقت او را یافت برباید؟ حضرت فرمود: تا ضررش را از مردم دفع کند.
مفضّل میگوید: عرض کردم: ای مولای من، برای من از چهارپایان [و غرایب خلقت] ایشان، آن مقدار که کافی است برای کسی که عبرت گیرد، وصف کردی، پس برای من [غرایب خلقت] مورچهها و پرندگان را وصف کنید.
حضرت فرمود: ای مفضّل، بر روی صورت مورچه حقیر کوچک، تامل کن آیا در آنچه که صلاح او در آن است، نقصی مییابی؟ پس از کجاست این حسن تقدیر و درستی [در آفرینش مورچه حقیر]، به جز از تدبیر کسی که مدبرِ امرِِ مخلوقات کوچک و بزرگ است.
به مورچهها و جمعیتشان در جمع آوری غذا و آماده سازی آن نگاه کن، زیرا جماعتی از ایشان را می بینی که وقتی که دانه را به سوی خانههای خود میبرند، مانند جماعتی از مردمند که طعام یا غیر آن را انتقال می دهند، بلکه مورچهها در این کار جدیت و اهتمامی دارند که انسانها مثل آن را ندارند. آیا ایشان را نمی بینی که در انتقال مواد به یکدیگر کمک میکنند، همان طور که انسانها برای کار به هم میکنند، پس دانه را می گیرند و تکه تکه میکنند، تا نروید و ضایع نشود و اگر رطوبتی به دانه برسد، آن را از لانه اشان بیرون میآورند و پخش [پهن] میکنند، تا خشک شود و سوراخهایشان را فقط در مکانهای مرتفعی از زمین اتخاذ [می سازند] می کنند، تا سیل جاری نشود و غرقشان کند. اینها همه بدون عقل
1) الذرة: النملة الصغيرة الحمراء.
2) و يقطع الكسفرة و يقسمها ارباعا لما الهم من ان نصفها أيضا ينبت.
3) الزبية بالضم: الحفرة.
4) قال الدميري: يحفر قريته بقوائمه و هي ست، فإذا حفرها جعل فيها تعاريج لئلا يجري إليها ماء المطر، و ربما اتخذ قرية فوق قرية بسبب ذلك، و انما يفعل ذلك خوفا علي ما يدخره من البلل، و من عجائبه اتخاذ القرية تحت الأرض و فيها منازل و دهاليز و غرف و طبقات معلقة يملؤها حبوبا و ذخائر للشتاء.
وَ لَا رَوِيَّةٍ بَلْ خِلْقَةٌ خُلِقَ عَلَيْهَا لِمَصْلَحَةٍ لُطْفاً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ .
انْظُرْ إِلَي هَذَا الَّذِي يُقَالُ لَهُ اللَّيْثُ وَ تُسَمِّيهِ الْعَامَّةُ أَسَدَ الذُّبَابِ وَ مَا أُعْطِيَ مِنَ الْحِيلَةِ وَ الرِّفْقِ فِي مَعَاشِهِ فَإِنَّكَ تَرَاهُ حِينَ يُحِسُّ بِالذُّبَابِ قَدْ وَقَعَ قَرِيباً مِنْهُ تَرَكَهُ مَلِيّاً حَتَّي كَأَنَّهُ مَوَاتٌ لَا حَرَاكَ بِهِ فَإِذَا رَأَي الذُّبَابَ قَدِ اطْمَأَنَّ وَ غَفَلَ عَنْهُ دَبَّ دَبِيباً دَقِيقاً(1)حَتَّي يَكُونَ مِنْهُ بِحَيْثُ يَنَالُهُ وَثْبُهُ ثُمَّ يَثِبُ عَلَيْهِ فَيَأْخُذُهُ فَإِذَا أَخَذَهُ اشْتَمَلَ عَلَيْهِ بِجِسْمِهِ كُلِّهِ مَخَافَةَ أَنْ يَنْجُوَ مِنْهُ فَلَا يَزَالُ قَابِضاً عَلَيْهِ حَتَّي يُحِسَّ بِأَنَّهُ قَدْ ضَعُفَ وَ اسْتَرْخَي ثُمَّ يُقْبِلُ عَلَيْهِ فَيَفْتَرِسُهُ وَ يَحْيَا بِذَلِكَ مِنْهُ فَأَمَّا الْعَنْكَبُوتُ فَإِنَّهُ يَنْسِجُ ذَلِكَ النَّسْجَ فَيَتَّخِذُهُ شَرَكاً وَ مَصْيَدَةً لِلذُّبَابِ ثُمَّ يَكْمُنُ فِي جَوْفِهِ فَإِذَا نَشِبَ(2)فِيهِ الذُّبَابُ أَحَالَ(3)عَلَيْهِ يَلْدَغُهُ سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ فَيَعِيشُ بِذَلِكَ مِنْهُ فَكَذَلِكَ يُحْكَي صَيْدُ الْكِلَابِ وَ النُّهُودِ وَ هَكَذَا يُحْكَي صَيْدُ الْأَشْرَاكِ وَ الْحَبَائِلِ .
فَانْظُرْ إِلَي هَذِهِ الدُّوَيْبَةِ الضَّعِيفَةِ كَيْفَ جَعَلَ طَبْعَهَا مَا لَا يَبْلُغُهُ الْإِنْسَانُ إِلَّا بِالْحِيلَةِ وَ اسْتِعْمَالِ آلَاتٍ فِيهَا فَلَا تَزْدَرِ(4)بِالشَّيْءِ إِذَا كَانَتِ الْعِبْرَةُ فِيهِ وَاضِحَةً كَالذَّرَّةِ وَ النَّمْلَةِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ فَإِنَّ الْمَعْنَي النَّفِيسَ قَدْ يُمَثَّلُ بِالشَّيْءِ الْحَقِيرِ فَلَا يَضَعُ مِنْهُ(5)ذَلِكَ كَمَا لَا يَضَعُ مِنَ الدِّينَارِ وَ هُوَ مِنْ ذَهَبٍ أَنْ يُوزَنَ بِمِثْقَالٍ مِنْ حَدِيدٍ.
تَأَمَّلْ يَا مُفَضَّلُ جِسْمَ الطَّائِرِ وَ خِلْقَتَهُ فَإِنَّهُ حِينَ قُدِّرَ أَنْ يَكُونَ طَائِراً فِي
و تفکّر از ایشان به انجام می رسد، بلکه به دلیل خلقت و سرشتی است که به خاطر لطفی از جانب خدای متعال، از روی مصلحتی بر آن خلق شدهاند.
به سوی جانوری که آن را (لیث) مینامند و عامه مردم او را (اسد الذباب) میگویند [یعنی شیر مگس] و حیله و تدبیر معاشی که به او داده شده، نظر کن. او را میبینی که زمانی که احساس میکند مگس نزدیک او نشست، آن را مدتی طولانی رها میکند، تا آنجا که گویا مرده ای است که حرکتی ندارد، پس چون که دید مگس مطمئن شد و از او غافل گردید، به آرامی حرکت میکند، تا جائی که فاصلهاش با او به اندازه ای باشد که با پریدنش به او برسد، سپس بر او می جهد و او را می گیرد و چون او را گرفت، از ترس اینکه از او نجات یابد، همه جسمش را روی او می اندازد و پیوسته او را چنین می گیرد، تا هنگامی که احساس نماید ضعیف و سست شده، آن گاه به سویش می آید و او را می درد و با این کار از او حیات می یابد[غذایش را تامین میکند] و اما عنکبوت که این چنین می تند، آن را دامی برای مگس قرار می دهد و در میانش پنهان میگردد و چون مگس در آن دام افتاد، به سویش می آید و او را ساعت به ساعت نیش می زند[مجروح می سازد و او را می مکد] و اینچنین با خوردن او زندگی میکند. و طریقه شکار کردن شیر مگس، شکار کردن سگ شکاری و یوز را هم حکایت میکند [آنها هم همین حیله را بکار می برند]. و شکار کردن عنکبوت، شکار به وسیله تله و دام را حکایت میکند. [طریقه شکارش، مانند انسانها به وسیله دام است.]
پس نظر کن به این جانور ضعیف که چگونه مدبّر علیم، طبع او را طوری قرار داده که انسانها بدون حیلهها و به کار بردن آلتها نمی توانند به آن برسند. پس چیزی را که عبرت در آن واضح و روشن است، مانند مورچه و هر چه که شبیه به آن است، حقیر مشمار، زیرا گاهی اوقات چیز گرانبهایی را به چیزی حقیر تمثیل مینمایند و این کار هیچ چیزی از منزلت چیز نفیس نمی کاهد، چنانچه چیزی از دینار طلا، از اینکه با آهن، وزن شود، کاسته نمیشود.
ای مفضل، در جسم پرندگان و خلقت ایشان تامل کن، زیرا وقتی که حق تعالی مقدّر فرمود که در
1) في المخطوطة: دب دبيبا رقيقا.
2) نشب فيه: وقع فيما لا مخلص منه.
3) احال عليه: اقبل، و في كتاب التوحيد« اجال عليه» أي اداره، و يحتمل أن يكون مصحفا.
4) هكذا في النسخ و الظاهر أنّه مصحف« فلا تزدرأ» حيث قال المصنّف في تفسير الحديث في كتاب التوحيد الازدراء: الاحتقار.
5) أي لا ينقص من قدر المعني النفيس تمثيله بالشيء الحقير، قال الفيروزآبادي: وضع عنه: حط من قدره.
الْجَوِّ خُفِّفَ جِسْمُهُ وَ أُدْمِجَ خَلْقُهُ فَاقْتَصَرَ بِهِ مِنَ الْقَوَائِمِ الْأَرْبَعِ عَلَي اثْنَتَيْنِ وَ مِنَ الْأَصَابِعِ الْخَمْسِ عَلَي أَرْبَعٍ وَ مِنْ مَنْفَذَيْنِ لِلزِّبْلِ وَ الْبَوْلِ عَلَي وَاحِدٍ يَجْمَعُهُمَا ثُمَّ خُلِقَ ذَا جُؤْجُؤٍ مُحَدَّدٍ لِيَسْهُلَ عَلَيْهِ أَنْ يَخْرِقَ الْهَوَاءَ كَيْفَ مَا أَخَذَ فِيهِ كَمَا جُعِلَ السَّفِينَةُ بِهَذِهِ الْهَيْئَةِ لِتَشُقَّ الْمَاءَ وَ تَنْفُذَ فِيهِ وَ جُعِلَ فِي جَنَاحَيْهِ وَ ذَنَبِهِ رِيشَاتٌ طِوَالٌ مِتَانٌ لِيَنْهَضَ بِهَا لِلطَّيَرَانِ وَ كُسِيَ كُلُّهُ الرِّيشَ لِيُدَاخِلَهُ الْهَوَاءُ فَيُقِلَّهُ وَ لَمَّا قُدِّرَ أَنْ يَكُونَ طُعْمُهُ الْحَبَّ وَ اللَّحْمَ يَبْلَعُهُ بَلْعاً بِلَا مَضْغٍ نُقِصَ مِنْ خَلْقِهِ الْأَسْنَانُ وَ خُلِقَ لَهُ مِنْقَارٌ صُلْبٌ جَاسٍ يَتَنَاوَلُ بِهِ طُعْمَهُ فَلَا ينسجح [يَنْسَحِجُ] مِنْ لَقْطِ الْحَبِّ وَ لَا يَتَقَصَّفُ مِنْ نَهْشِ اللَّحْمِ وَ لَمَّا عَدِمَ الْأَسْنَانَ وَ صَارَ يَزْدَرِدُ الْحَبَ(1)صَحِيحاً وَ اللَّحْمَ غَرِيضاً أُعِينَ بِفَضْلِ حَرَارَةٍ فِي الْجَوْفِ تَطْحَنُ لَهُ الطُّعْمَ طَحْناً يَسْتَغْنِي بِهِ عَنِ الْمَضْغِ .
وَ اعْتَبِرْ ذَلِكَ بِأَنَّ عَجَمَ الْعِنَبِ وَ غَيْرِهِ يَخْرُجُ مِنْ أَجْوَافِ الْإِنْسِ صَحِيحاً وَ يُطْحَنُ فِي أَجْوَافِ الطَّيْرِ لَا يُرَي لَهُ أَثَرٌ ثُمَّ جُعِلَ مِمَّا يَبِيضُ بَيْضاً وَ لَا يَلِدُ وِلَادَةً لِكَيْلَا يَثْقُلَ عَنِ الطَّيَرَانِ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَتِ الْفِرَاخُ فِي جَوْفِهِ تَمْكُثُ حَتَّي تَسْتَحْكِمَ لَأَثْقَلَتْهُ وَ عَاقَتْهُ عَنِ النُّهُوضِ وَ الطَّيَرَانِ فَجُعِلَ كُلُّ شَيْءٍ مِنْ خَلْقِهِ مُشَاكِلًا لِلْأَمْرِ الَّذِي قُدِّرَ أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ ثُمَّ صَارَ الطَّائِرُ السَّائِحُ فِي هَذَا الْجَوِّ يَقْعُدُ عَلَي بَيْضِهِ فَيَحْضُنُهُ أُسْبُوعاً وَ بَعْضُهَا أُسْبُوعَيْنِ وَ بَعْضُهَا ثَلَاثَةَ أَسَابِيعَ حَتَّي يَخْرُجَ الْفَرْخُ مِنَ الْبَيْضَةِ ثُمَّ يُقْبِلُ عَلَيْهِ فَيَزُقُّهُ الرِّيحَ لِتَتَّسِعَ حَوْصَلَتُهُ لِلْغِذَاءِ ثُمَّ يُرَبِّيهِ وَ يُغَذِّيهِ بِمَا يَعِيشُ بِهِ فَمَنْ كَلَّفَهُ أَنْ يَلْقُطَ الطُّعْمَ وَ يَسْتَخْرِجَهُ بَعْدَ أَنْ يَسْتَقِرَّ فِي حَوْصَلَتِهِ وَ يَغْذُوَ بِهِ فِرَاخَهُ وَ لِأَيِّ مَعْنًي يَحْتَمِلُ هَذِهِ الْمَشَقَّةَ وَ لَيْسَ بِذِي رَوِيَّةٍ وَ لَا تَفَكُّرٍ وَ لَا يَأْمُلُ فِي فِرَاخِهِ مَا يَأْمُلُ الْإِنْسَانُ فِي وَلَدِهِ مِنَ الْعِزِّ وَ الرِّفْدِ(2)وَ بَقَاءِ الذِّكْرِ فَهَذَا مِنْ فِعْلٍ يَشْهَدُ(3)بِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَي فِرَاخِهِ لَعَلَّهُ لَا يَعْرِفُهَا وَ لَا يُفَكِّرُ فِيهَا وَ هِيَ دَوَامُ النَّسْلِ وَ بَقَاؤُهُ لُطْفاً مِنَ اللَّهِ تَعَالَي ذِكْرُهُ .
هوا پرواز کند، جسمش را سبک گردانید و خلقتش را نیکو ساخت و از چهار عدد پا [که در سایر حیوانات آفریده] در او، به دو پا اکتفا نمود و از پنج انگشت، به چهار انگشت و از دو سوراخ برای دفع بول و سرگین، به یک سوراخ که هر دو را با آن دفع کند، اکتفا کرد، سپس او را دارای سینه و استخوانهای سینه تیز، خلق نمود تا شکافتن هوا برایش آسان باشد همان طور که کشتی هم به همین شکل ساخته میشود تا آب را بشکافد و در آن نفوذ کند و در دو بال و دمش، پرهای دراز سفتی قرار داده، تا به وسیله آن ها، برای پرواز برخیزد، و کل بدنش را با پر پوشانده، تا هوا داخلش شود و او را سبک کند و چون مقدر شد که غذایش دانه و گوشت باشد که آنها را بدون جویدن ببلعد، از دندان محروم شد و برای او منقار سفت و زبری خلق شد تا با آن غذایش را برگیرد و از بر چیدن دانه ساییده و کوتاه نشود و از دریدن گوشت نشکند. و چون دندان ندارد و دانه سالم و گوشت تازه را می بلعد، حرارتی در شکم، به او تفضل شده، تا طوری غذا را برایش آسیاب کند که از جویدن بی نیاز باشد.
از این عبرت بگیر که که هسته انگور و غیر آن، از شکم انسان سالم بیرون می آید، در حالی که در شکم پرندگان آرد میشود و هیچ اثری از آن دیده نمیشود، سپس پرندگان را از آنهایی قرار داده که تخم می گذارند و بچه نمیزایند، تا برای پرواز کردن سنگین نشوند، زیرا اگر جوجه در شکمشان می ماند تا استحکام یابد، قطعا موجب سنگینیشان می شد و ایشان را از برخواستن و پرواز کردن منصرف می کرد [مانع پرواز می شد]. پس خدای متعال همه آفریدگان خود را متناسب با امری قرار داده که تقدیر کرده بر آن باشند، سپس پرنده ای که در این جو پرواز و شنا میکند، طوری قرار داده شده که بر روی تخمش می نشیند و یک هفته آن را در زیر بالش به خود میچسباند و بعضی دیگر دو هفته و بعضی سه هفته چنین می کنند، تا جوجه از تخم بیرون آید، بعد به او روی آورده و باد در دهانش می دمد تا چینه دانَش برای غذا گشاد گردد، سپس او را تربیت میکند و به آنچه که با آن زندگی کند، غذایش می دهد. پس چه کسی بر عهده او نهاده که غذا را برگیرد و بعد از آنکه در چینه دانش قرار گرفت، آن را بیرون آورد و جوجهاش را با آن غذا دهد؟ و برای چه مقصودی این سختی را تحمل میکند در حالی که صاحب فکر و اندیشه نیست و در مورد جوجهاش آن آرزویی را که انسانها در مورد فرزندشان از عزت و کمک رسانی و بقاء یاد و نام دارند، او ندارد، پس این کاری است که شهادت می دهد او به جوجهاش مهربان و متوجه است، برای دلیلی که آن را نمی شناسد [نمی داند] و در موردش فکر هم نمیکند و آن، همان دوام نسل و بقاء آن است که لطفی از جانب خدای تعالی است.
انْظُرْ إِلَي الدَّجَاجَةِ كَيْفَ تُهَيَّجُ لِحِضْنِ الْبَيْضِ وَ التَّفْرِيخِ وَ لَيْسَ لَهَا بَيْضٌ مُجْتَمَعٌ وَ لَا وَكْرٌ(1)مُوَطَّأٌ بَلْ تَنْبَعِثُ وَ تَنْتَفِخُ وَ تُقَوْقِي وَ تَمْتَنِعُ مِنَ الطُّعْمِ حَتَّي يُجْمَعَ لَهَا الْبَيْضُ فَتَحْضُنُهُ فَتُفَرِّخُ فَلِمَ كَانَ ذَلِكَ مِنْهَا إِلَّا لِإِقَامَةِ النَّسْلِ وَ مَنْ أَخَذَهَا بِإِقَامَةِ النَّسْلِ وَ لَا رَوِيَّةَ وَ لَا تَفَكُّرَ لَوْ لَا أَنَّهَا مَجْبُولَةٌ عَلَي ذَلِكَ ؟
اعْتَبِرْ بِخَلْقِ الْبَيْضَةِ وَ مَا فِيهَا مِنَ الْمُحِ(2)الْأَصْفَرِ الْخَاثِرِ وَ الْمَاءِ الْأَبْيَضِ الرَّقِيقِ فَبَعْضُهُ لِيُنْشَرَ مِنْهُ الْفَرْخُ وَ بَعْضُهُ لِيُغَذَّي(3)بِهِ إِلَي أَنْ تَنْقَابَ عَنْهُ الْبَيْضَةُ وَ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ التَّدْبِيرِ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ نَشْوُ الْفَرْخِ فِي تِلْكَ الْقِشْرَةِ الْمُسْتَحْصَنَةِ(4)الَّتِي لَا مَسَاغَ لِشَيْءٍ إِلَيْهَا لَجُعِلَ مَعَهُ فِي جَوْفِهَا مِنَ الْغِذَاءِ مَا يَكْتَفِي بِهِ إِلَي وَقْتِ خُرُوجِهِ مِنْهَا كَمَنْ يُحْبَسُ فِي حِصْنٍ حَصِينٍ(5)لَا يُوصَلُ إِلَي مَنْ فِيهِ فَيُجْعَلُ مَعَهُ مِنَ الْقُوتِ مَا يَكْتَفِي بِهِ إِلَي وَقْتِ خُرُوجِهِ مِنْهُ .
فَكِّرْ فِي حَوْصَلَةِ الطَّائِرِ وَ مَا قُدِّرَ لَهُ فَإِنَّ مَسْلَكَ الطُّعْمِ إِلَي الْقَانِصَةِ(6)ضَيِّقٌ لَا يَنْفُذُ فِيهِ الطَّعَامُ إِلَّا قَلِيلًا قَلِيلًا فَلَوْ كَانَ الطَّائِرُ لَا يَلْقُطُ حَبَّةً ثَانِيَةً حَتَّي تَصِلَ الْأُولَي الْقَانِصَةَ لَطَالَ عَلَيْهِ وَ مَتَي كَانَ يَسْتَوْفِي طُعْمَهُ فَإِنَّمَا يَخْتَلِسُهُ اخْتِلَاساً لِشِدَّةِ الْحَذَرِ فَجُعِلَتِ الْحَوْصَلَةُ كَالْمِخْلَاةِ الْمُعَلَّقَةِ أَمَامَهُ لِيُوعِيَ(7)فِيهَا مَا أَدْرَكَ مِنَ الطُّعْمِ بِسُرْعَةٍ ثُمَّ تُنْفِذُهُ إِلَي الْقَانِصَةِ عَلَي مَهْلٍ وَ فِي الْحَوْصَلَةِ أَيْضاً خَلَّةٌ أُخْرَي فَإِنَّ مِنَ الطَّائِرِ مَا يَحْتَاجُ إِلَي أَنْ يَزُقَّ فِرَاخَهُ فَيَكُونُ رَدُّهُ لِلطُّعْمِ مِنْ قُرْبٍ أَسْهَلَ عَلَيْهِ.
به مرغ خانگی نگاه کن که چگونه برای جوجه گیری و خوابیدن روی تخم به هیجان درمی آید، در حالی که تخمِ جمع شده و آشیانه آماده ای هم ندارد، بلکه بر انگیخته میشود و باد میکند و قت قت میکند و از غذا خوردن خودداری میکند، تا تخم برایش جمع شود[به وسیله صاحبش]، تا آن را زیر بالش قرار داده و به خود بچسباند و جوجه کند، پس برای چه چیزی جز اقامه [بقاء] نسل، این عمل از سوی او انجام میشود؟ و چه کسی او را به اقامه نسل واداشته، در حالی که اگر این امر در فطرت او نهاده نشده بود، خودش هیچ فکر و اندیشه ای [در این باره] نداشت؟
از آفرینش تخم مرغ و آنچه از زرده زرد غلیظ و آب سفید رقیقی که در آن است و همچنین تدبیر موجود در آن، پند و عبرت بگیر، پس قسمتی برای این است که جوجه از آن پدید آید، و قسمتی دیگر برای آن است که جوجه، تا هنگامی که از تخم مرغ بیرون می آید، از آن تغذیه کند، زیرا اگر نشو و نمای جوجه در پوسته محکمی باشد که هیچ چیزی راه آسانی برای ورود به آن وجود ندارد، قطعا در داخلش غذایی قرار می دهد که، تا وقت خروج از پوسته، به آن اکتفا کند، مانند کسی که حبس است در قلعه محکمی که چیزی به فردی که داخل آن است نمی رسد، پس همراه او غذایی گذاشته میشود که، تا زمان خروجش به آن اکتفا کند.
در چینه دان پرندگان و آنچه که برای آن مقدر شده، تفکر کن، زیرا راه غذا به سمت سنگدان طوری تنگ است که غذا فقط کم کم به سمت آن خارج میشود و اگر پرنده، دانه دوم را بر نمی گرفت، تا اینکه دانه اولی به سنگدان برسد، قطعا به طول می انجامید و کِی میتوانست استیفاء طعمه خود بکند؟ [به اندازه کافی غذا بخورد] پس به طور پنهانی، به خاطر شدت ترسی که [از شکارچیان] دارد، دانه را می رباید و چینه دانی، مانند توبره ای آویزان در جلویش قرار داده شده، تا هر غذایی را که به سرعت بر می گیرد، در آن نگه دارد و سپس آن را به آرامی به سوی سنگدان خارج میکند [می فرستد] و همچنین خاصیت دیگری هم در چینه دان وجود دارد، زیرا بعضی از پرندگاناند که نیاز دارد غذا را در دهان جوجه خود بگذارند، پس برایشان بازگرداندن غذا از جایی که نزدیکتر است، [یعنی چینه دان] آسانتر است.
1) الوكر بفتح الواو و سكون الكاف: عش الطائر.
2) في نسخه:« المخ» بالخاء المعجمة. و قال الأصمعي: اخثرت الزبد: تركته خاثرا، و ذلك إذا لم تذبه.
3) في نسخة: ليغتذي.
4) في نسخة: المستحسفة.
5) في النسخة المخطوطة و في كتاب التوحيد من البحار: في حبس حصين.
6) القانصة للطير: كالمعدة للإنسان.
7) اوعي الزاد: جعله في الوعاء.
قَالَ الْمُفَضَّلُ فَقُلْتُ إِنَّ قَوْماً مِنَ الْمُعَطِّلَةِ يَزْعُمُونَ أَنَّ اخْتِلَافَ الْأَلْوَانِ وَ الْأَشْكَالِ فِي الطَّيْرِ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ قِبَلِ امْتِزَاجِ أَخْلَاطٍ وَ اخْتِلَافِ مَقَادِيرِهَا بِالْمَرَجِ(1)وَ الْإِهْمَالِ .
فَقَالَ يَا مُفَضَّلُ هَذَا الْوَشْيُ(2)الَّذِي تَرَاهُ فِي الطَّوَاوِيسِ وَ الدُّرَّاجِ وَ التَّدَارِجِ(3)عَلَي اسْتِوَاءٍ وَ مُقَابَلَةٍ كَنَحْوِ مَا يُخَطُّ بِالْأَقْدَامِ كَيْفَ يَأْتِي بِهِ الِامْتِزَاجُ(4)الْمُهْمَلُ عَلَي شَكْلٍ وَاحِدٍ لَا يَخْتَلِفُ وَ لَوْ كَانَ بِالْإِهْمَالِ لَعَدِمَ الِاسْتِوَاءَ وَ لَكَانَ مُخْتَلِفاً .
تَأَمَّلْ رِيشَ الطَّيْرِ كَيْفَ هُوَ فَإِنَّكَ تَرَاهُ مَنْسُوجاً كَنَسْجِ الثَّوْبِ مِنْ سُلُوكٍ(5)دِقَاقٍ قَدْ أُلِّفَ بَعْضُهُ إِلَي بَعْضٍ كَتَأْلِيفِ الْخَيْطِ إِلَي الْخَيْطِ وَ الشَّعْرَةِ إِلَي الشَّعْرَةِ ثُمَّ تَرَي ذَلِكَ النَّسْجَ إِذَا مَدَدْتَهُ يَنْفَتِحُ قَلِيلًا وَ لَا يَنْشَقُّ لِتُدَاخِلَهُ الرِّيحُ فَيَقِلَّ الطَّائِرُ إِذَا طَارَ وَ تَرَي فِي وَسَطِ الرِّيشَةِ عَمُوداً غَلِيظاً مَتِيناً قَدْ نُسِجَ عَلَيْهِ الَّذِي هُوَ مِثْلُ الشَّعْرِ لِيُمْسِكَهُ بِصَلَابَتِهِ وَ هُوَ الْقَصَبَةُ الَّتِي فِي وَسَطِ الرِّيشَةِ وَ هُوَ مَعَ ذَلِكَ أَجْوَفُ لِيَخِفَّ عَلَي الطَّائِرِ وَ لَا يَعُوقَهُ عَنِ الطَّيَرَانِ .
هَلْ رَأَيْتَ يَا مُفَضَّلُ هَذَا الطَّائِرَ الطَّوِيلَ السَّاقَيْنِ وَ عَرَفْتَ مَا لَهُ مِنَ الْمَنْفَعَةِ فِي طُولِ سَاقَيْهِ فَإِنَّهُ أَكْثَرُ ذَلِكَ فِي ضَحْضَاحٍ مِنَ الْمَاءِ فَتَرَاهُ بِسَاقَيْنِ طَوِيلَيْنِ كَأَنَّهُ رَبِيئَةٌ فَوْقَ مَرْقَبٍ وَ هُوَ يَتَأَمَّلُ مَا يَدِبُّ فِي الْمَاءِ فَإِذَا رَأَي شَيْئاً مِمَّا يَتَقَوَّتُ بِهِ خَطَا خُطُوَاتٍ
مفضّل میگوید: عرض کردم که بعضی از ملحدین می پندارند که تفاوت رنگها و شکلهای پرندگان از جهت مخلوط شدن مزاجها و اختلاف مقادیرشان با آشفتگی و سهل انگاری است. [یعنی می گویند: تدبیری از سوی خدای متعال در این باره وجود ندارد.]
حضرت فرمود: ای مفضّل، این رنگ آمیزیهای گوناگونی را که در طاوس ها، درّاج، قرقاولها به صورت یکسان و مقابل هم، مانند آنچه که با قلم کشیده میشود، می بینی، چگونه یک دَرهم آمیختگی مهمل، اینها را به صورت شکل واحدی درمی آورد که با هم هیچ تفاوتی ندارند؟ و قطعا اگر از روی سهل انگاری و اهمال کاری بود، اینها با هم یکسان نبودند و با هم تفاوت داشتند.
در مورد پَر پرندگان تامل کن که چگونه است؟ زیرا می بینی که مانند بافتن لباس، از رشتههای ریزی که بعضی به بعضی دیگر پیچیده شده، بافته شده، مثل آمیخته شدن یک نخ به نخی دیگر و یک مو به مویی دیگر، سپس این بافتن را می بینی که وقتی آن را می کشی، مقداری باز میشود و جدا نمیشود، تا باد وارد آن شود و پرنده را در هنگام پرواز سبک کند. و در میان پَر، ستون سفت و محکمی را می بینی که چیزی که مو مانند است بر آن بافته شده تا عمود، با محکمیاش آن را نگه دارد و این همان نِی است که در میان پر قرار دارد و علاوه بر این، تو خالی هم هست، تا برای پرنده سبک باشد و مانع پرواز او نشود.
ای مفضل، آیا این پرنده درازپا را دیده ای؟ و آیا میدانی درازپا بودن برای او چه منفعتی دارد؟ نفعش این است که این پرنده اکثر اوقات در میان آب است و او را می بینی که با دو پای درازش، مانند دیدهبانی است که بر بلندی ایستاده باشد و در مورد هرچه که در آب می جنبد، تامل میکند. زمانی که چیزی را که به آن روزی میخورد ببیند، گامهای آهسته ای برمی دارد
1) قال المصنّف: المرج بالتحريك: الفساد و الاضطراب و الاختلاط، و في بعض النسخ بالزاي المعجمة، و الأول أظهر.
2) الوشي: نقش الثوب و يكون من كل لون.
3) التدرج و التذرج: طائر حسن الصورة ارقش طويل الذنب، و الجمع تدارج، و أوردنا كلام الدميري في كتاب التوحيد راجع ج 3: 105.
4) أراد عليه السلام بالامتزاج الطبيعة التي يقولها القائلون باستناد الموجودات إليها في زماننا هذا.
5) السلوك جمع السلك و هو جمع السلكة بالكسر: الخيط يخاط بها.
رَقِيقاً(1)حَتَّي يَتَنَاوَلَهُ وَ لَوْ كَانَ قَصِيرَ السَّاقَيْنِ وَ كَانَ يَخْطُو نَحْوَ الصَّيْدِ لِيَأْخُذَهُ يُصِيبُ بَطْنُهُ الْمَاءَ فَيَثُورُ وَ يُذْعَرُ(2)مِنْهُ فَيَتَفَرَّقُ عَنْهُ فَخُلِقَ لَهُ ذَلِكَ الْعَمُودَانِ لِيُدْرِكَ بِهِمَا حَاجَتَهُ وَ لَا يَفْسُدَ عَلَيْهِ مَطْلَبُهُ .
تَأَمَّلْ ضُرُوبَ التَّدْبِيرِ فِي خَلْقِ الطَّائِرِ فَإِنَّكَ تَجِدُ كُلَّ طَائِرٍ طَوِيلِ السَّاقَيْنِ طَوِيلَ الْعُنُقِ وَ ذَلِكَ لِيَتَمَكَّنَ مِنْ تَنَاوُلِ طُعْمِهِ مِنَ الْأَرْضِ وَ لَوْ كَانَ طَوِيلَ السَّاقَيْنِ قَصِيرَ الْعُنُقِ لَمَا اسْتَطَاعَ أَنْ يَتَنَاوَلَ شَيْئاً مِنَ الْأَرْضِ وَ رُبَّمَا أُعِينَ مَعَ طُولِ الْعُنُقِ بِطُولِ الْمَنَاقِيرِ لِيَزْدَادَ الْأَمْرُ عَلَيْهِ سُهُولَةً لَهُ وَ إِمْكَاناً أَ فَلَا تَرَي أَنَّكَ لَا تُفَتِّشُ شَيْئاً مِنَ الْخِلْقَةِ إِلَّا وَجَدْتَهُ عَلَي غَايَةِ الصَّوَابِ وَ الْحِكْمَةِ .
انْظُرْ إِلَي الْعَصَافِيرِ كَيْفَ تَطْلُبُ أُكُلَهَا بِالنَّهَارِ فَهِيَ لَا تَفْقِدُهُ وَ لَا هِيَ تَجِدُهُ مَجْمُوعاً مُعَدّاً بَلْ تَنَالُهُ بِالْحَرَكَةِ وَ الطَّلَبِ وَ كَذَلِكَ الْخَلْقُ كُلُّهُ فَسُبْحَانَ مَنْ قَدَّرَ الرِّزْقَ كَيْفَ قَوَّتَهُ(3)فَلَمْ يَجْعَلْ مِمَّا لَا يُقْدَرُ عَلَيْهِ إِذْ جَعَلَ لِلْخَلْقِ حَاجَةً إِلَيْهِ وَ لَمْ يَجْعَلْهُ مَبْذُولًا يَنَالُهُ(4)بِالْهُوَيْنَا إِذَا كَانَ لَا صَلَاحَ فِي ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ يُوجَدُ مَجْمُوعاً مُعَدّاً كَانَتِ الْبَهَائِمُ تَتَقَلَّبُ عَلَيْهِ وَ لَا تَتَقَلَّعُ عَنْهُ حَتَّي تَبْشَمَ فَتَهْلِكَ وَ كَانَ النَّاسُ أَيْضاً يَصِيرُونَ بِالْفَرَاغِ إِلَي غَايَةِ الْأَشَرِ وَ الْبَطَرِ حَتَّي يَكْثُرَ الْفَسَادُ وَ يَظْهَرَ الْفَوَاحِشُ .
أَ عَلِمْتَ مَا طُعْمُ هَذِهِ الْأَصْنَافِ مِنَ الطَّيْرِ الَّتِي لَا تَخْرُجُ إِلَّا بِاللَّيْلِ كَمِثْلِ الْبُومِ وَ الْهَامِ(5)وَ الْخُفَّاشِ قُلْتُ لَا يَا مَوْلَايَ.
تا به آن برسد و اگر پاهایش کوتاه بود و مانند شکارچی گام بر میداشت تا او را بگیرد، شکمش به سطح آب می خورد و آن را برمی انگیخت و شکار از او می ترسید و پراکنده [دور] می شد، پس این دو تکیه گاه برای او خلق شده، تا به وسیله این دو، به حاجتش برسد و درخواستش با او [یعنی با ساختار جسمش] بیگانه نگردد. [ساختار جسمش طوری باشد تا بتواند نیازهای او را برآورد.]
در انواع تدبیر خلقت پرندگان تامل کن، پس هر پرنده پادرازی را گردن دراز هم می یابی، و این برای آن است که بتواند غذایش را از زمین برگیرد و اگر پا دراز و کوتاه گردن بود، نمی توانست چیزی را از زمین برگیرد و چه بسا که همراه با درازی گردن، درازی منقار هم به او عطا شده، تا بر آسانی و امکان این امر [یعنی برگرفتن غذا از زمین] بیفزاید، پس آیا نمی بینی که هیچ چیزی از خلقت را جستجو نمی کنی، مگر آنکه در آن، نهایت درستی و حکمت را می یابی؟
به سوی گنجشکها نظر کن که چگونه در طول روز غذای خود را که نه آن را گم میکند و نه اینکه برای ایشان مجتمع و مهیّا باشد، می جویند، بلکه با حرکت و طلب کردن به آن می رسند و همه خلائق این چنیناند، پس تنزیه میکنم خداوندی را، که روزی را چنانچه شاید و باید [برای هریک] مقدر ساخته و چنان قرار نداده که بر آن دست نیابند، زیرا برای خلائق، نیاز به آن را قرار داده و آن را زمانی که مصلحتی در کار نباشد، به صورت آماده و سهل الوصول نگردانیده است، زیرا اگر روزی [حیوانات] به صورت یک جا و آماده یافت می شد آن را زیر و رو می کردند و از آن جدا نمی شدند، تا آنکه آن قدر سیر می خوردند تا می مردند و همچنین انسانها از بی کاری به نهایت طغیان و تکبر می رسیدند، تا آنکه فساد، زیاد و فواحش، آشکار می شد.
آیا میدانی گونههایی از پرندگان مثل جغد، هامه [نوعی جغد] و خفاش، که فقط در شب بیرون می آیند چه می خورند؟ گفتم نه، ای مولای من.
1) في نسخة: خطوات رقيقات.
2) أي و يخاف منه.
3) في نسخة:« كيف قدره» و في النسخة المخطوطة: كيف قدر.
4) في نسخة:« ينال بالهوينا» أقول: الهوينا: التؤدة و الرفق و هي تصغير الهوني، و الهوني تأنيث الاهون.
5) الهام جمع الهامة نوع من البوم الصغير تألف القبور و الاماكن الخربة و تنظر من كل مكان، اينما درت ادارت رأسها، و تسمي أيضا الصدي.
قَالَ إِنَّ مَعَاشَهَا مِنْ ضُرُوبٍ تَنْتَشِرُ فِي هَذَا الْجَوِّ مِنَ الْبَعُوضِ وَ الْفَرَاشِ وَ أَشْبَاهِ الْجَرَادِ وَ الْيَعَاسِيبِ وَ ذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الضُّرُوبَ مَبْثُوثَةٌ فِي الْجَوِّ لَا يَخْلُو مِنْهَا مَوْضِعٌ وَ اعْتَبِرْ ذَلِكَ بِأَنَّكَ إِذَا وَضَعْتَ سِرَاجاً بِاللَّيْلِ فِي سَطْحٍ أَوْ عَرْصَةِ دَارٍ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ مِنْ هَذَا شَيْءٌ كَثِيرٌ فَمِنْ أَيْنَ يَأْتِي ذَلِكَ كُلُّهُ إِلَّا مِنَ الْقُرْبِ .
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّهُ يَأْتِي مِنَ الصَّحَارِي وَ الْبَرَارِي قِيلَ لَهُ كَيْفَ يُوَافِي تِلْكَ السَّاعَةَ مِنْ مَوْضِعٍ بَعِيدٍ وَ كَيْفَ يُبْصِرُ مِنْ ذَلِكَ الْبُعْدِ سِرَاجاً فِي دَارٍ مَحْفُوفَةٍ بِالدُّورِ فَيَقْصِدُ إِلَيْهِ مَعَ أَنَّ هَذِهِ عِيَاناً تَتَهَافَتُ عَلَي السِّرَاجِ(1)مِنْ قُرْبٍ فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَي أَنَّهَا مُنْتَشِرَةٌ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ مِنَ الْجَوِّ فَهَذِهِ الْأَصْنَافُ مِنَ الطَّيْرِ تَلْتَمِسُهَا إِذَا خَرَجَتْ فَتَتَقَوَّتُ بِهَا .
فَانْظُرْ كَيْفَ وُجِّهَ الرِّزْقُ لِهَذِهِ الطُّيُورِ الَّتِي لَا تَخْرُجُ إِلَّا بِاللَّيْلِ مِنْ هَذِهِ الضُّرُوبِ الْمُنْتَشِرَةِ فِي الْجَوِّ وَ اعْرِفْ ذَلِكَ الْمَعْنَي فِي خَلْقِ هَذِهِ الضُّرُوبِ الْمُنْتَشِرَةِ الَّتِي عَسَي أَنْ يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّهَا فَضْلٌ لَا مَعْنَي لَهُ .
خُلِقَ الْخُفَّاشُ خِلْقَةً عَجِيبَةً بَيْنَ خِلْقَةِ الطَّيْرِ وَ ذَوَاتِ الْأَرْبَعِ بَلْ هُوَ إِلَي ذَوَاتِ الْأَرْبَعِ أَقْرَبُ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ ذُو أُذُنَيْنِ نَاشِزَتَيْنِ وَ أَسْنَانٍ وَ وَبَرٍ وَ هُوَ يَلِدُ وِلَاداً وَ يَرْضِعُ وَ يَبُولُ وَ يَمْشِي إِذَا مَشَي عَلَي أَرْبَعٍ(2)وَ كُلُّ هَذَا خِلَافُ صِفَةِ الطَّيْرِ ثُمَّ هُوَ أَيْضاً مِمَّا يَخْرُجُ بِاللَّيْلِ وَ يَتَقَوَّتُ مِمَّا يَسْرِي فِي الْجَوِّ مِنَ الْفَرَاشِ وَ مَا أَشْبَهَهُ وَ قَدْ قَالَ الْقَائِلُونَ إِنَّهُ لَا طُعْمَ لِلْخُفَّاشِ وَ إِنَّ غِذَاءَهُ مِنَ النَّسِيمِ وَحْدَهُ وَ ذَلِكَ يَفْسُدُ وَ يَبْطُلُ مِنْ جِهَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا خُرُوجُ مَا يَخْرُجُ مِنْهُ مِنَ الثُّفْلِ وَ الْبَوْلِ فَإِنَّ هَذَا لَا يَكُونُ مِنْ غَيْرِ طُعْمٍ وَ الْأُخْرَي أَنَّهُ ذُو أَسْنَانٍ وَ لَوْ كَانَ لَا يَطْعَمُ شَيْئاً لَمْ يَكُنْ لِلْأَسْنَانِ فِيهِ مَعْنًي وَ لَيْسَ فِي الْخِلْقَةِ شَيْءٌ لَا مَعْنَي لَهُ وَ أَمَّا الْمَآرِبُ فِيهِ فَمَعْرُوفَةٌ حَتَّي أَنَّ زِبْلَهُ يَدْخُلُ فِي
فرمود: معاش ایشان از اقسامی [از حشرات] است که در هوا پراکنده اند، مانند پشهها، پروانهها، و امثال ملخ و زنبورهای عسل و این، برای آن است که این حشرات در جو پراکندهاند و هیچ موضعی از آنها خالی نیست. از این عبرت بگیر که وقتی چراغی را بر بام یا عرصه خانه ای قرار می دهی، بسیاری از این قسم جانداران، دور آن جمع می شوند، پس اینها به جز از [مکانی] نزدیک، از کجا می آیند؟
اگر گوینده ای بگوید که از صحراها و بیابانها میآیند، به او گفته میشود: چگونه در آن ساعت از مکانی دور سر میرسد؟ و چگونه از دور چراغی را در خانه ای که با خانههای دیگر احاطه شده می بیند و قصد آن را میکند؟ با اینکه واضح است که از نزدیک بر چراغ میپرند، پس این دلالت دارد که این حشرات در همه جای جو پراکندهاند و این گروه از پرندگان [یعنی خفاش و جغد]، زمانی که بیرون می آیند، این حشرات را می جویند و از آنها روزی می خورند.
پس ببین چگونه برای این پرندگانی که فقط در شب بیرون می آیند، از این اقسام [حشرات] پراکنده در جو، روزی را روانه کرده و این مقصود از خلقت این اقسام [حشرات] پراکنده را، که چه بسا کسی گمان برد که زیادی هستند و هیچ مقصودی برای خلقشان وجود ندارد بشناس.
خفاش به طور عجیبی حد وسط خلقت پرندگان و خلقت چهارپایان آفریده شده [به هر دو گروه شباهت دارد]، بلکه به چهارپایان نزدیکتر است، زیرا دو گوش برآمده، دندان و کرک دارد و بچه میزاید و شیر میدهد و بول میکند و وقتی راه برود، بر چهار پا راه میرود و همه اینها بر خلاف صفت پرندگان است. او هم از آنهایی است که در شب بیرون می آید و از آنچه که در جو مثل پروانهها و امثال آن می گردند، روزی می خورد و گویندگان گفتهاند: غذایی برای خفاش وجود ندارد و غذای آن از نسیم، به تنهایی است. این حرف از دو جهت فاسد و باطل است: یکی از آن دو بیرون آمدن بول و سرگین از اوست که این دو از غیر غذا موجود نمیشود و دیگر اینکه او دارای دندان است و اگر چیزی نمیخورد، بودن دندان در او معنایی نداشت، در حالی که در خلقت، چیزی نیست که مقصودی برایش نباشد و اما نیازهای [یعنی منافع] وجود او معروف است، تا آنجا که فضلهاش، در بعضی از اعمال وارد میشود [به کار میآید]
بَعْضِ الْأَعْمَالِ(1)وَ مِنْ أَعْظَمِ الْأَرْبِ فِيهِ خِلْقَتُهُ الْعَجِيبَةُ الدَّالَّةُ عَلَي قُدْرَةِ الْخَالِقِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ تَصَرُّفِهِ فِيمَا شَاءَ كَيْفَ شَاءَ لِضَرْبٍ مِنَ الْمَصْلَحَةِ فَأَمَّا الطَّائِرُ الصَّغِيرُ الَّذِي يُقَالُ لَهُ ابْنُ تُمَّرَةَ فَقَدْ عَشَّشَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ فِي بَعْضِ الشَّجَرِ فَنَظَرَ إِلَي حَيَّةٍ عَظِيمَةٍ قَدْ أَقْبَلَتْ نَحْوَ عُشِّهِ فَاغِرَةً(2)فَاهَا لِتَبْلَعَهُ فَبَيْنَمَا هُوَ يَتَقَلَّبُ وَ يَضْطَرِبُ فِي طَلَبِ حِيلَةٍ مِنْهَا إِذْ وَجَدَ حَسَكَةً(3)فَحَمَلَهَا فَأَلْقَاهَا فِي فَمِ الْحَيَّةِ فَلَمْ تَزَلِ الْحَيَّةُ تَلْتَوِي وَ تَتَقَلَّبُ حَتَّي مَاتَتْ أَ فَرَأَيْتَ لَوْ لَمْ أُخْبِرْكَ بِذَلِكَ كَانَ يَخْطُرُ بِبَالِكَ أَوْ بِبَالِ غَيْرِكَ أَنَّهُ يَكُونُ مِنْ حَسَكَةٍ مِثْلُ هَذِهِ الْمَنْفَعَةِ الْعَظِيمَةِ أَوْ يَكُونُ مِنْ طَائِرٍ صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ مِثْلُ هَذِهِ الْحِيلَةِ اعْتَبِرْ بِهَذَا وَ كَثِيرٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ تَكُونُ فِيهَا مَنَافِعُ لَا تُعْرَفُ إِلَّا بِحَادِثٍ يُحْدَثُ بِهِ وَ الْخَبَرِ يُسْمَعُ بِهِ(4).
انْظُرْ إِلَي النَّحْلِ وَ احْتِشَادِهِ فِي صَنْعَةِ الْعَسَلِ وَ تَهْيِئَةِ الْبُيُوتِ الْمُسَدَّسَةِ وَ مَا تَرَي فِي ذَلِكَ اجْتِمَاعَهُ مِنْ دَقَائِقِ الْفِطْنَةِ(5)فَإِنَّكَ إِذَا تَأَمَّلْتَ الْعَمَلَ رَأَيْتَهُ عَجِيباً لَطِيفاً وَ إِذَا رَأَيْتَ الْمَعْمُولَ وَجَدْتَهُ عَظِيماً شَرِيفاً مَوْقِعُهُ مِنَ النَّاسِ وَ إِذَا رَجَعْتَ إِلَي الْفَاعِلِ أَلْفَيْتَهُ غَبِيّاً جَاهِلًا بِنَفْسِهِ فَضْلًا عَمَّا سِوَي ذَلِكَ فَفِي هَذَا أَوْضَحُ الدَّلَالَةِ عَلَي أَنَّ الصَّوَابَ وَ الْحِكْمَةَ فِي هَذِهِ الصَّنْعَةِ لَيْسَتْ لِلنَّحْلِ بَلْ هِيَ لِلَّذِي طَبَعَهُ عَلَيْهَا وَ سَخَّرَهُ فِيهَا لِمَصْلَحَةِ النَّاسِ .
انْظُرْ إِلَي هَذِهِ الْجَرَادِ مَا أَضْعَفَهُ وَ أَقْوَاهُ فَإِنَّكَ إِذَا تَأَمَّلْتَ خَلْقَهُ رَأَيْتَهُ كَأَضْعَفِ
و از بزرگترین حوائج [یعنی منافع] آن، خلقت عجیب اوست که دلالت بر قدرت خدای خالق جل ثنائه و تصرفش در هرچیزی که بخواهد و به هرنحو که به خاطر مصلحتی اراده نماید، میکند. اما پرنده کوچکی که به او ابن تمره [مرغ آفتاب] گفته میشود، یک بار در درختی لانه ساخت، سپس نگاه کرد به مار بزرگی که به سوی لانهاش می آمد، در حالی که دهانش را گشوده بود، تا او را ببلعد، پس در حالی که او می گردید و حیران در طلب چاره ای از [خلاصی از شر] مار بود، حسکه ای [گیاهی خاردار] را یافت. آن را آورد و در دهان مار انداخت. مار پیوسته [به خود] می پیچید و می گردید تا اینکه مرد. آیا به نظرت، اگر من تو را به این آگاه نمیکردم، به ذهن تو و یا غیر تو خطور می کرد که چنین منفعت بزرگی برای حسکه وجود دارد؟ یا اینکه آیا برای پرنده کوچک و یا بزرگی، مثل چنین حیله ای وجود دارد؟ از این و بسیاری از چیزهایی که منافعی در آن است و تو به جز اینکه پدیده ای رخ دهد و یا خبری شنیده شود، آن را نمی شناسی، پند و عبرت بگیر.
به زنبور عسل و اجتماعش در ساختن عسل و آماده سازی خانههای شش ضلعی و آنچه از زیرکیهای دقیق و ظریف که در آن می بینی، نظر کن، زیرا وقتی که در این کار تامل کنی، آن را عجیب و دقیق می بینی و چون معمول [یعنی عمل آورده شده، عسل] را ببینی آن را نزد مردم، بزرگ و ارجمند می یابی و وقتی که به سوی فاعل [زنبور عسل] برمی گردی، او را نسبت به خود بی خبر و نادان می یابی، چه رسد به غیر خود، پس این امر دلیلی است در نهایت وضوح، بر آنکه درستی و حکمت در این صنعت [ساختن عسل]، برای [از جانب] زنبور عسل نیست، بلکه برای کسی است که او را بر این طبع مجبول گردانیده و او را در این صنعت، برای مصلحت مردم رام کرده است.
به این ملخ نگاه کن که چقدر ضعیف و چقدر قوی است، زیرا وقتی که در خلقتش تامل کنی، او را ضعیفترین
1) قال الدميري: ان زبله إذا طلي به علي القوابي قلعها، و ذكر لاجزائه الأخري خواصا كثيرة. منها ان طبخ رأسه في اناء او حديد بدهن زنبق و يغمر فيه مرارا حتّي يتهري و يصفي ذاك الدهن عنه و يدهن به صاحب النقرس و الفالج القديم و الارتعاش و التورم في الجسد فانه ينفعه ذلك و يبرئه.
2) فغرفاه: فتحه.
3) الحسك: نبات شائك.
4) في التوحيد من البحار: او خبر يسمع به.
5) في نسخة: و ما تري في اجتماعه من دقائق الفطنة.
الْأَشْيَاءِ وَ إِنْ دَلَفَتْ(1)عَسَاكِرُهُ نَحْوَ بَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ لَمْ يَسْتَطِعْ أَحَدٌ أَنْ يَحْمِيَهُ مِنْهُ أَ لَا تَرَي أَنَّ مَلِكاً مِنْ مُلُوكِ الْأَرْضِ لَوْ جَمَعَ خَيْلَهُ وَ رَجِلَهُ لِيَحْمِيَ بِلَادَهُ مِنَ الْجَرَادِ لَمْ يَقْدِرْ عَلَي ذَلِكَ أَ فَلَيْسَ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَي قُدْرَةِ الْخَالِقِ أَنْ يَبْعَثَ أَضْعَفَ خَلْقِهِ إِلَي أَقْوَي خَلْقِهِ فَلَا يَسْتَطِيعُ دَفْعَهُ انْظُرْ إِلَيْهِ كَيْفَ يَنْسَابُ(2)عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ مِثْلَ السَّيْلِ فَيُغْشِي السَّهْلَ وَ الْجَبَلَ وَ الْبَدْوَ وَ الْحَضَرَ حَتَّي يَسْتُرَ نُورَ الشَّمْسِ بِكَثْرَتِهِ فَلَوْ كَانَ مِمَّا يُصْنَعُ بِالْأَيْدِي مَتَي كَانَ يَجْتَمِعُ مِنْهُ هَذِهِ الْكَثْرَةُ وَ فِي كَمْ مِنْ سَنَةٍ كَانَ يَرْتَفِعُ فَاسْتَدِلَّ بِذَلِكَ عَلَي الْقُدْرَةِ الَّتِي لَا(3)يَئُودُهَا شَيْءٌ وَ لَا يُكْثِرُ عَلَيْهَا .
تَأَمَّلْ خَلْقَ السَّمَكِ وَ مُشَاكَلَتَهُ لِلْأَمْرِ الَّذِي قُدِّرَ أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ خُلِقَ غَيْرَ ذِي قَوَائِمَ لِأَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَي الْمَشْيِ إِذَا كَانَ مَسْكَنُهُ الْمَاءَ وَ خُلِقَ غَيْرَ ذِي رِئَةٍ لِأَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَتَنَفَّسَ وَ هُوَ مُنْغَمِسٌ فِي اللُّجَّةِ(4)وَ جُعِلَتْ لَهُ مَكَانَ الْقَوَائِمِ أَجْنِحَةٌ شِدَادٌ يَضْرِبُ بِهَا فِي جَانِبَيْهِ كَمَا يَضْرِبُ الْمَلَّاحُ بِالْمَجَاذِيفِ(5)جَانِبَيِ السَّفِينَةِ وَ كُسِيَ جِسْمُهُ قُشُوراً مِتَاناً مُتَدَاخِلَةً كَتَدَاخُلِ الدُّرُوعِ وَ الْجَوَاشِنِ لِتَقِيَهُ مِنَ الْآفَاتِ فَأُعِينَ بِفَضْلِ حِسٍّ فِي الشَّمِّ لِأَنَّ بَصَرَهُ ضَعِيفٌ وَ الْمَاءُ يَحْجُبُهُ فَصَارَ يَشَمُّ الطُّعْمَ مِنَ الْبُعْدِ الْبَعِيدِ فَيَنْتَجِعُهُ(6)وَ إِلَّا فَكَيْفَ يَعْلَمُ بِهِ بِمَوْضِعِهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ مِنْ فِيهِ إِلَي صِمَاخَيْهِ مَنَافِذَ فَهُوَ يَعُبُ(7)الْمَاءَ بِفِيهِ وَ يُرْسِلُهُ مِنْ صِمَاخَيْهِ(8)فَيَتَرَوَّحُ إِلَي ذَلِكَ كَمَا يَتَرَوَّحُ غَيْرُهُ مِنَ الْحَيَوَانِ إِلَي أَنْ تَنَسَّمَ هَذَا النَّسِيمَ فَكِّرِ الْآنَ فِي كَثْرَةِ نَسْلِهِ وَ مَا خُصَّ بِهِ
چیزها می بینی و [همین ملخ] اگر لشکرهایش را به سوی سرزمینی از سرزمینها گسیل کند، هیچ کس نمی تواند او را از آن سرزمین دفع کند. آیا نمی بینی اگر پادشاهی از پادشاهان زمین، [لشکر] سوارهها و پیادههای خود را جمع کند، تا سرزمینش را از ملخ منع کند، [حفظ کند] بر این کار قادر نیست؟ پس، آیا یکی از دلائل قدرت خالق این نیست که ضعیفترین خلقش را به سوی قویترین خلقش می فرستد و او نمی تواند دفعش کند؟ به او نگاه کن که چگونه مانند سیل به سرعت، روی زمین راه می رود و دشت و کوه و بیابان و شهر را فرا می گیرد، تا آنجا که با کثرتش، نور خورشید را می پوشاند، پس اگر از آن چیزهایی بود که با دست [انسان] ساخته می شد، تا کِی چنین کثرتی [تعدادی] از آن جمع می شد؟ و در چند سال بر می آمد [تولید می شد]، پس خدای متعال با [خلقت] این، دلیل آورده بر قدرتی که چیزی آن را نداشته و بر آن فزونی نمی یابد.
در خلقت ماهی و تناسبش با امری که مقدر شده تا بر [طبق] آن باشد، تامل کن، زیرا بدون دست و پا خلق شده، برای اینکه وقتی محل سکونتش آب باشد، نیازی به راه رفتن ندارد و بدون ریه خلق شده، زیرا نمی تواند نفس بکشد و در عمق آب غوطه ور است. و به جای دست و پا، بالهای محکمی برایش قرار داده شده که آن را در دو طرفش می زند [به حرکت در می آورد]، همان گونه که کشتیبان در دو طرف کشتی پارو می زند و جسمش با پوستهای محکمی که مانند زرهها و جوشنها به هم آمیخته شدهاند، پوشانده شده، تا او را از آفات حفظ کند و زیادتی در حس بویایی به او عطا شده [بویایی قوی ای دارد] زیرا چشمش ضعیف است و آب مانع دیدش میشود، پس بوی غذا را از مسافت دوری استشمام میکند و برای جستجوی آن می رود و گرنه چگونه به محل غذایش آگاه می شد؟! و بدان که از دهانش تا سوراخ گوشهایش منافذی است و او با دهانش آب را می بلعد و از سوراخ گوشهایش آن را رها میکند و با این کار آسایش می یابد، همان طور که حیوانات دیگر با وزیدن نسیم. اکنون در زیادی نسل و آنچه که در این مورد به او اختصاص داده شده
مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّكَ تَرَي فِي جَوْفِ السَّمَكَةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْبَيْضِ مَا لَا يُحْصَي كَثْرَةً وَ الْعِلَّةُ فِي ذَلِكَ أَنْ يَتَّسِعَ لِمَا يَغْتَذِي بِهِ مِنْ أَصْنَافِ الْحَيَوَانِ فَإِنَّ أَكْثَرَهَا يَأْكُلُ السَّمَكَ حَتَّي أَنَّ السِّبَاعَ أَيْضاً فِي حَافَاتِ الْآجَامِ(1)عَاكِفَةٌ عَلَي الْمَاءِ(2)أَيْضاً كَيْ تُرْصِدَ السَّمَكَ فَإِذَا مَرَّ بِهَا خَطِفَتْهُ فَلَمَّا كَانَتِ السِّبَاعُ تَأْكُلُ السَّمَكَ وَ الطَّيْرُ يَأْكُلُ السَّمَكَ وَ النَّاسُ يَأْكُلُونَ السَّمَكَ وَ السَّمَكُ يَأْكُلُ السَّمَكَ كَانَ مِنَ التَّدْبِيرِ فِيهِ أَنْ يَكُونَ عَلَي مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الْكَثْرَةِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ سَعَةَ حِكْمَةِ الْخَالِقِ وَ قِصَرَ عِلْمِ الْمَخْلُوقِينَ فَانْظُرْ إِلَي مَا فِي الْبِحَارِ مِنْ ضُرُوبِ السَّمَكِ وَ دَوَابِّ الْمَاءِ وَ الْأَصْدَافِ وَ الْأَصْنَافِ الَّتِي لَا تُحْصَي وَ لَا تُعْرَفُ مَنَافِعُهَا إِلَّا الشَّيْءُ بَعْدَ الشَّيْءِ يُدْرِكُهُ النَّاسُ بِأَسْبَابٍ تُحْدَثُ مِثْلُ الْقِرْمِزِ فَإِنَّهُ إِنَّمَا عَرَفَ النَّاسُ صِبْغَهُ بِأَنَّ كَلْبَةً تَجُولُ عَلَي شَاطِئِ الْبَحْرِ فَوَجَدَتْ شَيْئاً مِنَ الصِّنْفِ الَّذِي يُسَمَّي الْحَلَزُونَ فَأَكَلَتْهُ فَاخْتَضَبَ خَطْمُهَا بِدَمِهِ فَنَظَرَ النَّاسُ إِلَي حُسْنِهِ فَاتَّخَذُوهُ صِبْغاً وَ أَشْبَاهُ هَذَا مِمَّا يَقِفُ النَّاسُ عَلَيْهِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ وَ زَمَاناً بَعْدَ زَمَانٍ(3).
و أوكدها أي أوكد الأشياء و أحوجها إلي هذا النوع من الخلق هذه الصناعات و يمكن أن يكون فعلا و الضمير راجعا إلي جنس البشر أي ألزمها و ألهمها هذه الصناعات و لا يبعد إرجاعه إلي الكف أيضا و الململم بفتح اللامين المجتمع المدور المصموم و اليمام حمام الوحش و في حياة الحيوان قال الأصمعي إنه الحمام الوحشي الواحدة يمامة و قال الكسائي هي التي تألف البيوت(4)و قال الحمر بضم الحاء المهملة و تشديد الميم و بالراء المهملة ضرب من الطير كالعصفور و روي أبو داود الطيالسي و الحاكم و قال صحيح الإسناد عن ابن مسعود قال كنا عند النبي صلي الله عليه و آله فدخل رجل غيضة فأخرج منها بيضة حمرة فجاءت
تفکر کن، که در شکم ماهی واحدی، آنقدر تخم می بینی که به خاطر کثرت، قابل شمارش نیست و علت آن این است که برای گونههای حیوانی که از او تغذیه می کنند، توسعه داده شود، زیرا اکثر حیوانات ماهی می خورند، تا آنجا که درندگان هم در نواحی بیشه زار، ملازم و مقیم آب می شوند، تا ماهیها را در نظر بگیرند و چون از آن بگذرند، آنها را می ربایند، پس وقتی که درندگان ماهی می خورند، پرندگان هم ماهی می خورند و انسانها هم ماهی می خورند و ماهی هم ماهی می خورد. تدبیر خلقت او این بوده که اینچنین زیاد باشد، پس اگر خواستی وسعت علم خالق و ناچیزی علم مخلوقین را بدانی، نگاه کن به آنچه که در دریاها از انواع ماهیها و جنبندگان آب و صدفها و گونههایی است که قابل شمارش نیستند، و منافعشان جز اندک اندک شناخته نمیشود؛ [یعنی] انسانها با حوادثی که اتفاق می افتد آنها را می فهمند، مانند قرمز که مردم رنگ کردن به آن را، از آن رو فهمیدند که سگی بر ساحل دریا میگردید و چیزی از حیوانی که حلزون نامیده میشود را خورد و بینیاش با خون آن رنگین شد، پس مردم به زیباییاش نگاه کردند و آن را به عنوان رنگ برگزیدند و امثال اینها که مردم در گردش روزگار و طول زمان بر آن واقف شدهاند.(5)
«أوکدها»: یعنی مهمترین چیزهایی که به این نوع خلقت نیاز دارند صنعت ها هستند. و ممکن است که این کلمه فعل باشد و ضمیر هاء به جنس بشر برگردد، یعنی این صنعتها را بر انسان لازم گردانید و به او الهام نمود. همچنین اینکه ضمیر هاء به کف هم برگردد بعید نیست، «ململم» که با فتحه هر دو لام خوانده میشود؛ یعنی جمع شده، مدور و میان پر، «یمام» کبوتر وحشی است و اصمعی در حیاة الحیوان گفته: (یمام) همان کبوتر وحشی است، که مفرد آن «یمامه» است و کسائی گفته: پرنده ای است که به خانهها الفت میگیرد.(6)و گفته: (حمر) که با ضمه حاء و تشدید میم و راء مهمله خوانده میشود، نوعی از پرنده مانند گنجشک است و ابوداود طیالسی و حاکم- که گفته سند روایت صحیح است- از ابن مسعود روایت کردهاند که گفت: نزد پیامبر صلی الله علیه واله بودیم، که مردی داخل نیزاری شد و تخم حمره را از آن بیرون آورد، پس
الحمرة تزف علي رسول الله صلي الله عليه و آله(1)و أصحابه فقال لأصحابه أيكم فجع هذه فقال رجل يا رسول الله أخذت بيضها و في رواية الحاكم فريخها(2)فقال صلي الله عليه و آله رده رده رحمة لها انتهي(3).
و في القاموس الحمر كصرد طائر و تشدد الميم و المودع بفتح الدال المستريح و نير الفدان الخشبة المعترضة في عنق الثورين و الدببة كعنبة جمع الدب و العين بالفتح الغلظ في الجسم و الخشونة و الخطم بالفتح من كل دابة مقدم أنفه و فمه و الجحفلة بمنزلة الشفة للبغال و الحمير و الخيل و الحياء الفرج و المراد بمراقي البطن ما ارتفع منه من وسطه أو قرب منه و الوضر الدرن.
و قال الدميري ذكر القزويني أن فرج الفيلة تحت إبطها فإذا كان وقت الضراب ارتفع و برز للفحل حتي يتمكن من إتيانها فسبحان من لا يعجزه شيء(4).
سيأتي أحوال الفيل في باب المسوخ إن شاء الله و قال الدميري الزرافة بفتح الزاي و ضمها مخففة الراء و هي حسنة الخلق طويلة اليدين قصيرة الرجلين مجموع يديها و رجليها نحو عشرة أذرع رأسها كرأس الإبل و قرنها كقرن البقر و جلدها كجلد النمر و قوائمها و أظلافها كالبقر و ذنبها كذنب الظبي ليس لها ركب في رجليها إنما ركبتاها في يديها و إذا مشت قدمت الرجل اليسري و اليد اليمني بخلاف ذوات الأربع كلها فإنها تقدم اليد اليسري و الرجل اليمني(5)و في طبعها التودد و التأنس و تجتر و تبعر و لما علم الله تعالي أن قوتها في الشجر(6)
حمره آمد در حالی که بر سر رسول خدا صلی الله علیه واله و یارانش پرواز می کرد و شتاب می گرفت، پس حضرت به یارانشان فرمود: کدامتان این را دردمند ساخته؟ مردی گفت: ای رسول خدا، من تخمش را برداشتم - در روایت حاکم جوجه او را - پس حضرت فرمود: آن را بازگردان، آن را بازگردان، به خاطر رحمت به او [به او رحم کن].(7)(پایان نقل قول) و در قاموس آمده که «حمر» بر وزن صرد، پرنده ای است و با تشدید میم است، «مودَّع» یعنی آسایش یابنده و«نیر الفدان» آن چوبی است که در گردن دو گاو قرار می گیرد [برای شخم] و «دببه» بر وزن عنبه جمع «دبّ» می باشد و «عَین» به معنای سفتی و سختی جسم است، (خطم) در هر جنبنده ای به جلوی بینی و دهانش گفته میشود و «جحفله» به منزله لب برای قاطرها، الاغها و اسب هاست و «حیاء» به معنای فرج است و مراد از «مراقی البطن» هر چیزی است که بالای شکم [به بعد است] از وسط شکم یا نزدیک آن، «وضر» یعنی چرک.
دمیری از قول قزوینی گفته که فرج فیل ماده، زیر بغل اوست، زمانی که وقت آمیزش فرا برسد، بالا می آید و برای نر آشکار میشود، تا بتواند بر آن برآید، پس تنزیه می کنم خدایی را که هیچ چیزی او را درمانده نمیکند.(8)
إن شاء الله احوال فیل در باب المسوخ خواهد آمد و دمیری گفته: «زرافه» که با فتحه زاء و ضمه آن و راء مخفف خوانده میشود، دارای خلقی نیکو، دو دستی دراز و دو پای کوچکی است که مجموع دو دست و دو پایش، نزدیک ده زراع است، سرش مانند سر شتر، شاخش مانند شاخ گاو، پوستش مثل پوست پلنگ، چهار دست و پا و ناخن هایش مانند گاو و دمش مثل دم آهوست. در دو پایش زانویی نیست و دو زانویش تنها در دو دستش هستند و وقتی که راه می رود، پای چپ و دست راست را پیش می گذارد، برخلاف همه چهارپایان، زیرا آنها دست چپ و پای راست را پیش می گذارند و در سرشتش دوستداری، موانست است. نشخوار می کند و سرگین می اندازد. و چون خدای متعال می دانست که غذایش از درخت است،
جعل يديها أطول من رجليها و تستعين(1)بذلك علي الرعي منها و في تاريخ ابن خلكان في ترجمة محمد بن عبد الله العتبي البصري الأخباري الشاعر أنه كان يقول الزرافة بفتح الزاي و ضمها الحيوان المعروف و هي متولدة بين ثلاثة حيوانات الناقة الوحشية(2)و البقر الوحشية و الضبعان و هو الذكر من الضباع فيقع الضبعان علي الناقة فيأتي بولد بين الناقة و الضبع فإن كان الولد ذكرا وقع علي البقرة فتأتي بالزرافة و ذلك في بلاد الحبشة و لذلك قيل لها الزرافة و هي في الأصل الجماعة فلما تولدت من جماعة قيل لها ذلك و العجم يسمونها أشتر گاو پلنگ(3)و قال قوم إنها متولدة من حيوانات(4)و سبب ذلك اجتماع الدواب و الوحوش في القيظ عند المياه فتتسافد فيلقح منها ما يلقح و يمتنع ما يمتنع و ربما سفد الأنثي من الحيوان ذكور كثيرة فتختلط مياهها فيأتي منها خلق مختلف الصور و الأشكال و الألوان و الجاحظ لا يرتضي هذا القول و يقول إنه جهل شديد لا يصدر إلا عمن لا تحصيل لديه لأن الله تعالي يَخْلُقُ ما يَشاءُ و هو نوع من الحيوان قائم بنفسه كقيام الخيل و الحمير و مما يحقق ذلك أنه يلد مثله و قد شوهد ذلك(5).
و قال السمع بكسر السين ولد الذئب من الضبع و هو سبع مركب فيه شدة الضبع و قوتها و جرأة الذئب و خفته و يزعمون أنه كالحية لا يعرف العلل و لا يموت حتف أنفه و أنه أسرع عدوا من الريح(6)
و قال القرد حيوان معروف و جمعه قرود و قد يجمع علي قردة بكسر القاف
دو دستش را بلندتر از دو پایش قرار داد تا برای دستیابی آسان به گیاه و علف آن درخت از آن دو کمک بگیرد و در تاریخ ابن خلکان در ترجمه محمد بن عبدالله العتبی البصری الاخباری الشاعر آمده که او می گفت: «زرافه» با فتحه و ضمه زاء، حیوان شناخته شده ای است که متولد از سه حیوان است، شتر وحشی، گاو وحشی و ضبعان که کفتار نر است؛ یعنی کفتار روی شتر می افتد و بچه ای بینابین شتر و کفتار بیرون می آید، اگر این بچه نر بود بر روی گاو می اُفتد و زرافه متولد میشود و این در بلاد حبشه است و به همین دلیل به او زرافه گفتهاند، زیرا «زرافه» در اصل به معانی جماعت است و چون این حیوان از جماعتی از حیوانات متولد میشود، به او «زرافه» گفته شده است و فارسی زبانها او را شترگاوپلنگ می نامند و گروهی گفتهاند که او متولد از حیوانات [گوناگون] است و سبب آن هم جمع شدن حیوانات و وحوش بر سر آب و آمیزش ایشان با یکدیگر است، پس بر یکدیگر می جهند [لقاح انجام می دهند] که برخی از آنها باردار می شوند و برخی باردار نمی شوند و چه بسا که بر حیوان ماده ای، نرهای زیادی بجهند و نطفههای آنها با هم مخلوط شود و موجودی متفاوت، در صورت، شکل و رنگ به وجود آید. جاحظ با این قول موافق نیست و میگوید که این حرف، جهل شدیدی است، که جز از کسی که هیچ تحصیلاتی ندارد، صادر نمیشود، زیرا خدای متعال هر چیزی را که بخواهد خلق میکند و «زرافه» گونه ای از حیوان است که مستقل است، مانند مستقل بودن اسب و الاغ و از چیزهایی که این حرف را تایید میکند، این است که مانند خود را می زاید و این مشاهده شده است.(7)
و گفته (کسر) که با کسره سین است بچه گرگ از کفتار است و آن درنده ای است که صلابت و نیروی کفتار و جرأت و سبک وزنی گرگ در او ترکیب شده و می پندارند که مانند مار، بیماریها را نمی شناسد [هیچ گاه بیمار نمیشود] و به طور طبیعی [اگر کشته نشود] نمیمیرد و در دویدن، از باد هم سریعتر است.(8)
و گفته «قرد» حیوان شناخته شده ای است و جمعش «قرود» است و گاهی هم بر «قرده» به کسره قاف
1) في المصدر: لتستعين بذلك علي الرعي منها بسهولة قاله القزويني في عجائب المخلوقات.
2) في المصدر: بين الناقة الوحشية.
3) في المصدر: لان اشتر: الجمل، و گاو: البقرة، و پلنگ: الضبع.
4) في المصدر: من حيوانات مختلفة.
5) حياة الحيوان 2: 4.
6) حياة الحيوان 2: 19.
7) . حیاة الحیوان 2 : 4
8) . حیاة الحیوان 2 : 19
و فتح الراء المهملة و الأنثي قردة بكسر القاف و إسكان الراء و جمعها قرد بكسر القاف و فتح الراء و بالدال في آخره مثل قربة و قرب و كنيته أبو خالد و أبو حبيب و أبو زنة و أبو قشة(1)و هو حيوان قبيح مليح ذكي سريع الفهم يتعلم الصنعة أهدي ملك النوبة إلي المتوكل قردا خياطا و آخر صائغا و أهل اليمن يعلمون القردة القيام بحوائجهم حتي أن البقال و القصاب يعلم القردة حفظ الدكان حتي يعود صاحبه و يعلم السرقة فيسرق نقل الشيخان عن القاضي حسين أنه قال لو علم قرد النزول إلي الدار و إخراج المتاع ثم نقب و أرسل القرد فأخرج المتاع ينبغي أن لا يقطع لأن للحيوان اختيارا و روي عن أحمد بن طاهر أنه قال شهدت بالرملة قردا صائغا فإذا أراد أن ينفخ أشار إلي رجل حتي ينفخ له انتهي(2).
و سيأتي سائر أحواله في باب المسوخ.
و شحيج البغل و الحمار صوتهما و الأسراب جمع السرب و هو القطيع من الظبا و القطا و الخيل و نحوها و المها جمع المهاة و هي البقر الوحشية.
قال الدميري و قيل المها نوع من البقر الوحشي و الأنثي من المها إذا حملت هربت من البقر و من طبعها الشبق و الذكر لفرط شهوته يركب ذكرا آخرا و المها أشبه شيء بالمعز الأهلية و قرونها صلاب جدا و مخها يطعم صاحب القولنج ينفعه نفعا و من استصحب معه شعبة من قرن المها نفرت منه السباع و إذا بخر بقرنه أو جلده أو ظفره في بيت نفرت منه الحيات و رماد قرنه يذر علي السن المتأكلة يسكن وجعها و شعره إذا بخر به بيت هربت منه الفأر و الخنافس و إذا أحرق قرنه و جعل في طعام صاحب حمي الربع(3)فإنها تزول عنه و إذا شرب في شيء من الأشربة زاد في الباه و قوي العصب و زاد في الإنعاظ و إذا نفخ في أنف الراعف قطع
و فتحه راء جمع بسته میشود و مادهاش «قرده» به کسره قاف و سکون راء است که جمعش قرد به کسره قاف و فتحه راء و دارای دال در آخر، می باشد، مانند «قربه» که جمعش «قرب» است. و کنیهاش ابوخالد، ابوحبیب، ابوزنه و ابوقشه است و حیوانی است زشت، با نمک، باهوش و تندفهم که صنعت را یاد می گیرد. پادشاه نوبه، میمونهایی به متوکل هدیه کرد که یکی خیاط و دیگری زرگر بود و اهل یمن انجام نیازهایشان را به میمون یاد می دهند، تا آنجا که بقال و قصاب حفظ مغازه را به او می آموزند، تا صاحبش بازگردد و به او دزدی یاد می دهند و دزدی میکند. شیخان، از قاضی حسین نقل کردهاند که گفته: اگر کسی ورود به خانه و خارج کردن کالایی را به او آموخت و سپس خانه را سوراخ کرد و میمون را فرستاد و او کالا را خارج نمود، سزاوار است که دستش قطع نشود، زیرا برای این حیوان اختیاری هست و از محمد بن طاهر روایت شده که گفته در شن زار، میمون زرگری را دیدم که وقتی می خواست بدمد، به مردی اشاره کرد تا برایش بدمد.(4)(پایان نقل قول)
و سایر احوالاتش در باب المسوخ خواهد آمد.
و «شحیجِ» قاطر و الاغ؛ یعنی صدای آن دو و اسراب جمع سرب است که منظور گله [و دسته] آهو، مرغ سنگخوار، اسب و مثل اینهاست و «مها» جمع کلمه مهاة است که همان گاو وحشی است. دمیری میگوید: گفته شده که «مها» نوعی گاو وحشی است که چون مادهاش آبستن شود، از گاو بگریزد و شهوت رانی در طبع اوست و از شدت شهوت، نرش بر نری دیگر سوار میشود و «مها» شبیهترین چیز به بز خانگی است و شاخهایش واقعا محکم است و کسی که قولنج دارد، مغزش را می خورد و برایش بسیار سودمند است و کسی که تکه ای از شاخ آن را به همراه خود داشته باشد، درندگان از او می ترسند و اگر شاخ، پوست یا ناخنش در خانه ای دود شود، مارها از خانه کناره می گیرند و اگر خاکستر شاخش بر دندان کرم خورده ریخته شود، دردش آرامش می یابد و اگر مویش در خانه ای دود شود موشها و چسنهها [جانور بدبوی کوچک] از آن فرار می کنند و چون شاخش سوزانده شود و در غذای کسی که دچار تب نوبه قرار داده شود تب از او زایل گردد و اگر در هر نوشیدنی ریخته شود و نوشیده شود، قدرت جماع را زیاد کرده و عصب را قوی میکند و حرص مرد و زن را به جماع افزایش می دهد و اگر در بینیِ خون دماغ دمیده شود،
دمه و إذا أحرق قرناه حتي يصيرا رمادا و أديفا(1)بخل و طلي به موضع البرص مستقبل الشمس فإنه يزول و إذا استف(2)منه مقدار مثقال فإنه لا يخاصم أحدا إلا غلب عليه(3).
و الوعل بالفتح و ككتف تيس الجبل و الجمع أوعال و وعول قال الدميري الوعل بفتح الواو و كسر العين المهملة الأروي و هو التيس الجبلي و في طبعه أنه يأوي إلي الأماكن الوعر الخشنة و لا يزال مجتمعا فإذا كان وقت الولادة تفرق و إذا اجتمع في ضرع أنثي لبن امتصته و الذكر إذا عجز عن النزو أكل البلوط فتقوي شهوته و إذا لم يجد الأنثي انتزع المني بالامتصاص من فيه(4)و ذلك إذا جذبه الشبق و في طبعه أنه إذا أصابه جرح طلب الخضرة التي في الحجارة فيمصها و يجعلها في الجرح(5)فيبرأ و إذا أحس بقناص و هو في مكان مرتفع استلقي علي ظهره ثم يزج نفسه فينحدر و يكون قرناه و هما في رأسه إلي عجزه يقيانه ما يخشي من الحجارة و يسرعان به لملوستهما علي الصفا انتهي(6).
و الأيل بضم الهمزة و كسرها و فتح الياء المشددة و كسيد الذكر من الأوعال و يقال هو الذي يسمي بالفارسية گوزن و الجمع أياييل قال الدميري و أكثر أحواله شبيهة ببقر الوحش و إذا خاف من الصيد يرمي نفسه من رأس الجبل و لا يتضرر بذلك و عدد سني عمره العقد التي في قرنه و إذا لسعته الحية أكل السرطان و يصادق السمك فهو يمشي إلي الساحل ليري السمك و السمك يقرب من البر ليراه و الصيادون يعرفون هذا فيلبسون جلده ليقصدهم السمك فيصطادون
خونش قطع گردد و اگر دو شاخش سوزانده شود تا خاکستر شوند و با سرکه مخلوط شود و در مقابل خورشید به موضع پیسی مالیده شود، از بین می رود و اگر مثقالی از آن را مخلوط نکرده برگیرد، با هیچ کسی مخاصمه نکند، مگر اینکه بر او غالب شود.(7)
«وعل» با فتحه واو بر وزن کتف، به معنای بز نر کوهی و جمع آن «اوعال و وعول» است. دمیری گفته: «وعل» با واو فتحه دار و عین کسره دار به معنای «الأروی»؛ یعنی همان بز نر کوهی است و طبعش چنین است که در مکانهای وحشتناک و سخت، مأوی می گیرد و پیوسته به صورت جمعی زندگی میکند و چون هنگام زایش شود، جدا میشود و زمانی که در پستان حیوان ماده، شیر جمع شود، آن را می مکد و نر چون از آمیزش با ماده درماند، بلوط خورد تا شهوتش نیرو گیرد و چون ماده را نیابد، منی را به وسیله مکیدن با دهانش، برمیکند و این زمانی است که شهوت بر او غلبه کند و در طبعش چنین است که زمانی که جراحتی به او برسد، سبزی ای که در سنگ است را می جوید و آن را می مکد و بر روی زخم قرار می دهد و خوب میشود و اگر در حالی که بر بلندی قرار دارد احساس وجود شکارچی کند، بر پشتش می خوابد، سپس خودش را می غلطاند و سقوط میکند و دو شاخش که از سر تا رانش هستند او را از [آسیب] آنچه از سنگها که می ترسد حفظ می کنند و چون نرمند، به سرعت او را از سنگها می گذرانند. (8)(پایان نقل قول)
(ایل) که با ضمه همزه و کسره آن و فتحه یاء مشدد خوانده میشود و بر وزن (سیّد) است به معنای بز کوهی نر است و گفته میشود: همان چیزی است که در فارسی گوزن نامیده میشود و جمع آن (ایاییل) است. دمیری گفته: بیشتر حالاتش شبیه به گاو وحشی است و چون از صیاد بترسد، خودش را از قله کوه می اندازد و از این کار آسیبی نمی بیند و شماره سالهای عمرش همان تعداد گرههایی است که در شاخ او است. و چون مار او را بگزد، خرچنگ می خورد و ماهی را دوست دارد، به سوی ساحل می رود تا ماهی ببیند، و ماهی هم نزدیک خشکی میآید تا او را بیند. صیادان این را می دانند، پس پوست گوزن می پوشند، تا ماهی به سمتشان آید و از آن شکار کنند.
منه و هو مولع بأكل الحيات يطلبها حيث وجدها و ربما لسعته فتسيل دموعه إلي نقرتين تحت محاجر عينيه يدخل الإصبع فيها فتجمد تلك الدموع فتصير كالشمع فيتخذ درياقا لسم الحيات و هو البادزهر الحيواني و أجوده الأصفر و أماكنه بلاد السند و الهند و فارس و إذا وضع علي لسع الحيات و العقارب نفعها و إن أمسكه شارب السم في فيه نفعه و له في دفع السموم خاصية عجيبة و هذا الحيوان لا تنبت له قرون إلا بعد مضي سنتين من عمره فإذا نبت قرناه نبتا مستقيمين كالوتدين و في الثالثة يتشعب(1)و لا تزال التشعب في زيادة إلي تمام ست سنين فحينئذ يكونان كشجرتين في رأسه ثم بعد ذلك يلقي قرنيه في كل سنة مرة ثم ينبتان فإذا نبتا تعرض بهما للشمس ليصلبا و الأيل في نفسه جبان دائم الرعب و هو يأكل الحيات أكلا ذريعا و إذا أكل الحيات بدأ بأكل ذنبها إلي رأسها و هو يلقي قرونه في كل سنة و ذلك إلهام من الله تعالي لما للناس فيها من المنفعة لأن الناس يطردون بقرنه كل دابة سوء و ييسر عسر الولادة و ينفع الحوامل و يخرج الدود من البطن إذا أحرق جزء منه و لعق بالعسل.
و قال أرسطو إن هذا النوع يصاد بالصفير و الغناء و لا ينام ما دام يسمع ذلك فالصيادون يشغلونه بذلك و يأتونه من ورائه فإذا رأوه قد استرخت أذناه أخذوه و ذكر من عصب لا لحم و لا عظم و قرنه مصمت لا تجويف فيه و يسمن هذا الحيوان سمنا كثيرا فإذا اتفق له ذلك هرب خوفا من أن يصاد و إن الأيائل تأكل الأفاعي في الصيف فتحمي و تلتهب لحرارتها فتطلب الماء فإذا رأته امتنعت من شربه و حامت عليه تتنسمه(2)لأنها لو شربته في تلك الحالة فصادف الماء السم الذي في أجوافها هلكت فلا تزال تمتنع من شرب الماء حتي يطول بها الزمان فيذهب ثوران السم ثم تشربه فلا يضرها و إذا بخر بقرنه طرد الهوام و كل ذي سم و إذا أحرق
به خوردن مارها اشتها دارد، هرجا آنها را بیابد به سراغشان می رود و چه بسا او را می گزند و اشکهایش تا دو گودی زیر کاسه چشمانش جاری میشود، انگشتش را به آن وارد میکند و آن اشکها خشک شده و مانند شمع می شوند و آن را برای سم مارها به عنوان دریاق که همان پادزهر باشد، می گیرند که بهترش زرد رنگ است و جاهایش بلاد سند و هند و ایران است و چون [قسمتی از آن] بر محل گزش مارها و عقربها گذاشته شود، سودمند است. و اگر کسی که زهر نوشیده، آن را در دهن نگهدارد برایش نافع است و در دفع سموم، خاصیّت عجیبی دارد. و برای این حیوان جز بعد از گذشت دو سال از عمرش، شاخی نمی روید و زمانی که دو شاخش بروید، مانند دو میخ، راست می روید و در سال سوم پخش و شعبه شعبه میشود و تا پایان شش سالگی، پیوسته این تشعب در حال زیادی است که آن وقت، دو شاخ، مانند دو درخت در سرِ گوزن هستند. سپس بعد از آن، دو شاخش در هر سال یک بار می افتند و دوباره می رویند و چون برویند آن دو را در معرض خورشید قرار می دهد، تا محکم شوند و گوزن در جانش، ترسو و همیشه در هراس است و مارها را به سختی می خورد و چون [بخواهد] آنها را بخورد، شروع میکند به خوردن دُم تا برسد به سرش و در هر سال شاخهایش را می اندازد و این الهامی از سوی خدای متعال است به خاطر منفعتی که برای مردم در آن است، زیرا مردم به وسیله شاخش هر حیوان شری را دفع می کنند و سختی زایمان را آسان میکند و برای باردارها سودمند است و اگر قسمتی از آن سوزانده شود و با عسل مخلوط شود، کرم شکم را خارج میکند.
و ارسطو گفته: به درستی که این گونه حیوانی با صوت و آواز خوانی شکار میشود و تا زمانی که آن را می شنود، نمی خوابد، پس صیادان او را به آن مشغول می کنند و از پشتش به سوی او می آیند و چون دیدند که دو گوشش شل شد، او را می گیرند. و آلتش از عصب و پی است؛ نه گوشتی دارد و نه استخوانی. شاخش توپر است و هیچ جای خالی در آن نیست و این حیوان خیلی چاق میشود، پس چون چنین شد، به خاطر ترس از اینکه شکار شود، فرار میکند. گوزنها در تابستان افعیها را می خورند و به خاطر حرارتش داغ و ملتهب می شوند، پس به دنبال آب می روند و چون آن را ببینند، از نوشیدنش خودداری کرده و دور آن می گردند و آن را می بویند، زیرا اگر در آن حال آب را بنوشند و آب با سمّی که در شکمشان هست برخورد کند، می میرند. پس پیوسته از نوشیدن آب خودداری می کنند، تا زمان بر آنها بگذرد و[خطر] انتشار سم از بین برود، سپس آب می نوشند تا برایشان ضرری نداشته باشد. و چون شاخش دود شود، جانوران و هر جانور زهر داری را براند و چون شاخش
قرنه و استيك به قلع الصفرة و الحفر من الأسنان و شد أصولها و من علق عليه شيئا من أجزائه لم ينم ما دام عليه و إذا جفف قضيبه و سفي هيج الباه و إذا شرب دمه فتتت الحصاة التي في المثانة انتهي(1).
و القانص الصائد و المراد بالتمثيل ما ذكر الله تعالي في قصة هابيل المعرة الأذي قوله عليه السلام لا يعقل لعل المراد أن هذه الأمور بمحض لطفه سبحانه حيث يلهمهم ذلك لا بعقل و روية.
و قال الفيروزآبادي الدلفين بالضم دابة بحرية تنجي الغريق و قال الدميري الدلفين(2)ضبطه الجوهري في باب السين بضم الدال فقال الدخس مثل الصرد دابة في البحر تنجي الغريق تمكنه من ظهرها تستعين(3)علي السباحة و تسمي الدلفين و قال بعضهم إنه خنزير البحر و هو دابة تنجي الغريق و هو كثير بأواخر نيل مصر من جهة البحر المالح لأنه يقذف به البحر إلي النيل و صفته كصفة الزق المنفوخ و له رأس صغير جدا و ليس في دواب البحر دابة لها رئة سواه و لذا يسمع منه النفخ و النفس و هو إذا ظفر بالغريق كان أقوي الأسباب في نجاته لأنه لا يزال يدفعه إلي البر حتي ينجيه و لا يؤذي أحدا و لا يأكل إلا السمك و ربما ظهر علي وجه الماء كأنه ميت(4)و هو يلد و يرضع و أولاده تتبعه حيث ذهب و لا يلد إلا في الصيف و في طبعه الأنس(5)و خاصة بالصبيان و إذا صيد جاءت دلافين كثيرة لقتال صائده و إذا لبث في العمق حينا حبس نفسه و صعد بعد ذلك مسرعا مثل السهم لطلب النفس فإن كانت بين يديه سفينة وثب وثبة و ارتفع بها عن
سوزانده شود و با آن مسواک شود، زردی و سوراخهای دندان را از بین ببرد و ریشههایش را محکم کند و هرکس تکه ای از آن، بر او آویخته شود، تا زمانی که بر او آویزان است، خواب نرود و اگر آلتش خشک کرده شود و خورده شود قدرت جماع را تحریک میکند و اگر خونش آشامیده شود، سنگ ریزههایی را که در مثانه است می شکند. (6)(پایان نقل قول)
«قانص» به معنای شکارچی است و مقصود از «تمثیل»، آن چیزی است که خدای متعال در قصه [کشته شدن] هابیل ذکر کرده، «معره» به معنای اذیت و آزار است و شاید مراد حضرت از اینکه فرمودهاند «لا یعقل» این است که این امور، صرفا به خاطر لطف خدای سبحان است که آن را به ایشان الهام نموده، نه اینکه از روی عقل و فکر[خودشان] باشد.
فیروز آبادی گفته: «دلفین» با ضمه دال، جانور دریایی است که غرق شده را نجات می دهد و دمیری گفته: جوهری «دلفین» را در باب سین با ضمه دال ضبط نموده. و گفته «دخس» بر وزن «صرد»؛ جانوری است در دریا که غرق شده را نجات می دهد و او را بر پشت خود می گیرد تا بتواند شنا کند، و دلفین نامیده میشود و بعضی دیگر گفتهاند که او خوک دریایی است و حیوانی است که غرق شده را نجات می دهد و در اواخر رود نیل در مصر که به سوی دریای شور است، زیاد است، زیرا دریا او را به رود نیل می اندازد و مثل مَشک باد کرده ای است و سر خیلی کوچکی دارد و از بین حیوانات دریایی، به جز او حیوانی وجود ندارد که شش داشته باشد و از این رو از او باد و نفس شنیده میشود. و زمانی که به غریقی می رسد، قویترین وسیله برای نجات او همین است، زیرا پیوسته او را به سمت خشکی می کشد تا نجاتش دهد. به هیچ کس آزار نمی رساند و فقط ماهی می خورد و چه بسا مانند مرده بر روی آب پدیدار شود. او می زاید و شیر می دهد و هرکجا برود، بچه هایش به دنبالش می روند و فقط در تابستان می زاید. در طبعش موانست با انسان، خصوصا کودکان وجود دارد و زمانی که شکار شود، دلفینهای بسیاری برای مبارزه با صید کنندهاش می آیند و چون مدتی در عمق آب بماند، نفسش حبس شده و بعد از آن با شتاب، مانند تیر، برای نفس گرفتن بالا می آید و اگر در جلویش کشتی ای باشد، جهشی میکند و به وسیله آن از
السفينة و لا يري منها ذكر إلا مع أنثي انتهي(1).
و قال الفيروزآبادي التنين كسكين حية عظيمة و قال الدميري ضرب من الحيات كأكبر ما يكون منها(2)و قال القزويني في عجائب المخلوقات إنه شر من الكوسج في فمه أنياب مثل أسنة الرماح و هو طويل كالنخلة السحوق أحمر العينين مثل الدم واسع الفم و الجوف براق العينين يبتلع كثيرا من الحيوانات يخافه حيوان البر و البحر إذا تحرك يموج البحر لشدة قوته و أول أمره تكون حية متمردة تأكل من دواب البر ما تري فإذا كثر فسادها احتملها ملك و ألقاها في البحر فتفعل في دواب البحر ما كانت تفعل(3)بدواب البر فيعظم بدنها فيبعث الله تعالي إليها ملكا يحملها و يلقيها إلي يأجوج و مأجوج(4)و روي بعضهم أنه رأي تنينا طوله نحو فرسخين و لونه مثل لون النمر مفلسا مثل فلوس السمك بجناحين عظيمين علي هيئة جناحي السمك و رأسه كرأس الإنسان لكنه كالتل العظيم و أذناه طويلتان و عيناه مدورتان كبيرتان جدا انتهي(5).
و أقول لم أر في كلامهم اختطاف السحاب للتنين و قال الفيروزآبادي القيظ صميم الصيف من طلوع الثريا إلي طلوع السهيل و الزبية بالضم الحفرة و النشز بالفتح و بالتحريك المكان المرتفع و قال الجوهري الليث الأسد و ضرب من العناكب يصطاد الذباب بالوثب و يقال أحال عليه بالسوط يضربه أي أقبل قوله فكذلك أي كفعل الليث و قوله هكذا أي كفعل العنكبوت قال الدميري العنكبوت دويبة تنسج في الهواء و جمعها عناكب و الذكر عنكب و
کشتی بالاتر میرود و نرش جز با مادهاش دیده نمیشود. (6)(پایان نقل قول)
فیروز آبادی گفته: «تنین» بر وزن «سکین»؛ مار بزرگی است و دمیری گفته: گونه ای از مارهاست که گویا بزرگترین آنهاست و قزوینی در عجائب المخلوقات گفته: او بدتر از کوسه است، در دهانش دندانهایی است مانند سرنیزهها و مثل درخت خرمای بلند دراز است، دو چشمان سرخ، مانند خون دارد، دهان و شکم گشاده دارد و دارای دو چشمی براق است، بسیاری از حیوانات را می بلعد، حیوانات خشکی و آبی [همه] از او می ترسند، زمانی که حرکت کند، دریا به خاطر شدت نیرویش موج بر می دارد، در ابتدای کار، مار نافرمانی است که هر چه از حیوانات خشکی را که ببیند می خورد، زمانی که فسادش زیاد شد، فرشته ای آن را برمی دارد و در دریا می اندازد و آنچه را که با حیوانات خشکی انجام می داد، با حیوانات دریایی هم انجام می دهد و بدنش بزرگ میشود. خدای متعال فرشته ای را به سوی او می فرستد تا او را بردارد و پیش یاجوج و ماجوج بیندازد. و یکی روایت کرده که تنینی دیده که طولش نزدیک دو فرسخ بوده. رنگش مانند رنگ پلنگ است و مانند ماهی فلس دار است و دو بال بزرگ، مانند بالههای ماهی دارد و سرش مانند سر انسان است، اما مانند تپه ای بزرگ و دو گوشش دراز و چشمانش گرد و خیلی بزرگند. (7)(پایان نقل قول) مؤلف: در کلامشان، ربودن تنین توسط ابر را ندیدم. و فیروز آبادی گفته: «قیظ» به معنای چله [وسط] تابستان است؛ یعنی از طلوع ثریا تا طلوع سهیل و «زبیه» با ضمه؛ به معنای حفره است و «نشز» که با فتحه نون و همچنین تحریک [همه حروف به فتحه] می آید، به معنای مکان مرتفع است و جوهری گفته: «لیث» یعنی شیر و گروهی از عنکبوت ها، با جهیدن مگس را شکار می کنند و گفته میشود «احال علیه بالسوط یضربه» یعنی به سمتش آمد و او را زد، «فکذلک» یعنی مانند فعل شیر و «هکذا» یعنی مانند فعل عنکبوت. دمیری گفته: «عنکبوت» حیوانی است که در هوا می بافد و جمعش «عناکب» و مذکرش «عنکب»
وزنه فعللوت و هي قصار الأرجل كبار العيون للواحد ثمانية أرجل و ست أعين(1)فإذا أراد صيد الذباب لطأ بالأرض و سكن إلي أطرافه و جمع نفسه ثم وثب علي الذباب فلا يخطئه.
قال أفلاطون أحرص الأشياء الذباب و أقنع الأشياء العنكبوت فجعل الله رزق أقنع الأشياء أحرص الأشياء فسبحان اللطيف الخبير و هذا النوع يسمي الذباب و منها نوع يضرب بالحمرة له زغب و له في رأسه أربع إبر ينهش بها و هو لا ينسج بل يحفر بيته في الأرض و يخرج بالليل كسائر الهوام منها الرتيلا قال الجاحظ الرتيل نوع من العناكب و تسمي عقرب الحيات(2)لأنها تقتل الحيات و الأفاعي و قيل إنها ستة أنواع و قيل ثمانية و كلها من أصناف العنكبوت و قال الجاحظ ولد العنكبوت أعجب من الفروخ الذي يخرج إلي الدنيا كاسبا كاسيا لأن ولد العنكبوت يقوي علي النسج ساعة يولد من غير تلقين و لا تعليم و يبيض و يحضن و أول ما يولد يكون دودا صغارا ثم يتغير و يصير عنكبوتا و تكمل صورته عند ثلاثة أيام و هو يطاول للفساد فإذا أراد الذكر الأنثي جذب بعض خيوط نسجها من الوسط فإذا فعل ذلك فعلت الأنثي مثله فلا يزالان يتدانيان حتي يتشابكا فيصير بطن الذكر قبالة بطن الأنثي و هذا النوع من العناكب حكيم و من حكمته أنه يمد السدي ثم يعمل اللحمة و يبتدئ من الوسط و يهيئ موضعا لما يصيده من مكان آخر كالخزانة فإذا وقع شيء فيما نسجه و تحرك عمد إليه و شبك عليه شيئا يضعفه(3)فإذا علم ضعفه حمله و ذهب به إلي خزانته فإذا خرق الصيد من النسج شيئا عاد إليه و رمه و الذي تنسجه لا يخرجه من جوفها بل من خارج جلدها و فمها مشقوق بالطول(4)و هذا النوع ينسج بيته دائما مثلث الشكل و تكون سعة بيتها بحيث
و بر وزن فعللوت است، او پا کوتاه و چشم درشت است، برای هر کدامشان هشت پا و شش چشم وجود دارد و چون بخواهد مگس شکار کند، به زمین چسبیده و اطرافش را آرام میکند و نفسش را جمع [حبس] میکند، سپس روی مگس می پرد و به او میرسد.
افلاطون گفته: مگس، حریصترین چیزها و عنکبوت، قانعترین چیزهاست و خدای متعال روزیِ قانعترین چیزها را حریصترین آنها قرار داده، پس تنزیه می کنم کسی را که باریک بین و آگاه است و این نوع، مگس نامیده میشود و گونه ای هم دارد که به سرخی می زند که دارای کرک و چهار نیش در سر است که با آنها می گزد. و این گونه خانه نمی بافد، بلکه خانهاش را در زمین میکند و مانند سایر جانوران موذی در شب خارج میشود و رتیل از آن هاست. جاحظ گفته: «رتیل» نوعی عنکبوت است و عقربِ مارها نامیده میشود، زیرا مارها و افعیها را می کشد و بعضی گفتهاند: شش نوع و بعضی گفتهاند: هشت نوع است و همگی از دسته عنکبوتها هستند. جاحظ گفته: فرزند عنکبوت از جوجه ای که به دنیا می آید، عجیبتر است، زیرا فرزند عنکبوت لحظه ای که متولد میشود توانایی بر بافتن می یابد، بدون تلقین و تعلیم، و تخم می گذارد و آن را زیر بال گرفته بر آن می خوابد و نخست که متولد میشود، کرم کوچکی است، سپس تغییر میکند و عنکبوت میشود و صورتش در سه روز کامل میشود و آماده جفتگیری می شود و چون نر میل به ماده کند، بعضی از رشتههای بافتنش را از وسط می کشد و چون چنین کرد، ماده هم مثل آن را انجام می دهد و پیوسته به یکدیگر نزدیک می شوند، تا اینکه بر هم می جهند و شکم نر روبروی شکم ماده قرار می گیرد و این گونه از عنکبوتیان حکیماند و از حکمت او آن است که [نخست] تار می کشد و سپس پود می سازد و از وسط آغاز می کند و برای آنچه که شکار میکند، موضعی را در مکانی دیگر مانند انبار آماده میکند و چون چیزی در آنچه که ریسیده بیفتد و بجنبد، به سویش می رود و بر او می تند تا ناتوانش کند و چون ضعفش را بفهمد، او را برداشته و به انبارش می برد و اگر شکار، چیزی از بافت را پاره کند، برگشته و آن را مرمت میکند و چیزی را که می تند از شکمش خارج نمیکند، بلکه از بیرون پوستش [خارج میکند.] دهانش به درازا شکافته شده و این گونه خانهاش را دائما مثلث شکل می تند و وسعت خانهاش به اندازه ای
يغيب فيه شخصها انتهي(1).
و يقال وضع عنه أي حط من قدره و أقله أي حمله و رفعه و جسا كدعا صلب و يبس و سحجت جلده فانسحج أي قشرته فانقشر و التقصف التكسر و الغريض الطري أي غير مطبوخ و العجم بالتحريك النوي و تقوقي أي تصيح و المح بضم الميم و الحاء المهملة صفرة البيض و في بعض النسخ بالخاء المعجمة و تنقاب أي تنفلق و ماء ضحضاح قريب القعر و الربيئة بالهمز العين و الطليعة الذي ينظر للقوم لئلا يدهمهم عدو و المرقب الموضع المشرف يرتفع عليه الرقيب و البشم محركة التخمة بشم كفرح و الفراش هي التي تقع في السراج و اليعسوب أمير النحل و طائر أصغر من الجرادة أو أعظم و في القاموس التمرة كقبرة أو ابن تمرة طائر أصغر من العصفور و قال القرمز صبغ أرمني يكون من عصارة دود في آجامهم و قال الحلزون محركة دابة تكون في الرمث أي بعض مراعي الإبل .
أقول و يظهر من الخبر اتحادهما و يحتمل أن يكون المراد أن من صبغ الحلزون تفطنوا بأعمال القرمز للصبغ لتشابههما.
قال الدميري الحلزون دود في جوف أنبوبة حجرية يوجد في سواحل البحار و شطوط الأنهار و هذه الدود تخرج بنصف بدنها من جوف تلك الأنبوبة الصدفية و تمشي يمنة و يسرة تطلب مادة تغتدي بها فإذا أحست برطوبة و لين انبسطت إليها و إذا أحست بخشونة أو صلابة انقبضت و غاصت في جوف الأنبوبة الصدفية حذرا من المؤذي لجسمها و إذا انسابت جرت بيتها معها انتهي(2).
قد أوردنا الخبر بتمامه و شرحناه علي وجه آخر في كتاب التوحيد .
تذييل نفعه جليل اعلم أنه قد ظهر من سياق هذا الخبر في مواضع أن الأعمال الصادرة عن الحيوانات العجم ليست علي جهة الفهم و الشعور و إنما هي طبائع طبعت عليها و قد لاح من ظواهر كثير من الآيات و الأخبار أن لها شعورا
است که خودش در آن پنهان شود. (3)(پایان نقل قول)
و گفته میشود: «وضع عنه» که یعنی از منزلتش کاست و «اقله» یعنی آن را برداشت و بلند کرد [بالا برد] و «جسا» بر وزن «دعا» به معنای سخت و خشک است و «سحجت جلده فانسحج» یعنی پوستش را کندم، پس کنده شد و «تقصف» یعنی شکستن و «غریض» یعنی تر و تازه و پخته نشده. و «عجم» با تحریک عین و جیم یعنی هسته، «تقوقی» یعنی آواز می خواند و «مح» با ضمه میم و حاء مهمله؛ یعنی زرده تخم مرغ و در بعضی از نسخ با خاء معجمه آمده و «تنقاب» یعنی سوراخ میکند و «ماء ضحضاح» آبی است که عمقش نزدیک [کم] است، «ربیئه» با همزه؛ به معنای دیده بان و طلیعه داری است که برای قوم دیده بانی میکند، تا دشمن نابودشان نکند، «مرقب» موضع بلندی است که نگهبان بر آن بالا می رود و «بشم» که بر وزن «فرح» است؛ یعنی پر خوردن و «فراش»، همان چیزی است که در چراغ می افتد [بر دور آن پرسه می زند] و «یعسوب» فرمانروای زنبورهای عسل است و پرنده ای است کوچکتر و یا بزرگتر از ملخ و در قاموس آمده که «تمّره» یا «ابن تمّره» بر وزن «قبّره»؛ پرنده ای کوچکتر از گنجشک است و گفته قرمز؛ رنگی ارمنی است که از عصاره کرمها، درون بیشههایشان است و «حلزون» با تحریک حاء و لام؛ جنبنده ای است که در «رمث» یعنی بعضی از چراگاههای شتر است .
مؤلف:
از خبر، یکی بودن این دو [قرمز و حلزون] برمی آید و احتمال دارد مقصود این باشد که از رنگ حلزون به کارکرد قرمز برای رنگ آمیزی پی بردند، به خاطر شباهت این دو.
دمیری گفته: حلزون؛ کرمی است درون لوله ای سنگی که در کنار دریاها و نهرها یافت می،شود و این کرم نصف بدنش را از درون آن لوله صدفی بیرون میدهد و به راست و چپ می رود، ماده ای را می جوید تا با آن تغذیه کند. و چون احساس رطوبت و نرمی کند بر آن پهن میشود [می خوابد] و وقتی که احساس سفتی و سختی کند، از ترس اذیت کننده جسمش، جمع شده و داخل آن لوله صدفی میشود، و چون حرکت کند، خانهاش را با خود ببرد.(4)(پایان نقل قول)
تمام این خبر را در کتاب التوحید آوردهایم و به نحوی دیگر شرح نمودهایم.
دنبالهای پر سود:
بدان که از سیاق این خبر در مواضعی، روشن است که کارهای صادره از جانوران زبان بسته، از روی فهم و شعور نیست، بلکه اینها فقط [بر طبق] سرشتی است که بر آن مجبول شدهاند، در حالی که از ظواهر بسیاری از آیات و اخبار برمی آید که شعور
و معرفة بل لهم تكاليف يعاقبون علي ترك بعضها في الدنيا و علي ترك بعضها في الآخرة لا علي الدوام بل في مدة يحصل فيها التقاص بين مظلومها و ظالمها و قد اختلف الحكماء و المتكلمون من الخاص و العام في ذلك فالحكماء ذهبوا إلي تجرد النفوس الناطقة الإنسانية و إلي أنه لا يتأتي إدراك الكلي إلا من المجرد فلذا خصوا إدراكه بالإنسان و أما سائر الحيوانات فتدرك بالقوي الدراكة البدنية الأمور الجزئية كإدراك الشاة معني جزئيا في الذئب يوجب نفورها عنه و أكثر المتكلمين أيضا نفوا عنها الفهم و الشعور و العقل التي هي مناط التكليف و أولوا الآيات و الأخبار الواردة في ذلك كما عرفت سابقا و سيأتي و الحق أنه لم يدل دليل قاطع علي نفي العقل و التكليف عنها مطلقا بل إنما يدل علي أنها ليست في درجة الإنسان في إدراك المعاني الدقيقة و التكاليف العظيمة التي كلف بها الإنسان و الوعد بالنعيم الدائم و الوعيد بالعذاب المخلد فيحتمل أن تكون مدركة لبعض الأمور الكلية و المصالح الجلية المتعلقة ببقاء نوعها و غذائها و نموها و ملهمة بمعرفة صانعها و طاعة إمام الزمان و سائر الأمور الواردة في الأخبار المعتبرة و لا استحالة في ذلك و لا يلزم من ذلك أن تكون كسائر المكلفين مكلفة بجميع التكاليف معاقبة علي ترك كلها و أيضا نفي التكليف لا يدل علي سلب العقول و الشعور مطلقا فإن المراهقين غير مكلفين قد يكون لهم من إدراك العلوم و تحقيق المطالب ما لم يحصل لكثير من المكلفين علي أنه يمكن حمل بعض الآيات و الأخبار علي أنه تعالي لإظهار المعجز لنبي أو وصي أو الكرامة لولي أعطاها في ذلك الوقت عقلا و شعورا بها يصدر منها بعض أقوال العقلاء و أفعالهم كما مر أو أوجد فيها كلاما أو فعلا بحيث لا تشعر لما ذكروا و إن كان بعيدا و أما القول بأن صدور الأعمال الوثيقة و الصنائع الدقيقة منها إنما هي من طبع طبعت عليها من غير شعور بها و فائدتها ففي غاية البعد و يمكن تأويل ما يوهم ذلك في حديث المفضل علي أن المعني أن الله تعالي يلهمها عند حاجة إلي أمر من الأمور و مصلحة من المصالح ذلك من غير أن يحصل لها ذلك العلم بالأخذ من معلم أو بتحصيل تجربة أو الرجوع إلي كتاب كما
و شناخت دارند، بلکه وظائفی دارند که به ترک برخی از آنها در دنیا کیفر میشوند و به ترک برخی در آخرت، ولی نه همیشه، بلکه در مدتی که قصاص مظلوم از ظالم حاصل شود [گرفته شود]، و حکماء و متکلمین خاصه و عامه در این باره اختلاف کردهاند. حکما به سمت تجرد نفوس ناطقه انسانی و اینکه ادراک کلی، جز از مجرد تحقق نمی یابند، رفتهاند و از این رو ادراک آن را به انسان اختصاص دادهاند. و اما سایر حیوانات به وسیله نیروهای مُدرک بدنی امور جزئیه را درک می کنند، مانند گوسفند که در گرگ مقصودی را درک میکند که موجب نفرتش از او میشود و همچنین اکثر متکلمین از آنها فهم و شعور و عقل را که ملاک تکلیف است نفی کردهاند. و آیات و اخبار وارده در این باره را چنانچه قبلا دانستی و در آینده هم بیاید تاویل کردهاند و حقیقت این است که دلیل قطعی، بر نفی عقل و تکلیف در آنها به طور مطلق، دلالت ندارد [وجود ندارد] بلکه فقط بر این دلالت دارد که آنان در ادراک معانی دقیقه و در تکالیف بزرگی که انسان بر انجام آنها مکلف شده در مرتبه انسان نیستند و نوید به نعمت دائم و هشدار از کیفر جاوید ندارند. پس احتمال دارد که نسبت به برخی از امور کلیه و مصالح آشکاری که متعلق به بقاء نوع، غذا و رشدشان است، فهیم باشند و ملهم به شناخت صانع و اطاعت امام زمان و سایر اموری که در اخبار معتبر وارد شده، باشند و این محال نیست و از این حرف لازم نمی آید که مانند سایر مکلفین، مکلف به همه تکالیف باشند و در صورت ترک همه آنها مورد عذاب واقع شوند و همچنین نفی تکلیف، دلالت بر سلب عقل و شعور به صورت مطلق، ندارد؛ زیرا بچههای در آستانه بلوغ، غیر مکلفاند، در حالی که گاهی دارای ادراک علوم و تحقیق مطالبی هستند که برای بسیاری از مکلفین حاصل نیست [آن را ندارند.]
به علاوه ممکن است برخی آیات و اخبار حمل شوند بر این که، خداوند متعال برای آشکار ساختن معجزه ای برای پیامبر یا وصی ای و یا کرامتی برای ولی ای، در آن وقت به جانوری عقل و شعور عطا نموده که به واسطه آن بعضی از اقوال عقلا و افعالشان از او صادر گردیده همان طور که گذشت، یا سخنی و کاری در او ایجاد کرده به طوری که خودش هم احساس نکرده - با توجه به دلائلی که ذکر کردهاند- اگرچه که این حرف هم بعید است و اما این قول که صدور اعمال محکم و صنایع دقیق از آنها فقط به خاطر طبعی است که بر آن مجبول شدهاند، بدون اینکه بر این کارها و فوائدش شعوری داشته باشند، در نهایت بُعد است. و می توان آنچه را که در حدیث مفضل، موهم این مطلب است، تاویل بر این معنا کرد که خدای متعال اینها را به ایشان، در هنگام نیاز به امری از امور و مصلحتی از مصالح الهام میکند، بدون اینکه آن علم، با گرفتن از معلمی و یا کسب تجربه و یا رجوع به کتابی حاصل شود، کما
تتفق تلك الأمور لأكثر أفراد البشر العاقلين كما أن الطفل عند الولادة يلقي عليه شهوة الغذاء و البكاء لتحصيله و يلهم كيفية مص الثدي و أمثال ذلك مما مر شرحه و تفصيله.
و لنذكر هنا بعض ما ذكره محققو أصحابنا و غيرهم في ذلك فمنها ما ذكره السيد المرتضي رضي الله عنه في كتاب الغرر حيث سئل ما القول في الأخبار الواردة في عمدة كتب من الأصول و الفروع بمدح أجناس من الطير و البهائم و المأكولات و الأرضين و ذم أجناس منها كمدح الحمام و البلبل و القنبر و الحجل و الدراج و ما شاكل ذلك من فصيحات الطير و ذم الفواخت و الرخم و ما يحكي من أن كل جنس من هذه الأجناس المحمودة ينطق بثناء علي الله تعالي و علي أوليائه و دعاء لهم و دعاء علي أعدائهم و أن كل جنس من هذه الأجناس المذمومة ينطق بضد ذلك من ذم الأولياء عليهم السلام و كذم الجري و ما شاكله من السمك و ما نطق به الجري من أنه مسخ بجحده الولاية و ورود الآثار بتحريمه لذلك و كذم الدب و القرد و الفيل و سائر المسوخ المحرمة و كذم البطيخة التي كسرها أمير المؤمنين عليه السلام فصادفها مرة فقال من النار إلي النار(1)و دحا بها من يده ففار من الموضع الذي سقطت فيه دخان و كذم الأرضين السبخة و القول بأنها جحدت الولاية أيضا و قد جاء في هذا المعني ما يطول شرحه و ظاهره مناف لما تدل العقول عليه من كون هذه الأجناس مفارقة لقبيل ما يجوز تكليفه و يسوغ أمره و نهيه و في هذه الأخبار التي أشرنا إليها أن بعض هذه الأجناس يعتقد الحق و يدين به و بعضها يخالفه و هذا كله مناف لظاهر ما العقلاء عليه.
و منها ما يشهد أن لهذه الأجناس منطقا مفهوما و ألفاظا تفيد أغراضها و أنها بمنزلة الأعجمي و العربي اللذين لا يفهم أحدهما صاحبه و أن شاهد ذلك من قول الله سبحانه فيما حكاه عن سليمان عليه السلام يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ
اینکه این امور برای بیشتر افراد بشر عاقل اتفاق میافتد، چنانچه به طفل در هنگام ولادت، میل به غذا و گریه برای کسب آن، القاء میشود و چگونگی مکیدن پستان و امثال آن به او الهام می گردد، که شرح و تفصیلش گذشت .
و باید در اینجا برخی از چیزهایی را که اصحاب محققمان و دیگران در این باره ذکر کردهاند، یادآور شویم که یکی از آنها، آن چیزی است که سید مرتضی- رضی الله عنه- در کتاب غرر ذکر کرده، آنجایی که از ایشان سوال شد: نظر شما در مورد اخبار وارده در عمده کتب اصول و فروع، به ستایش گونههایی از پرندگان، چهارپایان، خوردنیها و زمینها و نکوهش گونههایی دیگر چیست؟ مانند مدح کبوتر، بلبل، چکاوک، کبک نر و درّاج و پرندگان شیوایی که مانند آنهایند و نکوهش فاختهها و لاشخورها. و آنچه حکایت است که هر کدام از این گونههای ستوده شده، به ستایش خدای تعالی و اولیائش و دعا برای ایشان و نفرین بر دشمنانشان، سخن می گویند و هرکدام از گونههای نکوهیده، بر خلاف آن نطق می کنند، مثل ذم اولیاء علیهم السّلام، مانند نکوهش از جری [نوعی از ماهیان است، ظاهرا مارماهی است] و هر ماهی که شبیه به اوست و آنچه که مارماهی میگوید، زیرا او به خاطر انکار ولایت مسخ شده و اخباری که میگوید به همین سبب [گوشتش] حرام شده و مانند نکوهش خرس، میمون، فیل و سایر مسخ شدگان که حرام گوشتند، و مانند نکوهش خربزهای که امیر المؤمنین علیه السّلام آن را شکستند و یک بار بدان برخوردند و فرمود: از دوزخ است تا به دوزخ و آن را از دستشان انداختند و از مکانی که در آن افتاد، دودی بالا رفت. و مانند نکوهش زمین شورهزار و این حرف که او هم ولایت را منکر شد، و در این معنا آمده آنچه از [اخبار مختلفی] که شرحش به درازا می کشد و ظاهرش با آنچه که عقل، بدان راهنمایی میکند، منافات دارد، زیرا این گونه ها، با آنهایی که تکلیف و امر و نهی کردنشان جایز است، فرق دارند، در حالی که در این اخباری که به آنها اشاره کردیم، آمده که بعضی از این گونهها به حق اعتقاد دارند و بدان پاداش می گیرند و برخی از آنها با آن مخالفت می کنند و همه اینها مخالف آن چیزی است که عقلا برآنند.
و برخی از اینها [اخبار]، گواهی می دهند که این گونهها، کلامی مفهوم و واژههایی که مفید [رساندن] مقصودشان باشد، دارند و اینکه به منزله زبان عجمی و عربیاند که یکی زبان دیگری را نمی فهمد. و شاهد این حرف، کلام خدای سبحان است در آنچه که از سلیمان علیه السّلام حکایت نموده که «یا أَیُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتینا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبین»ُ(2){ای مردم، ما زبان پرندگان را تعلیم یافتهایم و از هر چیزی به ما داده شده است. راستی که این همان امتیاز آشکار است.}
وَ أُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ(1)و كلام النملة أيضا مما حكاه الله سبحانه و كلام الهدهد و احتجاجه و فهمه و جوابه فلينعم بذكر ما عنده مثابا إن شاء الله و بالله التوفيق.
و أجاب رضي الله عنه اعلم أن المعول فيما نعتقد علي(2)ما تدل الأدلة عليه من نفي و إثبات فإذا دلت الأدلة علي أمر من الأمور وجب أن نبني كل وارد من الأخبار إذا كان ظاهره بخلافه عليه و نسوقه إليه و نطابق بينه و بينه و نخلي ظاهرا إن كان له و نشرط إن كان مطلقا و نخصه إن كان عاما و نفضله إن كان مجملا و نوفق بينه و بين الأدلة من كل طريق اقتضي الموافقة و آل إلي المطابقة و إذا كنا نفعل ذلك و لا نحتشمه في ظواهر القرآن المقطوع علي صحته المعلوم وروده فكيف نتوقف عن ذلك في أخبار آحاد لا توجب علما و لا تثمر يقينا فمتي وردت عليك أخبار فأعرضها علي هذه الجملة و ابنها عليها و افعل فيها ما حكمت به الأدلة و أوجبته الحجج العقلية و إن تعذر فيها بناء و تأويل و تخريج و تنزيل فليس غير الإطراح لها و ترك التعريج عليها و لو اقتصرنا علي هذه الجملة لاكتفينا فيمن يتدبر و يتفكر و قد يجوز أن يكون المراد بذم هذه الأجناس من الطير أنها ناطقة بضد الثناء علي الله و بذم أوليائه و نقص أصفيائه ذم متخذيها(3)و مرتبطيها و أن هؤلاء المغرين بمحبة هذه الأجناس و اتخاذها هم الذين ينطقون بضد الثناء علي الله تعالي و يذمون أولياءه و أحباءه فأضاف النطق إلي هذه الأجناس و هو لمتخذيها أو مرتبطيها للتجاور و التقارب و علي سبيل التجوز و الاستعارة كما أضاف الله تعالي السؤال في القرآن إلي القرية و إنما هو لأهل القرية و كما قال تعالي وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَ
و همچنین کلام مورچه، که خدای متعال حکایت کرده و کلام هدهد و احتجاج و فهم و جوابش. پس [سید مرتضی] نعمت دهد [منت نهد] به ذکر آن چیزی که در نزد اوست و إن شاءالله ثواب برد و بالله التوفیق.
سید مرتضی رضی الله عنه جواب داده که، اتکال بدان، در آن [یعنی در جواب این مساله] چیزی است که اعتقاد داریم ادله، از جهت نفی و یا اثبات بر آن دلالت می کنند، پس اگر ادله بر امری از امور دلالت کنند، واجب است اخبار وارده را اگر ظاهرشان مخالف آن است، بر آن بنا نهیم [حمل کنیم] و بدان برگردانیم و بین آن دو تطابق ایجاد کنیم؛ بدین گونه که اگر ظهوری دارد دست از آن برداریم و اگر مطلق است، مشروط کنیم و اگر عام است، تخصیص بزنیم و اگر مجمل است، تفصیل دهیم و از هر طریقی که اقتضای موافقت است و به مطابقت بازگشت میکند [منجر میشود]، بین آن خبر و ادله، هماهنگی ایجاد کنیم و وقتی که ما این کار را در مورد ظواهر قرآن، که صحتش قطعی و ورودش معلوم است، انجام می دهیم و شرمی از آن نداریم، پس چگونه خود را از این کار، در مورد اخبار آحادی که موجب علم نمیشود و یقینی هم به بار نمی آورد، بازداریم؟ پس هر وقت، اخباری بر تو وارد شد آنها را بر این جمله عرضه کن و بنایش را بر آن گذار [یعنی آن را به ادله قطعی عرضه کن] و در مورد آن اخبار، چیزی را انجام ده که ادله به آن حکم میکند و دلیلهای عقلی لازمش گردانیده و اگر بنا گذاشتن، تاویل، تخریج و تنزیل در آن ممتنع شد، راهی غیر از کنار گذاشتن و ترک اقامه نمودن آن [به عنوان دلیل] نیست و اگر بر همین جمله بسنده کنیم، قطعا برای کسی که تدبر و تعقل میکند کافی است و جایز است که منظور از نکوهش این گونهها از پرندگان، که برضد ثنای الهی و نکوهش اولیاء و نقص اصفیای او گویایند، نکوهش گیرندهها و وابستگان به ایشان باشد و اینکه اینهایی که از محبت این گونهها و گرفتنشان، دچار شگفتی و سرگشتگی شدهاند، کسانیاند که بر خلاف ثنا بر خدای متعال تکلم می کنند و اولیاء و دوستانش را نکوهش می کنند، پس نطق را به خاطر مجاورت و نزدیکی و بر طبق مجاز و استعاره، به این گونهها اضافه نموده [نسبت داده]، در حالی که برای گیرندگان و وابستگان به ایشان است، همان طور که خدای متعال در قرآن، سوال کردن را به قریه اضافه فرموده، در حالی که مربوط به اهل قریه است و چنانچه فرموده «وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدیداً وَ عَذَّبْناها عَذاباً نُکْراً * فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها وَ کانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً»(4){و چه بسیار شهرها که از فرمان پروردگار خود و پیامبرانش سرپیچیدند و از آنها حسابی سخت کشیدیم و آنان را به عذابی [بس] زشت عذاب کردیم. تا کیفر زشت عمل خود را چشیدند، و پایان کارشان زیان بود.}
عَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها وَ كانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً(1)و في هذا كله حذوف و قد أضيف في الظاهر الفعل إلي من هو في الحقيقة متعلق بغيره و القول في مدح أجناس من الطير و الوصف لها بأنها تنطق بالثناء علي الله و المدح لأوليائه يجري علي هذا المنهاج الذي نهجناه.
فإن قيل كيف يستحق مرتبط هذه الأجناس مدحا بارتباطها و مرتبط بعض آخر ذما بارتباطه حتي علقتم المدح و الذم بذلك؟
قلنا ما جعلنا لارتباط هذه الأجناس حظا في استحقاق مرتبطيها مدحا و لا ذما و إنما قلنا إنه غير ممتنع أن تجري عادة المؤمنين الموالين لأولياء الله تعالي و المعادين لأعدائه بأن بالغوا(2)ارتباط أجناس من الطير و كذلك تجري عادة بعض أعداء الله تعالي باتخاذ بعض أجناس الطير فيكون متخذ بعضها ممدوحا لا من أجل اتخاذه لكن لما هو عليه من الاتخاذ الصحيح فيضاف المدح إلي هذه الأجناس و هو لمرتبطها و النطق بالتسبيح و الدعاء الصحيح إليها و هو لمتخذها تجوزا و اتساعا و كذلك القول في الذم المقابل للمدح.
فإن قيل فلم نهي عن اتخاذ بعض هذه الأجناس إذا كان الذم لا يتعلق باتخاذها و إنما يتعلق ببعض متخذيها لكفرهم و ضلالهم؟
قلنا يجوز أن يكون في اتخاذ هذه البهائم المنهي عن اتخاذها و ارتباطها مفسدة و ليس يقبح خلقها في الأصل لهذا الوجه لأنها خلقت لينتفع بها من سائر وجوه الانتفاع سوي الارتباط و الاتخاذ الذي لا يمتنع تعلق المفسدة به و يجوز أيضا أن يكون في اتخاذ هذه الأجناس المنهي عنها شؤم و طيرة فللعرب في ذلك مذهب معروف و يصح هذا النهي أيضا علي مذهب من نفي الطيرة علي التحقيق لأن الطيرة و التشؤم و إن كان لا تأثير لهما علي التحقيق فإن النفوس تستشعر ذلك و يسبق
و در همه اینها [یعنی جملهها] محذوفی وجود دارد و در ظاهر فعل را به چیزی نسبت داده که در حقیقت، متعلق به غیر اوست و سخن در مدح گونههایی از پرندگان و وصف کردنشان به اینکه به ثنا بر خدای متعال و مدح اولیائش تکلم می کنند، بر طبق همین روشی است که ما نشان دادیم.
پس اگر گفته شود: چگونه وابستگان به این گونه ها، به خاطر نسبتشان با ایشان مستحق مدحاند و وابستگان به بعضی دیگر با نسبتشان مستحق نکوهش، که شما مدح و نکوهش را وابسته به آن نمودهاید؟
می گوییم: ما برای وابستگی به این گونه ها، بهره ای در استحقاق وابستگانشان به مدح و یا ذم قرار ندادیم و فقط گفتیم، ممتنع نیست که شیوه مومنینِ دوستدارِ اولیای خدای متعال و دشمنان دشمنش بر این جاری شود که به وابستگی به گونههایی از پرندگان الفت بگیرند و همچنین شیوه بعضی از دشمنان خدای تعالی بر گرفتن بعضی [دیگر] از گونههای پرندگان، پس گیرنده بعضی از ایشان ممدوح است، نه به خاطر گرفتنش، بلکه به خاطر گرفتن صحیحش، پس مدح را به این گونهها نسبت داده، در حالی که برای وابسته به آنها است و تکلم به تسبیح و دعاء درست را به آنها نسبت داده در حالی که مجازاً و اتساعًا برای گیرنده ایشان است و سخن در مورد ذمی هم که مقابل مدح است، همین است .
و اگر گفته شود: اگر نکوهش مربوط به گرفتن اینها نیست و فقط متعلق به بعضی از گیرندگان آنها، به خاطر کفر و گمراهیشان است، پس چرا از گرفتن بعضی از این گونهها نهی شده است؟
می گوییم: جایز است که در گرفتن این بهائمی که از گرفتن و وابستگیشان نهی شده، مفسده ای باشد و خلقتشان در اصل، به خاطر این وجه قبیح نیست، زیرا خلق شدهاند تا از سایر وجوه انتفاعشان، به جز وابستگی و گرفتنی که تعلق مفسده به آن ممتنع نیست، نفع داده شوند [نفع برسانند] و همچنین جایز است در گرفتن این گونههای نهی شده، شومی و فال بد زدن وجود داشته باشد و برای عرب در این باره شیوه معروفی موجود است و همچنین این نهی بر طبق شیوه کسی که فال بد زدن را با تحقیق نفی میکند، صحیح است، زیرا فال بد زدن و بد دلی اگرچه در حقیقت برایشان اثری نیست، اما جانها آن را احساس می کنند و به سوی چیزهایی
إليها ما يجب علي كل حال تجنبه و التوقي عنه(1)و علي هذا يحمل معني قوله عليه السلام لا يورد ذو عاهة علي مصح و أما تحريم السمك الجري و ما أشبهه فغير ممتنع لشيء يتعلق بالمفسدة في تناوله كما نقول في سائر المحرمات فأما القول بأن الجري نطق بأنه مسخ لجحده الولاية فهو مما يضحك منه و يتعجب من قائله و الملتفت إلي مثله فأما تحريم الدب و القرد و الفيل فكتحريم كل محرم في الشريعة و الوجه في التحريم لا يختلف و القول بأنها ممسوخة إذا تكلفنا حملناه علي أنها كانت علي خلق حميدة غير منفور عنها ثم جعلت علي هذه الصور الشنية علي سبيل التنفير عنها و الزيادة عن الصد(2)في الانتفاع بها لأن بعض الأحياء لا يجوز أن يكون غيره علي الحقيقة و الفرق بين كل حيين معلوم ضرورة فكيف يجوز أن يصير حي حيا آخر غيره و إذا أريد بالمسخ هذا فهو باطل و إن أريد غيره نظرنا فيه و أما البطيخة فقد يجوز أن يكون أمير المؤمنين عليه السلام لما ذاقها و نفر عن طعمها و زادت كراهيته له قال من النار و إلي النار أي هذا من طعام أهل النار و ما يليق بعذاب أهل النار كما يقول أحدنا ذلك فيما يستوبيه و يكرهه و يجوز أن يكون فوران الدخان عند الإلقاء لها علي سبيل التصديق لقوله عليه السلام من النار و إلي النار و إظهار المعجز له و أما ذم الأرضين السبخة و القول بأنها جحدت الولاية فمتي لم يكن محمولا معناه علي ما قدمناه من جحد هذه الأرض و سكانها الولاية لم يكن معقولا و يجري ذلك مجري قوله تعالي وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ(3)و أما إضافة اعتقاد الحق إلي بعض البهائم و اعتقاد الباطل و الكفر إلي بعض آخر فمما تخالفه العقول و الضرورات لأن هذه البهائم غير عاقلة و لا كاملة و لا مكلفة فكيف تعتقد حقا أو باطلا و إذا ورد أثر في ظاهره شيء من هذه المحالات فالوجه فيه إما إطراح أو تأول علي المعني الصحيح و قد نهجنا
می شتابند که در هر حال دوری کردن و پرهیز از آنها واجب است و معنای کلام حضرت که فرمود: «دردمند بر تندرست وارد نمیشود» بر همین معنا حمل میشود، اما تحریم ماهی جری و امثال آن ممتنع نیست که برای چیزی باشد، که در خوردنش، متعلق به مفسده است [مفسده آور است]، همان طور که در مورد سایر محرمات هم می گوییم. اما این حرف که میگوید جری به خاطر انکار ولایت مسخ شده از آن چیزهایی است که خنده آور است و از گویندهاش و کسی که به امثال این حرف توجه کند، مایه تعجب میشود و اما تحریم گوشت خرس و میمون و فیل، مانند تحریم هر حرام [دیگری] در شریعت است و سبب تحریم فرق نمیکند.
و قول به اینکه مسخ شدهاند را اگر به زور بپذیریم، بر این حمل می کنیم که بر خلقتی ستوده شده [خوب و زیبا] که کسی نفرتی از آن نداشت، بودند، سپس بر این صورتهای زشت، بر مدار نفرت و افزونی در امتناع بهره وری از ایشان قرار داده شدند، زیرا در حقیقت یک موجود زنده جایز نیست که دیگری باشد و فرق بین دو موجود زنده بداهتا مشخص است، پس چگونه جایز است که یک موجود زنده تبدیل به موجود زنده دیگری شود و اگر از مسخ چنین اراده شود، باطل است، اما اگر غیر آن منظور شود در آن تامل می کنیم و اما خربزه جایز است که برای وقتی باشد که امیر المومنین علیه السّلام آن را چشید و از طعمش نفرت گرفت و کراهتش به آن افزون گردید، و فرمود (از آتش و به سوی آتش است) یعنی این جزء غذای اهل آتش و آن چیزی است که شایسته عذاب اهل آتش است، همان طور که یکی از ما این حرف را در مورد آنچه که بد می داند و اکراه دارد میگوید و جایز است که برخاستن دود هنگام انداختن آن [توسط حضرت] برای تصدیق کلام حضرت علیه السّلام که فرمود (از آتش و به سوی آتش است) و اظهار معجزه ای برای ایشان، باشد و اما نکوهش زمینهای شوره زار و این حرف که ولایت را انکار نموده، زمانی که معنایش بر آنچه که پیش از این، از انکار ولایت توسط زمین و ساکنانش گفتیم حمل نشود، معقول نیست و این مانند قول خدای متعال است که فرموده «وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ»(4)و اما نسبت [داشتن] اعتقاد حق به بعضی از جانوران و اعتقاد باطل و کفر به برخی دیگر از چیزهایی است که با عقول و بدیهیات مخالفت دارد، زیرا این جانوران غیر عاقلند و کامل و مکلف نیستند، پس چگونه به حق یا باطل اعتقاد دارند؟ و اگر اثری وارد شود که در ظاهرش چیزی از این محالات باشد، نحوه مواجهه با آن یا به دور انداختن و یا برگرداندن بر معنای صحیح است و ما نحوه
طريق التأويل و بينا كيف التوصل إليه فأما حكايته تعالي عن سليمان عليه السلام يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ(1)فالمراد به أنه علم ما يفهم به ما تنطق به الطير و تتداعي في أصواتها و أغراضها و مقاصدها بما يقع منها من صياح علي سبيل المعجزة لسليمان عليه السلام و أما الحكاية عن النملة بأنها قالت يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ(2)فقد يجوز أن يكون المراد به أنه ظهر منها دلالة القول علي هذا المعني و أشعرت باقي النمل و خوفتهم من الضرر بالمقام و أن النجاة في الهرب إلي مساكنها فتكون إضافة القول إليه مجازا أو استعارة كما قال الشاعر:
و شكا إلي بعيرة و تحمحم(3).
و كما قال الآخر :
و قالت له العينان سمعا و طاعة
و يجوز أن يكون وقع من النملة كلام ذو حروف منظومة كما يتكلم أحدنا يتضمن المعاني المذكورة و يكون ذلك معجزة لسليمان عليه السلام لأن الله تعالي سخر له الطير و أفهمه معاني أصواتها علي سبيل المعجز له و ليس هذا بمنكر فإن النطق بمثل هذا الكلام المسموع منا لا يمتنع وقوعه ممن ليس بمكلف(4)و لا كامل العقل أ لا تري أن المجنون و من لم يبلغ الكمال من الصبيان قد يتكلمون بالكلام المتضمن للأغراض و إن كان التكليف و الكمال عنهم زائلين و القول فيما حكي عن الهدهد يجري علي الوجهين اللذين ذكرناهما في النملة فلا حاجة بنا إلي إعادتهما و أما حكاية أنه قال لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ(5)
تاویل را نشان دادهایم و تبیین نمودهایم که چگونه می توان به آن رسید. و اما حکایت خدای متعال از سلیمان علیه السّلام که «یا أَیُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتینا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبینُ»(6){ای مردم، ما زبان پرندگان را تعلیم یافتهایم و از هر چیزی به ما داده شده است. راستی که این همان امتیاز آشکار است.} منظور این است که به سبب معجزه می دانسته چیزی را، که به وسیله آن فهمیده میشود آنچه که پرندگان می گویند و در صداها و اغراض و مقاصدشان که از طریق آوازشان اتفاق می افتد، تداعی می کنند. و اما حکایت از مورچه به اینکه گفته «یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمانُ»(7){ای مورچگان، به خانههایتان داخل شوید، مبادا سلیمان و سپاهیانش- ندیده و ندانسته- شما را پایمال کنند.}، جایز است که مقصود از آن این باشد که دلالت سخن گفتن در این معنا، از او آشکار شده است [یعنی چنین نیست که مورچه حتما سخن هم گفته باشد بلکه به روشی دیگر به مورچهها فهمانده] و بقیه مورچهها را آگاه کرده و آنها را از ماندن در جای خود ترسانده و [آگاهی داده به] اینکه نجات، در فرار به سوی خانههایشان است، پس نسبت سخن به او مجاز یا استعاره است همان طور که شاعر گفته:
آن دابه با اشک ریختن و ناله [شیهه] به او شکایت کرد
و همان طور که دیگری گفته:
دو دیده به او گفتند بر روی چشم، فرمانبرداریم
و جایز است که از مورچه، کلامی دارای حروف منظم واقع شده باشد، همان طور که یکی از ماها صحبتی میکند، که معانی مذکوره را در برمی گیرد و این معجزه ای برای حضرت سلیمان علیه السّلام است، زیرا خدای متعال، پرندگان را رام او گردانید و به سبب [اعطای] معجزه، معانی صداهای آنان را به ایشان فهمانید و این ناشناخته نیست، زیرا تکلم به مثل این کلامی که از ما شنیده میشود، وقوعش از کسی که مکلف و کامل العقل نیست، ممتنع نیست. آیا نمی بینی که دیوانه و کودکانی که به کمال نرسیدهاند، گاهی اوقات به کلام متضمن اغراض، سخن می گویند، اگرچه که تکلیف و کمال از ایشان زایل است؟ و سخن در مورد آنچه که از هدهد حکایت شده طبق دو وجهی است که در مورد مورچه ذکر کردیم و نیازی به بازگویی آن دو نیست و اما حکایت اینکه سلیمان علیه السّلام گفته «لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبینٍ»(8){قطعاً او را به عذابی سخت عذاب میکنم یا سرش را میبرم مگر آنکه دلیلی روشن برای من بیاورد.}
و كيف يجوز أن يكون ذلك في الهدهد و هو غير مكلف و لا يستحق مثله العذاب فالجواب عنه أن العذاب اسم للضرر الواقع و إن لم يكن مستحقا فليس يجري مجري العقاب الذي لا يكون إلا جزاء علي أمر تقدم فليس يمتنع أن يكون معني لأعذبنه أي لأؤلمنه و يكون الله تعالي قد أباحه الإيلام له كما أباحه الذبح له لضرب من المصلحة كما سخر له الطير يصرفها في منافعه و أغراضه و كل هذا لا ينكر في نبي مرسل تخرق له العادات و تظهر علي يده المعجزات و إنما يشتبه علي قوم يظنون أن هذه الحكايات تقتضي كون النملة و الهدهد مكلفين و قد بينا أن الأمر بخلاف ذلك(1).
و قال قدس الله روحه أيضا في جواب المسائل الطرابلسيات فأما الاستبعاد في النملة أن تنذر باقي النمل بالانصراف عن الموضع و التعجب من فهم النملة عن الأخري و من أن يخبر عنها بما نطق القرآن به من قوله يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا الآية فهو في غير موضعه لأن البهيمة قد تفهم عن الأخري بصوت يقع منها أو فعل كثيرا من أغراضها و لهذا نجد الطيور و كثيرا من البهائم يدعو الذكر منها الأنثي بضرب من الصوت يفرق بينه و بين غيره من الأصوات التي لا تقتضي الدعاء و الأمر في ضروب الحيوانات و فهم بعضها عن بعض مرادها و أغراضها بفعل يظهر أو صوت يقع أظهر من أن يخفي و التغابي عن ذلك مكابرة فما المنكر علي هذا أن يفهم باقي النمل من تلك النملة التي حكي عنها ما حكي الإنذار و التخويف فقد نري مرارا نملة تستقبل أخري و هي متوجهة إلي جهة فإذا حاذتها و باشرها عادت عن جهتها و رجعت معها و تلك الحكاية البليغة الطويلة لا يجب أن تكون النملة قائلة لها و لا ذاهبة إليها و إنها لما خوفت من الضرر الذي أشرف النمل عليه جاز أن يقول الحاكي لهذه الحال تلك الحكاية البليغة المرتبة لأنها لو كانت قائلة ناطقة و مخوفة بلسان و بيان لما قالت إلا مثل ذلك و قد يحكي العربي عن الفارسي كلاما مرتبا مهذبا
و اینکه چگونه جایز است در مورد هدهد باشد، در حالی که او غیر مکلف است و مثل اوئی مستحق عذاب نیست؟ جوابش این است که «عذاب»، اسمی است برای زیان واقع، اگرچه که مستحق هم نباشد و مانند «عقاب» نیست که به جز برای پاداش امری که پیشی گرفته [قبلا انجام شده] نباشد، پس اینکه معنای «لاعذبنه»، «لاولمنه» [قطعا او را دردمند خواهم ساخت] باشد و خدای متعال درد رساندن به او را برای مصلحتی مباح گردانیده باشد، همان طور که ذبحش را مباح نموده، ممتنع نیست، همان طور که پرندگان را برای او رام گردانیده تا آنها را برای اغراض و منافعش صرف کند و همه اینها در مورد نبی مرسلی که عادات، برایش گشوده میشود [خرق عادت میکند] و معجزات به دستش آشکار می گردد، مورد انکار نیست و بر گروهی مشتبه شده که می پندارند این حکایات، اقتضای آن را دارد که مورچه و هدهد مکلف باشند، در حالی که روشن نمودیم که امر بر خلاف آن است.(2)
و ایشان قدس الله روحه در پاسخ به مسائل طرابلسیات گفته: اما استبعاد در مورچهای که بقیه مورچگان را به روی گردانی از آن مکان هشدار دهد و تعجب از فهم یک مورچه از مورچه ای دیگر و [همچنین تعجب از] گزارشی که از آن داده شده و تعجب طبق آنچه که قرآن از کلامش گفته «یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا» تا آخر آیه، بیجاست، زیرا گاهی جانوری از جانور دیگری به وسیله صدا یا فعلی که از او صادر میشود، بسیاری از مقاصدش را درمی یابد و به خاطر همین پرندگان و بسیاری از جانوران را می یابیم که جنس نرش، ماده را به صدایی میخواند، و بین آن و صداهای دیگری که اقتضای خواندن ندارد، فرق می گذارد و امر در مورد گونههای مختلف حیوانات و فهم بعضی از آنها از بعضی از مراد و اغراض دیگری به وسیله فعلی که پدید می آید و یا صدایی که واقع میشود، روشنتر از آن است که پنهان باشد و انکار آن خودخواهی است.
پس چه جای انکار است این که بقیه مورچهها از آن مورچه ای که هشدار و بیم دادن از او حکایت شده، [چیزی] بفهمند، زیرا ما بارها دیدهایم که مورچه ای به سوی مورچه ای دیگر روان است، در حالی که او متوجه به جهتی است و چون برابر و جلوی او قرار می گیرد، از جهتش برگشته و با او برمی گردد، و واجب نیست که آن حکایت رسای طویل را، مورچه قائلش باشد و تصورش کند و وقتی از زیانی که بر مورچگان نزدیک شد، ترسید، جایز است که حکایت کننده این حالت، این حکایت رسای مرتب را بگوید، زیرا اگر مورچه گویا و ناطق بود و با زبان و بیان، بیم می داد، جز مثل این را نمی گفت. و گاهی یک عرب از یک فارسی زبان، سخن مرتب و پیراسته ای را حکایت میکند
ما نطق به الفارسي و إنما أشار إلي معناه فقد زال التعجب من الموضعين معا و أي شيء أحسن و أبلغ و أدل علي قوة البلاغة و حسن التصرف في الفصاحة من أن تشعر نملة لباقي النمل بالضرر لسليمان و جنده بما يفهم به أمثالها عنها فيحكي هذا المعني الذي هو التخويف و التنفير بهذه الألفاظ المونقة و الترتيب الرائق الصادق و إنما يضل عن فهم هذه الأمور و سرعة الهجوم عليها من لا يعرف مواقع الكلام الفصيح و مراتبه و مذاهبه(1).
و قال شارح المقاصد ذهب جمهور الفلاسفة إلي أنه ليست لغير الإنسان من الحيوانات نفوس مجردة مدركة للكليات و بعضهم إلي أننا لا نعرف وجود النفس لها لعدم الدليل و لا نقطع بالانتفاء لقيام الاحتمال و ما يتوهم من أنه لو كانت لها نفوس لكانت إنسانا لأن حقيقته النفس و البدن لا غير ليس بشيء لجواز اختلاف النفسين بالحقيقة و جواز التميز بفصول آخر لا نطلع علي حقيقتها و ذهب جمع من أهل النظر إلي ثبوت ذلك تمسكا بالمعقول و المنقول أما المعقول فهو أنا نشاهد منها أفعالا غريبة تدل علي أن لها إدراكات عقلية كالنحل في بناء بيوته المسدسة و الانقياد لرئيس و النمل في إعداد الذخيرة و الإبل و البغل و الخيل و الحمار في الاهتداء إلي الطريق في الليالي المظلمة و الفيل في غرائب أحوال تشاهد منه و كثير من الطيور و الحشرات في علاج أمراض تعرض لها إلي غير ذلك من الحيل العجيبة التي يعجز عنها كثير من العقلاء و أما المنقول فكقوله تعالي وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ(2)الآية و قوله تعالي وَ أَوْحي رَبُّكَ إِلَي النَّحْلِ(3)الآية و قوله تعالي يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَ الطَّيْرَ(4)و قوله تعالي حكاية عن الهدهد أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ
که فارسی زبان آن را نگفته و فقط به معنایش اشاره نموده، پس تعجب از هر دو موضع، از بین رفت و چه چیزی بهتر و رساتر و گویاتر است بر قوت بلاغت و حسن تصرف در فصاحت، از اینکه مورچه ای ضرر ناشی از سلیمان و لشکرش، را با چیزهایی که امثال آن مورچه می فهمند به بقیه مورچهها بفهماند. پس [خداوند] این مقصود را که بیم دادن و نفرت انگیختن است، با این الفاظ زیبا و ترتیب روشن درست، حکایت میکند و تنها کسی از فهم این امور و سرعت دستیابی بر آن گمراه میشود که موقعیتهای کلام فصیح و مراتب و روشهای آن را نشناسد.(5)
شارح مقاصد گفته: بیشتر فلاسفه چنین پنداشتهاند که از میان حیوانات، برای غیر از انسان، نفس مجردی که مدرک کلیات است وجود ندارد و برخی دیگر پنداشتهاند [گفتهاند]: ما به خاطر عدم دلیل، وجود نفس را برای حیوانات نمی شناسیم [قطعی نمی دانیم] و به خاطر احتمال، وجودش را هم به کلی منتفی نمی دانیم و آنچه توهم شده که اگر حیوانات نفوسی داشتند، انسان بودند؛ چون حقیقت انسان نفس و بدن است، درست نیست، زیرا جایز است که دو نفس، حقیقتا [در ذات] با یکدیگر اختلاف داشته باشند و در قسمتهای دیگری که ما بر حقیقتش مطلع نیستیم تمایز داشته باشند و جمعی از اندیشمندان قائل به ثبوت این [یعنی وجود نفوس مدرک کلیات در جانوران دیگر]، با تمسک به عقل و نقل شدهاند، اما دلیل عقلی این است که ما از آنها افعال عجیبی را مشاهده می کنیم که دلالت دارد که اینها ادراکات عقلی دارند، مانند زنبور عسل در ساختن خانههای شش ضلعی و فرمان بری از رئیس و مانند مورچه در فراهم کردن ذخیره و شتر و قاطر و اسب و الاغ در راهجویی در شب تاریک و فیل در احوال عجیبی که از او مشاهده میشود و بسیاری از پرندگان و حشرات در درمان بیماریهایی که بر ایشان عارض میشود و غیر آن، از بسیاری از حیلههای عجیبی که بسیاری از عقلا از آن عاجزند و اما دلیل نقلی، کلام خدای متعال «وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ»(6)تا آخر آیه و کلامش «وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ»(7)تا آخر آیه و کلامش «یا جِبالُ أَوِّبی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ»(8)و کلام خدای تعالی که حکایت از هدهد است «أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ»(9)
بِهِ(1)و حكاية عن النملة يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا(2)مَساكِنَكُمْ الآية(3).
و قال الرازي في المطالب العالية في البحث عن نفوس سائر الحيوانات أما الفلاسفة المتأخرون فقد اتفقوا علي أن لها قوي جسمانية و أنه يمتنع أن تكون لها نفوس مجردة و لم يذكروا في تقريره حجة و لا شبهة و ليس لأحد أن يقول لو كانت نفوسها نفوسا مجردة لوجب كونها مساوية للنفوس البشرية في تمام الماهية فيلزم وقوع الاستواء في العلوم و الأخلاق و ذلك محال فإنا نقول الاستواء في التجرد استواء في قيد سلبي و قد عرفت أن الاستواء في القيود السلبية لا يوجب الاستواء في تمام الماهية و أما سائر الناس فقد اختلفوا في أنه هل لها نفوس مجردة و هل لها شيء من القوة العقلية أم لا فزعم طائفة من أهل النظر و من أهل الأثر أن ذلك ثابت و احتجوا علي صحته بالمعقول و المنقول أما المعقول فهو أنهم قالوا إنا نشاهد من هذه الحيوانات أفعالا لا يصدر إلا من أفاضل العقلاء و ذلك يدل علي أن لها قدرا من العقل و بينوا ذلك بوجوه:
الأول أن الفأرة تدخل ذنبها في قارورة الدهن ثم تلحسه و هذا الفعل لا يصدر عنها إلا لعلمها بمجموع مقدمات فأحدها أنها محتاجة إلي الدهن و ثانيها أن رأسها لا تدخل في القارورة و ثالثها أن ذنبها تدخل و رابعها أن المقصود حاصل بهذا الطريق فوجب الإقدام عليه.
الثاني أن النحل يبني البيوت المسدسة و هذا الشكل فيه منفعتان لا يحصلان إلا من المسدس و تقريره أن الأشكال علي قسمين منها أشكال متي ضم بعضها إلي بعض امتلأت العرصة منها إلا أن زواياها ضيقة فتبقي معطلة و منها أشكال ليست كذلك فالقسم الأول كالمثلثات و المربعات فإنهما و إن امتلأت العرصة منها إلا أن زواياها ضيقة فيبقي معطلة و أما المسبع و المثمن و غيرهما فزواياها و إن كانت واسعة إلا أنه لا تمتلأ العرصة
و حکایت از مورچه «یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ»(4)تا آخر آیه.(5)
و رازی در مطالب العالیه در بحث از نفوس سایر حیوانات گفته: فلاسفه متقدم متفقند بر اینکه حیوانات، قوای جسمانی دارند و وجود نفوس مجرده برای آنها ممتنع است و در تقریر این مطلب دلیل و شبهه ای را ذکر نکردهاند و نباید کسی بگوید: اگر نفوسشان، نفوس مجردی بود، لازم بود که در تمام ماهیت، مساوی با نفوس بشری باشد که از آن، وقوع تساوی در علوم و اخلاق لازم بیاید و این محال است، زیرا ما می گوییم تساوی در تجرد، تساوی در قید سلبی است و دانستی که تساوی در قیود سلبی، موجب تساوی در تمام ماهیت نمیشود، اما افراد دیگر اختلاف کردهاند در اینکه آیا جانوران نفوس مجرد دارند و آیا چیزی از قوه عقلیه را دارند و یا نه؟ گروهی از اندیشمندان و اهل اثر پنداشتهاند که این امر ثابت است و بر صحتش با عقل و نقل دلیل آورده اند، اما دلیل عقلی آن است که گفتهاند ما از این حیوانات افعالی را مشاهده می کنیم که جز از عقلای فاضل صادر نمیشود و این دلالت میکند که اینها مقداری عقل دارند و این مطلب را با وجوهی روشن کردهاند:
اول: موش، دمش را داخل شیشه روغن میکند، سپس آن را می لیسد و این کار از او صادر نمیشود، جز به خاطر علمش به مجموعه ای از مقدمات: اول اینکه او محتاج به روغن است دوم اینکه سرش در شیشه وارد نمیشود سوم اینکه دمش داخل میشود و چهارم اینکه مقصود، از این طریق به دست می آید، پس اقدام به آن واجب است .
دوم: زنبور عسل، خانههای شش ضلعی می سازد و در این شکل دو منفعت است که، به جز از شش ضلعی حاصل نمیشود و تقریرش این است که اشکال بر دو قسمند: بعضی اشکالیاند که وقتی یکی از آنها به دیگری می چسبد عرصه آن را پر میکند، جز اینکه زوایایش تنگ است و [بیرون] و خالی می ماند و بعضی دیگر اشکالیاند که اینچنین نیستند، قسم اول، مثل سه ضلعیها و چهار ضلعیهایند، که این دو اگرچه عرصه شان پر میشود، اما زوایای تنگ [تند] دارند که خالی می ماند، اما هفت ضلعیها و هشت ضلعیها با اینکه زوایای باز دارند، اما عرصهشان را پر نمیکند،
منها بل يبقي بينها فضاء فأما الشكل المستجمع لكلتا المنفعتين فليس إلا المسدس و ذلك لأن زواياها واسعة فلا يبقي شيء من الجوانب فيه معطلا و إذا ضمت المسدسات بعضها إلي بعض لم يبق فيما بينها فرجة ضائعة فإذا ثبت أن الشكل الموصوف بهاتين الصفتين هذا المسدس لا جرم اختار النحل بناء بيوتها علي هذا الشكل و لو لا أنه تعالي أعطاها من الإلهام و الذكاء لما حصل هذا الأمر و فيه أعجوبة ثانية و هي أن البشر لا يقدر علي بناء البيت المسدس إلا بالمسطر و البركار و النحل يبني تلك البيوت من غير حاجة إلي شيء من الآلات و الأدوات.
و اعلم أن عجائب أحوال النحل في رئاسته و في تدبيره لأحوال الرعية و في كيفية خدمة الرعية لذلك الرئيس كثيرة مذكورة في كتاب الحيوان.
الثالث أن النمل يسعي في إعداد الذخيرة لنفسها و ما ذاك إلا لعلمها بأنها قد تحتاج في الأزمنة المستقبلة إلي الغذاء و لا تكون قادرة علي تحصيله في تلك الأوقات فوجب السعي في تحصيله في هذا الوقت الذي حصلت فيه القدرة علي تحصيل الذخيرة و من عجائب أحوالها أمور ثلاثة أحدها أنها إذا أحست بنداوة المكان فإنها تشق الحبة بنصفين لعلمها بأن الحبة لو بقيت سالمة و وصلت النداوة إليها لنبت منها و تفسد الحبة علي النملة أما إذا صارت مشقوقة بنصفين لم تنبت و ثانيها إذا وصلت النداوة إلي تلك الأشياء ثم طلعت الشمس فإنها تخرج تلك الأشياء من جحرها و تضعها حتي تجف و ثالثها أن النملة إذا أخذت في نقل متاعها إلي داخل الجحر أنذر ذلك بنزول الأمطار و هبوب الرياح و هذه الأحوال تدل علي حصول ذكاء عظيم لهذا الحيوان الصغير.
الرابع أن العنكبوت تبني بيوتها علي وجه عجيب و ذلك لأنها ما نسجت الشبكة التي هي مصيدتها إلا بعد أن تفكرت أنه كيف ينبغي وضعها حتي يصلح لاصطياد الذباب بها و هذه الأفعال فكرية ليست أقل من الأفكار الإنسانية.
الخامس أن الجمل و الحمار إذا سلكا طريقا في الليلة الظلماء ففي المرة الثانية يقدر علي سلوك ذلك الطريق من غير إرشاد مرشد و لا تعليم معلم حتي أن
بلکه بینشان فضایی باقی می ماند، اما شکلی که جامع این دو منفعت است، فقط شش ضلعی است، بدین خاطر که زوایایش باز است و چیزی از جوانب در آن، خالی باقی نمی ماند و وقتی یک شش ضلعی به دیگری بچسبد، در بین آن دو، شکاف بی خودی باقی نمی ماند. پس وقتی ثابت شد که شکل موصوف به این دو صفت، این شش ضلعی است، به ناچار زنبور عسل ساخت خانههایش را بر این شکل انتخاب میکند و اگر خدای متعال الهام و زیرکی را به او عطا نکرده بود، به این امر دست نمی یافت و شگفتی دومی هم در او هست و آن این است که بشر، بر ساختن خانه شش ضلعی جز با خط کش و پرگار قادر نیست، در حالی که زنبور عسل این خانهها را بدون نیازی به این وسایل و تجهیزات می سازد.
بدان که شگفتیهای احوال زنبور عسل در ریاستش و در تدبیر احوال رعیتش و در کیفیت خدمت رعیت به این ملکه، زیاد است که در کتاب الحیوان ذکر شده است.
سوم: مورچه در فراهم کردن ذخیره برای خودش تلاش میکند و این نیست جز به خاطر علمش به اینکه در زمانهای آینده به غذا احتیاج دارد و در آن اوقات، قادر به دست آوردن آن نیست، پس سعی کردن در به دست آوردنش در این زمان، که در آن قدرت بر به دست آوردن ذخیره، حاصل است، واجب است. و از شگفتیهای احوالش سه امر است: اول اینکه چون احساس رطوبت در مکان کند، دانه را به دو نصف می شکافد، به خاطر علمش به اینکه اگر دانه سالم باقی بماند و رطوبت بدان برسد، قطعا می روید و دانه برایش تباه میشود، اما اگر به دو نیم شکافته شود، نمی روید. دوم اینکه وقتی رطوبت به آن اشیاء برسد و سپس خورشید طلوع کند، آن اشیاء را از لانهاش بیرون آورده و می گذارد، تا خشک شوند. و سوم اینکه چون مورچه شروع به بردن دانه به داخل لانهاش کند، آن را به بارش بارانها و وزیدن بادها هشدار می دهد و این حالات، دلالت بر حصول ذکاوت بزرگی برای این حیوان کوچک میکند.
چهارم: عنکبوت خانههایش را به صورت عجیبی می سازد و این برای آن است که شبکه ای را که دام اوست، نمیتند، جز بعد از اینکه تفکر کند که شایسته است آن را چگونه قرار دهد تا برای شکار مگس به وسیله آن خوب باشد و اینها کارهای فکری است که کمتر از افکار انسانی نیست.
پنجم: شتر و الاغ، چون راهی را در شب تاریک بپیمایند، در دفعه دوم می توانند آن راه را بدون راهنمایی راهبر و تعلیم معلمی بپیمایند، تا آنجا که اگر
الناس إذا اختلفوا في ذلك الطريق و قدموا الجمل و تبعوه وجدوا الطريق المستقيم عند متابعته.
و أيضا إن الإنسان لا يمكنه الانتقال من بلد إلي بلد إلا عند الاستدلال بالعلامات المخصوصة إما الأرضية كالجبال و الرياح أو السماوية كأحوال الشمس و القمر و أما القطا فإنه يطير في الهواء من بلد إلي بلد طيرانا سويا من غير غلط و لا خطاء و كذلك الكراكي تنتقل من طرف من أطراف العالم إلي طرف آخر لطلب الهواء الموافق من غير غلط البتة فهذا فعل يعجز عنه أفضل البشر و هذا النوع من الحيوان قادر عليه.
السادس أن الدب إذا أراد أن يفترس الثور علم أنه لا يمكنه أن يقصده ظاهرا فيقال إنه يستلقي في ممر ذلك الثور فإذا قرب الثور و أراد نطحه جعل قرنيه فيما بين ذراعيه و لا يزال ينهش ما بين ذراعيه حتي يثخنه و أيضا أنه يأخذ العصا و يضرب الإنسان حتي يتوهم أنه مات فيتركه و ربما عاد يشمه و يتجسس نفسه(1)و أيضا يصعد الشجر أخف صعود و يأخذ الجوز بين كفيه و يضرب ما في أحد كفيه علي ما في الكف الآخر ثم ينفخ فيه و يزيل القشور و يأكل اللب.
السابع أن الثعلب إذا اجتمع البق الكثير و البعوض الكثير علي جلده أخذ بفيه قطعة من جلد حيوان ميت ثم إنه يضع يده و رجليه في الماء و لا يزال يغوص فيه قليلا قليلا فإذا أحس البق و البعوض بالماء أخذت تصعد إلي المواضع الخارجة من الثعلب من الماء ثم إن الثعلب لا يزال يغوص قليلا قليلا و تلك الحيوانات ترتفع قليلا قليلا فإذا غاص كل بدنه في الماء و بقي رأسه خارج الماء تصاعد كل تلك الحيوانات إلي الرأس ثم إنه يغوص رأسه في الماء قليلا قليلا فتلك الحيوانات تنتقل إلي تلك الجلدة الميتة و تجتمع فيها فإذا أحس الثعلب بانتقالها إلي تلك الجلدة رماها في الماء و خرج من الماء سليما فارغا عن تلك الحيوانات الموذية و لا شك أنها حيلة عجيبة في دفع الموذيات.
مردم در مورد آن راه اختلاف کنند و شتر را پیش بیندازند و به دنبال او بروند در پیروی از او راه مستقیم را می یابند.
و همچنین اینکه انسان نمی تواند از بلدی به بلدی دیگر برود، جز در هنگام استدلال به علامتهای مخصوص، حال یا زمینی، مثل کوهها و بادها و یا آسمانی، مثل احوال خورشید، در حالی که مرغ سنگ خوار، در هوا، از بلدی به بلدی دیگر، به طور مستقیم، بدون اشتباه و خطا پرواز میکند و همچنین اردک ماهی از گوشه ای از گوشههای عالم به گوشه ای دیگر برای طلب هوای سازگار، منتقل میشود، بدون هیچ گونه اشتباهی و این کاری است که بهترین بشر، از انجام آن عاجز است در حالی که این گونه حیوانی بر آن قادر است.
ششم: خرس، چون خواهد گاو را شکار کند، می داند که نمی تواند آشکارا قصد او را کند. گفته میشود که در گذرگاه آن گاو، می خوابد و چون گاو نزدیک شد و خواست شاخش بزند، دو شاخش را بین دو بازویش قرار داده و پیوسته بین آنچه را که بین دو بازویش قرار گرفته، دندان می گیرد، تا او را از پای می اندازد و همچنین چوب را می گیرد و انسان را می زند، تا آنکه می پندارد او مرده، پس رهایش میکند و چه بسا برگردد و بویش کند و نفَسَش را جستجو کند و همچنین به سبُکی بالای درخت رفته و گردو را بین دو دستش می گیرد و آنچه که در یکی از دستانش هست را بر آنچه که در دست دیگرش هست می زند، سپس در آن دمیده و پوستش را میکند و مغزش را می خورد.
هفتم: روباه، چون مگس و پشه بسیار بر پوستش جمع شود، با دهانش قطعه ای از پوست حیوان مرده ای را می گیرد، سپس دست و دو پایش را در آب قرار داده و پیوسته کم کم در آن فرو می رود. چون مگس و پشهها احساس آب کنند، شروع به بالا رفتن از مواضعی از روباه می کنند که خارج از آب است، سپس پیوسته روباه اندک اندک فرو می رود و آن حیوانات، اندک اندک بالا می روند. زمانی که همه بدنش در آب فرو رفت و سرش بیرون از آب باقی ماند، همه آن حیوانات به سوی سر بالا می روند، سپس کم کم سرش را در آب فرو می برد و آن حیوانات به آن پوست حیوان مرده منتقل شده و در آن جمع می شوند. زمانی که روباه احساس به انتقال آنها به آن پوست کند، آن را در آب انداخته و سالم و آسوده از آن حیوانات موذی، از آب خارج میشود و شکی نیست که این، حیلهای عجیب در دفع موذیان است.
1) في النسخة المخطوطة: و يتحس نفسه.
الثامن يقال إن من خواص الفرس أن كل واحد منها يعرف صوت الفرس الذي قاتله و الكلاب تتعالج بالعشبة المعروفة لها و الفهد إذا سقي الدواء المعروف بخانق الفهد(1)طلب زبل الإنسان فأكله و التمساح تفتح فاها لطائر مخصوص يدخل في فمها و ينظف ما بين أسنانها و علي رأس ذلك الطير شيء كالشوك فإذا هم التمساح بالتقام ذلك الطير تأذي من ذلك الشوك ففتح فاه فخرج ذلك الطير و السلحفاة تتناول بعد أكل الحية صعترا جبليا ثم تعود قد شوهد ذلك و حكي بعض الثقات المحبين للصيد أنه شاهد الحباري تقاتل الأفعي و تنهزم عنه إلي بقلة تتناول منها ثم تعود و لا تزال تفعل ذلك و كان ذلك الشيخ قاعدا في كن غائر كما تفعله الصيادون و كانت البقلة قريبة في ذلك الموضع فلما اشتغل الحباري بالأفعي قلع الرجل تلك البقلة فعادت الحباري إلي منبتها فأخذت تدور حول منبتها دورانا متتابعا ثم سقطت و ماتت فعلم ذلك الرجل أنها كانت تتعالج بأكلها من لسعة الأفعي و تلك البقلة هي الخس البري(2)و أما ابن عرس فإنه يستظهر في قتال الحية بأكل السداب فإن النكهة السدابية مما يكرهها الأفعي و الكلاب إذا تدود بطنها أكلت سنبل الحية و إذا جرحت اللقالق بعضها بعضا عالجت تلك الجراحات بالصعتر الجبلي فتأمل من أين حصلت لهذه الحيوانات هذا الطب و هذا العلاج.
التاسع أن القنافذ قد تحس بريح الشمال و الجنوب قبل الهبوب فتغير المدخل إلي حجرتها يحكي أنه كان بالقسطنطنية رجل قد جمع مالا كثيرا بسبب أنه كان ينذر بالرياح قبل هبوبها و ينتفع الناس بذلك الإنذار و كان السبب فيه قنفذ في داره يفعل الفعل المذكور.
العاشر أن الخطاف صناع حسن في اتخاذ العش لنفسه من الطين و قطع الخشب فإذا أعوزه الطين ابتل و تمرغ في التراب ليحمل جناحاه قدرا من الطين و إذا أفرخ بالغ في تعهد الفراخ و يأخذ زرقها بمنقارها و يرميها عن العش ثم
هشتم: گفته میشود از خواص اسبها این است که هر کدام از آنها صدای اسبی را که با او جنگیده میشناسد و سگها با گیاهی که برایشان شناخته شده [خود را] معالجه می کنند و یوزپلنگ چون دوای معروف به خانق الفهد را بنوشد، فضله انسان را می جود و می خورد و تمساح دهانش را برای پرنده مخصوصی می گشاید، که وارد دهانش شده و آنچه را که بین دندانهایش هست، تمیز میکند و بر سر آن پرنده چیزی مانند خار است، وقتی تمساح قصد میکند که آن پرنده را ببلعد، از آن خار اذیت میشود، پس دهانش را باز میکند تا آن پرنده خارج شود، و لاک پشت بعد از خوردن مار، پودینه کوهی می خورد و سپس بر می گردد، این مشاهده شده است و یکی از موثقین شکار دوست، حکایت کرده که هوبره را مشاهده کرده که با افعی می جنگد و از او شکست خورده به سمت سبزه زار رفته و از آن می خورد، سپس بر می گردد و پیوسته چنین میکند و آن پیرمرد در یک پناهگاه گودی، مانند کاری که شکارچیان انجام می دهند نشسته بود و سبزه زار نزدیک به آن مکان بود. زمانی که هوبره به افعی مشغول شد، مرد آن سبزه زار را از بین برد، پس هوبره به محل روییدن سبزه بازگشت و پشت سر هم شروع به چرخیدن دور آن کرد. سپس افتاد و مُرد و آن مرد فهمید که او با خوردن سبزه، گزش افعی را معالجه می کرده و آن سبزه، همان کاهوی دشتی است. و اما ابن عرس [حیوانی است شبیه به موش] با خوردن تُرپ، در جنگیدن با مار کمک می گیرد، زیرا بوی ترپ از چیزهایی است که افعی آن را خوش ندارد. و سگها چون شکمشان کِرم کند خوشه گندم را می خورند. و چون یکی از لک لکها دیگری را مجروح کند، آن جراحات را با کاهوی دشتی معالجه میکند، پس تامل کن که از کجا این طب و علاج برای این حیوانات به دست آمده است.
نهم: خارپشتها، گاهی قبل از وزش باد، احساس [وزش] باد شمالی و جنوبی می کنند و راه ورود به لانهشان را تغییر می دهند. حکایت شده که در قسطنطنیه مردی بود که مال بسیاری جمع کرده بود، به سبب اینکه هشدار به وزش بادها، قبل از وزش آنها می داد و مردم از آن هشدار سود می بردند و دلیل آن هم خارپشتی بود که در خانهاش بود، که کار ذکر شده را انجام می داد [یعنی راه ورود به لانهاش را تغییر می داد و مرد از آن، وزش باد را تشخیص می داد.]
دهم: چلچله [پرستوی کوچک] سازنده خوبی در برگرفتن [ساختن] لانه برای خودش، از گل و قطعات چوب است و چون نیازمند به گل شود، خود را خیس کرده و در خاک می غلطد، تا دو بالش مقداری گل برگیرد و چون جوجه کند، در نگه داری جوجهها بسیار می کوشد و فضله آنها را با منقارش گرفته و از لانه بیرون میاندازد، سپس
تعلمها إلقاء الزرق بالتولية نحو طرف العش.
الحادي عشر إذا قرب الصائد من مكان فرخ القبجة ظهرت له القبجة و قربت منه مطيعة لأجل أن يتبعها ثم تذهب إلي جانب آخر سوي جانب فراخها.
الثاني عشر ناقر الخشب قلما يجلس علي الأرض بل يجلس علي الشجر و ينقر الموضع الذي يعلم أن فيه دودا.
الثالث عشر الغرانيق(1)تصعد في الجو جدا عند الطيران فإن حصل عباب(2)أو سحاب يحجب بعضها عن بعض أحدثت عن أجنحتها حفيفا مسموعا و يصير ذلك الصوت سببا لاجتماعها و عدم تفرقها و إذا نامت نامت علي فرد رجل قد اضطبعت(3)الرءوس إلا القائد فإنه ينام مكشوف الرأس فيسرع انتباهه و إذا أحس بأحد أو صوت صاح تنبيها للباقين.
الرابع عشر النعامة إذا اجتمع لها من بيضها عشرون أو ثلاثون قسمتها ثلاثة أثلاث فتدفن ثلثا منها في التراب و ثلثا تتركها في الشمس و ثلثا تحتضنه فإذا خرجت الفراريخ كسرت ما كان في الشمس و سقت تلك الفراريخ ما فيها من الرطوبات التي ذوبتها الشمس و رققتها فإذا قويت تلك الفراريخ أخرجت الثلث الثاني الذي دفنته في الأرض و ثقبتها و قد اجتمع فيها النمل و الذباب و الديدان و الحشرات فتجعل تلك الأشياء طعمة لتلك الفراريخ فإذا تم ذلك فقد صارت تلك الفراريخ قادرة علي الرعي و الطلب و لا شك أن هذا الطريق حيلة عجيبة في تربية الأولاد.
و لنكتف من هذا النوع بهذا القدر الذي ذكرناه فإن الاستقصاء فيه مذكور في كتاب الحيوان و قد ظهر منها أن هذه الحيوانات قد تأتي بأفعال يعجز أكثر
با پشت کردن به لانه، [بیرون] انداختن فضله را به او می آموزد.
یازدهم: چون شکارچی به مکان جوجههای کبک نزدیک شود، کبک در حالی که مطیع است برای شکارچی پدیدار شده، به او نزدیک میشود، تا او را دنبال کند، سپس به سمتی غیر از سمت جوجههایش می رود [تا او را از جوجههایش دور کند.] دوازدهم: سوراخ کننده چوبها [ناقر الخشب: نام پرنده ای است مثل شانه به سر یا دارکوب] کمتر روی زمین می نشیند، بلکه بر درخت می نشیند و مکانی را که می داند در آن کرمی قرار دارد، سوراخ میکند.
سیزدهم: غرانیق(4)در هنگام پرواز خیلی اوج می گیرند و اگر مه یا ابری بعضی از آنها را از بعضی دیگر پنهان سازد، از بالهایشان صدایی را که شنیده شود، ایجاد می کنند و آن صوت، سبب اجتماع و عدم پراکندگیشان میشود و چون بخوابند، بر روی یک پا، در حالی که سر زیر بال نهادهاند می خوابند، به جز سردسته که با سرِ باز می خوابد، تا سریع بیدار شود و چون کسی یا صدایی را احساس کند، برای آگاهی بقیه فریاد می زند.
چهاردهم: وقتی برای شترمرغ بیست یا سی تخم جمع شود، آن را به سه بخش تقسیم میکند و یک سوم آن را در خاک دفن میکند و یک سومش را در آفتاب رها میکند و یک سوم را زیر بال گرفته بر آن می خوابد، وقتی جوجهها بیرون آمدند، آنچه را که در آفتاب است شکسته و رطوباتی را که خورشید ذوب و رقیقشان نموده به جوجهها می نوشاند و چون آن جوجهها قوت گیرند، ثلث دومی را که در زمین دفن کرده بود، بیرون آورده و آنها را سوراخ میکند، در حالی که مورچه و مگس و کرمها و حشرات در آن جمع شدهاند، پس این چیزها را طعمه آن جوجهها قرار می دهد و چون این تمام شود، دیگر آن جوجهها قادر به چریدن و خوراک جستن شدهاند و شکی نیست که این راه، چاره عجیبی در پرورش فرزندان است.
و باید از این گونه [مثالها] به همین اندازه ای که ذکر کردیم، بسنده کنیم، زیرا همه موارد آن، در کتاب الحیوان ذکر شده و از این مثالها روشن شد که این حیوانات، گاهی کارهایی را انجام می دهند که بیشتر
الأذكياء من الناس عنها و لو لا كونها عاقلة فاهمة لما صح شيء من ذلك فهذا ما يتعلق بالعقل و أما النقل فقد تمسكوا في إثبات قولهم بآيات فإحداها قوله تعالي حكاية عن سليمان عليه السلام يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ(1).
و الثانية(2)قوله تعالي حَتَّي إِذا أَتَوْا عَلي وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ(3).
و الثالثة(4)وَ تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ ما لِيَ لا أَرَي الْهُدْهُدَ(5)و هذا التهديد لا يعقل إلا مع العاقل.
و الرابعة(6)قوله تعالي حكاية عن الهدهد أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ(7)إلي آخر الآية.
و الخامسة(8)قوله وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ(9)قيل معناه كل من الطير قد علم صلاته و تسبيحه.
قَالَ بَعْضُهُمْ: كُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عليه السلام فَقَالَ لِي أَ تَدْرِي مَا تَقُولُ هَذِهِ الْعَصَافِيرُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ طُلُوعِهَا قُلْتُ لَا قَالَ إِنَّهَا تُقَدِّسُ رَبَّهَا وَ تَسْأَلُهُ قُوتَ يَوْمِهَا.
افراد باهوش از انجام آن عاجزند و اگر اینها عاقل و چیز فهم نبودند، هیچ یک از این کارها صحیح نبود [انجام نمیشد]، اینها، آن چیزهایی است که مربوط به دلائل عقلی است و اما در دلائل نقلی برای اثبات حرفشان به آیاتی تمسک کردهاند که اولینش کلام خدای متعال در حکایت از سلیمان علیه السّلام است که «یا أَیُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتینا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبینُ»(10)و دومینش کلام باری تعالی «حَتَّی إِذا أَتَوْا عَلی وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُم»(11)و سومینش «وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقالَ ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبینَ»(12)است که این تهدید، جز برای عاقل، [که هدهد است] عاقلانه نیست.
و چهارم کلام خدای تعالی در حکایت از هدهد است که «أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ»(13)تا آخر آیه می باشد.
و پنجم کلام «وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبیحَه»(14)که گفته شده معنایش این است که همه پرندگان، نماز و تسبیح خود را می دانند.
یکی گفته: نزد ابی جعفر، امام باقر علیه السّلام نشسته بودم که حضرت به من فرمود: آیا می دانی این گنجشکها هنگام طلوع خورشید و بعد از آن چه می گویند؟ گفتم نه، فرمود: آنها پروردگارشان را تقدیس میکنند و غذای روزشان را از او درخواست می کنند.
رأيت في بعض الكتب أن في بعض الأوقات اشتد القحط و عظم حر الصيف و الناس خرجوا إلي الاستسقاء فلما أبلحوا(1)قال خرجت إلي بعض الجبال فرأيت ظبية جاءت إلي موضع كان في الماضي من الزمان مملوا من الماء و لعل تلك الظبية كانت تشرب منه فلما وصلت الظبية إليه ما وجدت فيه شيئا من الماء و كان أثر العطش الشديد ظاهرا علي تلك الظبية فوقفت و حركت رأسها إلي جانب السماء فأطبق الغيم و جاء الغيث الكثير.
ثم إن أنصار هذا القول قالوا لما بينا بالدليل أن هذه الحيوانات تهدي إلي الحيل اللطيفة فأي استبعاد في أن يقال إنها تعرف أن لها ربا و مدبرا و خالقا و هذا تمام القول في دلائل هذه الطائفة.
و احتج المنكرون لكونها عاقلة عارفة بأن قالوا لو كانت عاقلة لوجب أن تكون آثار العقل ظاهرة في حقها لأن حصول العقل لها مع أنه لا يمكنها الانتفاع البتة بذلك العقل عبث و ذلك لا يليق بالفاعل الحكيم إلا أن آثار العقل غير ظاهرة فيها لأنها لا تحترز عن الأفعال القبيحة و لا تميز بين ما ينفعها و بين ما يضرها فوجب القطع بأنها غير عاقلة.
و لمجيب أن يجيب فيقول إن درجات العلوم و المعارف كثيرة و اختلاف النفوس في ماهيتها محتمل فلعل خصوصية نفس كل واحد منها لا تقتضي إلا النوع المعين من العقل و إلا القسم المخصوص من المعرفة فإن كان المراد بالعقل جميع العلوم الحاصلة للإنسان فحق أنها ليست عاقلة و إن كان المراد بالعقل معرفة نوع من هذه الأنواع فظاهر أنها موصوفة بهذه المعرفة و بالجملة فالحكم عليها بالثبوت و العدم حكم علي الغيب و لا يعلم الغيب إلا الله و ليكن هاهنا آخر كلامنا في النفوس الحيوانية و الله أعلم انتهي كلامه.
در کتابی دیدهام که در یک زمانی، قحطی شدت گرفت و گرمای تابستان زیاد شد و مردم برای طلب باران بیرون رفتند و چون درمانده شدند، میگوید(مولف کتاب): من به سوی کوهی بیرون رفتم و دیدم ماده آهویی به مکانی که درگذشته پر از آب بوده - که شاید او از آن مینوشیده- آمد. وقتی ماده آهو به آن رسید، در آنجا چیزی از آب نیافت و اثر عطش شدید، در آن ماده آهو آشکار بود، پس ایستاد و سرش را به سوی آسمان جنبانید که ابرهای بسیاری پدیدار شدند و باران بسیاری آمد.
سپس طرفداران این قول گفتهاند: وقتی با دلیل روشن نمودیم که این حیوانات به چاره جوییهایی دقیق، راه می برند، پس چه استبعادی دارد که گفته شود آنها می دانند که پروردگار و تدبیر کننده و خالقی دارند؟ این همه گفتار، در دلائل این گروه است.
و منکران عاقل و عارف بودن این حیوانات، دلیل آوردهاند به اینکه، اگر اینها عاقل بودند، واجب بود که آثار عقل در ایشان ظاهر شود، زیرا حصول عقل برای این ها، با اینکه به هیچ وجه امکان بهره وری از آن عقل را ندارند، بیهوده است و این شایسته فاعل حکیم نیست. با این حال، آثار عقل در اینها پدیدار نیست، زیرا از کارهای زشت دوری نمی جویند و بین آنچه که به سودشان است و آنچه که به ضررشان است فرق نمی گذارند، پس، قطع به اینکه غیر عاقلاند واجب است.
و جواب دهنده می تواند جواب دهد و بگوید که درجات علوم و معارف بسیار است و احتمال تفاوت نفوس در ماهیتشان هم وجود دارد، و شاید خصوصیت هرکدام از این نفوس، فقط اقتضای نوع خاصی از عقل و نوع خاصی از معرفت را داشته باشد، پس اگر منظور از عقل، همه علوم حاصل برای انسانها باشد، حقیقت این است که اینها عاقل نیستند و اگر مراد از عقل، معرفت گونه ای از این گونههاست، روشن است که موصوف به این معرفت هستند [یعنی این نوع معرفت را دارند] و اجمالا حکم کردن به ثبوت و عدم [عقل] برای این حیوانات، حکم بر غیب است و غیب را هم فقط خدا می داند و باید اینجا پایان سخن ما در مورد نفوس حیوانی باشد، خدا داناتر است. (پایان نقل قول)
1) في النسخة المطبوعة:« فلما افلحوا» و لعلّ كلاهما مصحفان و الصحيح:« فلما بلحوا» أي اعيوا و عجزوا يقال: بلح و بلح علي اي لم اجد عنده شيئا، أو الصحيح: فما أفلحوا.
و قال الدميري الغرنيق بضم الغين و فتح النون قال الجوهري و الزمخشري إنه طائر أبيض من طير الماء طويل العنق(1)و قال في النهاية إنه الذكر من طير الماء و يقال غرنيق و غرنوق و قيل هو الكركي و قيل الغرانيق و الغرانقة طير أسود في حد البط(2)و قال القزويني الغرنيق(3)من الطيور القواطع و هي إذا أحست بتغير الزمان عزمت علي الرجوع إلي بلادها فعند ذلك تتخذ قائدا حارسا ثم تنهض معا فإذا طارت ترتفع في الهواء حتي لا يعرض لها شيء من السباع فإذا رأت غيما أو غشيها الليل أو سقطت للطعم أمسكت عن الصياح كيلا يحس بها العدو و إذا أرادت النوم أدخل كل واحد منها رأسه تحت جناحه لعلمه بأن الجناح أحمل للصدمة من الرأس لما فيه من العين التي هي أشرف الأعضاء و الدماغ الذي هو ملاك البدن و ينام كل واحد منها قائما علي إحدي رجليه حتي لا يكون نومها(4)ثقيلا و أما قائدها و حارسها فلا ينام و لا يدخل رأسه في جناحه و لا يزال ينظر في جميع الجوانب فإذا أحس بأحد صاح بأعلي صوته(5)انتهي.
قوله قد اضطبعت أي أدخلت رأسها في ضبعها.
دمیری گفته: «غرنیق» که به ضمه غین و فتحه نون است، جوهری و زمخشری [در موردش] گفتهاند که، پرنده سفیدی از پرندگان آبی است که گردن دراز است و در نهایه گفته: آن پرنده آبی نر است و گفته میشود، «غرنیق و غرنوق» و بعضی گفتهاند که همان کرکی است و گفته شده که «غرانیق و غرانقه»؛ پرندگانی سیاه رنگ در اندازه مرغابیاند و قزوینی گفته: «غرنیق» از پرندگان راه بر است [آنکه جلودار است، می برد و بر می گرداند] و زمانی که احساس تغییر زمان کنند، تصمیم به بازگشت به بلدشان می گیرند و در این هنگام رهبر پاسبانی را برگزیده و سپس با او برمی خیزند [برای پرواز] و وقتی پرواز کنند، در هوا اوج می گیرند، تا چیزی از درندگان بر ایشان برنخورد و وقتی ابری را ببینند یا شبِ تاریک شود یا برای طعمه پایین آیند، از بانگ دادن خودداری می کنند تا دشمن [وجود]شان را حس نکند و وقتی می خواهند بخوابند، هر کدام از آنها سرش را زیر بالش قرار می دهد، به سبب علمش به اینکه بال برای آسیب دیدن قابل اعتمادتر از سر است، زیرا در سر چشم قرار دارد که شریفترین اعضاست و مخ است که مایه قوام بدن است، و هر کدام از آنها [به صورت] ایستاده بر یک پا، می خوابد تا خوابش سنگین نباشد و اما رهبر و پاسبانشان نمی خوابد و سرش را زیر بالش نمیکند و پیوسته به همه طرف می نگرد و چون احساس [وجود] کسی کند، با بلندترین آوازش فریاد می زند.(6)(پایان نقل قول)
سخن «قد اضطبعت» یعنی سرش را زیر بالش داخل کرد .
المائدة: أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ 1.
الأنعام: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِيباً إلي قوله ساءَ ما يَحْكُمُونَ 136.
و قال سبحانه وَ قالُوا ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ إلي قوله ما كانُوا مُهْتَدِينَ 138.
و قال تعالي وَ مِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً إلي آخر الآية 142.
النحل: وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ وَ لَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسْرَحُونَ وَ تَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إِلي بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ زِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ5-8.
و قال سبحانه وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَ يَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلي حِينٍ80.
الحج: وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلي ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ إلي قوله تعالي وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلَّا ما يُتْلي عَلَيْكُمْ إلي قوله تعالي وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ إلي قوله عز و جل كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ28-36.
المؤمنون: وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَ لَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ وَ عَلَيْها وَ عَلَي الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ 21و22.
فاطر: وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ28.
يس: وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْكَبُونَ42.
{برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده}
{و [مشرکان،] برای خدا از آنچه از کِشت و دامها که آفریده است سهمی گذاشتند، و به پندار خودشان گفتند: (این ویژه خداست و این ویژه بتان ما.) پس آنچه خاص بتانشان بود به خدا نمیرسید، و [لی] آنچه خاص خدا بود به بتانشان میرسید. چه بد داوری میکنند.}
{و به زعم خودشان گفتند: (اینها دامها و کشتزار [های] ممنوع است، که جز کسی که ما بخواهیم نباید از آن بخورد، و دام هایی است که [سوار شدن بر] پشت آنها حرام شده است.) و دامهایی [داشتند] که [هنگام ذبح] نام خدا را بر آن [ها] نمیبردند به صرف افترا بر [خدا] به زودی [خدا] آنان را به خاطر آنچه افترا میبستند جزا میدهد. و گفتند: (آنچه در شکم این دام هاست اختصاص به مردان ما دارد و بر همسران ما حرام شده است، و اگر [آن جنین] مرده باشد، همه آنان [از زن و مرد] در آن شریکند. به زودی [خدا] توصیف آنان را سزا خواهد داد، زیرا او حکیم داناست. کسانی که از روی بیخردی و نادانی، فرزندان خود را کشتهاند، و آنچه را خدا روزیشان کرده بود- از راه افترا به خدا- حرام شمردهاند، سخت زیان کردند. آنان به راستی گمراه شده، و هدایت نیافتهاند.}
{و [نیز] از دام ها، حیوانات بارکش و حیوانات کرک و پشم دهنده را [پدید آورد]. از آنچه خدا روزیتان کرده است بخورید، و از پی گامهای شیطان مروید که او برای شما دشمنی آشکار است.}
{و چهارپایان را برای شما آفرید: در آنها برای شما [وسیله] گرمی و سودهایی است، و از آنها میخورید. و در آنها برای شما زیبایی است، آن گاه که [آنها را] از چراگاه برمیگردانید، و هنگامی که [آنها را] به چراگاه میبرید. و بارهای شما را به شهری میبرند که جز با مشقت بدنها بدان نمیتوانستید برسید .
قطعاً پروردگار شما رئوف و مهربان است. و اسبان و استران و خران را [آفرید] تا بر آنها سوار شوید و [برای شما] تجمّلی [باشد]، و آنچه را نمیدانید میآفریند.}
{و از پوست دامها برای شما خانههایی نهاد که آن [ها] را در روز جابجا شدنتان و هنگام ماندنتان سبک مییابید، و از پشمها و کرکها و موهای آنها وسایل زندگی که تا چندی مورد استفاده است [قرار داد.]}
{و نام خدا را در روزهای معلومی بر دام های زبانبستهای که روزی آنان کرده است ببرند. پس، از آنها بخورید و به درمانده مستمند بخورانید. سپس باید آلودگی خود را بزدایند و به نذرهای خود وفا کنند و بر گِرد آن خانه کهن [کعبه] طواف به جای آورند. این است [آنچه مقرر شده] و هر کس مقررات خدا را بزرگ دارد، آن برای او نزد پروردگارش بهتر است، و برای شما دامها حلال شده است، مگر آنچه بر شما خوانده میشود. پس، از پلیدیِ بتها دوری کنید، و از گفتار باطل اجتناب ورزید. در حالی که گروندگان خالص به خدا باشید نه شریکگیرندگان [برای] او! و هر کس به خدا شرک ورزد چنان است که گویی از آسمان فرو افتاده و مرغان [شکاری] او را ربودهاند یا باد او را به جایی دور افکنده است. این است [فرایض خدا] و هر کس شعایر خدا را بزرگ دارد در حقیقت، آن [حاکی] از پاکی دلهاست. برای شما در آن [دام ها] تا مدتی معین سودهایی است، سپس جایگاه [قربانی کردن آنها و سایر فرایض] در خانه کهن [کعبه] است. و برای هر امتی مناسکی قرار دادیم، تا نام خدا را بر دامهای زبانبستهای که روزی آنها گردانیده یاد کنند. پس [بدانید که] خدای شما خدایی یگانه است، پس به [فرمان] او گردن نهید. و فروتنان را بشارت ده. همانان که چون [نام] خدا یاد شود، دلهایشان خشیت یابد و [آنان که] بر هر چه بر سرشان آید صبر پیشگانند و برپا دارندگان نمازند، و از آنچه روزیشان دادهایم انفاق میکنند. و شتران فربه را برای شما از [جمله] شعایر خدا قرار دادیم: در آنها برای شما خیر است. پس نام خدا را بر آنها- در حالی که برپای ایستادهاند- ببرید و چون به پهلو درغلتیدند از آنها بخورید و به تنگدست [سائل] و به بینوا [ی غیر سائل] بخورانید. این گونه آنها را برای شما رام کردیم، امید که شکرگزار باشید.}
{و البته برای شما در دامها [ی گلّه درس] عبرتی است: از [شیری] که در شکم آنهاست، به شما مینوشانیم، و برای شما در آنها سودهای فراوان است و از آنها میخورید. و بر آنها و بر کشتیها سوار میشوید.}
{و از مردمان و جانوران و دامها که رنگهایشان همان گونه مختلف است [پدید آوردیم.]} - وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یَرْکَبُونَ.(10)
{و مانند آن برای ایشان مرکوبها [ی دیگری] خلق کردیم.}
و قال عز و جل: أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَ مِنْها يَأْكُلُونَ وَ لَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ أَ فَلا يَشْكُرُونَ71-73.
الزمر: وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ 6.
المؤمن: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَ مِنْها تَأْكُلُونَ وَ لَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَ لِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَ عَلَيْها وَ عَلَي الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ 79و80.
حمعسق: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَ مِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ 42.
الزخرف: وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَ الْأَنْعامِ ما تَرْكَبُونَ12.
الغاشية: أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَي الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ 17.
بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ ذهب أكثر المفسرين إلي أنها إضافة بيان أو إضافة الصفة إلي الموصوف أريد بها الأزواج الثمانية و المستفاد من أكثر الأخبار أن بيان حل الأنعام في آيات أخر و المراد هنا بيان الأجنة التي في بطونها وَ رُوِيَ فِي الْكَافِي فِي الْحَسَنِ كَالصَّحِيحِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَحَدَهُمَا عليهما السلام عَنْقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ فَقَالَ الْجَنِينُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ إِذَا أَشْعَرَ وَ أَوْبَرَ فَذَكَاتُهُ ذَكَاةُ أُمِّهِ فَذَلِكَ الَّذِي عَنَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ(1).
فعلي هذا الإضافة بتقدير من أو اللام و يمكن حمل الخبر علي أن المراد أن الجنين أيضا داخل في الآية فيكون الغرض بيان الفرد الأخفي أو يكون تحديدا لأول تسميتها بالبهيمة و حلها فلا ينافي التعميم قال الطبرسي رحمه الله اختلف في تأويله علي أقوال أحدها أن المراد به الأنعام و إنما ذكر البهيمة للتأكيد فمعناه أحلت لكم الأنعام الإبل و البقر و الغنم.
و ثانيها أن المراد بذلك أجنة الأنعام التي توجد في بطون أمهاتها إذا أشعرت و قد ذكيت الأمهات و هي ميتة فذكاتها ذكاة أمهاتها و هو المروي عن أبي جعفر
{آیا ندیدهاند که ما به قدرت خویش برای ایشان چهارپایانی آفریدهایم تا آنان مالک آنها باشند؟ و آنها را برای ایشان رام گردانیدیم. از برخیشان سواری میگیرند و از بعضی میخورند. و از آنها سودها و نوشیدنیها دارند. پس چرا شکرگزار نیستید؟}
{و برای شما از دامها هشت قسم پدید آورد.}
{خدا [همان] کسی است که چهارپایان را برای شما پدید آورد تا از برخی از آنها سواری گیرید و از برخی از آنها بخورید. و در آنها برای شما سودهاست تا با [سوار شدن بر] آنها به مقصودی که در دلهایتان است برسید، و بر آنها و بر کشتی حمل میشوید.}
{از خودتان برای شما جفتهایی قرار داد، و از دامها [نیز] نر و ماده [قرار داد]. بدین وسیله شما را بسیار میگرداند.}
{و برای شما از کشتیها و دامها [وسیلهای که] سوار شوید قرار داد.} - أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ.(7)
{آیا به شتر نمینگرند که چگونه آفریده شده؟}
بیشتر مفسران در مورد «بَهیمَةُ الْأَنْعامِ» گفتهاند که اضافه بیانی و یا اضافه صفت به موصوف است که منظور از آن، گروههای هشت گانه است و مستفاد از بیشتر اخبار این است که بیان است. (حل الانعام) در آیات دیگر است و در اینجا منظور از آن، بیان جنینهایی است که در شکم چارپایان هستند و در کافی در حدیثی که حسن کاالصحیح است، از محمد بن مسلم روایت شده که میگوید: از یکی از امام باقر و امام صادق علیهما السّلام از قول خدای عزوجل «أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهیمَةُ الْأَنْعامِ» سوال نمودم، حضرت فرمود: جنین در شکم مادرش وقتی مو در آورد و کرک کند، ذبح او همان ذبح مادرش است [نیازی به ذبح جدید ندارد]، این چیزی است که مقصود خدای عزوجل است.(8)
بنابراین، اضافه به تقدیر«من» یا «لام» است و می توان خبر را بر این حمل کرد که، مقصود این است که جنین هم، داخل در این آیه است که غرض از آن، بیان فرد نهان است و یا اینکه برای نامگذاری اولش به بهیمه و حلال بودنش از آن وقت، حد معین کرده و منافات با تعمیم دادن هم ندارد. طبرسی رحمة الله علیه گفته: در تاویل این آیه در اقوالی اختلاف شده: اولینش این است که مقصود انعام است و بهیمه فقط برای تاکید ذکر شده که معنایش این است که انعام؛ یعنی شتر و گاو و گوسفند، برای شما حلال گردید.
دومینش این است که مراد از این آیه، جنینهایی است که در شکمهای مادرانشان هستند، زمانی که مو در می آورند و مادرانشان ذبح می شوند و ایشان [در شکم مادرانشان] مردهاند، ذبح ایشان همان ذبح مادرانشان است که این از امام باقر و امام صادق علیهما السّلام روایت شده است .
و أبي عبد الله عليه السلام.
و ثالثها أن بهيمة الأنعام وحشيها كالظبي(1)و البقر الوحشي و حمر الوحش و الأولي حمل الآية علي الجميع انتهي(2)و الآية تدل علي حل أكل لحوم البهائم بل سائر أجزائها بل جميع الانتفاعات منها إلا ما أخرجه الدليل وَ جَعَلُوا أي مشركو العرب لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ أي خلق مِنَ الْحَرْثِ أي الزرع وَ الْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ من غير أن يؤمروا به وَ هذا لِشُرَكائِنا يعني الأوثان فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَي اللَّهِ وَ ما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلي شُرَكائِهِمْ و روي أنهم كانوا يعينون شيئا من حرث و نتاج لله و يصرفونه في الضيفان و المساكين و شيئا منهما لآلهتهم و ينفقون علي سدنتها(3)و يذبحون عندها ثم إن رأوا ما عينوا لله أزكي بدلوه بما لآلهتهم و إن رأوا ما لآلهتهم أزكي تركوه لها حبا لها و اعتلوا لذلك بأن الله أغني و روي في المجمع عن أئمتنا عليهم السلام أنه كان إذا اختلط ما جعل للأصنام بما جعل لله ردوه و إذا اختلط ما جعل الله بما جعلوه للأصنام تركوه و قالوا الله أغني و إذا انخرق الماء(4)من الذي لله في الذي للأصنام لم يسدوه و إذا انخرق(5)من الذي للأصنام في الذي لله سدوه و قالوا الله غني(6)ساءَ ما يَحْكُمُونَ أي ساء الحكم حكمهم هذا(7)وَ قالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ أي حرام لا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ(8)يعنون خدمة الأوثان و الرجال دون النساء بِزَعْمِهِمْ أي بغير حجة وَ أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها(9)يعني البحائر و السوائب و الحوامي وَ أَنْعامٌ لا يَذْكُرُونَ
سوم اینکه: [منظور از آیه] گونه وحشی بهیمه الانعام، مانند آهو، گاو وحشی و الاغهای وحشی است و شایستهتر حمل کردن آیه بر همه است [نه فقط وحشی ها]. (پایان نقل قول)(10)و آیه دلالت دارد بر حلّیت خوردن گوشتهای چهارپایان، بلکه سایر اجزائشان و حتی همه سودهائی که از آنها برده میشود، جز آن چیزی را که دلیل خارج[استثنا] کرده «وَ جَعَلُوا» یعنی مشرکان عرب «لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ» یعنی [آن چیزی که] خلق کرده «مِنَ الْحَرْثِ» یعنی زراعت «وَ الْأَنْعامِ نَصیباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِم» بدون اینکه به آن فرمان داده شوند «وَ هذا لِشُرَکائِنا» یعنی بتها «فَما کانَ لِشُرَکائِهِمْ فَلا یَصِلُ إِلَی اللَّهِ وَ ما کانَ لِلَّهِ فَهُوَ یَصِلُ إِلی شُرَکائِهِم» روایت شده که آنها چیزی از زراعت و نتاج [بچههای چهارپایان] را برای خدا تعیین می کردند و در پذیرایی مهمان و مساکین صرف می کردند و قسمتی از آن دو را برای خدایانشان اختصاص داده و برای خادمان و دربانان آنان خرج می کردند و در پیشگاه خدایانشان قربانی می کردند، سپس اگر می دیدند آنچه را که برای خدا تعیین کردهاند بهتر است، آن را با آنچه که برای خدایانشان تعیین کرده بودند، عوض می کردند و اگر می دیدند آنچه که برای خدایانشان است بهتر است، آن را به خاطر حُب به خدایان، برایشان وا می نهادند [می گذاردند] و برای آن عذر می آوردند که خدا بی نیازتر است و در مجمع البیان از امامان ما علیهم السّلام روایت شده که، زمانی که آن چیزی که برای بتها قرار داده شده بود با آن چیزی که برای خدا تعیین شده بود مخلوط میگردید، آن را بر میگرداندند و اگر آن چیزی که برای خدا قرار داده شده بود با آن چیزی که برای بتها تعیین شده بود مخلوط می گردید، آن را وا می نهادند و می گفتند خدا بی نیازتر است. و اگر آب از چیزی که برای خدا بود در [به سوی] آن که برای بتها بود شکافته و باز می شد، آن را نمیبستند و اگر از آن چیزی که برای بتها بود به سوی چیزی که برای خدا بود باز می شد، آن را می بستند و میگفتند خدا بی نیاز است، «ساءَ ما یَحْکُمُونَ» یعنی این حکم کردنشان، چه حکم کردن بدی است.(11)«وَ قالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ» یعنی حرام است، «لا یَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ» منظورشان خدمههای بتها و مردان، بدون زنان است «بِزَعْمِهِم» یعنی بدون دلیل «وَ أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها» یعنی بحیره ها، سائبهها و حامها «وَ أَنْعامٌ لا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا» یعنی در هنگام ذبح
1) في المصدر: كالظباء و بقر الوحش.
2) مجمع البيان 3: 152.
3) أي خدمها و بوابها.
4) في المصدر: و إذا تخرق الماء.
5) في المصدر: و إذا تخرق الماء.
6) في المصدر: اللّه اغني.
7) مجمع البيان 4: 370.
8) أي الا من نشاء أن نأذن له أكلها.
9) يعني الانعام التي حرموا الركوب و الحمل عليها.
10) . مجمع البیان 3 : 152
11) . مجمع البیان 4 : 370
اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا في الذبح بل يسمون آلهتهم و قيل لا يحجون علي ظهورها افْتِراءً عَلَيْهِ نصب علي المصدر سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ وَ قالُوا ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ يعنون أجنة البحائر و السوائب خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلي أَزْواجِنا أي إن ولد حيا وَ إِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ أي الذكور و الإناث فيه سواء سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ أي جزاء وصفهم الكذب علي الله في التحليل و التحريم إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ أي بناتهم سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللَّهُ من البحائر و نحوها افْتِراءً عَلَي اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ إلي الحق و الصواب وَ مِنَ الْأَنْعامِ أي و أنشأ من الأنعام.
حَمُولَةً وَ فَرْشاً قيل فيه وجوه الأول أن الحمولة كبار الإبل أو الأعم و الفرش صغارها الدانية من الأرض مثل الفرش المفروش عليها الثاني أن الحمولة ما يحمل عليه من الإبل و البقر و الفرش الغنم الثالث أن الحمولة كل ما حمل من الإبل و البقر و الخيل و البغال و الحمير و الفرش الغنم روي ذلك عن ابن عباس فكأنه ذهب إلي أنه يدخل في الأنعام الحافر علي وجه التبع.
و الرابع أن معناه ما ينتفعون به في الحمل و ما يفترشونه في الذبح فمعني الافتراش الاضطجاع للذبح.
و الخامس أن الفرش ما يفرش من أصوافها و أوبارها أي من الأنعام ما يحمل عليه و منها ما يتخذ من أوبارها و أصوافها ما يفرش و يبسط و قيل أي ما يفرش المنسوج من شعره و صوفه و وبره و يدل علي جواز حمل ما يقبل الحمل منها و ذبح ما يستحق الذبح منها أو افتراش أصوافها و أوبارها و أشعارها(1).
كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قال الطبرسي رحمه الله أي استحلوا الأكل مما أعطاكم الله و لا تحرموا شيئا منها كما فعله أهل الجاهلية في الحرث و الأنعام و علي هذا يكون الأمر علي ظاهره و يمكن أن يكون المراد نفس الأكل فيكون بمعني
آنها [نام خدا را نمی برند]، بلکه نام خدایانشان را می برند و گفته شده که بر پشتشان حج بجا نمی آورند، «افْتِراءً عَلَیْه» که منصوب بر مصدر است «سَیَجْزیهِمْ بِما کانُوا یَفْتَرُونَ * وَ قالُوا ما فی بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعام» منظورشان جنینهای بحیرهها و سائبه هاست. «خالِصَةٌ لِذُکُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلی أَزْواجِنا» یعنی اگر زنده متولد شوند. «وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فیهِ شُرَکاء» یعنی مردان و زنان در آن، برابرند. «سَیَجْزیهِمْ وَصْفَهُمْ» یعنی پاداش وصف دروغشان بر خدای متعال در حلال کردن و حرام کردن. «إِنَّهُ حَکیمٌ عَلیم * قَدْ خَسِرَ الَّذینَ قَتَلُوا أَوْلادَهُم» یعنی دخترانشان را. «سَفَهاً بِغَیر عِلمٍ و حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللهُ» از بحیرهها و امثال آنها «افْتِراءً عَلَی اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَ ما کانُوا مُهْتَدینَ» به سوی حقیقت و درستی [هدایت نشدهاند]. «وَ مِنَ الْأَنْعام» یعنی از انعام [یعنی دامها] پدید آورد.
«حَمُولَةً وَ فَرْشاً» در آن وجوهی گفته شده: اول اینکه «حموله»؛ شتر بزرگ و یا اعم از آن است و «فرش»؛ شتر کوچک است که مانند فرشی که روی زمین گسترده شده به زمین نزدیک است، دوم اینکه «حموله» شتر و گاوی است که بر او بار حمل میشود و «فرش» گوسفند است، سوم اینکه «حموله» هر شتر و گاو و اسب و قاطر و الاغی است که بار بر است و «فرش» گوسفند است. این از ابن عباس روایت شده گویی اینکه او گفته: حیوانات سم دار هم بالتبع، داخل در انعام می شوند.
چهارم: معنایش آن چیزی است که در باربری از او سود می برند و هر چیزی است که در ذبح، او را روی زمین می خوابانند، پس معنای افتراش، خواباندن برای سر بریدن است.
پنجم: «فرش» آن چیزی است که از پشم و کرکش برای فرش استفاده میشود، یعنی بعضی از دامها هستند که بار بر آنها قرار داده میشود و بعضی هستند که از کرک و پشمشان، هر چیزی که فرش و گسترده میشود اتخاذ [ساخته] میشود و گفته شده: یعنی هر چیزی که مو، کرک و پشم بافته شدهاش باز و گسترده میشود [و از آنها فرش ساخته میشود] و دلالت دارد بر جواز بارگذاردن، بر آنهایی که بارپذیرند و جواز ذبح و یا گستردن پشم و کرک و موی آنهایی که استحقاقش را دارند.(2)
«کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ» طبرسی رحمة الله علیه گفته: یعنی حلال بدانید خوردن آن چیزی را که خدا به شما عطا کرده و چیزی از آن را حرام نکنید، همان طور که اهل جاهلیت در مورد زراعات و انعام کردند و بنا براین امر بر ظاهرش [حمل شده] و ممکن است که منظور خودِ خوردن باشد، که به معنای اباحه[مباح بودن آن چیزی است که بیان کرده] است.(3)
الإباحة (1).
وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ قال البيضاوي أي في التحليل و التحريم من عند أنفسكم إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ظاهر العداوة ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ بدل من حمولة و فرشا أو مفعول كلوا و لا تتبعوا معترض بينهما أو فعل دل عليه أو حال من ماء بمعني مختلفة أو متعددة و الزوج ما معه آخر من جنسه يزاوجه و قد يقال لمجموعهما و المراد الأول(2).
مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قال الطبرسي قدس سره معناه ثمانية أفراد لأن كل واحد من ذلك يسمي زوجا فالذكر زوج الأنثي و الأنثي زوج الذكر و قيل معناه ثمانية أصناف مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ يعني الذكر و الأنثي وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ الذكر و الأنثي و الضأن ذوات الصوف من الغنم و المعز ذوات الشعر منه و واحد الضأن ضائن و الأنثي ضائنة و واحد المعز ماعز و قيل المراد بالاثنين الأهلي و الوحشي من الضأن و المعز و البقر و المراد بالاثنين من الإبل العراب و البخاتي و هو المروي عن أبي عبد الله عليه السلام قُلْ يا محمد صلي الله عليه و آله لهؤلاء المشركين الذين يحرمون ما أحل الله تعالي آلذَّكَرَيْنِ من الضأن و المعز حَرَّمَ الله أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ منهما أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أي أم حرم ما اشتمل عليه رحم الأنثي من الضأن و الأنثي من المعز و إنما ذكر الله هذا علي وجه الاحتجاج عليهم بين به فريتهم و كذبهم علي الله تعالي فيما ادعوا من أن ما في بطون الأنعام حلال للذكور و حرام علي الإناث و غير ذلك مما حرموه فإنهم لو قالوا حرم الذكرين لزمهم أن يكون كل ذكر حراما و لو قالوا حرم الأنثيين لزمهم أن يكون كل أنثي حراما و لو قالوا حرام ما اشتملت عليه رحم الأنثي من الضأن و المعز لزمهم تحريم الذكور و الإناث فإن أرحام الإناث تشتمل علي الذكور و الإناث فيلزمهم بزعمهم تحريم هذا الجنس صغارا و كبارا ذكورا و إناثا و لم يكونوا يفعلون ذلك بل كانوا يخصون
«وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ» بیضاوی گفته: یعنی در حلال و حرام کردن از جانب خودتان [پیروی شیطان نکنید]. «إّنَهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِین» یعنی دشمنیاش آشکار است. «ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ» بدل از «حموله و فرشاً» و یا مفعول «کلوا» است و «لا تَتَّبِعُوا» جمله معترضه ای بین آن دو یا فعلی است که بر آن دلالت دارد، و یا حال از «ما» به معنای مختلف و متعدد است و «زوج» چیزی است که هم جنس دیگری با اوست، که با او آمیزش میکند و گاهی هم به هر دوتایشان گفته میشود و منظور، معنای اول است.(3)
«مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ» طبرسی قدس سره گفته: معنایش هشت فرد است، زیرا هر کدام از اینها زوج نامیده می شوند، پس مذکر، زوج مونث و مونث، زوج مذکر است و گفته شده معنایش هشت صنف است. «مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ» یعنی مذکر و مونث «وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ» یعنی مذکر و مونث [هر دو حلال شده] و «ضأن»؛ گوسفندان دارای پشماند و «معز»؛ گوسفندان دارای مو و مفرد «ضأن»، «ضائن» و مونثش «ضائنه» و مفرد «معز»، «ماعز» است و گفته شده منظور از «اثنین» گوسفند و بز و گاو اهلی و وحشی است و منظور از «اثنین» در شتر، عراب و بختانی است. و این از امام صادق علیه السّلام روایت شده «قل» ای محمد به این مشرکانی که آنچه را که خدا حلال کرده، حرام می کنند «آلذَّکَرَیْنِ» گوسفندان و بزها را «حَرَّمَ» خدا «أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ» [ماده] آن دو را «أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَیَیْنِ» یعنی یا آنچه را که رحم ماده گوسفند و ماده بز در بر می گیرد، حرام کرده و خدای متعال این وجه را فقط به خاطر احتجاج بر آنها ذکر کرده و به وسیله آن، افتراء و دروغشان بر خدای متعال، در آنچه که ادعا کردند که هر چه که در شکم این دام هاست، برای مردان، حلال و برای زنان، حرام است و غیر از این، از چیزهایی که حرام کردند را آشکار کرده، زیرا مشرکان، اگر می گفتند خدا نرها را حرام کرده، بر ایشان الزام میکرد که هر نری حرام باشد و اگر می گفتند مادهها را حرام کرده، بر ایشان لازم می شد که هر ماده ای حرام باشد. و اگر می گفتند هر چیزی را که رحم جنس ماده گوسفند و بز در برمی گیرد حرام است، تحریم مادهها و نرها را الزامشان می کرد، زیرا رحم مادهها، نر و ماده را دربر می گیرد، پس به زعمشان، تحریم کوچک و بزرگ و نر و ماده این جنس را بر ایشان الزام میکند، اما چنین نمی کردند، بلکه برخی را بدون برخی دیگر به
بالتحريم بعضا دون بعض فقد لزمتهم الحجة ثم قال نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ معناه أخبروني بعلم عما ذكرتموه من تحريم ما حرمتموه و تحليل ما حللتموه إن كنتم صادقين في ذلك وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ يا محمد آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ الله منهما أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ أي حضورا إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا أي أمركم به و حرمه عليكم حتي تضيفوه إليه و إنما ذكر ذلك لأن طرق العلم إما الدليل الذي يشترك العقلاء في إدراك الحق به أو المشاهدة التي يختص بها بعضهم دون بعض فإذا لم يكن أحد من الأمرين سقط المذهب فَمَنْ أَظْلَمُ لنفسه مِمَّنِ افْتَري عَلَي اللَّهِ كَذِباً أي أضاف إليه تحريم ما لم يحرمه و تحليل ما لم يحلله لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ أي يعمل عمل القاصد إلي إضلالهم من أجل دعائه إياهم إلي ما لا يثق بصحته مما لا يأمن أن يكون فيه هلاكهم و إن لم يقصد إضلالهم إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ إلي الثواب لأنهم مستحقون العقاب الدائم بكفرهم و ضلالهم(1).
و سيأتي تفسير سائر الآيات في الأبواب الآتية.
وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها قال الطبرسي قدس سره معناه و خلق الأنعام من الماء كما خلقكم منه لقوله وَ اللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ(2)و أكثر ما يتناول الأنعام الإبل و يتناول البقر و الغنم أيضا و في اللغة هي ذوات الأخفاف و الأظلاف دون ذوات الحوافر لَكُمْ فِيها دِفْءٌ أي لباس عن ابن عباس و غيره و قيل ما يستدفأ به مما يعمل من صوفها و وبرها و شعرها فيدخل فيه الأكيسة و اللحف و الملبوسات و المبسوطات(3)و غيرها قال الزجاج أخبر سبحانه أن في الأنعام ما يدفئنا و لم يقل و لكم فيها ما يكنكم من البرد لأن ما ستر من الحر ستر من البرد و قال
تحریم اختصاص میدادند که حجت و دلیل آنها را الزام کرد [گرفت]. «نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ»(4)یعنی اگر راست میگویید از آنچه حلال یا حرام شمردهاید، از روی علم به من خبر دهید. «وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ»(5){و از شتر دو، و از گاو دو} «قُلْ» بگو ای محمد صلّی الله علیه و آله: «آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ» آیا خدا نرهای آن ها را حرام کرده؟ «أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَیَیْنِ» {یا ماده را؟ یا آنچه را که رحم آن دو ماده در بر گرفته است؟} «أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ» یعنی آیا شما آنجا حاضر بودید؟ «إِذْ وَصَّاکُمُ اللَّهُ بِهذا» وقتی شما را امر به آن نمود و آن چیز دیگر را بر شما حرام نمود، تا اینکه شما این حکم را به او نسبت دهید. سؤال اخیر را به این جهت طرح میکند که در راه تحصیل علم، یا دلیلی است که عقلا برای رسیدن به حق دنبال میکنند یا مشاهده است که عمومی نیست و اختصاص به عدّه خاصی دارد. هر گاه هیچ کدام از این دو راه برای تحصیل علم نباشد، علمی وجود ندارد و مذهب باطل میشود. [مقصود این است که آیا شما این مطلب را به دلیل کتب آسمانی میگویید یا خداوند با خود شما در میان گذاشته است؟ اوّلی را که باور ندارید، دوّمی هم که دروغ است؛ پس گفتار شما باطل است.] «فَمَنْ أَظْلَمُ» پس کیست ستمکارتر به خودش «مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً» از کسی که به خدا نسبت دروغ دهد و چیزی که از جانب خدا تحریم نشده، حرام شمارد و چیزی که از جانب او تحریم شده را حلال بشمارد؟ «لِیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ» برای آنکه کاری کند تا مردم را بدون دانش به گمراهی افکند و به آن ها چیزی بگوید که خود به درستی آن اطمینان ندارد و باعث هلاک آن ها شود، اگرچه ممکن است واقعاً قصد هلاک آن ها را نداشته باشد!؟ «إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» خداوند مردم ستمکار را به ثواب هدایت نمیکند، زیرا آن ها به واسطه کفر و گمراهیشان، سزاوار کیفر دائمی هستند.(6)
البته تفسیر سایر آیات در ابواب آینده هم می آید.
«وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها»(7)مرحوم طبرسی می گوید: و چارپایان را نیز از آب آفرید، همان طور که شما را از آن آفرید، آنجا که میفرماید: «وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ»(8){و خداست که هر جنبندهای را [ابتدا] از آبی آفرید.} کلمه انعام، بیشتر در مورد گوسفندان به کار میرود، ولی شامل گاو و شتر نیز میشود و در لغت، انعام به معنای اسب به کار نرفته است. «لَکُمْ فِیها دِفْءٌ» {در آن ها برای شما [وسیله] گرمی است.} ابن عباس و دیگران گفته اند: یعنی از آن ها لباس تهیه میکنید. برخی گفته اند: یعنی هر چه که از پشم و کرک و موی آن ها تهیه کنند و برای جلوگیری از سرما بپوشند، بنابراین شامل گلیم و لحاف و لباس و ... میشود. زجاج گوید: خداوند بیان میکند که در چارپایان چیزهایی است که ما را گرم میکند، نه چیزهایی که جلو سرما را بگیرد. بدیهی است که این بیان جامع تر است، زیرا چیزی که برای پوشش بدن به کار میرود، هم مانع سرما میشود، هم مانع گرما.
في موضع آخر سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ(1)فعلم أنها تقي البرد أيضا فكذلك هاهنا و قيل إن معناه و خلق الأنعام لكم أي لمنافعكم ثم ابتدأ و أخبر فقال فِيها دِفْءٌ وَ مَنافِعُ أي و لكم فيها منافع أخر من الحمل و الركوب و إثارة الأرض و الدر(2)و النسل وَ مِنْها تَأْكُلُونَ أي و من لحومها تأكلون وَ لَكُمْ فِيها جَمالٌ أي حسن منظر و زينة حِينَ تُرِيحُونَ أي حين تردونها إلي مراحها و هو حيث تأوي إليه ليلا وَ حِينَ تَسْرَحُونَ أي ترسلونها بالغداة إلي مراعيها و أحسن ما تكون إذا راحت عظاما ضروعها ممتلية بطونها منتصبة أسنمتها(3)و كذلك إذا سرحت إلي المراعي رافعة رءوسها فيقول الناس هذا جمال فلان و مواشيه فيكون له فيها جمال وَ تَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ أي أمتعتكم إِلي بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ أي و تحمل الإبل و بعض البقر أحمالكم الثقيلة إلي بلد بعيد لا يمكنكم أن تبلغوه من دون الأحمال إلا بمشقة و كلفة تلحق أنفسكم فكيف تبلغونه مع الأحمال لو لا أن الله سخر هذه الأنعام لكم حتي حملت أثقالكم إلي أين شئتم و قيل إن الشق معناه الشطر و النصف فيكون المراد إلا بأن يذهب شطر قوتكم أي نصف قوة الأنفس و قيل معناه تحمل أثقالكم إلي مكة لأنها من بلاد الفلوات عن ابن عباس و عكرمة إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ أي ذو رأفة و رحمة و لذلك أنعم عليكم بخلق هذه الأنعام ابتداء منه بهذا الإنعام(4).
وَ الْخَيْلَ أي و خلق لكم الخيل وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها في حوائجكم و تصرفاتكم وَ زِينَةً أي و لتتزينوا بها من الله سبحانه علي خلقه بأن خلق لهم من الحيوان ما يركبونه و يتجملون به و ليس في هذا ما يدل علي تحريم أكل لحومها
نظیر آن، آیه: «سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ»(5){برای شما تنپوش هایی مقرّر کرده که شما را از گرما [و سرما] حفظ میکند.} است، چرا که مقصود این نیست که فقط از سرما نگه می دارد، بلکه هم از سرما و هم از گرما حفظ میکند. برخی دیگر گفته اند: یعنی چارپایان را به خاطر منافع شما آفرید. آنگاه، جمله دیگری را آغاز کرده و فرموده: «فِیهَا دِفْءٌ وَ مَنَافِعُ»(6)یعنی چارپایان منافع دیگری هم برای شما دارند، مثل: بارکشی، سواری، شخم زمین، آبکشی و تولید نسل، «وَ مِنْها تَأْکُلُونَ» یعنی شما از گوشت آن ها نیز استفاده میکنید. «وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ»(7)یعنی برای شما زیبایی منظر و زینت هستند، «حِینَ تُرِیحُونَ» شبانگاهان که آن ها را از چراگاه بر میگردانید، «وَ حِینَ تَسْرَحُونَ» و هنگامی که صبحگاهان آن ها را به چراگاه میبرید. بدیهی است که این چارپایان هنگامی که از چراگاه بر میگردند با شکم پر و پستان های مملوّ از شیر و کوهان های برجسته، جلوه خاصی دارند و برای صاحب خود، جمال شمرده میشوند، همچنین وقتی با سر های بالا به سوی چراگاه می روند نیز جمال و زیبایی محسوب می شوند، تا جایی که مردم میگویند: این ها جمال و چهار پایان فلانی هستند. «وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ»(8)یعنی بار و کالا های شما را، «إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ» شتران و بعضی از گاوها بارهای شما را به جاهای دور دست میبرند که شما بدون داشتن بار، با زحمت و مشقت میتوانید به آنجا بروید، چه رسد به اینکه بار داشته باشید؛ لکن خداوند متعال این چارپایان را برای شما رام کرده است تا به راحتی بتوانید مسافرت کنید و در نقل و انتقال بارها و توشهها به هر کجا که می خواهید، به زحمت نیفتید. برخی گفته اند: «شقّ» به معنای نصف است، پس مراد آیه این است که: چارپایان بارهای شما را به جاهایی میبرند که اگر شما بخواهید بدون داشتن چارپایان به آنجا سفر کنید، نیمی از تاب و توان شما، به هدر خواهد رفت. ابن عباس و عکرمه گفته اند: یعنی بارهای شما را به مکه- که از شهرهای بیابانی است- میبرند. «إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ» همانا پروردگار شما صاحب رأفت و رحمت است، از این رو بدون اینکه از او درخواست کنید، این نعمت ها را در دسترس شما قرار داده است. «وَ الخََْیْلَ وَ الْبِغَالَ وَ الْحَمِیرَ» یعنی خداوند اسبان و قاطرها و الاغ ها را آفرید، «لِترَْکَبُوهَا» برای اینکه بر آن ها سوار شوید و کارهای خود را انجام دهید. «وَ زِینَةً» و دیگر اینکه این حیوانات، زینت زندگی شما هستند. از این آیه، بر نمیآید که خوردن گوشت اسب و قاطر و الاغ، حرام است.
وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ(1)من أصناف الحيوان و النبات و الجماد لمنافعكم(2)وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ أي الأنطاع و الأدم بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها أي خياما و قبابا يخف عليكم حملها في أسفاركم يَوْمَ ظَعْنِكُمْ أي ارتحالكم من مكان إلي مكان وَ يَوْمَ إِقامَتِكُمْ أي اليوم الذي تنزلون موضعا تقيمون فيه أي لا يثقل عليكم في الحالين(3)وَ مِنْ أَصْوافِها و هي للضأن وَ أَوْبارِها و هي للإبل وَ أَشْعارِها و هي للمعز أَثاثاً أي مالا عن ابن عباس و قيل أنواعا من متاع البيت من الفرش و الأكيسة و قيل طنافس و بسطا و ثيابا و كسوة و الكل متقارب وَ مَتاعاً تتمتعون به و معاشا تتجرون فيه إِلي حِينٍ أي إلي يوم القيامة أو إلي وقت الموت و يحتمل أن يكون المراد به موت المالك أو موت الأنعام و قيل إلي وقت البلي و الفناء(4)و فيه إشارة إلي أنها فانية فلا ينبغي للعاقل أن يختارها علي نعيم الآخرة انتهي(5).
قوله سبحانه عَلي ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ يدل علي حل الأنعام الثلاثة و التسمية عند ذبحها علي بعض الوجوه إِلَّا ما يُتْلي عَلَيْكُمْ أي تحريمه من الميتة و المنخنقة و الموقوذة و ما لم يذكر اسم الله عليه و سائر ما سيأتي.
و قال الطبرسي رحمه الله البدن جمع بدنة و هل الإبل المبدنة بالسمن قال الزجاج يقولون بدنت الإبل أي سمنتها و قيل أصل البدن الضخم و كل ضخم بدن و قيل البدن الناقة و البقرة مما يجوز في الهدي و الأضاحي مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ أي من أعلام دينه و قيل من أعلام مناسك الحج لَكُمْ فِيها خَيْرٌ أي نفع في الدنيا و الآخرة و قيل أراد
«وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ» و خداوند چیزهایی از انواع حیوانات و نباتات و جمادات، برای منافع شما خلق میکند که شما نمیدانید. «وَ جَعَلَ لَکمُ مِّن جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُیُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا» از پوست چارپایان برای شما خیمههایی آفرید که حمل و نقل آن ها در سفر برای شما آسان باشد. «یَوْمَ ظَعْنِکُمْ» وقتی از جایی به جای دیگر کوچ می کنید، «وَ یَوْمَ إِقامَتِکُمْ» و روزی که در جایی اقامت می کنید و از چهار پایان خود پایین می آیید؛ این پوستها در هر حال برای شما سنگینی ندارند، [خواه هنگامی که برای بدست آوردن آب و چراگاه در حرکت هستید و خواه وقتی که در یک نقطه، اقامت میکنید.] «وَ مِنْ أَصْوافِها» یعنی پشم گوسفند، «وَ أَوْبارِها» یعنی کرک شتر، «وَ أَشْعارِها» یعنی موی بز، «أَثاثاً» خدا از این ها برای شما اثاث و وسائل زندگی قرار داد، این تفسیر از آیه به نقل از ابن عباس است. برخی گفته اند: مقصود فرش و گلیم و دیگر وسائل خانه است. برخی دیگر گفته اند: منظور لباس و رختخواب است. همه این معانی، نزدیک به هم هستند. «وَ مَتاعاً» کالا هایی که از آن بهرهمند میشوید و سرمایه ای که با آن تجارت می کنید، «إِلی حِینٍ» تا روز قیامت یا تا لحظه مرگ، و احتمالا منظور از مرگ، مرگ مالک یا مرگ خود چهار پا باشد. برخی گویند: تا وقتی که کهنه نشدهاند، و این تعبیر اشاره به این دارد که این ها فناپذیرند و عاقل نباید دل به آنها ببندد و آن ها را بر نعمت های آخرت ترجیح دهد.
آیه شریفه: «عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعامِ»(6)دلالت دارد بر حلال بودن شتر و گاو و گوسفند و لازم بودن بردن نام خدا در هنگام ذبح آن ها، بنا بر وجهی «إِلَّا مَا یُتْلیَ عَلَیْکُمْ» یعنی حرام شمردن مردار و حیوان خفه شده و کوفته شده و حیوانی که در هنگام ذبح، نام خدا بر آن برده نشده و حرام های دیگر که خواهد آمد.
مرحوم طبرسی گفته: «بُدن» جمع «بدنه»، به معنای شتر فربه است، زجاج گفته: می گویند: «بدنت الابل» یعنی شتر را فربه کردم، و نیز گفته شده: معنای بُدن در اصل، درشت است و هرچه درشت و ضخیم باشد، بُدن است. و برخی گفته اند: بُدن، گاو و شتری است که بتوان آن را قربانی کرد، «من شَعَائرِِ الله» یعنی نشانه های دین، برخی گفته اند: منظور علائم مناسک حج است، «لَکمُْ فِیهَا خَیرْ» یعنی سود دنیا و آخرت، و برخی گفته اند:
1) فيه إشارة الي سائر المراكب التي لم تكن موجودة في ذلك العصر، فتشمل السيارات الموجودة في عصرنا و ما سيأتي بعد.
2) في المصدر: في الحالتين.
3) مجمع البيان 6: 352.
4) و يحتمل أن يكون المراد الي حين يصلح للتمتع و هو بصلاحية الطرفين فإذا انعدم احدهما او فسد يخرج عن الصلاحية.
5) مجمع البيان 6: 377.
6) . حج / 28
بالخير ثواب الآخرة كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ أي ذللناها لكم حتي لا تمتنع عما تريدون منها من النحر و الذبح بخلاف السباع الممتنعة و لتنتفعوا بركوبها و حملها و نتاجها نعمة منا عليكم لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ذلك(1)وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً أي دلالة تستدلون بها علي قدرة الله تعالي نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها أراد به اللبن وَ لَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ في ظهورها و ألبانها و أولادها(2)و أصوافها و أشعارها وَ مِنْها تَأْكُلُونَ أي من لحومها و أولادها و التكسب بها وَ عَلَيْها يعني علي الإبل الخاصة وَ عَلَي الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ و هذا كقوله وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ(3)أما في البر فالإبل و أما في البحر فالسفن(4)وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِ التي تدب علي وجه الأرض وَ الْأَنْعامِ كالإبل و الغنم و البقر مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ أي كاختلاف الثمرات و الجبال(5)وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْكَبُونَ أي و خلقنا لهم من مثل سفينة نوح سفنا يركبون فيها و قيل إن المراد به الإبل و هي سفن البر عن مجاهد و قيل مثل السفينة من الدواب كالإبل و البقر و الحمير عن الجبائي أَ وَ لَمْ يَرَوْا أي أ و لم يعلموا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ أي لمنافعهم مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أي مما ولينا خلقه بإبداعنا و إنشائنا لم نشارك في خلقه و لم نخلقه بإعانة معين و اليد في اللغة علي أقسام منها الجارحة و منها النعمة و منها القوة و منها تحقيق الإضافة يقال في معني النعمة لفلان عندي يد بيضاء و بمعني القدرة(6)تلقي فلان قولي باليدين أي بالقوة و التقبل و يقولون هذا ما جنت يداك و هو المعني في الآية و إذا قال الواحد منا عملت هذا بيدي دل ذلك علي انفراده بعمله من غير أن يكله إلي
خیر، همان ثواب آخرت است، «کَذَلِکَ سَخَّرْنَاهَا لَکمُْ» یعنی آن ها را در فرمان شما آوردیم و برای شما رام کردیم تا به نحر و ذبح تن دهند، به خلاف درندههای سر پیچ، و تا از سواری و باربری و نتاجشان - محصول زاد و ولد - سود برید و این به عنوان نعمتی از طرف ما برای شماست، «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» امید که شکرگزار باشید.(7)
«وَ إِنَّ لَکمُْ فیِ الْأَنْعَامِ لَعِبرَْةً» یعنی در وجود این چهارپایان دلیلی بر توانایی و قدرت خدای متعالی وجود دارد، «نُّسْقِیکمُ مِّمَّا فیِ بُطُونهَِا» یعنی از شیری که در شکم آن هاست به شما می نوشانیم، «وَ لَکمُْ فِیهَا مَنَافِعُ کَثِیرَةٌ» و در آن ها منافع بسیاری دارید، در پشتشان و شیرشان و فرزندانشان و پشم و مویشان «وَ مِنهَْا تَأْکلُُونَ» و از گوشت آن ها و فرزندانشان می خورید و همچنین از درآمدی که با فروش آن ها به دست می آورید. «وَ عَلَیهَْا» و بر شتر «وَ عَلیَ الْفُلْکِ تحُْمَلُونَ» و بر کشتی سوار می شوید، چنان که در جای دیگر فرمود: «وَ حَمَلْنَاهُمْ فیِ الْبرَِّ وَ الْبَحْرِ» شما را در خشکی بر شتر و در دریا بر کشتی ها سوار کردیم.(8)
«وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ» از مردمان و جانوران که در روی زمین می جنبند، «وَ الْأَنْعَامِ» و چهارپایان، مثل شتر و گاو و گوسفند، «مخُْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ کَذَالِکَ» رنگارنگند، همچنان که میوهها و کوهها هستند. «وَ خَلَقْنَا لهَُم مِّن مِّثْلِهِ مَا یَرْکَبُون» یعنی برایشان مانند کشتی نوح، کشتی هایی که بر آن سوار شوند، آفریدیم. مجاهد گفته: منظور از آن، شتر است که کشتی خشکی محسوب می شود، و جبّایی گفته: مثل کشتی در میان جنبندگان، شتر و گاو و الاغ است.
«أَوَ لَمْ یَرَوْاْ» یعنی آیا نمی دانند «أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ» که بدون تردید ما ایجاد کردیم برای بهرهبرداری و منافع ایشان «مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدِینا» یعنی از آنچه که به اختراع و ایجادمان، متولّی و متصدّی آفریدن آن شدیم و شریکی در آفریدن آن نداشتیم، و با کمک و یاور هم آن را نیافریدیم. و «ید» در لغت بر چند قسم است: یک قسم آن، به معنای عضو است و قسم دیگر آن، نعمت است و قسمی از آن قوّه و نیرو است، و یک قسم آن هم تحقیق اضافه است، در معنای نعمت گفته می شود: «لفلان عندی ید بیضاء» برای فلانی در نزد من حق نعمت است، و به معنای قوّه هم می گویند: «تلقّی فلان قولی بالیدین»، یعنی فلانی گفته مرا تلقّی به قبول و توان نمود (آن را عملی ساخت). و می گویند: «هذا ما جنت یداک»، این نتیجه جنایت دو دست تو است، و این معنای آیه محل بحث است، و وقتی یک نفر بگوید: «عملت هذا بیدی» این دلالت میکند بر تنهایی او در عملش بدون آنکه به کسی وا گذاشته باشد و یا دیگری کمکش کرده باشد.
أحد أَنْعاماً يعني الإبل و البقر و الغنم فَهُمْ لَها مالِكُونَ و لو لم نخلقها(1)لما ملكوها و لما انتفعوا بها و بألبانها و ركوبها و لحومها و قيل فهم لها ضابطون قاهرون لم نخلقها وحشية نافرة منهم لا يقدرون علي ضبطها فهي مسخرة لهم و هو قوله وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ أي سخرناها لهم حتي صارت منقادة فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَ مِنْها يَأْكُلُونَ قسم الأنعام بأن جعل منها ما يركب و منها ما يذبح فينتفع بلحمه و يؤكل قال مقاتل الركوب الحمولة يعني الإبل و البقر وَ لَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ فمن منافعها لبس أصوافها و أشعارها و أوبارها و أكل لحومها و ركوب ظهرها(2)إلي غير ذلك من أنواع المنافع الكثيرة فيها و المشارب من ألبانها أَ فَلا يَشْكُرُونَ الله علي هذه النعم(3).
وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ فيه وجوه :
أحدها : أن معني الإنزال هنا الإحداث و الإنشاء كقوله قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً(4)و لم ينزل اللباس و لكن أنزل الماء الذي هو سبب القطن و الصوف و اللباس يكون منهما فكذلك الأنعام تكون بالنبات و النبات بالماء.
و الثاني : أنه أنزلها بعد أن خلقها في الجنة عن الجبائي قال و في الخبر الشاة من دواب الجنة و الإبل من دواب الجنة و الثالث أن المعني جعلها نزلا و رزقا لكم و يعني بالأزواج الثمانية من الأنعام الإبل و البقر و الغنم الضأن و المعز من كل صنف اثنان هما زوجان(5).
و قال البيضاوي وَ أَنْزَلَ لَكُمْ أي و قضي أو قسم لكم فإن قضاياه توصف بالنزول من السماء حيث كتب في اللوح أو أحدث بأسباب نازلة منها كأشعة
«أَنْعاماً» یعنی شتر و گاو و گوسفند، «فَهُمْ لَها مالِکُونَ» یعنی اگر ما آن ها را نیافریده بودیم، هرگز مالک آن ها نمی شدند و از آن ها و شیرشان و سوار شدن بر پشتشان و خوردن گوشت آن ها بهره نمیبردند. و بعضی گفتهاند: یعنی پس ایشان آن ها را حبس و حفظ می کنند و بر آن ها تسلّط دارند، و ما آن ها را وحشی نیافریدیم تا از ایشان فرار کنند و نتوانند آن ها را نگاه دارند؛ پس آن حیوانات مسخّر و تحت اختیار ایشانند و این همان است که می فرماید: «وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ» یعنی ما آن ها را مسخّر ایشان گردانیدیم تا مطیع و رام آن ها شدند. «فَمِنْها رَکُوبُهُمْ وَ مِنْها یَأْکُلُونَ» انعام را تقسیم فرمود به اینکه بعضی را مَرکب سواری قرار داد (مانند اسب و الاغ و قاطر) و بعضی را برای ذبح شدن قرار داد تا از گوشتش بهرهمند شده و از آن بخورند، مقاتل گوید: (رکوب حموله) یعنی شتر و گاو، «وَ لَهُمْ فِیها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ» پس برخی از منافع آن ها عبارت است از: پوشیدن پوست و پشم و مو و کرک آن ها، خوردن گوشت آن ها، سوار شدن بر پشت آن ها، نوشیدن از شیر آن ها و منافع فراوان دیگری که در آن هاست. «أَفَلا یَشْکُرُونَ» آیا خدای تعالی را بر این نعمت ها سپاس نمی کنید؟!(6)
«وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ»(7)در بیان مقصود این آیه نظرهای مختلفی گفته شده:
اوّل: لفظ (إنزال) در اینجا به معنای ایجاد و پدید آوردن است، چنانکه خداوند متعالی میفرماید: «قَدْ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً»(8){در حقیقت، ما برای شما لباسی فرو فرستادیم.} که منظور نزول خود لباس نیست بلکه منظور سبب نزول آن است که باران باشد که از آسمان نازل شده و در اثر آن پنبه و پشم به وجود آمده و سپس به صورت لباس درآمده است. پس چهارپایان نیز به همین ترتیب از گیاه رشد کرده و گیاه هم از آب به وجود آمده است.
دوم: خداوند پس از خلقت چهارپایان در بهشت، آن ها را به زمین فرو فرستاده است، این قول جبّائی است و گفته که در خبر وارد شده که: گوسفند و شتر، از چهار پایان بهشتی میباشند.
سوم: مقصود از نزول در این آیه رزق قرار دادن آنها میباشد، و مراد از جفت های هشتگانه، شتر و گاو و گوسفند و بز و جفت های آن ها میباشد.
بیضاوی گفته: «أَنْزَلَ لَکُمْ» یعنی برای شما حکم کرد و یا قسمت نمود، چون احکام الهی به نازل شدن از آسمان وصف شده است، از آن جهت که در لوح محفوظ نوشته است یا وسائلی که [این احکام] از آن ها فرود آمده است، را ایجاد نموده، مثل پرتو ستارگان و باران.(9)
الكواكب و الأمطار(1)اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ قال في المجمع من الإبل و البقر و الغنم لِتَرْكَبُوا مِنْها أي لتنتفعوا بركوبها وَ مِنْها تَأْكُلُونَ يعني أن بعضها للركوب و الأكل كالإبل و البقر و بعضها للأكل كالأغنام و قيل المراد بالأنعام هاهنا الإبل خاصة لأنها التي تركب و تحمل عليها في أكثر العادات و اللام في قوله لِتَرْكَبُوا لام الغرض و إذا كان الله تعالي خلق هذه الأنعام و أراد أن ينتفع خلقه بها و كان جل جلاله لا يريد القبيح و لا المباح فلا بد أن يكون أراد انتفاعهم بها علي وجه القربة إليه و الطاعة له وَ لَكُمْ فِيها مَنافِعُ من جهة ألبانها و أصوافها و أوبارها و أشعارها وَ لِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ بأن تركبوها و تبلغوا المواضع التي تقصدونها بحوائجكم وَ عَلَيْها أي و علي الأنعام و هي الإبل هنا وَ عَلَي الْفُلْكِ أي و علي السفن تُحْمَلُونَ يعني علي الإبل في البر و علي الفلك في البحر تحملون في الأسفار(2).
جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ قال البيضاوي من جنسكم أَزْواجاً نساء وَ مِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً أي و خلق للأنعام من جنسها أزواجا أو خلق لكم من الأنعام أصنافا أو ذكورا و إناثا يَذْرَؤُكُمْ يكثركم من الذرء و هو البث فِيهِ في هذا التدبير و هو جعل الناس و الأنعام أزواجا يكون بينهم توالد فإنه كالمنبع للبث و التكثير(3).
أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَي الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ قال الطبرسي قدس سره كانت الإبل عيشا من عيشهم فيقول أ فلا يتفكرون فيها و ما يخرج الله من ضروعها مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ يقول كما صنعت هذا لهم فكذلك أصنع لأهل الجنة في الجنة و قيل معناه أ فلا يعتبرون بنظرهم إلي الإبل و ما ركبه الله عليه من عجيب الخلق فإنه مع عظمته و قوته يذلله الصغير فينقاد له بتسخير الله إياه لعباده فيبركه و يحمل عليه ثم يقوم و ليس ذلك في غيره من ذوات الأربع فلا يحمل علي شيء منها
«اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَنْعَام» مرحوم طبرسی در مجمع گفته: از شتر و گاو و گوسفند «لِترَْکَبُواْ مِنهَْا» تا سوارشان شوید، «وَ مِنهَْا تَأْکلُُونَ» و از آن ها بخورید، یعنی برخی برای سواری و خوردن هستند، مانند شتر و گاو و برخی فقط برای خوردن، مثل گوسفند، و برخی گفته اند: مقصود از انعام در اینجا خصوص شتر است چون آن است که بیشتر بر آن سوار می شوند، و لام در جمله (لترکبوا) برای تعلیل است، و از آنجا که خدای تعالی این چهار پایان را آفریده و هم خواسته خلقش از آن ها سود برند، و از طرف دیگر خدای متعالی هیچ گاه اراده کاری که قبیح یا مباح است را نمیکند؛ پس اراده فرمود که با نیّت قربت به وی و فرمانبری او از این چهارپایان بهرهمند شوند. «وَ لَکُمْ فِیهَا مَنَافِعُ» از شیر و پشم و کرک و موی آن ها استفاده می کنید، «وَ لِتَبْلُغُواْ عَلَیهَْا حَاجَةً فیِ صُدُورِکُمْ» به اینکه سوار آن ها شوید و به جاهایی برسید که برای حوائجتان قصد دارید به آنجا بروید و نیازهای خود را برآورید، «وَ عَلَیْهَا» و بر چهار پایان که در اینجا خصوص شتر است «وَ عَلیَ الْفُلْکِ تحُْمَلُونَ» و بر کشتی ها سوار شوید، یعنی با شتر در خشکی و با کشتی در دریا سفر کنید.(4)
: 534
«جَعَلَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکمُْ» بیضاوی گفته: از جنس خودتان «أَزْوَاجًا» زنان را «وَ مِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا» و برای چهار پایان هم جفت هایی از جنس خودشان آفرید، یا انواع چهار پایان را برای شما آفریده، یا نر و ماده آفریده، «یَذْرَؤُکُمْ» تا شما را فراوان کند، از ریشه «ذرء» به معنای پراکندن «فِیهِ» در این تدبیر، و تدبیر این است که انسانها و چهار پایان را زوج قرار داد تا آن ها همچون منبعی برای گسترش و تکثیر، به تولید نسل بپردازند.(5)
«أَفَلَا یَنظُرُونَ إِلیَ الْابِلِ کَیْفَ خُلِقَت» مرحوم طبرسی گفته: شتر، متاعی از وسائل عیش و زندگی آن ها بود، لذا خدای متعالی میفرماید: پس آیا در شتر و شیر خالص و گوارایی که خدا آن را از پستان او ، و از میان چرک و خون، برای نوش کنندگان خارج میکند، تفکّر نمی کنند؟ می فرماید: همان گونه که این را برای ایشان آفریدم، برای اهل بهشت در بهشت هم خواهم آفرید. برخی گفته اند: یعنی آیا با نگاه کردنشان به شتر و خلقت عجیبش عبرت نمی گیرند که موجودی صغیر آن را با تمام بزرگی و قوّتش رام می کند، و به موجب اینکه خدای متعالی آن را مسخّر بندگانش کرده، مطیع او می شود، پس [انسان] آن را بر روی زمین می خواباند و بر آن سوار می شود، آنگاه بلند میشود و در غیر شتر از میان چهار پایان [نیازی به خوابانیدن آنها نیست] و بر هیچ کدام آن ها چیزی حمل نمیشود
إلا و هو قائم فأراهم الله سبحانه هذه الآية فيه ليستدلوا علي توحيده بذلك و سئل الحسن عن هذه الآية و قيل له الفيل أعظم من الإبل في الأعجوبة فقال أما الفيل فالعرب بعيد العهد بها ثم هو خنزير لا يركب ظهرها و لا يؤكل لحمها و لا يحلب درها و الإبل من أعز مال العرب و أنفسه تأكل النوي و القت و تخرج اللبن و يأخذ الصبي بزمامها فيذهب بها حيث شاء مع عظمها في نفسها و يحكي أن فأرة أخذت تجرها و هي تتبعها حتي دخلت الجحر فجرت الزمام و بركت الناقة فجرت فقربت فمها من جحر الفأر انتهي(1).
و قال الرازي للإبل خواص منها أنه تعالي جعل الحيوان الذي يقتني(2)أصنافا شتي فتارة يقتني ليؤكل لحمه و تارة ليشرب لبنه و تارة ليحمل الإنسان في الأسفار و تارة لينقل أمتعة الإنسان من بلد إلي بلد و تارة ليكون به زينة و جمال و هذه المنافع بأسرها حاصلة في الإبل و إن شيئا من سائر الحيوانات لا تجتمع فيه هذه الخصال(3).
و ثانيها أنه في كل واحد من هذه الخصال أفضل من الحيوان الذي لا توجد فيه إلا هذه الخصلة لأنها إن جعلت حلوبة سقت فأروت الكثير و إن جعلت أكولة أطعمت و أشبعت الكثير و إن جعلت ركوبة أمكن أن يقطع بها من المسافة المديدة(4)ما لا يمكن قطعه بحيوان آخر و ذلك لما ركب فيها من القوة علي مداومته علي السير(5)و الصبر علي العطش و الاجتزاء من العلوفات ما لا يجتزئ(6)به حيوان آخر و إن جعلت حمولة(7)استقلت بحمل الأحمال الثقلية التي لا يستقل بها سواها و منها
مگر آنکه آن حیوان ایستاده است. پس خداوند این نشانه را در شتر به ایشان نشان داد تا به سبب آن بر یگانگی خدا استدلال کنند. از حسن درباره این آیه سؤال شد و به او گفته شد: فیل که در شگفتی، بزرگتر از شتر است، چرا خدا نفرمود: أفلا ینظرون الی الفیل کیف خلقت؟ حسن گفت: به این خاطر که فیل از خاطر و ذهن عرب دور است و در نزد او معهود نیست و پس از فیل، خوک است که عرب سوار بر آن نمیشود و گوشتش را نمیخورد، و شیرش را نمی دوشد، ولی شتر از بهترین مال عرب و نزد ایشان از نفیسترین چیزهاست، هسته خرما می خورد و بچّه میآورد و شیر می دهد، و یک کودک افسار او را گرفته و با وجود بزرگی جثّه اش، او را به هر کجا که بخواهد می برد. و حکایت شده که موشی، افسار شتری را گرفته بود و آن را هدایت مینمود و می کشید تا موش داخل سوراخش شده و افسار را کشید و شتر خوابید و دهانش را به سوراخ موش نزدیک کرد.
رازی گفته: شتر چند ویژگی دارد:
خدای تعالی حیواناتی را که برای کار خاصی نگهداری می شوند را چند دسته قرار داده است؛ گاهی برای خوردن گوشتش و گاهی برای نوشیدن شیرش و یک بار برای سفر کردن با آن و بار دیگر برای بارکشی از شهری به شهر دیگر و گاهی نیز برای زیور نگهداری می شوند و همه این منافع در شتر جمع است، و هیچ حیوانی همه این ویژگی ها را با هم ندارد.
در هر کدام از این منافع، شتر از حیوانات دیگر که برای یک ویژگی خاص نگهداری می شوند سر است؛ چون اگر از لحاظ شیر دهی در نظر گرفته شود، بیشتر از آن ها شیر می دهد و اگر از نظر گوشت در نظر گرفته شود، گوشت بیشتری دارد و تعداد بیشتری را سیر میکند. از نظر ویژگیهای دیگر نیز همین گونه است؛ مسافتی را که پیمودن آن با حیوان دیگری ممکن نیست، می پیماید، چون به راه رفتن توانمند و بردبار است و به تشنگی شکیباست و و خوراک او از علوفه ها، کمتر از خوراکی است که حیوانات دیگر نیاز دارند و بارهای سنگینی را که دیگر حیوانات را یارای حمل آن نیست، حمل میکند.
أن هذا الحيوان كان أعظم الحيوانات وقعا في قلوب العرب و لذلك جعلوا دية(1)قتل الإنسان إبلا و كان ملوكهم إذا أرادوا(2)المبالغة في إعطاء الشاعر الذي جاء من المكان البعيد أعطوه مائة(3)بعير لأن امتلاء العين منه أشد من امتلاء العين من غيره و لهذا قال وَ لَكُمْ فِيها جَمالٌ(4)الآية و منها أني كنت مع جماعة في مفازة فضللنا الطريق فقدموا جملا و تبعوه فكان ذلك الإبل(5)ينعطف من تل إلي تل و من جانب إلي جانب و الجميع كانوا يتبعونه حتي وصل إلي الطريق بعد زمان طويل و هذا من قوة(6)تخيل ذلك الحيوان بالمرة الواحدة(7)كيف انحفظت في خياله صورة تلك المعاطف حتي أن الذي عجز جمع من العقلاء إلي الاهتداء إليه فإن ذلك الحيوان اهتدي إليه.
و منها أنها مع كونها في غاية القوة علي العمل مباينة لغيرها في الانقياد و الطاعة لأضعف الحيوانات كالصبي و مباينة لغيرها أيضا في أنها يحمل عليها و هي باركة ثم تقوم فهذه الصفات الكثيرة الموجودة فيها توجب علي العاقل أن ينظر في خلقتها و تركيبها و يستدل بذلك علي وجود الصانع الحكيم سبحانه ثم إن العرب من أعرف الناس بأحوال الإبل في صحتها و سقمها و منافعها و مضارها فلهذه الأسباب حسن من الحكيم تعالي أن يأمر بالتأمل في خلقتها(8).
و قال الدميري في حياة الحيوان الإبل الجمال و هي اسم واحد يقع علي
شتر بیشتر از همه حیوانات در دل عرب جا گرفته بود، از این رو آن را دیه کشتن انسان قرار داده بودند و پادشاهان آن ها وقتی می خواستند به شاعری که از راه دور آمده بود جایزه کلانی بدهند، صد شتر به او می دادند چرا که از حیوانات دیگر چشمگیرتر بود، از این رو فرمود: «وَ لَکُمْ فِیهَا جَمَالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُون»(9){و در آنها برای شما زیبایی است، آن گاه که [آنها را] از چراگاه برمیگردانید، و هنگامی که [آنها را] به چراگاه میبرید.}
من با گروهی به راهی می رفتیم، پس راه را گم کردیم و آن ها شتری را جلو انداختند و خود به دنبال او به راه افتادند. او از تپّهای به تپّهای و از سویی به سویی می رفت و همه دنبالش بودند تا پس از زمانی دراز به راه رسید، و این به سبب نیروی خیال این حیوان است که چگونه با یک بار گذر، همه این تپّهها و پیچها را در خیال خود حفظ میکند، تا آنجا که گروهی از خردمندان در پیدا کردن راه درمانده شدند، امّا شتر راه را پیدا کرد.
شتر با اینکه بسیار نیرومند است، امّا از همه حیوانات فرمانبرتر است تا آنجا که به فرمان کودکی می رود و همچنین بر خلاف حیوانات دیگر، به صورت نشسته بار را بر او حمل می کنند، سپس برمی خیزد.
این اوصاف ویژه فراوان که در شتر وجود دارد، بر خردمند لازم می دارد تا در آفرینش و ترکیبش بیندیشد و به وسیله آن به آفریننده حکمت مدار رهنمون شود، و از آنجا که عرب زبانان از همه مردم به تندرستی و بیماری و سود و زیان شتر آگاه تر بودند، از این رو جا داشت خدا تعالی آن ها را [در ابتدا] به اندیشه در آفرینش او امر کند.
دمیری در حیاة الحیوان گفته: «ابل» اسم جنس به معنای شتر است و بر جمع اطلاق می شود،
الجمع ليس بجمع و لا اسم جمع إنما هو دال علي الجنس وَ رَوَي ابْنُ مَاجَهْ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: الْإِبِلُ عِزٌّ لِأَهْلِهَا وَ الْغَنَمُ بَرَكَةٌ وَ الْخَيْرُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ. و الإبل من الحيوان العجيب(1)و إن كان عجبها سقط من أعين الناس لكثرة رؤيتهم لها و هو أنه حيوان عظيم الجسم شديد الانقياد ينهض بالحمل الثقيل و يبرك به و تأخذ زمامة فأرة تذهب به حيث شاءت و تحمل علي ظهره بيتا يقعد فيه الإنسان(2)مع مأكوله و مشروبه و ملبوسه و ظروفه و وسائده كما في بيته و تتخذ للبيت سقفا(3)و هو يمشي بكل هذه و لهذا قال تعالي أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَي الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ و عن بعض الحكماء أنه حدث عن البعير و عظم خلقه(4)و كان قد نشأ بأرض لا إبل بها ففكر(5)ثم قال يوشك أن تكون طوال الأعناق و حين أراد الله(6)بها أن تكون سفائن البر صبرها علي احتمال العطش حتي أن ظمأها يرتفع إلي العشر و جعلها ترعي كل شيء نابت في البراري و المفاوز ما لا يرعاه سائر البهائم و في الحديث لا تسبوا الإبل فإن فيها رقوء الدم و مهر الكريمة أي تعطي(7)في الديات فتحقن بها الدماء فتقطع عن أن يهراق(8)دم القاتل و قال أصحاب الكلام في طبائع الحيوان ليس لشيء من الفحول مثل ما للجمل عند هيجانه إذ يسوء خلقه و يظهر زبده و رغاؤه فلو حمل ثلاثة أضعاف عادته حمل و يقل أكله(9)وَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنِ الصَّلَاةِ
امّا جمع و اسم جمع نیست. ابن ماجه روایت کرده که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: «شتر مایه عزّت صاحبش است، و گوسفند برکت است و خیر و خوبی به پیشانی اسب تا روز رستاخیز گره خورده است.»
و شتر از حیوانات شگفت آور است، اگرچه چون مردم زیاد او را می بینند برایشان عادی شده و شگفتی ندارد. شتر حیوانی تنومند و بسیار فرمانبر است. با بار سنگین بلند می شود و با آن می نشیند و یک موش افسارش را گرفته و به هر کجا که بخواهد می کشاند، بر پشتش خانهای سقف دار حمل میکند که انسانی به همراه خوراک و نوشیدنی و لباس و ظروف و بستر خواب در آن می نشیند، چنان که در اتاق مسکونی خود می نشیند، و او همه اینها را با خود می برد. از این رو خدا تعالی فرموده: «أَفَلَا یَنظُرُونَ إِلیَ الْابِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ»(10){آیا به شتر نمینگرند که چگونه آفریده شده؟} و از یکی از حکماء نقل است که درباره شتر و بزرگیش سخن می راند؛ حال آنکه هنوز شتر را ندیده بود. پس فکری کرد و آنگه گفت: باید گردنش دراز باشد.
و چون خدای تعالی اراده فرمود که او را کشتی خشکی قرار دهد، بر تحمّل تشنگی صبورش ساخت به طوری که وقتی یک بار آب بنوشد، تا ده روز سیراب می ماند، و از هر گیاهی که در بیابان ها و درّهها بروید و دیگر چهار پایان از آن نخورند تغذیه میکند. و در حدیث است که: (به شتر دشنام ندهید، چرا که مانع خونریزی میشود و مهریه دوشیزههای ارجمند می گردد.) یعنی آن را به عنوان خون بهای مقتول، از قاتل می گیرند و به ولی دم میدهند و به این وسیله قاتل از قصاص رهایی می یابد. و متکلّمان گفته اند: هیچ حیوانی در حال شهوت مانند شترِ نر نیست؛ زیرا بد رفتار می شود و دهانش کف می کند و اگر سه برابر بار بر او نهند بکشد و خوراکش کم می شود. و از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله درباره نماز خواندن
1) في المصدر: و الإبل من الحيوانات العجيبة.
2) في المصدر: و يتخذ علي ظهره بيت يقعد الإنسان فيه.
3) في المصدر: كانه في بيته و يتخذ للبيت سقف.
4) في المصدر: و عن بديع خلقها.
5) في المصدر: ففكر ساعة.
6) في المصدر: و حيث أراد اللّه.
7) في المصدر: أي انها تعطي.
8) في المصدر: و تمنع من أن يهراق.
9) زاد في المصدر: و يخرج الشقشقة و هي الجلدة الحمراء التي يخرجها من جوفه و ينفخ فيها فتظهر من شدقه لا يعرف ما هي ا ه.
10) . غاشیه / 17
فِي مَبَارِكِ الْإِبِلِ فَقَالَ لَا تُصَلُّوا فِي مَبَارِكِ الْإِبِلِ فَإِنَّهَا مِنَ الشَّيَاطِينِ(1)وَ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ فَقَالَ صَلُّوا فِيهَا(2)فَإِنَّهَا بَرَكَةٌ(3).
وَ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ وَ الْحَاكِمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله دَخَلَ حَائِطاً لِبَعْضِ الْأَنْصَارِ فَإِذَا فِيهِ جَمَلٌ فَلَمَّا رَأَي النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله ذَرَفَتْ عَيْنَاهُ فَمَسَحَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله سَنَامَهُ(4)فَسَكَنَ ثُمَّ قَالَ مَنْ رَبُّ هَذَا الْجَمَلِ فَجَاءَ فَتًي مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ هُوَ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ أَ لَا تَتَّقِي اللَّهَ فِي هَذِهِ الْبَهِيمَةِ الَّتِي مَلَّكَكَ اللَّهُ إِيَّاهَا فَإِنَّهُ يَشْكُو(5)إِلَيَّ أَنَّكَ تُجِيعُهُ وَ تُذِيبُهُ.
وَ رَوَي الطَّبَرَانِيُّ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ حَتَّي إِذَا كُنَّا بِحَرَّةِ(6)وَاقِمٍ أَقْبَلَ جَمَلٌ يَرْفُلُ حَتَّي دَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَجَعَلَ يَرْغُو عَلَي هَامَتِهِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله إِنَّ هَذَا الْجَمَلَ يَسْتَعْدِينِي عَلَي صَاحِبِهِ يَزْعُمُ أَنَّهُ كَانَ يَحْرُثُ عَلَيْهِ مُنْذُ سِنِينَ حَتَّي أَجْرَبَهُ(7)وَ أَعْجَفَهُ وَ كَبُرَ سِنُّهُ أَرَادَ نَحْرَهُ اذْهَبْ يَا جَابِرُ
در خوابگاه شتران پرسیدند، فرمود: در خوابگاه شتران نماز نخوانید که آنجا جایگاه شیاطین است، و همچنین درباره نماز خواندن در آغل گوسفندان پرسیدند، حضرت فرمود: در آنجا نماز بخوانید، چرا که آن ها مبارک هستند.(8)
و در مسند احمد و حاکم از عبد اللَّه بن جعفر نقل شده که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به نخلستان یک نفر از انصار وارد شد و به ناگاه در آن شتری را مشاهده نمود. وقتی چشم شتر به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله افتاد اشک ریخت. پس رسول اکرم صلّی الله علیه و آله دست به کوهانش کشید و او آرام شد، آن گاه فرمود: صاحب این شتر کیست؟ جوانی از انصار به نزد حضرت آمد و گفت: از آن من است یا رسول اللَّه، فرمود: آیا درباره این زبان بسته از خدا نمی ترسی که آن را به تو داده؟ او شکوه دارد که گرسنهاش می داری و آبش می کنی [از شدّت گرسنگی او را لاغر می کنی.]
و طبرانی از جابر روایت کرده که به همراه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نبرد ذات الرقاع رفتیم و چون به حرّه واقم رسیدیم، شتری دوان دوان پیش آمد تا نزدیک رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله رسید با صدای بلند صدا می کرد. حضرت فرمود: این شتر از صاحبش به من شکایت می کند و می پندارد که سالیانی است آنقدر از او برای کشت، کار کشیده که او را عاجز و لاغر کرده و حال که پیر شده می خواهد او را بکشد. ای جابر برو
1) في المصدر: فانها مأوي الشياطين.
2) في المصدر: فانها مباركة.
3) حياة الحيوان: 9- 11.
4) في المصدر: سنامه، و في رواية: فمسح ذفرييه فسكن.
5) في المصدر: فانه شكا.
6) في معجم البلدان: حرة و اقم احدي حرتي المدينة و هي الشرقية سميت برجل من العماليق اسمه و اقم نزلها في الدهر الأول، و في هذه الحرة كانت وقعة الحرة المشهورة في أيّام يزيد بن معاوية في سنة 63 و أمير الجيش من قبل يزيد مسلم بن عقبة المري و سموه لقبيح صنيعه مسرفا، قدم المدينة فنزل حرة و اقم و خرج إليه أهل المدينة يحاربونه فكسرهم و قتل من الموالي ثلاثة آلاف و خمسمائة رجل، و من الأنصار الفار و اربعمائة و قيل: الفا و سبعمائة، و من قريش الفا و ثلاثمائة، و دخل جنده المدينة فنهبوا الأموال و سبوا الذرّية و استباحوا الفروج، و حملت منهم ثمانمائة حرة و ولدن ا ه.
7) في المصدر: حتي اعجزه.
8) . حیاة الحیوان: 9 - 11
إِلَي صَاحِبِهِ فَأْتِ بِهِ قَالَ مَا أَعْرِفُهُ قَالَ إِنَّهُ سَيَدُلُّكَ عَلَيْهِ قَالَ فَخَرَجَ بَيْنَ يَدَيَّ مُعْنِقاً حَتَّي وَقَفَ بِي مَجْلِسَ بَنِي حَطْمَةَ(1)فَقُلْتُ أَيْنَ رَبُّ هَذَا الْجَمَلِ قَالُوا هَذَا لِفُلَانِ بْنِ فُلَانٍ فَجِئْتُهُ فَقُلْتُ أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ فَخَرَجَ مَعِي حَتَّي إِذَا جَاءَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنَّ جَمَلَكَ يَزْعُمُ أَنَّكَ حَرَثْتَ عَلَيْهِ زَمَاناً حَتَّي إِذَا أَجْرَبْتَهُ وَ أَعْجَفْتَهُ وَ كَبُرَ سِنُّهُ أَرَدْتَ نَحْرَهُ(2)قَالَ وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنَّ ذَلِكَ كَذَلِكَ(3)قَالَ صلي الله عليه و آله مَا هَكَذَا جَزَاءُ الْمَمْلُوكِ الصَّالِحِ ثُمَّ قَالَ بِعْنِيهِ(4)قَالَ نَعَمْ فَابْتَاعَهُ مِنْهُ ثُمَّ أَرْسَلَهُ صلي الله عليه و آله فِي الشَّجَرِ حَتَّي نَصَبَ سَنَامُهُ .
وَ كَانَ إِذَا اعْتَلَّ عَلَي بَعْضِ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ مِنْ نَوَاضِحِهِمْ شَيْءٌ أَعْطَاهُ إِيَّاهُ فَمَكَثَ كَذَلِكَ زَمَاناً(5).
و قال البقر اسم جنس يقع علي الذكر و الأنثي و إنما دخلته الهاء للوحدة و الجمع بقرات و هو حيوان شديد القوة كثير المنفعة خلقه الله ذللا(6)و لم يخلق له سلاحا شديدا كما للسباع لأنه في رعاية الإنسان فالإنسان يدفع عنه عدوه فلو كان له سلاح لصعب علي الإنسان ضبطه و البقر الأجم(7)يعلم أن سلاحه في رأسه فيستعمل محل القرن كما تري في العجاجيل قبل نبات قرونها تنطح برءوسها تفعل ذلك طبعا و هي أجناس منها الجواميس و هي أكثرها ألبانا و أعظمها أجسادا(8)و منها العراب و هي جرد ملس الألوان و منها نوع آخر يقال له الدربانة(9)و البقر ينزو ذكورها
صاحبش را بیاور. جابر گفت: او را نمی شناسم، فرمود: تو را راهنمایی می کند. گفت: پس شتر گردنکشان پیشاپیش من حرکت کرد تا مرا به مجلس بنی حطمه برد و آنجا نگه داشت. گفتم: صاحب این شتر کجاست؟ گفتند: این مال فلان بن فلان است. نزدش آمدم و گفتم: رسول خدا صلّی الله علیه و آله را اجابت کن، همراه من آمد تا به محضر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله رسید. حضرت به او فرمود: شترت گمان میکند که تو مدّتی با او کشت کرده ای و او را عاجز و لاغر نموده ای و حال که پیر شده می خواهی او را بکشی! گفت: قسم به کسی که تو را به پیامبری برانگیخت، مطلب چنین است. فرمود: پاداش مملوک شایسته چنین نیست. سپس فرمود: آن را به من بفروش. گفت: چَشم، و پیامبر او را خرید و در چراگاه رها کرد تا فربه شد. و هرگاه شتر آبکش یکی از مهاجرین و یا انصار بیمار می شد، آن را به حضرت میداد [و ایشان با شتر همین گونه رفتار می کرد] و او سال ها این چنین زنده بود .
و گفته: «بقر» اسم جنس برای مذکر و مؤنّث گاو است و تاء آن برای وحدت است [نه برای تأنیث]، و او حیوانی است نیرومند و پر سود، و خدا او را رام آفریده، بدون ابزاری که درندهها دارند؛ چون تحت حمایت انسان است و انسان از او نگهداری و دشمنش را دفع میکند. پس اگر ابزار درندگی داشت، نگهداریش برای انسان دشوار بود، و گاو بیشاخ می داند ابزارش در سر او است و آن را به جای شاخ به کار می برد، مثل گوسالهها که هنوز شاخ بر نیاورده اند، امّا فطرتا می دانند که با سر شاخ بزنند و از خود دفاع کنند. و گاوها چند دستهاند: برخی گاومیش نام دارند که پرشیرتر و تنومندتر از همه هستند و برخی عراب نام دارند که کم مو و دو رنگند و دسته دیگر را دربانه گویند. و غالبا اینگونه است
علي إناثها إذا تمت لها سنة من عمرها في الغالب و هي كثيرة المني و كل الحيوان إناثه أرق صوتا من الذكور إلا البقر فإن الأنثي أفخم و أجهر و ليس لجنس البقر ثنايا عليا فهي تقطع الحشيش بالسفلي.
و ذكر صاحب الترغيب و الترهيب و البيهقي في الشعب عن ابن عباس أن ملكا من الملوك خرج يتصيد في مملكته مختفيا من الناس(1)فنزل علي رجل له بقرة فراحت عليه تلك البقرة فحلبت مقدار ثلاثين بقرة فحدث الملك نفسه أن يأخذها فلما كان من الغد غدت البقرة إلي مرعاها ثم راحت فحلبت نصف ذلك فدعا الملك صاحبها فقال أخبرني عن بقرتك هذه لم نقص حلابها أ لم يكن مرعاها اليوم مرعاها بالأمس قال بلي و لكن أري الملك أضمر لبعض الرعية سوء فنقص لبنها فإن الملك إذا ظلم أو هم بظلم ذهبت البركة قال فعاهد الملك ربه أن لا يأخذها و لا يظلم أحدا قال فغدت ثم راحت(2)فحلبت حلابها في اليوم الأول فاعتبر الملك بذلك و عدل و قال إن الملك إذا ظلم أو هم بظلم ذهبت البركة لا جرم لأعدلن و لأكونن علي أفضل الحالات(3).
و قال الغنم الشاة لا واحد له من لفظه وَ رَوَي عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ بِسَنَدِهِ إِلَي عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: افْتَخَرَ أَهْلُ الْإِبِلِ وَ أَهْلُ الْغَنَمِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ السَّكِينَةُ وَ الْوَقَارُ فِي أَهْلِ الْغَنَمِ وَ الْفَخْرُ وَ الْخُيَلَاءُ فِي الْفَدَّادِينَ أَهْلِ الْإِبِلِ.
و هو في الصحيحين بألفاظ مختلفة منها السكينة(4)في أهل الغنم و الفخر و الرياء في الفدادين أهل الخيل و الوبر و في لفظ الفخر و الخيلاء في أصحاب الإبل و السكينة و الوقار في أصحاب الشاة.
أراد بالسكينة السكون و بالوقار التواضع و أراد بالفخر التفاخر بكثرة
که چون گاو نر یک ساله می شود بر روی ماده گاو می جهد و او [در این موقع] پر منی می باشد. و همه حیوانات ماده، آواز نرم تری نسبت به حیوانات نر دارند به جز گاو که صدای مادهاش کلفتتر و رساتر است. و گاو دندان های پیشین بالا ندارد و علف را با دندان های زیرین می بُرد.
مؤلف کتاب ترغیب و ترهیب و بیهقی در الشعب از ابن عباس آورده اند که پادشاهی مخفیانه در کشورش به شکار رفت، پس مهمان مردی شد که ماده گاوی داشت و آن ماده گاو، شب از چراگاه برگشت و به اندازه سی گاو شیر داد. پادشاه تصمیم گرفت که آن گاو را از صاحبش بستاند. فردا که گاو از چراگاه برگشت، نیمی از آن شیر را داشت. پادشاه به صاحبش گفت: چرا شیر گاوت کم شد؟ مگر در چراگاه دیروز نبود؟ گفت: چرا ولی به نظرم پادشاه تصمیم بدی برای یکی از رعایا گرفته از این رو شیرش کم شده، زیرا وقتی پادشاه ستم کند یا قصد ستم داشته باشد، برکت می رود. راوی گوید: پادشاه با خود پیمان بست که آن گاو را نستاند و به کسی ستم نکند. فردا آن گاو به چراگاه رفت و شب آمد و شیر روز نخست را داشت و پادشاه از آن عبرت گرفت و عدالت پیشه نمود و گفت: وقتی پادشاه ستم کند یا قصد ستم نماید برکت برود، پس من باید عادل باشم و بهترین وضع را داشته باشم.(5)
و نیز گفته: «غنم» اسم جمع به معنای گوسفند است که از لفظ خودش مفرد ندارد. ابی سعید خدری گوید: شتر داران و گوسفند داران نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به یکدیگر فخر و مباهات کردند، پس آن حضرت فرمود: سنگینی و آرامش در گوسفندداران است، و به خود بالیدن و تکبّر از ویژگی های شترداران است. و این روایت در صحیح بخاری و مسلم با الفاظ مختلف آمده، از آن جمله: آرامش در گوسفندداران است، و به خود بالیدن و تظاهر از ویژگی های اسب داران و شترداران است. و به لفظ دیگر چنین است: به خود بالیدن و تکبّر از ویژگی های شترداران است و سنگینی و آرامش در گوسفندداران است.
سکینه یعنی آرامش، و وقار یعنی فروتنی، و مراد از فخر بالیدن به بسیاری
المال و الجاه و غير ذلك من مراتب أهل الدنيا و بالخيلاء التكبر و التعاظم و منه قوله تعالي إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ(1)و مراده بالوبر أهل الإبل لأنه لها كالصوف للغنم(2)و الشعر للمعز و لذلك قال تعالي وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلي حِينٍ(3)و هذا منه صلي الله عليه و آله إخبار عن أكثر حال أهل الغنم و أهل الإبل و أغلبه و قيل أراد به أي بأهل الغنم أهل اليمن لأن أكثرهم أهل الغنم بخلاف ربيعة و مضر فإنهم أصحاب إبل.
و الغنم علي ضربين ضائنة و ماعزة قال الجاحظ و اتفقوا علي أن الضأن أفضل من الماعز(4)و استدلوا عليه بأوجه منها أن الله تعالي بدأ بذكر الضأن في القرآن فقال مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ(5)و منها قوله إِنَّ هذا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً(6)و منها فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ(7)و مما يذكر من فضلها أنها تلد في السنة مرة و تفرد غالبا و المعز تلد مرتين و قد تثني و تثلث و البركة في الضأن أكثر و من ذلك أن الضأن إذا رعت شيئا من الكلأ فإنه ينبت و إذا رعت الماعز شيئا لا ينبت لأن المعز تقلعه من أصولها و الضأن ترعي ما علي وجه الأرض و أيضا فإن صوف الضأن أفضل من شعر المعز و أعز قيمة و ليس الصوف إلا للضأن و منها أنهم كانوا إذا مدحوا
مال و جاه و غیر آن از شؤون اهل دنیا است، و مراد از خیلاء، تکبّر می باشد و از همین باب است سخن خدای تعالی که می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا یحُِبُّ کلَ مخُْتَالٍ فَخُورٍ»(8){خدا خودپسندِ لاف زن را دوست نمیدارد.} و مقصود از اهل وبر شتردارانند؛ زیرا «وبر» موی شتر است، همان طور که صوف پشم گوسفند و شعر موی بز است، و از این رو خدای تعالی فرموده: «وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلی حِینٍ» {و از پشم ها و کرک ها و موهای آنها وسایل زندگی که تا چندی مورد استفاده است [قرار داد].} و این بیان حال غالب گوسفندداران و شترداران است، و برخی گفته اند: منظور از گوسفندداران، مردم یمن هستند، زیرا بیشترشان گوسفند دارند بر خلاف ربیعه و مضرّ که شتر دارند.
گوسفند دو نوع است: میش و بز. جاحظ گفته: اتّفاق نظر دارند که میش برتر از بز است و چند دلیل هم آورده اند.
خدای تعالی در قرآن نام میش را بر نام بز مقدّم داشته و فرموده: «مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ»(9)اینکه فرموده: «إِنَّ هَذَا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لیَِ نَعْجَةٌ وَاحِدَة»(10){این [شخص] برادر من است. او را نود و نه میش، و مرا یک میش است.}، و نفرموده نود و نه ماده بز برای او و یکی برای من.
اینکه فرموده: «وَ فَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ»(11){و او را در ازای قربانیِ بزرگی باز رهانیدیم.} [و چنان که جاحظ گفته آن بره نری بوده است.]
میش، سالی یک بار می زاید و یک فرزند به دنیا می آورد، ولی بز، دو بار می زاید و دو تا سه بچه به دنیا می آورد و برکت میش بیشتر است.
چراگاه میش دوباره می روید؛ زیرا او گیاه را از ریشه نمیخورد بلکه آنچه را روی زمین برآمده میخورد، ولی چراگاه بز دوباره نمی روید چون او گیاه را ریشه کن می کند.
پشم میش، از موی بز برتر است و ارزش بیشتری دارد و فقط میش پشم دارد.
وقتی عرب می خواهد کسی را به خوبی بستاید
1) لقمان: 18.
2) في المصدر: كالصوف للضأن.
3) النحل: 80.
4) في المصدر: من المعز.
5) الأنعام: 143.
6) في المصدر: و تسعون نعجة ولي نعجة واحدة. و لم يقل: تسع و تسعون عنزا و لي عنز واحدة. أقول: الآية في ص: 23.
7) زاد في المصدر: و اجمعوا كما قال الحافظ انه كبش. أقول: الآية في الصافّات: 107.
8) . لقمان / 18
9) . انعام / 143
10) . ص / 23
11) . صافات / 107
شخصا قالوا إنما هو كبش و إذا ذموه قالوا ما هو إلا تيس(1)و مما أهان الله به التيس أن جعله مهتوك الستر مكشوف القبل و الدبر بخلاف الكبش و لذا شبه رسول الله صلي الله عليه و آله المحلل بالتيس المستعار.
و منها أن رءوس الضأن أطيب و أفضل من رءوس الماعز و كذلك لحمها فإن أكل لحم الماعز يحرك المرة السوداء و يولد البلغم و يورث النسيان و يفسد الدم و لحم الضأن عكس ذلك قال أبو زيد يقال لما تضعه الغنم و المعز حالة وضعه سخلة ذكرا كان أو أنثي و جمعها سخل بفتح السين و سخال بكسرها ثم لا يزال اسمه ذلك ما دام يرضع اللبن ثم يقال للذكر و الأنثي بهمة بفتح الباء و الجمع بهم بضمها و يقال لولد المعز حين يولد سليل و سليط فإذا بلغ أربعة أشهر و فصل عن أمه و أكل من البقل فإن كان من أولاد المعز فهو جفر و الأنثي جفرة و الجمع جفار فإذا قوي و أتي عليه حول فهو عريض و جمعه عرضان بكسر العين و العتود نوع منه و جمعه أعتدة و عتدان و هو في ذلك جدي(2)و الأنثي عناق إذا كان من أولاد المعز و يقال له إذا تبع أمه تلو لأنه يتلو أمه و يقال للجدي أمر بضم الهمزة و تشديد الميم و الراء المهملة في آخره و يقال له هلع و هلعة بضم الهاء و تشديد اللام و البكرة العناق أيضا و العطعط الجدي فإذا أتي عليه حول فالذكر تيس و الأنثي عنز ثم يكون جذعا في السنة الثانية و الأنثي جذعة فإذا طعن في السنة الثالثة فهو ثني و الأنثي ثنية فإذا طعن في السنة الرابعة كان رباعيا و الأنثي رباعية(3)ثم تكون سدسا و الأنثي سدسة(4)ثم يكون ضالعا و الأنثي كذلك و يقال ضلع يضلع ضلوعا و الجمع الضلع
میگوید: همانا فلانی کبش (میش) است و هرگاه میخواهد از کسی نکوهش کند میگوید: فلانی جز نرّه بز نیست.
از جمله چیز هایی که خداوند در خلقت بز قرار داده و موجب خواری اوست این است که عورتین او را آشکار قرار داده است به خلاف کبش، از این رو رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله محلّل(5)را به نرّه بز عاریه تشبیه نموده است.
سر میش و گوشتش خوشبوتر و بهتر از سر و گوشت بز است، چون گوشت بز خلط سوداء را تحریک میکند، ایجاد بلغم میکند و موجب فراموشی می گردد و مایه فساد خون می شود، بر عکس گوشت میش .
ابوزید گفته: به بچّه تازه تولّد یافته گوسفند و بز «سخله» گفته می شود، نر باشد یا ماده، و جمع آن «سَخل و سِخال» است، و تا زمانی که شیر خوار است این نام را دارد، بعد از آن به نر و ماده آن «بَهمه» گفته می شود و جمع آن «بُهم» است. و به بچّه بز در وقت ولادت «سلیل و سلیط» گفته می شود، وقتی به چهار ماهگی رسید و از مادر جدا شد و سبزی خوار شد؛ اگر بچّه بز باشد، به نر آن «جفر» و به ماده اش «جفره» گفته می شود و جمع آن «جفار» است. و آنگاه که بدنش قوی شد و یکسال بر او گذشت «عریض» نامیده می شود و جمعش «عِرضان» است و به نوعی از آن، «عتود» که جمع آن «أعتده و عتدان» است، گفته می شود و آن را در تمام این مراحل اگر بچّه بزِ نر باشد «جدی»، و اگر بچّه بز ماده باشد «عناق» می نامند، و آن زمان که به دنبال مادرش حرکت میکند به او «تلو» می گویند؛ چرا که به دنبال او حرکت میکند. از دیگر نام های «جدی، أُمّر و هلّع و هلّعه و عطعط» است و به عناق، بُکره نیز گفته می شود. پس وقتی که یک ساله شد نر آن «تیس» و ماده اش را «عنز» می نامند، و در سال دوم به آن ها «جذع و جذعه» می گویند. و در سال های بعد به ترتیب به آن «ثنیّ و ثنیّه، رباعیّ و رباعیّه، سدس و سدسه، ضالع و ضالعه» گفته می شود و عرب میگوید: «ضَلَعَ یضلع ضلوعا» و جمع آن ضُلّع است.
1) في المصدر: انما هو تيس و اذ أرادوا المبالغة في الذم قالوا: انما هو تيس في سفينة.
2) في المصدر: و هو في كل ذلك جدي.
3) زاد في المصدر بعد ذلك: ثم يكون خماسيا و الأنثي خماسية.
4) في المصدر: ثم يكون سداسيا و الأنثي سداسية.
5) . یعنی کسی که بعد از سه طلاقه شدن زن برای حلال شدن مجدّد او بر شوهر اوّلش با او ازدواج کرده و سپس او را طلاق می دهد.
بتشديد اللام(1)و قال الجلان و الجلام(2)من أولاد المعز خاصة و في الحديث في الأرنب يصيبها المحرم جلان(3).
قال الجاحظ و قد قالوا في أولاد الضأن كما قالوا في أولاد المعز إلا في مواضع قال الكسائي هي خروف(4)في العريض من أولاد المعز و الأنثي خروفة و يقال له حمل و الأنثي رخل بفتح الراء المهملة و كسر الخاء المعجمة و الجمع رخال بضم الراء و هو مما جمع علي غير قياس كما قالوا في المرضع ظئر و ظؤار و للشاة القريبة العهد بالنتاج ربي و رباب و البهمة للذكر و الأنثي من أولاد الضأن و المعز جميعا و لا يزال كذلك حتي يأكل و يجتر ثم هو قرقر بقافين مكسورتين و الجمع قرقار و قرقور و هذا كله حين يأكل و يجتر و الجلام بكسر الجيم الجدي أيضا و البذج بفتح الباء و الذال المعجمة و بالجيم في آخره من أولاد الضأن خاصة و الجمع بذجان.
وَ رَوَي ابْنُ مَاجَهْ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنْ أُمِّ هَانِي قَالَتْ: إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ لَهَا اتَّخِذِي غَنَماً فَإِنَّ فِيهَا الْبَرَكَةَ .
وَ شَكَتْ إِلَيْهِ امْرَأَةٌ أَنَّ غَنَمَهَا لَا تَزْكُو فَقَالَ صلي الله عليه و آله مَا أَلْوَانُهَا قَالَتْ سُودٌ فَقَالَ عَفِّرِي أَيِ اسْتَبْدِلِي أَغْنَاماً بِيضاً فَإِنَّ الْبَرَكَةَ فِيهَا.
وَ فِي الْحَدِيثِ: صَلُّوا فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ وَ امْسَحُوا رُغَامَهَا.
و الرغام ما يسيل من الأنف.
وَ رَوَي أَبُو دَاوُدَ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله كَانَتْ لَهُ مِائَةُ شَاةٍ لَا يُرِيدُ أَنْ تَزِيدَ .
وَ كَانَ صلي الله عليه و آله كُلَّمَا وُلِدَتْ سَخْلَةٌ ذَبَحَ مَكَانَهَا شَاةً.
ابو زید همچنین گفته: در خصوص بچّه بز «حلّان و جلّام» هم گفته می شود. و در حدیث آمده: «فی الإرنب یصیبها المحرِم جلّان» یعنی اگر کسی در حال احرامِ حج خرگوشی را شکار کند، کفّاره اش یک جلّان است.
جاحظ گفته: برخی درباره فرزندان میش این نام ها را به کار برده اند، همان طور که به فرزندان بز نیز گفته شده؛ به جز موارد اندکی که با هم تفاوت دارند. کسایی گفته: میش در اندازه بزِ «عریض» خروف و مؤنث آن خروفه است. و به نرِ آن، (حمل) نیز گفته می شود و به مادهِ آن «رَخِل» که جمع آن «رُخال» است و از جمله جمع های غیر قیاسی می باشد، همان طور که عرب جمع کلمه ظُئر را ظؤار استعمال نموده است. و به گوسفندی که به زودی فرزندی به دنیا می آورد «ربّی و رباب» گفته می شود، و به فرزندان نر و ماده میش و بز، به همگی این ها، «بهمه» گفته می شود، تا زمانی که به سنی برسند که بخورند و نشخوار کنند. در این زمان به آن ها «قِرقِر» گفته می شود و جمع آن «قرقار و قرقور» است. و (جِلاّم) به جدی هم گفته می شود، و «بَذَج» تنها به فرزندان میش گفته می شود که جمع آن «بِذجان» است.
و ابن ماجه با سند صحیح از امّ هانی روایت کرده که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به او فرمود: گوسفندی تهیّه کن که برکت دارد.
و زنی به آن حضرت شکایت کرد که گوسفندانش رشد نمیکنند، حضرت فرمود: گوسفندانت چه رنگی دارند؟ گفت: سیاه، فرمود: با گوسفندان سفید عوض کن که برکت دارد.
و در حدیث آمده است که در آغل گوسفندان نماز بخوانید و آب بینی آن ها را با دست پاک کنید.
و ابو داود روایت کرده که پیامبر صلّی الله علیه و آله صد گوسفند داشت و نمی خواست از این مقدار بیشتر شود و هرگاه گوسفندی زاییده می شد، حضرت به جای آن یکی را ذبح می کرد.
وَ رَوَي مَالِكٌ وَ أَبُو دَاوُدَ وَ الْبُخَارِيُّ وَ النَّسَائِيُّ وَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ خَيْرُ مَالِ الْمُسْلِمِ غَنَماً يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَ مَوَاضِعَ الْقَطْرِ يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنَ الْفِتَنِ.
شعف الجبال بفتح الشين المعجمة و العين المهملة رءوسها و شعف كل شيء أعلاه قال أبو الزناد خص عليه السلام الغنم من بين سائر الأشياء حضا علي التواضع و تنبيها علي إيثار الخمول و ترك الاستعلاء و الظهور و قد رعاها الأنبياء و الصالحون وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيّاً إِلَّا رَاعِيَ غَنَمٍ(1).
وَ أَخْبَرَ صلي الله عليه و آله: أَنَّ السَّكِينَةَ فِي أَهْلِ الْغَنَمِ.
وَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا وَ قَدْ رَعَي الْغَنَمَ قِيلَ وَ أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ أَنَا(2).
قيل و الحكمة أن الله عز و جل جعل الرعي في الأنبياء تقدمة لهم ليكونوا رعاة الخلق و تكون(3)أممهم رعايا لهم وَ رَوَي الْحَاكِمُ فِي مُسْتَدْرَكِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: رَأَيْتُ غَنَماً سُوداً دَخَلَتْ فِيهَا غَنَمٌ كَثِيرٌ بِيضٌ فَقَالُوا فَمَا أَوَّلْتَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْعَجَمُ(4)يَشْرَكُونَكُمْ فِي دِينِكُمْ وَ أَنْسَابِكُمْ قَالُوا الْعَجَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ صلي الله عليه و آله لَوْ كَانَ الْإِيمَانُ مُعَلَّقاً بِالثُّرَيَّا لَنَالَهُ رِجَالٌ مِنَ الْعَجَمِ.
و في عجائب المخلوقات عن موسي بن عمران عليه السلام: أنه اجتاز بعين ماء في سفح جبل فتوضأ منها ثم ارتقي الجبل ليصلي إذ أقبل فارس فشرب من ماء العين و ترك عنده كيسا فيه دراهم و ذهب مارا فجاء بعده راعي غنم فرأي الكيس فأخذه و مضي ثم جاء بعده شيخا عليه أثر البؤس و علي رأسه حزمة حطب فوضعها هناك ثم
و مالک، ابو داود، بخاری، نسائی و ابن ماجه همه از ابی سعید خدری روایت کرده اند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: نزدیک است که بهترین دارایی مسلمان گوسفند باشد؛ چرا که [برای چرانیدن او] به دنبالش به قلّه کوه ها و جاهایی که باران خیز است میرود و دینش را از فتنه می رهاند.
ابو زنّاد گفته: آن حضرت از میان سایر چیز ها، تنها گوسفند را نام برد، برای آنکه مردم را به فروتنی تشویق کند و به برگزیدن گمنامی و ترک برتری جویی و خود نمایی توجّه دهد. و به راستی که پیامبران و صالحان همگی این کار - چرانیدن گوسفند - را انجام داده اند. و نبیّ مکرّم صلی اللَّه علیه و آله فرموده که خدا هیچ پیامبری را نفرستاده مگر اینکه شبان بوده است.
و همچنین آن حضرت خبر داده که آرامش در گوسفندداران است. و در حدیث است که آن حضرت فرمود: هیچ پیامبری نبوده مگر اینکه گوسفند چرانیده، به ایشان گفته شد: یا رسول اللَّه شما هم [این چنین بودید]؟ فرمود: آری من هم [شبان بوده ام] .
برخی گفته اند: حکمتش این است که خدای عزّ و جلّ شبانی را برای آماده سازی انبیاء قرار داده تا بتوانند شبان مردم شوند و امّتهایشان را تحت سرپرستی خود بگیرند. و حاکم در مستدرک خود از ابن عمر نقل کرده که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: در خواب، گوسفندان سیاهی را دیدم که گوسفندان فراوان سفیدی در میان آن ها درآمده بودند. گفتند: ای رسول خدا آن را به چه تعبیر کردی؟ فرمود: به عجم، که در دین شما و در نژاد شما شریک می شوند. گفتند: ای رسول خدا، عجم [در دین و نسب ما شریک می شود]؟ فرمود: اگر ایمان در ستاره ثریا آویخته شده باشد، مردانی از عجم به آن دست می یابند.
و در کتاب عجائب المخلوقات به نقل از حضرت موسی بن عمران علیه السّلام آمده که وی از چشمه آبی که در دامنه کوهی قرار داشت عبور کرد و با آب آن وضو گرفت. سپس از کوه بالا آمد تا نماز بخواند. ناگاه سواری رسید و از آن چشمه نوشید و کیسه پولی از درهم در آن نهاد و رفت. پس از او، شبان گوسفندانی آمد و آن کیسه را دید و برگرفت و رفت و به جای او پیرمرد تنگدستی سر چشمه آمد که بسته هیزمی بر سر داشت. پس آن بسته را در آنجا نهاد و
استلقي ليستريح فما كان إلا قليلا حتي عاد الفارس فطلب كيسه(1)فلم يجده فأقبل علي الشيخ يطالبه فأنكر فلم يزالا كذلك حتي ضربه و لم يزل يضربه حتي قتله فقال موسي يا رب كيف العدل في هذه الأمور فأوحي الله إليه أن الشيخ كان قتل أبا الفارس و كان علي أب الفارس دين لأب الراعي مقدار ما في الكيس فجري بينهما القصاص و قضي الدين و أنا حكم عدل(2).
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ سُفْيَانَ الْحَرِيرِيِّ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْبَرَكَةُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ تِسْعَةُ أَعْشَارِهَا فِي التِّجَارَةِ وَ الْعُشْرُ الْبَاقِي فِي الْجُلُودِ.
قال الصدوق رضي الله عنه يعني بالجلود الغنم و تصديق ذلك ما رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: تِسْعَةُ أَعْشَارِ الرِّزْقِ فِي التِّجَارَةِ وَ الْجُزْءُ الْبَاقِي فِي السَّابِيَاءِ يعني الغنم حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ عَنْ تَمِيمِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: تِسْعَةُ أَعْشَارِ الرِّزْقِ فِي التِّجَارَةِ وَ الْجُزْءُ الْبَاقِي فِي السَّابِيَاءِ يَعْنِي الْغَنَمَ(3).
قال في النهاية بعد إيراد الرواية في السابياء يريد به النتاج في المواشي و كثرتها يقال إن لآل فلان سابياء أي مواشي كثيرة و الجمع السوابي و هي في الأصل الجلدة التي يخرج فيها الولد و قيل هي المشيمة انتهي(4).
الجلود في الخبر الأول لعله أريد به ذوات الجلود من الحيوانات و في
دراز کشید تا استراحت کند. طولی نکشید که آن سوار برگشت و به دنبال آن کیسه گشت، امّا آن را نیافت. پس به سوی آن پیرمرد آمد و کیسه را از او طلب نمود. شیخ منکر [برداشتن کیسه] شد. و این کشمکش پیوسته در میان آن دو ادامه داشت تا اینکه او را مورد ضرب و شتم قرار داد تا کشته شد. موسی علیه السّلام گفت: پروردگارا آیا این اتّفاقات عادلانه بود؟ خدای سبحان به او وحی کرد: این پیرمرد پدر این اسب سوار را کشته بود و پدر اسب سوار نیز به پدر شبان به اندازه آنچه در کیسه بود بدهکار بود؛ پس میان آن ها قصاص شد و دِین پرداخته شد و من قضاوت کننده عادلی هستم .
خصال: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امام باقر علیه السّلام فرمود: برکت ده جزء دارد که نه قسمت آن در تجارت و یک دهم باقیمانده در پوست است.
مرحوم صدوق در توضیح این روایت میگوید: منظور از پوست، پوست گوسفند است و گواه این سخن روایتی است که از پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: نه دهم روزی در تجارت و یک جزء باقیمانده در «سابیاء» است که به معنای گوسفند است. زید بن علی بن الحسین علیهما السّلام از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل کرده که پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: نه دهم روزی در تجارت و یک جزء باقیمانده در «سابیاء» است؛ یعنی گوسفند.(5)
ابن اثیر در نهایه بعد از نقل روایتی که در مورد سابیاء است گفته: منظور از سابیاء، فرزندان چهار پایان و فراوانی آن ها میباشد، به طوری که گفته می شود: خاندان فلان، سابیاء - چهار پایان - فراوان دارند. و جمع آن «سوابی» است، و آن در اصل پوستی است که فرزند در آن بیرون می آید، و برخی گفته اند: منظور مشیمه است. (پایان نقل قول)(6)
شاید مقصود از جلود در روایت نخست، جانوران پوست دار است،
القاموس الجلد محركة الشاة يموت ولدها حين تضع كالجلدة محركة فيهما و الكبار من الإبل لا صغار فيها و من الغنم و الإبل ما لا أولاد لها و لا ألبان و ككتاب من الإبل الغزيرات اللبن كالمجاليد أو ما لا لبن لها و لا نتاج و الجلد الذكر وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا(1)أي لفروجهم(2).
الْفَقِيهُ، قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: اتَّقُوا اللَّهَ فِيمَا خَوَّلَكُمْ وَ فِي الْعُجْمِ مِنْ أَمْوَالِكُمْ فَقِيلَ لَهُ وَ مَا الْعُجْمُ قَالَ الشَّاةُ وَ الْبَقَرُ وَ الْحَمَامُ(3).
تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ،: قَالَ أَبُو الْجَارُودِ فِي قَوْلِهِ وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَ مَنافِعُ(4)وَ الدِّفْءُ حَوَاشِي الْإِبِلِ وَ يُقَالُ بَلْ هِيَ الْأَدْفَاءُ مِنَ الْبُيُوتِ وَ الثِّيَابِ وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ دِفْءٌ أَيْ مَا يَسْتَدْفِئُونَ بِهِ مِمَّا يُتَّخَذُ مِنْ صُوفِهَا وَ وَبَرِهَا قَوْلُهُ وَ لَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسْرَحُونَ قَالَ حِينَ يَرْجِعُ مِنَ الْمَرْعَي وَ حِينَ تَسْرَحُونَ حِينَ يَخْرُجُ إِلَي الْمَرْعَي قَوْلُهُ وَ تَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إِلي بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ قَالَ إِلَي مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ جَمِيعِ الْبُلْدَانِ ثُمَّ قَالَ وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ لَمْ يَقُلْ عَزَّ وَ عَلَا لِتَرْكَبُوهَا وَ تَأْكُلُوهَا(5)كَمَا قَالَ فِي الْأَنْعَامِ وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ قَالَ الْعَجَائِبَ الَّتِي خَلَقَهَا اللَّهُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ(6).
قوله حواشي الإبل أي صغار أولادها و هذا تفسير آخر غير التفاسير المشهورة لكنه موافق للغة قال الفيروزآبادي الحشو صغار الإبل كالحاشية(7)و قال
و فیروز آبادی در قاموس گفته: «جَلَد» گوسفندی است که نوزادش بمیرد، مانند «جَلَدة» و نیز به معنای شتران پیری است که خردسال در میان آنها نباشد و همچنین به گوسفند و شتری که نه بچّه دارد و نه شیر می دهد گفته می شود. و «جِلاد» بر وزن کتاب به معنای شتران پر شیر است، مثل «مجالید» که به همین معناست، یا مراد شتری است که شیر و بچّه ندارد، و «جِلد» به معنای آلت مردانگی است، خدای تعالی می فرماید: «وَ قَالُواْ لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتمُْ عَلَیْنَا»(8)یعنی به فروج خود می گویند.(9)
من لا یحضره الفقیه: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: از خدا درباره آنچه به شما داده و درباره اموال بیزبان خویش پروا کنید، پرسیدند: آن اموال بیزبان کدامند؟ فرمود: گوسفند و گاو و کبوتر.(10)
تفسیر قمی: علی بن ابراهیم در تفسیر خود از ابو الجارود نقل کرده که در تفسیر آیه: «وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْءٌ وَ مَنافِعُ»(11)گفته: «دفء» حواشی شتر است، و برخی گویند: بلکه منظور، گرم شدن به وسیله خانهها و لباس هاست. و علی بن ابراهیم درباره (دفء) گفته: گرم شدن توسط چیز هایی است که از پشم و کرک آن ها گرفته شود، و درباره آیه: «وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ» گفته: یعنی وقتی از چراگاه برمی گردند و وقتی [از آغل] به سوی چراگاه خارج می شوند. همچنین درباره آیه: «وَ تحَْمِلُ أَثْقَالَکُمْ إِلیَ بَلَدٍ لَّمْ تَکُونُواْ بَلِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنفُسِ» گفته: تا مکّه و مدینه و تا هر شهر دیگری، سپس فرمود: «وَ الخَْیْلَ وَ الْبِغَالَ وَ الْحَمِیرَ لِترَْکَبُوهَا» {و اسبان و استران و خران را [آفرید] تا بر آن ها سوار شوید.} و نفرمود: تا بر آن ها سوار شوید و از گوشت آن ها بخورید، چنان که درباره شتر و گاو و گوسفند فرمود و نیز درباره آیه: «وَ یخَْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ» گفته: منظور عجائبی است که خدا در خشکی و دریا آفریده است.(12)
حواشی شتر یعنی بچّههای کوچکش و این تفسیری متفاوت با تفاسیر مشهور، امّا موافق با لغت است. فیروزآبادی گفته: «حشو» مانند «حاشیه» به معنای بچّه شتر است، و نیز گفته:
الدِّفْءُ بالكسر و يحرك نقيض حدة البرد و إبل مُدْفِئَةٌ و مُدْفَأَةٌ و مُدَفَّأَةٌ و مُدَفِّئَةٌ كثير الأوبار و الشحوم و الدِّفْءُ بالكسر نتاج الإبل و أوبارها و الانتفاع بها(1).
و قال الراغب الدفء خلاف البرد قال تعالي لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَ مَنافِعُ و هو لما يدفئ و رجل دفآن و امرأة دفأي و بيت دفيء(2)قوله من البيوت أي الخيم من الشعر و الصوف قوله و لم يقل إلي آخره كان غرضه أنها ليست مما أعدت للأكل و رغب في أكلها إلا أنها محرمة(3)فيدل علي كراهتها كما هو المشهور.
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ زِيَادٍ الْقَنْدِيِّ عَنْ أَبِي وَكِيعٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ عَنِ الْحَارِثِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلَيْكُمْ بِالْغَنَمِ وَ الْحَرْثِ فَإِنَّهُمَا يَرُوحَانِ بِخَيْرٍ وَ يَغْدُوَانِ بِخَيْرٍ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيْنَ الْإِبِلُ قَالَ تِلْكَ أَعْنَانُ الشَّيَاطِينِ وَ يَأْتِيهَا خَيْرُهَا مِنَ الْجَانِبِ الْأَشْأَمِ(4)قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ سَمِعَ النَّاسُ بِذَلِكَ تَرَكُوهَا فَقَالَ إِذاً لَا يَعْدَمَهَا الْأَشْقِيَاءُ الْفَجَرَةُ(5).
قال في النهاية سئل عليه السلام عن الإبل فقال أعنان الشياطين الأعنان النواحي كأنه قال إنها لكثرة آفاتها كأنها من نواحي الشياطين في أخلاقها و طبائعها و في حديث آخر لا تصلوا في أعطان الإبل لأنها خلقت من أعنان الشياطين(6).
«دِفء»، نقیض سرمای سخت [و به معنای گرمای شدید] است، و «ابل مدفئه» شتری است که کرک و پیه فراوان دارد و «دِفء» به معنای بچّه شتر و کرک آن و سود بردن از آن است .
و راغب در مفردات خود گفته: «دِفء» مخالف برودت [و به معنای گرما] است، خدای متعالی می فرماید: «لَکُمْ فِیهَا دِفْءٌ وَ مَنَافِعُ» و دفء به چیز های گرمازا گفته می شود، و عرب میگوید: «رجل دفآن» مرد با حرارت، «امرأة دفأی» زن با حرارت، «بیت دفیء» خانه گرم.(7)
و اینکه فرموده: «من البیوت» یعنی چادرهای از جنس مو و پشم، و اینکه گفته: «و لم یقل لترکبوها و تأکلوها» گویا غرضش این باشد که آن ها از چیز هایی که آماده برای خوردن شده ، و مورد رغبت مردم باشند، نیستند، نه اینکه حرام باشند،(8)پس آیه دلیل بر کراهت آن ها است چنان که مشهور [بین فقها] است.
خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل فرمود: بر شما باد گوسفند و زراعت که این دو بامدادان و شامگاهان سود میدهند. گفته شد: ای رسول خدا پس شتر چه؟ فرمود: آن از نواحی شیطان است و خیرش از جانب چپش می آید که شوم است، گفته شد: یا رسول اللَّه اگر مردم این را بشنوند، شتران را رها میکنند. فرمود: مردم بد عاقبت و بد کردار [از شتر داری دست برنمی دارند] و آن ها را از بین نمیبرند. [منظور از اینکه سود شتران از جانب چپ است، این است که شتران را از جانب چپ میدوشند و از جانب چپ بر آن ها سوار میشوند.](9)
ابن اثیر در نهایه گفته: از حضرت درباره شتر سؤال شد، فرمود: اعنان شیاطین هستند، اعنان یعنی نواحی، گویا منظور حضرت این بوده که شتر به خاطر فراوانی آفاتش، از نظر اخلاق و طبیعت مثل نواحی و گوشههای شیطان است، در حدیث دیگری آمده است: در خوابگاه شتران نماز نخوانید چون از اعنان شیاطین آفریده شدند.(10)
1) القاموس: الدفء.
2) المفردات: 170.
3) هكذا في النسخ. و لعلّ الصحيح: لا انها محرمة.
4) أي من الجانب الايسر، و المراد من خيرها لبنها، لانها تحلب و تركب من الجانب الايسر.
5) الخصال 1: 45 و 46( طبعة الغفاري).
6) النهاية 3: 153.
7) . مفردات: 170
8) . در نسخ موجود عبارت (إلّا أنّها محرّمه) آمده، امّا ظاهراً صحیح آن (لا أنّها) می باشد که ترجمه مطابق آن است.
9) . خصال 1 : 45 - 46
10) . نهایه 3 : 153
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيُّ الْمَالِ خَيْرٌ قَالَ زَرْعٌ زَرَعَهُ صَاحِبُهُ وَ أَصْلَحَهُ وَ أَدَّي حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ قِيلَ فَأَيُّ الْمَالِ بَعْدَ الزَّرْعِ خَيْرٌ قَالَ رَجُلٌ فِي غَنَمَةٍ قَدْ تَبِعَ بِهَا مَوَاضِعَ الْقَطْرِ يُقِيمُ الصَّلَاةَ وَ يُؤْتِي الزَّكَاةَ قِيلَ فَأَيُّ الْمَالِ بَعْدَ الْغَنَمِ خَيْرٌ قَالَ الْبَقَرُ تَغْدُو بِخَيْرٍ وَ تَرُوحُ بِخَيْرٍ قِيلَ فَأَيُّ الْمَالِ بَعْدَ الْبَقَرِ خَيْرٌ قَالَ الرَّاسِيَاتُ فِي الْوَحَلِ وَ الْمُطْعِمَاتُ فِي الْمَحْلِ نِعْمَ الشَّيْءُ النَّخْلُ مَنْ بَاعَهُ فَإِنَّمَا ثَمَنُهُ بِمَنْزِلَةِ رَمَادٍ عَلَي رَأْسِ شَاهِقٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ إِلَّا أَنْ يُخْلِفَ مَكَانَهَا قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيُّ الْمَالِ بَعْدَ النَّخْلِ خَيْرٌ فَسَكَتَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ فَأَيْنَ الْإِبِلُ قَالَ فِيهَا الشَّقَاءُ وَ الْجَفَاءُ وَ الْعَنَاءُ وَ بُعْدُ الدَّارِ تَغْدُو مُدْبِرَةً وَ تَرُوحُ مُدْبِرَةً وَ لَا يَأْتِي خَيْرُهَا إِلَّا مِنْ جَانِبِهَا الْأَشْأَمِ أَمَا إِنَّهَا لَا تَعْدَمُ الْأَشْقِيَاءَ الْفَجَرَةَ(1).
معاني الأخبار، عن أبيه عن علي بن إبراهيم عن أبيه: مثله(2)
الكافي، عن علي بن إبراهيم: مثله.
قد تبع بها الباء للتعدية أو للمصاحبة أو للسببية أي يتبع لغنمه مواضع قطر السماء و نزول المطر فإذا رأي ماء و عشبا نزل هناك تغدو بخير أي بلبن أي تأتي به غدوا و رواحا و الخير كل ما يرغب فيه و يكون نافعا و قال الراغب الخير و الشر يقالان علي وجهين أحدهما أن يكونا اسمين كقوله تعالي وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَي الْخَيْرِ(3)و الثاني أن يكونا وصفين و تقديراهما تقدير أفعل منه نحو هذا خير من ذلك و أفضل كقوله تعالي نَأْتِ(4)بِخَيْرٍ مِنْها(5)
خصال: امام صادق علیه السّلام از پدرانش از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل میکند که از پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله پرسیده شد: کدام مال بهتر است؟ فرمود: زراعتی که صاحب آن، آن را بکارد و اصلاح کند و روز درو کردن حقّ آن را بدهد. گفته شد: پس از زراعت، کدام مال بهتر است؟ فرمود: مردی که گوسفندی دارد و آن را به چراگاههایی که باران باریده ببرد و نماز بخواند و زکات بدهد. گفته شد: پس از گوسفند، کدام مال بهتر است؟ فرمود: گاو که صبح و شام سود بدهد. گفته شد: پس از گاو، کدام مال بهتر است؟ فرمود: درختان خرما که ریشه در گل و لای دارند و در خشکسالی غذا میدهند. درخت خرما چه چیز خوبی است! هر کس آن را بفروشد قیمت آن مانند خاکستری بالای بلندی است که در یک روز طولانی، باد سختی بر آن بوزد، مگر اینکه درختان دیگری را جایگزین آن کند. گفته شد: ای رسول خدا پس از درخت خرما، کدام مال بهتر است؟ پیامبر صلّی الله علیه و آله سکوت کرد. مردی گفت: پس جایگاه شتر چیست؟ فرمود: در آن بدبختی و جفا و رنج و دوری از خانه است، صبح و شام پشت میکند و خیر آن جز از جانب چپش نمیرسد.(6)با این حال مردمان بدبخت و فاجر آن را از دست نمی دهند.(7)
در کتاب معانی الاخبار و کافی مانند این روایت آمده است.(8)
(قد تبع بها)، باء در این جمله برای متعدی ساختن فعل یا برای مصاحبت و یا برای سببیّت است. یعنی به خاطر گوسفندش به دنبال جاهایی که باران می بارد می گردد؛ و هرجا آب و علفی بیابد، اطراق میکند. «تغدو بخیر و تروح بخیر» یعنی در صبح و شام شیر می دهد، و خیر، هر آن چیزی است که مورد رغبت باشد و سود داشته باشد، راغب گفته: خیر و شر به دو گونه به کار می رود: یکی کاربرد اسمی، مانند قول خداوند که میفرماید: «وَ لْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلیَ الخَْیرِْ»(9){و باید از میان شما، گروهی، [مردم را] به نیکی دعوت کنند.}، و دوم کاربرد وصفی به معنای بهتر از این یا بدتر از این، مانند این فرموده خدای تعالی: «مَا نَنسَخْ مِنْ ءَایَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بخَِیرٍْ مِّنهَْا»(10){هر حکمی را نسخ کنیم، یا آن را به [دست] فراموشی بسپاریم، بهتر از آن را میآوریم.}
قوله الراسيات في الوحل أي النخيل التي نشبت عروقها في الطين و ثبتت فيه و هي تطعم أي تثمر في المحل و هو بالفتح الجدب و انقطاع المطر و التخصيص بها لأنها تحمل العطش أكثر من سائر الأشجار قوله فإنما ثمنه هو قائم مقام الخبر كأنه قيل فلا يري خيرا لأن ثمنه فلذا خلا عن العائد أو هو خبر بإرجاع ضمير ثمنه إلي الموصول قوله صلي الله عليه و آله بمنزلة رماد اقتباس من قوله تعالي مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلي شَيْءٍ(1)و العصف اشتداد الريح وصف به زمانه للمبالغة كقولهم نهاره صائم و ليله قائم و اشتدت به أي حملته و أسرعت الذهاب به و الشاهق المرتفع من الجبال و الأبنية و غيرها إلا أن يخلف مكانها أي مثله أو الأعم و الأول أظهر و الشقاء الشدة و العسر أو هو ضد السعادة و الجفاء البعد عن الشيء و ترك الصلة و البر و غلظ الطبع و في القاموس جفا عليه كذا ثقل و جفا ماله لم يلازمه و أجفي الماشية أتعبها و لم يدعها تأكل.
هنا أكثر المعاني مناسب فإن فيها غلظ الطبع و من يلازمها يصير كذلك كما يري في الأعراب و الجمالين و يبعد عن صاحبه للرعي و إن كان المراد ببعد الدار أيضا ذلك و تتعب صاحبها و تثقل علي صاحبها لقلة منافعها و العناء التعب تغدو مدبرة لأنها تطلب العلف من صاحبها غدوة و ليست لها منفعة تداركه و كذا في الرواح أما إنها لا تعدم الأشقياء الفجرة أي أنها مع هذه الخلال لا يتركها الأشقياء و يتخذونها للشوكة و الرفعة التي فيها و لا يصير قولي هذا سببا لتركهم لها و ما يروي عن الشيخ البهائي قدس سره أن المعني أن من جملة مفاسدها أنه تكون معها غالبا شرار الناس و هم الجمالون فهذا الخبر و إن كان يحتمله لكن سائر الأخبار مصرحة بالمعني الأول.
الْمَعَانِي، وَ الْخِصَالُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدٍ الْأَسَدِيِ(2)عَنْ صَالِحِ
«الرّاسیات فی الوحل» یعنی درختان خرمایی که ریشه هایش در گل و لای روییده و در آن محکم و ثابت گردیده و در «محل» یعنی وقت قحطی و خشکسالی میوه می دهد. و اینکه تنها درخت خرما را نام برد به این خاطر است که نسبت به درختان دیگر بیشتر تاب تشنگی را دارد. در جمله «فمن باعه فإنّما ثمنه بمنزلة رماد»، خبر «من» نیامده و جمله «فإنما ثمنه الخ» جایگزین آن شده و تقدیر عبارت چنین است: «فمن باعه فلا یری خیرا لأنّ ثمنه بمنزلة رماد» و دلیل بر خبر نبودنش، نداشتن ضمیر رابط است، و این احتمال نیز وجود دارد که خبر باشد و مرجع ضمیر در «ثمنه» را موصول بدانیم نه نخل. و اینکه فرمود: «بمنزلة رماد» برگرفته از این آیه شریفه است که می فرماید: «مَّثَلُ الَّذِینَ کَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ کَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فیِ یَوْمٍ عَاصِفٍ لَّا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُواْ عَلیَ شَیَْء»(3){مَثَل کسانی که به پروردگار خود کافر شدند، کردارهایشان به خاکستری میماند که بادی تند در روزی طوفانی بر آن بوزد؛ از آنچه به دست آوردهاند هیچ [بهرهای] نمیتوانند ببرند.} «عصف» یعنی شدّت باد، و «عاصف» در حقیقت صفت باد است که از روی مبالغه برای زمان آن یعنی «یوم» آورده شده، نظیر اینکه عرب میگوید: نهاره صائم - یعنی روز او روزه است - و لیله قائم - یعنی شب او ایستاده است - در حالی که قائم و صائم صفت شخص است. «و اشتدّت به» یعنی او را به تندی می برد، و «شاهق» یعنی کوه ها و ساختمان های بلند، «إلّا أن یخلف مکانها» یعنی مگر اینکه درخت نخل یا درخت دیگری را جایگزین آن کند و احتمال اینکه مقصود جایگزین کردن درخت نخل دیگری باشد، قویتر است. «شقاء» یعنی سختی و دشواری یا اینکه ضد سعادت است، و جفا یعنی دوری گزیدن از چیزی و ترک ارتباط و نیکی به او و سختی طبع، در قاموس آمده: «جفا علیه کذا» یعنی بر او سنگین آمد، «و جفا مالَه» یعنی از مالش جدا شد، «و أجفی الماشیة» یعنی حیوان را دنبال کرد و نگذاشت چیزی بخورد.
اکثر معانی ذکر شده در اینجا مناسب است؛ زیرا شتر طبع خشنی دارد و هرکس ملازم و همراه او باشد، همین خصوصیات اخلاقی را پیدا میکند، چنان که در میان اعراب و شترداران دیده میشود. و نیز شتر برای چریدن از صاحبش دور می شود، اگرچه مراد از دور شدن از خانه [که در متن حدیث آمده] نیز همین است و صاحبش را به رنج و زحمت می اندازد، چون منافعش اندک است، و «عناء» به معنای رنج است. «تغدو مدبرة» زیرا شتر صبحگاهان از صاحبش علف می خواهد، امّا منفعتی که این مخارج را جبران کند، ندارد. عصرگاهان نیز وضعیّت به همین منوال است، و اینکه فرموده: «أما إنّها لا تعدم الاشقیاء الفجره» یعنی آن ها با وجود همه این خصلت ها، شتر را رها نمی کنند و آن را برای شوکت و رفعتی که دارد برای خود می گیرند و می پرورانند، و این گفته من، آن ها را به رها کردن آن وا نمی دارد. و آنچه از شیخ بهایی نقل شده که فرموده: مقصود این است که یکی از مفاسد شتر این است که بیشتر، مردمان بد با شتران همراه هستند که همان شتر بانانند، گرچه در این روایت محتمل است، ولی روایات دیگر تصریح به معنای اوّل دارند.
خصال: امام صادق علیه السّلام از پدران
بْنِ أَبِي حَمَّادٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْغَنَمُ إِذَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَتْ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ أَقْبَلَتْ وَ الْبَقَرُ إِذَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَتْ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ أَدْبَرَتْ وَ الْإِبِلُ أَعْنَانُ الشَّيَاطِينِ إِذَا أَقْبَلَتْ أَدْبَرَتْ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ أَدْبَرَتْ وَ لَا يَجِيءُ خَيْرُهَا إِلَّا مِنَ الْجَانِبِ الْأَشْأَمِ(1)قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَنْ يَتَّخِذُهَا بَعْدَ ذَا قَالَ فَأَيْنَ الْأَشْقِيَاءُ الْفَجَرَةُ.
قال صالح و أنشد إسماعيل بن مهران:
هي المال لو لا قلة الخفض حولها *** فمن شاء داراها و من شاء باعها(2).
المعاني عن محمد بن هارون الزنجاني عن علي بن عبد العزيز عن أبي عبيد أنه قال قوله أعنان الشياطين أعنان كل شيء نواحيه و أما الذي يحكيه أبو عمرو فأعنان الشيء نواحيه قالها أبو عمرو و غيره فإن كانت الأعنان محفوظة فأراد أن الإبل من نواحي الشياطين أي أنها علي أخلاقها و طبائعها و قوله لا تقبل إلا مولية و لا تدبر إلا مولية فهذا عندي كالمثل الذي يقال فيها إنها إذا أقبلت أدبرت و إذا أدبرت أدبرت و ذلك لكثرة آفاتها و سرعة فنائها و قوله لا يأتي خيرها إلا من جانبها الأشأم يعني الشمال يقال لليد الشمال الشؤمي(3)و منه قول الله عز و جل وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ(4)يريد أصحاب الشمال و معني قوله لا يأتي نفعها إلا من هناك يعني أنها لا تحلب و لا تركب إلا من شمالها و هو الجانب الذي يقال له الوحشي في قول الأصمعي لأنه الشمال قال و الأيمن هو الإنسي و قال بعضهم لا و لكن الإنسي هو الذي يأتيه الناس في الاحتلاب و الركوب و الوحشي هو الأيمن لأن الدابة لا تؤتي من جانبها الأيمن إنما تؤتي من الأيسر
بزرگوارش از علی علیه السّلام نقل میکند که پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: گوسفند اگر رو آورد، رو میآورد [و سود میدهد] و اگر پشت کند باز رو میآورد و گاو اگر رو آورد، رو میآورد و اگر پشت کند، پشت میکند و [ضرر می رساند] و شتر از نواحی شیطان است؛ اگر رو کند، پشت میکند و [ضرر می رساند] و اگر پشت کند، باز پشت میکند و [ضرر میرساند] و خیر آن - یعنی شیر آن - تنها از طرف چپ آنکه شوم است میرسد. گفته شد: یا رسول اللَّه، بعد از این چه کسی آن را نگه میدارد؟ فرمود: بدبختهای فاجر کجایند؟
صالح (یکی از راویان خبر) گفت: اسماعیل بن مهران (راوی دیگر) این شعر را خواند: مال همان است گر که کسر نمی شد
هر که بخواهد بسازدش ور نهاش بفروشد .
در کتاب معانی الأخبار، بعد از ذکر این روایت، این گونه آمده: زنجانی به سند خود از ابو عبید برایم نقل کرد که: در شرح جمله «أعنان الشیاطین» گفته: اعنان هر چیز، اطراف و جوانب آن است، و از ابو عمرو و دیگران نیز این معنا بازگو شده، و اگر لفظ «أعنان» درست ضبط شده باشد، مقصودش این است که شتر از نواحی شیطان هاست، یعنی خوی و شیوه آن ها را دارد. و اینکه فرموده: چه به انسان رو کند و چه از او روی بگرداند در هر حال از روی گردان است، به نظرم این مثلی است که درباره شتر گفته میشود: شتر وقتی به انسان رو کند، در حقیقت از او روی گردانده و وقتی هم که رو بگرداند که روگردانیده [یعنی رو کردن و روی گرداندنش یکی است]، به دلیل پر آفت بودن و زود نابود شدن آن. و اینکه فرموده: «خیرش جز از جانب أشأم نیاید» یعنی از جانب چپ، به دست چپ «شؤم» گفته میشود، و فرمایش خدای عزّ و جلّ هم به همین معناست: «هُمْ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ» مقصود، کسانی هستند که نامه عمل به دست چپ دارند. و معنای این جمله حضرت که فرمود: خیر آن، تنها از طرف چپ آنکه شوم است میرسد، این است که فقط از سمت چپ آن شیرش را میدوشند و سوار بر آن میگردند، و آن جانب چپ به گفته أصمعی «وحشی» نامیده شده زیرا چپ است، و چنین گفته که به سمت راست «انسیّ» گویند. امّا برخی از ادبا گفتهاند: چنین نیست، بلکه جانب «انسیّ» سمتی است که مردم جهت دوشیدن و سوار شدن از آن استفاده میکنند، که سمت چپ حیوان میباشد، و «وحشی» سمت راست حیوان است، چون از سمت راستش استفاده نمیکنند.
قال أبو عبيد فهذا هو القول عندي و إنما الجانب الوحشي الأيمن لأن الخائف إنما يفر من موضع المخافة إلي موضع الأمن(1).
قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْفَائِقِ: سُئِلَ عَنِ الْإِبِلِ فَقَالَ أَعْنَانُ الشَّيَاطِينِ لَا تُقْبِلُ إِلَّا مُوَلِّيَةً وَ لَا تُدْبِرُ إِلَّا مُوَلِّيَةً وَ لَا يَأْتِي نَفْعُهَا إِلَّا مِنْ جَانِبِهَا الْأَشْأَمِ. الأعنان النواحي جمع عنن و عن يقال أخذنا كل عن و سن و فن أخذ من عن كما أخذ العرض من عرض وَ فِي الْحَدِيثِ: أَنَّهُمْ كَرِهُوا الصَّلَاةَ فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ أَعْنَانِ الشَّيَاطِينِ. قال الجاحظ يزعم بعض الناس أن الإبل لكثرة آفاتها أن من شأنها إذا أقبلت أن يتعقب إقبالها الإدبار و إذا أدبرت أن يكون إدبارها ذهابا و فناء و مستأصلا و لا يأتي نفعها يعني منفعة الركوب و الحلب إلا من جانبها الذي ديدن العرب أن يتشأموا به و هو جانب الشمال و من ثم سموا الشمال شؤمي قال:
فأنحي علي شؤمي يديه فذادها.
فهي إذا للفتنة مظنة و للشياطين مجال متسع حيث تسببت أولا إلي إغراء المالكين(2)علي إخلالهم بشكر النعمة العظيمة فيها فلما زواها عنهم لكفرانهم أغرتهم أيضا علي أغفال ما لزمهم من حق جميل الصبر علي المرزئة بها و سولت لهم في الجانب الذي يستملون منه نعمتي الركوب و الحلب أنه الجانب الأشأم و هو في الحقيقة الأيمن و الأبرك وَ قَالَ أَيْضاً: قِيلَ أَيْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيُّ أَمْوَالِنَا أَفْضَلُ قَالَ الْحَرْثُ وَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَالْإِبِلُ قَالَ تِلْكَ عَنَاجِيجُ الشَّيَاطِينِ.
العنجوج من الخيل و الإبل الطويل العنق فعلول من عنجه إذا عطفه لأنه يعطف عنقه لطولها في كل جهة و يلويها ليا و راكبه يعجنها إليه بالعنان الزمام يريد أنها مطايا الشياطين و منه قوله إن علي ذروة كل بعير شيطانا
أبو عبید گفته: عقیده من هم همین است، و سمت «وحشی» همان طرف راست حیوان است، زیرا شخص ترسو از جای ترسناک به محلّ امن می گریزد.(3)
زمخشری در فائق گفته: «سئل عن الابل فقال: اعنان الشیطان لا تقبل الا مولیّة و لا تدبر الا مولیّة و لا یأتی نفعها الا من جانبها الاشأم»، اعنان یعنی نواحی و اطراف، جمع عَنِن و عنّ، گفته می شود: «أخذنا کلّ عَنّ و سَنّ و فَنّ» یعنی همه جوانب و اطراف و لبهها را گرفتیم، از فعل «عَنَّ» گرفته شده مثل «عَرض» که از فعل «عَرَضَ» مأخوذ است. و در حدیث است که: مسلمانان نماز خواندن در «أعطان: آبشخور» شتر را ناخوش می داشتند، زیرا از «أعنان» شیاطین آفریده شده. جاحظ گفته: برخی مردم می پندارند چون شتر پرآفت است، رو کردنش به انسان، پشت کردن به دنبال دارد و وقتی پشت کند، پشت کردنش همراه با فنا و نیستی می باشد و منفعتش که همان سواری و شیر دادن است حاصل نمی شود، مگر از جانب چپ او که عادت عرب این است که آن را شوم و نامبارک می داند و از همین رو، جهت شمال را شؤمی می خوانند. شاعر گفته:
فأنحی علی شؤمی یدیه فذادها
بر دست چپش سقوط کرد پس او را راند.
بنابراین شتر زمینه ای برای فتنه و جولانگاهی برای شیاطین است؛ چرا که اوّلا شترداران را تشویق به ناسپاسی نعمت بزرگی که در وجود آنهاست، می کنند، و چون خداوند در پی ناسپاسی، نعمت را از آن ها بگیرد، شیاطین آن ها را از وظیفه صبر که شایسته این گونه مواقع است، غافل می سازند و به دل آن ها می اندازند که نعمت سواری و شیر دادن، از جانب شوم شتر است، با آنکه در حقیقت با میمنت و با برکت است. و نیز گفته: از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله پرسیده شد: کدام دارایی ما برتر است؟ فرمود: کشت و کار، گفتند: ای رسول خدا، پس شتر چه؟ فرمود: آن ها (عناجیج) شیاطینند.
اسب و شتر «عنجوج» یعنی گردن دراز، بر وزن فعلول از «عَنَجَه» یعنی گردنش را کج و مایل کرد، زیرا او به خاطر درازی گردنش، آن را به هر جهت که بخواهد می پیچاند، و سوار بر او، با افسار، او را به جهتی که میخواهد می گرداند. و منظور روایت این است که شتران مرکب های شیاطین هستند و از همین باب است سخن آن حضرت که فرمود: «همانا بر کوهان هر شتری شیطانی است»،
و قال في النهاية لا يأتي خيرها إلا من جانبها الأشأم يعني الشمال و منه قولهم لليد الشمال الشؤمي تأنيث الأشأم يريد بخيرها لبنها لأنها إنما تحلب و تركب من الجانب الأيسر(1)انتهي.
و قال الجوهري الوحشي الجانب الأيمن من كل شيء هذا قول أبي زيد و أبي عمرو قال عنترة:
و كأنما تنأي بجانب دفها *** الوحشي من هزج العشي مئوم
و إنما تنأي بالجانب الوحشي لأن سوط الراكب في يده اليمني.
و قال الراعي:
فمالت علي شق وحشيها *** و قد ريع جانبها الأيسر
و يقال ليس شيء يفزع إلا مال علي جانبه الأيمن لأن الدابة لا تؤتي من جانبها الأيمن و إنما تؤتي في الاحتلاب و الركوب من جانبها الأيسر فإنما خوفه منه و الخائف إنما يفر من موضع المخافة إلي موضع الأمن و كان الأصمعي يقول الوحشي الجانب الأيسر من كل شيء و في المصباح المنير الوحشي من كل دابة الجانب الأيمن قال الأزهري قال أئمة العربية الوحشي من جميع الحيوان غير الإنسان الجانب الأيمن و هو الذي لا يركب منه الراكب و لا يحلب منه الحالب و الإنسي الجانب الآخر و هو الأيسر و روي أبو عبيدة عن الأصمعي أن الوحشي هو الذي يأتي منه الراكب و يحلب منه الحالب لأن الدابة تستوحش عنده فتفر منه إلي الجانب الأيمن قال الأزهري و هو غير صحيح عندي قال ابن الأنباري ما من شيء يفزع إلا مال إلي جانبه الأيمن لأن الدابة إنما تؤتي للحلب و الركوب من الجانب الأيسر فتخاف منه فتفر من موضع المخافة و هو الجانب الأيسر إلي موضع الإنس و هو الجانب الأيمن فلهذا قيل الوحشي الجانب الأيمن انتهي.
و أقول يرد في الخبر إشكال و هو أن الحلب و الركوب من الجانب الأيمن
ابن اثیر در نهایه گفته: «لا یأتی خیرها الّا من جانبها الاشأم» یعنی از جانب چپ، چنان که دست چپ را «شؤمی» می خوانند که مؤنث «أشأم» است، مقصود از خیر شتر، شیر آن است، زیرا از سمت چپ، شیرش را میدوشند و سوارش می شوند. (پایان نقل قول)(2)جوهری گفته: وحشی، یعنی سمت راست هر چیزی، این گفته ابی زید و ابی عمره است. عتنره گفته:
و کأنّما تنأی بجانب دفّها الوحشیّ من هزج العشیّ مؤوّم
هنگام راه رفتن به نشاط جانب راستش را کج می کند چنانکه گویی از آزار آواز کننده ای گنده سر در شب، می ترسد.
و به این خاطر به طرف وحشی یعنی راست متمایل می شود که شلّاق سوار کار به دست راست اوست. و راعی گفته:
فمالت علی شقّ وحشیّها وقد ریع جانبها الایسر
پس به جانب راست خود میل کرد در حالی که جانب چپش بلند شده بود.
و گفته می شود: هر جانداری بترسد به طرف راست خود مایل می شود، زیرا از سوی راست جاندار به او دست اندازی نمی شود، بلکه برای دوشیدن و سواری از طرف چپش به سوی او می آیند، پس هراسش از همان جانب است و کسی که بترسد از جای هراس انگیز به جای امن می گریزد. اصمعی می گفت: وحشیّ یعنی طرف چپ هر چیز، و در مصباح المنیر آمده: منظور از وحشی در حیوانات، طرف راست آن ها می باشد، ازهری گفته: بزرگان علم عربی گفته اند: منظور از وحشی در تمام حیوانات به غیر از انسان، طرف راست آن هاست و آن طرفی است که سوار کار از آن طرف سوار نمی شود و از آن طرف شیر حیوان را نمی دوشند، و در مورد انسان، به طرف چپ گفته می شود. و ابو عبیده از اصمعی نقل کرده که جانب وحشی طرفی است که شخص از آن سوار بر حیوان می شود و از او شیر می دوشد، زیرا حیوان از او می ترسد و به جانب راست می گریزد، ازهری گفته: من این را قبول ندارم، ابن الانباری گفته: هر جانداری که بترسد به طرف راست خود مایل می شود، زیرا برای دوشیدن و سواری از طرف چپ حیوان به سوی او می آیند، پس از او می ترسد و از جای ترسناک که طرف چپ است به جای امن که طرف راست است می گریزد، از این رو گفته شده: وحشی، طرف راست است. (پایان نقل قول) مؤلف: به روایت اشکالی وارد می شود و آن این است که دوشیدن و سوار شدن از سوی
راست
لا اختصاص لهما بالإبل فكيف صارا سببا لذم خصوص الإبل و التكلف الذي ارتكبه الجاحظ في غاية السماجة و الركاكة إلا أن يقال الركوب من بين الأنعام الثلاثة مختص بالإبل و الحلب و إن كان مشتركا لكن قد تحلب الشاة بل البقرة أيضا من جانب الخلف و أيضا فيهما من السهولة و البركة ما يقاوم ذلك و قد يقال يمكن أن يكون كون الخبر من الجانب الأشأم كناية عن أن نفعها مشوب بضرر عظيم فإن اليمن منسوب إلي اليمين و الشؤم منسوب إلي اليسار أو يكون الأشأم أفعل تفضيل من الشأمة و يكون الغرض موتها و استيصالها أي خيرها في عدمها مبالغة في قلة نفعها كان عدمها أنفع من وجودها.
الْخِصَالُ، فِي الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَفْضَلُ مَا يَتَّخِذُهُ الرَّجُلُ فِي مَنْزِلِهِ لِعِيَالِهِ الشَّاةُ فَمَنْ كَانَتْ فِي مَنْزِلِهِ شَاةٌ قَدَّسَتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ فِي كُلِّ يَوْمٍ مَرَّةً وَ مَنْ كَانَتْ عِنْدَهُ شَاتَانِ قَدَّسَتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ مَرَّتَيْنِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ كَذَلِكَ فِي الثَّلَاثِ يَقُولُ بُورِكَ فِيكُمْ(1).
الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّا نَرَي الدَّوَابَّ فِي بُطُونِ أَيْدِيهَا الرُّقْعَتَيْنِ مِثْلَ الْكَيِّ فَمِنْ أَيِّ شَيْءٍ ذَلِكَ قَالَ ذَلِكَ مَوْضِعُ مَنْخِرَيْهِ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَ ابْنُ آدَمَ مُنْتَصِبٌ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ(2)وَ مَا سِوَي ابْنِ آدَمَ فَرَأْسُهُ فِي دُبُرِهِ وَ يَدَاهُ بَيْنَ يَدَيْهِ(3).
ویژه شتر نیست و در حیوانات دیگر نیز هست، پس چرا تنها موجب نکوهش شتر شده است؟ و توجیه تکلّف آمیز جاحظ زشت و رکیک است، مگر اینکه گفته شود از میان شتر و گاو و گوسفند، سواری مختصّ شتر است و کسی بر گاو و گوسفند سوار نمی شود و دوشیدن اگرچه مشترک میان هر سه است ولی گوسفند و گاو را گاهی از پشت می دوشند و به علاوه آسانی و برکت این دو، با شومی آن دو مقابله میکند. و گاهی گفته می شود که: ممکن است مقصود از اینکه خیر از جانب أشأم شتر حاصل می شود، کنایه از این باشد که منفعتش آمیخته با زیان بزرگی است؛ چون برکت منسوب به جانب راست و شومی منسوب به جانب چپ است و یا اینکه أشأم، افعل تفضیل از (شأمة) و به معنای شومتر باشد. [بر خلاف احتمال قبلی که افعل وصفی به معنای شوم بود] و منظور از آن مرگ و نابودی شتر است، یعنی خوبی آن در نبودن آن است و این کنایه است از اینکه نبودنش سودمندتر از بودنش است، برای اینکه مبالغه در کمی منفعت کرده باشد.
خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام در ضمن حدیث اربعمائه فرمود: بهترین چیزی که مرد در خانه خود برای خانوادهاش تهیه میکند، گوسفند است. پس هرکس یک گوسفند در خانهاش باشد، فرشتگان هر روز یک مرتبه او را تقدیس میکنند. و هرکه در خانهاش دو گوسفند داشته باشد فرشتگان هر روز دو مرتبه او را تقدیس میکنند و همین گونه در سه گوسفند، میگویند: به شما برکت داده شود.(4)
خصال: حمّاد بن عثمان گفته: به امام صادق علیه السّلام گفتم: در میان دستهای چهارپایان نشانی میبینیم مانند نشان داغ، این جهتش چیست؟ حضرت فرمود: آن، اثر دو سوراخ بینی [بر روی دستان آنها] در شکم مادر است، [چرا که چهار پایان در شکم مادر وارونه اند و اطراف بینی آن ها در میان دستهای آن ها چسبیده و از این جهت نشانی در آنجا ایجاد شده به خلاف] آدمی که در شکم مادر مستوی القامه و راست میباشد و به خاطر همین است که حق تعالی در قرآن میفرماید: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کَبَدٍ»(5){ما انسان را در شکم مادر مستوی القامه آفریدیم.} و اولاد حیوانات غیر از فرزند آدم، در شکم مادر، سرشان در پشت و دو دستشان مقابلشان میباشد.(6)
الْفَقِيهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ الْحِمْيَرِيِّ جَمِيعاً عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ مَوْضِعُ مَنْخِرَيْهِ فِي بَطْنِ أُمِّهِ(1).
ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَكُونُ فِي مَنْزِلِهِ عَنْزٌ حَلُوبٌ إِلَّا قُدِّسَ أَهْلُ ذَلِكَ الْمَنْزِلِ وَ بُورِكَ عَلَيْهِمْ وَ إِنْ كَانَتِ اثْنَتَيْنِ قُدِّسُوا وَ بُورِكَ عَلَيْهِمْ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا وَ كَيْفَ يُقَدَّسُونَ قَالَ يَقِفُ عَلَيْهِمْ مَلَكٌ كُلَّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ فَيَقُولُ قُدِّسْتُمْ وَ بُورِكَ عَلَيْكُمْ وَ طِبْتُمْ وَ طَابَ إِدَامُكَ فَقُلْتُ لَهُ مَا مَعْنَي قُدِّسْتُمْ قَالَ طُهِّرْتُمْ(2).
المحاسن، عن ابن محبوب: مثله(3)
الكافي، عن محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد بن عيسي عن ابن محبوب: مثله(4).
العنز الأنثي من المعز.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام بِمِنًي إِذْ أَقْبَلَ أَبُو حَنِيفَةَ عَلَي حِمَارٍ لَهُ فَاسْتَأْذَنَ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَأَذِنَ لَهُ فَلَمَّا جَلَسَ قَالَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُقَايِسَكَ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لَيْسَ فِي دِينِ اللَّهِ قِيَاسٌ وَ لَكِنْ أَسْأَلُكَ عَنْ حِمَارِكَ هَذَا فِيمَ أَمْرُهُ قَالَ وَ عَنْ أَيِّ أَمْرِهِ تَسْأَلُ قَالَ أَخْبِرْنِي عَنْ هَاتَيْنِ النُّكْتَتَيْنِ اللَّتَيْنِ بَيْنَ يَدَيْهِ مَا هُمَا فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ خَلْقٌ فِي الدَّوَابِّ كَخَلْقِ أُذُنَيْكَ وَ أَنْفِكَ فِي رَأْسِكَ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام :
در کتاب من لا یحضره الفقیه حمّاد همین سؤال را از محضر امام صادق علیه السّلام پرسیده و آن حضرت پاسخ داده اند: آن، اثر دو سوراخ بینی آن ها [بر روی دستان آن ها] در شکم مادر است.(5)
ثواب الأعمال: محمّد بن مارد گوید: شنیدم که امام صادق علیه السّلام میفرمود: نیست مؤمنی که در خانه اش بزی شیرده نگهدارد، جز اینکه اهل آن خانه تقدیس شوند و برکت از هر سو بر آن ها فرود آید و چنان که دو تا باشد در هر روز دو بار تقدیس شوند و برکات بر آن ها نازل گردد. یک تن از شیعیان پرسید چگونه تقدیس شوند؟ امام علیه السّلام فرمود: هر بامداد و شامگاه فرشتهای به سراغ ایشان آید و بایستد و بگوید پاکیزه گشتید، و برکت یافتید، و نظیف شدید، و خوراکتان نیز پاک گشت. محمّد بن مارد می گوید: من پرسیدم: معنای تقدیس چیست؟ فرمود: یعنی پاک و پاکیزه شدید.(6)
در کتاب محاسن و کافی این روایت با اختلافاتی از ابن محبوب نقل شده است.(7)
العنز الأنثی من المعز.
محاسن: محمّد بن مسلم گوید: در مِنی نزد امام صادق علیه السّلام بودم. ناگاه ابی حنیفه سوار بر الاغی آمد و اجازه خواست و امام علیه السّلام به او اجازه داد. چون نشست به آن حضرت گفت: راستش میخواهم با تو قیاس گویی کنم، امام علیه السّلام فرمود: در دین خدا قیاس نیست، ولی من از تو درباره خرت می پرسم که چگونه است؟ گفت: از چه چیز می پرسی؟ فرمود: به من بگو این دو داغی که میان دو دست او است چه باشند؟ ابو حنیفه گفت: خداوند همان طور که دو گوش و یک بینی در سر تو آفریده، این دو را نیز در جانوران آفریده. امام علیه السّلام فرمود:
1) من لا يحضره الفقيه 2: 189( طبعة الآخوندي) فيه: قال: قلت له جعلت فداك نري الدوابّ في بطون ايديها مثل الرقعتين في باطن يديها مثل الكي فاي شيء هو؟.
2) ثواب الأعمال: 93 و رواه في الفقيه 3: 220 عن الحسن بن محبوب عن محمّد بن مارد باختلاف.
3) المحاسن: 640 فيه اختلاف لفظي.
4) فروع الكافي 6: 544 فيه:[ يقف عليهم ملك في كل صباح فيقول] و فيه اختلاف آخر.
5) . من لا یحضره الفقیه 2 : 189
6) . ثواب الأعمال: 93
7) . محاسن: 640 ، کافی 6 : 544
خَلَقَ اللَّهُ أُذُنَيَّ لِأَسْمَعَ بِهِمَا وَ خَلَقَ عَيْنَيَّ لِأُبْصِرَ بِهِمَا وَ خَلَقَ أَنْفِي لَأَجِدَ بِهِ الرَّائِحَةَ الطَّيِّبَةَ وَ الْمُنْتِنَةَ فَفِيمَا خُلِقَ هَذَانِ وَ كَيْفَ نَبَتَ الشَّعْرُ عَلَي جَمِيعِ جَسَدِهِ مَا خَلَا هَذَا الْمَوْضِعَ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ سُبْحَانَ اللَّهِ أَسْأَلُكَ(1)عَنْ دِينِ اللَّهِ وَ تَسْأَلُنِي عَنْ مَسَائِلِ الصِّبْيَانِ فَقَامَ وَ خَرَجَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ فَقُلْتُ لَهُ عليه السلام جُعِلْتُ فِدَاكَ سَأَلْتَهُ عَنْ أَمْرٍ أُحِبُّ أَنْ أَعْلَمَهُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ فِي كِتَابِهِ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ(2)يَعْنِي مُنْتَصِباً فِي بَطْنِ أُمِّهِ مَقَادِيمُهُ إِلَي مَقَادِيمِ أُمِّهِ وَ مَآخِيرُهُ إِلَي مَآخِيرِ أُمِّهِ غِذَاؤُهُ مِمَّا تَأْكُلُ أُمُّهُ وَ يَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُ أُمُّهُ وَ تُنَسِّمُهُ تَنْسِيماً وَ مِيثَاقُهُ الَّذِي أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِ بَيْنَ عَيْنَيْهِ فَإِذَا دَنَا وِلَادَتُهُ أَتَاهُ مَلَكٌ يُسَمَّي الزَّاجِرَ فَيَزْجُرُهُ فَيَنْقَلِبُ فَتَصِيرُ مَقَادِيمُهُ إِلَي مَآخِرِ أُمِّهِ وَ مَآخِيرُهُ إِلَي مُقَدَّمِ أُمِّهِ(3)لِيُسَهِّلَ اللَّهُ عَلَي الْمَرْأَةِ وَ الْوَلَدِ أَمْرَهُ وَ يُصِيبُ ذَلِكَ جَمِيعَ النَّاسِ إِلَّا إِذَا كَانَ عَامِياً(4)فَإِذَا زَجَرَهُ فَزَعَ وَ انْقَلَبَ وَ وَقَعَ إِلَي الْأَرْضِ بَاكِياً مِنْ زَجْرَةِ الزَّاجِرِ وَ نَسِيَ الْمِيثَاقَ وَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ جَمِيعَ الْبَهَائِمِ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِهَا مَنْكُوسَةً مُقَدَّمُهَا إِلَي مُؤَخَّرِ أُمِّهَا وَ مُؤَخَّرُهَا إِلَي مُقَدَّمِ أُمِّهَا(5)وَ هِيَ تَتَرَبَّصُ فِي الْأَرْحَامِ مَنْكُوسَةً قَدْ أُدْخِلَ رَأْسُهَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَ رِجْلَيْهَا تَأْخُذُ الْغِذَاءَ مِنْ أُمِّهَا فَإِذَا دَنَا وِلَادَتُهَا انْسَلَّتْ انْسِلَالًا وَ امْتَرَقَتْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِهَا وَ هَاتَانِ الَّتِي بَيْنَ أَيْدِيهَا(6)كُلُّهَا مَوْضِعُ أَعْيُنِهَا فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِهَا وَ مَا فِي عَرَاقِيبِهَا مَوْضِعُ مَنَاخِيرِهَا لَا يَنْبُتُ عَلَيْهِ الشَّعْرُ وَ هُوَ لِلدَّوَابِّ كُلِّهَا مَا خَلَا الْبَعِيرَ فَإِنَّ عُنُقَهُ طَالَ فَنَفَذَ رَأْسُهُ بَيْنَ
خدا دو گوش مرا آفریده تا به وسیله آن ها بشنوم، و دو چشمم را آفریده تا با آن ها بنگرم و بینی مرا آفریده تا با آن بوی خوش و بد را بیابم؛ امّا این دو داغ را برای چه آفریده؟ و چگونه است که مو بر تمام بدن این خر روییده جز بر اینجا؟ ابو حنیفه گفت: سبحان اللَّه، من از تو درباره دین خدا می پرسم و تو از من پرسش های کودکانه می کنی، پس برخاست و بیرون رفت.
محمّد بن مسلم گوید: من به آن حضرت عرض کردم: قربانت گردم، از او چیزی پرسیدی که می خواهم آن را بدانم، حضرت فرمود: ای محمّد، خدای تبارک و تعالی در کتابش می فرماید: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْانسَانَ فیِ کَبَدٍ»(7)یعنی در شکم مادرش سرپا ایستاده و جلو او به جلو مادر چسبیده و پشتش در طرف پایین تنه مادر است، خوراکش از خوراک مادر است و از آنچه مادرش می نوشد او نیز می نوشد و مادرش او را به گونه ای تنفّس می دهد و پیمانی که خدا از او گرفته میان دو چشم او است. و چون زمان ولادتش نزدیک شود یک فرشته به نام زاجر می آید و او را می راند [و برمی گرداند] پس کودک برمیگردد و بالا تنهاش به سوی پایین تنه مادرش می آید و پایین تنهاش به سوی بالا تنه مادر قرار می گیرد، خداوند [این کار را انجام می دهد] تا کار را بر زن و زایمان کننده آسان کند و این روال برای همه مردم اتفاق می افتد، مگر آنکه نوزاد نابینا یا کور دل و مخالف باشد. آن گاه که [فرشته زاجر] او را براند، برمی گردد و یکباره از نهیب فرشته زاجر گریه کنان به زمین می افتد و پیمان را فراموش می کند. و بی شک خدا همه چهار پایان را در درون شکم مادرشان وارونه آفریده [به گونه ای که] بالا تنه آن ها به سوی پایین تنه مادرشان و پایین تنه آن ها به سوی بالا تنه مادرشان قرار می گیرد، و این ها در رحم مادرشان وارونه بمانند، در حالی که سرشان میان دو دست و دو پایشان قرار گرفته و خوراک از مادر می گیرند، پس وقتی که زمان ولادت آن ها فرا می رسد یکباره کنده می شوند و از شکم مادرشان بیرون می جهند. و این دو داغی که میان دست های آنهاست جای دو چشم آن ها است، آن زمان که در شکم مادرشان هستند و آنچه در دو پاشنه آن هاست، جای سوراخ های بینی آن هاست که مو بر روی آن ها نروییده و در همه جانوران وجود دارد، به جز شتر که گردنش دراز است و سرش در شکم مادر
قَوَائِمِهِ فِي بَطْنِ أُمِّهِ(1).
تنسمه تنسيما كان المعني أن بنفسه مما تتنفس به أمه يصل إليه أثر ذلك النسيم قوله إلا إذا كان عاميا أي أعمي البصر أو أعمي القلب مخالفا و في بعض النسخ عانيا بالنون أي إلا أن يقدر الله تعالي أن يكون في عناء و مشقة عليه و علي أمه الولادة و الأظهر أنه كان في الأصل إلا إذا كان يتنا أو ميتونا بتقديم المثناة التحتانية علي المثناة الفوقانية ثم النون قال في القاموس اليتن أن تخرج رجلا المولود قبل يديه و قد خرج يتنا أيتنت و يتنت و هي موتن و موتنة و هو ميتون و القياس موتن(2).
و في النهاية اليتن الولد الذي تخرج رجلاه من بطن أمه قبل رأسه و قد أيتنت الأم إذا جاءت به يتنا(3).
و في القاموس مرق السهم من الرمية مروقا خرج من الجانب الآخر و كانت امرأة تغزو فحبلت فذكر لها الغزو فقالت رويد الغزو يتمرق أي أمهل الغزو حتي يخرج الولد و الامتراق سرعة المروق(4).
ثم اعلم أن الخبر يشعر بأن الانتصاب في الرحم الذي هو شأن الإنسان أصعب و أشق من الهيئة التي عليها غيره فلذا فسر عليه السلام به الآية.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الشَّاةَ نِعْمَ الْمَالُ الشَّاةُ(5).
كان شاة الأولي منصوبة علي الإغراء و الأخري تأكيد و خبره محذوف و ليس في الكافي الشاة الأولي.
از میان دست و پایش بیرون آمده [و بین آن ها قرار نمی گیرد].(6)
«تنسّمه تنسیما» یعنی اثر تنفّس مادر به او می رسد، «إلّا إذا کان عامیا» یعنی نابینا یا کور دل و مخالف و در برخی نسخهها «عانیا» آمده که معنا این گونه می شود: مگر آنکه خدا مقدّر کرده باشد که کودک و مادرش برای زایمان در سختی و رنج بیفتند. و روشن تر این است که در اصل عبارت این گونه باشد: «إلّا إذا کان یتنا أو میتونا». فیروز آبادی در قاموس گفته: «یتن» یعنی دو پای نوزاد پیش از دو دستش [از شکم مادر] خارج شود.(7)
ابن اثیر در نهایه گفته: «یتن» یعنی نوزادی که پاهایش پیش از سرش از شکم مادرش بیرون آید، و وقتی عرب میگوید: «قد أیتنت الأمّ» یعنی مادر کودکش را با این وضعیت به دنیا آورد.(8)
و در قاموس گفته: «مرق السّهم من الرّمیه» یعنی از سوی دیگر خارج شد. و زنی جنگجو بود، پس [در زمان جنگ] آبستن شد. به او خبر جنگ داده شد، گفت: جنگ را بگذارید تا فرزند به دنیا آید. و «امتراق» به معنای به سرعت خارج شدن است.(9)
و بدان که این روایت اشاره دارد به اینکه سرپا بودن در رحم که مربوط به انسان است، سختتر و دشوارتر است از وضعیت جانوران دیگر [در رحم مادرشان] و از این رو امام علیه السّلام آیه را بدان تفسیر فرموده است.
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: گوسفند را دریابید که چه خوب سرمایه ای است گوسفند.(10)
به نظر می رسد که کلمه «شاة» اوّل منصوب بنا بر اغراء،(11)و «شاة» دوم برای تأکید است و خبر جمله محذوف است، و در کتاب کافی «شاة» اوّل نیامده است.
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: يَا بُنَيَّ اتَّخِذِ الْغَنَمَ وَ لَا تَتَّخِذِ الْإِبِلَ(1).
وَ مِنْهُ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا كَانَتْ لِأَهْلِ بَيْتٍ شَاةٌ قَدَّسَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ(2).
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عُبَيْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا اتَّخَذَ أَهْلُ الْبَيْتِ الشَّاةَ قَدَّسَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ كُلَّ يَوْمٍ تَقْدِيسَةً قُلْتُ كَيْفَ يَقُولُونَ قَالَ يَقُولُونَ قُدِّسْتُمْ قُدِّسْتُمْ(3).
قَالَ وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ: إِذَا اتَّخَذَ أَهْلُ الْبَيْتِ ثَلَاثَ شِيَاهٍ(4).
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ كَانَتْ فِي بَيْتِهِ شَاةٌ قَدَّسَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ تَقْدِيسَةً وَ انْتَقَلَ عَنْهُمُ الْفَقْرُ مَنْقَلَةً(5)
وَ مَنْ كَانَتْ فِي بَيْتِهِ شَاتَانِ قَدَّسَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ مَرَّتَيْنِ وَ ارْتَحَلَ عَنْهُمُ الْفَقْرُ مَنْقَلَتَيْنِ فَإِنْ كَانَتْ ثَلَاثَ شِيَاهٍ قَدَّسَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ ثَلَاثَ تَقْدِيسَاتٍ وَ انْتَقَلَ عَنْهُمُ الْفَقْرُ(6).
و انتقل عنهم الفقر أي رأسا كما سيأتي(7).
الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ وَ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: لِعَمَّتِهِ مَا يَمْنَعُكِ مِنْ أَنْ تَتَّخِذِي فِي بَيْتِكِ بِبَرَكَةٍ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْبَرَكَةُ فَقَالَ شَاةٌ تُحْلَبُ فَإِنَّهُ مَنْ كَانَتْ(8)فِي دَارِهِ شَاةٌ تُحْلَبُ أَوْ نَعْجَةٌ أَوْ بَقَرَةٌ فَبَرَكَاتٌ كُلُّهُنَ(9).
قال و روي أبي عن أحمد بن النضر عن جابر عن أبي جعفر عليه السلام(10):
محاسن: اسحاق بن جعفر گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: فرزندم، گوسفند برگیر و شتر مگیر.(11)
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امام صادق علیه السّلام از اجداد طاهرینش فرمود: اگر در خاندانی گوسفندی باشد، فرشتهها آن ها را تقدیس می کنند.(12)
محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر خاندانی گوسفندی بگیرند، فرشتهها هر روز یک بار آن ها را تقدیس کنند. [عبد اللَّه بن سنان راوی حدیث گوید] گفتم: چه می گویند؟ فرمود: می گویند: مقدّس باشید، مقدّس باشید.(13)
محاسن: و در حدیث دیگر حضرت فرمود: چون خاندانی سه گوسفند بگیرند.(14)
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هرکه در خانهاش یک گوسفند باشد، فرشتهها آن ها را یک بار تقدیس می کنند، و فقر یک مرحله از آن ها دور می شود، و هرکه در خانه اش دو گوسفند باشد، فرشتهها دو بار آن ها را تقدیس می کنند و فقر دو مرحله از آنها دور می شود، پس اگر سه گوسفند داشته باشند، فرشتهها سه بار آن ها را تقدیس می کنند و فقر به کلّی از آن ها رخت بر می بندد.(15)
و انتقل عنهم الفقر أی رأسا کما سیأتی
محاسن: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به نقل از امام باقر علیه السّلام به عمهاش فرمود: چه چیز تو را باز می دارد از اینکه برکتی برای خانهات بگیری؟ گفت: ای رسول خدا، برکت چیست؟ حضرت فرمود: گوسفند شیرده، که هرکس در خانه او گوسفند شیرده یا میش یا ماده گاو باشد، پس همگی برکت هستند.(16)
و گفته: مثل این روایت به سندی دیگر از امام باقر علیه السّلام نقل شده،
الكافي، عن العدة عن البرقي: مثله إلي آخر الخبر بالسند الأول(1).
كأن المراد بالشاة المعز أو النعجة الأنثي من الضأن و الشاة أعم من الضأن و المعز تطلق علي الذكر و الأنثي كما ذكره الفيروزآبادي و في الكافي أو بقرة تحلب.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي أُمِّ أَيْمَنَ فَقَالَ مَا لِي لَا أَرَي فِي بَيْتِكِ الْبَرَكَةَ فَقَالَتْ أَ وَ لَيْسَ فِي بَيْتِي بَرَكَةٌ قَالَ لَسْتُ أَعْنِي لَكِ(2)ذَاكِ شَاةٌ تَتَّخِذِيهَا تَسْتَغْنِي وُلْدَكِ مِنْ لَبَنِهَا وَ تَطْعَمِينَ مِنْ سَمْنِهَا وَ تُصَلِّينَ فِي مَرْبِضِهَا(3).
لست أعني أي عدم البركة مطلقا لك أي بركة ذاك أي الذي قلت أو لست أعني و أقول لك ذاك الذي فهمت هي شاة و لا يبعد أن يكون ذلك مكان لك.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ حُمَيْدٍ اللالي(4)[الْآبِي] عَنْ أُمِّ رَاشِدٍ مَوْلَاةِ أُمِّ هَانِي: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ دَخَلَ عَلَي أُمِّ هَانِي فَقَالَتْ أُمُّ هَانِي قَدِّمِي لِأَبِي الْحَسَنِ طَعَاماً فَقَدَّمْتُ مَا كَانَ فِي الْبَيْتِ فَقَالَ مَا لِي لَا أَرَي عِنْدَكُمُ الْبَرَكَةَ فَقَالَتْ أُمُّ هَانِي لِأَبِي الْحَسَنِ أَ وَ لَيْسَ هَذَا بَرَكَةً فَقَالَ لَسْتُ أَعْنِي هَذَا إِنَّمَا أَعْنِي الشَّاةَ فَقَالَتْ مَا لَنَا مِنْ شَاةٍ فَآكُلَ وَ أَسْتَسْقِيَ(5).
فقالت أم هاني أي لمولاتها أم راشد فقدمت علي صيغة المتكلم فآكل أي من سمنها و أستسقي أي من لبنها.
همچنین در کتاب کافی مانند این روایت به سند نخست آمده است.(6)
گویا مراد از «شاة» بز یا گوسفند ماده است، و «شاة» اعم از میش است، و «معز» شامل نر و ماده می شود، چنان که فیروز آبادی گفته. و در کتاب کافی این گونه آمده: یا گاو شیرده.
محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بر أمّ ایمن وارد شد و فرمود: چرا من در خانهات برکت نمی بینم؟ گفت: مگر خانهام برکت ندارد؟ فرمود: مقصودم این نیست [که در خانه تو هیچ برکتی نیست]، مقصودم این است که گوسفندی داشته باشی تا فرزندانت از شیر آن برخوردار شوند و از روغنش بخوری و در آغلش نماز بخوانی.(7)
«لست أعنی»: یعنی منظورم عدم برکت مطلق نیست. «لک» یعنی برکت چیزهایی که گفتی برای تو هست. یا اینکه منظورم این نبود و چیزی که به تو گفتم این نبود که فهمیدی بلکه منظورم گوسفند بود.و بعید نیست «ذلک» بجای «لک» باشد.
محاسن: أمّ راشد کنیز أمّ هانی گوید که: امیر المؤمنین علیه السّلام بر أمّ هانی وارد شد. أمّ هانی به من گفت: خوراکی برای حضرت بیاور، و من آنچه در خانه بود آوردم. آن حضرت فرمود: چرا نزد شما برکت نمیبینم؟ أمّ هانی عرضه داشت: مگر این برکت نیست؟ فرمود: مقصودم این نبود، همانا قصدم گوسفند بود. گفت: ما گوسفند نداریم تا از روغنش بخوریم و از شیرش بنوشیم.(8)
«فقالت أم هانی» یعنی به کنیزش ام راشد گفت. «فقدمت» به صیغه متکلم. «فآکل» یعنی از روغنش بخورم. «و أستسقی» و از شیرش بنوشم.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عُبَيْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا اتَّخَذَ أَهْلُ الْبَيْتِ(1)شَاةً آتَاهُمُ اللَّهُ بِرِزْقِهَا وَ زَادَ فِي أَرْزَاقِهِمْ وَ ارْتَحَلَ عَنْهُمُ الْفَقْرُ مَرْحَلَةً فَإِنِ اتَّخَذُوا شَاتَيْنِ آتَاهُمُ اللَّهُ بِأَرْزَاقِهَا وَ زَادَ فِي أَرْزَاقِهِمْ وَ ارْتَحَلَ عَنْهُمُ الْفَقْرَ مَرْحَلَتَيْنِ وَ إِنِ اتَّخَذُوا ثَلَاثاً آتَاهُمُ اللَّهُ بِأَرْزَاقِهَا وَ زَادَ فِي أَرْزَاقِهِمْ وَ ارْتَحَلَ عَنْهُمُ الْفَقْرُ رَأْساً(2).
الكافي، عن أبي علي الأشعري عن الحسن بن علي عن عبيس: مثله(3).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنِ عليه السلام قَالَ: مَا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ تَرُوحُ عَلَيْهِمْ ثلاثين [ثَلَاثُونَ] شَاةً إِلَّا نَزَلَ الْمَلَائِكَةُ(4)تَحْرُسُهُمْ حَتَّي يُصْبِحُوا(5).
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ كَانَتْ فِي بَيْتِهِ شَاةٌ عِيدِيَّةٌ(6)ارْتَحَلَ الْفَقْرُ عَنْهُ مَنْقَلَةً وَ مَنْ كَانَتْ فِي بَيْتِهِ اثْنَتَانِ ارْتَحَلَ عَنْهُ الْفَقْرُ مَنْقَلَتَيْنِ وَ مَنْ كَانَتْ فِي بَيْتِهِ ثَلَاثَةٌ نَفَي اللَّهُ عَنْهُمُ الْفَقْرَ(7).
عيدية في بعض النسخ بالياء المثناة و كأن المراد نجيبة قال الفيروزآبادي العيد بالكسر شجر جبلي و فحل معروف منه النجائب العيدية أو نسبة إلي العيدي بن الندعي أو إلي عاد بن عاد أو إلي بني عيد بن الآمري(8)و في
محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر خانواده ای یک گوسفند تهیّه کنند، خدا روزی آن را به آن ها می دهد و بر روزی خود آن ها نیز می افزاید و فقر یک مرحله از آن ها می رود، و اگر دو گوسفند تهیه کنند، خدا به آ ن ها روزی آن دو را می دهد و بر روزی خودشان هم می افزاید و فقر دو مرحله از آن ها می رود، و اگر سه گوسفند فراهم کنند، خدای تعالی روزی هر سه را به آن ها می دهد، و بر روزی خودشان نیز می افزاید، و فقر یکباره از آن ها رخت بر می بندد.(9)
در کتاب کافی مانند این روایت آمده است.(10)
محاسن: امام حسین علیه السّلام فرمود: خاندانی نباشد که دارای سی گوسفند است، مگر اینکه فرشتهها پیوسته تا بامداد از آن ها پاسبانی می کنند.(11)
محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: در خانه هرکس یک گوسفند عیدیّ باشد، فقر از آن خانه یک مرحله می رود، و هرکس در خانه اش دو [گوسفند] باشد، فقر دو مرحله از او زائل می شود و هرکس سه [گوسفند] در خانه اش داشته باشد، خدا فقر را به کلیّ از او می برد.(12)
در نسخهای لغت «عیدیّه» آمده و گویا مقصود از آن نجیب و اصیل است، فیروزآبادی گفته: «عِید» درختی کوهی و حیوان نر معروفی است، و از همین باب است تعبیر «النجائب العیدیّه»، و این کلمه منسوب به عیدیّ بن ندعی یا عاد بن عاد یا بنی عید بن آمری است.(13)و در
بعضها بالباء الموحدة قال في القاموس بنو العبيد بطن و هو عبدي كهذلي و قال العبدي نسبة إلي عبد القيس(1)و كأن شياههم كانت أحسن و أكثر لبنا.
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّهِيكِيِّ وَ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْعَبْدِيِّ عَنْ أَبِي وَكِيعٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلَيْكُمْ بِالْغَنَمِ وَ الْحَرْثِ فَإِنَّهُمَا يَغْدُوَانِ بِخَيْرٍ وَ يَرُوحَانِ بِخَيْرٍ(2).
كان الغدو و الرواح هنا كناية عن دوام المنفعة و استمرارها(3)إذ في كثير من الأزمان لا يعودان بخير لا سيما في الحرث.
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَي عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَنْ كَانَتْ فِي مَنْزِلِهِ شَاةٌ قَدَّسَتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ فِي كُلِّ يَوْمٍ مَرَّةً وَ مَنْ كَانَتِ اثْنَتَيْنِ(4)قَدَّسَتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ فِي كُلِّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ وَ كَذَلِكَ فِي الثَّلَاثَةِ وَ يَقُولُ اللَّهُ بُورِكَ فِيكُمْ(5).
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: مَا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ يَكُونُ عِنْدَهُمْ شَاةٌ لَبُونٌ إِلَّا قُدِّسُوا كُلَّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ قُلْتُ وَ كَيْفَ يُقَالُ لَهُمْ قَالَ يُقَالُ لَهُمْ بُورِكْتُمْ بُورِكْتُمْ(6).
الكافي، عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبي عمير عن ابن سنان عن ابن عجلان: مثله(7).
نسخهای «عبدیّة» آمده، فیروز آبادی در قاموس گفته: بنی عبید یک خاندان هستند، و گفته می شود: «هو عبدیّ» مثل اینکه گفته می شود: «هو هذلیّ» [یعنی منسوب به قبیله عبد و هذل است] و گفته: عبدی منسوب به عبد القیس است(8)، و گویا گوسفندان آن ها بهتر و پرشیرتر بودهاند.
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بر شما باد گوسفندداری و زراعت که این دو صبح و شام برای شما خیر دارند.(9)
به نظر می رسد هر صبح و شام در این روایت، کنایه از دوام منفعت و استمرار آن است و گرنه بسیاری از روزها خیر و سودی ندارند، به خصوص کشاورزی.
محاسن: امیر المؤمنین علیه السّلام به نقل امام صادق علیه السّلام فرمود: هرکس در خانه اش یک گوسفند باشد، فرشتهها روزی یک بار او تقدیس می کنند و کسی که دو تا داشته باشد، ملائکه روزی دو بار او تقدیس می کنند و به همین ترتیب کسی که سه تا دارد، و خدای تعالی می فرماید: مبارک باد بر شما.(10)
محاسن: محمّد بن عجلان گوید: شنیدم که امام باقر علیه السّلام میفرمود: هر خاندانی یک گوسفند شیرده داشته باشند، روزی دو بار تقدیس می شوند. گفتم: به آن ها چه گفته می شود؟ فرمود: به آن ها گفته می شود: مبارک باد بر شما، مبارک باد بر شما.(11)
در کتاب کافی با سندی، مانند این روایت آمده است.(12)
الْمَحَاسِنُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي أُمِّ سَلَمَةَ فَقَالَ لَهَا مَا لِي لَا أَرَي فِي بَيْتِكِ الْبَرَكَةَ قَالَتْ بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِنَّ الْبَرَكَةَ لَفِي بَيْتِي فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ ثَلَاثَ بَرَكَاتٍ الْمَاءِ وَ النَّارِ وَ الشَّاةِ(1).
الكافي، عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن حماد: مثله(2).
إن البركة لفي بيتي أي بسبب وجودك و في القاموس الْبَرَكَةُ محركة النماء و الزيادة و السعادة و بَارِكْ علي محمد و آل محمد أدم له ما أعطيته من التشريف و الكرامة و الْبِرْكَةُ بالكسر الشاة الحلوبة و الاثنان بِرْكَتَانِ و الجمع بِرْكَاتٌ انتهي(3)و بركة النار لعلها تحريص علي إيقادها للطبخ في البيت فإنه يوجب البركة.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْإِبِلُ عِزٌّ لِأَهْلِهَا(4).
وَ مِنْهُ، عَنِ النَّهِيكِيِّ وَ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي وَكِيعٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: وَ سُئِلَ(5)عَنِ الْإِبِلِ فَقَالَ تِلْكَ أَعْنَانُ الشَّيَاطِينِ وَ يَأْتِي خَيْرُهَا مِنَ الْجَانِبِ الْأَشْأَمِ قِيلَ إِنْ سَمِعَ النَّاسُ هَذَا تَرَكُوهَا قَالَ إِذاً لَا يَعْدَمَهَا الْأَشْقِيَاءُ الْفَجَرَةُ(6).
وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: اشْتَرِ لِي جَمَلًا وَ لْيَكُنْ أَسْوَدَ فَإِنَّهَا أَطْوَلُ شَيْءٍ أَعْمَاراً ثُمَّ قَالَ لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ كُنْهَ حُمْلَانِ اللَّهِ عَلَي
محاسن: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بر أمّ سلمه وارد شد و فرمود: چرا در خانهات برکت نمی بینم؟ گفت: چرا ای رسول خدا، شکر خدا برکت در خانه من است! فرمود: خداوند سه چیز مبارک نازل کرده: آب، آتش و گوسفند.(7)
در کتاب کافی به سندی، مانند این روایت آمده است.(8)
«برکت در خانه من است» یعنی به سبب وجود شما، و فیروز آبادی در قاموس گفته: «بَرَکَة» به معنای نموّ و فزونی و سعادت است، و منظور از [اینکه می گوییم] به محمّد و خاندانش برکت بده، این است که آنچه از شرافت و کرامت به آن ها داده ای، باز هم عطا کن. و «برکه» به کسر، یک گوسفند شیرده است و دو [گوسفند شیرده] دو برکت است و جمع آن برکات است (پایان نقل قول). و شاید منظور از برکت در آتش، پختن غذا با آن است که مایه برکت است.
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: شتر برای صاحبش مایه عزّت است.(9)
محاسن: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله درباره شتر سؤال شد. آن حضرت فرمود: آن ها افسار شیاطین هستند و خیرشان از سمت چپ حاصل می شود. گفتند: اگر مردم این را بشنوند شتر را رها خواهند کرد! فرمود: افراد بد عاقبت و گنهکار آن را از دست نمی دهند.(10)
محاسن: صفوان جمّال گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: برایم شتری بخر و از نوع سیاه آن باشد، چرا که عمرش از همه چیز طولانی تر است. سپس فرمود: اگر مردم می دانستند که خداوند
الضَّعِيفِ مَا غَالَوْا بِبَهِيمَةٍ(1).
وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: اشْتَرِ السُّودَ الْقِبَاحَ مِنْهَا فَإِنَّهَا أَطْوَلُ شَيْءٍ أَعْمَاراً(2).
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَجَّالِ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ وَ خُذْهُ أَشْوَهَ فَإِنَّهُ أَطْوَلُ شَيْءٍ أَعْمَاراً فَاشْتَرَيْتُ لَهُ جَمَلًا بِثَمَانِينَ دِرْهَماً فَأَتَيْتُهُ بِهِ و في حديث آخر إلخ(3)
في القاموس شاه وجهه شوها و شوهة قبح كشوه كفرح فهو أشوه و شوهه الله قبح وجهه و كمعظم القبيح الشكل(4).
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حُسَيْنِ(5)بْنِ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: اشْتَرَيْتُ إِبِلًا وَ أَنَا بِالْمَدِينَةِ مُقِيمٌ فَأَعْجَبَنِي إِعْجَاباً شَدِيداً فَدَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَذَكَرْتُهُ فَقَالَ وَ مَا لَكَ وَ لِلْإِبِلِ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهَا كَثِيرَةُ الْمَصَائِبِ قَالَ فَمِنْ إِعْجَابِي بِهَا أَكْرَيْتُهَا وَ بَعَثْتُ بِهَا غِلْمَانِي إِلَي الْكُوفَةِ قَالَ فَسَقَطَتْ كُلُّهَا فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ فَلْيَحْذَرِ(6)الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ(7).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ اشْتَرَيْتُ إِلَي قَوْلِهِ فَدَخَلْتُ عَلَي أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام فَذَكَرْتُهَا لَهُ إِلَي قَوْلِهِ فَبَعَثْتُ بِهَا مَعَ غِلْمَانٍ لِي إِلَي الْكُوفَةِ(8).
برای کسی که توان تهیّه کردن هزینه چهارپای خود را ندارد، چگونه هزینه آن را به عهده می گیرد، قیمت چهارپا را [هر مقدار که باشد] گران نمی شمردند.(9)
محاسن: و در حدیث دیگر آمده که [راوی گوید:] امام صادق علیه السّلام به من فرمود: شتر سیاه زشت بخر، که عمرش دراز تر است.(10)
در کتاب کافی مشابه این حدیث این گونه آمده که حضرت فرمود: ای صفوان شتری برایم بخر و نوع زشت آن را انتخاب کن، زیرا عمرش طولانی تر است. و من شتری به هشتاد درهم برای آن حضرت خریدم و نزد ایشان آوردم. و در ادامه روایتی دیگر به همین مضمون آورده است.(11)
در قاموس آمده است: «شاه وجهه شوها و شوهة»: صورت او زشت شد. و همچنین «شوه» بر وزن فرح. «فهو أشوه» و «شوهه الله»: صورتش زشت شد. و بر وزن معظّم یعنی بد شکل.
محاسن: حسین بن عمر بن یزید گوید: آن زمان که در مدینه اقامت داشتم، شترانی خریدم و از آن بسیار خوشم آمد. پس نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و ماجرا را به ایشان گفتم. فرمود: تو را به شتر چه کار؟ مگر نمی دانی که گرفتاری های فراوان دارد؟ راوی گوید: از بس از آن ها خوشم می آمد، [بر خلاف سفارش حضرت] آن ها را کرایه دادم و به همراه غلامانم به کوفه فرستادم. پس همگی در راه تلف شدند. به خدمت حضرت رسیدم و جریان را گزارش دادم. حضرت این آیه شریفه را تلاوت فرمود: «فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یخَُالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِیبهَُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبهَُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ»(12){پس کسانی که از فرمان او تمرّد میکنند، بترسند که مبادا بلایی به ایشان رسد یا به عذابی دردناک گرفتار شوند.}(13)
در کتاب کافی مانند این حدیث با سندی از ابن محبوب آمده، با این تفاوت که حسین بن عمر بن یزید گفته: پدرم گفت شتری خریدم - تا آنجا که گفته - نزد امام کاظم علیه السّلام رفتم و به ایشان گفتم - تا آنجا که گفته - آن ها را با غلامانم به کوفه فرستادم.(14)
1) المحاسن: 639.
2) المحاسن: 639.
3) فروع الكافي 6: 543.
4) القاموس: شاه.
5) في المصدر: الحسين.
6) النور: 63.
7) المحاسن: 639.
8) فروع الكافي 6: 543.
9) . محاسن: 639 (ترجمه، مطابق بیان مرحوم فیض در کتاب وافی ج20 ص 844 است)
10) . محاسن: 639
11) . کافی 6 : 543
12) . نور / 63
13) . محاسن: 639
14) . کافی 6 : 543
الاستشهاد بالآية مبني علي أن قوله قول الله و مخالفة أمره مخالفة لأمر الله.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ مُرْسَلًا عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ يُتَخَطَّي الْقِطَارُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ قِطَارٍ إِلَّا وَ مَا بَيْنَ الْبَعِيرِ إِلَي الْبَعِيرِ شَيْطَانٌ(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام لَيَبْتَاعُ الرَّاحِلَةَ بِمِائَةِ دِينَارٍ وَ يُكْرِمُ بِهَا نَفْسَهُ(2).
الكافي، عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبي عمير: مثله(3).
يدل علي استحباب ركوب الدابة الفارهة و المغالاة في ثمنها لإكرام النفس عند الناس.
الْبَصَائِرُ، وَ الْإِخْتِصَاصُ، عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَّازِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ صُهْبَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ وَ هِيَ غَزْوَةُ بَنِي ثَعْلَبَةَ(4)مِنْ غَطَفَانَ أَقْبَلَ حَتَّي إِذَا كَانَ قَرِيباً مِنَ الْمَدِينَةِ إِذَا بَعِيرٌ قَدْ أَقْبَلَ مِنْ قِبَلِ الْبُيُوتِ حَتَّي انْتَهَي(5)إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَوَضَعَ جِرَانَهُ إِلَي الْأَرْضِ ثُمَّ جَرْجَرَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هَلْ تَدْرُونَ مَا يَقُولُ هَذَا الْبَعِيرُ فَقَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ فَإِنَّهُ أَخْبَرَنِي أَنَّ صَاحِبَهُ عَمِلَ
شاهد آوردن این آیه و استناد به آن، بنا بر این است که کلام حضرت، کلام خداست و مخالفت با امرش مخالفت با امر خداست.
محاسن: امام صادق علیه السّلام به نقل از پدر بزرگوارش فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله از گام برداشتن از میان شتر هایی که به شکل قطار به دنبال هم حرکت می کنند، نهی کرد، گفته شد: ای رسول خدا، چرا؟ فرمود: قطار شتری نیست مگر اینکه میان شتری تا شتر دیگر شیطانی وجود دارد.(6)
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: علی بن الحسین علیه السّلام شترِ سواری را به صد دینار می خرید و خود را بدان گرامی می داشت [کنایه از اینکه آبروی خود را در میان مردم حفظ می کرد].
در کتاب کافی به سندی دیگر آمده است.(7)
این روایت دلالت دارد بر استحباب سوار شدن بر مرکب قوی و با نشاط که قیمت بالایی دارد، به منظور حفظ جایگاه اجتماعی در میان مردم.
بصائر الدرجات: جابر بن عبد اللَّه گوید: زمانی که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از جنگ ذات الرقاع - که با بنی ثعلبه غطفان بود - برگشت تا نزدیک مدینه پیش آمد، ناگهان شتری از طرف خانههای مدینه به سوی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آمد تا به نزد ایشان رسید. سپس پوزه خود را بر زمین نهاد و ضجّه زد. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: می دانید این شتر چه میگوید؟ گفتند: خدا و رسولش داناترند. حضرت فرمود: به من خبر می دهد که صاحبش از او
1) المحاسن: 639 و رواه الكليني في الفروع 6: 543 و لم يذكر: عن أبيه.
2) المحاسن: 639.
3) فروع الكافي 6: 542.
4) في المصدر:« بني ثعلبة» و هو الصحيح و هم بنو ثعلبة بن سعد بن قيس غزاهم رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله سنة الرابع من الهجرة.
5) ما نقله المصنّف من الحديث يوافق الفاظ الاختصاص، و اما البصائر فيخالفه في الفاظ ففيه:« إذا بعير يرقل حتّي انتهي» و فيه: ثم خرخر.
6) . محاسن: 639
7) . کافی 6 : 542
عَلَيْهِ حَتَّي إِذَا أَكْبَرَهُ وَ أَدْبَرَهُ وَ أَهْزَلَهُ أَرَادَ نَحْرَهُ وَ بَيْعَ لَحْمِهِ(1)ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا جَابِرُ اذْهَبْ بِهِ إِلَي صَاحِبِهِ وَ ائْتِنِي بِهِ فَقُلْتُ لَا أَعْرِفُ صَاحِبَهُ فَقَالَ هُوَ يَدُلُّكَ عَلَيْهِ قَالَ فَخَرَجْتُ مَعَهُ حَتَّي انْتَهَيْتُ إِلَي بَنِي وَاقِفٍ فَدَخَلَ فِي زُقَاقٍ فَإِذَا أَنَا بِمَجْلِسٍ فَقَالُوا يَا جَابِرُ كَيْفَ تَرَكْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَيْفَ تَرَكْتَ الْمُسْلِمِينَ قُلْتُ هُمُ الصَّالِحُونَ وَ لَكِنْ أَيُّكُمْ صَاحِبُ هَذَا الْبَعِيرِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَنَا فَقُلْتُ أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ مَا لِي قُلْتُ اسْتَعْدَي عَلَيْكَ بَعِيرُكَ فَجِئْتُ أَنَا وَ الْبَعِيرُ وَ صَاحِبُهُ(2)إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ إِنَّ بَعِيرَكَ يُخْبِرُنِي أَنَّكَ عَمِلْتَ عَلَيْهِ حَتَّي إِذَا أَكْبَرْتَهُ وَ أَدْبَرْتَهُ وَ أَهْزَلْتَهُ أَرَدْتَ نَحْرَهُ وَ بَيْعَ لَحْمِهِ فَقَالَ قَدْ كَانَ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَبِعْنِيهِ(3)قَالَ هُوَ لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ صلي الله عليه و آله بَلْ(4)بِعْنِيهِ فَاشْتَرَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْهُ ثُمَّ ضَرَبَ عَلَي صَفْحَتِهِ فَتَرَكَهُ يَرْعَي فِي ضَوَاحِي الْمَدِينَةِ فَكَانَ الرَّجُلُ مِنَّا إِذَا أَرَادَ الرَّوْحَةَ أَوِ الْغَدْوَةَ مَنَحَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ جَابِرٌ رَأَيْتُهُ بَعْدُ وَ قَدْ ذَهَبَ دَبَرُهُ وَ صَلُحَ(5).
أكبره أي جعله كبيرا في السن مجازا أو وجده كبيرا و أدبره أي جعله ذا دبر و هو بالتحريك قرحة الدابة و ضواحي المدينة نواحيها و في القاموس منحه كمنعه و ضربه أعطاه و الاسم المنحة بالكسر و منحه الناقة جعل له وبرها و لبنها و ولدها و هي المنحة و المنيحة.
الْإِخْتِصَاصُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ وَ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: لَمَّا مَاتَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام جَاءَتْ نَاقَةٌ لَهُ مِنَ الرَّعْيِ حَتَّي ضَرَبَتْ بِجِرَانِهَا الْقَبْرَ
کار کشیده و حال که او را پیر کرده و زخمی و لاغر نموده، می خواهد او را بکشد و گوشتش را بفروشد. آن گاه حضرت فرمود: ای جابر آن را نزد صاحبش ببر و او را نزد من بیاور. گفتم: صاحبش را نمیشناسم، فرمود: او خود تو را راهنمایی میکند. جابر گوید: با او رفتم تا به بنی واقف رسیدم، شتر وارد کوچهای شد و من ناگهان به مجلسی رسیدم [که عده ای در آن جمع بودند]، گفتند: ای جابر، در چه حالی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و مسلمانان را ترک کردی؟ گفتم: همه خوبند، ولی کدام یک از شما صاحب این شتر هستید؟ یکی گفت: من. گفتم: اجابت کن رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله را، گفت: مگر چه کرده ام؟ گفتم: شترت از تو شکایت کرده، و من و شتر و صاحبش نزد رسول خدا آمدیم. فرمود: شترت به من خبر داده که از او کار کشیده ای و اینک که او را پیر کرده و زخمی و لاغر نموده ای، می خواهی او را بکشی و گوشتش را بفروشی. گفت: بلی چنین است ای رسول خدا. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پس آن را به من بفروش. گفت: از آن شما باشد ای رسول خدا، فرمود: نه، آن را به من بفروش. و رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را از وی خرید و رها کرد و در اطراف مدینه می چرید، و هرگاه یکی از ما می خواست شامگاهان یا صبحگاهان به جایی برود، رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را به او می داد. جابر گفت: پس از آن شتر را دیدم که زخمش بر طرف و خوب شده است.(6)
«أکبره» یعنی او را پیر کرد که این تعبیر مجاز است، یا مقصود این است که او را بزرگ یافت. «أدبره» یعنی او را دچار «دَبَر: زخم» نمود، و «ضواحی المدینة» یعنی اطراف مدینه، و در قاموس آمده: «منحه» بر وزن منعه یعنی به او عطا کرد، و اسم آن مِنحه است یعنی چیزی که بخشیده می شود، و عبارت «منحه الناقة» یعنی شتر پشم و شیر و بچه اش را به صاحبش داد، که به این سه چیز منحه و منیحه گفته می شود.
اختصاص: امام باقر علیه السّلام فرمود: وقتی علی بن الحسین علیه السّلام وفات یافت، شتری داشت که از چراگاه برگشت و پوزش را بر قبر [آن حضرت] می زد
وَ تَمَرَّغَتْ عَلَيْهِ إِنَّ أَبِي كَانَ يَحُجُّ عَلَيْهَا وَ يَعْتَمِرُ وَ لَمْ يَقْرَعْهَا قَرْعَةً قَطُّ(1).
أَصْلٌ مِنْ أُصُولِ أَصْحَابِنَا عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: الشَّاةُ الْمُنْتَجَةُ(2)بَرَكَةٌ(3).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ وَ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ عَمْرٍو وَ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ أَبِي الدَّيْلَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: حَمَلَ نُوحٌ عليه السلام فِي السَّفِينَةِ الْأَزْوَاجَ الثَّمَانِيَةَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ(4)فَكَانَ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ زَوْجٌ دَاجِنَةٌ يُرَبِّيهَا النَّاسُ وَ الزَّوْجُ الْآخَرُ الضَّأْنُ الَّتِي تَكُونُ فِي الْجِبَالِ الْوَحْشِيَّةِ أُحِلَّ لَهُمْ صَيْدُهَا وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ زَوْجٌ دَاجِنَةٌ يُرَبِّيهَا النَّاسُ وَ الزَّوْجُ الْآخَرُ الظِّبَاءُ(5)الَّتِي تَكُونُ فِي الْمَفَاوِزِ وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ الْبَخَاتِيُّ وَ الْعِرَابُ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ زَوْجٌ دَاجِنَةٌ لِلنَّاسِ وَ الزَّوْجُ الْآخَرُ الْبَقَرَةُ الْوَحْشِيَّةُ وَ كُلُّ طَيْرٍ طَيِّبٍ وَحْشِيٍّ وَ إِنْسِيٍّ ثُمَّ غَرِقَتِ الْأَرْضُ(6).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِيَّاكُمْ وَ الْإِبِلَ الْحُمْرَ فَإِنَّهَا أَقْصَرُ الْإِبِلِ أَعْمَاراً(7).
و به خاک آن می غلطید. پدرم با آن شتر به حج و عمره می رفت و هرگز تازیانه به او نزده بود.(8)
اصلی از اصول اصحاب: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به نقل امام صادق علیه السّلام از اجداد طاهرینش فرمود: گوسفند بچّه زا، مایه برکت است.(9)
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: نوح علیه السّلام هشت جفت از جانداران را در کشتی حمل کرد، همان هایی را که خدای عزّ و جلّ فرموده است: «ثَمَانیَةَ أَزْوَاجٍ مِّنَ الضَّأْنِ اثْنَینِْ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَینِْ وَ مِنَ الْابِلِ اثْنَینِْ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَینِْ»(10){هشت فرد [آفرید و بر شما حلال کرد]: از گوسفند دو تا، و از بز دو تا، و از شتر دو، و از گاو دوتا.} و از میش دو جفت بود؛ یکی میش اهلی که مردم تربیت کنند، و جفت دیگر میش کوهی بود که شکار آن برای مردم حلال است، و از بز هم دو جفت بود؛ یک جفت اهلی که مردم تربیت کنند و جفت دیگر آن، بزهایی بودند که در دشت و بیابان هستند، و از شتر هم دو جفت بود؛ یکی شتر بخاتی - که در سمت خراسان پرورش می یابد - و جفت دیگر شتر عربی بود، و از گاو نیز دو جفت بود؛ یک جفت گاو اهلی و یک جفت گاو وحشی، و هر پرنده اهلی و وحشی را هم با خود برداشت. آن گاه زمین غرق شد.(11)
کافی: ابن ابی یعفور گوید: شنیدم امام باقر علیه السّلام می فرمود: مبادا شتر سرخ بگیرید که از همه کمعمرتر است.(12)
1) الاختصاص: 301 و رواه الصفار في البصائر: 103 بإسناده عن أحمد بن محمّد عن البرقي و إبراهيم بن هاشم عن ابن أبي عمير.
2) في نسخة: المنيحة.
3) لم نجد ذلك الأصل.
4) الأنعام: 143 و 144.
5) في المصدر: الظبي.
6) روضة الكافي: 283 و 284.
7) فروع الكافي 6: 543 و 544.
8) . اختصاص: 301
9) . الجعفریات: 160
10) . انعام / 143 - 144
11) . کافی: 283 - 284
12) . کافی 6 : 543 - 544
الْمَكَارِمُ، مُرْسَلًا عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: مِثْلَهُ(1).
الْكَافِي، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ كُنْهَ حُمْلَانِ اللَّهِ لِلضَّعِيفِ مَا غَالَوْا بِبَهِيمَةٍ(2).
في النهاية كنه الأمر حقيقته و قيل وقته و قدره و قيل غايته(3).
و قال قال أبو موسي أرسلني أصحابي إلي رسول الله صلي الله عليه و آله أسأله الحملان الحملان مصدر حمل يحمل حملانا و ذلك أنهم أنفذوه(4)يطلب منه شيئا يركبون عليه و منه تمام الحديث قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: مَا أَنَا حَمَلْتُكُمْ وَ لَكِنَّ اللَّهَ حَمَلَكُمْ أَرَادَ إِفْرَادَهُ تَعَالَي بِالْمَنِّ عَلَيْهِمْ وَ قِيلَ لَمَّا سَاقَ اللَّهُ إِلَيْهِ هَذِهِ الْإِبِلَ وَقْتَ حَاجَتِهِمْ كَانَ هُوَ الْحَامِلَ لَهُمْ عَلَيْهَا وَ قِيلَ كَانَ نَاسِياً لِيَمِينِهِ أَنَّهُ لَا يَحْمِلُهُمْ فَلَمَّا أَمَرَ لَهُمْ بِالْإِبِلِ قَالَ مَا أَنَا حَمَلْتُكُمْ وَ لَكِنَّ اللَّهَ حَمَلَكُمْ كَمَا قَالَ لِلصَّائِمِ الَّذِي أَفْطَرَ نَاسِياً اللَّهُ أَطْعَمَكَ وَ سَقَاكَ.
انتهي(5)و الحاصل هنا أنه تعالي لما كان هو المقوي للضعيف لحمل الثقيل نسب الحمل إليه سبحانه.
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ عَلَي ذِرْوَةِ كُلِّ بَعِيرٍ شَيْطَاناً فَامْتَهِنُوهَا لِأَنْفُسِكُمْ وَ ذَلِّلُوهَا وَ اذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فَإِنَّمَا يَحْمِلُ اللَّهُ(6).
فامتهنوها أي ابتذلوها و استخدموها.
در کتاب مکارم الاخلاق هم مانند این روایت را از امام صادق علیه السّلام آورده است.(7)
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر مردم می دانستند که خداوند برای کسی که توان تهیه کردن هزینه چهارپای خود را ندارد، چگونه هزینه آن را به عهده می گیرد، قیمت چهارپا را [هر مقدار که باشد] گران نمی شمردند.(8)
ابن اثیر در نهایه گفته: کنه امر یعنی حقیقت آن، و برخی گفتهاند: یعنی وقت و اندازه آن، و برخی دیگر گفته اند: منظور هدف آن است.(9)همچنین گوید: [در حدیث تبوک آمده که:] ابوموسی گفت: یارانم مرا نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرستادند که از ایشان مرکب سواری بخواهم؛ حملان مصدر فعل حَمَلَ یَحمِلُ میباشد و جریان این بود که آن ها او را به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله فرستادند تا مرکب سواری از ایشان بخواهد، و بقیّه حدیث این است که: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به او فرمود: من شما را سوار نکردم، بلکه خدا شما را سوار کرد. مقصود حضرت این بود که این لطف تنها از ناحیه خداوند به آن ها رسیده و همه کاره اوست .
برخی گفته اند که: مقصود پیامبر صلی الله علیه و آله این بود که چون خداوند در وقت نیاز شما به شتر، آن را برایتان فراهم ساخت، پس در حقیقت این خدا بود که شما را بر شتر سوار کرد نه من. و نیز گفته شده: پیامبر صلی الله علیه و آله سوگند خود مبنی بر نداشتن شتر را فراموش کرده بود، و آن گاه که شتر را در اختیار آن ها قرار داد، فرمود: من شما را سوار نکردم بلکه خدا شما را سوار کرد، چنان که به روزهداری که از روی فراموشی افطار کرده بود، فرمود: خدا تو را خورانیده و سیراب کرده است.(10)(پایان نقل قول)
و خلاصه چون این خدای تعالی است که به ضعیف برای بردن بار سنگین نیرو می دهد، از این رو بار بردن را به او نسبت داده [و فرموده: (حملان الله)].
کافی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امام صادق علیه السّلام فرمود: بر کوهان هر شتری شیطانی است؛ او را برای خود به خدمت گیرید و رام کنید و نام خدا را ببرید، که همانا خداست که بار را می برد.(11)
«فامتهنوها» یعنی او را به خدمت گرفت.
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَوْ يَعْلَمُ الْحَاجُّ مَا لَهُ مِنَ الْحُمْلَانِ مَا غَالَي أَحَدٌ بِبَعِيرٍ(1).
وَ مِنْهُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّي بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ اخْتَارَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ شَيْئاً اخْتَارَ مِنَ الْإِبِلِ النَّاقَةَ وَ مِنَ الْغَنَمِ الضَّائِنَةَ(2).
في القاموس الضائن خلاف الماعز من الغنم و الجمع ضأن و يحرك و كأمير و هي ضائنة و الجمع ضوائن(3).
تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ الْهَيْثَمِ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: فِي وَصْفِ حَمَلَةِ الْكُرْسِيِّ :
أَحَدُهَا فِي صُورَةِ الثَّوْرِ(4)وَ هُوَ سَيِّدُ الْبَهَائِمِ وَ لَمْ يَكُنْ فِي هَذِهِ الصُّوَرِ أَحْسَنُ مِنَ الثَّوْرِ وَ لَا أَشَدُّ انْتِصَاباً مِنْهُ حَتَّي اتَّخَذَ الْمَلَأُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ الْعِجْلَ فَلَمَّا عَكَفُوا عَلَيْهِ وَ عَبَدُوهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ خَفَضَ الْمَلَكُ الَّذِي فِي صُورَةِ الثَّوْرِ رَأْسَهُ اسْتِحْيَاءً مِنَ اللَّهِ أَنْ عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شَيْءٌ يُشْبِهُهُ وَ تَخَوَّفَ(5)أَنْ يَنْزِلَ بِهِ الْعَذَابُ الْخَبَرَ(6).
الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ الْبَصْرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَمَّادٍ النَّهَاوَنْدِيِ
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر حجگزار می دانست که خداوند از هزینه های او چه به عهده گرفته است، هیچ کس شتر گران قیمت را گران نمی شمرد [کنایه از اینکه از زیر بار مخارج حج شانه خالی نمی کرد].(7)
کافی: عبد اللَّه بن سنان گوید: شنیدم که امام صادق علیه السّلام می فرمود: به راستی خدای عزّ و جلّ از هر چیزی، نوعی از آن را برگزیده؛ از شتر، نوع ماده آن و از گوسفند نوع میش را برگزیده است.(8)
در قاموس آمده: «ضائن» خلاف «ماعز: بز» و به معنای میش است، و جمع آن «ضأن و ضَاَن و ضئین» است و مؤنث آن «ضائنة» و جمع مؤنث آن «ضوائن» است .
تفسیر قمی: امیر المؤمنین علیه السّلام در توصیف حاملان کرسی فرمود: یکی از آن ها به صورت گاو نر است که بزرگ چهار پایان میباشد و در میان این صورت ها زیباتر و راست قامتتر از گاو نر نیست، تا آنجا که بزرگان بنی اسرائیل گوساله پرست شدند و چون به او روی آوردند و او را به جای خدا پرستیدند، فرشتهای که به صورت گاو نر بود، از شرم و حیای در پیشگاه خدا سر به زیر شد، چرا که در برابر خدا چیزی را که مشابه او بود، پرستیدند و ترسید که مبادا عذاب بر او نازل شود.(تا آخر حدیث)(9)
علل الشرایع:
1) فروع الكافي: 542.
2) فروع الكافي 6: 544.
3) القاموس: الضائن.
4) صدر الحديث هكذا: ان عليّا عليه السلام سئل عن قول اللّه عزّ و جلّ:« وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» قال: السماوات و الأرض و ما فيهما من مخلوق في جوف الكرسيّ و له أربعة املاك يحملونه باذن اللّه، فاما ملك منهم في صورة الآدميين و هي اكرم الصور علي اللّه و هو يدعو اللّه و يتضرع إليه و يطلب الشفاعة و الرزق لبني آدم، و الملك الثاني في صورة الثور و هو سيد البهائم« إلي أن قال:» و لم يكن.
5) في المصدر: من دون اللّه ما يشبهه و يخاف.
6) تفسير القمّيّ: 75 و 76 و قد اسقط المصنّف من وسط الحديث و آخره جملة.
7) . کافی 6 : 542
8) . کافی 6 : 544
9) . تفسیر قمی: 75 - 76
عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُسْتَثْنَي(1)عَنْ مُوسَي بْنِ الْحَسَنِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ شُرَيْحٍ الْكِنْدِيِّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَيُّوبَ عَنْ جَمِيلِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَكْرِمُوا الْبَقَرَ فَإِنَّهَا سَيِّدُ الْبَهَائِمِ مَا رَفَعَتْ طَرْفَهَا إِلَي السَّمَاءِ حَيَاءً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مُنْذُ عُبِدَ الْعِجْلُ(2).
الْعُيُونُ، وَ الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا(3)عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام: أَنَّهُ سَأَلَ(4)رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ الثَّوْرِ مَا بَالُهُ غَاضٌّ طَرْفَهُ لَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ إِلَي السَّمَاءِ قَالَ حَيَاءً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا عَبَدَ قَوْمُ مُوسَي الْعِجْلَ نَكَسَ رَأْسَهُ وَ سَأَلَهُ مَا بَالُ الْمَاعِزِ مُفَرْقَعَةُ الذَّنَبِ بَادِيَةُ الْحَيَاءِ وَ الْعَوْرَةِ فَقَالَ لِأَنَّ الْمَاعِزَ عَصَتْ نُوحاً عليه السلام لَمَّا أُدْخِلَتِ(5)السَّفِينَةَ فَدَفَعَهَا فَكَسَرَ ذَنَبَهَا وَ النَّعْجَةُ مَسْتُورَةُ الْحَيَاءِ وَ الْعَوْرَةِ لِأَنَّ النَّعْجَةَ بَادَرَتْ بِالدُّخُولِ إِلَي السَّفِينَةِ فَمَسَحَ نُوحٌ عليه السلام يَدَهُ عَلَي حَيَائِهَا وَ ذَنَبِهَا فَاسْتَوَتِ الْأَلْيَةُ(6).
تدل هذه الأخبار علي أن الثور لم يكن قبل عبادة بني إسرائيل العجل علي هذه الخلقة و لا استبعاد فيه و يمكن أن يقال المراد لما علم الله أنه سيعبد علي هذه الخلقة و كذا القول في الماعز و النعجة و لكنه بعيد.
الْمَجَازَاتُ النَّبَوِيَّةُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: وَ قَدْ سُئِلَ عَنِ الْإِبِلِ فَقَالَ
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: گاو را اکرام کنید، زیرا بزرگ چهارپایان است. این حیوان از زمانی که گوساله پرستیده شد، از شرم و حیا نسبت به خداوند متعالی، سر به آسمان بلند نکرده است.(7)
علل الشرایع: امام رضا علیه السّلام از پدرانش نقل فرمود که: مردی شامی از امیر المؤمنین علیه السّلام درباره گاو نر پرسید که چرا چشمش را پایین انداخته و سر به آسمان بلند نمیکند؟ حضرت فرمود: به خاطر خجالت و شرمندگی از خداوند عزّ و جلّ، آن گاه که قوم موسی گوساله را پرستیدند، سرش را به زیر انداخت. آن مرد سؤال کرد: چرا دُم بز رو به بالا است و عورتش نمایان است؟ حضرت فرمود: زیرا آن هنگام که نوح علیه السّلام آن را به کشتی وارد کرد، از نوح علیه السّلام سرپیچی نمود و آن حضرت او را به زور وارد کرد که در نتیجه دُمش شکست، و گوسفند عورتش پوشیده است، زیرا خود به داخل شدن به کشتی مبادرت ورزید و لذا نوح علیه السّلام بر دُم و عورتش دست کشید و در نتیجه توسط دنبه مستور گردید.(8)
این روایات دلالت دارند بر اینکه گاو نر پیش از آنکه بنی اسرائیل گوساله را بپرستند به این خلقت نبوده، و این مطلب دور از باور نیست. و می توان گفت: چون خدا می دانست که گاو مورد پرستش واقع میشود او را این چنین آفرید، و همچنین درباره بز و میش، ولی این بعید است.
مجازات النبویه: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در پاسخ به پرسشی درباره شتر فرمود:
1) في المصدر:« الستيتي» و ذكر اختلاف النسخ في هامشه راجع.
2) علل الشرائع 2: 180( طبعة قم).
3) في المصدر: عن أبيه عن آبائه عن عليّ بن أبي طالب عليه السلام.
4) في العلل: انه سأله.
5) في المصدر: لما ادخلها.
6) علل الشرائع 2: 180 و 181 عيون الأخبار: 134 و 136 فيه: فاسترت بالالية.
7) . علل الشرایع 2 : 180
8) . علل الشرایع 2 : 180 - 181 ، عیون أخبار الرضا : 134 - 136
أَعْنَانُ الشَّيَاطِينِ لَا تُقْبِلُ إِلَّا مُوَلِّيَةً وَ لَا تُدْبِرُ إِلَّا مُوَلِّيَةً وَ لَا يَأْتِي نَفْعُهَا إِلَّا مِنْ جَانِبِهَا الْأَشْأَمِ.
قال السيد الرضي رضي الله عنه فقوله أعنان الشياطين مجاز و الأعنان النواحي و قال بعضهم الصحيح أن عنان الشيء نواحيه فالأول قول البصريين و الثاني قول الكوفيين و المراد علي القولين المبالغة في وصف الإبل بأخلاق السيئة و الطباع المستعصية فكأن الشياطين تنهاها و تأمرها(1)و مما يؤيد ذلك قوله صلي الله عليه و آله الإبل خلقت من الشياطين و قوله إن علي ذروة كل بعير شيطانا ثم ذكر نحوا مما مر من كلام الزمخشري(2).
الْمَجَازَاتُ، قَالَ صلي الله عليه و آله: لَا تَسُبُّوا الْإِبِلَ فَإِنَّهَا رَقُوءُ الدَّمِ و إنما المراد أنها إذا أعطيت في الديات كانت سببا لانقطاع الدماء المطلولة(3)
و الثارات المطلوبة فشبه عليه السلام تلك الحال بالعرق العائذ(4)و الدم السائل الذي إذا ترك لج و استنثر الدم و إذا عولج انقطع و رقأ و يروي فإن فيها رقوء الدم(5).
الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ 17 زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: امْتَنَعَتْ(6)عَلَي نُوحٍ الْمَاعِزَةُ أَنْ تَدْخُلَ السَّفِينَةَ فَدَفَعَهَا فِي ذَنَبِهَا فَمِنْ ثَمَّ انْكَسَرَ ذَنَبُهَا فَصَارَ مَعْقُوفاً وَ بَدَا حَيَاؤُهَا وَ مَضَتِ النَّعْجَةُ حَتَّي دَخَلَتْ فَمَسَحَ عَلَي ذَنَبِهَا فَسَتَرَ حَيَاءَهَا(7).
عقفه كضربه عطفه و الحياء الفرج من ذوات الخف و الظلف و السباع.
آن اعنان شیاطین است، چه به انسان رو کند و چه از او روی بگرداند در هر حال از روی گردان است [یعنی رو کردن و پشت کردنش یکی است]، و خیرش، جز از جانب چپش که شوم است نیاید.
سید رضی گفته: تعبیر اعنان شیاطین مَجاز است، چون اعنان به معنی نواحی و اطراف است و برخی گفته اند: عنان به معنای نواحی است. قول نخست نظر اهل بصره و قول دوم نظر اهل کوفه است و بنا بر هر دو قول، مراد مبالغه در توصیف شتر به خُلقیّات زشت و طبع نافرمان و سرکش می باشد؛ گویا شیطان او را امر و نهی میکند و آنچه این نظر را تأیید میکند سخن رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله است که فرمود: شتر از شیطان آفریده شده و نیز فرمود: بر کوهان هر شتر شیطانی است. در ادامه چیزی مشابه آنچه گذشت، از زمخشری نقل کرده است.(8)
مجازات النبویه: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: «به شتر دشنام ندهید، چرا که مانع خونریزی میشود.» و همانا مقصود حضرت این است که: آن را به عنوان خون بهای مقتول، از قاتل می گیرند و به ولی دم می دهند و به این وسیله قاتل از قصاص رهایی می یابد و خون او ریخته نمی شود. پس حضرت این حال را به رگی که پیوسته خونریزی دارد تشبیه نموده که چون وانهاده شود، خونریزی آن قطع نشود و چون درمان شود، خونریزی قطع شود. و در یک روایت این گونه آمده: «فإنّ فیها رقوء الدم» [و نسبت به روایتی که گذشت، واژه «فیها» را اضافه دارد].(9)
الدر المنثور: زید بن ثابت گفته: بز، از داخل شدن به کشتی نوح علیه السّلام امتناع ورزید و نوح علیه السّلام دُمش را گرفت و او را به داخل کشتی کشید، از این رو دُمش شکست و کج شد و عورتش پیدا شد؛ ولی میش رفت و وارد کشتی شد. پس [نوح علیه السّلام] دست بر دُمش کشید، در نتیجه عورتش پوشیده شد.(10)
«عقفه» بر وزن ضربه: آن را کج کرد. «الحیاء»: فرج حیوانات سم دار و درندگان.
1) في المصدر: فكان الشياطين تختلها و تنفرها و تنهاها و تأمرها.
2) المجازات النبويّة: 290( طبعة القاهرة).
3) المطلولة: المسفوكة المراقة.
4) العرق العائذ: السائل الذي لا ينقطع.
5) المجازات النبويّة: 327.
6) في المصدر: استصعبت.
7) الدّر المنثور 3: 329 و 330.
8) . مجازات النبویه: 290
9) . مجازات النبویه: 327
10) . الدر المنثور 3 : 329 - 330
الدَّلَائِلُ لِلطَّبَرِيِّ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْكَرْخِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام إِلَي مَكَّةَ فَبَلَغْنَا الْأَبْوَاءَ فَإِذَا غَنَمٌ وَ نَعْجَةٌ قَدْ تَخَلَّفَتْ عَنِ الْقَطِيعِ وَ هِيَ تَثْغُو ثُغَاءً شَدِيداً وَ تَلْتَفِتُ إِلَي سَخْلَتِهَا تَثْغُو وَ تَشْتَدُّ فِي طَلَبِهَا فَكُلَّمَا قَامَتِ السَّخْلَةُ(1)ثَغَتِ النَّعْجَةُ فَتَتْبَعُهَا السَّخْلَةُ فَقَالَ يَا أَبَا بَصِيرٍ تَدْرِي مَا تَقُولُ النَّعْجَةُ لِسَخْلَتِهَا فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي فَقَالَ إِنَّهَا تَقُولُ الْحَقِي بِالْغَنَمِ فَإِنَّ أُخْتَكَ عَامَ أَوَّلٍ تَخَلَّفَتْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَأَكَلَهَا الذِّئْبُ(2).
المائدة: ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصِيلَةٍ وَ لا حامٍ وَ لكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَي اللَّهِ الْكَذِبَ وَ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ
ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ قال الطبرسي رحمه الله يريد ما حرمها علي ما حرمها أهل الجاهلية و لا أمر بها و البحيرة هي الناقة التي كانت إذا نتجت خمسة أبطن و كان آخرها ذكرا بحروا أذنها و امتنعوا من ركوبها و نحرها و لا تطرد عن ماء و لا تمنع من مرعي فإذا لقيها المعيي لم يركبها عن الزجاج و قيل إنهم كانوا إذا نتجت الناقة خمسة أبطن نظروا في البطن الخامس فإن كان ذكرا نحروه فأكله الرجال و النساء جميعا و إن كانت أنثي شقوا أذنها فتلك البحيرة ثم لا يجز لها وبر و لا يذكر عليها اسم الله إن ذكيت و لا يحمل عليها و حرم علي النساء أن
دلائل الإمامه: ابی بصیر گوید: به همراه علی بن الحسین علیه السّلام به جانب مکّه رهسپار شدیم. وقتی به ابواء(3)رسیدیم، گلّه گوسفندی بود که یک میش از گلّه عقب مانده بود و سخت بع بع می کرد و به برّهاش رو میکرد و به شدّت او را طلب می کرد. پس هرگاه برّه می ایستاد مادرش صدا می کرد و برّه به دنبالش می رفت. امام علیه السّلام فرمود: ای ابا بصیر، می دانی این میش به برّه اش چه میگوید؟ گفتم: نه به خدا نمی دانم. فرمود: میگوید: خودت را به گلّه برسان؛ زیرا خواهرت سال گذشته در اینجا [از گلّه] عقب افتاد و گرگ او را خورد.(4)
{خدا [چیزهای ممنوعی از قبیل:] بحیره و سائبه و وصیله و حام قرار نداده است. ولی کسانی که کفر ورزیدند، بر خدا دروغ میبندند و بیشترشان تعقّل نمیکنند.}
مرحوم طبرسی گفته: منظور این است که خداوند «بحیره» را حرام نکرده است، چنان که مردم جاهلیّت حرام کردند و به آن فرمانی نداده. بحیره شتری است که پنج شکم زاییده و آخرین فرزند او نر باشد. عرب، گوش بحیره را میشکافت و از نحر کردن و سوار شدن بر آن خودداری میکرد و برای [نوشیدن] آب و چریدن آزاد می گذاشت و اگر فرد خسته ای او را می دید سوارش نمی شد، این معنی از زجاج است. ابن عباس گوید: هرگاه شتری پنج بار میزایید، اگر بچّه آخرش نر بود آن را میکشتند و همه زنان و مردان گوشت آن را میخوردند و اگر ماده بود گوشش را می شکافتند و کُرک آن را نمیکندند. در موقع کشتن، نام خدا را بر او نمیبردند و بار بر پشت او نمیگذاشتند، شیر و منافع دیگر آن
يذقن من لبنها شيئا و لا أن ينتفعن بها و كان لبنها و منافعها للرجال خاصة دون النساء حتي تموت فإذا ماتت اشترك الرجال و النساء في أكلها عن ابن عباس و قيل إن البحيرة بنت السائبة عن محمد بن إسحاق وَ لا سائِبَةٍ و هي ما كانوا يسيبونها فإن الرجل إذا نذر لقدوم من سفر أو لبرء من علة و ما أشبه ذلك فقال ناقتي سائبة فكانت كالبحيرة في أن لا ينتفع بها و أن لا تخلأ عن ماء و لا تمنع من رعي عن الزجاج و علقمة(1).
و قيل هي التي تسيب للأصنام أي تعتق لها و كان الرجل يسيب من ماله ما يشاء فيجيء به إلي السدنة و هم خدمة آلهتهم فيطعمون من لبنها أبناء السبيل و نحو ذلك عن ابن عباس و ابن مسعود و قيل إن السائبة هي الناقة إذا تابعت بين عشر إناث ليس فيهن ذكر سيبت فلم يركبوها و لم يجزوا وبرها و لا يشرب لبنها(2)إلا ضيف فما نتجت بعد ذلك من أنثي شق أذنها ثم يخلي سبيلها مع أمها و هي البحيرة عن محمد بن إسحاق وَ لا وَصِيلَةٍ و هي في الغنم كانت الشاة إذا ولدت أنثي فهي لهم و إذا ولدت ذكرا جعلوه لآلهتهم فإن ولدت ذكرا و أنثي قالوا وصلت أخاها فلم يذبحوا الذكر لآلهتهم عن الزجاج و قيل كانت الشاة إذا ولدت سبعة أبطن فإن كان السابع جديا ذبحوه لآلهتهم و لحمه للرجال دون النساء و إن كان عناقا استحيوها و كانت من عرض الغنم و إن ولدت في البطن السابع جديا و عناقا قالوا إن الأخت وصلت أخاها محرمة علينا(3)فحرما جميعا و كانت المنفعة و اللبن للرجال دون النساء عن ابن مسعود و مقاتل و قيل الوصيلة الشاة إذا أتأمت عشر إناث في خمسة أبطن ليس فيها ذكر جعلت وصيلة فقالوا قد وصلت فكان ما ولدت بعد ذلك للذكور دون الإناث عن محمد بن إسحاق وَ لا حامٍ و هو الذكر من الإبل كانت العرب إذا نتجت من صلب الفحل عشرة أبطن قالوا قد حمي
بر زنان حرام بود، امّا بر مردان حلال بود و تنها به آن ها اختصاص داشت. وقتی شتر میمرد، زنان و مردان از گوشت آن میخوردند. محمّد بن اسحاق گوید: بحیره شتر ماده ای است که مادرش سائبه باشد .
«وَ لا سائِبَةٍ» سائبه شتری بود که آن را رها و از منافع آن چشم پوشی میکردند. هرگاه کسی نذر میکرد که سفرش بیخطر یا بیماریش بر طرف شود، میگفت: شترم سائبه است؛ در نتیجه مثل بحیره از آن نفعی نمیبرد و آن را از چراگاه و نوشیدن آب، منع نمیکرد. این قول از زجاج و علقمه است. برخی گفتهاند: سائبه شتری است که برای بت ها آزاد می شد. رسم عرب این بود که از مال خود هر چه میخواست برای بت ها آزاد می کرد و در اختیار خدمت گزاران بت ها قرار میداد و آن ها شیر چنین شترانی را به مسافران و مانند این ها میدادند. این قول از ابن عباس و ابن مسعود است. محمّد بن اسحاق گوید: سائبه شتری است که به دنبال هم، ده فرزند ماده بزاید و در میان آن ها فرزند نر نباشد، این شتر به حال خود رها می شد، در نتیجه آن ها از سوار شدن و کندن کُرک و نوشیدن شیر چنین شتری خودداری میکردند، امّا مهمان ها از این امور مستثنی بودند. هرگاه پس از ده بچّه ماده، یازدهمین بچّه ماده را به دنیا میآورد، گوش بچّه را میشکافتند و با مادر رها میکردند؛ این بچّه بحیره نامیده می شد.
«وَ لا وَصِیلَةٍ» این یکی در مورد گوسفندان است. هرگاه گوسفند، بچّه ماده میزایید، برای خودشان بود و هرگاه، بچّه نر میزایید، برای خدایان بود و هرگاه از یک شکم، یک نر و یک ماده میزایید، میگفتند: (وصلت أخاها) یعنی بچّه ماده، برادر خود را حفظ کرد. از این رو بچّه نر را برای خدایان قربانی نمیکردند. این معنا از زجاج است. ابن مسعود و مقاتل گویند: هرگاه گوسفند، هفت شکم میزایید، در صورتی که بچّه هفتم نر بود، بچّه را برای خدایان میکشتند و گوشتش را مردها میخوردند، نه زن ها. و اگر ماده بود، او را نگه میداشتند، و اگر یک نر و یک ماده بود، میگفتند: همانا خواهر، برادر خود را حفظ و او را بر ما حرام کرد و هر دو حرام شمرده میشدند. و منافع و شیر آن ها برای مردان بود نه زنان. محمّد بن اسحاق گوید: هرگاه گوسفندی در پنج شکم، ده بچّه ماده میزایید که در میان آن ها بچّه نر نبود، میگفتند: «وصیله» شد. بچّههایی که بعداً میزایید، برای مردان بود نه زنان .
«وَ لا حامٍ» حام شتر نری بود که از صلب او ده بطن به وجود میآمد، در این وقت میگفتند: حام شد.
ظهره فلا يحمل عليه و لا يمنع من ماء و لا من مرعي عن ابن عباس و ابن مسعود و غيرهما و قيل إنه الفحل إذا لقح ولد ولده قيل حمي ظهره فلا يركب عن الفراء.
أعلم الله أنه لم يحرم من هذه الأشياء شيئا قال المفسرون رَوَي ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّ عَمْرَو بْنَ لُحَيِّ بْنِ قَمَعَةَ بْنِ خِنْدِفَ كَانَ قَدْ مَلَكَ مَكَّةَ وَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ غَيَّرَ دِينَ إِسْمَاعِيلَ فَاتَّخَذَ الْأَصْنَامَ وَ نَصَبَ الْأَوْثَانَ وَ بَحَرَ الْبَحِيرَةَ وَ سَيَّبَ السَّائِبَةَ وَ وَصَلَ الْوَصِيلَةَ وَ حَمَي الْحَامِيَ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ تُؤْذِي أَهْلَ النَّارِ رِيحُ قُصْبِهِ. و يروي يجر قصبه في النار وَ لكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَي اللَّهِ الْكَذِبَ أي يكذبون علي الله بادعائهم أن هذه الأشياء من فعل الله أو أمره وَ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ خص الأكثر بأنهم لا يعقلون لأنهم أتباع فهم لا يعقلون أن ذلك كذب و افتراء كما يعقله الرؤساء و قيل إن معناه أن أكثرهم لا يعقلون ما حرم عليهم و ما حلل لهم يعني أن المعاند هو الأقل منهم(1).
مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِيقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصِيلَةٍ وَ لا حامٍ(2)قَالَ إِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ إِذَا وَلَدَتِ النَّاقَةُ وَلَدَيْنِ فِي بَطْنٍ وَاحِدٍ قَالُوا وَصَلَتْ فَلَا يَسْتَحِلُّونَ ذَبْحَهَا وَ لَا أَكْلَهَا وَ إِذَا وَلَدَتْ عَشْراً جَعَلُوهَا سَائِبَةً وَ لَا يَسْتَحِلُّونَ ظَهْرَهَا وَ أَكْلَهَا وَ الْحَامُ فَحْلُ الْإِبِلِ لَمْ يَكُونُوا يَسْتَحِلُّونَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُحَرِّمُ شَيْئاً مِنْ ذَا(3).
العياشي، عن محمد بن مسلم: مثله(4).
بعد از آن دیگر بار بر پشت آن گذاشته نمی شد و از آبخور و چراگاه، منع نمی گشت؛ این معنا از ابن عباس و ابن مسعود و مختار ابو عبیده و زجاج است. فرّاء گوید: حام شتر نری بود که بچّه بچّهاش باردار میشد، در این وقت حام شمرده میشد و بر او سوار نمیشدند.
خداوند متعالی در این آیه اعلام میکند که هیچ یک از (بحیره، وصیله، سائبه و حام) را تحریم نکرده است. مفسّران می گویند: ابن عباس از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده که عمرو بن لحی، پادشاه مکّه بود که برای نخستین بار، دین اسماعیل را تغییر داد و بتها را نصب کرد و بحیره و سائبه و وصیله و حام را بدعت نهاد. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: به راستی من او را در آتش جهنّم دیدم که بوی بد نایش دوزخیان را می آزرد. و در نقل دیگر آمده که: نایش در دوزخ کشیده می شد.
«وَ لکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ» یعنی آن ها با ادّعای اینکه این گونه مطالب به امر خداوند است، به خدا نسبت دروغ میدهند. «وَ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ» نیندیشیدن را به اکثریّت اختصاص داد، زیرا آن ها پیرو رؤسای خود بودند و فکر نمیکردند که این مطالب، مجعول و ساختگی است، بر خلاف رؤسا که حقیقت را میدانستند. برخی گفته اند: مقصود این است که اکثر آن ها نمیدانند که چه چیز بر آن ها حلال و چه چیز حرام است؛ یعنی تنها عدّه کمی از آن ها معاند هستند.(5)
معانی الأخبار: امام صادق علیه السّلام در تفسیر فرموده خداوند عزّ و جلّ: «ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصِیلَةٍ وَ لا حامٍ»(6)فرمود: مردم جاهلیّت به ماده شتری که دو قلو میزایید میگفتند: به هم پیوسته، و کشتن و خوردنش را حلال نمیدانستند، و چون ده بار میزایید آن را «سائبه» میدانستند و سواری و باربری و خوردن گوشت و شیر آن را بر خود حلال نمیپنداشتند. و حام شتر نری بود که بر ماده میجهید، که آن را هم حلال نمیدانستند، و خداوند تعالی این آیه را نازل فرمود که او هیچ کدام از این ها را حرام نساخته است.(7)
در تفسیر عیّاشی مانند این روایت آمده است.(8)
الْمَعَانِي، وَ قَدْ رُوِيَ: أَنَّ الْبَحِيرَةَ النَّاقَةُ إِذَا نُتِجَتْ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ فَإِنْ كَانَ الْخَامِسُ ذَكَراً نَحَرُوهُ فَأَكَلَهُ الرِّجَالُ وَ النِّسَاءُ وَ إِنْ كَانَ الْخَامِسُ أُنْثَي بَحَرُوا أُذُنَهَا أَيْ شَقُّوهُ وَ كَانَتْ حَرَاماً عَلَي النِّسَاءِ وَ الرِّجَالِ لَحْمُهَا وَ لَبَنُهَا فَإِذَا مَاتَتْ حَلَّتْ لِلنِّسَاءِ وَ السَّائِبَةُ الْبَعِيرَةُ يُسَيَّبُ بِنَذْرٍ يَكُونُ عَلَي الرِّجَالِ إِنْ سَلَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ مَرَضٍ أَوْ بَلَّغَهُ مَنْزِلَهُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ وَ الْوَصِيلَةُ مِنَ الْغَنَمِ كَانَ إِذَا وَلَدَتِ الشَّاةُ سَبْعَةَ أَبْطُنٍ فَإِنْ كَانَ السَّابِعُ ذَكَراً ذُبِحَ وَ أَكَلَ مِنْهُ الرِّجَالُ وَ النِّسَاءُ وَ إِنْ كَانَتْ أُنْثَي تُرِكَتْ فِي الْغَنَمِ وَ إِنْ كَانَ ذَكَراً وَ أُنْثَي قَالُوا وَصَلَتْ أَخَاهَا فَلَمْ تُذْبَحْ وَ كَانَ لُحُومُهَا حَرَاماً عَلَي النِّسَاءِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ يَمُوتُ مِنْهَا شَيْءٌ فَيَحِلُّ أَكْلُهَا لِلرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْحَامُ الْفَحْلُ إِذَا رُكِبَ وَلَدُ وَلَدِهِ قَالُوا حَمَي ظَهْرَهُ وَ قَدْ يُرْوَي أَنَّ الْحَامَ هُوَ مِنَ الْإِبِلِ إِذَا نُتِجَ عَشَرَةَ أَبْطُنٍ قَالُوا قَدْ حَمَي ظَهْرَهُ فَلَا يُرْكَبُ وَ لَا يُمْنَعُ مِنْ كَلَإٍ وَ لَا مَاءٍ(1).
الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي الْأَحْوَصِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: الْبَحِيرَةُ إِذَا وَلَدَتْ [وَ] وَلَدَ وَلَدُهَا بُحِرَتْ(2).
تفسير علي بن إبراهيم، و أما قوله ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصِيلَةٍ وَ لا حامٍ فإن البحيرة كانت إذا وضعت الشاة خمسة أبطن ففي السادسة قالت العرب قد بحرت فجعلوها للصنم و لا تمنع ماء و لا مرعي و الوصيلة إذا وضعت الشاة خمسة أبطن ثم وضعت في السادسة جديا و عناقا في بطن واحد جعلوا الأنثي للصنم و قالوا وصلت أخاها و حرموا لحمها علي النساء و الحام كان إذا كان الفحل من الإبل جد الجد قالوا حمي ظهره و سموه حام فلا يركب و لا يمنع ماء و لا مرعي و لا يحمل عليه شيء فرد الله عليهم فقال ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ إلي قوله وَ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ(3).
معانی الأخبار: روایت شده است که «بحیرة» به ماده شتری گفته میشد که پنج بار زاییده بود و اگر پنجمی آن نر بود، آن را میکشتند و مردان و زنان گوشتش را میخوردند و اگر دفعه پنجم ماده میزایید، گوشش را شکاف میدادند، و به حال خود رهایش می کردند، و گوشت و شیر آن را بر زنان و مردان حرام میدانستند، و هرگاه به مرگ طبیعی جان میداد، برای زن ها حلال بود تا از گوشت آن بخورند، و «سائبه» شتری بود که نذر میکردند، اگر خداوند شخصی را از بیماری نجات دهد یا غریبی را به وطن و خانهاش بازگرداند، آن را رها سازند [تا به هر جا که میخواهد برود و کسی حقّ مزاحمتش را نداشته است]. «وصیله» گوسفندی بود که هرگاه هفت شکم میزایید، اگر شکم هفتم نر بود، کشته میشد و مردان و زنان از گوشت آن میخوردند، و اگر ماده بود میان گلّه رها میشد، و چنان که دو قلو بود، یکی نر و دیگری ماده، میگفتند: به برادرش پیوسته، پس آن را نمیکشتند ولی خوردن گوشتش بر زنان حرام بود، مگر آنکه جزئی از بدنش حیات خود را از دست میداد که خوردن آن جزء برای همه حلال بود. و «حام» حیوان نری بود که از وجود آن برای تلقیح حیوانات ماده استفاده میگردید، که هرگاه بر فرزندِ فرزند خودش میجهید و آن را تلقیح میکرد، میگفتند: این حیوان پشت خود را غُرُق کرده و کسی حقّ سوار شدن بر آن را ندارد، و روایت شده: اگر «حام» شتر بود وقتی که برای دهمین بار وضع حمل میکرد، میگفتند: پشت خود را غُرُُُُق نموده، پس کسی سوار بر آن نمیشد و به هر چراگاهی وارد میشد، آزاد بود، و از هر آبشخوری آب مینوشید، کسی حقّ مزاحمت برای او را نداشت.(4)
تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام فرمود: بحیره آن بود که وقتی می زایید و وقتی فرزندش می زایید بحیره می شد.(5)
تفسیر قمی: در تفسیر آیه: «ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصِیلَةٍ وَ لا حامٍ»(6)آمده: بحیره گوسفندی بود که پنج شکم زاییده و وقتی بچّه ششم را می زایید، عرب می گفت: بحیره است؛ پس آن را برای بت ها نذر می کردند و آن را از چراگاه و [نوشیدن] آب، منع نمیکردند. وصیله به گوسفندی گفته می شد که پنج شکم آورده و در شکم ششم، یک نر و یک ماده به دنیا می آورد. آن ها فرزند ماده را نذر بت ها می کردند و می گفتند: (به برادرش پیوسته) و گوشتش را بر زن ها حرام کرده بودند. حام جدِّ جدّ شتر بوده که میگفتند: پشت خود را غُرُق کرده است و او را حام می نامیدند؛ پس سوارش نمی شدند و در آب و چرا آزاد بوده و چیزی بر او بار نمیکردند. پس خدای تعالی این اعتقادات آن ها را رد کرد و فرمود: «ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصِیلَةٍ وَ لا حامٍ وَ لکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ و أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ».{خدا [چیزهای ممنوعی از قبیل:] بحیره و سائبه و وصیله و حام قرار نداده است؛ ولی کسانی که کفر ورزیدند، بر خدا دروغ میبندند و بیشترشان تعقّل نمیکنند.}(7)
الْمَكَارِمُ،: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنِ الْإِبِلِ الْجَلَّالَةِ أَنْ يُؤْكَلَ لُحُومُهَا وَ أَنْ يُشْرَبَ لَبَنُهَا وَ لَا يُحْمَلُ عَلَيْهَا الْأُدْمُ وَ لَا يَرْكَبُهَا النَّاسُ حَتَّي تَعَلَّفَتْ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً(1).
سيأتي حكم أكل لحوم الجلالات و شرب ألبانها و أما النهي عن ركوبها و الحمل عليها فكأنه علي الكراهية و إنما ذكر الأصحاب كراهة الحج علي الإبل الجلالة قال في المنتهي يكره الحج و العمرة علي الإبل الجلالات و هي التي تتغذي بعذرة الإنسان خاصة لأنها محرمة فيكره الحج عليها و يدل عليه مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ(2)عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَالَ: يُكْرَهُ الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ عَلَي الْإِبِلِ الْجَلَّالاتِ.
مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ رَكِبَ زَامِلَةً ثُمَّ وَقَعَ مِنْهَا فَمَاتَ دَخَلَ النَّارَ(3).
الفقيه، بإسناده عن محمد بن سنان: مثله(4).
قال الصدوق رحمه الله فيهما معني ذلك أن الناس كانوا يركبون الزوامل فإذا أراد أحدهم النزول وقع من زاملته من غير أن يتعلق بشيء من الرحل فنهوا عن
مکارم الاخلاق: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نهی کرد از خوردن گوشت و نوشیدن شیر شتر نجاست خوار و بار کردن پوست بر آن، و از اینکه مردم سوارش شوند، تا آن گاه که چهل شب به آن علوفه پاک دهند.(5)
حکم خوردن گوشت و نوشیدن شیر حیوانات نجاست خوار، خواهد آمد، و گویا نهی حضرت از سوار شدن و حمل بار بر آن ها، از روی کراهت است. و فقهای امامیّه تنها حج رفتن با شتر نجاست خوار را مکروه شمرده اند؛ علّامه حلّی رحمه الله در کتاب منتهی گفته: حج و عمره رفتن با شتر جلّاله مکروه است و آن شتری است که فقط مدفوع آدمی را می خورد، زیرا او حرام گوشت است و حج رفتن با آن مکروه است و دلیل بر این مطلب روایتی است که شیخ به سند خود از امیر المؤمنین علیه السّلام آورده که فرمود: حج و عمره رفتن با شترهای نجاست خوار مکروه است.(6)
معانی الأخبار: امام صادق علیه السّلام فرمود: هرکس سوار شتری شود که بار بر پشت اوست و از آن بیفتد و بمیرد، وارد جهنّم می شود.(7)
در کتاب من لا یحضره الفقیه مانند این روایت آمده است.(8)
مرحوم صدوق در این دو کتاب می گوید: معنای فرمایش امام آن است که رسم مردم این بود که روی بار شتر سوار می شدند و هنگام پایین آمدن بدون آنکه به دستاویزی تکیه کنند، پایین می پریدند، پس مردم از این عمل منع شدند
ذلك لئلا يسقط أحدهم متعمدا فيموت فيكون قاتل نفسه و يستوجب بذلك دخول النار و ليس هذا الحديث ينهي عن ركوب الزوامل و إنما هو نهي عن الوقوع منها من غير أن يتعلق بالرحل و الحديث الذي روي أن من ركب زاملة فليوص فليس ذلك أيضا بنهي عن ركوب الزاملة إنما هو الأمر بالوصية كما قيل من خرج في حج أو جهاد فليوص و ليس ذلك بنهي عن الحج و الجهاد و ما كان الناس يركبون إلا الزوامل و إنما المحامل محدثة لم تعرف فيما مضي(1).
في النهاية الزاملة البعير الذي يحمل عليه الطعام و المتاع كأنه فاعلة من الزمل الحمل.
و قال الوالد قدس سره الظاهر كراهة الركوب عليها مع القدرة علي غيرها لما فيه من التعرض للضرر غالبا كما هو شائع أنه قلما يركبها أحد و لم يسقط منها و ذكر بعضهم أن وجه النهي أنه استأجرها لحمل المتاع فلا يجوز الركوب عليها بغير رضي المكاري لكن يأباه الخبر الثاني و الظاهر أن المراد به الجمال الصعبة التي لم تذلل بعد و قوله رحمه الله إنما المحامل محدثة لعله أراد أن شيوعها محدثة و إن كان فيه أيضا كلام إذ ذكر المحمل في الأخبار كثير.
تا مبادا فردی از آن ها از روی عمد بیفتد و بر اثر آن بمیرد و در نتیجه خود، قاتل خویشتن و به این سبب مستوجب ورود به جهنم گردد. و حدیثی هم که گوید: هر که سوار شتر باربر شود، باید وصیت کند، نهی از سوار شدن بر این نوع مرکب نمیکند، بلکه فقط امر به وصیت می نماید؛ چنان که گفته شده: هرکس به حج یا جهاد رود باید وصیت کند، که این کلام هم در مقام نهی از حج و جهاد نمی باشد، و در آن زمان مردم جز بر شتر باربر سوار نمیشدند، و کجاوه ها در زمان های بعد پیدا شده و در گذشته معروف و شایع نبوده است.(2)
ابن اثیر در نهایه گفته: «زامله» شتری است که گندم و کالا بر او بار می شود، گویا اسم فاعل از مصدر «زمل» به معنای حمل است.(3)و پدرم قدّس سرّه گفته: ظاهر این است که سوار شدن بر این نوع مرکوب با وجود دسترسی به غیر آن کراهت دارد، چون در معرض ضرر قرار دارد، چنان که شایع است که کمتر اتّفاق می افتد کسی سوار آن بشود و از آن نیفتد. و بعضی گفته اند: سبب نهی این است که مرکوب را برای باربری اجاره کرده و جایز نیست بیاجازه صاحبش بر آن سوار شود. ولی روایت دوم این توجیه را نمی پذیرد، و ظاهراً مقصود، شتران سرکشی است که هنوز رام نشده اند. و اینکه مرحوم صدوق فرموده: کجاوهها تازه پیدا شده، شاید منظورش این است که تازه شیوع پیدا کرده [و گرنه اصل آن در سابق بوده است]، هر چند این هم جای گفتگو دارد، زیرا ذکر کجاوه در روایات بسیار شده است .
مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الزَّنْجَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ رَفَعَهُ: أَنَّ رَجُلًا حَلَبَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله نَاقَةً فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله دَعْ دَاعِيَ اللَّبَنِ .
يَقُولُ أَبْقِ فِي الضَّرْعِ شَيْئاً لَا تَسْتَوْعِبْهُ كُلَّهُ فِي الْحَلْبِ فَإِنَّ الَّذِي تُبْقِيهِ بِهِ يَدْعُو مَا فَوْقَهُ مِنَ اللَّبَنِ وَ يُنْزِلُهُ(1)وَ إِذَا اسْتَقْصَي كُلَّ مَا فِي الضَّرْعِ أَبْطَأَ عَلَيْهِ الدَّرُّ بَعْدَ ذَلِكَ(2).
قال في النهاية فيه أنه أمر ضرار بن الأزور أن يحلب له ناقة و قال له دع داعي اللبن لا تجهده أي أبق في الضرع قليلا من اللبن(3)و ذكر نحو ذلك.
و في المجازات النبوية و من ذلك قوله عليه السلام لرجل حلب ناقة دع داعي اللبن قال السيد هذه استعارة و المراد أمره أن يبقي في خلف الناقة(4)شيئا من لبنها من غير أن يستفرغ جميعه لأن ما يبقي منه يستنزل عفافتها(5)و يستجم درتها فكأنه يدعو بقية اللبن إليه و يكون كالمثابة له و إذا استنفذ الحالب ما في الخلف أبطأ غزره(6)و قلص دره(7).
معانی الأخبار: مردی شتری را نزد پیامبر صلی اللَّه علیه و آله دوشید. حضرت به او فرمود: کمی شیر در آن بگذار که شیرآور باشد.
می فرماید: همه شیر پستان را مدوش و اندکی در آن باقی بگذار، زیرا آن مقداری که باقی می گذاری، شیر بالا را جذب میکند و اگر تمام شیر دوشیده شود، جریان شیر در آن کند می شود.(8)
ابن اثیر در نهایه گفته: آن حضرت به ضرار بن ازور دستور داد تا شترش را بدوشد و به او فرمود: شیر کمی در پستانش بگذار و همه آن را ندوش،(9)و مشابه حدیث قبل را آورده.
و در المجازات النّبویه آمده: و از این باب است سخن آن حضرت به مردی که شتری را می دوشید: جذب کننده شیر را واگذار. سید رضی گوید: این استعاره است و مقصود از آن این است که در پستان شتر اندکی شیر باقی گذارد و تمام آن را ندوشد، زیرا آنچه در پستان باقی می ماند، شیر باقی مانده بالا را به پایین جذب میکند و موجب کثرت و سیلان آن می گردد، پس گویا باقیمانده شیر را فرا می خواند و قرار گاه آن میشود. امّا اگر همه آنچه را که در پستان است بدوشد، جوشش آن را کند می سازد و سیلان آن را کاهش می دهد.(10)
1) في نسخة من المصدر: و يدر له.
2) معاني الأخبار: 284.
3) النهاية 2: 25.
4) خلف الناقة بكسر الحاء و سكون اللام: ثديها.
5) العفافة: بقية اللبن في الضرع بعد ما حلب أكثره و يستجم درتها اي يكثر ادرارها و انزالها اللبن.
6) الغزر: الكثرة، و قلص: قل، و الدر: نزول اللبن في الضرع.
7) المجازات النبويّة: 250 طبعة القاهرة.
8) . معانی الأخبار: 284
9) . نهایه 2 : 25
10) . المجازات النبویّه: 250
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: نَظِّفُوا مَرَابِضَ(1)الْغَنَمِ وَ امْسَحُوا رُغَامَهُنَّ فَإِنَّهُنَّ مِنْ دَوَابِّ الْجَنَّةِ(2).
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ رَفَعَهُ(3)قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: امْسَحُوا رُغَامَ الْغَنَمِ وَ صَلُّوا فِي مُرَاحِهَا فَإِنَّهَا دَابَّةٌ مِنْ دَوَابِّ الْجَنَّةِ قال الرغام ما يخرج من أنوفها(4).
الْكَافِي، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عُبَيْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: نَظِّفُوا مَرَابِضَهَا وَ امْسَحُوا رُغَامَهَا(5).
الرغام بالضم التراب و لعل المعني مسح التراب عنها و تنظيفها و في بعض نسخ المحاسن بالعين المهملة و هو المناسب لما فسره به البرقي لكن أكثر نسخ الكافي بالمعجمة و هذا التفسير و الاختلاف موجودان في روايات العامة أيضا قال الجزري في الراء مع العين المهملة فيه صلوا في مراح الغنم و امسحوا رعامها الرعام ما يسيل من أنوفها(6)ثم قال في الراء مع الغين المعجمة في حديث أبي هريرة صل في مراح الغنم و امسح الرغام عنها كذا رواه بعضهم بالغين المعجمة و قال إنه ما يسيل من الأنف بالمشهور فيه و المروي بالعين المهملة و يجوز أن يكون أراد مسح التراب عنها رعاية لها و إصلاحا لشأنها انتهي(7).
الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: آغل گوسفندان را پاکیزه کنید و رُغام آن ها را بزدایید؛ چرا که آن ها از جانداران بهشتی هستند.(8)
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: رُغام گوسفندان را بزدایید و در آغل آن ها نماز بخوانید؛ چرا که آن ها از جانداران بهشتی هستند. فرمود: رُغام آب بینی آن هاست.(9)
کافی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: آغل گوسفندان را پاکیزه کنید و رُغام آن ها را بزدایید.(10)
رُغام به معنای خاک است و شاید مقصود زدودن خاک از گوسفندان و پاکیزه نمودن آن ها باشد. و در یکی از نسخههای محاسن، «رُعام» ضبط شده و این ضبط، مناسب تفسیری است که برقی آن را آورده، امّا در بیشتر نسخه های کتاب کافی، «رُغام» آمده است. و این تفسیر و اختلاف در روایات اهل سنّت هم موجود است. جزری در باب راء و عین گفته: در حدیث است که: «در آغل گوسفندان نماز بخوانید و رُعام آن ها را بزدایید.» رُعام آبی است که از بینی آن ها فرو ریزد. سپس در باب راء و غین گفته: در حدیث ابی هریره است که: «در آغل گوسفندان نماز بخوان و رُغام آن ها را پاک کن.» این گونه برخی آن را «رُغام» روایت کرده و گفته: مقصود، آب بینی آن ها است، به همان معنای مشهور که برای «رُعام» گفته اند، و ممکن است مقصود، زدودن خاک از آن ها به منظور پرورش و بهسازی آنها باشد. (پایان نقل قول)(11)
علل الشرایع: هشام بن سالم
هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ كَيْفَ كَانَ يَعْلَمُ قَوْمُ لُوطٍ أَنَّهُ قَدْ جَاءَ لُوطاً رِجَالٌ فَقَالَ كَانَتِ امْرَأَتُهُ تَخْرُجُ فَتُصَفِّرُ فَإِذَا سَمِعُوا التَّصْفِيرَ جَاءُوا فَلِذَلِكَ كُرِهَ التَّصْفِيرُ(1).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ: لَا تُصَفِّرْ بِغَنَمِكَ ذَاهِبَةً وَ انْعِقْ بِهَا رَاجِعَةً(2).
لا تصفر من الصفير و هو الصوت المعروف قال في القاموس الصفير بلا هاء من الأصوات و قد صفر يصفر صفيرا و صفر بالحمار دعاه للماء(3)و قال نعق بغنمه كمنع و ضرب نعقا و نعيقا و نعاقا و نعقانا صاح بها و زجرها انتهي(4).
و يدل علي مرجوحية الصفير للغنم و قد مر في باب الطيرة و العدوي ما يدل علي بعض الوجوه علي النهي عن الصفير و علي جواز خلط الدابة الجرباء بغيرها و عدم الإِعداء.
گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: چگونه قوم لوط می فهمیدند که مردانی نزد لوط علیه السّلام آمده اند؟ فرمود: زنش بیرون می آمد و سوت می کشید. پس وقتی آن ها صدای سوت را می شنیدند، میآمدند. از این رو سوت زدن بد است.(5)
محاسن: جعفری گوید: شنیدم ابو الحسن علیه السّلام می فرمود: گوسفندانت را در حال رفتن با سوت صدا مزن و در حالی که بر می گردند، بر آن ها بانگ بزن.(6)
«لا تصفّر» برگرفته از واژه صفیر به معنای «صدای معروف: سوت» است. در قاموس گفته: صفیر بدون تای آخر از آوازهاست و «صفر بالحمار» یعنی الاغ را برای آب خوردن با سوت صدا زد و همچنین گفته: «نعق بغنمه بر وزن منع و ضرب» یعنی بر الاغ بانگ زد و او را باز داشت. (پایان نقل قول)
این دلالت دارد بر خوب نبودن سوت زدن برای گوسفند، و در باب طیره و عدوی گذشت آنچه که به نحوی دلالت داشت بر نهی از سوت زدن و نیز جواز آمیختن جنبنده کچل با غیر آن و واگیر نبودن آن .
الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ عَلَّانٍ(1)بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: فِي جَوَابِ مَا سَأَلَ الْيَهُودِيُّ إِنَّمَا قِيلَ لِلْفَرَسِ إِجِدْ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ رَكِبَ الْخَيْلَ قَابِيلُ يَوْمَ قَتَلَ أَخَاهُ هَابِيلَ وَ أَنْشَأَ يَقُولُ :
أَجِدِ الْيَوْمَ وَ مَا *** تَرَكَ النَّاسُ دَماً
فَقِيلَ لِلْفَرَسِ إِجِدْ لِذَلِكَ وَ إِنَّمَا قِيلَ لِلْبَغْلِ عَدْ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ رَكِبَ الْبَغْلَ آدَمُ عليه السلام وَ ذَلِكَ كَانَ لَهُ ابْنٌ يُقَالُ لَهُ مَعَدٌ وَ كَانَ عَشُوقاً لِلدَّوَابِّ وَ كَانَ يَسُوقُ بِآدَمَ عليه السلام فَإِذَا تَقَاعَسَ الْبَغْلُ نَادَي يَا مَعَدُ سُقْهَا فَأَلِفَتِ الْبَغْلَةُ اسْمَ مَعَدٍ فَتَرَكَ النَّاسُ مَعَدَ(2)وَ قَالُوا عَدْ وَ إِنَّمَا قِيلَ لِلْحِمَارِ حَرِّ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ رَكِبَ الْحِمَارَ حَوَّاءُ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ لَهَا حِمَارَةٌ وَ كَانَتْ تَرْكَبُهَا لِزِيَارَةِ قَبْرِ وَلَدِهَا هَابِيلَ فَكَانَتْ تَقُولُ فِي مَسِيرِهَا وَا حَرَّاهْ فَإِذَا قَالَتْ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ سَارَتِ الْحِمَارَةُ وَ إِذَا أَمْسَكَتْ تَقَاعَسَتْ فَتَرَكَ النَّاسُ ذَلِكَ وَ قَالُوا حَرِّ(3).
قوله أجد اليوم كأنه من الإجادة أي أجد السعي لأن الناس لا يتركون الدم بل يطلبونه مني أو من الوجدان أي أجد الناس اليوم لا يتركون الدم أو بتشديد الدال بمعني الجد و السعي فيرجع إلي المعني الأول و ربما يقال لعل قوله و ما تصحيف دما أي أجد اليوم أخذت لنفسي دما و انتقمت من
علل الشرایع: امیر المؤمنین علیه السّلام در پاسخ پرسش یهودی فرمود: علّت آنکه به اسب إجد گفتند این بود که اوّلین کسی که سوار بر اسب شد قابیل بود، در آن روزی که برادر خود هابیل را کشت و در آن روز [موقعی که سوار بر اسب بوده] این شعر را گفت:
مییابم که مردم در امروز، خونی را که ریختهام نادیده نگرفته و به دنبال من میآیند
از این جهت به اسب إجد گفته شد. و به قاطر عد گفته شده چون اولین کسی که بر قاطر سوار شد، آدم علیه السّلام بود، و پسری داشت به نام معد که به حیوانات علاقه بسیاری داشت و هر وقت آدم سوار بر قاطر میشد، معد قاطر را می راند. پس هرگاه قاطر در راه رفتن کندی می کرد، آدم معد را صدا می زد تا او را براند، از این جهت مردم به واسطه کثرت استعمال میم آن را انداختند و به قاطر عد گفتند. و جهت آنکه به الاغ حر گفته شده این است که اوّلین کسی که سوار بر الاغ شد حوّا بود. جریان این گونه بود که حوّا الاغی داشت که بر آن سوار می شد و به زیارت قبر فرزند خود هابیل می رفت، و در بین راه می گفت: وا حرّاه (آه دلم می سوزد) و هر وقت این کلمات را می گفت الاغش حرکت می کرد و چون ساکت می شد، از حرکت باز می ایستاد. لذا مردم به سبب کثرت استعمال، بقیّه این کلمات را حذف کردند و آن را حرّ نامیدند.(4)
«أجد الیوم»، گویا از مصدر «إجاده» به معنای نیکو آوردن چیزی است؛ یعنی خوب سعی و تلاش کن [تا از مردم بگریزی]، چون مردم از خون مقتول نمی گذرند. یا از مصدر «وجدان» به معنای یافتن است؛ یعنی درمی یابم که مردم خون را رها نمی کنند. یا دال آن مشدّد و به معنای جدیّت و تلاش می باشد؛ که بازگشت آن به معنای اوّل است. و بسا گفته شود: شاید عبارت «و ما» در اصل «دماً» بوده و در اینجا تصحیفی رخ داده است؛ یعنی امروز انتقام خود را از
عدوي فيكون قوله ترك الناس دما كلامه عليه السلام و علي الأول و الثاني الظاهر أنها كلمة زجر كما في عد لكن المشهور أنها زجر للإبل قال في القاموس إجد بالكسر ساكنة الدال زجر للإبل(1)و قال عد عد زجر للبغل(2)و قال الحر زجر للبعير كما يقال للضأن الحيه(3)انتهي.
و كأنه كان في أول الحال زجرا للحمار و كذا عد كان زجرا للبغل و لما كانت الإبل أشيع و أكثر عند العرب منهما شاع استعمالهما فيها عندهم.
الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ عُبْدُوسِ بْنِ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ: أَوَّلُ مَنْ رَكِبَ الْخَيْلَ إِسْمَاعِيلُ وَ كَانَتْ وَحْشِيَّةً لَا تُرْكَبُ فَحَشَرَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي إِسْمَاعِيلَ مِنْ جَبَلِ مِنًي وَ إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْخَيْلَ الْعِرَابَ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ رَكِبَهَا إِسْمَاعِيلُ(4).
و إنما سميت الخيل أي نفائسها و عربيها لأن أول من ركبها إسماعيل فإنه كان أصل العرب و أباهم فنسب الخيل إلي العرب قال في النهاية العرب اسم لهذا الجيل المعروف من الناس و لا واحد له من لفظه سواء أقام بالبادية أو المدن و النسب إليهما أعرابي و عربي و في حديث سطيح يقود خيلا عرابا أي عربية منسوبة إلي العرب فرقوا بين الخيل و الناس فقالوا في الناس عرب و أعراب و في الخيل عراب(5).
أَمَانُ الْأَخْطَارِ، ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ صَالِحٍ مَوْلَي جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ فِي كِتَابِ نَسَبِ
دشمنم گرفتم، و «ترک الناس دماً» سخن امام علیه السّلام است. و بنا بر معنای اوّل و دوم، ظاهر این است که کلمه اجد برای راندن اسب به کار می رود، همانند کلمه عدّ، ولی مشهور این است که برای راندن شتر به کار می رود، [فیروز آبادی] در قاموس گفته: إجد با دال ساکن برای راندن شتر عدعد برای راندن استر، و حرّ نیز برای راندن شتر به کار می رود، چنان که برای میش حیّه گفته می شود. (پایان نقل قول)
گویا إجد در ابتدا برای راندن الاغ و عدّ برای راندن استر به کار می رفته، امّا چون عرب بیش از دیگر حیوانات شتر داشته، استعمال این دو لفظ برای راندن این حیوان بیشتر به کار می رفته است.
عل الشرایع: امام رضا علیه السّلام فرمود: اوّلین کسی که سوار بر اسب شد، جناب اسماعیل بود. اسب حیوانی وحشی بود که مرکوب قرار نمیگرفت [و کسی نمیتوانست بر پشتش سوار شود]، خداوند متعال این حیوان را از کوه منی آورد و برای اسماعیل رام نمود و به این خاطر اسب ها را عراب (منسوب به عرب) نامیدهاند؛ چرا که اوّلین کسی که سوار بر آن ها شد اسماعیل بود، [که از عرب میباشد].(6)
منظور از خیل در عبارت امام علیه السّلام که فرمود: «إنّما سمّیت الخیل»، نوع نفیس و عربی اسب است. و اینکه فرمود: «چون اوّلین کسی که سوار بر آن شد اسماعیل بود»، به خاطر این است که اسماعیل اصل و ریشه عرب و جدّ آن ها است. ابن اثیر در نهایه گفته: واژه عرب نام این تیره معروف از مردم است که مفردی ندارد [یعنی اسم جمع است]، چه بیابان نشین باشند و چه ساکن در شهرها، و کسی که منسوب به این دو گروه باشد، اعرابی و عربی نام دارد. و در حدیث سطیح آمده: «خیل عراب را می کشد» یعنی اسب های عربی منسوب به عرب. در تعبیر، میان اسب و انسان فرق گذاشته اند؛ در مورد انسان، عربی و اعرابی، و در مورد اسب، عراب می گویند.(7)
الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان:
الْخَيْلِ فِي حَدِيثٍ عَنِ 17 ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ إِسْمَاعِيلَ عليه السلام لَمَّا بَلَغَ أَخْرَجَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْبَحْرِ مِائَةَ فَرَسٍ فَأَقَامَتْ تَرْعَي بِمَكَّةَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَصْبَحَتْ عَلَي بَابِهِ فَرَسَنَهَا وَ أَنْتَجَهَا وَ رَكِبَهَا(1).
وَ رُوِيَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ عَنْ 17 مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ(2): أَنَّ أَوَّلَ مَنْ رَكِبَ الْخَيْلَ إِسْمَاعِيلُ(3).
في القاموس الرسن محركة الحبل و ما كان من زمام علي أنف و رسنها يرسنها و يرسنها و أرسنها جعل لها رسنا و رسنها شدها برسن(4).
الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ 17 ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتِ الْخَيْلُ الْعِرَابُ وُحُوشاً بِأَرْضِ الْعَرَبِ فَلَمَّا رَفَعَ إِبْرَاهِيمُ وَ إِسْمَاعِيلُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ قَالَ إِنِّي قَدْ أَعْطَيْتُكَ كَنْزاً لَمْ أُعْطِهِ أَحَداً كَانَ قَبْلَكَ قَالَ فَخَرَجَ إِبْرَاهِيمُ وَ إِسْمَاعِيلُ حَتَّي صَعِدَا جِيَاداً فَقَالا أَلَا هَلَّا أَلَّا هَلُمَّ فَلَمْ يَبْقَ فِي أَرْضِ الْعَرَبِ فَرَسٌ إِلَّا أَتَاهُ وَ تَذَلَّلَ لَهُ وَ أَعْطَتْ بِنَوَاصِيهَا وَ إِنَّمَا سُمِّيَتْ جِيَاداً لِهَذَا فَمَا زَالَتِ الْخَيْلُ بَعْدُ تَدْعُو اللَّهَ أَنْ يُحَبِّبَهَا إِلَي أَرْبَابِهَا فَلَمْ تَزَلِ الْخَيْلُ حَتَّي اتَّخَذَهَا سُلَيْمَانُ فَلَمَّا أَلْهَتْهُ أَمَرَ بِهَا أَنْ يُمْسَحَ رِقَابُهَا وَ سُوقُهَا(5)حَتَّي بَقِيَ أَرْبَعُونَ فَرَساً(6).
قال الفيروزآبادي هلا زجر للخيل(7)و تهلي الفرس أسرع
ابن عباس گوید: چون اسماعیل بالغ شد، خدای تعالی از دریا برای او صد اسب بیرون آورد و تا آن زمان که خدا خواست، در مکه می چریدند. پس به در خانه اسماعیل آمدند و او به آن ها افسار زد و آن ها را آماده ساخت و بر آن ها سوار شد.(8)
الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان: در روایت دیگری آمده: اوّلین کسی که سوار اسب شد، اسماعیل بود.(9)
در قاموس آمده: رَسَن یعنی ریسمان و نیز افساری که به بینی حیوان بسته می شود، و (رَسَنَها یَرسِنُها و أرسنها) یعنی برای او افسار قرار داد و (رَسّنَها) یعنی او را با افسار بست.
علل الشرایع: ابن عباس گوید: اسب های عربی در سرزمین عربستان وحشی بودند، تا زمانی که ابراهیم و اسماعیل علیهما السّلام خانه کعبه را ساختند، خدای تعالی به ابراهیم علیه السّلام وحی فرمود که: بی شک من گنجی به تو عطا کردم که به کسی پیش از تو ندادهام، [و آن: اطاعت و انقیاد اسب ها است]. پس از این وحی آن حضرت به همراه اسماعیل بر کوهی که آن را جیاد می گفتند بالا رفت و آن دو در حالی که اسب ها را می طلبیدند، گفتند: ألا هلّا ألا هلمّ، (ای اسب ها پیش بیایید)، و در سرزمین عرب اسبی نماند مگر آنکه به نزد ایشان آمد و مطیع و منقاد آن ها گردید، و به این سبب بود که اسب ها را جیاد نامیدند، و پیوسته اسب ها از خدا می خواهند که آن ها را محبوب صاحبان خود قرار دهد. و وضع به همین منوال بود تا زمان سلیمان علیه السّلام فرا رسید و آن حضرت اسبها را اتخاذ نمود و وقتی آن حیوانات حضرت را به خود مشغول نمودند، آن جناب دستور داد که ساقها و گردن آن ها را با شمشیر بزنند، تا آنکه چهل اسب باقی ماند.(10)
فیروزآبادی گفته: هلّا برای راندن اسب به کار می رود، و «تهلّی الفرس» یعنی با شتاب حرکت کرد،
1) الامان من اخطار الاسفار و الازمان: 97.
2) في المصدر: عن مسلم بن جندب.
3) الامان من اخطار الاسفار و الازمان: 97.
4) القاموس:« الرسن» فيه: أرسنها: شدها برسن.
5) في المصدر: أن تمسح أعناقها.
6) علل الشرائع 1: 35 و 36.
7) القاموس: هالاه.
8) . الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان: 97
9) . الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان: 97
10) . علل الشرایع 1 : 35 - 36
و هلهل زجره بهلا(1)و قال الخيل جماعة الأفراس لا واحد له أو واحده خائل لأنه يختال و الجمع أخيال و خيول و يكسر و الفرسان(2)قال الجوهري جاد الفرس أي صار رائعا يجود جودة بالضم فهو جواد للذكر و الأنثي من خيل جياد و أجياد و أجاويد و الأجياد جبل بمكة سمي بذلك لموضع خيل تبع و سمي قعيقعان لموضع سلاحه و في القاموس أجياد شاة و أرض بمكة أو جبل بها لكونه موضع خيل تبع انتهي.
و الخبر(3)يدل علي أن اسم الجبل كان جيادا بدون ألف و يحتمل سقوطه من الرواة أو النساخ و يؤيده أن الدميري رواه عن ابن عباس و فيه فخرج إسماعيل إلي أجياد كما سيأتي.
و قوله فلما ألهته إلخ لم يكن في بعض النسخ و كان المصنف ضرب عليه أخيرا لكونه مخالفا لما اختاره في تلك القصة كما مر مفصلا في بابه و هذا موافق لما رواه المخالفون في ذلك.
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الْخَيْلَ كَانُوا(4)وُحُوشاً فِي بِلَادِ الْعَرَبِ فَصَعِدَ إِبْرَاهِيمُ وَ إِسْمَاعِيلُ عليه السلام عَلَي جَبَلِ جِيَادٍ ثُمَّ صَاحَا أَلَا هَلَّا أَلَّا هَلُمَّ قَالَ فَمَا بَقِيَ الْفَرَسُ إِلَّا أَعْطَاهُمَا بِيَدِهِ وَ أَمْكَنَ مِنْ نَاصِيَتِهِ(5).
و «هَلهَل» یعنی با گفتن «هلّا» او را راند. همچنین گفته: خیل به جماعت اسبان می گویند و از لفظ خود مفرد ندارد، [اسم جمع است] یا اینکه مفردش خائل [از مصدر خُیَلاء به معنای تکبّر] است، زیرا با تکبّر راه می رود، و جمع آن أخیال و خُیول و خِیول است. جوهری گفته: «جَادَ الفرس، یَجُودُ، جُودَة، فَهُوَ جَواد» جواد، اسب رهوار است و برای نر و ماده به کار می رود و جمع آن جیاد و أجیاد و أجاوید است، و اجیاد نام کوهی است در مکّه، که چون جایگاه اسب های تُبَّع شد این نام را گرفت، و قعیقعان هم نامیده شده، زیرا جای اسلحه آن ها بود، و در قاموس آمده: اجیاد: نام گوسفندی است و نیز نام زمینی یا کوهی است در مکّه، که جای اسب های تُبَّع بوده است. (پایان نقل قول)
و این روایت دلالت دارد بر اینکه نام کوه، جیاد بوده، بدون همزه، و شاید همزه آن توسّط راویان یا نسخه برداران افتاده باشد و مؤیّدش آن است که دمیری آن را از ابن عباس با لفظ أجیاد روایت کرده که خواهد آمد. و اینکه گفته: «وقتی آن حیوانات حضرت را به خود مشغول نمودند تا آخر» در بعضی از نسخهها نیامده و گویا مصنّف کتاب، خود آن را در پایان آورده؛ چون مخالف عقیده او در این داستان است، چنان که به تفصیل در باب خود گذشت، و این موافق آن چیزی است که اهل سنّت نقل کرده اند.
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: اسب در سرزمین های عرب وحشی بود. پس ابراهیم و اسماعیل به بالای کوه جیاد رفتند و فریاد زدند: ألا هلّا ألا هلمّ (ای اسب ها پیش بیایید)، حضرت فرمود: اسبی باقی نماند مگر آنکه خودش را تسلیم آن ها کرد و مطیع آن ها شد.(6)
الْمَحَاسِنُ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ: مِثْلَهُ(1).
حَيَاةُ الْحَيَوَانِ، نَقْلًا مِنْ تَارِيخِ نَيْسَابُورَ رَوَي(2)
بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَخْلُقَ الْخَيْلَ قَالَ لِرِيحِ الْجَنُوبِ إِنِّي خَالِقٌ مِنْكِ خَلْقاً أَجْعَلُهُ عِزّاً لِأَوْلِيَائِي وَ مَذَلَّةً لِأَعْدَائِي وَ جَمَالًا لِأَهْلِ طَاعَتِي فَقَالَتِ الرِّيحُ اخْلُقْ يَا رَبِّ فَقَبَضَ مِنْهَا قَبْضَةً فَخَلَقَ مِنْهَا فَرَساً وَ قَالَ خَلَقْتُكِ عَرَبِيّاً وَ جَعَلْتُ الْخَيْرَ مَعْقُوداً بِنَاصِيَتِكِ وَ الْغَنَائِمَ مُحْتَازَةً عَلَي ظَهْرِكِ وَ بَوَّأْتُكِ سَعَةً مِنَ الرِّزْقِ وَ أَيَّدْتُكِ عَلَي غَيْرِكِ مِنَ الدَّوَابِّ وَ عَطَفْتُ عَلَيْكِ صَاحِبَكِ وَ جَعَلْتُكِ تَطِيرِينَ بِلَا جَنَاحٍ فَأَنْتِ لِلطَّلَبِ وَ أَنْتِ لِلْهَرَبِ وَ إِنِّي سَأَجْعَلُ عَلَي ظَهْرِكِ رِجَالًا يُسَبِّحُونِّي وَ يُحَمِّدُونِّي وَ يُهَلِّلُونِّي وَ يُكَبِّرُونِّي ثُمَّ قَالَ صلي الله عليه و آله مَا مِنْ تَسْبِيحَةٍ وَ تَهْلِيلَةٍ وَ تَكْبِيرَةٍ يُكَبِّرُهَا صَاحِبُهَا فَتَسْمَعُهُ(3)إِلَّا تُجِيبُهُ بِمِثْلِهَا قَالَ فَلَمَّا سَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ بِخَلْقِ الْفَرَسِ قَالَتْ يَا رَبِّ نَحْنُ مَلَائِكَتُكَ نُسَبِّحُكَ وَ نُحَمِّدُكَ وَ نُهَلِّلُكَ(4)فَمَا ذَا لَنَا فَخَلَقَ اللَّهُ لَهَا خَيْلًا لَهَا أَعْنَاقٌ كَأَعْنَاقِ الْبُخْتِ يُمِدُّ بِهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ أَنْبِيَائِهِ وَ رُسُلِهِ قَالَ فَلَمَّا اسْتَوَتْ قَوَائِمُ الْفَرَسِ فِي الْأَرْضِ قَالَ اللَّهُ لَهُ أَذِلَّ بِصَهِيلِكَ الْمُشْرِكِينَ وَ امْلَأْ مِنْهُ آذَانَهُمْ وَ أَذِلَّ بِهِ أَعْنَاقَهُمْ وَ أَرْعِبْ بِهِ قُلُوبَهُمْ .
قَالَ فَلَمَّا أَنْ عَرَضَ اللَّهُ عَلَي آدَمَ كُلَّ شَيْءٍ مِمَّا خَلَقَ قَالَ لَهُ اخْتَرْ مِنْ خَلْقِي مَا شِئْتَ فَاخْتَارَ الْفَرَسَ فَقِيلَ لَهُ اخْتَرْتَ عِزَّكَ وَ عِزَّ وُلْدِكَ خَالِداً مَا خَلَدُوا وَ بَاقِياً
در کتاب محاسن مانند این روایت آمده است.(5)
حیاة الحیوان: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: چون خدای تعالی خواست اسب را بیافریند، به باد جنوب فرمود: من از تو مخلوقی می آفرینم و او را عزت دوستان خود و زبونی دشمنانم و جمال و زیبایی برای اهل طاعتم قرار می دهم. باد عرضه داشت: پروردگارا، بیافرین. پس از آن مشتی برگرفت و اسبی آفرید و فرمود: تو را عربی آفریدم و خیر را به پیشانی تو بستم و غنیمتها را بر پشت تو جمع آوری کردم و تو را در وسعت روزی، مکان دادم و به تو نسبت به سایر حیوانات نیروی بیشتری دادم، و صاحبت را با تو مهربان کردم و تو را بدون بال این گونه قرار دادم [که گویا از شدّت سرعت] پرواز می کنی، تو برای دست یابی به دشمن و برای گریختن از او هستی، و بر پشت تو مردانی را سوار می کنم که تسبیح مرا گویند و حمد و تهلیل و تکبیر مرا به زبان آورند. سپس آن حضرت فرمود: هر تسبیح و تهلیل و تکبیری که صاحبش آن را به زبان آورد و ملائکه آن را بشنوند، همان گونه پاسخ آن را خواهند داد. فرمود: وقتی فرشتهها شنیدند که خدا اسب را آفریده، گفتند: پروردگارا ما فرشتههای تو، تسبیح و حمد و تهلیل تو را می گوییم، نصیب ما چیست؟ پس خداوند برای آنها اسب هایی آفرید با گردن هایی همچون گردن شتر خراسانی که به هرکس از پیامبران و فرستادگانش که بخواهد کمک دهند، فرمود: آن گاه که پا های اسب بر زمین قرار گرفت، خدا به او فرمود: با شیهه تو مشرکان را خوار کنم و گوششان را از آن پر کنم و آن ها را زبون و خوار سازم و در دلشان هراس افکنم.
فرمود: هنگامی که خدای تعالی هر آنچه را که آفریده بود بر آدم علیه السّلام عرضه کرد به او فرمود: از آفریدههایم آنچه را که خواهی برگزین، و آدم علیه السّلام اسب را برگزید. پس به او گفته شد: عزّت خود و عزّت فرزندانت را برگزیدی، عزّتی که برای همیشه و تا
1) المحاسن: 630 فيه:( عن ابان الأحمر رفعه الي أبي عبد اللّه عليه السلام) و فيه: ( كانت الخيل وحوشا) و فيه:( الا هلم، فما فرس الا أعطي بيده) و أورده المصنّف بالفاظه عن المحاسن في كتاب النبوّة و فيه:( علي أجياد) راجع ج 12: 114.
2) في المصدر: رأيت في تاريخ نيسابور للحاكم أبي عبد اللّه في ترجمة ابي جعفر الحسن بن محمّد بن جعفر الزاهد العابد انه روي.
3) في المصدر: فتسمعه الملائكة.
4) في المصدر: و نهللك و نكبرك.
5) . محاسن: 630
مَا بَقُوا أَبَدَ الْآبِدِينَ وَ دَهْرَ الدَّاهِرِينَ .
ثُمَّ قَالَ أَوَّلُ مَنْ رَكِبَهَا إِسْمَاعِيلُ عليه السلام وَ لِذَلِكَ سُمِّيَتِ الْعِرَابَ(1)وَ كَانَتْ قَبْلَ ذَلِكَ وَحْشِيّاً(2)كَسَائِرِ الْوُحُوشِ فَلَمَّا أَذِنَ اللَّهُ تَعَالَي لِإِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ بِرَفْعِ الْقَوَاعِدِ مِنَ الْبَيْتِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنِّي مُعْطِيكُمَا كَنْزاً ادَّخَرْتُهُ لَكُمَا ثُمَّ أَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي إِسْمَاعِيلَ أَنِ اخْرُجْ فَادْعُ بِذَلِكَ الْكَنْزِ فَخَرَجَ إِلَي أَجْيَادٍ وَ كَانَ لَا يَدْرِي مَا الدُّعَاءُ وَ مَا الْكَنْزُ فَأَلْهَمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الدُّعَاءَ فَلَمْ يَبْقَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَرَسٌ بِأَرْضِ الْعَرَبِ إِلَّا أَجَابَتْهُ وَ أَمْكَنَتْهُ مِنْ نَوَاصِيهَا وَ تَذَلَّلَتْ لَهُ وَ لِذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله ارْكَبُوا الْخَيْلَ فَإِنَّهَا مِيرَاثُ أَبِيكُمْ إِسْمَاعِيلَ(3).
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جِيَادٍ لِمَ سُمِّيَ جِيَاداً قَالَ لِأَنَّ الْخَيْلَ كَانَتْ وُحُوشاً فَاحْتَاجَ إِلَيْهَا إِبْرَاهِيمُ وَ إِسْمَاعِيلُ(4)فَدَعَا اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَنْ يُسَخِّرَهَا لَهُ فَأَمَرَهُ أَنْ يَصْعَدَ عَلَي أَبِي قُبَيْسٍ فَيُنَادِيَ(5)أَلَا هَلَّا أَلَّا هَلُمَّ فَأَقْبَلَتْ حَتَّي وَقَفَتْ بِجِيَادٍ فَنَزَلَ إِلَيْهَا فَأَخَذَهَا فَلِذَلِكَ سُمِّيَ جِيَاداً(6).
كتاب المسائل، بإسناده عن علي بن جعفر: مثله(7).
فرزندانت باقی هستند، پایدار بماند.
سپس فرمود: نخستین کسی که بر آن سوار شد اسماعیل علیه السّلام بود و از این رو عراب نام گرفت، و پیش از آن وحشی بود، مانند دیگر حیوانات وحشی، و آن گاه که خدای تعالی به ابراهیم و اسماعیل علیهما السّلام رخصت داد تا پایههای خانه کعبه را بالا برند، به آن دو فرمود: من به شما گنجی می دهم که برای شما ذخیره کردهام. سپس خدای تعالی به اسماعیل علیه السّلام وحی کرد که: خارج شو و آن گنج را بخواندن. پس [اسماعیل] به سوی کوه اجیاد رفت، در حالی که نمی دانست گنج چیست؟ و خواندن کدام است؟ پس خدای عزّ و جلّ خواندن را به او الهام کرد. پس از آن در روی زمین هیچ اسبی در سرزمین عرب باقی نماند مگر دعوت او را اجابت کرد و خود را تسلیم او نمود و منقاد او شد. و از این رو پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: سوار اسب شوید که میراث پدر شما، اسماعیل، است.(8)
قرب الإسناد: علی بن جعفر از برادرش امام کاظم علیه السّلام درباره جیاد پرسید که: چرا او را جیاد مینامند؟ حضرت فرمود: زیرا اسب ها وحشی بودند، و ابراهیم و اسماعیل علیهما السّلام به آن ها نیازمند شدند، و از خدای تبارک و تعالی خواست آن ها را مطیع او گرداند، پس خدای تعالی به او امر کرد که: به بالای کوه ابو قبیس رود و صدا زند: ألا هلّا ألا هلمَّ (ای اسب ها پیش بیایید). آن گاه اسب ها رو به سوی او آوردند تا به کوه جیاد رسیدند، پس حضرت از کوه پایین آمد و آن ها را گرفت. به همین علّت آن ها جیاد نامیده شدند.(9)
در کتاب مسائل علی بن جعفر مانند این روایت آمده است.(10)
1) في المصدر: بالعراب.
2) في المصدر: وحشية.
3) حياة الحيوان 1: 224 و 225.
4) في المصدر: كانت وحشا فاحتاج إليها إسماعيل عليه السلام.
5) في المصدر: فامره فصعد علي ابي قبيس ثمّ نادي.
6) قرب الإسناد: 105.
7) أورد المصنّف كتاب المسائل بتمامه في كتاب الاحتجاجات راجع 10. «249» 291.
8) . حیاة الحیوان 1 : 224 - 225
9) . قرب الإسناد: 105
10) . مسائل علی بن جعفر: 271
الأنفال: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ
النحل: وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ زِينَةً
ص: إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّي تَوارَتْ بِالْحِجابِ رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ
وَ أَعِدُّوا لَهُمْ أي لناقضي العهد أو للكفار مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ قيل أي كل ما يتقوي به في الحرب(1)و في تفسير علي بن إبراهيم قال السلاح(2)وَ فِي الْفَقِيهِ(3)قَالَ عليه السلام: مِنْهُ الْخِضَابُ بِالسَّوَادِ(4). وَ فِي تَفْسِيرِ الْعَيَّاشِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَيْفٌ وَ تُرْسٌ(5). وَ فِي الْكَافِي مَرْفُوعاً قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله : هُوَ
وَ أَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَ مِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ.(6)
{و هرچه در توان دارید از نیرو و اسب های آماده بسیج کنید، تا با این [تدارکات]، دشمن خدا و دشمن خودتان بترسانید.}
{و اسبان و استران و خران را [آفرید] تا بر آن ها سوار شوید و [برای شما] تجمّلی [باشد].}
{هنگامی که [طرف] غروب، اسب های اصیل را بر او عرضه کردند، [سلیمان] گفت: «واقعاً من دوستیِ اسبان را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم.» تا [هنگام نماز گذشت و خورشید] در پس حجابِ ظلمت شد. [گفت: «[اسب ها] را نزد من بازآورید.» پس شروع کرد به دست کشیدن بر ساق ها و گردن آن ها [و سرانجام وقف کردن آن ها در راه خدا].}
«وَ أَعِدُّواْ لَهُم» یعنی برای سرکوبی پیمانشکنان یا کافران، «مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ» گفته شده: یعنی هر آنچه که در جنگ، موجب نیرومندی می شود. و در تفسیر علی بن ابراهیم است که: مقصود ساز و برگ جنگی است، و در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده که امام علیه السّلام فرمود: از جمله آن موارد، خضاب کردن با رنگ مشکی است، و در تفسیر عیّاشی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که: منظور شمشیر و سپر است. و در کتاب کافی آمده که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود:
1) هذا هو المعني التام للقوة، و اما سائر ما قيل في معناه فهو من بيان المصداق لا المفهوم الحقيقي.
2) تفسير القمّيّ: 255.
3) من لا يحضره الفقيه 1: 70.
4) علة ذلك ان صاحبه يري شابا فيهاب منه، و لذلك ورد في الحديث: في الخضاب ثلاثة خصال: مهيبة في الحرب، و محبة الي النساء، و يزيد في الباه.
5) تفسير العيّاشيّ 2: 66 رواه عن محمّد بن عيسي عمن ذكره عن أبي عبد اللّه عليه السلام، و روي عن عبد اللّه بن المغيرة رفعه عن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله« او عن جابر بن عبد اللّه عن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله كما في نسخة» أنه الرمي.
6) . انفال / 60
7) . نحل / 8
8) . ص / 31 - 33
الرَّمْيُ(1)وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ قيل اسم للخيل التي تربط في سبيل الله فعال بمعني مفعول أو مصدر سمي به يقال ربطه ربطا و رابطه مرابطة و رباطا أو جمع ربيط كفصيل و فصال و في مجمع البيان عن النبي صلي الله عليه و آله و ارتبطوا الخيل فإن ظهورها لكم عز و أجوافها كنز(2)تُرْهِبُونَ أي تخوفون بِهِ الضمير لما استطعتم أو للإعداد عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ قيل يعني كفار مكة
خصوص السبب لا يدل علي خصوص الحكم و يدل علي رجحان رباط الخيل للجهاد و لإرهاب أعداء الله و إن كان في زمن غيبة الإمام عليه السلام توقعا لظهوره(3)كما ورد في الأخبار و قد مر تفسير الآية الثانية و كذا الثالثة في باب أحوال داود عليه السلام و قالوا الصافن من الخيل الذي يقوم علي طرف سنبك يد أو رجل و هو من الصفات المحمودة في الخيل لا تكاد تكون إلا في العراب الخلص و الجياد جمع جواد أو جود و هو الذي يسرع في جريه و قيل الذي يجود بالركض و قيل جمع جيد و الخير المال الكثير و المراد هنا الخيل كَمَا قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: الْخَيْلُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ. و في قراءة ابن مسعود حب الخيل حَتَّي تَوارَتْ بِالْحِجابِ أي الخيل أو الشمس فَطَفِقَ مَسْحاً قيل أي فأخذ يمسح السيف مسحا بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ يقطعها لأنها كانت سبب فوت صلاتها و قيل جعل يمسح بيده أعناقها و سوقها و حبالها و في الخبر أن الضمير للشمس و المراد بالمسح بالسوق و الأعناق الوضوء بطريق شرع لهم.
الْفَقِيهُ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْخَيْلُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ الْمُنْفِقُ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَالْبَاسِطِ يَدَهُ بِالصَّدَقَةِ لَا يَقْبِضُهَا فَإِذَا أَعْدَدْتَ
منظور تیراندازی است. «وَ مِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ» برخی گفته اند: نام اسب هایی است که در راه خدا از آن ها مراقبت و محافظت می شود. این واژه یا مصدر بر وزن فِعال به معنای اسم مفعول است و یا مصدری است که اسم عَلَم قرار گرفته، گفته می شود: رَبَطَه رَبطاً و رَابَطَه مُرابَطةً و رِبَاطاً، یا اینکه جمع ربیط است، مانند فصیل و فصال. و در مجمع البیان از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نقل است که: از اسب ها محافظت کنید؛ زیرا سواریشان برای شما عزّت و درونشان گنج است. «تُرْهِبُونَ» یعنی می ترسانید «بِهِ» ضمیر به مای موصول در «مَّا اسْتَطَعْتُم» یا به إعداد (مصدر برگرفته از أعدّوا) بر می گردد، «عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ» برخی گفته اند: یعنی کفّار مکه.
خصوصیّت سبب، دلیل بر اختصاص حکم به آن نیست، [و حکم آیه اختصاصی به کفّار مکّه ندارد]، و آیه دلالت دارد بر مطلوبیّت محافظت از اسب برای جهاد و ترساندن دشمنان خدا، گرچه در زمان غیبت امام علیه السّلام باشد، به خاطر انتظار ظهور آن حضرت، چنان که در روایات آمده است. و تفسیر آیه دوم و سوم در باب احوال داود علیه السّلام گذشت.
و گفته اند: اسب صافن، اسب ایستاده ای است که یک پا یا یک دستش را از طرف جلوی سُم روی زمین قرار داده است و این از صفات پسندیده در اسب است که جز در اسب های عربیِ اصیل وجود ندارد. و «جیاد»، جمع جواد یا جود است که به معنای اسبی است که سریع حرکت میکند، و برخی گفته اند: یعنی اسبی که خوب حرکت میکند، و برخی گفته اند: مفرد آن جیّد است. و خیر به معنای مال فراوان است و مقصود از آن در اینجا اسب میباشد؛ همان طور که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خیر به پیشانی اسب ها تا روز قیامت بسته شده است. و ابن مسعود، «حبّ الخیل» قرائت کرده، «حَتیَ تَوَارَتْ بِالحِْجَابِ» یعنی اسب ها یا خورشید پشت حجاب پنهان شدند، «فَطَفِقَ مَسْحَا بِالسُّوقِ وَ الْأَعْنَاق» گفته شده: یعنی شروع کرد به زدن گردنها و ساق پاهای اسب ها با شمشیر، زیرا آن ها سبب شدند که نمازش فوت شود. و بعضی گفته اند: شروع کرد به دست کشیدن بر گردن و پا و یال اسب ها، و در روایت است که مقصود از ضمیر در «توارت»، خورشید است و مقصود از مسح ساق و گردن، وضوء گرفتن است به روشی که در شرع آن ها بوده است.
من لا یحضره الفقیه: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اسب حیوانی است که تا روز قیامت خیر بر پیشانیاش بسته شده، و کسی که در راه خدای عزّ و جلّ برای او خرج کند، مانند کسی است که همواره دست خود را برای دادن صدقه، گشوده و نمی بندد. پس چون خواستی
1) فروع الكافي 5: 29 رواه عن محمّد بن يحيي عن عمران بن موسي عن الحسن ابن ظريف عن عبد اللّه بن المغيرة رفعه قال: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله في قول اللّه عزّ و جلّ:« وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ» قال: الرمي.
2) مجمع البيان 4: 555.
3) او حفاظة للدفاع عن حريم الإسلام و منافع المسلمين.
شَيْئاً فَأَعِدَّهُ أَقْرَحَ أَرْثَمَ مُحَجَّلَ الثَّلَاثَةِ طُلُقَ الْيَمِينِ كُمَيْتاً ثُمَّ أَغَرَّ(1)تَسْلَمْ وَ تَغْنَمْ(2).
قال في النهاية فيه(3)خير الخيل الأرثم الأقرح المحجل الأرثم الذي أنفه أبيض و شفته العليا(4)و الأقرح ما كان في جبهته قرحة بالضم و هي بياض يسير في وجه الفرس دون الغرة(5).
و المحجل هو الذي يرتفع البياض في قوائمه إلي موضع القيد و يجاوز الأرساغ و لا يجاوز الركبتين لأنها مواضع الأحجال و هي الخلاخيل و القيود و لا يكون التحجيل باليد و اليدين ما لم يكن معها رجل أو رجلان(6).
قال و فيه خير الخيل الأقرح طلق اليد اليمني أي مطلقها ليس فيها تحجيل(7).
الْكَافِي، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّي بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ طَيْفُورٍ الْمُتَطَبِّبِ قَالَ: سَأَلَنِي أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام أَيَّ شَيْءٍ تَرْكَبُ قُلْتُ حِمَاراً فَقَالَ بِكَمِ ابْتَعْتَهُ قُلْتُ بِثَلَاثَةَ عَشَرَ دِينَاراً قَالَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ السَّرَفُ(8)أَنْ تَشْتَرِيَ حِمَاراً بِثَلَاثَةَ عَشَرَ دِينَاراً وَ تَدَعَ بِرْذَوْناً قُلْتُ يَا سَيِّدِي إِنَّ مَئُونَةَ الْبِرْذَوْنِ أَكْثَرُ مِنْ مَئُونَةِ الْحِمَارِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ الَّذِي يَمُونُ الْحِمَارَ يَمُونُ الْبِرْذَوْنَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ مَنِ ارْتَبَطَ دَابَّةً
اسبی تهیّه کنی، اسبی را در نظر بگیر که در پیشانیاش خالی سفید، و بینی و لب بالایش سفید، و سه تا از دست و پاهایش نیز تا زیر زانو سفید، و دست راستش به رنگی دیگر، و رنگ پیکرش سرخ آمیخته به سیاهی و پس از آن اسبی پیشانی سفید باشد، [که اگر چنین کنی] سالم بمانی و غنیمت ستانی.(9)
ابن اثیر در نهایه گفته: در حدیث است که: «بهترین اسب أرثم أقرح محجّل است». «أرثم» اسبی است که بینی و لب بالاش سفید باشد(10)، «أقرح»، اسبی است که در پیشانی، لکه سفیدی کوچک تر از غرّه(11)دارد(12)، و «محجّل»، اسبی است که دست و پا هایش تا بالای مچ و زیر زانو سفید است؛ و علّت این نامگذاری آن است که این مواضع، جاهایی هستند که به آن «حجل» یعنی بند و خلخال می بندند. و به اسبی که فقط یک دست یا دو دستش سفید باشد، محجّل نمی گویند؛ مگر اینکه یک پا یا هر دو پایش نیز سفید باشد.(13)و همچنین گفته: در حدیث آمده: «بهترین اسب، أقرحی است که دست راستش طِلق باشد» یعنی سفید نباشد.(14)
کافی: ابن طیفور طبیب گوید: حضرت أبو الحسن علیه السّلام از من پرسید: بر چه سوار می شوی؟ گفتم: بر الاغ. فرمود: آن را چند خریدی؟ گفتم: سیزده دینار، فرمود: این اسراف است که الاغی را به سیزده دینار بخری و استر نخری. گفتم: ای آقای من، هزینه استر بیش تر از الاغ است، فرمود: آنکه هزینه الاغ را تأمین میکند، هزینه استر را هم تأمین میکند. مگر نمی دانی هرکس مرکبی داشته باشد،
1) الكميت من الخيل للمذكر و المؤنث: ما كان لونه بين الأسود و الأحمر. و الاغر: ما كان في جبهته بياض.
2) الفقيه 2: 185 و 186.
3) أي في الحديث.
4) النهاية 2: 69.
5) النهاية 3: 270.
6) النهاية 1: 237.
7) النهاية 3: 47.
8) في المصدر: فقال: ان هذا هو السرف.
9) . من لا یحضره الفقیه 2 : 185 - 186
10) . نهایه 2 : 69
11) . ابن منظور در لسان العرب (ج2، ص 560) می گوید: غرّه بیش از درهم و قرحه به اندازه یک درهم و کمتر از آن است.
12) . نهایه 3 : 270
13) . نهایه 1 : 237
14) . نهایه 3 : 47
مُتَوَقِّعاً بِهِ أَمْرَنَا وَ يَغِيظُ بِهِ عَدُوَّنَا وَ هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَيْنَا أَدَرَّ اللَّهُ رِزْقَهُ وَ شَرَحَ صَدْرَهُ وَ بَلَّغَهُ أَمَلَهُ وَ كَانَ عَوْناً عَلَي حَوَائِجِهِ(1).
في القاموس مأن القوم احتمل مئونتهم أي قوتهم و قد لا يهمز فالفعل مانهم(2).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ قَالَ حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تِسْعَةُ أَعْشَارِ الرِّزْقِ مَعَ صَاحِبِ الدَّابَّةِ(3).
وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ(4)عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَنِ اشْتَرَي دَابَّةً كَانَ لَهُ ظَهْرُهَا وَ عَلَي اللَّهِ رِزْقُها(5).
وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: اتَّخِذْ حِمَاراً يَحْمِلْ رَحْلَكَ فَإِنَّ رِزْقَهُ عَلَي اللَّهِ قَالَ فَاتَّخَذْتُ حِمَاراً وَ كُنْتُ أَنَا وَ يُوسُفُ أَخِي إِذَا تَمَّتِ السَّنَةُ حَسَبْنَا نَفَقَاتِنَا فَنَعْلَمُ مِقْدَارَهَا فَحَسَبْنَا بَعْدَ شِرَاءِ الْحِمَارِ نَفَقَاتِنَا فَإِذَا هِيَ كَمَا كَانَتْ فِي كُلِّ عَامٍ لَمْ تَزِدْ شَيْئاً(6).
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ(7)عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: مِنْ شَقَاءِ الْعَيْشِ
و در انتظار امر ما باشد، و از این طریق دشمن ما را خشمگین کند، در حالی که وابسته به ماست؛ خداوند روزی اش را فراوانی می بخشد و به او شرح صدر عنایت میکند و او را به آرزویش می رساند و در حوائجش یاری می نماید؟(8)
در قاموس آمده: «مأن القوم» یعنی قوت و غذای آن ها را به عهده گرفت، و گاهی بدون همزه به صورت (مان) می آید.
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: هرکس اسبی بخرد، استفاده از سواری آن، مال اوست و روزی اش بر عهده خداست.(11)
کافی: یونس بن یعقوب گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: الاغی بگیر تا بارت را ببرد، پس همانا روزی اش بر عهده خداست. یونس میگوید: من الاغی خریدم و رسم من و برادرم یوسف این بود که همیشه در پایان سال مخارج خود را بررسی می کردیم و اندازه آن را داشتیم و پس از خرید الاغ باز محاسبه کردیم، دیدیم مخارجمان همانند گذشته بود، و چیزی اضافه نشده بود.(12)
کافی: امام باقر علیه السّلام فرمود: از بدی زندگی انسان، داشتن مرکب بد است.(13)
1) فروع الكافي 6: 535.
2) القاموس: المأنة.
3) فروع الكافي 6: 535.
4) في المصدر: عن محمّد بن الحسين.
5) فروع الكافي 6: 536.
6) فروع الكافي 6: 536.
7) في المصدر: علي بن المغيرة.
8) . کافی 6 : 535
9) . راغب در مفردات (مفردات: دب) می گوید: معنای اصلی دابة مطلق حیوان است، ولی درعرف خاص ثانوی، به اسب اختصاص یافته است. مرحوم طریحی در مجمع البحرین نیز چنین آورده است؛ لذا در ترجمه (دابة) در این حدیث و احادیث مشابه در این باب، معنای دوم لحاظ شده است.
10) . کافی 6 : 535
11) . کافی 6 : 536
12) . کافی 6 : 536
13) . کافی 6 : 637
الْمَرْكَبُ السَّوْءُ(1).
مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ بَشَّارٍ الْقَزْوِينِيِّ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْكُوفِيِّ عَنِ الْبَرْمَكِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَحْمَرِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: خَيْرُ الْمَالِ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ وَ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ(2).
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الدَّيْلَمِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الْأَصَمِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُنَادِي(3)عَنْ رَوْحِ بْنِ عُبَادَةَ عَنْ أَبِي نَعَامَةَ الْعَدَوِيَ(4)عَنْ مُسْلِمِ بْنِ زَيْدٍ(5)عَنْ أُنَاسِ بْنِ زُهَيْرٍ عَنْ سُوَيْدِ بْنِ هُبَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: خَيْرُ مَالِ الْمَرْءِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ أَوْ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ.
قوله سكة مأبورة يقال هي الطريقة المستقيمة المستوية المصطفة من النخل و يقال إنما سميت الأزقة سككا لاصطفاف الدور فيها كطرائق النخل هذا في اللغة وَ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تُسَمُّوا الطَّرِيقَ السِّكَّةَ فَإِنَّهُ لَا سِكَّةَ إِلَّا سِكَكُ الْجَنَّةِ.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امام سجاد علیه السّلام از آباء طاهرینش فرمود: بهترین مال، نخلستان تلقیح شده با گرد نَر و اسبان ماده پر اولاد است.(6)
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بهترین مال انسان، مهره مأموره و سکه مأبورة است.
«سکّة مأبورة» گفته می شود که: سکّه، راه راست و صافی است که در دو طرف آن نخل ها به صف ایستاده اند، همچنین کوچه ها را «سکک» نامیده اند، چرا که در دو طرف آن، خانه ها مانند درختان نخل صف کشیده اند. این از نظر لغت، و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: راه را سکّه ننامید، زیرا سکّه تنها در بهشت وجود دارد.
1) فروع الكافي 6: 637.
2) معاني الأخبار: 292 طبعة الغفاري.
3) في المصدر:« محمّد بن عبيد اللّه المنادي» و هو الصحيح، قال ابن الأثير في اللباب 3: 179: المنادي بضم الميم: نسبة الي من ينادي علي الأشياء التي تباع و الأشياء الضائعة، و المشهور بهذه النسبة أبو جعفر محمّد بن أبي داود عبيد اللّه بن يزيد المنادي بغداديّ مات في شهر رمضان سنة 272 و كانت ولادته سنة 171 و عمره 101 سنة.
4) هو عمرو بن عيسي بن سويد بن هبيرة.
5) في المصدر:« مسلم بن بديل عن اياس بن زهير» و في أسد الغابة 2: 381 في ترجمة سويد بن هبيرة عبد الحارث الديلميّ: روي عنه أياس بن زهير أن النبيّ صلّي اللّه عليه و آله قال: خير المال للرجل المسلم سكة مأبورة أو مهرة مأمورة. رواه كذا روح بن عبادة عن ابي نعامة عن اياس بن زهير عن سويد بن هبيرة.
6) . معانی الأخبار: 292
و أما المأبورة فهي التي قد لقحت قال أبو عبيدة لقحت للواحدة خفيفة و للجمع بالتثقيل لقحت يقال أبرت النخل آبرها أبرا و هي نخلة مأبورة و يقال ائتبرت(1)غيري إذا سألته أن يأبر لك نخلك و كذلك الزرع و الآبر العامل و المؤبر(2)رب الزرع و المأبور الزرع و النخل الذي قد لقح و أما المهرة المأمورة فإنها الكثيرة النتاج و فيها لغتان يقال قد أمرها الله فهي مأمورة و آمرها ممدودة فهي مؤمرة و قد قرأ بعضهم أَمَرْنا مُتْرَفِيها(3)غير ممدودة يكون من الأمر و روي عن الحسن أنه فسرها فقال أمرناهم بالطاعة فعصوا و قد يكون أمرنا بمعني أكثرنا علي قوله مهرة مأمورة و فرس مأمورة و من قرأها آمرنا فمدها فليس معناه إلا أكثرنا و من قرأها مشددة فقال أمرنا فهذا من التسليط و يقال في الكلام قد أمر القوم يأمرون إذا كثروا و هو من قوله مهرة مأمورة(4).
تأييد قال في القاموس المهر بالضم ولد الفرس أو أول ما ينتج منه و من غيره و الأنثي مهرة و الأم ممهر(5).
و في النهاية فيه خير المال مهرة مأمورة و سكة مأبورة المأمورة الكثيرة النسل و النتاج يقال أمرهم الله فأمروا أي كثروا و فيه لغتان أمرها فهي مأمورة و آمرها فهي مؤمرة(6)و السكة الطريقة المصطفة من النخل و منها قيل للأزقة سكك لاصطفاف الدور فيها(7).
و «مأبوره»، نخلی است که گرد نر بر آن پاشیده اند. ابو عبیده گفته: برای یک نخل صیغه ثلاثی مجرد و برای دسته از درختان نخل باب تفعیل به کار می رود، و اشتقاقات آن از این قرار است: «أَبَرتُ النخل آبَرُها أبراً و هی نخلة مأبورة» و نیز گفته می شود: «ائتبرت غیری» وقتی از کسی بخواهی که نخلت یا زراعتت را گرده افشانی کند، و «آبر»: کسی که گرده افشانی میکند و «مؤبّر»: صاحب زراعت، و «مأبور»: زراعت و نخلی که گرده افشانی میشود.
امّا در مورد «مهرة مأمورة»، این تعبیر به معنای اسب پر اولاد است، و آن به دو لغت می آید: یکی «أمر» به صیغه ثلاثی مجرّد؛ گفته می شود: «قد أمرها الله فهی مأمورة» یعنی خدا به او فرمان داد، پس او مأمور است؛ و دیگری «آمر» به صیغه ثلاثی مزید باب افعال. گفته می شود: «قد آمرها فهی مؤمرة»، و برخی آیه «أَمَرْنَا مُترَْفِیهَا»(8)را با الف غیر ممدود قرائت نموده اند و از حسن روایت شده که در تفسیر آیه گفته: آن ها را به طاعت فرمان دادیم، ولی نافرمانی کردند. و گاهی به معنای زیاد بودن یا زیاد کردن چیزی آمده؛ گفته می شود: «أمرنا» یعنی زیاد کردیم یا زیاد هستیم، که عبارت «مهرة مأمورة و فرس مأمورة» از همین باب است، و هرکس در آیه فوق «أمرنا» را با مد یعنی «آمرنا» خوانده، معنای آن جز معنای دوم نخواهد بود. و هرکس آن را به صیغه تفعیل یعنی «أمّرنا» خوانده، در این صورت به معنای مسلّط کردن چیزی بر چیز دیگر است، و نیز گفته می شود: «قد أمر القوم یأمرون» وقتی که جمعیّتشان فراوان باشند و این هم از قبیل عبارت «مهرة مأموره» است.
تأیید: در قاموس گفته: مُهر به معنای کُرّه اسب است یا نخست کُرّه ای که از او و یا از حیوان دیگری به وجود می آید، و کُرّه ماده را مُهرة و مادر آن را ممهر می گویند. و در نهایه گفته: در روایتی آمده: «خیر المال مهرة مأمورة و سکة مأبورة»، مأمورة یعنی پر اولاد، گفته می شود: «أمرهم الله فأمروا» خدا آن ها را زیاد کرد و آن ها هم زیاد شدند. و «أمر» دو لغت دارد: «أمرها» به صیغه ثلاثی مجرّد و «آمرها» به صیغه إفعال، و سکة راه صافی است که در دو طرف آن نخل ها به صف ایستاده اند، و از همین باب به کوچه ها سکک گفته شده، چرا که خانه ها در دو طرف آن به صف ساخته شده اند.
و المأبورة الملقحة يقال أبرت النخلة و أبرتها فهي مأبورة و مُؤَبَّرَةٌ(1)و الاسم الْإِبَارُ و قيل السكة سكة الحرث و المأبورة المصلحة له أراد خير المال نتاج أو زرع انتهي(2).
روي في شهاب الأخبار و فرس مأمورة(3)و قال في ضوء الشهاب و روي و مُهرة مأمورة و هو من أمر القوم إذا كثروا و أمرنا له أي كثر و أمرتهم أي أكثرتهم علي فعلتهم لغتان فإن كانت الكلمة من أمر علي فعل فهي علي موجبها و بابها و إن كان من آمر فإنما صار مأمورة لازدواج الكلام و ملاءمته كما قالوا الغدايا و العشايا و كان حقها الغداوات و كما قالوا هنأني الطعام و مرأني فإذا أفردوا قالوا أمرأني وَ كَقَوْلِهِ عليه السلام: ارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غَيْرَ مَأْجُورَاتٍ. و هو من الوزر و كان حقه موزورات(4)وَ كَقَوْلِهِ عليه السلام: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْهَامَّةِ وَ اللَّامَّةِ. و إذا أفردت كانت الملمة لأنه من ألم بالشيء فكأنه يقول صلي الله عليه و آله خير المال النخل و النتاج و قال بعد تفسير السكة بالنخل و فسر الأصمعي هذه الكلمة علي وجه آخر فقال السكة الحديدة التي تثار بها الأرض للزرع و مأبورة علي هذا أي مصلحة محددة و لا بأس بهذا الوجه و يكون المعني خير المال الزرع و النتاج و في الحديث ما دخلت السكة دار قوم يعني الزراعة و اتباع أذناب البقر و ترك الغزو و إنما كان النخل أو الزرع و النتاج خير المال لاشتمال النخل و الزرع علي الزكوات و العشور فتتوفر(5)علي المساكين و المحتاجين
و مأبوره یعنی گرده افشانی شده، و نمونه ای از مشتقّات آن چنین است: «أبرتُ النخلة و أبّرتها فهی مأبورة و مؤبّرة» و اسم آن إبار است، گفته شده: «السّکة سکّة الحرث و المأبورة المصلحة له» و منظور این است که بهترین اموال نتاج و اولاد حیوان یا کشت و زرع است.(پایان نقل قول)
در کتاب شهاب الاخبار روایت است که «و فرس مأموره» و در ضوء الشهاب گفته: روایت است که «و مهرة مأمورة» و این برگرفته از تعبیر «أمر القوم» است یعنی قوم فزونی یافتند و «أمرنا له أی کثر و أمرتهم أی أکثرتهم» و این کلمه دو لغت دارد، اگر بر وزن «فَعَلَ» باشد که مقتضای خودش را دارد و اسم مفعول (مأمورة) در حدیث مطابق قاعده است، و اگر بر وزن «أفعَلََ» باشد، اسم مفعول «مأمورة» که بر وزن ثلاثی مجرّد آمده، از باب همنشینی و ملائمت بین دو لفظ این گونه آمده، که نمونه هایی دارد از جمله اینکه: عرب میگوید: «غدایا و عشایا» در حالی که حقّش این است که بگوید: «غدوات» و چنان که می گوید: «هنّأنی الطعام و مَرّأنی»، حال آنکه اگر «مَرّأنی» را تنها بیاورد میگوید: «أمرأنی»، و مانند فرموده پیامبر صلی اللَّه علیه و آله: «ارجعن مأزورات غیر مأجورات» در حالی که «مأزورات» از ریشه «ورز» است و باید گفته شود: «موزورات» و مانند سخن دیگر حضرت که فرمود: «أعوذ باللَّه من الهامّة و اللّامّة» که «لامّة» وقتی تنها آورده شود «ملمّة» می آید، زیرا از المَّ است، [و همه این موارد از باب رعایت موازنه لفظی است.] و گویا آن حضرت فرموده: بهترین مال، نخل و نتاج و اولاد اسب است.
و پس از تفسیر سکّه به نخل گفته: اصمعی این لغت را تفسیر دیگر کرده و گفته: سکّه، گاوآهن است که زمین را برای کشت با آن شخم می زنند و مأبوره بر این اساس یعنی پرداخت شده و تیز شده، و این وجه بدی نیست و معنا این است که بهترین مال، نتاج حیوان و زرع است، و در حدیث است که (سکّه به خانه مردم وارد نشد مگر اینکه ذلیل شدند) و سکّه یعنی زراعت و به دنبال گاو رفتن و ترک نبرد. و اینکه نخل یا زراعت و نتاج حیوان بهترین اموال شمرده شده به این خاطر است که نخل و زراعت زکات دارند و این موجب رفاه حال و وفور مال بر مستمندان و نیازمندان
1) ضبطهما في النهاية بالتشديد من باب التفعيل.
2) النهاية 1: 11.
3) الموجود في شهاب الاخبار المطبوع بضميمة البيان: 25:« خير المال سكة مأبورة» و لم يزد علي ذلك و الظاهر أنّه غير كتاب الشهاب الذي يروي عنه المصنّف.
4) هكذا في المطبوع و في المخطوط:« مأزورات» و لعلّ الصحيح: موزورات.
5) في النسخة المخطوطة: فتوفر.
و المستحقين(1)و علي النتاج لتتوفر(2)علي الغزاة و المجاهدين في سبيل الله و فائدة الحديث تفضيل النخل و الزرع علي سائر وجوه المعاش انتهي(3).
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّيْخِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَسَنِ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ التِّرْمِذِيِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَنْبَسَةَ(4)عَنْ مَنْصُورِ بْنِ وَرْدَانَ الْعَطَّارِ عَنْ يُوسُفَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ(5)عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ مَنِ ارْتَبَطَ فَرَساً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَ عَلَفُهُ وَ رَوْثُهُ وَ شَرَابُهُ فِي مِيزَانِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ(6).
ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَي عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرٍ(7)عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: مَنِ ارْتَبَطَ فَرَساً عَتِيقاً مُحِيَتْ عَنْهُ ثَلَاثُ سَيِّئَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ كُتِبَتْ لَهُ إِحْدَي وَ عِشْرُونَ حَسَنَةً وَ مَنِ ارْتَبَطَ هَجِيناً مُحِيَتْ عَنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَيِّئَتَانِ وَ كُتِبَتْ لَهُ سَبْعُ حَسَنَاتٍ وَ مَنِ ارْتَبَطَ بِرْذَوْناً يُرِيدُ بِهِ جَمَالًا أَوْ قَضَاءَ حَوَائِجَ أَوْ دَفْعَ عَدُوٍّ عَنْهُ مُحِيَتْ عَنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَيِّئَةٌ وَ كُتِبَتْ لَهُ سِتُّ حَسَنَاتٍ(8).
و مستحقان می گردد، و نتاج حیوانات موجب توسعه بر مجاهدین در راه می شود و فایده حدیث برتری دادن نخل و زراعت بر کسب های دیگر است. (پایان نقل قول)
مجالس ابن الشیخ: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: خیر به پیشانی اسب ها تا روز قیامت بسته شده است و هرکس از اسبی در راه خدا محافظت و نگهداری کند، علف و سرگین و آبی که نوشد، در روز قیامت، در ترازوی او [و از اعمال حسنه اش] قرار می گیرد.(9)
ثواب الأعمال: امام کاظم علیه السّلام فرمود: هرکس در خانهاش اسب اصیلی را نگهداری کند، هر روز سه گناه از او محو شود و بیست و یک حسنه برای او بنویسند و هرکس اسبی غیر اصیل را نگه دارد، هر روز دو گناه از او محو شود و هفت حسنه برایش نوشته شود، و هرکس از استری برای زیور یا کار یا دفع دشمن از خودش، نگهداری کند، هر روز یک گناه از او محو شود و شش حسنه برایش ثبت گردد.(10)
1) في النسخة المخطوطة: و المحتاجين المستحقين.
2) في النسخة المخطوطة: لتوفر.
3) ضوء الشهاب: لم نجد نسخته.
4) في نسخة من المصدر: سعيد بن عنبسة.
5) في المصدر:« يوسف بن إسحاق بن أبي إسحاق» و هو الصحيح، ذكر ابن حجر في تهذيب التهذيب 10: 316 من روات منصور بن وردان يوسف بن إسحاق بن أبي إسحاق و أورد ترجمة يوسف في التقريب و التهذيب فقال: يوسف بن إسحاق بن أبي إسحاق السبيعي و قد ينسب لجده ثقة مات سنة 157.
6) مجالس ابن الشيخ: 244.
7) في المصدر: يعقوب بن جعفر بن إبراهيم بن محمّد الجعفري.
8) ثواب الأعمال: 103.
9) . مجالس ابن الشیخ: 244
10) . ثواب الأعمال: 103
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَعْفَرِيِّ: مِثْلَهُ(1)إِلَّا أَنَّ فِيهِ إِحْدَي عَشْرَةَ سَنَةً فِي الْأَوَّلِ كَمَا فِي الْفَقِيهِ(2).
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِ(3): مِثْلَ الْمَحَاسِنِ.
العتيق هو الذي أبواه عربيان قال الجوهري العتيق الكرم و الجمال و العتيق الكريم من كل شيء و الخيار من كل شيء و قال الهجنة في الناس و الخيل إنما تكون من قبل الأم فإذا كان الأب عتيقا و الأم ليست كذلك كان الولد هجينا و الإقراف من قبل الأب انتهي.
و البرذون بالكسر ما لم يكن شيء من أبويه عربيا قال الدميري الخيل نوعان عتيق و هجين و الفرق بينهما أن عظم البرذون أعظم من عظم الفرس و عظم الفرس أصلب و أثقل من عظم البرذون و البرذون أحمل من الفرس و الفرس أسرع من البرذون و العتيق بمنزلة الغزال و البرذون بمنزلة الشاة فالعتيق من الخيل ما أبواه عربيان سمي بذلك لعتقه من العيوب و سلامته من الطعن فيه من الأمور المنقصة(4).
در کتاب محاسن مانند این روایت آمده، با این تفاوت که در آنجا گفته: برای کسی که اسب اصیلی دارد، یازده حسنه نوشته می شود،(5)چنان که در کتاب من لا یحضره الفقیه نیز همین گونه آمده است.(6)
در کتاب کافی نیز مانند روایت محاسن آمده است.(7)
عتیق اسبی است که پدر و مادرش هر دو عربی باشند. جوهری گفته: عِتق یعنی کَرَم و زیبایی و عتیق یعنی گرامی و ارجمند و برگزیده از هر چیز و گفته: هُجنه [یعنی اصیل و عربی نبودن] در انسان و اسب از ناحیه مادر است؛ پس اگر پدر اصیل باشد و مادر عربی و اصیل نباشد، فرزند هجین خواهد بود. و إقراف عکس این است، یعنی مادر عربی و اصیل امّا پدر غیر عربی است.(پایان نقل).
و استر، حیوانی است که پدر و مادرش هیچ کدام عربی نباشند، دمیری گفته: اسب دو نوع است: عتیق و هجین و فرق میان این دو در این است که استخوان استر درشتتر از استخوان اسب است، و استخوان اسب محکمتر و سنگینتر از استخوان استر است و استر در بارکشی تحمّل بیشتر و اسب در حرکت سرعت زیاد تری دارد. عتیق همچون آهوست و استر مانند گوسفند است، و عتیق اسبی است
که پدر و مادرش هر دو عربی و اصیل هستند و این نامگذاری به خاطر آزاد بودن او از عیوب و سلامت او از اموری است که موجب نقص می گردد.(8)
1) المحاسن: 631.
2) فيه وهم لان الحديث الذي روي في الفقيه يغاير ذلك اسنادا و متنا، و هو حديث سليمان بن جعفر الجعفري، قال الصدوق في الفقيه 2: 186: و روي بكر بن صالح عن سليمان بن جعفر الجعفري عن أبي الحسن عليه السّلام، قال: سمعته يقول: الخيل علي كل منخر منها شيطان فاذا أراد احدكم ان يلجمها فليسم. ثم قال: قال: و سمعته يقول: من ربط فرسا عتيقا محيت عنه عشر سيئات و كتبت له احدي عشر حسنة في كل يوم، و من ارتبط هجينا محيت عنه في كل يوم سيئتان، و كتب له تسع حسنات في كل يوم، و من ارتبط برذونا يريد به جمالا او قضاء حاجة أو دفع عدو محيت عنه في كل يوم سيئة و كتب له ست حسنات، و من ارتبط فرسا أشقر. الي قوله:« لا يدخل بيته حيف» فيما يأتي عن ثواب الأعمال تحت رقم 13.
3) فروع الكافي 5: 48.
4) حياة الحيوان 2: 147.
5) . محاسن: 631
6) . من لا یحضره الفقیه 2 : 186
7) . کافی 5 : 48
8) . حیاة الحیوان 2 : 147
ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْخَيْرُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا اشْتَرَيْتَ دَابَّةً فَإِنَّ مَنْفَعَتَهَا لَكَ وَ رِزْقَهَا عَلَي اللَّهِ(2).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِيهِ اشْتَرِ دَابَّةً(3).
ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام(4)يَقُولُ: مَنِ ارْتَبَطَ فَرَساً أَشْقَرَ أَغَرَّ أَوْ أَقْرَحَ(5)فَإِنْ كَانَ أَغَرَّ سَائِلَ الْغُرَّةِ بِهِ وَضَحٌ فِي قَوَائِمِهِ فَهُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ لَمْ يَدْخُلْ بَيْتَهُ فَقْرٌ مَا دَامَ ذَلِكَ الْفَرَسُ فِيهِ وَ مَا دَامَ أَيْضاً فِي مِلْكِهِ لَا يَدْخُلُ بَيْتَهُ حَنَقٌ(6).
قَالَ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: مَنِ ارْتَبَطَ فَرَساً لِيُرْهِبَ بِهِ عَدُوّاً(7)أَوْ يَسْتَعِينَ بِهِ عَلَي جَمَالِهِ لَمْ يَزَلْ مُعَاناً عَلَيْهِ أَبَداً مَا دَامَ فِي مِلْكِهِ وَ لَا يَدْخُلُ بَيْتَهُ خَصَاصَةٌ مَا دَامَ فِي مِلْكِهِ(8).
ثواب الأعمال: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امام صادق علیه السّلام فرمود: خیر به پیشانی اسب ها تا روز قیامت بسته شده است.(9)
ثواب الأعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر اسب بخری، منفعتش مال توست و روزی اش بر عهده خداست.(10)
در کتاب محاسن مانند این روایت آمده، با این اختلاف که در آنجا میگوید: اسبی بخر.(11)
ثواب الأعمال: سلیمان جعفری گوید: شنیدم که امام کاظم علیه السّلام می فرمود: هرکس اسب سرخی که پیشانیِ سفید یا لکّهای سفید در پیشانی داشته باشد - و اگر سفید پیشانی، سفیدی اش پهن باشد و دست و پایش هم، همه سفیدی داشته باشد، من آن را بیشتر دوست دارم- تا این اسب در خانه اش هست، فقر به خانهاش وارد نشود و نیز تا این اسب را دارد، در خانهاش خشم راه نیابد.
گفت: و شنیدم که می فرمود: هرکس از اسبی حفاظت کند تا به وسیله آن دشمن را بترساند، یا آن را زیور خود سازد، تا زمانی که آن را دارد، پیوسته [از سوی خدا] یاری شود و تا آن را دارد تنگدست نشود.(12)
1) ثواب الأعمال: 103 و رواه البرقي في المحاسن: 631 عن عليّ بن الحكم و فيه: الخيل معقود في نواصيها الخير الي يوم القيامة و رواه الكليني في الفروع 5: 48 عن العدة عن البرقي.
2) ثواب الأعمال: 103.
3) المحاسن: 625.
4) في المصدر: أبا الحسن الكاظم عليه السلام.
5) في المحاسن:« اغر اقرح» و لعله مصحف.
6) في المحاسن و الفقيه: حيف.
7) في المحاسن: لرهبة عدو.
8) ثواب الأعمال: 103.
9) . ثواب الأعمال: 103
10) . ثواب الأعمال: 103
11) . محاسن: 625
12) . ثواب الأعمال: 103
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ: مِثْلَهُ(1).
في القاموس الأشقر من الدواب الأحمر في مغرة حمرة يحمر منها العرف و الذنب(2).
و قال في المصباح الشقرة حمرة صافية في الخيل و قال الغرة في الجبهة بياض فوق الدرهم و فرس أغر و مهرة غراء و نحوه قال الجوهري و قال القرحة في وجه الفرس ما دون الغرة و الفرس أقرح و قال الوضح الضوء و البياض يقال بالفرس وضح إذا كانت به وشية انتهي و الخنق الغيظ و في بعض نسخ ثواب الأعمال و الفقيه حيق بالياء و في القاموس الحيق ما يشتمل علي الإنسان من مكروه فعله(3)و في أكثر نسخ المحاسن و الفقيه حيف(4)أي ظلم و الخصاصة بالفتح الفقر و في المحاسن و لا يزال بيته مخصبا ما دام في ملكه.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْخَيْلُ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ(5).
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ الْخَيْرَ كُلَّ الْخَيْرِ(6)فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ(7).
در کتاب محاسن مانند این روایت آمده است.(8)
در قاموس آمده: اسب اشقر یعنی اسبی که رنگ یال و دمش حنایی رنگ است، و در مصباح گفته: «شقره» در مورد اسب یعنی قرمز یک دست، و گفته: غرّه یعنی سفیدیِ بزرگ تر از درهم در پیشانی، عرب میگوید: فرس أغرّ و مهرة (بچّه اسب ماده) غرّاء. جوهری گفته: «قرحة» یعنی سفیدیِ کوچک تر از غرّه در پیشانی اسب، عرب میگوید: الفرس الأقرح، همچنین گفته: «وضح» یعنی روشنایی و سفیدی، و گفته می شود: «بالفرس وضح» وقتی که سفید یک دست نباشد، و «خنق»(9)یعنی خشم، در بعضی از نسخه های ثواب الأعمال و من لا یحضره الفقیه واژه «حیق» به جای «خنق» آمده، و در قاموس آمده: «حیق» یعنی افعال ناپسندی که از انسان صادر می شود و نتیجه اش به او می رسد. و در بیشتر نسخه های محاسن و من لا یحضره الفقیه واژه «حیف» به معنای ظلم آمده، و خصاصة یعنی فقر، و در کتاب محاسن این گونه آمده: تا آن را دارد، همواره خانه او در آبادی و رفاه است.
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امام باقر و امام صادق علیهما السّلام فرمود: خیر در موی پیشانی اسب ها است.(10)
محاسن: معمّرگوید: شنیدم امام باقر علیه السّلام می فرمود: همانا تمام خیر تا قیامت در موی پیشانی اسب ها است.(11)
1) المحاسن: 631 و 633.
2) القاموس: الاشقر.
3) القاموس: حاق.
4) و هو الموجود في المصدرين المطبوعين.
5) المحاسن: 630.
6) في المحاسن:« ان كل الخير» و رواه الكليني في الفروع 5: 48 عن العدة عن البرقي و فيه: الخير كله.
7) المحاسن: 630.
8) . محاسن: 631 - 633
9) . مؤلّف بزرگوار در متن حدیث فوق، (حنق) ضبط فرموده، ولی در بیان ذیل آن (خنق) ضبط نموده است.
10) . محاسن: 630
11) . محاسن: 630
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ: أَهْدَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَرْبَعَةَ أَفْرَاسٍ مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ(2)سَمِّهَا لِي فَقَالَ هِيَ أَلْوَانٌ مُخْتَلِفَةٌ فَقَالَ أَ فِيهَا وَضَحٌ فَقَالَ نَعَمْ أَشْقَرُ بِهِ وَضَحٌ قَالَ فَأَمْسِكْهُ عَلَيَّ قَالَ وَ فِيهَا كُمَيْتَانِ أَوْضَحَانِ قَالَ أَعْطِهِمَا ابْنَيْكَ قَالَ وَ الرَّابِعُ أَدْهَمُ بَهِيمٌ قَالَ بِعْهُ وَ اسْتَخْلِفْ ثَمَنَهُ نَفَقَةً لِعِيَالِكَ إِنَّمَا يُمْنُ الْخَيْلِ فِي ذَوَاتِ الْأَوْضَاحِ.
قَالَ وَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ: كَرِهْنَا الْبَهِيمَ(3)مِنَ الدَّوَابِّ كُلِّهَا إِلَّا الْجَمَلَ وَ الْبَغْلَ(4)وَ كَرِهْتُ شِيَةَ أَوْضَاحٍ فِي الْحِمَارِ وَ الْبَغْلِ الْأَلْوَانِ(5)وَ كَرِهْتُ الْقَرْحَ فِي الْبَغْلِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ بِهِ غُرَّةٌ سَائِلَةٌ وَ لَا أَسْتَثْنِيهَا عَلَي حَالٍ(6)
وَ قَالَ إِذَا عَثَرَتِ الدَّابَّةُ تَحْتَ الرَّجُلِ فَقَالَ لَهَا تَعَسْتِ تَقُولُ تَعَسَ وَ انْتَكَسَ أَعْصَانَا لِرَبِّهِ(7).
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ وَ لَا أَشْتَهِيهَا عَلَي حَالٍ(8).
محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله به نقل امام صادق علیه السّلام فرمود: خیر به موی پیشانی اسب تا روز قیامت، گره خورده است.(9)
محاسن: سلیمان جعفری گوید: شنیدم ابو الحسن، امام کاظم علیه السّلام می فرمود: امیر المؤمنین علیه السّلام چهار رأس اسب از یمن برای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هدیه آورد. رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به ایشان فرمود: آن ها را برایم وصف کن. فرمود: رنگ های مختلف دارند، فرمود: آیا در میان آن ها سفید رنگ هم هست؟ پاسخ داد: آری، اسب سرخی که سفیدی هم دارد. فرمود: آن را برای من نگه دار، عرضه داشت: دو تا از آنها رنگی میان سرخ و سیاه دارند و سفیدی نیز در آن ها هست. فرمود: آن ها را به دو پسرت بده. عرضه داشت: چهارمی آن ها خاکستری تیره است. فرمود: آن را بفروش و بهایش را صرف مخارج خانواده ات کن، همانا برکت اسبان، در سفید رنگ آن هاست.
راوی گفت: و شنیدم که ابو الحسن علیه السّلام می فرمود: ما در میان حیوانات به غیر از شتر و استر، رنگ تیره را خوش نداریم و از الاغ و استر سفیدِ راه راه، خوشمان نمی آید. و بد می دانیم استری را که خال سفید در پیشانی داشته باشد؛ مگر آنکه پیشانی اش همه سفید باشد، و آن را در هیچ حالتی استثناء نمی کنم.(10)
و فرمود: هنگامی که اسب انسان بلغزد [و سوارش را بر زمین زند] و سوار به او بگوید: مرگ بر تو، در پاسخش گوید: مرگ و سرنگونی بر آن کسی از ما که پروردگارش را بیشتر نافرمانی کند.(11)
در کتاب کافی روایت را همین گونه آورده با این تفاوت که درجمله پایانی فرموده: این نوع اسب را تحت هیچ شرائطی نمی پسندم.(12)
1) المحاسن: 631 و رواه الكليني عن العدة عن البرقي.
2) أي فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله لعلي عليه السلام.
3) في المصدر: كرهنا البهم.
4) في الكافي: الا الحمار و البغل و كرهت شية الاوضاح.
5) في الكافي: الالون.
6) في المصدر: و لا أشتهيها علي حال.
7) المحاسن: 631.
8) فروع الكافي 6: 535 و 536.
9) . محاسن: 631
10) . در مصدر به جای «لا أستثنیها علی حال» این گونه آمده: «لا أشتهیها علی حال» یعنی این نوع اسب را تحت هیچ شرائطی نمیپسندم.
11) . محاسن: 631
12) . کافی 6 : 535 - 536
الْفَقِيهُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ بَكْرٍ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ وَ فِي ذَوَاتِ الْأَوْضَاحِ(1).
فقال سمها لي بالتشديد أي صفها أو بالتخفيف من الوسم أي اذكر سمتها و علامتها و في الفقيه من اليمن فأتاه فقال يا رسول الله أهديت لك أربعة أفراس قال صفها و في القاموس الوضح محركة الغرة و التحجيل في القوائم(2).
و قال الجوهري الكميت من الفرس يستوي فيه المذكر و المؤنث و لونه الكمتة و هي حمرة يدخلها قنوء قال سيبويه سألت الخليل عن كميت فقال إنما صغر لأنه بين السواد و الحمرة كأنه لم يخلص له واحد منهما فأرادوا بالتصغير أنه قريب منهما و الفرق بين الكميت و الأشقر بالعرف و الذنب فإن كانا أحمرين فهو أشقر و إن كانا أسودين فهو كميت و قال هذا فرس بهيم و هذه فرس بهيم أي مصمت و هو الذي لا يخلط لونه شيء سوي لونه و الجمع بهم مثل رغيف و رغف و قال الدهمة السواد و قال الشية كل لون يخالف معظم لون الفرس و غيره و الهاء عوض من الواو الذاهبة من أوله.
قوله عليه السلام الألوان أي في جميع الألوان و في الكافي إلا لون واحد(3)و هو أظهر قوله عليه السلام و لا أستثنيها(4)أي لا أستثني الغرة و حسنها علي حال و في الكافي و لا أشتهيها أي و لا أشتهي الغرة و الشيات فيهما علي حال.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: مَنْ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ أَوْ مَنْزِلِ غَيْرِهِ فِي أَوَّلِ الْغَدَاةِ فَلَقِيَ فَرَساً أَشْقَرَ بِهِ أَوْضَاحٌ(5)
در کتاب من لا یحضره الفقیه مانند این روایت تا عبارت (همانا برکت اسبان، در سفید رنگ آن هاست) آمده است.(6)
«فقال: سَمِّها لی» یعنی برایم توصیفش کن، یا «سِمها لی» - بدون تشدید از مصدر وسم - یعنی نشانه و علامت آن را برایم ذکر کن. و در کتاب من لا یحضره الفقیه عبارت این گونه است: ([امیر المؤمنین علیه السّلام] از یمن به نزد حضرت آمد و عرضه داشت: ای رسول خدا، برای شما چهار اسب هدیه آورده ام. حضرت فرمود: آن را وصف کن، تا آخر حدیث). و در قاموس گفته: «وَضَح»، سفیدی پیشانی و سفیدی دست و پا است، جوهری گفته: اسب کمیت، اسبی است با رنگ سرخِ آمیخته به سیاهی نا خالص، و این نام برای نر و ماده به کار می رود. سیبویه گفته: از خلیل درباره لفظ کمیت پرسیدم، گفت: این واژه ای مصغّر است؛ زیرا رنگی میان سیاهی و سرخی است و گویا خالص هیچ کدام را ندارد و با تصغیر خواسته اند بفهمانند که رنگی نزدیک به هر دو است، نه خود آن دو. و وجه تمایز کمیت و أشقر به یال و دم است؛ اگر هر دو سرخ باشند، أشقر است و اگر سیاه باشند، کمیت است. همچنین گفته: اسب بهیم، اسبی است که رنگش یکدست است و رنگی جز رنگ خود ندارد، و جمع آن بُهم است، مانند رغیف که جمع آن رُغف است، و گفته: «دهمة» یعنی سیاهی و نیز گفته: شیة یعنی رنگ قسمتی از شیء که مخالف رنگ بخش اعظم آن است. و اصل آن «وشی» بوده که واو آن حذف شده و به جای آن در آخر کلمه تاء آورده اند .
منظور از کلام حضرت که فرمود: «لا أستثنیها»، این است که سفیدی پیشانی و زیبایی آن را در هیچ حالتی استثناء نمی کنم، و در کتاب کافی به جای این عبارت این گونه آمده: «لا أشتهیها» یعنی سفیدی پیشانی و سفید راه راه را در مورد این دو حیوان در هیچ شرایطی دوست ندارم.
محاسن: امام کاظم علیه السّلام فرمود: هرکس در اوّل صبح از خانه خودش یا از خانه دیگری بیرون آید و اسبی را ببیند که یال و دمش قرمز و دست و پایش سفید باشد
1) من لا يحضره الفقيه 2: 186 فيه: قال، ففيها وضح؟ قال: نعم، قال: فيها اشقر به وضح؟ قال: نعم قال: فامسكه علي. و فيه: و استخلف قيمته لعيالك.
2) القاموس: الوضح.
3) قد ذكرنا قبل ذلك ان الموجود في الكافي: الالون.
4) قد عرفت قبل ذلك ان الموجود في المصدر:« و لا أشتهيها» و هو يماثل ما في الكافي.
5) في ثواب الأعمال: به وضح أو كانت له.
6) . من لا یحضره الفقیه 2 : 186
وَ إِنْ كَانَتْ بِهِ غُرَّةٌ سَائِلَةٌ فَهُوَ الْعَيْشُ كُلُّ الْعَيْشِ لَمْ يَلْقَ فِي يَوْمِهِ ذَلِكَ إِلَّا سُرُوراً(1)وَ إِنْ تَوَجَّهَ فِي حَاجَةٍ فَلَقِيَ الْفَرَسَ قَضَي اللَّهُ حَاجَتَهُ(2).
ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي الْمُتَوَكِّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ بَكْرٍ: مِثْلَهُ وَ لَيْسَ فِيهِ فِي أَوَّلِ الْغَدَاةِ(3).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ مُرْسَلًا قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مِنْ سَعَادَةِ الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ الْمَرْكَبُ الْهَنِيءُ(4).
و منه عن النوفلي عن السكوني عن أبي عبد الله عن آبائه عليهم السلام عن النبي صلي الله عليه و آله: مثله(5)
الكافي، عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن النوفلي: مثله(6).
الهنيء ما أتي من غير مشقة و كأن المراد هنا السريع السير الموافق.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ دَابَّةٌ يَرْكَبُهَا فِي حَوَائِجِهِ وَ يَقْضِي عَلَيْهَا حُقُوقَ إِخْوَانِهِ(7).
در کتاب ثواب الأعمال مشابه این روایت آمده، با این تفاوت که قید (در اوّل صبح) در آن نیست.(9)
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نقل امام صادق علیه السّلام فرمود: از سعادت مرد مسلمان، داشتن مرکب خوب و رهوار است.(10)
و در مصدر روایت قبل، به سندی دیگر، شبیه این روایت از رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله ذکر شده.(11)
در فروع کافی نیز شبیه همین روایت، مسندا آمده است.(12)
«هنیء» یعنی آنچه آسان و بی دردسر به دست آمده، و گویا مراد در اینجا، مرکب رهوار و موافق طبع است.
محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: از خوشبختی مرد، داشتن اسبی است که به وقت نیاز بر آن سوار شود و حق برادرانش را با آن ادا کند.(13).
1) لعل ذلك كناية عن فضل ارتباط دابة ذلك وصفها، لا انه عليه السلام أراد بذلك التفؤل كما هو المرسوم في الجاهلية.
2) المحاسن: 633 و 634.
3) ثواب الأعمال: 103 و رواه الصدوق في من لا يحضره الفقيه 2: 187 مع الزيادة و فيه:« به أوضاح بورك له في يومه و ان كانت به غرة سائلة فهو العيش و لم يلق» و فيه: إلا سرورا و قضي اللّه عزّ و جلّ له حاجته.
4) المحاسن: 625.
5) المحاسن: 626.
6) فروع الكافي 6: 536 فيه: المرء المسلم.
7) المحاسن: 626.
8) . محاسن: 633 - 634
9) . ثواب الأعمال: 103
10) . محاسن: 625
11) . محاسن: 626
12) . کافی 6 : 536
13) . محاسن: 626
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ: مِثْلَهُ وَ فِيهِ مِنْ سَعَادَةِ الْمُؤْمِنِ(1).
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّهِيكِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْعَبْدِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: اتَّخِذُوا الدَّوَابَّ فَإِنَّهَا زَيْنٌ وَ تُقْضَي عَلَيْهَا الْحَوَائِجُ وَ رِزْقُهَا عَلَي اللَّهِ.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَي وَ حَدَّثَنِي بِهِ عَمَّارُ بْنُ الْمُبَارَكِ: وَ زَادَ فِيهِ وَ تَلْقَي عَلَيْهَا إِخْوَانَكَ(2).
الكافي، عن علي بن إبراهيم و عدة من أصحابنا عن سهل بن زياد جميعا عن محمد بن عيسي عن زياد القندي عن عبد الله بن سنان: مثله(3).
قَالَ وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ: عَجِبْتُ لِصَاحِبِ الدَّابَّةِ كَيْفَ تَفُوتُهُ الْحَاجَةُ(4).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ(5)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ(6)قَالَ: حَضَرْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام بِصَرْيَا وَ هُوَ يَعْرِضُ خَيْلًا قَالَ وَ فِيهَا وَاحِدٌ شَدِيدُ الْقُوَّةِ شَدِيدُ الصَّهِيلِ قَالَ فَقَالَ لِي يَا مُحَمَّدُ لَيْسَ هَذَا مِنْ دَوَابِّ أَبِي(7).
صريا اسم قرية و هذا إشارة إلي صاحب الصهيل ففيه ذم(8)مثله
در کتاب کافی مشابه این روایت آمده با این تفاوت که در آنجا گفته شده: از سعادت مؤمن این است.(9)
محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: اسب تهیه کنید؛ زیرا زینت شماست، و نیاز ها به وسیله آن بر طرف می شود، و روزیاش بر عهده خداست.
محمّد بن عیسی، راوی حدیث، گفته: شخص دیگری هم این مطلب را برایم روایت کرده و بر آن افزوده: و با آن برادرانت را ملاقات می کنی.(10)
در کتاب کافی مشابه این روایت آمده است.(11)
محاسن: همچنین مرحوم کلینی گفته: روایت است که امام علیه السّلام فرمود: تعجّب می کنم از دارنده اسب، که چگونه ممکن است کارش درست نشود و نیاز هایش برطرف نگردد.(12)
محاسن: محمّد بن قاسم بن فضل گوید: به محضر امام باقر علیه السّلام در روستای صریا رسیدم و ایشان در حال سان دیدن از اسب هایی بودند که در میان آن ها یکی بود پر نیرو که سخت شیهه می کشید. گوید: حضرت به من فرمود: ای محمّد، این از اسب های پدرم نیست.(13)
صریا نام روستایی است، و (هذا) اشاره دارد به اسبی که شیهه بلند می کشید و نکوهش آن است یا به
1) فروع الكافي 6: 536.
2) المحاسن: 626.
3) فروع الكافي 6: 537 فيه: اتخذوا الدابّة.
4) فروع الكافي 6: 537.
5) في المصدر:« عن الحجال عن أبي عبد اللّه بن محمّد» و لعله تصحيف من النسّاخ او الروات و كان اصله: عن الحجال عبد اللّه بن محمّد.
6) في المصدر: عن محمّد بن القاسم عن الفضيل بن يسار.
7) المحاسن: 635.
8) يحتمل ان لا يريد بذلك ذما بل أراد النفي حقيقة.
9) . کافی 6 : 536
10) . محاسن: 626
11) . کافی 6 : 537
12) . محاسن: 626
13) . محاسن: 635
أو الجميع و الغرض أنها ليست مما لسائر الورثة فيه نصيب و ليس في بعض النسخ ليس.
الْمَكَارِمُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْخَيْلُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ الْمُنْفِقُ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَالْبَاسِطِ يَدَهُ بِالصَّدَقَةِ لَا يَقْبِضُهَا(1).
رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تَجُزُّوا نَوَاصِيَ الْخَيْلِ وَ لَا أَعْرَافَهَا وَ لَا أَذْنَابَهَا فَإِنَّ الْخَيْرَ فِي نَوَاصِيهَا وَ إِنَّ أَعْرَافَهَا دِفْؤُهَا وَ إِنَّ أَذْنَابَهَا مَذَابُّهَا(2).
وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: يُمْنُ الْخَيْلِ فِي كُلِّ أَحْوَي أَحْمَرَ وَ فِي كُلِّ أَدْهَمَ أَغَرَّ مُطْلَقُ الْيَمِينِ(3).
وَ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ أَحَبَّ الْمَطَايَا إِلَيَّ الْحُمُرُ(4)كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَرْكَبُ حِمَاراً اسْمُهُ يَعْفُورٌ(5).
قال في النهاية فيه ولدت جديا أسفع أحوي أي أسود ليس شديد البياض و فيه خير الخيل الحو الحو جمع أحوي و هو الكميت الذي يعلوه سواد و الحوة الكمتة و قد حوي فهو أحوي(6).
و في الصحاح الحوة لون يخالط الكمتة مثل صدأ الحديد و قال الأصمعي الحوة حمرة تضرب إلي السواد و قد احووي الفرس يحووي احوواء و قال بعض العرب يقول حوي يحوي حوة حكاه في كتاب الفرس و في النهاية فيه خير الخيل الأقرح طلق اليد اليمني أي مطلقها ليس فيه تحجيل(7).
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الرُّويَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
همه اسب ها اشاره دارد، و مقصود این است که وارثان دیگر، نصیبی از این اسب ها ندارند [و این ها جزء ارث نیستند]. و در نسخهای آمده که: این ها از اسب های پدرم هستند.
مکارم الاخلاق: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خیر به موی پیشانی اسب ها تا روز قیامت گره خورده و کسی که در راه خدای عزّ و جلّ برای او خرج کند، مانند کسی است که دست خود را برای دادن صدقه، گشوده و نمی بندد.(8)
مکارم الاخلاق: و از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت شده که: موی پیشانی و یال و دُم اسب ها را نچینید؛ زیرا خیر به موی پیشانی آن ها گره خورده و یال آن ها گرمی تن آن هاست و دُم هایشان مگس پران آنهاست.(9)
مکارم الاخلاق: رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اسب های با برکت ، اسب هایی هستند که سیاهرنگ سرخ اند، و نیز اسب های پیشانی سفیدی که دست راستشان سفید نیست.(10)
مکارم الاخلاق: امام باقر علیه السّلام فرمود: بهترین مرکب ها نزد من، الاغ است. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بر الاغی به نام یعفور سوار می شد.(11)
در نهایه آمده: در حدیثی آمده: «ولدت جدیا أسفع أحوی» یعنی سیاهی که سیاهیاش شدید نیست و نیز در حدیث آمده: خیر الخیل الحو، «حو» جمع أحوی به معنی اسبی است که رنگش بین سیاه و قرمز است و سیاهی اش غلبه دارد، و حوة مصدر آن است، و فعل آن «حَوَی» می باشد.(12)و در صحاح آمده: «حوة»، رنگِ زنگ آهن یعنی رنگ جگری است، و اسمعی گفته: حوة، قرمزی ای که به سیاهی می گراید، و نمونه ای از اشتقاقات این واژه را این چنین ذکر کرده: «احووی الفرس یحووی احوواء و حوی الفرس یحوی حوة»، این ها را در کتاب فرس ذکر کرده. و در نهایه آمده: در روایت است که: (خیر الخیل الاقرح طلق الید الیمنی) یعنی بهترین اسب ها اسبی است که اقرح (پیشانی سفید به اندازه کمتر از درهم) و دست راستش طِلق باشد، یعنی سفید نباشد.(13)
نوادر راوندی:
1) مكارم الأخلاق: 138.
2) مكارم الأخلاق: 138.
3) مكارم الأخلاق: 138.
4) لعل محبوبية ذلك مختصة بغير حال الجهاد لانه تدلّ علي التواضع، و اما في الجهاد فالفضل للخيل.
5) مكارم الأخلاق: 138.
6) النهاية 1: 308.
7) النهاية 3: 47.
8) . مکارم الاخلاق: 138
9) . مکارم الاخلاق: 138
10) . مکارم الاخلاق: 138
11) . مکارم الاخلاق: 138
12) . نهایه 1 : 308
13) . نهایه 3 : 47
الْحَسَنِ التَّمِيمِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ الدِّيبَاجِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام ثَلَاثِينَ فَرَساً فِي غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ وَ قَالَ يَا عَلِيُّ أَتْلُو عَلَيْكَ آيَةً فِي نَفَقَةِ الْخَيْلِ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً(1)فَهِيَ النَّفَقَةُ عَلَي الْخَيْلِ سِرّاً وَ عَلَانِيَةً(2).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَي أَصْحَابِ الْخَيْلِ مَنِ اتَّخَذَهَا لِمَارِقٍ فِي دِينِهِ أَوْ مُشْرِكٍ(3).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ صَهِيلَ الْخَيْلِ يُفْزِعُ(4)قُلُوبَ الْأَعْدَاءِ وَ رَأَيْتُ جَبْرَئِيلَ عليه السلام تَبَسَّمَ عِنْدَ صَهِيلِهَا فَقُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ لِمَ تَتَبَسَّمُ فَقَالَ وَ مَا يَمْنَعُنِي وَ الْكُفَّارُ تَرْجُفُ قُلُوبُهُمْ فِي أَجْوَافِهِمْ عِنْدَ صَهِيلِهَا(5).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله غَزَاةً فَعَطِشَ النَّاسُ عَطَشاً شَدِيداً فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله هَلْ مَنْ يَنْبَعِثُ لِلْمَاءِ(6)فَضَرَبَ النَّاسُ يَمِيناً وَ شِمَالًا فَجَاءَ رَجُلٌ عَلَي فَرَسٍ أَشْقَرَ بَيْنَ يَدَيْهِ قِرْبَةٌ مِنْ مَاءٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله اللَّهُمَّ وَ بَارِكْ فِي الْأَشْقَرِ(7)ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله شُقْرُهَا خِيَارُهَا وَ كُمْتُهَا صِلَابُهَا وَ دُهْمُهَا مُلُوكُهَا فَلَعَنَ اللَّهُ مَنْ جَزَّ أَعْرَافَهَا وَ أَذْنَابَهَا مَذَابَّهَا(8).
امام صادق از آباء طاهرینش نقل فرمود که: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در غزوه ذات السّلاسل به همراه علی علیه السّلام سی اسب فرستاد و فرمود: ای علی، بر تو آیهای درباره هزینه کردن برای اسبان می خوانم: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِالَّیْلِ وَ النَّهَارِ سِرًّا وَ عَلَانِیَةً»(9){کسانی که اموال خود را شب و روز، و نهان و آشکارا، انفاق میکنند.} پس منظور هزینه کردن برای اسب است در نهان و آشکارا.(10)
نوادر راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به راستی خدا و فرشتگان بر صاحبان اسب، رحمت و درود می فرستند، کسی که آن ها را برای دفاع از خود در برابر کسی که از دینش برگشته یا بت پرست است، نگه دارد.(11)
نوادر راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: همانا شیهه اسب دل دشمنان را به هراس میآورد؛ دیدم جبرئیل هنگام شیهه آن ها لبخند زد، گفتم: ای جبرئیل، چرا لبخند زدی؟ گفت: چرا لبخند نزنم، حال آنکه دل کافران از شیهه آنان می لرزد؟!(12)
نوادر راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نبردی رفت، مردم [در آن نبرد] سخت تشنه شدند. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: کسی هست که به دنبال آب برود؟ مردم به راست و چپ رفتند. آن گاه مردی که بر اسب سرخی سوار بود، مشک آبی آورد. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بار خدایا، اسب سرخ را مبارک گردان. سپس فرمود: برگزیده اسب ها، اسبان سرخ هستند و اسب هایی که رنگ بین سیاه و قرمز دارند، اسب هایی محکم و سخت هستند، و پادشاه اسب ها، اسب های تیره هستند، خدا لعنت کند کسی را که یال اسب ها و دُم هایشان را که مگس پران آن هاست، بچیند.(13)
1) البقرة: 274.
2) نوادر الراونديّ: 33 و 34.
3) نوادر الراونديّ: 34.
4) في المصدر: ليفزع.
5) نوادر الراونديّ: 34.
6) في المصدر: هل من مغيث بالماء؟.
7) زاد في المصدر: ثم جاء رجل آخر علي فرس أشقر بين يديه قربة من ماء. فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله: اللّهمّ بارك في الاشقر.
8) نوادر الراونديّ: 34.
9) . بقره / 274
10) . نوادر راوندی: 33 - 34
11) . نوادر راوندی: 34
12) . نوادر راوندی: 34
13) . نوادر راوندی: 34
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله(1): الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَي أَنْ تَقُومَ الْقِيَامَةُ وَ أَهْلُهَا مُعَانُونَ(2)عَلَيْهَا أَعْرَافُهَا وَقَارُهَا وَ نَوَاصِيهَا جَمَالُهَا وَ أَذْنَابُهَا مَذَابُّهَا(3).
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ قال الطبرسي رحمه الله قال ابن عباس نزلت الآية في أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام كانت معه أربعة دراهم فتصدق بواحد نهارا و تصدق بواحد ليلا و بواحد سرا و بواحد علانية و هو المروي عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليه السلام و روي عن أبي ذر و الأوزاعي أنها نزلت في النفقة علي الخيل في سبيل الله و قيل هي عامة في كل من أنفق ماله في طاعة الله علي هذه الصفة و علي هذا فأقول الآية نزلت في علي عليه السلام و حكمها سائر في كل من فعل مثل فعله و له فضل السبق علي ذلك انتهي(4).
قوله و أذنابها بالنصب عطفا علي أعرافها و مذابها عطف بيان لها و يحتمل رفعهما ليكون جملة(5)و ظاهره حرمة الجز و يمكن حمله علي شدة الكراهة أو علي ما إذا كان الغرض التدليس كما هو الشائع.
أَعْلَامُ الدِّينِ، قِيلَ: حَجَّ الرَّشِيدُ فَلَقِيَهُ مُوسَي عليه السلام عَلَي بَغْلَةٍ لَهُ فَقَالَ لَهُ الرَّشِيدُ مَنْ مِثْلُكَ فِي حَسَبِكَ وَ نَسَبِكَ وَ تَقَدُّمِكَ تَلْقَانِي عَلَي بَغْلَةٍ فَقَالَ تَطَأْطَأَتْ عَنْ خُيَلَاءِ الْخَيْلِ وَ ارْتَفَعَتْ عَنْ ذِلَّةِ الْحَمِيرِ(6).
نوادر راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خیر تا زمانی که قیامت برپا شود به موی اسب ها گره خورده است، و صاحبانش [از سوی خدا بر هزینه آن] یاری شده هستند، یالشان وقارشان، موی پیشانیشان زیباییشان، و دمشان مگس پرانشان می باشد.(7)
«الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِالَّیْلِ وَ النَّهَارِ سِرًّا وَ عَلَانِیَة ًفَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِم»(8){کسانی که اموال خود را شب و روز، و نهان و آشکارا، انفاق میکنند، پاداش آنان نزد پروردگارشان برای آنان خواهد بود.} مرحوم طبرسی از ابن عباس نقل کرده که گفته: این آیه درباره امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده؛ و جریانش این است که او چهار درهم داشت، یک درهم آن را در روز و یک درهم آن را در شب، یک درهم در پنهانی و یک درهم آشکارا انفاق نمود و این مطلب از امام صادق و امام باقر علیهما السّلام نیز نقل شده است. و از ابوذر و اوزاعی نقل شده که این آیه در مورد انفاق بر اسبان، در راه خدا نازل شده است و بعضی دیگر گفتهاند: این آیه عمومیّت دارد و هرکسی به این کیفیّت در راه خدا انفاق کند مشمول آن خواهد بود. بنا بر این، ما میگوییم این آیه نخست درباره علی علیه السّلام نازل شده و هر کسی به این نحو عمل کند، حکم آیه شامل او نیز خواهد شد، البته فضیلت سبقت و پیشدستی در این کار برای آن حضرت محفوظ است.(9)
در مورد کلمه «و أذنابها» یک احتمال آن است که معطوف بر «أعرافها» باشد که منصوب است و «مذابّها» عطف بیان باشد، احتمال دیگر آنکه مبتدا باشد و «مذابّها» خبر آن، و ظاهر روایت، حرمت چیدن است و می توان آن را حمل بر شدّت کراهت کرد، یا حرمت در صورتی که مقصود فروشنده تدلیس و فریب کاری باشد، چنان که شایع است.
اعلام الدین: هارون الرّشید به حج رفت و امام کاظم علیه السّلام در حالی که سوار بر استرش بود، با او برخورد نمود. هارون به آن حضرت گفت: کیست که جایگاه اجتماعی و نژاد تو را داشته باشد و من او را سوار بر استری ببینم؟! آن حضرت در پاسخ فرمود: از حالت تکبّر شخص اسب سوار، پایین آمدم و از حالت خاری و زبونی شخصی که بر الاغ سوار است، خود را بالا کشیدم [و حدّ متوسّط و معتدل بین تکبّر و زبونی را برگزیدم].(10)
1) ذكر في المصدر صدر للحديث و هو هكذا: قال عليّ عليه السلام: ان رجلا من نجران كان مع رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله في غزاة و معه فرس و كان رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله يستأنس الي صهيله ففقده فبعث إليه فقال: ما فعل فرسك، قال: اشتد علي شغبه فخصيته فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله: مثلت به مثلت به، الخيل.
2) في المصدر: معاونون عليها.
3) نوادر الراونديّ: 34.
4) مجمع البيان 2: 388.
5) في المخطوطة: و يكون جملة.
6) اعلام الدين: مخطوط لم نجد نسخته.
7) . نوادر راوندی: 34
8) . بقره / 274
9) . مجمع البیان 2 : 388
10) . اعلام الدین: 307
كِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: شُقْرُهَا خِيَارُهَا وَ كُمْتُهَا صِلَابُهَا وَ دُهْمُهَا مُلُوكُهَا فَلَعَنَ اللَّهُ مَنْ جَزَّ أَعْرَافَهَا وَ أَذْنَابَهَا مَذَابَّهَا(1).
الْفَقِيهُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: فِيقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(2)قَالَ نَزَلَتْ فِي النَّفَقَةِ عَلَي الْخَيْلِ.
قال الصدوق رضي الله عنه هذه الآية روي أنها نزلت في أمير المؤمنين علي بن أبي طالب عليه السلام و كان سبب نزولها أنه كان معه أربعة دراهم فتصدق بدرهم منها بالليل و بدرهم بالنهار و بدرهم في السر و بدرهم في العلانية فنزلت فيه هذه الآية و الآية إذا نزلت في شيء فهي منزلة في كل ما يجري فيه فالاعتقاد في تفسيرها أنها نزلت في أمير المؤمنين عليه السلام و جرت في النفقة علي الخيل و أشباه ذلك(3).
الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْخَيْرُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ(4).
وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: يُمْنُ الْخَيْلِ فِي شُقْرِهَا(5).
الخير هو النفع الحسن المرغوب فيه و بالعكس منه الشر و الخيل اسم تقع علي الفرسان و الأفراس فالأول كَقَوْلِهِ صلي الله عليه و آله: يَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي. و الثاني كَقَوْلِهِ صلي الله عليه و آله: عَفَوْتُ لَكَ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ. يعني الأفراس و اشتقاق الخيل من
الامامة و التبصرة: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: برگزیده اسب ها، اسبان سرخ هستند و اسب هایی که رنگ بین سیاه و قرمز دارند، اسب هایی محکم و سخت هستند، و پادشاه اسب ها، اسب های تیره هستند، خدا لعنت کند کسی را که یال اسب ها و دُم هایشان را که مگس پران آن هاست، بچیند.
من لا یحضره الفقیه: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله درباره آیه شریفه: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِالَّیْلِ وَ النَّهَارِ سِرًّا وَ عَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُون»(6)فرمود: این آیه درباره هزینه کردن برای اسبان نازل شده است.
مرحوم صدوق فرموده: روایت شده که این آیه در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل گردیده، و سبب نزول آن این است که او چهار درهم در اختیار داشت، پس درهمی را در شب، و درهمی را در روز، و درهمی را پنهان، و درهمی را آشکارا صدقه داد، پس این آیه در شأن او نازل شد. هرگاه آیهای درباره موضوعی نازل شود، در حقیقت درباره همه موارد مشابه آن نازل شده است. و بنا بر این عقیده ما در تفسیر این آیه این است که آن در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده، و پس از آن در مورد انفاق بر اسب و مواردی نظیر آن تطبیق گشته است.(7)
شهاب: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خیر به مو ی پیشانی اسب ها تا روز قیامت گره خورده است.
شهاب: همچنین آن حضرت فرمود: اسب های با برکت، اسب های سرخ هستند.
«خیر» به معنای بهره نیکی است که تمایل به آن وجود دارد و عکسش شرّ است، و «خیل» بر اسب سوار و نیز خود اسب اطلاق می شود، امّا به معنای اسب سوار، مانند این کلام رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله که فرمود: «یا خیل اللَّه ارکبی» یعنی ای اسب سواران خدا، سوار شوید؛ و به معنای اسب، این سخن حضرت است که فرمود: «عفوت لک عن صدقة الخیل»؛ یعنی زکات اسب ها را بر تو بخشیدم، و خیل از
الخيلاء لأن الفرس كان له خيلاء في نفسه و كذلك الفارس و لذلك يقال ما ركب أحد فرسا إلا وجد في نفسه نخوة و في كلام للعجم أن الرستاقي إذا ركب الفرس نسي الله و الحديث مقصور علي مدح الأفراس للغناء الذي جعله الله فيها و لو لا الخيل ما فتحت مدينة و لا يغلب علي بلد من بلاد الكفار و بها استنجد النبي صلي الله عليه و آله و صحابته من بعده فيما تيسر لهم من الاستيلاء و فتح البلاد و نشر دعوة الإسلام فيها و لو لا تقويهم بها لما تيسر لهم ذلك و لا تمشي لهم أمر ثم إنها من أخص آلات الجهاد و أمر العدد لأعداء الإسلام.
و ذكر النواصي مجاز و إنما اختصها بالذكر لأنها من أول ما يستقبلك منها و يقال أري في ناصية فلان خيرا و بالعكس و روي عن وهب بن منبه قال في بعض الكتب لما أراد الله أن يخلق الخيل قال للريح الجنوب إني خالق منك خلقا أجعله عزا لأوليائي و إجلالا لأهل طاعتي فقبض قبضة من ريح الجنوب فخلق منها فرسا و قال سميتك فرسا و جعلتك عربيا الخير معقود بناصيتك و الغنم محوز علي ظهرك و جعلتك تطير بلا جناح فأنت للطلب و أنت للهرب.
و روي أن تميما الداري كان ينقي شعيرا لفرسه و هو أمير علي بيت المقدس فقيل له لو كلفت هذا غيرك فقال سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ نَقَّي شَعِيراً لِفَرَسِهِ ثُمَّ قَامَ بِهِ حَتَّي يَعْلِفَهُ عَلَيْهِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ شَعِيرَةٍ حَسَنَةً.
وَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَفَعَهُ: رِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ سِتِّينَ يَوْماً كُلُّ يَوْمٍ أَلْفُ سَنَةٍ.
و لم تزل العرب مكرمة لخيولها علي ما تنطق به أشعارهم كما قال:
تجاع لها العيال و لا تجاع
و كما قال:
و ما تستوي و الورد ساعة تفزع
إلي غير ذلك مما يطول تعداده و كان من سنتهم في الجاهلية أن يتمشي القبيلة إلي القبيلة في ثلاثة أشياء إذا ولد لهم غلام شريف أو نتج مهر جواد أو
«خیلاء:تکبّر» مشتق میشود و علّت این نامگذاری آن است که هم اسب و هم سوار بر آن، در خودشان احساس بزرگی و تکبّر دارند. و از این رو گفته اند: هیچ کس بر اسب سوار نشود مگر اینکه در خود احساس بزرگی و نخوت میکند، عجم ها میگویند: (وقتی روستایی بر اسب سوار شود خدا را فراموش می کند.) و منظور حدیث، تنها ستایش اسب است، به خاطر کارآمدی و غنایی که خدا در او قرار داده؛ که اگر اسب نبود، هیچ شهری فتح نمی شد و بر هیچ یک از سرزمین های کفّار غلبه و پیروزی حاصل نمی شد، و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و یارانش بعد از او برای غلبه بر دشمن و فتوحات و نشر دعوت اسلام در سرزمین های اسلامی و فتح شده، از آن کمک گرفتند و اگر نیرو گرفتن و قدرتمندی آن ها به سبب اسب نبود، این پیشرفت برایشان فراهم نمی شد. اسب از مهمترین ابزار جنگی و جهاد است، و از همه تجهیزات جنگی برای دشمن تلخ تر است.
موی پیشانی در احادیث گذشته مَجازا به کار رفته، و علّت اختصاص آن به ذکر این است که در برخورد با اسب، از اوّلین اعضایی است که با آن روبرو می شوی و گفته می شود: «أری فی ناصیة فلان خیرا»؛ یعنی در پیشانی فلانی خیر می بینم و بر عکس. و از وهب بن منبّه روایت شده که: در برخی از کتب آمده: هنگامی که خداوند اراده کرد که اسب را بیافریند، به باد جنوب فرمود: من از تو مخلوقی می آفرینم که او را عزت دوستان خود و جمال و زیبایی برای اهل طاعتم قرار می دهم. پس از آن مشتی برگرفت و اسبی آفرید و فرمود: تو را فرس نامیدم و عربی آفریدم، خیر به پیشانی تو بسته شده و غنیمتها بر پشت تو جمع آوری شده و تو را بدون بال این گونه قرار دادم [که گویا از شدّت سرعت] پرواز می کنی، تو برای دست یابی به دشمن و برای گریختن از او هستی.
و روایت است که تمیم داری با اینکه حکمران بیت المقدس بود خودش برای اسبش جو پاک می کرد، به او گفته شد: کاش دستور این کار را به دیگری می دادی، گفت: از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم که: هرکس برای اسبش جو پاک کند، و برخیزد و آن را در آخورش بریزد، خدا به عدد هر جویی، حسنه ای برایش می نویسد.
و انس بن مالک مرسلا نقل کرده که: یک روز مرزداری با اسب های آماده در راه خدا بهتر از این است که کسی در میان خانواده خود سیصد و شصت روز عبادت کند که هر روزش هزار سال باشد.
و عرب همواره، اسب های خود را گرامی می داشته، چنان که اشعارشان به این مطلب گویا است، مانند اینکه گفته:
خاندان گرسنه مانند و شود اسبم سیر
و نیز گفته:
به هنگام هراس، از گل بُوَد به
و اشعار فراوان دیگری که شمردن آن ها به درازا می کشد. سنّت عرب در جاهلیّت این بود که در سه مورد، یک قبیله برای تبریک گفتن، به سوی قبیله دیگر می رفت: وقتی برای آن ها پسری با اصل و نسب متولّد می شد، یا کرّه اسبی اصیل به دنیا می آمد و یا
نبغ لهم شاعر مفلق.
و فائدة الحديث التنبيه علي شرف منزلة الخيل و الأمر بإكرامها و راوي الحديث ابن عمر رحمه الله و قال في الحديث الثاني اليمن البركة و النماء و قد يمن فلان فهو ميمون إذا كان مباركا و يمن هو فهو يأمن و بالعكس منه شئم و شأم و تيمنت بذلك تبركت به و الشقرة في الإنسان حمرة صافية مع ميل البشرة إلي البياض و هي في الخيل حمرة(1)صافية يحمر معها العرف و الذنب فإذا اسود فهو الكميت و الشقرة في الجمال حمرة شديدة يقال بعير أشقر و الشقر شقائق النعمان الواحدة الشقرة قال طرفة :
و تساقي القوم كأسا مرة *** و علي الخيل(2)دماء كالشقر
و شقرة لقب للحارث بن تميم بن مر و النسب إليه شقري بفتح القاف و الأصل في الكلمة الحمرة.
و روي في حديث آخر يمن الخيل في الشقر و عليكم بكل كميت أغر محجل أو أشقر و لا تقصوا أعرافها و أذنابها.
وَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ الْأَنْصَارِيِّ: أَنَّ رَجُلًا قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُرِيدُ أَنْ أَشْتَرِيَ فَرَساً فَأَيُّهَا أَشْتَرِي قَالَ اشْتَرِ أَدْهَمَ أَرْثَمَ مُحَجَّلًا مُطْلَقَ الْيَمِينِ أَوْ مِنَ الْكُمْتِ عَلَي هَذِهِ الشِّيَةِ.
وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: لَوْ جُمِعَتْ خَيْلُ الْعَرَبِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ مَا سَبَقَهَا إِلَّا الْأَشْقَرُ.
و قال إن النبي صلي الله عليه و آله بعث سرية فكان أول من جاء بالفتح صاحب أشقر.
و لا ريب أن أقوي الخيل الشقر و الكميت و لا كثير فرق بينهما إلا بالأعراف و الأذناب و فائدة الحديث تفضيل الشقر و بيان أنها أيمن و أبرك من غيرها و راوي الحديث عيسي بن علي الهاشمي عن أبيه عن جده(3).
در میان آن ها شاعری بزرگ، ظهور می یافت.
فایده این روایت آگاهی دادن به شرافت جایگاه اسب و دستور به گرامی داشتن آن است، و راوی حدیث ابن عمر است، و درباره حدیث دوم گفته: یمن یعنی برکت و رشد، و در عربی گفته می شود: «یمن فلان فهو میمون»، وقتی که آن شخص با برکت باشد. و نیز گفته می شود: «یمن فلان فهو یا من» و عکس آن شئم و شأم است، و تیمّنت به یعنی به آن تبرّک جستم، و شقره در مورد انسان به معنای سرخی زلالی است که به سفیدی می زند و در مورد اسب، سرخی زلالی که یال و دم را فرا می گیرد و اگر رنگ اسب سیاه باشد، کمیت نام دارد، و شقره در مورد شتر به معنای سرخی شدید است، گفته می شود: «بعیر أشقر»، شقر به گل شقائق نعمان نیز گفته می شود و طرفه گفته:
به یکباره جامی زدند آن گروه/ دگر باره بر اسب خونی شقر شقره لقب حارث بن تمیم بن مرّه است و منسوب به او را شَقریّ می خوانند و اصل این واژه سرخی است.
و در حدیث دیگر آمده: اسب های با برکت، اسب های سرخ هستند، و بر شما باد اسبِ کمیت (رنگی بین سیاه و قرمز دارد) پیشانی سفید و دست و پا سفید یا اسب سرخ، و یال و دُم اسب ها را نچینید.
و از ابو قتاده انصاری روایت شده که: مردی گفت: ای رسول خدا، می خواهم اسبی بخرم. چه اسبی باشد؟ فرمود: اسبی بخر که تیره باشد و بینی و لب بالایش و سه تا از دست و پاهایش تا زیر زانو سفید، و دست راستش به رنگی دیگر باشد، یا رنگش بین سیاه و قرمز باشد، با این نقشها. و نیز فرمود: اگر تمام اسب های عرب را بر روی یک بلندی گرد آورند، پیشتاز آن ها جز اسب سرخ نخواهد بود.
و گفته: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله گروهی از مسلمانان را به سریهای(4)فرستاد و نخستین کسی که مژده پیروزی آورد، دارنده اسب سرخ بود.
شکی وجود ندارد که نیرومندترین اسب ها، اسب های قرمز و کمیت هستند، و این دو نوع اسب فرق زیادی با هم ندارند، جز در یال و دُمشان، و فایده این حدیث برتری دادن اسبان قرمز است و بیان اینکه این نوع از اسب ها مبارک تر از اسبان دیگر هستند.
الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الشُّومُ فِي الْمَرْأَةِ وَ الْفَرَسِ وَ الدَّارِ(1).
الشوم نقيض اليمن و روي هذا الحديث علي وجه آخر أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَا عَدْوَي وَ لَا هَامَةَ وَ لَا صَفَرَ وَ إِنْ تَكُنِ الطِّيَرَةُ فِي شَيْءٍ فَفِي الْمَرْأَةِ وَ الْفَرَسِ وَ الدَّارِ.
و العدوي اسم من أعداه الجرب و غيره يعديه إذا تجاوز منه إليه و في حديث آخر فما أعدي الأول و لا يعني به أن بعض الأمراض لا يعدي فقد رئي مشاهدة أن الجرب يعدي و الرمد يعدي و غير ذلك من الأمراض و لكن المعني و الله أعلم أنه لا ينبغي للإنسان أن يعتقد أن هذه الأمراض لا تكاد تحصل إلا من العدوي فحسب بل قد تعدي و قد يبتدئها الله ابتداء من غير عدوي فلا عدوي مطلقة بحيث لا يكون ابتداء بالمرض و الأولي أن يقال إن الله تعالي قد أجري العادة بأن تجرب الصحيحة إذا ماست الجربة في بعض الأحوال و لذلك قال لا يوردن ذو عاهة علي مصح و تكون العدوي محمولة علي هذا ثم ذكر رحمه الله الهامة و الصفر نحو ما ذكرنا سابقا في باب العدوي و الطيرة ثم قال قيل إن شوم المرأة كثرة مهرها و سوء خلقها و أن لا تلد و شوم الدار ضيقها و سوء جوارها و شوم الفرس أن لا يغزي عليها و قيل إن الشوم في هذه الثلاثة لكثرة الإنفاق عليها.
وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا فِي دَارٍ كَثِيرٌ فِيهَا عَدَدُنَا كَثِيرٌ فِيهَا أَمْوَالُنَا فَتَحَوَّلْنَا إِلَي دَارٍ أُخْرَي فَقَلَّ فِيهَا عَدَدُنَا وَ قَلَّتْ فِيهَا أَمْوَالُنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ذَرُوهَا ذَمِيمَةً وَ لَا تَأْثِيرَ لِلدَّارِ.
بل لعله صلي الله عليه و آله قال ذلك حتي لا يتأذوا بهذا الاعتقاد و فائدة الحديث إعلام أن هذه الثلاثة الأشياء يكثر الخرج عليها و تذهب البركة من المال بسببها و راوي الحديث عبد الله بن عمر(2).
شهاب: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: شومی در زن و اسب و خانه است.
«شوم» ضد یُمن و برکت است، و این حدیث به صورت دیگری هم روایت شده که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: نه عدوی و نه هامه و نه صفر، هیچ کدام [در اسلام] نیست و اگر فال بد زدن در چیزی صحیح باشد، در زن و اسب و خانه است.
عدوی یعنی سرایت بیماری کچلی یا دیگر بیماری های مسری از بیمار به فرد سالم. و در حدیث دیگر آمده: «اوّلی به دومی سرایت نداده است»، و منظور این نیست که برخی بیماری ها واگیر ندارند، زیرا محسوس است که کچلی و چشم درد واگیر دارند، بلکه مقصود این است- و خدا عالم است- که نباید عقیده داشت این گونه بیماریها تنها از راه سرایت عارض می شود، بلکه گاهی از راه سرایت عارض می شوند و گاهی خداوند بدون سابقه آن ها را پدید می آورد، پس ما سرایت مطلق به این معنا که هیچ مرضی جز از راه سرایت به وجود نمی آید، نداریم. و بهتر آن است که گفته شود: سنّت خدا بر این است که اگر فرد سالم با بیمارِ مبتلا به کچلی و مانند آن، تماس داشته باشد، در بعضی از اوقات بیماری به او سرایت میکند و از این رو فرموده: «نباید بیمار به نزد شخص سالم بیاید و به او نزدیک شود.» و عدوی بر همین معنا حمل می شود، آن گاه آن مرحوم معنای هامه و صفر را آن گونه که ما در باب عدوی و طیره گفتیم، ذکر کرده است و سپس گفته: برخی گفته اند: شومی و نامبارکی زن، در زیادی مهریّه و بد خُلقی و نازایی است، و شومی خانه در تنگی آن و بدی همسایگانش است، و شومی اسب در این است که با آن جنگ و جهاد نشود و برخی گفته اند: شومی این سه در زیادی هزینه آن هاست. و از انس نقل است که: مردی به رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گفت: ای رسول خدا، ما در خانهای بودیم که در آن جمعیّتمان بسیار و داراییمان فراوان بود. به خانه دیگری رفتیم، ولی در آن تعدادمان کم و داراییمان اندک شد. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: نکوهش را رها کنید که مذموم است، خانه اثری [در زیاد و کم شدن چیزی] ندارد.
بلکه شاید آن حضرت این را فرمود تا آن ها از این عقیده آزار نبینند، فایده این حدیث اعلام این مطلب است که این سه چیز پر هزینه است و برکت به واسطه آن از مال می رود. و راوی حدیث عبد اللَّه بن عمر است.
الْمَجَازَاتُ النَّبَوِيَّةُ، قَالَ صلي الله عليه و آله: خَيْرُ الْخَيْلِ الْأَدْهَمُ الْأَقْرَحُ الْمُحَجَّلُ ثَلَاثاً طُلُقُ الْيَدِ الْيُمْنَي.
قال السيد هذه من محاسن الاستعارات لأنه عليه السلام شبه الثلاث من قوائمه لالتفاف التحجيل عليها بالثلاث المعقولة من قوائم البعير و المشكولة من قوائم الفرس و شبه اليمني منها لخلوها من التحجيل بالمطلقة من العقال أو العاطلة من الشكال(1)يقال ناقة طلق(2)إذا لم تكن معقولة و ناقة عطل(3)إذا لم تكن مزمومة(4).
حَيَاةُ الْحَيَوَانِ، فِي الصَّحِيحِ عَنْ حرير [جَرِيرِ] بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَلْوِي نَاصِيَةَ فَرَسٍ بِإِصْبَعِهِ وَ هُوَ يَقُولُ الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ الْأَجْرُ وَ الْغَنِيمَةُ و معني عقد الخير بنواصيها أنه ملازم لها كأنه معقود فيها و المراد بالناصية هنا الشعر المسترسل علي الجبهة قاله الخطابي و غيره قال(5)و كني بالناصية عن جميع ذات الفرس كما يقال فلان مبارك الناصية و ميمون الغرة أي الذات وَ رَوَي مُسْلِمٌ(6): أَنَّهُ صلي الله عليه و آله كَانَ يَكْرَهُ الشِّكَالَ مِنَ الْخَيْلِ.
المجازات النبویه: پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بهترین اسب، اسب سیاهی است که لکّه سفیدی در پیشانی دارد و سه دست و پایش سفید و دست راستش سفید نباشد.
سیّد رضی گفته: این از استعارههای زیباست، زیرا حضرت سه پای اسب را که سفیدی دارند، به سه پای زانو بند زده شتر و سه پای زنجیر بسته اسب تشبیه فرموده و دست راست را که سفیدی ندارد شبیه پای آزاد از زانو بند و زنجیر قرار داده است. گفته می شود: «ناقةٌ طلقٌ» یعنی شتری که زانو بند ندارد و «ناقةٌ عطلٌ» یعنی شتری که افسار ندارد.(7)
حیاة الحیوان: حریز بن عبد اللَّه گفته: رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که با انگشتش موی پیشانی اسبی را به هم می پیچید، در حالی که می فرمود: خیر یعنی پاداش و غنیمت به موی پیشانی اسب ها، تا روز قیامت گره خورده است، و مقصود از گره خوردن خیر به موی پیشانی این است که خیر از آن ها جدا نمی شود، گویا به موهایشان گره خورده، و مراد از موی پیشانی، موی آویزان از پیشانی است، این مطلب را خطّابی و غیر او گفته اند، گفته اند: و موی پیشانی کنایه از خود اسب است، همانطور که گفته می شود: «فلان مبارک الناصیة و میمون الغرّة» یعنی خود اسب، مبارک و میمون است، و مسلم روایت کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله اسب شکال را دوست نمی داشت.
1) العقال: القيد: و الشكال: الحبل.
2) في المصدر: و يقال، ناقة علط: إذا لم تكن موسومه، و يقال: طلق: إذا لم تكن معقولة.
3) في المصدر:« و ناقة علط» أقول: العلط من النوق: ما لا سمة لها و لا خطام.
4) المجازات النبويّة: 121 و 122.
5) في المصدر: قالوا.
6) في المصدر: و روي مسلم و أبو داود و الترمذي و النسائي و ابن ماجة عن ابي هريرة.
7) . المجازات النبویّه: 121 - 122
و الشكال أن يكون الفرس في رجله اليمني بياض أو في يده اليسري(1)أو في يده اليمني و رجله اليسري بياض كذا وقع في تفسير صحيح مسلم و هذا أحد الأقوال في الشكال و قال أبو عبيدة و جمهور أهل اللغة و العرب أن يكون(2)منه ثلاث قوائم محجلة و واحدة مطلقة تشبيها بالشكال الذي يشكل به الخيل فإنه يكون في ثلاث قوائم غالبا و قال ابن دريد هو أن يكون محجلا في شق واحد في يده و رجله فإن كان مخالفا قيل شكال مخالف و قيل الشكال بياض الرجلين و قيل بياض اليدين.
قال العلماء و إنما كرهه لأنه علي صورة المشكول و قيل يحتمل أن يكون جرب ذلك الجنس فلم تكن فيه نجابة و قال بعض العلماء فإذا كان مع ذلك أغر زالت الكراهة له بزوال شبه الشكال(3).
وَ رَوَي النَّسَائِيُّ عَنْ أَنَسٍ(4): أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ بَعْدَ النِّسَاءِ مِنَ الْخَيْلِ.
إسناده جيد.
وَ رَوَي الثَّعْلَبِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَا مِنْ فَرَسٍ إِلَّا وَ يُؤْذَنُ لَهُ عِنْدَ كُلِّ فَجْرٍ(5)اللَّهُمَّ مَنْ خَوَّلْتَنِي مِنْ بَنِي آدَمَ وَ جَعَلْتَنِي لَهُ فَاجْعَلْنِي أَحَبَّ مَالِهِ وَ أَهْلِهِ إِلَيْهِ(6).
و «شکال» این است که در پای راست یا دست چپ اسب، سفیدی باشد؛ یا در دست راست و پای چپش هر دو، سفیدی باشد، در تفسیر صحیح مسلم، شکال این چنین بیان شده و این یکی از اقوال در معنای شکال است. و ابو عبیده و بیشتر لغتشناسان عرب گفته اند: که شکال یعنی اسبی که سه تا از دست و پاهایش سفیدی داشته باشد و یکی آزاد و بدون سفیدی باشد. و این تشبیه است به شکال (بند) که غالبا به سه تا از دست و پای اسب بسته می شود، ابن درید گفته: شکال یعنی اسبی که در یک پا و یک دستش سفیدی هست؛ حال اگر یکی راست و یکی چپ باشد، می گویند: شکال مخالف، و برخی گفته اند: شکال سفیدی دو پاست، و برخی دیگر گفته اند: سفیدی دو دست است.
علماء گفته اند: علّت کراهت حضرت از این نوع اسب، این است که شباهت به اسبی دارد که سه دست و پایش با بند بسته شده است. و برخی احتمال داده اند که آن حضرت، بعضی از نمونه های این نوع اسب را تجربه نموده و در آن نجابتی نبوده است. بعضی دیگر از علماء گفته اند: در صورتی که این اسب، پیشانی سفید باشد، رفع کراهت از آن می شود؛ زیرا دیگر شباهتی به شکال ندارد .
نسائی روایت کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از زنان، چیزی را بیشتر از اسب دوست نمی داشت. و ثعلبی از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله روایت کرده که فرمود: هیچ اسبی نیست مگر اینکه در هر سپیده دم به او اجازه داده می شود که این گونه خدا را بخواند: «بار خدایا هر آدمی زاده ای که مرا به او عطا کردی و مِلک او قرار دادی، مرا محبوبترین مال و اهلش قرار بده.»
وَ فِي طَبَقَاتِ ابْنِ سَعْدٍ بِسَنَدِهِ عَنْ غَرِيبٍ(1)الْمُلَيْكِيِّ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(2)مَنْ هُمْ فَقَالَ صلي الله عليه و آله أَصْحَابُ الْخَيْلِ(3)ثُمَّ قَالَ الْمُنْفِقُ عَلَي الْخَيْلِ كَالْبَاسِطِ يَدَيْهِ(4)بِالصَّدَقَةِ لَا يَقْبِضُهَا وَ أَبْوَالُهَا وَ أَرْوَاثُهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَكِيِّ الْمِسْكِ(5).
و قال الفرس واحد الخيل و الجمع أفراس الذكر و الأنثي في ذلك سواء و أصله التأنيث و حكي ابن جني و الفراء فرسة و تصغير الفرس فريس و إن أردت الأنثي خاصة لم تقل إلا فريسة بالهاء و لفظها مشتق من الافتراس كأنها تفترس الأرض لسرعة مشيها(6)و راكب الفرس فارس و هو مثل لابن و تامر و روي أبو داود و الحاكم عن أبي هريرة أن النبي صلي الله عليه و آله كان يسمي الأنثي من الخيل فرسا.
قال ابن السكيت يقال لراكب ذي الحافر من فرس أو بغل أو حمار فارس.
و الفرس أشبه الحيوان بالإنسان لما يوجد فيه من الكرم و شرف النفس و علو الهمة و تزعم العرب أنه كان وحشيا و أول من ذلله و ركبه إسماعيل عليه السلام و من
از پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله درباره آیه: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِالَّیْلِ وَ النَّهَارِ سِرًّا وَ عَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُون»(7)سؤال شد که آن ها چه کسانی هستند؟ فرمود: صاحبان اسب. سپس فرمود: و کسی که برای او خرج کند، مانند کسی است که دست خود را برای دادن صدقه، گشوده و نمی بندد، و بول و سرگین آن اسب ها در قیامت چون مُشک پاکیزه است.(8)
و گفت: «فرس» مفرد خیل و جمع آن «أفراس» است، و برای نر و ماده به کار می رود و اصل فرس برای مؤنث بوده [ولی در استعمال کنونی مذکّر را هم شامل است]، و ابن جنّی و فرّاء، واژه «فرسة» را نیز نقل کرده اند و تصغیر فرس، فُرَیس است، ولی اگر فقط مقصودت مؤنّث باشد، باید «فُرَیسة» بگویی، و واژه فرس برگرفته از واژه افتراس به معنای درندگی است، چرا که اسب از شدّت سرعت، گویا زمین را می درد. و فارس یعنی سوار بر اسب، مانند لابن و تامر به معنای دارنده لبن و تمر، و ابو داود و حاکم از ابی هریره آورده اند که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله ماده اسب را فرس می نامید.
ابن سکّیت گفته: فارس به کسی گفته می شود که سوار بر حیوان سُمدار یعنی اسب یا استر یا خر شود، و اسب از همه حیوانات به انسان شبیه تر است؛ زیرا در او صفات پسندیده ای همچون کرامت، شرافت نفس و بلندهمّتی یافت می شود، عرب می پندارد که او در ابتدا حیوانی وحشی بود و نخستین کسی که آن را رام کرد و سوارش شد اسماعیل علیه السّلام بود،
1) فيه تصحيف و الصحيح:« عريب» بالمهملة، ترجمه ابن الأثير في أسد الغابة 3: 407 قال: عريب أبو عبد اللّه المليكي عداده في أهل الشام قال البخاري: قيل: له صحبة اهل ثمّ ذكر الحديث الوارد في تفسير الآية عنه. أقول: هو بضم العين مصغرا.
2) البقرة: 274.
3) في المصدر: هم أصحاب الخيل.
4) في المصدر: يده.
5) حياة الحيوان 1: 223 و 224.
6) في المصدر: بسرعة مشيها.
7) . بقره / 274
8) . حیاة الحیوان 1 : 223 - 224
الخيل ما لا يبول و لا يروث ما دام عليه راكبه(1)و منها ما يعرف صاحبه و لا يمكن غيره من ركوبه و كان لسليمان عليه السلام خيل ذوات أجنحة و الخيل جنسان(2)عتيق و هجين(3)فالعتيق ما أبواه عربيان و العتيق الكريم من كل شيء و الخيار من كل شيء.
قَالَ الزَّمَخْشَرِيُ(4)فِي الْحَدِيثِ: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَقْرَبُ صَاحِبَ فَرَسٍ عَتِيقٍ وَ لَا دَاراً فِيهَا فَرَسٌ عَتِيقٌ.
وَ فِي كِتَابِ الْخَيْلِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَخْبُلُ أَحَداً فِي دَارٍ فِيهَا فَرَسٌ عَتِيقٌ.
وَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَي(5)أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَ آخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ(6)قَالَ هُمُ الْجِنُّ لَا يَدْخُلُونَ بَيْتاً فِيهَا فَرَسٌ عَتِيقٌ.
قال ابن عبد البر في التمهيد الفرس العتيق هو الفاره عندنا.
و قال صاحب العين هو السابق.
و في المستدرك من حديث معاوية بن حديج بالحاء المهملة المضمومة و الدال المهملة المفتوحة و بالجيم في آخره و هو الذي أحرق محمد بن أبي بكر بمصر عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَا مِنْ فَرَسٍ عَرَبِيٍّ إِلَّا يُؤْذَنُ لَهُ كُلَّ يَوْمٍ بِدَعْوَتَيْنِ يَقُولُ
و برخی از اسب ها [آن چنان با ادب هستند که] تا سوارش بر پشت آن ها نشسته، بول و سرگین نمیکند، و بعضی از آن ها صاحب خود را می شناسد و نمی گذارد غیر او سوارش شود. و سلیمان علیه السّلام اسب هایی بال دار داشت، و اسب دو نوع است: عتیق اسبی است که پدر و مادرش هر دو عربی هستند و به معنای ارجمند و گرامی و برگزیده از هر چیز است.
و زمخشری در تفسیر سوره انفال گفته: در حدیث است که شیطان به صاحب اسب عتیق و به خانهای که در آن اسب عتیق باشد، نزدیک نمی شود، و در کتاب الخیل آمده که: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: شیطان در خانهای که در آن اسب عتیق باشد، کسی را دیوانه نمی کند.
و از سلیمان بن موسی روایت شده: که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره آیه: «وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ»(7){و [دشمنان] دیگری را به غیر از ایشان که شما نمیشناسیدشان و خدا آنان را میشناسد.} فرمود: آن دشمنان دیگری که شما آن ها را نمی شناسید، جنّیان هستند، که در خانهای که در آن اسب عتیق هست، وارد نمیشوند.
ابن عبد البرّ در تمهید خود گفته: اسب عتیق در نزد ما، اسب قوی و با نشاط است، و صاحب العین گفته: اسب پیشتاز است.
و در مستدرک الوسائل: از پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله نقل کرده که فرمود: هیچ اسب عربی نیست مگر اینکه در هر روز به او دو بار اجازه داده می شود که این گونه خدا را بخواند:
اللَّهُمَّ كَمَا خَوَّلْتَنِي مَنْ خَوَّلْتَنِي فَاجْعَلْنِي مِنْ أَحَبِّ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ إِلَيْهِ.
ثم قال صحيح الإسناد.
و لهذا الحديث قصة ذكرها النسائي في كتاب الخيل من سننه فقال قال أبو عبيدة قال معاوية بن حديج لما افتتحت مصر كان لكل قوم مراغة يمرغون فيها دوابهم فمر معاوية بأبي ذر و هو يمرغ فرسا له فسلم عليه ثم قال يا أبا ذر ما هذا الفرس؟
قال هذا فرس لا أراه إلا مستجاب الدعاء قال و هل تدعو الخيل و تجاب قال نعم ليس من ليلة إلا و الفرس يدعو فيها ربه فيقول رب إنك سخرتني لابن آدم و جعلت رزقي في يده فاجعلني أحب إليه من أهله و ولده فمنها المستجاب و منها غير المستجاب و لا أري فرسي هذا إلا مستجابا.
و رَوَي الْحَاكِمُ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ مَرْفُوعاً: قَالَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَغْزُوَ فَاشْتَرِ فَرَساً أَدْهَمَ مُحَجَّلًا طُلُقَ الْيُمْنَي فَإِنَّكَ تَغْنَمُ وَ تَسْلَمُ ثم قال صحيح علي شرط مسلم.
و الهجين الذي أبوه عربي و أمه عجمية و المقرف بضم الميم و إسكان القاف و بالراء المهملة و بالفاء في آخره عكسه و كذلك في بني آدم.
وَ فِي كُتُبِ الْغَرِيبِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الرَّجُلَ الْقَوِيَّ الْمُبْدِئَ الْمُعِيدَ عَلَي الْفَرَسِ الْمُبْدِئِ الْمُعِيدِ أي الذي أبدأ في غزوة و أعاد فغزا مرة أخري بعد مرة أي جرب الأمور طورا بعد طور و الفرس المبدئ المعيد الذي غزا عليه صاحبه مرة بعد أخري و قيل هو الذي قد ريض و أدب فصار طوع راكبه.
وَ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله رَكِبَ فَرَساً مَعْرُوراً(1)لِأَبِي طَلْحَةَ وَ قَالَ إِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْراً.
«بار خدایا هر آدمی زاده ای که مرا به او عطا کردی، مرا محبوبترین مال و اهلش قرار بده.» و سپس گفته: این حدیثی صحیح الاسناد است.
و این حدیث ماجرایی دارد که نسائی در کتاب «الخیلِ» سنن خود آورده و گفته: معاویة بن حدیج گوید: پس از فتح مصر، هر دسته ای از مردم، مکانی داشتند که اسب های خود را در آن به خاک می غلطاندند، و معاویه بر ابوذر گذر کرد در حالی که اسبش را به خاک می غلطاند. به او سلام کرد و گفت: ای ابوذر، این چه اسبی است؟ پاسخ داد: این اسبی است که دعایش مستجاب است. گفت: آیا اسب هم دعا می کند و دعایش مستجاب می شود؟ گفت: آری، هیچ شبی نیست مگر اینکه اسب در آن پروردگارش را می خواند و می گوید: پروردگارا، تو مرا زیر فرمان آدمیزاده آوردی و روزی ام را در دست او قرار دادی، پس مرا در نزد او از مال و اهلش محبوب تر قرار بده، و دعای برخی از آن ها مستجاب، و دعای برخی دیگر غیر مستجاب است، امّا این اسب من دعایش مستجاب است.
و حاکم نیشابوری از عقبة بن عامر نقل کرده که: هرگاه خواستی به جهاد روی، اسب تیره ای که سه دست و پایش سفید، ولی دست راستش بدون سفیدی باشد، بخر تا غنیمت بدست آوری و سالم بمانی. سپس حاکم گفته: این حدیث بر اساس مبنای مسلم صحیح است.
و «هجین» اسبی است که پدرش عربی و مادرش عجمی باشد، و «مُقرِف» عکس آن است، و در انسان نیز عتیق و هجین همین معنا را دارند.
و در کُتُبی که درباره احادیث مشکل تألیف شده از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله منقول است که: «خدا مرد نیرومند مُبدِئ مُعید که بر اسب مُبدِئ مُعید سوار است، را دوست دارد»، یعنی کسی که پیوسته به جهاد می رود و بازمی گردد و امور جنگی را مرحله به مرحله تجربه میکند، و اسب مُبدِئ مُعید اسبی است که صاحبش بار ها با او به جهاد رفته است. و برخی گفته اند: اسبی است که تمرین و تأدیب شده تا آنکه فرمانبر صاحبش گردیده است.
و در حدیث صحیح آمده که: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله سوار بر اسب ابی طلحه شد که بیماری جَرَب داشت و فرمود: به راستی ما آن را دریایی یافتیم.
1) أي فرسا جربا.
وَ فِي الْفَائِقِ: أَنَّ أَهْلَ الْمَدِينَةِ فَزِعُوا مَرَّةً فَرَكِبَ صلي الله عليه و آله فَرَساً عُرْياً وَ رَكَضَ فِي آثَارِهِمْ فَلَمَّا رَجَعَ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْراً.
قال حماد بن سلمة كان هذا الفرس بطيئا فلما قال صلي الله عليه و آله هذا القول صار سابقا لا يلحق.
وَ رَوَي النَّسَائِيُّ وَ الطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ أَخِي سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ جُعَيْلٍ الْأَشْجَعِيِّ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي بَعْضِ غَزَوَاتِهِ وَ أَنَا عَلَي فَرَسٍ عَجْفَاءَ فَكُنْتُ فِي آخِرِ النَّاسِ فَلَحِقَنِي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ سِرْ يَا صَاحِبَ الْفَرَسِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا فَرَسٌ عَجْفَاءُ ضَعِيفَةٌ فَرَفَعَ صلي الله عليه و آله بِمِخْصَرَةٍ(1)كَانَتْ مَعَهُ فَضَرَبَهَا بِهَا وَ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُ فِيهَا فَلَقَدْ رَأَيْتُنِي مَا أَمْلِكُ رَأْسَهَا حَتَّي صِرْتُ مِنْ قُدَّامِ الْقَوْمِ وَ لَقَدْ بِعْتُ مِنْ بَطْنِهَا بِاثْنَيْ عَشَرَ أَلْفاً.
وَ رُوِيَ عَنْ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ: أَنَّهُ كَانَ لَا يَرْكَبُ فِي الْقِتَالِ إِلَّا الْإِنَاثَ لِقِلَّةِ صَهِيلِهَا.
و قال ابن محيريز كان الصحابة يستحبون ذكور الخيل عند الصفوف و إناث الخيل عند البيات و الغارات.
وَ قَالَ ابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ عَنِ ابْنِ عَامِرِ الْهَوْزَنِيِ(2)عَنْ أَبِي كَبْشَةَ الْأَنْمَارِيِّ وَ اسْمُهُ أَصْرَمُ بْنُ سَعْدٍ(3): أَنَّهُ أَتَاهُ فَقَالَ أَطْرِقْنِي فَرَسَكَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله
و در فائق آمده که: یک بار مردم مدینه از دشمن به هراس افتادند. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله سوار اسب لُختی شد و به دنبال آن ها تاخت و هنگامی که برگشت فرمود: به راستی ما آن را دریایی یافتیم.
حمّاد بن سلمه گوید: این اسب، اسب کُندی بود، امّا وقتی آن حضرت این کلام را فرمود، پیشتاز شد، به گونه ای که هیچ اسبی به آن نمی رسید.
نسایی و طبرانی از جعیل اشجعی نقل کرده اند که گفته: با پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در یکی از جنگ ها از شهر خارج شدم در حالی که سوار بر اسب لاغری بودم. من در آخر جمعیّت بودم که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به من رسید و فرمود: ای صاحب اسب، حرکت کن، گفتم: ای رسول خدا، این اسب لاغر و ناتوان است، پس آن حضرت عصایی که در دست داشت بالا آورد و به او زد و فرمود: بار خدایا، او را برای صاحبش مبارک گردان، و آن گاه دیدم که دیگر توان کنترل اسب در دست من نیست، تا اینکه به جلو جمعیّت رسیدم. و از نتاج و کُرّه های او دوازده هزار نصیب من شد.
و از خالد بن ولید روایت شده که در جنگ به جز بر مادیان سوار نمی شد، چون کم شیهه می کشید.
و ابن محیریز گفته: اصحاب دوست داشتند که در جنگ ها سوار بر اسب نر و در شبیخون ها و غارت ها سوار بر اسب ماده شوند.
و ابن حبان در صحیحش از ابی کبشه انصاری به نام اصرم بن سعد آورده که نزد ابن عامر هوزنی رفت و گفت: اسب نر خود را به من بده تا بر اسب ماده خود بیندازم تا بچّه دار شود که من از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم که
1) في المصدر:« مخفقة» أقول: المخفقة: الدرة يضرب بها، و قيل: سوط من خشب. و المخصرة: شيء كالسوط يتوكا عليه كالعصا.
2) الهوزني بفتح الهاء و سكون الواو و فتح الزاي نسبة الي هوزن بن عوف بن عبد شمس بن وائل بن الغوث، بطن من ذي الكلاع من حمير.
3) هكذا في النسخ و في المصدر:« اسمه عمرو بن سعد» قال ابن حجر في التقريب 607: أبو كبشة الانماري هو سعيد بن عمرو، أو عمرو بن سعيد، و قيل: عمر، أو عامر بن سعد، صحابي نزل الشام.
يَقُولُ مَنْ أَطْرَقَ فَرَساً فَعَقَبَ لَهُ كَانَ لَهُ كَأَجْرِ سَبْعِينَ فَرَساً حَمَلَ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ إِنْ لَمْ يَعْقُبْ لَهُ كَانَ لَهُ كَأَجْرِ فَرَسٍ حَمَلَ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ.
و في طبع الفرس الزهو و الخيلاء و السرور بنفسه و المحبة لصاحبه و من أخلاقه الدالة علي شرف نفسه و كرمه أنه لا يأكل بقية علف غيره و من علو همته أن أشقر مروان كان سائسه لا يدخل عليه إلا بإذن و هو أن يحرك له المخلاة فإن حمحم دخل و إن دخل و لم يحمحم شد عليه و الأنثي من الخيل ذات شبق شديد و لذلك تطيع الفحل من غير نوعها و جنسها.
قال الجاحظ و الحيض يعرض للإناث منهن و لكنه قليل و الذكر ينزو إلي تمام أربع سنين و ربما عمر إلي التسعين و الفرس يري المنامات كبني آدم و في طبعه أنه لا يشرب الماء إلا كدرا فإذا أراه صافيا كدرة و يوصف بحدة البصر و إذا وطئ علي أثر الذئب خدرت قوائمه حتي لا يكاد يتحرك و يخرج الدخان من جلده.
قال الجوهري و يقال إن الفرس لا طحال له و هو مثل لسرعته و حركته كما يقال البعير لا مرارة له أي لا جسارة له و عن أبي عبيدة و أبي زيد قالا الفرس لا طحال له و لا مرارة للبعير و الظليم لا مخ له قال أبو زيد و كذلك طير الماء و حيتان البحر لا ألسنة لها و لا أدمغة و السمك لا رئة له و لذلك لا يتنفس و كل ذي رئة يتنفس.
وَ رَوَوْا أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنْ يَكُنِ الْخَيْرُ فِي شَيْءٍ فَفِي ثَلَاثٍ الْمَرْأَةِ وَ الدَّارِ وَ الْفَرَسِ.
وَ فِي رِوَايَةٍ: الشُّومُ فِي ثَلَاثٍ الْمَرْأَةِ وَ الدَّارِ وَ الْفَرَسِ.
وَ فِي رِوَايَةٍ: الشُّومُ فِي الربع [أَرْبَعٍ] ... وَ الْخَادِمِ وَ الْفَرَسِ(1).
می فرمود: هرکس اسب نری را به مادیان بیندازد و نتاجی آورد، ثواب هفتاد اسب دارد که مجاهد بر آن ها در راه خدا سوار شود، و اگر نتاجی نیاورد ثواب یک اسب دارد که بر آن در راه خدا مجاهدی را سوار کرده است. و در طبیعت اسب تکبر و خود خواهی و شادمانی خود به خود و مهرورزی با صاحب خود است و از اخلاق او که دلالت بر بزرگی نفس و کرامت آن میکند؛ این است که پس مانده دیگری را نمیخورد، و از همت بلند او این است که میر آخر اسب مروان، اشقر بیاجازه او بر آن وارد نمی شد و او توبره را پیش او تکان میداد و اگر اسب شیهه میکشید نزد او می رفت و اگر بدون شیهه اسب، نزدش می رفت به او می تاخت. و اسب ماده پر شهوت است و به خاطر همین نر غیر از جنس و نوع خود را میپذیرد.
جاحظ میگوید: حیض بر مادیان عارض میشود ولی کم است و نریان در پایان چهار سالگی به مادیان میتواند بپرد، و بسا تا نود سال عمر میکند و اسب مثل آدمها خواب میبیند و در طبیعت او این گونه است که آب تیره مینوشد و اگر زلال باشد تیره میکند، و به غضبناک نگاه کردن توصیف میشود و چون به دنبال گرگ بدود و سم بر جای پای او بگذارد پاهایش بیحس میشود تا حدی که نمیتواند حرکت نماید و از پوستش دود خارج میشود .
جوهری گفته است: گفته میشود برای اسب طحال نیست و این کنایه برای سرعت و حرکت اوست همان طور که گفته میشود: شتر مرارت ندارد یعنی جسارت ندارد. ابی عبید و ابی زید گفتهاند: اسب طحال ندارد و شتر مرارت ندارد و انسان ستمکار مغز ندارد. ابوزید گفته است: همچین پرندههای آبی و ماهیان دریا نه زبان دارند و نه مغز و ماهی شش ندارد و نفس نمیکشد برای اینکه هر شش داری نفس میکشد.
و از پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت کردهاند که اگر خوبی باشد در سه چیز است: زن، خانه و اسب.
و در روایتی است که شومی در سه چیز است: زن، خانه و اسب.
و در روایتی شومی در چهار چیز است: زن، خانه، خادم و اسب.
1) في المصدر: و في رواية: الشوم في أربع: المرأة و الدار و الفرس و الخادم.
و اختلف العلماء فيه فقيل معناه علي اعتقاد الناس في ذلك(1)وَ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَائِشَةَ(2)قَالَتْ: لَمْ يَحْفَظْ أَبُو هُرَيْرَةَ لِأَنَّهُ دَخَلَ وَ الرَّسُولُ صلي الله عليه و آله يَقُولُ قَاتَلَ اللَّهُ الْيَهُودَ يَقُولُونَ الشُّومُ فِي ثَلَاثٍ إلخ فَسَمِعَ آخِرَ الْحَدِيثِ وَ لَمْ يَسْمَعْ أَوَّلَهُ.
و قال طائفة هي علي ظاهرها فإن الدار قد يجعل الله سكناها سببا للضرر و الهلاك و كذلك الفرس و الخادم(3)قد يجعل الله الهلاك عندهما(4)بقضاء الله و قدره.
و قال الخطابي و كثيرون هو في معني الاستثناء من الطيرة أي الطيرة منهي عنها إلا أن يكون له دار يكره سكناها أو امرأة يكره صحبتها أو فرس أو خادم(5)فليفارق الجميع بالبيع و نحوه و طلاق المرأة.
و قال آخرون شوم الدار ضيقها و سوء جيرانها و شوم المرأة عدم ولادتها و سلاطة لسانها و تعرضها للريب و شوم الفرس أن لا يغزي عليها.
و قيل حرانها(6)و غلاء ثمنها و شوم الخادم سوء خلقه و قلة تعهده لما فوض إليه و قيل المراد بالشوم هنا عدم الموافقة و اعترض بعض الملحدة بحديث لا طيرة علي هذا و أجاب ابن قتيبة و غيره بأن هذا مخصوص من حديث طيرة(7)
و علماء در تفسیر آن اختلاف دارند و برخی گفتهاند: منظور بیان عقیده مردم است و این از عائشه نقل شده است که میگوید: ابو هریره همه حدیث را ضبط نکرده است، زیرا او نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد که می فرمود: خدا یهود را بکشد که می گویند: شومی در سه چیز است تا آخر و او آخر حدیث را شنید و ابتدای حدیث را که نقل قول یهود بود؛ نشنید.
طایفه ای میگویند: حدیث حمل بر ظاهر خود است زیرا گاهی خداوند سکونت در خانه ای را سبب ضرر و هلاکت قرار میدهد و همچنین گاهی هلاکت را به قضا و قدر خود نزد خادم و اسب قرار میدهد.
خطّابی و بسیاری میگویند: آن در معنای استثنا از طیره و فال بد زدن است یعنی از فال بد زدن نهی شدهایم مگر این که خانه ای باشد که از سکونت در آن کراهت دارد یا زن یا خادم یا اسبی است که از همنشینی با آنها کراهت دارد که در این صورت از آنها با با فروش و امثال آن و از زن با طلاق دادن جدا شود.
برخی گفتهاند: شومی خانه تنگ بودن آن و داشتن همسایه بد است و شومی زن نزاییدن و بد زبانی و در معرض تهمت قرار گرفتن است و شومی اسب این است که با آن جهاد نشود .
و گفتهاند: شومی اسب، توقف کردن و راه نرفتن آن و گران بودن قیمت آن است، و شومی خادم، بد اخلاقی و متعهد نبودن به اموری که به او سپرده میشود است. و برخی گفتهاند: مقصود از شومی در اینجا ناسازگاری او است. و برخی از بی دینها با این حدیث به حدیث نفی طیره و فال بد زدن اشکال وارد کردهاند و ابن قتیبه و دیگران پاسخ دادهاند که این حدیث تخصیص زننده حدیث نفی طیره است.
1) زاد في المصدر: لا انه خبر من النبيّ صلّي اللّه عليه و آله عن اثبات الشوم.
2) زاد في المصدر: ففي مسند ابي داود الطيالسي عنها انه قيل لها: ان ابا هريرة يقول: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله: الشوم في ثلاث: المرأة و الدار و الفرس فقالت عائشة.
3) في المصدر: و كذلك المرأة و الفرس و الخادم.
4) في المصدر: عند وجودهم.
5) في المصدر: أو فرس أو خادم يكره اقامتهما.
6) حرن الفرس: وقف و لم ينقد.
7) في المصدر: من حديث لا طيرة.
أي لا طيرة إلا في هذه الثلاثة قَالَ الدِّمْيَاطِيُّ رَوَيْنَا بِالْإِسْنَادِ الصَّحِيحِ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مُوسَي الْقَطَّانِ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: الْبَرَكَةُ فِي ثَلَاثٍ فِي الْفَرَسِ وَ الْمَرْأَةِ وَ الدَّارِ قَالَ يُوسُفُ سَأَلْتُ ابْنَ عُيَيْنَةَ عَنْ مَعْنَي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ سُفْيَانُ سَأَلْتُ عَنْهُ الزُّهْرِيَّ فَقَالَ الزُّهْرِيُّ سَأَلْتُ عَنْهُ سَالِماً فَقَالَ سَالِمٌ سَأَلْتُ عَنْهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَقَالَ(1): سَأَلْتُ عَنْهُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ إِذَا كَانَ الْفَرَسُ ضَرُوباً فَهُوَ مَشُومٌ وَ إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ قَدْ عَرَفَتْ زَوْجاً غَيْرَ زَوْجِهَا فَحَنَّتْ إِلَي الزَّوْجِ الْأَوَّلِ فَهِيَ مَشُومَةٌ وَ إِذَا كَانَتِ الدَّارُ بَعِيدَةً عَنِ الْمَسْجِدِ لَا يُسْمَعُ فِيهَا الْأَذَانُ وَ الْإِقَامَةُ فَهِيَ مَشُومَةٌ وَ إِذَا كُنَّ بِغَيْرِ هَذَا الْوَصْفِ(2)فَهُنَّ مُبَارَكَاتٌ(3).
و قال البغل مركب من الفرس و الحمار و لذلك صار له صلابة الحمار و عظم آلات الخيل و كذلك شحيجه أي صوته تولد(4)من صهيل الفرس و نهيق الحمار و هو عقيم لا يولد لكن في تاريخ ابن البطريق في حوادث سنة أربع و أربعين و أربعمائة أن بغلة بنابلس ولدت.
و شر الطباع ما تجاذبته الأعراق المتضادة و الأخلاق المتباينة و العناصر المتباعدة و إذا كان الذكر حمارا يكون شديد الشبه بالفرس و إذا كان الذكر فرسا يكون شديد الشبه بالحمار و من العجب أن كل عضو فرضته منه يكون بين الفرس و الحمار و كذلك أخلاقه ليس له ذكاء الفرس و بلادة الحمار.
و يقال إن أول من أنتجها قارون.
و له صبر الحمار و قوة الفرس و يوصف برداءة الأخلاق و التلون لأجل
یعنی طیره ای جز در این سه مورد نیست.
دمیاطی با سندی از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است که برکت در سه چیز است: اسب، زن و خانه.
یوسف راوی حدیث گفته: از ابن عیینه این حدیث را پرسیدم و او گفت: من از زهری معنی آن را پرسیدم و او گفت: من از سالم پرسیدم و سالم گفت:از عبد اللَّه بن عمر پرسیدم، و او گفت: من از پیغمبر صلی الله علیه و آله پرسیدم و آن حضرت فرمود: اسب لگد زن، شوم است، زنی که شوهر دیگری داشته و آن را به رخ شوهر کنونی کشد و تمجید کند؛ شوم است و خانه ای که دور از مسجد است و بانگ اذان و اقامه در آن شنیده نشود؛ شوم است و اگر این گونه نباشند؛ مبارک هستند.(5)
و گفته است: قاطر ترکیبی از اسب و خر است و صلابت خر و درشتی اندام اسب را دارد و همچنین صدای آن از شیهه اسب و عرعر خر متولد میشود و عقیم است و نمیزاید ولی در تاریخ ابن بطریق آمده است که در حوادث سال 444 در نابلس استری زایید.
و بدترین اخلاق این است که از ریشههای متضاد و خوی های جدا از هم و از عناصر دور از هم درست شده باشد و اگر نر، خر باشد بیشتر به اسب شبیه است، و اگر نر، اسب باشد بیشتر به خر شبیه است، و شگفت این است که هر عضو از آن را که فرض کنی، بین اسب و خر است و اخلاقش میانه آنها است نه هوش اسب را دارد و نه کندی خر را دارد.
و گفته میشود: اولین کسی که استر را به دنیا آورد؛ قارون بود .
و صبر خر و نیروی اسب را دارد و به بدخوی بودن توصیف میشود و همچنین به متلون بودن به خاطر
التركيب لكنه يوصف مع ذلك بالهداية في كل طريق يسلكه مرة واحدة و هو مع ذلك مركب الملوك في أسفارها و قعيدة الصعاليك في قضاء أوطارها مع احتماله الأثقال و صبره علي طول الأنقال و لذلك يقال:
مركب قاض و إمام عدل *** و سيد و عالم و كهل
يصلح للرجل و غير الرجل(1).
وَ رَوَي ابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِ دِمَشْقَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام: أَنَّ الْبِغَالَ كَانَتْ تَتَنَاسَلُ وَ كَانَتْ أَسْرَعَ الدَّوَابِّ فِي نَقْلِ الْحَطَبِ لِنَارِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ فَدَعَا عَلَيْهَا فَقَطَعَ اللَّهُ نَسْلَهَا.
و عن إسحاق بن(2)حماد بن أبي حنيفة أنه قال كان عندنا طحان رافضي له بغلان سمي أحدهما أبا بكر و الآخر عمر فرمحه أحدهما فقتله فأخبر جدي أبو حنيفة بذلك فقال انظروا الذي رمحه فهو الذي سماه عمر فوجدوه كذلك.
وَ فِي كَامِلِ ابْنِ عَدِيٍّ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله رَكِبَ بَغْلَةً فَحَادَتْ(3)بِهِ فحسبها [فَحَبَسَهَا] وَ أَمَرَ رَجُلًا أَنْ يَقْرَأَ عَلَيْهَا قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ فَسَكَنَتْ.
وَ رَوَي أَبُو دَاوُدَ وَ النَّسَائِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زفيرٍ النَّافِعِيِ(4)الْمِصْرِيِّ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام
ترکیب شدن از دو جنس، ولی با این وجود راه نما به راهی است که یک بار از آن رفته باشد و به همین خاطر مرکب شاهان در سفرهای آنها است، و کارگزار مستمندان در قضای حاجت آنها است و حمل کننده بارهای سنگین است و بر دوام آن شکیبا است و از این رو سروده شده است: مرکب قاضی و امام عادل و سید و عالم و بزرگ و زن و مرد است.
و ابن عساکر در تاریخ دمشق از علی بن ابی طالب علیه السّلام روایت کرده که استرها تولید مثل میکردند و در هیزم کشی برای آتش ابراهیم خلیل الرحمن از همه بارکشها سریعتر میرفتند. پس آن حضرت آنها را نفرین کرد و از این رو خداوند نسل آنها را برید.
و از اسحاق بن حماد بن ابی حنیفه نقل است که ما یک آسیابان رافضی داشتیم که دو استر داشت و یکی از آنها را ابی بکر و دیگری را عمر نامیده بود یکی از آنها او را پرت کرد و کشت و خبر به جدم ابو حنیفه رسید، گفت: بنگرید کدام او را پرت کرده است باید همان عمر نام باشد، و آن را چنان یافتند.
و در کامل ابن عدی است از انس که پیغمبر صلی الله علیه و آله سوار استری شد و او از راه برگشت، پس آن را نگه داشت و به مردی فرمود: «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ» بر آن بخواند، پس آرام شد.
1) في المصدر: و عالم و سيد و كهل يصلح للرحل و غير الرحل.
2) في المصدر:« إسماعيل بن حماد» و هو الصحيح راجع التقريب: 42.
3) أي مالت به.
4) في المخطوطة: النافعي( القافقي خ ل) و في المصدر:« عبد اللّه بن زرير الغافقي المصري» و الصحيح هو الذي في المصدر. قال ابن حجر في التقريب: 266: عبد اللّه بن زرير بتقديم الزاي مصغرا، الغافقي المصري ثقة رمي بالتشيع مات سنة 80، أو بعدها.
قَالَ: أُهْدِيَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَغْلَةٌ فَرَكِبَهَا فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام(1)لَوْ حَمَلْنَا الْحَمِيرَ عَلَي الْخَيْلِ لَكَانَتْ لَنَا مِثْلُ هَذِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ.
قال ابن حبان معناه الذين لا يعلمون النهي عنه قال الخطابي يشبه أن يكون المعني في ذلك و الله أعلم أن الحمير إذا حملت علي الخيل تعطلت منافع الخيل و قل عددها و انقطع نماؤها و الخيل يحتاج إليها للركوب(2)و الركض و الطلب و عليها يجاهد العدو و بها تحرز الغنائم و لحمها مأكول و يسهم للفرس كما يسهم للفارس و ليس للبغل شيء من هذه الفضائل فأحب النبي صلي الله عليه و آله أن ينمو عدد الخيل و يكثر نسلها لما فيها من النفع و الصلاح فإذا كانت الفحول خيلا و الأمهات حميرا فيحتمل أن لا يكون داخلا في النهي إلا أن يتأول متأول أن المراد بالحديث صيانة الخيل عن مزاوجة الحمير و كراهة اختلاط مائها بمائها لئلا يكون منها الحيوان المركب من نوعين مختلفين فإن أكثر الحيوان المركب(3)من جنسين من الحيوان أخبث طبعا من أصولها التي تتولد منها و أشد شراسة كالسِّمْع و نحوه(4).
ثم إن البغل حيوان عقيم ليس لها نسل و لا نماء و لا يذكي و لا يزكي ثم قال و لا أري هذا الرأي طائلا فإن الله تعالي قال وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ زِينَةً(5)
امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: به رسول خدا صلی الله علیه و آله استری هدیه داده شد و آن حضرت سوار بر آن شد اصحاب گفتند: اگر ما خر را به مادیان بپرانیم مانند این را به دست می آوریم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همانا این کار را آنها میکنند که نمیدانند.
ابن حبان گفته است: یعنی نمیدانند که از این کار نهی شده است. خطابی گفته: احتمال دارد معنا این باشد - و خدا داناتر است - که اگر خر را به مادیان بپرانند، سود بسیاری از اسب تعطیل میشود، و تعداد آنها کم میشود و فایده آن قطع میگردد. با اینکه نیاز به اسب برای سوار شدن، مسابقه و تاختن و جستن است و بر آن با دشمن جنگیده میشود و با آن غنائم به دست آورده میشود و گوشت آن خوردنی است، و از غنائم همان طور که سهمی برای جنگجو است، سهمی هم برای اسب است. و استر هیچ کدام از این فضائل را ندارد. و پیغمبر صلی الله علیه و آله دوست دارد که تعداد اسبها زیاد شود و نسل آنها بیشتر شود برای منفعت و مصلحتی که در آنها وجود دارد. و اگر اسب نر را به ماده الاغ بپرانند؛ احتمال دارد که داخل در نهی نشود مگر اینکه کسی حدیث را این گونه تأویل نماید که مراد از حدیث حفظ کردن اسبها از ازدواج با خر و مخلوط شدن آب آن دو است تا حیوانی مرکب از دو نوع مختلف به وجود نیاید، چون اکثر جانداران دورگه از پدر و مادر خود دارای طبع خبیثتر و دارای شرارت بیشتری هستند مانند کفتار و مثل آن.
سپس قاطر حیوانی عقیم است که برای آن نه نسلی است و نه زیاد شدن و نه سرش را میبرند و نه زکاتش را میدهند. سپس گفته است: ولی من این قول را قوی نمیدانم به خاطر این که خداوند متعال میفرماید: «وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زینَة»(6){و اسبان و استران و خران را [آفرید] تا بر آنها سوار شوید و [برای شما] تجمّلی [باشد]}
فذكر البغال و امتن علينا بها كامتنانه بالخيل و الحمير و أفرد ذكرها بالاسم الخاص الموضوع لها و نبه علي ما فيها من الإرب و المنفعة و المكروه من الأشياء مذموم لا يستحق المدح و لا يقع الامتنان به و قد استعمل صلي الله عليه و آله البغل و اقتناه و ركبه حضرا و سفرا و لو كان مكروها لم يقتنه و لم يستعمله انتهي.
وَ رَوَي مُسْلِمٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: بَيْنَمَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فِي حَائِطٍ لِبَنِي النَّجَّارِ عَلَي بَغْلَةٍ لَهُ وَ نَحْنُ مَعَهُ إِذْ حَادَتْ بِهِ وَ كَادَتْ أَنْ تُلْقِيَهُ وَ إِذَا أَقْبُرٌ سِتَّةٌ أَوْ خَمْسَةٌ أَوْ أَرْبَعَةٌ فَقَالَ مَنْ يَعْرِفُ أَصْحَابَ هَذِهِ الْأَقْبُرِ قَالَ رَجُلٌ أَنَا فَقَالَ صلي الله عليه و آله مَتَي مَاتَ هَؤُلَاءِ قَالَ مَاتُوا عَلَي الْإِشْرَاكِ .
فَقَالَ صلي الله عليه و آله إِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ تُبْتَلَي فِي قُبُورِهَا فَلَوْ لَا أَنْ لَا تَدَافَنُوا لَدَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يُسْمِعَكُمْ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ الَّذِي أَسْمَعُ مِنْهُ ثُمَّ أَقْبَلَ صلي الله عليه و آله بِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ إِلَيْنَا(1)فَقَالَ تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ فَقَالُوا نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ(2)فَقَالَ صلي الله عليه و آله تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنَ الْفِتَنِ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ فَقَالُوا نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْفِتَنِ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ فَقَالَ صلي الله عليه و آله تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ فَقَالُوا نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ.
وَ فِي مَجْمَعِ الطَّبَرَانِيِّ الْأَوْسَطِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: انْهَزَمَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ حُنَيْنٍ وَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي بَغْلَتِهِ الشَّهْبَاءِ الَّتِي يُقَالُ لَهَا دُلْدُلُ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله دُلْدُلُ اسْدِي فَأَلْصَقَتْ بَطْنَهَا بِالْأَرْضِ حَتَّي أَخَذَ النَّبِيُّ حَفْنَةً(3)
و استرها را هم ذکر کرده است و به وسیله آنها بر ما منت گذاشته است، همان طور که با اسبها و خرها بر ما منت نهاده است. و آن را با نام مخصوص خود آورده است و ما را آگاه کرده است آنچه در آن از برطرف کردن نیازها و منفعت است و آنچه از اشیا که مکروه است؛ مذموم است و استحقاق مدح را ندارد و منت نهادن با آن واقع نمیشود و پیامبر صلی الله علیه و آله گاهی از استر استفاده میکرد و برای خود آن را نگه میداشت و در سفر و حضر بر آن سوار میشد و اگر مکروه بود آن را برای خود نگه نمیداشت و از آن استفاده نمیکرد.
زید بن ثابت میگوید: پیغمبر صلی الله علیه و اله سوار استری در نخلستان بنی نجار بود و ما همراهش بودیم و ناگاه استر از حرکت ایستاد و نزدیک بود آن حضرت را بیندازد، ناگهان شش قبر یا پنج قبر یا چهار قبر در آنجا بود و فرمود: چه کسی مردههای این گورها را میشناسد؟ مردی گفت: من میشناسم. فرمود: چه زمانی اینها مردند؟ آن مرد گفت: در حالی که بت پرست بودند؛ مردند. پس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: این امت در قبرهای خود گرفتار میشوند، اگر این گونه نبود که همدیگر را دفن کنید؛ البته از خداوند میخواستم که از عذاب قبر آنچه را که من میشنوم به شما هم بشنواند.
سپس پیامبر صلی الله علیه و آله با چهره کریم خود رو به سوی ما کردند و فرمود: از عذاب قبر به خداوند پناه ببرید. پس گفتند: از عذاب قبر به خداوند پناه میبریم. سپس فرمود: از هر فتنه آشکار یا نهان به خداوند پناه ببرید. پس گفتند: از هر فتنه آشکار یا نهان به خداوند پناه میبریم. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از فتنه دجال به خداوند پناه ببرید.پس گفتند: از فتنه دجّال به خداوند پناه میبریم.
و در مجمع اوسط طبرانی از انس نقل میکند که مسلمانان روز حنین فرار کردند و رسول خدا صلی الله علیه و آله سوار بر استر شهباء خود که دُلدُل نام داشت؛ بود. و رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن فرمود: ای دلدل بخواب. پس استر شکم خود را به زمین چسباند تا این که پیامبر صلی الله علیه و آله مشتی از
مِنْ تُرَابٍ فَرَمَي بِهَا وُجُوهَهُمْ قَالَ حم لَا يُنْصَرُونَ(1)قَالَ فَانْهَزَمَ الْقَوْمُ وَ مَا رَمَيْنَاهُمْ بِسَهْمٍ وَ لَا طَعَنَّاهُمْ بِرُمْحٍ وَ لَا ضَرَبْنَاهُمْ بِسَيْفٍ.
وَ فِيهِ مِنْ حَدِيثِ شَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ لِعَمِّهِ عَبَّاسٍ يَوْمَ حُنَيْنٍ نَاوِلْنِي مِنَ الْبَطْحَاءِ فَأَفْقَهَ اللَّهُ الْبَغْلَةَ كَلَامَهُ فَانْخَفَضَتْ بِهِ حَتَّي كَادَ بَطْنُهَا يَمَسُّ الْأَرْضَ فَتَنَاوَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنَ الْحَصْبَاءِ فَنَفَخَ فِي وُجُوهِهِمْ وَ قَالَ شَاهَتِ الْوُجُوهُ حم لَا يُنْصَرُونَ(2).
وَ رَوَي الطَّبَرَانِيُّ وَ أَبُو نُعَيْمٍ مِنْ طُرُقٍ صَحِيحَةٍ عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ أَوْسٍ قَالَ: هَاجَرْتُ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ قَدِمْتُ عَلَيْهِ عِنْدَ مُنْصَرَفِهِ مِنْ تَبُوكَ فَأَسْلَمْتُ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ هَذِهِ الْحِيرَةُ قَدْ رُفِعَتْ إِلَيَّ وَ إِنَّكُمْ سَتَفْتَحُونَهَا وَ هَذِهِ الشَّيْمَاءُ بِنْتُ نُفَيْلَةَ الْأَسَدِيَّةُ(3)عَلَي بَغْلَةٍ شَهْبَاءَ مُعْتَجِرَةً بِخِمَارٍ أَسْوَدَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ نَحْنُ دَخَلْنَا الْحِيرَةَ فَوَجَدْنَاهَا عَلَي هَذِهِ الصِّفَةِ فَهِيَ لِي قَالَ هِيَ لَكَ فَأَقْبَلْنَا مَعَ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ نُرِيدُ الْحِيرَةَ فَلَمَّا دَخَلْنَاهَا كَانَ أَوَّلُ مَنْ تَلْقَانَا الشَّيْمَاءَ بِنْتَ نُفَيْلَةَ(4)كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي بَغْلَةٍ شَهْبَاءَ مُعْتَجِرَةً بِخِمَارٍ أَسْوَدَ فَتَعَلَّقْتُ بِهَا فَقُلْتُ هَذِهِ وَهَبَهَا لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ طَلَبَ مِنِّي خَالِدٌ عَلَيْهَا الْبَيِّنَةَ فَأَتَيْتُهُ بِهَا فَسَلَّمَهَا إِلَيَّ وَ نَزَلَ إِلَيْنَا أَخُوهَا عَبْدُ الْمَسِيحِ فَقَالَ لِي أَ تَبِيعُنِيهَا قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَاحْتَكِمْ بِمَا
خاک را گرفت و به روی آنها پاشید و فرمود: «حم لا ینصرون» پس آن قوم فرار کردند و ما به آنها حتی یک تیر هم پرتاب نکردیم و نیزهای به آنها فرو نکردیم و شمشیری به آنها نکشیدیم.
و در حدیث شیبة بن عثمان است که پیغمبر صلی الله علیه و آله در روز حنین به عمویش عباس فرمود: که مقداری از خاک به من بده و پس خداوند کلام آن حضرت را به استر فهماند و او خم شد تا این که نزدیک بود شکمش به زمین برسد و رسول خدا صلی الله علیه و آله مشتی ریگ برداشت و بر چهره آنها فوت کرد و پاشید و فرمود: زشت باد این چهرهها، «حم لا ینصرون».
خزیمة بن اوس نقل میکند نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله هجرت کردم و در برگشت وی از تبوک نزد او رفتم و بر او سلام کردم و از او شنیدم که فرمود: این حیره را برای من برآوردند و البته شما آن را فتح میکنید و این شیماء دختر نفیله اسدیه بر استری شهباء سوار است و سرپوشی سیاه بر سر بسته است. گفتم: یا رسول اللَّه اگر ما داخل حیره شدیم و او را بدین وصف دیدیم؛ آیا او از آن من باشد؟ فرمود: از آن تو باشد. و به همراه خالد بن ولید به سمت حیره حرکت کردیم و هنگامی که داخل حیره شدیم اولین کسی که با او روبه رو شدیم، شیماء دختر نفیله بود چنانچه پیغمبر صلی الله علیه و آله فرموده بودند سوار بر استری بود و سرپوش سیاهی به سر بسته بود و من به او چسبیدم و گفتم: رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به من بخشیده است. و خالد از من بینه خواست و من شاهد آوردم و او را به من داد و برادرش عبد المسیح آمد و گفت: آیا او را به من می فروشی؟ گفتم: آری، گفت: هر چه
1) في المصدر:« صم لا يبصرون» و الظاهر أنّه مصحف و الصحيح ما في المتن، قال الجزريّ في النهاية 1: 296: في حديث الجهاد:« إذا بيتم فقولوا: حم لا ينصرون» قيل: معناه اللّهمّ لا ينصرون، و يريد به الخبر لا الدعاء لانه لو كان دعاء لقال:« لا ينصروا» مجزوما، فكانه قال: و اللّه لا ينصرون، و قيل: ان السور التي في اولها حم سور لها شأن فنبه ان ذكرها لشرف منزلتها ممّا يستظهر به علي استنزال النصر من اللّه، و قوله:« لا ينصرون» كلام مستأنف، كانه حين قال: قولوا: حم، قيل: ما ذا يكون إذا قلناه؟ فقال: لا ينصرون.
2) في المصدر:« صم لا يبصرون» و الظاهر أنّه مصحف و الصحيح ما في المتن، قال الجزريّ في النهاية 1: 296: في حديث الجهاد:« إذا بيتم فقولوا: حم لا ينصرون» قيل: معناه اللّهمّ لا ينصرون، و يريد به الخبر لا الدعاء لانه لو كان دعاء لقال:« لا ينصروا» مجزوما، فكانه قال: و اللّه لا ينصرون، و قيل: ان السور التي في اولها حم سور لها شأن فنبه ان ذكرها لشرف منزلتها ممّا يستظهر به علي استنزال النصر من اللّه، و قوله:« لا ينصرون» كلام مستأنف، كانه حين قال: قولوا: حم، قيل: ما ذا يكون إذا قلناه؟ فقال: لا ينصرون.
3) في المصدر: بنت نفيل الازدية.
4) في المصدر: بنت نفيل.
شِئْتَ فَقُلْتُ وَ اللَّهِ لَا أَنْقُصُهَا عَنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَدَفَعَ إِلَيَّ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَقَالَ لِي لَوْ قُلْتَ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ دَفَعْتُهَا إِلَيْكَ فَقُلْتُ لَا أُحِبُّ مَالًا فَوْقَ أَلْفِ دِرْهَمٍقال الطبراني و بلغني أن الشاهدين كانا محمد بن مسلمة و عبد الله بن عمر.
و قال في الحمار و ليس في الحيوان ما ينزو علي غير جنسه و يلقح إلا الحمار و الفرس و هو ينزو إذا تم له ثلاثون شهرا و منه نوع يصلح لحمل الأثقال و نوع لين الأعطاف سريع العدو يسبق براذين الخيل.
و من عجيب أمره إذا شم رائحة الأسد رمي نفسه عليه من شدة الخوف منه يريد بذلك الفرار و يوصف بالهداية إلي سلوك الطرقات التي مشي فيها و لو مرة واحدة و بحدة السمع.
و للناس في مدحه و ذمه أقوال متباينة بحسب الأغراض فمن ذلك أن خالد بن صفوان و الفضل بن عيسي الرقاشي كانا يختاران ركوب الحمير علي ركوب البراذين فأما خالد فلقيه بعض الأشراف بالبصرة علي حمار فقال ما هذا يا با صفوان فقال هذا عير من نسل الكداد يحمل الرجلة و يبلغني العقبة و يقل داؤه و يخف دواؤه و يمنعني من أن أكون جبارا في الأرض و أن أكون من المفسدين.
و أما الفضل فإنه سئل عن ركوبه فقال إنه أقل الدواب مئونة و أكثرها معونة و أخفضها مهوي و أقربها مرتقي فسمع أعرابي كلامه فعارضه بقوله الحمار شنار و العير عار منكر الصوت لا ترقأ به الدماء و لا تمهر به النساء و صوته أنكر الأصوات.
قال الزمخشري الحمار مثل في الذم الشنيع و الشتمة و من استيحاشهم لذكر اسمه أنهم يكنون عنه و يرغبون عن التصريح به فيقولون الطويل الأذنين كما يكني عن الشيء المستقذر و قد عد من مساوئ الآداب أن تجري ذكر الحمار في مجلس قوم أولي المروة.
و من العرب من لا يركب الحمار استنكافا و إن بلغت به الرجلة الجهد.
و المروءة بالهمز و تركه قال الجوهري هي الإنسانية و قال ابن فارس الرجولية
میخواهی بگو گفتم: به خدا از هزار درهم کمتر نمیفروشم. و هزار درهم به من داد و گفت: به خدا اگر صد هزار درهم گفته بودی به تو می دادم گفتم: بیش از هزار درهم نمیخواهم. طبرانی گفته است: به من رسیده است که دو شاهد او محمّد بن مسلمه و عبد اللّه بن عمر بودند.
و در مورد خر گفته است: در حیوانات غیر از خر و اسب حیوان دیگری نیست که بر غیر جنس خود بپرد و آن را آبستن کند و الاغ چون سی ماهه شد میتواند آبستن کند. و از آنها یک نوع برای حمل بار صلاحیت دارد و نوعی نرم کفل و دونده است که از اسب یابو پیشی میگیرد.
و از شگفتی کارش این است که هنگامی که بوی شیر را احساس کند، از شدت ترس خود را به قصد فرار جلوی شیر میاندازد. و الاغ، معروف به راه بلد بودن به مسیرهایی که رفته است ولو یک بار و گوش تیزی دارد.
مردم در ستایش و نکوهش الاغ اقوال متفاوتی به حسب اهداف خود دارند. چنانچه خالد بن صفوان و فضل بن عیسی رقاشی سوار شدن بر الاغ را بر سواری اسب ترجیح داده بودند. اما خالد را یکی از بزرگان بصره سوار خر دید و گفت: ای صفوان این چیست؟ گفت: کاروانی از نژاد زحمت کشها است که پیادهها را حمل میکند و مرا به سر گردنه میرساند. بیماری آن کم، و دارویش سبک است و مرا باز میدارد که روی زمین زورگو باشم و از مفسدان گردم.
و اما فضل را از خر سواریاش پرسیدند گفت: کم هزینهتر و پرکمکتر از حیوانات دیگر است، و هنگام افتادن از آن پایینتر و بالا رفتن بر آن آسانتر است. یک اعرابی سخن او را شنید و با آن معارضه کرد که خر عیب و ننگ است، آوازی زشت دارد، نه خون بند به عنوان دیه است و نه مهر زنان واقع میشود و صدایش زشت ترین آوازها است.
زمخشری گفته است: الاغ نمونهای است در نکوهش و سرکوفت و دشنام، و نشانه هراس آنها از نام بردنش این است که به طور کنایه از آن نام میبرند و از اسم بردن صریح آن بی رغبت هستند و به آن دراز گوش گفته میشود. همان طور که از چیزهای پلید به طور کنایه اسم برده میشود و نام خر بردن در مجالس صاحبان مروت بیادبی محسوب میشود. و برخی عرب از سوار شدن بر خر رو بر میگردانند گرچه به رنج پیادهروی افتند.
مروت را جوهری میگوید: منظور انسانیت است و ابن فارس میگوید: مردانگی است.
و قيل إن ذا المروءة من يصون نفسه عن الأدناس و لا يشينها عند الناس و قيل من يسير بسيرة أمثاله في زمانه و مكانه قال الدارمي قيل المروءة في الحرفة و قيل في آداب الدين كالأكل و الصياح في الجم الغفير و انتهار الشائل و قلة فعل الخير مع القدرة عليه و كثرة الاستهزاء و الضحك و نحو ذلك انتهي.
وَ رُوِيَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ عليهما السلام: أَنَّهُ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ صَالِحٌ وَ كَانَ لَهُ مَعَ اللَّهِ مُعَامَلَةٌ حَسَنَةٌ وَ كَانَ لَهُ زَوْجَةٌ وَ كَانَ ضَنِيناً بِهَا وَ كَانَتْ مِنْ أَجْمَلِ أَهْلِ زَمَانِهَا مُفْرِطَةً فِي الْجَمَالِ وَ الْحُسْنِ وَ كَانَ يُقْفِلُ عَلَيْهَا الْبَابَ فَنَظَرَتْ يَوْماً شَابّاً فَهَوَتْهُ وَ هَوَاهَا فَعَمِلَ لَهَا مِفْتَاحاً عَلَي بَابِ دَارِهَا وَ كَانَ يَخْرُجُ وَ يَدْخُلُ لَيْلًا وَ نَهَاراً مَتَي شَاءَ وَ زَوْجُهَا لَمْ يَشْعُرْ بِذَلِكَ .
فَبَقِيَا عَلَي ذَلِكَ زَمَاناً طَوِيلًا فَقَالَ لَهَا زَوْجُهَا يَوْماً وَ كَانَ أَعْبَدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ أَزْهَدَهُمْ إِنَّكِ قَدْ تَغَيَّرْتِ عَلَيَّ وَ لَمْ أَعْلَمْ مَا سَبَبُهُ وَ قَدْ تُوَسْوِسُ قَلْبِي عَلَيَّ وَ كَانَ قَدْ أَخَذَهَا بِكْراً ثُمَّ قَالَ وَ أَشْتَهِي مِنْكِ أَنَّكِ تَحْلِفِي لِي أَنَّكِ لَمْ تَعْرِفِي رَجُلًا غَيْرِي وَ كَانَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ جَبَلٌ يُقْسِمُونَ بِهِ وَ يَتَحَاكَمُونَ عِنْدَهُ وَ كَانَ الْجَبَلُ خَارِجَ الْمَدِينَةِ عِنْدَهُ نَهَرٌ جَارٍ وَ كَانَ لَا يَحْلِفُ عِنْدَهُ أَحَدٌ كَاذِباً إِلَّا هَلَكَ فَقَالَتْ لَهُ وَ يُطَيِّبُ قَلْبَكَ إِذَا حَلَفْتُ لَكَ عِنْدَ الْجَبَلِ قَالَ نَعَمْ قَالَتْ مَتَي شِئْتَ فَعَلْتُ .
فَلَمَّا خَرَجَ الْعَابِدُ لِقَضَاءِ حَاجَتِهِ دَخَلَ عَلَيْهَا الشَّابُّ فَأَخْبَرَتْهُ بِمَا جَرَي لَهَا مَعَ زَوْجِهَا وَ أَنَّهَا تُرِيدُ أَنْ تَحْلِفَ لَهُ عِنْدَ الْجَبَلِ وَ قَالَتْ مَا يُمْكِنُنِي أَنْ أَحْلِفَ كَاذِبَةً وَ لَا أَقُولُ لِزَوْجِي فَبُهِتَ الشَّابُّ وَ تَحَيَّرَ وَ قَالَ فَمَا تَصْنَعِينَ فَقَالَتْ بَكِّرْ غَداً وَ الْبَسْ ثَوْبَ مُكَارٍ وَ خُذْ حِمَاراً وَ اجْلِسْ عَلَي بَابِ الْمَدِينَةِ فَإِذَا خَرَجْنَا فَأَنَا أَدُعُّهُ يَكْتَرِي مِنْكَ الْحِمَارَ فَإِذَا اكْتَرَاهُ مِنْكَ بَادِرْ وَ احْمِلْنِي وَ ارْفَعْنِي فَوْقَ الْحِمَارِ حَتَّي أَحْلِفَ لَهُ وَ أَنَا صَادِقَةٌ أَنَّهُ مَا مَسَّنِي أَحَدٌ غَيْرُكَ وَ غَيْرُ هَذَا الْمُكَارِي فَقَالَ حُبّاً وَ كَرَامَةً وَ إِنَّهُ لَمَّا جَاءَ زَوْجُهَا قَالَ لَهَا قُومِي إِلَي الْجَبَلِ لِتَحْلِفِي بِهِ قَالَتْ مَا لِي طَاقَةٌ بِالْمَشْيِ فَقَالَ اخْرُجِي فَإِنْ وَجَدْتُ مُكَارِياً اكْتَرَيْتُ لَكِ فَقَامَتْ وَ لَمْ تَلْبَسْ لِبَاسَهَا .
فَلَمَّا خَرَجَ الْعَابِدُ وَ زَوْجَتُهُ رَأَتِ الشَّابَّ يَنْتَظِرُهَا فَصَاحَتْ بِهِ يَا مُكَارِي أَكْتَرِي
و گفته شده است: فرد با مروت کسی است که خود را از پستیها حفظ کند و نزد مردم بد نام نباشد. و گفته شده است: فرد با مروت کسی است که به روش امثال خود در هر زمان و مکان باشد. دارمی گفته است: گفته شده است: مروّت در شغل است و گفته شده است: مروت در آداب دین است مانند خوردن و فریاد کشیدن میان جمع بسیار، راندن سائل و کم کاری در خیر علی رغم قدرت بر آن، و زیاد مسخره کردن و خندیدن و مانند آنها است.
و از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت شده است که مرد صالحی در بنی اسرائیل بود که با خدا رفتار خوشی داشت و زنی داشت که به آن تنگ نظر بود و زیباترین زنان دوران خود بود و در زیبایی و خوبی بینهایت بود. وی در خانه را به روی آن زن قفل می زد و روزی آن زن، جوانی را دید و عاشق او شد و جوان نیز عاشق آن زن شد و آن جوان کلیدی برای در خانه او ساخت و شب و روز هر گاه می خواست نزد آن زن میآمد و شوهرش نمیفهمید. و زمانی طولانی به این وضع باقی ماندند و روزی شوهرش که از عابدترین و زاهدترین بنی اسرائیل بود به آن زن گفت: رفتارت با من دگرگون شده و سببش را نمی دانم و دلم بر تو نگران شده. و آن زن را باکره به همسری گرفته بود و گفت: علاقه دارم که برایم سوگند بخوری که جز من مردی را نمیشناسی. و بنی اسرائیل کوهی بیرون شهر داشتند که بدان سوگند میخوردند و نزد آن محاکمه میکردند و نزد آن کوه نهری روان بود، و هیچ کس نزد آن سوگند دروغ نمی خورد مگر این که هلاک میشد. زن گفت: آیا اگر نزد کوه برایت سوگند بخورم دلت پاک میشود؟ گفت: آری، گفت: هر گاه بخواهی سوگند میخورم و چون عابد دنبال کارش رفت جوان نزد زن آمد و زن گزارش کار خود را با شوهرش به او داد و گفت: میخواهد مرا نزد کوه سوگند دهد و گفت: نه میتوانم سوگند دروغ بخورم و نه به شوهرم راستش را بگویم. جوان سرگردان شد و گفت: پس چه کار میکنی؟ آن زن گفت فردا صبح تو جامه چهارپادار بپوش و خری بگیر و بر در شهر بنشین تا چون بیرون شدیم از شوهرم بخواهم خر تو را برایم کرایه کند و چون کرایه کرد و پیش رفت، مرا بردار و بالای خر بگذار، تا به راستی برایش سوگند بخورم که دست کسی جز تو و دست این چهارپادار به من نرسیده است. جوان گفت: به چشم، بسیار خوب و چون شوهرش آمد، به او گفت: برخیز نزد کوه بیا تا به آن سوگند بخوری گفت: من نمی توانم پیاده بروم، گفت: بیرون شو و اگر چهارپاداری یافتم برایت کرایه میکنم. برخاست و پیراهن نپوشید. و چون با شوهرش بیرون شدند، دید جوان چشم به راه اوست و به او فریاد زد: ای چهارپادار
حِمَارَكَ بِنِصْفِ دِرْهَمٍ إِلَي الْجَبَلِ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ تَقَدَّمَ وَ رَفَعَهَا عَلَي الْحِمَارِ وَ سَارُوا حَتَّي وَصَلُوا إِلَي الْجَبَلِ فَقَالَتْ لِلشَّابِّ أَنْزِلْنِي عَنِ الْحِمَارِ حَتَّي أَصْعَدَ الْجَبَلَ فَلَمَّا تَقَدَّمَ الشَّابُّ إِلَيْهَا أَلْقَتْ بِنَفْسِهَا إِلَي الْأَرْضِ فَانْكَشَفَتْ عَوْرَتُهَا فَشَتَمَتِ الشَّابَّ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا لِي ذَنْبٌ ثُمَّ مَدَّتْ يَدَهَا إِلَي الْجَبَلِ فَمَسَكَتْهُ وَ حَلَفَتْ لَهُ أَنَّهُ لَمْ يَمَسَّهَا أَحَدٌ وَ لَا نَظَرَ إِنْسَانٌ مِثْلَ نَظَرِكَ إِلَيَّ مُذْ عَرَفْتُكَ غَيْرُكَ وَ هَذَا الْمُكَارِي فَاضْطَرَبَ الْجَبَلُ اضْطِرَاباً شَدِيداً وَ زَالَ عَنْ مَكَانِهِ وَ أَنْكَرَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَي وَ إِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ.
و روي البيهقي في الشعب عن ابن مسعود أنه قال كانت الأنبياء يركبون الحمر و يلبسون الصوف و يحلبون الشاة و كان للنبي صلي الله عليه و آله حمار اسمه عفير بضم العين المهملة و ضبطه القاضي عياض بالغين المعجمة و اتفقوا علي تغليطه أهداه له المقوقس و كان فورة بن عمر الجذامي أهدي له حمارا يقال له يعفور مأخوذ من العفرة و هو لون التراب فنفق يعفور في منصرف النبي صلي الله عليه و آله من حجة الوداع و ذكر السهيلي أن يعفورا طرح نفسه في بئر لما مات رسول الله صلي الله عليه و آله.
وَ ذَكَرَ ابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِهِ بِسَنَدِهِ إِلَي مَنْصُورٍ وَ قَالَ: لَمَّا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَيْبَرَ أَصَابَ حِمَاراً أَسْوَدَ فَكَلَّمَ الْحِمَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُكَ قَالَ يَزِيدُ بْنُ شِهَابٍ أَخْرَجَ اللَّهُ تَعَالَي مِنْ نَسْلِ جَدِّي سِتِّينَ حِمَاراً لَا يَرْكَبُهَا إِلَّا نَبِيٌّ وَ قَدْ كُنْتُ أَتَوَقَّعُكَ لِتَرْكَبَنِي وَ لَمْ يَبْقَ مِنْ نَسْلِ جَدِّي غَيْرِي وَ لَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ غَيْرُكَ وَ قَدْ كُنْتُ قَبْلَكَ لِتَرْكَبَنِي عِنْدَ رَجُلٍ يَهُودِيٍّ وَ كُنْتُ أَتَعَثَّرُ بِهِ وَ كَانَ يُجِيعُ بَطْنِي وَ يَضْرِبُ ظَهْرِي .
فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَأَنْتَ يَعْفُورٌ يَا يَعْفُورُ تَشْتَهِي الْإِنَاثَ قَالَ لَا فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَرْكَبُهُ فِي حَاجَتِهِ وَ كَانَ يَبْعَثُ بِهِ خَلْفَ مَنْ شَاءَ مِنْ أَصْحَابِهِ فَيَأْتِي الْبَابَ فَيَقْرَعُهُ بِرَأْسِهِ فَإِذَا خَرَجَ صَاحِبُ الدَّارِ أَوْمَأَ إِلَيْهِ فَيَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَرْسَلَهُ إِلَيْهِ فَيَأْتِي النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا قُبِضَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله جَاءَ إِلَي بِئْرٍ وَ كَانَتْ لِأَبِي الْهَيْثَمِ بْنِ التَّيِّهَانِ فَتَرَدَّي فِيهَا جَزَعاً عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَصَارَتْ قَبْرَهُ.
وَ فِي كَامِلِ ابْنِ عَدِيٍّ فِي تَرْجَمَةِ أَحْمَدَ بْنِ بَشِيرٍ وَ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ لِلْبَيْهَقِيِّ عَنِ الْأَعْمَشِ
خرت را به نیم درهم به من تا کوه کرایه میدهی ؟ گفت: آری و جلو افتاد و جوان زن را برداشت و سوار خر کرد.
و رفتند تا به کوه رسیدند و زن به جوان گفت: مرا از الاغ پیاده کن تا از کوه بالا بروم و چون جوان نزد او رفت خود را از بالا، سر به زیر انداخت و عورتش نمایان شد و به آن جوان دشنام داد و او گفت: به خدا من گناهی ندارم. سپس دست دراز کرد و به کوه مالید و سوگند خورد که کسی به من دست نزده و آدمی چون تو از روزی که تو را شناختم به من نگاه نکرده جز تو و این چهارپادار. و آن کوه سخت به خود لرزید و فروریخت. و مکر بنی اسرائیل شد و این است معنی قول خدای تعالی که میفرماید: «وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ»(1){و به یقین آنان نیرنگ خود را به کار بردند، و [جزای] مکرشان با خداست، هر چند از مکرشان کوهها از جای کنده میشد.} و بیهقی در شعب از ابن مسعود نقل میکند که پیغمبران سوار الاغ میشدند و لباس پشمین میپوشیدند و گوسفند میدوشیدند و پیغمبر صلی الله علیه و آله الاغی داشتند که اسم آن «عُفیر» با عین، با ضمه عین بود و قاضی عیاض آن را به «غفیر»، غین نقطهدار ضبط کرده است، و همه آن را غلط شمردهاند، و آن خر را مقوقس به پیامبر صلی الله علیه و آله هدیه داده بود. و فورة بن عمر جذامی خری به آن حضرت هدیه داد که به آن «یعفور» گفته میشد که از «عفره» که رنگ خاک است؛ گرفته شده است. یعفور در بازگشت پیغمبر صلی الله علیه و آله از حجة الوداع مُرد و سهیلی گفته است: یعفور از افسوس بر مرگ پیغمبر صلی الله علیه و اله پس از درگذشت آن حضرت، خود را در چاه افکند.
و ابن عساکر در تاریخش به سندی آورده است که چون پیغمبر صلی الله علیه و آله خیبر را فتح کرد؛ به چیز سیاهی برخورد که با آن حضرت سخن گفت، و آن حضرت به او گفت: نامت چیست؟ گفت: یزید بن شهاب خداوند از نسل جدم شصت الاغ را به وجود آورد که جز پیامبر بر آنها سوار نمی شوند و من منتظر تو بودم تا سوارم شوی و از نسل جدم غیر از من باقی نمانده است و از انبیاء، غیر از شما باقی نمانده است و قبل از این که شما سوار بر من شوی نزد یک مرد یهودی بودم و او را میلغزاندم و او شکم مرا گرسنه نگه میداشت و به پشتم میزد. پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: تو یعفوری، ای یعفور، ماده الاغ میخواهی؟ گفت: نه.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله در کارهایش بر آن سوار میشد، و او را به دنبال هر کدام از یارانش میخواست میفرستاد و آن خر، بر در خانه او میآمد و با سر، در را میزد و چون صاحب خانه خارج میشد به او اشاره میکرد و او میدانست رسول خدا صلی الله علیه و آله او را دنبالش فرستاده و نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلّم میآمد. و چون پیغمبر صلی الله علیه و آله درگذشت بر سر چاه هیثم بن ابی تیهان آمد و خود را از بی تابی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن پرت کرد و چاه قبر او شد.
1) . ابراهیم / 46
عَنْ سَلَمَةَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: تَعَبَّدَ رَجُلٌ فِي صَوْمَعَةٍ فَمَطَرَتِ السَّمَاءُ وَ أَعْشَبَتِ الْأَرْضُ فَرَأَي حِمَاراً يَرْعَي فَقَالَ يَا رَبِّ لَوْ كَانَ لَكَ حِمَارٌ لَرَعَيْتُهُ مَعَ حِمَارِي فَبَلَغَ ذَلِكَ نَبِيّاً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْهِ إِنَّمَا أُجَازِي الْعِبَادَ عَلَي قَدْرِ عُقُولِهِمْ و هو كذلك في الحلية في ترجمة زيد بن أسلم.
وَ فِي كِتَابِ ابْتِلَاءِ الْأَخْيَارِ: أَنَّ عِيسَي عليه السلام لَقِيَ إِبْلِيسَ وَ هُوَ يَسُوقُ خَمْسَةَ أَحْمِرَةٍ عَلَيْهَا أَحْمَالٌ فَسَأَلَهُ عَنِ الْأَحْمَالِ فَقَالَ تِجَارَةٌ أَطْلُبُ لَهَا مُشْتَرِينَ فَقَالَ وَ مَا هِيَ التِّجَارَةُ قَالَ أَحَدُهَا الْجَوْرُ قَالَ وَ مَنْ يَشْتَرِيهِ قَالَ السَّلَاطِينُ وَ الثَّانِي الْكِبْرُ قَالَ وَ مَنْ يَشْتَرِيهِ قَالَ الدَّهَاقِينُ وَ الثَّالِثُ الْحَسَدُ قَالَ وَ مَنْ يَشْتَرِيهِ قَالَ الْعُلَمَاءُ وَ الرَّابِعُ الْخِيَانَةُ قَالَ وَ مَنْ يَشْتَرِيهَا قَالَ عُمَّالُ التُّجَّارِ وَ الْخَامِسُ الْكَيْدُ قَالَ وَ مَنْ يَشْتَرِيهِ قَالَ النِّسَاءُ انتهي.
وَ رَوَي النَّسَائِيُّ وَ الْحَاكِمُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِذَا سَمِعْتُمْ نُبَاحَ الْكِلَابِ وَ نَهِيقَ الْحَمِيرِ مِنَ اللَّيْلِ فَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ فَإِنَّهَا تَرَي مَا لَا تَرَوْنَ وَ أَقَلُّ الْخُرُوجِ إِذَا جَدَّتْ فَإِنَّ اللَّهَ يَبُثُّ فِي اللَّيْلِ مِنْ خَلْقِهِ مَا شَاءَ.
فرسا معرورا كذا في أكثر النسخ و المعرور الأجرب في النهاية فيه أنه ركب فرسا لأبي طلحة مقرفا المقرف من الخيل الهجين و هو الذي أمه برذونة و أبوه عربي و قيل بالعكس و قيل هو الذي داني الهجنة و قاربها و قال إن وجدناه لبحرا أي واسع الجري و سمي البحر بحرا لسعته و قال إطراق الفحل إعارته للضراب.
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ أَوْ غَيْرِهِ رَفَعَهُ قَالَ: خَرَجَ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَلِيٍّ وَ مَعَهُ جَمَاعَةٌ فَبَصُرَ بِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام مُقْبِلًا رَاكِباً بَغْلًا فَقَالَ لِمَنْ مَعَهُ مَكَانَكُمْ حَتَّي أُضْحِكَكُمْ مِنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ فَلَمَّا دَنَا مِنْهُ قَالَ مَا هَذِهِ الدَّابَّةُ الَّتِي لَا تُدْرِكُ عَلَيْهَا الثَّأْرَ وَ لَا تَصْلُحُ عِنْدَ النِّزَالِ فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ تَطَأْطَأَتْ عَنْ سُمُوِّ الْخَيْلِ وَ تَجَاوَزَتْ قُمُوءَ الْعَيْرِ وَ خَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا فَأُفْحِمَ عَبْدُ الصَّمَدِ فَمَا أَحَارَ جَوَاباً(1).
در کامل ابن عدی از جابر بن عبد اللّه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل میکند که مردی در صومعه عبادت میکرد. پس آسمان باران بارید و زمین گیاه رویید و دید الاغی میچرد. گفت: پروردگارا اگر الاغی داشتی آن را با الاغ خودم میچراندم. و این خبر به یکی از پیغمبران بنی اسرائیل رسید و او خواست آن مرد را نفرین کند که خداوند متعال به او وحی کرد که همانا پاداش بندهها را به اندازه عقل آنها میدهم.
و در حلیه هم در شرح حال زید بن اسلم چنین آورده است.
و در کتاب ابتلاء الاخیار است که عیسی علیه السّلام با ابلیس ملاقات کرد و او پنج الاغ را میراند که بار داشتند و از بار آنها از وی پرسید. گفت: تجارتی است که به دنبال مشتریهایی برای آنها هستم. فرمود: این چه تجارتی است؟ گفت: یکی ستم است، فرمود: چه کسی آن را میخرد؟ گفت: پادشاهان و دومی تکبر است. فرمود: چه کسی آن را میخرد؟ گفت: دهقانها و سومی حسد است. فرمود: چه کسی آن را میخرد؟ گفت: علماء و چهارم خیانت است. فرمود: خریدارش کیست؟ گفت: کارمندهای بازرگانان، پنجم مکر و نیرنگ است، گفت: خریدارش کیست؟ گفت: زن ها.
جابر میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که پارس کردن سگها و صدای الاغها را در شب شنیدید، به خدا از شیطان رانده شده پناه ببرید. به خاطر این که آنها چیزهایی را میبینند که شما نمی بینید و چون در صدا کردن تلاش زیادی کنند، کمتر بیرون بروید، زیرا خداوند در شب از مخلوقات خود آنچه را که بخواهد پخش میکند.
اسب معرور که در اکثر نسخهها این گونه است. در نهایه گفته است: آن اسب با تجربه است و پیامبر صلی الله علیه و آله سوار اسب (مُقرَف) میم ضمه دار و راء مفتوح شد و مقرف از اسبها «هجین» است و آن اسبی است که مادرش برذونه و پدرش عربی است و برخی گفتهاند: برعکس است و برخی گفتهاند: از هجین پایینتر و نزدیک به آن است هرچند که آن را تند رو یافتیم. و به آن «بحر» به خاطر وسعت در سرعت گفته میشود. «اطراق الفحل» یعنی عاریه دادن اسب برای جفت گیری با آن است .
کافی: عبد الصمد بن علی با گروهی بیرون رفتند و چشمش به امام کاظم علیه السّلام افتاد که سوار بر استری میآید. به همراهانش گفت: در جای خود بایستید تا شما را به موسی بن جعفر علیه السّلام
بخندانم و چون نزدیک آن حضرت شد گفت: این چه چهارپایی است که بر آن خونخواهی نمی توان کرد و برای نبرد شایسته نیست؟ پس امام کاظم علیه السّلام به ایشان فرمود: استر از بلند پروازی اسبها پایین آمد و از زبونی الاغ بالاتر آمد و بهترین کارها میانه آنها است پس عبد الصمد با دلیل قاطع امام علیه السّلام خاموش شد و نتوانست جوابی بدهد.(2)
إِرْشَادُ الْمُفِيدِ، مُرْسَلًا: مِثْلَهُ(1).
قال الجوهري قال أبو زيد قمأت الماشية تقمأ قموءا و قموءة إذا سمنت و قمؤ الرجل بالضم قماء و قماءة صار قميئا و هو الصغير الذليل و أقمأته صغرته و ذللته و في القاموس قمأ كجمع و كرم قماءة و قماء بالضم و الكسر ذل و صغر و الماشية قموءا و قموءة و قماءة سمنت.
لو صحت النسخة و ما ذكراه كان إطلاق القموء علي العير من جهة الاستعارة و العير بالفتح الحمار و غلب علي الوحشي و عبد الصمد كأنه ابن علي بن عبد الله بن العباس و قد عد من أصحاب الصادق عليه السلام.
مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الزَّنْجَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ بِأَسَانِيدَ مُتَّصِلَةٍ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ عليه السلام كَرِهَ الشِّكَالَ فِي الْخَيْلِ يعني أن يكون ثلاث قوائم منه محجلة و واحدة مطلقة و إنما أخذ هذا من الشكال الذي يشكل به الخيل شبه به لأن الشكال إنما يكون في ثلاث قوائم أو أن تكون الثلاثة مطلقة و رجل محجلة و ليس يكون الشكال إلا في الرجل و لا يكون في اليد(2).
قد مر كلام في ذلك من الدميري و قال في النهاية فيه أنه كره الشكال في الخيل و هو أن تكون ثلاثة قوائم منه محجلة و واحدة مطلقة تشبيها بالشكال الذي يشكل به الخيل لأنه يكون في ثلاث قوائم غالبا و قيل هو أن تكون الواحدة محجلة و الثلاث مطلقة و قيل هو أن تكون إحدي يديه و إحدي رجليه من خلاف محجلتين و إنما كرهه لأنه كالمشكول صورة تفؤلا و يمكن أن يكون جرب ذلك الجنس فلم يكن فيه نجابة و قيل إذا كان مع ذلك أغر زالت الكراهة لزوال شبه الشكال و الله أعلم.
و في القاموس شكل الدابة شد قوائمها بحبل كشكلها و اسم الحبل الشكال ككتاب و الشكال وثاق بين الحقب و البطان و بين اليد و الرجل و في الخيل أن يكون
در ارشاد مفید هم مثل این حدیث نقل شده است.(3)
جوهری گفته است: ابو زید گفته: «قموء» در مورد چهارپایان زمانی است که حیوان چاق شود و در مورد مرد یعنی کوچک و ذلیل شد و «أقمأ» یعنی کوچک کرد. و در قاموس گفته است: ذلیل و کوچک شدن است و در مورد چهارپایان یعنی چاق شدن است.
اگر نسخه و آنچه که ذکر کردهاند صحیح باشد؛ اطلاق (قموء) بر الاغ به صورت استعاره است و منظور از (عیر) اینجا الاغ است هرچند بیشتر بر حیوانات وحشی اطلاق میشود. و عبد الصمد گویا پسر علی بن عبد اللَّه بن عباس است و از اصحاب امام صادق علیه السّلام به شمار میرود.
معانی الأخبار: از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که ایشان از «شِکال» در اسبها کراهت داشتند؛ یعنی این که سه تا از دست و پای او سفید باشد و دیگری این طور نباشد و این از «شکال» یعنی چیزی که دست و پای اسبها را میبندند، گرفته شده است و به خاطر این که شکال فقط در سه دست و پا است و یا اینکه سه تا از آنها سفید نباشند و فقط یک پای آن سفید باشد و شکال فقط در پا است و در دست نیست.(4)
کلام در مورد شکال از دمیری گذشت و در نهایه گفته است: شکال در اسب کراهت دارد و شکال این است که سه تا از دست و پای اسب سفید باشد و یکی رنگ دیگری داشته باشد و این اسم به خاطر شباهت آن با شکال که اسب را با آن میبندند؛ است زیرا غالباً سه تا از دست و پا را میبندند و گفته شده است شکال به این است که یکی از پاها سفید و بقیه رنگ دیگری داشته باشند و برخی گفتهاند: شکال به این است که یکی از دستها و یکی از پاها از راست و چپ سفید باشد و شاید این جنس را امتحان کردهاند و نجیب نبوده است و گفتهاند: با این حال اگر پیشانی، سفید باشد کراهت از بین میرود چون از شکل و شباهت زنجیر خارج میشود. و خداوند عالمتر است.
و در قاموس گفته است: شکال کردن چهارپا، بستن دست و پای آن با طناب یا زنجیری است و اسم آن ریسمان را شکال میگویند. و شکال، بستن بین پشت و شکم و بین دست و پا است و شکال در مورد اسب به این است
ثلاث قوائم منه محجلة و الواحدة مطلقة و عكسه أيضا.
الْمَعَانِي، وَ الْمَجَالِسُ لِلصَّدُوقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنْ خَالِدِ بْنِ نَجِيحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَذَاكَرْنَا الشُّومَ فَقَالَ الشُّومُ فِي ثَلَاثَةٍ فِي الْمَرْأَةِ وَ الدَّابَّةِ وَ الدَّارِ فَأَمَّا شُومُ الْمَرْأَةِ فَكَثْرَةُ مَهْرِهَا وَ عُقُوقُ زَوْجِهَا وَ أَمَّا الدَّابَّةُ فَسُوءُ خُلُقِهَا وَ مَنْعُهَا ظَهْرَهَا وَ أَمَّا الدَّارُ فَضِيقُ سَاحَتِهَا وَ شَرُّ جِيرَانِهَا وَ كَثْرَةُ عُيُوبِهَا(1).
الْمَعَانِي، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الشُّومُ فِي ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ فِي الدَّابَّةِ وَ الْمَرْأَةِ وَ الدَّارِ فَأَمَّا الْمَرْأَةُ فَشُومُهَا غَلَاءُ مَهْرِهَا وَ عُسْرُ وِلَادَتِهَا وَ أَمَّا الدَّابَّةُ فَشُومُهَا كَثْرَةُ عِلَلِهَا وَ سُوءُ خُلُقِهَا وَ أَمَّا الدَّارُ فَشُومُهَا ضِيقُهَا وَ خُبْثُ جِيرَانِهَا(2).
قال في النهاية فيه إن كان الشوم في شيء ففي ثلاث المرأة و الدار و الفرس أي إن كان ما يكره و يخاف عاقبته ففي هذه الثلاث و تخصيصه لها لأنه لما أبطل مذهب العرب في التطير بالسوانح و البوارح من الطير و الظباء و نحوهما قال فإن كانت لأحدكم دار يكره سكناها أو امرأة يكره صحبتها أو فرس يكره ارتباطها فليفارقها بأن ينتقل عن الدار و يطلق المرأة و يبيع الفرس و قيل إن شوم الدار ضيقها و سوء جارها و شوم المرأة أن لا تلد و شوم الفرس أن لا يغزي عليها و الواو في الشوم همزة و لكنها خففت فصارت واوا و غلب عليها التخفيف حتي لم ينطق بها مهموزة.
الْكَشِّيُّ عَنْ حَمْدَوَيْهِ وَ إِبْرَاهِيمَ ابْنَيْ نُصَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحَسَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ بِشْرِ بْنِ طَرْخَانَ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الْحِيرَةَ أَتَيْتُهُ فَسَأَلَنِي عَنْ صِنَاعَتِي فَقُلْتُ نَخَّاسٌ فَقَالَ نَخَّاسُ الدَّوَابِّ فَقُلْتُ نَعَمْ وَ كُنْتُ رَثَّ الْحَالِ فَقَالَ اطْلُبْ لِي بَغْلَةً فَضْحَاءَ بَيْضَاءَ الْأَعْفَاجِ بَيْضَاءَ الْبَطْنِ فَقُلْتُ مَا رَأَيْتُ هَذِهِ الصِّفَةَ قَطُّ فَقَالَ بَلَي فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ فَلَقِيتُ غُلَاماً تَحْتَهُ بَغْلَةٌ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا فَدَلَّنِي عَلَي مَوْلَاهُ فَأَتَيْتُهُ
که سه تا از دست و پای آن سفید و یکی دارای رنگ دیگری باشد و یا برعکس.
معانی الأخبار: خالد بن نجیح میگوید: در مورد شوم و نحوست نزد امام صادق علیه السّلام گفتگو میکردیم. آن حضرت فرمود: شومی در سه چیز است: زن، چهارپا و خانه، اما شومی زن، بسیار بودن مهر او و ناسپاسی از شوهر است و شومی در مرکب، بدخویی و مانع سوار شدن بر آن است و شومی در خانه، تنگ بودن حیاط و همسایه شر داشتن و داشتن عیبهای زیاد است.(3)
معانی الأخبار: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: شومی در سه چیز است: مرکب، زن و خانه، اما شومی زن بالا بودن مهر او و دشواری زایمان اوست، و اما شومی در مرکب، بیماری فراوان و بد خویی آن است و اما شومی خانه، تنگی آن و پلیدی همسایههای آن است.(4)
در نهایه گفته است: اگر شومی و نحوستی در چیزی باشد در سه چیز است: در زن، خانه و اسب، یعنی اگر از چیزی نگرانی داشته باشد و از عاقبت آنها میترسد این سه مورد هستند و شومی را مختص به این سه مورد میداند برای این که باطل نماید اعتقاد عرب در فال بد زدن به حوادث به چیزهایی مانند آهو، پرندگان و ... فرمود: اگر یکی از شما خانهای دارد که از سکونت در آن بدش میآید یا زنی دارد که از همنشینی با آن کراهت دارد و یا اسبی دارد که از آن بدش میآید، از آنها جدا شود به این نحو که از خانه نقل مکان نماید و زن را طلاق دهد و اسب را بفروشد. و گفته شده است: شومی خانه، تنگ بودن آن و بد بودن همسایههای آن است و شومی زن، این است که بچه به دنیا نیاورد و شومی اسب، به این است که با آن جهاد نشود. اصل کلمه (شؤم) با همزه واو بوده است و برای سهولت تلفظ به جای همزه با واو آن را تلفظ کردهاند و (شوم) شده است تا اینکه دیگر با همزه تلفظ نمی کنند.
رجال کشی: بشر بن طرخان میگوید: هنگامی که امام صادق علیه السّلام به حیره آمدند؛ نزد او رفتم و او از شغل من پرسید، گفتم: فروشنده و دلّال هستم. فرمود: دلال چهارپایان؟ گفتم: آری و من پاره پوشی و بینوایی بودم. فرمود: استری سیاهگون که داخل پاها و شکمش سفید باشند برایم پیدا کن. گفتم: استری بدین وصف هرگز ندیدهام. فرمود: آری هست، و از نزدش خارج شدم و به غلامی برخوردم که سوار استری بدین وصف بود، و از او پرسیدم و مرا نزد مولایش راهنمایی کرد، و نزد او رفتم
فَلَمْ أَبْرَحْ حَتَّي اشْتَرَيْتُهَا ثُمَّ أَتَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ نَعَمْ هَذِهِ الصِّفَةَ طَلَبْتُ ثُمَّ دَعَا لِي فَقَالَ أَنْمَي اللَّهُ وُلْدَكَ وَ كَثَّرَ مَالَكَ فَرُزِقْتُ مِنْ ذَلِكَ بِبَرَكَةِ دُعَائِهِ وَ قَنَيْتُ مِنَ الْأَوْلَادِ مَا قَصُرَتْ عَنْهُ الْأُمْنِيَّةُ(1).
الْكَافِي، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّي بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ طَرْخَانَ النَّخَّاسِ قَالَ: مَرَرْتُ بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ قَدْ نَزَلَ الْحِيرَةَ فَقَالَ لِي مَا عِلَاجُكَ قُلْتُ نَخَّاسٌ فَقَالَ أَصِبْ لِي بَغْلَةً فَضْحَاءَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ مَا الْفَضْحَاءُ قَالَ دَهْمَاءُ بَيْضَاءُ الْبَطْنِ بَيْضَاءُ الْأَفْجَاجِ بَيْضَاءُ الْجَحْفَلَةِ قَالَ فَقُلْتُ وَ اللَّهِ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ هَذِهِ الصِّفَةِ .
فَرَجَعْتُ مِنْ عِنْدِهِ فَسَاعَةً دَخَلْتُ الْخَنْدَقَ فَإِذَا غُلَامٌ قَدْ أَسْقَي بَغْلَةً عَلَي هَذِهِ الصِّفَةِ فَسَأَلْتُ الْغُلَامَ لِمَنْ هَذِهِ الْبَغْلَةُ فَقَالَ لِمَوْلَايَ فَقُلْتُ يَبِيعُهَا فَقَالَ لَا أَدْرِي فَتَبِعْتُهُ حَتَّي أَتَيْتُ مَوْلَاهُ فَاشْتَرَيْتُهَا مِنْهُ وَ أَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ هَذِهِ الصِّفَةُ الَّتِي أَرَدْتُهَا قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ ادْعُ اللَّهَ لِي فَقَالَ أَكْثَرَ اللَّهُ مَالَكَ وَ وَلَدَكَ قَالَ فَصِرْتُ أَكْثَرَ أَهْلِ الْكُوفَةِ مَالًا وَ وَلَداً(2).
النخاس في القاموس بياع الدواب و الرقيق و قال الحيرة بالكسر بلد قرب الكوفة و قال الأفضح الأبيض لا شديدا فضح كفرح و الاسم الفضحة بالضم و قال العفج و بالكسر و بالتحريك و ككتف ما ينتقل الطعام إليه بعد المعدة و الجمع أعفاج و الأعفج العظيمها.
ما في الكافي كأنه تصحيف و يرجع بتكلف إلي ما في الكشي قال في القاموس فحج في مشيته تداني صدور قدميه و تباعد عقباه كفحج و هو أفحج بين الفحج محركة و التفحج التفريج بين الرجلين و في بعض النسخ بالجيمين كناية عن المضيق بين الرجلين و في القاموس الفج الطريق الواسع بين جبلين و فججت ما بين رجلي فتحت كأفججت و هو يمشي مفاجا و قد تفاج و أفج أسرع و رجل أفج بين الفجج و هو أقبح من الفحج و في النهاية التفاج المبالغة في تفريج ما بين الرجلين و هو
و ماندم تا آن را خریدم و نزد امام صادق علیه السّلام آوردم و فرمود: آری همین وصف را میخواستم. سپس برایم دعا کردند و فرمود: خدا فرزندانت را زیاد و مالت را فراوان کند. پس به برکت دعای آن حضرت مال فراوانی روزی من شد و فرزندان بسیاری که آرزورس نبودند.(3)
کافی: از بشر بن طرخان: به امام صادق علیه السّلام در حالیکه به حیره آمده بود، برخورد کردم. سپس فرمود: شغل تو چیست؟ گفتم: دلال و فروشنده چهارپایان هستم. پس فرمود: برایم یک قاطر (فضحاء) پیدا کن. گفتم: فدایت گردم (فضحاء) چه گونه است؟ فرمود: سیاهگون است و شکم و داخل پاهای آن سفید است. گفتم: به خدا استری با این صفت ندیدهام. پس از نزد آن حضرت برگشتم و در همان لحظه به سمت نهر کوفه رفتم. ناگهان غلامی، قاطری را با این صفت آب میداد. به غلام گفتم: این قاطر مال کیست؟ گفت: مال مولایم است. گفتم: آیا آن را میفروشد؟ گفت: نمی دانم. پس به دنبال او رفتم تا به مولای او وارد شدم و آن را از او خریدم و آن را نزد امام علیه السّلام آوردم و ایشان فرمود: همین صفت را میخواستم. گفتم: فدایت گردم برایم دعایی کنید، پس فرمود: خداوند مال و فرزندت را زیاد نماید. میگوید: پس ثروتمندترین و فرزنددارترین اهل کوفه شدم.(4)
در قاموس گفته است: «نخاس» به فروشنده چهارپایان و بردگان گفته میشود. و میگوید: حِیره سرزمینی نزدیک کوفه است. میگوید: سفید است ولی سفیدی آن شدید نیست و میگوید: «عفج»، جایی است که غذا بعد از معده داخل آن میشود و جمع آن اعفاج است و نام استخوان آن «اعفج» است.
آنچه در کافی است گویا تصحیف شده است و با تکلف به همان که کشی نقل کرده است؛ برمیگردد. در قاموس گفته است: «فحج» یعنی در راه رفتن جلوی قدمهای آن نزدیک هم گذاشته میشود و عقب آنها دور از هم گذاشته میشوند و در قاموس گفته است: «فج» راه بزرگ بین دو کوه است و «فج» دو پا، یعنی باز کردن آنها و (أفج) یعنی حرکت سریع
من الفج الطريق و الجحفلة للحافر كالشفة للإنسان و قني المال كرمي اكتسبه و في بعض النسخ و كسبت.
الْكَشِّيُّ، عَنْ حَمْدَوَيْهِ بْنِ نُصَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ قَالَ: أَرْسَلَ إِلَيَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ قَدْ أُسْرِجَ لَهُ بَغْلٌ وَ حِمَارٌ فَقَالَ لِي هَلْ لَكَ أَنْ تَرْكَبَ مَعَنَا إِلَي مَا لَنَا قُلْتُ نَعَمْ قَالَ أَيُّهُمَا أَحَبُّ إِلَيْكَ قُلْتُ الْحِمَارُ فَقَالَ الْحِمَارُ أَرْفَقُهُمَا بِي قَالَ فَرَكِبْتُ الْبَغْلَ وَ رَكِبَ الْحِمَارَ ثُمَّ سِرْنَا فَبَيْنَمَا هُوَ يُحَدِّثُنَا إِذِ انْكَبَّ عَلَي السَّرْجِ مَلِيّاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقُلْتُ مَا أَرَي السَّرْجَ إِلَّا وَ قَدْ ضَاقَ عَنْكَ فَلَوْ تَحَوَّلْتَ عَلَي الْبَغْلِ فَقَالَ كَلَّا وَ لَكِنَّ الْحِمَارَ اخْتَالَ فَصَنَعْتُ كَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَكِبَ حِمَاراً يُقَالُ لَهُ عُفَيْرٌ فَاخْتَالَ فَوَضَعَ رَأْسَهُ عَلَي الْقَرَبُوسِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ يَا رَبِّ هَذَا عَمَلُ عُفَيْرٍ لَيْسَ هُوَ مِنْ عَمَلِي(1).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عُبَيْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ عَمْرٍو الْخَثْعَمِيِّ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَطَاءٍ يَقُولُ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام قُمْ فَأَسْرِجْ دَابَّتَيْنِ حِمَاراً وَ بَغْلًا فَأَسْرَجْتُ حِمَاراً وَ بَغْلًا وَ قَدَّمْتُ إِلَيْهِ الْبَغْلَ فَرَأَيْتُ أَنَّهُ أَحَبُّهُمَا إِلَيْهِ فَقَالَ مَنْ أَمَرَكَ أَنْ تُقَدِّمَ إِلَيَّ هَذَا الْبَغْلَ قُلْتُ اخْتَرْتُهُ لَكَ قَالَ فَأَمَرْتُكَ أَنْ تَخْتَارَ لِي ثُمَّ قَالَ لِي إِنَّ أَحَبَّ الْمَطَايَا إِلَيَّ الْحُمُرُ قَالَ فَقَدَّمْتُ إِلَيْهِ الْحِمَارَ فَرَكِبَ وَ رَكِبْتُ الْحَدِيثَ(2).
المحاسن، عن أبي فضالة: مثله(3).
رجال کشی: عبد اللَّه بن عطا میگوید: امام صادق علیه السّلام نزد من فرستاد و برایش یک قاطر و یک الاغ زین شده بودند. امام علیه السّلام به من فرمود: آیا با ما سوار میشوی تا جایی که میرویم؟ گفتم: بلی، فرمود: کدام یک را دوست داری سوار شوی؟ گفتم: الاغ را، فرمود: الاغ بر من آسانتر است. میگوید: پس سوار قاطر شدم و امام علیه السّلام سوار الاغ شدند. پس حرکت کردیم و در میانه این که با ما سخن میگفت؛ نزدیک بود که با سر به زمین بیفتند. پس سرش را بالا آوردند. گفتم: به نظرم زین برای شما تنگ است ای کاش سوار قاطر میشدی. فرمود: هرگز، ولی الاغ به خود بالید و سرفرازی کرد و من کاری را انجام دادم که رسول خدا صلی الله علیه و آله انجام دادند که سوار الاغی بود که به آن عفیر گفته میشد که آن فخر فروخت و آن حضرت تا خدا خواست سر به قرپوس زین نهاد. سپس سرش را بالا آوردند و فرمود: پروردگارا این کار عفیر بود و کار من نبود.(4)
کافی: عبد اللَّه بن عطا میگوید: امام باقر علیه السّلام فرمود: برخیز و یک الاغ و یک قاطر زین کن. پس یک الاغ و یک قاطر را زین کردم و به نظرم رسید که قاطر نزد او دوست داشتنیتر است و به همین خاطر قاطر را تقدیم وی کردم. ولی ایشان فرمود: چه کسی به تو دستور داد که این قاطر را تقدیم من کنی؟ گفتم: این را برای شما انتخاب کردهام. فرمود: آیا به تو دستور دادم که قاطر را برای من انتخاب کنی؟ پس به من فرمود: همانا بهترین مرکبها نزد من الاغها هستند. میگوید: پس خر را تقدیم ایشان کردم و سوار آن شد و من هم سوار مرکب شدم.(5)
در محاسن برقی از ابی فضاله مانند حدیث بالا را نقل کرده است .
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لِلدَّابَّةِ عَلَي صَاحِبِهَا خِصَالٌ سِتٌّ يَبْدَأُ بِعَلْفِهَا إِذَا نَزَلَ وَ يَعْرِضُ عَلَيْهَا الْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ وَ لَا يَضْرِبُ وَجْهَهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا وَ لَا يَقِفُ عَلَي ظَهْرِهَا إِلَّا فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَ لَا يُكَلِّفُهَا مِنَ الْمَشْيِ إِلَّا مَا تُطِيقُ(1).
الْفَقِيهُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لِلدَّابَّةِ عَلَي صَاحِبِهَا خِصَالٌ وَ ذَكَرَ مِثْلَهُ(2).
الابتداء بعلفها كأنه علي الاستحباب و إن كان أصل علفها بقدر لا يموت أو بالمتعارف لها واجبا علي الأظهر و كذا عرض الماء كلما مر به مستحب إن لم يعلم تضررها به فإن أصحاب الدواب يظنون تضررها به و إن وجبا في بعض الأوقات و أصل السقي علي أحد الوجهين واجب و عدم ضرب الوجه كأنه علي الكراهة كما يومئ إليه التعليل و إن كان الأحوط الترك.
قوله عليه السلام فإنها تسبح قال الوالد قدس سره أي الوجوه تسبح بالنطق الذي لها في الوجه أو لأن دلالة الوجوه علي وجود الصانع تعالي و قدرته و علمه و سائر صفاته الكمالية أكثر من غيرها كما لا يخفي علي من نظر في كتب التشريح أو التسبيح أمر خاص بها لا نعرفه و يمكن إرجاع الضمير إلي الدابة و التخصيص بالوجه لكون
خصال: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: حیوان بر صاحب خود شش حق دارد: هنگامی که به منزل رسید، نخست او را خوراک دهد و هنگامی که از آبی عبور میکند؛ او را سر آب ببرد و بر چهره حیوان نزند، زیرا حیوان پروردگارش را تسبیح میکند، و بر پشت او نایستد مگر در جبهه جهاد در راه خداوند عزّ و جلّ، بیش از توانش بر او بار نکند و او را مگر به اندازه طاقتش راه نبرد.(3)
در من لا یحضره الفقیه آورده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: بر حیوان بر صاحب خود ویژگیهایی است و مثل موارد حدیث بالا را ذکر کرده است.(4)
ابتداء به خوراک دادن حیوان مشغول شود: گویا بر وجه استحباب است اگرچه اصل خوراک به اندازه قوت لا یموت یا به اندازه متعارف بنا بر اظهر واجب است و همچنین عرضه او بر آب هر گاه که از آب عبور کند؛ اگر نداند که عرضه بر آب برای حیوان ضرر دارد؛ مستحب است، چون افرادی که حیوان دارند، گمان دارند که بر حیوان زیان دارد. اگرچه در برخی اوقات واجب میباشد و اصل آب دادن به یک وجهی واجب است. و نزدن بر چهره حیوان، گویا کراهت دارد چنانچه تعلیل حدیث بر این مطلب اشاره دارد و اگرچه احوط ترک زدن بر چهره است. و اینکه فرمود: او تسبیح میگوید؛ والد قدس سره گفته است: یعنی چهرهها به زبانی که در آنها است؛ تسبیح میگویند. یا اینکه چهرهها بر وجود صانع و توانایی و دانش و اوصاف کمال دیگرش بیشتر دلالت دارند، چنانچه بر کسی که در کتب تشریح نگاه کند؛ مخفی نیست، یا تسبیح ویژه چهرهها است که ما نمی دانیم، و ممکن است مقصود تسبیح خود دابه باشد و نام چهره را برده چون
الضرر و الإهانة فيه أكثر أو لما مر من أن التسبيح بالأعضاء التي في الوجه.
قوله عليه السلام إلا في سبيل الله كأنه علي التمثيل أو ذكر أفضل الأفراد فوق طاقتها أي قدرتها أو وسعها بأن لا يشق عليها و التحريم بالأول أنسب كالكراهة بالثاني و كذا الكلام في تكليف المشي.
مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: لِلدَّابَّةِ عَلَي صَاحِبِهَا سَبْعَةُ حُقُوقٍ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَ لَا يَتَّخِذُ ظَهْرَهَا مَجْلِساً يَتَحَدَّثُ عَلَيْهِ وَ يَبْدَأُ بِعَلْفِهَا إِذَا نَزَلَ وَ لَا يَسِمُهَا فِي وَجْهِهَا وَ لَا يَضْرِبُهَا فِي وَجْهِهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ وَ يَعْرِضُ عَلَيْهَا الْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ وَ لَا يَضْرِبُهَا عَلَي النِّفَارِ وَ يَضْرِبُهَا عَلَي الْعِثَارِ لِأَنَّهَا تَرَي مَا لَا تَرَوْنَ(1).
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لِلدَّابَّةِ عَلَي صَاحِبِهَا سِتَّةُ حُقُوقٍ إِلَي قَوْلِهِ إِذَا مَرَّ بِهِ. ثم قال بعد أخبار :
وَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: اضْرِبُوهَا عَلَي الْعِثَارِ وَ لَا تَضْرِبُوهَا عَلَي النِّفَارِ(2).
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ: مِثْلَهُ وَ فِيهِ سِتَّةُ حُقُوقٍ إِلَي قَوْلِهِ إِذَا مَرَّ بِهِ(3).
أقول قال الصدوق رحمه الله في الفقيه(4)أيضا وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ أَيْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: اضْرِبُوهَا عَلَي الْعِثَارِ إلخ. و قال الوالد قدس سره روي الكليني و البرقي أخبارا عن النبي صلي الله عليه و آله و الصادق عليه السلام بعكس ذلك بدون ذكر التعليل فالظاهر أنه وقع السهو من الصدوق رحمه الله و ذكر التتمة لتوجيه ذلك مع أنه لا ذنب لها في العثار لأنه إما لزلق أو جحر و أمثالهما انتهي.
زیان و اهانت در آن بیشتر باشد، یا برای آنچه گذشت که تسبیح به اندامی باشد که در چهره هستند.
و منظور پیامبر صلی الله علیه و آله از یاد بردن سبیل اللَّه برای نمونه و یک مصداق یا افضل افراد است. و فوق طاقت یعنی فوق قدرت یا فوق وسع حیوان و تحریم با نخست (قدرت) و کراهت با دوم، مناسبتر هستند و عین این مطلب در راه بردن حیوان هم هست.
امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام فرمود: بر حیوان بر صاحب خود هفت حق است: بیش از طاقت، بر آن بار حمل نکند، پشت آن را مجلس گفت و گو نگیرد. هنگامی که به منزل رسید؛ ابتدا به علوفه دادن آن بپردازد. چهرهاش را داغ نزند، بر چهره آن نزند زیرا حیوان تسبیح خداوند میکند. هنگامی که بر آب عبور کرد؛ آن را بر سر آب ببرد. اگر رم کرد؛ آن را طوری نزند؛ امّا اگر لغزید؛ آن را بزنید. زیرا دابه چیزی را میبیند که شما آن را نمی بینید.(5)
و در کافی به سندش از امام صادق علیه السّلام نقل کرده است: که بر حیوان بر صاحب خود شش حق است: عین موارد بالا تا آن جا که هنگامی که بر آب عبور کرد؛ آن را هم بر آب عرضه کند.
سپس بعد از نقل کردن روایاتی میگوید: از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله روایت شده است: که اگر حیوان لغزید؛ آن را بزنید ولی اگر رم کرد آن را نزنید.(6)
در محاسن مثل روایت کافی که امام فرمود: برای دابه بر صاحب خود شش حق است؛ و موارد بالا را نقل کرده است.(7)
مرحوم صدوق نیز در من لا یحضره الفقیه مثل همان حدیث را نقل کرده است.(8)
از امام صادق علیه السّلام نقل شده است: که (اضربوها علی العثار) والد قدس سره گفته: کلینی و برقی از پیامبر صلی الله علیه و آله و امام صادق علیه السّلام عکس آن روایت را بدون ذکر علت نقل کردهاند. و ظاهر این است که صدوق اشتباه کرده و تتمه را برای توجیه آن آورده است، با اینکه دابه در لغزیدن گناهی ندارد، زیرا لغزیدن ممکن است به خاطر لغزندگی زمین یا چاله و مانند آن باشد.
يحتمل أن يكون الخبر ورد علي وجهين و يكون لكل منهما مورد خاص كما إذا كان العثار بسبب كسل الدابة و النفار لرؤية شبح من البعيد يحتمل كونه عدوا أو حيوانا موذيا و بالجملة الأمر لا يخلو من غرابة.
الْخِصَالُ، فِي الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَنْ سَافَرَ مِنْكُمْ بِدَابَّةٍ فَلْيَبْدَأْ حِينَ يَنْزِلُ بِعَلْفِهَا وَ سَقْيِهَا(1).
المحاسن، عن القاسم بن يحيي عن جده الحسن عن محمد بن مسلم عن أبي عبد الله عليه السلام: مثله(2).
الْعِلَلُ، وَ الْخِصَالُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ يَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ يَرْفَعُ الْحَدِيثَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ: لَا يَرْتَدِفْ ثَلَاثَةٌ عَلَي دَابَّةٍ فَإِنَّ أَحَدَهُمْ مَلْعُونٌ وَ هُوَ الْمُقَدَّمُ(3).
المحاسن، عدة من أصحابنا عن ابن أسباط: مثله(4).
كأنه محمول علي الكراهة الشديدة و التخصيص بالمقدم لأنه أضر لأنه يقع علي العنق غالبا.
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَبْصَرَ نَاقَةً مَعْقُولَةً وَ عَلَيْهَا جَهَازُهَا فَقَالَ أَيْنَ صَاحِبُهَا مُرُوهُ فَلْيَسْتَعِدَّ غَداً لِلْخُصُومَةِ(5).
وَ مِنْهُ، وَ الْفَقِيهُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمَّادٍ اللَّحَّامِ قَالَ: مَرَّ قِطَارٌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام :
احتمال دارد روایت به هر دو وجه رسیده و هر کدام موردی مخصوص دارند؛ چنان چه لغزیدن برای تنبلی دابه باشد که تقصیر او است، یا رم کردن به خاطر دیدن شبح از دور یا دیدن دشمن یا جانور موذی و ... باشد. خلاصه مطلب خالی از غرابت و تعجب نیست.
خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: هر کس از شما که با دابهای سفر میکند چون به منزل رسید؛ نخست آن را علوفه و آب دهد.(6)
در محاسن از امام صادق علیه السّلام مانند روایت بالا آمده است.(7)
علل الشرایع: رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیث طولانی میفرمود: سه نفر به ردیف سوار دابه نشوند که یکی از آنها ملعون است و آن فردی است که جلو نشسته است.(8)
در محاسن مانند روایت بالا ذکر شده است.(9)
حمل بر کراهت شده و تخصیص لعن بر فردی که جلو نشسته برای آن است که ضرر وی بیشتر از دیگران است، زیرا وی غالباً روی گردن حیوان مینشیند .
علل الشرایع: روایت شده است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله بر شتری عقال (زانو بند) دید که بار به دوش آن بود؛ فرمود: صاحبش کجاست؟ به او فرمان دهید تا فردا برای محاکمه آماده شود.(10)
من لا یحضره الفقیه: حماد لحّام میگوید: قطار شترانی از امام صادق علیه السّلام گذر کردند
فَرَأَي زَامِلَةً قَدْ مَالَتْ فَقَالَ يَا غُلَامُ اعْدِلْ عَلَي هَذَا الْجَمَلِ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْعَدْلَ(1).
في النهاية الزاملة البعير الذي يحمل عليها الطعام و المتاع كأنه فاعلة من الزمل و هو الحمل.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: حَجَّ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام عَلَي رَاحِلَتِهِ عَشْرَ حِجَجٍ مَا قَرَعَهَا بِسَوْطٍ وَ لَقَدْ بَرَكَتْ بِهِ سَنَةً مِنْ سَنَوَاتِهِ فَمَا قَرَعَهَا بِسَوْطٍ(2).
وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ حُرْمَةً وَ حُرْمَةُ الْبَهَائِمِ فِي وُجُوهِهَا(3).
الكافي، عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن النوفلي عن السكوني عنه عليه السلام : مثله(4).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَضْرِبُوا وُجُوهَ الدَّوَابِّ وَ كُلَّ شَيْءٍ فِيهِ الرُّوحُ فَإِنَّهُ يُسَبِّحُ بِحَمْدِ اللَّهِ(5).
وَ مِنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَي عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: لَا تَضْرِبُوا الدَّوَابَّ عَلَي وُجُوهِهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا.
وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ: وَ لَا تَسِمُوهَا فِي وُجُوهِهَا(6).
الكافي، عن العدة عن أحمد بن محمد عن القاسم: مثله(7)
الخصال، في الأربعمائة: مثل الحديث الأول.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا بَلَغَ بِهِ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أَ لَا يَسْتَحْيِي أَحَدُكُمْ
و آن حضرت دید بار شتری خم شده است. فرمود: ای غلام بار این شتر را راست کن که خدا راستی را دوست دارد.(8)
در نهایه میگوید: زامله شتری است که بر آن غذا یا کالایی حمل میکنند، و زاملة اسم فاعل از زمل است و زمل به معنی حمل کردن است.
محاسن: امام صادق علیه السّلام میفرمود: علی بن الحسین علیه السّلام با شتر خود ده حج به جا آورد و یک تازیانه به آن نزد و در یکی از سالها شتر در راه خوابید و حتّی یک تازیانه هم به او نزد.(9)
و همچنین در محاسن از امام صادق علیه السّلام نقل کرده است که آن حضرت فرمود: همانا برای هر چیزی حرمتی است و حرمت بهائم در چهره آنها است.(10)
در کافی مثل روایت بالا را از امام صادق علیه السّلام آورده است.(11)
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بر چهره بهائم نزنید؛ به خاطر این که هر چیزی که جان دارد؛ آن چیز با حمد خداوند تسبیح میگوید.(12)
و از همان کتاب این حدیث را از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل کرده است.
و در حدیث دیگری امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: بر چهره حیوانات داغ نزنید.(13)
در کافی هم به سندی مانند حدیث بالا را آورده(14)و خصال در حدیث اربعمائه هم مثل حدیث اول را آورده است.
محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: آیا شرم ندارد یکی از شما
1) الفقيه ج 2 ص 191، المحاسن: 361.
2) المحاسن: 261.
3) المحاسن: 632.
4) الكافي ج 6 ص 539.
5) المحاسن: 633.
6) المحاسن: 633.
7) الكافي ج 6 ص 538.
8) . من لا یحضره الفقیه 2 : 361، محاسن 2 : 361
9) . محاسن 2 : 261
10) . محاسن 2 : 632
11) . کافی 6 : 539
12) . محاسن 2 : 633
13) . محاسن 2 : 633
14) . کافی 6 : 538
أَنْ يُغَنِّيَ عَلَي دَابَّتِهِ وَ هِيَ تُسَبِّحُ.
وَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: اضْرِبُوهَا عَلَي النِّفَارِ وَ لَا تَضْرِبُوهَا عَلَي الْعِثَارِ(1).
وَ مِنْهُ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: لِلدَّابَّةِ عَلَي صَاحِبِهَا سِتَّةُ حُقُوقٍ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَ لَا يَتَّخِذُ ظُهُورَهَا مَجَالِسَ فَيَتَحَدَّثُ عَلَيْهَا وَ يَبْدَأُ بِعَلْفِهَا إِذَا نَزَلَ وَ يَعْرِضُ عَلَيْهَا الْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ وَ لَا يَسِمُهَا فِي وُجُوهِهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ(2).
وَ مِنْهُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ يَحْيَي بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ قَالَ قَالَ 17 أَبُو ذَرٍّ: تَقُولُ الدَّابَّةُ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي مَلِيكَ صِدْقٍ يَرْفُقُ بِي وَ يُحْسِنُ إِلَيَّ وَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِي وَ لَا يَعْنُفُ عَلَيَ(3).
وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام قَالَ: مَا مِنْ دَابَّةٍ يُرِيدُ صَاحِبُهَا أَنْ يَرْكَبَهَا إِلَّا قَالَتِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ بِي رَحِيماً(4).
وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا رَكِبَ الْعَبْدُ الدَّابَّةَ قَالَتِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ بِي رَحِيماً(5).
وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ فِيمَا أَظُنُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: رُئِيَ أَبُو ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَسْقِي حِمَاراً لَهُ بِالرَّبَذَةِ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ النَّاسِ أَ مَا لَكَ يَا بَا ذَرٍّ مَنْ يَسْقِي لَكَ هَذَا الْحِمَارَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا وَ هِيَ تَسْأَلُ كُلَّ صَبَاحٍ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي مَلِيكاً صَالِحاً يُشْبِعُنِي مِنَ الْعَلَفِ وَ يُرْوِينِي مِنَ الْمَاءِ وَ لَا يُكَلِّفُنِي فَوْقَ طَاقَتِي فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَسْقِيَهُ بِنَفْسِي(6).
وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ سَيَابَةَ بْنِ ضُرَيْسٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مِثْلَهُ(7)
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ: مِثْلَهُ وَ فِيهِ قَالَ فِيمَا ظَنَ(8).
در حالی که سوار بر دابه خود است؛ آواز بخواند؛ در حالی که دابه او تسبیح میگوید.
و همچنین از پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت شده است که دابه را به خاطر رم کردن بزنید ولی به خاطر لغزیدن نزنید.(9)
و همچنین امام صادق علیه السّلام از پدرانش نقل میکند که دابه بر صاحبش شش حق دارد: بیش از توانش بر آن بار نکند، و پشتش را مجالس گفت و گو نگیرد، هنگامی که به منزل رسید ابتدا به علوفه دادن آن بپردازد، هنگامی که بر آبی عبور کرد؛ آن را بر آب عرضه کند و بر چهرهاش داغ نزند زیرا تسبیح میگوید.(10)
ابوذر میگوید: دابه میگوید: خدایا مالک درستی به من روزی کن که با من با نرمی رفتار کند و بر من نیکی کند و خوراک و آب به من دهد و به من زور نگوید.(11)
و همچنین امام کاظم علیه السّلام میفرماید: که دابهای نیست که صاحبش میخواهد بر آن سوار شود مگر این که حیوان میگوید: خدایا او را بر من مهربان قرار بده.(12)
و همچنین امام صادق علیه السّلام میفرماید: هنگامی که بنده ای سوار بر دابّه میشود؛ دابه میگوید: خدایا او را بر من مهربان قرار بده.(13)
و همچنین از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که ابوذر رضی الله عنه را دیدند که الاغش را در ربذه آب میداد یکی به او گفت: ای ابوذر کسی نداری که الاغت را آب دهد؟ گفت: از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم میفرمود: هیچ دابه ای نیست مگر این که هر صبح درخواست میکند که خدایا مالک خوبی به من روزی کن که از علف، سیرم کند و از آب، سیرابم نماید، و بیش از توانم بر من تکلیف نکند، و من دوست دارم خودم آن را آب دهم.(14)
و همچنین با سند دیگری از امام صادق علیه السّلام مانند روایت بالا را آورده است.(15)
و در کافی نیز مثل روایت بالا آورده شده است و فقط راوی آن که سلیمان بن خالد است؛ میگوید: گمان میکنم امام صادق علیه السّلام چنین فرمود.(16)
علي نسخة الكافي الظاهر أن الشك من سليمان و يحتمل كونه من ابن سنان و علي ما في المحاسن كان الأخير متعين و السؤال يحتمل أن يكون بلسان الحال كناية عن احتياجها إلي ذلك و اضطرارها فلا بد من رعايتها.
الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ: أَرْسَلَ إِلَيَّ الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ أَنْ أَشْتَرِيَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام جَمَلًا فَاشْتَرَيْتُ جَمَلًا بِثَمَانِينَ دِرْهَماً فَقَدَّمَ بِهِ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ لِي أَ تَرَاهُ يَحْمِلُ الْقُبَّةَ فَشَدَدْتُ عَلَيْهِ الْقُبَّةَ وَ رَكِبْتُهُ فَاسْتَعْرَضْتُهُ ثُمَّ قَالَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ يَعْلَمُونَ كُنْهَ حُمْلَانِ اللَّهِ عَلَي الضَّعِيفِ مَا غَالَوْا بِبَهِيمَةٍ(1).
وَ مِنْهُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ أَنِخْ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ قَالَ فَإِنَّهُ يَشْتَدُّ عَلَيَّ إِنَاخَتُهُ مَرَّتَيْنِ قَالَ افْعَلْ فَإِنَّهُ أَصْوَنُ لِلظَّهْرِ(2).
وَ مِنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: لَا تَضْرِبُوهَا عَلَي الْعِثَارِ وَ اضْرِبُوهَا عَلَي النِّفَارِ وَ قَالَ لَا تُغَنُّوا عَلَي ظُهُورِهَا أَ مَا يَسْتَحْيِي أَحَدُكُمْ أَنْ يُغَنِّيَ عَلَي ظَهْرِ دَابَّتِهِ وَ هِيَ تُسَبِّحُ(3).
وَ مِنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام لِابْنِهِ مُحَمَّدٍ عليه السلام حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ إِنِّي قَدْ حَجَجْتُ عَلَي نَاقَتِي هَذِهِ عِشْرِينَ حِجَّةً فَلَمْ أَقْرَعْهَا بِسَوْطٍ قَرْعَةً فَإِذَا نَفَقَتْ فَادْفِنْهَا لَا يَأْكُلْ لَحْمَهَا السِّبَاعُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا مِنْ بَعِيرٍ يُوقَفُ عَلَيْهِ مَوْقِفَ عَرَفَةَ سَبْعَ حِجَجٍ إِلَّا جَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ نَعَمِ الْجَنَّةِ وَ بَارَكَ فِي نَسْلِهِ فَلَمَّا نَفَقَتْ حَفَرَ لَهَا أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام وَ دَفَنَهَا(4).
يدل علي استحباب ترك ضرب الدواب لا سيما في طريق الحج و كأنه
طبق نسخه کافی، شک از سلیمان بن خالد است. و منظور از درخواست دابه این است که بسا به زبان حال است و کنایه از نیاز و اضطرار دابه به این موارد است، که مالک باید آن موارد را رعایت نماید.
محاسن: صفوان جمّال میگوید: مفضّل بن عمر نزد من فرستاد تا برای امام صادق علیه السّلام شتری بخرم. پس شتری به هشتاد درهم خریدم و نزد امام علیه السّلام برد و به من فرمود: آیا به نظر تو میتواند هودج حمل کند؟ و من هودج بر او بستم و سوارش شدم و برایش به نمایش گذاشتم. سپس فرمود: اگر مردم میدانستند حقیقت نیروی باربری که خدا به ناتوان داده چهارپا را گران نمی کردند.(5)
و همچنین ابن سنان نقل میکند: از امام صادق علیه السّلام از نماز مغرب پرسیدند؛ فرمود: هنگامی که خورشید غروب کرد؛ شتر را بخوابان. گفت: بر من سخت است که دو بار آن را بخوابانم. فرمود: این کار را انجام بده زیرا برای پشت حیوان مصونتر است.(6)
و همچنین امام صادق علیه السّلام فرمود: حیوان را به خاطر لغزیدن نزنید ولی به خاطر رم کردن بزنید. و فرمود: بر پشت آنها آواز نخوانید آیا شرم ندارد یکی از شماها که بر پشت دابه خود آواز بخواند در حالی که او تسبیح میگوید.(7)
امام زین العابدین علیه السّلام هنگام فوتش به پسرش امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود: من با این شتر خود بیست حج انجام دادم و حتی یک تازیانه هم به آن نزدم. پس هنگامی که مرد؛ آن را دفن کن تا درندگان آن را نخورند. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: شتری نیست که هفت بار در موقف عرفه ایستاده باشد، جز این که خداوند آن را از چهارپایان بهشت قرار میدهد، و نژادش را برکت میدهد. پس هنگامی که آن شتر مرد؛ امام باقر علیه السّلام برای آن قبر کند و او را خاک کرد.(8)
دلالت بر استحباب نزدن حیوان به ویژه در راه حج دارد و گویا
محمول علي ما إذا لم تدع إليه ضرورة و علي استحباب دفن الناقة التي حج عليها سبع حجج و يحتمل شموله لجميع الدواب كما يومئ إليه الخبر الآتي و يحتمل اختصاص الحكم بمركوبهم عليهم السلام لكن التعليل يومئ إلي التعميم.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ دَابَّةٍ عُرِّفَ بِهَا خَمْسَ وَقَفَاتٍ إِلَّا كَانَتْ مِنْ نَعَمِ الْجَنَّةِ قَالَ رَوَي بَعْضُهُمْ وُقِفَ بِهَا ثَلَاثَ وَقَفَاتٍ(1).
وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَي عَنْ أَحَدِهِمَا عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ بَعِيرٍ إِلَّا عَلَي ذِرْوَتِهِ شَيْطَانٌ فَامْتَهِنُوهُنَّ وَ لَا يَقُولُ أَحَدُكُمْ أُرِيحُ بَعِيرِي فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يَحْمِلُ(2).
وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّ عَلَي ذِرْوَةِ كُلِّ بَعِيرٍ شَيْطَاناً فَامْتَهِنُوهَا لِأَنْفُسِكُمْ وَ ذَلِّلُوهَا وَ اذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا فَإِنَّمَا يَحْمِلُ اللَّهُ(3).
وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي طَالِبٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ عِيَاضٍ اللَّيْثِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ عَلَي ذِرْوَةِ كُلِّ بَعِيرٍ شَيْطَاناً فَامْتَهِنُوهَا لِأَنْفُسِكُمْ وَ ذَلِّلُوهَا وَ اذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ(4).
كما أمركم الله أي في قوله تعالي وَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَ الْأَنْعامِ ما تَرْكَبُونَ لِتَسْتَوُوا عَلي ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَ إِنَّا إِلي رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ(5)فإنه في قوة الأمر كما سيأتي إن شاء الله في باب آداب الركوب.
و يمكن أن يكون المراد بأمره تعالي ما يشمل أمر الرسول و أوصيائه عليهم السلام أيضا.
منظور غیر صورت ضرورت است، و دلالت بر استحباب دفن شتری که هفت بار با آن به حج رفتهاند؛ دارد و شاید همه حیوانات را فرا بگیرد، چنان چه روایاتی به آن اشاره دارد، و شاید حکم مخصوص حیوانات ائمه علیهم السّلام باشد، ولی علتی را که حضرت ذکر کرده است؛ اشاره به عموم دارد.
محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: که هیچ دابه ای نباشد که با آن پنج بار در عرفه وقوف شده باشد جز اینکه از چهارپایان بهشت گردد. برخی روایت کردهاند که سه بار وقوف عرفه با آن شده باشد.(6)
و همچنین رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هیچ شتری نیست مگر این که بر کوهانش شیطانی است آنها را به کار بگیرید و کسی نگوید: شترم را آسایش میدهم، زیرا خداوند است که بار را میبرد.(7)
و همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: همانا بر کوهان هر شتری، شیطانی است؛ پس آنها را برای خود به کار بگیرید و آنها را رام کنید و پشت آنها نام خداوند را ببرید؛ زیرا فقط خداوند است که حمل میکند.(8)
و همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: همانا بر کوهان هر شتری، شیطانی است؛ پس آنها را برای خود به کار بگیرید و آنها را رام کنید و پشت آنها نام خداوند را ببرید؛ همان طور که به آن امر شدهاید.(9)
(همان طور که خداوند شما را به آن امر کرده است) در آیه «وَ الَّذی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعامِ ما تَرْکَبُونَ * لِتَسْتَوُوا عَلی ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحانَ الَّذی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنینَ * وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُون»(10){و همان کسی که جُفتها را یکسره آفرید، و برای شما از کشتیها و دامها [وسیلهای که] سوار شوید قرار داد. تا بر پُشت آن [ها] قرار گیرید، پس چون بر آن [ها] برنشستید، نعمت پروردگار خود را یاد کنید و بگویید: (پاک است کسی که این را برای ما رام کرد و [گرنه] ما را یارای [رامساختن] آنها نبود.» (و به راستی که ما به سوی پروردگارمان بازخواهیم گشت.»}
زیرا این در معنی امر است چنانچه در باب آداب رکوب ان شاء اللَّه میآید. و احتمال دارد مقصود از امر خداوند شامل امر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و اوصیاء او هم باشد.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ وَ عَنْ أَبِيهِ مَيْمُونٍ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام إِلَي أَرْضِهِ بِطِيبَةَ وَ مَعَهُ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَ أُنَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَأَقَمْنَا بِطِيبَةَ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ رَكِبَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام عَلَي جَمَلٍ صَعْبٍ فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ مَا أَصْعَبَ بَعِيرَكُمْ فَقَالَ لَهُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنَّ عَلَي ذِرْوَةِ كُلِّ بَعِيرٍ شَيْطَاناً فَامْتَهِنُوهَا وَ ذَلِّلُوهَا وَ ذَكِّرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا فَإِنَّمَا يَحْمِلُ اللَّهُ ثُمَّ دَخَلَ مَكَّةَ وَ دَخَلْنَا مَعَهُ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ(1).
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ: مِثْلَهُ(2).
كأن المراد بطيبة هنا غير المدينة بل هي اسم موضع قريب مكة و إنما دخل عليه السلام بغير إحرام لعدم مضي شهر من الإحرام الأول قال الفيروزآبادي طيبة أي بالفتح المدينة النبوية و بالكسر قرية عند زرود.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَوْ يَعْلَمُ الْحَاجُّ مَا لَهُ مِنَ الْحُمْلَانِ مَا غَالَي أَحَدٌ لِلْبَعِيرِ(3).
وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ كُنْهَ حُمْلَانِ اللَّهِ عَلَي الضَّعِيفِ مَا غَالَوْا بِبَهِيمَةٍ(4).
وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ سُلَيْمَانَ الرَّحَّالِ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ: مَرَّ بِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ أَنَا أَمْشِي عَنْ نَاقَتِي فَقَالَ مَا لَكَ لَا تَرْكَبُ فَقُلْتُ ضَعُفَتْ نَاقَتِي وَ أَرَدْتُ أَنْ أُخَفِّفَ عَنْهَا فَقَالَ رَحِمَكَ اللَّهُ ارْكَبْ فَإِنَّ اللَّهَ يَحْمِلُ عَلَي الضَّعِيفِ وَ الْقَوِيِ(5).
الكافي، عن العدة عن أحمد بن أبي عبد الله عن أبيه: مثله(6).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ:
محاسن: میمون قدّاح میگوید: به همراه امام محمد باقر علیه السّلام به زمین او در طیبه رفتیم و همراه امام علیه السّلام عمرو بن دینار و عده ای از یاران آن حضرت بودند و در آنجا مدّتی ماندیم و ابو جعفر علیه السّلام بر شتری سرکش سوار شد و عمرو بن دینار گفت: شتر شما چه سرکش است، فرمود: آیا نمی دانی که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: همانا بر کوهان هر شتری شیطانی است او را به کار گیرید و خوار و رام کنید، و نام خدا را بر او ببرید، فقط خداوند بار را حمل میکند. سپس وارد مکه شد و ما هم در حالی که احرام نبسته بودیم با حضرت وارد شدیم.(7)
و در کافی مثل همین حدیث را نقل کرده است.(8)
گویا مراد از طیبه غیر از مدینه است بلکه نام جایی نزدیک مکه است و امام علیه السّلام به این خاطر بی احرام وارد شهر شده بود؛ چون از احرام نخست او مدّت یک ماه نگذشته بود. فیروزآبادی گفته است: طَیبه، با فتح مدینه نبویه است و به کسر(طِیبه) روستایی نزدیک زرود است.
محاسن: امام صادق علیه السّلام میفرمود:
إِذَا عَثَرَتِ الدَّابَّةُ تَحْتَ الرَّجُلِ فَقَالَ لَهَا تَعَسْتِ تَقُولُ تَعَسَ وَ انْتَكَسَ أَعْصَانَا لِرَبِّهِ(1).
الكافي، عن عدة من أصحابه عن سهل بن زياد عن جعفر بن محمد بن يسار عن عبيد الله الدهقان عن درست عن أبي عبد الله عليه السلام قال قال رسول الله صلي الله عليه و آله: و ذكر مثله(2).
قال الجوهري التعس الهلاك و أصله الكب و هو ضد الانتعاش و قد تعس بالفتح يتعس تعسا و أتعسه الله يقال تعسا لفلان أي ألزمه الله هلاكا.
و قال الفيروزآبادي التعس الهلاك و العثار و السقوط و الشر و البعد و الانحطاط و الفعل كمنع و سمع أو إذا خاطبت قلت تعست كمنع و إذا حكيت قلت تعس كسمع و قال انتكس أي وقع علي رأسه انتهي.
و قوله لربه الظاهر أن المراد به الرب سبحانه كما هو المصرح به في غيره و يحتمل أن يكون المراد بالرب المالك أي ما عصيتك في هذه العثرة إذ لم تكن باختياري و أنت عصيت ربك كثيرا.
الْمَكَارِمُ، عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: عَلَي كُلِّ مَنْخِرٍ مِنَ الدَّوَابِّ شَيْطَاناً فَإِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُلْجِمَهَا فَلْيُسَمِّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ(3).
الكافي، عن العدة عن أحمد بن محمد عن القاسم بن يحيي عن جده الحسن عن يعقوب بن جعفر قال سمعت أبا الحسن عليهما السلام : و ذكر مثله(4).
الْمَكَارِمُ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام قَالَ: أَيُّمَا دَابَّةٍ اسْتَصْعَبَتْ عَلَي صَاحِبِهَا مِنْ لِجَامٍ وَ نِفَارٍ فَلْيَقْرَأْ فِي أُذُنِهَا أَوْ عَلَيْهَا أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ وَ لْيَقُلِ اللَّهُمَّ سَخِّرْهَا وَ بَارِكْ لِي فِيهَا بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اقْرَأْ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ(5).
اگر حاجیها میدانستند که چه نصیبی از حیوانات بارکش برای آنها است؛ هیچ کس شتر را گران نمی کرد.(6)
و همچنین امام صادق علیه السّلام فرمودهاند: اگر مردم میدانستند حقیقت نیرویی که خدا به شترهای بار کش ناتوان داده کسی بهائم را گران نمی کرد.(7)
ابن ابی یعفور میگوید: امام صادق بر من گذر کرد در حالی که پیاده از شترم راه میرفتم، فرمود: چرا سوار نمی شوی؟ گفتم: شترم ناتوان است و خواستم بر آن آسان بگیرم. فرمود: خداوند تو را رحمت کند؛ سوار شو به خاطر این که همانا خداوند بر نیرومند و ناتوان بار میکند.(8)
در کافی هم مثل روایت بالا ذکر شده است.(9)
محاسن: ابو الحسن علیه السّلام میفرمود: که چون دابه زیر پای کسی بلغزد و صاحبش به او بگوید: هلاک شوی؛ دابه در پاسخش میگوید: خودت نابود شوی و سر به زیر شود هرکس که نسبت به پروردگارش نافرمانتر است.(10)
در کافی همین حدیث را از پیامبر صلی الله علیه و اله نقل کرده است.(11)
جوهری میگوید: «تعس» یعنی هلاک شدن و اصل آن به معنای با سر به زمین افتادن است. و آن ضد سر را به بالا گرفتن است. فیروز آبادی میگوید: «تعس» به معنای هلاک، لغزش، شر، دوری و انحطاط است و «انتکس» یعنی با سرش به زمین افتاد. «اعصاناً لربه» نافرمانتر نسبت به پروردگارش: ظاهر خداوند است، چنانچه در جای دیگر به آن تصریح شده است و احتمال هم دارد مقصود مالک باشد، یعنی من در این لغزش از تو نافرمانی نکردم، زیرا به اختیار خودم نبود در حالی که تو بسیار پروردگارت را نافرمانی کردی.
مکارم الاخلاق: امام رضا علیه السّلام فرمود: در هر سوراخ بینی چهارپایان شیطانی است اگر کسی از شماها خواست آن را دهنه زند؛ باید نام خدا عزّ و جلّ را ببرد.(12)
در کافی هم مثل این حدیث را ذکر کرده است.(13)
مکارم الاخلاق: ابو عبیده میگوید: امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام فرمود: هر دابهای که یا به خاطر لگام یا به خاطر رم کردن، از صاحب خود سرپیچی کرد، باید در گوش آن یا برآن حیوان آیه «أَ فَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ»(14){آیا جز دین خدا را میجویند؟ با آنکه هر که در آسمانها و زمین است خواه و ناخواه سر به فرمان او نهاده است، و به سوی او بازگردانیده میشوند.} را بخواند و باید بگوید: خدایا به حق محمّد و آل محمّد آن را مسخر من گردان و برای من آن را مبارک قرار بده و سوره (انا انزلناه) را بخواند.(15)
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(1)
قوله عليه السلام أو عليها أي قريبا منها إن لم يقدر علي إدناء الفم من أذنها.
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام : لِلدَّابَّةِ عَلَي صَاحِبِهَا سِتُّ خِصَالٍ يَبْدَأُ بِعَلْفِهَا إِذَا نَزَلَ وَ يَعْرِضُ عَلَيْهَا الْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ وَ لَا يَضْرِبُهَا إِلَّا عَلَي حَقٍّ وَ لَا يَحْتَمِلُهَا إِلَّا مَا تُطِيقُ وَ لَا يُكَلِّفُهَا مِنَ السَّيْرِ إِلَّا طَاقَتَهَا وَ لَا يَقِفُ عَلَيْهَا فُوَاقاً.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَتَّخِذُوا ظُهُورَ الدَّوَابِّ كَرَاسِيَّ فَرُبَّ دَابَّةٍ مَرْكُوبَةٍ خَيْرٌ مِنْ رَاكِبِهَا وَ أَطْوَعُ لِلَّهِ تَعَالَي وَ أَكْثَرُ ذِكْراً.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام : نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ تُوسَمَ الدَّوَابُّ عَلَي وُجُوهِهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: قَلِّدُوا النِّسَاءَ وَ لَوْ بِسَيْرٍ وَ قَلِّدُوا الْخَيْلَ وَ لَا تُقَلِّدُوهَا الْأَوْتَارَ(2).
قال الجوهري الفواق و الفواق ما بين الحلبتين من الوقت لأنها تحلب ثم تترك سويعة يرضعها الفصيل لتدر ثم تحلب يقال ما أقام عنده إلا فواقا.
الْمَجَازَاتُ النَّبَوِيَّةُ، قَالَ عليه السلام : قَلِّدُوا الْخَيْلَ وَ لَا تُقَلِّدُوهَا الْأَوْتَارَ(3).
قال السيد رضي الله عنه هذه استعارة علي أحد التأويلين و هو أن يكون المراد النهي عن طلب أوتار الجاهلية علي الخيل بشن الغارات و شب النائرات و معني لا تقلدوها أي لا تجعلوها كأنها قلدت درك الوتر فتقلدته و ضمنت أخذ الثأر فضمنته و ذلك عبارة عن فرط جدهم في الطلب و حرصهم علي الدرك فكأنه عليه السلام قال قلدوا
در کافی هم مانند این حدیث تا «وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ» آمده است.(4)
منظور از این که یا برآن بخوانند این است که اگر نتواند به گوش حیوان بخواند؛ نزدیکش بخواند.
نوادر راوندی: امیر المؤمنین علی علیه السّلام فرمود: دابه بر صاحبش شش حق دارد: هنگامی که منزل کرد ابتدا به علوفه دادن آن بپردازد، هرگاه بر آب عبور کرد؛ آن را هم بر سر آب ببرد، به ناحق او را نزند، جز به اندازه توانش بر او بار نکند، و بیش از طاقتش او را راه نبرد و هنگامی که حیوان ایستاده است؛ به پشت آن نایستد ولو مدت فاصله بین دو شیر دوشیدن باشد.
و به همین سند رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پشت دابه را کرسی خود نسازید. چه بسیار دابه ای که از سواره خود بهتر است و در برابر خداوند مطیعتر است و بیشتر یاد خدا تعالی کند.
و به همین سند علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نهی کرد از این که چهره دابهها را داغ زنند، زیرا به حمد پروردگار خود تسبیح میگوید.
و به همین سند رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به گردن زنها گردن بند بیندازید، گرچه با بند نعلین باشد و به اسبها گردن بند ببندید و آنها را با «اوتار» بند نکنید.(5)
جوهری گفته است: «فواق» فاصله بین دو مرتبه شیر دوشیدن است؛ ابتدا مقداری حیوان را میدوشند و سپس رها میکنند تا بچه او از آن بخورد سپس دوباره آن را میدوشند.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: «قلّدوا الخیل و لا تقلدوها بالأوتار.»(6)
سید رضی گفته است: این استعاره است و دو تفسیر دارد:
تفسیر اول: مقصود ممنوعیت خونخواهی دوران جاهلیت به وسیله اسبها است که سوار اسبها چپاول میکردند و آتش خون خواهی را میافروختند، و مقصود این است که این خوی جاهلی را گردن گیر اسبها نسازید و سوار بر اسبها به دنبال افرادی که نزاع جاهلی با آنها دارید؛ نشتابید. و گویا پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمودهاند:
الخيل طلب أعداء الدين و الدفاع عن المسلمين و لا تقلدوها طلب أوتار الجاهلية و دخول مصارع الحمية.
و إذا حمل الخبر علي التأويل الآخر خرج عن أن يكون مجازا و هو أن يكون المراد النهي عن تقليد الخيل أوتار القسي و قيل في وجه النهي عن ذلك قولان أحدهما أن يكون عليه السلام إنما نهي عنه لأن الخيل ربما رعت الأكلاء و الأشجار فنشبت الأوتار في أعناقها ببعض شعب ما ترعاه من ذلك فخنقتها أو حبستها علي عدم المأكل و المشرب حتي تقضي نحبها.
و الوجه الآخر أنهم كانوا في الجاهلية يعتقدون أن تقليد الخيل بالأوتار يرفع عنها حمة عين العائن و شرارة نظر المستحسن فتكون كالعوذ لها و الأحراز عليها فأراد عليه السلام أن يعلمهم أن تلك الأوتار لا تدفع ضررا و لا تصرف حذرا و إنما الله سبحانه و تعالي الدافع الكافي و المعيذ الواقي و مما يقوي هذا التأويل ما روي من أمره عليه السلام بقطع الأوتار عن أعناق الخيل.
و لتقليد الخيل وجه آخر و هو أن العرب كانت إذا قدرت و ظفرت قلدت الخيل العمائم و ذكر أن معاوية لما تغلب علي الأمر و دخل الكوفة بعد صلح الحسن عليه السلام فعل ذلك بخيله.
و ذكر ابن الأثير في النهاية هذه الوجوه إلا الأخير.
الْمَجَازَاتُ، قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِذَا سَافَرْتُمْ فِي الْخِصْبِ فَأَعْطُوا الرُّكُبَ أَسِنَّتَهَا وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي فَأَعْطُوا الرِّكَابَ أَسْنَانَهَا(1).
و هذه استعارة و المراد بالأسنة هاهنا علي ما قاله جماعة من علماء اللغة الأسنان و هو جمع جمع لأن الأسنان جمع سن و الأسنة جمع الأسنان و الركب جمع الركاب فكأنه عليه السلام أمرهم بأن يمكنوا ركابهم زمان الخصب من الرعي في طرق أسفارهم و عند نزولهم و ارتحالهم فكني عن ذلك بإعطائها أسنانها و المراد تمكينها من استعمال أسنانها في اجتذاب الأكلاء و الأعشاب فكأنهم بتمكينها من ذلك قد أعطوها أسنانها و هذا كما يقول
اسبها را به خاطر دنبال کردن دشمنان دین و دفاع از مسلمین به قلاده بکشید نه به خاطر خون خواهی دوران جاهلیت و کشتار از روی تعصب و حمیت آنها را قلاده بزنید .
تفسیر دوم: اگر روایت را به این معنا بگیریم از مجاز بودن خارج میشود و مقصود این است که زه کمان را گردن بند اسبان نکنید. و در مورد علت این نهی پیامبر صلی الله علیه و آله دو وجه گفتهاند: یکی این که پیامبر صلی الله علیه و آله به این خاطر نهی کردند: شاید زمانی که اسب از چراگاه یا از درختان میچرد؛ زه کمان به بعضی از شاخهها گیر نماید و آنها را خفه کند یا باعث میشود که حیوان همین طور بماند و بدون آب و غذا بماند و بمیرد. وجه دوم که در علت نهی پیامبر صلی الله علیه و اله گفتهاند این است که آنها در زمان جاهلیت اعتقاد داشتند؛ گردن بند زه کمان مایه رفع چشم زخم است و دعا و حرز آنها است و پیامبر صلی الله علیه و آله میخواهد به آنها تعلیم دهد که آن اثری ندارد و از حذر جلوگیری نمی کند و فقط خداوند سبحانه رافع و کافی و پناه و نگهدار است. و آن چیزی که این تفسیر را تقویت میکند؛ آن چیزی است که روایت شده است پیامبر صلی الله علیه و آله دستور دادند (اوتار) را از گردن اسبها پاره کنند.
تفسیر دیگری برای گردن بند اسبها وجود دارد و آن این است که چون عرب نیرومند و پیروز میشد، عمامهها را به گردن اسبهای خود میبستند و گفته شده است که هنگامی که معاویه بر امور غلبه کرد و پس از صلح امام حسن علیه السّلام وارد کوفه شد، با اسبهای خود چنین کرد.
ابن اثیر در نهایه همه این وجوه غیر از وجه آخر را ذکرد کرده است.
مجازات النبویة: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که در دشتهای سر سبز و پرگیاه سفر میکنید؛ دندانهای مرکوبهایتان را به آنها بدهید. (2)
این تعبیر استعاره است و مراد از «أسنة» (دندان ها) طبق آن چیزی که جماعتی از علما گفتهاند: جمع «أسنان» و آن جمع الجمع «سن» است و منظور پیامبر صلی الله علیه و آله این است که به مرکوب خود فرصت دهید تا در راه مسافرت و هنگام پیاده شدن از آنها و استراحت از گیاه و سبزه بیابان امکان استفاده از دندانهای خود برای جذب گیاهان و علوفه را داشته باشد. چنان چه هنگامی که میگویند:
القائل لغيره أعط الفرس عنانها و أعط الراحلة زمامها أي مكنها من التوسع في الجري و مد العنق في الخطو.
و عندي في ذلك وجه آخر و هو أن يكون المراد مكنوا الركاب في الخصب من أن يسمن بكثرة الرعي فإنهم قد عبروا في أشعارهم عن سمن الإبل بالسلاح تارة و بالأسنة تارة فإن سمنها و شارتها في عين صاحبها يمنعه من أن ينحرها للضيافة و يبذلها لطراقه فجعل السمن لها كالسلاح الذي يدافع به عن نحرها و تماطل به عن عقرها.
الْفَقِيهُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَعْيَنَ قَالَ: سَمِعْتُ الْوَلِيدَ بْنَ صَبِيحٍ يَقُولُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ أَبَا حَنِيفَةَ رَأَي هِلَالَ ذِي الْحِجَّةِ بِالْقَادِسِيَّةِ وَ شَهِدَ مَعَنَا عَرَفَةَ فَقَالَ مَا لِهَذَا صَلَاةٌ مَا لِهَذَا حَجٌّ.
وَ حَجَّ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام عَلَي نَاقَةٍ لَهُ أَرْبَعِينَ حِجَّةً فَمَا قَرَعَهَا بِسَوْطٍ(1).
وَ مِنْهُ بِإِسْنَادِهِ الصَّحِيحِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَرْثَدُ بْنُ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيُّ يُعَقِّبُونَ بَعِيراً بَيْنَهُمْ وَ هُمْ مُنْطَلِقُونَ إِلَي بَدْرٍ(2).
العقبة بالضم النوبة و أعقب زيد عمرا ركبا بالنوبة.
الْفَقِيهُ، قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام : فِي الدَّوَابِّ لَا تَضْرِبُوهَا الْوُجُوهَ وَ لَا تَلْعَنُوهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَعَنَ لَاعِنَهَا.
وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ: لَا تُقَبِّحُوا الْوُجُوهَ.
وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِنَّ الدَّوَابَّ إِذَا لُعِنَتْ لَزِمَتْهَا اللَّعْنَةُ(3).
لا تقبحوا الوجوه أي لا تقولوا لها قبح الله وجهك أو لا تفعلوا شيئا يصير سببا لقباحة وجهها قال في النهاية يقال قبحت فلانا إذا قلت له قبحك الله من
عنان و افسار اسب را به آن بده یعنی بگذار آزاد باشد و گردن کشی کند و قدم بزند.
و نزد من در این تفسیر وجه دیگری نیز وجود دارد و آن این است که در چراگاههای سرسبز به کثرت چریدن چاق شوند، زیرا اعراب از چاقی شتر گاهی تعبیر به سلاح و گاهی تعبیر به دندان میکنند؛ زیرا چاقی حیوان در نظر صاحبش، او را از کشتن آن حیوان، برای میهمانی و بخشیدن منع میکند و چاقی برای آن حیوان مانند سلاح است که از کشته شدن و پی شدن و ... از آن دفاع میکند.
من لا یحضره الفقیه: ایوب بن اعین میگوید: شنیدم که ولید بن صبیح به امام صادق علیه السّلام میگفت: ابو حنیفه هلال ذیحجه را در قادسیه دیده و با ما در عرفه حاضر شده است. امام علیه السّلام فرمود: برای او نه نمازی بوده است و نه حجی (نماز و حج را بر وجه صحیح آن انجام نداده است).
و علی بن الحسین علیه السّلام چهل بار با شتر خود به حج رفت و حتی یک تازیانه هم به آن نزد.(4)
و امام باقر علیه السّلام میفرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله با مرثد بن ابی مرثد غنوی در سفری که به بدر میرفتند؛ به نوبت بر یک شتر سوار میشدند.(5)
العقبة بالضم النوبة و أعقب زید عمرا رکبا بالنوبة.
من لا یحضره الفقیه: علی علیه السّلام در باره چهارپایان فرمود: بر چهره آنها نزنید و آنها را لعن نکنید، زیرا خداوند عزّ و جلّ لاعن آنها را لعن میکند.
و در روایت دیگری فرمود: چهرههای آنها را زشت نسازید.
و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: همانا اگر حیوانات لعن شوند، لعنت گردن گیر آنها میشود.(6)
چهرههای آنها را زشت نکنید؛ یعنی نگویید: خدا رویت را زشت کند یا کاری نکنید که باعث زشتی صورت آنها شود. در نهایه گفته است: هنگامی که گفته میشود: خداوند تو را قبیح کند؛
القبح و هو الإبعاد و منه الحديث لا تقبحوا الوجه أي لا تقولوا قبح الله وجه فلان و قيل لا تنسبوا إلي القبح ضد الحسن لأن الله قد أحسن كل شيء خلقه.
قوله عليه السلام لزمتها أي يستجاب فيها و يصير سببا لهلاكها أو لزمتها مقابلة اللعن باللعن قال في النهاية في حديث المرأة التي لعنت ناقتها في السفر فقال ضعوا عنها فإنها ملعونة قيل إنما فعل ذلك لأنه استجيبت دعاؤها فيها و قيل فعله عقوبة لصاحبها لئلا تعود إلي مثلها و ليعتبر بها غيرها و أصل اللعن الطرد و الإبعاد من الله تعالي و من الخلق السب و الدعاء.
الْفَقِيهُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ السَّكُونِيِّ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يُحِبُّ الرِّفْقَ وَ يُعِينُ عَلَيْهِ فَإِذَا رَكِبْتُمُ الدَّوَابَّ الْعِجَافَ فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا فَإِنْ كَانَتِ الْأَرْضُ مُجْدِبَةً فَانْجُوا عَلَيْهَا وَ إِنْ كَانَتْ مُخْصِبَةً فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا.
وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: مَنْ سَافَرَ مِنْكُمْ بِدَابَّةٍ فَلْيَبْدَأْ حِينَ يَنْزِلُ بِعَلْفِهَا وَ سَقْيِهَا(1).
وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : إِذَا سِرْتَ فِي أَرْضٍ خِصْبَةٍ فَارْفُقْ بِالسَّيْرِ وَ إِذَا سِرْتَ فِي أَرْضٍ مُجْدِبَةٍ فَعَجِّلْ بِالسَّيْرِ(2).
العجاف المهازيل فأنزلوها منازلها أي كلفوها علي قدر طاقتها و لا تتعدوا بها المنزل كما في الثاني فانجوا أي فاسرعوا لتصلوا إلي الماء و الكلاء فارفق بالسير أي لترعي في الطريق.
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجَعْفَرِيِّ رَفَعَهُ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام مَتَي أَضْرِبُ دَابَّتِي تَحْتِي فَقَالَ إِذْ لَمْ تَمْشِ تَحْتَكَ كَمَشْيَتِهَا إِلَي مِذْوَدِهَا(3).
الْفَقِيهُ،: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ ذَكَرَ مِثْلَهُ(4).
في أكثر نسخ الكافي المذود بالذال المعجمة و في أكثر نسخ الفقيه بالزاي
یعنی خداوند تو را از قبح، که همان دور بودن است، زشت کرد. و گفته شده است: منظور این است که آن چه مقابل حسن و زیبایی است؛ آن را به قبیح نسبت ندهید زیرا خداوند خلقت هر چیزی را زیبا قرار داد.
منظور از کلام پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمود: لعنت گردن گیر آنها میشود؛ یعنی در مورد آن به استجابت میرسد و باعث نابودی او میگردد یا گردن گیرش شود که در برابر لعن، لعن کند. در نهایه میگوید: در مورد حدیثی که زنی که در سفر شتر خود را لعنت کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: شتر را از او بگیرید زیرا آن شتر مورد لعن واقع شده است. گفته شده است: این کار را برای آن انجام داد؛ چون دعای آن زن در حق شتر به استجابت رسیده بود. و گفته شده است: این عمل را برای کیفر صاحبش انجام داد تا دیگر مثل آن کار را انجام ندهد و دیگران هم از آن عبرت بگیرند. اصل لعن راندن و دور کردن از خداوند است؛ و در مورد مخلوقات، دشنام و دعا است.
من لا یحضره الفقیه: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خداوند تبارک و تعالی نرمش را دوست دارد و به آن کمک میکند، و چون سوار چهار پایان لاغر شدید؛ در محلهایی که مناسب آنها هستند منزل کنید. اگر زمین قحطی و خشک باشد زود از آن عبور کنید، و اگر پر نعمت باشد در آن منزلشان دهید.
و همچنین فرمود: هر کس از شما که با چهار پایی سفر کرد؛ چون پیاده شدید ابتدا به علوفه و آب دادن به آن مشغول شوید.(5)
و امام باقر علیه السّلام میفرمود: چون در سرزمین سر سبز و خرّم سفر میکنی آرام برو و اگر در زمین قحطی و خشک حرکت میکنی تند برو.(6)
(عجاف) یعنی حیوانات لاغر اندام، آنها را در منزل هایشان فرود آورید یعنی به اندازه طاقتشان آنها را حرکت دهید. سریع بروید برای این که به آب و چراگاه برسید. حرکت آرام در سرزمینهای سرسبز برای این است که حیوان در راه بچرد .
کافی: از امام صادق علیه السّلام پرسیده شد که چه زمانی دابهای را که سوار آن هستم؛ بزنم؟ حضرت فرمود: هنگامی که زیر پایت مانند آن موقع که به چراگاهش نمی رود.(7)
در من لایحضره الفقیه نیز آورده است که مردی از امام صادق علیه السّلام مثل این سؤال را پرسید و حضرت همین جواب را دادند.(8)
در اکثر نسخههای کافی «مذود» آمده است و در اکثر نسخههای فقیه «مزود»
و الأول أظهر في القاموس المذود كمنبر معلف الدابة و قال الزود تأسيس الزاد و كمنبر وعاؤه.
الْكَافِي، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْخَشَّابِ عَنِ ابْنِ بَقَّاحٍ عَنْ مُعَاذٍ الْجَوْهَرِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: لَا تَتَوَرَّكُوا عَلَي الدَّوَابِّ وَ لَا تَتَّخِذُوا ظُهُورَهَا مَجَالِسَ(1).
لعل المراد بالتورك عليها الجلوس عليها علي إحدي الوركين فإنها تتضرر به و يصير سببا لدبرها أو المراد رفع إحدي الرجلين و وضعها فوق السرج للاستراحة قال الجوهري تورك علي الدابة أي ثني رجله و وضع إحدي وركيه في السرج و كذلك التوريك و قال أبو عبيدة المورك و الموركة الموضع الذي يثني الراكب رجله عليه قدام واسطة الرحل إذا مل من الركوب و في القاموس تورك علي الدابة ثني رجله لينزل أو ليستريح انتهي.
و في بعض النسخ لا تتوكئوا من الاتكاء و كأنه تصحيف.
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنِ الْأَصَمِّ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: اضْرِبُوهَا عَلَي النِّفَارِ وَ لَا تَضْرِبُوهَا عَلَي الْعِثَارِ(2).
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ مِنَ الْحَقِّ أَنْ يَقُولَ الرَّاكِبُ لِلْمَاشِي الطَّرِيقَ.
وَ فِي نُسْخَةٍ أُخْرَي: إِنَّ مِنَ الْجَوْرِ أَنْ يَقُولَ الرَّاكِبُ لِلْمَاشِي الطَّرِيقَ(3).
كأن قوله و في نسخة أخري من كلام رواة الكافي و يحتمل كونه من الكليني بأن يكون اختلاف النسخ في أصوله و علي التقديرين فالنسخة الأخري محمولة علي ما إذا كان هناك طريق آخر يمكنه أن يثني عنانه إليه و علي النسخة
و عبارت اولی اظهر است. در قاموس گفته: مذود بر وزن منبر، به معنای محل علوفه و چراگاه حیوان است و مزود، به معنای محل نگه داری حیوان است.
کافی: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به صورت (تورک) بر حیوانات ننشینید و پشت آنها را مجلس گفت و گو نسازید.(4)
شاید مراد از (تورک) یک طرفی سوار شدن بر دابه است زیرا موجب وارد شدن ضرر به پشت حیوان میشود یا این که مراد این است که یکی از پاها را بلند نماید و برای استراحت روی حیوان بگذارد. جوهری گفته: تورک بر دابه یعنی خم کردن پا و یا قرار دادن یکی از پاها روی پالان است. ابوعبید گفته: مورک مکانی است که راکب پای خود را روی آن میگذارد. در قاموس گفته: تورک بر دابه یعنی خم کردن پا برای پیاده شدن یا استراحت کردن است.
و در برخی نسخهها عبارت (لا تتوکئوا) است یعنی تکیه نکنید که احتمال دارد تصحیف شده باشد.
کافی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: چهارپایان را به خاطر رم کردن بزنید، ولی به خاطر لغزیدن آنها را نزنید.(5)
و امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا از حق این است که سواره به پیاده گوید: راه بده .
و در نسخه دیگر است که از ستم است که سواره به پیاده گوید: راه بده.(6)
احتمال دارد در نسخه دیگر سخن راویان کافی باشد و احتمال هم دارد این سخن از خود کلینی باشد و اختلاف نسخهها در اصل باشد و به هر تقدیر نسخه دیگر حمل بر جایی است که سواره راه دیگری دارد و میتواند افسار حیوان خود را به آن سمت برگرداند. و نسخه
الأولي معناه أنه ينبغي للراكب أن يحذر الماشي ليعدل عن طريقه لئلا يصيبه ضرر و يؤيد النسخة الثانية ما سيأتي و لم تكن النسخة الأولي في بعض نسخ الكافي و إن كانت أظهر.
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مِنَ الْجَوْرِ قَوْلُ الرَّاكِبِ لِلْمَاشِي الطَّرِيقَ(1).
الْفَقِيهُ، قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: أَخِّرُوا الْأَحْمَالَ فَإِنَّ الْيَدَيْنِ مُعَلَّقَةٌ وَ الرِّجْلَيْنِ مُوَثَّقَةٌ(2).
الْكَافِي، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّي بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْعَلَوِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام : مِنْ مُرُوَّةِ الرَّجُلِ أَنْ يَكُونَ دَوَابُّهُ سِمَاناً. قَالَ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: ثَلَاثٌ مِنَ الْمُرُوَّةِ فَرَاهَةُ الدَّابَّةِ وَ حُسْنُ وَجْهِ الْمَمْلُوكِ وَ الْفَرَسُ السَّرِيُ(3).
في القاموس فره ككرم فراهة و فراهية حذق فهو فاره بين الفروهة(4)و السري النفيس الشريف.
مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، وَ الْفَقِيهُ، فِي حَدِيثِ الْمَنَاهِي عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ ضَرْبِ وُجُوهِ الْبَهَائِمِ وَ نَهَي عَنْ قَتْلِ النَّحْلِ وَ نَهَي عَنِ الْوَسْمِ فِي وُجُوهِ الْبَهَائِمِ(5).
إِرْشَادُ الْمُفِيدِ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الرَّافِقِيِ(6)عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: حَجَجْتُ مَعَ أَبِي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَالْتَاثَتْ عَلَيْهِ
اول به این معنا است که بر سواره شایسته است که از پیاده دوری نماید تا ضرری به او نرسد و مؤید نسخه دوم آن چیزی است که خواهد آمد، و نسخه اول اگرچه روشنتر است ولی در برخی نسخههای کافی نیست.
خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: ستم است سواره به پیاده بگوید راه بده.(7)
من لا یحضره الفقیه: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بارها را در بخش پشت قرار دهید زیرا دستها آویزان و پاها استوار هستند.(8)
کافی: امام کاظم علیه السّلام فرمود: از مردانگی کسی این است که چهار پایان او فربه باشند.
و همچنین راوی میگوید: از آن حضرت شنیدم که میفرمود: سه چیز از مردانگی است: آسایش دابه، زیبا رویی مملوک و اسب شریف.(9)
امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام از پدرانش نقل میکند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از زدن بر چهره بهائم نهی کرده است و همچنین از کشتن زنبور عسل نهی کرده است و همچنیناز داغ زدن برچهره بهائم نهی کرده است.(11)
ارشاد: ابراهیم بن علی از پدرش نقل میکند که سالی
با پدرم امام زین العابدین علیه السّلام به حج رفتم
1) الخصال: 3 فيه: للراجل.
2) من لا يحضره الفقيه 2: 191.
3) فروع الكافي 6: 479.
4) القاموس: فره.
5) المجالس: 255( م 66) من لا يحضره الفقيه 4: 5.
6) في المصدر: الرافعي.
7) . خصال 1 : 3
8) . من لا یحضره الفقیه 2 : 191
9) . کافی 6 : 479
10) القاموس: فره.
11) . الامالی صدوق: 425، من لا یحضره الفقیه: 4 : 9
النَّاقَةُ فِي سَيْرِهَا فَأَشَارَ إِلَيْهَا بِالْقَضِيبِ ثُمَّ قَالَ آهِ لَوْ لَا الْقِصَاصُ وَ رَدَّ يَدَهُ عَنْهَا(1).
في النهاية فيه إذا التاثت راحلة أحدنا أي أبطأت في سيرها(2).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: كُلُّ لَهْوِ الْمُؤْمِنِ بَاطِلٌ إِلَّا فِي ثَلَاثٍ فِي تَأْدِيبِهِ الْفَرَسَ وَ رَمْيِهِ عَنْ قَوْسِهِ وَ مُلَاعَبَتِهِ امْرَأَتَهُ فَإِنَّهُنَّ حَقٌّ الْخَبَرَ(3).
الْفَقِيهُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ قَالَ الْفَضْلُ بْنُ الْعَبَّاسِ: أُهْدِيَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَغْلَةٌ أَهْدَاهَا لَهُ كِسْرَي أَوْ قَيْصَرُ فَرَكِبَهَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِجُلٍّ مِنْ شَعْرٍ وَ أَرْدَفَنِي خَلْفَهُ الْخَبَرَ(4).
كِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ أَ يَصْلُحُ أَنْ يَرْكَبَ الدَّابَّةَ عَلَيْهَا الْجُلْجُلُ قَالَ إِنْ كَانَ لَهُ صَوْتٌ فَلَا وَ إِنْ كَانَ أَصَمَّ فَلَا بَأْسَ(5).
الْفَقِيهُ، قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ عَلَي ذِرْوَةِ كُلِّ بَعِيرٍ شَيْطَاناً فَأَشْبِعْهُ وَ امْتَهِنْهُ(6).
ذكر العلامة قدس سره في المنتهي كثيرا من أخبار حقوق الدابة من غير تصريح بالوجوب أو الاستحباب و قال و يستحب اتخاذ الخيل و ارتباطها
و شترش در راه از رفتن کندی کرد، آن حضرت با عصایی که در دست داشت به آن اشاره کرد و فرمود: آه اگر قصاص نبود (تو را میزدم) و دست خود را از شتر به عقب کشید.(7)
در النهایه گفته: «إذا التاثت راحلة أحدنا» یعنی در حرکتش کند شود.
کافی: پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر لهو مؤمنی باطل است مگر در سه چیز: پرورش اسب و تیراندازی و بازی کردن با همسرش که این سه مورد حق هستند.(8)
من لا یحضره الفقیه: فضل بن عباس میگوید: خسرو یا قیصر روم قاطری برای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هدیه فرستاد، و آن حضرت با پارچه ای از مو که روی آن انداخت بر آن سوار شد و مرا هم پشت سرش سوار کرد.(9)
مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها: علی بن جعفر میگوید: از برادرم امام موسی کاظم علیه السّلام در مورد مردی پرسیدم که آیا سزاوار است سوار دابه ای شود که بر گردن آن زنگ باشد؟ فرمود: اگر زنگ، صدا داشته باشد شایسته نیست که سوار آن شود، ولی اگر آن لال باشد اشکالی ندارد.(10)
من لا یحضره الفقیه: امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا بر کوهان هر شتری شیطان است آن را سیر کن و به کار بگیر.(11)
علامه قدس سره در منتهی المطلب بسیاری از روایات حقوق چهار پایان را بدون این که تصریح به وجوب یا استحباب آنها نماید؛ ذکر کرده است. گفته است: داشتن اسب و نگه داری از آن
1) الإرشاد: 240( طبعة الآخوندي).
2) النهاية 4: 72.
3) فروع الكافي 5: 50 صدره: اركبوا و ارموا و ان ترموا أحبّ الي من أن تركبوا ثمّ قال: كل، ذيله: الا ان اللّه عزّ و جلّ ليدخل في السهم الواحد الثلاثة الجنة: عامل الخشبة و المقوي به في سبيل اللّه و الرامي به في سبيل اللّه.
4) من لا يحضره الفقيه 4: 296.
5) بحار الأنوار 10: 264.
6) من لا يحضره الفقيه 2: 190.
7) . ارشاد: 240
8) . کافی 5 : 50
9) . من لا یحضره الفقیه 4 : 296
10) . مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها: 138
11) . من لا یحضره الفقیه 2 : 190
استحبابا مؤكدا و قال و ينبغي اجتناب ضرب الدابة إلا مع الحاجة و لا بأس بالعقبة.
سائر الآداب المذكورة في هذه الأخبار لم ينص الأصحاب فيها بشيء فالحكم بالوجوب أو الحرمة في أكثرها مشكل بل الظاهر أن أكثرها من السنن و الآداب المستحبة المرغوبة لكن الاحتياط يقتضي العمل بجميعها ما تيسر.
و قال الدميري في حياة الحيوان في شرح الكافية لا يجوز بيع الخيل لأهل الحرب كالسلاح و يكره أن يقلد الأوتار لنهي النبي صلي الله عليه و آله عن ذلك و أمره بقطع قلائد الخيل قال مالك أراه من أجل العين و قال غيره إنما أمر بقطعها لأنهم كانوا يعلقون فيها الأجراس و قال آخرون لأنها تختنق بها عند شدة الركض و يحتمل أن يكون أراد عين الوتر خاصة دون غيره من السيور و الخيوط(1)علي ما كان من عادتهم في الجاهلية و قيل معناه لا تطلبوا عليها الأوتار و الذحول و لا تركضوها في طلب الثأر(2).
وَ فِي شِفَاءِ الصُّدُورِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَا تَضْرِبُوا وُجُوهَ الدَّوَابِّ فَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ.
وَ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِذَا انْفَلَتَتْ دَابَّةُ أَحَدِكُمْ بِأَرْضِ فَلَاةٍ فَلْيُنَادِ يَا عِبَادَ اللَّهِ احْبِسُوا فَإِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْأَرْضِ حَاجِزاً سَيَحْبِسُهُ(3).
وَ رَوَي الطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ الْأَوْسَطِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ مِنَ الرَّقِيقِ وَ الدَّوَابِّ وَ الصِّبْيَانِ فَاقْرَءُوا فِي أُذُنِهِ أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ(4)ثُمَّ قَالَ يَجِبُ عَلَي مَالِكِ الدَّوَابِّ عَلْفُهَا وَ سَقْيُهَا(5)لِحُرْمَةِ الرُّوحِ.
مستحب مؤکد است، و گفته است: شایسته است از زدن چهار پایان مگر در زمان نیاز اجتناب شود و پشت سر هم نشستن روی آنها هم اشکالی ندارد .
فقهاء در مورد بقیه آدابی که در روایات ذکر شد؛ به مطلبی تصریح نکردهاند. پس حکم به وجوب یا حرمت در بیشتر آنها مشکل است و ظاهر این است که بیشتر آنها از سنن وآداب مستحبه است لکن احتیاط اقتضاء دارد عمل به همه آنها تا جایی که میسّر است؛ شود.
دمیری در حیاة الحیوان گفته است: در شرح کافیه است که فروش اسب به کفار حربی مانند فروش اسلحه جایز نیست و گردن بند زه کمان کراهت دارد چون پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله از آن نهی کرده است و به بریدن گردن بندهای اسبها فرمان دادند که مالک گفته است: به نظر من آنها برای چشم زخم بودهاند.
و دیگری گفته است: به خاطر این فرمان به قطع آنها داد چون به آنها زنگ میآویختند، و دیگران گفتهاند: به خاطر این که حیوانات با آنها هنگام شدّت دویدن خفه میشدند. و احتمال دارد مقصود خود زه کمان باشد نه بندها و رشتههای دیگر آن، چنان چه زه کمان شیوه آنان در دوران جاهلیت بوده است. و گفته شده است: مقصود این است که با اسبها خون خواهی نکنید و آنها را برای انتقام ندوانید.(6)
و در شفاء الصدور از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نقل کرده است که بر چهره دواب نزنید، زیرا هر چیزی با حمد پروردگارش تسبیح میگوید.
و همچنین پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: چون دابه یکی از شما در دشتی فرار کرد باید فریاد بزند: ای بندههای خدا آن را بگیرید، زیرا برای خداوند عزّ و جلّ را در زمین مانعی است که جلوی آن را میگیرد.
و همچنین طبرانی در معجم اوسط خود از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نقل کرده است که چون بنده و دواب و کودکان شما بد اخلاق شدند در گوش آنها بخوانید: «أَ فَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ»(7){آیا جز دین خدا را میجویند؟ با آنکه هر که در آسمانها و زمین است خواه و ناخواه سر به فرمان او نهاده است، و به سوی او بازگردانیده میشوند.} سپس فرمود: بر مالک چهارپایان واجب است به آنها علوفه و آب دهد چون روح و جان احترام دارد.
وَ فِي الصَّحِيحِ: عُذِّبَتْ امْرَأَةٌ فِي هِرَّةٍ. فإن لم تكن ترعي لزمه أن يعلفها و يسقيها إلي أول شبعها و ريها دون غايتهما و إن كانت ترعي لزمه إرسالها لذلك حتي تشبع و تروي بشرط فقد السباع(1)و وجود الماء و إن اكتفت بكل من الرعي و العلف خير بينهما و إن لم تكتف إلا بهما لزماه و إذا احتاجت البهيمة إلي السقي و معه ما يحتاج إليه لطهارته سقاها و تيمم فإن امتنع من العلف أجبر في مأكوله علي بيع أو علف أو ذبح و في غيرها علي بيع أو علف صيانة لها عن الهلاك فإن لم تفعل فعل الحاكم ما تقتضيه المصلحة فإن كان له مال ظاهر بيع في النفقة فإن تعذر جميع ذلك فمن بيت المال.
و يستحب أن يقول عند الركوب مَا رَوَاهُ الْحَاكِمُ وَ التِّرْمِذِيُّ وَ صَحَّحَاهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ قَالَ: شَهِدْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ قَدْ أُتِيَ بِدَابَّةٍ لِيَرْكَبَهَا فَلَمَّا وَضَعَ رِجْلَهُ فِي الرِّكَابِ(2)قَالَ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي إِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ ثُمَّ ضَحِكَ فَقِيلَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ ضَحِكْتَ فَقَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَعَلَ كَمَا فَعَلْتُ ثُمَّ ضَحِكَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ ضَحِكْتَ فَقَالَ إِنَّ رَبَّكَ تَعَالَي لَيَعْجَبُ مِنْ عَبْدِهِ إِذَا قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي يَعْلَمُ(3)أَنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ غَيْرِي.
وَ رَوَي أَبُو الْقَاسِمِ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِذَا رَكِبَ الْعَبْدُ الدَّابَّةَ وَ لَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ رَدِفَهُ الشَّيْطَانُ فَقَالَ تَغَنَّ فَإِنْ كَانَ لَا يُحْسِنُ الْغِنَاءَ قَالَ لَهُ تَمَنَّ فَلَا يَزَالُ فِي أُمْنِيَّتِهِ حَتَّي يَنْزِلَ.
وَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَالَ إِذَا رَكِبَ دَابَّةً بِسْمِ اللَّهِ الَّذِي لَا يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لَا فِي السَّمَاءِ سُبْحَانَهُ لَيْسَ لَهُ سَمِيٌ سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَ إِنَّا إِلي رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ صَلَّي اللَّهُ عَلَي
و در صحیح از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است که زنی به خاطر گربه ای عذاب شد.
و اگر حیوان نچرد باید به آن خوراک و آب به اندازه ای که رفع گرسنگی و تشنگی شود بدهد نه به اندازه ای که سیر سیر شود. و اگر خودش میچرد باید او را رها کند تا بچرد و سیراب شود، به شرط آنکه درنده نباشد و آب باشد، و اگر هم میچرد و هم خوراک میخورد مخیّر میان آن دو است. و اگر حیوان نیاز به هر دو دارد؛ هر دو بر او واجب هستند. و اگر حیوان نیاز به آب دارد و خودش نیز برای وضوء و تطهیر نیاز به آب دارد؛ آب را به حیوان میدهد و خودش تیمم میکند. و اگر از علوفه دادن به آن امتناع نماید و حیوان حلال گوشت باشد، مالکش را مجبور به فروش یا خوراک دادن یا سر بریدن آن حیوان میکنند و اگر حلال گوشت نباشد؛ بر فروش یا خوراک دادن مجبور میشود تا حیوان نابود نشود و اگر این کارها را انجام نداد؛ حاکم هر چه مصلحت اقتضاء نماید؛ انجام میدهد، و اگر صاحبش مالی آشکار دارد؛ آن مال را برای تأمین هزینههای آن حیوان میفروشند. و اگر همه اینها نشد، از بیت المال برای تأمین هزینههای آن صرف میشود.
و مستحب است هنگام سوار شدن بر رکوب بگوید آنچه که حاکم و ترمذی از علی بن ربیعة روایت کردهاند که میگوید: نزد علی بن ابی طالب علیه السّلام حاضر بودم و برای آن حضرت دابه ای آوردند تا سوار شود و چون پا در رکاب گذاشت؛ فرمود: سبحانک اللهم إنی ظلمت نفسی فاغفر لی إنه لا یغفر الذنوب إلا أنت (پاک و منزه هستی تو، خداوندا همانا من بر خودم ظلم کردم پس مرا مورد غفران قرار ده زیرا گناهان را جز تو کسی نمی بخشد). آن گاه خندیدند. و به او گفته شد: ای امیرالمؤمنین به خاطر چه چیزی خندیدی؟ فرمود: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را دیدم که انجام میداد کاری را که انجام دادم و سپس پیامبر صلی الله علیه و آله خندیدند. گفتم: یا رسول اللَّه از چه خندیدی؟ فرمود: همانا پروردگارت، از عبدش خوشش میآید هنگامی که او بگوید: (رب اغفر لی ذنوبی) در حالی که خداوند میداند که غیر از من کسی گناه نمی آمرزد.
و همچنین پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هنگامی که بنده ای سوار بر چهارپایی شود و نام خداوند را نبرد؛ شیطان پشت سر او سوار میشود و میگوید: سرود بخوان و اگر نتواند سرود بخواند؛ به او میگوید: به خیال و آمال فرو رود و پیوسته در آرزو باشد تا فرود آید.
و همچنین پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که چون سوار دابه شود و بگوید: بسم اللَّه الذی لا یضر مع اسمه شیء فی الارض و لا فی السماء، سبحانه لیس له سمّی، «سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ»(4)وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ و صلی اللَّه علی محمّد و آله و علیهم السلام (به نام خداوندی که به همراه اسم او هیچ ضرری نه در زمین و نه در آسمان است، پاک و منزه است او که مثل و مانند ندارد، پاک و منزه است کسی که این حیوان را مسخر ما گردانید وگرنه ما توان رام کردن او را نداشتیم و به راستی که ما به سوی پروردگار خود برمی گردیم و حمد و سپاس مخصوص پروردگار جهانیان است و صلوات خداوند بر محمد و خاندان او)،
مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ إِلَّا قَالَتِ(1)الدَّابَّةُ بَارَكَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنْ مُؤْمِنٍ خَفَّفْتَ عَلَي ظَهْرِي وَ أَطَعْتَ رَبَّكَ وَ أَحْسَنْتَ إِلَي نَفْسِكَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ(2)وَ أَنْجَحَ حَاجَتَكَ.
وَ رَوَي ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ قَيْسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا رَكِبَ الرَّجُلُ الدَّابَّةَ قَالَتِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ بِي رَفِيقاً رَحِيماً فَإِذَا لَعَنَهَا قَالَتْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَي أَعْصَانَا لِلَّهِ(3).
وَ فِي كَامِلِ ابْنِ عَدِيٍّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: اضْرِبُوا الدَّوَابِّ عَلَي النِّفَارِ وَ لَا تَضْرِبُوهَا عَلَي الْعِثَارِ.
و قال يجوز الإرداف علي الدابة إذا كانت مطيقة و لا يجوز إذا لم تطقه.
فَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَرْدَفَهُ حِينَ دَفَعَ مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَي الْمُزْدَلِفَةِ ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ مِنْ مُزْدَلِفَةَ إِلَي مِنًي وَ أَنَّهُ صلي الله عليه و آله أَرْدَفَ مُعَاذاً عَلَي الرَّحْلِ وَ عَلَي حِمَارٍ يُقَالُ لَهُ عُفَيْرٌ(4). ثم قال و إذا أردف صاحب الدابة فهو أحق بصدرها و يكون الرديف وراءه إلا أن يرضي صاحبها بتقديمه لجلالة أو غير ذلك و أفاد الحافظ بن مندة أن الذين أردفهم النبي صلي الله عليه و آله ثلاثة و ثلاثون نفسا(5).
وَ رَوَي الطَّبَرَانِيُّ عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله نَهَي أَنْ يَرْكَبَ ثَلَاثَةٌ عَلَي دَابَّةٍ.
و قال يكره دوام الركوب علي الدابة لغير حاجة و ترك النزول عنها للحاجة لِمَا فِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ وَ الْبَيْهَقِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ(6)أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِيَّاكُمْ أَنْ
همانا آن دابه میگوید: خداوند بر تو مؤمن برکت دهد که بر پشتم سبک شدی و اطاعت پروردگارت کردی و بر خودت نیکی کردی، خداوند به تو برکت دهد و نیازت را برآورده نماید.
و همچنین ابن ابی دنیا در کتابش از عمر بن قیس نقل میکند که چون مرد بر دابه سوار شود دابه گوید: بار خدایا او را بر من نرم و مهربان ساز و چون به او لعن کند؛ دابه میگوید: خدا کسی را که نسبت به پروردگارش نافرمانتر است؛ لعن کند.(7)
و همچنین در کامل بن عدی از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نقل میکند که ان حضرت فرمود: دابهها را به خاطر رم کردن بزنید، ولی به خاطر لغزیدن نزنید.
و میگوید: پشت سر هم به ردیف نشستن در صورتی که حیوان طاقت و توان آن را داشته باشد؛ اشکالی ندارد ولی اگر طاقت ندارد؛ این کار حائز نیست .
و گفته: روا است دو پشته سوار شدن بر دابه چون توانا باشد و روا نیست چون توانا نباشد.
و اسامة بن زید میگوید: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله در برگشت از عرفات به مشعر او را پشت سر خود سوار کرد، و از مشعر تا منی فضل بن عباس را سوار کرد و همچنین آن حضرت معاذ را بر جهاز شتر و بر خری که اسم آن عفیر بود؛ پشت سر خود سوار کرد.(8)
و آن گاه گفته صاحب دابه سزاوارتر است که جلو سوار شود و دیگری در پشت سر او سوار شود مگر این که صاحبش او را برای احترام یا غیره به رضایت خود جلو سوار کند، و حافظ ابن منده گفته: افرادی را که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله پشت سر خود سوار کرد؛ سی و سه نفر بودند.
و همچنین طبرانی روایت کرده است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نهی کرد از این که سه نفر بر یک دابه سوار شوند.
و گفته است: کراهت دارد که بدون حاجت دائم سوار بر چهار پا باشد و برای حاجت خود هم از آن پیاده نشود. به خاطر این که در سنن ابی داود و بیهقی از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نقل شده است که مبادا
1) في المصدر:« و صلّي اللّه علي سيدنا محمّد و عليه السلام قالت» و فيه: عن ظهري.
2) في المصدر: لك في سفرك.
3) في المصدر: قالت: علي اعصانا للّه لعنة اللّه.
4) حياة الحيوان 1: 230- 233.
5) زاد في المصدر: و امر صلّي اللّه عليه و آله عبد الرحمن بن أبي بكران يعتمر باخته عائشة من التنعيم فاردفها وراءه علي راحلته و أردف( ص) صفية أم المؤمنين وراءه حين تزوجها بخيبر.
6) في المصدر: من حديث ابي مريم عن ابي هريرة.
7) . کتاب الصمت و آداب اللسان: 203
8) . حیاة الحیوان 1 :230-233
تَتَّخِذُوا ظُهُورَ دَوَابِّكُمْ مَنَابِرَ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي إِنَّمَا سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُبْلِغَكُمْ إِلي بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ وَ جَعَلَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرّاً فَاقْضُوا عَلَيْهَا حَاجَاتِكُمْ.
و يجوز الوقوف علي ظهرها للحاجة ريثما تقضي لما روي مسلم و أبو داود و النسائي عن أم الحصين الأخمصية(1)أنها قالت حججت مع رسول الله صلي الله عليه و آله حجة الوداع فرأيت أسامة و بلالا أحدهما أخذ خطام ناقة النبي صلي الله عليه و آله و الآخر رافع ثوبه يستره من الحر حتي رمي جمرة العقبة.
و قال الشيخ عز الدين بن عبد السلام في الفتاوي الموصلية النهي عن ركوب الدواب و هي واقفة محمول علي ما إذا كان لغير غرض صحيح و أما الركوب الطويل في الأغراض الصحيحة فتارة يكون مندوبا كالوقوف بعرفة و تارة يكون واجبا كوقوف الصفوف في قتال المشركين و قتال كل من يجب قتاله و كذلك الحراسة في الجهاد و إذا خيف هجمة العدو و هذا لا خلاف فيه انتهي(2).
سيأتي الأخبار المناسبة للباب في أبواب السفر و أبواب آداب الركوب إن شاء الله.
پشت چهارپایان
خود را منبر سازید زیرا خداوند آنها را برای شما رام کرد تا شما را به شهری برسانند که جز با مشقّت جان کاه به آن شهر نمی توانستید برسید و برای شما در زمین تا مدّت معینی اقامت را قرار داد. پس در روی زمین حاجتهای خود را برآورده نمایید.
و جایز است برای نیاز بر پشت آنها ایستاد، به خاطر آن چه که مسلم و ابو داود و نسائی روایت کردهاند که ام الحصین الاخمسیة میگوید: من به همراه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به حجة الوداع رفتم و اسامه و بلال را دیدم که یک افسار شتر پیغمبر صلی الله علیه و آله را به دست داشت، و دیگری لباسش را بلند کرده بود تا شتر را از گرما بپوشاند تا این که پیغمبر صلی الله علیه و آله رمی جمره عقبه نمود.
و شیخ عز الدین بن عبد السلام در فتاوای موصلیه گفته است: نهی از سوار شدن بر چهارپایان در جایی که آنها ایستاده باشند حمل بر جایی است که غرض صحیحی نباشد، ولی سوار شدن برای مدّت طولانی برای غرض صحیح گاهی مانند وقوف در عرفه مستحب است و گاهی واجب است مانند ایستادن در صف جنگ با مشرکان و جنگ با هرکس که جنگیدن با او واجب است، و همچنین برای نگهبانی در جبهه جهاد و ترس از حمله دشمن و در این مسأله اختلافی وجود ندارد.(3)
روایات مناسب این باب در ابواب سفر و آداب سوار شدن ان شاء اللَّه میآیند .
باب 9 إخصاء الدواب و كيها و تعرقبها(1)و الإضرار بها و بسائر الحيوانات و التحريش بينها و آداب إنتاجها و بعض النوادر
النساء: وَ إِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً لَعَنَهُ اللَّهُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً
فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ قيل أي يشقونها لتحريم ما أحل الله و هي عبارة عما كانت العرب تفعل بالبحائر و السوائب و إشارة إلي تحريم كل ما أحل و نقص كل ما خلق كاملا بالفعل أو بالقوة وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ عن وجهه صورة أو صفة و يندرج فيه ما قيل من فقوء عين الحامي و خصاء العبيد و البهائم و الوسم(2)و الوشم و الوشر و اللواط و السحق و نحو ذلك و عبادة الشمس و القمر و تغيير فطرة الله التي هي الإسلام و استعمال الجوارح و القوي فيما لا يعود علي النفس كمالا و لا يوجب لها من الله زلفي و بالجملة يمكن أن يستدل به علي تحريم الكي و إخصاء الإنسان و الحيوانات مطلقا بل التحريش بينها لأنها لم تخلق لذلك إلا ما أخرجه الدليل.
قال الطبرسي قدس الله روحه وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ أي لآمرنهم بتغيير خلق الله فليغيرنه و اختلف في معناه فقيل يريد دين الله و أمره عن ابن عباس و إبراهيم و مجاهد و الحسن و قتادة و هو المروي عن أبي عبد الله عليه السلام.
و يؤيده قوله سبحانه فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ
باب 9 إخصاء الدواب و کیها و تعرقبها و الإضرار بها و بسائر الحیوانات و التحریش بینها و آداب إنتاجها و بعض النوادر
{[مشرکان]، به جای او، جز بتهای مادینه را [به دعا] نمیخوانند، و جز شیطانِ سرکش را نمیخوانند.
خدا لعنتش کند، [وقتی که] گفت: «بیگمان، از میان بندگانت نصیبی معیّن [برای خود] برخواهم گرفت.)
و آنان را سخت گمراه و دچار آرزوهای دور و دراز خواهم کرد، و وادارشان میکنم تا گوشهای دامها را شکاف دهند، و وادارشان میکنم تا آفریده خدا را دگرگون سازند.) و [لی] هر کس به جای خدا، شیطان را دوست [خدا] گیرد، قطعاً دستخوش زیان آشکاری شده است.}
«فَلَیُبَتِّکُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ» یعنی گوش آنها را بشکافند تا حرام کنند آن چه را خداوند حلال کرده است و این کار عرب با بحیره و سائبه بوده است و اشاره است به حرمت تحریم هر چه خدا حلال کرده و ناقص کردن هر چیزی که خداوند کامل آفریده است یا بالفعل و یا بالقوه کامل است. «وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» یعنی مخلوق خدا را دگرگون کنند از صورت یا وضع آن و در آن داخل میشود آن چه گفته شده است از کندن چشم حامی و خواجه کردن برده با اخته کردن آن و اخته کردن بهائم و داغ زدن به آنها و خال کوبی و ساییدن دندان و لواط و مساحقه و مانند آنها و هم پرستش خورشید و ماه و تغییر فطرت خداوند که همان اسلام است و به کار بردن اندام و نیروهای تن در آنچه مایه کمال نفس و تقرب به خدا نباشد، و خلاصه میتوان به این آیه برای حرمت داغ زدن و اخته کردن انسان و حیوانات مطلقاً استدلال کرد و بلکه حرمت تحریک کردن حیوانات به یکدیگر و کیش دادن آنها به همدیگر را میتوان از آیه استفاده کرد زیرا حیوانات برای آن آفریده نشدهاند جز آن چه را که دلیل از این عموم خارج نماید.
طبرسی قدس سره گفته: «وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» یعنی آنها را به تغییر دادن خلق خداوند دستور میدهم و در مورد این که مقصود از آن چیست؟ اختلاف است. گفته شده است: یعنی دین و فرمان خدا را دگرگون سازند. این قول از ابن عباس و ابراهیم و مجاهد و حسن و قتاده و هم از امام صادق علیه السّلام روایت شده است و مؤیّد آن آیه «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُون»(4){پس روی خود را با گرایش تمام به حقّ، به سوی این دین کن، با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرینش خدای تغییرپذیر نیست. این است همان دین پایدار، ولی بیشتر مردم نمیدانند.} است.
و أراد بذلك تحريم الحلال و تحليل الحرام و قيل أراد معني الخصاء عن عكرمة و شهر بن حوشب و أبي صالح عن ابن عباس و كرهوا الإخصاء في البهائم و قيل إنه الوشم عن ابن مسعود و قيل إنه أراد الشمس و القمر و الحجارة عدلوا عن الانتفاع بها إلي عبادتها عن الزجاج(1).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْخِصَاءِ فَلَمْ يُجِبْنِي ثُمَّ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام بَعْدَهُ فَقَالَ لَا بَأْسَ(2).
الْفَقِيهُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ: مِثْلَهُ وَ فِيهِ عَنِ الْإِخْصَاءِ(3).
محمول علي إخصاء الحيوانات كما سيأتي و المشهور فيه الكراهة و قيل بالحرمة و المشهور أظهر قال العلامة رحمه الله في المنتهي نقل ابن إدريس عن بعض علمائنا أن إخصاء الحيوان محرم قال و الأولي عندي تجنب ذلك و أنه مكروه دون أن يكون محرما محظورا لأنه ملك للإنسان يعمل به ما شاء مما فيه الصلاح له(4)و ما روي في ذلك يحمل علي الكراهية دون الحظر.
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ إِخْصَاءِ الْغَنَمِ قَالَ لَا بَأْسَ(5).
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا حَرَنَتْ عَلَي أَحَدِكُمْ دَابَّةٌ فِي أَرْضِ الْعَدُوِّ
و مقصود از آن حرام کردن حلال و حلال کردن حرام است .
و گفته شده است: منظور از آیه اخته کردن است، از عکرمه و شهر بن حوشب و ابی صالح از ابن عباس و اخته کردن حیوانات را مکروه دانسته اند.
و از ابن مسعود نقل شده است منظور خال کوبی است و از زجاج نقل شده است که منظور خورشید و ماه و سنگ هستند که به جای استفاده از آن ها، به عبادت آنها عدول کردند.(6)
محاسن: یونس بن یعقوب میگوید: از امام صادق از اخته کردن (حیوانات) پرسیدم و پاسخم را ندادند. سپس پس از او از امام کاظم علیه السّلام پرسیدم؛ آن حضرت فرمود: اشکالی ندارد.(7)
در من لایحضره الفقیه نیز مثل حدیث بالا آمده است.(8)
مقصود اخته کردن حیوانات است چنان چه میآید و مشهور قائل به کراهت آن عمل هستند و برخی قائل به حرمت هستند و نظر مشهور اظهر است. علامه در منتهی گفته: ابن ادریساز برخی علماء نقل کرده است که اخته کردن حیوان حرام است و گفته است: اولی نزد من دوری از این عمل است ولی مکروه است نه این که حرام باشد، زیرا ملک انسان است و در آن، آنچه که مصلحت او باشد؛ عمل میکند و آن چه که در این باره نقل شده است حمل بر کراهت میشود نه حمل بر حرمت شود.
قرب الإسناد: یونس بن یعقوب میگوید: از امام کاظم علیه السّلام از اخته کردن گوسفند پرسیدم. آن حضرت فرمود: اشکالی ندارد.(9)
کافی: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اگر چهارپای شما در سرزمین دشمن از حرکت کردن ایستاد باید او را سر برید و نباید آن را پی کرد.(10)
1) مجمع البيان 3: 113.
2) المحاسن: 628.
3) من لا يحضره الفقيه 3: 216 فيه: لا بأس به.
4) الضمير ان عاد الي الحيوان فالتعليل صحيح و اما ان عاد الي الإنسان ففي عموم التعليل نظر.
5) قرب الإسناد: 131.
6) . مجمع البیان 3. : 113
7) . محاسن 2 : 628
8) . من لایحضره الفقیه 3 : 216
9) . قرب الإسناد: 131
10) . کافی 5 : 49
وَ مِنْهُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ قَالَ كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ مُؤْتَةَ كَانَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَي فَرَسٍ لَهُ فَلَمَّا الْتَقَوْا نَزَلَ عَنْ فَرَسِهِ فَعَرْقَبَهَا بِالسَّيْفِ فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ عَرْقَبَ فِي الْإِسْلَامِ(3).
المحاسن، عن النوفلي: مثله(4).
يدل علي جواز العرقبة مع الضرورة.
مَجَالِسُ الشَّيْخِ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَبَشِيٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ وَ جَعْفَرِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي غُنْدَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ رَجُلٌ شَيْخٌ نَاسِكٌ يَعْبُدُ اللَّهَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَبَيْنَا هُوَ يُصَلِّي وَ هُوَ فِي عِبَادَتِهِ إِذْ بَصُرَ بِغُلَامَيْنِ صَبِيَّيْنِ قَدْ أَخَذَا دِيكاً وَ هُمَا يَنْتِفَانِ رِيشَهُ فَأَقْبَلَ عَلَي مَا فِيهِ مِنَ الْعِبَادَةِ وَ لَمْ يَنْهَهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَي الْأَرْضِ أَنْ سِيخِي بِعَبْدِي فَسَاخَتْ بِهِ الْأَرْضُ فَهُوَ يَهْوِي فِي الدردون أَبَدَ الْآبِدِينَ وَ دَهْرَ الدَّاهِرِينَ(5).
الدردون لم أجده في كتب اللغة و كأنه اسم طبقة من طبقات الأرض أو طبقات جهنم و يدل علي عدم جواز الإضرار بالحيوانات بغير مصلحة و وجوب نهي الصبيان عن مثله و فيه مبالغة عظيمة في الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر.
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام: أَنَّهُ كَرِهَ إِخْصَاءَ الدَّوَابِّ وَ التَّحْرِيشَ بَيْنَهَا(6).
محاسن: امام صادق علیه السّلام میفرمود: در روز جنگ موته جعفر بن ابی طالب سوار بر اسبی بود و چون با دشمن برخورد کرد؛ از اسب خود پیاده شد و اسب خود را با شمشیر پی کرد و آن اولین اسبی بود که در اسلام پی شد.(7)
در محاسن هم مانند روایت بالا ذکر شده است.(8)
دلالت بر جواز پی کردن چهارپا در حال ضرورت دارند.
امالی طوسی: امام صادق علیه السّلام فرمود: پیرمرد عابدی در بنی اسرائیل بود و خدا را میپرستید. در این میان که در نماز و عبادت بود، دو پسر بچه را دید که خروسی گرفته بودند و پرهایش را میکندند؛ پس به عبادت خود مشغول شد و آنها را از آن کار منع نکرد. پس خداوند به زمین وحی کرد که بندهام را فرو ببر. پس زمین او را به درون خود فرو برد و او در «دردون» برای همیشه و ابد سقوط کرد.(9)
«دردون» را در کتب لغت نیافتم و گویا نام یک طبقه از طبقات زمین یا طبقه ای از طبقات جهنم باشد و دلالت بر عدم جواز ضرر به حیوانات، بدون مصلحت دارد و دلالت بر وجوب منع کودکان از ضرر به حیوانات دارد و در آن تأکید بسیاری در باره امر به معروف و نهی از منکر است.
محاسن: امام صادق علیه السّلام میفرمود: پدرم از اخته کردن چهارپایان و همچنین از تحریک آنها به یکدیگر (و کیش دادن آن ها) کراهت داشتند.(10)
1) في المصدر:« دابة يعني اقامت في أرض العدو او في سبيل اللّه فليذبحها» أقول: حرنت الدابّة: وقفت و لم تنقد. عرقب الرجل الدابّة: قطع عرقوبها. و العرقوب: عصب غليظ فوق العقب.
2) فروع الكافي 5: 49.
3) فروع الكافي 5: 49.
4) المحاسن: 634.
5) المجالس و الاخبار: 63.
6) المحاسن: 634.
7) . کافی5 : 49
8) . محاسن 2 : 634
9) . امالی طوسی: 669
10) . محاسن 2 : 634
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ التَّمِيمِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُوسَي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: كَانَ رَجُلٌ مِنْ نَجْرَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي غَزَاةٍ وَ مَعَهُ فَرَسٌ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَسْتَأْنِسُ إِلَي صَهِيلِهِ فَفَقَدَهُ فَبَعَثَ إِلَيْهِ فَقَالَ مَا فَعَلَ فَرَسُكَ فَقَالَ اشْتَدَّ عَلَيَّ شَغْبُهُ فَخَصَيْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَثَّلْتَ بِهِ مَثَّلْتَ بِهِ الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَي أَنْ تَقُومَ الْقِيَامَةُ(1)وَ أَهْلُهَا مُعَانُونَ عَلَيْهَا أَعْرَافُهَا وَقَارُهَا وَ نَوَاصِيهَا جَمَالُهَا وَ أَذْنَابُهَا مَذَابُّهَا(2).
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنِ الْكَاهِلِيِّ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ أَنَا عِنْدَهُ(3)عَنْ قَطْعِ أَلَيَاتِ الْغَنَمِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِقَطْعِهَا إِذَا كُنْتَ تُصْلِحُ بِهَا مَالَكَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ فِي كِتَابِ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ مَا قُطِعَ مِنْهَا مَيْتٌ لَا يُنْتَفَعُ بِهِ(4).
يفهم منه أن كل إضرار بالحيوان يصير سببا لإصلاحه جائز و إن لم ينتفع به الحيوان.
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنِ الْكَشُوفِ وَ هُوَ أَنْ تُضْرَبَ النَّاقَةُ وَ وَلَدُهَا طِفْلٌ(5)إِلَّا أَنْ يُتَصَدَّقَ بِوَلَدِهَا أَوْ يُذْبَحَ وَ نَهَي مِنْ أَنْ يُنْزَي حِمَارٌ عَلَي عَتِيقَةٍ.
في القاموس الكشوف كصبور الناقة يضربها الفحل و هي حامل و ربما ضربها و قد عظم بطنها فإن حمل عليها الفحل سنتين ولاء فذلك الكشاف بالكسر أو هو
نوادر راوندی: امام موسی کاظم علیه السّلام از پدرانش نقل میکند که مردی از نجران در غزوهای همراه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بود و اسبی داشت، و آن حضرت به شیهه آن اسب انس داشت و پیامبر صدای آن اسب را نشنید و نزد آن مرد فرستاد که اسبت چه کار کرده ای؟ گفت: اذیتش بر من زیاد شده بود و من هم اختهاش کردم، پس پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: او را مثله کردی، او را مثله کردی! خیر تا روز قیامت به کاکل اسب بسته شده است و صاحب آن به داشتن آن کمک میشود، یالهای آنها وقار اسبها است و کاکل آنها زیبایی آنها است و دم آنها وسیله دفع مگسها است.(6)
کافی: کاهلی میگوید: مردی از امام صادق علیه السّلام در باره بریدن دنبههای گوسفند پرسید و من هم نزد آن حضرت بودم. فرمود: اگر برای اصلاح مالت باشد؛ اشکالی ندارد که آنها را ببری. سپس فرمود: در کتاب علی علیه السّلام است که هر چه از آنها بریده شود مردار است که از آن استفاده ای نمیشود.(7)
از این روایت استفاده میشود که هر ضرری که سبب اصلاح آن باشد جایر است، هر چند حیوان از آن بهره نبرد.
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله از (کشوف) نهی کرد و آن این است که حیوان نر را ماده شتری را که بچهاش کوچک است؛ بکِشند مگر این که بچهاش را صدقه دهند یا ذبح کنند و همچنین نهی کرد از این که الاغ نر را بر اسب ماده عربی بکشند.(8)
در قاموس گفته است: «کشوف» شتر ماده حامله ای است که نر را بر آن میکِشند، و چه بسا بر آن می کشند در حالی که شکم آن بزرگ شده باشد؛ پس اگر دو سال پشت سر هم نر را بر او بکشند به این عمل کشاف گویند. یا اینکه آن
أن تلقح حين تنتج أو أن يحمل عليها في كل عام و ذلك أردأ النتاج.
التَّهْذِيبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَبَّادِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحَمِيرِ نُنْزِيهَا عَلَي الرَّمَكِ لِتُنْتَجَ الْبِغَالَ أَ يَحِلُّ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ أَنْزِهَا(1).
الرمكة محركة الفرس و البرذونة تتخذ للنسل و الجمع رمك و جمع الجمع أرماك ذكره الفيروزآبادي.
لا تنافي بين هذه الخبر و بين الخبر السابق و اللاحق لأن النهي فيهما متعلق بالنزو علي العتيقة العربية و التجويز في هذا الخبر للبرذون مع أن الخبر الآتي يحتمل كونه مختصا بهم عليهم السلام بل ظاهره ذلك.
صَحِيفَةُ الرِّضَا، بِإِسْنَادِ الطَّبْرِسِيِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ لَا تَحِلُّ لَنَا صَدَقَةٌ(2)وَ أُمِرْنَا بِإِسْبَاغِ الْوُضُوءِ وَ أَنْ لَا نُنْزِيَ حِمَاراً عَلَي عَتِيقَةٍ وَ لَا نَمْسَحَ عَلَي خُفٍ(3).
قال في النهاية في حديث علي عليه السلام أمرنا أن لا ننزي الحمر علي الخيل أي نحملها عليه للنسل يقال نزوت علي الشيء أنزو نزوا إذا وثبت عليه و قد يكون في الأجسام و المعاني ثم ذكر عن الخطابي بعض الوجوه التي ذكرها الدميري مما أوردته سابقا(4).
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام: أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام مَرَّ بِبَهِيمَةٍ وَ فَحْلٌ يَسْفَدُهَا عَلَي ظَهْرِ الطَّرِيقِ فَأَعْرَضَ عَلِيٌّ عليه السلام بِوَجْهِهِ فَقِيلَ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَصْنَعُوا(5)مَا يَصْنَعُونَ
وقتی است که شتر را زمانی که زاییده است تلقیح نمایند یا اینکه آن را هر سال حامله نمایند و این بدترین نوع تلقیح است.
تهذیب الأحکام: هشام بن ابراهیم میگوید: از امام رضا علیه السّلام پرسیدم الاغ نر را به اسب ماده میپرانند تا قاطر بزاید. آیا این کار حلال است؟ فرمود: بله، بپرانید.(6)
فیروزآبادی گفته: «رمکة» اسبی است که برای گرفتن نسل استفاده میشود و جمع آن «رمک» است و جمع الجمع آن «ارماک» است.
این روایت با روایت سابق و روایتی که بعداً میآید منافات ندارد، زیرا نهی در آنها درباره پراندن بر مادیان عربی است و جواز این روایت در باره یابو است با اینکه احتمال دارد روایت آینده بیان خصائص ائمه علیه السّلام باشد بلکه ظاهر روایت هم همین است.
صحیفة الرضا: امام رضا علیه السّلام از پدرانش نقل میکند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: برای ما اهل بیت صدقه حلال نیست، امر شدهایم که وضوء را کامل بگیریم، و الاغ را به مادیان عربی نمیپرانیم و بر روی کفش مسح نمی کشیم.(7)
در نهایه است که در حدیثی از امیر المؤمنین علیه السّلام است که ما امر شدیم که خرها را بر اسبها نپرانیم. یعنی آنها را برای نسل حامله کنیم. (نزو) بر چیزی یعنی پریدن روی آن چیز و هم در اجسام به کار میرود و هم در معانی به کار میرود.(8)
محاسن: امام صادق علیه السّلام از پدرانش نقل میکند که علی علیه السّلام به بهیمه ای برخورد کرد که نری با او در جلوی راه جفت گیری میکرد. پس علی علیه السّلام صورت خود را از آن برگرداند. به آن حضرت گفته شد: یا امیر المؤمنین چرا چنین کردی؟ فرمود: شایسته نیست که شما مانند کار آنها انجام دهید
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ التَّمِيمِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ الدِّيبَاجِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُوسَي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام: مِثْلَهُ(3).
في القاموس سفد الذكر علي الأنثي كضرب و علم سفادا بالكسر نزا و أسفدته و تسافد السباع.
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الزَّوْجِ مِنَ الْحَمَامِ يُفْرِخُ عِنْدَهُ يَتَزَوَّجُ الطَّيْرُ أُمَّهُ وَ ابْنَتَهُ قَالَ لَا بَأْسَ بِمَا كَانَ بَيْنَ الْبَهَائِمِ(4).
السَّرَائِرُ، مِنْ كِتَابِ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عِيسَي بْنِ هِشَامٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مِسْمَعٍ كِرْدِينٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ التَّحْرِيشِ بَيْنَ الْبَهَائِمِ قَالَ أَكْرَهُ ذَلِكَ كُلَّهُ إِلَّا الْكَلْبَ(5).
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانٍ: مِثْلَهُ وَ فِيهِ أَكْرَهُ ذَلِكَ إِلَّا الْكِلَابَ(6).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّحْرِيشِ بَيْنَ الْبَهَائِمِ فَقَالَ كُلُّهُ مَكْرُوهٌ إِلَّا الْكِلَابَ(7).
و این کار زشتی است مگر این که آن را در جایی که نه مردی میبیند و نه زنی میبیند؛ پنهان کنید.(8)
در نوادر راوندی از امام کاظم علیه السّلام از پدرانش مانند روایت بالا را ذکر کرده است.(9)
در قاموس آمده: «سفد الذکر علی الأنثی سِفادا» بر وزن ضرب و علم. یعنی نر بر ماده پرید. «أسفدته»: حیوان نر را بر ماده کشاندم. «تسافد السباع»: درندگان جفت گیری کردند.
کافی: ابن ابی نصر میگوید: مردی از امام رضا علیه السّلام از یک جفت کبوتر که نزد او جوجه گذاشته بودند و کبوتر نر با مادر خود و دخترش ازدواج کرده بود؛پرسید. امام علیه السّلام فرمود: آن چه میان بهائم است؛ اشکالی ندارد.(10)
سرائر: مسمع کردین میگوید: از امام صادق علیه السّلام در مورد تحریک کردن حیوانات در مقابل یکدیگر پرسیدم. آن حضرت فرمود: از همه جز سگ کراهت دارم.(11)
در کافی هم مثل حدیث بالا ذکر شده است و فقط به جای سگ، سگها است.(12)
محاسن: ابی العباس میگوید: از امام صادق علیه السّلام در مورد کیش دادن حیوانات به هم دیگر پرسیدم. آن حضرت فرمود: همه آنها مکروه هستند مگر کیش دادن سگها(13)
1) في المصدر: الا أن يواروه.
2) المحاسن: 634.
3) نوادر الراونديّ: 14 فيه:« علي بهيمة» و فيه:« فاعرض بوجهه عنها» و فيه: أن يصنعوا ما صنعوا و هو من المنكر و لكن ينبغي لهم أن يواروه.
4) فروع الكافي 6: 548.
5) السرائر.
6) فروع الكافي 6: 554.
7) المحاسن: 628.
8) . محاسن 2 : 634
9) . نوادر راوندی: 14
10) . کافی 6 : 548
11) . سرائر 3 : 563
12) .[3] کافی 6 : 554
13) .[4] محاسن 2 : 628
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ: مِثْلَهُ وَ فِيهِ كُلُّهُ يُكْرَهُ إِلَّا الْكَلْبَ(1).
الْفَقِيهُ،: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ تَحْرِيشِ الْبَهَائِمِ إِلَّا الْكِلَابَ(2).
قوله عليه السلام إلا الكلاب كأن المراد به تحريش الكلب علي الصيد لا تحريش الكلاب بعضها علي بعض و الأخبار و إن وردت بلفظ الكراهة لكن قد عرفت أن الكراهة في عرف الأخبار أعم من الحرمة و هو لهو و لغو و إضرار بالحيوانات بغير مصلحة فلا يبعد القول بالتحريم و الله يعلم.
مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، وَ الْفَقِيهُ، فِي مَنَاهِي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ نَهَي عَنِ الْوَسْمِ فِي وُجُوهِ الْبَهَائِمِ(3).
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّابَّةِ أَ يَصْلُحُ أَنْ يَضْرِبَ وَجْهَهَا أَوْ يَسِمَهُ بِالنَّارِ قَالَ لَا بَأْسَ(4).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ سِمَةِ الْغَنَمِ فِي وُجُوهِهَا فَقَالَ سِمْهَا فِي آذَانِهَا(5).
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ سِمَةِ الْمَوَاشِي فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَا إِلَّا فِي الْوَجْهِ(6).
الكافي، عن محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد عن ابن محبوب: مثله(7).
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام
در کافی هم مثل حدیث بالا ذکر شده است و فقط به جای سگها مفرد آن را به کار برده است.(8)
من لا یحضره الفقیه: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از کیش دادن بهائم جز سگها نهی کرد. (9)
منظور از استثنا سگها از بقیه مقصود کیش دادن آنها به گرفتن شکار است نه کیش دادن آنها به هم دیگر و جنگ با یکدیگر است .
و روایات اگرچه با لفظ کراهت آمدهاند، ولی دانستی که کراهت در عرف روایات اعم از حرمت است، و وادار کردن حیوانات به هم لهو و لغو و ضرر رساندن حیوانات به یکدیگر، بدون مصلحت است. پس قول به حرمت بعید نیست. و اللَّه یعلم.
امالی صدوق: در مناهی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله است که آن حضرت از نشان گذاشتن در چهره حیوانات نهی کردند. (10)
قرب الإسناد: علی بن جعفر میگوید: از امام کاظم علیه السّلام پرسیدم: آیا جایز است به چهره چهارپایان زد و یا او را با آتش داغ کرد؟ فرمود: اشکالی ندارد.(11)
محاسن: یونس بن یعقوب میگوید: از امام صادق علیه السّلام از داغ زدن در صورت گوسفند پرسیدم، فرمود: گوشهای آن را داغ بزن.(12)
محاسن: ابن سنان میگوید: از امام صادق علیه السّلام از داغ زدن حیوانات پرسیدم. آن حضرت فرمود: این کار اشکالی ندارد مگر در چهره آنها(13)
در کافی هم مانند روایت بالا ذکر شده است.(14)
محاسن: امام صادق علیه السّلام
1) فروع الكافي 6: 553 و 554 فيه: كله مكروه الا الكلب.
2) من لا يحضره الفقيه 4: 5.
3) مجالس الصدوق: 255( م 66) من لا يحضره الفقيه 4: 5.
4) قرب الإسناد: 121.
5) المحاسن: 644.
6) المحاسن: 644.
7) فروع الكافي 6: 545 فيه: إلا في الوجوه.
8) .[5] کافی 6 : 553- 554
9) .[6] من لا یحضره الفقیه 4 : 5
10) .[1] امالی صدوق: 255، من لا یحضره الفقیه 4 : 5
11) . قرب الإسناد: 121
12) . محاسن 2 : 644
13) . محاسن 2 : 644
14) . کافی 6 : 545
قَالَ: لَا بَأْسَ بِهَا إِلَّا مَا كَانَ فِي الْوَجْهِ(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ وَسْمِ الْمَوَاشِي فَقَالَ تُوسَمُ فِي غَيْرِ وَجْهِهَا(2).
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا إِبْرَاهِيمَ عليه السلام عَنِ الدَّابَّةِ يَصْلُحُ أَنْ يَضْرِبَ وَجْهَهَا وَ يَسِمَهَا بِالنَّارِ فَقَالَ لَا بَأْسَ(3).
الْعَيَّاشِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليهم السلام قَالَ: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ أَنْ تُوسَمَ الْبَهَائِمُ فِي وَجْهِهَا وَ أَنْ يُضْرَبَ وُجُوهُهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا(4).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَسِمُ الْغَنَمَ فِي وُجُوهِهَا قَالَ سِمْهَا فِي آذَانِهَا(5).
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ: لَا بَأْسَ بِسِمَةِ الْمَوَاشِي إِذَا تَنَكَّبْتُمْ وُجُوهَهَا(6).
حَيَاةُ الْحَيَوَانِ، رَوَي الْبُخَارِيُّ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله مَرَّ بِحِمَارٍ وُسِمَ فِي وَجْهِهِ فَقَالَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ فَعَلَ بِهَذَا(7).
وَ فِي رِوَايَةٍ: لَعَنَ اللَّهُ الَّذِي وَسَمَهُ(8).
فرمود: داغ زدن بر حیوانات اشکالی ندارد مگر آن چه گه در صورت آنها است.(9)
محاسن: اسحاق بن عمار میگوید: از امام صادق علیه السّلام از داغ زدن بر حیوانات پرسیدم. آن حضرت فرمود: بر غیر از صورت داغ بزن.(10)
محاسن: علی بن جعفر میگوید: از امام کاظم علیه السّلام از حیوانات پرسیدم که آیا جایز است بر صورت آنها زده شود و با آتش بر آنها نشان گذاشته شود؟ فرمود: اشکالی ندارد.(11)
تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السّلام میفرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از داغ زدن بر چهره بهائم و زدن بر صورت آنها نهی کردند، زیرا آنها با حمد پروردگارشان تسبیح میگویند.(12)
کافی: یونس بن یعقوب میگوید: به امام صادق علیه السّلام گفتم: آیا در چهره گوسفند نشان بگذارم؟ فرمود: در گوشش داغ بزن.(13)
قرب الإسناد: امام باقر علیه السّلام فرمود: اشکالی در داغ زدن بر حیوانات نیست؛ اگر صورت آنها را بر گرداندید.(14)
حیاة الحیوان: بخاری روایت کرده است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله به الاغی برخورد کردند که داغ در چهره آن بود. فرمود: خدا لعنت کند کسی را که این کار را انجام داده است.(15)
حیاة الحیوان: در روایت دیگری است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: لعنت کند خدا کسی را که آن را داغ زده است.(16)
1) المحاسن: 644 فيه: لا بأس به.
2) المحاسن: 644 فيه: في غير وجوهها.
3) المحاسن: 628.
4) تفسير العيّاشيّ 2: 294.
5) فروع الكافي 6: 545.
6) قرب الإسناد: 39 فيه: لا بأس بسمة المواشي بالنار إذا أنتم تنكبتم وجوهها.
7) حياة الحيوان 1: 182 فيه:« من فعل هذا» و فيه: وسم هذا.
8) حياة الحيوان 1: 182 فيه:« من فعل هذا» و فيه: وسم هذا.
9) . محاسن 2 : 644
10) . محاسن 2 : 644
11) . محاسن 2 : 628
12) . تفسیر عیاشی 2 : 294
13) . کافی 6 : 545
14) . قرب الإسناد: 39
15) . حیاة الحیوان 1 : 182
16) . حیاة الحیوان 1 : 182
المائدة: فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً الآية
النحل: وَ أَوْحي رَبُّكَ إِلَي النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ .
النمل: حَتَّي إِذا أَتَوْا عَلي وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها إلي قوله تعالي وَ تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ ما لِيَ لا أَرَي الْهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ الآيات.
قد مرت قصة الغراب الذي علم قابيل كيف يواري جسد هابيل عليه السلام حين قتله قوله تعالي وَ أَوْحي رَبُّكَ قال الرازي يقال وحي و أوحي و هو الإلهام و المراد من الإلهام أنه تعالي قرر في نفسها هذه الأعمال العجيبة التي يعجز عنها العقلاء من البشر و بيانه من وجوه الأول أنها تبني البيوت المسدسة من أضلاع متساوية لا يزيد بعضها علي بعض بمجرد طباعها و العقلاء من البشر لا يمكنهم بناء مثل تلك البيوت إلا بآلات و أدوات مثل المسطر و الفرجار و الثاني أنه ثبت في الهندسة أن تلك البيوت لو كانت مشكلة بأشكال سوي المسدسات فإنه يبقي بالضرورة ما بين تلك البيوت فرج خالية ضائعة فاهتداء تلك الحيوان الضعيف إلي هذه الحكمة الخفية و الدقيقة اللطيفة من الأعاجيب.
فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً.(1)
{پس، خدا زاغی را برانگیخت.}
{و پروردگار تو به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] کرد که از پاره ای کوه ها و از برخی درختان و از آنچه داربست [و چفته سازی] میکنند، خانه هایی برای خود درست کن، سپس از همه میوهها بخور، و راههای پروردگارت را فرمانبردارانه، بپوی. [آن گاه] از درون [شکم] آن، شهدی که به رنگهای گوناگون است بیرون میآید. در آن، برای مردم درمانی است. راستی در این [زندگی زنبوران] برای مردمی که تفکر میکنند نشانه [قدرت الهی] است.}
{تا آن گاه که به وادی مورچگان رسیدند. مورچه ای [به زبان خویش] گفت: «ای مورچگان، به خانههایتان داخل شوید، مبادا سلیمان و سپاهیانش- ندیده و ندانسته- شما را پایمال کنند.» سلیمان از گفتار او دهان به خنده گشود و گفت: «پروردگارا، در دلم افکن تا نعمتی را که به من و پدر و مادرم ارزانی داشتهای سپاس بگزارم و به کار شایستهای که آن را میپسندی بپردازم و مرا به رحمت خویش در میان بندگان شایستهات داخل کن.» و جویای [حالِ] پرندگان شد و گفت: «مرا چه شده است که هدهد را نمیبینم؟ یا شاید از غایبان است؟}
داستان کلاغی که قابیل را یاد داد که چگونه تن هابیل را که کشته بود به خاک بسپارد گذشت. «وَ أََََوْحَی رَبُّکَ.» {و پروردگار تو به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] کرد.} رازی گفته است: وحی و ایحاء الهام است. مقصود از الهام این است که خدا در جان او این کارهای شگفت را که انسانهای خردمند هم از آن در میمانند قرار میدهد. توضیح این مطلب در چند وجه چنین است:
اول این که با صِرف طبع خود، خانههای شش گوش با ضلع های برابر، بدون زیاده بودن گوشهها بر همدیگر میسازد. در حالی که انسانهای خردمند نمی توانند چنین چیزی را جز با ابزاری مانند خط کش و پرگار بسازند.
دوم این که در هندسه ثابت است که کندوها اگر به هر شکلی جز شش گوش بود، میان خانههایش سوراخهای خالی و بیهوده باقی میماند. رهنمون شدن این جانور ناتوان به این حکمت پنهان و نکته لطیف از چیزهای شگفت است .
و الثالث أن النحل يحصل بينها واحد كالرئيس للبقية و ذلك الواحد يكون أعظم جثة من الباقي و يكون نافذ الحكم علي تلك البقية و هم يخدمونه و يحملونه عند تعبه و ذلك أيضا من الأعاجيب.
و الرابع أنها إذا ذهبت عن وكرها ذهبت مع الجمعية إلي موضع آخر فإذا أرادوا عودها إلي وكرها ضربوا الطبول و آلات الموسيقي و بواسطة تلك الألحان يقدرون علي ردها إلي وكرها و هذه أيضا حالة عجيبة فلما امتاز هذا الحيوان بهذه الخواص العجيبة الدالة علي مزيد الذكاء و الكياسة ليس إلا علي سبيل الإلهام و هو حالة شبيهة بالوحي لا جرم قال تعالي في حقها وَ أَوْحي رَبُّكَ إِلَي النَّحْلِ و اعلم أن الوحي قد ورد في حق الأنبياء كقوله تعالي وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً(1)و في الأولياء أيضا قال تعالي وَ إِذْ أَوْحَيْتُ إِلَي الْحَوارِيِّينَ(2)و بمعني الإلهام في حق البشر وَ أَوْحَيْنا إِلي أُمِّ مُوسي(3)و في حق سائر الحيوان خاص و قال الزجاج يجوز أن يقال سمي هذا الحيوان نحلا لأن الله تعالي نحل الناس العسل الذي يخرج من بطونها و قال غيره النحل يذكر و يؤنث و هي مؤنثة في لغة الحجاز و لذلك أنثها الله و كذلك كل جمع ليس بينه و بين الواحدة إلا الهاء أَنِ اتَّخِذِي أن مفسرة لأن في الإيحاء معني القول وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ أي يبنون و يسقفون و قرئ بضم الراء و كسرها.
و اعلم أن النحل نوعان أحدهما ما يسكن في الجبال و الغياض و لا يتعهدها أحد من الناس و النوع الثاني التي يسكن بيوت الناس و يكون في تعهدات الناس فالأول هو المراد بقوله أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ و الثاني هو المراد بقوله وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ و إنما قال مِنَ الْجِبالِ و مِنَ الشَّجَرِ لئلا تبني بيوتها في كل جبل و شجر بل في مساكن يوافق مصالحها و يليق بها و اختلفوا في
سوم این که زنبور عسل ملکه ای دارد که رئیس بوده، پیکرش از دیگران بزرگتر است و فرمانش بر همه جاری است. همه کارگزار اویند و هنگامی که خسته شود، به دوشش میکِشند و این هم بسیار شگفت آور است.
چهارم این که هنگامی که ملکه از لانهاش به جای دیگر میرود با همه زنبوران میرود؛ و هنگامی که بخواهند او را به لانهاش برگردانند، طبل و ابزار موسیقی مینوازند و به این وسیله میتوانند او را به لانهاش برگردانند. این نیز حالت شگفت آوری است. به دلیل اینکه این حیوان با این خصوصیات شگفت آور که نشانه تیزهوشی و زیرکی وی است و چیزی جز الهام پروردگار که حالتی مانند وحی است، نیست برتری پیدا کرده است، خدا درباره او فرموده: «وَ أََََوْحَی رَبُّکَ.» {و پروردگار تو به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] کرد.}
بدان که وحی گاهی درباره پیامبران آمده است مانند آیه «وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْیاً.»(4){و هیچ بشری را نرسد که خدا با او سخن گوید جز [از راه] وحی.} و گاهی درباره اولیای خدا «وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوارِیِّینَ.»(5){و [یاد کن] هنگامی را که به حواریّون وحی کردم.} و گاهی درباره انسانها «وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی.»(6){و به مادر موسی وحی کردیم.} و درباره جانوران دیگر مخصوص زنبور عسل است. زجّاج گفته است: جایز است که گفته شود: نحل نام این جانور شده برای این که خدا عسل را که از شکمش بیرون میآید به مردم بخشیده است و غیر زجاج گفتهاند: واژه نحل مذکر و مؤنث به کار میرود و در لغت حجاز مؤنث است و خدای تعالی هم آن را مؤنث آورده است. هر جمعی که مفرد آن با تاء به دست بیاید، چنین است.
بدان که زنبور عسل دو نوع است: یک نوع در کوهها و بیشه ها است و هیچ کس نگاه دار او نیست. نوع دوم در خانه انسانها و در زیر پرورش آنان است. مقصود خدا از این که فرمود: «أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ» {که از پاره ای کوهها و از برخی درختان خانه هایی برای خود درست کن} نوع اول و از «وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ.» {و از آنچه داربست [و چفته سازی] میکنند، خانههایی برای خود درست کن.} نوع دوم است. فرمود: بعضی از کوهها و بعضی درخت ها. تا زنبور عسل در هر کوه و درختی لانه نسازد. بلکه در جایی لانه بسازد که شایسته و هماهنگ با مصلحتهای وی باشد.
درباره نحوه امر اختلاف شده است.
هذا الأمر.
فمن الناس من يقول لا يبعد أن يكون لهذه الحيوانات عقول و أن يتوجه عليها من الله أمر و نهي و قال آخرون ليس الأمر كذلك بل المراد منه أنه تعالي خلق فيها غرائز و طبائع توجب هذه الأحوال ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ من للتبعيض أو لابتداء الغاية رأيت في كتب الطب أنه تعالي دبر هذا العالم علي وجه يحدث في الهواء طل لطيف في الليالي و يقع ذلك الطل علي أوراق الأشجار فقد تكون تلك الأجزاء الطلية لطيفة الصور متفرقة علي الأوراق و الأزهار و قد تكون كثيرة بحيث يجتمع منها أجزاء محسوسة أما القسم الثاني فإنه مثل الترنجبين فإنه طل ينزل من الهواء و يجتمع علي أطراف الشجر في بعض البلدان و ذلك محسوس و أما القسم الأول فهو الذي ألهم الله تعالي هذا النحل تلتقط تلك الذرات من الأزهار و أوراق الأشجار بأفواهها و تأكلها و تغتذي بها فإذا شبعت التقطت بأفواهها مرة أخري شيئا من تلك الأجزاء ثم تذهب بها إلي بيوتها و تضعها هناك كأنها تحاول أن تدخر لنفسها غذاءها فإذا اجتمع في بيوتها من تلك الأجزاء الطلية شيء كثير فذاك هو العسل.
و من الناس من يقول إن النحل تأكل من الأزهار الطيبة و الأوراق العطرة أشياء ثم إنه تعالي يقلب تلك الأجسام في داخل بطنه عسلا ثم إنها تقيء مرة أخري فذاك هو العسل و القول الأول أقرب إلي العقل و أشد مناسبة للاستقراء فإن طبيعة الترنجبين قريبة إلي العسل في الطعم و الشكل و لا شك أنه طل يحدث في الهواء و يقع علي أطراف الأشجار و الأزهار فكذا هاهنا و أيضا فنحن نشاهد أن هذا النحل إنما تغتذي بالعسل و لذلك فإنا إذا أخرجنا العسل من بيوت النحل تركنا لها بقية من ذلك العسل لأجل أن تغتذي بها فعلمنا أنها تغتذي بالعسل و أنها إنما تقع علي الأشجار و الأزهار لأنها تغتذي بتلك الأجزاء الطلية العسلية الواقعة من الهواء عليها إذا عرفت هذا فنقول قوله كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كلمة من هاهنا تكون لابتداء الغاية و لا تكون للتبعيض علي هذا القول فَاسْلُكِي
برخی گفتهاند: بعید نیست این جانوران عقلی داشته باشند که امر و نهی خدا به آن عقل وارد آید. دیگران گفتهاند: چنین نیست. بلکه مقصود از امر این است که خدا طبع و غریزه ای به آنها داده است که چنین حالاتی را سبب میشود.
«ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ.» {سپس از همه میوهها بخور.} در کتب طب دیدم که خدای تعالی چنان این جهان را تدبیر کرده است که شبها در هوا نم لطیفی پدید آید و بر برگ درختان بنشیند. گاهی این نم بر برگ و شکوفه درختها پراکنده میشود و گاهی زیاد است که اجزاء محسوسی از آن گرد هم میآیند. نوع زیاد آن مانند ترنجبین که نمی است که از آسمان فرود میآید، محسوس بوده و در بعضی شهرها گرد درختان جمع میشود. اما نم کم همان است که خدا به زنبور عسل الهام کرده که آن ریزه ها را از گلها و برگ درختها با دهان برمیدارد و میخورد و هنگامی که سیر میشود بار دیگر از آن ذره ها به دهان میگیرد و به لانه میآورد و در آن میگذارد. گویا میخواهد برای خود غذا ذخیره کند. هنگامی که مقدار زیادی از این ذرات نمناک جمع شوند، این ذرات همان عسل خواهند بود.
برخی مردم میگویند: زنبور عسل از گلها و برگ های خوش بو میخورد و در شکمش آنها را تبدیل به عسل میکند و آن را استفراغ میکند. گفته قبلی خردمندانهتر بوده و با بررسی هماهنگتر است. زیرا ترنجبین در مزه و شکل به عسل نزدیک است و شکی نیست که ترنجبین، نمی است که در هوا پدید آمده، بر برگ درخت و گل مینشیند. پس زنبور عسل هم چنین است. به علاوه اینکه ما می بینیم که زنبور، عسل میخورد، و به همین جهت هنگامی که عسل را از خانه او درمیآوریم، مقداری را در آن باقی میگذاریم تا غذایش باشد. پس میدانیم که غذای او همان عسل است و او به این جهت بر روی درختان و شکوفهها مینشیند که از اجزاء نمناک عسلی که از آسمان بر درخت و شکوفه فرود آمده است تغذیه نماید.
هنگامی که این را دانستی، گوییم: «ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ.» {سپس از همه میوه ها بخور.} بنا بر قول اول مِن به معنی ابتداء خواهد بود نه به معنی تبعیض. «فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً.» {و راههای پروردگارت را فرمانبردارانه، بپوی.}
سُبُلَ رَبِّكِ(1)أي الطرق التي ألهمك و أفهمك في عمل العسل أو يكون المراد فاسلكي في طلب تلك الثمرات سبل ربك و في قوله ذُلُلًا قولان الأول أنه حال من السبل لأن الله تعالي ذللها لها و وطئها و سهلها كقوله هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا(2).
الثاني أنه حال من الضمير في قوله فَاسْلُكِي أي و أتي يا أيتها النحل ذلك منقادة لما أمرت به غير ممتنعة يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها هذا رجوع من الخطاب إلي الغيبة و السبب فيه أن المقصود من ذكر هذه الأحوال أن يحتج الإنسان المكلف به علي قدرة الله تعالي و حكمته و حسن تدبيره لأحوال العالم العلوي و السفلي فكأنه تعالي لما خاطب النحل بما سبق ذكره خاطب الإنسان و قال إنما ألهمنا هذا النحل لهذه العجائب لأجل أن يخرج مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ ثم إنا ذكرنا أن من الناس من يقول العسل عبارة عن أجزاء طلية تحدث في الهواء و تقع علي أطراف الأشجار و علي الأوراق و الأزهار فيلقطها الزنبور بفمه فإذا ذهبنا إلي هذا الوجه كان المراد من قوله يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها أي من أفواهها و كل تجويف في داخل البدن فإنه يسمي بطنا أ لا تري أنهم يقولون بطون الدماغ و عنوا بها تجاويف الدماغ فكذا هاهنا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها أي أفواهها و أما علي قول أهل الظاهر و هو أن النحل تأكل الأوراق و الثمرات ثم تقيء فذلك هو العسل فالكلام ظاهر ثم وصف العسل بكونه شرابا لأنه تارة يشرب وحده و تارة يتخذ منه الأشربة و بأنه مختلف ألوانه و المقصود منه إبطال القول بالطبع لهذا الجسم مع كونه متشابه الطبيعة لما حدث علي ألوان مختلفة دل ذلك علي حدوث تلك الألوان بتدبير الفاعل المختار لا لأجل
یعنی راههای عسل ساختن که به تو فهمانده و الهام نموده یا مراد این باشد که در جُستن میوهها راههای پروردگارت را بپیمای. درباره ذللا دو نظر وجود دارد. اول این که حال برای سبل باشد، زیرا خدای تعالی راهها را برای زنبور رام و هموار و آسان نموده است مانند آیه «هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً.»(3){اوست کسی که زمین را برای شما رام گردانید.} نظر دوم این که حال برای ضمیر در فاسلکی باشد. یعنی ای زنبور عسل، آنچه من گفته ام را فرمانبردارانه و بدون خودداری به جای آور. «یَخْرُجُ مِنْ بُطُونها.» {[آن گاه] از درون [شکم] آن، شهدی که به رنگ های گوناگون است بیرون میآید.} در این جا از خطاب به غیبت برگشته است. سبب این برگشت این است که مقصود از ذکر این احوال این است که انسان مکلف است از آنها به نیروی خدا و حکمت و حسن تدبیر او در عالم بالا و پایین پی ببرد و گویا خدا پس از خطاب به زنبور عسل به آنچه گذشت، انسان را مخاطب ساخته و گفته است: همانا به این زنبور عسل این عجائب را الهام کردیم تا از شکم آنها شربتی چند رنگ بیرون بیاید.
گفتیم: برخی مردم میگویند: عسل از ذرههای نم است که در هوا پدید آمده، در کنار درختان و روی برگ و گل مینشیند و زنبور آن را به دهان میگیرد. بنابراین مقصود از این که از شکم آنها بیرون میآید این است که از دهان آنها بیرون میآید. هر سوراخی در درون تن شکم نامیده میشود. آیا ندیده ای که عربها میگویند: (بطون مغز) و مقصود سوراخ های مغز است. همچنین در این جا از شکمشان بیرون میآید یعنی از دهانشان. ولی طبق گفته اهل ظاهر که زنبور عسل برگ و گل میخورد و سپس عسل را استفراغ میکند، سخن روشن است.
عسل را شربت خوانده است، زیرا گاهی به تنهایی به عنوان شربت مورد استفاده قرار میگیرد و گاهی با آن شربت میسازند. نیز عسل را دارای رنگهای مختلف خوانده که منظور ابطال عقیده به طبع در تأثیر ماده این جسم است که با این که یک طبع دارد چند رنگ پدید میآورد. این دلیل بر این است که این رنگها ناشی از تدبیر فاعل مختار است نه طبع.
إيجاب الطبيعة و بأن فيه شفاء للناس و فيه قولان الأول و هو الصحيح أنه صفة للعسل.
فإن قالوا كيف يكون شفاء للناس و هو يضر بالصفراء و يهيج المرار قلنا إنه تعالي لم يقل إنه شفاء لكل الناس و لكل داء و في كل حال بل لما كان شفاء في الجملة إنه قل معجون من المعاجين إلا و تمامه و كماله يحصل بالعجن بالعسل و أيضا فالأشربة المتخذة منه في الأمراض البلغمية عظيمة النفع.
و القول الثاني و هو قول مجاهد إن المراد أن القرآن فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ و علي هذا التقدير فقصة تولد العسل من النحل تمت عند قوله مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ ثم ابتدأ و قال فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ أي في هذا القرآن حصل ما هو شفاء للناس من الكفر و البدعة مثل هذا الذي مر في قصة النحل و عن ابن مسعود أن العسل شفاء من كل داء و القرآن فيه شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ و اعلم أن هذا القول ضعيف من وجهين الأول أن الضمير يجب عوده إلي أقرب المذكورات و ما ذاك إلا قوله شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ و أما الحكم بعوده إلي القرآن مع أنه غير مذكور فيما سبق فهو غير مناسب الثاني مَا رَوَي أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: أَنَّهُ جَاءَ رَجُلٌ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ إِنَّ أَخِي يَشْتَكِي بَطْنَهُ فَقَالَ اسْقِهِ عَسَلًا فَذَهَبَ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ قَدْ سَقَيْتُهُ فَلَمْ تُغْنِ عَنْهُ فَقَالَ عليه السلام اذْهَبْ فَاسْقِهِ عَسَلًا وَ قَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَ كَذَبَ بَطْنُ أَخِيكَ فَسَقَاهُ فَبَرَأَ كَأَنَّمَا نَشِطَ مِنْ عِقَالٍ.
و حملوا قوله صدق الله علي قوله تعالي فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ و ذلك أنما يصح لو كان هذا صفة للعسل .
فإن قال قائل فما المراد من قوله عليه السلام صدق الله و كذب بطن أخيك قلنا العلة أنه عليه السلام علم بنور الوحي أن ذلك العسل سيظهر نفعه بعد ذلك فلما لم يظهر في الحال مع أنه عليه السلام كان عالما بأنه سيظهر نفعه بعد ذلك كان هذا جاريا مجري الكذب فلهذا السبب أطلق عليه هذا اللفظ انتهي(1).
در این که فرموده درمان مردم است، دو قول است. اول و صحیح این که درمان بخش، صفت عسل است. اگر سوال شود: چگونه عسل درمان مردم است در حالی که نسبت به صفراء ضرر داشته و سوداء را به جنبش در میآورد؟ پاسخ میدهیم: خدای تعالی نفرموده: درمان همه مردم است از هر دردی در هر حالی. بلکه به جهت آنکه در آن درمان در بعضی شرایط هست کمتر معجونی هست که با مخلوط کردن عسل تمامتر و کاملتر نشود و شربت هایی که از آن میسازند برای بیماری های بلغمی بسیار سودمندند.
قول دوم از مجاهد است که در قرآن درمان مردم است. پس قضیه زنبور عسل در جمله «مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ» تمام میشود و جمله «فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ.» آغاز سخن تازهای است. یعنی قرآن مانند همین قضیه ای که از زنبور عسل گذشت درمان مردم از کفر و بدعت است. بدان این قول از دو جهت سست است: اول این که ضمیر باید به نزدیکترین مرجع مذکور برگردد و آن همان «شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ» است. اما حکم به اینکه به قرآن بر میگردد با اینکه نامش پیشتر نیست تناسب ندارد. دوم این که مردی نزد پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آمد و گفت: برادرم از درد شکمش شکوه دارد. حضرت فرمود: عسل به او بنوشان. رفت و برگشت و گفت: به او عسل نوشاندم و سودی نداشت. باز فرمود: برو عسلش بده و فرمود: خدا راست گفته است و شکم برادرت دروغگو است. وی به او نوشاند و او بهبود یافت چنان که گویا از بند آزاد شده است .
اینکه فرمود: خدا راست گفته است تعبیر کردند به آیه «فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ.» و این تنها وقتی درست است که مراد از درمان بخش، عسل باشد.
اگر کسی بگوید: پس معنی شکم برادرت دروغگو است چیست؟ گوییم: چون به نور وحی میدانست که اثر عسل به زودی روشن میشود و در این حال روشن نبوده است، این مانند دروغ و اظهار خلاف واقع بوده و به همین جهت با لفظ دروغ از آن تعبیر کرده است.(2)
و آيات النمل قد مر تفسيرها و تدل علي شرافة في الجملة للنملة و علي بعض ما سيأتي ذكره و كذا آيات الهدهد تدل علي كرامته و بعض ما سيأتي من أحواله و قد مضت قصته و سيأتي بعضها.
و قال الدميري في حياة الحيوان النحل ذباب العسل وَ قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: الذُّبَابُ كُلُّهُ فِي النَّارِ إِلَّا النَّحْلَ. و واحدة النحل نحلة و قرأ يحيي بن وثاب وَ أَوْحي رَبُّكَ إِلَي النَّحَلِ بفتح الحاء و الجمهور بالإسكان قال الزجاج في تفسير سورة النساء سميت نحلا لأن الله تعالي نحل الناس العسل الذي يخرج منها إذ النحلة العطية و كفاها شرفا قول الله عز و جل وَ أَوْحي رَبُّكَ إِلَي النَّحْلِ فأوحي الله سبحانه و تعالي إليها فأثني عليها فعلمت مساقط الأنوار من وراء البيداء فتقع هناك علي كل نورة عبقة و زهرة أنقة ثم تصدر عنها بما تحفظه رضابا و تلفظه شرابا(1).
قال في عجائب المخلوقات يقال ليوم عيد الفطر يوم الرحمة إذ أوحي الله تعالي فيه إلي النحل صنعة العسل فبين سبحانه أن في النحل أعظم اعتبار و هو حيوان فهيم ذو كيس و شجاعة و نظر في العواقب و معرفة بفصول السنة و أوقات المطر و تدبير المراتع و المطاعم و الطاعة لكبيره و الاستكانة لأميره و قائده و بديع الصنعة و عجيب الفطرة.
قال أرسطو النحل تسعة أصناف منها ستة يأوي بعضها إلي بعض و غذاؤها من الفضول الحلوة و الرطوبات التي ترشح بها الزهر و الورق و يجمع ذلك كله و يدخره و هو العسل و أوعيته و يجمع مع ذلك رطوبات دسمة يتخذ منها بيوت العسل و هي الشمع و هو يلقطها بخرطومه و يحملها علي فخذيه و ينقلها من فخذيه إلي صلبه هكذا.
قال و القرآن يدل علي أنها ترعي الزهر فيستحيل في جوفها عسلا و تلقيه
تفسیر آیات سوره نمل گذشت و این آیات دلالت بر شرافتی درباره مورچه و دلالت بر برخی از چیزهایی که ذکر خواهد شد دارند. آیات هدهد دلیل بر ارجمندی او و برخی احوالش که ذکر خواهد شد دارد. داستان وی گذشت و مقداری از آن هم در پی خواهد آمد.
دمیری گفته است: نحل مگس عسل است و گذشت که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: همه مگسها به جز نحل در آتشند.
مفرد نحل، نحله است. یحیی بن وثاب «أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحَلِ» و جمهور «إِلَی النَّحْلِ» خوانده اند. زجاج در تفسیر سوره نساء گفته است: نحل نامیده شده است چون خدای تعالی عسلی که از او بیرون میآید را به مردم بخشیده است، زیرا نحله به معنی هدیه است. در شرف او همین بس که خداوند فرموده است: «وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ» {و پروردگار تو به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] کرد.} پس خدا به او وحی نموده، او را ستایش نمود. او جای شکوفهها را در پس بیابانها میداند و بر هر شکوفه زیبا (عبقه) میافتد و سپس از روی گل با حفظ آنچه از آب دهانش نگاه میدارد و به صورت شربت بیرون میریزد، برمی خیزد.
در عجائب المخلوقات گفته است: روز عید فطر را روز رحمت خوانند. چون که خدا در آن به زنبور عسل ساختن عسل را وحی کرد و روشن ساخت که در زنبور عسل عبرت بزرگی است، زیرا وی جانوری با فهم، زیرک، دلیر، عاقبت بین، فصل شناس، موسمِ باران شناس، دانای به تدبیر چراگاه و غذا، فرمانبر بزرگِ خود، خوار در برابر فرمانده، هنرمند و شگفت آفرینش است .
ارسطو گفته است: زنبور عسل نُه گونه است که شش گونه آن با هم آشیانه میگیرند و غذایشان از فزونی شیرینی و تریها که از گلها و برگها تراوش میکند است. آنها همه این شیرینیها و تریها را جمع کرده، از آن عسل و ظرفهای آن را میسازند. آنها با آن شیرینیها و تریها رطوبت های چربی جمع آوری میکنند که از آن جایگاه عسل که شمع باشد را درست میکنند. زنبورها آن را با خرطوم خود میگیرند و بر روی دو ران خود جابجا میکنند و از ران خو د به پشت خود میبرند.
دمیری گفته است: از قرآن برمی آید که زنبور عسل روی گُل می چرد و آن گُل در درونش عسل میشود و او عسل را از دهان خود بیرون
1) في المصدر: قال القزويني في عجائب المخلوقات.
من أفواهها فيجمع منه القناطير المقنطرة قال تعالي ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ و قوله مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ المراد به بعضها نظيره قوله وَ أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يريد به البعض و اختلاف الألوان في العسل بحسب اختلاف النحل(1)و قد يختلف طعمه لاختلاف المرعي و من هذا المعني قول زينب للنبي صلي الله عليه و آله جرست نحلة العرفط حين شبهت رائحته برائحة المغافير و الحديث مشهور في الصحيحين و غيرهما.
و من شأنه في تدبير معاشه أنه إذا أصاب موضعا نقيا بني فيه بيتا من الشمع ثم يبني(2)البيوت التي يأوي فيها الملوك ثم بيوت الذكور التي لا تعمل فيها شيئا(3)و الذكور أصغر جرما من الإناث و هي تكثر المادة داخل الخلية و هي إذا طارت تخرج بأجمعها و ترتفع في الهواء ثم تعود إلي الخلية و النحل تعمل الشمع أولا ثم تلقي البزر لأنه له بمنزلة العش للطائر فإذا ألقته قعدت و تحضنه كما تحضن الطير(4)فيتكون من ذلك البزر دود ثم تنهض الدود فتغذي أنفسها(5)ثم تطير و النحل لا يقعد علي أزهار مختلفة بل علي زهر واحد و تملأ بعض البيوت عسلا و بعضها فراخا و من عادتها أنها إذا رأت فسادا من ملك إما أن تعزله أو تقتله و أكثر ما تقتل خارج الخلية و الملوك لا تخرج إلا مع جميع النحل و الملك إذا عجز عن الطيران حملته و سيأتي بيان هذا في أواخر الكتاب في لفظ اليعسوب و من خصائص الملك أنه ليس له حمة يلسع بها و أفضل ملوكها الشقر و أسوؤها الرقط بسواد و النحل تجتمع فتقتسم الأعمال فبعضها يعمل الشمع و بعضها يعمل العسل و بعضها يسقي الماء و بعضها يبني البيوت و بيوتها من أعجب الأشياء لأنها مبنية علي الشكل المسدس الذي
میاندازد که از آن خروارها عسل فراهم میگردد. خدا فرموده: «ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِنْ بُطُونها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ.» {سپس از همه میوهها بخور و راههای پروردگارت را فرمانبردارانه، بپوی. [آن گاه] از درون [شکم] آن، شهدی که به رنگ های گوناگون است بیرون میآید. در آن، برای مردم درمانی است.} اینکه فرمود: «ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ.» {سپس از همه میوهها بخور.} مقصود برخی از میوههاست، مانند قول خداوند متعال: «وَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْء.»(6){و از هر چیزی به ما داده شده است.} که مقصود بعضی از آنها است.
اختلاف رنگ عسل به سبب اختلاف نوع زنبور عسل است و چه بسا مزه اش بر اثر چراگاه گوناگون شود. از این باب است گفته زینب (همسر پیامبر صلی الله علیه و آله) به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله که هنگامی که از پیامبر صلی الله علیه و آله بوی شیره خار مغیلان (عرفط) را یافت، به او گفت: آیا شیره خار مغیلان خورده ای؟ حضرت فرمود: نه؛ بلکه عسل خوردهام. زینب گفت: پس زنبور عسل شیره خار مغیلان خورده بوده است (جرس کرده بوده است). این حدیث در دو صحیح بخاری و صحیح مسلم و کتب دیگر، مشهور است.
از کارهای زنبور عسل در تدبیر زندگی این است که هنگامی که جای پاکی مییابد، در آن از شمع خانه میسازد. سپس خانه شاهان را میسازد و پس از آن خانههای زنبورهای نر را که بیکارهاند و نرها کوچکتر از مادههایند و مایه درون کندوها (الخلی) را زیاد میکنند. هنگامی که زنبورها بیرون میآیند همه با هم هستند. آنها در هوا بالا رفته، با هم به خانه ها برمیگردند.
زنبور عسل، نخست شمع ساخته، سپس تخم میگذارد، زیرا آن برای زنبور عسل به جای آشیانه برای پرنده است. وی هنگامی که تخم میریزد، بر آن مینشیند و مانند پرنده آن را گرم میکند. از آن تخم کرمی برآمده، غذا میخورد و سپس به پرواز در میآید.
زنبور عسل بر چند گل نمی نشیند. بلکه بر یک گل مینشیند. وی برخی خانه ها را پر از عسل کرده، برخی را پر از جوجه مینماید. شیوه وی این است که هنگامی که از پادشاهش تباهی ببیند، وی را بر کنار میکند یا میکُشد و بیشتر اوقات در بیرون خانه میکُشد. پادشاه جز با همه زنبورها بیرون نمی آید. هنگامی که از پرواز درمانده شود او را به دوش میکشند. توضیح این مطلب در پایان کتاب در واژه یعسوب میآید. ویژگی پادشاه این است که نیش گزنده ندارد. بهترین پادشاهان سرخها هستند و بدترین آنها آنانند که خالهای سیاه دارند. زنبورهای عسل کارها را قسمت میکنند؛ برخی شمع و برخی عسل میسازند. برخی آب میکشند. برخی خانه میسازند. خانههایشان از شگفت انگیزترین چیزها است. زیرا شش گوشه است و به نحوی است که
لا ينخرق(1)كأنه استنبط بقياس هندسي ثم هو في دائرة مسدسة لا يوجد فيها اختلاف فبذلك اتصلت حتي صارت كالقطعة الواحدة و ذلك لأن الأشكال من الثلاث إلي العشر إذا جمع كل واحد منها إلي أمثاله لم يتصل و جاءت بينها خروج إلا الشكل المسدس فإنه إذا اجتمع إلي أمثاله اتصل كأنه قطعة واحدة و كل هذا بغير مقياس و لا آلة و لا فكرة(2)بل ذلك من أثر صنع اللطيف الخبير و إلهامه إياها كما قال تعالي وَ أَوْحي رَبُّكَ إِلَي النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ الآية.
فتأمل كمال طاعتها و حسن امتثالها لأمر ربها كيف اتخذت بيوتا في هذه الأمكنة الثلاثة الجبال و الشجر و بيوت الناس حيث يعرشون أي حيث يبنون العروش فلا تري للنحل بيتا في غير هذه الثلاثة البتة و تأمل كيف كانت أكثر بيوتها في الجبال و هي المتقدمة في الآية ثم الأشجار و هي دون ذلك ثم فيما يعرش الناس و هي أقل بيوتها فانظر كيف أداها حسن الامتثال إلي أن اتخذت البيوت قبل المرعي و هي تتخذها أولا فإذا استقر لها بيت خرجت عنه فرعت و أكلت من كل الثمرات ثم آوت إلي بيوتها لأن ربها سبحانه و تعالي أمرها باتخاذ البيوت أولا ثم بالأكل بعد ذلك.
قال في الإحياء انظر إلي النحلة كيف أوحي الله إليها حتي اتخذت من الجبال بيوتا و كيف استخرج من لعابها الشمع و العسل و جعل أحدهما ضياء و الآخر شفاء ثم لو تأملت عجائب أمرها في تناولها الأزهار و الأنوار و احترازها من النجاسات و الأقذار و طاعتها لواحد من جملتها و هو أكثرها شخصا و هو أميرها ثم ما سخر الله سبحانه و تعالي أميرها من العدل و الإنصاف بينها حتي أنه ليقتل علي باب المنفذ كل
پاره نمی شود. گویا با یک نتیجه گیری هندسی ساخته شده باشد. این خانه در دائرهای شش گوش و بی اختلاف است که به همین جهت به هم پیوسته است تا آنجا گویا یک تکه شده است، زیرا اشکال از سه گوش تا ده گوش را که به هم بچسبانند به غیر از شکل شش گوش، هیچ کدام به هم پیوسته نمی شوند و میان آنها رخنه میافتد. همه این کارها را بی اندازه گیری و ابزار و تفکر میکند و اینها خلقت خدای لطیف آگاه و الهام او به وی است. چنانچه خدای تعالی فرموده: «وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ.»(3){و پروردگار تو به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] کرد که از پاره ای کوه ها و از برخی درختان و از آنچه داربست [و چفته سازی] میکنند، خانههایی برای خود درست کن.}
بیندیش در کمال و نیکی فرمانبرداری او نسبت به فرمان پروردگارش که چگونه در این سه جا خانه میسازد؛ کوهها، درختها و خانه های مردم، آن جایی که سقف میبندند، یعنی سقف را بنا مینهند. برای آنها جز در این جاها لانه ای نمی بینی. بیندیش که چگونه است که زنبور عسل بیشتر در کوهها خانه میسازد که در آیه اول آمده است. سپس در درختها که در مرتبه دوم آمده است و سپس در خانههای مردم که کمترین لانه آنها در آن است. بنگر چگونه فرمانبری نیک او را واداشته است که خانه ساختن را از چریدن زودتر انجام دهد. وی ابتدا خانه میسازد. سپس به قصد چرا بیرون میرود و آن گاه به خانه برمی گردد، زیرا پروردگارش به او دستور داده است ابتدا خانه بسازد و سپس به چرا برود.
در احیاء گفته است: بنگر به زنبور عسل چگونه خدا به او وحی کرده تا از کوهها خانه ساخته، و چگونه خدا از لعابش شمع و عسل بیرون آورده و یکی را روشنی و دیگری را درمان قرار داده است. سپس اگر در کارهای عجیبش از خوردن گلها، دوری از پلیدیها و نجاسات، فرمانبری از یک نفر از میان خودش که بزرگتر آنها است. و سپس آنچه خدای تعالی از عدل و انصاف در میان آنها در سلطه امیرشان درآورده است تا آنجا که اگر
ما وقع منها علي نجاسة لقضيت من ذلك العجب إن كنت بصيرا علي نفسك(1)و فارغا من هم بطنك و فرجك و شهوات نفسك في معاداة أقرانك و موالاة إخوانك ثم دع عنك جميع ذلك فانظر إلي بنيانها بيتها من الشمع و اختيارها من جميع الأشكال المسدس فلا تبني بيتها مستديرا و لا مربعا و لا مخمسا بل مسدسا لخاصية في الشكل المسدس يقصر فيه فهم المهندس(2)و هو أن أوسع الأشكال و أحواها المسدس و ما يقرب منه فإن المربع يخرج منه زوايا ضائعة و شكل النحل مستدير مستطيل فترك المربع حتي لا يبقي الزوايا فارغة ثم لو بناها مستديرة لبقيت خارج البيوت فرج ضائعة فإن الأشكال المستديرة إذا اجتمعت لم تجتمع متراصة و لا شكل في الأشكال ذوات الزوايا يقرب في الاحتواء من المستدير ثم تتراص الجملة بحيث لا يبقي بعد اجتماعها فرجة إلا المسدس و هذه خاصية هذا الشكل فانظر كيف ألهم الله تعالي النحل علي صغر جرمه ذلك لطفا به و عناية بوجوده فيما هو المحتاج إليه ليتهيأ عيشه(3)فسبحانه ما أعظم شأنه و أوسع لطفه و امتنانه.
و في طبعه أنه يهرب بعضه عن بعض و يقاتل بعضه بعضا في الخلايا و يلسع من دنا من الخلية و ربما هلك الملسوع و إذا هلك منها شيء داخل الخلايا أخرجته الأحياء إلي الخارج و في طبعه أيضا النظافة فلذلك يخرج رجيعه من الخلية لأنه منتن الريح و هو يعمل زماني الربيع و الخريف و الذي يعمله(4)في الربيع أجود و الصغير أعمل من الكبير و هو يشرب من الماء ما كان عذبا صافيا يطلبه حيث كان و لا يأكل من العسل إلا قدر شبعه و إذا قل العسل في الخلية قذفه بالماء ليكثر خوفا علي نفسه من نفاده لأنه إذا نفد أفسد النحل بيوت الملوك و بيوت الذكور و ربما قتلت ما كان منها هناك.
یکی آلوده به در لانه بیاید او را میکُشد بیندیشی، اگر خودشناس باشی و در اندیشه شکم و فَرج و شهوت نفس خود نباشی و سرگرم به دشمنی رقیبان و دوستی رفیقان نباشی، در شگفت میمانی. سپس همه اینها را به کناری بگذار و به خانه سازی او بپرداز که از ماده شمع و به شکل شش گوش خانه میسازد. خانه گِرد، چهار گوش و پنج گوش نمی سازد؛ بلکه تنها شش گوش را برمی گزیند، زیرا خاصیتی دارد که به فهم مهندس نمی رسد و آن این است که پهنترین و جادارترین اشکال شش گوش است، زیرا از مربع گوشههای تنگی بیکاره میماند و شکل زنبور دراز و گِرد است و مربع را رها کرده تا گوشه هایش تهی نمانند. اگر خانهاش را دایره ای میساخت، در بیرون آن رخنه هایی تهی می ماندند، زیرا اگر دایرهها را کنار هم جمع کنیم به همدیگر نمی چسبند و از میان اشکال شکلی به جز شش گوش نیست که در عین اینکه در جاداری نزدیک به دایره باشد، هنگام کنار هم چیده شدن به هم بچسبد و این مطلب مخصوص به شش گوش است. ببین چگونه خدای تعالی به زنبور عسل با همه کوچکیش، این مطلب را از روی لطف و عنایت به هستی او در چیزی که برای گوارایی زندگیش لازم است، الهام کرده است. پس خدا منزه است .چقدر بزرگ مرتبه است و چقدر لطف و نعمت او گسترده است.
در طبع زنبوران عسل است که از همدیگر میگریزند و با هم در کندوی خود میجنگند. هر که را نزدیک کندوی آنها شود میگزند و چه بسا کسی که گزیده شده بمیرد. هنگامی که یکی از آنها درون سوراخ بمیرد، او را بیرون میاندازند. نظافت در طبع او است و از این رو فضله خود را بیرون لانه میاندازد، چون فضلهاش بدبو است.
او در بهار و پاییز عسل میسازد. عسل بهاری بهتر است. زنبور عسل ریز از درشت بیشتر کار میکند. او از آب گوارا و زلال مینوشد و هر جا باشد آن را میجوید. از عسل جز تا حد سیری نمی خورد. اگر عسل لانه کم شود، به جهت ترسی که بر خود دارد، آب بر آن میریزد تا مبادا به پایان رسد. زیرا هنگامی که عسل لانه پایان یابد، زنبورها خانه های پادشاهان و نرها را خراب میکنند و چه بسا هر که را در آنها باشد بکشند.
قال حكيم من اليونانيين لتلامذته كونوا كالنحل في الخلايا قالوا و كيف النحل(1)قال إنها لا تترك عندها بطالا إلا أبعدته و أقصته عن الخلية لأنه يضيق المكان و يفني العسل و يعلم النشيط الكسل.
و النحل يسلخ جلده كالحيات و توافقه الأصوات اللذيذة المطربة و يضره السوس و دواؤه أن يطرح في كل خلية كف ملح و أن يفتح في كل شهر مرة و يدخن بأخثاء البقر.
و في طبعه أنه متي طار عن الخلية يرعي ثم يعود فتعود كل نحلة إلي مكانها لا تخطئه و أهل مصر يحولون أبواب الخلايا في السفن و يسافرون بها إلي المواضع الزهر و الشجر فإذا اجتمع في المرعي فتحت أبواب الخلايا فتخرج النحل منها و يرعي يومه أجمع فإذا أمسي عاد إلي السفينة و أخذت كل نحلة مكانها من الخلية لا تتخطاه(2).
وَ رَوَي أَحْمَدُ وَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَ الطَّبَرَانِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: الْمُؤْمِنُ كَالنَّحْلَةِ تَأْكُلُ طَيِّباً وَ تَضَعُ طَيِّباً وَقَعَتْ فَلَمْ تَكْسِرْ وَ لَمْ تَفْسُدْ.
و في شعب البيهقي عن مجاهد قال صاحبت عمر من مكة إلي المدينة فما سمعته يحدث عن رسول الله صلي الله عليه و آله إلا هذا الحديث إِنَّ مَثَلَ الْمُؤْمِنِ كَمَثَلِ النَّحْلَةِ إِنْ صَاحَبْتَهُ نَفَعَكَ وَ إِنْ شَاوَرْتَهُ نَفَعَكَ وَ إِنْ جَالَسْتَهُ نَفَعَكَ وَ كُلُّ شَأْنِهِ مَنَافِعُ وَ كَذَلِكَ النَّحْلَةُ كُلُّ شَأْنِهَا مَنَافِعُ.
قال ابن الأثير وجه المشابهة بين المؤمن و النحلة حذق النحل و فطنته و قلة أذاه و حقارته و منفعته و قنوعه و سعيه في النهار و تنزهه عن الأقذار و طيب أكله و أنه لا يأكل من كسب غيره و نحوله و طاعته لأميره و للنحل آفات(3)تقطعه عن عمله منها الظلمة و الغيم و الريح و الدخان و الماء و النار و كذلك المؤمن له آفات
یک حکیم یونانی به شاگردانش گفت: مانند زنبور عسل باشید. گفته شد: چگونه؟ گفت: آنها در لانه خود بیکار را رها نمی کنند و او را میرانند و از لانه بیرون میکنند، چون جا را تنگ کرده، عسل را میخورد و به کارگرها بیکاری میآموزد.
زنبور عسل مانند مار پوست میاندازد. او از صدای لذت بخش و طرب ناک خوشش میآید. بید (سوس) آفت وی است و درمانش این است که در هر کندو یک مشت نمک ریخته شود و هر ماه کندوها باز شود و با سرگین گاو (اخثاء) دود داده شود .
در طبع او است که هنگامی که از کندو پرواز میکند، چرا نموده و به کندو بر میگردد. هر زنبور بی خطا به جای خود بر میگردد. مردم مصر در کشتیها، درهای کندوها را دور میدهند و آنها را به جایی که گل و درخت است سیر میدهند. آنها درهای کندوها را باز میکنند. زنبورها از کندوها بیرون میروند و همه روز را میچرند و شب به کندوها باز میگردند. هر زنبور به جای خود رفته، خطا نمی کند.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مؤمن مانند زنبور عسل است. پاکیزه میخورد و پاکیزه قرار میدهد. میافتد؛ ولی شکسته و تباه نمی گردد.
در شعب الایمان بیهقی آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: مؤمن مانند زنبور عسل است. اگر همراه او باشی، به تو سود میدهد. اگر با او مشورت کنی، به تو سود میدهد. اگر با او همنشین شوی، به تو سود میدهد و همه چیزش سود است. زنبور عسل هم همه چیزش سود است.
ابن اثیر گفته است: وجه شباهت مؤمن با زنبور عسل در مهارت، تیزهوشی، بیآزاری، عزت، سودمندی، قناعت، کوشایی در روز، دوری از پلیدی ها، پاکی غذا، نخوردن از دست رنج دیگران، بخشش و فرمانبری از فرمانده است. زنبور عسل آفاتی دارد که وی را از کار باز میدارد؛ مانند تاریکی، ابر، باد، دود، آب و آتش. مؤمنان هم آفاتی دارند
تفتره عن عمله منها ظلمة الغفلة و غيم الشك و ريح الفتنة و دخان الحرام و ماء السعة و نار الهوي.
وَ فِي مُسْتَدْرَكِ الدَّارِمِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: كُونُوا فِي النَّاسِ كَالنَّحْلَةِ فِي الطَّيْرِ إِنَّهُ لَيْسَ فِي الطَّيْرِ إِلَّا وَ هُوَ يَسْتَضْعِفُهَا وَ لَوْ تَعْلَمُ الطَّيْرُ مَا فِي أَجْوَافِهَا مِنَ الْبَرَكَةِ لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ بِهَا(1)وَ خَالِطُوا النَّاسَ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ أَجْسَادِكُمْ وَ زَايِلُوهُمْ بِأَعْمَالِكُمْ وَ قُلُوبِكُمْ فَإِنَّ لِلْمَرْءِ مَا اكْتَسَبَ وَ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ مَنْ أَحَبَّ.
وَ فِيهِ أَيْضاً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ سَأَلَ كَعْبَ الْأَحْبَارِ كَيْفَ تَجِدُ نَعْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي التَّوْرَاةِ فَقَالَ كَعْبٌ نَجِدُهُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُولَدُ بِمَكَّةَ وَ يُهَاجِرُ إِلَي طَيْبَةَ وَ يَكُونُ مُلْكُهُ بِالشَّامِ لَيْسَ بِفَحَّاشٍ وَ لَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ وَ لَا يُكَافِئُ السَّيِّئَةَ بِالسَّيِّئَةِ وَ لَكِنْ يَعْفُو وَ يَصْفَحُ أُمَّتُهُ الْحَامِدُونَ(2)يَحْمَدُونَ اللَّهَ تَعَالَي فِي كُلِّ سَرَّاءَ وَ ضَرَّاءَ يُوضِئُونَ أَطْرَافَهُمْ وَ يَأْتَزِرُونَ فِي أَوْسَاطِهِمْ يَصُفُّونَ فِي صَلَاتِهِمْ كَمَا يَصُفُّونَ فِي قِتَالِهِمْ دَوِيُّهُمْ فِي مَسَاجِدِهِمْ كَدَوِيِّ النَّحْلِ يَسْمَعُ مُنَادِيهِمْ فِي جَوِّ السَّمَاءِ.
و ذكر ابن خلكان في ترجمة عبد المؤمن بن علي ملك المغرب أن أباه كان يعمل الطين فخارا و أنه كان في صغره نائما في دار أبيه و أبوه يعمل الطين فسمع أبوه دويا في السماء فرفع رأسه فرأي سحابة سوداء من النحل قد هوت مطبقة علي الدار فاجتمعت كلها علي ولده و هو نائم فغطته و أقامت عليه مدة ثم ارتفعت عنه و ما تألم منها و كان بالقرب منه رجل يعرف الزجر فأخبره أبوه بذلك فقال يوشك أن يجتمع علي ولدك أهل المغرب(3)فكان كذلك و كان من أمر ولده ما اشتهر من ملك المغرب الأعلي و الأدني.
و جمهور الناس علي أن العسل يخرج من أفواه النحل وَ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام: أَنَّهُ قَالَ تَحْقِيراً لِلدُّنْيَا أَشْرَفُ لِبَاسِ ابْنِ آدَمَ فِيهَا لُعَابُ دُودَةٍ وَ أَشْرَفُ
که آنها را از کار باز میدارند؛ مانند تیرگی، غفلت، ابر تردید، باد فتنه، دود حرام، آب رفاه و آتش هوس.
در مستدرک دارمی آمده است: امیر المومنین علیه السّلام فرمود: در میان مردم مانند زنبور عسل در پرواز کنندگان باشید. هیچ پرندهای نیست جز آنکه او را ناتوان میشمارد، در حالی که اگر پرنده ها میدانستند در درون خود چه چیزی از برکت دارد با آن چنین نمی کردند. با مردم با زبان و تن در آمیزید و در کردار و دل جدا باشید. زیرا هر کس دارای همان چیزی است که انجام میدهد و هر کس روز قیامت با کسی است که او را دوست دارد.
همچنین در همان است که ابن عباس از کعب الاحبار پرسید وصف رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله را در تورات چگونه مییابی؟ گفت: در مییابم که: محمّد بن عبد اللّه است. در مکه زاده شده و به مدینه میکوچد. فرمانرواییاش در شام است. دشنام نمی دهد. در بازارها فریاد نمی کشد. بدی را به بدی سزا نمی دهد؛ بلکه میبخشد و چشم پوشی میکند. امتش سپاس خدا را در هر خوشی و بدی میگویند. آنها اندام خود را پاکیزه میکنند. میان خود را لنگ میبندند. مانند آن که در نبرد خود صف میکشند، در نماز صف میکشند. طنین صدای آنها در مساجدشان مانند طنین صدای زنبور عسل است. فریاد آنها در فضای آسمان شنیده میشود.
ابن خلکان در شرح حال عبد المؤمن بن علی پادشاه مغرب گفته است: پدرش کوره پز بود. در خردسالی در خانه پدر خوابیده بود و پدرش گِل را تبدیل به سفال میکرد. پدرش بانگی در آسمان شنید و سر برداشت. ابر سیاهی از زنبور عسل دید که سراسر خانه را پُر کردند و بالای سر پسرش که در خواب بود جمع شدند و او را پوشاندند. آنها مدتی بر سر او ماندند و از سر او برخاستند، ولی وی دردی از آنها احساس نکرد. در نزدیکی وی، مردی فال بین بود. پدرش به او گزارش داد. او گفت: نزدیک است مردم مغرب گرد پسر تو را بگیرند و چنین شد. کار او به جایی رسید که مشهور این است که وی پادشاه مغرب از بالا تا پایین شد.
بیشتر مردم بر اینند که عسل از دهان زنبور بیرون میآید. علی بن ابی طالب علیه السّلام درباره خواری دنیا فرمود: فاخرترین جامه انسان در دنیا آب دهان کرمی است و شریفترین
شَرَابِهِ فِيهَا رَجِيعُ نَحْلَةٍ و ظاهر هذا أنه من غير الفم كذا نقله عنه ابن عطية وَ الْمَعْرُوفُ أَنَّهُ(1)قَالَ: إِنَّمَا الدُّنْيَا سِتَّةُ أَشْيَاءَ مَطْعُومٌ وَ مَشْرُوبٌ وَ مَلْبُوسٌ وَ مَرْكُوبٌ وَ مَنْكُوحٌ وَ مَشْمُومٌ فَأَشْرَفُ الْمَطْعُومِ الْعَسَلُ وَ هُوَ مَذْقَةُ ذُبَابٍ وَ أَشْرَفُ الْمَشْرُوبِ الْمَاءُ وَ يَسْتَوِي فِيهِ الْبَرُّ وَ الْفَاجِرُ وَ أَشْرَفُ الْمَلْبُوسِ الْحَرِيرُ وَ هُوَ نَسْجُ دُودَةٍ وَ أَشْرَفُ الْمَرْكُوبِ الْفَرَسُ وَ عَلَيْهِ تُقْتَلُ الرِّجَالُ وَ أَشْرَفُ الْمَنْكُوحِ الْمَرْأَةُ وَ هُوَ مَبَالٌ فِي مَبَالٍ وَ أَشْرَفُ الْمَشْمُومِ الْمِسْكُ وَ هُوَ دَمُ حَيَوَانٍ.
و التحقيق أن العسل يخرج من بطونها لكن لا ندري أ من فمها أم من غيره و لا يتم صلاحه إلا بحمو أنفاسها(2)و قد صنع أرسطاطاليس بيتا من زجاج لينظر إلي كيفية ما تصنع فأبت أن تعمل حتي لطخته من باطن الزجاج بالطين كذا قاله الغزنوي و غيره و روينا في تفسير الكواشي الأوسط أن العسل ينزل من السماء فينبت في أماكن من الأرض فيأتي النحل فيشربه ثم يأتي الخلية فيلقيه في الشمع المهيإ للعسل في الخلية لا كما يتوهمه بعض الناس من أن العسل من فضلات الغذاء و أنه قد استحال في المعدة عسلا هذه عبارته و الله أعلم(3).
عبق به الطيب لصق و الرضاب كغراب الريق المرشوف جرست أي أكلت و الجرس اللحس باللسان و العرفط شجر الطلح و له صمغ كريه الرائحة و الخلي ما تعسل فيه النحل و السوس دود يقع في الصوت و الأخثاء جمع الخثي بالكسر و هو فضلة البقر.
تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ لِلَّهِ وَادِياً يُنْبِتُ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ قَدْ حَمَاهُ اللَّهُ بِأَضْعَفِ خَلْقِهِ وَ هُوَ النَّمْلُ لَوْ رَامَتْهُ الْبَخَاتِيُّ مَا قَدَرَتْ عَلَيْهِ(4).
حياة الحيوان، النمل معروف الواحدة نملة و الجمع نمال و أرض نملة
نوشیدنی او فضله زنبور عسل است. ظاهر این روایت این است که عسل از غیر دهان است. آنچه از امیر المومنین علیه السّلام معروف است این است که فرمود: دنیا شش چیز است: غذا، نوشیدنی، پوشیدنی، سوار شدنی، به ازدواج در آمدنی و بوییدنی. بهترین خوراک آن عسل است که درآمیخته با آب دهان مگسی است. بهترین نوشیدنی آن آب است که نیکوکار و بدکار در آن یکسانند. بهترین جامه آن ابریشم است که بافته کرم است، بهترین سوارشدنی آن اسب است که روی آن مردان کشته میشوند. بهترین به ازدواج درآمدنی آن زن است که ادراری در ادرار است. بهترین بوییدنی آن مُشک است که خون جانوری است.
حق این است که عسل از درون زنبور عسل است. ولی نمی دانیم از دهان است یا غیر آن. عسل جز با گرمی نَفَس زنبور عسل نیکو نمی شود. أرسطو کندویی از شیشه ساخت تا نگاه کند چگونه عسل میسازند و عسل نساختند تا وقتی که کندو را از درون شیشه گل اندود کرد. غزنوی و دیگران چنین گفتهاند. در تفسیر اوسط کواشی روایت داریم: عسل از آسمان فرود میآید و در جاهایی از زمین میروید. زنبور عسل آن را مینوشد و سپس به کندو میآید و عسل را در شمع تهیه شده برای عسل در میان کندو میریزد. چنان نیست که برخی مردم میپندارند از فزونیهای غذای او است و در معده تبدیل به عسل میشود. میگویم: خداوند داناتر است.(5)
«عبق به الطیب» یعنی بوی خوش نسبت به آن پیوسته شد. «رُضاب» به معنی آب دهانی که کم کم سر کشیده میشود است. «جرست» به معنی با زبان لیسیدم است. «عرفط» درخت مغیلان است و شیره ای بدبو دارد. «خلی» چیزی است که در آن زنبور عسل، عسل تولید میکند. «سوس» کرمی است که در پشم میافتد. «اخثاء» جمع خثی فضله گاو است.
تفسیر قمی: امام صادق علیه السّلام فرمود: خدا دره ای دارد که در آن طلا و نقره میروید. آن دره را با ناتوانترین آفریده اش که مورچه است نگهداری میکند. اگر شتران گردن بلند آن را بخواهند، نمی توانند بر آن تسلط یابند.(6)
ذات نمل و طعام منمول أصابه النمل(1)و النملة بالضم النميمة يقال رجل نمل أي نمام و ما أحسن قول الأول:
اقنع فما تبقي(2)بلا بلغة *** فليس ينسي ربنا النملة
إن أقبل الدهر فقم قائما *** و إن تولي مدبرا فنم له(3)
و سميت نملة لتنملها و هو كثرة حركتها و قلة قوائمها و النمل لا يتزاوج و لا يتلاقح إنما يسقط منه شيء حقير في الأرض فينمو حتي يصير بيظا ثم يتكون منه و البيض كله بالضاد المعجمة إلا بيض النمل فإنه بالظاء المشالة و النمل عظيم الحيلة في طلب الرزق فإذا وجد شيئا أنذر الباقين يأتون إليه(4)و قيل إنما يفعل ذلك منها رؤساؤها .
و من طبعه أنه يحتكر(5)في زمن الصيف لزمن الشتاء و له في الاحتكار من الحيل ما أنه إذا احتكر ما يخاف إنباته قسمته نصفين ما خلا الكسفرة فإنه يقسمها أرباعا لما ألهم أن كل نصف منها ينبت و إذا خاف العفن علي الحب أخرجه إلي ظاهر الأرض و نشره و أكثر ما يفعل ذلك ليلا في ضوء القمر و يقال إن حياته ليست من قبل ما يأكله و لا قوامه و ذلك أنه(6)ليس له جوف ينفذ فيه الطعام و لكنه مقطوع نصفين و إنما قوته إذا قطع الحب في استنشاق ريحه فقط و ذلك يكفيه و قد روي عن سفيان بن عيينة أنه قال ليس شيء يخبأ قوته(7)إلا الإنسان و العقعق و النمل و الفأر و به جزم في الإحياء في باب التوكل و عن بعضهم أن البلبل يحتكر(8)
حیاة الحیوان: نمل (مورچه) که جمع آن نمال است، معروف است. زمین نمله،
زمین مورچه دار و غذای منمول غذایی است که مورچه در آن افتاده است. نمله با ضمّه سخن چینی است. مرد نمل یعنی سخن چین. چه خوش سروده است: قناعت کن که بی روزی نمی مانی، پروردگار ما یک مورچه را فراموش نمی کند. اگر روزگار جلو آید، برایش بایست و اگر بازگشت، برای او به خواب برو.
مورچه را به جهت تنملش نمله میگویند. «تنمل» عبارت از جنبش زیاد و کمی دست و پای وی است. مورچه ازدواج نمی کند و آبستن نمی شود. همانا چیز پستی از او بر زمین میافتد و بزرگ میشود تا تخم گشته، از آن مورچه پدید آید. هر تخمی بیض نامیده میشود، مگر تخم مورچه که بیظ نامیده میشود. مورچه برای جستن روزی راههای فراوانی دارد. هنگامی که چیزی مییابد، دیگران را آگاه میسازد تا نزد آن بیایند. گفته شده است: کار آگاهی دادن را رئیسان مورچهها انجام میدهند.
در طبع او است که غذایش را در تابستان برای زمستان انبار میکند. از چاره جوییهایش این است که هنگامی که از روییدن دانه هایی که فراهم آورده میترسد، آنها را به دو نیم تقسیم میکند؛ به جز تخم گشنیز که آن را به چهار بخش تقسیم میکند، زیرا به او الهام شده است که هر نیمه از تخم گشنیز هم میروید. هنگامی که از پوسیدن دانه نگران شود آن را روی زمین آورده، پهن میکند و این کار را بیشتر در شب و در پرتو ماه میکند.
گفته شده است: زندگی وی و پایداری او با خوردن نیست، زیرا شکم ندارد که غذا در آن برود و تنش دو نیمه است. خوراک وی هنگامی است که دانه را میبُرد و همان بو کشیدن دانه است.
از سفیان بن عیینه نقل شده است که گفت: به جز انسان، کلاغ زاغی، مورچه و موش موجود دیگری غذای خود را ذخیره نمی کند. در احیاء در باب توکل این مطلب را قطعی دانسته است. برخی گفتهاند: بلبل نیز غذای خود را ذخیره میکند.
و يقال إن للعقعق مخابي إلا أنه ينساها و النمل شديد الشم و من أسباب هلاكه نبات أجنحته فإذا صار النمل كذلك أخصبت العصافير لأنها تصيدها في حال طيرانها و قد أشار إلي ذلك أبو العتاهية بقوله:
و إذا استوت للنمل أجنحة *** حتي تطير فقد دنا عطبه
و كان الرشيد يتمثل بذلك كثيرا عند نكبة البرامكة .
و هو يحفر قرية بقوائمه و هي ست فإذا حفرها جعل فيها تعاويج لئلا يجري إليها ماء المطر و ربما اتخذ قرية فوق قرية بسبب ذلك و إنما يفعل ذلك خوفا علي ما يدخره من البلبل.
قال البيهقي في الشعب و كان عدي بن حاتم الطائي يفت الخبز للنمل و يقول إنهن جارات و لهن علينا حق الجوار .
و سيأتي في الوحش عن الفتح بن خرشف الزاهد أنه كان يفت الخبز لهن في كل يوم فإذا كان يوم عاشوراء لم تأكله .
و ليس في الحيوان ما يحمل ضعف بدنه مرارا غيره علي أنه لا يرضي بأضعاف الأضعاف حتي أنه تتكلف حمل(1)نوي التمر و هو لا ينتفع به و إنما يحمله علي حمله الحرص و الشره و هو يجمع غذاء سنين لو عاش و لا يكون عمره أكثر من سنة و من عجائبه اتخاذ القرية تحت الأرض و فيها منازل و دهاليز و غرف و طبقات معلقات يملؤها حبوبا و ذخائر للشتاء .
و منها ما يسمي الفارسي(2)و هو من النمل بمنزلة الزنابير من النحل و منها ما يسمي نمل الأسد سمي بذلك لأن مقدمه يشبه وجه الأسد و مؤخره يشبه النمل وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ وَ مُسْلِمٌ وَ أَبُو دَاوُدَ وَ النَّسَائِيُّ وَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَ نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عليهم السلام تَحْتَ شَجَرَةٍ فَلَذَعَتْهُ نَمْلَةٌ فَأَمَرَ
گفته شده است: کلاغ زاغی انبارهای زیر زمینی دارد، ولی آنها را فراموش میکند.
مورچه بینی تیزی دارد. سبب نابودیاش روییدن بال او است که وسیله فراوانی روزی گنجشکها میشود؛ زیرا او را در حال پروازش شکار میکنند. أبو العتاهیه در شعر خود به این مطلب اشاره کرده است: هنگامی که بالهای مورچه به حد پرواز برسد، مرگش نزدیک شده است. رشید پس از بیچارگی برمکیان بسیار بدین شعر تمثل میکرد.
مورچه با شش دست و پایش شهری برای خود بنا میکند. سپس در آن پیچهایی قرار میدهد تا آب باران در آن جاری نشود. بسا برای همین، شهری بالای شهرش میسازد. این کار را برای ترس از بلبل نسبت به آنچه ذخیره کرده است، انجام میدهد .
بیهقی در شعب گفته است: عدی بن حاتم طائی نان برای مورچه ها ریز میکرد و میگفت: اینها همسایهاند و حق همسایگی دارند.
در باب وحش از فتح بن خرشف میآید که وی زاهد بود و برای مورچه ها هر روز نان ریز میکرد و در روز عاشورا نان را نمیخوردند.
در جانوران چیزی جز مورچه نیست که چند برابر وزن خود را چندین بار به دوش بکشد. او به چند برابرِ چند برابر هم راضی نمی شود و هسته خرما را هم که از آن سودی نمی برد میکِشد. این کار از روی حرص است. او خوراک چند سال را اگر زنده بماند گرد میآورد؛ با این که یک سال بیشتر عمر نمی کند. از کارهای شگفتش این است که در زیر زمین لانه میکند و در آن چند خانه، دهلیز، اتاق و طبقه های آویزان میسازد و همه را پر از دانه و ذخیره برای زمستان میکند.
رستهای از مورچه را فارسی میگویند که میان مورچهها مانند زنبور در میان زنبور عسل هستند. رستهای را مورچه شیر مینامند که جلویش مانند روی شیر و عقبش مانند مورچه است.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: یک پیامبر زیر درختی منزل کرد و مورچهای او را گزید. او فرمان داد
بِجِهَازِهِ فَأُخْرِجَ مِنْ تَحْتِهَا وَ أَمَرَ بِهَا فَأُحْرِقَتْ بِالنَّارِ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْهِ فَهَلَّا نَمْلَةً وَاحِدَةً؟ قال أبو عبد الله الترمذي في نوادر الأصول لم يعاتبه(1)علي تحريقها و إنما عاتبه لكونه أخذ البريء بغير البريء و هذا النبي(2)هو موسي بن عمران عليه السلام و إنه قال يا رب تعذب أهل قرية بمعاصيهم و فيهم الطائع و كأنه أحب أن يريه ذلك من عنده فسلط عليه الحر حتي التجأ إلي شجرة مستروحا إلي ظلها و عنده قرية نمل فغلبه النوم فلما وجد لذة النوم لذعته نملة فدلكهن بقدمه فأهلكهن و أحرق مسكنهن فأراه تعالي الآية في ذلك عبرة لما لذعته نملة كيف أصيب الباقون بعقوبتها يريد أن ينبهه علي أن العقوبة من الله تعالي تعم الطائع و العاصي فتصير رحمة و طهارة و بركة علي المطيع و شرا و نقمة و عدوانا(3)علي العاصي و علي هذا ليس في الحديث ما يدل علي كراهة و لا حظر في قتل النمل فإن من آذاك حل لك دفعه عن نفسك و لا أحد من خلق الله تعالي أعظم حرمة من المؤمن و قد أبيح لك دفعه عن نفسك بضرب أو قتل علي ما له من المقدار فكيف بالهوام و الدواب التي قد سخرت للمؤمن و سلط عليها(4)فإذا آذته أبيح له قتلها .
و قوله فهلا نملة واحدة دليل علي أن الذي يؤذي يقتل و كل قتل كان لنفع أو دفع ضرر فلا بأس به عند العلماء و لم يخص تلك النملة التي لذعت من غيرها لأنه ليس المراد القصاص لأنه لو أراد لقال فهلا نملتك التي لذعتك و لكن قال فهلا نملة فكأن نملة تعم البريء و الجاني و ذلك ليعلم أنه أراد أن ينبهه لمسألة ربه في عذاب أهل قرية فيهم المطيع و العاصي .
و قد قيل إن في شرع هذا النبي عليه السلام كانت العقوبة للحيوان بالتحريق جائزة فلذلك إنما عاتبه الله تعالي في إحراق الكثير لا في أصل
بار و بنه اش را از زیر آن بیرون آوردند و آن را آتش زدند. خدا به او وحی کرد: چرا تنها یک مورچه را آتش نزدی؟
ابو عبد اللَّه ترمذی در نوادر الاصول گفته است: او را بر سوزاندن مورچه سرزنش نکرد. بلکه بر این که بی گناه را به جرم گناه کار کیفر داد، سرزنش نمود. این پیامبر، موسی بن عمران علیه السّلام بود که گفته بود: پروردگارا! مردم یک آبادی را به گناهشان عذاب میکنی در حالی که در میان آنها فرمانبر نیز هست؟ گویا خدا خواست این مطلب را به وی از جانب خودش بنماید؛ گرما را بر او مسلط کرد تا پناه به درختی برد که در سایهاش بیاساید و نزد آن درخت سوراخ مورچه بود. او خوابش گرفت و هنگامی که لذت خواب را چشید، مورچه ای او را گزید. او آنها را پامال و نابود کرد و لانهشان را سوزاند. خدا این آیه را عبرت او قرار داد که یک مورچه او را گزید ولی او دیگران را کیفر داد و خواست او را آگاه کند که کیفر خدا فرمانبر و نافرمان را در بر میگیرد. ولی برای فرمانبر رحمت و پاکی و برکت بوده، برای نافرمان بدی و ناخوشی و دشمنی است. بنابراین، این حدیث دلالت بر کراهت و حرمت کشتن مورچه ندارد، زیرا راندن آزار رساننده به نفس حلال است. کسی در آفریدههای خدا محترم تر از مؤمن نیست و خدا راندن مومن از نفس با زدن و کشتن را حلال کرده است؛ تا چه رسد به حشرات و جانورانی که مسخر انسان قرار داده شدهاند و انسان بر آنها تسلط داده شده است و هنگامی که او را آزار دهند، کشتن آنها برای وی مباح است. اینکه فرمود: چرا یک مورچه را نکشتی؟ دلیل است بر اینکه آنچه آزار بدهد کشته میشود و هر کشتاری که برای سود یا دفع زیان باشد، نزد علماء اشکالی ندارد و مخصوص همان مورچه که گزیده، نیست، زیرا مقصود قصاص نیست. وگرنه میفرمود: چرا همان مورچه که تو را گزید نکشتی. در حالی که فرمود: یک مورچهای را نکشتی که شامل بی گناه و گناه کار است. از اینجا دانسته میشود که منظور آگاهی دادن به او در پاسخ به پرسش از هلاک کردن یک آبادی که در آن مطیع و عاصی وجود دارد، است.
گفتهاند: در شرع آن پیامبر کیفر جانور به سوزاندن روا بوده است. از این رو خدا او را بر سوزاندن تعداد زیاد سرزنش کرد
الإحراق أ لا تري قوله فهلا نملة واحدة و هو بخلاف شرعنا فَإِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَدْ نَهَي عَنْ تَعْذِيبِ الْحَيَوَانِ بِالنَّارِ وَ قَالَ لَا يُعَذِّبُ بِالنَّارِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَي فلا يجوز إحراق الحيوان بالنار إلا إذا أحرق إنسانا فمات بالإحراق فلوارثه الاقتصاص بالإحراق للجاني .
و أما قتل النملة فمذهبنا لا يجوز لحديث ابن عباس أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله نَهَي عَنْ قَتْلِ أَرْبَعٍ مِنَ الدَّوَابِّ النَّمْلَةِ وَ النَّحْلَةِ وَ الْهُدْهُدِ وَ الصُّرَدِ رواه أبو داود بإسناد صحيح علي شرط الشيخين و المراد النمل الكبير السليماني كما قاله الخطابي و البغوي في شرح السنة أما النمل الصغير المسمي بالذر فقتله جائز و كره مالك قتل النمل إلا أن يضر و لا يقدر علي دفعه إلا بالقتل و أطلق ابن أبي زيد جواز قتل النمل إذا آذت و قيل إنما عاتب الله تعالي هذا النبي لانتقامه لنفسه بإهلاك جمع آذاه واحد منهم و كان الأولي به الصفح و الصبر و لكن وقع للنبي صلي الله عليه و آله أن هذا النوع مؤذ لبني آدم و حرمة بني آدم أعظم من حرمة غيره من الحيوان فلو انفرد له هذا النظر و لم ينضم إليه التشفي الطبيعي لم يعاتب فعوتب علي التشفي بذلك و الله أعلم .
وَ رَوَي الطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ الْأَوْسَطِ وَ الدَّارَقُطْنِيُ(1)أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ 17 مُوسَي عليه السلام كَانَ يُبْصِرُ دَبِيبَ النَّمْلِ عَلَي الصَّفَا فِي اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاءِ مِنْ مَسِيرَةِ عَشَرَةِ فَرَاسِخَ.
وَ رَوَي التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي نَوَادِرِهِ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَ شَهِدَ بِهِ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الشِّرْكَ فَقَالَ هُوَ أَخْفَي فِيكُمْ مِنْ دَبِيبِ النَّمْلِ وَ سَأَدُلُّكَ عَلَي شَيْءٍ إِذَا فَعَلْتَهُ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْكَ صِغَارَ الشِّرْكِ وَ كِبَارَهُ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أُشْرِكَ بِكَ شَيْئاً وَ أَنَا أَعْلَمُ وَ أَسْتَغْفِرُكَ لِمَا لَا أَعْلَمُ(2)تَقُولُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
وَ رَوَي أَيْضاً عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ قَالَ: ذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا
که فرمود: «چرا یک مورچه را نسوزاندی.» و این مطلب با شرع ما ناسازگار است، زیرا که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از عذاب دادن جانور با آتش نهی کرده و فرموده است: «با آتش جز خدای تعالی عذاب نمی کند.» سوزاندن جانور جایز نیست، مگر آنکه انسانی را سوزانده باشد که ورثه او حق قصاص به سوزاندن جانی دارند.
اما کشتن مورچه در مذهب ما جایز نیست. برای حدیث ابن عباس که گفت: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از کشتن چهار جاندار: مورچه، زنبور عسل، هدهد و جغد نهی کرد. منظور مورچه بزرگ سلیمانی است، چنانچه خطّابی و بغوی در شرح سنه گفتهاند. ولی مورچه ریز که آن را ذر مینامند کشتنش جایز است. مالک کشتن مورچه را مکروه دانسته مگر در صورتی که زیان برساند و جز با کشتن رانده نشود. ابن ابی زید کشتن مورچه ای را که آزار برساند مطلقا جایز دانسته است. گفته شده است: همانا خدا آن پیامبر را برای این سرزنش نمود که انتقام آزار رساندن یکی از آنها به خود را با نابود کردن گروهی از آنها گرفته است و بهتر این بود که گذشت کند و شکیبا باشد. ولی پیامبر چنین فهمید که این نوع از حشرات آزار دهنده انسانند و احترام انسان بیش از جانوران دیگر است و اگر تنها به همین قصد بود وقصد انتقام نداشت، سرزنش نمیشد و سرزنش او برای انتقام گرفتن بود. و اللَّه اعلم.
طبرانی در معجم اوسط خود و دارقطنی آوردهاند: هنگامی که خدا با موسی سخن گفت، موسی جای پای مورچه را بر سنگ سخت از ده فرسنگ راه میدید.
ترمذی حکیم در نوادرش نقل کرده است: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نام شرک را برد و فرمود: شرک در میان شما از آواز پای مورچه نهانتر است. تو را به چیزی راهنمایی کنم که هنگامی که به جا آوری خدا ریز و درشت شرک را از تو میبرد. سه بار بگو: اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أُشْرِکَ بِکَ شَیْئاً وَ أَنَا أَعْلَمُ وَ أَسْتَغْفِرُکَ لِمَا لَا أَعْلَمُ. بار خدایا، من به تو پناه میبرم از این که چیزی را با تو شریک سازم در حالی که میدانم و از تو آمرزش میخواهم درباره آنچه نمی دانم.
نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله دو مرد را نام بردند. یکی
عَابِدٌ وَ الْآخَرُ عَالِمٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَي الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَي أَدْنَاكُمْ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي وَ مَلَائِكَتَهُ وَ أَهْلَ الْأَرْضِ حَتَّي النَّمْلَةَ فِي جُحْرِهَا وَ حَتَّي الْحُوتَ فِي الْبَحْرِ لَيُصَلُّونَ عَلَي مُعَلِّمِي النَّاسِ الْخَيْرَ.
قال الترمذي حديث حسن صحيح .
و سمعت أبا عثمان الحسين بن حريث الخزاعي يقول سمعت الفضيل بن عياض يقول عالم معلم(1)يدعي كبيرا في ملكوت السماوات .
وَ رُوِيَ: أَنَّ النَّمْلَةَ الَّتِي خَاطَبَتْ 17 سُلَيْمَانَ عليه السلام أَهْدَتْ إِلَيْهِ نَبِقَةً فَوَضَعَهَا عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فِي كَفِّهِ فَقَالَتْ:
أَ لَمْ تَرَنَا نُهْدِي إِلَي اللَّهِ مَالَهُ *** وَ إِنْ كَانَ عَنْهُ ذَا غِنًي فَهُوَ قَابِلُهُ
وَ لَوْ كَانَ يُهْدَي لِلْجَلِيلِ بِقَدْرِهِ *** لَقَصَّرَ عَنْهُ الْبَحْرُ حِينَ يُسَاحِلُهُ
وَ لَكِنَّنَا نُهْدِي إِلَي مَنْ نُحِبُّهُ *** فَيَرْضَي بِهِ عَنَّا وَ يَشْكُرُ فَاعِلَهُ
وَ مَا ذَاكَ إِلَّا مِنْ كَرِيمٍ فِعَالُهُ *** وَ إِلَّا فَمَا فِي مِلْكِنَا مَا يُشَاكِلُهُ
فَقَالَ سُلَيْمَانُ عليه السلام بَارَكَ اللَّهُ فِيكُمْ فَهُوَ بِتِلْكَ الدَّعْوَةِ أَكْثَرُ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَي(2).
وَ رُوِيَ: أَنَّ رَجُلًا اسْتَوْقَفَ الْمَأْمُونَ لِيَسْتَمِعَ مِنْهُ فَلَمْ يَقِفْ لَهُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي اسْتَوْقَفَ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ عليه السلام لِنَمْلَةٍ لِيَسْتَمِعَ مِنْهَا وَ مَا أَنَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَي بِأَحْقَرَ مِنْ نَمْلَةٍ وَ مَا أَنْتَ عِنْدَ اللَّهِ بِأَعْظَمَ مِنْ سُلَيْمَانَ عليه السلام فَقَالَ الْمَأْمُونُ صَدَقْتَ وَ وَقَفَ وَ سَمِعَ كَلَامَهُ وَ قَضَي حَاجَتَهُ.
و قال فخر الدين الرازي في تفسير قوله تعالي حَتَّي إِذا أَتَوْا عَلي وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ الآية وادي النمل بالشام كثير النمل فإن قيل لم أتي بعلي قلت لوجهين.
أحدهما أن إتيانهم كان من فوق فأتي بحرف الاستعلاء .
الثاني أنه يراد به قطع الوادي و بلوغ آخره من قولهم أتي علي الشيء إذا
عابد و دیگر عالم. فرمود: فضل عالم بر عابد چون فضل من است بر پستترین شما. سپس فرمود: همانا خدای تعالی و فرشتههایش و اهل زمین همه، تا مورچه در سوراخش و تا ماهی در دریا، برای آموزنده خیر به مردم رحمت میخواهند. ترمذی گفته است: حدیث خوب و درست است.
ابا عثمان حسین بن حرث خزاعی گفته است: شنیدم که فضیل بن عیاض میگفت: دانای آموزش دهنده در ملکوت آسمانها بزرگ خوانده میشود.
روایت شده است که مورچهای که با سلیمان علیه السّلام گفتگو کرد، برایش یک دانه هدیه برد و وی آن را در مشت نهاد و آن مورچه گفت: آیا نمی بینی که آنچه مال خداست را برایش هدیه میبریم و گرچه او بی نیاز است از ما میپذیرد. اگر بنا باشد که به بزرگوار به اندازه بزرگیاش هدیه داده شود، دریا نیز اگر در ساحل بزرگی وی قرار گیرد، کوچک خواهد بود. ولی ما به کسی هدیه میدهیم که او را دوست داریم. پس او به واسطه هدیه از ما راضی میشود و از هدیه دهنده سپاس گزاری میکند. این رفتار جز از کسی که رفتار کریمانه دارد صادر نمی شود؛ و الا در ملک ما رفتاری که مشابه آن باشد، نیست. سلیمان علیه السّلام گفت: خدا به شما برکت بدهد. از اثر دعای سلیمان مورچه بیشترین آفریده های خدا است.
نقل شده است: مردی از مأمون درخواست کرد برای شنیدن مطلبی از او بایستد. وی نایستاد. تقاضا کننده گفت: یا امیر المؤمنین! خدا سلیمان بن داود علیه السّلام را برای شنیدن سخن مورچه به ایستادن واداشت. من نزد خدا از مورچه کمتر نیستم و تو نزد خدا بزرگتر از سلیمان علیه السّلام نیستی. مأمون گفت: راست گفتی و ایستاد و سخن او را گوش داد و نیازش را برآورد.
فخر الدین رازی در تفسیر قول خدای تعالی «حَتَّی إِذا أَتَوْا عَلی وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ.» (3){تا آن گاه که به وادی مورچگان رسیدند. مورچهای [به زبان خویش] گفت: «ای مورچگان، به خانههایتان داخل شوید، مبادا سلیمان و سپاهیانش- ندیده و ندانسته- شما را پایمال کنند.»} گفته است: وادی نمل در شام است و مورچه بسیار دارد. اگر گفته شود: چرا واژه علی آورده؟ گویم از دو جهت است: اول این که از سوی بالا آمدند و به همین جهت حرف استعلاء آورده است. دوم این که مقصودش این است که همه وادی را تا پایان درنوردیدند. از باب اینکه میگویند «أتی علی شیء» به معنی در نوردیدن آن چیز.
بلغ آخره تكلمت النملة بذلك و هذا غير مستبعد فإن حصول العلم و النطق لها ممكن في نفسه و الله تعالي قادر علي الممكنات و حكي عن قتادة أنه دخل الكوفة فاجتمع عليه الناس فقال سلوا عما شئتم و كان أبو حنيفة حاضرا و هو يومئذ غلام حدث فقال سلوه عن نملة سليمان عليه السلام أ كانت ذكرا أم أنثي فأفحم(1)فقال أبو حنيفة كانت أنثي فقيل له كيف عرفت ذلك قال من قوله تعالي قالَتْ نَمْلَةٌ و لو كانت ذكرا لقال قال نملة لأن النمل مثل الحمامة و الشاة في وقوعها علي الذكر و الأنثي .
و رأيت في بعض الكتب المعتمدة أن تلك النملة إنما أمر رعيتها بالدخول في مساكنهم لئلا تري النعم فتقع(2)في كفران نعم الله تعالي عليها و في هذا تنبيه علي أن مجالسة أرباب الدنيا محظورة .
رُوِيَ: أَنَّ 17 سُلَيْمَانَ قَالَ لَهَا لِمَ قُلْتَ لِلنَّمْلِ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ أَ خِفْتَ عَلَيْهَا مِنِّي ظُلْماً قَالَتْ لَا وَ لَكِنِّي خَشِيتُ أَنْ يُفْتَنُوا بِمَا يَرَوْا مِنْ جَمَالِكَ وَ زِينَتِكَ فَيَشْغَلَهُمْ ذَلِكَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَي.
قال الثعلبي و غيره إنها كانت مثل الذئب في العظم و كانت عرجاء ذات جناحين و ذكر عن مقاتل أن سليمان عليه السلام سمع كلامها من ثلاثة أميال و قال بعض أهل العلم(3)إنها تكلمت لعشرة أنواع من البديع قولها يا نادت أَيُّهَا نبهت النَّمْلِ سمت ادْخُلُوا أمرت مَساكِنَكُمْ نعتت لا يَحْطِمَنَّكُمْ حذرت سُلَيْمانُ خصت وَ جُنُودُهُ عمت وَ هُمْ أشارت لا يَشْعُرُونَ اعتذرت .
و المشهور أنه النمل الصغار و اختلف في اسمها فقيل كان اسمها طاغية(4)و قيل كان اسمها خرمي قيل كان نمل الوادي كالذئاب قيل كالبخاتي .
مورچه این سخن را گفت و دور از باور نیست. زیرا دانش و سخنوری برای مورچه فی نفسه ممکن است. خدا هم بر هر چیز ممکن توانا است. از قتاده حکایت است که به کوفه آمد و مردم گردش را گرفتند. گفت: از هر چه میخواهید بپرسید. ابو حنیفه که پسری نوجوان بود حاضر بود و گفت: از او بپرسید مورچه سلیمان علیه السّلام نر بود یا ماده؟ او در جواب ماند. ابو حنیفه گفت: ماده بود گفته شد: از کجا فهمیدی؟ گفت: از اینکه خدا فرموده: «قالَتْ نَمْلَةٌ» و اگر نر بود میفرمود: «قال نملة» چون واژه نمله مانند حمامه و شاة برای نر و ماده هر دو استعمال میشود .
در یکی از کتابهای قابل اعتماد دیدم که این مورچه به پیروانش گفت: در خانههای خود بروند تا نعمت سلیمانی را نبینند و ناسپاس نعمت خدا به آنها گردند. این هشدار است که همنشینی با دنیا داران ممنوع است.
روایت است که سلیمان به او گفت: چرا به مورچه ها گفتی به سوراخ های خود بروند. ترسیدی من به آنها ستمی کنم؟ گفت: نه. ولی ترسیدم فریفته جمال و زیور تو شوند و از طاعت خدای تعالی باز مانند.
ثعلبی و غیر او گفتهاند: آن مورچه در بزرگی مانند گرگ بوده و شَل بوده است. وی دو بال داشته و از مقاتل نقل شده است که سلیمان سخن او را از فاصله سه میل راه شنید. یکی از علما گفته است: مورچه در ضمن ده نوع از بدیع صحبت کرده است. «یا» به وسیله آن ندا کرده است. «ایّها» به وسیله آن آگاه کرده است. «النمل» به وسیله آن نام برده است. «ادخلوا» به وسیله آن فرمان داده است. «مساکنکم» به وسیله آن وصف کرده است. «لا یحطمنکم» به وسیله آن بر حذر داشته است. «سلیمان» به وسیله آن اسم خاص برده است. «و جنوده» به وسیله آن لفظ عامی را به کار برده است. «و هم» با آن اشاره کرده است. «لا یشعرون» با آن دلیل آورده است.
مشهور این است که مورچه کوچکی بوده و در نامش اختلاف است. گفته شده است: نامش طاغیه بوده است. قول دیگر این است که نامش خرمی بوده است. گفته شده است: مورچه های وادی مانند گرگ بودهاند. نیز گفته شده است: مانند شتران گردن بلند.
وَ رَوَي الدَّارَقُطْنِيُّ وَ الْحَاكِمُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَا تَقْتُلُوا النَّمْلَةَ فَإِنَّ سُلَيْمَانَ عليه السلام خَرَجَ ذَاتَ يَوْمٍ يَسْتَسْقِي فَإِذَا هُوَ بِنَمْلَةٍ مُسْتَلْقِيَةٍ عَلَي قَفَاهَا رَافِعَةٍ قَوَائِمَهَا تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِكَ لَا غِنَي لَنَا عَنْ فَضْلِكَ اللَّهُمَّ لَا تُؤَاخِذْنَا بِذُنُوبِ عِبَادِكَ الْخَاطِئِينَ وَ اسْقِنَا مَطَراً تُنْبِتْ لَنَا بِهِ شَجَراً وَ تُطْعِمْنَا بِهِ ثَمَراً فَقَالَ سُلَيْمَانُ عليه السلام لِقَوْمِهِ ارْجِعُوا فَقَدْ كُفِينَا وَ سُقِيتُمْ بِغَيْرِكُمْ(1).
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كُلُّ مَا خَافَ الْمُحْرِمُ عَلَي نَفْسِهِ مِنَ السِّبَاعِ وَ الْحَيَّاتِ وَ غَيْرِهَا فَلْيَقْتُلْهُ فَإِنْ لَمْ يُرِدْكَ فَلَا تُرِدْهُ(2).
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ صَفْوَانَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا أَحْرَمْتَ فَاتَّقِ اللَّهَ قَتْلَ الدَّوَابِّ كُلِّهَا إِلَّا الْأَفْعَي وَ الْعَقْرَبَ وَ الْفَأْرَةَ فَإِنَّهَا تُوهِي السِّقَاءَ وَ تَخْرِقُ عَلَي أَهْلِ الْبَيْتِ وَ أَمَّا الْعَقْرَبُ فَالنَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَدَّ يَدَهُ إِلَي الْحَجَرِ فَلَسَعَتْهُ عَقْرَبٌ فَقَالَ لَعَنَكِ اللَّهُ لَا بَرّاً تَدَعِينَ وَ لَا فَاجِراً وَ الْحَيَّةُ إِذَا أَرَادَتْكَ فَاقْتُلْهَا فَإِنْ لَمْ تُرِدْكَ فَلَا تُرِدْهَا وَ الْكَلْبُ الْعَقُورُ وَ السَّبُعُ إِذَا أَرَادَاكَ(3)فَإِنْ لَمْ يُرِيدَاكَ فَلَا تُرِدْهُمَا وَ الْأَسْوَدُ الْغَدِرُ فَاقْتُلْهُ عَلَي كُلِّ حَالٍ وَ ارْمِ الْغُرَابَ رَمْياً وَ الْحِدَأَةَ عَلَي ظَهْرِ بَعِيرِكَ(4).
قوله عليه السلام توهي السقاء الوهي الشق في الشيء و تخرقه استرخاء رباطه أي تشق القربة أو تأكل رباطها فيهراق ماؤها و تحرق علي أهل البيت لأنها أجر الفتيلة فتحرق ما في البيت و في القاموس الأسود الحية العظيمة و الأسودان الحية و العقرب و الوصف بالغدر كأنه لغدره و أخذه بغتة و قال صاحب المنتقي قال في القاموس غدر الليل كفرح الظلم فهي غدرة كفرحة فكأنه استعير منه
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مورچه را نکُشید؛ چون سلیمان روزی برای درخواست باران بیرون رفت. ناگهان مورچه ای دید که به پشت افتاده، دستها را بالا آورده و میگوید: بار خدایا! ما از آفریدههای توایم و از فضلت بی نیاز نیستیم. خدایا! ما را به گناه بنده های خطاکارت مگیر و بر ما بارانی بباران تا از آن درخت برویانی و ما را از میوهاش خوراک بدهی. سلیمان به قومش فرمود: برگردید، زیرا برای ما کفایت شد و به واسطه دیگری به شما آب نوشانده شد.(5)
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: مُحرم باید هر چه را از درندهها و مارها و غیر آن دو که از آن میترسد، بکشد. اگر به تو هجوم نیاورند، تو هم قصد آنها را نکن.(6)
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگامی که مُحرم شدی از خدا درباره کشتن هر جانوری بترس؛ جز افعی و عقرب و موش؛ زیرا موش مَشک را سست میسازد و بند آن را بر روی اهل خانه پاره میکند. اما عقرب، پیامبر صلی اللَّه علیه و آله دست به سوی سنگ دراز کرد و عقرب آن حضرت را گزید. فرمود: خدا لعنتت کند. نه خوب و نه بد را رها نمی کنی. هنگامی که مار قصد تو را کرد او را بکش و اگر نه نکُش. سگ هار و حیوان درّنده اگر به تو یورش آوردند، آنها را بکُش وگرنه قصد آنها را مکن. مار سیاه رنگِ (اسود) بزرگِ حیله گر (غدر) را در هر حال بکُش. به کلاغ و زغن که بر پشت شتر تو بنشینند، سنگ بپران.(7)
معنی سست کردن در عبارت مشک را سست میسازد، شکافته شدن مَشک و سستی بند آن است. یعنی مَشک را به دو نیم میکند. یا اینکه به معنی خوردن بند مَشک و در نتیجه ریختن آب آن است. اینکه فرموده باشد: بر اهل بیت آتش میزند، زیرا موش فتیله را میکِشد و در نتیجه سبب آتش گرفتن آنچه در خانه است میشود. در قاموس گفته است: اسود ماری بزرگ است. اسودان مار و عقرب را میگویند. آن را به مَکاری وصف کرده، به جهت حیله گری وی و اینکه ناگهان طعمهاش را میگیرد. صاحب منتقی گفته است: در قاموس آمده است: «غَدِر اللیل» یعنی شب تاریک شد و «غدره» به مانند فرحه مصدر است. گویا وصف مار به
الغدر لشديد السواد من الحية و السبع تعميم بعد التخصيص أو أراد به أكمل أفراده و هو الأسد و قيل المراد به الذئب.
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ مَا عَدَا عَلَيْهِ مِنْ سَبُعٍ أَوْ غَيْرِهِ وَ يَقْتُلُ الزُّنْبُورَ وَ الْعَقْرَبَ وَ الْحَيَّةَ وَ النَّسْرَ وَ الذِّئْبَ وَ الْأَسَدَ وَ مَا خَافَ أَنْ يَعْدُوَ عَلَيْهِ مِنَ السِّبَاعِ وَ الْكَلْبِ الْعَقُورِ(1).
الْكَافِي، عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يُقْتَلُ فِي الْحَرَمِ وَ الْإِحْرَامِ الْأَفْعَي وَ الْأَسْوَدُ الْغَدِرُ وَ كُلُّ حَيَّةِ سَوْءٍ وَ الْعَقْرَبُ وَ الْفَأْرَةُ وَ هِيَ الْفُوَيْسِقَةُ وَ تُرْجَمُ الْغُرَابُ وَ الْحِدَأَةُ رَجْماً فَإِنْ عَرَضَ لَكَ لُصُوصٌ امْتَنَعْتَ مِنْهُمْ(2).
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ(3)عليهما السلام قَالَ: يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ الزُّنْبُورَ وَ النَّسْرَ وَ الْأَسْوَدَ الْغَدِرَ وَ الذِّئْبَ وَ مَا خَافَ أَنْ يَعْدُوَ عَلَيْهِ وَ قَالَ الْكَلْبُ الْعَقُورُ هُوَ الذِّئْبُ(4).
كأنه تفسير الكلب العقور الذي وقع في كلام النبي صلي الله عليه و آله و ستأتي الأخبار فيما رخص في قتله و ما لم يرخص فيه في كتاب الحج إن شاء الله تعالي.
و قال الدميري الأفعي الأنثي من الحيات و الذكر الأفعوان بضم الهمزة و العين قال الزبيدي الأفعي حية رقشاء دقيقة العنق عريضة الرأس و ربما كانت ذات قرنين و من عجائب أمرها ما حكاه ابن شبرمة أن أفعي نهشت غلاما في رجله فانصدعت جبهته.
و قال القزويني هي حية قصيرة الذنب من أخبث الحيات إذا فقئت عينها
غدر کنایه از شدّت سیاهی مار است. حیوان درنده ذکر خاص پس از عام است یا مقصود کاملترین افراد است که شیر باشد یا گفته شده است که گرگ است .
قرب الإسناد: امام علی علیه السّلام فرمود: محرم هر چه بر او از درنده یا جز آن یورش کند را میکُشد. زنبور، عقرب، مار، کرکس، گرگ، شیر و هر درنده که بترسد بر او حمله کند و سگ هار را میکُشد.(5)
قرب الإسناد: امام صادق علیه السّلام فرمود: در حرم و در حال احرام افعی و مار سیاه رنگِ بزرگ مکار و هر مار بد و عقرب و موش که فاسقی کوچک است کشته میشود. کلاغ و زغن سنگسار میشوند. اگر دزدانی به تو تعرض کردند در برابر آنها دفاع کن.(6)
کافی: امام باقر علیه السّلام فرمود: مُحرم زنبور، کرکس، مار سیاه رنگ بزرگ مکار، گرگ و هر چه را بترسد به او حمله کند میکُشد و فرمود: سگ هار همان گرگ است.(7)
گرگ گویا تفسیر سگ هار است که در کلام پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آمده است. ان شاء اللَّه تعالی اخباری در رخصت کشتار برخی جانوران و نهی از کشتار جانوران دیگر در کتاب حج میآید.
دمیری گفته است: افعی مار ماده است و اُفعُوان نر آن است. زبیدی گفته است: افعی ماری نقطه دار، گردن باریک و سر پهن است و چه بسا دو شاخ هم دارد و کار شگفت آورش این است که ابن شبرمه حکایت کرده است: یک افعی پای غلامی را گزید و پیشانی او بر اثر زهر شکافته شد.
قزوینی گفته است: ماری کوتاه دُم بوده، بدترین مارها است که هنگامی که چشمش را برمیکَنند،
تعود و لا تغمض حدقتها البتة تختفي في التراب أربعة أشهر في البرد ثم تخرج و قد أظلمت عيناها فتقصد(1)شجر الرازيانج فتحك عينها به فترجع إليها ضوء.
و قال الزمخشري يحكي أن الأفعي إذ أتت عليها ألف سنة عميت و قد ألهمها الله تعالي أن تمسح العين(2)بورق الرازيانج الرطب يرد إليها بصرها فربما كانت في برية و بينها و بين الريف مسيرة أيام فتطوي تلك المسافة علي طولها و علي عماها حتي تهجم في بعض البساتين علي شجرة الرازيانج لا تخطئها فتحك بها عينها فترجع باصرة بإذن الله تعالي.
و إذا قطع ذنبها عاد كما كان و إذا قلع نابها طلع(3)بعد ثلاثة أيام و إن شجت(4)تبقي تتحرك ثلاثة أيام و هي أعدي عدو للإنسان و بقر الوحش يأكلها أكلا ذريعا(5)و إذا مرضت أكلت ورق الزيتون فتشفي و من الأفاعي ما تتسافد بأفواهها و إذا وطئ الذكر الأنثي وقع مغشيا عليه فتعمد الأنثي إلي موضع مذاكيره فتقطعها نهشا فيموت من ساعته(6).
و قال الأسود السالخ نوع من الأفعوان شديد السواد سمي بذلك لأنه يسلخ جلده كل عام وَ فِي الصَّحِيحَيْنِ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَمَرَ بِقَتْلِ الْأَسْوَدَيْنِ فِي الصَّلَاةِ الْعَقْرَبِ وَ الْحَيَّةِ(7).
دوباره چشم درمیآورد و پلکهای وی هرگز بسته نمی شود. در سرما چهار ماه زیر خاک پنهان میگردد. سپس بیرون میآید در حالی که دو چشمش تار شده است. وی نزد درخت رازیانه میرود، چشمش را به آن میمالد و روشنی آن باز میگردد .
زمخشری گفته است: حکایت است که هنگامی که افعی هزار ساله میشود، نابینا میگردد. خدا به او الهام میکند که چشمش را با برگ تازه رازیانه بساید تا روشنی آن برگردد. چه بسا او در بیابان است و بین بیابان و روستا چند روز فاصله است و وی این مسافت را با وجود درازی راه و کوری درمینوردد تا اینکه در باغی بدون اشتباه به درخت رازیانه هجوم آورده، چشمش را به آن بکشد و به اذن خدای تعالی بینا گردد.
هنگامی که دمش را ببرند، به همان گونه ای که بوده برمیگردد. وقتی که دندانش را بکِشند پس از سه روز بیرون میآید. اگر سرش را بکوبند تا سه روز میماند و میجنبد. وی دشمنترین دشمن انسان است. گاو وحشی افعی را دیوانه وار میخورد. هنگامی که افعی بیمار شود، برگ زیتون میخورد و درمان میشود.
برخی افعیها با دهان با ماده آمیزش میکنند. نر پس از آمیزش با ماده بی هوش میافتد و ماده آلات او را میگزد و میبُرد و نر در همان لحظه میمیرد.(8)
دمیری گفته است: اسود سالخ (پوست انداز) نوعی افعی است که بسیار سیاه است و هر سال پوست میاندازد و به همین جهت سالخ نام گرفته است. در صحیح مسلم و بخاری آمده است پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمان به کُشتن اسودان(دو سیاه) که عقرب و مارند در حال نماز داد.
1) في المصدر: تطلب.
2) في المصدر: أن مسح عينها.
3) في المصدر: عاد.
4) في المصدر: و إذا ذبحت.
5) زاد في المصدر: و حكي انها نهشت ناقة في مشفرها و لها فصيل ترضعها فمات الفصيل في الحال قبل موت أمه.
6) حياة الحيوان 1: 19.
7) اختصر المصنّف و فيما كان اختصره: روي أبو داود و النسائي و الحاكم و صححه عن عبد اللّه بن عمر قال: كان رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله اذا سافر فاقبل الليل قال: يا ارض ربي و ربك اللّه أعوذ باللّه من شرك و شر ما فيك و شر ما خلق فيك و شر ما يدب عليك، أعوذ باللّه من اسد و اسود و من الحية و العقرب و من ساكن البلد و من شر والد و ما ولد.
8) . حیاة الحیوان 1 : 19
وَ رَوَي الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ أَبْعَدَ فَذَهَبَ يَوْماً فَقَعَدَ تَحْتَ شَجَرَةٍ فَنَزَعَ خُفَّيْهِ قَالَ وَ لَبِسَ أَحَدَهُمَا فَجَاءَ طَائِرٌ فَأَخَذَ الْخُفَّ الْآخَرَ فَحَلَقَ بِهِ فِي السَّمَاءِ فَانْسَلَّتْ مِنْهُ أَسْوَدُ سَالِخٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله هَذِهِ كَرَامَةٌ أَكْرَمَنِيَ اللَّهُ تَعَالَي بِهَا اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَنْ يَمْشِي عَلي رِجْلَيْنِ وَ مِنْ شَرِّ مَنْ يَمْشِي عَلي أَرْبَعٍ وَ مِنْ شَرِّ(1)مَنْ يَمْشِي عَلي بَطْنِهِ(2).
و قال العقرب دويبة من الهوام تكون للذكر و الأنثي بلفظ واحد واحدة العقارب و قد يقال للأنثي عقربة و عقرباء ممدودا(3)و منها السود و الخضر و الصفر و هن قواتل و أشدها بلاء الخضر و هي مائية الطباع كثيرة الولد و عامة هذا النوع إذا حملت الأنثي منه يكون حتفها في ولادتها لأن أولادها إذا استوي خلقها يأكلون بطنها و يخرجون(4)فتموت الأم و الجاحظ لا يعجبه هذا القول و يقول قد أخبرني من أثق به أنه رأي العقرب تلد من فيها و تحمل أولادها علي ظهرها و هي علي قدر القمل كثيرة العدد و الذي ذهب إليه الجاحظ هو الصواب و العقرب أشر ما تكون إذا كانت حاملا و لها ثمانية أرجل و عيناها في ظهرها و من عجيب أمرها أنها لا تضرب الميت و لا النائم حتي يتحرك بشيء من بدنه فإنها عند ذلك تضربه و هي تأوي إلي الخنافس و تسالمها و ربما لسعت الأفعي فتموت و هي تلسع بعضها بعضا فتموت قاله الجاحظ.
و من شأنها أنها إذا لسعت الإنسان فرت فرار من يخشي العقاب(5)و من لطيف أمرها أنها مع صغرها تقتل الفيل و البعير بلسعها و من نوع العقارب الطيارة قالوا :
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هنگامی که قضای حاجت میکرد، بسیار دور میشد. روزی برای حاجت رفت و زیر درختی نشست و دو کفش خود را درآورد. سپس یکی را پا کرد و پرندهای آمد و کفش دیگر را ربود و آن را در آسمان چرخاند و یک افعی سیاه سالخ از آن افتاد. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: این کرامتی است که خدا مرا به آن گرامی داشت. بار خدایا به تو پناه میبرم از شر آنچه بر دو پا راه میرود و از شرّ آنچه بر چهار پا راه میرود و از شر آنچه بر شکم راه میرود.(6)
دمیری گفته است: عقرب که برای مذکر و مونث با یک لفظ استعمال میشود و بر عقارب جمع بسته میشود، جانداری کوچک از حشرات است. گاهی نیز به مونث آن عقربه و عقرباء گفته میشود. عقرب سیاه و سبز و زرد دارد. همه انواع آن کشندهاند و سبز از همه بدتر است. او طبع مائی(آبی) دارد و دارای بچه زیاد است. همه نوع آن هنگامی که آبستن شود، مرگش در لحظه زایمان است. زیرا وقتی آفرینش بچههایش کامل شود، شکم او را میخورند و بیرون میآیند و مادر میمیرد. جاحظ این گفته را نپسندیده و گفته است: ثقهای به من گزارش داده است که دیده است عقرب از دهانش میزاید. وی بچههایش را که به اندازه شپش بوده و زیاد هستند به دوش میکشد. آنچه جاحظ گفته است درست است.
جاحظ گفته است: بدترین حالتی که عقرب دارد زمانی است که حامله باشد. او هشت پا دارد و چشمش در پشتش است. از کارهای شگفت او این است که مرده و فرد خواب را تا وقتی که بدن خود را حرکت ندادهاند، نیش نمی نزند. او با سوسک سیاه بدبو مأوی میکند و سازگار است. چه بسا عقرب افعی را میگزد و او میمیرد. عقربها همدیگر را میگزند و میمیرند.
روش عقرب این است که هنگامی که انسان را میگزد، میگریزد. مانند این که از کیفر میترسد. از کارهای لطیفش این است که با همه کوچکیاش فیل و شتر را با گزیدن میکُشد. یک نوع عقربها پرندهاند.
و هذا النوع يقتل غالبا و قيل يصح بيع النمل بنصيبين لأنه تعالج به العقارب الطيارة(1).
وَ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: دَخَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ يُصَلِّي فَقَامَ إِلَي جَنْبِهِ يُصَلِّي بِصَلَاتِهِ فَجَاءَتْ عَقْرَبٌ حَتَّي انْتَهَتْ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ تَرَكَتْهُ وَ ذَهَبَتْ نَحْوَ عَلِيٍّ عليه السلام فَضَرَبَهَا بِنَعْلِهِ حَتَّي قَتَلَهَا(2)فَلَمْ يَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِقَتْلِهَا بَأْساً.
وَ رَوَي ابْنُ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ رَافِعٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَتَلَ عَقْرَباً وَ هُوَ يُصَلِّي.
وَ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَذَعَتِ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله عَقْرَبٌ وَ هُوَ فِي الصَّلَاةِ فَقَالَ لَعَنَ اللَّهُ الْعَقْرَبَ مَا تَدَعُ مُصَلِّياً وَ لَا غَيْرَ الْمُصَلِّي(3)اقْتُلُوهَا فِي الْحِلِّ وَ الْحَرَمِ.
وَ رَوَي أَبُو نُعَيْمٍ وَ الْمُسْتَغْفِرِيُّ وَ الْبَيْهَقِيُ(4)عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَذَعَتِ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله عَقْرَبٌ وَ هُوَ فِي الصَّلَاةِ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ لَعَنَ اللَّهُ الْعَقْرَبَ مَا تَدَعُ مُصَلِّياً وَ لَا نَبِيّاً وَ لَا غَيْرَهُ إِلَّا لَذَعَتْهُ وَ تَنَاوَلَ نَعْلَهُ فَقَتَلَهَا بِهَا ثُمَّ دَعَا بِمَاءٍ وَ مِلْحٍ فَجَعَلَ يَمْسَحُ عَلَيْهَا وَ يَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْمُعَوِّذَتَيْنِ(5).
و قال الغراب معروف سمي بذلك لسواده و هو أصناف الغداف و الزاغ و الأكحل و غراب الزرع و الأورق و هذا الصنف يحكي جميع ما يسمعه و الغراب الأعصم عزيز الوجود قالت العرب أعز من الغراب الأعصم وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَثَلُ الْمَرْأَةِ الصَّالِحَةِ فِي النِّسَاءِ كَمَثَلِ الْغُرَابِ الْأَعْصَمِ فِي مِائَةِ غُرَابٍ.
این نوع اغلب کُشندهاند. گفته شده است: فروش مورچه در نصیبین درست است، زیرا با آن با عقرب های پرنده مبارزه میکنند.
امیر المومنین علیه السّلام نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آمد و پیامبر در حال نماز بود. امیر المومنین کنارش ایستاد و با نمازش نماز خواند. عقربی آمد تا به رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله رسید. او را رها کرد و به سوی علی علیه السّلام رفت. آن حضرت عقرب را با نعل خود زد تا کشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله در کشتن آن اشکالی نگرفت.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در حالی که نماز میخواند، عقربی را کشت .
عقربی پیامبر را در نمازش گزید. فرمود: خدا عقرب را لعنت کند که نه نمازگزار و نه غیر او را رها نمی کند. او را در حلّ و حرم بکشید.
عقربی در نماز پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را گزید. هنگامی که فارغ شد، فرمود: خدا عقرب را لعنت کند. هیچ نماز خوان و پیامبر و غیر این دو را رها نمی کند جز آنکه او را میگزد. پیامبر نعلش را گرفت و او را کشت و سپس آب و نمک خواست و به آن کشید و قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ و معوّذتین خواند.(6)
دمیری گفته است: کلاغ معروف است و برای سیاهیش او را غراب مینامند. کلاغ چند نوع است: غداف، زاغ، سیاه چشم، زاغچه و کلاغ خاکستری رنگ و این دسته هر چه بشنود بازگو میکند. غراب اعصم (زغن) کمیاب است. عرب در ضرب المثل گفتهاند: فلانی از کلاغ اعصم نایابتر است.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرموده است: نمونه زن خوب در زنان مانند یک کلاغ اعصم میان صد کلاغ است.
1) في المصدر: العقارب الطيارة التي بها.
2) و الظاهر أنّه عليه السّلام قتله في الصلاة فعليه فقوله لم ير رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله لقتلها بأسا أي في الصلاة.
3) في المصدر: و لا غير مصل.
4) في المصدر: ابو نعيم في تاريخ اصبهان و المستغفري في الدعوات و البيهقيّ في الشعب.
5) حياة الحيوان 2: 93- 95.
6) . حیاة الحیوان 2 : 93- 95
وَ فِي رِوَايَةٍ: قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْغُرَابُ الْأَعْصَمُ قَالَ الَّذِي إِحْدَي رِجْلَيْهِ بَيْضَاءُ.
و قال في الإحياء الأعصم أبيض البطن و قيل أبيض الجناحين و قيل أبيض الرجلين.
و غراب الليل قال الجاحظ هو غراب ترك أخلاق الغراب(1)و تشبه بأخلاق البوم فهو من طير الليل.
و قال أرسطاطاليس الغربان أربعة أجناس أسود حالك و أبلق و مطرف ببياض لطيف الجرم يأكل الحب و أسود طاوسي براق الريش و رجلاه كلون المرجان يعرف بالزاغ.
قال صاحب المنطق الغراب من لئام الطير و ليس من كرامها و لا من أحرارها و من شأنه أكل الجيف و القمامات و هو أما حالك السواد شديد الاحتراق و يكون مثله في الناس الزنج فإنهم شرار الخلق تركيبا و مزاجا و الغراب الأبقع أكثر معرفة منه(2)و غراب البين الأبقع قال الجوهري و هو الذي فيه سواد و بياض.
و قال صاحب المنطق الغربان من الأجناس التي أمر بقتلها في الحل و الحرم من الفواسق اشتق لها ذلك الاسم(3)من اسم إبليس لما يتعاطاه من الفساد الذي هو من شأن إبليس و اشتق ذلك أيضا لكل شيء اشتد أذاه و أصل الفسق الخروج عن الشيء و في الشرع الخروج عن الطاعة.
و قال الجاحظ غراب البين نوعان غراب(4)صغير معروف باللؤم و الضعف و
و در روایت دیگری گفته شد: یا رسول اللَّه، غراب اعصم چیست؟ فرمود: کلاغی که یک پایش سفید است.
در احیاء گفته است: کلاغ اعصم شکم سفید است و گفته شده است: دو بال سفید دارد. گفته شده است: دو پای سفید دارد.
جاحظ درباره کلاغ شب گفته است: کلاغی است که خوی کلاغ را رها کرده و خوی جغد را گرفته است و بنابراین از پرندههای شب محسوب میشود.
ارسطو گفته است: کلاغ چهار رسته است: سیاه تیره، سیاه و سفید، نوع دیگر که پرهایش سفید و تنش نازک است و دانه میخورد و سیاه طاووسی که پرهایش درخشان و پاهایش مانند مرجان بوده، معروف به زاغ است.
صاحب منطق گفته است: کلاغ از پرندههای پست بوده و جوان مرد و آزاده نیست. وی مردار و زباله میخورد. کلاغ یا سیاه تیره است و از شدت سیاهی مانند شیء سوخته شده بوده، مثلش مثل سیاه پوست زنگی در میان انسانها است، چرا که آنها از نظر شکل و مزاج بدترین آفریدههایند و یا کلاغ خاکستری رنگ است که از آن با شناختتر است و همان غراب البین (زاغ شوم) است. جوهری گفته است: غراب البین همان است که سیاه و سفید است.
صاحب منطق گفته است: کلاغ از جانورانی است که فرمان کشتن آنها در حلّ و در حرم رسیده است؛ زیرا کلاغها از فاسقان هستند. نامش از نام ابلیس باز گرفته شده است، زیرا تباهی را که کار ابلیس است به بار میآورد. نام کلاغ نیز برای هر چیزی که آزارش زیاد باشد باز گرفته شده است. اصل فسق بیرون آمدن از چیزی است و در شرع بیرون آمدن از فرمان خدا است. جاحظ گفته است: غراب البین دو نوع است: یکی کوچک و معروف به پستی و ناتوانی،
أما الآخر فإنه ينزل في دور الناس و يقع علي مواضع إقامتهم إذا ارتحلوا عنها و بانوا(1)فلما كان هذا الغراب لا يوجد إلا عند مباينتهم(2)عن منازلهم اشتقوا له هذا الاسم من البينونة.
و قال المقدسي هو غراب أسود ينوح نوح الحزين المصاب و ينعق ببين الخلان و الأحباب إذا رأي شملا مجتمعا أنذر بشتاته و إن شاهد ربعا عامرا بشر بخرابه و درس عرصاته يعرف النازل و الساكن بخراب الدور و المساكن و يحذر الآكل غصة المآكل و يبشر الراحل بقرب المراحل ينعق(3)بصوت فيه تحزين كما يصيح المعلن بالتأذين.
وَ فِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ وَ النَّسَائِيِّ وَ ابْنِ مَاجَهْ(4): أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله نَهَي الْمُصَلِّيَ عَنْ نَقْرَةِ الْغُرَابِ وَ افْتِرَاشِ السَّبُعِ(5).
يريد بنقرة الغراب تخفيف السجود و أنه لا يمكث فيها إلا قدر وضع الغراب منقاره فيما يريد أكله.
وَ رَوَي الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ أُمَامَةَ قَالَ: دَعَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِخُفَّيْهِ لِيَلْبَسَهُمَا فَلَبِسَ أَحَدَهُمَا ثُمَّ جَاءَ غُرَابٌ فَاحْتَمَلَ الْآخَرَ وَ رَمَي بِهِ فَخَرَجَتْ مِنْهُ حَيَّةٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَلْبَسُ خُفَّيْهِ حَتَّي يَنْفُضَهُمَا(6).
و في طبع الغراب كله الاستتار عند السفاد و هو يسفد مواجهة و لا يعود إلي الأنثي بعد ذلك لقلة وفائه و الأنثي تبيض أربع بيضات أو خمس و إذا
دیگری در خانههای مردم است و در هنگامی که مردم کوچ میکنند و دور میشوند در اقامت گاههای آنها فرود میآید. چون این کلاغ جز پس از جدایی مردم از منزلشان پیدا نمی شود، نام آن را غراب البین گذاشتند.
مقدسی گفته است: کلاغی سیاه است و مانند اندوه بارِ مصیبت زده ناله میکند. نسبت به دوری دوستان بانگ سر میدهد. اگر گروهی را گرد هم ببیند، هشدار جدایی داده و اگر کشتزار آبادی ببیند، هشدار ویرانی آن را میدهد. وی حیاطهای خانهها را بررسی کرده، به آنان که در آن ساکن هستند نسبت به ویرانی خانه ها و نشیمن گاهها آگاهی میدهد. او خورنده را از گلوگیری بر حذر میدارد؛ کوچنده را از نزدیکی کوچ آگاه میسازد. او با بانگ غمناک مانند بانگ ندا دهنده مجالس ترحیم بانگ بر میآورد.
در سنن ابو داود و نسائی و ابن ماجه آمده است پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نمازخوان را از نوک زدن کلاغ و به زمین چسبیدن درنده بازداشت.
مقصود از نوک کلاغ، سبک سجده کردن است که در آن جز به اندازه نوک زدن کلاغ به چیزی که میخواهد بخورد باقی نماند.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله کفشهای خود را طلبید تا بپوشد. هنگامی که یکی را پوشید، کلاغی آمد و دیگری را برداشت و آن را پرتاب کرد و از آن ماری بیرون آمد. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد، کفشهایش را تا آنها را نتکانده است، نپوشد.(7)
خوی تمام انواع کلاغ این است که هنگام جفت شدن با مادهاش پنهان میشود. او از رو به رو با ماده آمیزش میکند و دیگر به علت بی وفایی به او باز نمی گردد. ماده چهار تا پنج تخم میگذارد. هنگامی که
1) في المصدر: و بانوا منها.
2) في المصدر: إلا عند بينونتهم.
3) في المصدر:« ينغق» ثم قال: و نغق بالغين عند جمهور أهل اللغة و هو الذي قاله ابن قتيبة، و جعل غيره خطأ و نقل البطليوسي عن صاحب المنطق انه قال: نعق الغراب و نغق قال: و بالغين المعجمة أحسن.
4) في المصدر: من حديث عبد الرحمن بن شبل.
5) زاد في المصدر: و ان يوطن الرجل المكان كما يوطنه البعير.
6) حياة الحيوان 2: 119- 121.
7) . حیاة الحیوان 2 : 119- 121
خرجت الفراخ من البيض طردتها لأنها تخرج قبيحة المنظر جدا إذ تكون صغار الأجرام عظام الرءوس و المناقير جرد اللون(1)
متفاوتات الأعضاء فالأبوان ينكران الفراخ و يطيران لذلك و يتركانه(2)
فيجعل الله قوته في الذباب و البعوض الكائن في عشه إلي أن يقوي و ينبت ريشه فيعود إليه أبواه و علي الأنثي الحضن(3)و الذكر أن يأتيها بالطعم و في طبعه أنه لا يتعاطي الصيد بل إن وجد جيفة أكلها و إلا مات جوعا أو يتقمقم كما يتقمقم صغار الطير و فيه حذر شديد و تنافر و الغداف يقاتل البوم و يخطف بيضها و يأكله و من عجيب أمره أن الإنسان إذا أراد أن يأخذ فراخه تحتمل الأنثي(4)و الذكر في أرجلهما حجارة و يتحلقان في الجو و يطرحان الحجارة عليه يريدان بذلك دفعه و العرب تتشأم بالغراب و غراب البين الأبقع و هو الذي فيه سواد و بياض و قال صاحب المجالسة سمي بذلك لأنه بان عن نوح عليه السلام لما وجهه لينظر إلي الماء فذهب و لم يرجع و لذلك تشأموا به و ذكر ابن قتيبة أنه سمي فاسقا لذلك أيضا(5). و يقال إذا صاح الغراب مرتين فهو شر و إذا صاح ثلاث مرات فهو خير علي قدر عدد الحروف(6).
و كان ابن عباس إذا نعق الغراب يقول اللهم لا طير إلا طيرك و لا خير إلا خيرك و لا إله غيرك.
و يقال إن الغراب يبصر من تحت الأرض بقدرة منقاره و روي أن قابيل حمل أخاه و مشي به حتي أروح فلم يدر ما يصنع به فبعث الله غرابين قتل أحدهما الآخر
جوجه ها از تخم بیرون میآیند مادر آنها را دور میکند، زیرا بسیار زشت هستند؛ تن ریز، سر و منقار بزرگ، رنگ صاف و اندام ناجور دارند. پدر و مادر از جوجهها گریزان میشوند و به همین جهت پرواز کرده، آنها را رها میکنند و خدا از مگس و پشه که در لانه آنها است خوراک به آنها میدهد تا نیرو بگیرند و پر در بیاورند و پدر و مادر بر سر آنها بیایند. ماده روی تخم میخوابد و نر غذایش را میآورد.
از خوی او این است که شکار نمی کند. اگر مرداری بیابد میخورد وگرنه از گرسنگی میمیرد یا مانند پرندههای ریز زباله میخورد. کلاغ زیاد پرهیز میکند. غدّاف با جغد میجنگد و تخمش را میرباید و میخورد. از کارهای شگفتش این است که هنگامی که انسانی بخواهد جوجهاش را بگیرد، ماده و نر هر دو با چنگال خود سنگ بر میگیرند و در فضا میچرخند و بر او سنگ میپرانند و میخواهند جلوی او را بگیرند.
عرب به کلاغ فال بد میزند. غراب البین سیاه و سفید است. صاحب مجالسه گفته است: این نامش برای آن است که نوح علیه السّلام او را روانه کرد تا از آب بررسی کند. وی رفت و برنگشت و از این روی او را شوم میشمارند. ابن قتیبه گفته است: برای همین هم او را فاسق نامیدند.(7)
گفته شده است: هنگامی که کلاغ دو بار به شماره حروف بانگ کند بد و اگر سه بار بانگ کند خوب است.(8)
شیوه ابن عباس این بود که هنگامی که کلاغ بانگ میکرد، میگفت: بار خدایا! جز فال بد از جانب تو فال بدی و جز خیر تو خیری نیست. معبودی جز تو نیست.
گفته شده است: کلاغ به اندازه نوکش زیر زمین را میبیند و روایت است که قابیل جنازه برادرش هابیل را برداشت و به راه افتاد تا اینکه بو گرفت و نمی دانست با او چه کند. خدا دو کلاغ فرستاد و یکی دیگری را کشت.
ثم بحث في الأرض بمنقاره و دفن أخاه فاقتدي به قابيل فلما رجع آدم من مكة قال أين هابيل قال لا أدري فقال اللهم العن أرضا شربت دمه فمن ذلك الوقت ما شربت الأرض دما(1).
قال مقاتل و كان قبل ذلك السباع و الطيور تستأنس بآدم فلما قتل قابيل هابيل هربت منه الطير و الوحش و شاكت الأشجار و حمضت الفواكه و ملحت المياه و اغبرت الأرض(2).
و يحرم أكل الغراب الأبقع الفاسق و أما الأسود الكبير الجبلي(3)فهو حرام أيضا علي الأصح و غراب الزرع حلال علي الأصح.
وَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: خَمْسٌ مِنَ الدَّوَابِّ لَيْسَ عَلَي قَاتِلِهِنَّ جُنَاحٌ الْغُرَابُ وَ الْحِدَأَةُ وَ الْفَأْرَةُ وَ الْحَيَّةُ وَ الْكَلْبُ الْعَقُورُ.
وَ فِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ(4)قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْحَيَّةُ فَاسِقَةٌ وَ الْفَأْرَةُ فَاسِقَةٌ وَ الْغُرَابُ فَاسِقٌ(5).
و قال الفأر بالهمز جمع فأرة و هي أصناف الجرذ و الفأر المعروفان و منها اليرابيع و الزباب و الخلد فالزباب صم و الخلد أعمي و اليربوع و فأرة البيش و فأرة الإبل و فأرة المسك و ذات النطاق فأما فأرة البيت فهي الفويسقة التي أمر النبي صلي الله عليه و آله بقتلها في الحل و الحرم و إنما سميت فواسق لخبثهن و قيل لخروجهن عن الحرمة في الحل و الحرم أي لا حرمة لهن بحال و قيل سميت بذلك لأنها عمدت إلي حبال سفينة نوح فقطعتها.
سپس با منقارش زمین را کاوید و برادرش را زیر خاک کرد. قابیل از او پیروی کرد. هنگامی که آدم از مکه برگشت، گفت: هابیل کجا است؟ قابیل گفت: نمی دانم. آدم گفت: بار خدایا! زمینی را که خونش را نوشید لعنت کن. از آن هنگام دیگر زمین خون ننوشید.
مقاتل گفته است: پیش از کُشتن درنده و پرنده با انسان همدم بودند. هنگامی که قابیل هابیل را کُشت پرنده و درنده از او گریزان شدند و درختها خار برآوردند. در این هنگام میوهها ترش، آبها شور و زمین تیره شد.(6)
کلاغِ سیاه و سفید فاسق بوده، حرام است. کلاغ سیاه بزرگ کوهی هم بنا بر اصح حرام است و زاغچه بنا بر اصح حلال است. در صحیح بخاری آمده است پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: پنج جانورند که کُشنده آنها گناهی ندارد: کلاغ، زغن، موش، مار و سگ هار.
در سنن ابن ماجه است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مار، موش و کلاغ فاسق هستند.(7)
دمیری گفته است: فأر (موش) جمع فأره است. موش چند دسته است. موش صحرایی معروف، موش دوپا، زباب، خلد. زباب موش کَر و خلد موش کور است. از انواع دیگر موش دوپا، موش بیش، موش شتر، موش مُشک و موش کمربنددار است. اما موش خانگی همان فویسقه (فاسق کوچک) است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمان کشتن او را در حلّ و حرم داده است. آنها را فواسق میگویند به علت اینکه پلیدند. گفته شده است: چون در حل و حرم از احترام خارج شدهاند، گفته شده است: چون خواستند ریسمانهای کشتی نوح را ببرند، به آنها فویسقه میگویند.
وَ رَوَي الطَّحَاوِيُّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي نُعَيْمٍ: أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ لِمَ سُمِّيَتِ الْفَأْرَةُ فُوَيْسَقَةً قَالَ اسْتَيْقَظَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله ذَاتَ لَيْلَةٍ وَ قَدْ أَخَذَتْ فَأْرَةٌ فَتِيلَةَ السِّرَاجِ لِتُحْرِقَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْبَيْتَ فَقَامَ صلي الله عليه و آله إِلَيْهَا وَ قَتَلَهَا وَ أَحَلَّ قَتْلَهَا لِلْحَلَالِ وَ الْمُحْرِمِ.
وَ رَوَي الْحَاكِمُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَتْ فَأْرَةٌ فَأَخَذَتْ تَجُرُّ الْفَتِيلَةَ فَذَهَبَتِ الْجَارِيَةُ فَزَجَرَتْهَا(1)فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله دَعِيهَا فَجَاءَتْ بِهَا فَأَلْقَتْهَا بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي الْخُمْرَةِ الَّتِي كَانَ قَاعِداً عَلَيْهَا فَأَحْرَقَتْ مِنْهَا مَوْضِعَ دِرْهَمٍ فَقَالَ صلي الله عليه و آله إِذَا نِمْتُمْ فَأَطْفِئُوا سُرُجَكُمْ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَدُلُّ مِثْلَ هَذِهِ عَلَي هَذَا فَتُحْرِقُكُمْ.
و الخمرة السجادة التي يصلي عليها المصلي سميت بذلك لأنها تخمر الوجه أي تغطيه.
وَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَ غَيْرِهِ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَمَرَ بِإِطْفَاءِ النَّارِ عِنْدَ النَّوْمِ وَ عَلَّلَ ذَلِكَ بِأَنَّ الْفُوَيْسِقَةَ تُضْرِمُ عَلَي أَهْلِ الْبَيْتِ بَيْتَهُمْ نَاراً.
و الفأر نوعان جرذان و فئران و كلاهما له حاسة السمع و البصر و ليس في الحيوانات أفسد من الفأر و لا أعظم أذي منه و من شأنه أنه يأتي القارورة الضيقة الرأس فيحتال حتي يدخل فيها ذنبه فكلما ابتل بالدهن أخرجه و امتصه حتي لا يدع فيها شيئا و لا يخفي ما بين الفأر و الهر من العداوة و السبب في ذلك أن نوحا عليه السلام لما حمل في السفينة من كل زوجين اثنين شكا أهل السفينة الفأرة و أنها تفسد طعامهم و متاعهم فأوحي الله إلي الأسد فعطس فخرجت الهرة منه فتخبأت الفأرة منها(2).
و الزباب جمع الزبابة بالفتح الفأرة البرية تسرق كل ما تحتاج إليه و تستغني(3)
یک شب پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بیدار شد در حالی که موش فتیله چراغ را گرفته بود تا اتاق را بر سر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آتش بزند. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله برخاست و او را کُشت و خونش را برای محلّ و محرم حلال کرد.
یک موش آمد و شروع به کشیدن فتیله کرد. کنیزکی آمد و او را راند. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: او را رها کن. موش آن فتیله را برابر پیامبر آورد و روی سجاده (خمره) او که بر آن نشسته بود انداخت و به اندازه یک درهم از آن را سوزاند. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هنگامی که میخوابید چراغهایتان را خاموش کنید که شیطان مانند این موش را به مانند این فتیله راهنمایی میکند و خانه شما را آتش میزند.
(خمره) سجاده ای را میگویند که نمازگزار بر روی آن نماز میخواند. به این نام نامیده شده است چون صورت را خمر میکند یعنی میپوشاند.
در صحیح مسلم است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمان داد هنگام خواب آتش را خاموش کنند. برای اینکه فویسقه خانه را بر اهل خانه آتش میزند.
موش دو نوع است: موش صحرایی و موش معمولی. هر دو حس شنوایی و بینایی دارند. در جانوران تباه کن تر و آزاردهنده تر از موش نیست. از جمله کارش این است که بر سر شیشه تنگ دهانه میآید و چاره میجوید تا دُمش را در آن فرو ببرد و هنگامی که به روغن آلوده شود، بیرون آورده، میلیسد تا آن را تهی کند. دشمنی موش و گربه پنهان نیست و سببش این است که هنگامی که نوح علیه السّلام از هر جانوری دو تا در کشتی جا داد اهل کشتی از موش شکوه کردند که خوراک و کالایشان را تباه میکند. خدا به شیر وحی کرد تا عطسه بزند. گربهای از او بیرون آمد و موش از ترس او پنهان شد.(4)
زباب جمع زبابه موش بیابانی است که هر چه را به آن نیاز داشته باشد یا از آن بی نیاز باشد میدزدد.
عنه و قيل هي فأرة عمياء صماء و يشبه بها الرجل الجاهل(1).
و الخلد بالضم و قد يفتح و يكسر هي دويبة عمياء صماء لا تعرف ما بين يديها إلا بالشم و قيل فأر أعمي لا يدرك إلا بالشم(2)و قال أرسطو(3)كل حيوان له عينان إلا الخلد و إنما خلق كذلك لأنها ترابي جعل الله له الأرض كالماء للسمك و غذاؤه من بطنها و ليس له في ظاهرها قوة و لا نشاط و لما لم يكن له بصر عوضه الله تعالي حدة السمع فتدرك الوطء الخفي من مسافة بعيدة فإذا أحس بذلك يختفي في الأرض(4)و قيل إن سمعه مقدار بصر غيره(5).
و اليربوع حيوان طويل اليدين جدا(6)و له ذنب كذنب الجرذ يرفعه صعدا لونه كلون الغزال و هو يسكن بطن الأرض لتقوم رطوبتها له مقام الماء و هو يؤثر النسيم و يكره البخار أبدا يتخذ حجرة في نشز من الأرض ثم يحفر بيته في مهب الرياح الأربع و يتخذ فيه كوي و يسمي النافقاء و القاصعاء و الراهطاء فإذا طلب من إحدي هذه الكوي نافق أي خرج من النافقاء و إن طلب من النافقاء خرج من القاصعاء.
و ظاهر بيته تراب و باطنه حفر و كذلك المنافق ظاهره إيمان و باطنه كفر و به سمي المنافق قال القزويني هو من نوع الفأر و هو من الحيوان الذي له رئيس مطاع
گفته شده است: موشی کور و کر است و مرد نادان را به آن تشبیه میکنند(7).
خُلد که گاهی خَلد و خِلد هم گفته میشود، جانوری کوچک، کور و کر است. آنچه رو به رویش باشد جز با بوییدن نمی فهمد. گفته شده است: موش کوری است که جز با بوییدن نمی فهمد. ارسطو گفته است: هر جانوری غیر از موش کور دو چشم دارد. همانا چنین آفریده شده است، چون خاک نشین است و خدا خاک را برایش مانند آب برای ماهی ساخته است. غذایش از درون زمین است و در بیرون زمین نیرو و نشاطی ندارد. چون چشم ندارد خدای تعالی گوش تیزی به او داده که گام زدن آهسته را از راه دور میفهمد و خود را در زمین پنهان میکند. گفته شده است: تیزی گوشش به مقدار بینایی دیگران است.(8)
موش دوپا جانوری است که دو دست بسیار دراز و دُمی مانند موش صحرایی دارد که آن را به بالا میآورد. رنگ آن مانند رنگ آهو است. در ژرفای زمین لانه میکند تا رطوبتش برای او نقش آب را ایفا کند. وی از نسیم خوشش میآید و از بخار بدش میآید. سوراخش را در برآمدگی زمین میسازد و لانهاش را در برابر وزش بادهای چهارگانه حفر میکند. وی در لانهاش روزنههایی به نامهای نافقاء و قاصعاء و راهطاء میسازد. هنگامی که از یکی روزنهها تعقیب شود، از نافقاء بیرون میرود و اگر از آن دنبال شود از قاصعاء میگریزد.
بیرون لانههایش خاک و درونش گودال است. منافق هم چنین است. بیرونش ایمان و درونش کفر است. از این رو منافق نام گرفته است. قزوینی گفته است: نوعی موش است و از جانورانی است که رئیس مُطاعی دارند
1) حياة الحيوان 2: 3.
2) زاد في المصدر: فتخرج من جحرها و هي تعلم ان لا سمع لها و لا بصر فتفتح فاها و تقف عند جحرها فيأتي الذباب فيقع علي شدقها و يمر بين لحييها فتدخله جوفها بنفسها فهي تتعرض لذلك في الساعات التي يكون فيها الذباب أكثر.
3) في المصدر: في كتاب النعوت.
4) في المصدر: جعل يحفر في الأرض.
5) حياة الحيوان 1: 215.
6) في المصدر: طويل الرجلين قصير اليدين جدا.
7) . حیاة الحیوان 1 : 417
8) . حیاة الحیوان 1 : 215
ينقاد إليه و إذا كان فيها يكون من بينها في مكان مشرف أو علي صخرة ينظر إلي الطريق من كل ناحية فإن رأي ما يخافه ضرب بأسنانه(1)و صوت فإذا سمعته انصرفت إلي حجرتها فإن قصر الرئيس حتي أدركهم أحد و صاد منهم شيئا اجتمعوا علي الرئيس فقتلوه و ولوا غيره(2)و إذا خرجت لطلب المعاش خرج الرئيس أولا يشرف(3)فإن لم ير شيئا يخافه مر إليها يصوت و يضرب بأسنانه فتخرج واليا(4).
و روي الزمخشري عن سفيان بن عيينة أنه قال ليس من الحيوان شيء يخبأ قوته إلا الإنسان و النمل و الفأر و العقعق.
و العقعق طائر علي قدر الحمامة و علي شكل الغراب و جناحاه أكبر من جناحي الحمامة و هو ذو لونين أبيض و أسود طويل الذنب و يقال له القعقع أيضا و هو لا يأوي تحت السقف و لا يستظل به بل يهيئ و كره في المواضع المشرفة و في طبعه الزنا و الخيانة و يوصف بالسرقة و الخبث و العرب تضرب به المثل في جميع ذلك(5).
وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ وَ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: فُقِدَتْ أُمَّةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يُدْرَي مَا فَعَلَتْ وَ لَا أَرَاهَا إِلَّا الْفَأْرَ أَ لَا تَرَاهَا إِذَا وُضِعَ لَهَا أَلْبَانُ الْإِبِلِ لَمْ تَشْرَبْهُ وَ إِذَا وُضِعَ لَهَا أَلْبَانُ الشَّاةِ شَرِبَتْهُ.
قال النووي و غيره و معني هذا أن لحوم الإبل و ألبانها حرمت علي بني إسرائيل دون لحوم الغنم و ألبانها فدل علي أن امتناع الفأرة من لبن الإبل دون لبن الغنم علي أنها مسخ من بني إسرائيل.
و أما فأرة البيش بالكسر و هو السم فدويبة تشبه الفأر و ليست بفأرة و لكن هكذا تسمي و تكون في الرياض و الغياض و هي تتخللها طلبا لمنابت السموم لتأكلها و لا
و فرمانش را میبَرند و هنگامی که با آنها در جای بلندی یا بر سر سنگی بایستد، از هر سو راه را میپاید و اگر چیز ترسناکی دید، دندانها را به هم میزند و سوت میکشد و هنگامی که موشها آن را میشنوند، به لانه خود بر میگردند. اگر رئیس غفلت کند تا جایی که یکی از آنها شکار شود، گرد آمده، او را میکُشند و دیگری را به جای او بر میگزینند. هنگامی که به دنبال غذا میگردند، رئیس دیده بانی میکند و اگر چیز ترسناکی نبیند به سمت آنها رفته سوت میزند و دندانهایش را به هم میزند و در نتیجه آنها یکی پس از دیگری بیرون میآیند.
زمخشری از سفیان بن عُیَینه آورده: در جانداران چیزی که خوراک انبار کند جز انسان، مورچه، موش و کلاغ زاغی (عقعق) نیست.
عقعق پرندهای به اندازه کبوتر و به شکل کلاغ است و بالهایش از بالهای کبوتر بزرگترند. عقعق دو رنگ دارد: سفید و سیاه دم دراز که به او قعقع نیز میگویند. او زیر سقف آشیانه نمی کند و در سایه آن نمی ماند. بلکه آشیانه بر جاهای بلند میسازد. وی خوی زنا و خیانت دارد و به دزدی و پلیدی وصف میشود. عربها در همه اینها به آن مثل میزنند.(6)
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: امتی از بنی اسرائیل گم شدند که معلوم نیست چه بر سر آنها آمد. جز موش کسی آنها را نمی بیند و نمی شناسد. آیا نمی بینی که برای او شیرهای شتر را که قرار داده میشود، نمی نوشد و شیر گوسفند را که قرار داده میشود، مینوشد.
نووی و غیر او گفتهاند: یعنی گوشت و شیر شتر بر بنی اسرائیل حرام است نه گوشت و شیر گوسفند. این که موش از گوشت شتر و شیرش نمی خورد دلیل بر این است که وی از بنی اسرائیل مسخ شده است.
اما موش بِیش، که بیش به معنی زهر است جانور کوچکی مانند موش است و موش نیست؛ ولی این نام را دارد. در باغها و بیشه ها بوده، به دنبال گیاهان زهردار میگردد تا آنها را بخورد. این سمها زیانی برای وی ندارند.
1) في المصدر: فان رأي ما يخافه عليها صر بأسنانه.
2) في المصدر: حتي أدركها أحد و صاد منها شيئا اجتمعت علي الرئيس فقتلته و ولت غيره و هي إذا.
3) في المصدر:« يتشوف» أي نظر و أشرف.
4) في المصدر:« يخافه صر باسنانه و صوت إليها فتخرج» راجع حياة الحيوان 2: 295.
5) حياة الحيوان 2: 102.
6) . حیاة الحیوان 2 : 102
تضرها و كثيرا ما تطلب البيش.
و أما ذات النطاق فهي فأرة منقطة ببياض و أعلاها أسود شبهوها بالمرأة ذات النطاق و هي التي تلبس قميصتين ملونين و تشد وسطها ثم ترسل الأعلي علي الأسفل قاله القزويني أيضا.
و أما فأرة المسك مهموزة كفأرة الحيوان قال و يجوز ترك الهمزة كما في نظائره و قال الجوهري و ابن مكي ليست مهموزة و هو شذوذ منهما قال الجاحظ فأرة المسك نوعان :
الأول منهما دويبة تكون في بلاد التبت تصاد لنوافجها و سررها فإذا صيدت شدت بعصائب و هي متدلية(1)فيجتمع فيها دمها فإذا أحكم ذلك ذبحت(2)و ما أكثر من يأكلها عندنا فهي غير مهموزة لأنها من فار يفور و هي النافجة كذا قاله القزويني و في التحرير فارة المسك.
و الثاني جرذان سود تكون في البيوت ليس عندها إلا تلك الرائحة اللازمة و رائحته كرائحة المسك إلا أنه لا يوجد منه المسك و أما فأرة الإبل فقال في الصحاح هي أن يفوح منها رائحة طيبة إذا رعت العشب و زهرة ثم شربت و صدرت عن الماء ففاحت(3)منها رائحة طيبة و يقال لتلك الرائحة فأرة الإبل و يحرم أكل جميع الفأر إلا اليربوع و يكره أكل سؤر الفأر(4).
الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْقَوْلِ اللَّهِ وَ أَوْحي رَبُّكَ إِلَي النَّحْلِ قَالَ إِلْهَامٌ(5).
او بسیار به دنبال سم است.
موش ذات النطاق (کمربنددار) موشی است که خالهای سفید دارد و بالا تنهاش سیاه است. آن را به زنی ماننده کردهاند که روی دو پیراهن رنگین کمربند بسته و بالایی را روی زیری افکنده است. قزوینی نیز چنین گفته است .
اما فأره مشک، میتوان آن را به مانند ترتیب معمول در سایر همزههای ساکنه ما قبل مفتوح فاره مشک تلفظ کرد. جوهری و ابن مکی گفتهاند فاره است و این مطلبِ خلاف قاعده ای از جانب آنان است.
جاحظ گفته است فاره مشک دو نوع است: یکی جانور کوچکی در بلاد تبّت است که برای نافه و نافش شکار میشود. هنگامی که شکارش میکنند، وی را به آویزان به بندهایی میبندند تا خونش در ناف جمع شود و هنگامی که بند محکم شد، سرش را میبُرند و چه بسیار کسانی نزد ما آن را میخورند.
دوم موشهای سیاه خانگی هستند که بوی پیوسته ای دارند که بوی مُشک است ولی مُشک ندارند.
اما فاره شتر را در صحاح گفته است: مراد از آن، آن است که موش در هنگامی که گیاه و شکوفه آن را میچرد و بر سر آب میرود و از آن بیرون میآید، بوی خوشی میدهد؛ آن بو را فاره شتر میگویند. خوردن هر نوع موش جز موش دوپا حرام است و خوردن لب زده موش مکروه است(6).
تفسیر عیاشی: محمّد بن یوسف از پدرش نقل کرده که گفت: از امام باقر علیه السّلام درباره قول خدا: «وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ.» {و پروردگار تو به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] کرد.} پرسیدم. فرمود: مقصود الهام است.(7)
1) في المصدر: و تبقي متدلية.
2) زاد في المصدر: فاذا ماتت فورت السرة التي عصبت ثمّ تدفن في الشعير حينا حتّي يستحيل ذلك الدم المختنق هناك الجامد بعد موتها مسكا ذكيا بعد ما لا يرام نتينا.
3) في المصدر: عن الماء نديت جلودها ففاحت.
4) حياة الحيوان 2: 139 و 140.
5) تفسير العيّاشيّ ج 2 ص 263.
6) . حیاة الحیوان 2 : 139 -140
7) . تفسیر عیاشی 2 : 263
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَنَانٍ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدٍ صَالِحٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ النَّاسَ أَصَابَهُمْ قَحْطٌ شَدِيدٌ عَلَي عَهْدِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عليه السلام فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَيْهِ وَ طَلَبُوا إِلَيْهِ أَنْ يَسْتَسْقِيَ لَهُمْ قَالَ فَقَالَ لَهُمْ إِذَا صَلَّيْتُ الْغَدَاةَ مَضَيْتُ فَلَمَّا صَلَّي الْغَدَاةَ مَضَي وَ مَضَوْا فَلَمَّا أَنْ كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ إِذَا هُوَ بِنَمْلَةٍ رَافِعَةٍ يَدَهَا إِلَي السَّمَاءِ وَاضِعَةٍ قَدَمَيْهَا عَلَي الْأَرْضِ وَ هِيَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِكَ وَ لَا غِنَي بِنَا عَنْ رِزْقِكَ فَلَا تُهْلِكْنَا بِذُنُوبِ بَنِي آدَمَ قَالَ فَقَالَ سُلَيْمَانُ عليه السلام ارْجِعُوا فَقَدْ سُقِيتُمْ بِغَيْرِكُمْ فَسُقُوا فِي ذَلِكَ الْعَامِ وَ لَمْ يُسْقَوْا مِثْلَهُ قَطُّ(1).
الْخَرَائِجُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام: أَنَّ عُصْفُوراً وَقَعَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ جَعَلَ يَصِيحُ وَ يَضْطَرِبُ فَقَالَ أَ تَدْرِي مَا يَقُولُ فَقُلْتُ لَا قَالَ قَالَ لِي إِنَّ حَيَّةً تُرِيدُ أَنْ تَأْكُلَ فِرَاخِي فِي الْبَيْتِ فَقُمْ وَ خُذْ تِلْكَ النِّسْعَةَ(2)وَ ادْخُلِ الْبَيْتَ وَ اقْتُلِ الْحَيَّةَ فَقُمْتُ وَ أَخَذْتُ النِّسْعَةَ وَ دَخَلْتُ الْبَيْتَ وَ إِذَا حَيَّةٌ تَجُولُ فِي الْبَيْتِ فَقَتَلْتُهَا(3).
الْفَقِيهُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِيِّ: أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَتْلِ الْحَيَّاتِ قَالَ اقْتُلْ كُلَّ شَيْءٍ تَجِدُهُ فِي الْبَرِّيَّةِ إِلَّا الْجَانَّ وَ نَهَي عَنْ قَتْلِ عَوَامِرِ الْبُيُوتِ قَالَ لَا تَدَعْهُنَّ مَخَافَةَ تَبِعَاتِهِنَّ فَإِنَّ الْيَهُودَ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَتْ مَنْ قَتَلَ عَامِرَ بَيْتٍ أَصَابَهُ كَذَا وَ كَذَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ تَرَكَهُنَّ مَخَافَةَ تَبِعَاتِهِنَّ فَلَيْسَ مِنِّي وَ إِنَّمَا تَتْرُكُهَا لِأَنَّهَا لَا تُرِيدُكَ وَ قَالَ رُبَّمَا قَتَلَهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَ(4).
قال الدميري الجان حية بيضاء و قيل الحية الصغيرة و قال الجوهري حية بيضاء (5).
و قال الفيروزآبادي حية أكحل العين لا تؤذي كثيرة في البيوت.
کافی: امام کاظم علیه السّلام فرمود: در زمان سلیمان بن داود علیه السّلام مردم به قحطی سختی دچار شدند. آنها به او شکایت کردند و از او خواستند که برایشان باران بخواهد. وی به آنها گفت: نماز صبح را که خواندم میروم. هنگامی که نماز صبح را خواند وی و مردم رفتند. هنگامی که میان راه بودند ناگهان مورچه ای را دیدند که دو دستش را به آسمان برآورده و دو پا را بر زمین نهاده و میگوید: بار خدایا ما از آفریدههای توییم و بینیاز از روزی تو نیستیم. ما را به گناه انسانها نابود نکن. فرمود: سلیمان گفت: برگردید که به واسطه غیر خودتان سیراب شدید. بارانی در آن سال بر آنها بارید که مانندش را ندیده بودند(6).
خرائج و جرائح: سلیمان جعفری میگوید: گنجشکی در برابر امام رضا علیه السّلام افتاد و شروع به شیون کرد و پریشان بود. حضرت فرمود: میدانی چه میگوید؟ گفتم: نه. حضرت به من فرمود: میگوید: ماری میخواهد بچههایم را در خانه بخورد. برخیز و این تسمه را بگیر و در خانه برو و مار را بکُش. برخاستم؛ تسمه را گرفتم و به خانه داخل شدم. ناگهان ماری در آن میچرخید. پس او را کُشتم(7).
من لا یحضره الفقیه: حلبی از امام صادق علیه السّلام درباره کُشتن مارها پرسید. حضرت فرمود: به جز جانّ (مار سفید)، هر چه در بیابان یافتی بکش. حضرت از کشتن مارهای خانگی نهی فرمود و فرمود: آنها را از ترس نتیجه کشتنشان وامگذار، زیرا یهود در زمان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله گفتند: هر که مار خانگی را بکُشد، چنین و چنان میشود. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که آنها را از ترس نتیجه کُشتنشان واگذارد از من نیست. همانا آنها را رها میکنی چون زیانی به تو نمی رسانند. حضرت فرمود: چه بسا کُشته شدنشان در خانههایشان باشد.(8)
دمیری گفته است: (جانّ) مار سفید است و گفته شده است: مار ریز است. جوهری گفته است: (جان) مار سفید است. فیروزآبادی گفته است: ماری سیاه چشم و بیآزار است و در خانه ها بسیار وجود دارد.(9)
و في النهاية في حديث قتل الحيات إن لهذه البيوت عوامر فإذا رأيتم منها شيئا فحرجوا عليها(1)ثلاثا العوامر الحيات التي تكون في البيوت واحدها عامر و عامرة قيل سميت عوامر لطول أعمارها(2).
التَّهْذِيبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي السَّمَّانِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ يُؤْكَلَ مَا تَحْمِلُهُ النَّمْلَةُ بِفِيهَا وَ قَوَائِمِهَا(3).
النهي علي المشهور محمول علي الكراهة.
قال الدميري يكره أكل ما حملت النملة بفيها و قوائمها لما روي الحافظ أبو نعيم في الطب النبوي عن صالح بن خوات بن جبير عن أبيه عن جده أن رسول الله صلي الله عليه و آله نهي عن أن يؤكل ما حملته النمل بفيها و قوائمها(4).
الْبَصَائِرُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مُتَوَجِّهِينَ إِلَي مَكَّةَ حَتَّي إِذَا كُنَّا بِسَرِفٍ اسْتَقْبَلَهُ غُرَابٌ يَنْعِقُ فِي وَجْهِهِ فَقَالَ مُتْ جُوعاً مَا تَعْلَمُ شَيْئاً إِلَّا وَ نَحْنُ نَعْلَمُهُ إِلَّا أَنَّا أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْكَ فَقُلْنَا هَلْ كَانَ فِي وَجْهِهِ شَيْءٌ قَالَ نَعَمْ سَقَطَتْ نَاقَةٌ بِعَرَفَاتٍ(5).
دلائل الطبري، عن علي بن هبة الله عن الصدوق عن أبيه عن سعد بن عبد الله عن البرقي عن النضر: مثله(6).
در نهایه گفته است: در حدیث کشتن مارها است که: {این خانهها عوامری (مارهای خانگی) دارند. وقتی که یکی از آنها را دیدید به آنها سه بار اخطار کنید.} عوامر مارهای خانگی هستند و مفرد آن را عامر و عامره میگویند. گفته شده است: مارهای خانگی به این جهت به این نام نامیده شدهاند که عمر دراز دارند.(7)
تهذیب الأحکام: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از این که آنچه را مورچه با دهان و دست و پایش بیاورد بخورند، نهی کرده است.(8)
نهی بنا بر مشهور حمل بر کراهت شده است. دمیری گفته است: خوردن آن مکروه است، زیرا در الطب النبوی آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن نهی کرده است.(9)
بصائر الدرجات: عبد اللَّه بن فرقد میگوید: با امام صادق علیه السّلام به مکه میرفتیم. هنگامی که در سرف بودیم کلاغی برابر آن حضرت آمد و به روی وی بانگ زد. حضرت فرمود: از گرسنگی بمیر. تو چیزی نمی دانی جز اینکه ما آن را میدانیم؛ جز اینکه ما به خدا از تو داناتریم. گفتیم: در جهت رفتن او چیزی بود؟ فرمود: آری، شتری در عرفات هلاک شده است.(10)
1) حرج عليه: قال له: انت في حرج أي ضيق، و قال المصنّف اي تعزم عليها و تقسم عليها بان لا تضر و لا تظهر.
2) النهاية 3: 144.
3) تهذيب الأحكام.
4) حياة الحيوان 2: 267.
5) بصائر الدرجات: 345 ط تبريز.
6) دلائل الإمامة: 135.
7) . نهایه 3 : 144
8) . تهذیب الأحکام
9) . حیاة الحیوان 2 : 267
10) . بصائر الدرجات: 345 ، دلائل الامامه: 135
لعله كان متوجها إلي عرفات لأكل الناقة الميتة و كان جائعا و لم يكن علمه من جهة المشاهدة بل بما أعطاه الله من العلم بجهة رزقه أو ببعض الوقائع كما هو المشهور في الغراب.
الْمَكَارِمُ، قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: تَعَلَّمُوا مِنَ الْغُرَابِ ثَلَاثَ خِصَالٍ اسْتِتَارَهُ بِالسِّفَادِ وَ بُكُورَهُ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ وَ حَذَرَهُ(1).
الْخِصَالُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ أَبِي لَيْلَي: أَنَّ مَلِكَ الرُّومِ سَأَلَ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ عليهما السلام عَنْ سَبْعَةِ أَشْيَاءَ خَلَقَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ تَخْرُجْ مِنْ رَحِمٍ فَقَالَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ كَبْشُ إِبْرَاهِيمَ وَ نَاقَةُ صَالِحٍ وَ حَيَّةُ الْجَنَّةِ وَ الْغُرَابُ الَّذِي بَعَثَهُ اللَّهُ يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ وَ إِبْلِيسُ لَعَنَهُ اللَّهُ(2).
الْفَقِيهُ،: رُوِيَ مَنْ قَتَلَ وَزَغاً فَعَلَيْهِ الْغُسْلُ وَ قَالَ بَعْضُ مَشَايِخِنَا إِنَّ الْعِلَّةَ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ يَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ فَيَغْتَسِلُ مِنْهَا(3).
حَيَاةُ الْحَيَوَانِ، فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَتَلَ وَزَغَةً مِنْ أَوَّلِ ضَرْبَةٍ فَلَهُ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْحَسَنَةِ وَ مَنْ قَتَلَهَا فِي الضَّرْبَةِ الثَّانِيَةِ فَلَهُ كَذَا وَ كَذَا حَسَنَةً دُونَ الْأُولَي(4)وَ فِيهِ أَيْضاً أَنَّ مَنْ قَتَلَهَا فِي الْأُولَي فَلَهُ مِائَةُ حَسَنَةٍ وَ فِي الثَّانِيَةِ دُونَ ذَلِكَ وَ فِي الثَّالِثَةِ دُونَ ذَلِكَ.
وَ رَوَي الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: اقْتُلُوا الْوَزَغَ وَ لَوْ فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ.
وَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ: أَنَّهُ كَانَ فِي بَيْتِهَا رُمْحٌ مَوْضُوعٌ فَقِيلَ لَهَا مَا تَصْنَعِينَ بِهَا فَقَالَتْ نَقْتُلُ بِهِ الْوَزَغَ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَخْبَرَنَا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام أُلْقِيَ فِي النَّارِ
شاید آن کلاغ برای خوردن شتر مرده، به عرفات میرفته است و کلاغ گرسنه بوده است و علم او از راه دیدن نبوده بلکه از باب اعطا شدن علمِ مکان روزی از جانب خدای متعال بوده است، یا اینکه علم کلاغ از این باب است که برخی پیش آمدها را میداند، چنانچه درباره کلاغ شهرت دارد.
مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه خصلت را از کلاغ بیاموزید: نهان کردن آمیزش، بامداد به دنبال روزی رفتن و بر حذر داشتن دیگران.(5)
خصال: پادشاه روم از امام مجتبی علیه السّلام درباره هفت چیز که خداوند عزّ و جلّ آفریده و از رحم بیرون نیامدند، پرسید. حضرت فرمود: آدم، حوّاء، قوچ ابراهیم، ناقه صالح، مار بهشت، کلاغی که خدا فرستاد و زمین را کاوید و ابلیس لعین.(6)
من لا یحضره الفقیه: روایت شده: هر کس وزغ یا چلپاسه را بکشد باید غسل کند. و بعضی استادان ما گفتهاند: سبب این غسل آن است که از گناهان پاک شده، لذا غسل میکند.(7)
حیاة الحیوان: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که وزغی را با یک ضربه بکشد چنین و چنان حسنه دارد و اگر با دو ضربه بکشد چنین و چنان حسنه دارد؛ کمتر از نخستین. نیز از او در همین باره است که هر که در ضربه نخست او را بکشد صد حسنه دارد و در ضربه دوم کمتر و در ضربه سوّم کمتر از آن. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: وزغ را بکُشید گرچه درون خانه کعبه باشد.
عایشه در خانهاش نیزه ای گذاشته بود. به او گفته شد: با آن چه میکنی؟ گفت: با آن وزغ میکُشیم. زیرا پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به ما خبر داد: ابراهیم علیه السّلام را در آتش افکندند
وَ لَمْ تَكُنْ فِي الْأَرْضِ دَابَّةٌ إِلَّا أَطْفَأَتْ عَنْهُ النَّارَ غَيْرَ الْوَزَغِ(1)فَإِنَّهُ كَانَ يَنْفُخُ عَلَيْهِ(2)فَأَمَرَ عليه السلام بِقَتْلِ الْوَزَغِ.
و كذلك رواه أحمد في مسنده.
وَ فِي تَارِيخِ ابْنِ النَّجَّارِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: مَنْ قَتَلَ وَزَغَةً مَحَا اللَّهُ عَنْهُ سَبْعَةَ خَطِيئَاتٍ.
وَ فِي الْكَامِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَتَلَ وَزَغَةً فَكَأَنَّمَا قَتَلَ شَيْطَاناً.
ثم قال و أما تقييد الحسنات في الضربة الأولي بمائة و في الثانية بسبعين كما هو في بعض الروايات فجوابه أنه كقوله في صلاة الجماعة بسبع و عشرين و بخمس و عشرين إن مفهوم العدد لا يعمل به فذكر السبعين لا يمنع المائة فلا تعارض بينهما أو لعله أخبرنا بالسبعين ثم تصدق الله بالزيادة(3)فأعلم به صلي الله عليه و آله حين أوحي إليه بعد ذلك أو أنه يختلف باختلاف قاتلي الوزغ بحسب نياتهم و إخلاصهم و كمال أحوالهم و نقصها فتكون المائة للكامل(4)منهم و السبعون لغيره .
و قال يحيي بن يعمر سبب كثرة الحسنات في المبادرة أن تكرر الضرب في قتلها يدل علي عدم الاهتمام بأمر صاحب الشرع إذ لو قوي عزمه و اشتدت حميته لقتلها في المرة الأولي لأنه حيوان لطيف لا يحتاج إلي كثرة مئونة في الضرب فحيث لم يقتلها في المرة الأولي دلت علي ضعف عزمه و لذلك نقص أجره عن المائة إلي السبعين .
و علل عز الدين بن عبد السلام كثرة الحسنات في الأولي بأنه إحسان في
و در زمین جانوری نبود جز آنکه آتش را بر او خاموش کرد به جز وزغ که در آن میدمید. پس آن حضرت صلی اللَّه علیه و آله به کشتن وزغ فرمان داد.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله میفرمود: هر که وزغی را بکُشد، خدا از او هفت گناه را محو کند.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که وزغی را بکشد گویا شیطانی را کشته است.
سپس گفته است: این که در روایت نخست صد حسنه گفته است و در دوّم هفتاد چنانچه در برخی روایات است، جوابش این است که مانند فرموده او در نماز جماعت است که گاهی آن را برابر بیست و هفت و گاهی برابر بیست و پنج نماز دانسته است. زیرا مفهوم عدد حجت نیست و بیان هفتاد با بیان صد مخالفتی ندارد یا شاید پیامبر ابتدا هفتاد ثواب را ذکر کرده و بعد خداوند فزونی را بخشش کرده است و حضرت پس از وحی شدن صد ثواب آن را اعلام نموده است، یا این که ثواب به اختلاف نیت و اخلاص کشندهها تفاوت میکند و طبق کمال و نقص احوالشان است و صد برای کامل و هفتاد برای دیگران است. یحیی بن یعمر گفته است: فزونی حسنه در نخست برای این است که تکرار زدن در کشتن آن دلیل بی اهتمامی به امر صاحب شرع است، زیرا اگر اهتمام ورزد، در بار نخست او را میکُشد، چون جانوری لطیف است و نیازی به بسیار زدن ندارد. اینکه در بار نخست او را نکشته، دلیل سستی عزم او است و از این رو مزدش از صد به هفتاد کم گشته است. عز الدین بن عبد السلام گفته است: فزونی حسنات در بار نخست برای
القتل فدخل في قوله صلي الله عليه و آله إذا قتلتم فأحسنوا القتلة و لأنه(1)مبادرة إلي الخير فيدخل تحت قوله تعالي فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ(2)و قال و علي كل المعنيين(3)فالحية و العقرب أولي بذلك لعظم مفسدتهما(4).
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَتْلِ النَّمْلَةِ قَالَ لَا تَقْتُلْهَا إِلَّا أَنْ تُؤْذِيَكَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَتْلِ الْهُدْهُدِ أَ يَصْلُحُ قَالَ لَا تُؤْذِيهِ وَ لَا تَقْتُلُهُ وَ لَا تَذْبَحُهُ فَنِعْمَ الطَّيْرُ هُوَ(5).
الْعُيُونُ، وَ الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْمَدِينِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِيِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَهَي عَنْ قَتْلِ خَمْسَةٍ الصُّرَدِ وَ الصُّوَّامِ وَ الْهُدْهُدِ وَ النَّحْلَةِ وَ النَّمْلَةِ وَ الضِّفْدِعِ وَ أَمَرَ بِقَتْلِ خَمْسَةٍ الْغُرَابِ وَ الْحِدَأَةِ وَ الْحَيَّةِ وَ الْعَقْرَبِ وَ الْكَلْبِ الْعَقُورِ.
قال الصدوق هذا أمر إطلاق و رخصة لا أمر وجوب و فرض(6).
يدل علي اتحاد الصرد و الصوام كما يظهر من كلام الدميري و أكثر اللغويين لكن الفقهاء عدوهما اثنين قال في القاموس الصرد بضم الصاد و فتح الراء طائر ضخم الرأس يصطاد العصافير و هو أول طائر صام لله تعالي و الجمع صردان.
و قال في النهاية فيه أنه نهي المحرم عن قتل الصرد و هو طائر ضخم الرأس
این است که خوب کشته و در فرموده آن حضرت داخل است که: هنگامی که میکُشید، خوب بکُشید. نیز برای آنکه پیش دستی در کار خیر است و مشمول قول خدای تعالی میگردد که «فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرات.»(7){پس در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت گیرید.} و گفته است: به هر کدام از دو معنی کشتن مار و عقرب به آن سزاوارتر است، چون مفسده آنها بزرگتر است(8).
قرب الإسناد: علی بن جعفر میگوید: از امام کاظم علیه السّلام درباره کشتن مورچه پرسیدم. فرمود: او را نکش جز این که آزارت دهد. درباره کشتن هدهد از او پرسیدم. فرمود: او را آزار نده و نکش و سرش را نبُر که بسیار پرنده خوبی است(9).
عیون أخبار الرضا: امام علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از کشتن پنج جانور نهی کرد؛ صرد صوام (جغد)، هدهد، زنبور عسل، مورچه و قورباغه. و به کشتن پنج چیز امر فرمود که عبارتند از: کلاغ، زغن، مار، عقرب و سگ هار. صدوق گفته است: این امر برای رخصت است نه وجوب و فرض.(10)
این روایت دلالت دارد که صرد و صوّام یکی است، چنانچه از سخن دمیری و بیشتر لغت دانان بر میآید؛ ولی فقهاء آنها را دو جانور میدانند. در قاموس گفته است: (صُرَد) که جمع آن صردان است پرندهای سر بزرگ است که گنجشکها را شکار میکند. وی نخستین پرنده ای است که برای خدای تعالی روزه گرفته است. در نهایه گفته است: در حدیث است که بر محرم کشتن صرد حرام است و صرد پرندهای است که سر و
1) في المصدر: أو أنه.
2) المائدة: 48.
3) في المصدر: و علي كلا المعنيين.
4) حياة الحيوان 2: 288.
5) قرب الإسناد: 121 فيه: عبد اللّه بن الحسن عن جده عليّ بن جعفر.
6) عيون الأخبار ج 1 ص 277 الخصال 1: 297 فيه:[ الصرد الصوام] و فيه[ الحدأة] و لم نجد الحديث في العلل و الظاهر أنّه تصحيف الخصال.
7) . مائده / 48
8) . حیاة الحیوان 2 : 288
9) . قرب الإسناد: 121
10) . عیون أخبار الرضا 1 : 277 ، خصال 1 : 297
و المنقار له ريش عظيم نصفه أبيض و نصفه أسود و منه حديث ابن عباس أنه نهي عن قتل أربع من الدواب النملة و النحلة و الهدهد و الصرد.
قال الخطابي إنما جاء في قتل النمل عن نوع منه خاص و هو الكبار ذوات الأرجل الطوال لأنها قليلة الأذي و الضرر و أما النحلة فلما فيها من المنفعة و هو العسل و الشمع و أما الهدهد و الصرد فلتحريم لحمهما لأن الحيوان إذا نهي عن قتله و لم يكن ذلك لاحترامه أو الضرر فيه كان لتحريم لحمه أ لا تري أنه نهي عن قتل الحيوان لغير مأكله و يقال إن الهدهد منتن الريح فصار في معني الجلالة و الصرد تتشأم به العرب و تتطير بصوته و شخصه و قيل إنما كرهوه من اسمه من التصريد و هو التقليل(1).
و قال فيه خمس(2)يقتلن في الحل و الحرم و عد منها الحداء و هو هذا الطائر المعروف من الجوارح واحدها حدأة بوزن عنبة(3).
و قال فيه خمس يقتلن في الحل و الحرم و عد منها الكلب العقور و هو كل سبع يعقر أي يجرح و يقتل و يفترس كالأسد و النمر و الذئب سماها كلبا لاشتراكها في السبعية و العقور من أبنية المبالغة انتهي(4).
التعميم الذي ادعاها غير معلوم و كأن المراد بالعقور الكلب الهراش(5)الذي يضر و لا ينفع.
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِيرٍ الرَّقِّيِّ قَالَ: بَيْنَمَا نَحْنُ قُعُودٌ عِنْدَ أَبِي
نوک بزرگ و پر فراوان دارد. نیمی از آن سفید و نیمی سیاه است. از این باب است حدیث ابن عباس که از کشتن چهار جاندار که عبارتند از مورچه، زنبور عسل، هدهد، و صرد نهی شده است.
خطّابی گفته است: آنچه درباره کُشتن مورچه آمده در نوعی خاص از آن است که بزرگ بوده، پاهای بلندی دارد، زیرا وی کم آزار و کم زیان است. نهی از کُشتن زنبور عسل برای سود آنکه عسل و شمع است میباشد. هدهد و جغد برای این که حرام گوشتند از کُشتنشان نهی شده است، زیرا نهی از کَُشتن جاندار اگر برای احترام داشتن یا زیان نداشتن آن نباشد، برای حرمت گوشت آن است. آیا نمی بینی که از کُشتن جاندار برای کاری غیر از خوردن آن نهی شده است. گفته شده است: هدهد بوی گند دارد و در حکم نجاست خوار است. جغد به نظر عرب برای آوازش و برای خودش شوم است. گفته شده است: آن را برای نامش بد میپندارند، زیرا صرد از تصدیر که معنی کاستن دارد گرفته شده است.(6)
همچنین درباره آن گفته است: روایت شده: پنج جانور در حلّ و حرم کشته میشوند که زغن را در جمله آنها شمرده است. زغن همان پرنده معروف از تیره پرندگان شکاری است که مفرد آن حِدأَه است.(7)
همچنین درباره آن گفته است: پنج جاندار در حلّ و حرم کشته میشوند که سگ گزنده را از آنها شمرده است. مراد از سگ گزنده هر درندهای است که زخم بزند، بکُشد و بدرّد. مانند شیر، پلنگ و گرگ. آنها را برای آنکه در درندگی و هاری شریکند از باب مبالغه کلب (سگ) نامیده است.(8)
تعمیمی که داده است، معلوم نیست صحیح باشد و گویا منظور از سگ درنده، سگ ولگرد است که زیان دارد و سود ندارد.
خصال: داود بن کثیر رقّی میگوید: هنگامی که ما نزد امام صادق علیه السلام نشسته بودیم،
عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِذْ مَرَّ بِنَا رَجُلٌ بِيَدِهِ خُطَّافٌ مَذْبُوحٌ فَوَثَبَ إِلَيْهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام حَتَّي أَخَذَهُ مِنْ يَدِهِ ثُمَّ دَحَي بِهِ الْأَرْضَ ثُمَّ قَالَ أَ عَالِمُكُمْ أَمَرَكُمْ بِهَذَا(1)أَمْ فَقِيهُكُمْ لَقَدْ أَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي عليه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَهَي عَنْ قَتْلِ سِتَّةٍ النَّحْلَةِ وَ النَّمْلَةِ وَ الضِّفْدِعِ وَ الصُّرَدِ وَ الْهُدْهُدِ وَ الْخُطَّافِ فَأَمَّا النَّحْلَةُ فَإِنَّهَا تَأْكُلُ طَيِّباً وَ تَضَعُ طَيِّباً وَ هِيَ الَّتِي أَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهَا لَيْسَتْ مِنَ الْجِنِّ وَ لَا مِنَ الْإِنْسِ(2)وَ أَمَّا النَّمْلَةُ فَإِنَّهُمْ قُحِطُوا عَلَي عَهْدِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عليه السلام فَخَرَجُوا يَسْتَسْقُونَ فَإِذَا هُمْ بِنَمْلَةٍ قَائِمَةٍ عَلَي رِجْلَيْهَا مَادَّةٍ يَدَهَا إِلَي السَّمَاءِ وَ هِيَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِكَ لَا غِنَي بِنَا عَنْ فَضْلِكَ فَارْزُقْنَا مِنْ عِنْدِكَ وَ لَا تُؤَاخِذْنَا بِذُنُوبِ سُفَهَاءِ وُلْدِ آدَمَ فَقَالَ لَهُمْ سُلَيْمَانُ ارْجِعُوا إِلَي مَنَازِلِكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَدْ سَقَاكُمْ بِدُعَاءِ غَيْرِكُمْ وَ أَمَّا الضِّفْدِعُ فَإِنَّهُ لَمَّا أُضْرِمَتِ النَّارُ عَلَي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام شَكَتْ هَوَامُّ الْأَرْضِ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اسْتَأْذَنَتْهُ أَنْ تَصُبَّ عَلَيْهَا الْمَاءَ فَلَمْ يَأْذَنِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِشَيْءٍ مِنْهَا إِلَّا لِلضِّفْدِعِ فَاحْتَرَقَ مِنْهُ الثُّلُثَانِ وَ بَقِيَ مِنْهُ الثُّلُثُ وَ أَمَّا الْهُدْهُدُ فَإِنَّهُ كَانَ دَلِيلَ سُلَيْمَانَ عليه السلام إِلَي مُلْكِ بِلْقِيسَ وَ أَمَّا الصُّرَدُ فَإِنَّهُ كَانَ دَلِيلَ آدَمَ عليه السلام مِنْ بِلَادِ سَرَانْدِيبَ إِلَي بِلَادِ جُدَّةَ شَهْراً وَ أَمَّا الْخُطَّافُ فَإِنَّ دَوَرَانَهُ فِي السَّمَاءِ أَسَفاً لِمَا فُعِلَ بِأَهْلِ بَيْتِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ تَسْبِيحُهُ قِرَاءَةُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ أَ لَا تَرَوْنَهُ وَ هُوَ يَقُولُ وَ لَا الضَّالِّينَ(3).
الْعِلَلُ، وَ الْعُيُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْمُعَلَّي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَكْرٍ الْمُرَادِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: نُهِيَ عَنْ أَكْلِ الصُّرَدِ وَ الْخُطَّافِ(4).
مردی از کنار ما عبور کرد در حالی که در دست او یک پرستوی سر بریده بود. امام صادق علیه السّلام به سوی او جست و آن را از دست او گرفت و به زمین زد. سپس فرمود: آیا عالم شما به این کار دستور داده یا فقیه شما چنین کرده است؟ پدرم از جدّم نقل میکند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از کشتن شش حیوان نهی کرده است: زنبور عسل، مورچه، قورباغه، جغد، هدهد و پرستو. اما زنبور عسل چیز پاک میخورد و چیز پاک میسازد و آن همان است که خدا به او وحی کرده است و از انس و جنّ محسوب نمیشود. اما مورچه، مردم در زمان سلیمان بن داود دچار قحطی شدند و بیرون آمدند تا طلب آب کنند. ناگهان به مورچهای برخورد کردند که به روی پاها ایستاده بود و دستانش را به آسمان بلند کرده بود و میگفت: خدایا من مخلوقی از مخلوقات تو هستم ما از فضل تو بینیاز نیستیم. پس ما را از نزد خود روزی بده و ما را به سبب گناهان نادانان از فرزندان آدم مؤاخذه نکن. سلیمان به مردم گفت: به خانههایتان برگردید که خداوند شما را به سبب دعای دیگران سیراب خواهد کرد. اما قورباغه، وقتی آتش به ابراهیم روشن کردند، جانداران زمینی به خدا شکایت کردند و اجازه خواستند که بر آن آب بریزند. خداوند به هیچ یک از آنها اجازه نداد مگر قورباغه که دو سوم او سوخت و یک سوم او باقی ماند. اما هدهد، او راهنمای سلیمان به سرزمین بلقیس بود. اما جغد، او یک ماه راهنمای آدم از سرزمین سرندیب به سوی سرزمین جده بود. اما پرستو، گردش او در آسمان برای اظهار تأسف است از آنچه بر اهل بیت محمد صلی الله علیه و آله کردند و تسبیح او، گفتن «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.» است. آیا نمی بینید که او میگوید: «وَ لَا الضَّالِّین».(5)
علل الشرایع: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: از خوردن جغد و پرستو نهی شده است.(6)
الْعُيُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْجِعَابِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ التَّمِيمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ قَتَلَ حَيَّةً قَتَلَ كَافِراً(1).
مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ يَقْتُلُ الْحَيَّةَ وَ قَالَ لَهُ السَّائِلُ إِنَّهُ قَدْ بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ مَنْ تَرَكَهَا تَخَوُّفاً مِنْ تَبِعَتِهَا فَلَيْسَ مِنِّي قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ مَنْ تَرَكَهَا تَخَوُّفاً مِنْ تَبِعَتِهَا فَلَيْسَ مِنِّي فَإِنَّهَا حَيَّةٌ لَا تَطْلُبُكَ فَلَا بَأْسَ بِتَرْكِهَا(2).
مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، وَ الْفَقِيهُ،: فِي مَنَاهِي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ نَهَي أَنْ يُحْرَقَ شَيْءٌ مِنَ الْحَيَوَانِ بِالنَّارِ وَ نَهَي عَنْ قَتْلِ النَّحْلِ(3).
ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ امْرَأَةً عُذِّبَتْ فِي هِرَّةٍ رَبَطَتْهَا حَتَّي مَاتَتْ عَطَشاً(4).
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي الْمَدِينَةِ فَقَالَ لَا تَدَعْ صُورَةً إِلَّا مَحَوْتَهَا وَ لَا قَبْراً إِلَّا سَوَّيْتَهُ وَ لَا كَلْباً إِلَّا قَتَلْتَهُ(5).
السَّرَائِرُ، مِنْ كِتَابِ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عود [عُرْوَةَ] الْبَغْدَادِيِّ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَا تَقُولُ فِي قَتْلِ الذَّرِّ قَالَ اقْتُلْهُنَّ آذَتْكَ
عیون أخبار الرضا: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که ماری بکشد کافری را کشته است.(6)
معانی الأخبار: از امام کاظم علیه السّلام درباره کسی که ماری را کشته است، پرسیده شد. سوال کننده گفت: از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به ما رسیده هر که آن را برای ترس از نتیجه کُشتن آن رها کند، از من نیست. حضرت فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس وی را از ترس نتیجه آن رها کند از من نیست. زیرا وی ماری است که قصد تو را ندارد و رها کردنش اشکالی ندارد.(7)
مجالس صدوق: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از سوزاندن هر جانداری با آتش و از کشتن زنبور عسل نهی کرد.(8)
ثواب الأعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: زنی برای گربهای که آن را بست تا از تشنگی مُرد، عذاب شد.(9)
محاسن: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله مرا به مدینه فرستاد و فرمود: تصویری را باقی نگذار جز اینکه نابودش کنی. قبری را باقی نگذار جز اینکه آن را درست و نیکو کنی. سگی را باقی نگذار جز این که آن را بکشی.(10)
سرائر: عبید بن زراره میگوید: به امام صادق علیه السّلام گفتم: درباره کُشتن مورچه ریز چه میگویی؟ فرمود: آنها را بکش، آزارت بدهند یا آزارت ندهند(11).
1) عيون الأخبار ج 2 ص 65.
2) معاني الأخبار: 173.
3) مجالس الصدوق: 254 و 255( م 66) من لا يحضره الفقيه 4: 3.
4) ثواب الأعمال 327 تحقيق الغفاري.
5) المحاسن: 613.
6) . عیون أخبار الرضا 2 : 65
7) . معانی الأخبار: 173
8) . مجالس صدوق: 254 - 255 ، من لا یحضره الفقیه 4 : 3
9) . ثواب الأعمال: 327
10) . محاسن: 613
11) . سرائر: 467
أَوْ لَمْ تُؤْذِكَ(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: لَا بَأْسَ بِقَتْلِ النَّمْلِ آذَتْكَ أَوْ لَمْ تُؤْذِكَ(2).
الْمَكَارِمُ، مِنْ كِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: أَقْذَرُ الذُّنُوبِ ثَلَاثَةٌ قَتْلُ الْبَهِيمَةِ وَ حَبْسُ مَهْرِ الْمَرْأَةِ وَ مَنْعُ الْأَجِيرِ أَجْرَهُ(3).
كأن المراد بقتل البهيمة قتلها بغير الذبح أو عند الحاجة إليها في الجهاد و غيره(4).
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي قَوْمٍ نَصَبُوا دَجَاجَةً حَيَّةً وَ هُمْ يَرْمُونَهَا بِالنَّبْلِ فَقَالَ مَنْ هَؤُلَاءِ لَعَنَهُمُ اللَّهُ(5).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: رَأَيْتُ فِي النَّارِ صَاحِبَ الْهِرَّةِ تَنْهَشُهَا مُقْبِلَةً وَ مُدْبِرَةً كَانَتْ أَوْثَقَتْهَا وَ لَمْ تَكُنْ تُطْعِمُهَا وَ لَا تُرْسِلُهَا تَأْكُلُ مِنْ خِشَاشَةِ الْأَرْضِ(6).
قال في النهاية في الحديث إن امرأة ربطت هرة فلم تطعمها و لم تدعها تأكل من خشاش الأرض أي هوامها و حشراتها و في رواية من خشيشها و هي بمعناه و يروي بالحاء المهملة و هو يابس النبات و هو وهم و قيل إنما هو خشيش بضم الخاء المعجمة تصغير خشاش علي الحذف أو خشيش من غير حذف و منه حديث العصفور لم ينتفع بي و لم يدعني أختش من الأرض أي آكل من خشاشها(7).
سرائر: امام صادق علیه السّلام فرمود: کشتن مورچه اشکالی ندارد؛ آزارت بدهند یا ندهند.(8)
مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: کثیفترین گناه سه گناه است: کشتن چهارپا، ندادن مهر زن، ندادن مزد کارگر(9).
گویا مقصود از کشتن چهارپا، کشتن با روشی غیر از ذبح کردن است یا کشتن با وجود نیاز به وی برای جهاد یا جز آن است.
نوادر راوندی: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بر مردمی گذر کرد که مرغ زندهای را بسته بودند و او را با تیر میزدند. فرمود: اینها چه کسانی هستند؟ خدا لعنتشان کند.(10)
نوادر راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: آن صاحب گربه را در دوزخ دیدم که گربه او را از جلو و عقب گاز میگرفت. زنی بود که آن گربه را میبست و خوراکی به او نمی داد و وی را آزاد هم نمی کرد تا از جانوران و حشرات زمین بخورد(11).
در حدیث است که زنی گربهای را بست و به او خوراک نداد و او را رها نکرد تا از خشاش (خزنده و حشرات زمین) بخورد. (خشاش) حشاش هم روایت شده که به معنی گیاه خشک است و اشتباه است. حدیث به واژه (خُشَیش) که تصغیر (خِشاش) است بنا بر اینکه الف آن در تصغیر حذف شده باشد یا (خُشَیّش) که بدون حذف الف باشد نیز آمده است. از این ماده است حدیث گنجشک که {از من سود نبرد و مرا نگذاشت تا از خشاش (خزنده های) زمین برگیرم.}(12)
الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ قَتْلِ الْحَيَّاتِ قَالَ خُلِقَتْ هِيَ وَ الْإِنْسَانُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَدُوٌّ لِصَاحِبِهِ إِنْ رَآهَا أَفْزَعَتْهُ وَ إِنْ لَذَعَتْهُ أَوْجَعَتْهُ فَاقْتُلْهَا حَيْثُ وَجَدْتَهَا(1).
الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْبَصَرَ النَّافِذَ عِنْدَ مَجِيءِ الشَّهَوَاتِ وَ الْعَقْلَ الْكَامِلَ عِنْدَ نُزُولِ الشُّبُهَاتِ وَ يُحِبُّ السَّمَاحَةَ وَ لَوْ عَلَي تَمَرَاتٍ(2)وَ يُحِبُّ الشَّجَاعَةَ وَ لَوْ عَلَي قَتْلِ حَيَّةٍ(3).
قوله عليه السلام يحب الشجاعة هذا مثل يعني أنه عز و جل يحبه علي قدر عنائه و مبلغ بلائه و إن لم يكن إلا يسيرا فكثير الشجاعة عنده محمود و قليله غير مردود و علي ذكر الحية فلنذكر مما ورد فيه طرفا وَ رُوِيَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله: اقْتُلُوا الْأَبْتَرَ وَ ذو [ذَا] الطُّفْيَتَيْنِ(4)فالأبتر القصير الذنب و ذو الطفيتين(5)الذي علي ظهره خطان كالخوصتين و الطفي الخوص.
وَ قَالَ عليه السلام: مَنْ تَرَكَ الْحَيَّاتِ مَخَافَةَ طَلَبِهِنَّ فَلَيْسَ مِنَّا.
وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ فَمَنْ خَافَ إِثَارَهُنَّ فَلَيْسَ مِنَّا.
وَ سُئِلَ عَنْ حَيَّاتِ الْبُيُوتِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله إِذَا رَأَيْتُمْ شَيْئاً فِي مَسَاكِنِكُمْ فَقُولُوا أَنْشُدُكُمُ الْعَهْدَ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُمْ نُوحٌ عليه السلام أَنْشُدُكُمُ الْعَهْدَ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُمْ سُلَيْمَانُ عليه السلام أَنْ تُؤْذُونَا فَإِنْ عُدْنَ فَاقْتُلُوهُنَّ.
و عن ابن مسعود اقتلوا الحيات كلها إلا الجان الأبيض لأنه قصبة فضة .
الدر المنثور: از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله درباره کشتن مارها پرسیدند. حضرت فرمود: او و انسان دشمنِ هم آفریده شدهاند. اگر انسان او را ببیند او انسان را به هراس میافکند و اگر او را بگزد، او را به درد میآورد. او را هر جا یافتی بکُش.(6)
شهاب: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به راستی خداوند چشم تیزبین را هنگامی که شهوت بیاید و خرد کامل را هنگامی که شبهه برسد و بخشش را اگرچه به چند دانه خرما باشد و شجاعت را گرچه به کُشتن ماری باشد دوست دارد(7).
این که فرمود: (شجاعت را دوست دارد.) مثل است. یعنی خدا او را به اندازه تلاشش گرچه کم باشد دوست دارد. بنابراین شجاعت زیاد نزد او پسندیده است و شجاعت کم نزد او غیر مقبول نیست.
در خصوص مار مقداری از آنچه درباره او رسیده را باید ذکر کنیم: از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله روایت است: ابتر و دارای دو طیفه را بکُشید. ابتر به معنی دم کوتاه است و مراد از طیفه چیزی است که بر پشت مار است و آن دو خط مانند لیف خرما است و طیف لیف خرما است.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که مار را از ترس این که او را دنبال کنند رها کند، از ما نیست.
آن حضرت فرمود: مارها را بکُشید، زیرا هر که از پی گیری کردن (آثار) آنها بترسد، از ما نیست.
از حضرت درباره مارهای خانه پرسیده شد. فرمود: هنگامی که چیزی از آنها را در خانه خود دیدید، بگویید: شما را سوگند میدهم به پیمانی که نوح علیه السّلام از شما گرفته است. شما را سوگند به پیمانی که سلیمان علیه السّلام از شما گرفته است. مبادا آزار کنید. اگر برگشتند، آنها را بکُشید.
از ابن مسعود است که همه مارها را جز مار سفید بکُشید، زیرا مار سفید شاخهای از نقره است.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که از ترس دوزخ دست از کشتن مار بردارد البته کافر است. یعنی کافر به فرمان من است. چون من فرمان به کشتن آنها دادهام.
1) الدّر المنثور ج 1 ص 55.
2) في المخطوطة: و لو علي التمرات.
3) الشهاب: ليس عندي نسخته.
4) هكذا في المطبوع و في النسخة المخطوطة:« الطفيئتين» و في المنجد. الطفية: ضرب من الحيات الخبيثة؛ و الجمع طفي. و في النهاية: فيه:« اقتلوا ذا الطفيتين و الابتر» الطفية: خوصة المقل في الأصل و جمعها طفي شبه الخطين اللذين علي ظهر الحية بخوصتين.
5) هكذا في المطبوع و في النسخة المخطوطة:« الطفيئتين» و في المنجد. الطفية: ضرب من الحيات الخبيثة؛ و الجمع طفي. و في النهاية: فيه:« اقتلوا ذا الطفيتين و الابتر» الطفية: خوصة المقل في الأصل و جمعها طفي شبه الخطين اللذين علي ظهر الحية بخوصتين.
6) . الدر المنثور 1 : 55
7) . شهاب
و قَالَ صلي الله عليه و آله: مَنْ تَرَكَ قَتْلَ الْحَيَّةِ خَشْيَةَ النَّارِ فَقَدْ كَفَرَ يعني كفر بأمري لأني أمرت بقتلهن(1).
إثارهن كذا في النسخ القديمة و كأنه من الثأر بمعني طلب الدم و في النهاية في الحديث أنه ذكر الحيات فقال من خشي إربهن فليس منا الإرب بكسر الهمزة و سكون الراء الدهاء أي من خشي غائلتها و جبن عن قتلها للذي قيل في الجاهلية إنها تؤذي قاتلها أو تصيبه بخبل فقد فارق سنتنا و خالف ما نحن عليه(2).
الشِّهَابُ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَتَلَ عُصْفُوراً عَبَثاً جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَهُ صُرَاخٌ حَوْلَ الْعَرْشِ يَقُولُ رَبِّ سَلْ هَذَا فِيمَ قَتَلَنِي مِنْ غَيْرِ مَنْفَعَةٍ(3).
العبث من فعل العالم ما ليس فيه غرض مثله و قيل هو ما خلط به لعب يقول صلي الله عليه و آله ناهيا عن العبث رادا من اللعب ضاربا المثل بالعصفور الذي يقتله العابث من غير غرض صحيح إن العصفور المقتول باطلا يجيء يوم القيامة و يصرخ حول العرش متظلما يسأل ربه أن يسأل قاتله لم قتله من غير جلب منفعة و لا دفع مضرة و هذا مثل ضربه بالعصفور و إذا كان ظلم العصفور في صغر جسمه و حقارته لا يترك و لا يهمل بل يستوفي عوض ما أصابه من الألم فكيف بما فوقه من بني آدم و غيرهم و إذا كان الله تعالي قد مكن المؤلم من الإيلام فلا بد أن يكون هو المستوفي لعوضه منه و كلام العصفور يجوز أن يكون علي طريق المثل و تقريب الحال و يكون المعني أن الله تعالي لا شك مستوف عوض ألم القتل من القاتل فكأنه يتظلم حول العرش و ينصفه و يجوز أن يكون علي حقيقته و ينطقه الله تعالي فيتظلم حول العرش و يكون ذكر ذلك لطفا لمن يسمعه و فيه أن الصيد لغير غرض قبيح و كذلك صيد اللهو و اللعب و في
«إثارهن» که در روایت آمده است در نسخههای قدیمی ذکر شده است. گویا در این جا از ثأر به معنی خون خواهی باشد. در نهایه است: در حدیث پیامبر مارها را یاد کرده، فرمود: هر که از ارب آنها بترسد، از ما نیست. (إرب) تیز هوشی است. یعنی کسی که از حمله کردن آن بترسد و از کُشتن آن به جهت اینکه در جاهلیت گفته شده است: مار کُشنده خود را آزار میدهد یا او را به دیوانگی دچار میسازد واهمه داشته باشد از ما نیست. چنین کس از روش ما به دور است و مخالف رویه ما است.(4)
شهاب: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که گنجشکی را به عبث بکُشد، آن گنجشک روز قیامت میآید و گرد عرش شیون میکند. میگوید: پروردگارا! از این بپرس که چرا بی منفعت مرا کشته است.
عبث در کار کسی که علم دارد عبارت از کاری است که هدف مانند آن کسی که علم دارد به آن تعلق نمی گیرد. گفته شده است: کاری است که با بازی آمیخته شده است. پیامبر صلی الله علیه و آله این مطلب را برای بازداشتن از کار بیهوده و غیر قابل قبول دانستن کار به بازی فرموده و مثل زده به کشتن گنجشک که هدف درستی نداشته باشد. آن گنجشکی که بیهوده کشته شده روز قیامت میآید و گرد عرش شیون میکند و از پروردگارش میخواهد که از کشندهاش بپرسد که چرا بدون اینکه در پی سود و دفع زیانی باشد او را کشته است؟ این مثلی است که به گنجشک زده است و هنگامی که ستم به گنجشک با همه کوچکی تن و خواریاش رها نشود و نسبت به آن کوتاهی نگردد، بلکه سزای دردی که کشیده به طور کامل دریافت کند، وضعیت ستم به انسان و غیر او چگونه است؟ چون خدا آزار دهنده را نسبت به آزار رساندن توانا کرده است، باید خدا از ستمگر سزایش را به طور کامل دریافت کند. سخن گنجشک ممکن است که از باب ضرب المثل و زبان حال باشد. مقصود این باشد که خدای تعالی به ناچار سزای درد کُشتن را از کُشنده میگیرد، گویا گنجشک گرد عرش تظلم کرده و حق را گرفته است. نیز ممکن است حقیقت باشد و خدا او را به سخن آورد و گرد عرش تظلم کند و ذکر کردن این مطلب برای هر که آن را بشنود لطفی محسوب شود.
در حدیث است که شکار بیهدفِ صحیح و همچنین شکار کردن برای سرگرمی و بازی قباحت دارد.
الحديث دلالة علي أن جميع الحيوانات من الوحوش و الطيور تنشر و فيه إثبات الأعواض و فائدة الحديث تعظيم أمر الظلم و إعلام أن الله تعالي لا يهمله و لو كان بالعصفور و راوي الحديث أنس بن مالك(1).
الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ خَالِدٍ قَالَ: لَمَّا حَمَلَ 17 نُوحٌ فِي السَّفِينَةِ مَا حَمَلَ جَاءَتِ الْعَقْرَبُ فَقَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَدْخِلْنِي مَعَكَ قَالَ لَا أَنْتَ تَلْذَعِينَ النَّاسَ وَ تُؤْذِينَهُمْ قَالَتْ لَا احْمِلْنِي مَعَكَ فَلَكَ اللَّهُ عَلَيَّ أَنْ لَا أَلْذَعَ مَنْ يُصَلِّي عَلَيْكَ تِلْكَ اللَّيْلَةَ(2).
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِيَادٍ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليه السلام يَقُولُ: وَ سُئِلَ(3)عَنْ قَتْلِ الْحَيَّاتِ وَ النَّمْلِ فِي الدُّورِ إِذَا آذَيْنَ قَالَ لَا بَأْسَ بِقَتْلِهِنَّ وَ إِحْرَاقِهِنَّ إِذَا آذَيْنَ وَ لَكِنْ لَا تَقْتُلُوا مِنَ الْحَيَّاتِ عَوَامِرَ الْبُيُوتِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ شَابّاً مِنَ الْأَنْصَارِ خَرَجَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْمَ أُحُدٍ وَ كَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ فَغَابَ فَرَجَعَ فَإِذَا هُوَ بِامْرَأَتِهِ تَطْلُعُ مِنَ الْبَابِ فَلَمَّا رَآهَا أَشَارَ إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ فَقَالَتْ لَهُ لَا تَفْعَلْ وَ لَكِنِ ادْخُلْ فَانْظُرْ(4)مَا فِي بَيْتِكَ فَدَخَلَ فَإِذَا هُوَ بِحَيَّةٍ مُطَوَّقَةٍ عَلَي فِرَاشِهِ فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ لِزَوْجِهَا هَذَا الَّذِي أَخْرَجَنِي فَطَعَنَ الْحَيَّةَ فِي رَأْسِهَا ثُمَّ عَلَّقَهَا فَجَعَلَ(5)يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَ هِيَ تَضْطَرِبُ فَبَيْنَمَا(6)هُوَ كَذَلِكَ إِذْ سَقَطَ فَانْدَقَّتْ عُنُقُهُ فَأُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَنَهَي يَوْمَئِذٍ عَنْ قَتْلِهَا وَ أَمَّا مَنْ قَالَ مَنْ تَرَكَهُنَّ مَخَافَةَ تَبِعَتِهِنَّ فَلَيْسَ مِنَّا لِمَا سِوَي ذَلِكَ(7)فَأَمَّا عُمَّارُ الدَّارِ فَلَا تُهَاجُ لِنَهْيِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ قَتْلِهِنَّ يَوْمَئِذٍ(8).
حدیث دلالت بر این دارد که همه جانداران از وحشیان و پرندگان محشور میشوند و در حدیث مسأله مجازات ستمگران به آنها ثابت است. سود حدیث بزرگ داشتن ستم و آگاهی دادن به این است که خدای تعالی نسبت به آن کوتاهی نمی کند؛ هرچند نسبت به گنجشکی باشد.
الدر المنثور: خالد میگوید: هنگامی که نوح آنچه در کشتی برداشته بود را برداشت، عقرب آمد و گفت: ای پیامبر خدا مرا هم با خود بردار. فرمود: نه. تو مردم را میگزی و آزار میکنی. گفت: نه. مرا با خود بردار و از جانب تو این حق بر من است که خدا را ضامن قرار میدهم هر که در شب بر تو صلوات بفرستد، آن شب او را نگزم.(9)
قرب الإسناد: امام صادق علیه السّلام در پاسخ به پرسش از کُشتن مارها و مورچه در خانه آن گاه که آزار بدهند فرمود: اگر آزار بدهند، کُشتن و سوزاندن آنها اشکالی ندارد؛ ولی مارهای خانگی را نکُشید. سپس فرمود: یک جوان از انصار، روز اُحد با رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به نبرد رفت و زنی زیبا داشت. وی از خانه بیرون بود. هنگامی که برگشت، دید زنش از در خانه بیرون آمد. هنگامی که جوان او را دید، به سوی او نیزه کشید. زن گفت: نکن. درون خانهات برو و ببین چه در خانه تو است. آن جوان داخل شد و ناگهان ماری دید که بر بسترش چرخ زده است. آن زن گفت: همین است که مرا بیرون آورده است. جوان نیزه را به سر مار فرو کرد و آن را آویزان نمود. آن مار به خود می پیچید و مرد به او نگاه میکرد. در همین میان آن جوان به زمین افتاد و گردنش شکست. به رسول خدا صلی الله علیه و آله گزارش دادند و در آن روز از کشتن آنها نهی کرد. اما کسی که گفته است: هر که آنها را از ترس پیگیریشان رها کند، از ما نیست، برای غیر آن است. اما مارهای خانگی را چون رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آن روز از کشتن آنها نهی کرد نباید به هیجان و اضطراب انداخت.(10)
1) الضوء: لم نجد نسخته.
2) الدّر المنثور ج 3 ص 330.
3) في المصدر: و سمعت جعفرا و سئل عن قتل النمل و الحيات في الدور.
4) في المصدر: و انظر الي ما في بيتك.
5) في المصدر: و جعل.
6) في المصدر: فبينا.
7) في المصدر: لما سوي ذلك منهن فاما عمّار الدور.
8) قرب الإسناد: 4.
9) . الدر المنثور 3 : 330
10) . قرب الإسناد : 41
النَّجَاشِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يُوسُفَ الْجُعْفِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْحَكَمِ الرَّافِعِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ نَائِمٌ أَوْ يُوحَي إِلَيْهِ وَ إِذَا حَيَّةٌ فِي جَانِبِ الْبَيْتِ إِلَي أَنْ قَالَ فَاسْتَيْقَظَ فَأَخْبَرْتُهُ خَبَرَ الْحَيَّةِ فَقَالَ اقْتُلْهَا فَقَتَلْتُهَا الْخَبَرَ(1).
تُحَفُ الْعُقُولِ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: فِي وَصِيَّتِهِ لِعَلِيٍّ عليه السلام قَالَ إِذَا رَأَيْتَ حَيَّةً فِي رَحْلِكَ فَلَا تَقْتُلْهَا حَتَّي تُحَرِّجَ عَلَيْهَا ثَلَاثاً فَإِنْ رَأَيْتَهَا الرَّابِعَةَ فَاقْتُلْهَا فَإِنَّهَا كَافِرَةٌ .
يَا عَلِيُّ إِذَا رَأَيْتَ حَيَّةً فِي طَرِيقٍ فَاقْتُلْهَا فَإِنِّي اشْتَرَطْتُ عَلَي الْجِنِّ أَنْ لَا يَظْهَرُوا فِي صُورَةِ الْحَيَّاتِ(2).
حتي تحرج عليها أي تعزم و تقسم عليها بأن لا تضر و لا تظهر في النهاية الحرج الإثم و الضيق و منه الحديث اللهم إني أحرج حق الضعيفين اليتيم و المرأة أي أضيقه و أحرمه علي من ظلمهما يقال حرج علي ظلمك أي حرمه(3).
الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ 17 جُوَيْرِيَةَ بْنِ أَسْمَاءَ عَنْ عَمِّهِ قَالَ: حَجَجْتُ مَعَ قَوْمٍ فَنَزَلْنَا مَنْزِلًا وَ مَعَنَا امْرَأَةٌ فَنَامَتْ وَ انْتَبَهَتْ وَ حَيَّةٌ مُتَطَوِّقَةٌ عَلَيْهَا جَمَعَتْ رَأْسَهَا مَعَ ذَنَبِهَا بَيْنَ ثَدْيَيْهَا فَهَالَنَا ذَلِكَ وَ ارْتَحَلْنَا فَلَمْ تَزَلْ مُتَطَوِّقَةً عَلَيْهَا لَا تَضُرُّهَا شَيْئاً حَتَّي دَخَلْنَا أَنْصَابَ الْحَرَمِ فَانْسَابَتْ(4)فَدَخَلْنَا مَكَّةَ فَقَضَيْنَا نُسُكَنَا وَ انْصَرَفْنَا حَتَّي إِذَا كُنَّا بِالْمَكَانِ الَّذِي تَطَوَّقَتْ عَلَيْهَا فِيهِ الْحَيَّةُ وَ هُوَ الْمَنْزِلُ الَّذِي نَزَلْنَا فِيهِ فَنَامَتْ فَاسْتَيْقَظَتْ وَ الْحَيَّةُ مُتَطَوِّقَةً عَلَيْهَا ثُمَّ صَفَرَتِ الْحَيَّةُ فَإِذَا بِالْوَادِي يَسِيلُ عَلَيْنَا حَيَّاتٌ فَنَهَشَتْهَا حَتَّي بَقِيَتْ عِظَاماً فَقُلْتُ لِلَّتِي كَانَتِ الْجَارِيَةُ لَهَا وَيْحَكِ أَخْبِرِينَا عَنْ هَذِهِ الْمَرْأَةِ قَالَتْ بَغَتْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ
نجاشی: ابو رافع میگوید: بر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله داخل شدم که در خواب یا در حال وحی بود. ناگهان ماری در کنار خانه بود- تا گفته است- آن حضرت بیدار شد و به آن حضرت از مار خبر دادم. حضرت فرمود: آیا آن را کُشتی؟ پس من آن را کشتم.(5)
تحف العقول: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که ماری در بنه خود دیدی، تا سه بار او را در حرج قرار نداده ای (به او اخطار نکرده ای)، آن را نکُش و اگر بار چهارم او را دیدی، بکش، زیرا اگر بار چهارم او را دیدی، وی کافر است(6).
در حرج قرار دادن، این است که به او پیشنهاد کنی و او را سوگند دهی که زیان نزند و پدیدار نگردد. در نهایه گفته است: حرج گناه و تنگی است و حدیث: «بار خدایا! من حق دو ناتوان را که یتیم و زن باشند، در حرج قرار میدهم.» به همین معنی است. یعنی بر کسی که به آنها ستم کند، تنگ میگیرم و حرام میکنم.(7)
الدر المنثور: جویریه بن اسماء از عمویش نقل میکند که گفت: با گروهی به حج رفتیم و در منزلی فرود آمدیم. زنی که همراه ما بود، خوابید. هنگامی که برخاست، ماری به گرد او پیچیده بود و سر و دمش را میان دو پستان زن نهاده بود. این مطلب ما را به هراس انداخت و ما کوچ کردیم. آن مار بر آن زن چنبر زده بود و به او زیانی نمی رساند تا به نشانههای حرم رسیدیم. پس مار به سرعت رفت. ما به مکه رفتیم و اعمال حج را به جا آوردیم و برگشتیم تا اینکه به جایی که مار به دور آن زن پیچیده بود، رسیدیم و این منزل گاه همان منزل گاهی بود که ما در آن سکونت گزیدیم. آن زن خوابید و در حالی که مار در دورش بود، برخاست. مار ناگهان سوتی زد و دشت پر از مار شد و زن را خوردند تا اینکه فقط استخوانش باقی ماند. من به صاحب آن زن که آن زن کنیز وی بود، گفتم: وای بر تو! درباره این زن به ما گزارش بده. گفت: وی سه بار زنا کرد
كُلَّ مَرَّةٍ تَلِدُ وَلَداً فَإِذَا وَضَعَتْهُ سَجَّرَتِ التَّنُّورَ فَأَلْقَتْهُ فِيهِ(1).
الْخَرَائِجُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام: أَنَّ عُصْفُوراً وَقَعَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ جَعَلَ يَصِيحُ وَ يَضْطَرِبُ فَقَالَ أَ تَدْرِي مَا يَقُولُ فَقُلْتُ لَا فَقَالَ قَالَ لِي إِنَّ حَيَّةً تُرِيدُ أَنْ تَأْكُلَ فِرَاخِي فِي الْبَيْتِ فَقُمْ وَ خُذْ تِلْكَ النِّسْعَةَ وَ ادْخُلِ الْبَيْتَ وَ اقْتُلِ الْحَيَّةَ فَقُمْتُ وَ أَخَذْتُ النِّسْعَةَ وَ دَخَلْتُ الْبَيْتَ وَ إِذَا حَيَّةٌ تَجُولُ فِي الْبَيْتِ فَقَتَلْتُهَا(2).
الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: إِنَّ الْعَقْرَبَ لَذَعَتْ(3)رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَعَنَكِ اللَّهُ فَمَا تُبَالِينَ مُؤْمِناً آذَيْتِ أَمْ كَافِراً ثُمَّ دَعَا بِالْمِلْحِ فَدَلَكَهُ فَهَدَأَتْ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي الْمِلْحِ مَا بَغَوْا(4)مَعَهُ دِرْيَاقاً(5).
هدأ كمنع سكن.
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ وَ عَمْرِو بْنِ إِبْرَاهِيمَ جَمِيعاً عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَذَعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَقْرَبٌ فَنَفَضَهَا وَ قَالَ لَعَنَكِ اللَّهُ فَمَا يَسْلَمُ مِنْكِ مُؤْمِنٌ وَ لَا كَافِرٌ ثُمَّ دَعَا بِمِلْحٍ فَوَضَعَهُ عَلَي مَوْضِعِ اللَّذْعَةِ ثُمَّ عَصَرَهُ بِإِبْهَامِهِ حَتَّي ذَابَ ثُمَّ قَالَ لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي الْمِلْحِ مَا احْتَاجُوا مَعَهُ إِلَي تِرْيَاقٍ(6).
حياة الحيوان، قال أصحابنا ما ليس مأكولا من الدواب و الطيور إن كان فيه مضرة متمحضة استحب قتله للمحرم و غيره كالفواسق الخمس و الذئب و
و هر بار که زایید، تنوری افروخت و بچهاش را در آن انداخت.
خرائج و جرائح: سلیمان جعفری میگوید: گنجشکی در برابر امام رضا علیه السّلام افتاد و شروع به شیون کرد و پریشان بود. حضرت فرمود: میدانی چه میگوید؟ گفتم: نه. حضرت به من فرمود: میگوید: ماری میخواهد بچههایم را در خانه بخورد. برخیز و این تسمه را بگیر و در خانه برو و مار را بکُش. برخاستم؛ تسمه را گرفتم و به خانه داخل شدم. ناگهان ماری در آن میچرخید. پس او را کُشتم.
کافی: عقرب رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله را گزید. حضرت فرمود: خدا تو را لعنت کند که از اینکه مومن یا کافر را آزار بدهی، باکی نداری. سپس حضرت نمک خواست و به آن مالید و آرامش (هدوء) یافت. سپس امام باقر علیه السّلام فرمود: اگر مردم خاصیت نمک را میدانستند، به دنبال دارو نمی رفتند(7).
(هدوء) به معنی آرامش است.
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: عقربی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله را گزید. حضرت آن را پرتاب کرد و فرمود: خدا تو را لعنت کند که مومن یا کافری از آزار تو در امان نمی ماند. سپس حضرت نمک خواست و در مکان گزیدگی گذاشت و سپس آن را با انگشت بزرگش فشار داد تا حدی که ذوب شد .
سپس امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر مردم خاصیت نمک را میدانستند، به دارو نیاز پیدا نمی کردند.(8)
دمیری گفته است: اصحاب ما گویند: جانوران و پرندههای حرام گوشت اگر تنها زیان دارند و سودی ندارند برای مُحرم و غیر مُحرم کشتن آنها مستحب است. مانند پنج جانور فاسق، گرگ،
الأسد و النمر و النسر و الحدأة و البرغوث و القمل و البق و أشباهها(1)فإن كان فيه منفعة و مضرة كالفهد و الكلب المعلم و العقاب و البازي و الصقر و نحوها فلا يستحب قتلها لما فيها من منفعة الاصطياد و لا يكره لما فيها من الضرر و هو الصيال علي حمام الناس و العقر و إن لم يكن فيه نفع و لا ضرر كالخنافس و الديدان و الجعلان و السرطان و النعامة و الرخمة و العظاءة و الذباب و أشباهها فيكره قتلها و لا يحرم علي ما قطع به الجمهور و حكي الإمام وجها شاذا أنه يحرم قتل الطيور دون الحشرات لأنه عبث بلا حاجة(2).
و قال في الحية اسم يطلق علي الذكر و الأنثي فإن أردت التمييز قلت هذا حية ذكر و هذه أنثي(3)قاله المبرد في الكامل و إنما دخلته الهاء لأنه واحد من جنس كبطة و دجاجة علي أنه قد روي عن بعض العرب أنه قال رأيت حيا علي حية أي ذكر علي أنثي و النسبة إلي حية حيوي و الحيوت ذكر الحيات أنشد الأصمعي:
و تأكل الحية و الحيوتا *** و تخنق العجوز أو تموتا
و ذكر ابن خالويه لها مائتي اسم و نقل السهيلي عن المسعودي أن الله تعالي لما أهبط الحية إلي الأرض أنزلها بسجستان فهي أكثر أرض الله حيات و لو لا العربد يأكلها و يفني كثيرا منها لخلت من أهلها لكثرة الحيات .
و قال كعب الأحبار أهبط الله الحية بأصبهان و إبليس بجدة و حواء بعرفة و آدم بجبل سرانديب و هو بأعلي الصين في بحر الهند عال يراه البحريون من مسافة أيام و فيه أثر قدم آدم عليه السلام مغموسة في الحجر و تري علي هذا الجبل كل ليلة كهيئة البرق من غير سحاب و لا بد له في كل يوم من مطر يغسل موضع قدم آدم عليه السلام و يقال إن الياقوت الأحمر يوجد علي هذا الجبل فتحدره السيول و الأمطار من
شیر، پلنگ، کرکس، زغن، کک، شپش، ساس و مانند آنها و اگر هم سود و هم زیان دارند مانند یوزپلنگ، سگ آموخته، عقاب، باز، باز شکاری و مانند آنها، کشتن آنها به جهت سود شکار کردنی که دارند خوب نیست و به جهت زیانی که دارند بد نیست. زیان آنها یورش به کبوتران مردم و زخم زدن به آنها است. اگر سود و زیان ندارند، مانند سوسک سیاه بدبو، کرم، سوسک سرگین غلطان، خرچنگ، شتر مرغ، لاشخور، مارمولک، مگس و مانند آنها، کشتن آنها مکروه است و چنانچه بیشتر علما به آن یقین دارند حرام نیست. امام وجه نادری را نسبت به حرمت کشتن پرندهها و نه حشرات حکایت کرده است. زیرا این کار، کاری بیهوده است که به آن نیازی نیست.(4)
دمیری درباره حیه (مار) گفته است: مبرد در الکامل گفته است: حیه اسمی است که بر مذکر و مونث اطلاق میشود و اگر بخواهی بین مذکر و مونث آن فرق بگذاری، باید لفظ مونث و مذکر را ذکر کنی. تایی که بر سر حیه آمده است از این باب است که حیه مانند بطه (یک مرغابی) و دجاجه (یک مرغ) واحدی از یک جنس است و تاء، تاء وحدت است. هرچند که از بعضی از اعراب روایت شده که گفتهاند: حیی را بر روی حیه ای دیدم. یعنی مار مذکری را روی مار مونث دیدم. اسم نسبت از حیه حیوی بوده، جمع مونث آن حیات و جمع مذکر آن حیّوت است. اصمعی سروده است:
او یک مار و چندین مار مذکر را میخورد و گلوی پیرزن را میفشارد تا آن گاه که او بمیرد ابن خالویه گفته است: مار در زبان عرب دویست نام دارد. سهیلی از مسعودی آورده که هنگامی که خدا مار را به زمین آورد، آن را در سیستان فرود آورد. به همین جهت سیستان از همه زمینهای خدا بیشتر مار دارد و اگر افعی نر آنها را نمی خورد و بسیاری از آنها را نابود نمی کرد، از بسیاری مار، سیستان از مردم تهی میشد.
کعب الاحبار گفته است: خدا مار را در اصفهان و ابلیس را در جدّه و حوّاء را در عرفه و انسان را در کوه سراندیب فرود آورد. کوه سراندیب در بالای چین در دریای هند است و به حدی بلند است که دریانوردان آن را پس از طی کردن چند روز راه هنوز میبینند. در سراندیب جای پای آدم که بر سنگ فرو رفته است موجود است. هر شب در این کوه چیزی مثل برق بدون اینکه ابری باشد دیده میشود و هر روز باران میبارد و قدم گاه آدم را میشوید. گفته شده است: روی این کوه یاقوت سرخ است و سیل و باران آن را میشوید
ذروته إلي الحضيض و يوجد فيه ألماس أيضا و به يوجد العود كذا قاله القزويني .
و الحية أنواع منها الرقشاء و هي التي فيها نقط سواد و بياض و يقال لها الرقطاء أيضا و هي من أخبث الأفاعي و تزعم الأعراب أن الأفاعي صم و كذلك النعام و من أنواعها الأزعر و هو غالب فيها و منها ما هو أزب ذو شعر و منها ذوات القرون و أرسطو ينكر ذلك قال الراجز:
و ذات قرنين طحون الضرس *** تنهش لو تمكنت من نهش
تدير عينا كشهاب القيش(1)
و منها الشجاع بالضم و الكسر و هو الحية العظيمة التي تواثب الفارس(2)و الراجل و تقوم علي ذنبها و ربما لقت(3)رأس الفارس و تكون بالصحاري(4)و منها العربد و هي حية عظيمة تأكل الحيات و منها الأصلة و هو عظيم جدا و له وجه كوجه الإنسان و يقال إنه يصير كذلك إذا مرت عليه ألوف من السنين و من خاصية هذا أن يقتل بالنظر و منها الصل و سمي المكللة لأنها مكللة الرأس و قيل الصل الأول و هذه المكللة شديدة الفساد تحرق كل ما مرت عليه و لا ينبت حول جحرها شيء من الزرع أصلا و إذا جاذي مسكنها طائر سقط و لا يمر حيوان بقربها إلا هلك و تقبل بصفيرها علي غلوة سهم و من وقع عليها بصره(5)و لو من بعد مات و من نهشته مات في الحال و ضربها فارس برمحه فمات هو و فرسه و هي كثيرة ببلاد الترك و منها ذو الطفيتين و الأبتر فِي الصَّحِيحَيْنِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: اقْتُلُوهُمَا فَإِنَّهُمَا يَلْتَمِسَانِ الْبَصَرَ وَ يَسْتَسْقِطَانِ الْحَبَالَي.
قال الزهري و نري ذلك من سمها
و از قله به پایین آن میآورد. الماس هم در سراندیب یافت میشود و عود هم از همان پدید میآید. قزوینی چنین گفته است.
مار چند نوع است: یکی رقشاء که خال سیاه و سفید دارد و آن را رقطاء هم میگویند. این نوع بدترین نوع افعی است. عربها میپندارند افعیها و همچنین شتر مرغها کر هستند. دیگری ازعر است که بیشترین نوع مار است. دیگری ازبّ که مو دارد و دیگری مار شاخ دار که ارسطو منکر آن است. راجز در وصف آن سروده است:
او دارای دو شاخ و دندان آسیا است. اگر بتواند بگزد، میگزد. دو چشم خود را مانند شهاب فروزان میگرداند(6)
دیگری شُِجاع است و آن ماری بزرگ است که به سواره و پیاده یورش میبرد. وی بر روی دم خود میایستد و بسا میشود که به سر اسب سوار میرسد و در بیابانها است.(7)دیگری افعی نر (عربد) است که ماری بزرگ است و مار میخورد. دیگری اصله است که بسیار بزرگ است و چهرهای مانند چهره انسان دارد. گویند او پس از گذشت هزاران سال این چنین میشود. از خصائص او این است که با نگاه کردن میکُشد. دیگری صلّ است که آن را تاج دار (مکلله) هم میگویند، زیرا سرش تاج دارد. گفته شده است صل یک نوع است و مکلله نوعی دیگر است که بسیار تباهکار است و بر هر چه میگذرد، آن را میسوزاند و گرد سوراخش هیچ گیاهی نمی روید. هنگامی که پرنده ای از مقابل جایش بگذرد، میافتد. جانوری از نزدیکی وی نمی گذرد مگر اینکه میمیرد. او صدای خود را تا فاصله انداختن یک تیر تا نهایت درجه ممکن میکِشاند. چشم هر که بر او بیفتد، اگر چه از دور باشد میمیرد. او هر که را بگزد، بی درنگ میمیرد. اسب سواری به او نیزه زد. خود اسب سوار با اسبش مُردند. وی در بلاد ترک بسیار است. دیگری دارای دو لیف خرما (ذو الطفیتین) است و دیگری دُم بریده (ابتر) است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آنها را بکُشید، زیرا کور کردن چشم را میخواهند و زنان آبستن را سقط جنین میکنند. زهری گفته است: به نظر ما این اثر زهر آنها است.
و منها الناظر متي وقع نظره علي إنسان مات الإنسان من ساعته و منها نوع آخر إذا سمع الإنسان صوته مات و قد جاء في حديث الخدري عن الشاب الأنصاري الذي طعن الحية برمحه فماتت و مات الشاب من ساعته .
و من أسماء الحية العين و العيم(1)و الأين و الأرقم و الأصلة و الجان و الثعبان و الشجاع و الأزب و الأزعر و الأبتر و الناشر و الأفعي و الأفعوان الذكر من الأفاعي و الأرقم و الأرقش و الصل و الأرقط و ذو الطفيتين و العربد .
قال ابن الأثير و يقال للحيات أبو البختري و أبو الربيع و أبو عثمان و أبو العاصي و أبو دعور و أبو وثاب و أبو يقظان و أم طبق و أم عافية و أم عثمان و أم الفتح و أم محبوب و بنات طبق(2).
و الحية الصماء و هي شديدة الشر و الصمة الذكر من الحيات و به سمي والد دريد بن الصمة .
و زعم أهل الكلام في طبائع الحيوان أن الحية تعيش ألف سنة و هي في كل سنة تسلخ جلدها و تبيض ثلاثين بيضة علي عدد أضلاعها فتجمع النمل(3)فيفسد غالب بيضها و لا يصلح منه إلا القليل و إذا لذعتها العقرب ماتت.
و من أنواعها الحريش و شرها الأفاعي و مساكنها الرمال و بيض الحيات مستطيل و هو أكدر اللون و أخضر و أسود و أرقط و أبيض و في بعضه نمش(4)و لمع و السبب في اختلاف ذلك لا يعرف و داخله شيء كالصديد و هو في جوفها متصل(5)طولا علي خط واحد و ليس للحيات سفاد يعرف و إنما هو التواء بعضها علي بعض و لسانها مشقوق فيظن بعض الناس أن لها لسانين و توصف بالنهم و الشرة لأنها
دیگری ناظر است که هنگامی که چشمش بر انسانی بیفتد، بی درنگ میمیرد. نوع دیگری دارد که هنگامی که انسانی آوازش را بشنود، میمیرد. در حدیث خدری آمده که جوان انصاری به ماری نیزه زد. مار مُرد و جوان انصاری نیز بی درنگ مُرد.
از نامهای مار حیّه، عین، عیم، این، ارقم، اصله، جانّ، ثعبان، شجاع، ازب، ازعر، ابتر، ناشر، افعی، افعوان برای نر، ارقش، صلّ، ارقط، ذو الطفیتین و عربد است.
ابن اثیر میگوید: به مارها ابو البختری، ابو ربیع، ابو عثمان، ابو العاصی، ابو دعور، ابو وثاب، ابو یقظان، ام طبق، ام عافیه، ام عثمان، ام الفتح، ام محبوب و بنات طبق میگویند.
مار ماده کر، بدی آن فراوان است. صمّه مار نر است که پدر درید بن صمّه، شاعر جاهلی به نام او خوانده شده است.
جانورشناسان گویند: مار هزار سال میماند و هر سال پوست میاندازد و سی تخم به شماره دندههایش میگذارد. مورچهها گرد آمده، بیشتر تخمهای او را فاسد میکنند و جز اندکی از آن سالم نمی ماند. هنگامی که عقرب او را بگزد، میمیرد .
یک نوع از مار حربش (افعی نر بزرگ) نام دارد. بدتر از همه افعی است که در ریگستان جا دارد. تخم مارها دراز، تیره، سبز، سیاه، با نقطههای سفید و سیاه و سفید است. برخی از آنها لکه و درخشندگی دارند. سبب گوناگونی تخمها شناخته نشده است. درون مار چیزی مانند چرک، به هم پیوسته در یک خط دراز وجود دارد.
مارها جفت گیری معلومی ندارند. آنچه که هست این است که به یکدیگر پیچ میخورند. زبانشان شکاف دارد و برخی از مردم گمان بردهاند وی دو زبان دارند. او را به پرخوری و حریصی وصف کردهاند، زیرا
تبتلع الفراخ من غير مضغ كما يفعل الأسد و من شأنها أنها إذا ابتلعت شيئا له عظم أتت شجرة أو نحوها فتلتوي عليه التواء شديدا حتي يتكسر ذلك في بطنها و من عادتها أنها إذا نهشت انقلبت فيتوهم بعض الناس أنها فعلت(1)لتفرغ سمها و ليس كذلك و من شأنها إذا لم تجد طعاما عاشت بالنسيم و تقتات به الزمن الطويل و تبلغ الجهد من الجوع و لا تأكل إلا لحم الشيء الحي و هي إذا كبرت صغر جرمها و أقنعت بالنسيم و لا تشتهي الطعام .
و من غرائب أمرها أنها لا تريد الماء و لا ترده إلا أنها لا تضبط نفسها عن الشراب إذا شمته لما في طبعها من الشوق إليه فهي إذا وجدته شربت منه حتي تسكر و ربما كان السكر سبب هلاكها و الذكر لا يقيم بموضع واحد و إنما تقيم الأنثي علي بيضها حتي يخرج فراخها و تقوي علي الكسب ثم هي سائرة(2)و عينها لا تدور في رأسها كأنها مسمار مضروب في رأسها و كذلك عين الجراد و إذا قلعت عادت و كذلك نابها إذا قلع عاد بعد ثلاثة أيام و كذلك ذنبها إذا قطع نبت و من عجيب أمرها أنها تهرب من الرجل العريان و تفرح بالنار و تطلبها و تتعجب من أمرها و تحب اللبن حبا شديدا و إذا ضربت بسوط مسه عرق الخيل ماتت و تذبح فتبقي أياما لا تموت و إذا عميت أو خرجت من الأرض(3)و هي لا تبصر طلبت الرازيانج الأخضر فتحك به بصرها فتبصر فسبحان من قَدَّرَ فَهَدي قدر عليها العمي و هداها إلي ما يزيله عنها و ليس في الأرض(4)مثل الحية إلا و جسم الحية أقوي منه و كذلك إذا أدخلت صدرها في جحر أو صدع لم يستطع أقوي الناس إخراجها منه و ربما تقطعت و لا تخرج و ليس لها قوائم و لا أظفار تنشب بها(5)و إنما قوي ظهرها هذه
جوجهها را مانند شیر، بدون اینکه بجوند، میبلعند. از کارهای وی این است که هنگامی که استخوان داری را ببلعد، به دور درخت یا چیزی مانند آن به سختی میپیچند تا آنچه در درون آنها است شکسته شود. عادت وی این است که هنگامی که میگزد، وارونه میشود و برخی مردم میپندارند این کار برای این است که زهر خود را خالی کند و حال آن که چنین نیست.
هنگامی که وی خوراکی نیابد، به همان نسیم هوا زنده است و زمانی طولانی با آن تغذیه میکند و به نهایت گرسنگی میرسد. وی جز گوشت جانور زنده نمی خورد. هنگامی که پیر شود پیکرش ریز میشود و به همان نسیم قناعت میکند و خوراک نمی خواهد.
از کارهای غریبش این است که آب نمی خواهد و بر سر آب نمی رود. بلی؛ از شراب هنگامی که بوی آن را بشنود، خودداری نمی کند، زیرا در خوی او شراب دوستی است. هنگامی که شراب را مییابد، مینوشد تا مست شود و چه بسا مستی او را بکشد.
مار نر در یک جا نمی ماند و تنها ماده بر سر تخم میماند، تا بچههایش درآمده، بر کسب روزی توانایی یابند؛ سپس او نیز به گردش میرود. چشمش مانند چشم ملخ در سرش نمیگردد و مانند میخی بر آن استوار است. اگر آن را بکنند، باز بیرون میآید. همچنین دندان نیش آن را اگر بکنند، پس از سه روز میروید و دم او را هم اگر ببُرند، باز بیرون میآید .
از اخلاق غریب وی این است که از مرد برهنه میگریزد. با آتش شاد میشود و به دنبال آن میرود و از آن خوشش میآید. شیر را بسیار دوست دارد. هنگامی که با تازیانه ای که آلوده به عرق اسب است، زده شود، میمیرد. سرش را میبرند و چند روز نمی میرد. هنگامی که کور شود یا از زیر زمین بیرون بیاید و نابینا باشد، به دنبال رازیانه سبز میرود و دیدهاش را به آن میمالد و بینا میگردد. پس منزه است آنکه اندازه گرفت و راهنمایی کرد. کوری او را مقدر کرد و او را به آنچه آن را از بین ببرد، راهنمایی کرد.
در زمین جانوری شبیه مار نیست مگر آنکه مار از او تواناتر است و هنگامی که سینهاش را به سوراخ یا شکافی وارد کند، نیرومندترین مردم نمی توانند او را بیرون آورند و چه بسا تکه شود و بیرون نیاید. وی دست و پا و ناخن ندارد که با آن سوراخ بکند، ولی به سبب دندههایی که دارد پشتش این
القوة بسبب كثرة أضلاعها فإن له ثلاثين ضلعا و إذا مشت مشت علي بطنها فتدافع أجزاؤها و تسعي بذلك الدفع الشديد و الحيات من أصل الطبع مائية و تعيش في البحر بعد أن كانت برية و في البر بعد أن كانت بحرية .
قال الجاحظ الحيات ثلاثة أنواع منها ما لا ينفع للسعته ترياق و لا غيره كالثعبان و الأفعي و الحية الهندية و نوع منها ينفع في لسعته الدرياق و ما كان سواهما مما يقتل فإنما يقتل بواسطة الفزع كما حكي أن شخصا نام تحت شجرة فتدلت عليه حية فعضت رأسه فانتبه مخمر الوجه فحك رأسه و تلفت فلم ير أحدا فلم يرتب(1)بشيء و وضع رأسه و نام فلما كان بعد ذلك بمدة قال له بعض من رآه هل علمت مم كان انتباهك تحت الشجرة قال لا و الله ما علمت قال إنما كان من حية تدلت عليك فعضت رأسك فلما قمت فزعا تقلصت ففزع فزعة فاتت فيها نفسه(2)قال فهم يزعمون أن الفزع هو الذي هيج السم و فتح مسام البدن حتي مشي السم فيه انتهي .
و ذكر القرطبي في سورة غافر عن ثور بن يزيد عن خالد بن معدان عن كعب الأحبار أنه قال لما خلق الله تعالي العرش قال لم يخلق الله خلقا أعظم مني و اهتز تعاظما فطوقه بحية لها سبعون ألف جناح في كل جناح سبعون ألف لسان(3)يخرج من أفواهها كل يوم من التسبيح عدد قطر المطر و عدد ورق الشجر و عدد الحصي و الثري و عدد أيام الدنيا و عدد الملائكة أجمعين فالتوت الحية علي العرش فالعرش إلي نصف الحية و هي ملتوية عليه فتواضع عند ذلك انتهي .
و ذكر أبو الفرج بن الجوزي عن بشر بن الفضل قال خرجنا حجاجا فمررنا
نیرو را برای وی تقویت کرده است، چرا که وی سی دنده دارد. او با شکم راه میرود و اجزائش به همدیگر فشار میآورند و با این فشار شدید میدود. مارها در طبع خود مائی(آبی) هستند. وی پس از آنکه در خشکی زیست میکند، در دریا زیست میکند و بعد از آن که در دریا زیست میکند، در خشکی زیست میکند.
جاحظ گفته است: مارها سه دستهاند: یکی مانند افعی و مار هندی که دارو برای گزیدنش سودی ندارد. دوم آن که دارو برای گزیدن آن سودبخش است. آنچه از غیر این دو کُشنده است آن است که به وسیله ترساندن میکُشد. چنانچه حکایت شده مردی زیر درختی به خواب رفت و ماری از درخت بر او سقوط کرد و سرش را گزید. وی در حالی که روی خود را پوشانده بود، بیدار شد و سرش را خاراند و نگاه کرد و چیزی ندید و گمانی نبرد. پس سر نهاد و خوابید. پس از مدتی کسی که دیده بود مار سرش را گزیده است، به او گفت: آیا میدانی چرا زیر درخت از خواب بیدار شدی؟ گفت: نه. به خدا نمی دانم. گفت: ماری سقوط کرد و سر تو را گزید و وقتی هراسان بلند شدی، خود را واپس کشید. آن مرد را هراسی گرفت که در اثر آن جان داد. جاحظ گفته است: آنها میپندارند ترس زهر را تحریک میکند و سوراخهای تن را باز میکند تا زهر در آن داخل شود .
قرطبی در تفسیر سوره غافر از کعب الاحبار آورده که هنگامی که خدای تعالی عرش را آفرید، با خود گفت: خدا آفریده ای بزرگتر از من نیافریده است. خدا ماری گرد آن چرخاند که هفتاد هزار بال داشت و در هر بالی هفتاد هزار زبان و هر روز به شمار قطرههای باران و برگهای درختان و ریگها و خاکها و شماره روزهای جهان و همه فرشتگان تسبیح از دهان های او برمیآمد. او دور عرش پیچید و عرش تا نیمه آن بود.
ابو الفرج ابن جوزی از بشر بن فضل آورده که ما به حج میرفتیم و بر سر یکی از
بماء من مياه العرب فوصف لنا فيه ثلاث جوار أخوات بارعات في الجمال و أنهن يتطببن و يعالجن فأحببنا أن نراهن فعمدنا إلي صاحب لنا فحكينا(1)ساقه بعود حتي أدميناه ثم حملناه و أتينا به إليهن و قلنا هذا سليم فهل من راق فخرجت إلينا الأخت الصغري فإذا جارية كالشمس الطالعة فجاءت حتي وقفت عليه و نظرته فقالت ليس بسليم قلنا و كيف ذلك قالت إنه خدشه عود بال عليه حية ذكر و الدليل علي ذلك أنه إذا طلعت الشمس مات قال فلما طلعت الشمس مات فعجبنا من ذلك و انصرفنا .
و قال أيضا إن عيسي عليه السلام مر بحواء(2)يطارد حية فقالت الحية يا روح الله قل له لئن لم يلتفت عني لأضربنه ضربة أقطعه قطعا فمر عيسي ثم عاد فإذا الحية في سلة الحاوي(3)فقال لها عيسي أ لست القائلة كذا و كذا فكيف صرت معه فقالت يا روح الله إنه قد حلف لي و الآن غدرني(4)فسم غدره أضر عليه من سمي .
و في عجائب المخلوقات للقزويني أن الريحان الفارسي لم يكن قبل كسري أنوشيروان و إنما وجد في زمانه و سببه أنه كان ذات يوم جالسا للمظالم إذ أقبلت حية عظيمة تنساب تحت سريره فهموا بقتلها فقال كسري كفوا عنها فإني أظنها مظلومة فمرت تنساب فأتبعها كسري بعض أساورته فلم يزل سائرة حتي نزلت علي فوهة(5)بئر فنزلت فيها ثم أقبلت تتطلع فنظر الرجل فإذا في قعر البئر حية مقتولة و علي متنها عقرب أسود فأدلي رمحه إلي العقرب و نخسها به و أتي الملك فأخبره بحال الحية فلما كان في العام القابل أتت تلك الحية في اليوم الذي كان كسري جالسا فيه للمظالم و جعلت تنساب حتي وقفت بين يديه فأخرجت من(6)فيها بزرا أسود فأمر
آبهای اعراب گذشتیم. به ما گفته شد: در اینجا سه خواهرند که در زیبایی نیکو هستند و پزشکی و درمان بیماران را انجام میدهند. خواستیم آنها را ببینیم. با چوبی ساق پای یکی از یاران خود را مالیدیم تا خون آمد. او را برداشتیم و نزد آنها بردیم و گفتیم: او را مار گزیده است. آیا درمانی دارد؟ خواهر خردسالتر بیرون آمد. دخترکی مانند خورشید تابان بود. آمد و نزد او ایستاد و او را معاینه کرد. گفت: وی مارگزیده نیست. گفتیم: پس چیست؟ گفت: چوبی تنش را ساییده که مار نری بر آن ادرار کرده است و راهنمایش این است که هنگامی که خورشید بیرون بیاید، خواهد مرد. گفت: هنگامی که خورشید برآمد، مرد و ما از این مطلب در شگفت شدیم و برگشتیم.
نیز گفته است: عیسی علیه السّلام به مارگیری گذر کرد که ماری را دنبال کرده بود. آن مار گفت: ای روح اللَّه! به او بگو اگر از من صرف نظر نکند، به او ضربه ای میزنم که تکه تکه شود. عیسی گذشت و هنگامی که برگشت مار در جعبه مارگیر بود. عیسی فرمود: مگر تو چنان و چنین نگفتی. چگونه همراه او شدی. گفت: ای روح اللَّه! برایم سوگند خورد و اکنون با من پیمان شکنی میکند و زهر پیمان شکنی او از زهر من زیان بارتر است.
در عجائب المخلوقات قزوینی است: ریحان فارسی پیش از خسرو انوشیروان نبود و در زمان او یافت شد. این امر برای این بود که یک روز که انوشیروان به دادخواهی نشسته بود، ناگهان مار بزرگی زیر تختش خزید و خواستند او را بکشند. خسرو گفت: دست از او بردارید. گمانم به او ستم رسیده است. آن مار خود را کشاند و خسرو یکی از افسرانش را به دنبالش روانه کرد و با او رفت تا بر دهنه چاهی رسید. مار در آن پایین رفت و برگشت و سر کشید. آن مرد نگاه کرد. در ته چاه ماری کشته بود و بر دوشش عقربی سیاه بود. او نیزهاش را به سوی عقرب پایین برد و در عقرب فرو کرد. نزد شاه آمد و از حال آن مار گزارش داد. هنگامی که سال آینده شد، آن مار در همان روز که خسرو برای دادخواهی نشسته بود، آمد و خود را تا برابر خسرو کشاند تا به او رسید و از دهانش تخمه سیاهی فشاند.
الملك أن يزرع فنبت منه الريحان و كان الملك كثير الزكام و أوجاع الدماغ فاستعمل(1)منه فنفعه جدا(2)
و ذكر المسعودي عن الزبير بن ركاز(3)أن أخوين في الجاهلية خرجا مسافرين فنزلا في ظل شجرة بجنب صفاة فلما دنا الرواح خرجت لهما من تحت الصفاة حية تحمل دينارا فألقته إليهما فقالا إن هذا لمن كنز هنا فأقاما ثلاثة أيام و هي في كل يوم تخرج إليهما دينارا فقال أحدهما للآخر إلي متي ننتظر هذه الحية ألا نقتلها و نحفر هذا الكنز فنأخذه فنهاه أخوه و قال ما تدري لعلك تعطب و لا تدرك المال فأبي عليه ثم أخذ فأسا و رصد الحية حتي خرجت فضربها ضربة جرح رأسها و لم يقتلها و بادرت إليه الحية فقتلته و رجعت إلي جحرها فدفنه أخوه و أقام حتي إذا كان الغد خرجت الحية معصوبا رأسها و ليس معها شيء فقال يا هذه و الله ما رضيت ما أصابك و لقد نهيت أخي عن ذلك فلم يقبل فإن رأيتي أن تجعلي الله(4)بيننا علي أن لا تضرني و لا أضرك و ترجعين إلي ما كنت عليه أولا فقالت الحية لا قال لأي شيء قالت لأني أعلم أن نفسك لا تطيب لي أبدا و أنت تري قبر أخيك و نفسي لا تطيب لك أبدا و أنا أذكر هذه الشجة(5)
وَ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَتَلَ حَيَّةً فَكَأَنَّمَا قَتَلَ رَجُلًا مُشْرِكاً بِاللَّهِ وَ مَنْ تَرَكَ حَيَّةً مَخَافَةَ عَاقِبَتِهَا فَلَيْسَ مِنَّا.
و قال ابن عباس إن الحيات مسخن كما مسخت القردة من بني إسرائيل و كذا رواه الطبراني عنه عن رسول الله صلي الله عليه و آله و كذا ابن حبان .
شاه دستور داد که آن را کاشتند و ریحان از آن رویید. خسرو بسیار سرما میخورد و دردهای مغز زیاد داشت. وی آن را به کار برد و سود بسیاری از آن دید.(6)
مسعودی از زبیر بن بکار آورده که در زمان جاهلیت دو برادر به سفر رفتند و در سایه درختی کنار سنگ سختی منزل کردند. هنگامی که نزدیک حرکت آن دو شد، از زیر آن سنگ ماری بیرون آمد و یک دینار طلا نزد آنها افکند. گفتند: این از گنجی است که در اینجا است و سه روز ماندند. مار هر روز دیناری برای آنها بیرون میآورد. یکی به دیگری گفت: تا کی چشم به راه این مار بمانیم؟ خوب است آن را بکشیم و این گنج را بکنیم و ببریم. برادر او را نهی کرد و گفت: شاید رنجی ببری و به گنجی نرسی. وی نپذیرفت و تیشهای گرفت و در کمین مار نشست تا مار بیرون آمد. ضربه ای به او زد که سرش را زخمی کرد و او را نکشت. مار به او جست و او را کشت و به سوراخش برگشت. برادر اول برادر دوم را به خاک سپرد و ماند تا فردا مار با سر بسته بیرون آمد و با او چیزی نبود. به او گفت: به خدا من از آنچه به تو رسید خشنود نبودم و برادرم را از آن بازداشتم و نپذیرفت. اگر بخواهی، خدا را میانمان قرار دهیم که تو به من زیان نزنی و من به تو زیان نزنم و به آن کاری که در نخست میکردی برگردی. مار گفت: نه. برادر گفت: برای چه؟ گفت: من میدانم دل تو در این حال که گور برادرت را میبینی هرگز به من خوش نمی شود و دل من هم تا این شکستگی سر را دارم هرگز به تو خوش نمی شود .
در مسند احمد آمده است: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که ماری را بکشد، مانند کسی است که مرد بتپرستی را بکشد و هر که آن را از ترس سرانجام کشتنش رها کند، از ما نیست.
پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چنانچه میمونها از بنی اسرائیل مسخ شدند، مارها نیز مسخ شدند.
و أما الحيات التي في البيوت فلا تقتل حتي تنذر ثلاثة أيام لِقَوْلِهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنّاً قَدْ أَسْلَمُوا فَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهَا شَيْئاً فَآذِنُوهُ(1)ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ.
و حمل بعض العلماء ذلك علي المدينة وحده و الصحيح أنه عام في كل بلد لا تقتل حتي تنذر .
رَوَي مُسْلِمٌ وَ مَالِكٌ فِي آخِرِ الْمُوَطَّإِ وَ غَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي السَّائِبِ مَوْلَي هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي بَيْتِهِ فَوَجَدْتُهُ يُصَلِّي فَجَلَسْتُ أَنْتَظِرُ فَرَاغَهُ فَسَمِعْتُ حَرَكَةً تَحْتَ السَّرِيرِ فِي نَاحِيَةِ الْبَيْتِ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا حَيَّةٌ فَوَثَبْتُ لِأَقْتُلَهَا فَأَشَارَ إِلَيَّ أَنِ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْ صَلَاتِهِ أَشَارَ إِلَي بَيْتٍ فِي الدَّارِ فَقَالَ أَ تَرَي هَذَا الْبَيْتَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ كَانَ فِيهِ فَتًي مِنَّا حَدِيثُ عَهْدٍ بِعُرْسٍ فَخَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي الْخَنْدَقِ وَ كَانَ ذَلِكَ الْفَتَي يَسْتَأْذِنُ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عِنْدَ انْتِصَافِ النَّهَارِ وَ يَرْجِعُ إِلَي أَهْلِهِ فَاسْتَأْذَنَهُ يَوْماً فَقَالَ لَهُ صلي الله عليه و آله خُذْ عَلَيْكَ سِلَاحَكَ فَإِنِّي أَخْشَي عَلَيْكَ بَنِي قُرَيْظَةَ فَأَخَذَ الْفَتَي سِلَاحَهُ ثُمَّ رَجَعَ إِلَي أَهْلِهِ فَوَجَدَ امْرَأَتَهُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ قَائِمَةً فَأَهْوَي إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ لِيَطْعَنَهَا بِهِ وَ قَدْ أَصَابَتْهُ غَيْرُهُ فَقَالَتِ اكْفُفْ عَلَيْكَ رُمْحَكَ وَ ادْخُلِ الْبَيْتَ حَتَّي تَنْظُرَ مَا الَّذِي أَخْرَجَنِي فَدَخَلَ فَإِذَا هُوَ بِحَيَّةٍ عَظِيمَةٍ مُطَوِّقَةٍ عَلَي الْفِرَاشِ فَأَهْوَي إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ فَانْتَظَمَهَا بِهِ ثُمَّ خَرَجَ فَوَكَزَهُ(2)فِي الدَّارِ فَاضْطَرَبَتْ عَلَيْهِ وَ خَرَّ الْفَتَي مَيِّتاً فَمَا يُدْرَي أَيُّهُمَا كَانَ أَسْرَعَ مَوْتاً الْحَيَّةُ أَمِ الْفَتَي قَالَ فَجِئْنَا النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَأَخْبَرْنَاهُ بِذَلِكَ وَ قُلْنَا ادعوا [ادْعُ](3)اللَّهَ تَعَالَي أَنْ يُحْيِيَهُ فَقَالَ اسْتَغْفِرُوا(4)لِصَاحِبِكُمْ .
ثُمَّ قَالَ إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنّاً قَدْ أَسْلَمُوا فَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهَا شَيْئاً فَآذِنُوهُ(5)ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ
اما مارهایی که در خانه ها هستند، تا سه بار به آنها اخطار نشود، کشته نمی شوند. برای آنکه پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: در مدینه جنهای مسلمانی هستند. هنگامی که یکی از آنها را دیدید، به او تا سه روز اخطار کنید. برخی آن را برای خصوص مدینه میدانند و درست این است که این مطلب برای همه شهرها است و مار تا به او اخطار نشود، کشته نمی شود.
ابی سائب مولای هشام بن زهره گفت: بر ابی سعید خدری در خانهاش وارد شدم و دیدم نماز میخواند. نشستم تا نمازش تمام شد. زیر تختش در زیر اتاق جنبشی شنیدم و نگاه کردم و ماری دیدم. بلند شدم آن را بکُشم. به من اشاره کرد بنشین. من نشستم. هنگامی که نماز را تمام کرد، به اتاقی در خانه اشاره کرد و گفت: این اتاق را میبینی؟ گفتم: آری. گفت: جوانی از ما که تازه عروسی کرده بود در آن بود و به همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ خندق بیرون شدیم. آن جوان نیم روز از رسول خدا صلی الله علیه و آله اجازه میگرفت و نزد همسرش میآمد. یک روز که اجازه خواست، به او فرمود: اسلحه ات را بردار که نسبت به تو از بنی قریظه نگرانم. آن جوان سلاحش را برداشت و به خانه خود آمد. دید زنش میان دو لنگه در ایستاده است. در حالی که غیرت او را گرفته بود، با نیزه به او یورش برد تا به او ضربه بزند. زن گفت: از نیزهات دست بکش و به اتاقت برو تا ببینی چه چیزی مرا بیرون آورده است. به اتاق داخل شد و دید ماری بزرگ بر بستر چرخ زده است. با نیزه به او حمله کرد و او را به نیزه کشید. جوان او را در خانه قرار داد. سپس مار نسبت به جوان برآشفت و آن جوان افتاد و مرد. معلوم نشد که جوان زودتر مرده است یا مار. ابو سعید گفت: نزد پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آمدیم و به او آن را گزارش دادیم. گفتیم: دعا کن خدا او را زنده کند. فرمود: برای یار خود آمرزش بخواهید. سپس فرمود: در مدینه جنهایی هستند که مسلمان شدند. هنگامی که یکی از آنها را دیدید تا سه روز به آنها اعلام کنید
فَإِنْ بَدَا لَكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّمَا هُوَ شَيْطَانٌ.
و اختلف العلماء في تفسير الإنذار هل هو ثلاثة أيام أو ثلاث مرات و الأول عليه الجمهور و كيفيته أن يقول أنشدكن بالعهد الذي أخذه عليكن نوح و سليمان عليهما السلام أن لا تبدوا لنا و لا تعادونا(1)
وَ فِي أُسْدِ الْغَابَةِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَي أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا ظَهَرَتِ الْحَيَّةُ فِي الْمَسْكَنِ فَقُولُوا لَهَا إِنَّا نَسْأَلُكَ بِعَهْدِ نُوحٍ وَ بِعَهْدِ سُلَيْمَانَ عليهما السلام لَا تُؤْذِينَا فَإِنْ عَادَتْ فَاقْتُلُوهَا.
وَ رُوِيَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ قَالَ: أَخَذَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِعِمَامَتِي مِنْ وَرَائِي وَ قَالَ يَا عِمْرَانُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْإِنْفَاقَ وَ يُبْغِضُ الْإِقْتَارَ فَأَنْفِقْ وَ أَطْعِمْ وَ لَا تُصَرْصِرْ(2)فَيَعْسُرَ عَلَيْكَ الطَّلَبُ وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُحِبُّ الْبَصَرَ النَّافِذَ عِنْدَ هَجْمِ الشُّبُهَاتِ وَ الْعَقْلَ الْكَامِلَ عِنْدَ نُزُولِ الشَّهَوَاتِ(3)وَ يُحِبُّ السَّمَاحَةَ وَ لَوْ عَلَي تَمَرَاتٍ وَ يُحِبُّ الشَّجَاعَةَ وَ لَوْ عَلَي قَتْلِ حَيَّةٍ.
و عند الحنفية ينبغي أن لا تقتل الحية البيضاء لأنها من الجان و قال الطحاوي لا بأس بقتل الجميع و الأولي هو الإنذار(4)
وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَعَنَ اللَّهُ مَنْ مَثَّلَ بِالْحَيَوَانِ.
وَ فِي رِوَايَةٍ: لَعَنَ اللَّهُ مَنِ اتَّخَذَ شَيْئاً فِيهِ الرُّوحُ غَرَضاً(5).
و اگر پس از آن بر شما پدیدار شدند، آنها را بکشید که همانا شیطان هستند .
علما در تفسیر اِخطار اختلاف دارند که سه روز است یا سه بار. بیشتر علما قول اول را برگزیدهاند. صیغه اخطار این است که بگوید: شما را سوگند میدهم به پیمانی که نوح و سلیمان علیهما السّلام از شما گرفتند که بر ما پدیدار نشوید و به سمت ما باز نگردید.
در اسد الغابه است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که مار در خانه پدیدار شود، به او بگویید: همانا از تو میخواهیم به واسطه پیمان نوح و پیمان سلیمان علیهما السّلام ما را نیازاری. اگر برگشت، او را بکشید.
از عمران بن حصین روایت است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله عمامهام را از پس سرم برگرفت و فرمود: ای عمران! راستی خدا انفاق را دوست دارد و بخل را دشمن دارد. انفاق و اطعام کن و مال را روی هم جمع نکن تا آنکه طلب مال بر تو دشوار گردد. بدان که خداوند عزّ و جلّ چشم تیز را هنگام هجوم شبهه ها و خرد کامل را در هنگام فرود آمدن شهوت و بخشش را گرچه چند دانه خرما و شجاعت را گرچه به کشتن مار دوست دارد.
نزد حنفیه چنین است که: شایسته است که مار سفید کشته نشود، زیرا وی از جنیان است. طحاوی گفته است: کشتن هیچ نوع مار عیب ندارد و بهتر اخطار کردن است.(6)
در صحیح بخاری و صحیح مسلم است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: «خدا کسی را که جانور را تکه کند، لعنت کند.» و فرمود: «خدا کسی را که جاندار را نشانه تیر اندازی قرار دهد، لعنت کند.» یعنی او را مانند تکه پوست و غیر آن، نشانه تیراندازی کند.
1) في المخطوطة:« و لا تعودونا» و في المصدر: و لا تؤذونا.
2) هكذا في الكتاب، يقال: صرصر الرجل أي صاح، و صرصر الشيء: جمعه و ضم اطراف ما انتشر منه. و في المصدر: و لا تعسر فيعسر عليك الطلب.
3) في المصدر: عند نزول البلايا.
4) حياة الحيوان 1: 203- 205.
5) زاد في المصدر: و في رواية نهي رسول اللّه« ص» أن تصبر البهائم. قال العلماء: تصبير البهائم هو أن تحتبس و هي احياء لتقتل بالرمي و نحوه، و هو معني قوله: لا تتخذوا شيئا فيه الروح غرضا اي يرمي.
6) . حیاة الحیوان 1 : 203- 205
أي يرمي كالغرض من الجلود و غيرها و هذا النهي للتحريم لأن النبي صلي الله عليه و آله لعن فاعله و لأنه تعذيب للحيوان و إتلاف لنفسه و تضييع لماليته و تفويت لذكاته إن كان يذكي و لمنفعته إن لم يكن يذكي(1).
الْعُيُونُ، وَ الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: سَأَلَ شَامِيٌّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَمْ حَجَّ آدَمُ مِنْ حِجَّةٍ فَقَالَ لَهُ سَبْعِينَ حِجَّةً مَاشِياً عَلَي قَدَمَيْهِ وَ أَوَّلُ حِجَّةٍ حَجَّهَا كَانَ مَعَهُ الصُّرَدُ يَدُلُّهُ عَلَي مَوَاضِعِ الْمَاءِ وَ خَرَجَ مَعَهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ قَدْ نُهِيَ عَنْ أَكْلِ الصُّرَدِ وَ الْخُطَّافِ وَ سَأَلَهُ مَا بَالُهُ لَا يَمْشِي قَالَ لِأَنَّهُ نَاحَ عَلَي بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَطَافَ حَوْلَهُ أَرْبَعِينَ عَاماً يَبْكِي عَلَيْهِ وَ لَمْ يَزَلْ يَبْكِي مَعَ آدَمَ عليه السلام فَمِنْ هُنَاكَ سَكَنَ الْبُيُوتَ وَ مَعَهُ تِسْعُ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّا كَانَ آدَمُ يَقْرَؤُهَا فِي الْجَنَّةِ وَ هِيَ مَعَهُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثَلَاثُ آيَاتٍ مِنْ أَوَّلِ الْكَهْفِ وَ ثَلَاثُ آيَاتٍ مِنْ سُبْحَانَ وَ هِيَ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ وَ ثَلَاثُ آيَاتٍ مِنْ يس وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا(2).
الْعُيُونُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: فِي جَنَاحِ كُلِّ هُدْهُدٍ خَلَقَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَكْتُوبٌ بِالسُّرْيَانِيَّةِ آلُ مُحَمَّدٍ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ(3).
الْبَصَائِرُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْجَامُورَانِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَيْفٍ التَّمِيمِيِ(4)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: اسْتَوْصُوا بِالصَّائِيَاتِ خَيْراً يَعْنِي الْخُطَّافَ فَإِنَّهُ آنَسُ طَيْرِ النَّاسِ بِالنَّاسِ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ
این نهی دلالت بر حرمت دارد، زیرا پیامبر انجام دهنده آن را لعنت کرده و زیرا شکنجه جاندار و تلف کردن آن و ضایع کردن مالیت آن و از دست دادن قربانی کردن آن در صورت حلال بودن و سود آن در صورت حرام بودن است.(5)
عیون أخبار الرضا: یک شامی از امیر المؤمنین علیه السّلام پرسید: آدم چند بار حجّ به جا آورد؟ حضرت فرمود: هفتاد بار پیاده، و در اوّلین سفرش جغد به همراهش بود و مواضع آب را به او نشان میداد و به همراه او از بهشت بیرون آمده بود. آدم از خوردن جغد و پرستو منع شد. مرد شامی پرسید: چرا پرستو روی زمین راه نمیرود؟ حضرت فرمود: زیرا بر بیت المقدس نوحه سرایی نمود و چهل سال بر آن گریست و همیشه به همراه آدم میگریست. لذا در خانههایی سکنی گزید و نُه آیه از آیات کتاب خداوند عزّ و جلّ که آدم در بهشت آنها را میخواند، به همراه داشت و تا قیامت نیز به همراه خواهد داشت. آن آیات عبارتند از: سه آیه از اوّل سوره «کهف»، سه آیه از سوره «إسراء» که عبارتند از: «وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً * وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً * نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْوی إِذْ یَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً.»(6){و چون قرآن بخوانی، میان تو و کسانی که به آخرت ایمان ندارند پردهای پوشیده قرار میدهیم و بر دلهایشان پوششها مینهیم تا آن را نفهمند و در گوشهایشان سنگینی [قرار میدهیم] و چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی با نفرت پشت میکنند. هنگامی که به سوی تو گوش فرا میدارند ما بهتر میدانیم به چه [منظور] گوش میدهند، و [نیز] آن گاه که به نجوا میپردازند وقتی که ستمگران گویند: «جز مردی افسون شده را پیروی نمی کنید.»} و سه آیه از سوره «یس» یعنی «وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ * وَ سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ * إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ کَرِیم.»(7){و [ما] فراروی آنها سدّی و پشت سرشان سدّی نهاده و پردهای بر [چشمان] آنان فرو گستردهایم، در نتیجه نمیتوانند ببینند و آنان را چه بیم دهی [و] چه بیم ندهی، به حالشان تفاوت نمیکند: نخواهند گروید. بیم دادن تو، تنها کسی را [سودمند] است که کتاب حقّ را پیروی کند و از [خدایِ] رحمان در نهان بترسد. [چنین کسی را] به آمرزش و پاداشی پر ارزش مژده ده.]}(8)
عیون أخبار الرضا: بر بال هر هدهدی که خداوند خلق میکند به زبان سریانی نوشته شده است: آل محمّد بهترین مخلوقاتند.(9)
بصائر الدرجات: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: نسبت به جیک جیک کنندهها (مراد حضرت پرستوها بود) سفارش به نیکی کنید، زیرا آنها همدردترین پرنده اهلی نسبت به مردم هستند. سپس رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود:
صلي الله عليه و آله أَ تَدْرُونَ مَا تَقُولُ الصَّائِيَةُ إِذَا تَرَنَّمَتْ تَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ حَتَّي تَقْرَأَ أُمَّ الْكِتَابِ فَإِذَا كَانَ فِي آخِرِ تَرَنُّمِهَا قَالَتْ وَ لَا الضَّالِّينَ(1).
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَمِيعاً عَنِ الْجَامُورَانِيِّ: مِثْلَهُ وَ فِيهِ اسْتَوْصُوا بِالصَّئِينَاتِ وَ مَا تَقُولُ الصَّئِينَةُ إِذَا مَرَّتْ وَ تَرَنَّمَتْ وَ زَادَ فِي آخِرِهِ مَدَّ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ لَا الضَّالِّينَ(2).
قال الدميري السنونو بضم السين و النونين الواحدة سنونوة و هو نوع من الخطاطيف و لذلك سمي حجر اليرقان حجر السنونو و لكن تصحف علي عجائب المخلوقات فقال حجر الصنونو بالصاد و الصواب أنه بالسين المهملة نسبة إلي هذا النوع من الخطاطيف(3).
الْمُخْتَلَفُ، نَقْلًا مِنْ كِتَابِ عَمَّارِ بْنِ مُوسَي عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: خُرْءُ الْخُطَّافِ لَا بَأْسَ بِهِ هُوَ مِمَّا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ وَ لَكِنْ كُرِهَ أَكْلُهُ لِأَنَّهُ اسْتَجَارَ بِكَ وَ آوَي فِي مَنْزِلِكَ وَ كُلُّ شَيْءٍ يَسْتَجِيرُ بِكَ فَأَجِرْهُ(4).
التَّهْذِيبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ لَفْظَةَ خُرْءٍ(5).
وَ مِنْهُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: عَنِ الرَّجُلِ يُصِيبُ خُطَّافاً فِي الصَّحْرَاءِ أَوْ يَصِيدُهُ أَ يَأْكُلُهُ قَالَ هُوَ مِمَّا يُؤْكَلُ وَ عَنِ الْوَبْرِ يُؤْكَلُ قَالَ :
میدانید در خواندنش چه میگوید؟ میگوید: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ. تا آن که همه سوره فاتحه را میخوانَد و در آخر خواندنش میگوید: وَ لَا الضَّالِّینَ.(6)
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در بیانی نظیر روایت قبلی فرمود: نسبت به جیک جیک کنندهها (مراد حضرت پرستوها بود) سفارش به نیکی کنید، زیرا آنها همدردترین پرندههای اهلی نسبت به مردم هستند. سپس رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: میدانید هنگامی که راه میرود و میخواند چه میگوید؟ میگوید: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ. تا آن که همه سوره فاتحه را میخوانَد و در آخر خواندنش میگوید: وَ لَا الضَّالِّینَ. رسول خدا «وَ لَا الضَّالِّینَ» را مد داد(7).
دمیری گفته است: (سُنُونُو) که مفردش سنونوه است نوعی از پرستو است. از این رو سنگ یرقان را سنگ سنونو میگویند. در عجائب المخلوقات به اشتباه آن را سنگ صنونو آورده است و درستش سنگ سنونو است که به این نوع از پرستوها منسوب است(8).
مختلف: امام صادق علیه السّلام فرمود: فضله پرستو پاک است و خودش حلال گوشت است. ولی چون به تو پناهنده شده است، خوردنش مکروه است و هر چه به تو پناهنده شد، آن را پناه بده.(9)
تهذیب: مانند آن را با حذف لفظ «فضله» روایت کرده است.
تهذیب الأحکام: عمّار از امام صادق علیه السّلام درباره مردی که پرستو را در بیابان به دست آورد پرسید که آن را شکار کند و از آن بخورد؟ فرمود: آن از چیزهای خوردنی است. از کرک پرسیده شد که خورده میشود؟ فرمود:
لَا هُوَ حَرَامٌ(1).
حمل الشيخ قوله هو مما يؤكل علي التعجب و الإنكار و هو بعيد و الأولي حمل أخبار النهي علي الكراهة كما فعله الأكثر.
التَّهْذِيبُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الشِّقِرَّاقِ فَقَالَ كُرِهَ قَتْلُهُ لِحَالِ الْحَيَّاتِ قَالَ وَ كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَوْماً يَمْشِي فَإِذَا شِقِرَّاقٌ قَدِ انْقَضَ(2)فَاسْتَخْرَجَ مِنْ خُفِّهِ حَيَّةً(3).
قوله عليه السلام لحال الحيات أي لأنه يأكلها و في وجوده منفعة عظيمة فلذا كره قتله أو لأنه أخرج الحية من خفه صلي الله عليه و آله فصار بذلك محترما أو لأنه يأكل الحية ففيه سميته فالمراد بقتله قتله للأكل و الأول أظهر.
الْخَرَائِجُ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ الْخُطَّافِ فَقَالَ لَا تُؤْذُوهُ فَإِنَّهُ لَا يُؤْذِي شَيْئاً وَ هُوَ طَيْرٌ يُحِبُّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ(4).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَشِيطِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ: لَا أَرَي بِأَكْلِ الْحُبَارَي بَأْساً وَ إِنَّهُ جَيِّدٌ لِلْبَوَاسِيرِ وَ وَجَعِ الظَّهْرِ وَ هُوَ مِمَّا يُعِينُ عَلَي كَثْرَةِ الْجِمَاعِ(5).
حياة الحيوان، الهدهد بضم الهاءين و إسكان الدال المهملة و بفتح الهاءين و إسكان الدال المهملة بينهما طائر معروف ذو خطوط و ألوان كثيرة و الجمع الهداهد بالفتح هو طير منتن الريح طبعا لأنه يبني أفحوصته(6)في الزبل و هذا عام في جميع جنسه
نه. حرام است.(7)
شیخ جمله از چیزهای خوردنی است را به تعجب انکاری حمل کرده است و این بعید است و بهتر حمل اخبار نهی بر کراهت است. چنانچه بیشتر فقهاء گفته اند.
تهذیب الأحکام: از امام صادق علیه السّلام درباره «سبزه قبا» پرسش شد. حضرت فرمود: به خاطر مارها کشتنش مکروه است. فرمود: روزی پیامبر صلی الله علیه و آله در راه بود. ناگهان سبزه قبایی شیرجه رفت و از کفشش ماری بیرون آورد(8).
به خاطر مارها به این جهت که وی آنها را میخورد و در وجودش سود بزرگی است و از این رو کشتنش بد است یا برای آنکه مار را از کفش آن حضرت صلی اللَّه علیه و آله بیرون آورده و محترم شده است یا برای این که مار میخورد و زهرناک است و مقصود کشتن او است برای خوردن و وجه اول از باقی وجهها روشنتر است .
خرائج و جرائح: مردی درباره پرستو از امام صادق علیه السّلام پرسش کرد. فرمود: آزارش نکنید که آزاری ندارد و پرندهای است که ما خانواده را دوست دارد.
کافی: امام کاظم علیه السّلام فرمود: من در خوردن هوبره اشکالی نمی بینم. خوردن هوبره برای بواسیر و درد پشت خوب است و به زیادی جماع کمک میکند.(9)
حیاة الحیوان: هُدْهُد یا هَدهَد که جمع آن هداهد است پرندهای معروف است. وی خط و رنگ بسیاری دارد و بدبو است. زیرا در زباله برای تخم کردن جا میسازد و این کار در تمام انواع هدهد یکسان است.
و يذكر عنه أنه يري الماء في باطن الأرض كما يراه الإنسان في باطن الزجاج و زعموا أنه كان دليل سليمان عليه السلام علي الماء و بهذا تفقده لما فقده و كان سبب غيبة الهدهد عن سليمان عليه السلام أنه لما فرغ من بناء بيت المقدس عزم علي الخروج إلي أرض الحرم فتجهز و استصحب من الجن و الإنس و الشياطين و الطير و الوحش ما بلغ عسكره مائة فرسخ فحملتهم الريح فلما وافي الحرم أقام به ما شاء الله أن يقيم و كان ينحر كل يوم طول مقامه(1)خمسة آلاف ناقة و يذبح خمسة آلاف ثور و عشرين ألف شاة و إنه قال لمن حضره من أشراف قومه إن هذا مكان يخرج منه نبي عربي من صفته كذا و كذا يعطي النصر علي من ناواه و تبلغ هيبته مسيرة الشهر القريب و البعيد عنده في الحق سواء لا تأخذه في الله لومة لائم قالوا فبأي دين يدين يا نبي الله قال بدين الحنيفية فطوبي لمن أدركه و آمن به قالوا فكم بيننا و بين خروجه قال مقدار ألف عام(2)فليبلغ الشاهد منكم الغائب فإنه سيد الأنبياء و خاتم الرسل .
و أقام سليمان عليه السلام بمكة حتي قضي نسكه ثم خرج من مكة صباحا و سار نحو اليمن فوافي صنعاء وقت الزوال و ذلك مسيرة شهر فرأي أرضا حسنا تزهو خضرتها فأحب النزول فيها ليصلي و يتغذي فلما نزل قال الهدهد إن سليمان قد اشتغل بالنزول فارتفع نحو السماء فنظر إلي طول الدنيا و عرضها يمينا و شمالا فرأي بستانا لبلقيس فمال إلي الخضرة فوقع فيه فإذا هو بهدهد من هداهد اليمن فهبط عليه و كان اسم هدهد سليمان يعفور فقال(3)ليعفور من أين أقبلت و أين تريد قال أقبلت من الشام مع صاحبي سليمان بن داود عليه السلام فقال و من سليمان قال ملك الجن و الإنس و الشياطين و الطيور و الوحوش و الرياح و ذكر له من عظمة ملك سليمان
گفته شده است: وی مانند انسان که در درون شیشه آب را میبیند، آب را در درون زمین میبیند. میپندارند که وی برای آب راهنمای سلیمان بوده و از این رو هنگامی که سلیمان او را نیافت، او را جستجو کرد.
سبب غیبت هدهد از نزد سلیمان علیه السّلام این بود که هنگامی که از ساخت ساختمان بیت المقدس فراغت یافت، قصد سرزمین حرم (مکه) را کرد و با جنیان و انسانها و شیطانها و پرندگان و حیوانات وحشی همراه شد تا آن جا که لشکرش به وسعت صد فرسخ رسید و باد همه آنها را بُرد. هنگامی که به حرم رسید، تا وقتی که خدا خواست در آن ماند. هر روز پنج هزار شتر، پنج هزار گاو نر و بیست هزار گوسفند میکشت و به بزرگان قومش که با او بودند میفرمود: در اینجا پیامبری عربی پدید میآید که وصفش چنین و چنان است، بر هر که با او مبارزه کند، پیروز میگردد، رعب از او در فاصله یک ماه طی مسیر کردن وجود خواهد داشت، نزدیک و دور نزد او در حق برابرند و درباره امر خدا سرزنش سرزنش کننده ای را نخواهد پذیرفت. گفتند: ای پیامبر خدا! او به چه دینی خواهد بود؟ گفت: به دین یگانهپرستی پاک. خوشا بر کسی که او را دریابد و به او باور داشته باشد. گفتند: میان ما و ظهورش چه اندازه است؟ فرمود: هزار سال.(4)باید حاضران شما به غائبان برسانند، زیرا او سرور و خاتم پیامبران است .
سلیمان علیه السّلام در مکه ماند تا مناسک خود را به جا آورد و بامداد از مکّه به سوی یمن رفت. در وقت ظهر به صنعاء که مسیر یک ماه راه است، رسید. سرزمینی خوب و خرّم دید. دوست داشت در آن فرود بیاید و نماز بخواند و غذا بخورد. هنگامی که فرود آمد، هدهد گفت: سلیمان به فرود آمدن میپردازد. لذا به آسمان صعود کرد و به درازا و پهنای جهان از چپ و راست نگاه کرد. بوستان بلقیس را دید و به سبزه آن دل داد و در آن فرود آمد. ناگهان یکی از هدهدهای یمن را دید و نزد او رفت. نام هدهد سلیمان یعفور بود. او به هدهد سلیمان گفت: از کجا آمدی و به کجا میخواهی بروی؟ گفت: با سرورم سلیمان از شام آمدم. گفت: سلیمان کیست؟ گفت: پادشاه جنیان و انسانها و شیطانها و پرندگان و حیوانات وحشی و بادها است. بزرگی ملک سلیمان
و ما سخر له من كل شيء فمن أين أنت ؟
قال الهدهد الآخر أنا من هذه البلاد و وصف له ملك بلقيس و أن تحت يدها اثني عشر ألف قائد تحت كل قائد مائة ألف مقاتل(1)ثم قال فهل أنت منطلق معي حتي تنظر إلي ملكها فقال أخاف أن يتفقدني سليمان في وقت الصلاة إذا احتاج إلي الماء فقال الهدهد اليماني إن صاحبك يسره أن تأتيه بخبر هذه الملكة .
فمضي معه و نظر إلي ملك بلقيس و ما رجع إلي سليمان إلا بعد العصر فكان سليمان عليه السلام قد نزل علي غير ماء(2)فسأل الإنس و الجن و الشياطين عن الماء فلم يعلموا له خبرا فتفقد الطير و تفقد الهدهد(3)فدعا عريف الطير و هو النسر و سأله عن الهدهد فلم يجد علمه عنده فغضب سليمان عليه السلام عند ذلك و قال لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً الآية ثم دعا بالعقاب و هو سيد الطير و قال علي بالهدهد الساعة فارتفع في الهواء و نظر إلي الدنيا كالقصعة في يد الرجل ثم التفت يمينا و شمالا فإذا هو بالهدهد مقبلا من نحو اليمن فانقض يريده فناشده الله تعالي و قال أسألك بحق الذي قواك و أقدرك علي إلا ما رحمتني و لم تتعرض لي بسوء فتركه ثم قال له ويلك ثكلتك أمك إن نبي الله قد حلف ليعذبك أو ليذبحنك فقال الهدهد أ و ما استثني نبي الله قال بلي أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ فقال الهدهد فنجوت إذا .
ثم طار الهدهد و العقاب حتي أتيا سليمان عليه السلام فلما قرب منه الهدهد أرخي ذنبه و جناحه يجرهما علي الأرض تواضعا له فأخذ سليمان عليه السلام برأسه فمده إليه فقال يا نبي الله اذكر وقوفك بين يدي الله عز و جل فارتعد سليمان و عفا عنه ثم سأله عن سبب غيبته فأخبره بأمر بلقيس .
و آنچه در فرمان داشت برایش گفت. به او گفت: تو از کجا آمدی؟ او گفت: من از همین سرزمینم و کشور بلقیس را برایش بازگفت که دوازده هزار افسر در فرمان او است و هر کدام صد هزار جنگجو در فرمان دارند. سپس به او گفت: با من میآیی تا کشور او را ببینی؟ گفت: میترسم سلیمان هنگام نماز خود هنگامی که نیاز به آب داشته باشد، مرا جستجو کند. هدهد یمنی گفت: سرورت خوشش میآید که گزارش این ملکه را به او برسانی. هدهد با او رفت و به پادشاهی بلقیس نگاه کرد و جز بعد از نماز عصر نزد سلیمان برنگشت. سلیمان که در زمین بی آبی فرود آمده بود(4)از انسانها و جنها و شیطانها درباره آب پرسش کرد و آنها نمی دانستند. هدهد را جستجو کرد و کدخدای پرنده ها را که کرکس بود، خواست و از هدهد پرسید. او چیزی از او نمی دانست. سلیمان علیه السّلام در این هنگام خشم کرد و گفت: «لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِین.»(5){قطعاً او را به عذابی سخت عذاب میکنم یا سرش را میبرم مگر آنکه دلیلی روشن برای من بیاورد.}
سپس عقاب سرور پرنده ها را خواست و گفت: هم اکنون هدهد را نزد من بیاور. او به هوا برخاست و جهان را که در برِ او مانند کاسهای در دست کسی بود، نگاه کرد. او به راست و چپ رو کرد و دید هدهد از یمن میآید. شیرجه رفت که او را بگیرد. او به خدای تعالی سوگندش داد و گفت: به حق آنکه تو را نیرو داده و بر من توانا کرده است، به من رحم کن و به من شری نرسان. عقاب او را رها کرد و به او گفت: وای بر تو! مادرت به مرگت بنشیند. پیامبر خدا سوگند خورده که تو را سخت شکنجه کند یا سرت را ببرّد. هدهد گفت: آیا استثنایی قائل نشده است؟ گفت: چرا. گفته است:«أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِین.» {مگر آنکه دلیلی روشن برای من بیاورد.} هدهد گفت: پس نجات یافتم. سپس هدهد و عقاب با هم نزد سلیمان علیه السّلام آمدند و هنگامی که هدهد نزدیک شد، دم و بال خود را به زمین کشید و تواضع کرد. سلیمان سر او را گرفت و به سمت خود کشید. او گفت: ای نبی خدا! ایستادنت در برابر خدا را به یاد آور. سلیمان لرزید و او را بخشید. سپس از علت غیبتش پرسید. او وضع بلقیس را به وی گزارش داد
1) فيه غرابة شديدة.
2) ظاهر قوله:( رأي ارضا حسناء تزهو خضرتها) أن الأرض كانت ذات ماء، و ظاهره أيضا انه نزل علي تلك الأرض المخضرة.
3) في المصدر: ففقد الهدهد.
4) . ظاهر این که گفت: سرزمینی خوب و خرم دید این است که زمین آب داشته است و نیز ظاهرش این است که او در همان سرزمین سرسبز فرود آمد.
5) . نمل / 21
و قد تقدمت الإشارة إلي طرف من قصتها.
و أما قوله لَأُعَذِّبَنَّهُ أراد تعذيبه بما يحتمله حاله ليعتبر به أبناء جنسه و قيل كان عذاب سليمان عليه السلام للطير أن ينتف ريشه و ذنبه و يلقيه ممعطا(1)لا يمتنع من النمل و لا من هوام الأرض و هو أظهر الأقاويل و قيل أن يطلي بالقطران و يشمس و قيل أن يلقي للنمل تأكله و قيل إيداعه القفص و قيل التفريق بينه و بين إلفه و قيل إلزامه صحبة الأضداد و عن بعضهم أنه قال أضيق السجون صحبة الأضداد و قيل حبسه مع غير جنسه و قيل إلزامه خدمة أقرانه و قيل تزويجه عجوزا.
فإن قلت من أين حل تعذيب الهدهد قلت يجوز أن يبيح الله له ذلك كما أباح ذبح البهائم و الطيور للأكل و غيره من المنافع.
حكي القزويني أن الهدهد قال لسليمان عليه السلام أريد أن تكون في ضيافتي قال أنا وحدي قال لا بل أنت و أهل عسكرك في جزيرة كذا في يوم كذا فحضر سليمان بجنوده فطار الهدهد فاصطاد جرادة و خنقها و رمي بها في البحر و قال كلوا يا نبي الله من فاته اللحم ناله المرق فضحك سليمان و جنوده من ذلك حولا كاملا.
و قال عكرمة إنما صرف سليمان عليه السلام عن ذبح الهدهد لأنه كان بارا بوالديه ينقل الطعام إليهما فيزقهما في حالة كبرهما.
قال الجاحظ هو وفاء حفوظ ودود و ذلك أنه إذا غابت أنثاه لم يأكل و لم يشرب و لم يشتغل بطلب طعم و لا غيره و لا يقطع الصياح حتي تعود إليه فإن حدث حادث أعدمه إياها لم يسفد بعدها أنثي أبدا و لم يزل صائحا عليها ما عاش و لم يشبع أبدا من طعم بل يناله منه ما يمسك رمقه إلي أن يشرف علي الموت فعند ذلك ينال منه يسيرا.
و في الكامل و شعب الإيمان للبيهقي أن نافعا سأل ابن عباس فقال سليمان عليه السلام مع ما خوله الله تعالي من الملك كيف عني بالهدهد مع صغره فقال ابن عباس إنه احتاج إلي الماء و الهدهد كانت الأرض له كالزجاج فقال ابن الأزرق
که شمهای از داستانش گذشت. اما اینکه فرمود: «لَأُعَذِّبَنَّهُ.» {قطعاً او را عذاب میکنم.} مقصودش شکنجه ای بوده که برای هدهد تحمل پذیر بوده است تا همنوعانش عبرت گیرند. گفته شده است: شکنجه سلیمان برای پرندهها این بود که پر و دم آنها را میکَند و آنها را بی پر و دم می افکند که نتوانند در برابر مورچه و حشرات زمین از خود دفاع کنند و این قول از بقیه قولها با ظاهر سازگارتر است. گفته شده است: عذاب این بوده است که به شیره ای که از برخی درختان به دست میآید و سیاه و بدبو بوده، به سرعت قابل اشتعال است، اندوده میشدهاند و برابر خورشید قرار داده میشدهاند. گفته شده است: نزد مورچه ها انداخته میشدند تا آنها را بخورند. گفته شده است: آنها را در قفس میکردهاند. گفته شده است: آنها را از همدمشان جدا میکردهاند. گفته شده است: او را با ضدش جفت میکردهاند. برخی گفتهاند: تنگترین زندان همدمی با ضد خود است. گفته شده است: زندانی کردن او با غیر همجنس خود بوده است. گفته شده است: واداشتن به خدمت همنوعان خودش بوده است. گفته شده است: به زناشویی درآوردن با پیرزن بوده است.
اگر بگویی: از کجا شکنجه هدهد حلال شده است؟ جواب میدهم: جایز است خدا چنانچه سر بریدن چهارپایان و پرنده ها را برای خوردن و برای سودهای دیگر مباح کرده است، آن را برایش مباح کرده باشد.
قزوینی حکایت کرده که هدهد به سلیمان گفت: میخواهم مهمان من باشی. فرمود: خودم تنها؟ گفت: نه، با همه لشکرت در فلان جزیره و فلان روز. سلیمان و لشکرش حاضر شدند. هدهد پرید و ملخی شکار کرد و خفه کرد و در دریا انداخت و گفت: ای پیامبر خدا، بخورید. هر که گوشت نصیبش نشد، آبگوشت نصیبش میشود. سلیمان و لشکرش تا یک سال از این کار او خندیدند.
عکرمه گفته است: سلیمان تنها به این جهت از کشتن هدهد خودداری کرد که هدهد نسبت به پدر و مادرش نیکوکار بود. وی نزد آنها غذا میبرد و در حالت پیریِ آن دو غذا را در دهانش برای آن دو میجَوید.
جاحظ گفته است: هدهد بسیار با وفا و نگهدار و مهربان است. زیرا هنگامی که ماده اش غائب میشود چیزی نمی خورد و نمی نوشد و به دنبال خوراک و غیر آن نمی رود و فریادش را قطع نمی کند تا هنگامی که ماده نزد او برگردد. اگر حادثه ای ماده را از نر بگیرد، دیگر پس از او هرگز با ماده دیگری جفت نمی شود و تا زنده است بر او شیون میکند و خوراک سیر نمی خورد و به همان مقداری که توانایی وی را برای حیات نگاه دارد، اکتفاء میکند؛ تا آنجا که نزدیک باشد از گرسنگی بمیرد که آن گاه اندکی غذا میخورد.
در کامل و شعب الایمان بیهقی است که نافع از ابن عباس پرسید: با همه آنچه خدای تعالی از پادشاهی به سلیمان علیه السّلام داده بود، چه توجهی به هدهد با تن ریزش داشت؟ ابن عباس گفت: سلیمان نیازمند آب شد و زمین برای هدهد مانند شیشه بود. ابن ازرق به
1) معط الريش: نتفه.
لابن عباس قف يا وقاف كيف ينظر الماء من تحت الأرض و لا يري الفخ إذا غطي له بقدر إصبع من تراب فقال ابن عباس إذا نزل القضاء عمي البصر.
ثم قال و الأصح تحريم أكله لنهي النبي صلي الله عليه و آله عن قتله(1)و لأنه منتن الريح و يقتات الدود و قيل يحل أكله(2).
و قال الحباري بضم الحاء المهملة طائر معروف و هو اسم جنس يقع علي الذكر و الأنثي واحده و جمعه سواء و إن شئت قلت في الجمع حبارات و هو من أشد الطير طيرانا و أبعدها صوتا(3)و هو طائر طويل العنق رمادي اللون في منقاره بعض طول و يضرب بها المثل في الحمق(4).
و قال الصرد كرطب قال الشيخ أبو عمرو بن الصلاح هو مهمل الحروف علي وزن جعل كنيته أبو كثير و هو طائر فوق العصفور يصيد العصافير و الجمع صردان قاله النضر بن شميل و هو أبقع ضخم الرأس يكون في الشجر نصفه أبيض و نصفه أسود ضخم المنقار له برثن عظيم يعني أصابعه عظيمة لا يري إلا في سعفة أو في شجرة لا يقدر عليه أحد و هو شرس النفس شديدة النقرة غذاؤه من اللحم و له صفير مختلف يصفر لكل طائر يريد صيده بلغته فيدعوه إلي التقرب منه فإذا اجتمعوا إليه شد علي بعضهم و له منقار شديد فإذا نقر واحدا قده من ساعته و أكله و لا يزال كذلك هذا دأبه و مأواه الأشجار و رءوس القلاع.
و نقل أبو الفرج بن الجوزي في المدهش في قوله تعالي وَ إِذْ قالَ مُوسي لِفَتاهُ الآية عن ابن عباس و الضحاك و مقاتل قالوا إن موسي عليه السلام لما أحكم التوراة و علم ما فيها قال في نفسه لم يبق في الأرض أحد أعلم مني من غير أن يتكلم مع أحد فرأي في منامه كان الله أرسل الماء بالماء حتي غرق ما بين المشرق و المغرب فرأي
او گفت: ای تأنی کننده! بایست. چگونه آب را زیر زمین میبیند و دامی که برای او پهن شده است را به فاصله یک انگشت زیر خاک نمی بیند؟ ابن عباس گفت: هنگامی که قضا نازل شود، دیده کور میگردد.
سپس گفته است: درست تر آن است که خوردنش حرام است، زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله از کشتنش بازداشته است و برای اینکه بدبو است و کرم میخورد. گفته شده است حلال است.(5)
دمیری گفته است: حُباری (هوبره) که اسم جنس است و بر مذکر و مونث دلالت میکند و مفرد و جمعش یکسان است و میتوانی در جمع آن حبارات بگویی، پرنده ای معروف است. وی در پرواز از جمله قویترین پرندگان و از نظر صدا از جمله پرندگانی است که صدایش در دورترین نقاط شنیده میشود. وی پرنده ای گردن بلند بوده، رنگش خاکستری است و نوکش اندازه ای دراز است. هوبره در حماقت ضرب المثل است.(6)
دمیری گفته است: صُرَد (جغد)، درباره آن ابو عمرو بن الصلاح میگوید: کنیه او ابو کثیر است. وی پرنده ای بزرگتر از گنجشک است که آن را شکار میکند و جمع آن صردان است. این مطلب را نضر بن شمیل گفته است. وی سیاه و سفید است و سر بزرگی دارد و روی درخت است. نیمی از وی سفید و نیمی سیاه است. او نوکی سطبر و چنگالی درشت دارد؛ یعنی انگشتهایش بزرگ هستند. جز در آشیانه یا درخت دیده نمی شود و کسی نمی تواند او را بگیرد. او بد دل و پر نفرت است. او گوشت خوار است و صداهای گوناگون دارد. هر پرنده ای را که بخواهد شکار کند، به مانند او صدا در میآورد و او را به خود میخواند. هنگامی که دورش جمع میشوند، به یکی از آنها یورش میبرد. وی نوک سختی دارد که هنگامی که یکی را نوک بزند، بی درنگ او را پاره میکند و میخورد و پیوسته چنین است و این خوی او است. جایگاهش درختان و بالای دژها است.
ابو الفرج ابن جوزی در مدهش خود از ابن عباس و ضحّاک و مقاتل آورده که در تفسیر قول خدا «وَ إِذْ قالَ مُوسی لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُبا.»(7){و [یاد کن] هنگامی را که موسی به جوانِ [همراه] خود گفت: «دست بردار نیستم تا به محل برخورد دو دریا برسم، هر چند سالها [یِ سال] سیر کنم.»} گفته شده است: هنگامی که موسی تورات را خوب آموخت و هر چه در آن است دانست با خود گفت: در زمین داناتری از من نمانده و این را به کسی نگفت. در خواب دید که گوییا خدا آب را روی آب فرستاد تا هر چه میان شرق و غرب بود غرق شد و دید
فتاه(1)علي البحر فيها صردة فكانت الصردة تجيء للماء الذي غرق الأرض فتنقل الماء بمنقارها ثم تدفعه في البحر فلما استيقظ الكليم هاله ذلك فجاءه جبرائيل فقال ما لي أراك يا موسي كئيبا فأخبره بالرؤيا فقال إنك زعمت أنك استغرقت العلم كله فلم يبق في الأرض من هو أعلم منك و إن لله عبدا علمك في علمه كالماء الذي حملته الصردة بمنقارها فدفعته في البحر فقال يا جبرائيل من هذا العبد فقال الخضر بن عاميل من ولد الطيب يعني إبراهيم الخليل عليه السلام قال من أين أطلبه قال اطلبه من وراء هذا البحر فقال من يدلني عليه قال بعض زادك قالوا فمن حرصه علي رؤياه لم يستخلف في قومه(2)و مضي لوجهه و قال لفتاه يوشع هل أنت موازري قال نعم قال اذهب فاحتمل لنا زادا فانطلق يوشع فاحتمل أرغفة و سمكة عتيقة مالحة ثم سارا في البحر حتي خاضا وحلا و طينا و لقيا تعبا و نصبا حتي انتهيا إلي صخرة ناتئة في البحر خلف بحر أرمنية [إرمينية] يقال لتلك الصخرة قلعة الحرس.
فأتياها فانطلق موسي ليتوضأ فاقتحم مكانا فوجد عينا من عيون الجنة في البحر فتوضأ منها و انصرف و لحيته تقطر ماء و كان عليه السلام حسن اللحية و لم يكن أحد أحسن لحية منه فنفض موسي لحيته فوقعت منها قطرة علي تلك السمكة المالحة و ماء الجنة لا يصيب شيئا ميتا إلا عاش فعاشت السمكة و وثبت في البحر فسارت فصار مجراها في البحر سربا و نسي يوشع ذكر السمكة فَلَمَّا جاوَزا قالَ موسي لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا الآية فذكر له أمر السمكة فقال له ذلك الذي نريده فرجعا يقصان أثرهما فأوحي الله إلي الماء فجمد و صار سربا علي قامة موسي و فتاه فجري الحوت أمامهما حتي خرج إلي البر فصار مسيره لهما جادة فسلكاها فناداهما مناد من السماء إن دعا الجادة فإنه طريق الشياطين إلي عرش إبليس و خذا ذات اليمين.
فأخذا ذات اليمين حتي انتهيا إلي صخرة عظيمة و عندها مصلي فقال موسي :
که بر دریا چیزی است که روی آن یک جغد است که میآید. جغد آبهایی که زمین را غرق کرده با نوکش میگیرد و به دریا میریزد. هنگامی که موسی بیدار شد، به هراس افتاد. جبرئیل آمد و گفت: ای موسی چرا تو را اندوهگین میبینم؟ وی خوابش را به او گفت. جبرئیل به او پاسخ داد: تو پنداشتی همه دانش را فراهم آوردی و در زمین داناتر از تو نیست. خدا بندهای دارد که دانش تو در برابر دانش او مانند آبی است که جغد با نوکش حمل کرده و سپس به دریا میریزد. گفت: ای جبرئیل، این بنده خدا کیست؟ گفت: خضر بن عامیل از فرزندان مردی پاک یعنی ابراهیم خلیل علیه السّلام. گفت: از کجا او را جستجو کنم؟ گفت: از پشت این دریا او را جستجو کن. گفت: چه کسی مرا به او راهنمایی میکند؟ گفت: قسمتی از توشه راه تو. موسی به جهت حرص بر خوابش جانشینی برای خود در قومش معین نکرد و به دنبال کارش رفت. به جوانش یوشع گفت: آیا تو پشتیبان من هستی؟ گفت: آری. گفت: پس برو توشهای برای ما بگیر. یوشع رفت و چند گرده نان و ماهی شور کهنه ای برداشت. آن دو در دریا رفتند تا به لجن و گل فرو رفتند و رنج و خستگی فراوان دیدند تا به آن صخره رسیدند که در پشت دریای ارمنیه از دریا برآمده بود و به آن صخره، دژ پاسبانان گفته میشد. آن دو نزد آن صخره آمدند. موسی رفت تا وضو بسازد. وی به جایی وارد شد و یک چشمه بهشتی در دریا یافت و از آن وضو ساخت. وی در حالی که آب از محاسنش میچکید، برگشت. او محاسن خوبی داشت و کسی از او دارای محاسن بهتری نبود. موسی ریش خود را تکانید و از آن قطره ای بر ماهی شور افتاد. آب بهشت به هیچ چیز مرده ای نمی رسد جز آنکه زنده میشود. آن ماهی زنده شد و به دریا جست و رفت و راهش میان دریا شکافی شد. یوشع ماهی را از یاد برد. «فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَبا.»(3){و هنگامی که [از آنجا] گذشتند [موسی] به جوان خود گفت: «غذایمان را بیاور که راستی ما از این سفر رنج بسیار دیدیم.»} یوشع وضع ماهی را برای موسی بیان کرد. موسی گفت: این همان چیزی بود که ما میخواستیم. آن دو در حالی که رد پای خود را دنبال میکردند، برگشتند. خدا به آب وحی کرد تا یخ ببندد و تبدیل به دالانی به اندازه قامت موسی و جوان وی گردد. ماهی جلو آنها رفت تا به خشکی رسید و از آن بیرون رفت و مسیر او برای موسی و جوانش جاده ای شد که از آن رفتند. یک منادی از آسمان به آنها ندا داد: جاده را رها کنید که راه شیطانها به سوی تخت ابلیس است و از سمت راست بروید. آن دو از سمت راست رفتند تا به سنگ بزرگی رسیدند که نزدش نمازخانه ای بود. موسی گفت:
ما أحسن هذا المكان ينبغي أن يكون لذلك العبد الصالح فلم يلبثا أن جاء الخضر حتي انتهي إلي ذلك المكان و البقعة فلما قام عليها اهتزت خضرا قالوا و إنما سمي الخضر لأنه لا يقوم علي بقعة بيضاء إلا صارت خضراء فقال موسي عليه السلام السلام عليك يا خضر فقال و عليك السلام يا موسي يا نبي بني إسرائيل فقال و من أدراك من أنا قال أدراني الذي دلك علي مكاني فكان من أمرهما ما كان و ما قصه القرآن العظيم انتهي.
و قال القرطبي و يقال له الصرد الصوام روينا في معجم عبد الغني بن قانع عن أبي غليظة أمية بن خلف الجمحي قال رآني رسول الله صلي الله عليه و آله و علي يده صرد(1)فقال هذا أول طير صام عاشوراء و كذلك أخرجه الحافظ أبو موسي و الحديث مثل اسمه غليظ قال الحاكم و هو من الأحاديث التي وضعها قتلة الحسين عليه السلام رواه أبو عبد الله بن معاوية بن موسي بن أبي غليظ نشيط بن مسعود بن أمية بن خلف الجمحي عن أبيه عن أبي غليظ قال رآني رسول الله صلي الله عليه و آله و علي يده صردة(2)قال هذا أول طير صام عاشوراء.
و هو حديث باطل و رواته مجهولون.
و قيل لما خرج إبراهيم عليه السلام من الشام لبناء البيت كانت السكينة معه و الصرد و كان الصرد دليله علي الموضع و السكينة بمقداره فلما صار إلي موضع البيت وقفت السكينة في موضع البيت و نادت ابن يا إبراهيم علي مقدار ظلي.
وَ رَوَي أَحْمَدُ وَ أَبُو دَاوُدَ وَ ابْنُ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله نَهَي عَنْ قَتْلِ النَّحْلَةِ وَ النَّمْلَةِ وَ الْهُدْهُدِ وَ الصُّرَدِ.
و العرب تتشأم بصوته و شخصه قال القاضي أبو بكر إنما نهي النبي صلي الله عليه و آله عن قتله لأن العرب كانت تتشأم به فنهي عن قتله ليخلع عن قلوبهم ما ثبت فيها من اعتقادهم الشوم فيه لا أنه حرام(3).
چه جای خوبی است. باید اینجا از آنِ آن بنده شایسته باشد. درنگی نکردند که خضر آمد تا به آنجا و آن بقعه رسید. هنگامی که به آنجا رسید، آنجا به خود لرزید و سبزهزاری شد. گفتند: وی خضر نام گرفته است برای آنکه به جای سفیدی نمی ایستاد، مگر آنکه سبز میشد. موسی گفت: درود بر تو ای خضر. پاسخ داد: درود بر تو ای موسی، ای پیامبر بنی اسرائیل. موسی گفت: از کجا مرا شناختی؟ گفت: آنکه تو را به جای من راهنمایی کرد، به من فهماند. کار میان آنها چنان رفت که رفت و قرآن عظیم داستانش را آورده است.
قرطبی گفته است: به آن جغد روزه دار گویند. روایتی در معجم عبد الغنی بن قانع داریم که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله مرا دید و جغد به دست داشت. فرمود: این نخستین پرنده ای است که در عاشورا روزه گرفته است. حاکم گفته است: این از حدیثهایی است که قاتلان حسین علیه السّلام ساختهاند. این حدیث بیهوده است و راویانش مجهول و ناشناختهاند.
گفته شده است: هنگامی که ابراهیم علیه السّلام از شام رفت تا خانه کعبه را بسازد، یک ابر و یک جغد با او بودند. جغد راهنمایش به جای خانه بود و ابر اندازه خانه بود. هنگامی که به جای خانه رسیدند، ابر ایستاد و گفت: ای ابراهیم، خانه را به اندازه سایه من بساز.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از کشتن زنبور عسل، مورچه، هدهد و جغد بازداشت.
عرب به خود جغد و آوازش بدبین است. قاضی ابوبکر گفته است: پیامبر از کشتنش نهی کرد برای آنکه عرب آن را شوم میدانستند و از کشتنش بازداشت تا از دل آنها شومیاش را ببرد؛ نه اینکه حرام باشد.(4)
و قال الشقراق بفتح الشين و كسرها و ربما قالوا الشرقراق طائر ضعيف(1)يسمي الأخيل و العرب تتشأم به و هو أخضر مليح بقدر الحمام خضرته حسنة مشبعة في أجنحته سواد و يكون مخططا بحمرة و خضرة أو سواد و في طبعه شره و شراسة و سرقة فراخ غيره و هو لا يزال متباعدا من الإنس و يألف الروابي و رءوس الجبال لكنه يحضن بيضه في العمران العوالي التي لا تناله الأيدي و عشه شديد النتن.
و قال الجاحظ إنه نوع من الغربان و في طبعه العفة عن الفساد و هو كثير الاستغاثة إذا حاربه طائر ضربه و صاح كأنه المضروب ثم قال و الأكثر علي تحريمه و قال بعض الأصحاب بحله(2)و قال الفيروزآبادي الشقراق و يكسر الشين و الشقراق كقرطاس و الشرقراق بالفتح و الكسر و الشرقرق كسفرجل طائر معروف مرقط بخضرة و حمرة و بياض و تكون بأرض الحرم انتهي.
و قال الدميري الحداء بكسر الحاء أخس الطائر(3)و جمعها حدأ مثل عنبة و عنب و من ألوانها السود و الرمد و هي لا تصيد و إنما تخطف و من طبعها أنها تقف في الطيران و ليس ذلك لغيرها من الكواسر و زعم بعضهم أن الحدأة و العقاب يتبدلان فتصير الحدأة عقابا أو العقاب حدأة و قال القزويني إنها سنة ذكر و سنة أنثي .
وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ وَ مُسْلِمٌ(4)أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: خَمْسٌ فَوَاسِقُ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَ الْحَرَمِ . وَ فِي رِوَايَةٍ: لَيْسَ لِلْمُحْرِمِ فِي قَتْلِهِنَّ جُنَاحٌ الْحِدَأَةُ وَ الْغُرَابُ الْأَبْقَعُ وَ الْعَقْرَبُ وَ الْفَأْرَةُ وَ الْكَلْبُ الْعَقُورُ.
نبه صلي الله عليه و آله بذكر هذه الخمسة علي جواز قتل كل مضر فيجوز قتل الفهد و النمر و الذئب و الصقر و الباشق و الشاهين و الزنبور و البق و البرغوث و البعوض و الوزغ و الذباب و النمل إذا آذاه(5).
دمیری گفته است: شَِقراق (سبزه قبا) که گاهی به آن شرقراق گفتهاند، پرنده ناتوانی است که آن را أخیَل مینامند. عرب آن را شوم میشمارند. او سبز و نمکین و به اندازه کبوتر است. او سبزی خوب و تندی دارد و بالهایش سیاهی دارند و خطهای سرخ و سبز و سیاه دارد. در خوی او شرارت، حرص و دزدی جوجه دیگران است. او پیوسته از انسان دور است و در بلندیها و سر کوهها جا میکند. وی تخم خود را در آبادانی میپرورد تا جوجه کند، ولی در بلندیها میپرورد که در دسترس نباشد. آشیانهاش بسیار بدبو است. جاحظ گفته است: نوعی کلاغ است و در خویش عفت از فساد است. او پر فریاد است. هنگامی که پرندهای با او بجنگد، او را میزند و چنان فریاد میکشد که گویا کتک خورده است. سپس گفته است: بیشتر آن را حرام میدانند و برخی اصحاب آن را حلال میدانند.(6)فیروزآبادی گفته است: شقرّاق، شِقراق، شَِرقراق و شَرَقرَق پرنده ای معروف است و تیرههای سبز و سرخ و سیاه دارد و در سرزمین حرم است.
دمیری گفته است: حِدأه (کرکس) که جمع آن حدأ است، پست ترین پرندهها است. از رنگهای آن سیاه و خاکستری است. وی شکار نمی کند و تنها میرباید. از خویش این است که در پرواز ایست میکند و پرندههای شکاری دیگر چنین نیستند. برخی تصور کردهاند که کرکس و عقاب تبدیل به هم میشوند. پس کرکس عقاب میگردد یا عقاب کرکس میشود. قزوینی گفته است: او یک سال نر و یک سال ماده است.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: پنج فاسقند که در حل و حرم کشته میشوند و در روایتی است که اگر محرم آنها را بکُشد، اشکالی ندارد: کرکس، کلاغ خاکستری، عقرب، موش و سگ هار.
با ذکر این پنج حیوان نسبت به جواز کشتن هر زیان رسانی خبر داده است. بنابراین کشتن یوز پلنگ، پلنگ، گرگ، باز شکاری، قرقی، شاهین، زنبور، ساس، کک، پشه، وزغ و مورچه اگر آزار بدهد جایز است.
و قال الخطاف جمعه خطاطيف و يسمي زوار الهند و هو من الطيور القواطع إلي الناس يقطع البلاد البعيدة إليهم رغبة في القرب منهم ثم إنها تبني بيوتها في أبعد المواضع عن الوصول إليها و هذا الطائر يعرف عند الناس بعصفور الجنة لأنه زهد فيما بأيديهم من الأقوات فأحبوه لأنه إنما يتقوت بالبعوض و الذباب و من عجيب أمره أن عينه تقلع و ترجع(1)و لا يري واقفا علي شيء يأكله أبدا و لا مجتمعا بأنثاه و الخفاش يعاديه فلذلك إذا أفرخ يجعل في عشه قضبان الكرفس فلا يؤذيه إذا شم رائحته و لا يفرخ في عش عتيق حتي يطينه بطين جديد و يبني عشه بناء عجيبا و ذلك أنه يبني الطين مع التبن فإذا لم يجد طينا مهيأ ألقي نفسه في الماء ثم يتمرغ في التراب حتي يمتلئ جناحاه و يصير شبيها بالطين فإذا هيأ عشه جعله علي القدر الذي يحتاج إليه هو و أفراخه و لا يلقي في عشه زبلا بل يلقيه إلي خارج فإذا كبرت فراخه علمها ذلك و أصحاب اليرقان يلطخون فراخ الخطاف بالزعفران فإذا رآها صفرا ظن أن اليرقان أصابها من شدة الحر فيذهب فيأتي بحجر اليرقان من أرض الهند فيطرحه علي فراخه و هو حجر صغير فيه خطوط بين الحمرة و السواد و يعرف بحجر السنونو فيأخذه المحتال فيعلقه عليه أو يحكه و يشرب من مائه يسيرا فإنه يبرأ بإذن الله تعالي و الخطاف متي سمع صوت الرعد يكاد أن يموت.
و قال أرسطو في كتاب النعوت الخطاطيف إذا عميت أكلت من شجرة يقال لها عين شمس فيرد بصرها لما في تلك الشجرة من المنفعة للعين.
و في رسالة القشيري في آخر باب المحبة أن خطافا راود خطافة علي قبة سليمان عليه السلام فامتنعت منه فقال لها أ تمنعين علي و لو شئت لقلبت القبة علي سليمان فسمعه سليمان فدعاه و قال ما حملك علي ما قلت فقال يا نبي الله العشاق لا يؤاخذون بأقوالهم قال صدقت.
و ذكر الثعلبي و غيره في تفسير سورة النمل أن آدم عليه السلام لما خرج من
دمیری گفته است: خطاف (پرستو) جمعش خطاطیف است و آن را زائر هند مینامند. وی از پرندههایی است که به سوی انسانها نقل مکان میکند. وی به جهت اینکه نزدیکی به انسانها را دوست دارد، مسافت دوری را طی میکند تا به آنها برسد. او لانهاش را در دورترین نقاطی که میتوان به آن دست یافت میسازد. این پرنده نزد مردم به گنجشک بهشت معروف است، زیرا وی از خوراکهایی که در دست آنها است کناره گیری میکند و به همین جهت او را دوست دارند، زیرا او تنها با پشه و مگس تغذیه میکند.
از شگفتی کارش این است که چشمش را میکنند و چشم او دوباره برمی گردد. هرگز دیده نشده که وی بر سر چیزی باشد و آن را بخورد یا اینکه دیده شود با مادهاش جفت شده است. خفاش دشمن او است. از این رو هنگامی که تخم میگذارد، در لانهاش شاخههای کرفس قرار میدهد که در نتیجه خفاش هنگامی که بوی آن را میشنود، پرستو را آزار نمی دهد. وی در لانه کهنه تخم نمی گذارد مگر آنکه آن را با گِل تازه گِل اندود کند. وی لانههایش را به نحوی شگفت میسازد. این به این علت است که گِل را با کاه میسازد. هنگامی که گِلِ آماده نیابد، خود را در آب میافکند و سپس در خاک میغلطد تا بالهایش پر شود و گِل شبیه شود. وی آشیانه خود را به اندازه خود و جوجههایش میسازد. او زباله را در خانهاش نمی اندازد، بلکه بیرون میاندازد و هنگامی که جوجه هایش بزرگ شوند، همین را به آنها میآموزد .
کسانی که دچار درد یرقان هستند، جوجههای پرستو را با زعفران میآلایند. پرستو هنگامی که میبیند جوجههایش زرد شدهاند، میپندارد از گرما دچار یرقان شدهاند و میرود و از هند سنگ یرقان میآورد و روی جوجههای خود میافکند. سنگ یرقان سنگ ریزی است که خطهایی میان سرخ و سیاه دارد. این سنگ را سنگ سنونو (پرستو) میخوانند. کسی که درباره یرقان چاره جویی میکند، آن را برداشته، به خود میآویزد و یا میساید و اندکی آبش را مینوشد و به اذن خدا خوب میشود. هنگامی که پرستو آواز رعد را میشنود، نزدیک است که بمیرد.
ارسطو در کتاب نعوت گفته است: هنگامی که پرستوها کور شوند، از درختی به نام عین شمس میخورند و چشم آنها به جهت سودی که در این درخت برای چشم وجود دارد، باز میگردد.
در رساله قشیری در پایان باب محبت گفته است: یک پرستوی نر روی گنبد سلیمان، از پرستوی ماده ای خواستگاری کرد و ماده نپذیرفت. به ماده گفت: از من با اینکه اگر بخواهم گنبد سلیمان را برمیگردانم، نمی پذیری؟ سلیمان سخنش را شنید. او را نزد خود خواست و گفت: برای چه این را گفتی؟ پاسخ داد: ای پیامبر خدا، عاشقان به گفتههایشان باز خواست نمی شوند. فرمود: راست گفتی.
ثعلبی و غیر او در تفسیر سوره نمل آوردهاند: هنگامی که انسان از
1) في المصدر: ثم ترجع.
الجنة اشتكي الوحشة فآنسه الله بالخطاف و ألزمها البيوت فهي لا تفارق بني آدم أنسا لهم قال و معها أربع آيات من كتاب الله العزيز و هي لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلي جَبَلٍ إلي آخر السورة و تمد صوتها بقوله الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ و الخطاطيف أنواع منها نوع يألف سواحل البحر يحفر بيته هناك و يعشش فيه و هو صغير الجثة دون عصفور الجنة و لونه رمادي و الناس يسمونه سنونو بضم السين المهملة و نونين و منها نوع أخضر علي ظهره بعض حمرة أصغر من الدرة يسميه أهل مصر الخضيري لخضرته يقتات الفراش و الذباب و نحو ذلك و منها نوع طويل الأجنحة رقيقها يألف الجبال و يأكل النمل و هذا النوع يقال له السمائم مفردة سمامة و منهم من يسمي هذا النوع السنونو الواحدة سنونوة و هو كثير في المسجد الحرام يعشش في سقفه في باب(1)بني شيبة و بعض الناس يزعم أن ذلك هو الأبابيل الذي عذب الله تعالي به أصحاب الفيل.
ثم قال يحرم أكل الخطاطيف لِمَا رَوَي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُعَاوِيَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ نَهَي عَنْ قَتْلِ الْخَطَاطِيفِ(2).
وَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ قَتْلِ الْخَطَاطِيفِ عَوَّادِ الْبُيُوتِ(3).
و عن ابن عمر قال لا تقتلوا الضفادع فإن نقيقها تسبيح و لا تقتلوا الخطاف فإنه لما خرب بيت المقدس قال رب سلطني علي البحر حتي أغرقهم(4).
و قال في الضفدع هو بكسر الضاد مثل الخنصر واحد الضفادع و الأنثي
بهشت بیرون آمد، از تنهایی شکوه کرد. خدا پرستو را همدم او ساخت و او را پایبند خانه نمود. پس او به جهت انسی که با انسانها دارد، از انسان جدا نمی شود. وی گفته است: چهار آیه قرآن با او است. «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ * هُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ * هُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ * هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی یُسَبِّحُ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ.»(5){اگر این قرآن را بر کوهی فرو می فرستادیم، یقیناً آن [کوه] را از بیم خدا فروتن [و] از هم پاشیده میدیدی. و این مَثَلها را برای مردم میزنیم، باشد که آنان بیندیشند. اوست خدایی که غیر از او معبودی نیست، داننده غیب و آشکار است، اوست رحمتگر مهربان. اوست خدایی که جز او معبودی نیست. همان فرمانروای پاک سلامت [بخش، و] مؤمن [به حقیقت حقّه خود که] نگهبان، عزیز، جبّار [و] متکبّر [است]. پاک است خدا از آنچه [با او] شریک میگردانند. اوست خدای خالق نوساز صورتگر [که] بهترین نامها [و صفات] از آنِ اوست. آنچه در آسمانها و زمین است [جمله] تسبیح او میگویند و او عزیز حکیم است.} او در قسمت الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ آواز خود را میکِشد.
پرستو چند نوع است. یکی با کنارههای دریا انس دارد و در آنجا آشیانه میکند. او تنِ ریزی دارد و از چلچله کوچکتر است. او خاکستری رنگ است و مردم آن را سُنُونُو مینامند. دیگری سبز است و بر پشتش اندکی سرخی است و از طوطی کوچکتر است. مردم مصر آن را برای سبزی رنگش خضیری مینامند. او پروانه و مگس و مانند آنها را میخورد. از جمله آن نوعی است که بالهای بلند نازک دارد و با کوه الفت دارد و مورچه خوار است. به این نوع سمائم میگویند که مفرد آن سمامه است و برخی آن را سنونو مینامند که مفرد آن سنونوه است. این نوع در مسجد الحرام بسیار است و در سقف درب بنی شیبه آشیانه میکند و برخی مردم میپندارند این نوع همان ابابیل است که خدا اصحاب فیل را با آنها شکنجه کرد.
سپس گفته است: خوردن پرستوها حرام است، چون پیامبر صلی الله علیه و آله از کشتن پرستوها نهی کرده است. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از کشتن پرستوها که بسیار به خانهها باز میگردند نهی فرمود. ابن عمر گفته است: قورباغه ها را نکُشید. زیرا بانگ آنها تسبیح است و پرستو را نکشید زیرا هنگامی که بیت المقدس ویران شد، گفت: پروردگارا! مرا بر دریا مسلط کن تا آنها را غرق کنم.(6)
درباره ضِفدِع (قورباغه) گفته است: ماده اش را
1) في المصدر: في باب إبراهيم و باب.
2) زاد في المصدر: و قال: لا تقتلوا هذه العوذ انها تعوذ بكم من غيركم، و رواه البيهقيّ و قال: انه منقطع. قال: و رواه إبراهيم بن طهمان ا ه.
3) في المصدر: عوذ البيوت. و من هذه الطريق رواه أبو داود في مراسيله؛ قال البيهقيّ: و هو منقطع أيضا لكن صح عن عبد اللّه بن عمر. ا ه.
4) حياة الحيوان 1: 212 و 213.
5) . حشر / 22-24
6) . حیاة الحیوان 1 : 212 - 213
ضفدعة و ناس يقولون ضفدع بفتح الدال قال الخليل ليس في الكلام فعلل إلا أربعة أحرف درهم و هجرع و هو الطويل و هبلع و هو الأكول و قلعم و هو اسم.
و قال ابن الصلاح الأشهر فيه من حيث اللغة كسر الدال و فتحها أشهر في السنة العامة و أشباه العامة من الخاصة و قد أنكره بعض أئمة اللغة و قال البطليوسي في شرح أدب الكاتب و حكي أيضا ضفدع بضم الضاد و فتح الدال و هو نادر حكاه المطرزي أيضا قال في الكفاية و ذكر الضفادع يقال له العلجوم بضم العين و الجيم و إسكان اللام و الواو و آخره ميم و الضفدع أنواع كثيرة و تكون من سفاد و غير سفاد و تتولد من المياه القائمة الضعيفة الجري و من العفونات و عقب الأمطار الغزيرة حتي يظن أنه يقع من السحاب لكثرة ما يري منه علي الأسطحة عقيب المطر و الريح و ليس ذلك عن ذكر و أنثي و إنما الله تعالي يخلقه في تلك الساعة من طباع تلك التربة و هي من الحيوان التي لا عظام لها و منها من ينق و منها ما لا ينق و الذي منها ينق يخرج صوته من قرب أذنه و يوصف بحدة السمع إذا تركت النقيق و كانت خارج الماء و إذا أرادت أن تنق أدخلت فكها الأسفل في الماء و متي دخل الماء في فيها لا تنق قال عبد القاهر و الثعبان يستدل بصياح الضفدع عليه فيأتي علي صياحه فيأكله و تعرض لبعض الضفادع مثل ما يعرض لبعض الوحوش من رؤية النار حيرة إذا رأتها و تتعجب منها لأنها تنق فإذا أبصرت النار سكتت و لا تزال تدمن النظر إليها و أول نشوها في الماء أن تظهر مثل حب الدخن الأسود ثم تخرج منه و هي كالدعموص ثم بعد ذلك ينبت لها الأعضاء فسبحان القادر علي ما يشاء و علي ما يريد سبحانه لا إله غيره إلا هو.
وَ فِي الْكَامِلِ لِابْنِ عَدِيٍّ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَتَلَ ضِفْدِعاً فَعَلَيْهِ شَاةٌ مُحْرِماً كَانَ أَوْ حَلَالًا.
قال سفيان يقال أنه ليس شيء أكثر ذكرا لله منه.
و فيه أنه روي عن جابر الجعفي عن عكرمة عن ابن عباس أن ضفدعا ألقت
ضفدعه میگویند و جمعش ضفادع است. برخی آن را ضفدَع دانسته اند. خلیل گفته است: در زبان عرب وزن فِعلَل به جز در چهار کلمه نیست. درهم، هِجرَع به معنی دراز، هِبلَع به معنی پرخور و قِلعَم که نام است.
ابن صلاح گفته است: ضِفدِع از نظر لغت مشهورتر است و ضِفدَع در زبان عامه و خاصه ای که شبیه به عامهاند مشهورتر است و برخی پیشوایان لغت منکر آنند. بطلیوسی در شرح ادب الکاتب تلفظ ضُفدَع را حکایت کرده است و این نادر است و مطرزی نیز این را حکایت نموده است. در کفایه گفته است: جنس نر قورباغه را عُلْجُوْم میگویند.
قورباغه انواع بسیاری دارد و از جفت شدن و غیر جفت شدن پدید میآید. او از آبهای ایستاده کم جریان و از عفونتها و به دنبال باران های تند متولد میشود تا آنجا که به جهت زیادی دیده شدن آن بر روی بامها پس از باران و باد گمان برده میشود که او از ابر میافتد. آنها از نر و ماده نیستند و همانا خدا در همان ساعت آنها را از طبع آن خاک میآفریند. وی از جانوران بی استخوان است. برخی از آنها قورقور کرده و برخی نمی کنند. آنها که قورقور دارند، آوازشان از نزدیکی گوششان در میآید و هنگامی که قورقور را رها کرده و بیرون آب هستند به تیزگوشی وصف میشوند. هنگامی که او میخواهد قور قور کند، آرواره زیرش را به درون آب فرو میبرد و هنگامی که آب به دهانش داخل میشود، خاموش میگردد.
عبد القاهر گفته است: مار از آواز قورباغه به جای او رهنمون میشود و به دنبال بانگ او آمده، او را میخورد. بر قورباغه نیز حالتی مانند حالتی که بر برخی جانوران وحشی که از دیدن آتش هنگامی که آن را ببینند عارض میشود، عارض میشود. او از آتش تعجب میکند، زیرا او قورقور میکند و هنگامی که آتش را ببیند، خاموش میگردد و پیوسته به آن مینگرد. پیدایش نخست آن در آب این است که مانند دانه ارزن سیاه پیدا میشود. سپس به شکل کرم آبی میگردد و سپس برایش اندام میروید. منزه است آنکه بر هر چه بخواهد و اراده کند توانا است. او منزه است. معبودی غیر او نیست مگر اینکه خود او باشد .
در کامل ابن عدی است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که قورباغهای را بکشد، بر او قربانی کردن گوسفندی واجب است. چه مُحرم باشد چه مُحرم نباشد.
سفیان گفته است: گویند: هیچ جانوری نیست که از او بیشتر ذکر خدا را بکند.
در آن از جابر جعفی از عکرمه از ابن عباس است که قورباغه ای از ترس خدا
نفسها في النار من مخافة الله فأثابهن الله بها برد الماء و جعل نقيقهن التسبيح وَ قَالَ: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ قَتْلِ الضِّفْدِعِ وَ الصُّرَدِ وَ النَّحْلَةِ. قال و لا أعلم لحماد بن عبيد غير هذا الحديث قال البخاري لا يصح حديثه و قال أبو حاتم ليس بصحيح الحديث.
وَ فِي كِتَابِ الزَّاهِرِ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيِّ: أَنَّ دَاوُدَ عليه السلام قَالَ لَأُسَبِّحَنَّ اللَّهَ اللَّيْلَةَ تَسْبِيحاً مَا سَبَّحَهُ بِهِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِهِ فَنَادَتْهُ ضِفْدِعَةٌ مِنْ سَاقِيَةٍ فِي دَارِهِ يَا دَاوُدُ تَفْخَرُ عَلَي اللَّهِ بِتَسْبِيحِكَ إِنَّ لِي(1)لَسَبْعِينَ سَنَةً مَا جَفَّ لِسَانِي مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَي وَ إِنَّ لِي لَعَشْرَ لَيَالٍ مَا طَعِمْتُ خُضْراً وَ لَا شَرِبْتُ مَاءً اشْتِغَالًا بِكَلِمَتَيْنِ فَقَالَ مَا هُمَا قَالَتْ يَا مُسَبَّحاً بِكُلِّ لِسَانٍ وَ مَذْكُوراً بِكُلِّ مَكَانٍ فَقَالَ دَاوُدُ فِي نَفْسِهِ وَ مَا عَسَي أَنْ أَقُولَ أَبْلَغَ مِنْ هَذَا؟
وَ رَوَي الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ دَاوُدَ ظَنَّ فِي نَفْسِهِ أَنَّ أَحَداً لَمْ يَمْدَحْ خَالِقَهُ بِأَفْضَلَ مِمَّا يَمْدَحُهُ بِهِ(2)فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ مَلَكاً وَ هُوَ قَاعِدٌ فِي مِحْرَابِهِ وَ الْبَرَكَةُ إِلَي جَانِبِهِ فَقَالَ يَا دَاوُدُ افْهَمْ مَا تَصُوتُ بِهِ الضِّفْدِعَةُ فَأَنْصَتَ إِلَيْهَا فَإِذَا هِيَ تَقُولُ سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ مُنْتَهَي عِلْمِكَ فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ كَيْفَ تَرَي فَقَالَ وَ الَّذِي جَعَلَنِي نَبِيّاً إِنِّي لَمْ أَمْدَحْهُ بِهَذَا.
و في كتاب فضل الذكر لجعفر بن محمد الفريابي الحافظ العلامة عن عكرمة أنه قال صوت الضفدع تسبيح.
و فيه أيضا عن الأعمش عن أبي صالح أنه سمع صوت صرير باب فقال هذا منه تسبيح.
قال الرئيس ابن سينا إذا كثرت الضفادع في سنة و زادت عن العادة يقع الوباء عقيبها.
و قال القزويني الضفادع تبيض في الرمل مثل السلحفاة و هي نوعان جبلية و مائية.
خود را در آتش افکند. خدا به عوض آن سردی آب را به آنها پاداش داد و بانگ آنها را تسبیح خود ساخت.
گفته است: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از کشتن قورباغه و نیز از کشتن جغد و زنبور عسل نهی کرد. گفته است: برای حماد بن عبید جز این حدیث حدیثی نمی دانم. بخاری گفته است: حدیث او صحیح نیست و ابوحاتم گفته است: وی صحیح الحدیث نیست.
در کتاب الزاهر ابو عبد الله قرطبی است که داود علیه السّلام گفت: امشب خدا را تسبیحی میکنم که هیچ آفریده ای خدا را به آن تسبیح نکرده باشد. قورباغه ای از آبگیری در خانهاش او را ندا داد: ای داود! نسبت به تسبیح خودت بر خدا میبالی؟ من هفتاد سال دارم تسبیح میکنم و زبانم از ذکر خدا باز نمانده است. من ده شب است که به جهت مشغول بودن به دو کلمه سبزی نخورده و آب ننوشیدهام. فرمود: آن دو چیستند؟ گفت: «یا مسبّحاً بکل لسان و مذکورا بکل مکان!» (ای کسی که با هر زبانی تسبیح میشوی و در هر مکانی به یاد آورده میشوی!) داود پیش خود گفت: من رساتر از این چه میتوانم بگویم؟
بیهقی در شعبش از انس بن مالک آورده است که پیامبر خدا داود پیش خود گمان برد کسی بهتر از او خدا را نستوده است. خدا هنگامی که او در محراب خود نشسته بود و برکهای از آب در کنارش بود، فرشتهای بر او فرستاد. گفت: ای داود، آواز این قورباغه را بفهم. داود به او گوش داد. ناگهان دید او میگوید: سبحانک و بحمدک منتهی علمک. (تو منزهی و من تو را به مقدار نهایت علمی که داری ستایش میکنم.) فرشته به او گفت: چگونه میبینی؟ گفت: سوگند به آنکه مرا پیامبر ساخته است، من او را به این تسبیح نستوده بودم.
در کتاب فضل الذکر از آنِ جعفر بن محمد فریابی حافظ علامه از عکرمه آورده است: آواز قورباغه تسبیح است. همچنین در آن از اعمش از ابوصالح است که وی صدای دری را شنید و گفت: این از آن (در) تسبیح است .
ابن سینا گفته است: هنگامی که در سالی قورباغه زیاد شود و از حد عادتش بیشتر گردد، دنبالش وبا میآید.
قزوینی گفته است: قورباغهها مانند لاک پشت در ریگها تخم میگذارند و دو نوع کوهی و آبی هستند.
و نقل الزمخشري في الفائق عن عمر بن عبد العزيز قال سأل رجل ربه أن يريه موضع الشيطان من قلب ابن آدم فرأي فيما يري النائم رجلا كالبلور يري داخله من خارجه و رأي الشيطان في صورة الضفدع له خرطوم كخرطوم البعوضة قد أدخله في منكبه الأيسر إلي قلبه يوسوس له فإذا ذكر الله خنس.
وَ رَوَي ابْنُ عَدِيٍّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَا تَقْتُلُوا الضَّفَادِعَ فَإِنَّ نَقِيقَهَا تَسْبِيحٌ.
و قال الزمخشري إنها تقول في نقيقها سبحان الملك القدوس.
و عن أنس لا تقتلوا الضفادع فإنها مرت بنار إبراهيم عليه السلام فحملت في أفواهها الماء و كانت ترشه علي النار.
وَ فِي شِفَاءِ الصُّدُورِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَا تَقْتُلُوا الضَّفَادِعَ فَإِنَّ نَقِيقَهُنَّ تَسْبِيحٌ(1).
فذلكة اعلم أن أكثر الأصحاب حكموا بكراهة أكل الهدهد و الفاختة و القبرة و الحباري و الصرد و الصوام و الشقراق و اختلفوا في الخطاف فذهب أكثر المتأخرين إلي الكراهة و ذهب الشيخ في النهاية و القاضي و ابن إدريس إلي التحريم بل ادعي ابن إدريس عليه الإجماع و استدلوا علي كراهة أكثر ما ذكر بما مر من الأخبار الناهية عن قتلها و إيذائها و لا يخفي أنها لا تدل علي كراهة أكل لحمها بعد القتل فإن الظاهر أن ذلك لكرامتها و احترامها لا لكراهة لحومها و حرمتها و الأخبار الآتية في الفاختة إنما تدل علي كراهة إيوائها في البيوت بل ربما يشعر بحسن قتلها و أكلها قال المحقق الأردبيلي قدس سره بعد إيراد روايات النهي عن قتل الهدهد و ظاهر الدليل هو التحريم و الحمل علي الكراهة كأنه للأصل و العمومات و حصر المحرمات و لعدم القائل بالتحريم علي الظاهر تأمل.
ثم اعلم أن الكلام في كراهة أكل اللحم و الدليل ما دل عليه بل علي النهي عن أذاه و قتله و هو غير مستلزم للنهي عن أكل لحمه و هو ظاهر فإن في أكله بعد
زمخشری در الفائق از عمر بن عبد العزیز آورده است: مردی از پروردگارش خواست جای شیطان را در دل انسان به او بنماید. در آنچه انسانِ خوابیده میبیند مردی مانند بلور را دید که درونش از بیرونش دیده میشد. شیطان را به صورت قورباغهای دید که خرطومی مانند پشه دارد و آن را از شانه چپش فرو میکند تا او را وسوسه کند و هنگامی که یاد خدا میکند پنهان میشود.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: قورباغهها را نکشید، زیرا بانگشان تسبیح است. زمخشری میگوید: در بانگ خود میگویند: «سبحان الملک القدوس.» (فرمانروای پاک منزه است.) از انس است که قورباغه ها را نکُشید، چون به آتش ابراهیم گذشتند و با دهان خود آب آوردند و به آن پاشیدند.
در شفاء الصدور است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: قورباغهها را نکُشید که بانگ آنها تسبیح است(2).
خلاصه: بدان که بیشتر اصحاب حکم به کراهت خوردن گوشت هدهد، فاخته، چکاوک، هوبره، جغد و سبزه قبا کردهاند. درباره پرستو اختلاف کردهاند. بیشتر متأخرین کراهت آن را گفتهاند. شیخ در نهایه و قاضی و ابن ادریس حکم به حرمت کردهاند. بلکه ابن ادریس بر آن دعوی اجماع کرده است. نسبت به کراهت بیشتر آنچه ذکر شد، به آنچه از احادیث نهی کننده از کشتن و آزار آنها گذشت استدلال کردهاند. پنهان نیست که این اخبار دلیل کراهت خوردن گوشت آنها پس از کشتن نیستند. زیرا ظاهرا نهی از کشتن برای احترام آنها و نه کراهت و حرمت گوشت آنها است. اخباری که در باره فاخته میآیند دلیل کراهت جا دادن آن در خانه است و بلکه چه بسا اشعار به خوبی کشتن و خوردن آنها داشته باشد. محقق اردبیلی قدس سره پس از ذکر روایات نهی از کشتن هدهد گفته است: ظاهر دلیل، حرمت است. قول به کراهت گویا برای اصل و عمومات حلیت و حصر محرمات است و برای این است که کسی ظاهرا قائل به حرمت نشده است. در این مطلب تامل کن.
سپس بدان که سخن در کراهت خوردن گوشت است و دلیل بر این مطلب دلالت ندارد. بلکه دلالت بر نهی از کشتن و آزار دادن است و آن مستلزم نهی از خوردن گوشت نیست. زیرا در خوردن آن پس از
القتل ليس أذاه و أيضا يحتمل أن يكون المراد بالنهي قتله لا للأكل بل لأذاه يؤيده قوله لا يؤذي و العلة أيضا فإن كونه نعم الطير لا يستلزم عدم قتله للأكل فإن الغنم أيضا موصوف بأنه نعم المال أو مال مبارك و نحو ذلك مع أنه خلق للأكل و لا شك أن الاجتناب عن أذاه أولي و أحوط.
ثم قال رحمه الله في حديث الخطاف المتقدم يفهم منه أن المراد بالنهي عن القتل النهي عن الأكل حيث دحا به بعد أن كان مذبوحا(1)ثم نقل النهي عن القتل فتأمل و لكن في السند جهالة و اضطراب.
و قال قدس سره و أما كراهة الحباري فليس عليها دليل واضح سوي أنه مذكور في أكثر الكتب قال في التحرير و بها رواية شاذة نعم في صحيحة عبد الله بن سنان قال سئل أبو عبد الله عليه السلام و أنا أسمع ما تقول في الحباري قال إن كانت له قانصة فكل الخبر .
و هي مشعرة بعدم ظهور حالها فالاجتناب أولي فتأمل انتهي.
و أقول كان وجه التأمل أنه لا إشعار في كلامه عليه السلام بالكراهة بل الظاهر أن غرضه عليه السلام بيان القاعدة الكلية لبعد عدم علمه عليه السلام بذلك و يحتمل أن يكون في هذا التعبير مصلحة أخري كتقية و نحوها و بالجملة عدم الكراهة أظهر لما ورد في الصحيح عن كردين المسمعي قال سألت أبا عبد الله عليه السلام عن الحباري قال لوددت أن عندي منه فآكل حتي أمتلئ(2).
و لرواية بسطام بن صالح.
و أما الحيات فالظاهر جواز قتلها مطلقا إلا عوامر البيوت إذا لم تؤذ أصحاب البيت فإنه يحتمل أن تكون فيها كراهة لكن ينبغي أن لا يكون الاحتراز عن قتلهن لتوهم إثم في قتلهن أو ضرر منهن و أما التفاصيل الواردة في أخبار العامة
کشتن آزاری نیست. نیز چه بسا مقصود از نهی، کشتن برای غیر خوردن باشد و کشتن برای آزار باشد و این مطلب را فرموده او که (آزار نشود.) تایید مینماید .علت ذکر شده در دلیل نیز این گونه است، زیرا اینکه فرموده: (چه خوب پرندهای است) پرنده خوب بودن، مستلزم عدم کشتن آن برای خوردن نیست، زیرا گوسفند هم با اینکه برای خوردن آفریده شده است، وصف میشود به اینکه مالی خوب یا مبارک و مانند آن است. البته شک نیست که دوری کردن از آزارش با اولویت و احتیاط موافقتر است.
محقق اردبیلی رحمه الله سپس درباره حدیث پرستو که گذشت، گفته است: فهمیده میشود که مقصود از نهی از کشتن نهی از خوردن است، چون پس از اینکه سرش را بریده بود آن را به زمین زد(3)و سپس نهی از قتل روایت شده است. پس در این مطلب تامل نما. ولی در سند جهالت و اضطراب است.
محقق اردبیلی قدّس سره گفته است: اما کراهت گوشت هوبره دلیل روشنی ندارد؛ جز اینکه در بیشتر کتب ذکر شده و در تحریر گفته است: درباره آن روایتی شاذّ است. آری، در صحیحه عبد اللَّه بن سنان است که از امام صادق علیه السّلام پرسش شد که درباره هوبره چه میگویید؟ و من میشنیدم. فرمود: اگر چینه دان دارد، آن را بخور. این روایت قرینه است که حالش معلوم نیست و بنابراین اجتناب اولی است. پس در این مطلب تامل نما. بنده میگویم: گویا وجه تامل در سخنش این است که در سخن امام علیه السّلام اِشعاری به کراهت نیست و ظاهر آن است که غرضش بیان قاعده کلی بوده است. چون بعید است که حال آن را نداند و چه بسا در این تعبیر مصلحت دیگری مانند تقیه و مانند آن بوده است. برای اینکه در روایت صحیح از کردین مسمعی است که از امام صادق علیه السّلام درباره هوبره پرسیدم. فرمود: دوست دارم که از گوشتش نزدم بود و میخوردم تا شکمم پر میشد؛(4)و برای روایت بسطام بن صالح. در مجموع عدم کراهت ظاهرتر است.
اما مارها ظاهر جواز کشتن همه آنها است؛ جز مار خانگی در صورتی که به صاحب خانه آزار نرساند که چه بسا کراهت دارد. ولی باید خودداری از کشتن آنها، برای توهم گناه در کشتن یا توهم زیان دیدن از آنها نباشد. اما تفصیلهایی که در اخبار عامه است را در اخبار
فلم نجده في أخبارنا و أما سائر المؤذيات فلا بأس بقتلهن و ما لم يؤذ منها فلعل الأفضل الاجتناب عن قتلها تنزها لا تحريما للتعليلات الواردة في بعض الأخبار فتفطن.
و أما تعذيب الحيوان الحي بلا مصلحة داعية إلي ذلك فهو قبيح عقلا و يشعر فحاوي بعض الأخبار بالمنع عنه فالأحوط تركه و لم يتعرض أكثر أصحابنا لتلك الأحكام إلا نادرا.
خودمان نیافتیم. اشکالی در کشتن جانورهای آزار دهنده دیگر نیست. آنچه از جانوران که آزار نمی دهند، شاید برای نزاهت انسان و نه برای حرمت آن، به جهت تعلیلهایی که در برخی روایات آمده است، بهتر کناره گیری از کشتن آنها باشد. پس به هوش باش.
اما شکنجه دادن جانور زنده بدون مصلحتی که باعث آن گردد، به حکم عقل زشت است و مضمون برخی اخبار قرینه بر منع از آن است و آنچه مطابق احتیاط است، ترک آن است. بیشتر اصحاب، جز به ندرت تعرضی نسبت به این احکام نکردند .
الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَامُورَانِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ: لَا تَقْتُلُوا الْقُبَّرَةَ(1)وَ لَا تَأْكُلُوا لَحْمَهَا فَإِنَّهَا كَثِيرَةُ التَّسْبِيحِ وَ تَقُولُ فِي آخِرِ تَسْبِيحِهَا لَعَنَ اللَّهُ مُبْغِضِي آلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام(2).
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْهَاشِمِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام (3): الْقُنْزُعَةُ الَّتِي هِيَ عَلَي رَأْسِ الْقُبَّرَةِ(4)مِنْ مَسْحَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عليه السلام وَ ذَلِكَ أَنَّ الذَّكَرَ أَرَادَ أَنْ يَسْفَدَ أُنْثَاهُ فَامْتَنَعَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهَا لَا تَمْتَنِعِي مَا أُرِيدُ(5)إِلَّا أَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنِّي نَسَمَةً يَذْكُرُ رَبَّهُ(6)فَأَجَابَتْهُ إِلَي مَا طَلَبَ فَلَمَّا أَرَادَتْ أَنْ تَبِيضَ قَالَ لَهَا أَيْنَ تُرِيدِينَ أَنْ تَبِيضِينَ فَقَالَتْ لَهُ لَا أَدْرِي أُنَحِّيهِ عَنِ الطَّرِيقِ فَقَالَ لَهَا إِنِّي خَائِفٌ أَنْ يَمُرَّ بِكِ مَارُّ الطَّرِيقِ وَ لَكِنِّي أَرَي لَكِ أَنْ تَبِيضِي قُرْبَ الطَّرِيقِ فَمَنْ رَآكِ(7)قُرْبَهُ تَوَهَّمَ أَنَّكِ تَعْرِضِينَ لِلَقْطِ الْحَبِّ مِنَ الطَّرِيقِ فَأَجَابَتْهُ إِلَي ذَلِكَ وَ بَاضَتْ وَ حَضَنَتْ حَتَّي أَشْرَفَتْ عَلَي النِّقَابِ(8)فَبَيْنَمَا هُمَا كَذَلِكَ إِذْ
کافی: امام رضا علیه السّلام فرمود: چکاوک را نکشید و گوشتش را نخورید، زیرا او زیاد تسبیح میگوید و در پایان تسبیحش میگوید: خدا دشمنان خاندان محمّد صلی اللَّه علیه و آله را لعنت کند.(9)
کافی: امام سجّاد علیه السّلام فرمود: کاکُل چکاوک اثر دست کشیدن سلیمان بن داود علیه السّلام است، زیرا جنس نر چکاوک خواست با جنس مادهاش آمیزش کند و جنس مادهاش نمی پذیرفت. جنس نر به او گفت: از آمیزش خودداری نکن، چون من جز این که خداوند عزّ و جلّ از من فرزندی به وجود بیاورد که پروردگارش را یاد کند، هدفی ندارم. جنس ماده خواهش او را پذیرفت. وقتی جنس ماده خواست تخم بگذارد، جنس نر به او گفت: کجا میخواهی تخم بگذاری؟ گفت: نمیدانم. تخم را دور از راه رفت و آمد میگذارم. نر گفت: میترسم ره گذری از کنار تو عبور کند. به نظرم بهتر این است که نزدیک راه تخم بگذاری تا هر کس تو را ببیند فکر کند که تو میخواهی از میان راه دانه برداری. ماده این را پذیرفت و تخم گذاشت و روی آن (حضن کرد) خوابید تا وقتی که نزدیک بیرون آمدن جوجه از تخم (نقاب) شد. در همین لحظه بود که سلیمان بن داود علیه السّلام
طَلَعَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ عليه السلام فِي جُنُودِهِ وَ الطَّيْرُ تُظِلُّهُ فَقَالَتْ لَهُ هَذَا سُلَيْمَانُ قَدْ طَلَعَ عَلَيْنَا فِي جُنُودِهِ وَ لَا آمَنُ أَنْ يَحْطِمَنَا وَ يَحْطِمَ بَيْضَنَا فَقَالَ لَهَا إِنَّ سُلَيْمَانَ عليه السلام لَرَجُلٌ رَحِيمٌ بِنَا فَهَلْ عِنْدَكِ شَيْءٌ هَيَّأْتِهِ لِفِرَاخِكِ(1)إِذَا نَقَبْنَ قَالَتْ نَعَمْ عِنْدِي جَرَادَةٌ خَبَأْتُهَا مِنْكَ أَنْتَظِرُ بِهَا فِرَاخِي إِذَا نَقَبْنَ فَهَلْ عِنْدَكَ أَنْتَ شَيْءٌ(2)قَالَ نَعَمْ عِنْدِي تَمْرَةٌ خَبَأْتُهَا مِنْكِ لِفِرَاخِنَا فَقَالَتْ خُذْ أَنْتَ تَمْرَتَكَ وَ آخُذُ أَنَا جَرَادَتِي وَ نَعْرِضُ لِسُلَيْمَانَ عليه السلام فَنُهْدِيهِمَا لَهُ فَإِنَّهُ رَجُلٌ يُحِبُّ الْهَدِيَّةَ فَأَخَذَ التَّمْرَةَ فِي مِنْقَارِهِ وَ أَخَذَتْ هِيَ الْجَرَادَةَ فِي رِجْلَيْهَا ثُمَّ تَعَرَّضَا لِسُلَيْمَانَ عليه السلام فَلَمَّا رَآهُمَا وَ هُوَ عَلَي عَرْشِهِ بَسَطَ يَدَيْهِ لَهُمَا فَأَقْبَلَا فَوَقَعَ الذَّكَرُ عَلَي الْيُمْنَي وَ وَقَعَتِ الْأُنْثَي عَلَي الْيُسْرَي(3)فَسَأَلَهُمَا عَنْ حَالِهِمَا فأخبره [فَأَخْبَرَاهُ] فَقَبِلَ هَدِيَّتَهُمَا وَ جَنَّبَ جُنُودَهُ عَنْ بَيْضِهِمَا(4)فَمَسَحَ عَلَي رَأْسِهِمَا وَ دَعَا لَهُمَا بِالْبَرَكَةِ فَحَدَثَتِ الْقُنْزُعَةُ عَلَي رَأْسِهِمَا مِنْ مَسْحَةِ سُلَيْمَانَ عليه السلام(5).
قال الجوهري القبرة واحدة القبر و هو ضرب من الطير و القنبراء لغة فيها و الجمع القنابر و العامة تقول القنبرة.
الأخبار تدل علي أنها مع النون أيضا لغة فصيحة كما مر عن القاموس قولا و نقل الدميري عن البطليوسي في شرح أدب الكاتب أنها أيضا لغة فصيحة قال و في طبعه أنه لا يهوله صوت صائح و ربما رمي بالحجر فاستخف بالرامي و لطئ بالأرض حتي يجاوزه الحجر و هو يضع وكره علي الجادة حبا للإنس انتهي(6).
و قال الجوهري حضن الطائر بيضه يحضنه إذا ضمه إلي نفسه تحت جناحه
با لشکریانش در حالی که پرندگان بر او سایه افکنده بودند، پدیدار شدند. ماده به نر گفت: این سلیمان است که با لشکرش سرزده بر ما وارد شده است و من نسبت به اینکه او ما و تخمهایمان را لگد (حطم) نکند، اطمینانی ندارم. نر به ماده گفت: سلیمان قطعا مردی است که با ما مهربان است. آیا تو وقتی جوجههایت از تخم بیرون بیایند، چیزی برایشان آماده داری؟ ماده گفت: آری، یک ملخ دارم که از تو پنهانش کردهام و منتظر هستم تا جوجههایم بیرون بیایند و با آن غذایشان دهم آیا تو هم چیزی داری؟ گفت: آری، من هم یک خرما برای جوجه هایمان دارم که از تو پنهان کردهام. ماده گفت: تو خرمایت را بردار و من ملخم را برمیدارم تا آن دو را برای سلیمان به عنوان هدیه ببریم. چون او مردی است که هدیه را دوست دارد. نر خرما را به نوک و ماده ملخ را به چنگال گرفت. آن گاه به حضور سلیمان علیه السّلام رسیدند. وقتی سلیمان آن دو را دید در حالی که بالای تختش بود دو دست خود را برای آنها گشود. آن دو نزدیک آمدند تا اینکه نر در سمت راست و ماده در سمت چپ او نشست. سلیمان از هر دو حالشان را پرسید. نر به سلیمان از حالشان خبر داد. سلیمان هدیه آنها را پذیرفت و لشکریانش را از آسیب رساندن به تخمهای آن دو بر حذر داشت. پس دستی به سر آنها کشید و دعا کرد که خدا به آن دو برکت بدهد. بعد از دست کشیدن سلیمان کاکل بر سر آن دو به وجود آمد.(7)
جوهری گفته است: «قبّره (چکاوک) مفرد قبّر (چکاوکها) است. چکاوک نوعی پرنده است که قنبراء هم لهجه ای برای آن است و مردم به آن قنبره میگویند.»
همان گونه که از کتاب قاموس هم مطلبی در این باره نقل شد، از آنچه درباره لغت عرب خبر میدهد برمی آید که قنبراء با نون یعنی قنبران هم لهجه فصیحی است.
دمیری از بطلیوسی نقل کرده که وی در شرح ادب الکاتب گفته است: «تلفظ به قنبران هم لهجه فصیحی است.» دمیری ادامه میدهد: «چکاوک از صدای کسی که فریاد میکشد نمی ترسد. چه بسا به او سنگ پرانده شود، ولی او اهمیت نمی دهد و خود را به زمین میچسباند تا سنگ از او بگذرد. او بر سر جاده لانه میکند، چرا که انس گرفتن را دوست دارد.»(8)
جوهری میگوید: «(حضن الطائر بیضه یحضنه) در وقتی گفته میشود که تخم را در زیر بالَش به خود بچسباند.
علي النقاب أي شق البيضة عن الفرخ و الحطم الكسر و لعل الخوف لاحتمال النزول أو لاجتماع الناس للنظر إلي شوكته و زينته و غرائب أمره فيحطمون فالإسناد إليه إسناد إلي السبب البعيد.
و قال المحقق الأردبيلي روح الله روحه بعد إيراده الرواية الأخيرة فيها أحكام مثل قصد النسل من النكاح و التجنب عن كسر بيض الطيور و أخذها و الهدية و قبولها و إن كان قليلا جدا و كان لصاحبها طلب من المهدي إليه و الدعاء له بالبركة و غيرها و إن كان في شرع سليمان عليه السلام فتأمل انتهي.
و قال شارح اللمعة نور الله ضريحه كراهة القبرة منضمة إلي البركة بخلاف الفاختة.
دَلَائِلُ الطَّبَرِيِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَعْرُوفِ بِغَزَالٍ قَالَ: كُنْتُ جَالِساً مَعَ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام فِي حَائِطٍ لَهُ إِذْ جَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ أَخَذَ يَصِيحُ وَ يُكْثِرُ الصِّيَاحَ وَ يَضْطَرِبُ فَقَالَ لِي تَدْرِي مَا يَقُولُ هَذَا الْعُصْفُورُ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ وَلِيُّهُ أَعْلَمُ فَقَالَ يَقُولُ يَا مَوْلَايَ إِنَّ حَيَّةً تُرِيدُ أَنْ تَأْكُلَ فِرَاخِي فِي الْبَيْتِ فَقُمْ بِنَا نَدْفَعْهَا عَنْهُ وَ عَنْ فِرَاخِهِ فَقُمْنَا وَ دَخَلْنَا الْبَيْتَ فَإِذَا حَيَّةٌ تَجُولُ فِي الْبَيْتِ فَقَتَلْنَاهَا(1).
الْبَصَائِرُ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْوَشَّاءِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنِ الْمِيثَمِيِّ عَنْ مَنْصُورٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ قَالَ: كُنْتُ مَعَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام فِي دَارِهِ وَ فِيهَا عَصَافِيرُ وَ هُنَّ يَصِحْنَ فَقَالَ لِي أَ تَدْرِي مَا يَقُلْنَ هَؤُلَاءِ الْعَصَافِيرُ قُلْتُ لَا أَدْرِي قَالَ يُسَبِّحْنَ رَبَّهُنَّ وَ يَطْلُبْنَ رِزْقَهُنَ(2).
دَلَائِلُ الطَّبَرِيِّ، عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ الْوَشَّاءِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنِ الْمِيثَمِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَنْصُورٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ: يُسَبِّحْنَ رَبَّهُنَّ وَ يُهَلِّلْنَ وَ يَسْأَلْنَهُ قُوتَ يَوْمِهِنَّ ثُمَّ قَالَ يَا بَا حَمْزَةَ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ(3).
عبارت (علی النّقاب) به معنی شکافته شدن تخم به وسیله جوجه است و معنی (حطم) شکستن است.»
شاید ترس چکاوک نر و ماده از این بوده است که احتمال آن میرفته که لشکر سلیمان بر روی آنها پیاده شوند یا اینکه ترسشان از گرد آمدن مردم برای تماشای شوکت، زینت و کارهای عجیب سلیمان بوده که در اثر گرد آمدن، آنها را هم لگد میکردند و بنابراین اسناد لگد کردن به سلیمان اسناد به سبب دور خواهد بود.
محقق اردبیلی رحمه الله پس از آوردن روایت دوم گفته است: «در آن احکامی است؛ مثل قصد کردن تولید نسل از نکاح،
اجتناب از شکستن تخم پرندگان و برداشتن آن، هدیه دادن و پذیرش آن اگرچه بسیار کم باشد، اینکه هدیه دهنده حق دارد از هدیه گیرنده خواهشی بنماید و باید هدیه گیرنده برای هدیه دهنده از خدا طلب برکت نماید و ... هر چند اینها در شریعت سلیمان علیه السّلام بوده است. پس تفکر نما.»
شارح کتاب لمعه رحمه الله گفته است: «کراهت چکاوک بر خلاف فاخته پیوسته با برکت است و علت کراهت چکاوک برکتش است.»
دلائل الإمامه: احمد بن محمّد معروف به غزال نقل کرد: من نزد امام کاظم علیه السّلام در نخلستانش نشسته بودم که ناگاه گنجشکی آمد و در برابر امام بر زمین نشست و شروع به شیون کرده، بسیار فریاد کشید و پریشانی نمود. امام به من فرمود: میدانی این گنجشک چه میگوید؟ گفتم: خدا و رسول او و ولیاش داناترند. فرمود: میگوید: ای سرور من! ماری میخواهد جوجههایم را در خانه بخورد. امام به غزال فرمود: برخیز تا برویم و مار را از او و جوجه هایش دور کنیم. غزال نقل کرد: برخاستیم و داخل خانه شدیم. ناگهان ماری در خانه میچرخید و ما آن مار را کشتیم.(4)
بصائر الدرجات: ابو حمزه ثمالی نقل میکند: با امام چهارم علیه السّلام در خانهاش بودم که در خانه گنجشکها فریاد برمیآوردند. امام به من فرمود: میدانی این گنجشکها چه میگویند؟ گفتم: نمیدانم. فرمود: تسبیح پروردگار خود را میکنند و روزی خود را میخواهند.(5)
ثمالی مانند همین حدیث را نقل کرده و انتهای حدیث را این گونه نقل کرده است: پروردگارشان را تسبیح میکنند و لا اله الا الله میگویند و از او خوراک روزانه خود را درخواست میکنند. سپس حضرت فرمود: ای ابا حمزه! «عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْروَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْء.»(6){ما زبان پرندگان را تعلیم یافتهایم و از هر چیزی به ما داده شده است.}(7)
الْبَصَائِرُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ سَالِمٍ مَوْلَي أَبَانٍ بَيَّاعِ الزُّطِّيِّ قَالَ: كُنَّا فِي حَائِطٍ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ نَفَرٌ مَعِي قَالَ فَصَاحَتِ الْعَصَافِيرُ فَقَالَ أَ تَدْرِي مَا تَقُولُ فَقُلْنَا جَعَلَنَا اللَّهُ فِدَاكَ لَا نَدْرِي مَا تَقُولُ فَقَالَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِكَ لَا بُدَّ لَنَا مِنْ رِزْقِكَ فَأَطْعِمْنَا وَ اسْقِنَا(1).
مَشَارِقُ الْأَنْوَارِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ خَرَجْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: فَإِذَا نَحْنُ بِقَاعٍ مُجْدِبٍ يَتَوَقَّدُ حَرّاً وَ هُنَاكَ عَصَافِيرُ فَتَطَايَرْنَ حَوْلَ بَغْلَتِهِ فَزَجَرَهَا فَقَالَ لَا وَ لَا كَرَامَةَ قَالَ ثُمَّ سَارَ إِلَي مَقْصِدِهِ فَلَمَّا رَجَعْنَا مِنَ الْغَدِ وَ عُدْنَا إِلَي الْقَاعِ فَإِذَا الْعَصَافِيرُ قَدْ طَارَتْ وَ دَارَتْ حَوْلَ بَغْلَتِهِ وَ رَفْرَفَتْ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ اشْرَبِي وَ ارْوِي قَالَ فَنَظَرْتُ وَ إِذَا فِي الْقَاعِ ضَحْضَاحٌ مِنَ الْمَاءِ فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي بِالْأَمْسِ مَنَعْتَهَا وَ الْيَوْمَ سَقَيْتَهَا فَقَالَ اعْلَمْ أَنَّ الْيَوْمَ خَالَطَهَا الْقَنَابِرُ فَسَقَيْتُهَا وَ لَوْ لَا الْقَنَابِرُ لَمَا سَقَيْتُهَا فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي وَ مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْقَنَابِرِ وَ الْعَصَافِيرِ فَقَالَ وَيْحَكَ أَمَّا الْعَصَافِيرُ فَإِنَّهُمْ مَوَالِي عُمَرَ لِأَنَّهُمْ مِنْهُ وَ أَمَّا الْقَنَابِرُ فَإِنَّهُمْ مِنْ مَوَالِينَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي صَفِيرِهِمْ بُورِكْتُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ بُورِكَتْ شِيعَتُكُمْ وَ لَعَنَ اللَّهُ أَعْدَاءَكُمْ ثُمَّ قَالَ عَادَانَا مِنْ كُلٍّ شَيْءٌ حَتَّي مِنَ الطُّيُورِ الْفَاخِتَةُ وَ مِنَ الْأَيَّامِ الْأَرْبِعَاءُ(2).
مَجَالِسُ الشَّيْخِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْمَدَنِيِ(3)عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليهم السلام قَالَ: لَا تَأْكُلُوا الْقُنْبُرَةَ وَ لَا تَسُبُّوهَا وَ لَا تُعْطُوهَا الصِّبْيَانَ يَلْعَبُونَ بِهَا فَإِنَّهَا كَثِيرَةُ التَّسْبِيحِ لِلَّهِ وَ تَسْبِيحُهَا لَعَنَ اللَّهُ مُبْغِضِي آلِ مُحَمَّدٍ(4).
بصائر الدرجات: سالم غلام ابان بیّاع زطّی نقل کرده: در نخلستان امام صادق علیه السّلام بودیم و چند تن همراه من بودند. گنجشکها بانگ برآوردند. امام فرمود: آیا میدانی اینها چه میگویند؟ گفتیم: فدایت شویم. نمی دانیم چه میگویند؟ فرمود: میگویند: خداوندا! ما آفریده ای از آفریدههای تو هستیم و چاره ای جز خوردن روزی تو را نداریم. پس به ما غذا بده و ما را سیراب گردان.
مشارق الانوار: محمّد بن مسلم نقل میکند: با امام باقر علیه السّلام بیرون رفتیم و به زمینی خشک رسیدیم که از شدت گرما میسوخت. در آنجا گنجشکهایی بودند که دور قاطر آن حضرت پرواز میکردند. حضرت آنها را راند و فرمود: کرامتی برایتان نیست. سپس به مسیر خود ادامه داد تا به مقصد رسید. وقتی فردا برگشتیم و دوباره به آن زمین رسیدیم گنجشکها پرواز کرده، دور قاطر چرخیدند و بال و پر زدند. در این وقت شنیدم که حضرت فرمود: بنوشید و سیراب شوید. نگاه کردم و با مقداری آب در آن زمین مواجه شدم. گفتم: ای آقای من! دیروز آب را از آنها دریغ کردی و امروز به آنها آب دادی؟ فرمود: بدان که امروز چکاوکها با گنجشکها همراه شدند که من آبشان دادم و اگر چکاوکها نبودند من به آنها آب نمی دادم. گفتم: ای آقای من! چکاوکها و گنجشکها چه فرقی دارند؟ فرمود: وای بر تو، گنجشکها دوستان عُمَر هستند، چون از اویند و اما چکاوکها از دوستان ما اهل بیت هستند و آنها در ندای خود میگویند: بر شما اهل بیت و بر شیعیانتان برکت باد و بر دشمنان شما لعنت باد. سپس فرمود: از هر چیزی دشمنی داریم حتی پرنده که از میان پرنده فاخته دشمن ماست و حتی روزها که روز چهارشنبه دشمن ماست.(5)
المجالس و الاخبار: امام صادق علیه السّلام فرمود: چکاوک را نخورید، دشنامش ندهید و به دست بچههایش ندهید تا با آن بازی کنند، چون چکاوک خدا را زیاد تسبیح میکند و تسبیح او این است که خدا دشمنان آل محمّد صلّی الله علیه و آله را لعنت کند.(6)
1) بصائر الدرجات.
2) مشارق الأنوار: 114.
3) في المخطوطة و في الكافي:« المديني» و في المصدر: المدائني.
4) المجالس و الاخبار: 71 فيه: سمعت أبا الحسن الرضا عليه السلام يقول: لا تقتلوا القبرة و لا تأكلوا لحمها فانها كثيرة التسبيح و تقول في آخر تسبيحها: لعن ا ه.
5) . مشارق الانوار: 114
6) . المجالس والاخبار: 71
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام يَقُولُ: مَا أَزْرَعُ الزَّرْعَ لِطَلَبِ الْفَضْلِ فِيهِ وَ مَا أَزْرَعُهُ إِلَّا لِيَتَنَاوَلَهُ الْفَقِيرُ وَ ذُو الْحَاجَةِ وَ لِيَتَنَاوَلَ مِنْهُ الْقُنْبُرَةُ خَاصَّةً مِنَ الطَّيْرِ(1).
الكافي، عن العدة عن أحمد بن أبي عبد الله عن علي بن محمد بن سليمان عن أبي أيوب: مثل الخبرين(2).
يظهر من المجالس أن علي بن محمد بن سليمان هو القاساني و أن سليمان تصحيف شيرة فإن القاساني هو علي بن محمد بن شيرة كما ذكره النجاشي ثم اعلم أنه لا يبعد أن تكون الأخبار الواردة في حب بعض الحيوانات و النباتات و الجمادات لهم عليهم السلام و بغض بعضها لهم و كونها منسوبة إلي أعدائهم محمولة علي أنه للأشياء الحسنة ارتباط واقعي منسوب بعضها إلي بعض و للأجناس الخبيثة ربط واقعي لبعضها إلي بعض سواء كانت من الإنسان و الحيوانات أو الجمادات(3)أو الأعمال أو الأفعال أو الأخلاق أو غيرها فالطيور الحسنة مثلا من جهة حسنها الواقعي كأنها تحب المقدسين من البشر لاشتراكها معهم في الحسن و كذا النباتات و الجمادات و غيرها و الأمور القبيحة و الأشياء الخبيثة لها مناسبة بالملعونين من البشر فكأنها تحبهم لمناسبتها لهم و تبغض الأئمة و شيعتهم لمباينتها إياهم و التسليم لها مجملا و تفويض علمها إليهم أحوط و أولي و قد مر بعض القول في مثله
حياة الحيوان، العصفور بضم العين و حكي ابن رشيق الفتح أيضا و الأنثي عصفورة قال حمزة سمي عصفورا لأنه عصي و فر و هو أنواع منها ما يطرب بصوته و منها ما يعجب بصوته و حسنه و العصفور الصوار هو الذي يجيب إذا دعي و عصفور الجنة هو الخطاف و أما العصفور الدوري فإن في طباعه اختلافا و ذلك أن فيه من الطباع ما يشبه طباع السباع و هو أكل اللحم و لا يزق فراخه و من
المجالس و الاخبار: امام سجاد علیه السّلام میفرمود: من کشاورزی نمیکنم که بهره بیشتری ببرم. من کشاورزی نمی کنم مگر برای اینکه مستمند و نیازمند از آن بخورند و از میان پرندهها مخصوصا چکاوک از آن بخورد.(4)
ظاهر کتاب مجالس بر این است که علی بن محمد بن سلیمان همان قاسانی است و سلیمان تصحیفی از لفظ شیره است. چرا که قاسانی همان گونه که نجاشی ذکر کرده است همان علی بن محمد بن شیره است.
بدان که بعید نیست اخباری که دلالت بر این دارد که برخی جانوران و گیاهها و جمادات ائمه علیهم السّلام را دوست دارند و برخی با آنها دشمنند و به دشمنانشان منسوبند، حمل به این معنا شود که چیزهای خوب چه انسان باشند و چه حیوان یا جماد یا اعمال و افعال و اخلاق و ... ارتباطی واقعی دارند که به همدیگر منسوبند و چیزهای بد چه انسان باشند یا حیوان یا اعمال و افعال و اخلاق و ... با هم ارتباطی واقعی دارند. بنابراین، پرندههای خوب به عنوان مثال و نیز گیاهان و جمادات و ... به جهت حُسنی که در عالم واقع دارند و به خاطر اشتراکی که با انسانهای مقدس دارند، گوییا آنها را دوست دارند. چیزهای بد و پلید نیز با انسانهای ملعون مناسبت دارند و به همین جهت گوییا به جهت مناسبتشان با آنها، آن انسانهای ملعون را دوست دارند و به خاطر تباینی که میان آنها و ائمه است با ائمه و شیعیان آنها دشمنند. آنچه مطابق احتیاط است و اولویت دارد این است که نسبت به این مطلب به نحو اجمالی تسلیم شده، آن را قبول کنیم و علمش را به اهل بیت واگذار نماییم. کلامی در این باره در ذیل احادیثِ مانند این حدیث گذشت.
حیاة الحیوان: عُصفور (گنجشک) یا بنا بر حکایت ابن رشیق عَصفور که مؤنث آن عصفوره است، حمزه در رابطه با آن گفته است: «عصفور نامیده شده است، زیرا عصیان کرد و فرار کرد.»
گنجشک چند نوع است؛ از جمله آن گنجشکی است که از خواندن خود به وجد میآید، از جمله دیگر آن گنجشکی است که از آواز و زیبایی خود خوشش میآید. گنجشک صوّار آن است که هنگامی که خوانده شود، پاسخ میدهد. عصفور الجنه همان پرستو است. اما گنجشک خانگی در رابطه با خوی وی اختلاف است، زیرا او خویی شبیه اخلاق درّندگان دارد و آن این است که گوشت را میخورد و به جوجههایش نمی خوراند.
البهائم أنه ليس بذي مخلب و لا منسر و يأكل الحب و إذا سقط علي عود قدم أصابعه الثلاث و أخر الدابرة و سائر سباع الطير(1)تقدم إصبعين و تفرج إصبعين و يأكل الحب و البقول و يتميز الذكر منها بلحية سوداء كما مر للرجل و التيس و الديك و ليس في الأرض طائر و لا سبع و لا بهيمة أحني من العصفور علي ولده و لا أشد له عشقا و ذلك مشاهد عند أخذ فراخها و وكره في العمران تحت السقوف خوفا من الجوارح و إذا خلت مدينة من أهلها ذهبت العصافير منها فإذا عادوا إليها عادت العصافير بها و العصفور لا يعرف المشي و إنما يثب وثبا و هو كثير السفاد فربما سفد في الساعة الواحدة مائة مرة و لذلك قصر عمره فإنه لا يعيش في الغالب أكثر من سنة و لفرخه تدرب علي الطيران حتي أنه يدعي فيجيب قال الجاحظ بلغني أنه يرجع من فرسخ .
و من أنواعه عصفور الشوك و مأواه السباخ و زعم أرسطو أن بينه و بين الحمار عداوة لأن الحمار إذا كان به دبر حكه بالشوك الذي يأوي إليه هذا العصفور فيقتله و ربما نهق الحمار فتسقط فراخه أو بيضه من جوف وكره فلذلك هذا العصفور إذا رأي الحمار رفرف فوق رأسه و علي عينه و آذاه بطيرانه و صياحه .
و من أنواعه القبرة و حسون(2)و هو ذو ألوان بحمرة و صفرة و بياض و سواد و زرقة و خضرة و هو يقبل التعليم فيتعلم أخذ الشيء من يد الإنسان المتباعد و يأتي به إلي مالكه(3).
و منها البلبل و الصعوة و الحمرة و العندليب و المكاكي و الصافر و التنوط و الوضع و البرقش و القبعة .
وَ رَوَي الْبَيْهَقِيُّ وَ ابْنُ عَسَاكِرَ بِسَنَدِهِمَا إِلَي أَبِي مَالِكٍ قَالَ: مَرَّ 17 سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ عليه السلام بِعُصْفُورٍ يَدُورُ حَوْلَ عُصْفُورَةٍ فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ أَ تَدْرُونَ مَا يَقُولُ قَالُوا وَ مَا
نیز در گنجشک خانگی از چهارپایان اهلی نیز خصوصیاتی هست که عبارت از این است که او چنگال و منقار ندارد، دانه میخورد و هنگامی که روی شاخه فرو میافتد، سه انگشتش را پیش میآورد و انگشت انتهایی خود را پس مینهد. ولی تمام پرندگان درنده دو انگشت را پیش آورده، دو انگشت را پس نهاده و دانه و سبزی میخورند. نشانه گنجشک نر ریش سیاه است. چنانچه درباره مرد و بز نر و خروس گذشت. در روی زمین هیچ پرنده و درنده و حیوان اهلی نسبت به فرزندش از گنجشک مهربانتر و عاشقتر نیست و این مطلب در هنگام برگرفتن جوجههایش قابل مشاهده است. آشیانه گنجشک به خاطر ترس از جانوران وحشی در آبادانی و در زیر سقفها است. هنگامی که شهری از مردمش تهی شود، گنجشکها از آن میروند و وقتی مردم به آن برگردند، گنجشکها هم برمیگردند. گنجشک راه رفتن را بلد نیست و تنها روش حرکتش پرش است. او زیاد آمیزش میکند تا آن جا که چه بسا در یک ساعت صد بار آمیزش کند و از این رو عمرش کوتاه است و غالبا بیش از یک سال زنده نمیماند. او جوجه اش را برای پرواز تمرین میدهد تا آنجا که جوجه خوانده میشود و پاسخ میدهد. جاحظ گفته است: به من خبر رسیده است که گنجشک از فاصله یک فرسخ برگشت مینماید.
از جمله انواع گنجشک، گنجشک خار بوده که جایگاهش در شوره زار است. ارسطو پنداشته است که میان او و خر دشمنی است، زیرا وقتی خر زخمی میشود آن زخم را با خارِ لانه این پرنده میمالد و در نتیجه او را میکُشد. همچنین در بسیاری از اوقات خر بانگ برآورده و در اثر آن، جوجهها یا تخمهای این پرنده از آشیانه میافتند. از این رو هنگامی که این گنجشک خر را میبیند بالای سر و چشمان خر پر و بال میزند و با پرواز و فریاد خود او را آزار میدهد.
از انواع گنجشک چکاوک و سُهره است.(4)سهره که دارای رنگ های سرخ، زرد، سفید، سیاه، آبی و سبز است آموزش پذیر بوده و میآموزد که چیزی را از دست انسانی در فاصله دور بگیرد و نزد صاحب خود آورد.(5)
از انواع گنجشک، بلبل، صعوه (گنجشک کوچک)، حمّره (بلبل دم قرمز)، عندلیب، مکاکی (پرنده ای سفیدرنگ که در فضا اوج میگیرد و صدای زیبایی دارد)، صافر (مرغ انجیر خوار طلایی)، تنوّط (پرنده بافنده)، وضع، بِرقِش (نوعی سهره یا گنجشک) و قبعه (پرنده ای که گرد لانه موش میگردد و وقتی میترسد سر در آن میکند) است.
سلیمان بن داود علیه السّلام از کنار گنجشکی که گرد ماده خود میچرخید گذر کرد. پس به یارانش فرمود: میدانید چه میگوید؟ گفتند:
يَقُولُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَالَ يَخْطُبُهَا إِلَي نَفْسِهِ وَ يَقُولُ تُزَوِّجِينِي أُسْكِنْكِ أَيَّ قُصُورِ دِمَشْقَ شِئْتَ قَالَ سُلَيْمَانُ وَ قُصُورُ دِمَشْقَ مَبْنِيَّةٌ بِالصَّخْرِ لَا يَقْدِرُ أَنْ يُسْكِنَهَا لَكِنَّ كُلَّ خَاطِبٍ كَذَّابٌ.
وَ رَوَي ابْنُ قَانِعٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَتَلَ عُصْفُوراً عَبَثاً عَجَّ إِلَي اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ يَقُولُ يَا رَبِّ عَبْدُكَ قَتَلَنِي عَبَثاً وَ لَمْ يَقْتُلْنِي لِمَنْفَعَةٍ.
وَ فِي الْحِلْيَةِ لِلْحَافِظِ أَبِي نُعَيْمٍ قَالَ أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِيُّ: كُنْتُ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ زَيْنِ الْعَابِدِينَ عليه السلام إِذَا عَصَافِيرُ يَطِرْنَ حَوْلَهُ وَ يَصْرُخْنَ فَقَالَ يَا بَا حَمْزَةَ هَلْ تَدْرِي مَا تَقُولُ هَذِهِ الْعَصَافِيرُ قُلْتُ لَا قَالَ إِنَّهَا تُقَدِّسُ رَبَّهَا جَلَّ وَ عَلَا وَ تَسْأَلُهُ قُوتَ يَوْمِهَا.
و قال ابن عباس لما ركب موسي و الخضر عليهما السلام السفينة جاء عصفور حتي وقع علي حرف السفينة ثم نقر في البحر(1)فقال له الخضر ما نقص علمي و علمك من علم الله إلا مثل(2)ما نقص هذا العصفور من البحر .
قال العلماء لفظ النقص ليس هنا علي ظاهره و إنما معناه أنما علمي و علمك بالنسبة إلي علم الله كنسبة ما نقره(3)هذا العصفور من هذا البحر قلت و هذا علي التقريب إلي الأفهام و إلا فنسبة علمهما أقل و أحقر.
وَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا مِنْ إِنْسَانٍ يَقْتُلُ عُصْفُوراً فَمَا فَوْقَهَا بِغَيْرِ حَقِّهَا إِلَّا سَأَلَهُ اللَّهُ عَنْهَا قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا حَقُّهَا قَالَ أَنْ يَذْبَحَهَا فَيَأْكُلَهَا وَ أَنْ لَا يَقْطَعَ رَأْسَهَا وَ يَرْمِيَ(4)بِهِ رواه النسائي .
و لحم العصافير حار يابس أجود من لحم الدجاج و أجودها الشتوية السمان و أكلها يزيد في المني و الباه لكنها تضر أصحاب الرطوبات الأصلية و يدفع ضررها دهن اللوز و هي تولد خلطا صفراويا توافق من الإنسان الشيوخ و من الأمزجة
ای پیامبر خدا! چه میگوید؟ فرمود: از او برای خود خواستگاری میکند و میگوید: زن من شو تا تو را در هر کدام از کاخ های دمشق که بخواهی ساکن کنم. سلیمان فرمود: کاخ های دمشق از سنگ ساخته شدهاند و او نمی تواند گنجشک ماده را در آنها ساکن کند. ولی هر خواستگاری دروغگو است .
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که گنجشکی را بیهوده بکشد آن گنجشک به درگاه خدا در روز قیامت ناله میکند و میگوید: پروردگارا! بندهات مرا بیهوده کشت و مرا به خاطر سودی نکشت.
ابو حمزه ثمالی گفته است: نزد امام سجّاد علیه السّلام بودم که ناگاه گنجشکهایی گرد حضرت پر زده و بانگ برآوردند. امام فرمود: ای ابو حمزه! آیا میدانی این گنجشکها چه میگویند؟ گفتم: نه. فرمود: پروردگار متعالشان را تقدیس میکنند و از او روزی روزانه خود را میخواهند.
زمانی که موسی و خضر علیهما السّلام سوار کشتی شدند، گنجشکی آمد تا آنکه بر کنار کشتی نشست و به دریا نوکی زد. خضر به موسی گفت: دانش من و دانش تو نسبت به دانش خدا نقصی وارد نمیسازد جز مانند آنچه این گنجشک به دریا نقص رسانده است.
علما گفتهاند: لفظ نقص در اینجا به معنی ظاهری خود به کار نرفته است و معنایش این است که نسبت علم من و علم تو به علم خدا مانند نسبت آنچه این گنجشک منقار زده با این دریا است.
این مثال برای نزدیک کردن مطلب به فهم است وگرنه نسبت علم آن دو از این هم کمتر است.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هیچ انسانی، گنجشک یا بالاتر از آن را به ناحق نمی کشد جز اینکه خدا او را از آن بازخواست میکند. گفتند: یا رسول اللَّه! کشتن به حق چیست؟ فرمود: این که او را بکشد و بخورد؛ و اینکه سرش را نبرد.
گوشت گنجشک ها، گرم و خشک و بهتر از گوشت مرغ است. بهترین گنجشکها، گنجشک چاق در هنگام زمستان است. خوردن آن منی و میل جنسی را افزایش میدهد، ولی برای بلغمیها زیان دارد و دفع ضررش با روغن بادام ممکن است. گنجشک خلط صفرایی تولید میکند که در انسان با پیرها هماهنگی و از میان مزاجها با
الباردة و من الأزمان الشتاء(1)
وَ رَوَي الْحَافِظُ أَبُو نُعَيْمٍ وَ صَاحِبُ التَّرْغِيبِ وَ التَّرْهِيبِ مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ: أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ عليه السلام مَرَّ عَلَي بُلْبُلٍ فَوْقَ شَجَرَةٍ تُصَفِّرُ وَ تُحَرِّكُ رَأْسَهَا وَ تُمِيلُ ذَنَبَهَا فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ أَ تَدْرُونَ مَا يَقُولُ قَالُوا لَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ أَكَلْتُ نِصْفَ تَمْرَةٍ وَ عَلَي الدُّنْيَا الْعَفَا و هو الدروس و ذهاب الأثر و قيل التراب(2).
و قال الصعوة من صغار العصافير أحمر الرأس(3).
و قال الحمر بضم الحاء المهملة و تشديد الميم و الراء المهملة ضرب من الطير كالعصفور.
وَ رُوِيَ(4)عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَدَخَلَ رَجُلٌ غَيْضَةً فَأَخْرَجَ مِنْهَا بَيْضَةَ حُمَّرَةٍ(5)فَجَاءَتِ الْحُمَّرَةُ تُرَفْرِفُ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ(6)صلي الله عليه و آله وَ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ أَيُّكُمْ فَجَعَ هَذِهِ فَقَالَ رَجُلٌ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذْتُ بَيْضَهَا وَ فِي رِوَايَةٍ فُرَيْخَهَا(7)فَقَالَ رُدَّهُ رُدَّهُ رَحْمَةً لَهَا.
و في الترمذي و ابن ماجه عن عامر الدارمي مثله(8).
و قال العندليب الهزار و الجمع العنادل و البلبل يعندل إذا صوت(9).
و قال المكاء(10)بالمد و التشديد طائر و جمعه المكاكي و المكاء الصغير و هذا
مزاج های سرد و در میان زمانها در زمستان سازگار است.(11)
سلیمان بن داود از کنار بلبلی گذشت که روی درختی بانگ زده، سرش را میجنبانید و دمش را میچرخاند. به یارانش فرمود: آیا میدانید چه میگوید؟ گفتند: نه. فرمود: میگوید: نصف خرما خوردم و بر دنیا نابودی (عفا) باد.
«عفا» به معنی از بین رفتن و از میان رفتن اثر چیزی است و گفته شده است: عفا به معنی خاک است.(12)
صعوه از جمله گنجشکان کوچک است که سرش سرخ است.(13)
حُمّر نوعی پرنده مانند گنجشک است. ابن مسعود روایت کرده است: نزد پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بودیم. مردی به بیشه ای رفت و تخم حمّره آورد. حمّره آمد و بالای سر پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحابش بال و پر زد. حضرت به اصحابش فرمود: کدام کس از شما او را داغدار کردید؟ آن مرد گفت: ای پیامبر خدا! من تخم(14)او را برداشتم. حضرت فرمود: تخم را برگردان. برای رحم کردن به او تخم را برگردان.(15)
عندلیب که جمع آن عنادل است همان هزار دستان است و گفته میشود: «البلبل یعندل» یعنی بلبل صدا سر میدهد.(16)
مکّاء که جمعش مکاکی است،
1) حياة الحيوان 2: 80- 82.
2) حياة الحيوان 1: 112.
3) حياة الحيوان 2: 43.
4) في المصدر: روي أبو داود و الطيالسي و الحاكم و قال: صحيح عن ابن مسعود.
5) في المصدر: بيض حمرة.
6) في المصدر: ترف علي رأس رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله.
7) في المصدر: و في رواية الحاكم: أخذت فرخها.
8) حياة الحيوان 1: 191 و 192.
9) حياة الحيوان 2: 110.
10) في المصدر: بضم الميم.
11) . حیاة الحیوان 2 :80-82
12) . حیاة الحیوان 1 :112
13) . حیاة الحیوان 2 : 43
14) . در روایتی آمده است که جوجه او را برداشتم.
15) . حیاة الحیوان 1 : 191 - 192
16) . حیاة الحیوان 2 : 110
الطائر يصفر و يصوت كثيرا(1).
و قال القزويني هو من طير البادية يتخذ أفحوصة عجيبا و بينه و بين الحية معاداة فإن الحية تأكل بيضه و فراخه و حدث هشام بن سالم أن حية أكلت بيض مكاء فجعل المكاء يشرشر(2)علي رأسها و يدنو منها حتي إذا فتحت فاها ألقي في فيها حسكة فأخذت بحلق الحية فماتت(3).
و قال الصافر و يقال الصفار(4)طائر معروف من أنواع العصافير و من شأنه أنه إذا أقبل الليل يأخذ بغصن شجرة و يضم عليه رجليه و ينكس رأسه ثم لا يزال يصيح حتي يطلع الفجر و يظهر النور قال القزويني إنما يصيح خوفا من السماء أن تقع عليه قال غيره الصافر التنوط و إنه إن كان له وكر جعله كالخريطة و إن لم يكن له وكر شرع يتعلق بالأغصان كما ذكرناه(5).
و قال التنوط بضم التاء و كسرها و قد يفتح و فتح النون و ضم الواو المشددة و قيل يجوز الفتح أيضا قال الأصمعي إنما سمي بذلك لأنه يدلي خيطا من شجرة يفرخ فيها و الواحدة تنوطة و من شأنه إذا أقبل عليه الليل ينتقل في زوايا بيته و يدور فيها و لا يأخذه قرار إلي الصبح خوفا علي نفسه(6).
و قال الوضع بفتح الواو و الضاد المعجمة(7)و العين المهملة الصعوة و قيل هو طائر أصغر من العصفور .
و في الحديث أن إسرافيل عليه السلام له جناح بالمشرق و جناح بالمغرب و أن العرش
پرندهای است و مکاء به معنی بانگ و صدا است. این پرنده بسیار بانگ برآورده و صدا سر میدهد. قزوینی گفته است: مکّاء از پرندههای بیابانی است. او آشیانه عجیبی برای تخم گذاری میسازد و میان او و مار دشمنی است. زیرا مار تخم و جوجه او را میخورد. هشام بن سالم گفته است: ماری تخم مکّاء را خورد. مکّاء در تلافی آن روی سر مار پر و بال زد و نزدیکش شد تا زمانی که مار دهان گشود. در این لحظه مکّاء خاری در دهان مار انداخت که در گلوی مار گرفت و در اثر آن، مار مُرد.(8)
صافر که آن را صفّار هم گویند پرنده معروفی از انواع گنجشکها است. کار او این است که وقتی شب میشود، شاخه درختی را میگیرد و دو پایش را به آن میچسباند و سرش را پایین میآورد. پس آن گاه پیوسته تا سپیده دم و روشن شدن هوا صدا سر میدهد. قزوینی گفته است: از ترس آنکه آسمان بر او بیفتد بانگ برمیآورد. غیر او گفتهاند: صافر همان تنوّط است. اگر آشیانه بسازد، آن را مانند کیسه میسازد و اگر آشیانه نداشته باشد، چنانچه گفتیم شروع به آویزان کردن خود از شاخهها میکند.(9)
اصمعی درباره تنوُّط که با تلفظ مضموم و مکسور و گاهی مفتوح تاء خوانده شده است و گفته شده است که در واو آن فتح هم جایز است، گفته است: این نام به خاطر آن است که او رشتهای از درخت میآویزد و در آن تخم مینهد. مفرد تنوط تنوطه است. هنگامی که شب میشود، کار او این است که در گوشههای لانهاش حرکت میکند و میچرخد و به خاطر ترس از آسیب رسیدن به وی تا بامداد آرام نمی شود.(10)
وَضَع همان صعوه است و گفته شده است: پرنده ای کوچکتر از گنجشک است. در حدیث است: اسرافیل علیه السّلام که بالی در مشرق و بالی در مغرب دارد و عرش
علي منكب إسرافيل ليتضاءل الأحيان لعظمة الله تعالي حتي يصير مثل الوضع(1).
و البرقش بالكسر طائر صغير مثل العصفور و يسميه أهل الحجاز السرسوز(2)و قال القبعة بضم القاف و تخفيف الباء الموحدة و العين المهملة المفتوحتين طوير أبقع مثل العصفور و يكون عنده حجرة الجرذان فإذا فرغ أو رمي بجحر انقبع فيها قاله ابن السكيت و قوله انقبع فيها أي دخل الجحر فالتجأ فيه(3).
بر شانه او است گاهی از بزرگی خدا چنان کوچک میشود که مانند وضع میگردد.(4)
بِرقش پرنده ریزی مانند گنجشک است که در حجاز آن را سرسوز مینامند.(5)
قُبَعَه پرنده کوچکی است که مانند گنجشک، خاکستری رنگ است. او نزدیک سوراخ موش صحرایی زندگی میکند و هنگامی که بترسد یا سنگی به او پرتاب شود خود را به داخل سوراخ میکشد. (انقباع میکند.) این مطلب را ابن سکیت گفته است. «انقبع فیها» به معنی داخل شدن در سوراخ و پناه گرفتن در آن است.(6)
البقرة: إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها
الحج: يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ .
أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما أي للحق يوضحه به لعباده المؤمنين أي مثل كان ما بعوضة فما فوقها و هو الذباب رد بذلك علي من طعن في ضربه الأمثال بالذباب و بالعنكبوت و بمستوقد النار و الصيب في كتابه و في مجمع البيان عن الصادق عليه السلام إنما ضرب الله المثل بالبعوضة لأنها علي صغر حجمها خلق الله فيها جميع ما خلق الله في الفيل مع كبره و زيادة عضوين آخرين(1)فأراد الله أن ينبه بذلك المؤمنين علي لطيف خلقه و عجيب صنعه فَاسْتَمِعُوا لَهُ أي استماع تدبر و تفكر إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ يعني الأصنام لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً أي لا يقدرون علي خلقه مع صغره وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ أي و لو تعاونوا علي خلقه وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ إلخ أي فكيف يكونون آلهة قادرين علي المقدورات كلها؟
وَ رُوِيَ فِي الْكَافِي عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: كَانَتْ قُرَيْشٌ تُلَطِّخُ الْأَصْنَامَ الَّتِي كَانَتْ حَوْلَ الْكَعْبَةِ بِالْمِسْكِ وَ الْعَنْبَرِ وَ كَانَ يَغُوثُ قِبَالَ الْبَابِ وَ يَعُوقُ عَنْ يَمِينِ الْكَعْبَةِ وَ نَسْرٌ عَنْ يَسَارِهَا وَ كَانُوا إِذَا دَخَلُوا خَرُّوا سُجَّداً لِيَغُوثَ وَ لَا يَنْحَنُونَ ثُمَّ يَسْتَدِيرُونَ
{خدای را از اینکه به پشهای- یا فروتر [یا فراتر] از آن- مَثَل زند، شرم نیاید.}
{ای مردم، مَثَلی زده شد. پس بدان گوش فرا دهید: کسانی را که جز خدا میخوانید هرگز [حتی] مگسی نمیآفرینند، هر چند برای [آفریدن] آن اجتماع کنند، و اگر آن مگس چیزی از آنان برباید نمیتوانند آن را بازپس گیرند. طالب و مطلوب هر دو ناتوانند. قدر خدا را چنان که در خور اوست نشناختند. در حقیقت، خداست که نیرومند شکست ناپذیر است.}
«إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَهً فَما فَوْقَها.»(4)مثل برای حق است که حق را با مثل برای بندگان مومنش روشن میسازد. این مثل هر چه میخواهد باشد پشه ای یا بالاتر از آن که مگس است. با این مطلب خدا پاسخ کسی را که مثل زدن به مگس و عنکبوت و افروزنده آتش و رگبار را مورد اعتراض قرار دهد، داده است. امام صادق علیه السّلام فرمود: خداوند به پشه مثال زده است به این علت که خدا در او با وجود کوچکی حجمش هر چیزی که در فیل با آن بزرگی آفریده است، خلق نموده است و پشه دو عضو بیشتر هم دارد.(5)به این خاطر خدا خواست با آن مؤمنان را نسبت به خلق لطیف و هنر شگفت آور خود آگاه کند.
«فَاسْتَمِعُوا لَه» {پس بدان گوش فرا دهید.} مراد گوش دادن با تفکر و تدبر است. «إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ» {کسانی را که جز خدا میخوانید} مراد بتها است. «لَنْ یَخْلُقُوا ذُباباً» {هرگز [حتی] مگسی نمیآفرینند.} یعنی در عین کوچکی مگس توان آفرینش آن را ندارند. «وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَه» {هر چند برای [آفریدن] آن اجتماع کنند.} یعنی هر چند برای آفرینش آن با همدیگر همکاری نمایند. «وَ إِنْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَیْئاً لا یَسْتَنْقِذُوهُ مِنْه ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوب * ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیز.»(6){و اگر آن مگس چیزی از آنان برباید، نمیتوانند آن را بازپس گیرند. طالب و مطلوب هر دو ناتوانند. قدر خدا را چنان که در خور اوست، نشناختند. در حقیقت، خداست که نیرومند شکستناپذیر است.} یعنی پس چگونه آنها خدایانی باشند که بر تمام چیزها توانایی داشته باشند؟
امام صادق علیه السّلام فرمود: قریش بتها را که گرد خانه کعبه بودند با مشک و عنبر آغشته میکردند. یغوث برابر در و یعوق سمت راست کعبه و نسر سمت چپ بود. آنان وقتی داخل میشدند در برابر یغوث به سجده میافتادند و خم نمی شدند. سپس رو به سمت یعوق برگردانده
1) سيأتي في الحديث:« أنه فضل علي الفيل بالجناحين» و في كلام الدميري: ان للبعوض مضافا الي أعضاء الفيل رجلين زائدتين و أربعة اجنحة و خرطوم الفيل مصمت و خرطومه مجوف نافذ للجوف.
2) . بقره / 26
3) . حج / 73 - 74
4) . بقره / 26
5) . در حدیث خواهد آمد که آنچه بیشتر دارد دو بال است. در کلام دمیری آمده است: پشه علاوه بر اعضای فیل دو پا و چهار بال بیشتر از او دارد. نیز خرطوم فیل توپر است ولی خرطوم پشه توخالی است و به میان تورفتگی نفوذ میکند.
6) . حج / 73 - 74
بِحِيَالِهِمْ إِلَي يَعُوقَ ثُمَّ يَسْتَدِيرُونَ عَنْ يَسَارِهَا بِحِيَالِهِمْ إِلَي نَسْرٍ ثُمَّ يُلَبُّونَ فَيَقُولُونَ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَ مَا مَلَكَ قَالَ فَبَعَثَ اللَّهُ ذُبَاباً أَخْضَرَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَجْنِحَةٍ فَلَمْ يَبْقَ مِنْ ذَلِكَ الْمِسْكِ وَ الْعَنْبَرِ شَيْئاً إِلَّا أَكَلَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ الْآيَةَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أَيْ مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ تَعْظِيمِهِ أَوْ مَا عَرَفُوهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ حَيْثُ أَشْرَكُوا بِهِ وَ سَمَّوْا بِاسْمِهِ مَا هُوَ أَبْعَدُ الْأَشْيَاءِ عَنْهُ مُنَاسَبَةً(1).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَا بَأْسَ بِقَتْلِ الْبُرْغُوثِ وَ الْقَمْلَةِ وَ الْبَقَّةِ فِي الْحَرَمِ(2).
وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ مُثَنَّي بْنِ عَبْدِ السَّلَامِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُحْرِمِ يَقْتُلُ الْبَقَّةَ وَ الْبُرْغُوثَ إِذَا آذَيَاهُ قَالَ نَعَمْ(3).
التَّهْذِيبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ يَعْنِي الْمُرَادِيَّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الذُّبَابِ يَقَعُ فِي الدُّهْنِ وَ السَّمْنِ وَ الطَّعَامِ فَقَالَ لَا بَأْسَ كُلْ(4).
السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ كِتَابِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ جَمِيلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْمُحْرِمِ يَقْتُلُ الْبَقَّةَ وَ الْبَرَاغِيثَ إِذَا آذَيَاهُ قَالَ نَعَمْ(5).
الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنِ الرَّبِيعِ صَاحِبِ الْمَنْصُورِ قَالَ: قَالَ الْمَنْصُورُ
و از سمت چپ یغوث رو به سمت نسر برمیگرداندند. آن گاه، چنین تلبیه میگفتند: لبیک اللهم لبیک، لبیک لا شریک لک الا شریک هو لک، تملکه و ما ملک. (تو را لبیک میگوییم. ای خدا، تو را لبیک میگوییم. تو را لبیک میگوییم که شریکی نداری مگر شریکی که برای تو باشد و تو آن شریک و آنچه آن شریک مالک است را مالک هستی.) حضرت ادامه داد: آن گاه، خدا مگس سبزی فرستاد که چهار بال داشت و از آن مشک و عنبر چیزی باقی نماند مگر اینکه آن را خورد. پس خدا این آیه را نازل کرد: «یا أَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَه إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَه وَ إِنْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَیْئاً لا یَسْتَنْقِذُوهُ مِنْه ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوب * ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ.»(6){ای مردم، مَثَلی زده شد. پس بدان گوش فرا دهید: کسانی را که جز خدا میخوانید هرگز [حتی] مگسی نمیآفرینند، هر چند برای [آفریدن] آن اجتماع کنند، و اگر آن مگس چیزی از آنان برباید نمیتوانند آن را بازپس گیرند. طالب و مطلوب هر دو ناتوانند. قدر خدا را چنان که در خور اوست نشناختند.} یعنی خدا را چنانچه باید بزرگ نداشتند یا چنانچه باید او را نشناختند که برایش شریک قرار دادند و چیزی را به نام او خواندند که از نظر مناسبت داشتن با او دورترین چیزها از او است.(7)
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: کشتن کک و شپش و ساس در حرم اشکالی ندارد.(8)
کافی: زراره میگوید: از یکی از دو امام علیهما السّلام درباره محرمی پرسیدم: پشه یا کک که آزارش بدهند را بکشد؟ فرمود: آری.(9)
تهذیب الأحکام: ابو بصیر مرادی میگوید: از امام صادق علیه السّلام درباره مگسی که در روغن و غذا میافتد پرسیدم. حضرت فرمود: اشکالی ندارد؛ بخور.(10)
سرائر: جمیل میگوید: از امام صادق علیه السّلام درباره محرمی پرسیدم: ساس و ککها که آزارش بدهند را بکشد؟ حضرت فرمود: آری. (11)
علل الشرائع: بر روی منصور
1) رواه الكليني في الكافي في باب النوادر من الحجّ عن محمّد بن يحيي عن بعض أصحابه عن العباس بن عامر عن أحمد بن رزق الغمشاني عن عبد الرحمن بن الاشل بياع الانماط راجع فروع الكافي 4: 542.
2) فروع الكافي 4: 364 فيه عن بعض أصحابنا عن زرارة.
3) فروع الكافي 4: 364 فيه إذا أراداه.
4) تهذيب الأحكام ج 9 ص 86 ط النجف.
5) السرائر: 466.
6) . حج / 73 - 74
7) . کافی 4 : 542
8) . کافی 4 : 364
9) . کافی 4 : 364
10) . تهذیب الأحکام 9 : 86
11) . سرائر: 466
يَوْماً لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ قَدْ وَقَعَ عَلَي الْمَنْصُورِ ذُبَابٌ فَذَبَّهُ عَنْهُ(1)ثُمَّ وَقَعَ عَلَيْهِ فَذَبَّهُ عَنْهُ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ لِأَيِّ شَيْءٍ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الذُّبَابَ قَالَ لِيُذِلَّ بِهِ الْجَبَّارِينَ(2).
وَ مِنْهُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الصُّهْبَانِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَوْ لَا(3)مَا يَقَعُ مِنَ الذُّبَابِ عَلَي طَعَامِ النَّاسِ مَا وُجِدَ مِنْهُمْ إِلَّا مَجْذُوماً(4).
طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا وَقَعَ الذُّبَابُ فِي إِنَاءِ أَحَدِكُمْ فَلْيَغْمِسْهُ فِيهِ فَإِنَّ فِي إِحْدَي جَنَاحَيْهِ شِفَاءً وَ فِي الْأُخْرَي سَمّاً وَ إِنَّهُ يَغْمِسُ جَنَاحَهُ الْمَسْمُومَ فِي الشَّرَابِ وَ لَا يَغْمِسُ الَّذِي فِيهِ الشِّفَاءُ فَاغْمِسُوهَا لِئَلَّا يَضُرَّكُمْ(5).
وَ قَالَ عليه السلام: لَوْ لَا الذُّبَابُ الَّذِي يَقَعُ فِي أَطْعِمَةِ النَّاسِ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ لَأَسْرَعَ فِيهِمُ الْجُذَامُ(6).
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ عليه السلام: لَوْ لَا أَنَّ النَّاسَ يَأْكُلُونَ الذُّبَابَ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ لَجُذِمُوا أَوْ قَالَ لَجُذِمَ(7)عَامَّتُهُمْ(8).
التَّهْذِيبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ عِيسَي بْنِ حَسَّانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كُنْتُ
مگسی نشست و منصور مگس را راند، دوباره مگس بر روی او نشست. در این حال منصور به امام صادق علیه السّلام گفت: ای ابا عبد اللَّه، برای چه خداوند عزّ و جلّ مگس را آفرید؟ حضرت فرمود: برای اینکه جباران را با آن خوار کند.(9)
علل الشرائع: امام صادق علیه السّلام فرمود:(10)اگر مگس روی غذای مردم نمی نشست، از آنها به جز فرد جذامی دیده نمیشد.(11)
طب الائمه: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: وقتی مگس در ظرف یکی از شما میافتد، باید آن را در ظرف فرو ببرد. زیرا در یک بال مگس درمان و در دیگری زهر است؛ مگس بال زهرناک را در آشامیدنی فرو میبرد نه بال شفابخش را. بنابراین بال دیگرش را فرو ببرید تا زیان نبینید(12).
حضرت فرمود: اگر نبود که مگس از جایی که مردم نمی دانند در غذای آنها فرو میرفت، در ابتلایشان به جذام تسریع میشد.(13)
طب الائمه: امام باقر علیه السّلام فرمود: اگر مردم مگس را به نحوی که نمی دانند نمی خوردند، قطعا جذام میگرفتند. یا اینکه فرمود: همه آنها جذام میگرفتند.(14)
تهذیب الأحکام: عیسی بن حسّان میگوید: نزد امام صادق علیه السّلام
1) كرر في المصدر قوله: ثم وقع عليه فذبه عنه.
2) علل الشرائع 2: 182.
3) من هذا الحديث و الأحاديث التي تأتي بعده يستفاد ان في الذباب مادة تضاد الجذام و تدافعه و هذا ممّا لم يهتد إليه الي الآن العلوم العصرية، و حقيق ذلك بأن يبحث عنه و يجرب.
4) علل الشرائع 2: 182.
5) طبّ الأئمّة: 106.
6) طبّ الأئمّة: 106.
7) في المخطوطة-: لجذموا عامتهم.
8) طبّ الأئمّة: 106.
9) . علل الشرائع 2 : 182
10) . از این حدیث و احادیث بعدی استفاده میشود که در مگس ماده ای وجود دارد که با جذام ضدیت دارد و آن را میراند.
11) . علل الشرائع 2 : 182
12) . طب الائمه: 106
13) . طب الائمه: 106
14) . طب الائمه: 106
عِنْدَهُ إِذْ أَقْبَلَتْ خُنْفَسَاءُ فَقَالَ نَحِّهَا فَإِنَّهَا قِشَّةٌ مِنْ قِشَاشِ النَّارِ(1).
في القاموس القشة بالكسر دويبة كالخنفساء.
و قال الدميري الخنفساء بفتح الفاء ممدودة و الأنثي خنفساة بالهاء(2)تتولد من عفونة الأرض و بينها و بين العقرب صداقة و هي أنواع منها الجعل و حمار قبان و بنات وردان و الحنطب و هو ذكر الخنافس و الخنفساء مخصوصة بكسرة الفسو.
وَ رَوَي ابْنُ عَدِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لِيَدَعَنَّ النَّاسُ فَخْرَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَوْ لِيَكُونَنَّ أَبْغَضَ إِلَي اللَّهِ مِنَ الْخَنَافِسِ.
و حكي القزويني أن رجلا رأي خنفساء فقال ما يريد(3)الله من خلق هذه أحسن شكلها(4)أو طيب ريحها فابتلاه الله بقرحة عجز عنها الأطباء حتي ترك علاجها فسمع يوما صوت طبيب من الطرقيين و هو ينادي في الدرب فقال هاتوه حتي ينظر في أمري فقالوا ما تصنع بطريقي(5)و قد عجز عنك حذاق الأطباء فقال لا بد لي منه فلما أحضروه و رأي القرحة استدعي بخنفساء فضحك الحاضرون فتذكر العليل القول الذي سبق منه فقال أحضروا له ما طلب فإن الرجل علي بصيرة(6)فأحرقها و ذر رمادها علي قرحته فبرأ بإذن الله تعالي فقال للحاضرين إن الله تعالي أراد أن يعرفني أن أخس المخلوقات أعز الأدوية(7).
و قال الذباب معروف واحدته ذبابة و جمعه أذبة و ذبان بكسر الذال و تشديد الباء الموحدة و بالنون في آخره قال أفلاطون إن الذباب أحرص الأشياء
بودم که سوسک سیاهی پیش آمد. حضرت فرمود: آن را دور کن، زیرا وی سوسکی از سوسکهای آتش است.(8)
قِشّه جانور کوچکی مانند سوسک سیاه بدبو است.
دمیری گفته است: «خنفَساء (سوسک سیاه بدبو) که مونث آن خنفساه است از گندیدگی زمین پدید میآید. خنفساء با عقرب دوست است و دارای چند نوع است: جعل، حمارقبان، بنات وردان، حنطب که نر خنفساء است. خنفساء زیاد باد معده رها میکند.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: باید مردم فخر فروشی دوران جاهلیت را رها کنند، وگرنه نزد خدا از سوسک سیاه بدبو منفورتر هستند.
قزوینی حکایت کرده: مردی سوسک سیاه بدبویی دید. پس گفت: خدا از آفرینش این چه هدفی را اراده کرده است؟ زیبا بودن آن یا خوشبو بودن آن؟ پس خدا او را به زخمی گرفتار کرد که همه پزشکان از درمانش درماندند، تا آن جا که معالجه را رها کرد. روزی صدای یک پزشک دوره گرد را شنید که در کوچه جار میزد. گفت: او را بیاورید تا مرا معاینه کند. گفتند: از یک دوره گرد چه کاری برمی آید در حالی که پزشکان ماهر از درمان تو درمانده اند؟ گفت: باید او را برای من بیاورید. وقتی او را آوردند و زخم را دید، یک سوسک سیاه بدبو خواست. همه حاضران خندیدند. بیمار از گفته پیشین خود یاد کرد و گفت: آنچه میخواهد برایش فراهم کنید. زیرا این مرد در کار خود بینا است. پزشک سوسک را سوزاند و خاکسترش را روی زخم او پاشید. بیمار به اذن خدا بهبود یافت و به حاضران گفت: خدا میخواست به من بفهماند که پست ترین آفریدهها کمیابترین داروها هستند.»(9)
ذباب (مگس) معروف است و مفردش ذبابه است و جمعش أذبه و ذِبّان است. افلاطون گفته است: مگس از همه چیز حریص تر است.
1) تهذيب الأحكام ج 9 ص 82.
2) زاد في المصدر: دويبة سوداء أصغر من الجعل منتنة الريح.
3) في المصدر: ما ذا يريد اللّه تعالي.
4) في المصدر: أ لحسن شكلها أو لطيب ريحها.
5) في المصدر: بطرفي.
6) في المصدر: علي بصيرة من أمره فاحضروها له فاحرقها.
7) حياة الحيوان 1: 222 و 223.
8) . تهذیب الأحکام 9 : 82
9) . حیاة الحیوان 1 : 222 - 223
و لم يخلق للذباب أجفان لصغر أحداقها و من شأن الأجفان أن تصقل مرآة الحدقة من الغبار فجعل الله لها عوض الأجفان يدين تصقل بهما مرآة حدقتها فلذا تري الذباب يمسح بيديه عينيه و هو أصناف كثيرة متولدة من العفونة قال الجاحظ الذباب عند العرب يقع علي الزنابير و البعوض(1)بأنواعه كالبق و البراغيث و القمل و الصواب و الناموس و الفراش و النمل و الذباب المعروف عند الإطلاق العرفي و هو أصناف النغر و القمع و الخازباز و الشعراء و ذباب الكلاب و ذباب الرياض و ذباب الكلاء و الذباب الذي يخالط الناس يخلق من السفاد و قد يخلق من الأجسام و يقال إن الباقلاء إذا عتق في موضع استحال كله ذبابا فطار من الكوي التي في ذلك الموضع و لا يبقي فيه غير القشر.
وَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: عُمُرُ الذُّبَابِ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً وَ الذُّبَابُ كُلُّهُ فِي النَّارِ إِلَّا النَّحْلَ.
قيل كونه في النار ليس بعذاب و إنما هو ليعذب به أهل النار لوقوعه عليهم وَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: وُكِّلَ بِالْمُؤْمِنِ مِائَةٌ وَ سِتُّونَ مَلَكاً يَذُبُّونَ عَنْهُ مَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ فَمِنْ ذَلِكَ سَبْعَةُ أَمْلَاكٍ يَذُبُّونَ عَنْهُ كَمَا يُذَبُّ عَنْ قَصْعَةِ الْعَسَلِ الذُّبَابُ فِي يَوْمِ الصَّائِفِ وَ لَوْ بَدَوْا لَكُمْ لَرَأَيْتُمُوهُمْ عَلَي كُلِّ سَهْلٍ وَ جَبَلٍ كُلٌّ بَاسِطٌ يَدَهُ فَاغِرٌ فَاهُ وَ لَوْ وُكِّلَ الْعَبْدُ إِلَي نَفْسِهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ لَاخْتَطَفَتْهُ الشَّيَاطِينُ.
و العرب يجعل الذباب و الفراش و الدبر و نحوه كلها واحدا و جالينوس يقول إنه ألوان فللإبل ذباب و للبقر ذباب و أصله دود صغار تخرج من أبدانهن فتصير ذبابا و زنابير و ذباب الناس يتولد من الزبل إذا هاجت(2)ريح الجنوب و يخلق في تلك الساعة و إذا هبت ريح الشمال خف و تلاشي و هو من ذوات الخراطيم كالبعوض انتهي.
و من عجيب أمره أنه يلقي رجيعه علي الأبيض أسود و علي الأسود أبيض
او چون حدقه چشمش ریز است و کار پلکها پاک کردن آینه حدقه از گرد و خاک است پلک ندارد. به ازای آن خدا دو دست به او داده است و برای همین این حالت را در مگس میبینی که با دو دست خود چشمانش را میمالد. مگس گونههای مختلفی دارد و از گندیدگی زمین پدید میآید.
جاحظ گفته است: ذباب در زبان عرب به زنبور و همه انواع پشه از ساس و کک و شپش و کک و شپش از نوع سفید آن دو و پشه لعل و پروانه و مورچه و به مگس معروف گفته میشود. مگس بر چند دسته است: نغز، قمع، خازباز، شعراء، سگ مگس، مگس بستان، مگس چراگاه. مگسی که میان مردم است از جفت گیری پدید میآید، و چه بسا از اجسامی خود به خود پدید بیاید. گفته میشود: باقلاء وقتی در جایی پوسیده و کهنه شود، تبدیل به مگس میشود و از روزنههای آنجا میپرد و جز پوست باقلا باقی نمی ماند.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: عمر مگس چهل شب است و همه مگسها جز مگس عسل در دوزخند. گفته شده است: مگسها در دوزخ عذاب نمی کشند و دوزخیان را عذاب میدهند، چون بر روی آنها مینشینند.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: صد و شصت فرشته بر مؤمن گماشته شدهاند تا آنچه را خود او نتواند از خود براند، از او برانند. از میان آنان هفت فرشته مثل مگسی که در روز تابستانی از کاسه عسل رانده میشود، از او خطرات را میرانند. اگر برای شما آشکار شوند، میبینید که بر هر دشت و کوه دستها و دهانها را گشوده اند. اگر بنده یک چشم به هم زدن به خود واگذار شود، شیطانها او را میربایند.
عرب مگس، پروانه، زنبور و مانندش همه را یکی میشمارند. جالینوس میگوید: مگس چند نوع است: شتر مگسی دارد، گاو مگسی دیگر دارد و مایه این مگسها کرم ریزی است که از تن گاو و شتر برمی آید و تبدیل به مگس و زنبور میشود. مگس انسانها زمانی که باد جنوب بوزد از فضله پدید میآید و وقتی باد شمال میوزد سبک گردیده، پراکنده میشود. مگس مانند پشه خرطوم دارد.
از کار شگفتش این است که بر سفید فضله سیاه و بر سیاه فضله سفید میکند
و لا يقع علي شجرة اليقطين و لذلك أنبتها الله علي يونس عليه السلام حين خرج من بطن الحوت و لو وقعت عليه ذبابة لآلمته فمنع الله تعالي عنه الذباب فلم يزل كذلك حتي تصلب جسمه و لا يظهر كثيرا إلا في الأماكن العفنة و مبدأ خلقه منها ثم من السفاد و ربما بقي الذكر علي الأنثي عامة اليوم و من الحيوان الشمسية(1)لأنه يخفي شتاء و يظهر صيفا.
وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ وَ غَيْرُهُ(2)أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِذَا وَقَعَ الذُّبَابُ فِي إِنَاءِ أَحَدِكُمْ فَلْيَمْقُلْهُ فَإِنَّ فِي أَحَدِ جَنَاحَيْهِ دَاءً وَ فِي الْآخَرِ دَوَاءً وَ إِنَّهُ يَتَّقِي بِجَنَاحِهِ الَّذِي فِيهِ الدَّاءُ.
وَ فِي رِوَايَةِ النَّسَائِيِّ وَ ابْنِ مَاجَهْ: أَنَّ إِحْدَي جَنَاحَيِ الذُّبَابِ سَمٌّ وَ الْآخَرَ شِفَاءٌ فَإِذَا وَقَعَ فِي الطَّعَامِ فَامْقُلُوهُ فَإِنَّهُ يُقَدِّمُ السَّمَّ وَ يُؤَخِّرُ الشِّفَاءَ.
و قال الخطابي و قد تكلم علي هذا الحديث بعض من لا خلاق له و قال كيف يكون هذا و كيف يجتمع الداء و الشفاء في جناحي ذبابة و كيف تعلم ذلك في نفسها حتي تقدم جناح الداء و تؤخر جناح الشفاء و ما أداها إلي ذلك قال و هذا سؤال جاهل أو متجاهل فإن الذي يجد نفسه و نفوس عامة الحيوان(3)قد جمع فيها بين الحرارة و البرودة و الرطوبة و اليبوسة و هي أشياء متضادة إذا تلاقت تفاسدت ثم يري الله(4)سبحانه قد ألف بينها و قهرها علي الاجتماع و جعل منها قوي الحيوان التي منها بقاؤه و صلاحه لجدير أن لا ينكر اجتماع الداء و الشفاء في جزءين من حيوان واحد و أن الذي ألهم النحلة أن تتخذ البيت العجيب الصنعة و أن تعسل فيه و ألهم الذرة أن تكتسب قوتها و تدخره لأوان حاجتها إليه هو الذي خلق الذبابة و جعل لها الهداية إلي أن تقدم جناحا و تؤخر
و بر بوته کدو نمی نشیند. از این رو خدا بوته کدو را بر تن یونس که از شکم ماهی برآمده بود، رویاند و اگر مگس بر او مینشست آزارش میداد. پس خداوند متعال مگس را از او دور کرد تا آن که تنش محکم شد. مگس جز در جاهای متعفن زیاد آشکار نمی شود. اساس خلقت مگس از جاهای متعفن و سپس از جفت گیری است و چه بسا ممکن است نر بر روی ماده تمام روز را بماند. مگس از جانوران آفتابی است. چون زمستان پنهان و تابستان آشکار است.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: وقتی مگس در ظرف یکی از شما افتاد، باید آن را بچرخاند. زیرا در یک بال آن درد و در دیگری درمان است و مگس بالی که در آن درد است را نگه میدارد تا در غذا بیفتد. همچنین فرمود: یک بال مگس زهر بوده و دیگری درمان است. وقتی مگس در غذا میافتد آن را بچرخانید. زیرا زهر را جلو و درمان را عقب نگه میدارد.
خطابی گفته است: «یکی از بیعقیدهها درباره این حدیث گفته است: چگونه چنین میشود و چگونه درد و درمان در دو بال مگس جمع میگردند؟ چگونه این را آموخته تا پر درد را جلو آورده و پر درمان را عقب نگه دارد و برای چه این کار را میکند؟ خطابی گفته است: این پرسش مردانی نادان یا نادان نما است؛ زیرا کسی که طبع خود و سایر جانداران را به گونه ای مییابد که در آن میان گرمی و سردی و رطوبت و خشکی جمع شده است، در حالی که این خصوصیتها با هم ضدّیت دارند و وقتی با هم رو به رو شوند باعث نابودی یکدیگر میشوند؛ و همچنین ببیند که خدا آنها را به هم الفت داده، وادار به اجتماع کرده است و نیروهای جانور را که ماندگاری و بهینه بودن او به آنها است را از همان خصوصیات متضاد ساخته است، سزاوار است که یک جا بودن درد و درمان در دو جزء از یک جانور را منکر نشود. قطعا کسی که به زنبور عسل الهام بخشیده تا خانه ای با ساختی عجیب بسازد و در آن عسل تولید نماید و به مورچه الهام بخشیده تا غذا به دست آورد و برای هنگام نیازش ذخیره کند، او همان کسی است که مگس را آفریده و او را رهنمون کرده به این که پری را پیش آورده و پری را پس نگه دارد،
جناحا (1)لما أراد من الابتلاء الذي هو مدرجة التعبد و الامتحان الذي هو مضمار التكليف و له في كل شيء حكمة و عنوان وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ انتهي.
و قد تأملت الذباب فوجدته يتقي بجناحه الأيسر و هو مناسب للداء كما أن الأيمن مناسب للشفاء و قد استفيد من الحديث أنه إذا وقع في المائع لا ينجسه لأنه ليست له نفس سائلة.
و لو وقع الزنبور أو الفراش أو النحل أو أشباه ذلك في الطعام فهل يؤمر بغمسه لعموم قوله صلي الله عليه و آله إذا وقع الذباب في إناء أحدكم الحديث و هذه الأنواع كلها يقع عليها اسم الذباب في اللغة كما تقدم و قد قال علي عليه السلام في العسل إنه مذقة ذبابة و قد مر أن الذباب كله في النار إلا النحل فسمي الكل ذبابا فإذا كان كذلك فالظاهر وجوب حمل الأمر بالغمس علي الجميع إلا النحل فإن الغمس قد يؤدي إلي قتله.
وَ فِي شِفَاءِ الصُّدُورِ وَ تَارِيخِ ابْنِ النَّجَّارِ مُسْنَداً: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله كَانَ لَا يَقَعُ عَلَي جَسَدِهِ وَ لَا عَلَي ثِيَابِهِ ذُبَابٌ أَصْلًا.
و الذباب أجهل الخلق لأنه يلقي نفسه في الهلكة(2).
و قال البق المعروف هو الفسافس يقال إنه يتولد من النفس الحار و
چون خدا خواسته آزمایش کند که آزمایش پایه پرستش و میدان تکلیف است. خدا در هر چیز حکمت و نمودی دارد و جز خردمندان یاد آور نمی شوند.» من در مگس تامل کردم و دریافتم که او با بال چپش خود را حفظ میکند که بال چپ با بیماری مناسبت دارد همچنان که بال راست با درمان مناسب است. از حدیث استفاده میشود که اگر مگس در مایع بیفتد، آن را نجس نمی کند. چون مگس خون جهنده ندارد.
آیا به جهت عموم سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که «وقتی مگس در ظرف یکی از شما افتاد باید آن را بچرخاند زیرا در یک بال آن درد و در دیگری درمان است و مگس بالی که در آن درد است را نگه میدارد تا در غذا بیفتد.» و اینکه زنبور و پروانه و زنبور عسل و مانند اینها را عرب مگس مینامد و امام علی علیه السّلام فرموده است: {عسل شربتِ مگس است.} و گذشت که همه مگسها در آتشند به جز زنبور عسل، ما در مورد زنبور و پروانه و زنبور عسل و مانند اینها هم امر شدهایم که آنها را در غذا فرو ببریم؟ در صورتی که ما قرائن بالا را در نظر بگیریم ظاهر این است که واجب است امر به فرو بردن را بر همه این حشرات به جز زنبور عسل جاری بدانیم. عدم جاری بودن این حکم درباره زنبور عسل به این جهت است که فرو بردن باعث کشته شدن آن میگردد.
در شفاء الصدور و تاریخ ابن نجار آمده است: بر تن پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و جامهاش هیچ مگسی نمینشست.
مگس نادانترین آفریدهها است، زیرا خود را به هلاکت میاندازد.(3)
دمیری گفته است: بق همان ساس است که از نفس گرم پدید میآید و از
1) اعلم انه قد أورد حديث الذباب كل من الخاصّة و العامّة في كتبهم المعتبرة و تكلم عليه كثير ممن شأنهم الاعتراض بكل ما لم يوافق نظره، و اعترض علي سابقا بعض الاطباء أيضا فاجبته بانك ما جربت هذا حتّي يمكنك نفيه، و استنكارك ليس إلا صرف الاستبعاد و العلم لم يكشف عن ذلك قناعه فاي مانع في ان اللّه جعل فيه مادة مضرة يقال لها: ميكروب، و جعل فيه ضده و دافعه، و لعلّ تقديمه الجناح الذي فيه الداء لازالته عن نفسه. و ظفرت بعد هذه المحاورة بكتاب كل ما في صحيح البخاريّ صحيح و رأيت انه تكلم علي هذا الحديث و ما اعترض عليه، و اجاب بأن بعض الاطباء العصري استكشف أن في الذباب مادة يوجب الداء و فيه ما يدفعه أقول: و لعله يستفاد من تقديم الجناح الذي فيه الداء أن الماء يدفع ذلك الداء و هو ضده و رافعه.
2) حياة الحيوان 1: 254- 259.
3) . حیاة الحیوان 1 : 254-259
لشدة رغبته في الإنسان إذا شم رائحته رمي بنفسه عليه(1).
وَ فِي حَدِيثِ الطَّبَرَانِيِّ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعَتْ أُذُنَايَ هَاتَانِ وَ أَبْصَرَتْ عَيْنَايَ هَاتَانِ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ آخِذٌ بِكَفَّيْهِ جَمِيعاً حَسَناً أَوْ حُسَيْناً وَ قَدَمَاهُ عَلَي قَدَمَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ يَقُولُ حُزُقَّةٌ حُزُقَّةٌ تَرَقَّ عَيْنَ بَقَّةٍ .
فَيَرْقَي الْغُلَامُ فَيَضَعُ قَدَمَيْهِ عَلَي صَدْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ افْتَحْ فَاكَ ثُمَّ قَبَّلَهُ ثُمَّ قَالَ مَنْ أَحَبَّهُ فَإِنِّي أُحِبُّهُ. رواه البزار ببعض هذا اللفظ و الحزقة الضعيف المتقارب الخطو ذكر له ذلك علي سبيل المداعبة و التأنيس و ترق معناه اصعد و عين بقة كناية عن ضعف العين(2)مرفوع خبر مبتدإ محذوف.
وَ فِي تَارِيخِ ابْنِ النَّجَّارِ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام يَقُولُ: فِي خُطْبَتِهِ ابْنُ آدَمَ تُؤْلِمُهُ بَقَّةٌ وَ تُنَتِّنُهُ عَرْقَةٌ(3)وَ تَقْتُلُهُ شَرْقَةٌ(4).
و قال الزنبور الدبر و هي تؤنث و الزنابير لغة فيها و ربما سميت النحلة زنبورا و الجمع الزنابير و هو صنفان جبلي و سهلي فالجبلي يأوي الجبال و يعيش في الشجر(5)و لونه إلي السواد و بداءة خلقه دود حتي يصير كذلك و يتخذ بيوتا من تراب كبيوت النحل و يجعل لبيوته أربعة أبواب لمهاب الرياح الأربع و له حمة يلسع بها و غذاؤه من الثمار و الأزهار و يتميز ذكورها من إناثها بكبر الجثة و السهلي لونه أحمر و يتخذ عشه تحت الأرض و يخرج التراب منه كما يفعل النمل و يختفي في الشتاء لأنه متي ظهر فيه هلك فهو ينام طول الشتاء كالميتة و لا يجمع القوت للشتاء بخلاف النمل فإذا جاء الربيع و قد صار من البرد و عدم
بس عاشق انسان است وقتی بوی او را میشنود، خود را روی او میاندازد.
رسول خدا صلی الله علیه و آله با هر دو دست حسن یا حسین علیهما السّلام را گرفته بود و دو پای او روی دو پای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بود. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله میفرمود: «حزقه (تو قد کوتاهی داری و ضعیف هستی و به همین جهت گامهایت را کوتاه بر میداری)؛ بالا بیا. ای که چشمت مثل ساس کوچک است.» آن پسر بچه بالا میرفت تا دو گام بر سینه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله مینهاد. آن گاه به او فرمود: دهانت را باز کن. سپس او را بوسید و فرمود: هر که او را دوست بدارد، من او را دوست دارم.
(حزقّه) یعنی ناتوان که گامهایش را نزدیک هم میگذارد. این را بر سبیل شوخی و انس گیری به او فرمود: و (عین بقّه) کنایه از ضعف چشم است یعنی چشمت مثل چشم ساس است.
امام علی علیه السّلام در خطبهاش میفرمود: انسان را پشهای میآزارد، عرقی بدبویش میسازد و آبی که در گلو گیر کند، او را میکشد.(6)
دمیری گفته است: زنبور را دبر گویند و زنبور مونث میشود و زنابیر لهجه ای برای آن است. چه بسا زنبور عسل را زنبور بخوانند که جمعش زنابیر است. وی دارای دو گونه کوهی و دشتی است. گونه کوهی در کوه پناه گاه درست کرده، روی درخت زندگی میکند و رنگ آن به سیاهی میزند. آغاز آفرینش آن کرم است تا به این صورت دربیاید. او مانند خانه زنبور عسل در خاک خانه ساخته، برای آن چهار در به سوی وزش چهار باد میسازد. وی نیشی دارد که با آن میگزد و خوراکش میوه و شکوفه است. جنس نر آن به وسیله بزرگی از مادهاش متمایز است.
گونه دشتی آن سرخ است. لانهاش را زیر زمین میسازد و خاک آن را مانند مورچه به در میآورد. در زمستان پنهان میگردد. چون اگر آشکار شود، میمیرد. او سراسر زمستان مثل مرده ای در خواب است و بر عکس مورچه برای زمستان غذا آماده نمی کند. هنگامی که با فرا رسیدن بهار بر اثر سرما
القوت كالخشب اليابس نفخ الله في تلك الجثة الحياة فعاشت مثل العام الأول و ذلك دأبها و في هذا النوع صنف مختلف اللون مستطيل الجسد في طبعه الحرص و الشره يطلب المطابخ و يأكل ما فيها من اللحوم و يطير مفردا(1)و يسكن بطن الأرض و الجدران و هذا الحيوان بأسره مقسوم في وسطه و لذلك لا يتنفس من جوفه البتة و متي غمس في الدهن سكنت حركته و إنما ذلك لضيق منافذه فإن طرح في الخل عاش(2)و يحرم أكله و يستحب قتله لِمَا رُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَتَلَ زُنْبُوراً اكْتَسَبَ ثَلَاثَ حَسَنَاتٍ.
لكن يكره إحراق بيوتها بالنار و سئل أحمد عن تدخين بيوت الزنابير فقال إذا يخشي أذاها فلا بأس و هو أحب إلي من تحريقه(3).
و قال الدبر بفتح الدال جماعة النحل قال السهيلي الدبر الزنابير و قال الأصمعي لا واحد له من لفظه و يقال إن واحده خشرمة.
و في الفائق أن سكينة بنت الحسين عليه السلام جاءت إلي أمها الرباب و هي صغيرة تبكي فقالت ما بك قالت مرت بي دبيرة فلسعتني بأبيرة.
أرادت تصغير دبرة و هي النحلة سميت بذلك لتدبيرها في عمل العسل(4).
و قال البرغوث واحد البراغيث و ضم بائه أكثر من كسرها و حكي الجاحظ أن البرغوث من الحيوان الذي يعرض له الطيران كما يعرض للنحل و هو يطيل السفاد و يبيض فيفرخ بعد أن يتولد و هو ينشأ أولا من التراب لا سيما في الأماكن المظلمة و سلطانه في أواخر فصل الشتاء و أول فصل الربيع و يقال إنه علي صورة الفيل و له أنياب يعض بها و خرطوم يمص به و لا يسب لما روي عن أنس أن النبي
و بی غذایی مانند چوب خشکی میشود، خدا در پیکرش حیات میدمد و مانند سال گذشته زیست میکند و این روش او است. در این نوع گونه ای رنگارنگ، دراز پیکر، پر حرص و پر خور وجود دارد. وی به دنبال آشپزخانهها رفته، هر چه گوشت در آنها باشد را میخورد. او تنها میپرد و در درون زمین و دیوارها ساکن میشود. همه اشخاص این نوع از کمر به دو تا تقسیم میشود. از این رو از درون شکمش نفس نمی کشد. هنگامی که این گونه جانوری در روغن فرو میرود، به علت بسته شدن سوراخهای بدنش از حرکت باز میایستد ولی اگر در سرکه فرو رود، به زندگی خود ادامه میدهد. خوردن این حیوان حرام بوده، کشتنش مستحب است، زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده اند: هر که زنبوری را بکشد، سه حسنه به دست میآورد. ولی سوزاندن خانههای آنها با آتش مکروه است. از احمد درباره دود دادن خانههای زنبوران پرسیدند. گفت: اگر از آزارش بترسند، اشکالی ندارد و دود اندود کردن از سوزاندن نزد من بهتر است.(5)
دمیری همچنین گفته است: دَبر گروه زنبوران عسل است. سهیلی میگوید: دبر جمع زنبور است. اصمعی گفته است: از لفظ خود مفرد ندارد. گفته شده است: مفردش خشرمه است.
در الفائق آمده است: سکینه بنت الحسین علیه السّلام در وقت خردسالی گریان نزد مادرش رباب آمد. حضرت رباب به او فرمود: تو را چه میشود؟ گفت: دُبَیره (زنبورکی) به من رسید و مرا با نیش گزید. منظور وی از دبیره اسم تصغیر از دبر است. زنبور عسل را به این جهت دبر میگویند که ساختن عسل را تدبیر میکند.(6)
برغوث (کک) مفرد براغیث است و تلفظ بُرغوث بیشتر از بَرغوث است. جاحظ گفته است: کک جانوری است که مانند زنبور عسل پرواز میکند. مدتی طولانی جفت گیری میکند و تخم میگذارد که نوزادش بعد از تولد از تخم بیرون آمده، جوجه میشود. او به ویژه در جاهای تاریک، نخست از خاک پدید میآید. در آخر زمستان و آغاز بهار فزونی مییابد. گفته شده است: وی شکل فیل دارد. دندان نیش دارد که با آن میگزد و خرطومی دارد که با آن میمکد. نباید به او بد گفت، زیرا پیامبر صلی اللَّه علیه و آله
صلي الله عليه و آله سمع رجلا يسب برغوثا فقال لا تسبه فإنه أيقظ نبيا لصلاة الفجر.
وَ مِنْ مُعْجَمِ الطَّبَرَانِيِّ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: نَزَلْنَا مَنْزِلًا فَآذَتْنَا الْبَرَاغِيثُ فَسَبَبْنَاهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا تَسُبُّوهَا فَنِعْمَتِ الدَّابَّةُ فَإِنَّهَا أَيْقَظَتْكُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ.
وَ فِي دَعَوَاتِ الْمُسْتَغْفِرِيِّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ(1)أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِذَا آذَاكَ الْبُرْغُوثُ فَخُذْ قَدَحاً مِنْ مَاءٍ وَ اقْرَأْ عَلَيْهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَي اللَّهِ وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا الْآيَةَ ثُمَّ يَقُولُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَكُفُّوا شَرَّكُمْ وَ أَذَاكُمْ عَنَّا ثُمَّ تَرُشُّهُ حَوْلَ فِرَاشِكَ فَإِنَّكَ تَبِيتُ آمِناً مِنْ شَرِّهَا وَ يُسْتَحَبُّ قَتْلُهُ لِلْمُحِلِّ وَ الْمُحْرِمِ(2).
الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ سَعِيدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً أَصْغَرَ مِنَ الْبَعُوضِ وَ الْجِرْجِسُ أَصْغَرُ مِنَ الْبَعُوضِ وَ الَّذِي نُسَمِّيهِ نَحْنُ الْوَلَعَ أَصْغَرُ مِنَ الْجِرْجِسِ وَ مَا فِي الْفِيلِ شَيْءٌ إِلَّا وَ فِيهِ مِثْلُهُ وَ فُضِّلَ عَلَي الْفِيلِ بِالْجَنَاحَيْنِ(3).
قال الجوهري الجرجس لغة في القرقس و هو البعوض الصغار.
لعل قوله عليه السلام أصغر من البعوض يعني به أصغر من سائر أنواعه ليستقيم قوله عليه السلام ما خلق الله خلقا أصغر من البعوض و يوافق كلام أهل اللغة علي أنه يحتمل أن يكون الحصر في الأول إضافيا كما أن الظاهر أنه لا بد من تخصيصه بالطيور إذ قد يحس من الحيوانات ما هو أصغر من البعوض(4)إلا أن يقال :
شنید مردی به کک دشنام میدهد. حضرت فرمود: دشنامش مده، زیرا او پیامبری را برای نماز صبح بیدار کرده است.
در معجم طبرانی آمده است: امام علی علیه السّلام فرمود: در منزلگاهی فرود آمدیم. ککها ما را آزار دادند. ما به آنها دشنام دادیم. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: دشنامشان ندهید که خوب جانورانی هستند، زیرا شما را برای ذکر خدا بیدار کردند.
در دعوات مستغفری است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هنگامی که کک تو را آزار داد، کاسهای آب برگیر و هفت بار به آن بخوان: «وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَی اللَّه وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلی ما آذَیْتُمُونا وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ.»(5){و چرا بر خدا توکل نکنیم و حال آنکه ما را به راههایمان رهبری کرده است؟ و البته ما بر آزاری که به ما رساندید شکیبایی خواهیم کرد، و توکل کنندگان باید تنها بر خدا توکل کنند.} سپس بگوید: اگر شما مؤمنید، شر و آزار خود را از ما باز دارید. سپس آن را گرد بسترت بپاش تا شب را آسوده از شرشان بگذرانی. کشتن کک برای محل و محرم مستحب است.(6)
کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: خداوند عزّ و جلّ چیزی کوچکتر از پشه نیافریده است و جرجس کوچکتر از پشه است و آنکه ما او را ولع میگوییم، کوچکتر از جرجس است. عضوی در فیل نیست مگر آنکه در آن هست و با دو بال بر فیل برتری هم داده شده است.(7)
جوهری گفته است: «جرجس» لهجه ای برای قرقس است که پشههای ریز هستند.
کوچکتر از پشه، کوچکتر از سایر انواع پشه است تا با سخن حضرت که خدا آفریده ای کوچکتر از پشه نیافریده است مناسب در بیاید و این توضیح با سخن اهل لغت هماهنگ است. ضمن اینکه احتمال این نکته است که حصر در کلام حضرت که فرمود: خدا آفریده ای کوچکتر از پشه نیافریده است. حصر اضافی باشد؛ همان گونه که ظاهر این است که حصر نسبت به بال داران است، چون برخی جانوران از پشه هم کوچکترند. مگر این که گفته شود
1) في المصدر: و في كتاب الدعوات للمستغفري عن ابي الدرداء و في شرح المقامات للمسعوديّ عن أبي ذرّ رضي اللّه عنه.
2) حياة الحيوان 1: 87 و 88.
3) روضة الكافي: 248.
4) قد ورد في الحديث في وجه تسمية اللّه باللطيف: لانه خلق ما لا يعرف ذكره من انثاه و ما لا يكاد يستبينه العيون لصغره، و في الصحيفة السجّادية: و امزج مياههم بالوباء، و هما يدلان علي وجود حيوانات ذرّية.
5) . ابراهیم / 12
6) . حیاة الحیوان 1 : 87 - 88
7) . کافی 8: 248
يمكن أن يكون للبعوض أنواع صغار لا يكون شيء من الحيوانات أصغر منها و الوالع غير مذكور في كتب اللغة و الظاهر أنه أيضا صنف من البعوض و قال الدميري البعوض دويبة و قال الجوهري إنه البق الواحدة بعوضة و هو وهم و الحق أنهما صنفان صنف كالقراد لكن له أرجل خفية(1)و رطوبة ظاهرة يسمي بالعراق و الشام الجرجس قال الجوهري و هو لغة في القرقس و هو البعوض الصغار و البعوض علي خلقة الفيل إلا أنه أكثر أعضاء منه فإن للفيل أربعة أرجل و خرطوما و ذنبا و للبعوض مع هذه الأعضاء رجلان زائدتان و أربعة أجنحة و خرطوم الفيل مصمت و خرطومه مجوف نافذ للجوف فإذا طعن به جسد الإنسان استقي الدم و قذف به إلي جوفه فهو له كالبلعوم و الحلقوم فلذلك اشتد عضها و قويت علي خرق الجلود الغلاظ و مما ألهمه الله تعالي أنه إذا جلس علي عضو من أعضاء الإنسان لا يزال يتوخي بخرطومه المسام التي يخرج منها العرق لأنها أرق بشرة من جلد الإنسان فإذا وجدها وضع خرطومه فيها و فيه من الشره أن يمص الدم إلي أن ينشق و يموت أو إلي أن يعجز عن الطيران فيكون ذلك سبب هلاكه و من ظريف(2)أمره أنه ربما قتل البعير و غيره من ذوات الأربع فيبقي طريحا في الصحراء فيجتمع حوله السباع و الطير مما يأكل الجيف(3)فمتي أكل منها شيئا مات لوقته و كان بعض جبابرة الملوك بالعراق يعذب بالبعوض فيأخذ من يريد قتله فيخرجه مجردا إلي بعض الآجام التي بالبطائح و يتركه فيها مكتوفا فيقتل في أسرع وقت.
وَ رَوَي التِّرْمِذِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَوْ كَانَتِ الدُّنْيَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَي مِنْهَا كَافِراً شَرْبَةَ مَاءٍ.
و روي وهب بن منبه أرسل الله(4)البعوض علي نمرود و اجتمع منه في عسكره
پشه انواع بسیار کوچکی دارد که هیچ جانوری از آنها کوچکتر نیست. «ولع» در کتب لغت ذکر نشده و ظاهر این است که آن هم نوعی پشه است.
دمیری گفته است: بعوض جانور کوچکی است. جوهری گفته است: «ساس است و مفرد آن بعوضه است.» این مطلب اشتباه است و حق این است که این دو، دو نوع هستند. یکی مانند کنه است که پاهای کوتاه و ناپیدا و رطوبتی آشکار دارد که در عراق و شام آن را جرجس میگویند. جوهری گفته است: جرجس لهجه ای برای قرقس است و قرقس پشه ریز است. پشه بر آفرینش فیل است و تفاوتی که دارد این است که اندام بیشتری دارد. زیرا فیل چهار پا، یک خرطوم و یک دم دارد و پشه با همه اینها دو پا و چهار بال بیشتر دارد. خرطوم فیل میان پر است و خرطوم پشه میان تهی است و به درون چیز خالی فرو میرود. هنگامی که با آن بدن انسان را نیش بزند، خون را کشیده، به درون شکم خود پرتاب میکند. بنابراین خرطوم برای پشه به جای نای و حلقوم او نیز هست. از این رو گزیدنش شدت یافته، قدرت شکافتن پوستهای قوی را پیدا میکند. از جمله چیزهایی که خداوند به او الهام نموده است، این است که هنگامی که بر بدن انسان مینشیند با خرطومش سوراخهای عرق را جستجو میکند، زیرا آنجا نازکترین پوست در بدن انسان است. وقتی آنجا را مییابد خرطوم خود را در آن فرو میکند. پرخوری وی تا آنجا است که خون را میمکد تا بترکد و بمیرد یا از پریدن باز ماند تا نابود شود.
از جمله کارهای شگفتش این است که چه بسا شتر و چهارپایان دیگر را میکُشد و در نتیجه آن حیوان در بیابان افتاده، درندهها و پرندهها گرد او میآیند. هر کدام از آنها که از آن چهارپا بخورند، همان لحظه میمیرند. برخی پادشاهان زورگوی عراق با پشه شکنجه میدادند. آنها کسی را که میخواست شکنجه بکشد، برهنه و دست و پا بسته در یک نیزار بیابانی میافکندند. آن فرد به زودی کشته میشد.
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرموده است: اگر دنیا نزد خدا برابر بال پشهای ارزش میداشت، از آن به کافر به اندازه جرعه ای از آب نمیداد .
وهب بن منبه روایت کرده است: خدا پشه را بر نمرود فرستاد. لشکر
ما لا يحصي عددا فلما عاين نمرود(1)ذلك انفرد عن جيشه و دخل بيته و أغلق الباب و أرخي الستور و نام علي قفاه مفكرا فدخلت بعوضة في أنفه فصعدت إلي دماغه فتعذب(2)بها أربعين يوما إلي أن كان يضرب برأسه الأرض و كان أعز الناس عنده من يضرب رأسه ثم سقط منه كالفرخ و هو يقول كذلك يسلط الله رُسُلَهُ عَلي مَنْ يَشاءُ من عباده ثم هلك حينئذ.
وَ رَوَي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي مَلَكِ الْمَوْتِ عِنْدَ رَأْسِ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ارْفُقْ بِصَاحِبِي فَإِنَّهُ مُؤْمِنٌ قَالَ إِنِّي بِكُلِّ مُؤْمِنٍ رَفِيقٌ وَ مَا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ إِلَّا أَتَصَفَّحُهُمْ فِي كُلِّ يَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ وَ لَوْ أَنِّي أَرَدْتُ أَنْ أَقْبِضَ رُوحَ بَعُوضَةٍ مَا قَدَرْتُ حَتَّي يَكُونَ مِنَ اللَّهِ الْأَمْرُ بِقَبْضِهَا قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ بَلَغَنِي أَنَّهُ يَتَصَفَّحُهُمْ عِنْدَ مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ.
و من هذا يعلم أن ملك الموت هو الموكل بقبض كل روح(3).
و البعوضة علي صغر جرمها قد أودع الله تعالي في مقدم دماغها قوة الحفظ و في وسطه قوة الفكر و في مؤخره قوة الذكر و خلق لها حاسة البصر و حاسة اللمس و حاسة الشم و خلق لها منفذا للغذاء و مخرجا للفضلة و خلق لها جوفا و معاء و عظاما فسبحان من قَدَّرَ فَهَدي و لم يخلق شيئا من المخلوقات سدي(4).
او بی شمار گرد هم آمدند. هنگامی که نمرود این وضع را دید از لشکرش جدا گشته، به خانه رفت. او در را بسته، پرده ها را انداخت. سپس به پشت خوابیده، در اندیشه رفت. در این حال پشه ای از سوراخ بینی او به مغزش رفته، تا چهل روز به واسطه آن شکنجه شد. این جریان ادامه یافت تا جایی که سرش را به زمین میکوفت و عزیزترین فرد نزد او آن کسی بود که بر سرش میزد. نمرود از آن ضربه مانند جوجه فرو میافتاد و میگفت: این چنین خدا فرستادههایش را بر بندههایی که میخواهد، مسلط میکند. سپس در همان حین هلاک شد.
امام صادق علیه السّلام فرمود: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله بالای سر یک نفر از انصار به ملک الموت نگاه کرد و به او فرمود: نسبت به این یار من نرم رفتار کن، زیرا که او مؤمن است. او گفت: من با هر مؤمن نرم رفتار میکنم. هیچ خانواده ای نیستند جز آنکه هر روز پنج بار آنها را بررسی میکنم. ولی اگر بخواهم جان پشهای را بگیرم، تا فرمان خدا برای گرفتن آن نرسد، نمی توانم. امام صادق علیه السّلام فرمود: به من خبر رسیده است که هنگام نمازها آنها را بررسی میکند. از این روایت برمیآید که ملک الموت تمام روحها را قبض میکند.
پشه با وجود کوچکی، خدا در جلو مغزش نیروی حافظه، در میان مغزش نیروی اندیشه و در پشت سرش نیروی یادآوری نهاده است. خدا برای پشه حس بینایی و بساوایی و بویایی آفریده است. سوراخی برای غذا و سوراخی برای فضله کردن ساخته و شکم و روده و استخوان به او داده است. پس منزه است آن که اندازه گیری و راهنمایی نموده و هیچ یک از آفریدهها را بیهوده نیافریده است.(5)
آل عمران: أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ
المشهور بين المفسرين من الخاصة و العامة أن الطير كان هو الخفاش قال أبو الليث في تفسيره إن الناس سألوا عيسي علي وجه التعنت فقالوا له اخلق لنا خفاشا و اجعل فيه روحا إن كنت من الصادقين فأخذ طينا و جعل خفاشا و نفخ فيه فإذا هو يطير بين السماء و الأرض و كان تسوية الطين و النفخ من عيسي عليه السلام و الخلق من الله تعالي و يقال إنما طلبوا منه خلق خفاش لأنه أعجب من سائر الخلق:
و من عجائبه أنه دم و لحم يطير بغير ريش و يلد كما يلد الحيوان و لا يبيض كما يبيض سائر الطيور و يكون له الضرع و يخرج منه اللبن و لا يبصر في ضوء النهار و لا في ظلمة الليل و إنما يري في ساعتين بعد غروب الشمس ساعة و بعد طلوع الفجر ساعة قبل أن يسفر جدا و يضحك كما يضحك الإنسان و تحيض كما تحيض المرأة فلما رأوا ذلك منه ضحكوا و قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ فذهبوا إلي جالينوس فأخبروه بذلك فقال آمنوا به الخبر.
الْعُيُونُ، وَ الْعِلَلُ، فِي خَبَرِ الشَّامِيِّ: أَنَّهُ سَأَلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ سِتَّةٍ لَمْ يَرْكُضُوا فِي رَحِمٍ فَقَالَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ كَبْشُ إِسْمَاعِيلَ(1)وَ عَصَا مُوسَي وَ نَاقَةُ صَالِحٍ وَ
{من از گِل برای شما [چیزی] به شکل پرنده میسازم، آن گاه در آن میدمم، پس به اذن خدا پرندهای میشود.}
مشهور میان مفسران خاصه و عامه این است که آن پرنده خفاش بوده است. ابو اللیث در تفسیرش گفته است: مردم از روی بدخواهی از عیسی خواستند که اگر راستگویی، برای ما خفاشی بیافرین و جانش بده. او گِلی برگرفت و به شکل خفاش درآورد و در آن دمید. ناگاه خفاش میان آسمان و زمین پرواز کرد. ساختن گل و دمیدن از عیسی علیه السّلام و آفرینش از خداوند متعال بود. گفته شده است: همانا از او آفرینش خفاش را خواستند، برای آنکه شگفت تر از آفریدههای دیگر است.
از شگفتیهایش این است که او عبارت از خون و گوشت است و بی بال میپرد. مانند جانور میزاید و مانند پرنده تخم نمیگذارد. پستاندار بوده و از او شیر خارج میشود. در روشنی روز و تاریکی شب نمی بیند و بیناییاش در دو ساعت است؛ پس از غروب خورشید و پس از سپیده دم، قبل از اینکه هوا خوب روشن شود. مانند انسان میخندد و مانند زن، حیض میبیند. هنگامی که از آن حضرت این را دیدند، خندیدند و گفتند: جادویی آشکار است. نزد جالینوس رفتند و به او گزارش دادند و جالینوس به او ایمان آورد.
یک مرد شامی از امیر المؤمنین علیه السّلام درباره شش چیز که در رحم جا نگرفتند، پرسید. حضرت فرمود: انسان، حوّاء، قوچ اسماعیل، عصای موسی، ناقه صالح
الْخُفَّاشُ الَّذِي عَمِلَهُ عِيسَي بْنُ مَرْيَمَ عليه السلام فَطَارَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي(1).
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ،: مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عليه السلام يَذْكُرُ فِيهَا بَدِيعَ خِلْقَةِ الْخُفَّاشِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي انْحَسَرَتِ الْأَوْصَافُ عَنْ كُنْهِ مَعْرِفَتِهِ وَ رَدَعَتْ عَظَمَتُهُ الْعُقُولَ فَلَمْ يَجِدْ مَسَاغاً إِلَي بُلُوغِ غَايَةِ مَلَكُوتِهِ هُوَ اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ أَحَقُّ وَ أَبْيَنُ مِمَّا تَرَي الْعُيُونُ لَمْ تَبْلُغْهُ الْعُقُولُ بِتَحْدِيدٍ فَيَكُونَ مُشَبَّهاً وَ لَمْ تَقَعْ عَلَيْهِ الْأَوْهَامُ بِتَقْدِيرٍ فَيَكُونَ مُمَثَّلًا خَلَقَ الْخَلْقَ عَلَي غَيْرِ تَمْثِيلٍ وَ لَا مَشُورَةِ مُشِيرٍ وَ لَا مَعُونَةِ مُعِينٍ فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ وَ أُذْعِنُ بِطَاعَتِهِ فَأَجَابَ وَ لَمْ يُدَافِعْ وَ انْقَادَ فَلَا يُنَازِعُ(2)وَ مِنْ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ وَ عَجَائِبِ خِلْقَتِهِ مَا أَرَانَا مِنْ غَوَامِضِ الْحِكْمَةِ فِي هَذِهِ الْخَفَافِيشِ الَّتِي يَقْبِضُهَا الضِّيَاءُ الْبَاسِطُ لِكُلِّ شَيْءٍ وَ يَبْسُطُهَا الظَّلَامُ الْقَابِضُ لِكُلِّ حَيٍّ وَ كَيْفَ غشيت [عَشِيَتْ] أَعْيُنُهَا عَنْ أَنْ تَسْتَمِدَّ مِنَ الشَّمْسِ(3)الْمُضِيئَةِ نُوراً تَهْتَدِي بِهِ فِي مَذَاهِبِهَا وَ تَصِلُ(4)بِعَلَانِيَةِ بُرْهَانِ الشَّمْسِ إِلَي مَعَارِفِهَا وَ رَدَعَهَا بِتَلَأْلُؤِ ضِيَائِهَا عَنِ الْمُضِيِّ فِي سُبُحَاتِ إِشْرَاقِهَا وَ أَكَنَّهَا فِي مَكَامِنِهَا عَنِ الذَّهَابِ فِي بُلَجِ ائْتِلَاقِهَا فَهِيَ مُسْدَلَةُ الْجُفُونِ بِالنَّهَارِ عَلَي أَحْدَاقِهَا وَ جَاعِلَةُ اللَّيْلِ سِرَاجاً تَسْتَدِلُّ بِهِ فِي الْتِمَاسِ أَرْزَاقِهَا فَلَا يَرُدُّ أَبْصَارَهَا إِسْدَافُ ظُلْمَتِهِ وَ لَا تَمْتَنِعُ مِنَ الْمُضِيِّ فِيهِ لِغَسَقِ دُجُنَّتِهِ فَإِذَا أَلْقَتِ الشَّمْسُ قِنَاعَهَا وَ بَدَتْ أَوْضَاحُ نَهَارِهَا وَ دَخَلَ مِنْ إِشْرَاقِ نُورِهَا عَلَي الضِّبَابِ فِي وِجَارِهَا أَطْبَقَتِ الْأَجْفَانَ عَلَي مَآقِيهَا وَ تَبَلَّغَتْ مَا اكْتَسَبَتْهُ مِنَ الْمَعَاشِ فِي ظُلَمِ لَيَالِيهَا فَسُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ اللَّيْلَ لَهَا نَهَاراً وَ مَعَاشاً وَ النَّهَارَ سَكَناً وَ قَرَاراً وَ جَعَلَ لَهَا أَجْنِحَةً مِنْ لَحْمِهَا تَعْرُجُ بِهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَي الطَّيَرَانِ كَأَنَّهَا شَظَايَا الْآذَانِ غَيْرَ ذَوَاتِ رِيشٍ وَ لَا قَصَبٍ إِلَّا أَنَّكَ تَرَي مَوَاضِعَ الْعُرُوقِ بَيِّنَةً أَعْلَاماً لَهَا جَنَاحَانِ لَمَّا
و خفاش که عیسی بن مریم ساخت و به فرمان خدای تعالی پرید.(5)
امیر المومنین علیه السّلام فرمود: حمد خدایی را که اوصاف از رسیدن به حقیقت معرفتش ماندهاند، و عظمتش عقول را باز داشته پس راهی برای رسیدن به نهایت ملکوتش نیافتند. اوست اللّه آن پادشاه حق آشکار، ثابتتر و آشکارتر است از هر چه دیدهها میبیند. قدرت عقول به حدّ و اندازهای برای حضرتش نرسیده تا مانندی برایش بیابد، و اوهام به تقدیری برای او راه نیافتند تا مانندش در وهم در آمده باشد. موجودات را بدون نقشه قبلی، و مشورتی با مشاور، و کمک مدد کاری آفرید. آفرینش او به دستورش کامل شد، و به طاعتش گردن نهاد، فرمانش را اجابت کرد و ردّ ننمود، و تسلیم او شد و به مخالفتش برنخاست.
از لطائف صنعت و شگفتیهای حکمتش که به ما نشان داده همانا اسرار پیچیده حکمت آمیزی است که در این شب پرهها تدبیر نموده، شب پرههایی که روشنی روز که گشاینده دیده هر چیزی است چشم آنها را میبندد، و تاریکی شب که دیده هر زندهای را میبندد چشم آنها را باز میکند، و چگونه چشمشان پوشیده شده که توان مدد گرفتن از نور آفتاب درخشان را ندارند تا به راههای خود خود راهنمایی شوند، و در پرتو خورشید به آنچه باید بشناسند برسند، و چسان خداوند آنها را با تلألؤ نور خورشید از راه سپردن در امواج روشنایی آن مانع شده، و در لانههای خود از رفتن در قلب روشنایی پنهان نموده! در روز روشن پلکهای دیدگانشان را به روی هم میاندازند، و شب تار را برای خود چراغ روشن قرار دادهاند که بدان واسطه به دنبال رزق خود میروند. تاریکی شب آنها را از دیدن باز نمیدارد، و آنها نیز در سیاهی شب از حرکت باز نمیایستند. اما همین که خورشید نقاب از چهره بیندازد، و روشنی روز آشکار شود، و نورش تا درون لانه سوسمارها وارد گردد، شب پرهها پلکهای دیده را روی هم اندازند، و از معاش به آنچه در تاریکی شب به دست آوردهاند تغذیه کنند. پاک است خدایی که شب را برای آنها روز و سبب جلب معاش قرار داد، و روز را برای آنها زمان آرامش و استراحت مقرر فرمود .
و برای آنها بالهایی از گوشتشان قرار داد تا در وقت نیاز به پرواز آیند، گویی بالشان لالههای گوشند اما بدون پر و چوبه آن، ولی جای رگها را در آن بالها میبینی. دو بال دارند که نه آنقدر
يَرِقَّا فَيَنْشَقَّا وَ لَمْ يَغْلُظَا فَيَثْقُلَا تَطِيرُ وَ وَلَدُهَا لَاصِقٌ بِهَا لَاجِئٌ إِلَيْهَا يَقَعُ إِذَا وَقَعَتْ وَ يَرْتَفِعُ إِذَا ارْتَفَعَتْ لَا يُفَارِقُهَا حَتَّي تَشْتَدَّ أَرْكَانُهَا وَ يَحْمِلَهُ لِلنُّهُوضِ جَنَاحُهُ وَ يَعْرِفَ مَذَاهِبَ عَيْشِهِ وَ مَصَالِحَ نَفْسِهِ فَسُبْحَانَ الْبَارِئِ لِكُلِّ شَيْءٍ عَلَي غَيْرِ مِثَالٍ خَلَا مِنْ غَيْرِهِ(1).
الخفاش كرمان معروف و حسر حسورا كقعد كل لطول مدي و نحوه و حسرته أنا يتعدي و لا يتعدي و انحسرت أي كلت و أعيت و كنه الشيء حقيقته و نهايته و ردعت كمنعت لفظا و معنا و المساغ المسلك و الملكوت العز و السلطان و الحق المتحقق وجوده أو الموجود حقيقة و أبين أي أوضح و كونه سبحانه أحق و أبين مما تري العيون لأن العلم بوجوده سبحانه عقلي يقيني لا يتطرق إليه ما يتطرق إلي المحسوسات من الغلط و الحد في اللغة المنع الحاجز بين الشيئين و نهاية الشيء و طرفه و في عرف المنطقيين التعريف بالذاتي و المراد بالتحديد هنا إما إثبات النهاية و الطرف المستلزم للمشابهة بالأجسام أو التحديد المنطقي و الأول أنسب بعرفهم و التقدير إثبات المقدار و كأن المراد بالتمثيل إيجاد الخلق علي حذو ما قد خلقه غيره أو أنه لم يجعل لخلقه مثالا قبل الإيجاد كما يفعله البناء تصويرا لما يريد بناءه و المشورة مفعلة من أشار إليه بكذا أي أمره به و المشورة بضم الشين كما في بعض النسخ و الشوري بمعناه و المعونة الاسم من أعانه و عونه فتم خلقه أي بلغ كل مخلوق إلي كماله الذي أراده الله سبحانه منه أو خرج جميع ما أراده من العدم إلي الوجود بمجرد أمره و أذعن أي خضع و أقر و أسرع في الطاعة و انقاد و الجملتان كالتفسير للإذعان و لعل المراد بالإذعان دخوله تحت القدرة الإلهية و عدم الاستطاعة للامتناع.
و قوله عليه السلام لم يدافع بيان للإجابة كما أن لم ينازع بيان للانقياد و إلا لكان العكس أنسب و يحتمل أن يكون إشارة إلي تسبيحهم بلسان الحال كقوله تعالي
ظریفاند که وقت پرواز پاره شوند، و نه آنچنان سخت که مانع پرواز گردند. پرواز میکنند در حالی که جوجههایشان به آنان متّصل و به مادران پناهندهاند، هرگاه بنشینند جوجهها هم مینشینند، و هر وقت پرواز کنند با آنان در حرکتند، و از مادران جدا نشوند تا هنگامی که اعضای آنها محکم گردد، و بالها برای پرواز آماده باشد، و راه کسب روزی و اقدام به مصالح خود را بدانند. پاک است خدایی که پدید آورنده هر موجودی است بدون نمونهای که پیش از او از غیر او آفریده شده باشد (2)
«خفاش» معروف است. «حَسَر» که مصدرش حسور است به معنی خسته شدن برای طولانی بودن فاصله و مانند آن است. گفته میشود: «حَسَرته» به معنی این که کس دیگری را خسته کردم و بنابراین هم متعدی میشود و هم بدون تعدی به کار میرود. «انحَسَرَت» هم به معنی خستگی و تعب است. «کنه» چیزی حقیقت و پایان آن چیز است. «رَدَعَت» به معنی بازداشتن و در لفظ حکمش حکم «مَنَعَت» است. «مساغ» به معنی راه است. «ملکوت» به معنی عزت و سلطنت است. «حق» به معنی چیزی است که وجودش تحق پیدا کرده است و یا به معنی چیزی است که حقیقتا وجود دارد. «ابین» به معنی آشکارتر است. اینکه خدا از دیدنیها درست تر و روشنتر است برای این است که شناخت او به وسیله عقل و یقینی است و اشتباهی که در محسوسات رخ میدهد در شناخت او راه ندارد. «حدّ» در لغت به معنی بازداشتن است و مانع میان دو چیز و پایان یک چیز و گوشه آن را میگویند و در زبان اهل منطق تعریف یک چیز به وسیله ذاتیات آن چیز است. محدود کردن در اینجا یا اثبات پایان و طرف است که مستلزم شباهت به اجسام است یا حدّ منطقی است و قول نخست مناسبتر با زبان آنان است.
مراد از اندازه گیری ثابت کردن مقدار است. گویا مقصود از آفریدن با تمثیل، ایجاد آفریدهها بر منوال آنچه غیر او آفریده است میباشد یا این که منظور این است که برای آفریده هایش مثالی قبل از ایجاد به مانند آنچه معمار تصویر آنچه را میخواهد بسازد در نظر میگیرد، نداشته است. مشوره بر وزن مفعله از جمله او را به فلان کار اشاره نمود به معنی امر کردن وی به آن چیز است. مشُوره و شوری هم به همین معنی است. معونه بر وزن مفعله از فعل اعانه و تعوین است. مقصود از به پایان رسیدن آفرینش رسیدن هر مخلوق به کمالی است که خدا از او خواسته است یا بیرون آمدن تمام آنچه خواسته است از عدم به وجود به محض فرمان او است. اذعان کرد به معنی این است که خضوع کرد و اقرار نمود و در فرمانبرداری شتاب کرد و تسلیم شد. دو جمله بعدی به منزله تفسیر برای اذعان است. شاید مقصود از اذعان داخل شدنش در زیر قدرت الهی و توانایی نداشتن وی برای خودداری نمودن باشد. سخن آن حضرت که فرمود: «رد ننمودند.» توضیح از برای اجابت است؛ همان گونه که سخن ایشان که: «به مخالفت بر نخاستند.» توضیح برای تسلیم است. اگر در کلام حضرت این گونه نیامده بود، مناسبتر بود که رد ننمودند توضیح برای اجابت و به مخالفت برنخاستند توضیح برای تسلیم باشد. احتمال میرود که این مطلب اشاره به تسبیح موجودات با زبان حال باشد. مانند قول خداوند متعال که: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِه.»(3){و هیچ چیز نیست مگر اینکه در حال ستایش، تسبیح او میگوید.}
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ(1)كما مر و اللطائف جمع لطيفة و هي ما صغر و دق و العجائب جمع عجيبة و عجيب قيل يجمع علي عجائب كأفيل و أفائل و قيل لا يجمع عجيب و لا عجب و الغامض خلاف الواضح و كل شيء خفي مأخذه و قال بعضهم حاصل الكلام التعجب من مخالفتها لجميع الحيوانات في الانقباض عن الضوء و الإشارة إلي خفاء العلة في ذلك و المراد بالانقباض انقباض أعينها في الضوء و يكون ذلك عن إفراط التحلل في الروح النوري لحر النهار ثم يستدرك ذلك برد الليل فيعود الأبصار.
و قيل الأظهر أنه ليس لمجرد الحر و إلا لزم أن لا يعرضه الانقباض في الشتاء إلا إذا ظهرت الحرارة في الهواء و في الصيف أيضا في أوائل النهار بل ذلك لضعف في قوتها الباصرة و نوع من التضاد و التنافر بينها و بين النور كالعجز العارض لسائر القوي المبصرة عن النظر إلي جرم الشمس و أما أن علة التنافر ما ذا ففيه خفاء و هو منشأ التعجب الذي يشير إليه الكلام و يمكن أن يعود الضمير إليها من غير تقدير مضاف و يكون المراد بانقباضها ما هو منشأ اختفائها نهارا و إن كان ذلك ناشئا من جهة الأبصار و العشي بالفتح مقصورا سوء البصر بالنهار أو بالليل و النهار أو العمي و المعني كيف عجزت و عميت عن أن تستمد أي تستعين و تتقوي تقول أمددته بمدد إذا أعنته و قويته و مذاهبها طرق معاشها و مسالكها في سيرها و انتفاعها و تصل بالنصب عطفا علي تستمد و في بعض النسخ بالرفع عطفا علي تهتدي و في بعضها و تتصل و الاتصال إلي الشيء الوصول إليه.
و البرهان الدليل و معارفها ما تعرفه من طرق انتفاعها و ردعها أي كفها و ردها و تلألأ البرق أي لمع و السبحات بضمتين جمع سبحة بالضم و هي النور و قيل سبحات الوجه محاسنه لأنك إذا رأيت الوجه الحسن قلت سبحان الله و قيل سبحان الله تنزيه له أي سبحان وجهه و الكن بالكسر الستر و أكنه ستره و استكن استتر و كمن كنصر و منع أي استخفي و المكمن الموضع و البلج
چنانچه گذشت.
«لطائف» جمع لطیفه است و آن چیزی است که کوچک و نازک است. «عجائب» جمع عجیبه است و گفته شده است: عجیب نیز جمعش عجائب است. گفته شده است: عجیب و عجب جمع بسته نمی شود. غامض ضد واضح است و هر چیزی را میگویند که مأخذ آن پنهان باشد. برخی گفتهاند: خلاصه وصف حال خفاش اظهار شگفتی از مخالف بودن او با همه جانوران در گرفته بودن او نسبت به روشنی و اشاره به پنهان بودن سبب این مطلب است. مقصود از گرفته بودن بسته شدن چشم او در روشنی است و این برای این است که روح نوری او بر اثر گرمی روز تحلیل میرود و خنکی شب آن را جبران میکند و دید او را برمی گرداند. گفته شده است: آنچه با ظاهر بیشتر مناسبت دارد این است که اثر گرمی تنها نیست وگرنه باید در روز زمستانی مگر در زمان گرمی روز چشمش بسته نشود و در آغاز روز تابستانی نیز چشمش بسته نباشد. بلکه سببش ناتوانی نیروی دید است و یک نوع تضاد و نفرت میان او و روشنی مانند عجزی که در دیده های دیگر در برابر قرص خورشید است، وجود دارد. اما اینکه این نفرت از کجا است؟ امری پنهان است و این همان منشأ تعجبی است که در سخن آن حضرت به آن اشاره شده است. ممکن است ضمیر در «خلقته» به خفاشها برگردد و مضافی در تقدیر نباشد و بنابراین مراد از گرفته بودن او آن چیزی است که منشا پنهان شدن خود خفاش در روز میشود. هرچند این پنهان شدن هم بر اثر ندیدن باشد. «عشی» به معنی بد دیدن در روز یا در شب یا در روز و شب یا به معنی کوری است و معنی این است که چگونه درمانده و کور میشود از اینکه مدد بگیرد، یعنی کمک بگیرد و خود را تقویت کند. «مذاهب» به معنی راههای معاش و راههای وی در سیر کردن و سود بردن است. «برهان» به معنی دلیل است. «معارف» به معنی آنچه از راههای سود بردن میشناسد است. (ردع) به معنی بازداشتن و رد کردن است. «تلالو» به معنی درخشش آن است. «سُبُحات» جمع سبحه به معنی نور است. گفته میشود: «سبحات صورت» به معنی زیباییهای آن است، زیرا وقتی صورت زیبایی را ببینی، تسبیح خدا را میگویی. «کنّ» پوشش را میگویند و «أکنّه» یعنی پوشاند. «استکنّ» به معنی پوشاند است. «کَمَنَ» یعنی مخفی شد و «مکمن» موضع است.
1) اسراء: 44.
بالتحريك مصدر بلج كتعب أي ظهر و وضح و صبح أبلج بين البلج أي مشرق و مضيء ذكره الجوهري و قيل البلج جمع بلجة بالضم و هو أول ضوء الصبح و جاء بلجة أيضا بالفتح و لم أجده في كلامهم و الائتلاق اللمعان يقال ائتلق و تألق إذا التمع و سدل ثوبه يسدله و أسدله أي أرسله و أرخاه و الجفن بالفتح غطاء العين من أعلاها و أسفلها و الجمع أجفان و جفون و أجفن و الحدقة محركة سواد العين و تجمع علي حداق كما في بعض النسخ و علي أحداق كما في بعضها و إسدال جفونها لانقباضها و تأثر حاستها عن الضياء و قيل لأن تحلل الروح الحامل للقوة الباصرة سبب للنوم أيضا فيكون ذلك الإسدال ضربا من النوم و الالتماس الطلب و أسدف الليل أي أظلم و في بعض النسخ أسداف بفتح الهمزة جمع سدف بالتحريك كجمل و إجمال و هو الظلمة و الإضافة للمبالغة و الضمير في فيه راجع إلي الليل و الغسق بالتحريك ظلمة أول الليل و الدجنة بضم الدال المهملة و الجيم و تشديد النون كحزقة و الدجن كعتل الظلمة و حاصل الكلام التعجب من كون حالها في الإبصار و التماس الرزق علي عكس سائر الحيوانات و قناع الشمس كناية عن الظلمة أو ما يحجبها من الآفاق و إلقاء القناع طلوعها و الوضح بالتحريك البياض من كل شيء و بياض الصبح و القمر و في بعض النسخ دخل من إشراق نورها أي دخل الشيء من إشراق نورها.
و الضباب بالكسر جمع الضب الدابة المعروفة و وجارها بالكسر جحرها الذي تأوي إليه و من عادتها الخروج من وجارها عند طلوع الشمس لمواجهة النور علي عكس الخفافيش و مأقيها بفتح الميم و سكون الهمزة و كسر القاف و سكون الياء كما في أكثر النسخ لغة في المؤق بضم الميم و سكون الهمزة أي طرف عينها مما يلي الأنف و هو مجري الدمع من العين و قيل مؤخرها و قال الأزهري أجمع أهل اللغة أن المؤق و المأق بالضم و الفتح طرف العين الذي يلي الأنف و أن الذي يلي الصدغ يقال له اللحاظ و المأقي لغة فيه و قال ابن القطاع مأقي العين فعلي و قد غلط فيه جماعة من العلماء فقالوا هو مفعل و ليس كذلك بل الياء في آخره
«بَلَج» به معنی آشکاری و وضوح است. «بامداد ابلج» بامدادی است که آشکاری آن واضح است یعنی آفتاب در آن طلوع کرده و درخشان است. این مطلب را جوهری ذکر کرده است. گفته شده است: «بلج» جمع بُلجه به معنی ابتدای روشنایی صبح است و بَلجه هم وارد شده است و من این را در کلام عرب ندیدهام. «ائتلاق» به معنی درخشش است و گفته میشود: «تألق و ائتلق» به معنی اینکه درخشان شد. «سدل الثوب سدله و أسدله» به معنی گستردن است. «جَفن» پلک چشم از بالا و پایین را میگویند و بر اجفان و جفون و اجفن جمع بسته میشود. «حَدَقَه» سیاهی چشم است و چنانچه در بعضی نسخهها هست به حداق هم جمع بسته میشود و به احداق هم جمع بسته میشود. گسترده شدن پلکهایش به جهت بسته بودن و تأثیر پذیری قوه بینایی خفاش از نور است. گفته شده است: زیرا تحلیل رفتن روح حامل قوه بینایی سبب خواب نیز هست و بنابراین این پهن شدن نوعی از خواب است. «التماس» طلب است. «أسدف الیل» به معنی تاریک شدن شب است. در بعضی نسخ «أسداف» آمده است که جمع سَدَف است که به معنی تاریکی است. اضافه اسداف به ظلمت برای مبالغه است. «غسق» به تاریکی ابتدای شب میگویند. «دُجُنّه» و «دجن» به معنی تاریکی است. حاصل کلام شگفتی از حالت او در دیدن و جستجوی روزی برخلاف تمام حیوانات است. نقاب خورشید کنایه از تاریکی آن یا آنچه از افقها که آن را میپوشند است. نقاب کنار زدن به معنی طلوع کردن است. «وَضَح» به معنی سفیدی از هر چیز و سفیدی صبح و سفیدی ماه است.
ضِباب جمع ضب (سوسمار) جانور معروف است. «وِجار سوسمار» لانه او است که به آن پناهنده میشود. از عادتهای سوسمار بیرون آمدن از لانهاش در هنگام طلوع خورشید برای رو به رو شدن با نور به خلاف خفاش است. «مَأْقِی» جمع مُؤق به معنای گوشه چشم از سمتی است که برابر بینی قرار میگیرد و آن همان محل جاری شدن اشک بعد از خروج از چشم است. گفته شده است: قسمت مخالف بینی از چشم را میگویند. ازهری گفته است: اهل لغت جملگی میگویند: مُؤق و مَأق آن گوشه ای از چشم را میگویند که رو به روی بینی است و آنکه رو به روی گیجگاه است را لحاظ مینامند و مأقی لهجه ای از برای مُؤق است. ابن قطاع گفته است: مأقی بر وزن فعلی است و عده ای اشتباه کردهاند و آن را از وزن مفعل دانستهاند. این گونه نیست بلکه یاء در انتهای مأقی برای
للإلحاق قال الجوهري و ليس هو مفعل لأن الميم أصلية و إنما زيدت في آخره الياء للإلحاق و لما كان فعلي بكسر اللام نادرا لا أخت لها ألحق بمفعل و لهذا جمع علي مآق علي التوهم و في بعض النسخ مآقيها علي صيغة الجمع و تبلغ بكذا أي اكتفي.
و المعاش ما يعاش به و ما يعاش فيه و مصدر بمعني الحياة و المناسب هاهنا الأول و فيما سيجيء الثاني و في بعض النسخ ليلها موضع لياليها و السكن بالتحريك ما تسكن إليه النفس و تطمئن و قر الشيء كفر أي استقر بالمكان و الاسم القرار بالفتح و قيل هو اسم مصدر(1)و الشظية الفلقة من الشيء فعيلة من قولك تشظت العصا إذا صارت فلقا و الجمع شظايا و القصب الذي في أسفل الريش للطيور.
و الأعلام جمع علم بالتحريك و هو طراز الثوب و رسم الشيء و رقمه و أعلاما في المعني كالتأكيد لبينة و كلمة لها غير موجودة في بعض النسخ فيكون قوله جناحان خبر مبتدإ محذوف أي جناحاه لم يجعلا رقيقين بالغين في الرقة و لا في الغلظ حذرا من الانشقاق و الثقل المانع من الطيران و لجأ إلي الشيء أي لاذ و اعتصم به و وقوع الطير ضد ارتفاعه و أركان كل شيء جوانبه التي يستند إليها و يقوم بها و النهوض التحرك بالقيام و نهض الطائر إذا بسط جناحه ليطير و العيش الحياة و مصالح الشيء ما فيه صلاحه ضد الفساد و البارئ الخالق و مثال الشيء شبهه و خلا أي مضي و سبق أي لم يخلق الأشياء علي حذو خالق سبقه بل ابتدعها علي مقتضي الحكمة و المصلحة.
قال الدميري الخفاش بضم الخاء و تشديد الفاء واحد الخفافيش التي تطير في الليل و هو غريب الشكل و الوصف و الخفش صغر العين و ضيق البصر و الأخفش صغير العين ضعيف البصر و قيل هو عكس الأعشي و قيل هو من يبصر في الغيم دون الصحو و قال الجوهري هو نوعان فالأعشي من يبصر نهارا لا ليلا و العمش ضعف الرؤية مع
الحاق است. جوهری گفته است: مأقی بر وزن مفعل نیست، زیرا میم در آن اصلی و یاء در آخر آن تنها برای الحاق اضافه شده است و به جهت اینکه فعلِی وزن نادری است و نظیر ندارد، آن را به مفعل ملحق نموده اند. به همین جهت بنا بر توهم بر مآقی جمع بسته شده است. «معاش» آن است که با آن و در آن زندگی میشود و مصدرِ به معنای زندگانی نیز هست. آنچه مناسب اینجا است، معنی اول است و در آنچه بعدا میآید، معنی دوم مناسب است. «سکن» آن چیزی است که نفس به وسیله آن سکونت و آرامش مییابد. «قرّ الشیء» به معنی این است که شیء در جایی مستقر شد و اسم آن قَرار است. گفته شده است که «قرار» اسم مصدر است. «شظیه» به معنی پاره ای از یک چیز است و بر وزن فعیله است. از این سخن گرفته شده است که «تشظت العصا» به معنی عصا تکه شد. «شظیه» بر شظایا جمع بسته میشود. «قصب» به معنی آنچه در زیر پر پرندگان قرار میگیرد است. «اعلام» جمع عَلَم است و نقش و نگار لباس و علامت و نشانه چیزی را میگویند. «اعلاما» در معنی تاکیدی برای آشکار است. منظور حضرت از این که فرمود: دو بال آنها نازک نیستند این است که نه آنچنان نازکند که به نهایت نازکی رسیده باشند و نه به نهایت محکمی رسیدهاند؛ تا این که نشکنند و در هنگام پرواز سنگینی نکنند. «لجأ إلی الشیء» به معنی این است که پناه برد و پناهنده شد. «وقوع پرنده» به معنی ارتفاع نگرفتن او است. «ارکان» هر چیز اطراف آن است که به آنها تکیه میکند. نهوض حرکت کردن با ایستادن است. «نهض الطائر» به معنی این است که بال گشود تا پرواز نماید. «عیش» زندگانی است. «مصالح یک چیز» آن چیزی است که در آن صلاح آن نهفته است و ضد تباهی آن است. «بارئ» همان آفریننده است. «مثال یک چیز» مانند آن چیز است. «خلا» یعنی گذشت و در قبل بود. یعنی اشیاء را بر منوال آفریننده ای که قبل از او بوده است نیافریده است. بلکه آنها را بر اساس مقتضی حکمت و مصلحت ابداع نموده است.
دمیری گفته است: خُفّاش مفرد خفافیش است که در شب پرواز میکند و شکل و وصف عجیبی دارد. «خفش» کوچکی چشم و تنگی دید است. «اخفش» یعنی کسی که چشم ریز و دید کمی دارد. گفته شده است: «اخفش» بر عکس کسی است که شب کوری دارد. گفته شده است: کسی است که در هوای ابری و در غیر آفتاب میبیند. جوهری گفته است: دو گونه است. اعشی روز میبیند و شب کور است. عمش ناتوانی دید با
1) في المخطوطة: هو مصدر.
سيلان الدمع غالب الأوقات و العور معروف.
قال البطليوسي الخفاش له أربعة أسماء خفاش و خشاف و خطاف و وطواط و تسميته خفاشا يحتمل أن يكون مأخوذا من الخفش و الأخفش في اللغة نوعان ضعيف البصر خلقة و الثاني لعلة حدثت و هو الذي يبصر بالليل دون النهار و في يوم الغيم دون الصحو.
و ما ذكره من أن الخفاش هو الخطاف فيه نظر و الحق أنه صنفان(1)
و قال قوم الخفاش الصغير و الوطواط الكبير و هو لا يبصر في ضوء القمر و لا في ضوء النهار و لما كان لا يبصر نهارا التمس الوقت الذي لا يكون فيه ظلمة و لا ضوء و هو قريب غروب الشمس لأنه وقت هيجان البعوض فإن البعوض يخرج ذلك الوقت يطلب قوته و هو دماء الحيوان و الخفاش يطلب الطعم(2)فيقع طالب رزق علي طالب رزق و الخفاش ليس هو من الطير في شيء لأنه ذو أذنين و أسنان و خصيتين(3)و يحيض و يطهر و يضحك كما يضحك الإنسان و يبول كما تبول ذوات الأربع و يرضع ولده و لا ريش له.
قال بعض المفسرين لما كان الخفاش هو الذي خلقه عيسي بن مريم عليه السلام بإذن الله تعالي كان مباينا لصنعة الله تعالي و لهذا جميع الطير تقهره و تبغضه فما كان منها يأكل اللحم أكله و ما لا يأكل اللحم قتله فلذلك لا يطير إلا ليلا.
و قيل لم يخلق عيسي عليه السلام غيره لأنه أكمل الطير خلقا و هو أبلغ في القدرة لأن له ثديا و أسنانا و أذنا(4)و قيل إنما طلبوا خلق الخفاش لأنه من أعجب الطير(5)إذ هو لحم و دم يطير بغير ريش و هو شديد الطيران سريع التقلب
جاری شدن اشک در بیشتر اوقات است.
بطلیوسی گفته است: خفاش چهار نام دارد: خفاش، خشاف، خطّاف و وطواط. شاید که خفاش از خفش باز گرفته شده باشد. اخفش دو جور است: یکی کم دید مادر زاد و دومی کم دید به واسطه بیماری که به وجود آمده باشد. اخفش کسی است که در شب و در غیر روز و در روز ابری و در غیر روز آفتابی ببیند.
اینکه گفته است: خفاش خطاف (پرستو) است، مورد اعتراض است و حق این است که این دو دو نوع است. برخی گفتهاند: خفاش کوچک و وطواط درشت است و او در روشنی ماه و خورشید نمی بیند. به این جهت که در روشنی روز نمی بیند، وقتی را میخواهد که نه تاریک و نه روشن باشد. این وقت هنگام غروب خورشید است، زیرا پشهها در جوش و خروشند و برای به دست آوردن خوراک خود که خون جاندار است، بیرون میآیند. خفّاش هم برای جستن روزی میآید. به این وسیله غذاخواهی به جان غذاخواهی میافتد. خفاش به هیچ وجه از پرندهها نیست. چون دو گوش و دندان دارد و دو خایه دارد و حیض میبیند و پاک میشود و مانند انسان میخندد و مانند چهارپا ادرار میکند و بچه شیر میدهد و پر هم ندارد.
یکی از مفسران گفته است: چون شب پره را عیسی بن مریم علیه السّلام به فرمان خدا آفرید، از ساختههای خدای تعالی جدا گردید و از این رو همه پرنده ها به او زور میگویند و او را دشمن میدارند. هر پرنده گوشت خوار او را میخورد و هر پرنده دیگر هم او را میکُشد و از این رو جز در شب پرواز نمی کند.
گفته شده است: عیسی علیه السّلام چون او در آفرینش کاملترین پرندهها است، غیر او را نساخت. ساخت او بالاترین قدرت را میخواهد، چون پستان و دندان و گوش دارد. گفته شده است: تنها به این جهت از او ساختن خُفاش را خواستند که خفاش شگفتترین پرندهها است. چون او عبارت از گوشت و خون است و بدون پر و به شدت میپرد و به سرعت میچرخد.
يقتات بالبعوض و الذباب و بعض الفواكه و هو مع ذلك موصف بطول العمر فيقال إنه أطول عمرا من النسر و من حمار الوحش و تلد أنثاه ما بين ثلاثة أفراخ و سبعة و كثيرا ما يسفد و هو طائر في الهواء و ليس في الحيوان ما يحمل ولده غيره و القرد و الإنسان و يحمله تحت جناحه و ربما قبض عليه بفيه و هو من حنوه عليه و إشفاقه عليه و ربما أرضعت الأنثي ولدها و هي طائرة و في طبعه أنه متي أصابه ورق الدلب حذر و لم يطر و يوصف بالحمق و من ذلك إذا قيل له أطرق كري التصق بالأرض(1).
كَامِلُ الزِّيَارَةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ وَ جَمَاعَةِ مَشَايِخِي عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي غُنْدَرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ فِي الْبُومَةِ فَقَالَ هَلْ أَحَدٌ مِنْكُمْ رَآهَا نَهَاراً(2)قِيلَ لَهُ لَا تَكَادُ تَظْهَرُ بِالنَّهَارِ وَ لَا تَظْهَرُ إِلَّا لَيْلًا قَالَ أَمَا إِنَّهَا لَمْ تَزَلْ تَأْوِي الْعُمْرَانَ فَلَمَّا أَنْ قُتِلَ الْحُسَيْنُ عليه السلام آلَتْ عَلَي نَفْسِهَا أَنْ لَا تَأْوِيَ الْعُمْرَانَ أَبَداً وَ لَا تَأْوِيَ إِلَّا الْخَرَابَ فَلَا تَزَالُ نَهَارَهَا صَائِمَةً حَزِينَةً حَتَّي يَجُنَّهَا اللَّيْلُ فَإِذَا جَنَّهَا اللَّيْلُ فَلَا تَزَالُ تَرِنُّ عَلَي الْحُسَيْنِ عليه السلام حَتَّي تُصْبِحَ(3).
وَ مِنْهُ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ دَاوُدَ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ سَلَمَةَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ صَاعِدٍ الْبَرْبَرِيِّ وَ كَانَ قَيِّماً لِقَبْرِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي الرِّضَا عليه السلام فَقَالَ لِي مَا يَقُولُ النَّاسُ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ جِئْنَا نَسْأَلُكَ قَالَ فَقَالَ تُرَي هَذِهِ الْبُومَةُ(4)كَانَتْ عَلَي عَهْدِ جَدِّي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَأْوِي الْمَنَازِلَ وَ الْقُصُورَ وَ الدُّورَ
از پشه و مگس و برخی از میوه ها تغذیه میکند و با این همه به عمر دراز وصف میشود. گفته شده است: عمرش از کرکس و گورخر درازتر است. ماده اش از سه تا هفت جوجه میزاید و بسیار ممکن است که در حالی که میان هوا پرواز میکند، جفتگیری مینماید. در جانوران جانوری که فرزندش را جا به جا کند به جز او و میمون و انسان نیست. او فرزندش را در زیر بالش جا به جا میکند. چه بسا میشود که او را به دندان میگیرد که از روی مهر بسیار و محبتی است که نسبت به وی دارد. چه بسا ماده در حال پرواز بچهاش را شیر میدهد. در طبع او این است که هنگامی که برگ درخت چنار ببیند، به آن میخورد و میترسد و از پرواز باز میماند. او به حماقت موصوف است، از این رو هنگامی که به او بگویند: اطرق کرا (سر به زیر بخواب) به زمین میچسبد.(5)
کامل الزیاره: حسین بن ابی غندر گفت: شنیدم که امام صادق علیه السّلام در باره جغد فرمود: آیا احدی از شما آن را در روز دیده است؟ عرض شد: خیر. ابدا در روز ظاهر نشده و تنها در شب پیدا میگردد. حضرت فرمود: امّا اینکه این حیوان پیوسته در خرابهها مسکن گرفته و در آبادی نمیآید، جهتش آن است که: وقتی حضرت امام حسین علیه السّلام شهید شدند، این حیوان به واسطه قسم بر خود حتم نمود که ابدا در آبادی سکنی نکرده و منزلش تنها در خرابه ها باشد. پس پیوسته در روز روزه دار و حزین است تا شب فرا برسد و وقتی شب در آمد، از ابتدای آن تا صبح بر مصیبت حضرت امام حسین علیه السّلام زمزمه و نوحهسرایی و مرثیهخوانی میکند.(6)
کامل الزیاره: حسین بن علی صاعد بربری که قیّم و متصدّی قبر حضرت امام رضا علیه السّلام بود، گفت: پدرم برای من نقل نمود و گفت: بر حضرت رضا علیه السّلام وارد شدم. آن جناب به من فرمود: این جغد را میبینی؟ مردم چه میگویند؟ عرض کردم: فدایت شوم. آمدهایم که از شما بپرسیم. حضرت فرمود: این جغد در عصر جدّم رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در منازل و قصرها و خانهها سکنی داشت و
وَ كَانَتْ إِذَا أَكَلَ النَّاسُ الطَّعَامَ تَطِيرُ فَتَقَعُ أَمَامَهُمْ فَيُرْمَي إِلَيْهَا بِالطَّعَامِ وَ تُسْقَي ثُمَّ تَرْجِعُ إِلَي مَكَانِهَا وَ لَمَّا قُتِلَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ عليهما السلام خَرَجَتْ مِنَ الْعُمْرَانِ إِلَي الْخَرَابِ وَ الْجِبَالِ وَ الْبَرَارِي وَ قَالَتْ بِئْسَ الْأُمَّةُ أَنْتُمْ قَتَلْتُمْ ابْنَ نَبِيِّكُمْ وَ لَا آمَنُكُمْ عَلَي نَفْسِي(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الْبُومَةَ لَتَصُومُ النَّهَارَ فَإِذَا أَفْطَرَتْ تَدَلَّهَتْ(2)عَلَي الْحُسَيْنِ عليه السلام حَتَّي تُصْبِحَ(3).
تدلهت كذا في أكثر النسخ بالدال المهملة و في القاموس الدله و الدلهة محركة و الدلوة ذهاب الفؤاد من هم و نحوه و دلهه العشق بكذا تدليها فتدله و المدله كمعظم الساهي القلب الذاهب العقل من عشق و نحوه و في بعض النسخ بالواو و في القاموس الوله محركة الحزن و ذهاب العقل حزنا و الحيرة و الخوف وله كورث و وجل و وعد فهو ولهان و واله و توله و اتله و هي ولهي و والهة و واله و ميلاه شديدة الحزن و الجزع علي ولدها.
الْكَامِلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ مُوسَي بْنِ عُمَرَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْمِيثَمِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: يَا بَا يَعْقُوبَ رَأَيْتَ بُومَةً قَطُّ تَنَفَّسُ بِالنَّهَارِ فَقَالَ لَا قَالَ وَ تَدْرِي لِمَ ذَلِكَ قَالَ لَا قَالَ لِأَنَّهَا تَظَلُّ يَوْمَهَا صَائِمَةً فَإِذَا جَنَّهَا اللَّيْلُ أَفْطَرَتْ عَلَي مَا رُزِقَتْ ثُمَّ لَمْ تَزَلْ تَرَنَّمُ عَلَي الْحُسَيْنِ عليه السلام حَتَّي تُصْبِحَ(4).
تنفس كذا في أكثر النسخ بالنون و الفاء و كأنه كناية عن التصويت و الترنم و لا يبعد أن يكون تنغش بالنون و الغين المعجمة قال في القاموس النغش تحرك الشيء من مكانه كالانتغاش و التنغش و كل طائر أو هامة تحرك في مكانه فقد تنغش.
هر وقت مردم مشغول خوردن طعام بودند، این حیوان پر میزد و در مقابل ایشان خود را میرساند و مردم طعام و غذا جلویش میریختند و این حیوان طعام خورده و از آب خود را سیراب میکرد و سپس به منزلش بر میگشت. ولی هنگامی که حضرت حسین بن علی علیهما السّلام شهید شدند، از شهر و آبادی خارج گشت و در خرابهها و کوهها و بیابانها مکان گرفت و گفت: بد امّتی شما میباشید! پسر دختر پیامبر خود را کشتید و من نسبت به نفس خود از شما در امان نیستم.(5)
کامل الزیاره: امام صادق علیه السّلام فرمود: به راستی جغد روز را روزه میگیرد و هنگامی که افطار میکند، قلبش در مصائب حضرت حسین بن علی علیهما السّلام محزون و افسرده «متدله» میشود تا صبح فرا برسد.(6)
«دَلَه» و «دَلَهه» و «دلوه» این است که قلب بر اثر غصه یا غیر آن از خود بی خود شود. گفته میشود: «دلهه العشق بکذا تدلیها فتدله». «فرد مدله» کسی است که قلبش بر اثر عشق و مانند آن دچار فراموشی و عقلش از بین رفته است. در بعضی نسخهها با واو آمده است. در قاموس «الوَلَه» اندوه و از بین رفتن خرد بر اثر آن و حیرت و ترس است. «وَلِهَ» یعنی بر فرزند خود ناراحتی و فریاد شدید داشتن. پس چنین کسی ولهان و واله است و «تَوَلّهَ» گفته میشود که چنین کسی ولهی و والهه و واله و میلاه است.
کامل الزیاره: حسن بن علی میثمی گفت: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: ای ابا یعقوب! آیا تا به حال دیده ای که جغدی در روز تنفس کند (آواز بخواند)؟ وی گفت: خیر. حضرت فرمود: میدانی چرا؟ عرض کرد: خیر. امام علیه السّلام فرمود: برای اینکه طول روز را این حیوان روزه دار بوده و وقتی شب فرا رسد، افطار کرده و از آنچه خداوند منّان روزی او کرده استفاده نموده سپس پیوسته تا صبح میدمد، بر مصائب حضرت حسین بن علی علیهما السّلام زمزمه نموده و نوحه سرایی میکند.(7)
«تنفس کردن» گویا کنایه از صدا در آوردن و زمزمه کردن باشد. بعید نیست که تنفس تنغش بوده باشد. در قاموس گفته است: «نغش» حرکت کردن چیزی از مکانش است. مانند انتغاش و تنغش. هر پرنده یا جنبنده ای که حرکت کند، تنغش کرده است .
دَلَائِلُ الطَّبَرِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عَطِيَّةَ أَخِي أَبِي الْعَوَّامِ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلي الله عليه و آله إِذْ أَقْبَلَ أَعْرَابِيٌّ عَلَي لَقُوحٍ(1)لَهُ فَعَقَلَهُ ثُمَّ دَخَلَ فَضَرَبَ بِبَصَرِهِ يَمِيناً وَ شِمَالًا كَأَنَّهُ طَائِرُ الْعَقْلِ فَهَتَفَ بِهِ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام فَلَمْ يَسْمَعْهُ فَأَخَذَ كَفّاً مِنْ حَصًي فَحَصَبَهُ(2)فَأَقْبَلَ الْأَعْرَابِيُّ حَتَّي نَزَلَ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لَهُ يَا أَعْرَابِيُّ مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ قَالَ مِنْ أَقْصَي الْأَرْضِ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ الْأَرْضُ أَوْسَعُ مِنْ ذَلِكَ فَمِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ قَالَ مِنْ أَقْصَي الدُّنْيَا وَ مَا خَلْفِي مِنْ شَيْءٍ أَقْبَلْتُ مِنَ الْأَحْقَافِ قَالَ أَيُّ الْأَحْقَافِ قَالَ أَحْقَافُ عَادٍ قَالَ يَا أَعْرَابِيُّ فَمَا مَرَرْتَ بِهِ فِي طَرِيقِكَ قَالَ مَرَرْتُ بِكَذَا فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام وَ مَرَرْتَ بِكَذَا قَالَ الْأَعْرَابِيُّ نَعَمْ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام وَ مَرَرْتَ بِكَذَا فَلَمْ يَزَلْ يَقُولُ الْأَعْرَابِيُّ إِنِّي مَرَرْتُ وَ يَقُولُ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام وَ مَرَرْتَ بِكَذَا إِلَي أَنْ قَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ فَمَرَرْتَ بِشَجَرَةٍ يُقَالُ لَهُ شَجَرَةُ الرِّقَاقِ قَالَ فَوَثَبَ الْأَعْرَابِيُّ عَلَي رِجْلَيْهِ ثُمَّ صَفَقَ بِيَدِهِ وَ قَالَ وَ اللَّهِ مَا رَأَيْتُ رَجُلًا أَعْلَمَ بِالْبِلَادِ مِنْكَ أَ وَطِئْتَهَا قَالَ لَا يَا أَعْرَابِيُّ وَ لَكِنَّهَا عِنْدِي فِي كِتَابٍ يَا أَعْرَابِيُّ إِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ لَوَادِياً يُقَالُ لَهُ الْبَرَهُوتُ تَسْكُنُهُ الْبُومُ وَ الْهَامُ يُعَذَّبُ فِيهِ أَرْوَاحُ الْمُشْرِكِينَ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ(3).
حياة الحيوان، البوم بضم الباء طائر يقع علي الذكر و الأنثي حتي تقول صدي أو قيادا(4)فيختص بالذكر كنية الأنثي أم الخراب و أم الصبيان و يقال لها غراب الليل و من طبعها أن تدخل علي كل طائرة في وكره و تخرجه منه و تأكل فراخه و بيضه و هي قوية السلطان في الليل لا يحتملها شيء من الطير و لا تنام الليل فإذا رآها الطير في النهار قتلوها و نتفوا ريشها للعداوة التي بينها و بينهم و من
دلائل الامامه: عطیه اخی ابی عوّام میگوید: با امام باقر علیه السّلام در مسجد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بودم که ناگهان یک اعرابی بر نره شترش رسید و به آن زانو بند زد و به مسجد آمد و به راست و چپ نگاه کرد؛ چنان که گویا دیوانه است. امام باقر علیه السّلام او را ندا داد و او نشنید. حضرت یک کف دست سنگ ریزه برداشت و به او پراند. او آمد تا اینکه در برابرش نشست. آن حضرت به او فرمود: ای اعرابی از کجا آمدی؟ گفت: از آن سوی زمین. حضرت فرمود: زمین وسیعتر از آن است. از کجا آمدی؟ گفت: از آن سوی جهان و پشت سر من چیزی نبود. از احقاف آمدم. فرمود: کدام احقاف؟ گفت: احقاف عاد. فرمود: ای اعرابی در راهت به چه گذشتی؟ گفت: از فلان چیز. حضرت فرمود: از فلان چیز گذشتی؟ اعرابی گفت: آری. حضرت علیه السّلام فرمود: و از فلان چیز گذشتی؟ اعرابی گفت: بله. پیوسته اعرابی میگفت: من گذشتم و امام باقر علیه السّلام میگفت: به فلان چیز گذشتی؟ تا فرمود: از درختی به نام رقاق گذشتی؟ راوی گفت: آن اعرابی به دو پای آن حضرت پرید و دست به دست حضرت نهاد و گفت: به خدا مردی را داناتر از تو به سرزمینها نمی شناسم. آیا به آنجاها پا نهاده ای؟ فرمود: نه، ای اعرابی، ولی اینها نزد من در کتابی هستند. ای اعرابی! در پشت شما بیابانی است که آن را برهوت میگویند و جغد در آن ساکن است و ارواح مشرکان تا روز قیامت در آن عذاب میکشد.(5)
حیاة الحیوان: بُوم پرندهای است که بر مذکر و مونث اطلاق میشود. تا آنکه بگویی صدی یا قیاد که مختص به نر شود. کنیه ماده ام الخراب و ام الصبیان است و آن را کلاغ شب میخوانند. طبع وی این است که بر هر پرنده ای در لانهاش داخل میشود و او را از آشیانه اش میراند و جوجهها و تخمش را میخورد. او در شب نیرومند است و هیچ پرنده ای تاب او را نمیآورد. در شب نمی خوابد و در روز هر پرنده او را ببیند، به جهت عداوتی که میان او و دیگر پرنده ها است، او را میکشد و پرش را میکند. از این
أجل ذلك صار الصيادون يجعلونها تحت شباكهم ليقع لهم الطير- و نقل المسعودي عن الجاحظ أن البومة لا تطير(1)بالنهار خوفا من أن تصاب بالعين لحسنها و جمالها و لما تصور في نفسها أنها أحسن الطير لم تظهر إلا بالليل و تزعم العرب في أكاذيبها أن الإنسان إذا مات أو قتل يتصور(2)نفسه في صورة طائر يصرخ علي قبره مستوحشة لجسدها .
و البوم أصناف و كلها تحب الخلوة بنفسها(3)و التفرد و في أصل طبعها عداوة الغربان .
و في تاريخ ابن النجار أن كسري قال لعامل له صد لي شر الطير و اشوه بشر الوقود و أطعمه شر الناس فصاد بومة و شواها بحطب الدفلي و أطعمها ساعيا .
و في سراج الملوك لأبي بكر الطرطوسي أن عبد الملك بن مروان أرق(4)ليلة فاستدعي سميرا(5)له يحدثه فكان فيما حدثه به أن قال يا أمير المؤمنين كان بالموصل بومة و بالبصرة بومة فخطبت بومة الموصل إلي بومة البصرة بنتها لابنها فقالت بومة البصرة لا أفعل إلا أن تجعل لي صداقها مائة ضيعة خراب فقالت بومة الموصل لا أقدر علي ذلك الآن و لكن إن دام والينا علينا سلمه الله تعالي سنة واحدة فعلت ذلك فاستيقظ لها عبد الملك و جلس للمظالم و أنصف الناس بعضهم عن بعض و تفقد أمر الولاة .
و رأيت في بعض المجاميع بخط بعض العلماء الأكابر أن المأمون أشرف يوما من قصره فرأي رجلا قائما و بيده فحمة و هو يكتب بها علي حائط قصره فقال المأمون
رو شکارچیان آن را زیر دام خود مینهند تا پرنده در آن بیفتد .
مسعودی از جاحظ نقل کرده که او گفته است: جغد روز نمی پرد که مبادا برای خوبی و زیباییاش چشم بخورد. او چون خود را زیباترین پرنده میداند، جز در شب پرواز نمی کند. عرب در دروغهای خود میپندارند هنگامی که انسان میمیرد یا کشته میشود، خود را در حالی که نسبت به تنش هراسناک است، به صورت پرندهای میبیند که بر قبرش شیون میکند.
جغد چند دسته دارد و همه نوع آن خلوت و تنهایی را دوست دارند و در اصل طبع او دشمنی با کلاغ است.
در تاریخ ابن نجار است که خسرو به کارگزارش گفت: بدترین پرنده را برایم شکار کن و با بدترین آتش افروز کباب کن و به بدترین مردم بخوران. او جغدی شکار کرد و با هیزم خرزهره کباب کرد و به سخن چین خوراند.
در سراج الملوک ابی بکر طرطوسی است که یک شب عبد الملک بن مروان بی خواب شد و داستان گویی خواست که برایش داستانی بگوید. در شمار داستانهایی که به او گفت، گفت: ای امیر المؤمنین! در موصل جغدی بود و در بصره جغدی و جغد موصل دختر جغد بصره را برای پسرش خواستگاری کرد. جغد بصره گفت: جز اینکه صد مزرعه ویرانه مهریهاش قرار بدهی نمی پذیرم. جغد موصل گفت: اکنون نمیتوانم. ولی اگر حکمران خدا به او سلامت بدهد یک سال بر سر کار بماند، این کار را میکنم. عبد الملک به این جهت بیدار شد و برای دادجوییها نشست و داد مردم را از یک دیگر گرفت و از کارگزاران بازجویی و بازرسی کرد.
در یک مجموعه به خط یکی از دانشمندان بزرگ دیدم که یک روز مأمون از کاخش سر به زیر انداخت و دید مردی پای کاخ ایستاده و زغالی به دست دارد و بر دیوار کاخ مینویسد. مأمون
لبعض خدمه اذهب إلي ذلك الرجل فانظر ما كتب(1)و ائتني به فبادر الخادم إلي الرجل مسرعا و قبض عليه و تأمل ما كتب فإذا هو:
يا قصر جمع فيك الشوم و اللوم *** حتي يعشش في أركانك البوم
يوما يعشش فيك البوم من فرحي *** أكون أول من يرعاك مرغوم(2)
ثم إن الخادم قال له أجب أمير المؤمنين فقال له الرجل سألتك بالله لا تذهب بي إليه فقال الخادم لا بد من ذلك(3)فلما مثله بين يدي المأمون أعلمه بما كتب فقال له المأمون ويلك ما حملك علي هذا قال يا أمير المؤمنين إنه لن يخفي عليك ما حواه قصرك هذا من خزائن الأموال و الحلي و الحلل و الطعام و الشراب و الفرش و الأواني و الأمتعة و الجواري و الخدم و غير ذلك مما يقصر عنه وصفي و يعجز عنه فهمي و إني يا أمير المؤمنين قد مررت عليه الآن و أنا في غاية من الجوع و الفاقة فوقفت متفكرا في أمري فقلت في نفسي هذا القصر عامر عال و أنا جائع و لا فائدة لي فيه فلو كان خرابا و مررت به لم أعدم منه رخامة أو خشبة أو مسمارا أبيعه و أتقوت بثمنه أ و ما علم أمير المؤمنين ما قال الشاعر:
إذا لم يكن للمرء في دولة امرئ *** نصيب و لا حظ تمني زوالها
و ما ذاك من بغض له(4)غير أنه *** يرجي سواها فهو يهوي انتقالها
فقال المأمون يا غلام أعطه ألف دينار ثم قال له هي لك في كل سنة ما دام قصرنا عامرا بأهله(5).
به یک پیشخدمت گفت: برو نزد این مرد ببین چه مینویسد و او را نزد من بیاور. پیشخدمت شتابان نزد آن مرد رفت و او را گرفت و در نوشته او اندیشه کرد. آن نوشته این بود:
ای کاخ! در تو شومی و پستی جمع شده است تا آن گاه که در پایههای تو جغد خانه نماید .
روزی که جغدها در تو لانه بگیرند، از شادیام اولین کسی خواهم بود که در حالی که تو مغلوب شده ای خبر مرگ تو را می دهم.
پیشخدمت گفت: امیر المؤمنین را پذیرا باش. آن مرد گفت: تو را به خدا مرا نزد او نبر. گفت: چاره ای از این کار نیست. هنگامی که او را در برابر مأمون آوردند، آنچه را نوشته بود به مأمون گزارش داد. مأمون به او گفت: وای بر تو! چه چیزی تو را به این کار واداشته است؟ گفت: بر تو آنچه در کاخ تو است از گنجینه های زر و سیم و زیورها و جامههای خوب و خوراک و نوشیدنی و فرش و ظروف و کالاها و کنیزان و خدمتکاران و جز آن از آنچه زبانم از وصف آن کوتاه است و فهم من از آن درمانده است پنهان نیست. راستش ای امیر المؤمنین، من اکنون که بر آن گذر کردم در نهایت گرسنگی و بینوایی بودم و در کار خود اندیشه کردم و با خود گفتم: این کاخ آباد و بلندی است و من گرسنهام و سودی برای من در آن نیست. اگر ویرانه بود و به آن گذر میکردم، یک سنگ یا چوب یا میخ به دست میآوردم که آن را بفروشم و از بهایش غذایی بخرم. آیا امیر المؤمنین آنچه را شاعر سروده است، نمی داند؟
اگر فردی را در دولت یک نفر نصیب و بهره ای نباشد، زوال آن دولت را آرزو میکند.
این مطلب برای دشمنی با آن فرد نیست. بلکه او دولت غیر او را میخواهد و به خاطر همین انتقال او را میخواهد.
مأمون گفت: ای غلام! هزار اشرفی طلا به او بده. سپس به او گفت: تا کاخ ما به وجود اهلش آباد است، هر سال همین نصیب را داری.(6)
ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
الحمد لله ربّ العالمين و الصلاة و السلام علي محمّد و آله الطيبين الطاهرين و بعد فقد وفّقنا الله تبارك و تعالي لتصحيح هذا الجزء من كتاب بحار الأنوار و هو الجزء الستّون حسب تجزئتنا قد بذلنا الجهد و المجهود في تصحيحه و تنميقه و مقابلته بالنسخ و بمصادره و علّقنا عليه تعليقاً مختصراً تتميماً لما لم يذكره المصنّف من غريب الغة و غيره و تبياناً لما اختلف في مصادره من نصوصه و كان المرجع في تصحيحنا مضافا إلي النسخة المطبوعة المعروفة بطبعة أمين الضرب و النسخة المعروفة بطبعة الخونساريّ نسخة مخطوطة أرسلها الفاضل المحترم السيّد جلال الدين الأرمويّ دامت توفيقاته استكتبها أبو القاسم الرضويّ الموسويّ الخونساريّ في سنة 1235 نشكر الله تعالي علي توفيقنا لذلك و نسأله المزيد من توفيقه و إفضاله إنّه ذو الفضل العظيم.
عبد الرحيم الربانيّ الشيرازيّ
عفي عنه و عن والديه
ربيع الأوّل 1392 ق
بسمه تعالي
انتهي الجزء الثامن من المجلّد الرابع عشر كتاب السماء و العالم من بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأبرار و هو الجزء الواحد و الستّون حسب تجزئتنا من هذه الطبعة النفيسة الرائقة. و قد قابلناه علي النسخة الّتي صحّحها الفاضل الخبير الشيخ عبد الرحيم الربانيّ المحترم بما فيها من التعليق و التنميق و اللّه وليّ التوفيق.
محمّد الباقر البهبودي
الموضوع/ الصفحه
أبواب الحيوان و أصنافها و أحوالها و أحكامها
«1» باب عموم أحوال الحيوان و أصنافها ... 96- 1
«2» باب أحوال الأنعام و منافعها و مضارّها و اتّخاذها ... 143- 97
«3» باب البحيرة و أخواتها ... 146- 143
«4» باب نادر في ركوب الزوامل و الجلّالات ... 148- 147
«5» باب آداب الحلب و الرعي و فيه بعض النوادر ... 151- 149
«6» باب علل تسمية الدوابّ و بدء خلقها ... 157- 152
«7» باب فضل ارتباط الدوابّ و بيان أنواعها و ما فيه شؤمها و بركتها ... 200- 158
«8» باب حق الدابّة علي صاحبها و آداب ركوبها و حملها و بعض النوادر ... 220- 201
«9» باب إخصاء الدوابّ و كيّها و تعرقبهاو الإضرار بها و بسائر الحيوانات و التحريش بينها و آداب إنتاجها و بعض النوادر ... 228- 221
«10» باب النحل و النمل و سائر ما نهي عن قتله من الحيوانات و ما يحلّ قتله منها من الحيّات و العقارب و الغربان و غيرها و النهي عن حرق الحيوانات و تعذيبها ... 299- 229
«11» باب القبّرة و العصفور و أشباههما ... 309- 300
«12» باب الذباب و البقّ و البرغوث و الزنبور و الخنفساء و القملة و القرد و الحلم و أشباهها ... 321- 310
«13» باب الخفّاش و غرائب خلقه و عجائب أمره ... 329- 322
«14» باب البوم ... 333- 329
ب: لقرب الإسناد.
بشا: لبشارة المصطفي.
تم: لفلاح السائل.
ثو: لثواب الأعمال.
ج: للإحتجاج.
جا: لمجالس المفيد.
جش: لفهرست النجاشيّ.
جع: لجامع الأخبار.
جم: لجمال الأسبوع.
جُنة: للجُنة.
حة: لفرحة الغريّ.
ختص: لكتاب الإختصاص.
خص: لمنتخب البصائر.
د: للعَدَد.
سر: للسرائر.
سن: للمحاسن.
شا: للإرشاد.
شف: لكشف اليقين.
شي: لتفسير العياشيّ
ص: لقصص الأنبياء.
صا: للإستبصار.
صبا: لمصباح الزائر.
صح: لصحيفة الرضا عليه السلام
ضا: لفقه الرضا عليه السلام
ضوء: لضوء الشهاب.
ضه: لروضة الواعظين.
ط: للصراط المستقيم.
طا: لأمان الأخطار.
طب: لطبّ الأئمة.
ع: لعلل الشرائع.
عا: لدعائم الإسلام.
عد: للعقائد.
عدة: للعُدة.
عم: لإعلام الوري.
عين: للعيون و المحاسن.
غر: للغرر و الدرر.
غط: لغيبة الشيخ.
غو: لغوالي اللئالي.
ف: لتحف العقول.
فتح: لفتح الأبواب.
فر: لتفسير فرات بن إبراهيم.
فس: لتفسير عليّ بن إبراهيم.
فض: لكتاب الروضة.
ق: للكتاب العتيق الغرويّ
قب: لمناقب ابن شهر آشوب.
قبس: لقبس المصباح.
قضا: لقضاء الحقوق.
قل: لإقبال الأعمال.
قية: للدُروع.
ك: لإكمال الدين.
كا: للكافي.
كش: لرجال الكشيّ.
كشف: لكشف الغمّة.
كف: لمصباح الكفعميّ.
كنز: لكنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة معا.
ل: للخصال.
لد: للبلد الأمين.
لي: لأمالي الصدوق.
م: لتفسير الإمام العسكريّ عليه السلام
ما: لأمالي الطوسيّ.
محص: للتمحيص.
مد: للعُمدة.
مص: لمصباح الشريعة.
مصبا: للمصباحين.
مع: لمعاني الأخبار.
مكا: لمكارم الأخلاق.
مل: لكامل الزيارة.
منها: للمنهاج.
مهج: لمهج الدعوات.
ن: لعيون أخبار الرضا عليه السلام
نبه: لتنبيه الخاطر.
نجم: لكتاب النجوم.
نص: للكفاية.
نهج: لنهج البلاغة.
ني: لغيبة النعمانيّ.
هد: للهداية.
يب: للتهذيب.
يج: للخرائج.
يد: للتوحيد.
ير: لبصائر الدرجات.
يف: للطرائف.
يل: للفضائل.
ين: لكتابي الحسين بن سعيد او لكتابه و النوادر.
يه: لمن لا يحضره الفقيه.