بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 57

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 57: کتاب آسمان و جهان - 4

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب السماء و العالم / ادامه کتاب «آسمان و جهان»

تتمة أبواب العناصر كائنات الجو البحر و المعادن و الجبال و الأنهار و البلدان و الأقاليم / ادامه ابواب عناصر،موجودات فضا، معادن، کوه‌ها، نهرها، شهرها و اقلیم ها

باب 29 الرياح و أسبابها و أنواعها

الآيات

البقرة: وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ‌⁽¹⁾

الأعراف: وَ هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ‌⁽²⁾

الحجر: وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ‌⁽³⁾

الإسراء: فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ‌⁽⁴⁾

الأنبياء: وَ لِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلي الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها⁽⁵⁾

الفرقان: وَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ‌⁽⁶⁾

النمل: وَ مَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ‌⁽⁷⁾

الروم: وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَ لِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِيَ

باب بیست و نهم: بادها، سبب آن‌ها، انواع آن‌ها

آیات

{و گردانیدن بادها}

{و اوست که بادها را پیشاپیش [باران] رحمتش مژده رسان می‌فرستد.}

{و بادها را باردارکننده فرستادیم.}

{بازگرداند و تندبادی شکننده بر شما بفرستد و به[سزای] آنکه کفر ورزیدید غرقتان کند}

{و برای سلیمان، تندباد را [رام کردیم] که به فرمان او به سوی سرزمینی که درآن برکت نهاده بودیم جریان می‌یافت.}

{و اوست آن کس که بادها را نویدی پیشاپیش رحمت خویش [باران] فرستاد.}

{یا آنکس که بادها [یِ باران‌زا] را پیشاپیش رحمتش بشارتگر می‌فرستد؟}

الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالي وَ لَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ‌⁽²⁾

الذاريات: وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً⁽³⁾و قال سبحانه وَ فِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ‌⁽⁴⁾

القمر: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ⁽⁵⁾

المرسلات: وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً وَ النَّاشِراتِ نَشْراً⁽⁶⁾

تفسير

وَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً قال الرازي حدّ الريح أنه هواء متحرّك فنقول كون هذا الهواء متحركا ليس لذاته و لا للوازم ذاته و إلا لدامت الحركة بدوام ذاته فلا بد و أن يكون بتحريك الفاعل المختار و هو الله جل جلاله قالت الفلاسفة هاهنا سبب آخر و هو أنه يرتفع من الأرض أجزاء أرضية لطيفة مسخنة⁽⁷⁾تسخينا قويا شديدا فبسبب تلك السخونة الشديدة ترتفع و تتصاعد فإذا وصلت إلي القرب من الفلك كان الهواء الملتصق بمقعّر⁽⁸⁾الفلك متحركا علي استدارة الفلك بالحركة المستديرة التي حصلت لتلك الطبقة من الهواء فهي تمنع هذه الأدخنة من الصعود بل تردّها عن سمت حركتها فحينئذ ترجع تلك الأدخنة و تتفرق في الجوانب و بسبب ذلك التفرق تحصل الرياح ثم كلما كانت تلك الأدخنة أكثر و كان صعودها أقوي كان رجوعها أيضا أشد حركة فكانت الرياح أشد و أقوي هذا حاصل ما ذكروه و هو باطل و يدل علي بطلانه وجوه

الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون‌⁽⁹⁾

{و از نشانه‌های او این است که بادهای بشارت‌آور را می‌فرستد، تا بخشی از رحمتش را به شما بچشاند و تا کشتی به فرمانش روان گردد، و تا از فضل او [روزی] بجویید، و امید که سپاسگزاری کنید.}

{و اگر بادی [آفت‌زا] بفرستیم و [کِشت خود را] زردشده ببینند، قطعاً پس از آن کفران می‌کنند.}

{سوگند به بادهای بذره افشان.}

{ودر [ماجرای] عاد [نیز]، چون بر [سر] آن‌ها آن بادِ مُهلک را فرستادیم.}

{ما بر [سرِ] آنان در روز شومی، به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم.}

{سوگند به بادهای فرستاده پی در پی، آن گاه به بادهای بسیار توفنده و به بادهای گستراننده (ابرها).}

تفسیر

{و اوست که بادها را پیشاهنگ رحمت خویش (باران)، نوید دهنده می‌فرستد}

رازی گفته است: باد، هوایی متحرک است. پس بر این اساس می‌گوییم حرکت نه در ذات اوست و نه از لوازم ذاتش، وگرنه همیشه بود. ناچار این حرکت، کار فاعل مختار است که خدا جل جلاله است. فلاسفه گفته‌اند که سببی دیگر دارد و آن این است که از زمین دود بسیار گرمی برخیزد و بالا رود تا نزدیک هوای چسبیده به فلک و چرخان با آن که مانع از بالا رفتنش گردند، بلکه آن را از آن سو که می‌چرخانند به سختی برگردانند و به هر سو پراکنده شود و بادها به وجود آیند؛ و هر چه این دودها بیشتر بوده و بالا رفتن آن‌ها نیرومندتر باشد، از برگشت آن‌ها بادی تندتر ایجاد می‌شود. این خلاصه سخن آن‌ها است، ولی به چند دلیل باطل است:

الأول أن صعود الأجزاء الأرضية إنما يكون لشدة تسخّنها و لا شكّ أن ذلك التسخّن عرضيّ لأن الأرض باردة يابسة بالطبع فإذا كانت تلك الأجزاء الأرضية متصغرة جدا كانت سريعة الانفعال فإذا تصاعدت و وصلت إلي الطبقة الباردة من الهواء امتنع بقاء الحرارة فيها بل تبرّده جدا و إذا بردت امتنع بلوغها في الصعود إلي الطبقة الهوائية المتحرّكة بحركة الفلك فبطل ما ذكروه.

الثاني هب أن تلك الأجزاء الدخانية صعدت إلي الطبقة الهوائية المتحركة بحركة الفلك لكنها لما رجعت وجب أن تنزل علي الاستقامة لأن الأرض جسم ثقيل و الثقيل إنما يتحرك بالاستقامة و الرياح ليست كذلك فإنها تتحرك يمنة و يسرة.

الثالث أن حركة تلك الأجزاء الأرضية النازلة لا تكون حركة قاهرة فإن الرياح إذا أحضرت الغبار الكثير ثم عاد ذلك الغبار و نزل علي السطوح لم يحس أحد بنزولها و تري هذه الرياح تقلع الأشجار و تهدم الجبال و تموّج البحار.

الرابع أنه لو كان الأمر علي ما قالوه لكانت الرياح كلما كانت أشد وجب أن يكون حصول الأجزاء الغبارية الأرضية أكثر لكنه ليس الأمر كذلك لأن الرياح قد يعظم عصوفها و هبوبها في وجه البحر مع أن الحس يشهد بأنه ليس في ذلك الهواء المتحرك العاصف شي‌ء من الغبار و الكدرة فبطل ما قالوه.

و قال المنجّمون إن قوي الكواكب هي التي تحرك هذه الرياح و توجب هبوبها و ذلك أيضا بعيد لأن الموجب لهبوب الرياح إن كان طبيعة الكواكب وجب دوام الرياح بدوام تلك الطبيعة و إن كان الموجب هو طبيعة الكواكب بشرط حصوله في البرج المعين و الدرجة المعينة وجب أن يتحرك هواء كل العالم و ليس كذلك و أيضا قد بينا أن الأجسام متماثلة فاختصاص الكوكب المعين و البرج المعين و الطبيعة التي لأجلها اقتضت ذلك الأثر الخاص لا بد و أن يكون بتخصيص الفاعل المختار فثبت أن محرّك الرياح هو الله سبحانه و ثبت بالدليل العقلي أيضا صحة قوله وَ هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ .

براساس نکات بیان شده بطلان مطالب ایشان روشن می‌گردد.

منجمین گفته‌اند که وزش باد، اثر ستاره‌ها است. این سخن صحیحی نیست، زیرا اگر وزش اثر ستاره باشد، باید همیشه بوزد و اگر اثر ستاره به شرط حصول آن در برج خاص و وقت معین باشد، باید هوای کل عالم حرکت کند در صورتی که چنین نیست. همچنین همان گونه که بیان شد، اجسام همانند هستند و اختصاص ستاره خاص و برج خاص و طبیعتی خاص که آن اثر را اقتضا دارد نیاز به تخصیص فاعل مختار دارد و ثابت شد که محرک باد خداست و به دلیل عقلی نیز صحت فرموده خداوند: «وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاح»{و او است که بادها را می فرستد.} اثبات شد.

قوله نشرا أي منتشرة متفرقة فجزء من أجزاء الريح يذهب يمنة و جزء آخر يذهب يسرة و كذا القول في سائر الأجزاء فإن كل واحد منها يذهب إلي جانب آخر فنقول لا شك أن طبيعة الهواء طبيعة واحدة و نسبة الأفلاك و الأنجم و الطبائع إلي كل واحد من الأجزاء من ذلك الريح نسبة واحدة فاختصاص بعض أجزاء الريح بالذهاب يمنة و الجزء الآخر بالذهاب يسرة وجب أن لا يكون ذلك إلا بتخصيص الفاعل المختار⁽¹⁾.

بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أي بين يدي المطر الذي هو رحمته فإن قيل فقد نجد المطر و لا تتقدمه الرياح قلنا ليس في الآية أن هذا التقدم حاصل في كل الأحوال فلم يتوجه السؤال و أيضا فيجوز أن تتقدمه هذه الرياح و إن كنا لا نشعر بها و عن ابن عمر الرياح ثمان أربع منها عذاب و هو القاصف و العاصف و الصرصر و العقيم و أربع منها رحمة الناشرات و المبشرات و المرسلات و الذاريات وَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِكَ عَادٌ بِالدَّبُورِ وَ الْجَنُوبُ مِنْ رِيحِ الْجَنَّةِ. و عن كعب لو حبس الله الريح عن عباده ثلاثة أيام لأنتن أكثر الأرض‌⁽²⁾.

فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ قال الطبرسي رحمه الله أي فإذا ركبتم البحر أرسل عليكم ريحا شديدة كاسرة للسفينة و قيل الحاصب الريح المهلكة في البر و القاصف المهلكة في البحر فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ من نعم الله‌⁽³⁾.

أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ قال البيضاوي أي الشمال و الصبا و الجنوب فإنها رياح الرحمة و أما الدبور فريح العذاب و منه قوله صلي الله عليه و آله اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِيَاحاً وَ لَا تَجْعَلْهَا رِيحاً و قرأ ابن كثير و الحمزة و الكسائي الريح علي إرادة الجنس مُبَشِّراتٍ بالمطر وَ لِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ يعني المنافع التابعة لها و قيل الخصب التابع لنزول المطر المسبّب عنها أو الروح الذي هو مع هبوبها و العطف علي علة

«نشرا» یعنی پراکنده به هر سو و خود این هم دلیل دیگری است بر این که باد اثر قدرت خدا است، زیرا هوا خود یک طبع دارد و نسبت افلاک و اختران هم به آن یکی است و نباید جز به قدرت خداوند پراکنده باشند.⁽⁴⁾

و در جای دیگری آمده است: «بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ» که مقصود از «رحمتش»، همان باران است. در این باره می‌گویند که بسا باران آید و باد پیش از آن نیاید. در این صورت می‌گوییم که آیه دلالت ندارد که پیش از هر بارانی باد است و اعتراض بی مورد است، بعلاوه ممکن است باشد و ما آن را نفهمیم.

و از ابن عمر است که بادها هشت قسم می‌باشند که چهار تای آن‌ها عذابند، به نام‌های: قاصف، عاصف، صرصر و عقیم؛ و چهار دیگر رحمتند، به نام‌های: ناشرات، مبشرات، مرسلات و ذاریات؛ و از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم است که فرمود: «من با باد «صبا» یاری شدم و عاد به باد «دبور» نابود شدند و «جنوب» باد بهشتی است.» و از کعب است که اگر خدا سه روز باد را بر بنده‌هایش ببندد، بیشتر زمین بگندد.

«فیرسل علیکم قاصفا من الریح»: طبرسی در مجمع گفته است: یعنی چون در دریا سوار کشتی باشید، بادی کشتی شکن فرستد.⁽⁵⁾و برخی گفته‌اند: «حاصب» بادی است که در خشکی و «قاصف» بادی است که در دریا نابود می‌کند. «فیغرقکم بما کفرتم»، یعنی کفران نسبت به نعمت‌های خدا.

«أن یرسل الریاح»: بیضاوی گفته است: یعنی باد شمال و صبا و جنوب که بادهای رحمتند و اما دبور باد عذاب است.⁽⁶⁾و در این باره حضرت رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرموده است: «بار خدایا! ریاح را قرار بده و ریح را قرار نده.» و ابن کثیر و حمزه و کسائی آن را «الریح» به معنی جنس باد خوانده‌اند.

محذوفة دل عليها مُبَشِّراتٍ أو عليها باعتبار المعني أو علي يُرْسِلَ بإضمار فعل معلّل دل عليه وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ يعني تجارة البحر⁽¹⁾.

فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا أي فرأوا الأثر و الزرع فإنه مدلول عليه بما تقدم و قيل السحاب لأنه إذا كان مصفرا لم يمطر و اللام موطّئة للقسم دخلت علي حرف الشرط و قوله لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ جواب سدّ مسدّ الجزاء و لذلك فسر بالاستقبال و هذه الآية⁽²⁾ناعية علي الكفار بقلّة تثبّتهم و عدم تدبّرهم و سرعة تزلزلهم لعدم تفكرهم و سوء رأيهم فإن النظر السوي يقتضي أن يتوكلوا علي الله و يلجئوا⁽³⁾إليه بالاستغفار إذا احتبس القطر عنهم و لم ييأسوا من رحمته و أن يبادروا إلي الشكر و الاستدامة بالطاعة إذا أصابهم برحمته و لم يفرطوا في الاستبشار و أن يصبروا علي بلائه إذا ضرب زروعهم بالاصفرار و لم يكفروا نعمه‌⁽⁴⁾.

أقول

و قد مرّ تفسير الذاريات بالرياح التي تذرو التراب و هشيم النبت و قال الطبرسي رحمه الله الرِّيحَ الْعَقِيمَ هي التي عقمت عن أن تأتي بخير و من تنشئة سحاب أو تلقيح شجر أو تذرية طعام أو نفع حيوان فهي كالمرأة الممنوعة عن الولادة إذ هي ريح الإهلاك‌⁽⁵⁾و قال في قوله تعالي رِيحاً صَرْصَراً أي شديدة الهبوب و قيل باردة من الصرّ و هو البرد فِي يَوْمِ نَحْسٍ‌⁽⁶⁾مُسْتَمِرٍّ أي دائم الشؤم استمر عليهم بنحوسته سَبْعَ لَيالٍ وَ ثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حتي أتت عليهم و قيل : إنه كان يوم الأربعاء آخر الشهر لا يدور رواه العياشي بالإسناد عن أبي جعفر عليه السلام‌⁽⁷⁾.

«فرأه مصفرأ»: یعنی اثر باد یا زراعت به دنبال آن زرد گردد؛ و گفته‌اند که خود باد زرد باشد، زیرا باد زرد باران ندارد. «لظلّوأ من بعده یکفرون»، و این آیه کفار را به ناپایداری، عدم تدبر، تزلزل آنها به علت عدم تفکر و سست رأی بودن نکوهش کرده است، زیرا خوش اندیش را باید چون باران بند آید، کار به خدا گزارد و با استغفار به او پناهنده شود و از رحمتش نومید نگردد و به شکر و عبادت هنگام رحمت بپردازد و از آن سرمست نشود و چون زرع آفت دید، شکیبا باشد و ناسپاسی نعمت او نکند.

مؤلف

تفسیر «ذاریات» به بادها که خاک انگیزند و گیاه خشک گذشت؛ و طبرسی در این باره گفته است: بادِ عقیم آن است که خیری ندارد و ابری نیارد و موجب تلقیح نشود و خوراکی نباشد و سودی به جاندار نرساند و چون زنی عقیم باشد، زیرا بادی نابود کنندهاست.⁽⁸⁾و در جای دیگری بیان داشته است که باد صرصر، یعنی تند.⁽⁹⁾و گفته‌اند سرد از «صرّ» به معنی سردی است. روز نحس مستمر، یعنی شومی آن پیوسته تا هفت شب و هشت روز بود تا آن‌ها را کشت؛ و گفته‌اند روز آخر چهارشنبه ماه بوده است. عیاشی آن را به سندی از ابی جعفر علیه السّلام روایت کرده است.

أقول

و قد مرّ أيضا تفسير الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً بالرياح أرسلت متتابعة كعرف الفرس و فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً بالرياح الشديدات الهبوب و النَّاشِراتِ نَشْراً بالرياح التي تأتي بالمطر تنشر السحاب نشرا للغيث.

الأخبار

«1»

الْفَقِيهُ، قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام: لِلرِّيحِ رَأْسٌ وَ جَنَاحَانِ‌⁽¹⁾.

بيان

لعل الكلام مبنيّ علي الاستعارة أي يشبه الطائر في أنها تطير إلي كل جانب و في أنها في بدء حدوثها قليلة ثم تنتشر كالطائر الذي بسط جناحه و الله يعلم.

«2»

الْفَقِيهُ، عَنْ كَامِلٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام بِالْعُرَيْضِ فَهَبَّتْ رِيحٌ شَدِيدَةٌ فَجَعَلَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام يُكَبِّرُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ التَّكْبِيرَ يَرُدُّ الرِّيحَ وَ قَالَ عليه السلام مَا بَعَثَ اللَّهُ رِيحاً إِلَّا رَحْمَةً أَوْ عَذَاباً فَإِذَا رَأَيْتُمُوهَا فَقُولُوا اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ خَيْرَهَا وَ خَيْرَ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ وَ نَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ وَ كَبِّرُوا وَ ارْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ بِالتَّكْبِيرِ فَإِنَّهُ يَكْسِرُهَا⁽²⁾.

«3»

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا خَرَجَتْ رِيحٌ قَطُّ إِلَّا بِمِكْيَالٍ إِلَّا زَمَنَ عَادٍ فَإِنَّهَا عَتَتْ عَلَي خُزَّانِهَا فَخَرَجَتْ فِي مِثْلِ خَرْقِ الْإِبْرَةِ فَأَهْلَكَتْ قَوْمَ عَادٍ⁽³⁾.

«4»

وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: نِعْمَ الرِّيحُ الْجَنُوبُ تَكْسِرُ الْبَرْدَ عَنِ الْمَسَاكِينِ وَ تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ تُسِيلُ الْأَوْدِيَةَ⁽⁴⁾.

«5»

وَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام: الرِّيَاحُ خَمْسَةٌ مِنْهَا الْعَقِيمُ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا وَ كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِذَا هَبَّتْ رِيحٌ صَفْرَاءُ أَوْ حَمْرَاءُ أَوْ سَوْدَاءُ تَغَيَّرَ وَجْهُهُ وَ اصْفَرَّ وَ كَانَ كَالْخَائِفِ الْوَجِلِ حَتَّي يَنْزِلَ مِنَ السَّمَاءِ قَطْرَةٌ مِنْ مَطَرٍ فَيَرْجِعُ إِلَيْهِ لَوْنُهُ وَ يَقُولُ جَاءَتْكُمْ بِالرَّحْمَةِ⁽⁵⁾.

«6»

تَوْحِيدُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: أُنَبِّهُكَ يَا مُفَضَّلُ عَلَي الرِّيحِ وَ مَا فِيهَا أَ لَسْتَ تَرَي رُكُودَهَا إِذَا رَكَدَتْ كَيْفَ يُحْدِثُ الْكَرْبَ الَّذِي يَكَادُ يَأْتِي عَلَي

مؤلف

باز هم تفسیر «الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً» به بادهای پیاپی گذشت و «فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً» به بادهای سخت و «النَّاشِراتِ نَشْراً» به بادهایی که ابر را برای باریدن پهن کنند.

روایات

روایت 1

من لا یحضره الفقیه: امام علیّ علیه السّلام فرمود: باد سر و دو بال دارد.⁽⁶⁾

توضیح

بسا مقصود تشبیه باد است به پرنده که به هر سو می‌پرد و در آغاز اندک بوده و آن گاه چون پرنده بال گشاید، و اللَّه یعلم.

روایت 2

من لا یحضره الفقیه: کامل گوید: به همراه ابی جعفر علیه السّلام در عریض بودم. باد تندی وزید و آن حضرت در حالی که تکبیر می گفت و فرمود: تکبیر باد را برگرداند؛ و فرمود: خدا باد را نفرستد جز رحمت باشد یا عذاب؛ و چونش ببینید بگویید «بار خدایا! از تو خواهیم نیکی آن و نیکی آنچه برای آنش فرستادی، و به تو پناه بریم از بدی آن و بدی آنچه برای آن او را فرستادی.» و تکبیر بلند گویید که آن را در هم شکند.⁽⁷⁾

روایت 3

من لا یحضره الفقیه: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: باد هرگز بی‌پیمانه برون نشده، جز درباره عاد که بر دربانانش سرکشی کرد و در اندازه ای مانند سوراخ‌های سوزن برون شد و قوم عاد را نابود کرد.⁽⁸⁾

روایت 4

من لا یحضره الفقیه: امام صادق علیه السّلام فرمود: «جنوب» چه باد خوبی است؛ گرما را از مستمندان ببرد، درخت را آبستن کند و رودخانه‌ها را سیلابی نماید.⁽⁹⁾

روایت 5

من لا یحضره الفقیه: امام علی علیه السّلام فرمود: بادها بر پنج نوعند: یکی عقیم کهاز شر آن به خدا پناه می‌بریم؛ و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله چنان بود که چون باد زرد یا سرخ می‌وزید، چهره‌اش تغییر می‌کرد و زرد می‌شد و ترسان و هراسان می‌نمود تا وقتی که قطره‌ای باران می‌آمد، پس رنگش بر می‌گشت و می‌فرمود رحمت بر شما آمد.⁽¹⁰⁾

روایت 6

توحید مفضل: امام صادق علیه السّلام فرمود: ای مفضل! تو را بر باد و آنچه در آن است آگاه می‌کنم؛ آیا نبینی چون بایستد، چگونه اندوهی

النُّفُوسِ وَ يُحْرِضُ الْأَصِحَّاءَ وَ يَنْهَكُ الْمَرْضَي وَ يُفْسِدُ الثِّمَارَ وَ يُعَفِّنُ الْبُقُولَ وَ يُعْقِبُ الْوَبَاءَ فِي الْأَبْدَانِ وَ الْآفَةَ فِي الْغَلَّاتِ فَفِي هَذَا بَيَانُ أَنَّ هُبُوبَ الرِّيحِ مِنْ تَدْبِيرِ الْحَكِيمِ فِي صَلَاحِ الْخَلْقِ وَ أُنَبِّئُكَ عَنِ الْهَوَاءِ بِخَلَّةٍ أُخْرَي فَإِنَّ الصَّوْتَ أَثَرٌ يُؤَثِّرُهُ اصْطِكَاكُ الْأَجْسَامِ فِي الْهَوَاءِ وَ الْهَوَاءُ يُؤَدِّيهِ إِلَي الْمَسَامِعِ وَ النَّاسُ يَتَكَلَّمُونَ فِي حَوَائِجِهِمْ وَ مُعَامَلَاتِهِمْ طُولَ نَهَارِهِمْ وَ بَعْضَ لَيْلِهِمْ فَلَوْ كَانَ أَثَرُ هَذَا الْكَلَامِ يَبْقَي فِي الْهَوَاءِ كَمَا يَبْقَي الْكِتَابُ فِي الْقِرْطَاسِ لَامْتَلَأَ الْعَالَمُ مِنْهُ فَكَانَ يَكْرُبُهُمْ وَ يَفْدَحُهُمْ وَ كَانُوا يَحْتَاجُونَ فِي تَجْدِيدِهِ وَ الِاسْتِبْدَالِ بِهِ أَكْثَرَ مِمَّا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي تَجْدِيدِ الْقَرَاطِيسِ لِأَنَّ مَا يُلْقَي مِنَ الْكَلَامِ أَكْثَرُ مِمَّا يُكْتَبُ فَجَعَلَ الْخَلَّاقُ الْحَكِيمُ جَلَّ قُدْسُهُ هَذَا الْهَوَاءَ قِرْطَاساً خَفِيفاً يَحْمِلُ الْكَلَامَ رَيْثَمَا يَبْلُغُ الْعَالَمُ‌⁽¹⁾حَاجَتَهُمْ ثُمَّ يُمْحَي فَيَعُودُ جَدِيداً نَقِيّاً وَ يَحْمِلُ مَا حَمَلَ أَبَداً بِلَا انْقِطَاعٍ وَ حَسْبُكَ بِهَذَا النَّسِيمِ الْمُسَمَّي هَوَاءً عِبْرَةً وَ مَا فِيهِ مِنَ الْمَصَالِحِ فَإِنَّهُ حَيَاةُ هَذِهِ الْأَبْدَانِ وَ الْمُمْسِكُ لَهَا مِنْ دَاخِلٍ بِمَا يَسْتَنْشِقُ مِنْهُ وَ مِنْ خَارِجٍ بِمَا تُبَاشِرُ مِنْ رَوْحِهِ وَ فِيهِ تَطَّرِدُ هَذِهِ الْأَصْوَاتُ فَيُؤَدِّي بِهَا مِنَ الْبَعِيدِ وَ هُوَ الْحَامِلُ لِهَذِهِ الأَرَايِيحِ يَنْقُلُهَا مِنْ مَوْضِعٍ إِلَي مَوْضِعٍ أَ لَا تَرَي كَيْفَ تَأْتِيكَ الرَّائِحَةُ مِنْ حَيْثُ تَهُبُّ الرِّيحُ فَكَذَلِكَ الصَّوْتُ وَ هُوَ الْقَابِلُ لِهَذَا الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ اللَّذَيْنِ يَعْتَقِبَانِ عَلَي الْعَالَمِ لِصَلَاحِهِ وَ مِنْهُ هَذِهِ الرِّيحُ الْهَابَّةُ فَالرِّيحُ تَرُوحُ عَنِ الْأَجْسَامِ وَ تُزْجِي السَّحَابَ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَي مَوْضِعٍ لِيَعُمَّ نَفْعُهُ حَتَّي يَسْتَكْثِفَ فَيَمْطُرَ وَ تَفُضُّهُ حَتَّي يَسْتَخِفَّ فَيَتَفَشَّي وَ تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ تُسِيرُ السُّفُنَ وَ تُرْخِي الْأَطْعِمَةَ وَ تُبَرِّدُ الْمَاءَ وَ تَشُبُّ النَّارَ وَ تُجَفِّفُ الْأَشْيَاءَ النَّدِيَّةَ وَ بِالْجُمْلَةِ إِنَّهَا تُحْيِي كُلَّ مَا فِي الْأَرْضِ فَلَوْ لَا الرِّيحُ لَذَوَي النَّبَاتُ وَ مَاتَ الْحَيَوَانُ وَ حُمَّتِ الْأَشْيَاءُ وَ فَسَدَتْ.

بيان

ركود الريح سكونها و التحريض إفساد البدن و نهكته الحمّي أي أضنته و هزلته و قوله و الهواء يؤدّيه يدل علي ما هو المذهب المنصور من تكيّف الهواء بكيفية الصوت كما فصّل في محله و يقال كربه الأمر أي شقّ عليه و فدحه

جان‌ستان آرد، تندرست‌ها را پریشان کند و بیماران را بدتر کند، میوه‌ها را تباه سازد و سبزی‌ها را بگنداند، تن‌ها را وبایی سازد و غلّات را دچار آفت سازد؟ از این روشن است که وزش باد، تدبیری حکمت دار و مصلحت جوی خلق است؛ و از هوا خاصیت دیگری هم به تو گوشزد کنم. و آن صدایی است که از برخورد اجسام در هوا نقش بندد و هوا آن را به گوش رساند. مردم روز تا شب در کارها و حوائج خود سخن گویند پس اگر این صدا در هوا به جای می ماند،چنانچه نوشته در کاغذ می ماند جهان از آن پر می شد و آن‌ها را گرفتار می ساخت و نیازشان به تازه کردن و عوض کردنش بیش از نیاز به تازه کردن کاغذ می شد، زیرا گفته بیش از نوشته است و آفریننده حکیم (جل قدسه) این هوا را کاغذی سبک ساخته تا سخن را تا هر جا برساند و باز پس رود تا صفحه تازه و پاکی به جای آن آید و پیوسته این کار ادامه دارد. تو را همین نسیم به نام هوا بس که از مصالحش عبرت‌گیری و خدا را بشناسی، زیرا آن زندگی تن است و با نفس آن را به درون کشد و از برون نسیم روحبخش آن را فراگیرد، و مرکب آواز باشد تا آن را از دور به گوش رساند و بوها را از جایی به جاییبرساند .

ننگری که بوی از آن سوی آیدت که باد وزد و هم آواز و هم او پذیرای گرما و سرمای در پی هم است که وسیله به جهانند و این باد وزنده از او است؟

باد از اجسام تراود و ابر را از اینجا به آنجا براند تا سودش همگانی باشد، ابر را در هم کند تا ببارد و از هم بگسلد تا سبک شود و نازک گردد، و درخت را آبستن کند و کشتی‌ها را به راه برد و خوراک‌ها را نرم سازد و آب را خنک کند و آتش را برافروزد و هر چه تر است خشک کند و خلاصه هر چه در زمین است زنده کند. اگر باد نبود، گیاه پراکنده می‌شد، جاندار می‌مرد و هر چیزی داغ می‌شد و تباه می‌گردید.

توضیح

این که فرموده هوا آن را می‌رساند، دلالت بر عقیده مورد تأیید، یعنی تغییر هوا به کیفیت صدا دارد.

الدين أي أثقله و ريث ما فعل كذا أي قدر ما فعله و يبلغ إما علي بناء المجرد فالعالم فاعله أو علي التفعيل فالهواء فاعله و الروح بالفتح الراحة و نسيم الريح و اطّرد الشي‌ء تبع بعضه بعضا و جري و الأراييح جمع جمع للريح و تزجي السحاب علي بناء الإفعال أي تسوقه و تفضّه أي تفرّقه و التفشّي الانتشار و ترخي الأطعمة علي بناء التفعيل أو الإفعال أي تصيّرها رخوة لطيفة و تشبّ النار أي توقدها.

«7»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ التَّاجِرِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الْعَرْزَمِيِّ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام جَالِساً فِي الْحِجْرِ تَحْتَ الْمِيزَابِ وَ رَجُلٌ يُخَاصِمُ رَجُلًا وَ أَحَدُهُمَا يَقُولُ لِصَاحِبِهِ وَ اللَّهِ مَا تَدْرِي مِنْ أَيْنَ تَهُبُّ الرِّيحُ فَلَمَّا أَكْثَرَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ هَلْ تَدْرِي أَنْتَ مِنْ أَيْنَ تَهُبُّ الرِّيحُ‌⁽¹⁾فَقَالَ لَا وَ لَكِنِّي أَسْمَعُ النَّاسَ يَقُولُونَ فَقُلْتُ أَنَا لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مِنْ أَيْنَ تَهُبُّ الرِّيحُ‌⁽²⁾فَقَالَ إِنَّ الرِّيحَ مَسْجُونَةٌ تَحْتَ الرُّكْنِ‌⁽³⁾الشَّامِيِّ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يُرْسِلَ‌⁽⁴⁾مِنْهَا شَيْئاً أَخْرَجَهُ إِمَّا جُنُوباً فَجَنُوبٌ وَ إِمَّا شِمَالًا فَشَمَالٌ وَ إِمَّا صَبَاءً فَصَبَاءٌ وَ إِمَّا دَبُوراً فَدَبُورٌ ثُمَّ قَالَ آيَةُ ذَلِكَ إِنَّكَ تَرَي‌⁽⁵⁾هَذَا الرُّكْنَ مُتَحَرِّكاً أَبَداً فِي الصَّيْفِ وَ الشِّتَاءِ⁽⁶⁾وَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ⁽⁷⁾.

معاني الأخبار، عن أبيه عن سعد بن عبد الله عن أحمد بن محمد بن عيسي عن

این موضوع در جای خود مورد شرح قرار خواهد گرفت.

روایت 7

علل الشرایع: از عزرمی نقل شده است که با امام صادق علیه السّلام در حجر، زیر ناودان خانه کعبه نشسته بودم و مردی با دیگری در حال گفتگو بود و به همراه خود می‌گفت: به خدا تو نمی‌دانی باد از کجا می‌وزد. امام صادق علیه السّلام به او گفت: تو می‌دانی از کجا می‌وزد؟ گفت: نه، ولی من از مردم شنیده‌ام. من به امام علیه السّلام گفتم: باد از کجا می‌وزد؟

فرمود: باد زیر رکن شامی زندانی است. هرگاه خداوند عزّ و جلّ بخواهد چیزی از آن را بفرستد، آن را از سمت راست می‌آورد که باد جنوب بوده، یا از چپ و شمال می‌باشد و یا از صبا و صبا بوده و یا از ناحیه دبور و دبور می‌باشد. سپس فرمود: نشانه‌اش این است که می‌بینی همیشه این رکن چه در تابستان یا زمستان وچه شب یا روز در جنبش است.⁽⁸⁾

در معانی الاخبار و کافی نیز مانند این روایت آمده است.

العباس بن معروف عن علي بن مهزيار عن محمد بن الحسين‌⁽¹⁾عن محمد بن الفضيل عن العرزمي: مثله‌⁽²⁾

الكافي، عن أبي علي الأشعري عن بعض أصحابه عن محمد بن الفضيل: مثله‌⁽³⁾

بيان

قوله مسجونة يحتمل أن يكون كناية عن قيام الملائكة الذين بهم تهبّ تلك الرياح فوقه عند إرادة ذلك كما سيأتي و لعل المراد بحركة الركن حركة الثوب المعلّق عليه‌⁽⁴⁾.

«8»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَسُبُّوا الرِّيَاحَ فَإِنَّهَا مَأْمُورَةٌ وَ لَا تَسُبُّوا الْجِبَالَ وَ لَا السَّاعَاتِ وَ لَا الْأَيَّامَ وَ لَا اللَّيَالِيَ فَتَأْثَمُوا وَ تَرْجِعَ عَلَيْكُمْ.

بيان

الغرض النهي عن سبّ الرياح و البقاع و الجبال و الأيام و الساعات فإنها مقهورة تحت قدرة الله سبحانه مسخّرة له تعالي لا يملكون تأخّرا عما قدّمهم إليه و لا تقدّما إلي ما أخّرهم عنه فسبّهم سبّ لمن‌⁽⁵⁾لا يستحقّه و لعن من لا يستحقّ اللعن يوجب رجوع اللعنة علي اللاعن بل هو مظنّة الكفر و الشرك لو لا غفلتهم عما يئول إليه كما ورد في الخبر لا تسبّوا الدهر فإنه هو الله أي فاعل الأفعال التي تنسبونها إلي الدهر و تسبّونه بسببها هو الله تعالي.

«9»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ،: وَ فِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ الَّتِي لَا تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ لَا تُنْبِتُ النَّبَاتَ وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِهِ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً وَ الصَّرْصَرُ الْبَارِدَةُ فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ أَيَّامٍ مَيَاشِيمَ‌⁽⁶⁾.

⁽⁷⁾

توضیح

احتمال دارد مقصود از زندانی بودن باد در آن رکن این باشد که فرشته‌های مامور وزش باد هنگام وزیدن باد بالای آن رکن بایستند. و شاید مقصود از جنبش آن رکن، جنبش پارچه‌ای باشد که برآن آویخته است.

روایت 8

علل الشرایع: از حضرت رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل شده است که فرمود: بادها را دشنام ندهید که فرمانبرند، و کوه‌ها و ساعت و روزها و شب‌ها را دشنام ندهید تا گناهکار شوید و دشنام به شما برگردد.⁽⁸⁾

توضیح

مقصود این است که همه این‌ها در فرمان خدایند و از خود اختیاری ندارند و دشنام آن‌ها بی جا است و به دشنام دهنده برمی‌گردد، بلکه در زمینه کفر و شرک است. مگر این که از آنچه کار آن‌ها بدان برمی‌گردد بی خبر باشند. همچنان که در خبر وارد شده است، روزگار را دشنام ندهید که مال خداست، یعنی آنکه کار کند و شما به خاطر آن دشنام دهید در حقیقت خداست.

روایت 9

تفسیر قمی: در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است: « وَ فِی عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیم»⁽⁹⁾{ودر [ماجرای] عاد [نیز]،چون بر [سر] آن‌ها آن باد مُهلک را فرستادیم.} که نه درخت را آبستن می‌کند و نه گیاه می‌روید. و در روایت ابی جارود از ابی جعفر علیه السّلام به نقل از قرآن کریم آمده است: «فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَرا»⁽¹⁰⁾{پس برآنان تندبادی توفنده در روزهایی شوم فرستادیم}«صرصر» یعنی سرد. «فی أَیَّامٍ نَحِساتٍ»⁽¹¹⁾یعنی روزهای شوم.

«10»

وَ مِنْهُ،: وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ قَالَ الَّتِي تُلْقِحُ الْأَشْجَارَ⁽¹⁾.

«11»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السَّيَّارِيِّ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّيَتْ رِيحَ الشَّمَالِ قَالَ لِأَنَّهَا تَأْتِي مِنْ شِمَالِ الْعَرْشِ‌⁽²⁾.

بيان

كون ريح الشمال من شمال العرش لأنها تهبّ من قبل الركن الشامي و هو في يسار الكعبة إذا فرضت رجلا مواجها إلينا و الحجر الأسود عن يمين الكعبة و قد ورد في الخبر أن العرش محاذ للكعبة فيمينه يمينها و يساره يسارها و يوضح ذلك مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَيْضاً فِي الْعِلَلِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ كَيْفَ صَارَ النَّاسُ يَسْتَلِمُونَ الْحَجَرَ وَ الرُّكْنَ الْيَمَانِيَّ وَ لَا يَسْتَلِمُونَ الرُّكْنَيْنِ الْآخَرَيْنِ قَالَ إِنَّ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ وَ الرُّكْنَ الْيَمَانِيَّ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ وَ إِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَنْ يُسْتَلَمَ مَا عَنْ يَمِينِ عَرْشِهِ قُلْتُ فَكَيْفَ صَارَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ يَسَارِهِ قَالَ لِأَنَّ لِإِبْرَاهِيمَ مَقَاماً فِي الْقِيَامَةِ وَ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله مَقَاماً فَمَقَامُ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله عَنْ يَمِينِ عَرْشِ رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام عَنْ شِمَالِ عَرْشِهِ فَمَقَامُ إِبْرَاهِيمَ فِي مَقَامِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ عَرْشُ رَبِّنَا مُقْبِلٌ غَيْرُ مُدْبِرٍ.

و حاصله أنه ينبغي أن يتصور أن البيت بإزاء العرش و حذائه في الدنيا و الآخرة و البيت بمنزلة رجل وجهه إلي الناس و وجهه الطرف الذي فيه الباب فإذا توجه إنسان إلي البيت من جهة الباب كان المقام و الركن الشامي عن يمينه و الحجر الأسود و الركن اليماني عن يساره فإذا فرض البيت إنسانا مواجها تنعكس النسبة فيمينه يحاذي يسارنا و بالعكس و عرش ربنا مقبل أي بمنزلة رجل مقبل و يمكن أن يكون تسمية الجانب الذي يلي الشامي شمالا في خبر السياري لأنه أضعف جانبي الكعبة كما أن الشمال أضعف جانبي الإنسان لأن أشرف

روایت 10

تفسیر قمی: و مانند آن «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ»⁽³⁾{و بادها را باردار کننده فرستادیم.} که درختان را آبستن کنند.⁽⁴⁾

روایت 11

علل الشرایع: از سیّاری نقل شده است که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم چرا آن را باد شمال نامیدند؟ فرمود: چون از شمال عرش آید.⁽⁵⁾

توضیح

نسبت به کسی که رو به شمال دارد، رکن شامی که از آن باد می‌وزد در چپ او بوده و حجرالاسود در سمت راستش می‌باشد. و در روایتی آمده است که عرش برابر کعبه است و جهاتش با آن برابر است و توضیح آن روایت شیخ صدوق است.

در علل الشرایع از برید عجلی نقل شده است که به امام صادق علیه السّلام گفتم: چگونه مردم حجرالاسودو رکن یمانی را ببوسند و دو دیگر را نبوسند؟ فرمود: چون حجرالاسودو رکن یمانی در سمت راست عرش هستند و همانا خدا تبارک و تعالی فرموده است آنچه که در راست عرش است بوسیده شود.گفتم: چگونه مقام ابراهیم در سمت چپش افتاده است؟ فرمود: چون ابراهیم در قیامت مقامی دارد و محمد صلی الله علیه و آله و سلم هم مقامی دارد و مقام محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلّم در راست عرش و مقام ابراهیم در چپ آن است و در قیامت مقام ابراهیم مقام اوست و عرش پروردگار رو به پیش است نه رو به پس.

و حاصل مطلب این است که خانه کعبه در دنیا و آخرت در برابر عرش است و اگر خانه کعبه همچون انسانی که رو به مردم دارد در نظر گرفته شود و روی او همان سمتی است که در دارد پس چون کسی از سوی در به خانه رو کند، مقام و رکن شامی در سمت راست او بوده و حجرالاسود و رکن یمانی در سمت چپش می‌باشد. و اگر خانه کعبه همچون انسانی در روبرو باشد نسبت بر عکس می شود، یعنی سمت راستش برابر سمت چپ ما است و بر عکس. «عرش پروردگار ما رو به پیش است» یعنی همچون انسانی رو در رو و احتمال دارد در خبر سیّاری آن سو را که پهلوی رکن شامی است شمال(چپ) نامیده، برای آنکه چپ جانب ضعیف‌تر است چنان که جانب چپ انسان نیز ضعیف تر است و چون اشراف

أجزاء الكعبة و هي الحجر و الركن اليماني واقعة علي الجانب المقابل فهو بمنزلة اليمين.

«12»

الْعِلَلُ، بِالْإِسْنَادِ إِلَي وَهْبٍ قَالَ: إِنَ الرِّيحَ الْعَقِيمَ تَحْتَ هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِي نَحْنُ عَلَيْهَا قَدْ زُمَّتْ بِسَبْعِينَ أَلْفَ زِمَامٍ مِنْ حَدِيدٍ قَدْ وُكِّلَ بِكُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ فَلَمَّا سَلَّطَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي عَادٍ اسْتَأْذَنَتْ خَزَنَةُ الرِّيحِ رَبَّهَا عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا فِي مِثْلِ مَنْخِرِ الثَّوْرِ وَ لَوْ أَذِنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهَا مَا تَرَكَتْ شَيْئاً عَلَي ظَهْرِ الْأَرْضِ إِلَّا أَحْرَقَتْهُ فَأَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَي خَزَنَةِ الرِّيحِ أَنْ أَخْرِجُوا مِنْهَا فِي مِثْلِ ثَقْبِ الْخَاتَمِ فَأُهْلِكُوا بِهَا وَ بِهَا يَنْسِفُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْجِبَالَ نَسْفاً وَ التِّلَالَ وَ الْآكَامَ وَ الْمَدَائِنَ وَ الْقُصُورَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَري فِيها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً⁽¹⁾وَ الْقَاعُ الَّذِي لَا نَبَاتَ فِيهِ وَ الصَّفْصَفُ الَّذِي لَا عِوَجَ فِيهِ وَ الْأَمْتُ الْمُرْتَفِعُ وَ إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْعَقِيمَ لِأَنَّهَا تَلَقَّحَتْ بِالْعَذَابِ وَ تَعَقَّمَتْ عَنِ الرَّحْمَةِ كَتَعَقُّمِ الرَّجُلِ‌⁽²⁾إِذَا كَانَ عَقِيماً لَا يُولَدَ لَهُ الْخَبَرَ⁽³⁾.

بيان

قال الجوهري نسفت البناء نسفا قلعته و قال القاع المستوي من الأرض و كذا الصفصف و قال الأمت المكان المرتفع و قوله تعالي لا تَري فِيها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً أي لا انخفاض فيها و لا ارتفاع.

«13»

قِصَصُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ إِلَي الصَّدُوقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا هَاجَتِ الرِّيَاحُ فَجَاءَتْ بِالسَّافِي الْأَبْيَضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ الْأَصْفَرِ فَإِنَّهُ رَمِيمُ قَوْمِ عَادٍ.

بيان

في القاموس سفت الريح التراب تسفيه ذرته أو حملته كأسفته فهو ساف و سفي انتهي أقول يمكن تخصيصه ببعض البلاد القريبة من بلادهم كمدينة ضاعف الله شرفها و لا بعد في التعميم أيضا.

اجزای کعبه که حجر و رکن یمانی است در برابر آن است، پس راست محسوب می‌شود .

روایت 12

علل الشرایع: به نقل از وهب آمده است: باد عقیم زیرا این زمین است که بر روی آنیم و هفتاد هزار مهار آهن دارد، و چون خدایش دربانان باد را بر قوم عاد مسلط کرد، از خدا عزّ و جلّ اجازه خواستند که از آن به اندازه سوراخ بینی گاوی برآید و اگر خدا اجازه داده بود، چیزی بر روی زمین نمی‌ماند جز این که آن را می‌سوخت و خدا عزّ و جلّ به دربانان باد وحی کرد که به اندازه سوراخ انگشتری آن را بوزید و عاد بدان نابود شدند. و خدا عزّ و جلّ بدان کوه‌ها و تپه‌ها و بلندی‌ها و شهرها و کاخ‌ها را در روز قیامت از جا برکند و این معنی قول خدای عزّ و جلّ است: «وَ یَسْئَلُونَک عَنِ الجِْبَالِ فَقُلْ یَنسِفُهَا رَبیّ‌ِ نَسْفًا * فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً * لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً»⁽⁴⁾{از تو پرسند از کوه‌ها، بگو پروردگارم همه را برکند تا بن و زمین را پهنا دشتی بی‌گیاه سازد که در آن کژی و بلندی نباشد.» آن را عقیم می‌گویند برای آنکه عذاب را در درون گرفته و از رحمت تهی شده، چون عقیمی رحم و مردی که فرزند نیارد از نشانه‌های آن است.⁽⁵⁾

بیان

قال الجوهری نسفت البناء نسفا قلعته و قال القاع المستوی من الأرض و کذا الصفصف و قال الأمت المکان المرتفع و قوله تعالی لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً أی لا انخفاض فیها و لا ارتفاع.

روایت 13

قصص راوندی: از امام صادق علیه السّلام نقل کرده است که که فرمود: چون بادها برانگیزند و گرد سفید و سیاه و زرد آرند، همان رمیم قوم عاد باشد (یعنی خاک استخوان آن‌ها).

توضیح

ممکن است مخصوص بلاد نزدیک به سرزمین عاد،چون مدینه (ضاعف اللَّه شرفها) باشد و عموم آن هم دور نیست.

«14»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنِ ابْنِ وَكِيعٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَسُبُّوا الرِّيحَ فَإِنَّهَا بُشْرٌ وَ إِنَّهَا نُذُرٌ وَ إِنَّهَا لَوَاقِحُ فَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ خَيْرِهَا وَ تَعَوَّذُوا بِهِ مِنْ شَرِّهَا.

بيان

أي إنها مأمورة مبعوثة بأمر الله إما للبشارة بالمطر و غيره أو للإنذار أو لإلقاح الأشجار أو لسوق السحب إلي الأقطار كما مر فسبها باطل لا ينفعكم بل يضركم فاسألوا الله الذي بعثها ليجعلها نافعة لكم و يصرف شرها عنكم.

«15»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: لِلَّهِ رِيَاحُ رَحْمَةٍ لَوَاقِحُ يَنْشُرُهَا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ.

«16»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رِئَابٍ‌⁽¹⁾وَ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنِ الرِّيَاحِ الْأَرْبَعِ الشَّمَالِ وَ الْجَنُوبِ وَ الصَّبَا وَ الدَّبُورِ وَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ النَّاسَ يَذْكُرُونَ أَنَّ الشَّمَالَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْجَنُوبَ مِنَ النَّارِ فَقَالَ إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ جُنُوداً مِنْ رِيَاحٍ يُعَذِّبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ مِمَّنْ عَصَاهُ فَلِكُلِّ رِيحٍ مِنْهَا مَلَكٌ مُوَكَّلٌ بِهَا فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ ذِكْرُهُ أَنْ يُعَذِّبَ قَوْماً بِنَوْعٍ مِنَ الْعَذَابِ أَوْحَي إِلَي الْمَلَكِ الْمُوَكَّلِ بِذَلِكَ النَّوْعِ مِنَ الرِّيحِ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا قَالَ فَيَأْمُرُهَا الْمَلِكُ فَتَهِيجُ كَمَا يَهِيجُ الْأَسَدُ الْمُغْضَبُ وَ قَالَ وَ لِكُلِّ رِيحٍ مِنْهُنَّ اسْمٌ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَهُ عَزَّ وَ جَلَ كَذَّبَتْ عادٌ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَ نُذُرِ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ⁽²⁾وَ قَالَ الرِّيحَ الْعَقِيمَ‌⁽³⁾وَ قَالَ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ‌⁽⁵⁾وَ مَا ذَكَرَ مِنَ الرِّيَاحِ الَّتِي يُعَذِّبُ اللَّهُ بِهَا مَنْ عَصَاهُ وَ قَالَ وَ لِلَّهِ عَزَّ

روایت 14

عیاشی: از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل کرده است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: باد را دشنام ندهید که آن مژده و بیم بوده و آبستن کننده است. از خدا خیرش را بخواهید و از شرش به او پناه ببرید.

توضیح

یعنی فرمانبر و برانگیخته خدا است، مژده باران می‌آورد و یا برای بیم است و یا چنان چه گذشت برای آبستن کردن درختان و باراندن باران به هر سرزمین است. دشنامش بیهوده است و سودی به شما نمی‌دهد، بلکه زیان دارد و از خدا سودش را درخواست کنید و بخواهید که شرش را از شما برگرداند.

روایت 15

عیاشی: از امام باقر علیه السّلام نقل کرده است که فرمود: به خدا قسم بادهای رحمت، آبستن کننده‌اند که به واسطه رحمتش می‌وزند.

روایت 16

کافی: از ابی بصیر نقل شده است که از امام صادق علیه السّلام در مورد چهار باد شمال، جنوب، صبا و دبورپرسیدم و به او گفتم: مردم می‌گویند شمال از بهشت است و جنوب از دوزخ.

فرمود: برای خدا لشکرهایی از باد است که به وسیله آن‌ها هر که را از گناهکاران بخواهد عذاب می‌دهد. هر بادی فرشته‌ای دارد که به آن گماشته شده است و چون خدا عزّ و جلّ بخواهد مردمی را به نوعی عذاب کند، به وسیله فرشته گماشته به آن نوع باد که می‌خواهد ابزار عذاب باشد، وحی می‌کند تا آن را مانند شیری خشمگین برمی‌انگیزد. آن گاه فرمود: هر کدام از آن‌ها نامی دارد. مگر قول خداوند عزّ و جلّ را نشنیدی که می‌فرماید: «کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِر»⁽⁶⁾{عادیان به تکذیب پرداختند. پس چگونه بود عذاب من و هشدارها [ی من]؟ ما بر [سرِ] آنان در روز شومی، به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم،} و همچنین فرمود: «َ الرِّیحَ الْعَقِیمَ»⁽⁷⁾{باد عقیم } و نیز فرمود: «رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیم»⁽⁸⁾{بادی که در آن عذابی دردناک بود} و همچنین فرمود: « فَأَصابَها إِعْصارٌ فِیهِ نارٌ فَاحْتَرَقَت»⁽⁹⁾{[ناگهان] گردبادی آتشین برآن [باغ] زند و [باغ یکسر] بسوزد؟} این‌ها بادهای خدا هستند برای هر که خواهد که از گنهکاران عذاب کند. فرمود: برای خداوند عزّ و جلّ

ذِكْرُهُ رِيَاحُ رَحْمَةٍ لَوَاقِحُ وَ غَيْرُ ذَلِكَ يَنْشُرُهَا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ مِنْهَا مَا يُهَيِّجُ السَّحَابَ لِلْمَطَرِ وَ مِنْهَا رِيَاحٌ تَحْبِسُ السَّحَابَ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ رِيَاحٌ تَعْصِرُ السَّحَابَ فَتَمْطُرُ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ مِنْهَا رِيَاحٌ تُفَرِّقُ السَّحَابَ وَ مِنْهَا رِيَاحٌ مِمَّا عَدَّدَ⁽¹⁾اللَّهُ فِي الْكِتَابِ فَأَمَّا الرِّيَاحُ الْأَرْبَعُ الشَّمَالُ وَ الْجَنُوبُ وَ الصَّبَا وَ الدَّبُورُ فَإِنَّمَا هِيَ أَسْمَاءُ الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِهَا فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُهِبَّ شَمَالًا أَمَرَ الْمَلَكَ الَّذِي اسْمُهُ الشَّمَالُ فَيَهْبِطُ عَلَي الْبَيْتِ الْحَرَامِ فَقَامَ عَلَي الرُّكْنِ الشَّامِيِّ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ‌⁽²⁾فَتَفَرَّقَتْ رِيحُ الشَّمَالِ حَيْثُ يُرِيدُ اللَّهُ مِنَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ⁽³⁾فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَ جَنُوباً أَمَرَ الْمَلَكَ الَّذِي اسْمُهُ الْجَنُوبُ فَهَبَطَ عَلَي الْبَيْتِ الْحَرَامِ فَقَامَ عَلَي الرُّكْنِ الشَّامِيِّ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ‌⁽⁴⁾فَتَفَرَّقَتْ‌⁽⁵⁾رِيحُ الْجَنُوبِ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَيْثُ يُرِيدُ اللَّهُ وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَ‌⁽⁶⁾الصَّبَا أَمَرَ الْمَلَكَ الَّذِي اسْمُهُ الصَّبَا فَهَبَطَ عَلَي الْبَيْتِ الْحَرَامِ فَقَامَ عَلَي الرُّكْنِ الشَّامِيِّ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ‌⁽⁷⁾فَتَفَرَّقَتْ رِيحُ الصَّبَا حَيْثُ يُرِيدُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَ دَبُوراً أَمَرَ الْمَلَكَ الَّذِي اسْمُهُ الدَّبُورُ فَهَبَطَ عَلَي الْبَيْتِ الْحَرَامِ فَقَامَ عَلَي الرُّكْنِ الشَّامِيِّ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ‌⁽⁸⁾فَتَفَرَّقَتْ رِيحُ الدَّبُورِ حَيْثُ يُرِيدُ اللَّهُ مِنَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَ مَا تَسْمَعُ لِقَوْلِهِ رِيحُ الشَّمَالِ وَ رِيحُ الْجَنُوبِ وَ رِيحُ الصَّبَا وَ رِيحُ الدَّبُورِ إِنَّمَا تُضَافُ إِلَي الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِهَا⁽⁹⁾.

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَ نُذُرِ وَ ذَكَرَ رِيَاحاً فِي الْعَذَابِ ثُمَّ قَالَ فَرِيحُ الشَّمَالِ وَ رِيحُ الصَّبَا وَ رِيحُ الْجَنُوبِ وَ رِيحُ الدَّبُورِ أَيْضاً

بادهای رحمت آور و مانند آن است که پیش از باران آن‌ها را به وزش در می‌آورد. چون بادی که برای باران، ابر را برمی‌انگیزند و چون بادها که ابر را میان آسمان و زمین نگه می‌دارند و بادها که ابر را بفشارند تا به فرمان خدا ببارد و چون بادها که ابر را بپاشند و چون بادها که خدا در قرآن آن‌ها را برشمرده است.

و اما چهار باد به نام‌های شمال، جنوب، صبا و دبور؛ همانا نام‌های فرشته‌های گماشته شده به آن‌ها است و چون خدا بخواهد باد شمال بوزد، به فرشته‌ای به این نام می‌فرماید تا بر خانه کعبه فرو آید و بر رکن شامی بایستد و پر زند و باد شمال آنجا که خدا می‌خواهد، در دریا و خشکی منتشر می‌شود. و چون خدا بخواهد باد جنوب بوزد، به فرشته‌ای به نام جنوب می‌فرماید تا بر خانه کعبه فرو آید و بر رکن شامی بایستد و پر زند تا باد جنوب در خشکی و دریا که خدا بخواهد پراکنده شود. و چون خدا بخواهد باد صبا وزد، به فرشته‌ای به نام صبا می‌فرماید تا بر خانه کعبه فرو آید و بر رکن شامی بایستد و بال زند و باد صبا هر کجا بخواهد از خشکی و دریا پراکنده می‌گردد. و چون خدا بخواهد باد دبور بفرستد، به فرشته‌ای به این نام می‌فرماید تا بر خانه کعبه فرو آید و بر رکن شامی بایستد و پر زند و باد دبور هر جا که خدا بخواهد، از خشکی و دریا پراکنده می‌گردد. در این لحظه امام علیه السّلام فرمود: آیا نشنیدی که می‌گویند: باد شمال، باد جنوب، باد صبا و باد دبور. همانا این‌ها منسوب به فرشته‌های گماشته بر آن می‌گردد.⁽¹⁰⁾

در خصال مانند این را از ابن محبوب آورده است، آنجایی که گفته است: «فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ.» ⁽¹¹⁾{پس چگونه بود عذاب من و هشدارها [ی من]؟}و بادهایی را برای عذاب نام برده و فرموده است: پس باد شمال و باد صبا و باد جنوب و باد دبور نیز

تُضَافُ إِلَي الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِهَا⁽¹⁾.

بيان

قال الفيروزآبادي الشمال بالفتح و يكسر الريح التي تهبّ من قبل الحجر أو ما استقبلك عن يمينك و أنت مستقبل القبلة و الصحيح أنه ما مهبّه بين مطلع الشمس و بنات النعش أو من مطلع النعش إلي مسقط النسر الطائر و يكون اسما و صفة و لا تكاد تهب ليلا و قال الجنوب ريح تخالف الشمال مهبّه‌⁽²⁾من مطلع سهيل إلي مطلع الثريا و قال الصبا ريح مهبّها من مطلع الثريا إلي بنات نعش و قال الدبور ريح تقابل الصبا و قال الشهيد قدّس سرّه في الذكري الجنوب محلها ما بين مطلع سهيل إلي مطلع الشمس في الاعتدالين و الصبا محلها ما بين الشمس إلي الجدي و الشمال محلها من الجدي إلي مغرب الشمس في الاعتدال و الدبور محلها من مغرب الشمس إلي مطلع سهيل قوله تعالي وَ نُذُرِ أي إنذار لهم بالعذاب قبل نزولها أو لمن بعدهم في تعذيبهم و الريح العقيم قيل هي الدبور و قيل هي الجنوب و قيل النكباء و قال الجوهري الإعصار ريح تثير الغبار إلي السماء كأنه عمود و قيل

هي ريح تثير سحابا ذات رعد و برق قوله عليه السلام فتفرقت ريح الشمال لا يتوهم أنه يلزم من ذلك أن يكون مهب جميع الرياح جهة القبلة و ذلك لأنه لعظمة الملك و جناحه يمكن أن يتحرك رأس جناحه بأي موضع أراد و يرسلها إلي أي جهة أمر بالإرسال إليها و إنما أمر بالقيام علي الكعبة لشرافتها و كونها في محل رحماته تعالي و مصدرها و قيل ضرب الجناح علامة أمر الملك الريح للهبوب قوله عليه السلام أ ما تسمع لقوله أي لقول القائل و كأنه عليه السلام استدل بهذه العبارات الشائعة علي ما ذكره من أنها أسماء الملائكة إذ الظاهر من الإضافة كونها لامية و البيانية نادرة و إن كان القائلون لم يعرفوا هذا المعني لأنهم سمعوا ممن تقدمهم و هكذا إلي أن ينتهي إلي من أطلق ذلك علي وجه المعرفة.

به فرشته‌های گماشته شده به آن وابسته شده است.

توضیح

اینکه امام علیه السّلام فرمودند«باد شمال پراکنده شود»، توهم نشود که لازم است همه بادها از سوی قبله باشند. برای این که فرشته بزرگ است و می‌تواند سر بال خود را از هر جا به حرکت آرد و باد را به هر جا بفرستد و فرمان دارد برای شرافت کعبه بر آن بایستد برای این که محل و مصدر رحمت خدا است و گفته‌اند پر زدن کنایه از فرمان وزش است که فرشته به باد می‌دهد.

«أما تسمع لقوله»: گویا امام به این تعبیر استدلال کرده است که باید باد جزء این نامدارها باشد، چون ظاهر اضافه اختصاص را می‌رساند نه این که بیان خود مضاف باشد، اگرچه گوینده‌ها این معنا را ندانند. چون آن را از ما قبل خود شنیده‌اند تا برسد به کسی که آن را دانسته و به کار بسته است.

«17»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِي يَحْيَي الْوَاسِطِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي رِيحاً يُقَالُ لَهَا الْأَزْيَبُ لَوْ أَرْسَلَ مِنْهَا مِقْدَارَ مَنْخِرِ الثَّوْرِ لَأَثَارَتْ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ هِيَ الْجَنُوبُ‌⁽¹⁾.

بيان

قوله و هي الجنوب من كلام بعض الرواة أو من كلامه عليه السلام و علي التقديرين لعل المراد به أنها نوع منها أو قريب منها قال في القاموس الأزيب كالأحمر الجنوب‌⁽²⁾و النكباء تجري بينها و بين الصبا و قال النكباء ريح انحرفت و وقعت بين ريحين أو بين الصبا و الشمال أو نكب الرياح الأربع الأزيب نكباء الصبا و الجنوب و الصابية و تسمي النكيباء أيضا نكباء الصبا و الشمال و الجربياء نكباء الشمال و الدبور و هي نيّحة الأزيب و الهيف نكباء الجنوب و الدبور و هي نيّحة النكيباء و نحوه قال الجوهري و قال كل ريح استطالت أثرا فهبّت عليه ريحا طولا فهي نيّحة فإن اعترضته فهي نسيجته.

«18»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ وَ مَا هَاجَتِ الْجَنُوبُ إِلَّا سَقَي اللَّهُ بِهَا غَيْثاً وَ أَسَالَ بِهَا وَادِياً.

«19»

الِاحْتِجَاجُ،: قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام لِلزِّنْدِيقِ الَّذِي سَأَلَهُ مَسَائِلَ الرِّيحُ لَوْ حُبِسَتْ أَيَّاماً لَفَسَدَتِ الْأَشْيَاءُ جَمِيعاً وَ تَغَيَّرَتْ‌⁽³⁾وَ سَأَلَهُ عَنْ جَوْهَرِ الرِّيحِ فَقَالَ الرِّيحُ هَوَاءٌ إِذَا تَحَرَّكَ سُمِّيَ رِيحاً فَإِذَا سَكَنَ سُمِّيَ هَوَاءً وَ بِهِ قِوَامُ الدُّنْيَا وَ لَوْ كُفَّتِ‌⁽⁴⁾الرِّيحُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَفَسَدَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ وَ نَتُنَ وَ ذَلِكَ أَنَّ الرِّيحَ بِمَنْزِلَةِ الْمِرْوَحَةِ تَذُبُّ وَ تَدْفَعُ الْفَسَادَ عَنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ تُطَيِّبُهُ فَهِيَ بِمَنْزِلَةِ الرُّوحِ إِذَا

روایت 17

کافی: از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که خداوند تبارک و تعالی بادی به نام «ازبب» دارد که اگر به اندازه سوراخ بینی گاوی از آن بفرستد، آنچه میان آسمان و زمین است بشوراند؛ و آن باد جنوب است.⁽⁵⁾

توضیح

از کلام یکی از راویان یا خود امام علیه السّلام است که آن باد جنوب است و به هر تقدیر، مراد از آن نوعی از جنوب است یا نزدیک به آن است. در قاموس گفته است: «ازبب» چون احمر، باد کژی میان جنوب و صبا است و گفته «نکباء» باد کژی است میان دو باد دیگر.

روایت 18

نوادر راوندی: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: من با باد صبا یاری شدم و عاد با دبور نابود شده‌اند و باد جنوب جز آنکه خدا به آن بارانی دهد و در نهری سیل روان سازد نمی‌وزد.

روایت 19

احتجاج: امام صادق علیه السّلام در پاسخ به یکی از پرسش‌های زندیق فرمود: اگر باد چند روز بند آید، همه چیز تباه می‌شود و دگرگون می‌گردد. و از امام صادق علیه السّلام از جوهر باد پرسید. ایشان فرمود: باد هوا است و چون حرکت کند باد باشد و چون آرام است هوا نام دارد و قوام دنیا به آن است. اگر سه روز باد بایستد، هر چه بر روی زمین است تباه شده و می‌گندد. به این دلیل که باد همانند بادبزنی فساد را از همه چیز دفع می‌کند و آن را پاکیزه می‌سازد و او همچون روح است که وقتی

خَرَجَ عَنِ الْبَدَنِ نَتُنَ الْبَدَنُ وَ تَغَيَّرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ‌⁽¹⁾.

«20»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ رِيَاحَ رحمته [رَحْمَةٍ] وَ رِيَاحَ عَذَابٍ فَإِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ الرِّيَاحَ مِنَ‌⁽²⁾الْعَذَابِ رَحْمَةً فَعَلَ قَالَ وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ الرَّحْمَةَ مِنَ الرِّيحِ عَذَاباً قَالَ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَرْحَمْ قَوْماً قَطُّ أَطَاعُوهُ وَ كَانَتْ طَاعَتُهُمْ إِيَّاهُ وَبَالًا عَلَيْهِمْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ تَحَوُّلِهِمْ عَنْ طَاعَتِهِ قَالَ وَ كَذَلِكَ فَعَلَ بِقَوْمِ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا رَحِمَهُمُ اللَّهُ بَعْدَ مَا كَانَ قَدَّرَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ وَ قَضَاهُ ثُمَّ تَدَارَكَهُمْ بِرَحْمَتِهِ فَجَعَلَ الْعَذَابَ الْمُقَدَّرَ عَلَيْهِمْ رَحْمَةً فَصَرَفَهُ عَنْهُمْ وَ قَدْ أَنْزَلَهُ عَلَيْهِمْ وَ غَشِيَهُمْ وَ ذَلِكَ لَمَّا آمَنُوا بِهِ وَ تَضَرَّعُوا إِلَيْهِ قَالَ وَ أَمَّا الرِّيحُ الْعَقِيمُ فَإِنَّهَا رِيحُ عَذَابٍ لَا تُلْقِحُ شَيْئاً مِنَ الْأَرْحَامِ وَ لَا شَيْئاً مِنَ النَّبَاتِ وَ هِيَ رِيحٌ تَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا خَرَجَتْ مِنْهَا رِيحٌ قَطُّ إِلَّا عَلَي قَوْمِ عَادٍ حِينَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَأَمَرَ الْخُزَّانَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنْهَا عَلَي مِقْدَارِ سَعَةِ الْخَاتَمِ قَالَ فَعَتَتْ عَلَي الْخُزَّانِ فَخَرَجَ مِنْهَا عَلَي مِقْدَارِ مَنْخِرِ الثَّوْرِ تَغَيُّضاً مِنْهَا عَلَي قَوْمِ عَادٍ قَالَ فَضَجَّ الْخُزَّانُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّهَا قَدْ عَتَتْ عَنْ أَمْرِنَا إِنَّا نَخَافُ أَنْ تُهْلِكَ مَنْ لَمْ يَعْصِكَ مِنْ خَلْقِكَ وَ عُمَّارِ بِلَادِكَ قَالَ فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهَا جَبْرَئِيلَ فَاسْتَقْبَلَهَا بِجَنَاحِهِ فَرَدَّهَا إِلَي مَوْضِعِهَا وَ قَالَ لَهَا اخْرُجِي عَلَي مَا أُمِرْتِ بِهِ قَالَ فَخَرَجَتْ عَلَي مَا أُمِرَتْ بِهِ وَ أَهْلَكَتْ قَوْمَ عَادٍ وَ مَنْ كَانَ بِحَضْرَتِهِمْ‌⁽³⁾.

«21»

الشِّهَابُ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ.

بيان

الضوء الصبا هي الريح التي تضرب قفا المصلي و بإزائها الدبور و الشمال التي تضرب يمين المصلي و بإزائها الجنوب و قالوا مهبّ الصبا المستوي أن تهبّ من مطلع الشمس إذا استوي الليل و النهار و زعموا أن الدبور تزعج السحاب و تشخصه في الهواء ثم تسوقه فإذا علا كشفت عنه و استقبلته الصبا فوضعته بعضه علي بعض حتي تصير

از تن برمی‌آید، تن تباه شده و دگرگون می‌گردد.«فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ.»⁽⁴⁾{آفرین باد بر خدا که بهترین آفرینندگان است.}⁽⁵⁾

روایت 20

کافی: از امام باقر علیه السّلام نقل شده است که فرمود: به راستی برای خداوند عزّ و جلّ بادهای رحمت و بادهای عذاب است. اگر بخواهد باد عذاب را تبدیل به باد رحمت می‌کند، ولی باد رحمت را مبدل به باد عذاب نمی‌کند، چون خدا رحمت خود را از هیچ کدام از مردمانی که او را اطاعت کردند دریغ نداشته است، مگر آنکه از طاعت خدا روی برگرداندند. و بر این اساس با قوم یونس همین کار را کرد که پس از آنکه به او گرویدند به آن‌ها رحمت آورد، با این که عذاب بر آن‌ها مقدر کرده بود و رحمتش آن‌ها را در گرفت و عذاب مقدرشان را به این دلیل که ایمان آورده و به درگاهش گریه و زاری کردند، مبدل به رحمت کرد و برگردانید، با آنکه عذاب فرود آمده و آن‌ها را فرا گرفته بود. حضرت در ادامه فرمود: باد عقیم، باد عذاب است و هیچ رَحِم و گیاهی از آن آبستن نمی‌شود. آن باد از زیر هفت زمین برمی‌آید، البته جز بر قوم عاد نیامد و آن هنگامی بود که خدا بر آن‌ها خشم کرد و در آن حال به دربانان امر کرد تا از آن باد به اندازه گشادی یک انگشتر بر آرند.

ایشان فرمود: وقتی که دربانان به اندازه سوراخ بینی گاو - نسبت به خشمی که خداوند به ایشان داشت - باد فرود آوردند، خداوند بر ایشان عتاب کرد. در این حالت دربانان به درگاه خداوند عز و جلّ ناله کرده و بیان داشتند: پروردگارا! باد از فرمان ما سرکشی کرد، ما می‌ترسیم آن مردمی که گناه تو را نکرده و زمین تو را آباد کردند نیز هلاک کند. در این حال، خدا جبرئیل را به طرف باد فرستاد و با بالش آن را به جای خودش برگرداند و به او گفت: به همان اندازه که فرمانداری، باد بفرست. که البته به همان اندازه بر آمد و قوم عاد و هر که در حضور آن‌ها بود را نابود کرد.⁽⁶⁾

روایت 21

شهاب: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: من با باد صبا یاری شدم و قوم عاد به باد دبور نابود شدند.

توضیح

صبا بادی است که از پشت سر نمازگزار می‌وزد و دبور بر عکس آن است و شمال از سمت راست او می‌آید و جنوب در برابر آن می‌باشد. و فرمود: محل وزش باد صبا مستولی بر محل طلوع خورشید است، هنگامی که روز و شب مستولی می‌شود. برخی این گمان را دارند که دبور ابر را در هوا می‌راند و چون بالا می‌رود، از آن دست می‌کشد و صبا به او رو می‌آورد و آن را به روی هم می‌نهد تا در هم شود

كسفا واحدا و الجنوب تحلق روادفه به و تمدّه من المدد و الشمال تمزق السحاب و النكباء هي التي بين الصبا و الشمال و الذي في الحديث إشارة إلي نصرة الله تعالي رسوله بالصبا لما أرسلها علي الأحزاب.

«22»

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: الرِّيَاحُ ثَمَانِيَةٌ أَرْبَعٌ مِنْهَا رَحْمَةٌ وَ أَرْبَعٌ عَذَابٌ فَأَمَّا الرَّحْمَةُ فَالنَّاشِرَاتُ وَ الْمُبَشِّرَاتُ وَ الْمُرْسَلَاتُ وَ الذَّارِيَاتُ وَ أَمَّا الْعَذَابُ فَالْعَقِيمُ وَ الصَّرْصَرُ وَ هُمَا فِي الْبَرِّ وَ الْعَاصِفُ وَ الْقَاصِفُ فِي الْبَحْرِ.

«23»

وَ رُوِيَ: أَنَّهُ فُتِحَ عَلَي عَادٍ مِنَ الرِّيحِ الَّتِي أَهْلَكَتْهُمْ مِثْلَ حَلْقَةِ الْخَاتَمِ.

«24»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ: مَا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رِيحاً إِلَّا بِمِكْيَالٍ إِلَّا يَوْمَ عَادٍ فَإِنَّهَا عَتَتْ عَلَي الْخَزَنَةِ فَلَمْ يَدْرِ مَا مِقْدَارُهَا.

«25»

وَ فِي الْحَدِيثِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي خَلَقَ فِي الْجَنَّةِ رِيحاً وَ أَنَّ مِنْ دُونِهَا بَاباً مُغْلَقاً وَ لَوْ فُتِحَ ذَلِكَ الْبَابُ لَأَذَرَّتْ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ هِيَ الْأَزْيَبُ وَ هِيَ عِنْدَكُمُ الْجَنُوبُ.

«26»

وَ عَنِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ أَنَّهُ قَالَ: تَخْرُجُ الْجَنُوبُ مِنَ الْجَنَّةِ فَتَمُرُّ عَلَي جَهَنَّمَ فَغَمُّهَا مِنْهُ وَ بَرَكَتُهَا مِنَ الْجَنَّةِ وَ تَخْرُجُ الشَّمَالُ مِنْ جَهَنَّمَ فَتَمُرُّ عَلَي الْجَنَّةِ فَرَوْحُهَا مِنَ الْجَنَّةِ وَ شَرُّهَا مِنَ النَّارِ قُلْتُ وَ قَدْ سَمِعْتُ أَنَّ السَّمُومَ لَا تَكُونُ إِلَّا الشَّمَالَ تَهُبُّ عَلَي الرِّمَالِ الْمُضْطَرَمَةِ وَ الْأَرَضِينَ الْمُتَوَجِّهَةِ فَتَكْتَسِي لِلِطَافَتِهَا وَ رِقَّتِهَا مِنْهَا زِيَادَةَ الْحَرَارَةِ فَتَهُبُّ نَاراً مُلْتَهِبَةً فَتَقْتُلُ وَ تُسَوِّدُ الْجُلُودَ.

«27»

وَ قَالَ كَعْبٌ: لَوْ حَبَسَ اللَّهُ الرِّيحَ مِنَ الْأَرْضِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَأَنْتَنَ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

«28»

وَ كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِذَا رَأَي الرِّيحَ قَدْ هَاجَتْ يَقُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِيَاحاً وَ لَا تَجْعَلْهَا رِيحاً.

و أكثر ما في القرآن من الرياح للخير و الريح بالعكس من ذلك و قيل الريح الهواء المتحرك و فائدة الحديث الإنباء بأن الله تعالي خلق نصره في الأحزاب بريح الصبا تكبهم علي وجوههم و تثير السافياء في أعينهم فيعجزون عن مقاومة أصحاب

و یکپارچه گردد و باد جنوب به دنباله آن رسیده و به او یاری می‌دهد و باد شمال ابر را از هم می‌پاشد و نکباء میان صبا و شمال است. و آنچه در حدیث است اشاره به یاری پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله به باد صبا دارد، چون خدا آن را به شکر احزاب فرستاد و آن‌ها را گریزان کرد.

روایت 22

از ابن عمر نقل شده است که بادها بر هشت گونه می‌باشند: چهار گونه رحمت و چهار نوع عذاب. رحمت آن‌ها عبارتند از: ناشرات، مبشرات، مرسلات و ذاریات. بادهای عذاب نیز عبارتند از: عقیم و صرصر که در خشکی می‌وزند و عاصف و قاصف که در دریا جریان دارند.

روایت 23

روایت است بادی که قوم عاد را نابود کرد، همانند یک حلقه انگشتری بود.

روایت 24

از مجاهد نقل شده است که خداوند عزّ و جلّ باد را جز به مقدار مشخص نفرستاده است، مگر بر قوم عاد که بر دربانان سرکشی کرد و بی‌اندازه بر آمد.

روایت 25

در حدیثی آمده است که خداوند بزرگ در بهشت بادی آفرید و به راستی که پایین‌تر از آن دری بسته می‌باشد که اگر آن در گشاده شود، آنچه که میان آسمان و زمین است بر باد رود و آن ازبب است که نزد شما به آن جنوب گفته می‌شود.

روایت 26

از عوام بن حوشب نقل شده است که باد جنوب از بهشت بر می‌آید و بر دوزخ می‌گذرد که اندوهش را از آنجا می‌گیرد و برکتش را از بهشت کسب می‌کند و باد شمال بر عکس آن است، به این جهت که خوبی‌اش را از بهشت و بدی‌اش را از دوزخ دریافت می‌کند. گفتم: من شنیده‌ام که باد گرمی جز باد شمال وجود ندارد که بر ریگ‌های تافته و زمین‌های رو به خورشید می‌گذرد و از لطافت و رقت آن‌ها بیشتر داغ می‌شود و همچون شراره آتش می‌وزد و می‌کشد و سیاه می‌کند.

روایت 27

کعب در این باره نقل کرده است: اگر خدا باد را از زمین سه روز بند آرد، آنچه میان آسمان و زمین است می‌گندد.

روایت 28

سیره پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله این بود که وقتی باد پر هیجانی می‌دید می‌فرمود: بار خدایا! ریاحش ساز و ریحش نساز.

بیشتر آنچه در قرآن به لفظ «ریاح» آمده در خیر است و «ریح» بر عکس آن است. گفته‌اند: ریح هوا متحرک است و فایده حدیث این است که خدا در جنگ احزاب، یاری خود را با باد صبا انجام داد که بر چهره آن‌ها می‌خورد و غبار در چشمشان می‌پاشید و از مقاومت یاران

النبي صلي الله عليه و آله و راوي الحديث سعيد بن جبير عن ابن عباس.

«29»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: كُلُّ شَيْ‌ءٍ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الرِّيَاحِ فَهِيَ رَحْمَةٌ وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الرِّيحِ فَهُوَ عَذَابٌ‌⁽¹⁾.

«30»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمَاءُ وَ الرِّيحُ جُنْدَانِ مِنْ جُنُودِ اللَّهِ وَ الرِّيحُ جُنْدُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ‌⁽²⁾.

«31»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالا: الرِّيحُ ثَمَانٌ أَرْبَعٌ مِنْهَا رَحْمَةٌ وَ أَرْبَعٌ مِنْهَا عَذَابٌ فَأَمَّا الرَّحْمَةُ فَالنَّاشِرَاتُ وَ الْمُبَشِّرَاتُ وَ الْمُرْسَلَاتُ وَ الذَّارِيَاتُ وَ أَمَّا الْعَذَابُ فَالْعَقِيمُ وَ الصَّرْصَرُ وَ هُمَا فِي الْبَرِّ وَ الْعَاصِفُ وَ الْقَاصِفُ وَ هُمَا فِي الْبَحْرِ وَ فِي رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَكَانَ الذَّارِيَاتِ الرَّخَاءُ⁽³⁾.

«32»

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي: الرِّيَاحُ سَبْعٌ الصَّبَا وَ الدَّبُورُ وَ الْجَنُوبُ وَ الشَّمَالُ وَ الْحَزُوقُ وَ النَّكْبَاءُ وَ رِيحُ الْقَائِمِ فَأَمَّا الصَّبَا فَتَجِي‌ءُ مِنَ الْمَشْرِقِ وَ أَمَّا الدَّبُورُ فَتَجِي‌ءُ مِنَ الْمَغْرِبِ وَ أَمَّا الْجَنُوبُ فَتَجِي‌ءُ عَنْ يَسَارِ الْقِبْلَةِ وَ الشَّمَالُ‌⁽⁴⁾عَنْ يَمِينِ الْقِبْلَةِ وَ أَمَّا النَّكْبَاءُ فَبَيْنَ الصَّبَا وَ الْجَنُوبِ وَ أَمَّا الْحَزُوقُ فَبَيْنَ الشَّمَالِ وَ الدَّبُورِ وَ أَمَّا رِيَاحُ الْقَائِمِ فَأَنْفَاسُ الْخَلْقِ‌⁽⁵⁾.

«33»

وَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: جُعِلَتِ الرِّيَاحُ عَلَي الْكَعْبَةِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ ذَلِكَ فَأَسْنِدْ ظَهْرَكَ إِلَي بَابِ الْكَعْبَةِ فَإِنَّ الشَّمَالَ عَنْ شِمَالِكَ وَ هِيَ مِمَّا يَلِي الْحِجْرَ وَ الْجَنُوبَ عَنْ يَمِينِكَ وَ هِيَ مِمَّا يَلِي الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ وَ الصَّبَا عَنْ مُقَابِلِكَ وَ هِيَ مُسْتَقْبِلَ بَابِ الْكَعْبَةِ وَ الدَّبُورَ مِنْ دَبْرِ الْكَعْبَةِ⁽⁶⁾.

«34»

وَ عَنْ حَسَنِ‌⁽⁷⁾بْنِ عَلِيٍّ الْجُعْفِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ إِسْرَائِيلَ بْنَ يُونُسَ عَلَي

پیغمبر درماندند.

روایت 29

الدُر المنثور: هر چه در قرآن به لفظ ریاح است رحمت و هر چه به لفظ ریح است، عذاب می‌باشد.⁽⁸⁾

روایت 30

الدُر المنثور: از ابن عباس نقل شده است که آب و باد هر دو از لشکرهای خدا بوده و باد لشکر بزرگ‌تر خدا است.

روایت 31

الدُر المنثور: از ابن عباس و ابن عمر نقل شده است: بادها بر هشت گونه‌اند که چهار نوع آن رحمت و چهار گونه آن عذاب هستند. رحمت آن‌ها عبارتند از: ناشرات، مبشرات، مرسلات و ذاریات. بادهای عذاب نیز عبارتند از: عقیم و صرصر که در خشکی می‌وزند و عاصف و قاصف که در دریا جریان دارند. البته ابن عباس به جای ذاریات، رخاء آورده است.⁽⁹⁾

روایت 32

الدُر المنثور: در روایت دیگری آمده است که بادها هفت نوع‌اند: صبا، دبور، جنوب، شمال، حزوق. نکباء، باد راستا. باد صبا از مشرق و دبور از مغرب می‌آید. جنوب از چپ قبله و شمال از راست قبله می‌وزد. نکباء میان صبا و جنوب و حزوق میان شمال و دبور است. باد راستا از نفس‌های مردم است.⁽¹⁰⁾

روایت 33

الدُر المنثور: از حسن روایت شده که بادها را بر خانه کعبه نهادند.چنان چه می‌خواهی آن‌ها را بشناسی، پشت به خانه کعبه بده که باد شمال از شمالت آید و از پهلوی حجرالاسود و جنوب از سمت راستت از پهلوی حجرالاسود و صبا از برابرت که رو به خانه کعبه است و دبور از پشت کعبه می‌وزد.

روایت 34

الدُر المنثور: از حسن بن علی جعفی روایت شده است که گفت: از اسرائیل بن یونس

أَيِّ شَيْ‌ءٍ سُمِّيَتِ الرِّيحَ قَالَ عَلَي الْقِبْلَةِ شِمَالُهُ الشَّمَالُ وَ جُنُوبُهُ الْجَنُوبُ وَ الصَّبَا مَا جَاءَ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهَا وَ الدَّبُورُ مَا جَاءَ مِنْ خَلْفِهَا⁽¹⁾.

«35»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الشَّمَالُ مَا بَيْنَ الْجَدْيِ وَ مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَ الْجَنُوبُ مَا بَيْنَ مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَ سُهَيْلٍ وَ الصَّبَا مَا بَيْنَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ إِلَي الْجَدْيِ وَ الدَّبُورُ مَا بَيْنَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ إِلَي سُهَيْلٍ.

«36»

وَ عَنْ كَعْبٍ: لَوِ احْتُبِسَتِ الرِّيحُ عَنِ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَأَنْتَنَ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾.

«37»

وَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَسُبُّوا الرِّيحَ وَ عَوِّذُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا⁽³⁾.

«38»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَجُلًا لَعَنَ الرِّيحَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَا تَلْعَنِ الرِّيحَ فَإِنَّهَا مَأْمُورَةٌ فَإِنَّهُ مَنْ لَعَنَ شَيْئاً لَيْسَ لَهُ بِأَهْلٍ رَجَعَتِ اللَّعْنَةُ عَلَيْهِ‌⁽⁴⁾.

«39»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا هَبَّتْ رِيحٌ قَطُّ إِلَّا جَثَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلَي رُكْبَتَيْهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رَحْمَةً وَ لَا تَجْعَلْهَا عَذَاباً اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِيَاحاً وَ لَا تَجْعَلْهَا رِيحاً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَفْسِيرُ⁽⁵⁾ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ وَ قَالَ وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ‌⁽⁶⁾.

«40»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هَاجَتْ رِيحٌ فَسَبُّوهَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَا تَسُبُّوهَا فَإِنَّهَا تَجِي‌ءُ بِالرَّحْمَةِ وَ تَجِي‌ءُ بِالْعَذَابِ وَ لَكِنْ قُولُوا اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رَحْمَةً وَ لَا تَجْعَلْهَا عَذَاباً⁽⁷⁾.

«41»

وَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَي قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَسُبُّوا اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ وَ لَا الشَّمْسَ وَ لَا الْقَمَرَ وَ لَا الرِّيحَ فَإِنَّهَا تَبْعَثُ عَذَاباً عَلَي قَوْمٍ وَ رَحْمَةً عَلَي آخَرِينَ‌⁽⁸⁾.

پرسیدم: نام بادها از چه گرفته شده است؟ گفت: از قبله؛ شمالش شمال آن و جنوبش جنوب آن است، صبا از پیش روی آن و دبور از پس آن می‌آید.

روایت 35

الدُر المنثور: از ابن عباس نقل شده است که گفت: شمال میان جدی و مطلع خورشید است و جنوب میان مطلع خورشید و سهیل می‌باشد. صبا میان مغرب خورشید تا جدی و دبور میان مغرب آن تا سهیل است.

روایت 36

الدُر المنثور: از کعب روایت شده است که اگر باد سه روز به مردم نوزد، آنچه میان آسمان و زمین است می‌گندد.

روایت 37

الدُر المنثور: از صفوان بن سلیم روایت شده است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: باد را دشنام ندهید و از شرش به خدا پناه ببرید.

روایت 38

الدُر المنثور: از ابن عباس نقل شده است که مردی باد را لعن کرد. پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمودند: باد را لعن نکن که فرمانبر است، به این دلیل که هر کس بی جا لعن کند، لعنش به خودش برمی‌گردد.

روایت 39

الدُر المنثور: از ابن عباس روایت شده است که گفت: هرگز باد نوزید مگر آنکه پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله بر دو زانو می‌نشست و می‌فرمود: «بار خدایا! ریاح باشد و ریح نباشد. بار خدایا! رحمتش ساز و عذابش نساز.» ابن عباس گفت: تفسیر این مطلب در قرآن است، «أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً»⁽⁹⁾{ما بر [سرِ] آنان به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم}، «إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیم»⁽¹⁰⁾{چون بر [سر] آن‌ها آن بادِ مُهلک را فرستادیم.}، «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ»⁽¹¹⁾{و بادها را باردارکننده فرستادیم}، «أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّرات»⁽¹²⁾{که بادها را بشارتگر می فرستد.}⁽¹³⁾

روایت 40

الدُر المنثور: از مجاهد نقل شده است که بادی وزید و دشنامش دادند. ابن عباس گفت: دشنامش ندهید که رحمت و عذاب آورد، ولی بگویید: بار خدایا! رحمتش ساز و عذابش نساز.

روایت 41

الدُر المنثور: عبدالرحمن بن ابی لیلی گفت که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: شب و روز و ماه و خورشید و بادرا دشنام ندهید، زیرا آن‌ها برای رحمت برخی از مردم و عذاب برخی دیگر برانگیخته می‌شوند.

«42»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الرِّيحَ الْعَقِيمَ الشَّدِيدُ الَّتِي لَا تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ لَا تُثِيرُ السَّحَابَ وَ لَا بَرَكَةَ فِيهَا وَ لَا مَنْفَعَةَ وَ لَا يَنْزِلُ مِنْهَا غَيْثٌ وَ لَا يُلْقَحُ بِهَا شَجَرٌ⁽¹⁾.

«43»

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الرِّيحُ مُسْجَنَةٌ فِي الْأَرْضِ الثَّانِيَةِ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُهْلِكَ عَاداً أَمَرَ خَازِنَ الرِّيحِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْهِمْ رِيحاً تُهْلِكُ عَاداً قَالَ أَيْ رَبِّ أَرْسِلُ عَلَيْهِمْ مِنَ الرِّيحِ قَدْرَ مَنْخِرِ الثَّوْرِ قَالَ لَهُ الْجِبَالُ لَا إِذًا تَكَفَّأَ الْأَرْضُ وَ مَنْ عَلَيْهَا وَ لَكِنْ أَرْسِلْ عَلَيْهِمْ بِقَدْرِ خَاتَمٍ فَهِيَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ ما تَذَرُ مِنْ شَيْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ‌⁽²⁾.

«44»

وَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: هِيَ الْجَنُوبُ.

«45»

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: لَمْ تَنْزِلْ قَطْرَةٌ مِنْ مَاءٍ إِلَّا بِمِكْيَالٍ عَلَي يَدِ⁽³⁾مَلَكٍ إِلَّا يَوْمَ الطُّوفَانِ‌⁽⁴⁾فَإِنَّهُ أُذِنَ لَهَا دُونَ الْخُزَّانِ فَخَرَجَتْ وَ ذَلِكَ‌⁽⁵⁾قَوْلُهُ إِنَّا لَمَّا طَغَي الْماءُ وَ لَمْ يَنْزِلْ شَيْ‌ءٌ مِنَ الرِّيحِ إِلَّا بِمِكْيَالٍ‌⁽⁶⁾عَلَي يَدِ⁽⁷⁾مَلَكٍ إِلَّا يَوْمَ عَادٍ فَإِنَّهُ أُذِنَ لَهَا دُونَ الْخُزَّانِ فَخَرَجَتْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عاتِيَةٍ عَتَتْ عَلَي الْخُزَّانِ‌⁽⁸⁾.

«46»

وَ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ وَ قَالَ مَا أُمِرَ الْخُزَّانُ أَنْ يُرْسِلُوا عَلَي عَادٍ إِلَّا مِثْلَ مَوْضِعِ الْخَاتَمِ مِنَ الرِّيحِ فَعَتَتْ عَلَي الْخُزَّانِ فَخَرَجَتْ مِنْ نَوَاحِي الْأَبْوَابِ فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عاتِيَةٍ قَالَ عُتُوُّهَا عَتَتْ عَلَي الْخُزَّانِ فَبَدَأَتْ بِأَهْلِ الْبَادِيَةِ مِنْهُمْ فَحَمَلَتْهُمْ بِمَوَاشِيهِمْ وَ بُيُوتِهِمْ فَأَقْبَلَتْ بِهِمْ إِلَي

روایت 42

الدُر المنثور: از ابن عباس نقل شده است که گفت: باد عقیم، باد سختی است که به واسطه آن درخت آبستن نمی‌شود و برّ نمی‌آورد؛ نه برکت دارد و نه سود؛ باران از آن نمی‌بارد و درخت بر نمی‌گیرد.⁽⁹⁾

روایت 43

الدُر المنثور: از ابن عمر روایت است که گفت: باد در لایه دوم زمین زندانی است. آن گاه که خدا خواست قوم عاد را نابود کند، به دربان باد فرمود بادی بفرستد که عاد را نابود کند. وی پرسید: پروردگارا! به قدر یک سوراخ بینی نره گاو بفرستم؟ خدایش فرمود: نه، به نحوی باشد که زمین و هر چه در آن است به هم بریزد. ولی به اندازه سوراخ یک انگشتر بفرست. و به همین جهت است که خداوند بزرگ فرموده است: «ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ»⁽¹⁰⁾{به هرچه می‌وزید آن را چون خاکسترِ استخوان مرده می‌گردانید.}

روایت 44

از سعید بن مسیب نقل شده است است که گفت: آن باد جنوب است .

روایت 45

الدُرّ المنثور: از حضرت علی علیه السّلام نقل شده است که فرمود: قطره‌ای آب مگر با پیمانه و به دست فرشته فرو نیاید. مگر در توفان نوح که به او اجازه داده شد بدون نظر دربانان برآید و این معنی قول خدا است که فرمود: «إِنَّا لَمَّا طَغَی الْماء»⁽¹¹⁾{ما، چون آب طغیان کرد} و هیچ بادی نوزیده است مگر آنکه به دست فرشته با پیمانه مشخصی بوده است، جز در روز عاد که به او بی‌نظر دربانان اجازه داده شد و بر آمد. و این قول خدا است که فرمود: «بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَة»⁽¹²⁾{به [وسیله] تندبادی توفنده سرکش} که بر دربانان سرکشی کرد.⁽¹³⁾

روایت 46

الدُر المنثور: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: من به صبا یاری شدم و عاد به دبور نابود شدند. و فرمود: به دربانان اجازه نرسید که جز به اندازه جای انگشتر بر عاد باد فرستند و بر دربانان سرکشی کرد که از هر سوی درها بر آمد. و این قول خداست که فرمود: «بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَة»{به [وسیله] تندبادی توفنده سرکش}⁽¹⁴⁾و در ابتدا شروع به نابودی بیابان نشینان آن‌ها کرد و آن‌ها را با همه رمه‌ها و چادرها

الْحَاضِرَةِ فَلَمَّا رَأَوْهَا قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا فَلَمَّا دَنَتِ الرِّيحُ أَظِلَّتَهُمْ اسْتَبَقُوا⁽¹⁾النَّاسُ وَ الْمَوَاشِي فِيهَا فَأَلْقَتِ الْبَادِيَةَ عَلَي أَهْلِ الْحَاضِرَةِ فَقَصَفَتْهُمْ‌⁽²⁾فَهَلَكُوا جَمِيعاً⁽³⁾.

«47»

وَ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ قَالَ: مَا يَخْرُجُ مِنَ الرِّيحِ شَيْ‌ءٌ إِلَّا عَلَيْهَا خُزَّانٌ يَعْلَمُونَ قَدْرَهَا وَ عَدَدَهَا وَ وَزْنَهَا وَ كَيْلَهَا حَتَّي كَانَتِ الرِّيحُ الَّتِي أُرْسِلَتْ إِلَي عَادٍ فَانْدَفَقَ مِنْهَا شَيْ‌ءٌ لَا يَعْلَمُونَ قَدْرَهُ وَ لَا وَزْنَهُ وَ لَا كَيْلَهُ غَضَباً لِلَّهِ وَ لِذَلِكَ سُمِّيَتْ عَاتِيَةً وَ الْمَاءُ كَذَلِكَ حَتَّي‌⁽⁴⁾كَانَ أَمْرُ نُوحٍ عليه السلام وَ لِذَلِكَ سُمِّيَ طَاغِيَةً⁽⁵⁾.

«48»

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الرِّيَاحُ ثَمَانٌ أَرْبَعٌ مِنْهَا عَذَابٌ وَ أَرْبَعٌ مِنْهَا رَحْمَةٌ فَالْعَذَابُ مِنْهَا الْعَاصِفُ وَ الصَّرْصَرُ وَ الْعَقِيمُ وَ الْقَاصِفُ وَ الرَّحْمَةُ مِنْهَا النَّاشِرَاتُ وَ الْمُبَشِّرَاتُ وَ الْمُرْسَلَاتُ وَ الذَّارِيَاتُ فَيُرْسِلُ اللَّهُ الْمُرْسَلَاتِ فَتُثِيرُ السَّحَابَ ثُمَّ يُرْسِلُ الْمُبَشِّرَاتِ فَتُلْقِحُ السَّحَابَ ثُمَّ يُرْسِلُ الذَّارِيَاتِ فَتَحْمِلُ السَّحَابَ فَتَدِرُّ كَمَا تَدِرُّ اللَّقْحَةُ ثُمَّ تَمْطُرُ وَ هُنَّ اللَّوَاقِحُ ثُمَّ يُرْسِلُ النَّاشِرَاتِ فَتَنْشُرُ مَا أَرَادَ⁽⁶⁾.

«49»

وَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَرْعَرَةَ قَالَ: قَامَ رَجُلٌ إِلَي عَلِيٍّ فَقَالَ مَا الْعَاصِفَاتُ عَصْفاً قَالَ الرِّيَاحُ‌⁽⁷⁾.

بيان

في القاموس الحزيق الريح الباردة الشديدة الهبّابة كالحزوق و اللينة السهلة ضدّ و الراجعة المستمرّة السير أو الطويلة الهبوب و اللقحة بالفتح و الكسر الناقة الحلوب

ذنابة

ذكر الفلاسفة في سبب حدوث الرياح علي أصولهم أن البخار إذا ثقل بواسطة

به شهر آورد و چون آن را دیدند، گفتند این باد که بر ما وزیده است بارنده می‌باشد و هنگامی که سایه آن‌ها را فراگرفت، مردم و رمه‌ها پیش تاختند و خود را به درون مردم شهر کشیدند و آن‌ها را در هم کوبیده و همه نابود شدند.⁽⁸⁾

روایت 47

الدُر المنثور: از قبیصة بن ذویب نقل شده است که گفت: هیچ بادی نمی‌وزد مگر آنکه دربانانی دارد و اندازه و شمار و وزن و پیمانش را می‌دانند. تا به باد عاد رسید که از خشم خدا از آن بادی تراوید که اندازه و وزن و پیمانش را ندانستند، از این رو سرکش نام گرفت. و آب هم چنین بود تا داستان نوح علیه السّلام شد و از اندازه خارج شد و از این رو سرکش نام گرفت.⁽⁹⁾

روایت 48

الدُر المنثور: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: بادها هشت نوع‌اند که چهار نوع آن عذاب و چهار گونه آن رحمت آور است. بادهای عذاب آور عاصف، صرصر، عقیم و قاصف و بادهای رحمت، ناشرات، مبشرات، مرسلات و ذاریات هستند. خدا مرسلات را فرستاد تا ابر را برانگیزند، وانگه مبشراتش آبستن کنند و سپس ذاریات آن را به مانند پستان شتر بدوشند تا باران دهد و آن‌ها لواقح می‌باشند، وانگه ناشراتش هر جا خواهد پراکنده می‌سازد.

روایت 49

الدُر المنثور: از خالد بن عرعره روایت شده است که گفت: مردی برخاست و از علی علیه السّلام پرسید: عاصفات کدامند؟ فرمود: بادها باشند.⁽¹⁰⁾

توضیح

«اللقحة» شتر پر شیر

حاشیه

فلاسفه براساس اصول خود گفته‌اند که چون بخار از

البرودة المكتسبة من الطبقة الزمهريريّة و اندفع إلي أسفل فصار لتسخّنه بالحركة الموجبة لتلطيفه هواء متحركا و هو الريح و قد يكون الاندفاع يعرض بسبب تراكم السحب الموجبة لحركة ما يليها من الهواء لامتناع الخلأ فيصير السحاب من جانب إلي جهة أخري و قد يكون لانبساط الهواء بالتخلخل في جهة و اندفاعه من جهة أخري و قد يكون بسبب برد الدخان المتصاعد بعد وصوله إلي الطبقة الزمهريريّة و نزوله.

قالوا و من الرياح ما يكون سموما محرقا لاحتراقه في نفسه بالأشعة السماوية أو لحدوثه من بقية مادة الشهب أو لمروره بالأرض الحارة جدا لأجل غلبة نارية عليها و قد يقع تقاوم في ما بين ريحين متقابلتين قويتين تلتقيان فتستديران أو في ما بين رياح مختلفة الجهة حادثة فتدافع تلك الرياح الأجزاء الأرضية المشتملة عليها فتضغط تلك الأجزاء بينها مرتفعة كأنها تلتوي علي نفسها فيحصل الدوران المسمي بالزوبعة و الإعصار و ربما اشتملت الزوابع العظام علي قطعة من السحاب بل علي بخار مرتفع‌⁽¹⁾فتري نارا تدور و مهابّ الرياح اثنا عشر و هي حدود الأفق الحاصلة من تقاطعه مع كل من دائرة نصف النهار و الموازيتين لها المماستين للدائمة الظهور و الخفاء و دائرة المشرق و المغرب الاعتداليين و الموازيتين لها المساويتين‌⁽²⁾برأس السرطان و الجدي و لكل ريح منها اسم و المشهورات عند العرب أربعة ريح الشمال و ريح الجنوب و ريح الصبا و هي الشرقية ريح الدبور و هي الغربية و البواقي تسمّي نكباء

سردی و فشار طبقه زمهریریه سنگین شد و به زیر آمد، بر اثر حرکت خود گرم می‌شود و پهن گردیده و باد تشکیل می‌شود. و به نظر می‌رسد به زیر افتادن از اثر ابرهایی باشند که هر آنچه هوا در پهلوی خود دارند بجنبانند، چون خلاء نشدنی است و باد از سوییبه سویی می‌رود. و بسا که بر اثر از هم باز شدن هوا از یکسو و پرت شدن آن از سوی دیگر باشد و بسا به سبب سرد شدن دودهای بالا رفته تا طبقه زمهریریه و برگشت آن‌ها باشد.

گفته‌اند که برخی از بادها زهرناک و سوزان است، چون به واسطه اشعه آسمانی سوخته‌اند، یا مانده ماده شهاب است یا به سرزمین گرمی که آتشین بوده گذر کرده است. و چه بسا بر اثر برخورد باد سخت یا چند باد از هر سو که اجزای دودی با خود دارند چرخشی پدید می‌آید که آن را گردباد می‌گویند. و بسا گردبادهای بزرگ تکه ابری یا بخاری در درون دارند که بر آمده است و نمود آتش چرخانی به خود می‌گیرند. و وزشگاه بادها دوازده تا است که از تقاطع دایره نصف النهار و دو دایره موازی آن که مماس دو نقطه ظهور و خفاء می‌باشند با دایره مشرق و مغرب اعتدالی و دو دایره برابر آن که مساوی رأس السرطان و رأس الجدی هستند. در افق دوازده بخش بر می‌آید و هر یک از این بادها نامی دارند. چهار باد نزد عرب مشهورند که عبارتند از باد شمال، باد جنوب، باد صبا که شرقی است و باد دبور که غربی است و بادهای دیگر را نکباء گویند .

باب 30 الماء و أنواعه و البحار و غرائبها و ما ينعقد فيها و علة المدّ و الجزر و الممدوح من الأنهار و المذموم منها

الآيات

إبراهيم: وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ⁽¹⁾

النحل: وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَي الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَ أَلْقي فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَ أَنْهاراً⁽²⁾

الفرقان: وَ هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ جَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً⁽³⁾

النمل: وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً⁽⁴⁾

فاطر: وَ ما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ مِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَي الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌⁽⁵⁾

حمعسق: وَ مِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلي ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَ يَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ

باب سی‌ام : آب، انواع آن، دریاها و غرائب آن‌ها و آنچه در آن‌ها منعقد شود و سبب جزر و مد و نهرهای خوب و بد

آیات

{و کشتی را برای شما رام گردانید تا به فرمان او در دریا روان شود، و رودها را برای شما مسخّر کرد.}

{و اوست کسی که دریا را مسخّر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید، و پیرایه‌ای که آن را می‌پوشید از آن بیرون آورید. و کشتیها را در آن، شکافنده [آب] می‌بینی، و تا از فضل او بجویید و باشد که شما شکر گزارید. و در زمین کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نجنباند، و رودها}

{و اوست کسی که دو دریا را موج‌زنان به سوی هم روان کرد: این یکی شیرین [و] گوارا و آن یکی شور [و] تلخ است و میان آن دو، مانع و حریمی استوار قرار داد.}

{و در زمین رودها پدید آورد و برای آن، کوه‌ها را [مانند لنگر] قرار داد، و میان دو دریا برزخی گذاشت}

{و دو دریا یکسان نیستند: این یک، شیرینِ تشنگی‌زدا [و] نوشیدنش گواراست و آن یک، شورِ تلخ‌مزه است و از هر یک گوشتی تازه می‌خورید و زیوری که آن را بر خود می‌پوشید بیرون می‌آورید و کشتی را در آن، موج‌شکاف می‌بینی تا از فضلِ او [روزی خود را] جستجو کنید، و امید که سپاس بگزارید.}

وَ يَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ‌⁽¹⁾

الجاثية: اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌⁽²⁾

الطور: وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ⁽³⁾

الرحمن: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ‌⁽⁴⁾

الملك: قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ‌⁽⁵⁾

المرسلات: وَ أَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً⁽⁶⁾

تفسير

وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ إنما نسب إليه سبحانه مع أنه من أعمال العباد لأنه لو لا أنه تعالي خلق الأشجار الصلبة التي منها يمكن تركيب السفن و لو لا خلقة الحديد و سائر الآلات و لو لا تعريفه العباد كيف يتخذونها و لو لا أنه تعالي خلق الماء علي صفة السلاسة التي باعتبارها يصح جري السفينة فيه و لو لا خلقه تعالي الرياح و خلق الحركات القوية فيها و لو لا أنه وسع الأنهار و جعل لها من العمق ما يجوز جري السفن فيها لما وقع الانتفاع بالسفن فصار لأجل أنه تعالي هو الخالق لهذه الأحوال و هو المدبّر لهذه الأمور و المسخر لها حسنت إضافته إليه و قيل لما كان يجري علي وجه الماء كما يشتهيه الملاح صار كأنه حيوان مسخر له بِأَمْرِهِ أي بقدرته و إرادته.

»⁽⁷⁾

{[ و از نشانه‌های او سفینه‌های کوه‌آسا در دریاست. اگر بخواهد باد را ساکن می‌گرداند و [سفینه‌ها] بر پشت [آب] متوقّف می‌مانند. قطعاً در این [امر] برای هر شکیبای شکرگزاری نشانه‌هاست. یا به [سزایِ] آنچه [کشتی‌نشینان] مرتکب شده‌اند هلاکشان کند، و [لی] از بسیاری درمی‌گذرد. و [تا] آنان که در آیات ما مجادله می‌کنند، بدانند که ایشان را [رویِ] گریزی نیست.} - اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون‌⁽⁸⁾

{خدا همان کسی است که دریا را به سود شما رام گردانید، تا کشتیها در آن به فرمانش روان شوند، و تا از فزون‌بخشی او [روزی خویش را] طلب نمایید، و باشد که سپاس دارید.}

{وآن دریای سرشار و افروخته.}

{دو دریا را [به گونه‌ای] روان کرد [که] با هم برخورد کنند. میان آن دو، حدّ فاصلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ از هر دو [دریا] مروارید و مرجان برآید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ و او راست در دریا سفینه‌های بادبان‌دارِ بلند همچون کوه‌ها.}

{بگو: «به من خبر دهید، اگر آب [آشامیدنی] شما [به زمین] فرو رود، چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟»}

{و کوه‌های بلند در آن نهادیم و به شما آبی گوارا نوشانیدیم.}

تفسیر

«وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْک» کار آدمیان را به خدا نسبت داده است، به این دلیل که اگر درختان سخت آفرید به نحوی که کشتی را بتوان از آن ساخت و آهن و ابزار دیگر ساختن آن را نیز فراهم کرده است. و همچنین دانشی که انسان بتواند آن را بسازد و آبی لازم بوده است که کشتیرانی در آن مسیر ممکن شود و بادهایی که آن را ببرند و حرکت سخت آن‌ها را میسر کنند و پهنا و عمق دریا و بعضی نهرها را چنان قرار داده که کشتی بتواند در آن برود. وابسته کردن همه این امور به خدا سزاوارتر است، چون خدا آفریننده همه این‌ها است و مدبر و مسخر این امور می‌باشد. گفته‌اند چون کشتی به دلخواه ناخدا در دریا روان است، گویا دریا جانوری مسخر او است، البته به فرمان و نیروی خدا.

سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ لما كان ماء البحر قلما ينتفع به في الزراعات لا جرم ذكر تعالي إنعامه علي الخلق بتفجير الأنهار و العيون حتي ينبعث الماء منها إلي مواضع الزروع و النبات و أيضا ماء البحر لا يصلح للشرب و الصالح لهذا مياه الأنهار.

وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ أي جعلها بحيث يتمكّنون من الانتفاع به بالركوب و الاصطياد و الغوص لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا هو السمك و وصفه بالطراوة لأنه أرطب اللحوم فيسرع إليه الفساد فيسارع إلي أكله و لإظهار قدرته في خلقه عذبا طريا في ماء زعاق حِلْيَةً تَلْبَسُونَها كاللؤلؤ و المرجان وَ تَرَي الْفُلْكَ أي السفن مَواخِرَ فِيهِ أي جواري فيه يشقه بخرومها من المخر و هو شقّ الماء و قيل صوت جري الفلك وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ أي من سعة رزقه بركوبها للتجارة وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أي تعرفون نعم الله فتقومون بحقها.

وَ هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ قال البيضاوي خلاهما متجاورين متلاصقين بحيث لا يتمازجان من مرج دابّته إذا خلاها هذا عَذْبٌ فُراتٌ قامع للعطش من فرط عذوبته وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ بليغ الملاحة⁽¹⁾وَ جَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً حاجزا من قدرته وَ حِجْراً مَحْجُوراً و تنافرا بليغا كأن كلًّا منهما يقول للآخر ما يقوله المتعوّذ عليه و قيل حدّا محدودا و ذلك كدجلة يدخل البحر فيشقّه فيجري في خلاله فراسخ لا يتغيّر طعمهما⁽²⁾و قيل المراد بالبحر العذب النهر العظيم مثل النيل و بالبحر الملح البحر الكبير و بالبرزخ ما يحول بينهما من الأرض فتكون القدرة في الفصل و اختلاف الصفة مع أن مقتضي طبيعة أجزاء كل عنصر أن تضامّت و تلاصقت و تشابهت في الكيفية⁽³⁾انتهي و يقال إن نهر آمل تدخل بحر الخزر و يبقي علي عذوبته و لا يختلط بالمالح و يأخذون منه الماء العذب في وسط البحر فيمكن علي تقدير صحته أن يكون داخلا تحت الآية أيضا.

«سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهار» چون از آب دریا برای زراعت کمتر بهره می‌برند، خدا نهرها و چشمه‌ها را که به وسیله آن‌ها ذراعت صورت می‌گیرد به بندگان خود یادآور می‌شود و همچنین متذکر این نکته می‌گردد که آب دریا نوشیدنی نبوده و آب نهرها نوشیدنی است.

«وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْر» یعنی برای کشتیرانی و غواصی، لؤلؤ آماده ساخت. «لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا» منظور ماهی است که تازه‌ترین گوشت بوده و زود فاسد می‌شود و بایستی در خوردن آن عجله کرد. و برای قدرت‌نمایی است که در آب ناگوارش، نعمتی گوارا و تازه آفریده است. «حِلْیَةً تَلْبَسُونَها» مثل لؤلؤ و مرجان. «وَتَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فیهِ» که با پوزه و دماغه خود آب را می‌شکافند. و گفته شده است که صدایش در زمین جریان پیدا می‌کند.«و لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ» منظور وسعت رزق به واسطه تجارت توسط کشتی‌ها می‌باشد. «وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون.» منظور این است که نعمت‌های خدا را بشناسیم و حق آن را ادا کنیم.

«وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْن» بیضاوی در تفسیرش گفته است: دو دریا را در کنار هم گذاشته و به هم پیوسته است، به نحوی که درون هم نمی‌روند؛ یکی خوشگوار و تشنگی بَر و دیگری شور، و میان آن‌ها پرده‌ای نهاده است و نفرت از هم قرار داده و مرز معین مشخص کرده است، همچون دجله که به دریا می‌ریزد و فرسنگ‌ها پیش می‌رود در حالی که با آمیخته نمی‌شود و مزه آن تغییر نمی‌کند. همچنین گفته‌اند: مقصود رود نیل است که در دریای بزرگ شور می‌ریزد و زمین میانجی آن‌ها است. پس با قدرت خویش بین این دو جدا سازی کرده و اختلاف در صفات آبها را ایجاد می‌کند. همانا مقتضای طبیعت اجزای هر عنصری این است که به پیوسته باشند و به یکدیگر متصل باشند و در کیفیت مشابهت داشته باشند.⁽⁴⁾و گفته شده است رود آمل به دریای خزر می‌ریزد، این در حالی است که هنوز گواراست و با آب شور مخلوط نمی‌شود و در میان دریا از آن آب شیرین می‌گیرند و چه بسا اگر این خبر درست باشد، در آیه نیز مانند این مورد جریان پیدا می‌کند.

وَ ما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ ضرب مثل للمؤمن و الكافر و الفرات الذي يكسر العطش و السائغ الذي يسهل انحداره و الأجاج الذي يحرق بملوحته وَ مِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ استطراد في صفة البحرين و ما فيهما أو تمام التمثيل و المعني كما أنهما و إن اشتركا في بعض الفوائد لا يتساويان من حيث إنهما لا يتساويان في ما هو المقصود بالذات من الماء فإنه خالط أحدهما ما أفسده و غيره عن كمال فطرته لا يساوي المؤمن و الكافر و إن اتفق اشتراكهما في بعض الصفات كالشجاعة و السخاوة لاختلافهما في ما هو الخاصية العظمي و بقاء أحدهما علي الفطرة الأصلية دون الآخر أو تفضيل للأجاج علي الكافر بما يشارك العذب من المنافع و المراد بالحلية اللآلي و اليواقيت.

مِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ قرأ نافع و أبو عمرو الجواري بياء في الوصل و الوقف و الباقون بحذفها علي التخفيف كَالْأَعْلامِ أي كالجبال فهذه السفن العظيمة التي تكون كأنها الجبال تجري علي وجه الماء عند هبوب الرياح علي أسرع الوجوه و عند سكونها تقف ففيه دلالة علي وجود الصانع المسبب لتلك الأسباب و قدرته الكاملة و حكمته التامة لأنه تعالي خص كل جانب من جوانب الأرض بنوع من الأمتعة و إذا نقل متاع هذا الجانب إلي ذلك الجانب في السفن و بالعكس حصلت المنافع العظيمة في التجارة فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ أي فيبقين ثوابت عَلي ظَهْرِهِ أي ظهر البحر لِكُلِّ صَبَّارٍ أي لكل من وكل همته و حبس نفسه علي النظر في آيات الله و التفكر في آلائه أو لكل مؤمن كامل فإنه روي أن الإيمان نصفان نصف صبر و نصف شكر. أَوْ يُوبِقْهُنَ أي يهلكهن بإرسال الريح العاصفة المغرفة و المراد إهلاك أهلها لقوله بِما كَسَبُوا و أصله أو يرسلها فيوبقهن لأنه قسيم يُسْكِنِ الرِّيحَ فاقتصر فيه علي المقصود كما في قوله وَ يَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ إذ المعني أو يرسلها عاصفة فيوبق ناسا بذنوبهم و ينجي ناسا علي العفو منهم و قرئ يعفوا علي الاستئناف. وَ يَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا عطف علي علة مقدرة مثل لينتقم منهم و يعلم أو علي الجزاء و نصب نصب الواقع جوابا للأشياء الستة لأنه أيضا غير واجب و قرأ نافع و ابن عامر بالرفع علي الاستئناف و قرئ بالجزم عطفا علي يَعْفُ فيكون

«وَ ما یَسْتَوِی الْبَحْران» نمونه‌ای برای مؤمن و کافر آورده است. «فرات»، تشنگی‌زدا است. و «سائغ» خوش نوش، «اجاج» شور سوزان. «مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ.» در ضمن وصف دو دریا و آنچه در آن‌هاست می‌باشد. یا برای کامل نمودن نمونه است و مقصود این است همان گونه که دو دریا با این که فوایدی مشترک دارند، در هدف ذاتی آب برابر نیستند، زیرا یکی از آن دو آمیخته‌ای دارد که آن را تباه و دگرگون کردهی و از سرشت خود خارج کرده است. مؤمن و کافر هم برابر نیستند، گرچه در برخ صفات چون دلیری و بخشش شریکند. برای آنکه در بزرگ‌ترین خاصیت انسانی جدا هستند و به این دلیل که یکی از سرشت اصلی خود خارج شده است و دیگری بر سرشت خود باقی مانده است.یا آنکه آب شور از کافر برتر است، چون در برخی اوصاف سودمند با آب شیرین شریک است. مقصود از زیور، لؤلؤ و یاقوت است. «وَ مِنْ آیاتِهِ الْجَوارِفِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلام.» که همچون کوه‌های بزرگ با باد در دریا شتابان روانند و چون باد قطع می‌شود در دریا می‌مانند. و همه این‌ها دلیلی است بر وجود صانعی سبب‌ساز و وجود نیروی کامل و حکمت تامه او، زیرا خدا هر سوی زمین را به یک نوع گیاه و کالا مخصوص ساخته است و با نقل و تبادل آن‌ها به وسیله کشتی، سودهای کلان به دست آید .

«لِکُلِّ صَبَّار» یعنی با هر شخص با همت و برخوردار از اندیشه که در آیات خدا و نعم او تفکر می‌کند یا به هر مؤمن کامل نیز گفته می‌شود. زیرا روایت است که ایمان دو نیم است؛ نیمی صبر است و نیمی شکر. «أو یوبقهن» با طوفان غرقه آور. که مراد از آن هلاک کردن اهلش می‌باشد.

المعني أو يجمع بين إهلاك و إنجاء قوم و تحذير آخرين ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ من محيد من العذاب.

اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ بأن جعله أملس السطح يطفو عليه ما يتخلخل كالأخشاب و لا يمنع الغوص فيه لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ أي بتسخيره و أنتم راكبوها وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ بالتجارة و الغوص و الصيد و غيرها وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ هذه النعم.

وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ أي المملو و هو المحيط أو الموقد من قوله وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ كما روي أن الله تعالي يجعل يوم القيامة البحار نارا يسجر بها جهنم أو المختلط من السجير و هو الخليط و قيل هو بحر معروف في السماء يسمي بحر الحيوان.

مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ أي أرسلهما و المعني أرسل البحر الملح و البحر العذب يَلْتَقِيانِ أي يتجاوران و تتماس سطوحهما أو بحري فارس و الروم يلتقيان في المحيط لأنهما خليجان يتشعبان منه بَيْنَهُما بَرْزَخٌ أي حاجز من قدرة الله تعالي أو من الأرض لا يَبْغِيانِ أي لا يبغي أحدهما علي الآخر بالممازجة و إبطال الخاصية أو لا يتجاوزان حديهما أو بإغراق ما بينهما و قال الطبرسي رحمه الله قيل المراد بالبحرين بحر السماء و بحر الأرض فإن في السماء بحرا يمسكه الله بقدرته ينزل منه المطر فيلتقيان في كل سنة و بينهما حاجز يمنع بحر السماء من النزول و بحر الأرض من الصعود عن ابن عباس و غيره و قيل إنهما بحر فارس و بحر الروم فإن آخر طرف هذا يتصل بآخر طرف ذلك و البرزخ بينهما الجزائر و قيل مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ خلط طرفيهما عند التقائهما من غير أن يختلط جملتهما لا يَبْغِيانِ أي لا يطلبان أن يختلطا⁽¹⁾.

يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ أي كبار الدرّ و صغاره و قيل المرجان الخرر

(به جزای آنچه کردند).

«الله الذی سخر لکم البحر» به اینکه سطح آن را صاف و لغزنده کرد به چیزی که اجزای آن به هم پیوسته نیست و فرورفتن در آب را ممنوع کرد. «وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِه» منظور این است که به تسخیرش می‌باشند و شما آن را به حرکت در می‌آورید.

«وَالْبَحْرِالْمَسْجُور» پر و جوشان. روایت شده است که خدا در روز قیامت دریاها را آتش می‌سازد و دوزخ را با آن‌ها به جوش آرد، یا به معنی آمیخته است و البته گفته‌اند «مسجور» نام دریایی در آسمان است که بحر حیوان است. «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیان» یعنی دو دریا را در کنارهم روان کرد و میان آن‌ها پرده‌ای از قدرت خدا بر زمین برآورد که مخلوط نشوند و خاصیت خود را نبازند.

طبرسی در مجمع البیان گفته است: مقصود دریای آسمان و دریای زمین است، زیرا در آسمان دریایی است که خدا به قدرت خود آن را نگه داشته است و از آن باران بارد و در هر سال به وسیله باران به هم می‌خورند و در میان آن‌ها پرده‌ای است که از افتادن دریای آسمان و بالا رفتن دریای زمین جلوگیری می‌کند. از ابن عباس و مانند او روایت شده است که مقصود دریای فارس و دریای روم می‌باشد که دنبالشان به هم برخورده و جزیره‌هایی میان آن‌ها فاصله است. و گفته‌اند که منظور از مرج دو دریا، آمیختن دو طرف آن‌ها در برخورد با هم است، بی‌آنکه همه آن‌ها درهم شوند.⁽²⁾

«یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجان» مروارید خرد و درشت و مرجان مهره‌ای

الأحمر و إن صح أن الدرّ يخرج من المالح‌⁽¹⁾فعلي الأول إنما قال منهما لأنه يخرج من مجتمع المالح‌⁽²⁾و العذب أو لأنهما لما اجتمعا صارا كالشي‌ء الواحد و كان المخرج من أحدهما كالمخرج منها ذكره البيضاوي‌⁽³⁾و قال الرازي اللؤلؤ لا يخرج إلا من المالح فكيف قال منهما نقول الجواب عنه من وجوه‌⁽⁴⁾الأول ظاهر كلام الله أولي بالاعتبار من كلام بعض الناس الذي لا يوثق بقوله و من علم أن اللؤلؤ لا يخرج من الماء العذب غاية علمكم‌⁽⁵⁾أن الغواصين ما أخرجوه إلا من المالح و لكن لم قلتم‌⁽⁶⁾إن الصدف لا يخرج اللؤلؤ بأمر الله من الماء العذب إلي الماء المالح و كيف يمكن الجزم به و الأمور الأرضية الظاهرة خفيت عن التجار الذين قطعوا المفاوز و داروا البلاد فكيف لا يخفي عليهم ما في قعور البحور الثاني أن نقول إن صح قولهم إنه لا يخرج إلا من الماء المالح فنقول فيه وجوه أحدها أن الصدف لا يتولد فيه اللؤلؤ إلا من ماء المطر و هو بحر السماء ثانيها أنه يتولد في ملتقاهما ثم يدخل الصدف في البحر المالح عند انعقاد الدر فيه لحال الملوحة كالمتوخمة التي تشتهي في أوائل الحمل فتثقل هناك فلا يمكنه الدخول في العذب‌⁽⁷⁾ثم ذكر بعض الوجوه المتقدمة.

و قال الطبرسي رحمه الله قيل يخرج منهما أي من ماء السماء و ماء البحر فإن القطر إذا جاء من السماء تفتّحت الأصداف فكان من ذلك القطر اللؤلؤ عن ابن عباس و لذلك حمل البحرين علي بحر السماء و بحر الأرض و قيل إن العذب و الملح يلتقيان فيكون العذب كاللقاح للملح و لا يخرج اللؤلؤ إلا من الموضع الذي يلتقي

سرخ است. اگر درست باشد که مروارید تنها از دریای شور بر می‌آید، به این دلیل «منهما» فرموده زیرا از محلّ اجتماع هر دو است یا برای این که چون به هم پیوستند، یک چیز به حساب می‌آیند و آنچه از یکی بر می‌آید، به هر دو می‌گراید. بیضاوی و رازی در تفسیرشان گفته‌اند: مروارید جز از دریای شور برنیاید، پس چگونه فرموده است «منهما»{از هر دو}؟ جواب آن به چند وجه می‌باشد:

طبرسی (ره) گفته است: «منهما» یعنی از آب آسمان و آب دریا، زیرا وقتی قطره‌ها از آسمان به دریا می‌چکند، صدف‌ها دهن می‌گشایند و لؤلؤ از آن قطره‌ها می‌باشد. از این رو دو بحر را حمل به دریای آسمان و دریای زمین کرده است. و گفته‌اند شیرین و تلخ مخلوط می‌شوند و تلقیح می‌گردند و لؤلؤ جز از مورد برخورد

فيه العذب و الملح و ذلك معروف عند الملاحين‌⁽¹⁾انتهي.

أقول وَ لَهُ الْجَوارِ أي السفن جمع جارية الْمُنْشَآتُ أي المرفوعات الشرّع أو المصنوعات و قرأ حمزة و أبو بكر بكسر الشين أي الرافعات الشرّع أو اللاتي ينشئن الأمواج أو السير كَالْأَعْلامِ جمع علم و هو الجبل الطويل فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ من خلق مواد السفن و الإرشاد إلي أخذها و كيفية تركيبها و إجرائها في البحر بأسباب لا يقدر علي خلقها و جمعها غيره تعالي.

إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً أي غائرا في الأرض بحيث لا تناله الدلاء مصدر وصف به بِماءٍ مَعِينٍ أي جار أو ظاهر سهل المأخذ وَ أَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً بخلق الأنهار و المنافع فيها.

الأخبار

«1»

الْعِلَلُ، وَ الْعُيُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْوَاعِظِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ الْمَدِّ وَ الْجَزْرِ مَا هُمَا فَقَالَ مَلَكٌ‌⁽²⁾مُوَكَّلٌ بِالْبِحَارِ يُقَالُ لَهُ رُومَانُ فَإِذَا وَضَعَ قَدَمَيْهِ فِي الْبَحْرِ فَاضَ وَ إِذَا أَخْرَجَهُمَا غَاضَ‌⁽³⁾.

«2»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَبْدِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِبْعِيٍّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَدِّ وَ الْجَزْرِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَكَّلَ مَلَكاً بِقَامُوسِ الْبَحْرِ فَإِذَا وضح [وَضَعَ] رِجْلَيْهِ‌⁽⁴⁾فِيهِ فَاضَ وَ إِذَا أَخْرَجَهُمَا⁽⁵⁾غَاضَ‌⁽⁶⁾.

شیرین با تلخ به وجود نمی‌آید و این نزد دریانوردان معروف است.⁽⁷⁾در این باره می‌گوییم: «لَهُ الْجَوارِ» یعنی کشتی ها. «منشئات» بنا بر کسر شین در قرائت حمزه و ابوبکر یعنی دارای شراع بلند یا ساخته‌شده معنا می‌گردد که منظور برآورد موج و گردش در دریا می‌باشد. «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ.» از آفرینش مایه‌های کشتی و ارشاد به گرفتن و ساختن آن‌ها و روان کردن در دریا، ابزاری است که جز خداوند بزرگ نمی‌تواند بیافریند.

«إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً» یعنی در زمین فرو می‌رود، به نحوی که دلوها به آن نرسند. «ماء معین» یعنی روان یا آشکار. «وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً» که با خلق رودها و ایجاد منافع آن صورت گرفته است.

روایات

روایت 1

علل الشرایع و عیون اخبار الرضا: مردی شامی از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسید: جزر و مدّ چیست؟ فرمود: فرشته‌ای به نام رومان به دریاها گماشته شده است و چون دو گام در دریا قرار می‌دهد، آب بالا می‌آید و مدّ تولید می‌شود و چون پاهای خود را از آب بیرون می‌آورد، جزر به وجود می‌آید.⁽⁸⁾

روایت 2

علل الشرایع: از ابن عباس نقل شده است که فرشته‌ای به نام رومان گماشته به دریاها شده است و چون دو گام در دریا می‌گذارد، آب بالا می‌آید و مد تشکیل می‌شود و چون آن‌ها را از آب بیرون می‌آورد، جزر به وجود می‌آید.

بيان

قال الجزري قاموس البحر وسطه و معظمه و منه حديث ابن عباس و سئل عن المد و الجزر - و ذكر الخبر - ثم قال أي زاد و نقص و هو فاعول من القمس انتهي و أقول اختلف الحكماء في سبب المدّ و الجزر علي أقوال شتي و ليس شي‌ء منها مما يسمن أو يغني من جوع أو يروي من عطش و ما ذكر في الخبر أظهرها و أصحها عقلا أيضا و قد سمعت من بعض الثقات أنه قال إني رأيت شيئا عظيما يمتد من الجو إلي البحر فيمتد ماؤه ثم إذا ذهب ذلك شرع في الجزر⁽¹⁾و أما ما ذكره الحكماء في ذلك ففي رسائل إخوان الصفا أما علة هيجان البحار و ارتفاع مياهها و مدودها علي سواحلها و شدة تلاطم أمواجها و هبوب الرياح في وقت هيجانها إلي الجهات في أوقات مختلفة من الشتاء و الصيف و الربيع و الخريف و أوائل الشهور و أواخرها و ساعات الليل و النهار فهي من أجل أن مياهها إذا حميت من قرارها و سكنت و لطفت و تخلخلت و طلبت مكانا أوسع مما كان فيه فتدافعت بعض أجزائها بعضا إلي الجهات الخمس فوقا و شرقا و غربا و جنوبا و شمالا للاتساع فيكون في الوقت الواحد علي سواحلها أمواج مختلفة في جهات مختلفة و أما علة هيجانها في وقت دون وقت فهو بحسب تشكل الفلك و الكواكب و مطارح شعاعاتها علي سطوح تلك البحار في الآفاق و الأوتاد الأربعة و اتصالات القمر بها عند حلوله في منازله الثمانية و العشرين كما هو المذكور في كتب أحكام النجوم و أما علة مدود بعض البحار في وقت طلوعات القمر و مغيبه دون غيرها من البحار فهو من أجل أن تلك البحار

توضیح

جزری گوید: «قاموس البحر» وسط آن و قسمت بزرگ آن. و در حدیث ابن عباس که «سئل عن المد و الجزر ... » به همین معناست. سپس گفته یعنی کم و زیاد شد. و گفته قاموس بر وزن فاعول از «القمس» گرفته شده است. من می‌گویم حکماء در سبب جزر و مدّ چند قول دارند و سخن درستی ندارند و آنچه در خبر ذکر شده، درست‌تر و معتدل‌تر است. و من از یکی موثقین شنیدم که گفت چیز بزرگی را دیدم که از هوا به دریا کشیده می‌شد و آبش بالا می‌آمد و چون آن چیز می‌رفت، آب ته می‌کشید و جزر می‌شد. امّا آنچه که حکماء در رساله اخوان الصفا درباره آن گفته‌اند این است: علت بالا آمدن آب دریا و کشش آن در ساحل و کولاک و باد آن در هر سو و هر وقت از زمستان و تابستان و بهار و پاییز، برای این است که آب داغ می‌شود و باز می‌گردد و جای وسیع‌تری می‌خواهد و اجزای آن از هر سو که پنج سو (شرق و غرب و راست و چپ و بالا) می‌باشد همدیگر را هل می‌دهند و جابه جا می‌کنند و در ساحل موج‌های مختلف از هر جهت پدید می‌آیند. و اما کولاک‌های موسمی اثر تشکیل فلک و ستارگان است و پرتو آن‌ها در سطح دریا در آفاق و چهار جهت و اتصالات ماه بدان‌ها در بیست و هشت منزل خود چنان چه در کتب احکام نجوم ذکر شده است.

و اما علت مدّ برخی دریاها وقت بر آمدن ماه و نهان شدن آن به خصوص این است که

في قرارها صخور صلبة و أحجار صلدة فإذا أشرق القمر علي سطح ذلك البحر وصلت مطارح شعاعاته إلي تلك الصخور و الأحجار التي في قرارها ثم انعكست من هناك راجعة فسخنت تلك المياه و حمت و لطفت و طلبت مكانا أوسع و ارتفع إلي فوق و دفع بعضها بعضا إلي فوق و تموجت إلي سواحلها و فاضت علي سطوحها و رجعت مياه تلك الأنهار التي كانت تنصب إليها إلي خلف راجعة فلا يزال ذلك دأبها ما دام القمر مرتفعا إلي وتد سمائه فإذا انتهي إلي هناك و أخذ ينحط سكن عند ذلك غليان تلك المياه و بردت و انضمت تلك الأجزاء و غلظت فرجعت إلي قرارها و جرت الأنهار علي عادتها فلا يزال ذلك دأبها إلي أن يبلغ القمر إلي الأفق الغربي من تلك البحار ثم يبتدئ المد علي عادته و هو في الأفق الشرقي فلا يزال ذلك دأبه حتي يبلغ القمر إلي وتد الأرض فينتهي المد من الرأس ثم إذا زال القمر من وتد الأرض أخذ المد راجعا إلي أن يبلغ القمر إلي أفقه الشرقي من الرأس فإن قيل لم لا يكون المد و الجزر عند طلوعات الشمس و إشرافاتها علي سطح هذه البحار فقد بينا علل ذلك في رسالة العلل و المعلولات انتهي.

و قال المسعودي في مروج الذهب المدّ هو مضي الماء بسجيته و سنن جريه و الجزر هو رجوع الماء علي ضد سنن مضيه و انعكاس ما يمضي عليه في نهجه و هما يكونان في البحر الحبشي‌⁽¹⁾الذي هو الصيني و الهندي و بحر البصرة و فارس و ذلك أن البحار علي ثلاثة أصناف منها ما يأتي فيه الجزر و المد و يظهر ظهورا بينا و منها ما لا يتبين فيه الجزر و المد و يكون خفيا مستترا و منها ما لا يجزر و لا يمد و قد تنازع الناس في علتهما فمنهم من ذهب إلي أن علة ذلك القمر لأنه مجانس للماء و هو يسخنه فيبسط و شبهوا ذلك بالنار إذا سخنت ما في القدر و أغلته و إن الماء يكون فيها علي قدر النصف أو الثلثين فإذا غلي الماء انبسط في القدر و ارتفع و تدافع حتي يفور فتتضاعف كميته في الحس لأن من شرط الحرارة أن تبسط الأجسام و من شرط

در انتهای آن‌ها سنگ سخت وجود دارد و هنگامی که ماه به آن‌ها می‌تابد و پرتو آن بر می‌گردد، ان‌ها را گرم و لطیف می‌کند و بالا می‌آورد و موج می‌گیرد و مدّ حاصل می‌شود و نهرهایی که در این دریاها می‌ریزند، به عقب بر می‌گردند و بالا می‌روند و وضع آن‌ها تا ماه میان آسمان است به همین شکل می‌باشد. و هنگامی که فرو می‌آید، جوشش دریا آرام می‌گردد و سرد می‌شود و به محل نخست خود می‌روند و سطح آن پایینکشیده شده و نهرها در آن روان می‌شوند واین شیوه ادامه پیدا می‌کند تا ماه به افق غربی آن دریاها می‌رسد. و چون به افق شرقی باز می‌گردد، مد شروع می‌شود تا باز ماه بالای سر می‌رسد و چون فرو می‌آید، مد تمام می‌شود.

سوالی که در این باره مطرح می‌شود این است که چرا پرتو خورشید که به سطح دریاها می‌تابد،در جزر و مدّ اثری ندارد؟ جوابی که در این باره داده می‌شود در رساله «علل و معلومات» بیان گردیده است.

مسعودی در مروج الذهب آورده است: مد آن است که آب به عادت خود روان می‌باشد و جزر برگشت آب بر خلاف شیوه خود است. این جزر و مدّ در دریای حبشه، چین، هند، بصره و فارس می‌باشد. در مورد انواع دریاها نیز باید گفت که دریاها بر سه گونه‌اند: برخی جزر و مدّ روشن و آشکار دارند و برخی جزر و مد نهانی دارند و برخی هیچ جزر و مدی ندارند و البته مردم در علت آن اختلاف دارند؛برخی آن را اثر ماه دانند، برای این که با آب هم جنس است و آن را گرم و باز می‌کند و لذا آب بالا می‌آید، مانند دیگی که تا نیمه یا ثلث آب دارد و هنگامی که به جوش می‌آید پر می‌شود و مقدارش در حس بیشتر می‌شود، زیرا حرارت هر جسمی را از هم باز می‌کند

البرودة أن تضغطها⁽¹⁾و ذلك أن قعور البحار تحمي فتتولد في أرضها⁽²⁾عذوبة و تستحيل و تحمي كما يعرض ذلك في البلاليع و الآبار فإذا حمي ذلك الماء انبسط و إذا انبسط زاد و إذا زاد دفع‌⁽³⁾كل جزء منه صاحبه فطفر عن سطحه‌⁽⁴⁾و بان عن قعره و احتاج إلي أكثر من وهدته و إن القمر إذا امتلأ أحمي الجو حميا شديدا فظهر زيادة الماء فسمي ذلك المد الشهري و قالت طائفة أخري لو كان الجزر و المد بمنزلة النار إذا أسخنت الماء الذي في القدر و بسطته فيطلب أوسع منه فيفيض حتي إذا خلا قعره من الماء طلب الماء بعد خروجه منه عمق الأرض بطبعه فيرجع اضطرارا بمنزلة رجوع ما يغلي من الماء في المرجل و القمقم إذا فاض لكان بالشمس أشد سخونة و لو كانت الشمس علة مده لكان بدؤه مع بدء طلوع الشمس و الجزر عند غيبوبتها و زعم هؤلاء أن علة المد و الجزر الأبخرة التي تتولد في بطن الأرض فإنها لا تزال تتولد و تكثف و تكثر فتدفع حينئذ ماء هذا البحر لكثافتها فلا تزال علي ذلك حتي تنقص موادها من أسفل فإذا انقطعت موادها من أسفل تراجع الماء حينئذ إلي قعور البحر و كان الجزر من أجل ذلك و المد ليلا و نهارا و شتاء و صيفا و في غيبوبة القمر و طلوعه و في غيبوبة الشمس و طلوعها قالوا و هذا يدرك بحس البصر⁽⁵⁾لأنه ليس يستكمل الجزر آخره حتي يبدو أول المد و لا يفني‌⁽⁶⁾آخر المد حتي يبدو أول الجزر لأنه لا يفتر تولد تلك البخارات حتي إذا خرجت تولد مكانها غيرها و ذلك أن البحر إذا غارت مياهه و رجعت إلي قعره تولدت تلك الأبخرة لمكان ما يتصل منها من الأرض بمائه فكلما عاد تولدت و كلما فاض تنفست‌⁽⁷⁾.

و با سرد شدن به هم فشرده می‌شود ته دریاها داغ و زمینش شیرین گشته و مستحیل می‌گردد و گرم می‌شود، مانند چاله ها و چاه‌ها.و هنگامی که آب گرم شد، پهن می‌شود و زیاد می‌گردد و اجزاش همدیگر را کنار می‌زنند و جهش می‌گیرند و لذا نیاز به جای بیشتری دارند.

و چون ماه کامل روشن می‌شود، گرمی سختی در جو پدید می‌آید و آب زیاد می‌شود که در این صورت مد ماهانه صورت می‌گردد و گروهی بر این باورند که اگر مد و جزر بر اثر گرمی و سردی آب دریا باشد - مانند دیگ که می‌جوشد و بالا می‌آید و وقتی سرد می‌شود پایین می‌رود - باید اثر خورشید در آن بیشتر باشد، چون گرمی آن زیاد است. و بر این اساس بایستی مد با برآمدن خورشید آغاز و با غروبش جزر شروع شود، در صورتی که چنین نیست. ایشان بر این باورند که علت جزر و مدّ بخاری است که در درون زمین به وجود می‌آید که پیوسته بر می‌آیند و با هم مخلوط می‌گردند و زیاد می‌شوند و آب را بالا می‌آورند تا مایه آن‌ها از زیر آب کم می‌شود و از اثر ساقط می‌شوند و باز آب به جای خود بر می‌گردد. و از این رو جزر و مد در شب و روز و زمستان و تابستان و در نهانی ماه و بر آمدن آن، در نهانی خورشید و برآمدنش به وجود می‌آید.

در این باره نیز گفته‌اند که این فرایند به چشم دیده می‌شود، زیرا پایان هر جزری آغاز مدّ و پایان هر مدی آغاز جزر است. برای آنکه این بخارها پیوسته تولید می‌شوند و به جای هم می‌آیند، برای آنکه چون آب دریاها وقتی به ته می‌نشینند بخار زمین را بر می‌آورند و هر گاه آب بر می‌گردد، بخار پدید می‌آید و هنگامی که بالا می‌آید، بخار کم می‌شود.

و ذهب آخرون من أهل الديانات أن كل ما لا يعلم له في الطبيعة مجري و لا يوجد له فيها قياس فله فعل إلهي يدل علي توحيد الله عز و جل و حكمته و ليس للمدّ و الجزر علة في الطبيعة البتة و لا قياس و قال آخرون ما هيجان ماء البحر إلا كهيجان بعض الطبائع فإنك تري صاحب الصفراء و صاحب الدم و غيرهما تهتاج طبيعته و تسكن و لذلك موادّ تمدّها حالا بعد حال فإذا قويت هاجت ثم تسكن قليلا قليلا حتي تعود و ذهب طائفة إلي إبطال سائر ما وصفنا من القول و زعموا أن الهواء المطل علي البحر يستحيل دائما فإذا استحال عظم ماء البحر و فار⁽¹⁾عند ذلك فإذا فار فاض و إذا فاض فهو المد فعند ذلك يستحيل ماؤه و يتفشّي و استحال هواء فعاد⁽²⁾إلي ما كان عليه و هو الجزر و هو دائم لا يفتر متصل مترادف متعاقب لأن الماء يستحيل هواء و الهواء يستحيل ماء و قد يجوز أن يكون ذلك عند امتلاء القمر أكثر لأن القمر إذا امتلأ استحال ماء أكثر مما كان يستحيل قبل ذلك و إنما القمر علة لكثرة المد لا للمد نفسه لأنه قد يكون و القمر في محاقه و المد و الجزر في بحر فارس يكون علي مطالع الفجر في أغلب الأوقات و قد ذهب أكثر من أرباب السفن ممن يقطع هذا البحر و يختلف إلي جزائره أن المد و الجزر لا يكون في معظم هذا البحر إلا مرتين في السنة مرة يمد في شهور الصيف شرقا بالشمال ستة أشهر فإذا كان ذلك طما الماء في مشارق البحر و الصين و ما والي ذلك الصقع و مرة يمد في شهور الشتاء غربا بالجنوب ستة أشهر و إذا كان ذلك طما الماء في مغارب البحر و الجزر بالصين و قد يتحرك البحر بتحريك الرياح فإن الشمس إذا كانت في الجهة الشمالية تحرك الهواء إلي الجهة الجنوبية فلذلك تكون البحار في جهة الجنوب في الصيف لهبوب الشمال طامية عالية و تقل المياه في جهة⁽³⁾البحور الشمالية و كذلك إذا كانت الشمس في الجنوب و سار⁽⁴⁾الهواء من الجنوب إلي جهة الشمال فسأل‌⁽⁵⁾معه ماء البحر من الجهة الجنوبية إلي الجهة الشمالية

مردم دیندار در این باره بر این باورند که هر امری که سبب طبیعی آن دانسته نمی‌شود، کار خدا است و دلیل بر یگانگی و حکمت او می‌باشد و جزر و مد علت طبیعی معلومی ندارد. برخی دیگر گفته‌اند جوشش آب دریا یک عارضه طبیعی است، مانند جوشش صفراء و خون در طبع آدمی که در هر حالی مایه‌ای دارند و هنگامی که نیرو می‌گیرد، جهش کرده و فرو می‌نشیند تا دوباره باز آید .

گروهی دیگر همه آنچه گفته شد را نادرست می‌دانند و می‌گویند هوای روی دریا پیوسته به آب تبدیل می‌شود و به همین جهت است که سطح آب بالا می‌آید و می‌جوشد و مد تشکیل می‌شود و بر اثر جوشش آب تغییر یافته به هوا می‌رود و کم می‌گردد و فرو می‌نشیند و جزر رخ می‌دهد و این عمل پیوسته صورت می‌گیرد و به دنبال یکدیگرند. و در این راستا همیشه آب، هوا می‌شود و هوا، آب می‌گردد و چه بسا این پدیده هنگامی که ماه پر نور است بیشتر صورت می‌پذیرد، زیرا ماه پر نور، بیشتر هوا را تبدیل آب می‌کند و ماه سبب فزونی مد است نه ایجاد مد، زیرا مد در اوقات محاق ماه هم وجود دارد و جزر و مدّ دریای فارس بیشتر اوقات از سپیده‌دم است و بیشتر کشتیرانانی که به این دریا و جزیره‌هایش رفت و آمد دارند، بیان داشته‌اند که جزر و مدّ در این دریا دو بار در سال بیشتر رخ نمی‌دهد؛ یک بار در ماه‌های تابستان، از شرق به شمال تا شش ماه و پس از آن که آب در قسمت‌های شرقی این دریا و دریای چین بالا می‌رود، و یک بار هم در زمستان که مدّ از غرب به جنوب می‌باشد تا شش ماه و پس از آن که آب در قسمت های غربی دریا و جزیره‌های چین بالا می‌رود.و چه بسا دریا به وسیله باد به حرکت می‌آید، زیرا مانند خورشید در سمت شمال می‌باشد. در این حالت هوا به سوی جنوب می‌چرخد و از این رو دریاهای جنوبی در تابستان پر آب می‌شوند و بالا می‌روند و چون هوا به جنوب سرازیر می‌شود و آب را با خود می‌برد، آب در شمال کم می‌شود. و وقتی خورشید در جنوب است، هوا از جنوب به شمال سرازیر می‌شود و آب‌های جنوبی را به شمال می‌آورد

قلت المياه في الجهة الجنوبية و تنقل‌⁽¹⁾ماء البحر في هذين الميلين أعني في جهة⁽²⁾الشمال و الجنوب يسمي جزرا و مدا⁽³⁾و ذلك أن مد الجنوب جزر الشمال و مد الشمال جزر الجنوب فإن وافق القمر بعض الكواكب السيارة في أحد الميلين تزايد الفعلان و قوي الحر و اشتد لذلك‌⁽⁴⁾انقلاب ماء البحر إلي الجهة المخالفة للجهة التي فيها الشمس و هذا رأي الكندي و أحمد بن الخصيب السرخسي في ما حكي عنهما⁽⁵⁾أن البحر يتحرك بتحرك الرياح‌⁽⁶⁾انتهي.

و جملة القول فيه أن نهر البصرة و الأنهار المقاربة له يمد في كل يوم و ليلة مرتين و يدور ذلك في اليوم و الليلة و لا يخص وقتا كطلوع الشمس و غروبها و ارتفاعها و انخفاضها و يسمي ذلك بالمد اليومي و يكون المد عند زيادة نور القمر أشد و يسمي ذلك بالمد الشهري و هذا المد يمكن استناده إلي القمر لكونه تابعا له في الغالب بمعني أنه يحصل في أيام زيادة نور القمر لكن الظاهر أنه لو كانت العلة زيادة نوره لكان هذا المد مقارنا لها أو بعدها بزمان يتم فيه فعل القمر و تأثيره في البحر و الظاهر أنه ليس تابعا له بهذا المعني و علي تقدير صحة استناده إليه فلا ريب في بطلان ما جعله القائل الأول مناطا له من سخونة البحر بنور القمر لأنه مجانس للماء و كذا سخونة الجو به بل ربما يدعي أن نور القمر يبرد الجو و الأجسام كما هو المجرب نعم ربما يجوز العقل تأثير القمر في المد لنوع من المناسبة و الارتباط بين نوره و بين الماء و إن لم نعلمها بخصوصها لكن يقدح فيه ما ذكرناه من عدم انضباط المقارنة⁽⁷⁾و التأخر علي الوجه المذكور و أما المد اليومي فبطلان استناده إلي القمر واضح و استناده

و لذا آب در جنوب کم می‌شود. بر این اساس جا به جا شدن آب دریا در دو میل کلی شمال و جنوب جزر و مدّ نامیده شده است و مد جنوب جزر شمال است و مد شمال جزر جنوب.

و اگر یکی از ستاره‌های سیاره با ماه، در یکی از دو میل موافق شود عمل مد و جزر سخت صورت می‌گردد و حرکت آب دریا به سمت مخالف، جای خورشید، سخت می‌شود. این نظر از کندی و احمد بن خطیب سرخسی بیان شده است که گفته‌اند: دریا با حرکت بادها به حرکت در می‌آید .

و خلاصه مطالب این است که نهر بصره و نهرهای نزدیک آن در هر روز و شب دو بار مد دارند و همیشه وابسته به طلوع و غروب خورشید و بالا و پایین بودنش نیست که این فرایند را مد روزانه می‌نامند و هنگام افزایش روشنی ماه سخت‌تر است و آن را مدّ ماهانه می‌گویند. و ممکن است وابسته به ماه باشد، چون بیشتر در پی آن است و هنگام افزایش روشنی ماه پدید می‌آید.

به نظر می‌رسد که اگر اثر افزایش روشنی آن باشد، باید به همراه آن یا پس از آن باشد که ماه در دریا اثر کند، با این که با این معنا در پی آن نمی‌باشد و بر فرض این که اثر ماه باشد، شکی در بطلان گفته نخست نیست که دلیل آن را گرم شدن دریا با روشنی ماه که هم جنس آن است و هم گرم شدن فضا را به آن وابسته دانسته است. البته بیان داشته‌اند روشنی ماه فضا و اجسام را سرد می‌کند که به تجربه این مطلب اثبات شده است.

چه بسا عقل روا می‌داند که ماه به دلیل ارتباطی که میان روشنی آن و آن است در مد اثر بگذارد، اگرچه وجه آن دانسته نشود، ولی باز هم بی‌اثری مقارنه و تاخیر در آن، این احتمال را سست می‌کند و نادرست بودن ارتباط مد روزانه به ماه، بیشتر به اثبات می‌رسد و ارتباط آن

إلي الكواكب علي انفرادها أو بمشاركة القمر بعيد غاية البعد و كون الكواكب عللا له من حيث الحرارة ظاهر الفساد و ما ذكره الطائفة الثانية من أنه للأبخرة الحادثة في باطن الأرض فيرد عليه أن الأبخرة الكثيرة الكثيفة التي تفور البحر مع عظمته لخروجها لو اجتمعت و احتبست في باطن الأرض ثم خرجت دفعة كما هو الظاهر من كلامه لزم انشقاق الأرض منها انشقاقا فاحشا ثم التئامها في كل يوم و ليلة لعله مما لا يرتاب أحد في أنه خلاف الواقع و لا يظهر للعقل سبب لالتئام الأرض بعد الانشقاق و كون كل التئام مستندا إلي انشقاق حادث في موضع آخر من الأرض قريب من موضع الأول في غاية البعد و لو خرجت تدريجا لاستلزمت غليانا و فورانا في البحر دائما لا هذا النوع من الحركة و الامتلاء و هو واضح و ما ذكره الطائفة الثالثة من أنه كهيجان الطبائع فيرد عليه أنه لو كان المراد أنه و الطبائع تهيج بلا سبب فباطل و لو قيل بأن ذلك مقتضي الطبيعة فذلك مما لم يقل به أحد و لو أريد أنه بسبب و لو لم يكن معلوما لنا فذلك مما لا ثمرة له إذ الكلام في خصوص السبب و ما ذكره الطائفة الرابعة من أنه للانقلاب فلا يظهر له وجه و لا ينطبق علي تلك الخصوصيات فالأوجه أن يقال إنها بقدرة الله و تدبيره و حكمته إما بتوسط الملك إن صح الخبر أو بما رأي المصلحة فيه من العلل و الأسباب فإنه تعالي المسبب لها و المقدر لأوقاتها و لم نكلف بالخوض في عللها و إن أمكنت مدخلية بعض تلك الوجوه التي تقدم ذكرها و العالم بها هو المدبر لها و يكفينا ما ظهر لنا من منافعها و فوائدها.

«1»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ‌⁽¹⁾عَنْ عِيسَي بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ‌⁽²⁾

قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَرْبَعَةُ أَنْهَارٍ مِنَ الْجَنَّةِ الْفُرَاتُ وَ النِّيلُ وَ سَيْحَانُ وَ جَيْحَانُ فَالْفُرَاتُ الْمَاءُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ

به ستارگان به تنهایی یا به همراه ماه بسیار باور نکردنی است و تاثیر گرمی اختران در آن بعید به نظر می‌رسد.

قول دوم که اثر بخارهای درونی زمین است مورد اشکال می‌باشد، به این جهت که اگر بخارهای بسیار و مخلوط، به اندازه‌ای است که دریایی به این عظمت را به جوش می‌آورند و از درون زمین یکباره بر می‌آیند، باید در هر شبانه روزی شکاف هولناکی در زمین پدید آید که باز و بسته می‌شود. این مطلبی است که کسی شک در بطلان آن ندارد. چه، اگر زمین شکاف بردارد، چه دلیلی دارد که بسته شود؟ و احتمال این که علتش شکاف در نزدیک آن است در نهایت بُعد است و اگر بخار خرده خرده از زمین بر می‌آید، باید دریا پیوسته بجوشد نه این که به طرز جزر و مد پر و خالی گردد.

قول سوم که گفته‌اند اثر جهش طبایع‌اند ایرادی به آن وارد است و آن اینکه که اگر طبایع بی‌سبب جهش داشته باشند که باطل است و البته کسی نگفته است که جهش ذاتی طبع است. اگر می‌گویند سبب نامعلومی دارد جوابی برای مسأله نیست، زیرا سؤال از سبب است و آنچه در قول چهارم آمده که برای انقلاب خورشید از شمال و جنوب است، وجهی ندارد و منطبق با خصوصیات جزر و مد نیست.

قول صحیح در این باره این است که گفته شود اثر قدرت و حکمت خدا به وسیله فرشته است، یا اینکه بیان شود اسباب دیگری است که مصلحت می‌داند، زیرا خدا سبب‌ساز است و تعیین وقت نیز با اوست و ما مکلف به بررسی اسباب آن نیستیم، گرچه ممکن است برخی وجوه یاد شده در آن اثر کنند و خدا که عالم است آن را تدبیر کند که در این صورت برای ما همان فهم بهره‌ها و سودهای آن کافی است.

روایت 3

خصال: در روایتی از حضرت رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نقل شده است که فرمود: چهارنهر از بهشت هستند: فرات، نیل، سیحون و جیحون. فرات در دنیا و آخرت همان آب است،

وَ النِّيلُ الْعَسَلُ وَ سَيْحَانُ الْخَمْرُ وَ جَيْحَانُ اللَّبَنُ‌⁽¹⁾.

بيان

الفرات أفضل الأنهار بحسب الأخبار و قد أوردتها في كتاب المزار و النيل بمصر معروف و سيحان و جيحان قال في النهاية هما نهران بالعواصم عند المصيصة و الطرسوس و في القاموس سيحان نهر بالشام و آخر بالبصرة و سيحون نهر بما وراء النهر و نهر بالهند و قال جيحون نهر خوارزم و جيحان نهر بالشام و الروم معرب جهان انتهي و ذكر المولي عبد العلي البرجندي في بعض رسائله أن نهر الفرات يخرج من جبال أرزن الروم‌⁽²⁾ثم يسيل نحو المشرق إلي ملطية ثم إلي سميساط حتي ينتهي إلي الكوفة ثم تمر حتي ينصب في البطائح و قال النيل أفضل الأنهار لبعد منبعه و مروره علي الأحجار و الحصيات و ليس فيه وحل و لا يخضر الحجر فيه كغيره و يمر من الجنوب إلي الشمال و هو سريع الجري و زيادته في أيام نقص سائر المياه و منبعه مواضع غير معمورة في جنوب خط الإستواء و لذا لم يعلم منبعه علي التحقيق و نقل عن بعض حكماء اليونان أن ماءه يجتمع من عشرة أنهار بين كل نهرين منها اثنان و عشرون فرسخا فتنصب تلك الأنهار في بحيرة ثم منها يخرج نهر مصر متوجها إلي الشمال حتي ينتهي إلي مصر فإذا جازها و بلغ شنطوف انقسم قسمين ينصبان في البحر و قال سيحان منبعه من موضع طوله ثمان و خمسون درجة و عرضه أربع و أربعون درجة و يمر في بلاد الروم من الشمال إلي الجنوب إلي بلاد أرمن ثم إلي قرب مصيصة ثم يجتمع مع جيحان و ينصبان في بحر الروم فيما بين أياس و طرسوس و نهر جيحان منبعه من موضع طوله ثمان و خمسون درجة و عرضه ست و أربعون درجة و هو قريب من نهر الفرات في العظمة و يمر من الشمال إلي الجنوب بين جبال في حدود الروم إلي أن يمر إلي شمال مصيصة و ينصب في البحر انتهي.

ثم اعلم أن هذه الرواية مروية في طرق المخالفين أيضا إلا أنه ليس فيها

نیل عسل، سیحون نهر، شراب و جیحون نهر شیر است.⁽³⁾

توضیح

به حسب اخباری که در کتاب مزار آورده‌ام، فرات برترین نهرها است، نیل در مصر معروف است، سیحون و جیحون را در نهایه گفته‌اند دو نهرند که در پایتخت‌ها نزد مصیّصه و طرسوس می‌باشد. و در قاموس گفته شده است که سیحان نام نهری در شام و دیگری در بصره است. و سیحون نهری در ماوراءالنهر و نهری در هند است، جیحون نهر خوارزم است و جیحان نهر شام و روم و معرب جهان است.

بیرجندی در یک رساله‌اش گفته است که نهر فرات از کوه‌های ارزن روم سرچشمه می‌گیرد و به مشرق جاری می‌شود تا به ملطیه و آنگه سمیساط و در نهایت به کوفه می‌رسد و به دشت‌ها می‌ریزد. گفته شده است که نیل بهترین نهرها است، چون سرچشمه‌اش دور است و از روی سنگ‌ها و ریگ‌ها گذر می‌کند و گل و لای ندارد و سنگ در آن سبزه می‌روید، مانند دیگر نهرها و به تندی از جنوب به شمال می‌آید و افزایش آن هنگام کاستن آب‌های دیگر است و سرچشمه‌هایش در جنوب خط استوا و غیر معمور است و از این رو براساس تحقیق سرچشمه آن معلوم نیست.

یکی از حکمای یونان گفته است: نهری است که از پیوستن ده نهر فراهم می‌شود که میان هر دوی آن‌ها بیست و دو فرسنگ فاصله است و همه در دریاچه‌ای می‌ریزند. و آن نهر رو به مصر می‌آید و به سمت شمال می‌گراید تا به مصر می‌رسد و چون از آن می‌گذرد، در «شنطوف» دو تیره می‌شود و به دریا می‌ریزد. و گفته شده است سرچشمه سیحان در طول پنجاه و هشت درجه و عرض چهل و چهار درجه است و از شمال به سوی جنوب به بلاد روم و ارمن گذر می‌کند تا نزدیک مصیصه و با جیحون همراه می‌شود و به دریای روم میان ایاس و طرسوس می‌ریزند. و سرچشمه نهر جیحان در طول پنجاه و هشت درجه و عرض چهل و شش درجه است و در بزرگی نزدیک به فرات است و از شمال به جنوب، در میان کوه‌های مرز روم روان است تا به شمال مصیصه می‌گذرد و به دریا می‌ریزند.

باید دانسته شود که این خبر از طریق عامه نیز رسیده است که البته از

فالفرات إلي آخر الخبر و اختلفوا في تأويله قال الطيبي في شرح المشكاة في شرح هذا الخبر سيحان و جيحان غير سيحون و جيحون و هما نهران عظيمان جدا و خص الأربعة لعذوبة مائها و كثرة منافعها كأنها من أنهار الجنة أو يراد أنها أربعة أنهار هي أصول أنهار الجنة سماها بأسامي الأنهار العظام من أعذب أنهار الدنيا و أفيدها علي التشبيه فإن ما في الدنيا من المنافع فنموذات لما في الآخرة و كذا مضارها و قال القاضي معني كونها من أنهار الجنة أن الإيمان يعم بلادها و أن شاربيها صائرة إليها و الأصح أنه علي ظاهرها و أن لها مادة من الجنة و في معالم التنزيل أنزلها الله تعالي من الجنة و استودعها الجبال لقوله تعالي فَأَسْكَنَّاهُ أقول المشبه في الوجه الأول أنهار الدنيا و وجه الشبه العذوبة و الهضم و البركة و في الثاني أنهار الجنة و وجهه الشهرة و الفائدة و العذوبة و في الثالث وجهه المجاورة و الانتفاع انتهي .

و أقول ظاهر الخبر مع التتمة التي في الخصال اشتراك الاسم و إنما سميت بأسماء أنهار الجنة لفضلها و بركتها و كثرة الانتفاع بها و يحتمل أن يكون المعني أن أصل هذه الأنهار و مادتها من الجنة فلما صارت في الدنيا انقلبت ماء و لا ينافي ذلك معلومية منابعها إذ يمكن أن يكون أول حدوثها بسبب ماء الجنة أو يصب فيها بحيث لا نعلم أو يكون المراد بالجنة جنة الدنيا كما مر في كتاب المعاد و تجري من تحت الأرض إلي تلك المنابع ثم يظهر منها و يؤيد تلك الوجوه في الجملة مَا رَوَاهُ الْكُلَيْنِيُّ بِسَنَدٍ كَالْمُوَثَّقِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يُدْفَقُ فِي الْفُرَاتِ فِي كُلِّ يَوْمٍ دُفُقَاتٌ مِنَ الْجَنَّةِ⁽¹⁾. وَ بِسَنَدٍ آخَرَ رَفَعَهُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ: نَهَرُكُمْ هَذَا يَعْنِي مَاءَ الْفُرَاتِ يُصَبُّ فِيهِ مِيزَابَانِ مِنْ مَيَازِيبِ الْجَنَّةِ⁽²⁾. وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا قَالَ: إِنَّ مَلَكاً يَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مَعَهُ ثَلَاثَةُ مَثَاقِيلِ مِسْكٍ‌⁽³⁾مِنْ مِسْكِ الْجَنَّةِ فَيَطْرَحُهَا فِي الْفُرَاتِ وَ مَا مِنْ نَهَرٍ فِي شَرْقِ الْأَرْضِ وَ لَا غَرْبِهَا أَعْظَمَ بَرَكَةً

«الفرات» تا آخر خبر در آن نیست و در تفسیرش اختلاف دارند. طیبی در شرح مشکاه گفته است: سیحان و جیحان جز سیحون و جیحون باشند و هر دو نهر بسیار بزرگی می‌باشند و ذکر خصوصیت آن‌ها به جهت سود بسیار آن‌ها است که مانند نهرهای بهشت می‌باشند. البته ممکن است مقصود این باشد که چهار نهر اصلی بهشت به نام این نهرهای بزرگ و سودمند دنیا می‌باشد، زیرا سودهای دنیا و همچنان زیان‌های آن، نمونه سودهای سرای آخرت است. قاضی در این باره گفته است: منظور از این که از نهرهای بهشت‌اند این است که مردم آنجا همه ایمان می‌آورند و نوشنده‌هایشان به بهشت می‌روند. البته درست‌تر این است که گفته شود ظاهرشان منظور است و یک مایه بهشتی دارند. در معالم التنزیل آمده است که خدا آن‌ها را از بهشت فرو آورده و در کوه‌ها سپرده چون فرموده است. «فَأَسْکَنَّاهُ»{آن را جا دادیم.}⁽⁴⁾

نظر ما در این باره این است که در وجه یکم شباهت با نهرهای دنیا از نظر گوارایی و خوش هضمی و برکت دارد و در وجه دوم، این نهرها به نهرهای بهشت شباهت دارند. به عبارت دیگر از نظر شهرت، سود، گوارایی به هم شباهت داده شده‌اند و در مورد وجه سوم نیز باید گفت که وجه شباهت آن، مجاورت و سودبخشی است.

نظر من این است که ظاهر خبر با دنباله‌ای که در خصال است اشتراک نام دارد و این‌ها هم برای فضل و برکت و پرسودی نام نهرهای بهشت‌اند.و چه بسا مقصود این است که اصل این نهرها از بهشت است و چون به دنیا می‌آمدند، آب نامیده شدند و سرچشمه داشتن آن‌ها با این منافاتی ندارد. زیرا بسا که ظهور نخست آن‌ها برای آب بهشت بوده یا آب بهشت در آن‌ها ریخته می‌شود یا مقصود از بهشت، دنیا است -چنان چه در «کتاب معاد» از نظر گذشت - و آب آن از زیر زمین به این سرچشمه‌ها روان بوده و از آن‌ها پدیدار می‌شود.

مؤیدی که برای این وجوه می‌توان بیان داشت، روایت است که مرحوم کلینی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که «هر روز در فرات چند جهش از بهشت می‌ریزد.» و در روایت دیگری از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل کرده است که فرمود: «این نهر شما - یعنی فرات - در آن دو ناودان از بهشت می‌ریزد.»⁽⁵⁾در روایت دیگری از امام سجاد علیه السّلام روایت شده است که «در هر شب فرشته‌ای از آسمان پایین می‌آید که سه مثقال مشک بهشت با خود دارد و آن را در فرات می‌ریزد و در شرق و غرب زمین

مِنْهُ‌⁽¹⁾. و أما التأويل بكون أهلها و شاربيها صائرين إلي الجنة فهو في خصوص الفرات ظاهر إذ أكثر القري و البلاد الواقعة عليه و بقربه من الإمامية و المحبين لأهل البيت عليهم السلام كما تشهد به التجربة وَ قَدْ رَوَي الْكُلَيْنِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا إِخَالُ أَحَداً يُحَنَّكُ بِمَاءِ الْفُرَاتِ إِلَّا أَحَبَّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ. وَ قَالَ عليه السلام: مَا سُقِيَ أَهْلُ الْكُوفَةِ مَاءَ الْفُرَاتِ إِلَّا لِأَمْرٍ مَا وَ قَالَ يُصَبُّ فِيهِ مِيزَابَانِ مِنَ الْجَنَّةِ⁽²⁾.

أقول

قوله عليه السلام لأمر ما أي لرسوخ ولاية أهل البيت عليهم السلام في قلوب أهلها وَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ: أَمَا إِنَّ أَهْلَ الْكُوفَةِ لَوْ حَنَّكُوا أَوْلَادَهُمْ بِمَاءِ الْفُرَاتِ لَكَانُوا لَنَا شِيعَةً⁽³⁾.

و أما الأنهار الثلاثة الأخري فلم أر لها في غير هذا الخبر فضلا بل رَوَي الْكُلَيْنِيُّ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَاءُ نِيلِ مِصْرَ يُمِيتُ الْقَلْبَ‌⁽⁴⁾.

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَي الْأَرْضِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ سَيْحُونَ وَ هُوَ نَهَرُ الْهِنْدِ وَ جَيْحُونَ وَ هُوَ نَهَرُ بَلْخَ وَ دِجْلَةَ وَ الْفُرَاتَ وَ هُمَا نَهْرَا الْعِرَاقِ وَ النِّيلَ وَ هُوَ نَهَرُ مِصْرَ أَنْزَلَهَا اللَّهُ مِنْ عَيْنٍ وَاحِدَةٍ مِنْ عُيُونِ الْجَنَّةِ مِنْ أَسْفَلِ دَرَجَةٍ مِنْ دَرَجَاتِهَا عَلَي جَنَاحَيْ جَبْرَائِيلَ فَاسْتَوْدَعَهَا الْجِبَالَ وَ أَجْرَاهَا فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلَهَا مَنَافِعَ لِلنَّاسِ فِي أَصْنَافِ مَعَايِشِهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ‌⁽⁵⁾فَإِذَا كَانَ عِنْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ أَرْسَلَ اللَّهُ جَبْرَئِيلَ فَرُفِعَ مِنَ الْأَرْضِ الْقُرْآنُ وَ الْعِلْمُ كُلُّهُ وَ الْحَجَرُ مِنْ رُكْنِ الْبَيْتِ وَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَ تَابُوتُ مُوسَي بِمَا فِيهِ وَ هَذِهِ الْأَنْهَارُ الْخَمْسَةُ فَيُرْفَعُ كُلُّ ذَلِكَ إِلَي السَّمَاءِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَي وَ إِنَّا عَلي ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ فَإِذَا رُفِعَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ مِنَ الْأَرْضِ فَقَدَ أَهْلُهَا خَيْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ⁽⁶⁾.

نهری پر برکت‌تر از آن نیست.»⁽⁷⁾

در مورد اینکه گفته می‌شود اهل این انهار و نوشنده‌هاشان به بهشت می‌روند نیز باید گفت که در خصوص فرات روشن است، زیرا بیشتر مردم اطراف آن شیعه و دوست خاندان پیغمبرند،چنان چه آزموده شده است. مرحوم کلینی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که «گمان نمی‌کنم کسی را با آب فرات کام بردارند، مگر این که خاندان ما را دوست داشته باشد.» و همچنین فرمودند: «اهل کوفه را با فرات سیراب نکردند. مگر به دلیل امری خاص» و فرمود: «دو ناودان از بهشت در آن ریخته می‌شود.»

می گویم

منظور از «امری خاص» رسوخ ولایت اهل بیت در دل آنان است. و از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده است که «اگر مردم کوفه با آب فرات کام نوزادان خود را بردارند، شیعیان ما می‌باشند.»⁽⁸⁾

البته برای سه نهر دیگر در این خبر فضیلتی ندیدم، بلکه کلینی در کافی از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت کرده است که «آب رود نیل در مصر، دل را می‌میراند.»⁽⁹⁾

روایت 4

الدُر المنثور: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: خدا پنج نهر از بهشت به زمین فرو می‌آورد: سیحون، نهر هند، جیحون، نهر بلخ. دجله و فرات دو نهر در عراق و نیل نهر مصر است. خدا آن‌ها را از یک چشمه‌ای در پایین‌ترین درجه‌های بهشت بر دو بال جبرئیل فرو آورد و در کوه‌ها سپرد که برای زندگی مردم بسیار سودمند است.⁽¹⁰⁾و به همین جهت خداوند در قرآن کریم فرموده است: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْض»⁽¹¹⁾{و از آسمان، ابی به اندازه [معین] فرود آوردیم، و آن را در زمین جای دادیم}چون هنگام خروج یاجوج و مأجوج، خدا جبرئیل را می‌فرستد تا از زمین قرآن و همه دانش و حجرالاسود و مقام ابراهیم و تابوت موسی و هر چه دارد و نیز این پنج نهر را به آسمان بالا می‌برد .

و به همین جهت خداوند متعال فرموده است: «وَ إِنَّاعَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ.»{و ما برای از بین بردن آن مسلماً تواناییم.} و چون این چیزها از زمین بالا روند، اهل زمین خبر دنیا و دیگر سرا را از دست دهند.

«3»

شَرْحُ النَّهْجِ، [نهج البلاغة لِابْنِ مِيثَمٍ]: قَالَ لَمَّا فَرَغَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ حَرْبِ الْجَمَلِ خَطَبَ النَّاسَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ صَلَّي عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ اسْتَغْفَرَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ ثُمَّ قَالَ يَا أَهْلَ الْبَصْرَةِ يَا أَهْلَ الْمُؤْتَفِكَةِ ائْتَفَكَتْ بِأَهْلِهَا ثَلَاثاً وَ عَلَي اللَّهِ تَمَامُ الرَّابِعَةِ وَ سَاقَ الْخُطْبَةَ كَمَا مَرَّ فِي كِتَابِ الْفِتَنِ وَ سَيَأْتِي إِلَي قَوْلِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ سَخَّرَ لَكُمُ الْمَاءَ يَغْدُو عَلَيْكُمْ وَ يَرُوحُ صَلَاحاً لِمَعَاشِكُمْ وَ الْبَحْرَ سَبَباً لِكَثْرَةِ أَمْوَالِكُمْ.

بيان

قوله عليه السلام الماء يغدو عليكم و يروح إشارة إلي المدّ و الجزر و قوله صلاحا لمعاشكم إلي فائدتهما إذ لو كان الماء دائما علي حد النقصان و لم يصل إلي حد المد لما سقي زروعهم و نخيلهم و لو كان دائما علي حد الزيادة لغرقت أراضيهم بأنهارهم و في نقص الأنهار بعد زيادتها فائدة أخري هي غسل الأقذار و إزالة الخبائث عن شطوطها و ربما كان فيهما فوائد أخري كتأثيرهما في حركة السفن و نحو ذلك.

«4»

إِعْلَامُ الْوَرَي، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ حَيَّانَ السَّرَّاجِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ الْكِسَائِيِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ: سَأَلَ فِي أَوَّلِ خِلَافَةِ عُمَرَ يَهُودِيٌّ مِنْ أَوْلَادِ هَارُونَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ أَوَّلِ قَطْرَةٍ قَطَرَتْ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ‌⁽²⁾وَ أَوَّلِ عَيْنٍ فَاضَتْ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ‌⁽³⁾وَ أَوَّلِ شَجَرٍ اهْتَزَّ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ‌⁽⁴⁾فَقَالَ عليه السلام يَا هَارُونِيُّ أَمَّا أَنْتُمْ فَتَقُولُونَ أَوَّلُ قَطْرَةٍ قَطَرَتْ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ حَيْثُ قَتَلَ أَحَدُ ابْنَيْ آدَمَ صَاحِبَهُ وَ لَيْسَ كَذَلِكَ وَ لَكِنَّهُ حَيْثُ طَمِثَتْ حَوَّاءُ وَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تَلِدَ ابْنَيْهَا وَ أَمَّا أَنْتُمْ فَتَقُولُونَ أَوَّلُ عَيْنٍ فَاضَتْ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ الْعَيْنُ الَّتِي بِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَ لَيْسَ هُوَ كَذَلِكَ وَ لَكِنَّهَا

روایت 5

شرح نهج البلاغه ابن میثم: هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السّلام از جنگ جمل فارغ شد، برای مردم خطبه‌ای خواند که در آن ابتدا خدا را سپاس گفت و ستایش نمود و بر پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله درود فرستاد و برای مرد و زن مؤمن و مسلمان آمرزش خواست. آنگه فرمود: ای مردم بصره! ای مردم سرزمین انقلاب! که سه بار بر اهلش منقلب گشته‌اید و خدا چهارم را به خیر گذراند. و خطبه را چنان چه که در «کتاب فتن» گذشت ادامه داد و گفت: برای بهسازی زندگی شما آب را بامداد و شام مسخر شما کرده است و دریا را وسیله فزونی اموال شما نموده است.

توضیح

منظور از این جمله که فرمود «الماء یغدو علیکم و یروح.»(آب بر شما بام و شام کند) اشاره به مد و جزر است و بهسازی زندگی سود آن است، زیرا اگر همیشه آب کم بود و به حد مدّ نمی‌رسید، زراعت سخت می‌شد و نخلستان‌ها سیراب نمی‌شدند. و اگر همیشه زیاد بود، زمین‌های آن‌ها غرق می‌شد. و در کم و زیاد آب سود دیگری است که می‌توان به شستن پلیدی‌ها و ازاله خبائث از کناره نهرها اشاره کرد و چه بسا در سودهای دیگر همانند حرکت کشتی‌ها و مانند آن اثر داشته باشند.

روایت 6

إعلام الوری: در آغاز خلافت عمر یک یهودی از نژاد هارون از امیرالمؤمنین علیه السّلام از نخست قطره‌ای که بر زمین چکیده و از نخستین چشمه‌ای که بر زمین روان شده و از اولین درختی که بر آن جنبیده است پرسید.

فرمود: ای هارون زاده! شما می‌گویید نخستین قطره‌ای که بر زمین چکید، آن وقتی بود که یکی از دو پسر آدم دیگری را کشت که البته این چنین نیست. اولین قطره هنگام حیض حواء و پیش از آن که پسرها را بزاید بود. شما می‌گویید: نخستین چشمه‌ای که بر زمین روان شد، چشمه‌ای است که در بیت المقدس است. این نیز غلط است. چرا که

عَيْنُ الْحَيَاةِ الَّتِي وَقَفَ عَلَيْهَا مُوسَي وَ فَتَاهُ وَ مَعَهُمَا النُّونُ الْمَالِحُ فَسَقَطَ فِيهَا فَحَيِيَ وَ هَذَا الْمَاءُ لَا يُصِيبُ مَيِّتاً إِلَّا حَيِيَ وَ أَمَّا أَنْتُمْ فَتَقُولُونَ أَوَّلُ شَجَرٍ اهْتَزَّ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ الشَّجَرَةُ الَّتِي كَانَتْ مِنْهَا سَفِينَةُ نُوحٍ وَ لَيْسَ كَذَلِكَ وَ لَكِنَّهَا النَّخْلَةُ الَّتِي هَبَطَتْ‌⁽¹⁾مِنَ الْجَنَّةِ وَ هِيَ الْعَجْوَةُ وَ مِنْهَا تَفَرَّعَ كُلُّ مَا تَرَي مِنْ أَنْوَاعِ النَّخْلِ فَقَالَ صَدَقْتَ وَ اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّي لَأَجِدُ هَذَا فِي كُتُبِ أَبِي هَارُونَ عليه السلام كِتَابَةَ⁽²⁾يَدِهِ وَ إِمْلَاءَ عَمِّي مُوسَي عليه السلام ‌⁽³⁾.

«5»

إِكْمَالُ الدِّينِ، عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ جَمِيعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ وَ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ وَ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَيْمَنَ بْنِ مُحْرِزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي يَحْيَي الْمَدَنِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ قَالَ الْيَهُودِيُّ أَخْبِرْنِي عَنْ أَوَّلِ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ وَ عَنْ أَوَّلِ عَيْنٍ نَبَعَتْ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ وَ عَنْ أَوَّلِ حَجَرٍ وُضِعَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَمَّا أَوَّلُ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّ الْيَهُودَ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا الزَّيْتُونَةُ وَ كَذَبُوا وَ إِنَّمَا هِيَ النَّخْلَةُ مِنَ الْعَجْوَةِ هَبَطَ بِهَا آدَمُ عليه السلام مَعَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَغَرَسَهَا وَ أَصْلُ النَّخْلَةِ كُلِّهِ مِنْهَا وَ أَمَّا أَوَّلُ عَيْنٍ نَبَعَتْ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّ الْيَهُودَ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا الْعَيْنُ الَّتِي بِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَ تَحْتَ الْحَجَرِ وَ كَذَبُوا هِيَ عَيْنُ الْحَيَاةِ الَّتِي مَا انْتَهَي إِلَيْهَا أَحَدٌ إِلَّا حَيِيَ وَ كَانَ الْخَضِرُ عَلَي مُقَدِّمَةِ ذِي الْقَرْنَيْنِ فَطَلَبَ عَيْنَ الْحَيَاةِ فَوَجَدَهَا الْخَضِرُ عليه السلام وَ شَرِبَ مِنْهَا وَ لَمْ يَجِدْهَا ذُو الْقَرْنَيْنِ وَ أَمَّا أَوَّلُ حَجَرٍ وُضِعَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّ الْيَهُودَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ الْجَحَرُ الَّذِي بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ وَ كَذَبُوا إِنَّمَا هُوَ الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ هَبَطَ بِهِ آدَمُ عليه السلام مَعَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَوَضَعَهُ فِي الرُّكْنِ وَ النَّاسُ يَسْتَلِمُونَهُ وَ كَانَ أَشَدَّ بَيَاضاً مِنَ الثَّلْجِ فَاسْوَدَّ مِنْ خَطَايَا بَنِي آدَمَ.

اولین چشمه، زندگانی است که موسی و جوانش به همراه ماهی شور خود بر سر آن رسیدند و ماهی در آن افتاده و زنده شد. این آب به هیچ مرده نمی‌رسد، مگر آنکه زنده شود. و اینکه شما می گویید اولین درختی که بر زمین رویید درختی بود که کشتی نوح از آن ساخته شد درست نیست چرا که اولین درخت نخلی بود که از بهشت فرود آمد و آن خرمای عجوه بود و از ان انواع نخلها پدید آمد. پس او گفت: بله به خدای واحدی که هیچ معبودی جز او نیست راست گفتی و من اینها را در کتاب پدرم هارون که به کتابت وی و املای عمویم موسی می باشد می بینم.

روایت 7

اکمال الدین: از امام صادق علیه السّلام مانند این روایت را آورده است، البته به جز گفته یهودی، این را بیان کرده است که گفت: به من از نخستین درختی که بر زمین روییده و از نخستین چشمه‌ای که بر زمین روان شده و از نخستین سنگی که بر زمین نهاده شده است خبر بده. امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: نخستین درختی که بر زمین روییده، به پندار یهود زیتون است و البته این دروغ است، چرا که آن نخله عجوه است که آدم علیه السّلام از بهشت با خود آورد و در زمین کشت و اصل همه نخله‌ها است. نخستین چشمه‌ای که بر زمین روان شد یهود فکر می‌کند چشمه بیت المقدس زیر سنگ است. این را نیز دروغ گفته‌اند،چرا که آن چشمه زندگانی است که کسی به آن نمی‌رسد، مگر آنکه زنده ماند. و خضر در پیش‌قراول ذوالقرنین بود که چشمه زندگانی را می‌جست و خضر آن را یافت و از آن نوشید و ذوالقرنین آن را نیافت. و نخستین سنگی که بر زمین نهاده شده است، یهود پندارد که سنگ بیت المقدس است و دروغ می‌گویند. همانا آن حجرالاسوداست که آدم علیه السّلام آن را با خود از بهشت آورد و بر رکن نهاد و مردمش تبرک می‌جویند.(این سنگ) سپیدتر از برف بود و که البته از گناهان و معاصی آدمیزاده سیاه شد.

أقول

الخبران طويلان أوردتهما بأسانيدهما في باب نص أمير المؤمنين عليه السلام علي الاثني عشر عليهم السلام في المجلد التاسع.

كتاب الأقاليم و البلدان و الأنهار للفرات فضائل كثيرة.

«6»

رُوِيَ: أَنَّ أَرْبَعَةً مِنْ أَنْهَارِ الْجَنَّةِ سَيْحُونُ وَ جَيْحُونُ وَ النِّيلُ وَ الْفُرَاتُ.

«7»

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ نَهَرُكُمْ هَذَا يَنْصَبُّ إِلَيْهِ مِيزَابَانِ مِنَ الْجَنَّةِ.

«8»

وَ رُوِيَ عَنْ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّهُ شَرِبَ مِنْ مَاءِ الْفُرَاتِ ثُمَّ اسْتَزَادَ وَ حَمِدَ اللَّهَ تَعَالَي قَالَ مَا أَعْظَمَ بَرَكَتَهُ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِيهِ مِنَ الْبَرَكَةِ لَضَرَبُوا عَلَي حَافَتَيْهِ الْقِبَابَ مَا انْغَمَسَ فِيهِ ذُو عَاهَةٍ إِلَّا بَرِئَ.

وَ عَنِ السُّدِّيِّ: أَنَّ الْفُرَاتَ مَدَّ فِي زَمَنِ عُمَرَ فَأَلْقَي رُمَّانَةً عَظِيمَةً مِنْهَا كَرُمَّانِ الْحَبِّ فَأَمَرَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَقْسِمُوهَا بَيْنَهُمْ فَكَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّهَا مِنَ الْجَنَّةِ.

«9»

وَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: النِّيلُ يَخْرُجُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ لَوِ الْتَمَسْتُمْ فِيهِ حِينَ يَخْرُجُ لَوَجَدْتُمْ مِنْ وَرَقِهَا.

وَ قَالَ فِي وَصْفِ بَعْضِ الْبِحَارِ نَقْلًا عَنْ صَاحِبِ كِتَابِ عَجَائِبِ الْأَخْبَارِ: هَذَا الْبَحْرُ فِيهِ طَائِرٌ مُكْرَمٌ لِأَبَوَيْهِ فَإِنَّهُمَا إِذَا كَبِرَا وَ عَجَزَا عَنِ الْقِيَامِ بِأَمْرِ أَنْفُسِهِمَا يَجْتَمِعُ عَلَيْهِمَا فَرْخَانِ مِنْ فِرَاخِهِمَا فَيَحْمِلَانِهِمَا عَلَي ظُهُورِهِمَا إِلَي مَكَانٍ حَصِينٍ وَ يَبْنِيَانِ لَهُمَا عُشّاً وَ يَتَعَاهَدَانِهِمَا الزَّادُ وَ الْمَاءُ إِلَي أَنْ يَمُوتَا فَإِنْ مَاتَ الْفَرْخَانِ قَبْلَهُمَا يَأْتِي إِلَيْهِمَا فَرْخَانِ آخَرَانِ مِنْ فِرَاخِهِمَا وَ يَفْعَلَانِ بِهِمَا كَمَا فَعَلَ الْفَرْخَانِ الْأَوَّلَانِ وَ هَلُمَّ جَرّاً وَ هَذَا دَأْبُهُمَا.

«10»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ‌⁽¹⁾عليهم السلام قَالَ: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ وَ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ فَإِذَا أُمْطِرَتْ فَفَتَحَتِ‌⁽²⁾الْأَصْدَافُ أَفْوَاهَهَا فِي الْبَحْرِ فَيَقَعُ فِيهَا مِنْ مَاءِ الْمَطَرِ

می گویم

نظر ما در این باره این است که هر دو خبر طولانی هستند و من با سندهایشان در «باب نصّ امیرالمؤمنین بر دوازده امام علیهم السّلام» در جلد نهم آن‌ها را آورده‌ام و باید اضافه کرد که در «کتاب اقالیم و بلدان و انهار»، برای فرات فضائل بسیاری آمده است.

روایت 8

روایت است که چهار نهر از بهشت هستند: سیحون، جیحون، نیل و فرات.

روایت 9

از علی علیه السّلام روایت شده است که: ای مردم کوفه! در این نهر شما، دو ناودان از بهشت می‌ریزد .

روایت 10

در مورد امام صادق علیه السّلام روایت شده است که از آب فرات نوشید و فزونی خواست و خدا را سپاس گفت و فرمود: چه برکت فراوانی دارد. اگر مردم برکتش را می‌دانستند، بر دو کناره‌اش چادر می‌زدند. و در آن دردمندی فرو نرود، مگر این که بهبود یابد.

و از سدّی روایت شده است که در زمان عمر فرات بالا آمد و انار بزرگی چون انار دانه بیرون انداخت و عمر به مسلمانان گفت آن را میان خود پخش کنند. ایشان معتقد بودند که آن انار از بهشت است.

روایت 11

رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: نیل از بهشت می‌جوشد و اگر از در سرچشمه آن نگاه کنید، برگ بهشت را در آن به دست می‌آورید. و به نقل از کتاب عجایب الاخبار در وصف برخی دریاها گفته‌اند: در این دریا پرنده‌ای است که پدر و مادر را ارجمند می‌دارند و وقتی پیر می‌شوند و نمی‌توانند خود را اداره کنند، دو تا از جوجه‌های آن‌ها می‌آیند و آن‌ها را به دوش خود به جای محکمی می‌برند و برایشان آشیانه‌ای می‌سازند و توشه و آب به آن‌ها می‌رسانند تا بمیرنند، و اگر یکی از جوجه‌ها پیش از آن‌ها بمیرد، جوجه دیگرشان می‌آیند و همین کار را انجام می‌دهند و همچنین شیوه آن‌ها این است.

روایت 12

قرب الإسناد: روایت شده است که: «یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ.»{از هر دو [دریا] مروارید و مرجان برآید.}⁽³⁾یعنی از آب آسمان و از آب دریا چون ببارد، صدف‌هادر دریا دهن گشایند و آب باران

فَتُخْلَقُ اللُّؤْلُؤَةُ الصَّغِيرَةُ مِنَ الْقَطْرَةِ الصَّغِيرَةِ وَ اللُّؤْلُؤَةُ الْكَبِيرَةُ مِنَ الْقَطْرَةِ الْكَبِيرَةِ⁽¹⁾.

«11»

كَامِلُ الزِّيَارَةِ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَتِّيلٍ‌⁽²⁾عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَي عَنِ الْجَامُورَانِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: نَهْرَانِ مُؤْمِنَانِ وَ نَهْرَانِ كَافِرَانِ نَهْرَانِ كَافِرَانِ نَهَرُ بَلْخَ وَ دِجْلَةَ وَ الْمُؤْمِنَانِ نِيلُ مِصْرَ وَ الْفُرَاتُ فَحَنِّكُوا أَوْلَادَكُمْ بِمَاءِ الْفُرَاتِ.

بيان

قال الجزري في النهاية فيه نهران مؤمنان و نهران كافران أما المؤمنان فالنيل و الفرات و أما الكافران فدجلة و نهر بلخ جعلهما مؤمنين علي التشبيه لأنهما يفيضان علي الأرض فيسقيان الحرث بلا مئونة و جعل الآخرين كافرين لأنهما لا يسقيان و لا ينتفع بهما إلا بمئونة و كلفة فهذان في الخير و النفع كالمؤمنين و هذان في قلة النفع كالكافرين انتهي و أقول ربما يومئ التفريع بقوله فحنكوا إلي أن المراد أن للأولين مدخلا في الإيمان و للآخرين‌⁽³⁾في الكفر و هو في الفرات ظاهر كما عرفت و أما في النيل فلعل شقاوة أهله لسوء تربة مصر كما ورد في الأخبار فلو جري في غيره لم يكن كذلك و نهر بلخ هو نهر جيحون و قال البرجندي و يخرج عموده من حدود بدخشان من موضع طوله أربع و تسعون درجة و عرضه سبع و ثلاثون درجة ثم يجتمع معه أنهار كثيرة و يذهب إلي جهة المغرب و الشمال إلي حدود بلخ ثم يجاوزه إلي ترمد ثم يذهب إلي المغرب و الجنوب إلي ولاية زم‌⁽⁴⁾و طوله تسع و ثمانون درجة و عرضه سبع و ثلاثون ثم يمر إلي المغرب و الشمال إلي موضع

در آن‌ها ریزد و لؤلؤ خرد از قطره خرد است و لؤلؤ درشت از قطره درشت.

روایت 13

کامل الزیاره: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: دو نهر مؤمن و دو نهر کافر می‌باشند. دو نهر کافر عبارتند از نهر بلخ و دجله و دو نهر مؤمن نیز نیل مصر و فرات می‌باشند. فرزندان خود را با آب فرات کام بردارید.

توضیح

جزری در نهایه در ذیل حدیثی آورده است که دو نهر مؤمن و دو نهر کافرند: دو مؤمن عبارتند از نیل و فرات و دو کافر دجله و نهر بلخ می‌باشند. این دو را به این جهت به مومن تشبیه کرده‌اند که چون خود به خود و بی رنج بر زمین روان می‌شوند و زراعت را سیراب کنند. و آن دو را کافر دانسته‌اند برای آنکه جز با رنج و زحمت سیراب نمی‌کنند و این دو در خیر و رحمت همچون دو مؤمن می‌باشند و آن دو در کم سودی مانند کافر هستند.

مولف:

چه بسا این که فرمود «کام بردارید» اشاره به این دارد که در ایمان و کفر اثری می‌گذارند که این مطلب در فرات روشن است و اما در نیل مصر بسا شقاوت مردمش بر اثر خاک آن باشد که بد است،چنان چه در اخبار رسیده و اگر در غیر این مکان جریان داشت این چنین نبود.

نهر بلخ همان جیحون است. بیرجندی گفته است: مایه‌اش از حدود بدخشان است. در طول نود و نه درجه و عرض سی و هفت درجه. سپس نهرهای بسیاری با آن گرد می‌شوند و به سمت مغرب و شمال تا حدود بلخ می‌رود و از آن می‌گذرد تا ترمد و آنگه به مغرب و جنوب تا ولایت زمَّ در طول هشتاد و نه درجه و عرض سی و هفت درجه می‌رود. سپس به همان سو می‌رود

طوله ثمان و ثمانون درجة و عرضه تسع و ثلاثون ثم يمر إلي أن ينصب‌⁽¹⁾في بحيرة خوارزم و نهر دجلة مشهور و يخرج من بلاد الروم من شمال ميارقين‌⁽²⁾من تحت حصار ذي القرنين و يذهب من جهة الشمال و المغرب إلي جهة الجنوب و المشرق و يمر بمدينة آمد و الموصل و سرمن‌رأي و بغداد ثم إلي واسط ثم ينصب في بحر فارس.

«12»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام قَالَ: لَمَّا قَالَ اللَّهُ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي قَالَتِ الْأَرْضُ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَبْلَعَ مَائِي أَنَا فَقَطْ وَ لَمْ أُومَرْ أَنْ أَبْلَعَ مَاءَ السَّمَاءِ قَالَ فَبَلَعَتِ الْأَرْضُ مَاءَهَا وَ بَقِيَ مَاءُ السَّمَاءِ فَصُيِّرَ بَحْراً حَوْلَ الدُّنْيَا⁽³⁾.

«13»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام كَرَي بِرِجْلِهِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ وَ لِسَانُ الْمَاءِ يَتْبَعُهُ الْفُرَاتَ وَ دِجْلَةَ وَ نِيلَ مِصْرَ وَ مِهْرَانَ وَ نَهْرَ بَلْخَ فَمَا سَقَتْ أَوْ سُقِيَ مِنْهَا فَلِلْإِمَامِ وَ الْبَحْرُ الْمُطِيفُ بِالدُّنْيَا.

بيان

قال البرجندي نهر مهران هو نهر السند يمر أولا في ناحية ملتان ثم يميل إلي الجنوب و يمر بالمنصورة ثم يمر حتي ينصب في بحر ديبل من جانب المشرق و هو نهر عظيم و ماؤه في غاية العذوبة و شبيه بنيل مصر و يكون فيه التمساح كالنيل و قيل إذا وصل إلي موضع طوله مائة و سبع درجات و عرضه ثلاث و عشرون درجة ينقسم إلي شعبتين ينصب إحداهما في بحر الهند و الأخري تمر و تنصب فيه بعد مسافة أيضا فما سقت أي بأنفسها أو سقي منها أي سقي الناس منها و هذا الخبر رواه في الفقيه بسند صحيح عن أبي البختري‌⁽⁴⁾و زاد في آخره

تا جایی که هشتاد و هشت درجه طول و سی و نه درجه عرض دارد. سپس از آن می‌گذرد تا اینکه به دریاچه خوارزم می‌ریزد و به نهر دجله مشهور است و سرچشمه آن از میافارقین زیر دو دژ ذوالقرنین است و از شمال غربی به جنوب می‌رود و به شهر «آمد» می‌گذرد و به شهر موصل، سامرا و بغداد سپس به واسطه‌ای به دریای فارس می‌ریزد.

روایت 14

عیاشی: از یکی از دو امام علیهما السّلام نقل کرده است هنگامی که خداوند متعال فرمود: «یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی»⁽⁵⁾{وگفته شد: «ای زمین! آب خود را فرو بر، و ای آسمان، [ازباران] خودداری کن} زمین گفت: من فرمانبرم تنها آب خودم را فرو می‌دهم و نبایدم آب آسمان را هم فرو کشم، و آب خود را فرو کشید و آب آسمانی به جا ماند و دریای گرد زمین شد.

روایت 15

کافی: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: جبرئیل با پایش پنج نهر را کند و زبانه آب به دنبالش می‌رفت؛ که عبارتند از فرات، دجله، نیل مصر، مهران و نهر بلخ. هر چه را آبیاری می‌کنند از آن‌ها آبیاری می‌شود. از امام علیه السّلام روایت شده است: و هم دریای دور دنیا.⁽⁶⁾

توضیح

بیرجندی گفته است: مهران نهر سند از ناحیه ملتان است، اول از ناحیه ملتان گذر می‌کند و به جنوب منحرف می‌شود و به منصوره می‌گذرد تا اینکه به دریای «دیبل» می‌ریزد و آن رود بزرگی است و آب بسیار گوارا چون نیل مصر و نهنگ هم دارد. و گفته‌اند چون به طول یکصد و هفت درجه و عرض بیست و سه درجه می‌رسید دو شعبه می‌شود؛ یکی به دریای هند می‌ریزد و دیگری پیش می‌رود و پس از مسافتی به دریای هند می‌ریزد. این خبر در کتاب من لا یحضره الفقیه از ابی بختری روایت شده است که به آخرش افزوده است که

و هو أفسبكون و لعله من الصدوق فصار سببا للإشكال لأن أفسبكون معرب آبسكون و هو بحر الخزر و يقال له بحر جرجان و بحر طبرستان و بحر مازندران و طوله ثمانمائة ميل و عرضه ستمائة ميل و ينصب فيه أنهار كثيرة منها نهر آتل‌⁽¹⁾و هذا البحر غير محيط بالدنيا بل محاط بالأرض من جميع الجوانب و لا يتصل بالمحيط و لعله إنما تكلف ذلك لأنه لا يحصل من المحيط شي‌ء و هو غير مسلم و قرأ بعض الأفاضل المطيف بضم الميم و سكون الطاء و فتح الياء اسم مفعول أو اسم المكان من الطواف و لا يخفي ضعفه فإن اسم المفعول منه مطاف بالضم أو مطوف و اسم المكان كالأول أو مطاف بالفتح و ربما يقرأ مطيف بتشديد الياء المفتوحة و هو أيضا غير مستقيم لأنه بالمعني المشهور واوي فالمفعول من باب التفعيل مطوّف و أيضا كان ينبغي أن يقال المطيف به الدنيا نعم قال في القاموس طيّف تطييفا و طوف أكثر الطواف انتهي لكن حمله علي هذا أيضا يحتاج إلي تكلف شديد و ما في الكافي أظهر و أصوب و المعني أن البحر المحيط بالدنيا أيضا للإمام عليه السلام.

«14»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: شَرُّ الْيَهُودِ يَهُودُ بَيْسَانَ وَ شَرُّ النَّصَارَي نَصَارَي نَجْرَانَ وَ خَيْرُ مَاءٍ نَبَعَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ مَاءُ زَمْزَمَ وَ شَرُّ مَاءٍ نَبَعَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ مَاءُ بَرَهُوتَ وَادٍ بِحَضْرَمَوْتَ يَرِدُ عَلَيْهِ هَامُ الْكُفَّارِ وَ صَدَاهُمْ.

بيان

في القاموس بيسان قرية بالشام و قرية بمرو و موضع باليمامة و لعل الأول هنا أظهر و نجران موضع باليمن و في النهاية فيه لا عدوي و لا هامة الهامة الرأس و اسم طائر و هو المراد في الحديث و ذلك أنهم كانوا يتشاءمون بها و هي من طير الليل و قيل هي البومة و قيل إن العرب كانت تزعم أن روح القتيل الذي لا يدرك بثأره تصير هامة فتقول اسقوني اسقوني فإذا أدرك بثأره طارت و قيل كانوا يزعمون أن عظام الميت و قيل روحه تصير هامة فتطير و يسمونه الصدي فنفاه الإسلام و نهاهم عنه و في القاموس الصدي الجسد من الآدمي بعد موته و

آن «افسیکون» است و شاید از خود صدوق است و مایه اشکال شده است، چون معرب «آبسکون» دریای خزر است و آن را دریای گرگان و دریای طبرستان و مازندران هم می‌گویند. به طول هشتصد و پهنای ششصد میل، که رودهای بسیاری در آن می‌ریزد، مانند رود آتل (آمل). این دریا گرد جهان نیست، بلکه گردش زمین است از هر سو و به بحر محیط پیوسته نیست و شاید آن را چنین تفسیر کرده برای آنکه از محیط چیزی به دست نمی‌آید و آن هم مسلم نیست.

یکی از افاضل «مطیف» را بر وزن «مفحم» خوانده است که اسم مفعول یا اسم مکان از «طواف» می‌باشد. یعنی احاطه شده، ولی نظر ضعیفی است، چون اسم مفعولش مطاف یا مطوف است یا مطاف به فتح میم و بسا «مطیف» به تشدید یاء خوانده‌اند، یعنی فتحه‌دار و آن هم درست نمی‌باشد. باب تفعیل آن طواف و اسم مفعولش مطوّف آمده و باید «مطیّف به الدنیا» گفته شود.آری در قابوس «طیّف» به معنی طوف آمده است، ولی حملش به این معنی هم سخت است و لذا آنچه در کافی آمده بهتر است و مقصود این است که دریای گرد دنیا هم از امام علیه السّلام است.

روایت 16

نوادر راوندی: از حضرت رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: بدترین یهود، یهود بیسان هستند و بدترین ترسا در نجران؛ بهترین آب که روی زمین جوشید آب زمزم و بدترین آن آب برهوت است، یک وادی در حضرموت که جان کافران در آن وارد شوند.

توضیح

در قاموس است که «بیسان» روستایی در شام و مرو است و مکانی در یمامه و احتمال اول در اینجا اظهر است، و نجران موضعی در یمن است. در نهایه آمده است که در حدیث است «نه عدوی است و نه هامه.» هامه سر است و نام پرنده می‌باشد و مقصود حدیث همین است، چون عرب به آن فال بد می‌زدند و آن پرنده شب است و گفته‌اند جغد است. و البته گفته شده که عرب معتقد بودند که جان کشته‌ای که خونخواهی نشده هامه می‌شود و فریاد می‌کشد: «سیرابم کنید، سیرابم کنید!» و چون خونخواهی شد، پرواز می‌کند. گفته شده است پنداشتند استخوان مرده است و گفته‌اند جان او است که هامه می‌شود و می‌پرد و آن را «صدی» می‌نامیدند و اسلام آن را نهی کرد و از آن بازداشت. در قاموس است که «صدی» تن مرده آدمی است

طائر يخرج من رأس المقتول إذا بلي بزعم الجاهلية.

«15»

كِتَابُ الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ رَفَعَهُ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ أَوَّلِ شَيْ‌ءٍ ضَجَّ عَلَي الْأَرْضِ قَالَ وَادٍ بِالْيَمَنِ هُوَ أَوَّلُ وَادٍ فَارَ مِنْهُ الْمَاءُ.

«16»

كِتَابُ النَّوَادِرِ، لِعَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عِيسَي بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ عليه السلام: لَوْ عُدِلَ فِي الْفُرَاتِ لَسَقَي‌⁽¹⁾مَا عَلَي الْأَرْضِ كُلَّهُ.

بيان

يحتمل أن يكون المراد بها الأراضي التي علي شطه و بالقرب منه.

«17»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: مَاءُ زَمْزَمَ لِمَا شُرِبَ لَهُ مَنْ شَرِبَهُ لِمَرَضٍ شَفَاهُ اللَّهُ أَوْ لِجُوعٍ أَشْبَعَهُ اللَّهُ أَوْ لِحَاجَةٍ قَضَاهَا اللَّهُ.

قال الحكيم الترمذي و حدّثني أبي قال دخلت الطواف في ليلة ظلماء فأخذني من البول ما شغلني فجعلت أعتصر حتي آذاني و خفت إن خرجت من المسجد أن أطأ بعض تلك الأقذار و ذلك أيام الحاج فذكرت هذا الحديث فدخلت زمزم فتبلّعت منه فذهب عني إلي الصباح‌⁽²⁾.

«18»

وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَرْسَلَ الْبَحْرَيْنِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ قَالَ حَاجِزٌ لا يَبْغِيانِ قَالَ لَا يَخْتَلِطَانِ وَ رُوِيَ أَيْضاً عَنْهُ قَالَ: بَحْرُ السَّمَاءِ وَ بَحْرُ الْأَرْضِ يَلْتَقِيَانِ كُلَّ عَامٍ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ إِذَا مَطَرَتِ السَّمَاءُ فَتَحَتِ الْأَصْدَافُ فِي الْبَحْرِ أَفْوَاهَهَا فَمَا وَقَعَ فِيهَا مِنْ قَطْرِ السَّمَاءِ فَهُوَ اللُّؤْلُؤُ⁽³⁾.

«19»

وَ عَنِ ابْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: إِذَا نَزَلَ الْقَطْرُ مِنَ السَّمَاءِ تَفَتَّحَتْ لَهُ الْأَصْدَافُ فَكَانَ لُؤْلُؤاً⁽⁴⁾.

«20»

وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: الْمَرْجَانُ عِظَامُ اللُّؤْلُؤِ. و عن ابن عباس: مثله‌⁽⁵⁾.

و به پندار جاهلیت پرنده‌ای که از سر کشته برمی‌آید چون پوسیده می‌گردد.

روایت 17

غارات: از اصبغ بن نباته روایت شده است که از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسش شد: نخست چیزی که بر زمین نالید چه بود؟ فرمود: وادی یمن بود که برای اولین بار آب از آن جوشید.

روایت 18

نوادر راوندی: از علی بن اسباط روایت شده است که اگر در فرات رعایت عدالت شود، همه زمین را سیراب کند.

توضیح

شاید مقصود همه زمین‌های کنار و نزدیک به آن است

روایت 19

الدُر المنثور: از جابر بن عبدالله روایت شده است که گفت: شنیدم که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله می‌فرمود: آب زمزم برای هر چه منظور شود سود می‌دهد؛ هر که آن را برای بیماری نوشد خدا شفایش می‌دهد و اگر برای گرسنگی بنوشد، خدا او را سیر می‌کند و چنان چه برای حاجت استفاده می‌کند، خدا آن را بر می‌آورد.

حکیم ترمدی گفته است: پدرم برایم باز گفت که شبی تاریک به طواف پرداختم و به سختی بولم گرفت و مرا به رنج انداخت. ترسیدم اگر از مسجد بیرون بیایم پا بر پلیدی گذارم، چون وقت حج بود. در این هنگام به یاد این حدیث آمدم و به زمزم در آمدم و از آن نوش کردم و تا صبح آسوده شدم.

روایت 20

الدُر المنثور: و از همان از ابن عباس روایت شده است که گفت: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ» یعنی فرستاد دو دریا را «و بَیْنَهُما بَرْزَخٌ» یعنی پرده میانشان بود، «لا یَبْغِیانِ» به هم نیامیختند. و از او هم روایت شده که مقصود دریای آسمان و دریای زمین است که هر سال به هم بر می‌خورند. {لؤلؤ و مرجان از آن‌هابرمی‌آید.} چون صدف‌ها ببارد در دریا دهان گشایند و هر چه از قطره‌های باران در آن‌ها فرو چکد لؤلؤ می‌شود.⁽⁶⁾

روایت 21

الدُر المنثور: از ابن جبیر نیز نقل شده است که گفت: هرگاه قطره‌ای از آسمان می‌چکد، برای او صدف‌هایی باز می‌شود که این صدف‌ها لؤلؤ می‌شود.⁽⁷⁾

روایت 22

الدُر المنثور: از امام علی علیه السّلام است که فرمود: مرجان، لؤلؤ درشت است.

از ابن عباس هم مانند آن روایت شده است.

«21»

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي عَنْهُ: الْمَرْجَانُ اللُّؤْلُؤُ الصِّغَارُ⁽¹⁾.

«22»

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: الْمَرْجَانُ الْخَرَزُ الْأَحْمَرُ⁽²⁾.

«23»

وَ عَنْ عُمَيْرِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: كُنَّا مَعَ عَلِيٍّ عَلَي شَطِّ الْفُرَاتِ فَمَرَّتْ سَفِينَةٌ فَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ‌⁽³⁾.

«24»

مَجْمَعُ الْبَيَانِ، رَوَي مُقَاتِلٌ عَنْ عِكْرِمَةَ وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَنْزَلَ مِنَ الْجَنَّةِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ سَيْحُونَ وَ هُوَ نَهَرُ الْهِنْدِ وَ جَيْحُونَ وَ هُوَ نَهَرُ بَلْخَ وَ دِجْلَةَ وَ الْفُرَاتَ وَ هُمَا نَهْرَا الْعِرَاقِ وَ النِّيلَ وَ هُوَ نَهَرُ مِصْرَ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَي مِنْ عَيْنٍ وَاحِدَةٍ وَ أَجْرَاهَا فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلَ فِيهَا مَنَافِعَ لِلنَّاسِ فِي أَصْنَافِ مَعَايِشِهِمْ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلي ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ‌⁽⁴⁾.

«25»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ صَالِحِ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ ظَبْيَانَ أَوِ الْمُعَلَّي بْنِ خُنَيْسٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا لَكُمْ مِنْ هَذِهِ الْأَنْهَارِ⁽⁵⁾فَتَبَسَّمَ وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي بَعَثَ جَبْرَئِيلَ وَ أَمَرَهُ أَنْ يَخْرِقَ بِإِبْهَامِهِ ثَمَانِيَةَ أَنْهَارٍ فِي الْأَرْضِ مِنْهَا سَيْحَانُ وَ جَيْحَانُ وَ هُوَ نَهَرُ بَلْخَ وَ الْخشوعُ وَ هُوَ نَهَرُ الشَّاشِ وَ مِهْرَانُ وَ هُوَ نَهَرُ الْهِنْدِ وَ نِيلُ مِصْرَ وَ دِجْلَةُ وَ الْفُرَاتُ فَمَا سَقَتْ أَوِ اسْتَقَتْ فَهُوَ لَنَا وَ مَا كَانَ لَنَا فَهُوَ لِشِيعَتِنَا وَ لَيْسَ لِعَدُوِّنَا مِنْهُ شَيْ‌ءٌ إِلَّا مَا غَصَبَ عَلَيْهِ وَ إِنَّ وَلِيَّنَا لَفِي أَوْسَعَ مِمَّا بَيْنَ ذِهْ إِلَي ذِهْ يَعْنِي بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا الْمَغْصُوبِينَ عَلَيْهَا خالِصَةً لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ بِلَا غَصْبٍ.

توضيح

لعل التبسّم لأجل من التبعيضية يخرق كينصر و يضرب أي

روایت 23

الدُر المنثور: در روایت دیگر از او مرجان لؤلؤ خرد است.⁽⁶⁾

روایت 24

از ابن مسعود روایت شده است که مرجان مهره سرخی است.

روایت 25

الدُر المنثور: از عمیر بن سعد نقل شده است که ما نزد علی علیه السّلام کنار شط فرات بودیم که کشتی گذشت و آن حضرت این آیه را خواند: «وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلام»⁽⁷⁾{و او راست در دریا سفینه‌های بادبان‌دارِ بلند همچون کوه‌ها}

روایت 26

مجمع البیان: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: خدای تعالی پنج نهر از بهشت فرو آورد: سیحون نهر هند، جیحون نهر بلخ، دجله و فرات دو نهر عراق و نیل نهر مصر. همه را از یک چشمه فرو آورد و در زمین روان کرد و سود مردم را در هر نوع زندگی در آن‌ها نهاد. سپس در ادامه فرمود: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ»⁽⁸⁾{و از آسمان، آبی به اندازه [معین] فرود آوردیم، و آن را در زمین جای دادیم، و ما برای از بین بردن آن مسلماً تواناییم.}⁽⁹⁾

روایت 27

کافی: از یونس بن ظبیان یا معلی بن خنیس روایت شده است که به امام صادق علیه السّلام گفتم: برای شما از این نهرها چیست؟ لبخندی زد و فرمود: راستش، خداوند بزرگ جبرئیل را فرستاد و به او فرمود با انگشت بزرگ پایش، هشت نهر در زمین بکند چون سیحان و جیحان که نهر بلخ است و خشوع نهر شاش و مهران نهر هند، نیل مصر، دجله و فرات. هر آنچه آب دهند یا از آن‌ها سیراب می‌شوند از ما است و هر چه از ما است، از شیعیان ما است و دشمن ما را از آن بهره نمی‌برد، جز این که غصب می‌کند و به زور می‌برد.و راستی دوست ما را سعه و فراوانی بیش از میان آسمان و زمین است! سپس این آیه را خواند {بگو آن برای کسانی است که گرویدند در زندگی دنیا} که از آن‌ها غصب شده {و مخصوص آن‌هااست روز قیامت و دچار غصب نباشند.}

توضیح

شاید لبخند امام از این جهت است که سهمی را از آن‌ها دانسته است نه همه را.

يشقّ و يحفر و منهم من حمل الكلام علي الاستعارة التمثيلية لبيان أن حدوث الأنهار و نحوها مستندة إلي قدرة الله تعالي ردا علي الفلاسفة الذين يسندونها إلي الطبائع و في أكثر النسخ هنا جيحان بالألف و في بعضها بالواو و هو أصوب لما عرفت أن نهر بلخ بالواو و علي الأول إن كان التفسير من بعض الرواة فيمكن أن يكون اشتباها منه و لو كان من الإمام عليه السلام و صح الضبط كان الاشتباه من اللغويين و الشاش بلد بما وراء النهر كما في القاموس و نهره علي ما ذكره البرجندي بقدر ثلثي الجيحون و منبعه من بلاد الترك من موضع عرضه اثنتان و أربعون درجة و طوله إحدي و سبعون درجة و يمر إلي المغرب مائلا إلي الجنوب إلي خجند ثم إلي فاراب ثم ينصب في بحيرة خوارزم و تسميته بالخشوع غير مذكور فيما رأينا من كتب اللغة و غيرها فما سقت أي سقته من الأشجار و الأراضي و الزروع أو استقت أي منه أي أخذت الأنهار منه و هو بحر المطيف بالدنيا أو بحر السماء فالمقصود أن أصلها و فرعها لنا أو ضمير استقت راجع إلي ما باعتبار تأنيث معناه و التقدير استقت منها و ضمير منها المقدر للأنهار فالمراد بما سقت ما جرت عليها من غير عمل و بما استقت ما شرب منها بعمل كالدولاب و شبهه و نسبة الاستسقاء⁽¹⁾إليها علي المجاز كذا خطر بالبال و هو أظهر و قيل ضمير استقت راجع إلي الأنهار علي الإسناد المجازي لأن الاستقاء فعل لمن يخرج الماء منها بالحفر و الدولاب يقال استقيت من البئر أي أخرجت الماء منها و بالجملة يعتبر في الاستقاء ما لا يعتبر في السقي من الكسب و المبالغة في الاعتمال إلا ما غصب عليه علي بناء المعلوم و الضمير للعدو أي غصبنا عليه أو علي بناء المجهول أي إلا شي‌ء صار مغصوبا عليه يقال غصبه علي الشي‌ء أي قهره و الاستثناء منقطع إن كان اللام للاستحقاق و إن كان للانتفاع فالاستثناء متصل و ذه إشارة إلي المؤنث أصلها ذي قلبت الياء هاء المغصوبين عليها الحاصل أن خالصة حال مقدرة من قبيل قولهم جاءني زيد صائدا صقره غدا قال في مجمع البيان قال ابن عباس يعني أن المؤمنين يشاركون المشركين في الطيبات في الدنيا ثم يخلص الله

و برخی این سخن را نمونه افسانه‌ای دانسته‌اند برای بیان پدید شدن نهرها در زمین و بیان این که به قدرت خدای تعالی است و این ردّ بر فلاسفه است که آن‌ها را مستند به طبیعت می‌دانند. در برخی نسخه‌ها جیحون با واو و در برخی با الف است و آن در نهر بلخ درست‌تر است، و تعبیر به جیحان از اشتباه راویان است و اگر از خود امام علیه السّلام باشد، اشتباه از لغویین است. و شاش طبق گفته قاموس، شهری در ماوراء النهر استو این نهر چنان چه بیرجندی گفته است به اندازه دو سوم جیحون بوده و سرچشمه‌اش در بلاد ترک در عرض چهل و دو درجه و طول هفتاد و یک درجه است و از مغرب جنوبی به خجند می‌گذرد، وانگه به فاراب و به دریای خزر می‌ریزد و نام خشوع در کتب لغت و جز آن برایش نیامده است.

«او استقت» یعنی آنچه این نهرها از آن آب می‌گیرند که دریای گرد جهان یا دریای آسمان از ما است و مقصود اصل و فرع نهرها است، یا مقصود آنچه از آن‌ها آب داده می‌شود به وسیله ابزار و چاه است و هر چه هم آب بر آن‌ها روان می‌شود و این اظهر است.

در مجمع البیان در تفسیر آیه آمده است: ابن عباس می‌گوید: یعنی مؤمنان شریک مشرکان در خوشی‌های دنیا هستند

الطيبات في الآخرة للذين آمنوا و ليس للمشركين فيها شي‌ء⁽¹⁾انتهي.

ثم اعلم أنه عليه السلام ذكر في الأول ثمانية و إنما ذكر في التفصيل سبعة فيحتمل أن يكون ترك واحدا منها لأنه لم يكن في مقام تفصيل الجميع بل قال منها سيحان الخبر و قيل لما كان سيحان اسما لنهرين نهر بالشام و نهر بالبصرة أراد هنا كليهما من قبيل استعمال المشترك في معنييه و هو بعيد و لعله سقط واحد منها من الرواة و كأنه كان جيحان و جيحون فظن بعض النساخ و الرواة زيادة أحدهما فأسقطه و حينئذ يستقيم التفسير أيضا.

فائدة قال النيسابوري في تفسير قوله تعالي وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ قد سلف أن الماء المحيط⁽²⁾بأكثر جوانب القدر المعمور من الأرض فذلك هو البحر المحيط و قد دخل في ذلك الماء من جانب الجنوب متصلا بالمحيط الشرقي و منقطعا عن الغربي إلي وسط العمارة أربعة خليجات الأول إذا ابتدأ من المغرب الخليج البربري لكونه في حدود بربر من أرض الحبشة طوله من الجنوب إلي الشمال مائة و ستون فرسخا و عرضه خمسة و ثلاثون فرسخا و علي ضلعه الغربي بلاد كفار الحبشة و بعض الزنج و علي الشرقي بلاد مسلمي الحبشة و الثاني الخليج الأحمر طوله من الجنوب إلي الشمال أربعمائة و ستون فرسخا و عرضه بقرب منتهاه ستون فرسخا و بين طرفه و فسطاط مصر الذي علي شرق النيل مسيرة ثلاثة أيام علي البر و علي ضلعه الغربي بعض بلاد البربر و بعض بلاد الحبشة و علي ضلعه الشرقي سواحل عليها فرضه مدينة الرسول صلي الله عليه و آله لقوافل مصر و الحبشة إلي الحجاز ثم سواحل اليمن ثم عدن علي الذؤابة الشرقية منه الثالث خليج فارس طوله من الجنوب إلي الشمال أربعمائة و ستون فرسخا و عرضه قريب من مائة و ثمانين فرسخا و علي سواحل ضلعه الغربي بلاد عمان و لهذا ينسب البحر هناك إليها و جملة ولاية الغرب و إحيائهم من الحجاز و اليمن و الطائف و غيرها و بواديهم بين الضلع الغربي من هذا

و در آخرت خاص مؤمنان می‌شود و مشرکان از آن بهره‌ای نمی‌برند.⁽³⁾

باید دانسته شود که یکی از دو نهر را شرح نداده است، برای آنکه در مقام تفصیل همه نبوده چنان چه از واژه «منها»می‌فهماند. و گفته شده است چون سیحان نام دو نهر یکی در شام و دیگری در بصره است، از آن هر دو را اراده کرده و لفظ مشترک را برای دو معنا آورده است. البته این بعید است و چه بسا که یکی را راویان انداخته باشند. لفظ خبر جیحان و جیحون می‌باشد و برخی نسخه برادران یا راویان گمان کردند یکی فزونی است و آن را انداخته‌اند و بنابراین شرح تمام است.

یک فایده:

نیشابوری در تفسیر این قول خدای تعالی « وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاس.»⁽⁴⁾{و کشتی‌هایی که در دریا روانند با آنچه به مردم سود می‌رساند}گفته است: آبی که گرد معموره زمین است و آن را دریای محیط گویند، از سمت جنوب شرقی جدا از غربی چهار خلیج به میان معموره زمین دارد.

اول: خلیج بربری در حدود بربر از زمین حبشه (دریای مدیترانه) با طول یکصد و شصت فرسخ و پهنای سی و پنج فرسخ، که در گوشه غرب آن بلاد کفار حبشه و برخی زنگیان قرار گرفته و بر شرق آن بلاد مسلمانان حبشه می‌باشد .

دوم: دریای احمر به طول چهارصد و شصت فرسخ از جنوب تا شمال و پهنای نزدیک پایان شصت فرسخ و میان کناره آن تا فسطاط مصر بر شرق نیل، به اندازه سه روز راه در خشکی است و در ضلع غربی آن برخی بلاد بربر و حبشه و بر ضلع شرقی آن راه مدینه پیغمبر است. برای کاروان‌های مصر و حبشه تا حجاز و تا سواحل یمن و عدن بر دنباله شرقی آن قرار دارد.

سوم: خلیج فارس به طول چهارصد و شصت فرسخ از جنوب به شمال و پهنای تقریبی یکصد و هشتاد فرسخ و در کناره‌های ضلع غربی آن بلاد عمان است، از این رو آن را دریای عمان می‌گویند و همه ولایت عرب و تیره‌هایش از حجاز، یمن، طائف و جز آن و بیابان هاشان میان گوشه غربی این

البحر و الشرقي من الخليج الأحمر فلهذا سميت العمارة الواقعة بينهما جزيرة العرب و فيها مكة زادها الله شرفا و علي سواحل ضلعه الشرقي بلاد فارس ثم هرموز ثم مكران ثم سواحل السند الرابع الخليج الأخضر مثلث الشكل آخذ من الجنوب إلي الشمال ضلعه الشرقي بلاد فارس ثم هرموز ثم مكران متصل بالمحيط الشرقي و ضلعه الغربي خمسمائة فرسخ تقريبا و علي سواحل هذا الضلع ولايات الصين و لهذا يسمي بحر الصين و من زاويته الغربية إلي زاوية من بحر فارس يسمي بحر الهند لكون بعض ولايتهم علي سواحله و أيضا فقد دخل إلي العمارة من جانب الغرب خليج عظيم يمر من جانب الجنوب علي كثير من بلاد المغرب و يحاذي أرض السودان و ينتهي إلي بلاد مصر و الشام و من جانب الشمال علي بلاد الروس و الجلالقة و الصقالبة إلي بلاد الروم و الشام و يتشعب منه شعبة من شمال أرض الصقالبة إلي أرض مسلمي بلغار يسمي بحر ورنك طوله المعلوم مائة فرسخ و عرضه ثلاث و ثلاثون و إذا جاوز تلك النواحي امتد نحو المشرق عما وراء جبال غير مسلوكة و أرض غير مسكونة و تتشعب‌⁽¹⁾منه أيضا شعبة يسمي بحر طرابزون فهذه هي البحار المتصلة بالمحيط و أما غير المتصلة فأعظمها بحر طبرستان و جيلان و باب الأبواب و الخزر و أبسيكون‌⁽²⁾لكون هذه الولايات علي سواحله مستطيل الشكل آخذ من المشرق إلي المغرب بأكثر من مائتين و خمسين فرسخا و من الجنوب إلي الشمال بقرب من مائتين و من عجائب البحار الحيوانات المختلفة الأعظام و الأنواع و الأصناف و منها الجزائر الواقعة فيها فقد يقال في بحر الهند من الجزائر العامرة ألف و ثلاثمائة و سبعون منها جزيرة عظيمة في أقصي البحر مقابل أرض الهند في ناحية المشرق و عند بلاد الصين تسمي جزيرة سرانديب‌⁽³⁾دورها ثلاثة آلاف ميل فيها جبال عظيمة و أنهار كثيرة و منها يخرج الياقوت الأحمر و حول هذه الجزيرة تسع عشرة جزيرة عامرة فيها مدائن

دریا و شرق دریای سرخ است و از این رو معموره میانشان را جزیره العرب می‌گویند که مکه (زادها اللَّه شرفا) در آن است و سواحل شرقی آن بلاد فارس وانگه هرموز و مکران است و سپس سواحل سند قرار دارد.

چهارم: دریای سبز به شکل سه گوش، که از جنوب به شمال قرار دارد و ضلع شرقی آن بلاد فارس است و سپس هرموز و مکران و پیوسته است به دریای محیط، ضلع شرقی و غربی آن در حدود پانصد فرسخ است و بر سواحل آن ولایات چین است و از این رو آن را دریای چین می‌خوانند. و از گوشه غربی آن تا گوشه دریای فارس را دریای هند می‌نامند،به این دلیل که برخی بلاد هند در کناره آن قرار دارد و از گوشه غربی آن خلیج بزرگی از سمت جنوب به بسیاری از بلاد مغرب می‌گذرد و در برابر سرزمین سودان می‌باشد و به بلاد مصر و سودان پایان می‌یابد و از سوی شمال به بلاد روس و جلالقه و صقالبه تا بلاد روم [و شام] می‌گذرد، و تنگه‌ای از شمال آن جدا تا سرزمین مسلمانان بلغار به نام دریای (ورنک) به طول یکصد فرسخ و پهنای سی و سه فرسخ می‌شود. چون از آن نواحی گذشت، از پشت کوه‌ها و زمین‌هایی که نه راه و نه سکنه دارند به سوی مشرق کشیده می‌شود و تنگه دیگر به نام دریای (طرابزون، آبسکون) از آن جدا می‌شود.

این‌ها دریاهای متصل به دریای محیط هستند و آنچه به آن متصل نیست،بزرگ‌ترشان دریای طبرستان، گیلان، باب الابواب، خزر و آبسکون است که این ولایات در کنارش می‌باشند. شکل آن مستطیل بوده که از مشرق به مغرب بیش از دویست و پنجاه فرسخ و از جنوب به شمال در حدود دویست فرسخ می‌باشد و از عجایب دریاها، جانوران گوناگون به لحاظ بزرگی و نوع و صنف هستند و هم جزیره‌هایی در آن‌ها است که گفته‌اند در دریای هند هزار و سیصد و هفتاد جزیره است که جزیره بزرگی از آن‌ها در پایان دریا برابر زمین هند در ناحیه مشرق است و نزد بلاد چین «سراندیب» نام دارد که پیرامون آنسه هزار میل است، در آن کوه‌های بزرگ و رودهای بسیار است و یاقوت سرخ از آن به دست می‌آید و گردش نوزده جزیره آبادان است که در آن‌ها شهرها

و قري كثيرة و من جزائر هذا البحر جزيرة كله التي يجلب منها الرصاص القلعي و جزيرة سريرة التي يجلب منها الكافور و غرائب البحر كثيرة و لهذا قيل حدث عن البحر و لا حرج و سئل بعض العقلاء ما رأيت من عجائب البحر قال سلامتي منه.

تتمة قالت الحكماء في سبب انفجار العيون من الأرض أن البخار إذا احتبس في داخل من الأرض لما فيها من ثقب و فرج يميل إلي جهة فيبرد بها فينقلب مياها مختلطة بأجزاء بخارية فإذا كثر لوصول مدد متدافع إليه بحيث لا تسعه الأرض أوجب انشقاق الأرض و انفجرت منها العيون أما الجارية علي الولاء فهي إما لدفع تاليها سابقها أو لانجذابه إليه لضرورة عدم الخلاء بأن يكون البخار الذي انقلب ماء و فاض إلي وجه الأرض ينجذب إلي مكانه ما يقوم مقامه لئلا يكون خلاء فينقلب هو أيضا ماء و يفيض و هكذا استتبع كل جزء منه جزء آخر و أما العيون الراكدة فهي حادثة من أبخرة لم تبلغ من كثرة موادها و قوتها أن يحصل منها معاونة شديدة أو يدفع اللاحق السابق و أما مياه القني‌⁽¹⁾و الآبار فهي متولدة من أبخرة ناقصة القوة عن أن يشق الأرض فإذا أزيل ثقل الأرض عن وجهها صادفت منفذا تندفع إليه بأدني حركة فإن لم يجعل هناك مسيل فهو البئر و إن جعل فهو القناة و نسبة القني إلي الآبار كنسبة العيون السيالة إلي الراكدة و يمكن أن تكون هذه المياه متولدة كما قاله أبو البركات البغدادي من أجزاء مائية متولدة من أجزاء متفرقة في ثقب أعماق الأرض و منافذها إذا اجتمعت بل هذا أولي لكون مياه العيون و الآبار و القنوات تزيد بزيادة الثلوج و الأمطار قال الشيخ في النجاة و هذه الأبخرة إذا انبعثت عيونا أمدت البحار بصب الأنهار إليها ثم ارتفع من البحار و البطائح و الأنهار و بطون الجبال خاصة أبخرة أخري ثم قطرت ثانيا إليها فقامت بدل ما يتحلل منها علي الدور دائما.

و آبادی‌های بسیاری است و از جزایر این دریا یکی کله است که معدن قلع است و دیگری سریره که معدن کافور است و غرائب دریا بسیار است و از این رو گفته‌اند: از دریا بگو و از ترسی نداشته باش. از یک خردمند پرسیدند از عجایب دریا چه دیدی؟ گفت سلامت ماندن خود من.

مطلب پایانی:

حکماء در سبب جوشیدن چشمه‌ها گفته‌اند: هنگامی که بخار از سوراخ‌های زمین در درونش زندانی شد، به سویی رفته و خنک می‌شود و آب می‌گردد و با بخار مخلوط می‌شود و به واسطه تراکم و فشار بخارهای تازه که بیش از گنجایش زمین است، زمین را می‌شکافد و چشمه از آن بیرون می‌آید و ادامه جریانش یا به واسطه فشار دنباله‌های آن است یا به واسطه کششی است که نبودن خلاء پدید می‌آورد. هنگامی که بخار آب شد و به روی زمین آمد، باید جایگزینی پیدا کند تا خلأ نشود و آن هم باز آب می‌شود و بر می‌آید و هر جزئی به دنبال جزئی می‌باشد. و اما چشمه‌های ایستاده، از بخارهایی می‌باشند که مایه و نیروی بسیاری ندارند تا به هم فشار آورند. و اما آب کاریزها و چاه‌ها از بخارهای کمی می‌باشند که نمی‌توانند زمین را بشکافند و برآیند و چون سنگینی زمین از جلوی آن‌ها برداشته شود، در پی هم می‌آیند و اگر راه بیرون شدن ندارند، چاه بوده و در غیر این صورت قنات می‌باشند و قنات چون چشمه‌های روان است و چاه چشمه‌های ایستاده می‌باشد.

و چه بسا این گونه آب‌ها چنان چه ابو البرکات بغدادی گفته است، از ذره‌های آبی می‌باشند که در سوراخ‌های زمین به هم می‌پیوندند و پدید می‌آیند و که البته این نظر بهتر است، زیرا آب چشمه‌ها، چاه‌ها و کاریزها بر اثر برف و باران افزایش می‌یابند. شیخ در نجات گفته است: چون ابن بخارها و چشمه‌ها گشودند، آب دریاها به واسطه ریختن آن‌ها بالا می‌آیند و از دریاها، دشت‌ها، رودها و دره‌های کوه بخارهای دیگری بر می‌آیند و جاگزین آنچه آب شده می‌گردد و پیوسته این جریان ادامه پیدا می‌کند .

باب 31 الأرض و كيفيتها و ما أعدّ الله للناس فيها و جوامع أحوال العناصر و ما تحت الأرضين

الآيات

البقرة: يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾

الرعد: وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيلٌ صِنْوانٌ وَ غَيْرُ صِنْوانٍ يُسْقي بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلي بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ‌⁽²⁾

إبراهيم: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ⁽³⁾

الحجر: وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ مَوْزُونٍ وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ‌⁽⁴⁾

النحل: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ

باب سی و یکم : زمین و چگونگی آن، آنچه خدا در آن برای مردم آماده کرده و کلیات احوال عناصر و آنچه زیر زمینها است

آیات

{همان [خدایی] که زمین رابرای شما فرشی [گسترده]، و آسمان را بنایی [افراشته] قرارداد و از آسمان آبی فرود آورد و بدان از میوه‌ها رزقی برای شما بیرون آورد پس برای خدا همتایانی قرار ندهید، در حالی که خود می‌دانید.}

{و اوست کسی که زمین را گسترانید و در آن، کوه‌ها و رودها نهاد، و از هر گونه میوه‌ای در آن، جُفت جُفت قرار داد. روز را به شب می‌پوشاند. قطعاً در این [امور] برای مردمی که تفکر می‌کنند نشانه‌هایی وجود دارد. و در زمین قطعاتی است کنار هم، و باغهایی از انگور و کشتزارها و درختان خرما، چه از یک ریشه و چه از غیر یک ریشه، که با یک آب سیراب می‌گردند، و [با این همه] برخی از آنها را در میوه [از حیث مزه و نوع و کیفیت] بر برخی دیگر برتری می‌دهیم. بی گمان در این [امر نیز] برای مردمی که تعقّل می‌کنند دلایل [روشنی] است.}

{خداست که آسمانها و زمین را آفرید، و از آسمان آبی فرستاد، و به وسیله آن از میوه‌ها برای شما روزی بیرون آورد، و کشتی را برای شما رام گردانید تا به فرمان او در دریا روان شود، و رودها را برای شما مسخّر کرد. و خورشید و ماه را- که پیوسته روانند- برای شما رام گردانید و شب و روز را [نیز] مسخّر شما ساخت. و از هر چه از او خواستید به شما عطا کرد، و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی‌توانید آن را به شمار درآورید. قطعاً انسان ستم‌پیشه ناسپاس است.}

{و زمین را گسترانیدیم و در آن کوه‌های استوار افکندیم و از هر چیز سنجیده‌ای در آن رویانیدیم. و برای شما و هر کس که شما روزی‌دهنده او نیستید، در آن وسایل زندگی قرار دادیم.}

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخِيلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وَ ما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَي الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَ أَلْقي فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ إلي قوله تعالي وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽¹⁾

الكهف: إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَي الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا⁽²⁾

طه: لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّري‌⁽³⁾و قال تعالي الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّي كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهي مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْري‌⁽⁴⁾

الأنبياء: وَ جَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ‌⁽⁵⁾

الشعراء: أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَي الْأَرْضِ كَمْ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَ ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ‌⁽⁶⁾.

و قال تعالي أَ تُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا آمِنِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ‌⁽⁷⁾

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلًا لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ[ إلی قوله تعالی] وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِیم‌⁽⁸⁾

{به وسیله آن، کشت و زیتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه محصولات [دیگر] برای شما می‌رویاند. قطعاً در اینها برای مردمی که اندیشه می‌کنند نشانه‌ای است. و شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام گردانید، و ستارگان به فرمان او مسخّر شده‌اند. مسلماً در این [امور] برای مردمی که تعقل می‌کنند نشانه‌هاست. و [همچنین] آنچه را در زمین به رنگهای گوناگون برای شما پدید آورد [مسخّر شما ساخت]. بی‌تردید، در این [امور] برای مردمی که پند می‌گیرند نشانه‌ای است. و اوست کسی که دریا را مسخّر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید، و پیرایه‌ای که آن را می‌پوشید از آن بیرون آورید. و کشتیها را در آن، شکافنده [آب] می‌بینی، و تا از فضل او بجویید و باشد که شما شکر گزارید. و در زمین کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نجنباند، و رودها و راهها [قرار داد] تا شما راه خود را پیدا کنید. و نشانه‌هایی [دیگر نیز قرار داد]، و آنان به وسیله ستاره [قطبی] راه‌یابی می‌کنند ... و اگر نعمت [های] خدا را شماره کنید، آن را نمی‌توانید بشمارید. قطعاً خدا آمرزنده مهربان است.}

{در حقیقت، ما آنچه را که بر زمین است، زیوری برای آن قرار دادیم، تا آنان را بیازماییم که کدام یک از ایشان نیکوکارترند.}

{آنچه در آسمانها و آنچه در زمین و آنچه میان آن دو و آنچه زیر خاک است از آنِ اوست.} - الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری‌⁽¹¹⁾

{همان کسی که زمین را برایتان گهواره‌ای ساخت، و برای شما در آن، راهها ترسیم کرد و از آسمان آبی فرود آورد، پس به وسیله آن رُستنیهای گوناگون، جفت جفت بیرون آوردیم. بخورید و دامهایتان را بچرانید که قطعاً در اینها برای خردمندان نشانه‌هایی است. از این [زمین] شما را آفریده‌ایم، در آن شما را بازمی‌گردانیم و بار دیگر شما را از آن بیرون می‌آوریم.}

{و در زمین کوه‌هایی استوار نهادیم تا مبادا [زمین] آنان [مردم] را بجنباند، و در آن راههایی فراخ پدید آوردیم، باشد که راه یابند.}

{مگر در زمین ننگریسته‌اند که چه قدر در آن از هر گونه جفتهای زیبا رویانیده‌ایم؟ قطعاً در این [هنرنمایی] عبرتی است و [لی] بیشترشان ایمان‌آورنده نیستند.}

{آیا شما را در آنچه اینجا دارید آسوده رها می‌کنند؟ در باغها و در کنار چشمه‌ساران، و کشتزارها و خرمابُنانی که شکوفه‌هایشان لطیف است؟ و هنرمندانه [برای خود] از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشید.}

النمل: أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾

لقمان: خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَ أَلْقي فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي ما ذا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ‌⁽²⁾

فاطر: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِيبُ سُودٌ وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ إِنَّما يَخْشَي اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ⁽³⁾

يس: وَ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ وَ جَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَ فَلا يَشْكُرُونَ سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ‌⁽⁴⁾

المؤمن: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَ السَّماءَ بِناءً⁽⁵⁾

السجدة: وَ مِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَي الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتي إِنَّهُ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ⁽⁶⁾

حمعسق: وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلي

{[آیا آنچه شریک می‌پندارند بهتر است] یا آن کس که آسمانها و زمین را خلق کرد و برای شما آبی از آسمان فرود آورد، پس به وسیله آن، باغهای بهجت‌انگیز رویانیدیم. کار شما نبود که درختانش را برویانید. آیا معبودی با خداست؟ [نه،] بلکه آنان قومی منحرفند. [آیا شریکانی که می‌پندارند بهتر است] یا آن کس که زمین را قرارگاهی ساخت و در آن رودها پدید آورد و برای آن، کوه‌ها را [مانند لنگر] قرار داد، و میان دو دریا برزخی گذاشت؟ آیا معبودی با خداست؟ [نه،] بلکه بیشترشان نمی‌دانند.}

{آسمانها را بی‌هیچ ستونی که آن را ببینید خلق کرد و در زمین کوه‌های استوار بیفکند تا [مبادا زمین] شما را بجنباند، و در آن از هر گونه جنبنده‌ای پراکنده گردانید، و از آسمان آبی فروفرستادیم و از هر نوع [گیاه] نیکو در آن رویانیدیم. این، خلق خداست. [اینک] به من نشان دهید کسانی که غیر از اویند چه آفریده‌اند؟ [هیچ!] بلکه ستمگران در گمراهی آشکارند.} - أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُودٌ وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدواب وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ کَذلِکَ إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ⁽⁹⁾

{آیا ندیده‌ای که خدا از آسمان، آبی فرود آورد و به [وسیله] آن میوه‌هایی که رنگهای آنها گوناگون است بیرون آوردیم؟ و از برخی کوه‌ها، راهها [و رگه‌ها] ی سپید و گلگون به رنگهای مختلف و سیاه پر رنگ [آفریدیم]. و از مردمان و جانوران و دامها که رنگهایشان همان گونه مختلف است [پدید آوردیم]. از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می‌ترسند. آری، خدا ارجمندِ آمرزنده است.}

{و زمین مرده، برهانی است برای ایشان، که آن را زنده گردانیدیم و دانه از آن برآوردیم که از آن می‌خورند. و در آن [زمین] باغهایی از درختان خرما و تاک قرار دادیم و چشمه‌ها در آن روان کردیم. تا از میوه آن و [از] کارکردِ دستهایِ خودشان بخورند، آیا باز [هم] سپاس نمی‌گزارند؟ پاک [خدایی] که از آنچه زمین می‌رویاند و [نیز] از خودشان و از آنچه نمی‌دانند، همه را نر و ماده گردانیده است.}

{خدا [همان] کسی است که زمین را برای شما قرارگاه ساخت و آسمان را بنایی [گردانید].}

{و از [دیگر] نشانه‌های او این است که تو زمین را فسرده می‌بینی و چون باران بر آن فروریزیم به جنبش درآید و بردَمَد. آری، همان کسی که آن را زندگی بخشید قطعاً زنده کننده مردگان است. در حقیقت، او بر هر چیزی تواناست.}

جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ⁽¹⁾

الزخرف: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ‌⁽²⁾

الجاثية: وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ‌⁽³⁾

ق: وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ تَبْصِرَةً وَ ذِكْري لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ‌⁽⁴⁾

الذاريات: وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ وَ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ‌⁽⁵⁾

الرحمن: وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ فِيها فاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحانُ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ‌⁽⁶⁾

الحديد: اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ‌⁽⁷⁾

الطلاق: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً⁽⁸⁾

الملك: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ⁽⁹⁾

جَمْعِهِمْ إِذا یَشاءُ قَدِیر‌⁽¹⁰⁾

{و از نشانه‌های [قدرتِ] اوست آفرینش آسمانها و زمین و آنچه از [انواع] جنبنده در میان آن دو پراکنده است، و او هر گاه بخواهد بر گردآوردنِ آنان تواناست.}

{همان کسی که این زمین را برای شما گهواره‌ای گردانید و برای شما در آن راهها نهاد، باشد که راه یابید.}

{و آنچه را در آسمانها و آنچه را در زمین است به سود شما رام کرد همه از اوست. قطعاً در این [امر] برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌هایی است.}

{و زمین را گستردیم و در آن لنگر [آسا کوه] ها فرو افکندیم و در آن از هر گونه جُفت دل‌انگیز رویانیدیم. [تا] برای هر بنده توبه‌کاری بینش‌افزا و پندآموز باشد.} - وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون ⁽¹⁴⁾

{و زمین را گسترانیده‌ایم و چه نیکو گسترندگانیم. و از هر چیزی دو گونه [یعنی نر و ماده] آفریدیم، امید که شما عبرت گیرید.}

{بدانید که خدا زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند. به راستی آیات [خود] را برای شما روشن گردانیده‌ایم، باشد که بیندیشید.}

{خدا همان کسی است که هفت آسمان و همانند آنها هفت زمین آفرید. فرمان [خدا] در میان آنها فرود می‌آید، تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست، و به راستی دانش وی هر چیزی را در بر گرفته است.}

{اوست کسی که زمین را برای شما رام گردانید، پس در فراخنای آن رهسپار شوید و از روزی [خدا] بخورید و رستاخیز به سویِ اوست.}

نوح: وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً⁽¹⁾

المرسلات: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَ أَمْواتاً وَ جَعَلْنا فِيها رَواسِيَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ‌⁽²⁾

النبأ: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً وَ الْجِبالَ أَوْتاداً وَ خَلَقْناكُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً وَ بَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتاً وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً⁽³⁾

الطارق: وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ‌⁽⁴⁾

الغاشية: أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَي الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَي السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ وَ إِلَي الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَ إِلَي الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ‌⁽⁵⁾

الشمس: وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها⁽⁶⁾

تفسير

الَّذِي خَلَقَكُمْ قيل إنه تعالي عدّد في هذا المقام عليهم خمسة دلائل اثنين من الأنفس و هما خلقهم و خلق أصولهم و ثلاثة من الآفاق بجعل الأرض فراشا و السماء بناء و الأمور الحاصلة من مجموعهما و هي إنزال الماء من السماء و إخراج الثمرات بسببه و سبب هذا الترتيب ظاهر لأن أقرب الأشياء إلي الإنسان نفسه ثم مأمنه و منشؤه و أصله ثم الأرض التي هي مكانه و مستقرّه يقعدون عليها و ينامون و يتقلّبون كما يتقلّب أحدهم علي فراشه ثم السماء التي كالقبّة المضروبة و الخيمة المبنية علي هذا القرار ثم ما يحصل من شبه الازدواج بين المقلّة و المظلّة من إنزال الماء عليها و الإخراج به من بطنها أشباه النسل من الحيوان ألوان الغذاء

{و خدا زمین را برای شما فرشی [گسترده] ساخت، تا در راههای فراخ آن بروید.».}

{مگر زمین را محلّ اجتماع نگردانیدیم؟ چه برای مردگان چه زندگان. و کوه‌های بلند در آن نهادیم و به شما آبی گوارا نوشانیدیم. آن روز وای بر تکذیب‌کنندگان!}

{آیا زمین را گهواره‌ای نگردانیدیم؟ و کوه‌ها را [چون] میخهایی [نگذاشتیم]؟ و شما را جفت آفریدیم. و خواب شما را [مایه] آسایش گردانیدیم. و شب را [برای شما] پوششی قرار دادیم. و روز را [برای] معاش [شما] نهادیم. و بر فرازِ شما هفت [آسمان] استوار بنا کردیم. و چراغی فروزان گذاردیم. و از ابرهای متراکم، آبی ریزان فرود آوردیم، تا بدان دانه و گیاه برویانیم، و باغهای درهم‌پیچیده و انبوه. قطعاً وعدگاه [ما با شما] روز داوری است: روزی که در «صور» دمیده شود، و گروه گروه بیایید}

{سوگند به زمین شکافدار [آماده کشت].}

{آیا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده؟ و به آسمان که چگونه برافراشته شده؟ و به کوه‌ها که چگونه برپا داشته شده؟ و به زمین که چگونه گسترده شده است؟}

{سوگند به زمین و آن کس که آن را گسترد.}

تفسیر

«الذی خلقکم» در این باره گفته شده است خدا در این جا پنج دلیل برایشان بر شمرده است؛ دو تا از انفس که آفرینش خود و پدرانشان می‌باشد و سه مورد از آفاق که گستردن زمین و بر پا کردن آسمان و امور حاصله از آن دو است. که آن نزول باران از آسمان و روییدن زراعات و میوه ها از زمین به سبب آن. و دلیل این ترتیب در بیان روشن است. زیرا نزدیک‌ترین چیزها به آدمی خود او است و آن گاه اصل او و سپس زمین که جای او است و قرارگاهی که بر آن نشینند و می‌خوابند و جابجا می‌گردند. سپس آسمانی که مانند گنبد این قرارگاه است، وآن گاه آنچه از شبه آمیزش این زمین و آسمان برمی‌آید یعنی باران و انواع غذاها

و أنواع الثمار رزقا لبني آدم و أيضا خلق المكلفين أحياء قادرين أصل لجميع النعم و أما خلق الأرض و السماء فذلك إنما ينتفع به بشرط حصول الخلق و الحياة و القدرة و الشهوة و ذكر الأصول مقدّم علي ذكر الفروع و أيضا كل ما كان في السماء و الأرض من الدلائل علي وجود الصانع فهو حاصل في الإنسان بزيادة الحياة و القدرة و الشهوة و العقل و لما كانت وجوه الدلالة فيه أتم كان تقديمه في الذكر أهم.

و الفراش اسم لما يفرش كالبساط لما يبسط و ليس من ضرورات الافتراش أن يكون سطحا مستويا كالفراش علي ما ظنّ فسواء كانت كذلك و علي شكل الكرة فالافتراش غير مستنكر و لا مدفوع لعظم جرمها و تباعد أطرافها و لكنه لا يتم الافتراش عليها ما لم تكن ساكنة في حيزها الطبيعي و هو وسط الأفلاك لأن الأثقال بالطبع تميل إلي تحت كما أن الخفاف بالطبع تميل إلي فوق و الفوق من جميع الجوانب ما يلي السماء و التحت ما يلي المركز فكما أنه يستبعد حركة الأرض في ما يلينا إلي جهة السماء فكذلك يستبعد هبوطها في مقابلة ذلك لأن ذلك الهبوط صعود أيضا إلي السماء فإذن لا حاجة في سكون الأرض و قرارها في حيزها إلي علاقة من فوقها و لا إلي دعامة من تحتها بل يكفي في ذلك ما أعطاها خالقها و ركز فيها من الميل الطبيعي إلي الوسط الحقيقي بقدرته و اختياره إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ .

و مما من الله علي عباده في خلق الأرض أن لم تجعل في غاية الصلابة كالحجر و لا في غاية اللين و الانغمار كالماء ليسهل النوم و المشي عليها و أمكنت الزراعة و اتخاذ الأبنية منها و يتأتي حفر الآبار و إجراء الأنهار و منها أن لم تخلق في نهاية اللطافة و الشفيف لتستقر الأنوار عليها و تتسخن منها فيمكن جوازها⁽¹⁾. و منها أن جعلت بارزة بعضها من الماء مع أن طبعها الغوص فيها لتصلح لتعيش الحيوانات البرية عليها و سبب انكشاف ما برز منها و هو قريب من ربعها إن لم تخلق صحيحة الاستدارة بل خلقت هي و الماء بمنزلة كرة واحدة يدل علي ذلك في ما بين الخافقين

و میوه هایی که روزی آدمیزاده‌اند - و شبیه به نسل حیوانات - از شکم زمین برمی‌آیند. و نیز آفریدن مردم مکلّف زنده و توانا اصل همه نعمت‌ها است. و اما آفریدن زمین و آسمان تنها به شرط وجود انسان و حیات و قدرت و شهوت از آن بهره برده می شود. پس باید اصل را پیش از فرع نام برد. بعلاوه هر دلالتی که در آسمان و زمین بر وجود صانع هست در آدمی هم هست، به اضافه زندگی، نیرو، شهوت و خرد و چون دلیلی کامل‌تر است تقدیمش مهم تر است.

فراش نام آنچه که گسترده می شود است همچون بساط که نام آنچه که پهن می شود است. و ضرورت ندارد برای گسترده بودن و فرش نامیده شدن، حتما سطحی صاف باشد همانند فرش خانه - چنان چه بعضی گمان کرده اند - بلکه می تواند صاف باشد یا به شکل کره باشد که در این صورت هم می‌توان آن را فرش و بستر نامید چون بزرگ و اطرافش بسیار از هم فاصله دارد، ولی آنچه که مهم است این است که بستر بودنش وابسته به آن است که در جای طبیعی خود که میانه افلاک است آرام است، چون هر جسم سنگین به طبع خود به زیر می‌رود و هر جسم سبک به بالا. و بالا برای زمین از هر طرف سمت آسمان است و زیر زمین یعنی به سمت مرکز آن. پس چنان چه صعود زمین زیر پای ما به سوی آسمان، بعید است، سقوط آن در جهت مخالف نیز بعید است، چون این سقوط نیز در واقع همان صعود به سمت آسمان می‌باشد. پس زمین برای آرامش در جای خودش، نیازی به آویزه‌ای از بالا یا ستونی از زیرش ندارد و همان طبیعت میل به مرکز حقیقی، که خدا - به قدرت و اختیارش - به او داده برایش بس است.

«إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِه» و از نعمت خدا بر بنده‌اش این است که زمین را سخت مانند سنگ نساخته و از طرف دیگر نرم و فروکش مانند آب نیز به وجود نیاورده است تا خواب کردن و راه رفتن بر آن آسان باشد و زراعت و مسکن‌سازی و کندن چاه و کشیدن نهرها در آن میسر شود، و از جهت دیگر این که آن را لطیف نساخته تا پرتو در آن بماند و گرمی دهد و عبور بر آن میسر باشد.

و دیگر این که پاره‌ای از آن را از آب که باید درون آن باشد برآورده تا برای زندگی جانوران و مردم آماده باشد و سبب بیرون افتادن آن که نزدیک یک چهارم است این است که کره تمام نیست و با آب یک کره می‌شود که البته چند دلیل دارد:

تقدم طلوع الكواكب و غروبها للمشرقيين علي طلوعها و غروبها للمغربيين و في ما بين الشمال و الجنوب ازدياد ارتفاع القطب الظاهر و انحطاط الخفي للواغلين في الشمال و بالعكس للواغلين في الجنوب و تركب الاختلافين لمن يسير علي سمت بين السمتين إلي غير ذلك من الأعراض الخاصة بالاستدارة يستوي في ذلك راكب البر و راكب البحر و هذه الجبال و إن شمخت لا تخرجها عن أصل الاستدارة لأنها بمنزلة الخشونة القادحة في ملاسة الكرة لا في استدارتها.

و منها الأشياء المتولدة فيها من المعادن و النبات و الحيوان و الآثار العلوية و السفلية و لا يعلم تفاصيلها إلا موجدها و منها اختلاف بقاعها في الرخاوة و الصلابة و الدماثة و الوعورة بحسب اختلاف الحاجات و الأغراض وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ و منها اختلاف ألوانها وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِيبُ سُودٌ و منها انصداعها بالنبات وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ و منها جذبها للماء المنزل من السماء وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ و منها العيون و الأنهار العظام التي فيها وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها و منها أن لها طبع الكرم و السماحة تأخذ واحدة و ترد سبعمائة كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ و منها حياتها و موتها وَ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها و منها الدواب المختلفة وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ و منها النباتات المتنوعة وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ فاختلاف ألوانها دلالة و اختلاف طعومها دلالة و اختلاف روائحها دلالة فمنها قوت البشر و منها قوت البهائم كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ و منها الطعام و منها الإدام و منها الدواء و منها الفواكه و منها كسوة البشر نباتية كالقطن و الكتان و حيوانية كالشعر و الصوف و الإبريسم و الجلود و منها الأحجار المختلفة بعضها للزينة و بعضها للأبنية فانظر إلي الحجر الذي تستخرج منه النار مع كثرته و انظر إلي الياقوت الأحمر مع عزته و انظر إلي كثرة النفع بذلك الحقير و قلة النفع بهذا الخطير و منها ما أودع الله تعالي فيها من المعادن الشريفة كالذهب و الفضة.

ثم تأمل أن البشر استنبطوا الحرف الدقيقة و الصنائع الجليلة و استخرجوا

این که اختران بر مردم مشرق زودتر طلوع و غروب دارند تا بر مردم مغرب؛ هر چه به سمت شمال نزدیک‌تر شوی، قطب ظاهر سمت جدی بالاتر می‌آید و قطب برابرش پایین‌تر می‌رود و در جنوب به عکس است و برای کسانی که میانه این دو سمت باشند، این اختلاف ترکیب شود. و نشانه‌های دیگر کره بودن که مردم خشکی و دریانشینان در آن‌ها موافقند و کوه‌های بلند آن را از کره بودن بیرون نمی‌برند، زیرا اگر زبری باشند با نرمی کره منافات دارند نه با شکل دایره آن .

و نعمت دیگر این است که همه چیزها که در زمین پدید می‌آیند از معادن، گیاه، جانور و آثار آسمانی و زمینی که تفصیل آن‌ها را جز آفریننده آن‌ها نمی‌داند.و دیگر این است که زمین قطعه های گوناگون از سست و سخت و نرم و ناهنجار دارد که هر کدام حاجتی را برآورده می‌کنند و سودی دارند که در زمین قطعه‌هایی کنار هم است: «وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ ». و نعمت و نشانه دیگر اختلاف رنگ‌های آن است که می فرماید: «وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُود»{و از برخی کوه‌ها، راه‌ها [ورگه‌ها]ی سپید و گلگون به رنگ‌های مختلف وسیاه پر رنگ [آفریدیم].}⁽¹⁾

و دیگر شکاف داشتن آن برای رویش گیاه: «وَالْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ.» و جذب آب باران به درون خود: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْض » و چشمه‌ها و رودهای بزرگ که در آن روان است: «وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها» و دیگر طبع کریم و پر بخشش زمین است که یک دانه بگیرد و هفتصد دانه پس می‌دهد: «کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّة»{همانند دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه‌ای صد دانه باشد} و نشانه دیگر زندگی و مرگ آن است: «وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْناها» و جانوران گوناگون است: «وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّة» و اینکه در آن انواع نباتات روییده می‌شود: «وَ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیج». چند رنگی آن‌ها خود دلیلی است و مزه‌های گوناگونشان و بوهای چندشان هر کدام دلیلی است. برخی خوراک آدم هستند و برخی خوراک بهائم می‌باشند: «کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُم»{بخورید و دام‌هایتان را بچرانید}⁽²⁾خوراک و نانخورش و دارو و میوه‌های زیاد از زمین است، و جامه تن آدمی از پنبه، کتان، مو، پشم جانوران، ابریشم و پوست از آن است .

نعمت دیگرِ زمین، سنگ‌های گوناگون است که برخی زیور می‌باشند و برخی برای ساختمان و سنگ‌های بسیار که برای آتش‌گیره هستند. بنگر به یاقوت سرخ که کمیاب و کم سود و گران است و آن‌ها که سود زیاد دارند فراوان و ارزان هستند.

دیگر اینکه آنچه خدا در آن سپرده است از معدنی‌های خوب مانند طلا و نقره است.سپس بیندیش که آدمیان پیشه‌های دقیق و صنعت و هنر درآوردند تا

السمك من قعر البحر و استنزلوا الطير من أوج الهواء و عجزوا عن اتخاذ الذهب و الفضة و السبب فيه أن معظم فائدتهما ترجع إلي الثمنية و هذه الفائدة لا تحصل إلا عند العزة و القدرة علي اتخاذهما تبطل هذه الحكمة فلذلك ضرب الله دونهما بابا مسدودا و من هاهنا اشتهر في الألسنة من طلب المال بالكيمياء أفلس.

و منها ما يوجد علي الجبال و الأراضي من الأشجار الصالحة للبناء و السقف و الحطب و ما اشتد إليه الحاجة في الخبز و الطبخ و لعل ما تركناه من الفوائد أكثر مما عددناه فإذا تأمل العاقل في هذه الغرائب و العجائب اعترف بمدبر حكيم و مقدر عليم إن كان ممن يسمع و يبصر و يعتبر.

و أما منافع السماء فإن الله تعالي زينها بمصابيح وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ و بالقمر وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً و بالشمس وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً و بالعرش رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ و بالكرسي وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ و باللوح فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ و بالقلم ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ و سماها سقفا محفوظا و سبعا طباقا و سبعا شدادا و ذكر أن خلقها مشتمل علي حكم بليغة و غايات صحيحة رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا و جعلها مصعد الأعمال و مهبط الأنوار و قبلة الدعاء و محل الضياء و الصفاء و جعل لونها أنقع الألوان و هو المستنير و شكلها أفضل الأشكال و هو المستدير و نجومها رجوما للشياطين و علامات يهتدي بها في ظلمات البر و البحر و قيض للشمس طلوعا و سهل معه التقلب لقضاء الأوطار في الأطراف و غروبا يصلح معه الهدء و القرار في الأكناف لتحصيل الراحة و انبعاث القوة الهاضمة و تنفيذ الغذاء إلي الأعضاء و أيضا لو لا الطلوع لانجمدت المياه و غلبت البرودة و الكثافة و أفضت إلي جمود الحرارة الغريزية و انكسار سورتها و لو لا الغروب لحميت الأرض حتي يحترق كل من عليها من حيوان و نبات فهي بمنزلة السراج يوضع لأهل بيت بمقدار حاجتهم ثم يرفع عنهم ليستقروا و يستريحوا فصار النور و الظلمة مع تضادهما متظاهرين علي ما فيه صلاح قطان الأرض.

ماهی را از تک دریا و پرنده را از اوج هوابه دست آوردند و نمی‌توانستند طلا و نقره بسازند برای آنکه سودش به توانگران برسد و عزت و قدرت آن را بطلبد و حکمت آفرینش باطل شود و از این رو خدا در آن را بست و زبانزد شد که هر که از کیمیا مال جوید مفلس می‌شود.

دیگر اینکه درختان شایان برای ساختمان، سقف و هیزم است که در کوه و جنگل وجود دارد و چه نیازی به آن‌ها برای نان پختن و طبخ غذا است.و بسا آنچه از سودها را نگفتیم بیش از آن است که بر شمردیم و هنگامی که خردمند در این غرائب و عجایب بیندیشد، به وجود حکیم و تقدیرساز دانا اعتراف می‌کند، البته اگر گوش شنوا و چشم بینا و دل عبرت‌گیر داشته باشد.

و اما سودهای آسمان خدا این است که آن‌ها را با چراغ‌ها آراسته است: «وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیح» و هم به ماه آراسته کرده است: «وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً» و به خورشید نیز زینت داد: «وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً» و همچنین به عرش: «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ» و به کرسی: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» و به لوح « فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ» و به قلم: «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُون» و آن را سقف محفوظ و هفت طبقه و هفت محکم نامید و یادآور شد که آفریدنش حکم رسا و هدف‌های درست دارد. «رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا»⁽¹⁾{پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریده‌ای منزهی تو! پس ما را از عذابِ آتش دوزخ در امان بدار} «وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا»⁽²⁾{و آسمان و زمین و آنچه را که میان این دو است به باطل نیافریدیم، این گمان کسانی است که کافر شده [و حق‌پوشی کرده] اند، پس وای از آتش بر کسانی که کافر شده‌اند.}.

اعمال در آسمان بالا می‌روند و انوار از آن به زیر بر می‌آیند؛ قبله دعا است و مرکز ضیاء و صفا؛ بهترین رنگ‌ها که پرتوافکنی از آن او کرده است و نیکوترین شکل مستدیر را؛ ستارگان رجوم دیوان او هستند و نشانه‌ها که به آن در ظلمات خشکی و دریا راه می‌یابند. برای خورشید طلوعی فراهم کرد و آن را برای برآوردن نیازها به هر طرف چرخانید و غروبی برای آن آورد تا آرامش و سکون در هر جا حکمفرما شوند و نیروی هاضمه به کار افتد و غذا را به هر جا برساند.

و همچنین اگر طلوع نداشت، آب‌ها یخ می‌زدند و سردی و کثافت غلبه می‌کردند و حرارت غریزیه، خرده خرده به خاموشی می‌گرایید. و اگر غروب نداشت،زمین و هر چه دارد می‌سوخت و چون چراغی است که برای اهل خانه به اندازه نیاز افروخته می‌شود و خموش می‌گردد تا بیارامند و نور و ظلمت با همه جدایی در مصلحت ساکنان زمین یار و همکارند.

و أما ارتفاع الشمس و انحطاطها فقد جعله الله تعالي سببا لإقامة الفصول الأربعة ففي الشتاء تغور الحرارة في الشجر و النبات فيتولد منه مواد الثمار و يستكثف الهواء فيكثر السحاب و المطر و تقوي أبدان الحيوانات بسبب احتقان الحرارة الغريزية في البواطن و في الربيع تتحرك الطبائع و تظهر المواد المتولدة في الشتاء و ينور الشجر و يهيج الحيوان للسفاد و في الصيف يحتدم الهواء فتنضج الثمار و تتحلل فضول الأبدان و يجف وجه الأرض و يتهيأ للعمارة و الزراعة و في الخريف يظهر البرد و اليبس فتدرك الثمار و تستعد الأبدان قليلا قليلا للشتاء.

و أما القمر فهو تلو الشمس و خليفتها و به يعلم عدد السنين و الحساب و تضبط المواقيت الشرعية و منه يحصل النماء و الرواء و قد جعل الله في طلوعه مصلحة و في غيبته مصلحة يحكي أن أعرابيا نام عن جمله ليلا ففقده فلما طلع القمر وجده فنظر إلي القمر و قال إن الله صورك و نورك و علي البروج دورك فإذا شاء نورك و إذا شاء كورك فلا أعلم مزيدا أسأله لك فإن أهديت إلي سرورا فقد أهدي الله إليك نورا ثم أنشأ في ذلك أبياتا.

و قال الجاحظ إذا تأملت في هذا العالم وجدته كالبيت المعد فيه كل ما يحتاج إليه فالسماء مرفوعة كالسقف و الأرض ممدودة كالبساط و النجوم منضودة كالمصابيح و الإنسان كما لك البيت المتصرف فيه و ضروب النبات مهيأة لمنافعه و صنوف الحيوان متصرفة في مصالحه فهذه جملة واضحة دالة علي أن العالم مخلوق بتدبير كامل و تقدير شامل و حكمة بالغة و قدرة غير متناهية.

ثم إنهم اختلفوا في أن السماء أفضل أم الأرض قال بعضهم السماء أفضل لأنها معبد الملائكة و ما فيها بقعة عصي الله فيها و لما أتي آدم بالمعصية أهبط من الجنة و قال الله لا يسكن في جواري من عصاني و قال تعالي وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً و قال تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً و ورد في الأكثر ذكر السماء مقدما علي ذكر الأرض و السماوات مؤثرة و الأرضيات متأثرة و المؤثر أشرف من المتأثر.

و از بالا رفتن و پایین کشیدن زمین در مدار خود، خدا چهار فصل پدید آورد، و در زمستان گرما در درون درخت و گیاه بجوشد تا مایه بار و بر در آن پدید گردد، و هوا در هم می‌شود و ابر و باران فراهم می‌آید و تن جانداران با کشیدن حرارت در درونشان نیرومند می‌گردد. در بهار طبایع به جنبش می‌آیند و مواد متولد شده در زمستان آشکار می شوند. درخت گل می‌دهد و حیوان برای جفت گیری آماده می شود. و در تابستان هوا گرم می‌شود تا میوه‌ها برسند و زائدهای تن تحلیل می‌روند و روی زمین خشک می‌شود و آماده آبادی و زراعت می‌گردد. در پاییز سرما و خشکی پدید می‌آید و میوه ها می رسند و بدنها اندک اندک آماده زمستان می‌گردند.

و اما ماه دنبال خورشید و جایگزین آن است و شماره سال و حساب با آن است و اوقات شرعی با آن مضبوط می‌گردد و نموّ و سیرابی از آن بر می‌آید. خدا در برآمدنش مصلحتی و در نهان شدن آن مصلحتی نهاده است. حکایت است که یک اعرابی شب خوابید و شترش را گم کرد. هنگامی که ماه بر آمد آن را پیدا کرد و رو به ماه کرد و گفت: خدایت نقش بست و روشن کرد و در هر برجت چرخانید و هنگامی که خواست برافروخت و وقتی که خواست خموش کرد و چیزی کم نداری تا برایت بخواهم اگر به من شادی بخشیدی خدا به تو روشنی بخشیده و در این باره اشعاری سرود.

جاحظ گفته است: هنگامی که درباره این جهان بیندیشی، می‌بینی همچون خانه‌ای آماده برای برآوردن هر نیاز است و آسمان سقف افراشته خانه و زمین فرش گسترده آن و اختران رشته کشیده‌اش همچون چراغ افروخته و آدمی صاحب آن خانه و متصرف در آن است. هر گیاهی آماده برای سود او و هر نوع جاندار در خدمت او است. این جمله روشنی است در این که جهان با تدبیر کامل و حکمت رسایی آفریده شده و نیرویی بی‌اندازه دارد.

وانگه اختلاف دارند که آسمان برتر است یا زمین. برخی گفته‌اند آسمان چون عبادتگاه فرشته‌ها و پاک از هر گناه است و هنگامی که آدم گنه کرد از بهشت بیرون شد و خدایش فرمود که نافرمان من در کنار من نباشد. و خدا فرموده است: «وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً»⁽¹⁾{و آسمان را سقفی محفوظ قرار دادیم} و فرمود: «الَّذِی جَعَلَ فِی السَّماءِ بُرُوجا»⁽²⁾{آن کسی که درآسمان برج‌هایی نهاد.} و در بیشتر موارد نام آسمان پیش از زمین است؛ آسمان‌ها اثر می‌بخشند و زمین اثرپذیر و اثر بخش‌برتر است.

و قال آخرون بل الأرض أفضل لأنه تعالي وصف بقاعا من الأرض بالبركة إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً و فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ إِلَي الْمَسْجِدِ الْأَقْصَي الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها يعني أرض الشام و وصف جملة الأرض بالبركة وَ بارَكَ فِيها وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ فإن قيل أي بركة في المفاوز المهلكة قلت إنها مساكن الوحوش و مراعيها و مساكن الناس إذا احتاجوا إليها و مساكن خلق لا يعلمهم إلا الله تعالي فلهذه البركات قال فِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ تشريفا لهم لأنهم هم المنتفعون بها كما قال هُديً لِلْمُتَّقِينَ و خلق الأنبياء منها مِنْها خَلَقْناكُمْ و أودعهم فيها وَ فِيها نُعِيدُكُمْ و أكرم نبيه المصطفي فجعل الأرض كلها له مسجدا و طهورا.

و معني إخراج الثمرات بالماء و إنما خرجت بقدرته و مشيته أنه جعل الماء سببا في خروجها و مادة لها كالنطفة في خلق الولد و هو قادر علي إنشاء الأشياء بلا أسباب و مواد كما أنشأ نفوس الأسباب و المواد و لكن له في هذا التدريج و التسبيب حكما يتبصر بها من يستبصر و يتفطن لها من يعتبر .

و من في مِنَ الثَّمَراتِ للتبعيض كما أنه قصد بتنكير السَّماءَ و رِزْقاً معني البعضية فكأنه قيل و أنزلنا من السماء بعض الماء فأخرجنا به بعض الثمرات ليكون بعض رزقكم و يجوز أن يكون للبيان كقولك أنفقت من الدراهم ألفا و الند المثل المناوي وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ حال من ضمير فَلا تَجْعَلُوا و مفعول تَعْلَمُونَ مطروح أي حالكم أنكم من أهل العلم و النظر و أصابه الرأي فلو تأملتم أدني تأمل اضطر عقلكم إلي إثبات موجد للممكنات منفرد بوجود الذات متعال عن مشابهة المخلوقات أو منوي و هو أنها لا تماثله و لا تقدر علي مثل ما يفعله.

وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ قال الرازي أي جعل الأرض‌⁽¹⁾بذلك المقدار المعين الحاصل لا أزيد و لا أنقص و الدليل عليه هو أن كون الأرض أزيد مقدارا مما هو الآن أو أنقص منه أمر جائز فاختصاصه بذلك المقدار المعين لا بد و أن يكون

برخی دیگر گفته‌اند: بلکه زمین برتر است، زیرا خدا چند مکان زمین را به برکت یاد کرده و فرموده است: «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً»⁽²⁾{در حقیقت، نخستین خانه‌ای که برای [عبادت] مردم، نهاده شده،همان است که در مکه است و مبارک}و «فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ»⁽³⁾{و در آن جایگاه مبارک} و «إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ»⁽⁴⁾{به سوی مسجد الأقصی- که پیرامون آن را برکت داده‌ایم} و «مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِی بارَکْنا فِیها»⁽⁵⁾{[بخشهای] باختر و خاوری سرزمین [فلسطین] را- که در آن برکت قرار داده بودیم} که مقصود سرزمین شام است و همه زمین را هم با برکت شمرده است همان گونه که بیان داشته است: «وَ بارَکَ فِیها وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَةِ أَیَّام»⁽⁶⁾{و در آن خیر فراوان پدید آورد، و مواد خوراکی آن را در چهار روز اندازه‌گیری کرد.}

اگر بگویند: در بیابان‌های بی‌آب هلاکت بار چه برکتی است؟ گویم: آن‌ها مساکن وحوش و چراگاه و در صورت نیاز مسکن مردم است و مسکن خلقی که جز خدای تعالی آن‌ها را نداند و برای همین برکت‌ها است که خدا فرموده است: «و فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِین»⁽⁷⁾{و روی زمین برای اهل یقین نشانه‌هایی [متقاعدکننده] است.} در شرافت آن‌ها که از آن سود می‌برند فرموده است: «هُدیً لِلْمُتَّقِین»⁽⁸⁾{مایه هدایت تقوا پیشگان است.} پیغمبران را از آن آفرید؛ و در آن بازگرداند «مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُم»⁽⁹⁾{ازاین [زمین] شما را آفریده‌ایم، در آن شما را باز می‌گردانیم} و پیغمبرش مصطفی را گرامی داشت و همه زمین را برایش مسجد و طهور نمود.

و مقصود از این که میوه‌ها را به آب بر آورده است به این که بر اثر نیرو و خواست او پدید شدند، این است که آب را مایه آن‌ها نموده، چون نطفه برای فرزند است، با این کهمی‌تواند هر چیز را بی‌مایه و سبب چنان چه خود اسباب و مایه‌ها را بیافریند، ولی در این تدریج و سبب‌سازی حکمتی است که روشنفکران از آن بینا می‌شوند و هوشمندان از آن عبرت می‌گیرند.

و مقصود این است که جزئی از آب را از آسمان فرو نمودیم و برخی میوه‌ها از آن برآوردیم و شما که این‌ها را می‌دانید همتا برای خدا نسازید، زیرا اگر بیندیشید خرد شما وادارتان می‌کند که این‌ها آفریننده یگانه‌ای دارند که به آن‌ها می‌نماند و کسی کار او را نمی‌تواند.

«وَ هُوَ الَّذی مَدَّ الْأَرْض»⁽¹⁰⁾{و اوست کسی که زمین را گسترانید.} رازی در این باره به طور خلاصه گفته است: زمین را به این اندازه معین نه بیش و نه کم ساخت با این که می‌شد کمتر یا بیشتر باشد

بتخصيص مخصص و بتقدير مقدر و قال أبو بكر الأصم المد البسط إلي ما يدرك منتهاه أي جعل حجمها عظيما و إلا لما كمل الانتفاع بها و قال قوم كانت الأرض مدورة فمدها و دحاها من مكة من تحت البيت فذهبت كذا و كذا و هذا إنما يتم إذا كانت الأرض مسطحة لا كرة و هو خلاف ما ثبت بالدليل و مد الأرض لا ينافي كونها كرة و لأن الكرة إذا كانت في غاية الكبر كان كل قطعة منها تشاهد كالسطح‌⁽¹⁾.

وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ أي جبالا ثابتة باقية في أحيازها غير منتقلة عن أمكنتها و الاستدلال بها علي وجود الصانع القادر الحكيم من وجوه الأول أن طبيعة الأرض طبيعة واحدة فحصول الجبل في بعض جوانبها دون البعض لا بد و أن يكون بتخليق القادر الحكيم قال‌⁽²⁾الفلاسفة هذه الجبال إنما تولدت لأن البحار كانت في هذا الجانب من العالم فكان يتولد من البحر طين لزج ثم يقوي تأثير الشمس فيها فينقلب حجرا كما نشاهد في كوز الفقاع ثم إن الماء كان يغور و يقل فيتحجر البقية فلهذا السبب تولدت هذه الجبال قالوا و إنما كانت البحار حاصلة في هذا الجانب من العالم لأن أوج الشمس و حضيضها متحركان ففي الدهر الأقدم كان حضيض الشمس في جانب الشمال و الشمس متي كانت في حضيضها كانت أقرب إلي الأرض فكان التسخين أقوي و شدة السخونة توجب انجذاب الرطوبات فحين كان الحضيض في جانب الشمال كانت البحار في جانب الشمال و الآن لما انتقل الأوج إلي جانب الشمال و الحضيض إلي جانب الجنوب انتقلت البحار إلي جانب الجنوب فبقيت هذه الجبال في الشمال هذا حاصل كلام القوم في هذا الباب و هو ضعيف من وجوه :

الأول أن حصول الطين في البحر أمر عام فلم حصل الجبل في بعض الجوانب دون بعض‌⁽³⁾.

الثاني هو أنا نشاهد في بعض الجبال كأن تلك الأحجار موضوعة سافا⁽⁴⁾

و برای این اندازه معین را مخصّصی و اندازه‌گیری باید باشد. و ابوبکر اصمّ گفته است: مدّ، پهن کردن تا آن جاست که به درک آید یعنی حجم زمین را بزرگ کرده وگرنه سود کامل نداشت.

و قومی گفته‌اند که زمین گرد بود و خدا آن را از زیر خانه کعبه پهن تا اینجا و آنجا کردو این در صورتی است که زمین مسطح باشد نه کره. البته این خلاف دلیل است و کشش زمین با کره بودن آن مخالفت ندارد، زیرا در کره بزرگ برای هر قطعه سطحی می‌باشد.⁽⁵⁾

«وَ جَعَلَ فیها رَواسِی»⁽⁶⁾{و در آن، کوه‌ها نهاد.} یعنی کوه های پایداری که جا به جا نشوند و دلیل بودن آن‌ها به وجود صانع قادر حکیم به چند وجه است:

وجه اول: طبع زمین یکی است و بر آمدن کوه در یکجایش باید به آفرینش توانای حکمتدار باشد. فلاسفه در این باره گفته‌اند: پیدایش کوه از دریاهای این سوی زمین است که گلی چسبنده برآوردند و خورشید به تابش خود آن را چون کوزه‌های آبجو سنگ کرده است،وانگه آب ته کشیده و بقیه چنین شده و کوه پدید گردیده است. و در دوران قدیم بر اثر این که حضیض خورشید در شمال بوده که با اوج آن حرکتی دارند و نزدیک زمین بوده و بیشتر آن را داغ کرده و آب‌ها را در آن کشیده و دریاها را به ربع شمالی آورده و چون اوج و حضیض خورشید به جنوب منتقل شدند، خرده خرده دریاها را به آن سو کشیدند و این کوه‌ها در شمال به جا ماندند. این مطلب خلاصه سخن آن‌ها است. البته به دلایلی این مطلب غیر صحیح است:

فسافا كان البناء بناه من لبنات كثيرة موضوع بعضها علي بعض و يبعد حصول مثل هذا التركيب من السبب الذي ذكروه.

الثالث أن أوج الشمس الآن قريب من أول السرطان فعلي هذا من الوقت الذي انتقل أوج الشمس إلي الجانب الشمالي مضي قريبا من تسعة آلاف سنة و بهذا التقدير إن الجبال كانت في هذه المدة الطويلة في التفتت فوجب أن لا يبقي من الأحجار شي‌ء لكن ليس الأمر كذلك فعلمنا أن السبب الذي ذكروه ضعيف.

و الوجه الثاني من الاستدلال بأحوال الجبال علي وجود الصانع ذي الجلال ما يحصل فيها من معادن الفلزات السبعة و مواضع الجواهر النفيسة و قد يحصل منها معادن الزاجات و الأملاح و قد تحصل معادن النفط و القير و الكبريت فكون الأرض واحدة في الطبيعة و كون الجبل واحدا في الطبيعة⁽¹⁾و كون تأثير الشمس واحدا في الكل يدل دلالة ظاهرة علي أن الكل بتقدير قادر قاهر متعال عن مشابهة الممكنات و المحدثات.

و الوجه الثالث أن بسببها تتولد الأنهار علي وجه الأرض و ذلك لأن الحجر جسم صلب فإذا تصاعدت الأبخرة من قعر الأرض و وصلت إلي الجبل احتبست هناك و لا يزال يتكامل الأمر⁽²⁾فيحصل تحت الجبال مياه كثيرة ثم إنها لكثرتها و قوتها تنقب‌⁽³⁾و تخرج و تسيل علي وجه الأرض فمنفعة الجبال في تولد الأنهار هو من هذا الوجه و لهذا السبب في أكثر الأمر أينما ذكر الله تعالي الجبال قرن بها ذكر الأنهار مثل هذه الآية و مثل قوله وَ جَعَلْنا فِيها رَواسِيَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً .

ثم استدل سبحانه بعجائب خلقة النبات بقوله وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إلخ فإن الحبة إذا وقعت‌⁽⁴⁾في أرض و أثرت فيها نداوة الأرض ربت و كبرت و بسبب

و مانند خشتی که بنّا می‌سازد و این ترکیب از تاثیر خورشید در گل بعید است که به وجود آید.

وجه دوم: کان‌های هفتگانه فلزات و معادن جواهر نفیس کوه‌ها،دلیل بر وجود صانع هستند. بعلاوه از معادن زاج و نمک و نفت و قیر و کبریت چون زمین و کوه یک طبع دارند و خورشید یک اثر و این خود دلیل روشنی است بر خدا و نیروی او که مانند ممکن و پدیده نمی‌باشد.

وجه سوم: کوه‌ها سبب پدید آمدن نهرهای آب بر زمین هستند، چون سنگ سخت است و وقتی بخارهای درون زمین بالا آمدند، زیر کوه ماندند و به دنبال هم تکامل یابند و آب‌ها بسیار زیر کوه پدید می‌شود و با فشار خود کوه‌ها را می‌شکافند و بر زمین روان می‌شوند و فایده کوه در پدید آمدن نهرها از این راه است . از این رو بیشتر جاها که خدا نام کوه را برده، به دنبالش أنهار آورده است، چنانکه در این آیه فرموده است: «وَ جَعَلْنا فِیها رَواسِیَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتا»⁽⁵⁾{و کوه‌های بلند در آن نهادیم و به شما آبی گوارا نوشانیدیم.}سپس خدا آفرینش عجیب گیاه را دلیل آورده و بیان داشته است: «وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرات»⁽⁶⁾زیرا هنگامی که دانه در زمین می‌افتد و خیسی زمین در آن اثر می‌کند، بر می‌آید و بزرگ می‌شود

ذلك ينشق أعلاها و أسفلها فيخرج من الشق الأعلي الشجرة الصاعدة و من الشق الأسفل العروق الغائصة في أسفل الأرض و هذا من العجائب‌⁽¹⁾أن طبيعة تلك الحبة واحدة و تأثير الطبائع و الأفلاك و الكواكب فيها واحد ثم إنه خرج من الجانب الأعلي من تلك الحبة جرم صاعد إلي الهواء و من الجانب الأسفل منه جرم غائص في الأرض و من المحال أن يتولد من الطبيعة الواحدة طبيعتان متضادتان فعلمنا أن ذلك كان بسبب تدبير المدبر الحكيم و المقدر القديم لا بسبب الطبع و الخاصية.

ثم إن الشجرة النابتة في تلك الحبة بعضها يكون خشبة و بعضها نورا و بعضها ثمرة ثم إن تلك الثمرة أيضا تحصل فيها أجسام مختلفة الطبائع فالجوز له أربعة أنواع من القشور القشر الأعلي و تحته القشرة الخشبية و تحته القشرة المحيطة باللب و تحت تلك القشرة قشرة أخري في غاية الرقة تمتاز عما فوقها حال كون الجوز و اللوز رطبا و أيضا فقد تحصل في الثمرة الواحدة الطبائع المختلفة فالأترج قشره حار يابس و لحمه حار رطب و حماضه بارد يابس و بذره حار يابس و كذلك العنب قشره و عجمه باردان يابسان و لحمه و ماؤه حار رطب‌⁽²⁾فتولد هذه الطبائع المختلفة من الحبة الواحدة مع تساوي تأثيرات الطبائع و تأثيرات الأنجم و الأفلاك لا بد و أن يكون لأجل الحكيم القديم‌⁽³⁾.

و المراد بزوجين اثنين صنفين اثنين و الاختلاف إما من حيث الطعم كالحلو و الحامض أو الطبيعة كالحار و البارد أو اللون كالأبيض و الأسود و فائدة قوله اثنين بيان أن كل نوع حصل من فردين كالإنسان من آدم و حواء و هكذا.

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ إنما قال ذلك لأن الفلاسفة يسندون الحوادث إلي اختلاف الأشكال الكوكبية فما لم تقم الدلالة علي دفع هذا السؤال لا يتم المقصود و دفعه بوجهين الأول أنه إن سلمنا جواز ذلك فلا بد من استناد

و زبر و زیرش می‌شکافد و از زبر جوانه گیاه بر می‌آید و از زیر در زمین ریشه می‌کند و این خود شگفتی دارد، برای آنکه دانه یک طبع دارد و اثر طبع و فلک و اختر هم در آن یکی و با این از زبرش جرمی بالا رو پدید می‌شود و از زیرش ریشه‌ای در تک زمین دارد و پدید شدن دو طبع ضد از یک طبع نشدنی است و می‌دانیم که این تدبیر خداوند حکیم و مقدر قدیم است نه اثر طبع و خاصیّت ماده.

وآن گاه درختی که می‌روید از یک دانه که برخی چوب می‌شود و برخی گل و برخی میوه. و در یک میوه چند طبع جدا است، مانند گردو که چهار نوع پوست دارد، دو پوسته رو که چوب هستند و پوست گرد مغز که زیرش پوست نازک دیگری است. و مانند نارنج که پوستش گرم و خشک و گوشتش گرم و ترشی‌اش سرد و خشک و دانه‌اش گرم و خشک است. و همچنین مانند انگور که پوست و هسته‌اش سرد و خشک و گوشت و آبش گرم و تر است و تولید چند طبع جدا از یک دانه با این که اثر طبع و فلک و اختر یکی است باید به قدرت خدای حکیم و قدیم باشد.

و مقصود از زوجین اثنین دو صنف است و اختلاف و دوئیت یا در مزه است چون شیرین و ترش یا طبع، چون گرم و سرد، یا رنگ چون سپید و سیاه. و لفظ (دو تا) اشاره است به این که هر فردی از دو اصل به وجود می‌آید، چون آدمی که از آدم و حواء است و اینکه بیان داشته است: «إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْم یَتَفَکَّرُون»{قطعاً در این [امور] برای مردمی که تفکر می‌کنند نشانه‌هایی وجود دارد»، اشاره به ردّ فلاسفه است که پدیده‌ها را با اختلاف اشکال کواکب وابسته می‌دانند. پس تا وقتی این شبهه دفع نشده مقصود تمام نشده است. و دفع این شبهه به دو وجه است:

الأفلاك و أوضاعها إلي واجب الوجود بالذات القادر الحكيم و الثاني ما يذكر في الآيات الآتية حيث قال وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ الآية و تقريره من وجهين الأول أنه حصل في الأرض قطع مختلفة بالطبيعة و هي مع ذلك متجاورة فبعضها تكون سبخة و بعضها حرة و بعضها صلبة و بعضها حجرية أو رملية و بعضها طينا لزجا ثم إنها متجاورة و تأثير الشمس و سائر الكواكب في تلك القطع علي السوية و دل هذا علي اختلافها في صفاتها بتقدير المقدر العليم.

و الثاني أن القطعة الواحدة من الأرض تسقي بماء واحد يكون تأثير الشمس فيها متشابها⁽¹⁾ثم إن تلك الثمار تجي‌ء مختلفة في الطعم و اللون و الطبيعة و الخاصية حتي إنك قد تأخذ عنقودا من العنب و تكون جميع حباته حلوة نضيجة إلا الحبة الواحدة فإنها بقيت حامضة يابسة و نحن نعلم بالضرورة أن نسبة الطبائع و الأفلاك إلي الكل علي السوية بل نقول هاهنا ما يعد أعجب منه و هو أنه يوجد في بعض أنواع الورد ما يكون أحد وجهيه في غاية الحمرة و الوجه الثاني في غاية السواد مع أن ذلك الورد في غاية الرقة و النعومة فيستحيل أن يقال وصل تأثير الشمس إلي أحد طرفيه دون الثاني و هذا يدل دلالة قطعية علي أن الكل بتقدير الفاعل المختار لا بسبب الاتصالات الفلكية و هو المراد من قوله تعالي يُسْقي بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلي بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ فبهذا تمت الحجة فإن هذه الحوادث السفلية لا بد لها من مؤثر و بينا أن ذلك المؤثر ليس هو الكواكب و الأفلاك و الطبائع فعند هذا يجب القطع بأنه لا بد من فاعل مختار آخر سوي هذه الأشياء فعند هذا يتم الدليل و لا يبقي بعده للتفكر مقام فلهذا قال هاهنا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ لأنه لا دافع لهذه الحجة إلا أن يقال إنها حدثت لا لمؤثر و لا يقوله عاقل و الجنة البستان الذي يحصل فيه النخل و الكرم و الزرع و الصنوان جمع صنو مثل قنوان و قنو و الصنو أن يكون الأصل واحدا و تنبت منه النخلتان و الثلاثة و أكثر فكل واحد صنو و عن ابن الأعرابي الصنو المثل أي متشابهة و غير متشابهة و عن الزجاج الأكل الثمر الذي

افلاک و اوضاع مختلفه آن‌ها اثر واجب الوجود ذاتی قادر حکیم باشند .

در اینجا نمونه عجیب‌تری هست که برخی گل‌ها می‌باشند که یک روی آن‌ها بسیار سرخ و روی دیگر بسیار سیاه است با این که گل بسیار نازک و نرم است و نمی‌شود گفت اثر خورشید به یک سوی آن رسیده و به طرف دیگر نرسیده است. و این دلیل قطعی است به این که همه به تقدیر خدا است نه اثر اتصالات اختران و این مقصود خداوند بزرگ است که فرموده است: «یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُل.»{با یک آب سیراب می‌گردند، و [بااینهمه] برخی از آن‌ها را در میوه [از حیث مزه و نوع و کیفیت] بر برخی دیگر برتری می‌دهیم.}

و با این مطلب حجت تمام است، زیرا این پدیده‌های زمینی عامل مؤثری می‌خواهد که گفتیم این مؤثر اختر و فلک و طبع نیستند و دانسته می‌شود که فاعلی مختار جز این چیزها است، در اینجا دلیل تمام است و جای اندیشه نیست و در اینجا فرمود: «إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُون»⁽²⁾{بی گمان در این [امر نیز] برای مردمی که تعقّل می‌کنند دلایل [روشنی] است.} زیرا این حجت را جوابی نیست، جز این که گفته شود این‌ها بی‌مؤثر پدید می‌شدند، که البته خردمند این مطالب را نمی‌گوید. و «الجنّه»: منظور از آن باغی است که در آن نخل، انگور و گندم می‌روید. «الصنوان»: جمع الصنوا می‌باشد؛ درختی که اصل آن ثابت است و از آن دو، سه یا بیشتر نخل می‌روید. از ابن عربی در این باره نقل شده است که الصنو: المثل به معنای متشابه و غیر متشابه می‌باشد و از زجاج در این باره نقل شده است که به معنای میوه است، یعنی ثمری که

يؤكل و عن غيره الأكل المهيأ للأكل‌⁽¹⁾.

و اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مبتدأ و خبر وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ امتن علي عباده بتسخير الفلك لأن انتفاع العباد يتوقف‌⁽²⁾عليها لأنه تعالي خص كل طرف من أطراف الأرض بنوع آخر من النعمة حتي أن نعمة هذا الطرف إذا نقلت إلي الجانب الآخر من الأرض أو بالعكس كثر الربح في التجارات و لا يمكن هذا إلا بسفن البر و هي الجمال أو بسفن البحر و هي الفلك و نسبة التسخير إلي نفسه لأنه سبحانه خلق الأشجار الصلبة التي منها يمكن تركيب السفن و لو لا خلقه الحديد و سائر الآلات و لو لا تعريفه العباد كيف يتخذونه و لو لا أنه تعالي خلق الماء علي صفة السلاسة⁽³⁾التي باعتبارها يصح جري السفينة و لو لا خلقه تعالي الرياح و خلق الحركات القوية فيها و لو لا أنه وسع الأنهار و جعل لها من العمق ما يجوز جري السفن فيها لما وقع الانتفاع بالسفن فصار لأجل أنه تعالي هو الخالق لهذه الأحوال و هو المدبر لهذه الأمور و المسخر لها حسنت إضافته إليه و أضاف التسخير إلي أمره لأن الملك العظيم قل ما يوصف أنه فعل و إنما يقال فيه إنه أمر بكذا تعظيما لشأنه.

وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ لما كان ماء البحر قل ما ينتفع في الزراعات لعمقه و ملوحته ذكر تعالي إنعامه علي الخلق بتفجير الأنهار و العيون حتي ينبعث الماء منها إلي مواضع الزروع و النباتات و أيضا ماء البحر لا يصلح للشرب وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ قيل أي بلسان حالكم بحسب استعداداتكم و قابلياتكم وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها قال الرازي اعلم أن الإنسان إذا أراد أن يعرف أن الوقوف علي أقسام نعم الله ممتنع فعليه أن يتأمل في شي‌ء واحد ليعرف عجز نفسه و نحن نذكر منه مثالين :

المثال الأول أن الأطباء ذكروا أن الأعصاب قسمان منها دماغية و منها

خورده می‌شود. و از غیر ایشان در این باره نقل شده است که الاکل به معنای مهیا برای خوردن می‌باشد.

«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْض»{خداست که آسمان‌ها و زمین را آفرید.} این جمله مبتدا و خبر است. «و سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ»{و کشتی را برای شما رام گردانید.}⁽⁴⁾به این بر بنده‌هایش منت نهاد، چون خدا به هر گوشه زمین نعمت خاصی داده است و نقل آن به جای دیگر سود بازرگانی دارد و باید با کشتی خشکی باشد که شتر است یا کشتی دریا و آن را خدا به خود وابسته دانسته است. برای این که ابزار کشتی و فن کشتی سازی را او به وجود آورده است و او است که آب را آماده کشتیرانی آفریده و باد کشتی را آفریده، وگرنه کشتیرانی امکان نداشت و چون خدا آن‌ها را آفرید کشتی را از آن خود دانسته و مسخر امر خود معرفی کرده که شأن بزرگان است.

«وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهار»{و رودها را برای شما مسخّر کرد.} چون آب دریا شور است و از این جهت برای زراعت کم سود است. خدا به گشودن نهرها و چشمه‌ها نعمت خود را تمام نمود تا آب به زراعت و گیاه روان می‌شود و نیز نوشیدن آب دریا امکان ندارد. «وَآتاکُمْ مِنْ کُلِّ ماسَأَلْتُمُوه»{و از هر چه از او خواستید به شما عطا کرد.} گفته شده است به زبان حال و آمادگی خود این مطلب بیان شده است. «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها»⁽⁵⁾{و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی‌توانید آن را به شمار در آورید.} رازی در تفسیرش گفته است: چون آدم می‌خواهد بداند که نمی‌شود همه نعمت‌های خدا را بر شمرد، باید در یک رشته آن بیندیشد تا درماندگی خود را بفهمد و البته در این باره ما دو نمونه می‌آوریم: مثال اول: پزشک‌ها گفته‌اند پی‌ها دو بخش دارند، یکی در مغز و دیگری

نخاعية أما الدماغية فإنها سبعة ثم أتعبوا أنفسهم في معرفة الحكم الناشئة من كل واحد من تلك الأرواح السبعة ثم مما لا شك فيه أن كل واحد من تلك الأرواح السبعة تنقسم إلي شعب كثيرة و كل واحد من تلك الشعب أيضا إلي شعب دقيقة أدق من الشعر و لكل واحد منها ممر إلي الأعضاء و لو أن شعبة واحدة اختلت إما بسبب الكمية و الكيفية أو بسبب الوضع لاختلت مصالح البنية ثم إن تلك الشعب الدقيقة تكون كثيرة العدد جدّا و لكل واحد منها حكمة مخصوصة فإذا نظر الإنسان في هذا المعني عرف أن لله بحسب كل شظية من تلك الشظايا العصبية علي العبد نعمة عظيمة لو فاتت لعظم الضرر عليه و عرف قطعا أنه لا سبيل له إلي الوقوف عليها و الاطلاع علي أحوالها و عند هذا يقطع بصحة قوله تعالي وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها و كما اعتبرت هذا في الشظايا العصبية فاعتبر مثله في الشرايين و الأوردة في كل واحد من الأعضاء البسيطة و المركبة بحسب الكمية و الكيفية و الوضع و الفعل و الانفعال و أقسام هذا الباب بحر لا يساحل و إذا اعتبرت هذا في بدن الإنسان الواحد فاعرف أقسام نعم الله تعالي في نفسه و في روحه فإن عجائب عالم الأرواح أكثر من عجائب عالم الأجساد ثم لما اعتبرت حال الحيوان الواحد فعند ذلك اعتبر أحوال عالم الأفلاك و الكواكب و طبقات العناصر و عجائب البر و البحر و النبات و الحيوان و عند هذا تعرف أن عقول جميع الخلائق لو ركبت و جعلت عقلا واحدا ثم بذلك العقل يتأمل الإنسان في عجائب حكمة الله تعالي في أقل الأشياء لما أدرك منها إلا القليل فسبحانه و تقدس عن أوهام المتوهمين.

المثال الثاني أنه إذا أخذت اللقمة الواحدة لتضعها في الفم فانظر إلي ما قبلها و ما بعدها أما الأمور التي قبلها إن‌⁽¹⁾تلك اللقمة من الخبز لا تتم و لا تكمل إلا إذا كان هذا العالم بكليته قائما علي الوجه الأصوب لأن الحنطة لا بد منها و إنها لا تنبت إلا بمعونة الفصول الأربعة و تركيب الطبائع و ظهور الأرياح و الأمطار و لا يحصل شي‌ء منها إلا بعد دوران الأفلاك و اتصال بعض الكواكب ببعض علي وجوه مخصوصة

در استخوان‌های پشت. در مغز هفت پی باشند و رنج می‌بردند تا حکمت هر کدام را بدانند و شک ندارد که هر کدام از آن هفت پره‌های بسیاری دارند و هر کدام آن‌ها هم رشته‌هایی نازک‌تر از مو دارند که به اندام گذر می‌کنند و اگر یک رشته ناساز شود، بیماری رخ می‌دهد. این رشته‌های نازک فراوانند و هر کدام را وظیفه‌ای است. چون آدمی در این باره بیندیشد، درمی‌یابد که هر کدام از این رشته‌های پی نعمتی بزرگ است که اگر از دست برود، زیان بزرگی دارد. و می‌فهمد که راهی ندارد که آن‌ها را به خوبی بشناسد و درستی گفته خدا را که «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» می‌فهمد.

همین ملاحظه را در رگ‌های خون و در رگ‌های تنفس بکن که هر کدام از اعضاء تک و مرکبی است به حسب کیف و کم و وضع و فعل و پذیرش فعل و در اینجا دریایی بی‌کناره است و چون این را در تن یک آدمی ملاحظه کردی، نعمت‌های خدا را در جان و روحش بسنج، زیرا عجایب عالم ارواح بیش از عالم اجساد است.چون احوال عالم جانداران را ملاحظه کردی به احوال افلاک، اختران، طبقات عناصر، عجایب خشکی، دریا، گیاه و حیوان می‌پردازد تا بدانی که اگر همه خردها با هم یکی شوند و به آن کس در عجایب حکمت خدا بیندیشد، نسبت به کمترین چیزها از آن جز اندکی نمی‌فهمد. فسبحانه و تقدس عن اوهام المتوهمین.

مثال دوم: یک لقمه خوراک که برداری و به دهن گذاری، ببین از کجا آمده و به کجا می‌رود. این یک لقمه نان فراهم نشده مگر در کالبد همه جهان به روش هر چه درست‌تر. زیرا گندمی باید و آن نمی‌روید مگر اینکه در چهار فصل می‌باشد و طبایع ترکیب می‌شوند و بادها می‌وزند و باران‌ها بیایند و این‌ها جز با چرخش افلاک و پیوند اختران به هم به وضع خاصی

في الحركات و في كيفيتها في الجهة و في السرعة و البطء ثم بعد تكون الحنطة لا بد من آلات الطحن و الخبز و هي لا تحصل إلا عند تولد الحديد في أرحام الجبال ثم إن الآلات الحديدية لا يمكن إصلاحها إلا بآلات أخري حديدية سابقة عليها و لا بد من انتهائها إلي آلة حديدية هي أول هذه الآلات فتأمل أنها كيف تكونت علي الأشكال المخصوصة ثم إذا حصلت تلك الآلات فانظر أنه لا بد من اجتماع العناصر الأربعة و هي الأرض و الماء و الهواء و النار حتي يمكن طبخ الخبز من ذلك الدقيق فهذا هو النظر في ما تقدم علي هذه اللقمة.

أما النظر في ما بعد حدوثها فتأمل في تركيب بدن الحيوان و هو أنه تعالي كيف خلق هذه الأبدان حتي يمكنها الانتفاع بتلك اللقمة و أنه كيف يتضرر الحيوان في الأكل‌⁽¹⁾و في أي الأعضاء تحدث تلك المضار و لا يمكنك أن تعرف القليل من هذه الأشياء إلا بمعرفة علم التشريح و علم الطب بالكلية فظهر بما ذكرنا أن الانتفاع باللقمة الواحدة لا يمكن معرفته إلا بمعرفة جملة هذه الأمور و العقول قاصرة عن إدراك ذرة من هذه المباحث فظهر بالبراهين‌⁽²⁾الباهرة صحة قوله تعالي وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها⁽³⁾انتهي كلامه.

و أقول يمكن سلوك طريق آخر في ذلك أدق و أوسع مما ذكره بأن يقال بعد أن عرفت النعم التي علي إنسان واحد كزيد مثلا من السماوات و الكواكب و العرش و الكرسي و جميع الأرضيات فإن لها جميعا مدخلا في وجوده و بقائه و نموه فنقول جميع هذه النعم متعلقة بعمرو أيضا لمدخليتها في وجوده و بقائه أيضا و كل هذه أيضا نعمة لزيد لتوقف وجود زيد و بقائه علي وجود عمرو لكون الإنسان مدنيا بالنوع و كذا بالنسبة إلي بكر و خالد و كذا كل نعمة لله علي كل حيوان من الحيوانات التي لها مدخل في نظام أحوال الإنسان فهي نعمة علي زيد مرة

از حرکت و کیفیت و جهت و نظمی در تندی و کندی نمی‌شوند. و پس از وجود گندم، ابزار آرد کردن و پختن باید و برای آن ابزار آهنین از درون کوه‌ها لازم است و برای ساخت آن‌ها ابزار آهنین دیگر به کار رفته است تا به نخست ابزار آهنی رسیده و آن چگونه شکل گرفته و پس از این همه باید چهار عنصر زمین و آب و هوا و آتش فراهم باشند تا بتوان از آرد نان پخت .

این‌ها همه بررسی پیش از لقمه است و بررسی پس از آن این است که خداوند چگونه تنها را آفریده که از این لقمه سود برند و چه زیانی از آن به تن حیوان برسد و در کدام عضو باشد. و این‌ها را جز با علم تشریح و طب کامل نمی‌دانی. و روشن شد که سود یک لقمه را نمی‌توان جز با فهمیدن همه این امور فهمید که خرد از درک یک ذره از این مباحث در ماند و از این جهت معنای این آیه که «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» روشن می‌شود.⁽⁴⁾

مولف:

روش دیگری دقیق‌تر و پهناورتر از آنچه او گفته است وجود دارد و آن این است که چون نعمت‌های فراهم آمده برای یک آدمی چون زید را فهمیدی، از آسمان‌ها و اختران و عرش و کرسی و همه ارضیات که در وجود و بقایش اثر دارند، همه آن‌ها به عمرو هم تعلق دارند. این هم باز نعمتی بر زید است، زیرا وجودش وابسته به او است، چون آدمی در منش خود اجتماعی همچنان نسبت به دیگران است و نعمت بر جانوران هم که در وجود انسان اثر دارند، نعمتی است بر زید به حساب

بذاته و مرة باعتبار كونها نعمة علي كل واحد واحد من أفراد البشر لمدخلية وجودهم في وجوده و نظام أحواله فيضرب عدد تلك النعم في عدد الأشخاص و الحيوانات مرات لا تتناهي.

ثم لما كان وجود زيد موقوفا علي وجود أبويه فكل نعمة علي كل من أبويه و علي كل من كان في عصر أبويه نعمة عليه و كذا كل نعمة علي والدي بكر و خالد نعمة عليه لتوقف وجوده و بقائه و نظام أحواله علي وجود بكر و وجوده متوقف علي وجود والديه و وجودهما و بقاؤهما و سائر أمورهما متوقفة علي جميع النعم علي أهل عصرهما فمن هذه الجهة أيضا جميعها نعمة عليه فيضرب جميع هذه الأعداد الغير المتناهية في جميع تلك الأعداد الغير المتناهية مرات غير متناهية ثم ننقل الكلام في كل عصر من الأعصار و آباء كل منهم إلي أن ينتهي إلي آدم و حواء عليهما السلام و يضرب كل من تلك المراتب في ما حصل من المراتب السابقة و هذا حساب لا يحيط به علم البشر و لو اجتمع جميع المحاسبين من الثقلين و أرادوا استيفاء حساب مرتبة من هذه المراتب لا يقدرون عليه مع أن كل قطرة من قطرات البحار و كل ذرة من ذرات الجو و الأرض نعمة علي كل شخص من الأشخاص فسبحان من لا يقدر علي إحصاء شعبة واحدة من شعب نعمه الغير المتناهية إلا هو و له الحمد بعدد كل نعمة له علينا و علي كل خلق من مخلوقاته.

إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ يظلم النعمة بإغفال شكرها أو يظلم نفسه بأن يعرضها للحرمان كَفَّارٌ شديد الكفران و قيل ظلوم في الشدة يشكو و يجزع كفار في النعمة يجمع و يمنع.

مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ مَوْزُونٍ قيل أي بميزان الحكمة و مقدر بقدر الحاجة و ذلك أن الوزن سبب معرفة المقدار فأطلق اسم السبب علي المسبب و قيل أي له وزن و قدر في أبواب النعمة و المنفعة و قيل أراد أن مقاديرها من العناصر معلومة و كذا مقدار تأثير الشمس و الكواكب فيها و قيل أي متناسب محكوم عليه عند العقول السليمة بالحسن و اللطافة يقال كلام موزون أي متناسب و فلان موزون الحركات و قيل أراد ما يوزن من نحو الذهب و الفضة و النحاس و غيرها من الموزونات كأكثر الفواكه و النبات.

خودش و به حساب این که نعمت است بر هر فرد از بشر که وجودشان در او اثر دارد. و باید شماره این نعمت‌ها را در شماره اشخاص و جانوران به اندازه نامتناهی ضرب کرد و از آن پس چون وجود زید وابسته به پدر و مادر است، هر نعمت بر آن‌ها و معاصرانشان و پدران آن‌ها نعمت بر او است و همه این شماره‌های بی‌پایان را در شماره بی‌پایان بارهای ناپایان در هم ضرب کنیم و به همه اعصار گذشته بپردازیم تا آدم و حوا و هر کدام از این مراتب را در مراتب حاصله پیش ضرب کنیم و این حساب از گنجایش علم بشر بیرون است و اگر همه حسابرسان جن و انس جمع شوند، بررسی به حساب یک مرتبه را هم نمی‌توانند، با این که هر قطره دریا و هر ذره هوا و زمین نعمت بر هر شخص می‌باشند. منزه است خدایی که حساب یک شعبه از نعمت بی‌پایانش را جز خودش نمی‌داند، سپاس بر او بشمار هر نعمت که به ما و دیگران داده است .

«إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُوم کَفّار»⁽¹⁾{قطعاً انسان ستم‌پیشه و ناسپاس است.} به نعمت های خدا با غفلت از شکر نعمت‌های خداوند ظلم می‌کند. یا بر نفس خودش ظلم می‌کند، به این طریق که در معرض حرمت‌ها قرار می‌گیرد. «کفّار» به معنای کسی است که شدید کفران نعمت می‌کند و گفته شده است که «ظلوم» به کسی گفته می‌شود که بسیار شکایت و جزع می‌کند.

«مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْزُون»⁽²⁾{و از هر چیز سنجیده‌ای در آن رویانیدیم.} به ترازوی حکمت و به اندازه نیاز چون سنجش وسیله شناخت اندازه است و هر چیزی از نعمت و سود وزن و اندازه دارد و مقداری از عناصر و اثر خورشید و اختران در آن معلوم است و تناسب در زیبایی و لطافت دارد. و گفته‌اند مقصود چیزهایی است که وزن می‌شوند، مانند طلا، مس و نقره و مانند آن.

وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيها أي في الأرض أو في الجبال أو في تلك الموزونات مَعايِشَ ما يتوصل به إلي المعيشة وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ عطف علي محل لكم أو علي معايش أي و جعلنا لكم من لستم له برازقين و أراد بهم العيال و المماليك و الخدم الذين رازقهم في الحقيقة هو الله وحده لا الآباء و السادات و المخاديم و يدخل فيه بحكم التغليب غير ذوي العقول من الأنعام و الدواب و الوحوش و الطير كقوله وَ ما مِنْ دَابَّةٍ ... إِلَّا عَلَي اللَّهِ رِزْقُها .

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ الذي هو الغذاء الأصلي وَ الزَّيْتُونَ الذي هو فاكهة من وجه و غذاء من وجه لكثرة ما فيه من الدهن وَ النَّخِيلَ وَ الْأَعْنابَ اللتين هما أشرف الفواكه ثم أشار إلي سائر الثمرات بقوله وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ قال الزمخشري إنما لم يقل و كل الثمرات لأن كلها لا تكون إلا في الجنة و قيل قدم الغذاء الحيواني في قوله سبحانه وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ علي الغذاء النباتي لأن النعمة فيه أعظم لأنه أسرع تشبها ببدن الإنسان و في ذكر الغذاء النباتي قدم غذاء الحيوان و هو الشجر علي غذاء الإنسان و هو الزرع و غيره بناء علي مكارم الأخلاق و هو أن يكون اهتمام الإنسان بحال من تحت يده أكمل من اهتمامه بحال نفسه.

وَ ما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ أي خلق فيها من حيوان و شجر و ثمر و غير ذلك مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ فإن ذرء هذه الأشياء علي حاله اختلاف الألوان و الأشكال مع تساوي الكل في الطبيعة الجسمية و في تأثير الفلكيات فيها آية علي وجود الصانع تعالي شأنه.

رَواسِيَ أي جبالا ثوابت أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ أي كراهة أن تميد بكم و تضطرب وَ أَنْهاراً أي و جعل فيها أنهارا لأن ألقي فيه معناه وَ سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ لمقاصدكم أو إلي معرفة الله وَ عَلاماتٍ أي معالم تستدل بها السابلة من جبل و منهل و ريح و نحو ذلك وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ بالليل في البراري و البحار إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ حيث يتجاوز عن تقصيركم في أداء شكرها رَحِيمٌ لا يقطعها لتفريطكم فيه و لا يعاجلكم

«ِوَ جَعَلْنا لَکُمْ فیها» یعنی در زمین و کوه‌ها است و یا در آن چیزهای موزون «معایش» اسباب زندگی. «وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقین»{و هر کس که شما روزی‌دهنده او نیستید.}از عیال، بنده و خدمتکار که روزی‌ده حقیقی آن‌ها خدا است نه پدران و آقایان و مخدومان و به حکم تغلیب، انعام و جانوران و پرنده‌ها در آن واردند به این دلیل که خداوند فرموده است: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُها»{و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر [این که] روزیش بر عهده خداست.}⁽¹⁾

«یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ» که غذای اصلی است «وَ الزَّیْتُون» که میوه و غذاست چون روغن بسیار دارد «وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْناب»{خرما و انگور} که بهترین میوه هستند «وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرات»{و از همه میوه ها}.

نکته دیگر اینکه زمخشری در این باره گفته، این است که «من» آورده و نفرموده است همه میوه‌ها، چون همه میوه‌ها جز در بهشت وجود ندارند. و گفته‌اند غذای حیوانی را پیش داشت که فرمود « وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُون»⁽²⁾{و چارپایان را برای شما آفرید: در آن‌ها برای شما [وسیله] گرمی وسودهایی است، و از آن‌ها می‌خورید.} بر غذای گیاهی، برای این که نعمت در آن بزرگ‌تر است و به بدن انسان شبیه‌تر است. و در بیان غذای حیوان درخت را مقدم بر غذای انسان که زرع و جز آن است کرده است، چرا که بر طبق مکارم اخلاق توجه آدمی به زیر دست خود باید بیش از خودش باشد.

«وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْض»{و آنچه در زمین برای شما روییده است.}از جانور و درخت و میوه و مانند آن «مُخْتَلِفاً أَلْوانه»{به رنگ‌های گوناگون.} که برابری همه در طبع و تأثیر فلک نشانه وجود صانع تعالی است. «رواسی» کوه‌های پایدار، «أَن ْتَمیدَ بِکُمْ»⁽³⁾{تا شما را نجنباند.} یعنی نخواست که شما را بلرزاند. «وَ أَنْهارا» یعنی افکند به آن رودها «وَ سُبُلًا لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون» راههایی که هدایت شوید به مقاصد خود و یا به شناخت خدا. «وَ عَلاماتٍ» که رهنمای رهگذران است از کوه و دره و باد و مانند آن « وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُون» در خشکی و دریا به هنگام شب. «إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ» که از تقصیر شما در ادای شکر این نعمتها می گذرد.«رَحِیمٌ» که نعمتها را به خاطر کوتاهی شما قطع نمی کند و نیز در عذاب شما

بالعقوبة علي كفرانها.

إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَي الْأَرْضِ زِينَةً لَها قيل ما علي الأرض المواليد الثلاثة المعادن و النباتات و الحيوانات و أشرفها الإنسان و قيل لا يدخل المكلف فيه لأن ما علي الأرض ليس زينة لها علي الحقيقة و إنما هو لأهلها لغرض الابتلاء فالذي له الزينة يكون خارجا عن الزينة لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا في تعاطيه و هو من زهد فيه و لم يغتر به و قنع منه بالكفاف.

لَهُ ما فِي السَّماواتِ قال الرازي مالك لما في السماوات من ملك و نجم و غيرهما و مالك لما في الأرض من المعادن و الفلزات و مالك لما بينهما من الهواء و مالك لما تحت الثري فإن قيل الثري هو السطح الأخير من العالم فلا يكون تحته شي‌ء فكيف يكون الله تعالي مالكا له قلنا الثري في اللغة هو التراب الندي فيحتمل أن تكون تحته شي‌ء فهو إما الثور أو الحوت أو الصخرة أو البحر أو الهواء علي اختلاف الروايات‌⁽¹⁾انتهي.

و قال الطبرسي رحمه الله الثري التراب الندي يعني و ما واري الثري من كل شي‌ء و قيل يعني ما في ضمن الأرض من الكنوز و الأموات‌⁽²⁾.

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً أي كالمهد تتمهدونها وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا أي و حصل لكم فيها سبلا بين الجبال و الأودية و البراري تسلكونها من أرض إلي أرض لتبلغوا منافعها وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً أي مطرا فَأَخْرَجْنا بِهِ قيل عدل من لفظ الغيبة إلي التكلم علي الحكاية لكلام الله تعالي تنبيها علي ظهور ما فيه من الدلالة علي كمال القدرة و الحكمة و إيذانا بأنه مطاع تنقاد الأشياء المختلفة بمشيّته أَزْواجاً أي أصنافا مِنْ نَباتٍ بيان و صفة لأزواجا و كذلك شَتَّي و يحتمل أن يكون صفة للنبات فإنه من حيث إنه مصدر في الأصل يستوي فيه الواحد و الجمع و هو جمع شتيت كمريض و مرضي أي متفرقات في الصور و الأعراض و المنافع

به خاطر کفران نعمت عجله نمی کند.

«إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها»{درحقیقت، ما آنچه را که بر زمین است، زیوری برای آن قرار دادیم.} از موالید سه‌گانه که معادن و گیاهان و جانورانند و اشرف همه انسان است. و گفته‌اند مقصود مکلفین نیستند، چون آنچه بر زمین است زیور حقیقی نیست، بلکه برای آزمایش مردم است و شامل خود مردم نیست، چرا که در ادامه فرموده است: « لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلا»{تا آنان را بیازماییم که کدام یک ازایشان نیکوکارترند.}یعنی در برخورد با این زینتها. و کسی نیکوتر عمل می کند که در آن زهد بورزد و به روزی کفاف قناعت کند .

«لَهُ ما فِی السَّماوات»{آنچه در آسمان‌ها است، از آنِ اوست.} رازی در تفسیرش در این باره گفته است: مالک است آنچه را در آسمان است، از فرشته و ستاره و مانند آن و آنچه در زمین از معدن و فلز است و آنچه در هواست و مالک آنچه زیر خاک است. اگر گفته شود «ثری» سطح زیرین جهان است و زیرش چیزی نیست که از خدا باشد، می‌گوییم: نظر به اختلاف روایات، باید گفت که ثری در لغت خاک نمدار است و بسا زیر جهان زمین چیزی باشد چون گاو یا ماهی یا صخره یا هوا.⁽³⁾

طبرسی در مجمع البیان گفته است: ثری خاک نم‌دار است و مقصود نهفته‌های زیر آن است از گنج‌ها و مرده‌ها.⁽⁴⁾«الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً»{همان کسی که زمین را برایتان گهواره‌ای ساخت.} که چون گهواره در آن بیاسایید، «وَسَلَکَ لَکُمْ فیها سُبُلا»{و برای شما در آن، راه‌ها ترسیم کرد.} میان کوه‌ها و درّه‌ها و بیابان‌ها که سفر کنید و سود برید، «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماء»{و از آسمان آبی فرود آورد.} یعنی باران. «فَأَخرَجنا بِهِ»گفته‌اند در این جمله از لفظ غایب به خطاب عدول کرد تا کلام خدا را حکایت کند به این دلیل که به آشکار بودن دلالت آن(رویانیدن گیاه و ... ) به کمال قدرت و حکمت تذکر دهد و اعلام کند که خداوند اطاعت می شود و اشیاء گوناگون را به مشیت خود راه می برد. «أزواجا» یعنی انواعی «مِن نَبات» بیان و صفت برای أزواجا است.«شَتّی» نیز صفت أزواجا است و احتمال دارد صفت نبات باشد. زیرا از آنجا که نبات در اصل مصدر است صفتش می تواند مفرد یا جمع بیاید و شَتّی جمع شتیت است، مثل مَرضَی که جمع مریض است. معنای عبارت آن است که گیاهان اشکال و خواص و منافع

يصلح بعضها للناس و بعضها للبهائم فلذلك قال كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ و هو حال من ضمير فَأَخْرَجْنا علي إرادة القول أي أخرجنا أصناف النبات قائلين كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ و المعني معدّيها لانتفاعكم بالأكل و العلف آذنين فيه لِأُولِي النُّهي أي لذوي العقول الناهية عن اتباع الباطل و ارتكاب القبائح جمع نهية وَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ: نَحْنُ أُولُو النُّهَي وَ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: خِيَارُكُمْ أُولُو النُّهَي قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أُولُو النُّهَي قَالَ هُمْ أُولُو الْأَخْلَاقِ الْحَسَنَةِ وَ الْأَحْلَامِ الرَّزِينَةِ وَ صِلَةِ الْأَرْحَامِ وَ الْبَرَرَةُ بِالْأُمَّهَاتِ وَ الْآبَاءِ وَ الْمُتَعَاهِدُونَ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْجِيرَانِ وَ الْيَتَامَي وَ يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ وَ يُفْشُونَ السَّلَامَ فِي الْعَالَمِ وَ يُصَلُّونَ وَ النَّاسُ نِيَامٌ غَافِلُونَ.

مِنْها خَلَقْناكُمْ فإن التراب أصل خلقه أول آبائكم و أول مواد أبدانكم و سيأتي وجه آخر في الخبر إن شاء الله وَ فِيها نُعِيدُكُمْ بالموت و تفكيك الأجزاء وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْري بتأليف أجزائكم المتفتتة المختلطة بالتراب علي الصور السابقة و رد الأرواح فيها.

وَ جَعَلْنا فِيها أي في الأرض أو في الرواسي فِجاجاً سُبُلًا مسالك واسعة و إنما قدم فِجاجاً و هو وصف له ليصير حالا يدل علي أنه حين خلقها كذلك أو ليبدل منها سُبُلًا فيدل ضمنا علي أنه خلقها و وسعها للسابلة مع ما يكون فيه من التأكيد لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ إلي مصالحهم.

أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَي الْأَرْضِ أي أ و لم ينظروا في عجائبها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ أي محمود كثير المنفعة و هو صفة لكل ما يحمد و يرضي قيل و هاهنا يحتمل أن تكون مقيدة لما يتضمن الدلالة علي القدرة و أن تكون مبينة منبهة علي أنه ما من نبت إلا و له فائدة إما وحده أو مع غيره و كل لإحاطة الأزواج و كم لكثرتها إِنَّ فِي ذلِكَ أي في إثبات‌⁽¹⁾تلك الأصناف أو في كل واحد لَآيَةً علي أن منبتها تام القدرة و الحكمة سابغ النعمة و الرحمة.

گوناگون دارند که برخی برای انسان و برخی برای چهارپایان مفید است و از این رو فرمود: «کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُم»{بخورید و دام‌هایتان را بچرانید} که این جمله حال از ضمیر «فأخرجنا» است بنا بر اراده قول. یعنی انواع گیاهان را از زمین رویاندیم در حالی که می گوییم: {بخورید و دام‌هایتان را بچرانید} یعنی آماده برای خوردن شما و چهارپایان است. «لِأُولِی النُّهی.»یعنی برای صاحبان خردی که آنها را از پیروی باطل و انجام بدیها باز می دارد.

امام صادق علیه السّلام فرمود: «اولو النهی» ما هستیم. و از امام باقر علیه السّلام است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: بهترین شما اولو النهی هستند. گفته شد: یا رسول اللَّه! اولو النهی کیانند؟ فرمود: صاحبان اخلاق نیک و آرمان‌های سنگین و صله ارحام و خوشرفتاران با مادران و پدران و احوال پرسان از بینوایان و همسایگان و یتیمان که اطعام کنند و صلح و سلامت در جهان فاش کنند و نماز بخوانند آن زمان که مردم با غفلت در خوابند.

«مِنْها خَلَقْناکُم»{ازاین [زمین] شماراآفریده‌ایم.} زیرا که خاک اصل خلقت اولین پدر شما و نیز اصل مواد بدنتان است. و وجه دیگری هم برای آن در خبر بیاید. «وَ فیها نُعیدُکُمْ»{در آن شما را باز می‌گردانیم.} با مرگ و تفکیک اجزاء. «وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری»{و بار دیگر شما را از آن بیرون می‌آوریم.} با قرار دادن دوباره اجزاء پراکنده شده در خاک در کنار هم و به صورت قبلی و قرار دادن روح در آن.

«أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْض»{مگر در زمین ننگریسته‌اند} و عجایبش، «مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَریم» یعنی ستوده شده و پر منفعت. زیرا «کریم» صفت هر چیزی است که مورد رضایت و ستایش باشد. و احتمال دارد در اینجا مقید باشد به آنچه که متضمن دلالت بر قدرت است و مبنی بر این اساس باشد که هر گیاهی سودی دارد یا به تنهایی و یا همراه با دیگری. و همه به خاطر فراگیری ازواج گیاهان است که بسیار زیادند. «إن فی ذلک» یعنی در رویش انواع گیاهان و یا در هر یک از آنها«لآیة» یعنی نشانه ای است که رویاننده آن در حکمت و قدرت کامل و نعمت و رحمتش فراوان است.

أَ تُتْرَكُونَ إنكار لأن يتركوا كذلك أو تذكير بالنعمة في تخلية الله إياهم و أسباب تنعمهم آمنين ثم فسر بقوله فِي جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ أي لطيف لين للطف التمر أو لأن النخل أنثي و طلع إناث النخل ألطف و هو يطلع منها كنصل السيف في جوفه شماريخ القنو أو متدل منكسر من كثرة الحمل فارِهِينَ أي حاذقين أو بطرين حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ أي ذات منظر حسن يبتهج به من رآه و لم يقل ذوات بهجة لأنه أراد تأنيث الجماعة و لو أراد تأنيث الأعيان لقال ذوات قَوْمٌ يَعْدِلُونَ أي يشركون بالله غيره قَراراً أي مستقرا لا تميل و لا تميد بأهلها وَ جَعَلَ خِلالَها أي في وسط الأرض و في مسالكها و نواحيها أَنْهاراً جارية ينبت بها الزرع و يحيي به الخلق وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ أي ثوابت أثبتت بها الأرض وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أي مانعا من قدرته بين العذب و المالح فلا يختلط أحدهما بالآخر مُخْتَلِفاً أَلْوانُها قيل أي أجناسها أو أوصافها علي أن كلا منها لها أصناف مختلفة أو هيأتها من الصفرة و الخضرة و نحوهما وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ أي ذو جدد و خطوط و طرائق يقال جدة الحمار للخطة السوداء علي ظهره مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها بالشدة و الضعف وَ غَرابِيبُ سُودٌ عطف علي بيض أو علي جدد كأنه قيل و من الجبال ذو جدد مختلف اللون و منها غرابيب متحدة اللون و هو تأكيد مضمر يفسره فإن الغربيب تأكيد للأسود و حق التأكيد أن يتبع المؤكد مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ أي كاختلاف الثمار و الجبال إِنَّما يَخْشَي اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إذ شرط الخشية معرفة المخشي و العلم بصفاته و أفعاله فمن كان أعلم به كان أخشي منه إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ تعليل لوجوب الخشية لدلالته علي أنه معاقب للمصر علي طغيانه غفور للتائب عن عصيانه.

وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا المراد جنس الحب فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ قيل قدم الصلة للدلالة علي أن الحب معظم ما يؤكل و يعاش به مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ أي من أنواع النخل و العنب مِنَ الْعُيُونِ أي شيئا من العيون و من مزيدة عند الأخفش مِنْ ثَمَرِهِ أي من ثمر ما ذكر و هو الجنات و قيل الضمير لله علي طريقة الالتفات و

«أَ تُترَکون» انکار رها کردن ایشان است و یا تذکر آنها به این نعمت است که خداوند چگونه اسباب آسایش و امنیت آنها را فراهم آورده است. سپس این نعمت را اینگونه تفسیر می فرماید که: «فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِیم» هضیم یعنی نرم و لطیف به خاطر لطافت خرما و یا به این دلیل که نخل مؤنث است و شکوفه آن لطیف تر است. و شکوفه از نخل برمی آید همچون برآمدن تیزی شمشیر از غلافش. شاخه شاخه و یا خم شده از زیادی بارَش.

«فارهین» یعنی با مهارت و یا از روی سرمستی. «حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ» یعنی دارای منظره زیبایی که هر کس ان را ببیند به وجد آید. و چون تأنیث جماعت را اراده کرد نفرمود «ذوات بهجة» و اگر تأنیث اعیان را اراده کرده بود چنین می فرمود.

« قَوْمٌ یَعْدِلُون» یعنی به خدا شرک می ورزند. «قَراراً» یعنی پابرجا و آرام که ساکنانش را نمی لرزاند. « وَ جَعَلَ خِلالَها» یعنی در وسط زمین و در راهها و اطراف آن.«أنهارا» رودهایی که گیاه با آن می روید و مردمان حیات می یابند. «وَ جَعَلَ لَها رَواسِی» یعنی چیزهای ثابتی که زمین به آنها ثبات می گیرد. «وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزا» یعنی به قدرتش مانعی بینشان قرار می دهد تا آب شور و شیرین با هم مخلوط نشوند. «مُخْتَلِفاً أَلْوانُها» گفته شده یعنی انواع آنها بنا بر اینکه هر یک از آنها انواع مختلفی دارد. یا اینکه منظور شکل ظاهری آنها همچون زردی و سبزی و ... است.

«وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَد» یعنی دارای رگه ها و خطها و راهها. چنانچه «جدة الحمار» یعنی خطی سیاه بر پشت آن. «مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها» یعنی از جهت شدت و ضعف. « وَ غَرابِیبُ سُود» عطف بر بیض یا بر جدد. چنانچه گفته شده: بعضی کوهها دارای رگه های با رنگهای مختلف هستند و بعضی متراکم و یک رنگ هستند. و آن تأکید برای صاحب ضمیری است که تفسیرش می کند. چرا که غربیب تأکید برای أسود است و حق تأکید آن است که بعد از مؤکد بیاید.

« مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ کَذلِک» یعنی دارای انواع رنگها هچون میوه ها و کوهها. «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء» زیرا شرط خشیت از چیزی شناختن او و صفات و افعالش می باشد پس هر کس علمش به او بیشتر باشد خشیتش از او بیشتر است.

«إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُور» تعلیلی برای وجوب خشیت از خداست. زیرا خداوند مصرّ بر طغیان را عذاب می کند و توبه کننده از عصیان را می بخشد.

«وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا» یعنی جنس حبوبات. « فَمِنْهُ یَأْکُلُون» گفته شده به این دلیل صله مقدم شده است که نشان دهد حبوبات بیشترین چیزی است که خورده می شود. «مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْناب» از انواع خرما و انگور. «مِنَ الْعُیُون» و چیزی از چشمه ها. « مِنْ ثَمَرِه» یعنی از ثمره آنچه ذکر شد یعنی باغها. و گفته شده ضمیر به خدا برمی گردد بنا بر التفات و

الإضافة إليه لأن الثمر مخلوقة وَ ما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ عطف علي الثمر و المراد ما يتخذ منه العصير و الدبس و نحوهما و قيل ما نافية و المراد أن الثمر بخلق الله لا بفعلهم أَ فَلا يَشْكُرُونَ أمر بالشكر من حيث إنه إنكار لتركه خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها أي الأنواع و الأصناف مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ من النبات و الشجر وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ الذكر و الأنثي وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ أي و أزواجا مما لم يطلعهم الله عليه و لم يجعل لهم طريقا إلي معرفته.

تَرَي الْأَرْضَ خاشِعَةً أي يابسة متطأمنة مستعار من الخشوع بمعني التذلل اهْتَزَّتْ أي تحركت بالنبات وَ رَبَتْ أي انتفخت و ارتفعت قبل أن تنبت و قيل اهتزت بالنبات و ربت بكثرة ريعها وَ ما بَثَ عطف علي السماوات أو الخلق مِنْ دابَّةٍ قيل أي من حي علي إطلاق اسم السبب علي المسبب أو مما يدب علي الأرض و ما يكون في أحد الشيئين يصدق أنه فيهما في الجملة إِذا يَشاءُ أي في أي وقت يشاء قَدِيرٌ متمكن منه.

وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً بأن خلقها نافعة لكم مِنْهُ حال من ما أي سخر هذه الأشياء كائنة منه أو خبر لمحذوف أي هي جميعا منه أو لما في السماوات و سَخَّرَ لَكُمْ تكرير للتأكيد أو لما في الأرض مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ أي من كل صنف حسن لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ أي راجع إلي ربه متفكر في بدائع صنعه.

وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها أي مهدناها ليستقروا عليها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ أي نحن وَ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ أي نوعين لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ فتعلموا أن التعدد من خواص الممكنات و أن الواجب بالذات لا يقبل الانقسام و التعدد وَ رُوِيَ عَنِ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي خُطْبَةٍ طَوِيلَةٍ قَدْ تَقَدَّمَ فِي كِتَابِ التَّوْحِيدِ مَشْرُوحاً: وَ بِمُضَادَّتِهِ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ عُرِفَ أَنْ لَا ضِدَّ لَهُ وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ عُرِفَ أَنْ لَا قَرِينَ لَهُ ضَادَّ النُّورَ بِالظُّلْمَةِ وَ الْيُبْسَ بِالْبَلَلِ وَ الْخَشِنَ بِاللَّيِّنِ وَ الصَّرْدَ بِالْحَرُورِ مُؤَلِّفاً بَيْنَ مُتَعَادِيَاتِهَا مُفَرِّقاً بَيْنَ مُتَدَانِيَاتِهَا دَالَّةً بِتَفْرِيقِهَا عَلَي مُفَرِّقِهَا وَ بِتَأْلِيفِهَا عَلَي مُؤَلِّفِهَا وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ وَ مِنْ كُلِ

اضافه به او. زیرا ثمره مخلوق اوست. «وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِم» عطف بر ثمر است و منظور چیزهایی همچون روغن و شیره است که از آن می گیرند. و گفته شده که مای نافیه است یعنی ثمرات به خلق خداست و نه به فعل آنها. «أَ فَلا یَشْکُرُون» امر به شکر است زیرا ترکش را انکار فرموده است.

«خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها» یعنی انواع و اصناف را. «مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْض» از گیاه و درخت. «وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» از مذکر و مونث. «وَ مِمَّا لا یَعْلَمُون» و از آن انواعی که خداوند نسبت به آنها آگاهشان نکرده و راهی برای دانستن آنها قرار نداده است.

«تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَة» یعنی خشک و ساکن که از خشوع به معنای تذلل و خواری استعاره گرفته شده است. « اهْتَزَّت» یعنی با روییدن به حرکت آید. «وَ رَبَت» یعنی سطح زمین قبل از رویش باد می کند و برآید. و گفته شده منظور بعد از رویش و با افزایش رویش است. «و ما بثّ» عطف بر سماوات یا خلق است. «من دابّة» یعنی از هر زنده ای، بنا بر اطلاق اسم سبب بر مسبب. یا از آنچه که بر روی زمین می جنبد. و آنچه که در یکی از دو چیز باشد صادق است که اجمالا بگوییم در هر دو چیز است. «إذا یشاء قدیر» یعنی در هر وقت که بخواهد قدرت بر آن دارد.

«وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعا» به اینکه آنها را مفید برای شما آفرید، «منه» حال از«ما» است یعنی اینها را مسخر شما کرد در حالی که هستیشان از اوست. یا اینکه خبر برای مبتدای محذوف است یعنی «هی جمیعا منه»، یا خبر برای «ما فی السماوات» است. «سخّر لکم» تکرار برای تأکید است و یا برای «لما فی الارض» است.

«مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیج» از هر گونه نیکو. «لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ» هر بنده ای که به سوی پروردگارش توجه کند و در تازه های خلقتش تفکر کند.

«وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها» تا بر آن قرار گیرید، «فَنِعمَ المَاهِدُون» یعنی ما. «وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْن» یعنی دو نوع، «لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون» و بدانید تعدد از خواص ممکنات است و واجب بالذات تعدد و قسمت نمی‌پذیرد .

از امام رضا علیه السّلام در خطبه طولانی که در کتاب توحید شرح آن گذشت آمده است که: از ضدّ ساختن خداوند اشیاء را با هم مشخص شد که ضد ندارد و از مقارن و همتا ساختن آن‌ها با یکدیگر دانسته شد که همتا ندارد. روشنی را ضد تاریکی و خشکی را ضد تری و زبری را ضد نرمی و سردی را ضد گرمی قرار داد. در حالی که بین دورهایشان الفت بخشید و نزدیکهایشان را جدا کرد تا تفرقه آن‌ها دلیل بر مفرّق و تألیف آن‌ها دلیل بر مؤلف باشد و از این جهت خداوند متعال فرموده است که «وَ مِنْ کُلِّ

شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.

وَ الْأَرْضَ وَضَعَها أي حفظها مدحوّة لِلْأَنامِ للخلق و قيل الأنام كل ذي روح فِيها فاكِهَةٌ أي ضروب مما يتفكّه به وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ هي أوعية التمر جمع كمّ أو كل ما يكمّ أي يغطّي من ليف و سعف و كفرّي‌⁽¹⁾فإنه ينتفع به كالمكموم و كالجذع وَ الْحَبُ كالحنطة و الشعير سائر ما يتغذّي به ذُو الْعَصْفِ هو ورق النبات اليابس كالتين وَ الرَّيْحانُ يعني المشموم أو الرزق من قولهم خرجت أطلب ريحان الله وَ عَنِ الرِّضَا عليه السلام: وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ قَالَ لِلنَّاسِ فِيها فاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ قَالَ يَكْبُرُ ثَمَرُ النَّخْلِ فِي الْقَمْعِ ثُمَّ يَطْلُعُ مِنْهُ قَوْلُهُ وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحانُ قَالَ الْحَبُّ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِيرُ وَ الْحُبُوبُ وَ الْعَصْفُ التِّينُ وَ الرَّيْحَانُ مَا يُؤْكَلُ مِنْهُ. فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ المخاطبة للثقلين وَ فِي الْحَدِيثِ: أَنَّهُ فِي الْبَاطِنِ مُخَاطَبَةٌ لِلْأَوَّلِينَ وَ الْمَعْنَي فَبِأَيِّ النِّعْمَتَيْنِ تَكْفُرَانِ بِمُحَمَّدٍ أَمْ بِعَلِيٍّ وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ بِالنَّبِيِّ أَمْ بِالْوَصِيِّ.؟

وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ قال الطبرسي رحمه الله و في‌⁽²⁾الأرض خلق مثلهن في العدد لا في الكيفية لأن كيفية السماء مخالفة لكيفية الأرض و ليس في القرآن آية تدل علي أن الأرضين سبع مثل السماوات إلا هذه الآية و لا خلاف في السماوات أنها سماء فوق سماء و أما الأرضون فقال قوم إنها سبع أرضين طباقا بعضها فوق بعض كالسماوات لأنها لو كانت مصمتة لكانت أرضا واحدة و في كل أرض خلق خلقهم الله تعالي كيف شاء و روي أبو صالح عن ابن عباس أنها سبع أرضين ليس بعضها فوق بعض تفرق بينهن البحار و تظل جميعهن السماء و الله سبحانه أعلم بصحة ما استأثر بعلمه و اشتبه علي خلقه. وَ قَدْ رَوَي الْعَيَّاشِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: بَسَطَ كَفَّيْهِ ثُمَّ وَضَعَ الْيُمْنَي عَلَيْهَا فَقَالَ هَذِهِ الْأَرْضُ الدُّنْيَا وَ السَّمَاءُ

شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْن».

«وَ الْأَرْضَ وَضَعَها» به صورت گسترده شده محافظتش نمود. «للأنام» یعنی برای مردمان و گفته شده أنام یعنی هر صاحب روحی. «فیهافاکِهَةٌِ» یعنی انواع میوه هایی که از آن لذت می برند. «و النخل ذات الأکمام» منظور پوشش های خرما است از لیف و سعف و ظرف غنچه که همه سودمندند، مانند شکوفه ها و تنه نخل. « و الحبُّ» مثل گندم و جو و سایر دانه های غذایی. «ذو العصف» برگ خشکیده گیاه مثل انجیر. «و الریحان» یعنی گیاه بوییدنی یا به معنای رزق و روزی است، چنانچه می‌گویند: برای پیدا کردن ریحان اللَّه بیرن شدم، یعنی برای پیدا کردن روزی خدا. و از امام رضا علیه السّلام روایت شده است که «وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ» یعنی زمین را برای مردم نهاد. و «فِیها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ» خرما ابتدا در غلاف بزرگ می‌شود و سپس از آن برمی‌آید. و می‌فرماید: «وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحان» حب، گندم است و جو و هر دانه و عصف انجیر است و ریحان آنچه از آن بخورند.

«فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان»{پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان رامنکرید؟}⁽³⁾خطاب با جن و انس است، و در حدیث است که در باطن خطاب به دو خلیفه غاصب است و مقصود این است که به کدام از دو نعمت ناسپاس هستید؛ به محمد یا علی؟ و در خبر دیگر آمده است به پیغمبر یا وصیّ.

«وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ»{وهمانند آن‌ها زمین را آفرید.} طبرسی در مجمع البیان در این باره گفته است: یعنی زمین در تعداد مانند آسمان‌ها است نه در کیفیت، زیرا وصف آسمان مخالف وصف زمین است. و در قرآن آیه‌ای نیست که دلالت کند زمین هم مانند آسمان هفت عدد است جز این آیه. و خلافی نیست در این که آسمان‌ها بر روی یکدیگرند، ولی در مورد زمین‌ها برخی می‌گویند مانند آسمان‌ها بر روی یکدیگرند، زیرا اگر متراکم و پر بودند تنها یک زمین می شد. و در هر زمین خلقی باشند که خدا آن‌ها را چنان چه خواسته آفریده است.

ابو صالح از ابن عباس روایت کرده است که هفت زمین بر روی هم نیستند، دریاها میانشان فاصله است و آسمان بر همه سایه دارد و خدا داناتر است به آن چه علمش را ویژه خود ساخته و بر بنده‌هایش نامعلوم است.

عیاشی به سندش از ابی الحسن علیه السّلام روایت کرده که دو کفش را گشود و راست را بر چپ نهاد و فرمود: این زمین دنیا است و آسمان

الدُّنْيَا عَلَيْهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الثَّانِيَةُ فَوْقَ سَمَاءِ⁽¹⁾الدُّنْيَا السَّمَاءُ الثَّانِيَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الثَّالِثَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ وَ السَّمَاءُ الثَّالِثَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ حَتَّي ذَكَرَ الرَّابِعَةَ وَ الْخَامِسَةَ وَ السَّادِسَةَ فَقَالَ وَ الْأَرْضُ السَّابِعَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ وَ السَّمَاءُ السَّابِعَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ عَرْشُ الرَّحْمَنِ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَ وَ إِنَّمَا صَاحِبُ الْأَمْرِ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ وَ إِنَّمَا يَنْزِلُ‌⁽²⁾الْأَمْرُ مِنْ فَوْقُ مِنْ بَيْنِ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ. فعلي هذا يكون المعني تتنزّل الملائكة بأوامره إلي الأنبياء و قيل معناه ينزل‌⁽³⁾الأمر بين السماوات و الأرضين من الله سبحانه بحياة بعض و موت بعض و سلامة حي و هلاك آخر و غني إنسان و فقر آخر و تصريف الأمور علي الحكمة⁽⁴⁾انتهي.

و قال الرازي قال الكلبي خلق سبع سماوات بعضها فوق بعض مثل القبة وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ في كونها طبقات‌⁽⁵⁾متلاصقة كما هو المشهور أن الأرض ثلاث طبقات طبقة أرضية محضة و طبقة طينية و هي غير محضة و طبقة منكشفة بعضها في البر و بعضها في البحر و هي المعمورة و لا يبعد من قوله وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ كونها سبعة أقاليم علي‌⁽⁶⁾سبع سماوات و سبعة كواكب فيها و هي السيارة فإن لكل واحد من هذه الكواكب خواص تظهر آثار تلك الخواص في كل أقاليم الأرض فتصير سبعة بهذا الاعتبار فهذه هي الوجوه التي لا يأباها العقل و ما عداها من الوجوه المنقولة من أهل التفسير فمما يأباه العقل مثل ما يقال السماوات السبع أولها موج مكفوف و ثانيها سخر و ثالثها حديد و رابعها نحاس و خامسها فضة و سادسها ذهب و سابعها ياقوت و قول من قال بين كل واحدة منها و بين الأخري مائة⁽⁷⁾عام و غلظ

دنیا گنبد آن است. زمین دوم بالای آسمان دنیا است و آسمان دوم گنبد آن است و زمین سوم بالای آسمان دوم است و آسمان سوم گنبد آن می‌باشد و به همین صورت تا چهارم و پنجم و ششم را بیان کرد و فرمود: زمین هفتم بالای آسمان ششم است و آسمان هفتم گنبدی بر آن است و عرش رحمان بالای آسمان هفتم است. و این معنای قول خداوند بزرگ است که فرمود: «سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنّ‌ّّّ»⁽⁸⁾{خدا همان کسی است که هفت آسمان و همانند آن‌ها هفت زمین آفرید. فرمان [خدا] درمیان آن‌ها فرود می‌آید.} و صاحب امر، پیغمبر است که روی زمین است و امر از بالا از میان آسمان‌هاو زمین می‌آید.

بنابراین معنا این است که فرشته‌ها فرمان‌های خدا را برای پیغمبران می‌آورند. و گفته شده مقصود این است که فرمان زندگی برخی و مرگ برخی یا سلامت زنده‌ای و نابودی دیگری و توانگری آدمی و درویشی دیگری و گردش کارها وفق حکمت از سوی خدا میان آسمان‌ها و زمین‌ها پایین می‌آیند.⁽⁹⁾

رازی در تفسیرش بیان داشته که کلبی در این باره گفته است: هفت آسمان را بر روی هم چون گنبد آفرید؛ «وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ» یعنی شبیه به آسمان در طبقات به هم چسبیده بودن. چنان چه مشهور می‌باشد که زمین سه طبقه دارد؛ یکی زمین خالص و دیگری زمین گل و سومی رو باز که بخشی در خشکی و بخشی در دریا است و آن قسمت آبادان زمین است و دور نیست که بر اساس این آیه گفته شود که زمین هفت اقلیم دارد که وابسته به هفت آسمان و هفت سیاره هستند، زیرا هر سیاره‌ای را خواصی است که در اقلیمی آثارش پدیدار می‌شود و به این اعتبار تعداد زمین هفت است. این وجوهی است که مورد پذیرش عقل است و البته وجوه دیگر تفسیر عقل ناپذیرند. مثل این که گفته‌اند: هفت آسمان اولین آن‌ها موجی است نگه داشته شده و دومی شکر است و سومی آهن و چهارم مس و پنجمی نقره و ششم طلا و هفتم یاقوت. یا آن قول که گفته است: میان هر دو آسمان صد سال راه است و ضخامت

كل واحد منها كذلك فذلك غير معتبر عند أهل التحقيق و يمكن أن يكون أكثر من ذلك و الله أعلم بأنه ما هو و كيف هو⁽¹⁾انتهي.

و أقول و قد مر بعض الوجوه في الأرضين السبع في باب الهواء.

لِتَعْلَمُوا علة الخلق أو يتنزل‌⁽²⁾أو يعمها فإن كلا منهما يدل علي كمال قدرته و علمه.

ذَلُولًا قيل أي لينة فسهل‌⁽³⁾لكم السلوك فيها فَامْشُوا فِي مَناكِبِها أي في جوانبها و جبالها و هو مثل لفرط التذليل فإن منكب البعير ينبو عن أن يطأه الراكب و لا يتذلل له فإذا جعل الأرض في الذل بحيث يمشي في مناكبها لم يبق شي‌ء لم يتذلل وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ أي و التمسوا من نعم الله وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ أي المرجع فيسألكم عن شكر ما أنعم عليكم بِساطاً أي مبسوطة ليمكنكم المشي عليها و الاستقرار فيها سُبُلًا فِجاجاً أي طرقا واسعة و قيل طرقا مختلفة عن ابن عباس و قيل سبلا في الصحاري و فجاجا في الجبال.

كِفاتاً قال الطبرسي رحمه الله كفت الشي‌ء يكفته كفتا و كفاتا إذا ضمه و منه الحديث اكفتوا صبيانك أي ضموهم إلي أنفسكم و يقال للوعاء كفت و كفيت قال أبو عبيد كفاتا أي أوعية و المعني جعلنا الأرض كفاتا للعباد تكفتهم أحياء علي ظهرها في دورهم و منازلهم و تكفتهم أمواتا في بطنها أي تحوزهم و تضمهم وَ رُوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَي الْجَبَّانَةِ⁽⁴⁾فَقَالَ هَذِهِ كِفَاتُ الْأَمْوَاتِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَي الْبُيُوتِ فَقَالَ هَذِهِ كِفَاتُ الْأَحْيَاءِ. و قوله أَحْياءً وَ أَمْواتاً أي منها ما ينبت و منها ما لا ينبت فعلي هذا يكون أحياء و أمواتا نصبا علي الحال و علي القول الأول علي المفعول به رَواسِيَ شامِخاتٍ أي جبالا ثابتة عالية وَ أَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً أي

هر کدام هم صد سال راه است که نزد اهل تحقیق معتبر نیست و ممکن است بیش از آن باشد و خدا داناتر است که چیست و چگونه است.⁽⁵⁾

در این باره می‌گویم که برخی از وجوه در زمین های هفتگانه در «باب هوا» از نظر گذشت.

«لِتَعْلَمُوا» علت آفرینش را یا علت تنزل امر و یا شامل هر دو است. زیرا هر کدام دلیل کمال قدرت و دانش اویند «ذَلُولا» رام و هموار برای راه یافتن شما است. «فَامْشُوا فی مَناکِبِها» یعنی در اطراف و کوههایش. و این مثل برای نهایت زبونی است، زیرا شانه شتر راکب ناپذیر است. پس وقتی خدا زمین را چنان رام کرده که همچون شانه شتر می توان سوارش شد دیگر چیزی نمی کاند که رام خدا نشود.

«وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ» از نعمتهای خدا درخواست کنید. «وَ إِلَیْهِا النُّشُور» یعنی بازگشت؛ پس از شما درباره شکر نعمتهایش سؤال کند. «بساطا» یعنی پهن و گسترده به گونه ای که بتوانید بر آن راه بروید و مستقر شوید. «سبلا فجاجا» یعنی راههای وسیع. و از ابن عباس نقل شده یعنی راههای گوناگون. و گفته شده به راههای صحرای سبل و به راههای کوهستانی فجاج گفته می شود.

«کفاتا» در مجمع البیان گوید: کفت الشی‌ء یکفته کفتا و کفاتا یعنی او را گرفت و چسباند. و اینکه گفته می شود «اکفتوا صبیانک» یعنی کودکانت را به خود بچسبان و در پناه خود گیر. و به ظرف گفته می شود: کفت و کفیت. از ابی عبیده نقل شده است که کفاتا یعنی ظرف. و معنا آن است که زمین در زندگی، مردم را در خانه هاشان بر پشت خود جا داده و می‌گیرد و پس از مردن، در درون خود قرار می‌دهد و به خود می‌چسباند. و از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل شده است که نگاهی به گورستان کرد و فرمود: این در برگیرنده مرده‌ها است. نگاهی به خانه‌ها نمود و گفت: این در بردارنده زنده‌ها است.

«أَحْیاءً وَ أَمْواتا» یعنی از آنها چیزهایی است که می روید و چیزهایی که نمی روید. بر این اساس این دو کلمه بنا بر حال منصوبند و بنا بر قول اول بنا بر مفعول بودن منصوبند. «رَواسِیَ شامِخات» کوههای ثابت و بلند. «وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتا»

و جعلنا لكم سقيا من الماء العذب عن ابن عباس وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ بهذه النعم و أنها من جهة الله‌⁽¹⁾.

مِهاداً أي وطاء و قرارا و مهيأ للتصرف فيه من غير أذية و المصدر بمعني المفعول أو الحمل علي المبالغة أو المعني ذات مهاد وَ خَلَقْناكُمْ أَزْواجاً أي أشكالا كل واحد شكل للآخر أو ذكرانا و إناثا حتي يصح منكم التناسل و يتمتع بعضكم ببعض أو أصنافا أبيض و أسود و صغيرا و كبيرا إلي غير ذلك وَ جَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً أي راحة و دعة لأجسادكم أو قطعا لأعمالكم و تصرفكم أي سباتا ليس بموت علي الحقيقة و لا مخرج عن الحياة و الإدراك وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً أي غطاء و سترة يستر كل شي‌ء بظلمته و سواده وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً أي مطلب معاش أو وقت معاشكم وَ بَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً أي سبع سماوات محكمة أحكمنا صنعها و أوثقنا بناءها وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً يعني الشمس جعلها سبحانه سراجا للعالم وقادا متلألئا بالنور يستضيئون بها و قيل الوهج مجمع‌⁽²⁾النور و الحر وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ أي من الرياح ذات الأعاصير و ذلك أن الريح يستدر المطر و قيل المعصرات السحائب إذا أعصرت أي شارفت أن تعصرها الرياح فتمطر كقولهم أحصد الزرع أي حان له أن يحصد ماءً ثَجَّاجاً أي منصبا بكثرة لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتاً فالحب كل ما تضمنه كمام الزرع الذي يحصد و النبات الكلأ من الحشيش و الزروع و نحوها قيل حبا يأكله الناس و نباتا تنبته الأرض مما تأكله الأنعام وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً أي بساتين ملتفة بالشجر أو بعضها ببعض و إنما سميت جنة لأن الشجر تجنها أي تسترها.

ذاتِ الصَّدْعِ أي ما يتصدع عنه الأرض من النبات أو الشق بالنبات و العيون.

أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَي الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ خلقا دالا علي كمال قدرته و حسن

برای شما از آب گوارا محل نوشیدن قرار دادیم. «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِین» تکذیب کنندگان به این نعمتها و اینکه از جهت خدا هستند. «مهادا» یعنی برای راه رفتن و قرار گرفتن و آماده برای تصرف بدون اذیت در آن. و مصدر به معنای مفعول است یا حمل بر مبالغه می شود یا معنا «ذات مهاد» است.

«وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً» یعنی شکل هایی مانند هم که هر یک شکلی برای دیگری است. یا نر و ماده تا نژاد از شما بر آید و از هم بهره برید یا اصنافی از سفید و سیاه و خرد و درشت و مانند آن.«وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً» یعنی آسایش و راحتی برای بدنهایتان یا بریدن از کارهای روزانه و اشتغالات، یعنی «سبات»ی است که مرگ حقیقی نیست و شما را از حیات و ادراک خارج نمی کند. «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباسا» که مانند پرده با تاریکی خود شما را بپوشاند. «وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً» محل معاش یا وقت معاش شما قرار داده‌ایم. «وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدادا» منظور هفت آسمان محکم است که بنای آن را استوار قرار داده‌ایم. «وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً» یعنی خداوند خورشید را برای روشنی جهان قرار داد که از آن نور می گیرند. گفته شده «الوهج» مجمع نور و حرارت است.

«وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً» یعنی بادهای دارای عصاره. زیرا بادها ابرها را به حرکت در آورده و باعث باران می شوند. و گفته شده معصرات همان ابرها هستند که در شرف حرکت توسط بادها هستند تا باران تولید شود. مثل اینکه گویند: أحصد الزرع یعنی وقت درو رسید. «ماء ثجّاجا» یعنی ریخته شده با شدت. «لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتا» دانه(حب) هر چیزی است که کشتهای قابل درو در غلاف خود دارد و روییدنی(نبات)، ساقه و شاخه خشکیده زراعتهاست. گفته شده حب را انسانها می خورند و نبات را چهارپایان. «وَ جَنَّاتٍ أَلْفافا» باغهای پوشیده با درخت یا بعضی با دیگری و به این دلیل جنت نامیده شده که درختان آن را پنهان می کنند.

«وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْع» یعنی شکاف بردار، برای بر آمدن گیاه و چشمه‌سار. «أَفَلا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَت»{آیا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده؟} که دلیل کمال قدرت و حسن

تدبيره حيث خلقها لجرّ الثقال إلي البلاد النائية فجعلها عظيمة باركة للحمل ناهضة به منقادة لمن اقتادها طوال الأعنان لتنوء بالأوقار ترعي كل نابت و تحمل العطش إلي عشر فصاعدا ليتأتي لها قطع البراري و المفاوز مع ما لها من منافع أخر فلذا خصت بالذكر و لأنها أعجب ما عند العرب من هذا النوع و قيل المراد بها السحاب علي الاستعارة وَ إِلَي السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ بلا عمد وَ إِلَي الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ فهي راسخة لا تميل وَ إِلَي الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ أي بسطت حتي صارت مهادا وَ ما طَحاها أي و من طحيها أو مصدرية و طحوها تسطيحها و بسطها.

الأخبار

«1»

الْإِحْتِجَاجُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ: سَأَلَ الزِّنْدِيقُ فِي مَا سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ النَّهَارُ قَبْلَ اللَّيْلِ فَقَالَ نَعَمْ خَلَقَ النَّهَارَ قَبْلَ اللَّيْلِ وَ الشَّمْسَ قَبْلَ الْقَمَرِ وَ الْأَرْضَ قَبْلَ السَّمَاءِ وَ وُضِعَ الْأَرْضُ عَلَي الْحُوتِ وَ الْحُوتُ فِي الْمَاءِ وَ الْمَاءُ فِي صَخْرَةٍ مُجَوَّفَةٍ وَ الصَّخْرَةُ عَلَي عَاتِقِ مَلَكٍ وَ الْمَلَكُ عَلَي الثَّرَي وَ الثَّرَي عَلَي الرِّيحِ‌⁽¹⁾وَ الرِّيحُ عَلَي الْهَوَاءِ وَ الْهَوَاءُ تُمْسِكُهُ الْقُدْرَةُ وَ لَيْسَ تَحْتَ الرِّيحِ الْعَقِيمِ إِلَّا الْهَوَاءُ وَ الظُّلُمَاتُ وَ لَا وَرَاءَ ذَلِكَ سَعَةٌ وَ لَا ضِيقٌ وَ لَا شَيْ‌ءٌ يُتَوَهَّمُ ثُمَّ خَلَقَ الْكُرْسِيَّ فَحَشَاهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ الْكُرْسِيُّ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَ‌⁽²⁾ثُمَّ خَلَقَ الْعَرْشَ فَجَعَلَهُ أَكْبَرَ مِنَ الْكُرْسِيِ‌⁽³⁾.

«2»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ عَلَاءٍ الْمَكْفُوفِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْأَرْضِ عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ هِيَ قَالَ [عَلَي] الْحُوتِ فَقِيلَ لَهُ فَالْحُوتُ عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عَلَي الْمَاءِ فَقِيلَ لَهُ فَالْمَاءُ عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عَلَي الثَّرَي قِيلَ لَهُ فَالثَّرَي عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ انْقَضَي عِلْمُ الْعُلَمَاءِ⁽⁴⁾.

تدبیر خداست که بارهای سنگین را به سرزمین‌های دور می‌کشد و با بزرگی خود برای مهاردارش فرمانبردار است، هر گیاهی را می‌خورد و تا ده روز تاب تشنگی دارد تا بتواند بیابان‌های دور را بپیماید و البته فواید دیگری هم دارد و خصوص آن را یاد آورده برای آنکه عجیب‌ترین چیزی که عرب داشته، از نوع شتر است. گفته شده است: مقصود از آن ابر است بنا بر استعاره.

«وَ إِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَت»{و به آسمان که چگونه برافراشته شده؟} بدون ستون و پایه. «وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَت»{و به کوه‌ها که چگونه برپا داشته شده؟}محکم و پایدار و از این رو به آن منحرف نمی‌شوند. «وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَت» آن چنان گسترده شده است که مایه آرامش قرار گرفته است. «وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها.» یعنی کسی که آن را گسترانده. طحوها یعنی مسطح کردن و گستراندنش.

روایات

روایت 1

احتجاج: شخص کافری از امام صادق علیه السّلام پرسید: آیا روز پیش از شب است؟ ایشان فرمود: آری، روز پیش از شب آفریده شده و خورشید پیش از ماه و زمین پیش از آسمان خلق شده است. زمین بر ماهی است، ماهی در آب، آب در صخره‌ای تهی، صخره بر شانه فرشته، فرشته بر ثری، ثری بر باد، باد بر هوا که قدرتش نگهدار است و زیر باد عقیم جز هوا نباشد و ظلمات پس از آن می‌باشد، نه تنگی است، نه گشادی و نه چیزی که داخل هم شود.سپس کرسی را آفرید و آسمان‌هاو زمین را در درونش جا داد، کرسی از هر چه آفریده بزرگ‌تر بود، سپس عرش را بزرگ‌تر از کرسی آفرید.⁽⁵⁾

روایت 2

تفسیر قمی: علی بن ابراهیم به نقل شده است از امام صادق علیه السّلام پرسیده شد که زمین بر چه قرار گرفته است؟ فرمود: بر ماهی. گفتند: ماهی بر چیست؟ فرمود: بر آب. گفتند: آب بر چیست؟ فرمود: بر ثری. پرسیدند: ثری بر چیست؟ فرمود: دانش دانشمندان در اینجا پایان یابد و از آن نگذرد.⁽⁶⁾

«3»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْأَرْضِ عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ هِيَ قَالَ عَلَي الْحُوتِ قُلْتُ فَالْحُوتُ عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عَلَي الْمَاءِ قُلْتُ فَالْمَاءُ عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عَلَي الصَّخْرَةِ قُلْتُ فَالصَّخْرَةُ عَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ هِيَ قَالَ عَلَي قَرْنِ ثَوْرٍ أَمْلَسَ قُلْتُ فَعَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ الثَّوْرُ قَالَ عَلَي الثَّرَي قُلْتُ فَعَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ الثَّرَي فَقَالَ هَيْهَاتَ عِنْدَ ذَلِكَ ضَلَّ عِلْمُ الْعُلَمَاءِ⁽¹⁾.

الكافي، عن محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد عن ابن محبوب: مثله‌⁽²⁾

بيان

الأملس الصحيح الظهر و لعل المراد هنا أنه لم يلحقه من هذا الحمل دبر و جراحة في ظهره و في القاموس الثري الندي و التراب الندي أو الذي إذا بلّ لم يصر طينا و الخير انتهي ضلّ علم العلماء أي غير المعصومين أو المراد بالعلماء هم و المعني أنهم أمروا بكتمانه عن سائر الخلق فكأنه ضل علمهم عن الخلق و قد يقال المراد بالثري هنا الخير الكامل يعني القدرة فإن استقرار جميع الأشياء علي قدرة الله تعالي و قيل المراد بالثري هنا ما هو منتهي الموجودات و لما كان تعقل النفي الصرف صعبا علي الأفهام قال عند ذلك ضل علم العلماء لإلف الناس بالأبعاد القارّة و جسم خلف جسم و لذا ذهب بعض المتكلمين إلي أبعاد موهومة غير متناهية و قالوا بالخلإ.

«4»

التَّفْسِيرُ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: قُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ فَقَالَ هِيَ مَحْبُوكَةٌ إِلَي الْأَرْضِ وَ شَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ فَقُلْتُ كَيْفَ تَكُونُ مَحْبُوكَةً إِلَي الْأَرْضِ وَ اللَّهُ يَقُولُ رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ أَ لَيْسَ يَقُولُ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها قُلْتُ بَلَي فَقَالَ فَثَمَّ عَمَدٌ وَ لَكِنْ لَا تَرَوْنَهَا قُلْتُ كَيْفَ ذَلِكَ جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ قَالَ فَبَسَطَ

روایت 3

تفسیر قمی: از همان، از ابان بن تغلب روایت شده است که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: زمین بر چه قرار گرفته است؟ فرمود: بر ماهی. گفتم: ماهی بر چیست؟ فرمود: بر آب. گفتم: آب بر چیست؟ فرمود: بر صخره. گفتم: صخره بر چیست؟ فرمود: بر شاخ نرّه گاوی املس. گفتم: آن نرّه گاو بر چیست؟ فرمود: بر ثری. گفتم: ثری بر چیست؟ فرمود: هیهات! در اینجا دانش علماء گم شده است.⁽³⁾در کافی نیز مانند این روایت آورده شده است.⁽⁴⁾

توضیح

«املس» یعنی پشتش سالم است و شاید مقصود این است که از این بار دچار زخم پشت نشده است. در قاموس گفته شده است: «ثری» خاک نم‌دار است یا خاکی که تر شده و گل نشود. «علم علما گم شد» یعنی جز معصومین یا خود آنان چون دستور کتمان داشتند از دیگران و مردم علم آن‌ها را گم کردند. و چه بسا گفته شود مقصود از ثری، خیر کامل است، یعنی قدرتی است که همه موجودات به آن پا برجایند. و گفته شده: ثری پایان موجودات است و چون تعقّل نفی صرف بر فهم مردم سخت بوده، به گمراهی علم تعبیر کرده است. زیرا ذهن مردم با ابعاد ادامه دار و جسمی پشت جسم دیگر مأنوس است و به همین دلیل بعضی متکلمین به ابعاد نا متناهی موهوم و به خلأ قائل شده اند.

روایت 4

تفسیر قمی: از حسین بن خالد نقل شده است که از امام رضا علیه السّلام در مورد آیه «وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُکِ»⁽⁵⁾{سوگند به آسمان مشبّک.}پرسیدیم. فرمود: آسمان‌ها به زمین وابسته هستند، و انگشتان خود را در هم کرد. گفتم: چگونه وابسته به زمین‌اند، با این که خدا می‌فرماید: «خَلَقَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها»⁽⁶⁾{آسمان‌ها را بی‌هیچ ستونی که آن را ببینید خلق کرد.} فرمود: سبحان اللَّه! آیا نمی‌فرماید بی‌ستون دیدنی؟ گفتم: بلی. فرمود: پس ستونی هست، ولی دیده نشود.گفتم: قربانت! این چگونه باشد؟ گفت:

كَفَّهُ الْيُسْرَي ثُمَّ وَضَعَ الْيُمْنَي عَلَيْهَا فَقَالَ هَذِهِ أَرْضُ الدُّنْيَا وَ السَّمَاءُ الدُّنْيَا عَلَيْهَا⁽¹⁾فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الثَّانِيَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَ السَّمَاءُ الثَّانِيَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الثَّالِثَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ وَ السَّمَاءُ الثَّالِثَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الرَّابِعَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ وَ السَّمَاءُ الرَّابِعَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الْخَامِسَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ وَ السَّمَاءُ الْخَامِسَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ السَّادِسَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ وَ السَّمَاءُ السَّادِسَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ السَّابِعَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ وَ السَّمَاءُ السَّابِعَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ عَرْشُ الرَّحْمَنِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَ فَأَمَّا صَاحِبُ الْأَمْرِ⁽²⁾فَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الْوَصِيُّ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَائِمٌ هُوَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّمَا يَنْزِلُ الْأَمْرُ إِلَيْهِ مِنْ فَوْقِ السَّمَاءِ مِنْ بَيْنِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ قُلْتُ فَمَا تَحْتَنَا إِلَّا أَرْضٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ مَا تَحْتَنَا إِلَّا أَرْضٌ وَاحِدَةٌ وَ إِنَّ السِّتَّ لَهُنَ‌⁽³⁾فَوْقَنَا⁽⁴⁾.

العياشي، عن الحسين بن خالد: مثله

بيان

قال الفيروزآبادي الْحُبُكِ الشدّ و الإحكام و تحسين أثر الصنعة في الثوب يحبكه و يحبكه فهو حبيك و محبوك و الحبك من السماء طرائق النجوم و التحبيك التوثيق و التخطيط انتهي فالمراد بكونها محبوكة أنها متصلة بالأرض معتمدة عليها و أن كل سماء علي كل أرض كالقبة الموضوعة عليها و لما كان هذا ظاهرا مخالفا للحس و العيان فيمكن تأويله بوجهين أولهما و هو أقربهما و أوفقهما للشواهد العقلية أن يكون المراد بالأرض ما سوي السماء من العناصر و يكون المراد نفي توهم أن بين السماء و الأرض خلا بل هو مملو من سائر العناصر و المراد بالأرضين السبع هذه الأرض و ستة من السماوات التي فوقنا فإن الأرض ما يستقر عليه

کف چپ خود را گشود و کف راستش را بر آن نهاد و فرمود: این زمین دنیا است که آسمان دنیا بالایش گنبد است و زمین دوم بالای آسمان دنیا است و آسمان دوم بالایش گنبد است و زمین سوم بالای آسمان دوم است و آسمان سوم بالایش گنبد است و زمین چهارم بالای آسمان سوم است و آسمان چهارم بالایش گنبد است و زمین پنجم بالای آسمان چهارم است و آسمان پنجم بالایش گنبد است و زمین ششم بالای آسمان پنجم است و آسمان ششم بالایش گنبد است، و زمین هفتم بالای آسمان ششم است و آسمان هفتم بالایش گنبد است و عرش رحمان تبارک و تعالی بالای آسمان هفتم است و آن است قول خدا «ِالَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُن»⁽⁵⁾{خدا همان کسی است که هفت آسمان و از زمین همانند آن‌ها آفرید. امر [خدا] در میان آن‌ها فرودمی‌آید.} و اما صاحب الامر رسول خدا و وصی پس از او که بر روی زمین بر پاست می‌باشد و همانا امر از بالای آسمان‌ها و زمین‌ها به او فرود می‌آید. گفتم: زیر پای ما جز یک زمین نیست؟ فرمود: زیر پای ما جز یک زمین نیست و به راستی، شش زمین دیگر بالای سر ما هستند.⁽⁶⁾

عیاشی از حسین بن خالد مانند این روایت را آورده است.

توضیح

فیروزآبادی در این باره گفته است: «الحبک» به معنی بستن و محکم کردن و خوب ساختن جامه است. حبک آسمان، راه‌های اختران است و «تحبیک»، توثیق و نقشه کشی است. مقصود از این که آسمان محبوک به زمین است، این است که به آن وابسته می‌باشد و هر آسمانی گنبد زمینی است و چون این مخالف حس و عیان است، ممکن است آن را به دو وجه تاویل کرد:

اول: که به باور نزدیک‌تر و به شواهد عقلیه موافق‌تر است، این است که مقصود از زمین، هر عنصری جز آسمان است و مقصود نفی این توهم است که میان آسمان و زمین خلا می‌باشد، بلکه پر از عناصر دیگر است و مقصود از هفت زمین، این زمین و شش آسمان بالای سر ما می‌باشد. زیرا زمین قرارگاه ما است

الحيوانات و سائر الأشياء و السماء ما يظلهم و يكون فوقهم فسطح هذه الأرض أرض لنا و السماء الأولي سماء لنا تظلنا و السطح المحدب للسماء الأولي أرض للملائكة المستقرين عليها و السماء الثانية سماء لهم و هكذا محدب كل سماء أرض لما فوقها و مقعر السماء الذي فوقها سماء بالنسبة إليها إلي السماء السابعة فإنها سماء و ليست بأرض و الأرض التي نحن عليها أرض و ليست بسماء و السماوات الستة الباقية كل منها سماء من جهة و أرض من جهة و ثانيهما أن يكون المعني أن السماوات سبع كرات في جوف كل سماء أرض و ليست السماوات بعضها في جوف بعض كما هو المشهور بل بعضها فوق بعض معتمدا بعضها علي بعض فالمراد بقوله إلي الأرض أي مع الأرض أو إلي أن ينتهي إلي هذه الأرض التي نحن عليها قوله عليه السلام فأما صاحب الأمر أي الذي ينزل هذا الأمر إليه.

«5»

الْعُيُونُ، وَ الْعِلَلُ، فِي خَبَرِ الشَّامِيِّ: أَنَّهُ سَأَلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ الْأَرْضِ مِمَّ خُلِقَ قَالَ مِنْ زَبَدِ الْمَاءِ⁽¹⁾.

«6»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنِ الْخَطَّابِ الْأَعْوَرِ رَفَعَهُ إِلَي أَهْلِ الْعِلْمِ وَ الْفِقْهِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ قَالَ: وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ يَعْنِي هَذِهِ الْأَرْضُ الطَّيِّبَةُ يُجَاوِرُهَا هَذِهِ الْمَالِحَةُ وَ لَيْسَتْ مِنْهَا كَمَا يُجَاوِرُ الْقَوْمُ الْقَوْمَ وَ لَيْسُوا مِنْهُمْ.

«7»

الْإِخْتِصَاصُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: سَأَلَ ابْنُ سَلَّامٍ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله مَا السِّتُّونَ قَالَ الْأَرْضُ لَهَا سِتُّونَ عِرْقاً وَ النَّاسُ خُلِقُوا عَلَي سِتِّينَ لَوْناً⁽²⁾.

«8»

مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَي الْمَقَابِرِ فَقَالَ يَا حَمَّادُ هَذِهِ كِفَاتُ الْأَمْوَاتِ وَ نَظَرَ إِلَي الْبُيُوتِ فَقَالَ هَذِهِ كِفَاتُ الْأَحْيَاءِ ثُمَّ تَلَا أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَ أَمْواتاً⁽³⁾وَ رُوِيَ أَنَّهُ دَفَنَ الشَّعْرَ وَ الظُّفُرَ⁽⁴⁾.

و آسمان سایه سر و بالای ما. پس روی این زمین، زمین ما است و آسمان یکم سایه سر ما و سطح محدّب آسمان یکم قرارگاه و زمینِ فرشته‌های پایدار آن و آسمان دوم سایه سر آن‌ها، و همین گونه سطح محدّب هر آسمان، زمین برای بالاتر از آن است و سطح مقعر آسمان بالاترش، برای آن، آسمان محسوب می شود تا به آسمان هفتم برسد که دیگر زمین نیست، چنان چه زمین ما آسمان و سایه سر دیگران نیست ولی شش آسمان میانه از نظری زمین و از نظری آسمان هستند.

دوم: مقصود این باشد که هفت آسمان کره‌های جدا از هم هستند و میان هر کدام زمینی است و آسمان‌ها- چنان چه مشهور است - داخل هم نیستند، بلکه بالای یکدیگرند و به هم تکیه دارند. و منظور از «إلی الارض» همراهی با زمین است یا ممکن است منظور این باشد که منتهی به زمینی است که ما در آن قرار داریم. اما «صاحب الامر» یعنی کسی که این امر به سوی او نازل می‌شود و باید به او برسد .

روایت 5

عیون اخبار الرضا و علل الشرایع: شامی از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسید که زمین از چه آفریده شده؟ فرمود: از کف آب.⁽⁵⁾

روایت 6

عیاشی: از معصوم علیه السّلام روایت کرده است که «وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِرات»⁽⁶⁾{و در زمین قطعاتی است کنار هم.} یعنی زمین خوب، پهلوی زمین شوره‌زار است و از آن نیست، مانند بیگانه‌ای در یک قبیله.

روایت 7

اختصاص: ابن سلام از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله پرسید: شصت چیست؟ فرمود: زمین است که شصت ریشه و رگ دارد و مردم به شصت رنگ آفریده شدند.⁽⁷⁾

روایت 8

معانی الاخبار: از حماد بن عیسی روایت شده است که امام صادق علیه السّلام نگاهی به گورها کرد و فرمود: ای حماد! این‌ها نگهدار مرده‌هایند. و نگاهی به خانه‌ها کرد و فرمود: این‌ها نگهدار زنده‌هایند. و سپس این آیه را خواند: «أ َلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً * أَحْیاءًوَأَمْواتا.» ⁽⁸⁾{مگر زمین را محلّ اجتماع نگردانیدیم؟ چه برای مردگان چه زندگان.} و روایت است که مو و ناخن هم زیر خاک می‌شوند.⁽⁹⁾

بيان

لعل المعني أن دفن الشعر و الظفر في الأرض لما كان مستحبا فهذا أيضا داخل في كفات الأحياء أو في كفات الأموات لعدم حلول الحياة فيهما و الأول أظهر.

«9»

الْعُيُونُ، عَنِ الْمُفَسِّرِ بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهم السلام: فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً⁽¹⁾قَالَ جَعَلَهَا مُلَائِمَةً لِطَبَائِعِكُمْ مُوَافِقَةً لِأَجْسَادِكُمْ وَ لَمْ يَجْعَلْهَا شَدِيدَةَ الْحَمْيِ وَ الْحَرَارَةِ فَتُحْرِقَكُمْ وَ لَا شَدِيدَةَ الْبُرُودَةِ فَتُجْمِدَكُمْ وَ لَا شَدِيدَةَ طِيبِ الرِّيحِ فَتُصَدَّعَ هَامَاتُكُمْ وَ لَا شَدِيدَةَ النَّتْنِ فَتُعْطِبَكُمْ وَ لَا شَدِيدَةَ اللِّينِ كَالْمَاءِ فَتُغْرِقَكُمْ وَ لَا شَدِيدَةَ الصَّلَابَةِ فَتَمْتَنِعَ عَلَيْكُمْ فِي دُورِكُمْ‌⁽²⁾وَ أَبْنِيَتِكُمْ وَ قُبُورِ⁽³⁾مَوْتَاكُمْ وَ لَكِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ فِيهَا مِنَ الْمَتَانَةِ مَا تَنْتَفِعُونَ بِهِ وَ تَتَمَاسَكُ عَلَيْهَا أَبْدَانُكُمْ وَ بُنْيَانُكُمْ وَ جَعَلَ فِيهَا⁽⁴⁾مَا تَنْقَادُ بِهِ لِدُورِكُمْ وَ قُبُورِكُمْ وَ كَثِيرٍ مِنْ مَنَافِعِكُمْ فَذَلِكَ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً ثُمَّ قَالَ وَ السَّماءَ بِناءً سَقْفاً⁽⁵⁾مَحْفُوظاً مِنْ فَوْقِكُمْ يُدِيرُ فِيهَا شَمْسَهَا وَ قَمَرَهَا وَ نُجُومَهَا لِمَنَافِعِكُمْ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً يَعْنِي الْمَطَرَ يُنْزِلُهُ مِنْ عَلًي‌⁽⁶⁾لِيَبْلُغَ قُلَلَ جِبَالِكُمْ وَ تِلَالَكُمْ وَ هِضَابَكُمْ وَ أَوْهَادَكُمْ ثُمَّ فَرَّقَهُ رَذَاذاً وَ وَابِلًا وَ هَطْلًا وَ طَلًّا لِتَنْشَفَهُ أَرَضُوكُمْ وَ لَمْ يَجْعَلْ ذَلِكَ الْمَطَرَ نَازِلًا عَلَيْكُمْ قِطْعَةً وَاحِدَةً فَيُفْسِدَ أَرَضِيكُمْ وَ أَشْجَارَكُمْ وَ زُرُوعَكُمْ وَ ثِمَارَكُمْ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ يَعْنِي مِمَّا يُخْرِجُهُ مِنَ الْأَرْضِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً أَيْ أَشْبَاهاً وَ أَمْثَالًا مِنَ الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَعْقِلُ وَ لَا تَسْمَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَقْدِرُ عَلَي شَيْ‌ءٍ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهَا لَا تَقْدِرُ عَلَي شَيْ‌ءٍ مِنْ هَذِهِ النِّعَمِ الْجَلِيلَةِ الَّتِي أَنْعَمَهَا عَلَيْكُمْ رَبُّكُمْ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي‌⁽⁷⁾.

الاحتجاج، بالإسناد إلي أبي محمد عليه السلام: مثله‌⁽⁸⁾

توضیح

به نظر می‌رسد مقصود این است که چون دفن کردن مو و ناخن مستحب می‌باشد پس جزء کفات زمین برای زندگان است (یعنی زمین آنها را هم هنگام حیات انسانها در خود نگه می دارد). یا اینکه جزء کفات مردگان هستند چون روح ندارند. اما احتمال اول آشکارتر است.

روایت 9

عیون اخبار الرضا: از امام سجاد علیه السّلام است که در مورد این آیه که می‌فرماید: «الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناء»⁽⁹⁾{همان [خدایی] که زمین را برای شما فرشی [گسترده]، و آسمان را بنایی [افراشته] قرارداد.} فرمود: زمین را طبع پسند و هماهنگ تن‌های شماست؛ بسیار گرمش نساخت تا شما را بسوزاند و بسیار سردش نساخت تا شما یخ نزنید و باد تند نوزید تا سر شما را درد آورد و بوی بد تند نداد تا شما را بکشد و نه نرم و فروکش تا غرقه‌تان کند و نه سخت و سنگین تا نتوانید خانه بسازید و گور مرده‌ها را بکنید،بلکه آن را به اندازه‌ای که سود برید متین و خوددار نمود که تن و ساختمان شما را نگهدارد و آن را آماده خانه سازی و گورپردازی شما و بسیاری سودها کرد و این است که زمین را بستر شما نموده است.

سپس فرمود: آسمان را چون سقفی بالای سر شما بر پا داشت که خورشید و ماهش و اخترانش به سود شما گردانند. سپس خداوند عزّ و جلّ فرمود: «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماء»{و از آسمان آبی فرود آورد.} یعنی باران که از بالا فروآورد تا به همه قله کوه‌ها و تپه‌ها و درّه‌های شما برسد و آن را قطره‌های خرد و تند و نرم و تند نمود تا زمین‌های شما آن را بمکد و آن را یک تکّه نفرستاد تا زمین و درخت و زراعت و میوه شما را تباه کند.

سپس خدای عزّ و جلّ فرمود: «فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُم»{و بدان ازمیوه‌ها رزقی برای شما بیرون آورد.} یعنی آنچه از زمین برآورد روزی شما است. «فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً»{پس برای خدا همتایانی قرار ندهید.} و نمونه‌هایی از بت‌ها که نه بفهمند، نه بشنوند و نه بنگرند و نه توانی دارند، و «وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُون» ⁽¹⁰⁾{درحالی که خود می‌دانید.} که اینان توانایی بر این نعمت‌های بزرگ که خداوند تبارک و تعالی به شما داده ندارند.⁽¹¹⁾

در کتاب احتجاج از ابی محمّد علیه السّلام مانند این روایت آمده است.

تفسير الإمام عليه السلام: مثله

بيان

فتصدع علي بناء التفعيل من الصداع و أعطبه أهلكه و الرذاذ كسحاب المطر الضعيف أو الساكن الدائم الصغار القطر كالغبار و الوابل المطر الشديد الضخم و الهطل المطر الضعيف الدائم و الطل المطر الضعيف أو أخف المطر و أضعفه و الندي أو فوقه و دون المطر كل ذلك ذكره الفيروزآبادي.

«10»

التَّوْحِيدُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ وَ غَيْرِهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَيْدٍ الْهَاشِمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: جَاءَتْ زَيْنَبُ الْعَطَّارَةُ الْحَوْلَاءُ إِلَي نِسَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بَنَاتِهِ وَ كَانَتْ تَبِيعُ مِنْهُنَّ الْعِطْرَ فَدَخَلَ‌⁽¹⁾رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هِيَ عِنْدَهُنَّ فَقَالَ إِذَا أَتَيْتِنَا طَابَتْ بُيُوتُنَا فَقَالَتْ بُيُوتُكَ بِرِيحِكَ أَطْيَبُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ إِذَا بِعْتِ فَاحْشِي‌⁽²⁾وَ لَا تَغُشِّي فَإِنَّهُ أَتْقَي وَ أَبْقَي لِلْمَالِ فَقَالَتْ مَا جِئْتُ‌⁽³⁾لِشَيْ‌ءٍ مِنْ بَيْعِي وَ إِنَّمَا جِئْتُكَ أَسْأَلُكَ عَنْ عَظَمَةِ اللَّهِ قَالَ جَلَّ جَلَالُهُ سَأُحَدِّثُكِ عَنْ بَعْضِ ذَلِكِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَذِهِ الْأَرْضَ بِمَنْ فِيهَا⁽⁴⁾وَ مَنْ عَلَيْهَا عِنْدَ الَّتِي تَحْتَهَا كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ⁽⁵⁾فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَاتَانِ وَ مَنْ فِيهِمَا وَ مَنْ عَلَيْهِمَا عِنْدَ الَّتِي تَحْتَهُمَا كَحَلْقَةٍ⁽⁶⁾فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ الثَّالِثَةُ حَتَّي انْتَهَي إِلَي السَّابِعَةِ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ وَ السَّبْعُ‌⁽⁷⁾وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ مَنْ عَلَيْهِنَّ عَلَي ظَهْرِ الدِّيكِ كَحَلْقَةٍ⁽⁸⁾فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ الدِّيكُ لَهُ جَنَاحٌ بِالْمَشْرِقِ وَ جَنَاحٌ بِالْمَغْرِبِ وَ رِجْلَاهُ فِي التُّخُومِ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ بِمَنْ فِيهِ وَ مَنْ عَلَيْهِ عَلَي الصَّخْرَةِ كَحَلْقَةٍ⁽⁹⁾فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ بِمَنْ فِيهَا وَ مَنْ عَلَيْهَا عَلَي ظَهْرِ الْحُوتِ كَحَلْقَةٍ⁽¹⁰⁾فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ عِنْدَ الْبَحْرِ الْمُظْلِمِ كَحَلْقَةٍ⁽¹¹⁾فِي فَلَاةٍ

در تفسیر امام نیز این روایت آمده است.

توضیح

«فتصدع» بنا بر صیغه تفعیل از صداع (سر درد) است. «أعطبه» یعنی هلاکش کرد. «الرِذاذ» باران ضعیف یا باران ساکن دائمی ریز قطره(مه) همچون غبار. «الوابل» باران شدید درشت. «الهطل» باران ضعیف دائم. «الطل» باران ضعیف یا ضعیف ترین باران یا رطوبت یا بیشتر از رطوبت و کم تر از باران. همه اینها را فیروزآبادی گفته است.

روایت 10

توحید: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: زینب عطر فروش حولاء(لوچ) نزد زنان و دختران رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله می‌آمد و به آن‌ها عطر می‌فروخت. روزی نزد آن‌ها بود که رسول خدا وارد شد و فرمود: چون بیایی خانه‌های ما خوشبو می‌شود. گفت: یا رسول اللَّه! خانه‌ات به بوی خودت خوشبوتر است. فرمود: وقتی می‌فروشی پر کن و غش و دغلی نکن که با تقواتر و با برکت‌تر است. گفت: نیامدم فروش کنم، همانا آمدم بزرگی خدا را از شما بپرسم. فرمود: جلّ جلاله، برخی از آن را به تو می‌گویم.

فرمود: این زمین و هر چه در آن و بر آن است، در بر آنچه زیر آن است، چون حلقه‌ای است که در دشت پهناور تهی افتاده و این هر دو و هر چه در آن‌ها و بر آن‌ها است، برابر آسمان برتر خود چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی می‌باشند و آسمان سوم تا هفتم نیز این چنین است. و آنگه این آیه را خواند: «خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُن»⁽¹²⁾{خدا همان کسی است که هفت آسمان و همانند آن‌ها هفت زمین آفرید.}

و این هفت با آنچه در آن‌ها و بر آن‌ها است، بر پشت خروس چون حلقه‌ای در دشتی پهناور و تهی باشند. خروس دو بال دارد، یکی در مشرق و یکی در مغرب و دو پایش در تک است.

قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ عِنْدَ الْهَوَاءِ كَحَلْقَةٍ⁽¹⁾فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ وَ الْهَوَاءُ عِنْدَ الثَّرَي كَحَلْقَةٍ⁽²⁾فِي فَلَاةٍ قِيٍّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّري‌⁽³⁾ثُمَّ انْقَطَعَ الْخَبَرُ⁽⁴⁾وَ السَّبْعُ وَ الدِّيكُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ وَ الْهَوَاءُ وَ الثَّرَي بِمَنْ فِيهِ وَ مَنْ عَلَيْهِ عِنْدَ السَّمَاءِ الْأُولَي كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَذَا وَ السَّمَاءُ⁽⁵⁾الدُّنْيَا وَ مَنْ فِيهَا وَ مَنْ عَلَيْهَا عِنْدَ الَّتِي فَوْقَهَا كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَذَا وَ هَاتَانِ السَّمَاوَانِ عِنْدَ الثَّالِثَةِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هَذَا وَ هَذِهِ الثَّلَاثُ عِنْدَ الرَّابِعَةِ بِمَنْ فِيهِنَّ وَ مَنْ عَلَيْهِنَّ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ حَتَّي انْتَهَي إِلَي السَّابِعَةِ وَ هَذِهِ السَّبْعُ‌⁽⁶⁾وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ مَنْ عَلَيْهِنَّ عِنْدَ الْبَحْرِ الْمَكْفُوفِ عَنْ أَهْلِ الْأَرْضِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ عِنْدَ جِبَالِ الْبَرَدِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ⁽⁷⁾وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ⁽⁸⁾عِنْدَ حُجُبِ النُّورِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ هُوَ سَبْعُونَ أَلْفَ حِجَابٍ يَذْهَبُ نُورُهَا بِالْأَبْصَارِ وَ هَذَا وَ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ وَ الْحُجُبُ عِنْدَ الْهَوَاءِ الَّذِي تَحَارُ فِيهِ الْقُلُوبُ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ وَ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ⁽⁹⁾وَ الْحُجُبُ فِي الْكُرْسِيِّ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ‌⁽¹⁰⁾وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَكْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ وَ الْحُجُبُ وَ الْكُرْسِيُّ عِنْدَ الْعَرْشِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ قِيٍ

این هفت با خروس و هر چه در او و بر او است، بر صخره چون حلقه‌ای بر دشت پهناور تهی است و همه این‌ها با آنچه در آن‌ها و بر آن‌ها است، بر پشت ماهی چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی می‌باشند و این همه با ماهی در برابر دریای تاریک، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و همه این‌ها با دریای تاریک در برابر هوا، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و همه این‌ها با هوا در برابر ثری، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است. سپس این آیه را خواند: « لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّری»⁽¹¹⁾{آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین و آنچه میان آن دو و آنچه زیر خاک است از آنِ اوست.}سپس علم [نزد ثری] قطع شده است. همه این‌ها با ثری و آنچه در آن و بر آن است در برابر آسمان یکم چون حلقه ای در دشت پهناور تهی است و این آسمان دنیا و آنچه در آن و بر آن است نزد آنکه بالای آن است چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و این دو آسمان نزد سومی، چون حلقه‌ای در بیابان پهناور تهی است و این و این سه نزد چهارم با هر چه در آن و بر آن است، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است، تا به آسمان هفتم رسید و این هفت و هر چه بر آن و در آن است نزد دریای خوددار از مردم زمین، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و این هفت و آن دریای خوددار برابر کوه‌های تگرگ، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است. سپس این آیه را خواند: «و یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِیها مِنْ بَرَد»⁽¹²⁾{و [خداستکه] ازآسمان از کوه‌هایی [از ابر یخ‌زده] که در آنجاست تگرگی فرو می‌ریزد.} و این هفت بحر مکفوف و کوه‌های تگرگ نزد حجب نور، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است که هفتاد هزار حجابند و نورشان دیده رباست. و همه این‌ها نزد هوا که دل‌ها را سرگردان می‌سازد، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و همه با هوا و حجب در کرسی، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است. سپس این آیه را خواند: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ»⁽¹³⁾{کرسیِ او آسمان‌ها و زمین را در برگرفته، و نگهداری آن‌ها بر او دشوار نیست، و اوست والایِ بزرگ.} و همه این‌ها با کرسی در برابر عرش، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است.

ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي‌⁽¹⁾مَا تَحْمِلُهُ الْأَمْلَاكُ إِلَّا بِقَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ‌⁽²⁾.

الكافي، عن محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد عن عبد الرحمن بن أبي نجران عن صفوان عن خلف بن حماد: مثله

بيان

فإنه أتقي أي أقرب إلي التقوي و أنسب بها أو احفظ لصاحبه عن مفاسد الدنيا و الآخرة و قال الجوهري الفلاة المفازة و قال القيّ بالكسر و التشديد فعل من القواء و هي الأرض القفر الخالية و قال التخم منتهي كلّ قرية أو أرض يقال فلان علي تخم من الأرض و الجمع تخوم قوله عليه السلام ثم انقطع الخبر و في الكافي عند الثري و المعني أنا لم نخبر به أو لم نؤمر بالإخبار به قوله المكفوف عن أهل الأرض أي ممنوع عنهم لا ينزل منه ماء إليهم و في الكافي بعد قوله مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ هكذا و هذه السبع و البحر المكفوف و جبال البرد عند الهواء الذي تحار فيه القلوب كحلقة في فلاة قي و هذه السبع و البحر المكفوف و جبال البرد و الهواء عند حجب النور كحلقة في فلاة قي و هذه السبع و البحر المكفوف و جبال البرد و الهواء عند حجب النور كحلقة في فلاة قي و هذه السبع و البحر المكفوف و جبال البرد و الهواء و حجب النور عند الكرسي إلي قوله و تلا هذه الآية الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي ثم قال و في رواية الحسن الحجب قبل الهواء الذي تحار فيه القلوب أي كانت الرواية في كتاب الحسن بن محبوب هكذا موافقا لما نقله الصدوق.

ثم اعلم أن الخبر يدل علي أن الأرضين طبقات بعضها فوق بعض و قد يستشكل فيما اشتمل عليه هذا الخبر من أن الأرضين السبع و الديك و الصخرة و الحوت و البحر المظلم و الهواء و الثري عند السماء الأولي كحلقة في فلاة قي فيدل علي أن جميع ذلك ليس لها قدر محسوس عند فلك القمر مع أن الأرض وحدها لها قدر محسوس

و آن گاه این آیه را خواند: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی»{خدای رحمان که بر عرش استیلا یافته است.} و بر ندارند آن را فرشته‌ها مگر با گفتن: «لا اله الا اللَّه و لا حول و لا قوة الّا باللَّه العلیّ العظیم.»⁽³⁾

کافی از حماد بن خلف مانند این روایت را آورده است.⁽⁴⁾

توضیح

«فإنه أتقی» یعنی نزدیک تر به تقوی و با آن مناسب تر است. یا اینکه صاحبش را بیشتر از مفاسد دنیا و آخرت حفظ می کند. جوهری گفته: «الفلاة» یعنی بیابان و «القِیّ» فعل از «القواء» است و آن زمین خالی از سکنه است. «التخم» یعنی انتهای هر قریه یا زمین. گفته می شود «فلان علی تخم من الأرض» و جمع آن «تخوم» است. «ثم انقطع الخبر» و در کافی «عند الثری» یعنی از آن به ما خبر داده نشده یا اینکه مأمور به خبر دادن از آن نیستیم. «المکفوف عن أهل الأرض» یعنی برای آنها ممنوع است و آبی از آن برای آنان نازل نمی شود.

و در کافی بعد از «مِنْ جِبالٍ فِیها مِنْ بَرَد» فرمود: و این هفت آسمان و دریای پنهان و کوههای تگرگ در برابر آن هوائی که دلها در آن سرگردانند چون حلقه‌ای است در دریای تهی و پهناور، و این هفت آسمان و دریای پهناور و کوههای تگرگ و هوا در برابر پرده‌های نور چون حلقه‌ای است در بیابانی تهی و پهناور، و این هفت آسمان و دریای پنهان و کوههای تگرگ و هواء و پرده‌های نور در برابر کرسی ... تا اینجا که این آیه را خواند: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» و آنگاه گفته: در روایت حسن آمده است: حجب پیش از هوا است که دل‌ها در آن سرگردانند، یعنی روایت در کتاب حسن بن محبوب چنین است و موافق نقل صدوق است.

بدان که این خبر دلالت دارد بر این که زمین‌ها بر روی هم چند طبقه‌اند و چه بسا به این خبر اعتراض شود که اگر هفت زمین و خروس و ماهی و دریای تیره و هوا و ثری در برابر آسمان یکم چون حلقه‌ای باشند در بیابان تهی، باید همه روی هم در برابر فلک ماه اندازه محسوسی نباشند، با این که خود زمین

عنده بدلالة الخسوف و اختلاف المنظر و غير ذلك مما علم في الأبعاد و الأجرام و قد يجاب عن ذلك بأنه لما لم يمكن أن تحمل النسب التي ذكرت بين هذه الموجودات في هذا الحديث علي النسب المقدارية التي اعتبر مثلها بين الحلقة و الفلاة اللتين هما المشبه بهما في جميع المراتب فإنه خلاف ما دل عليه العقول الصحيحة السليمة بعد التأمل في البراهين الهندسية و الحسابية التي لا يحوم حولها الشك أصلا و لا تعتريها الشبهة قطعا فيمكن أن يأول و يحمل علي أن المعني أن نسبة الحكم و المصالح المرعية في خلق كل من تلك المراتب إلي ما روعي فيما ذكر بعده كنسبة مقدار الحلقة إلي الفلاة ليدل علي أن ما يمكننا أن نشاهد أو ندرك من آثار صنعه و عجائب حكمته في الشواهد ليس له نسبة محسوسة إلي أدني ما هو محجوب عنا فكيف إلي ما فوقه و أجاب آخرون بأن المعني ارتفاع ثقل كل من تلك الموجودات عما اتصل به فالطبقة الأولي من الأرض رفع الله ثقلها عن الطبقة الثانية فليس ثقلها عليها إلا كثقل حلقة علي فلاة سواء كانت أكبر منها حجما أو أصغر و أقول علي ما احتملنا سابقا من كون جميع الأفلاك أجزاء من السماء الدنيا داخلة فيها كما هو ظاهر الآية الكريمة يمكن حمل هذا التشبيه علي ظاهره من غير تأويل و الله يعلم حقائق الموجودات.

«11»

تَوْحِيدُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: فَكِّرْ يَا مُفَضَّلُ فِيمَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ هَذِهِ الْجَوَاهِرَ الْأَرْبَعَةَ لِيَتَّسِعَ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْهَا فَمِنْ ذَلِكَ سَعَةُ هَذِهِ الْأَرْضِ وَ امْتِدَادُهَا فَلَوْ لَا ذَلِكَ كَيْفَ كَانَتْ تَتَّسِعُ لِمَسَاكِنِ النَّاسِ وَ مَزَارِعِهِمْ وَ مَرَاعِيهِمْ وَ مَنَابِتِ أَخْشَابِهِمْ وَ أَحْطَابِهِمْ وَ الْعَقَاقِيرِ الْعَظِيمَةِ وَ الْمَعَادِنِ الْجَسِيمَةِ غَنَاؤُهَا وَ لَعَلَّ مَنْ يُنْكِرُ هَذِهِ الْفَلَوَاتِ الْخَالِيَةَ⁽¹⁾وَ الْقِفَارَ الْمُوحِشَةَ يَقُولُ مَا الْمَنْفَعَةُ فِيهَا فَهِيَ مَأْوَي هَذِهِ الْوُحُوشِ وَ مَحَالُّهَا وَ مَرْعَاهَا ثُمَّ فِيهَا بَعْدُ مُتَنَفَّسٌ وَ مُضْطَرَبٌ لِلنَّاسِ إِذَا احْتَاجُوا إِلَي الِاسْتِبْدَالِ بِأَوْطَانِهِمْ وَ كَمْ بَيْدَاءَ وَ كَمْ فَدْفَدٍ حَالَتْ قُصُوراً وَ جِنَاناً بِانْتِقَالِ النَّاسِ إِلَيْهَا وَ حُلُولِهِمْ فِيهَا وَ لَوْ لَا سَعَةُ الْأَرْضِ وَ فُسْحَتُهَا لَكَانَ النَّاسُ كَمَنْ هُوَ فِي حِصَارٍ ضَيِّقٍ لَا يَجِدُ

در برابر آن به دلیل گرفتن ماه و اختلاف منظر و جز آن، قدر محسوسی دارد که در علم ابعاد و اجرام روشن است. و چه بسا جواب گفته‌اند که نسبت میان این موجودات در زبان این حدیث از نظر جرم نیست، چون مخالف عقل و براهین قطعی هندسه و حساب است، بلکه منظور تناسب در حکم و مصالح وجود و آفرینش آن‌ها است که با عقل درک نمی‌شوند. و مقصود این است که آنچه ما می‌توانیم از آثار صنع و عجایب حکمتش [در زمین] درک کنیم، نسبت محسوسی با آنچه که در نزدیک ترین فاصله از ما پوشیده است(آسمان دنیا) ندارد چه رسد به چیزهای بالاتر از آن. و دیگران جواب داده‌اند که منظور، سنجش از نظر ارتفاع ثقل هر یک از این طبقات از طبقات بالاتر است. یعنی طبقه یکم که زمین است بر طبقه دوم سنگینی ندارد، جز مانند حلقه‌ای بر بیابان پهناور، خواه حجمش کمتر از آن باشد خواه بیشتر.

مولف:

بنا بر احتمالی که در پیش گفتیم که تمام افلاک جزء آسمان دنیا هستند - چنان چه ظاهر آیه کریمه است - این تشبیه وارد در خبر را می توان بر ظاهرش حمل کرد و نیاز به تأویل ندارد و خدا به حقایق موجودات داناتر است.

روایت 11

توحید: مفضل از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که فرمود: ای مفضل! بیندیش در آنچه خدا عزّ و جلّ این چهار اصل را بر آن آفریده تا به خوبی نیاز برآور باشند، مانند پهناوری این زمین و اگر آن نبود، کافی نبود برای نشیمن و مزارع و چراگاه مردم و برای جنگل چوب و هیزم و گیاهان دارویی و معدن‌های پرسود. و بسا کسی این بیابان‌های تهی و دشت‌های هراس آور را بیهوده می‌داند و بگوید این‌ها چه سودی دارند، مأوای جانداران وحشی و چراگاه آن‌ها هستند و آماده برای نوسازی شهرها و مساکن مردم که به آن نیاز دارند، چه بسیار بیابان‌ها و دشت‌ها که کاخ و باغ شدند به واسطه نقل مکان مردم و اگر زمین پهناور نبود، مردم در تنگنا بودند

مَنْدُوحَةً عَنْ وَطَنِهِ إِذَا أَحْزَنَهُ‌⁽¹⁾أَمْرٌ يَضْطَرُّهُ إِلَي الِانْتِقَالِ عَنْهُ ثُمَّ فَكِّرْ فِي خَلْقِ هَذِهِ الْأَرْضِ عَلَي مَا هِيَ عَلَيْهِ حِينَ خُلِقَتْ رَاتِبَةً رَاكِنَةً فَيَكُونُ مُوَطَّناً مُسْتَقَرّاً لِلْأَشْيَاءِ فَيَتَمَكَّنُ النَّاسُ مِنَ السَّعْيِ عَلَيْهَا فِي مَآرِبِهِمْ وَ الْجُلُوسِ عَلَيْهَا لِرَاحَتِهِمْ وَ النَّوْمِ لِهُدُوئِهِمْ وَ الْإِتْقَانِ لِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ رَجْرَاجَةً مُتَكَفِّئَةً لَمْ يَكُونُوا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يُتْقِنُوا الْبِنَاءَ وَ التِّجَارَةَ وَ الصِّنَاعَةَ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ بَلْ كَانُوا لَا يَتَهَنَّئُونَ بِالْعَيْشِ وَ الْأَرْضُ تَرْتَجُّ مِنْ تَحْتِهِمْ وَ اعْتَبِرْ ذَلِكَ بِمَا يُصِيبُ النَّاسَ حِينَ الزَّلَازِلِ عَلَي قِلَّةِ مَكْثِهَا حَتَّي يَصِيرُوا إِلَي تَرْكِ مَنَازِلِهِمْ وَ الْهَرَبِ عَنْهَا فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَلِمَ صَارَتْ هَذِهِ الْأَرْضُ تُزَلْزَلُ قِيلَ لَهُ إِنَّ الزَّلْزَلَةَ وَ مَا أَشْبَهَهَا مَوْعِظَةٌ وَ تَرْهِيبٌ يُرَهَّبُ بِهَا النَّاسُ لِيَرْعُوا عَنِ الْمَعَاصِي وَ كَذَلِكَ مَا يَنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ فِي أَبْدَانِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ يَجْرِي فِي التَّدْبِيرِ عَلَي مَا فِيهِ صَلَاحُهُمْ وَ اسْتِقَامَتُهُمْ وَ يُدَّخَرُ لَهُمْ إِنْ صَلَحُوا مِنَ الثَّوَابِ وَ الْعِوَضِ فِي الْآخِرَةِ مَا لَا يَعْدِلُهُ شَيْ‌ءٌ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا وَ رُبَّمَا عُجِّلَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا إِذَا كَانَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا صَلَاحاً لِلْعَامَّةِ وَ الْخَاصَّةِ .

ثُمَّ إِنَّ الْأَرْضَ فِي طِبَاعِهَا الَّذِي طَبَعَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ بَارِدَةٌ يَابِسَةٌ وَ كَذَلِكَ الْحِجَارَةُ وَ إِنَّمَا الْفَرْقُ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ الْحِجَارَةِ فَضْلُ يُبْسٍ فِي الْحِجَارَةِ أَ فَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ الْيُبْسَ أَفْرَطَ عَلَي الْأَرْضِ قَلِيلًا حَتَّي تَكُونَ حَجَراً صَلْداً أَ كَانَتْ تُنْبِتُ هَذَا النَّبَاتَ الَّذِي بِهِ حَيَاةُ الْحَيَوَانِ وَ كَانَ يُمْكِنُ بِهَا حَرْثٌ أَوْ بِنَاءٌ أَ فَلَا تَرَي كَيْفَ نَقَصَتْ عَنْ‌⁽²⁾يُبْسِ الْحِجَارَةِ وَ جُعِلَتْ عَلَي مَا هِيَ عَلَيْهِ مِنَ اللِّينِ وَ الرَّخَاوَةِ وَ لِيَتَهَيَّأَ لِلِاعْتِمَادِ وَ مِنْ تَدْبِيرِ الْحَكِيمِ جَلَّ وَ عَلَا فِي خَلْقِهِ الْأَرْضَ أَنَّ مَهَبَّ الشَّمَالِ أَرْفَعُ مِنْ مَهَبِّ الْجَنُوبِ فَلَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ كَذَلِكَ إِلَّا لِتَنْحَدِرَ الْمِيَاهُ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَتَسْقِيَهَا وَ تَرْوِيَهَا ثُمَّ يُفِيضَ آخِرَ ذَلِكَ إِلَي الْبَحْرِ فَكَمَا يُرْفَعُ أَحَدُ جَانِبَيِ السَّطْحِ وَ يُخْفَضُ‌⁽³⁾الْآخَرُ لِيَنْحَدِرَ الْمَاءُ عَنْهُ وَ لَا تَقُومَ عَلَيْهِ كَذَلِكَ جُعِلَ مَهَبُّ الشَّمَالِ أَرْفَعَ مِنْ مَهَبِّ الْجَنُوبِ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ بِعَيْنِهَا وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَبَقِيَ الْمَاءُ مُتَحَيِّراً عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَكَانَ يَمْنَعُ النَّاسَ مِنْ أَعْمَالِهَا وَ يَقْطَعُ الطُّرُقَ وَ الْمَسَالِكَ ثُمَّ الْمَاءُ لَوْ لَا كَثْرَتُهُ وَ تَدَفُّقُهُ فِي الْعُيُونِ وَ الْأَوْدِيَةِ وَ الْأَنْهَارِ لَضَاقَ عَمَّا يَحْتَاجُ النَّاسُ

و جز ماندن در وطن چاره‌ای نداشتند، در صورتی که مایه غم آنها بود و چاره‌ای جز نقل مکان نداشت.

ببین چگونه این زمین پایدار و آرام و وطن و قرارگاه همه چیز است و مردم می‌توانند برای مقاصد خود در آن بکوشند، برای آسایش بر آن نشینند و برای آرامش در آن بخوابند و اگر لرزان و وارونه‌گر بود، نمی‌توانستند در آن خانه بسازند و تجارت به راه بیندازند و به صنعت و جز آن بپردازند و با لرزش زمین خوشی نداشتند، چنان چه هنگام زمین لرزه اندکی از خانه‌ها بگریزند.

اگر می‌گویند: چرا زمین‌لرزه می‌شود؟ باید گفت: برای پند و بیم مردم تا از گناه خودداری کنند و بلا چنین در تن و مالشان است که به مصلحت آن‌ها است و ذخیره آن‌ها می‌شود اگر خوب باشند و در آخرت ثواب دارند که در امور دنیا برابر آن نیست و بسا مزد آن را در دنیا ببیند اگر به مصلحت عامه و خاصّه باشد.

زمین به طبع خدادادش مانند سنگ سرد و خشک است و فرق میان آن‌ها این است که سنگ خشک‌تر است. ببین اگر همه زمین مانند سنگ سخت بود، گیاهی که زندگی جانداران است می‌رویید؟ و زراعت و خانه‌سازی می‌شد؟ آیا نبینی مانند سنگ سخت نیست و نرم و سست است و اعتماد را شاید و یک تدبیر خداوند حکیم این است که: در آفرینش زمین وزشگاه شمال را بلندتر از وزشگاه جنوب ساخته است و خدایش چنین نساخته مگر برای این که آب‌ها به روی زمین روان می‌باشند و آن را سیراب می‌کنند و فزونی‌اش به دریا می‌ریزد و چنان چه سطحی را شیب دهند تا آب بر آن نماند. به همین جهت وزشگاه شمال از جنوب بالاتر است، وگرنه آب بر زمین می‌ماند و جلوی کار مردم را می‌گرفت و راه را می‌برید و می‌بست.و اگر آب فراوان نبود و از چشمه‌ها و رودخانه‌ها نمی‌جوشید، تنگ می‌شد و نیاز برآور مردم

إِلَيْهِ لِشُرْبِهِمْ وَ شُرْبِ أَنْعَامِهِمْ وَ مَوَاشِيهِمْ وَ سَقْيِ زُرُوعِهِمْ وَ أَشْجَارِهِمْ وَ أَصْنَافِ غَلَّاتِهِمْ وَ شُرْبِ مَا يَرِدُهُ مِنَ الْوُحُوشِ وَ الطَّيْرِ وَ السِّبَاعِ وَ تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْحِيتَانُ وَ دَوَابُّ الْمَاءِ وَ فِيهِ مَنَافِعُ أُخَرُ أَنْتَ بِهَا عَارِفٌ وَ عَنْ عِظَمِ مَوْقِعِهَا غَافِلٌ فَإِنَّهُ سِوَي الْأَمْرِ الْجَلِيلِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَنَائِهِ فِي إِحْيَاءِ جَمِيعِ مَا عَلَي الْأَرْضِ مِنَ الْحَيَوَانِ وَ النَّبَاتِ يُمْزَجُ بِالْأَشْرِبَةِ فَتَلِينُ وَ تَطِيبُ لِشَارِبِهَا وَ بِهِ تُنَظَّفُ الْأَبْدَانُ وَ الْأَمْتِعَةُ مِنَ الدَّرَنِ الَّذِي يَغْشَاهَا وَ بِهِ يُبَلُّ التُّرَابُ فَيَصْلُحُ لِلِاعْتِمَالِ وَ بِهِ نَكُفُّ عَادِيَةَ النَّارِ إِذَا اضْطَرَمَتْ وَ أَشْرَفَ النَّاسُ عَلَي الْمَكْرُوهِ وَ بِهِ يَسْتَحِمُّ الْمُتْعِبُ الْكَالُّ فَيَجِدُ الرَّاحَةَ مِنْ أَوْصَابِهِ إِلَي أَشْبَاهِ هَذَا مِنَ الْمَآرِبِ الَّتِي تَعْرِفُ عِظَمَ مَوْقِعِهَا فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهَا فَإِنْ شَكَكْتَ فِي مَنْفَعَةِ هَذَا الْمَاءِ الْكَثِيرِ الْمُتَرَاكِمِ فِي الْبِحَارِ وَ قُلْتَ مَا الْإِرْبُ فِيهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ مُكْتَنَفٌ وَ مُضْطَرَبٌ مَا لَا يُحْصَي مِنْ أَصْنَافِ السَّمَكِ وَ دَوَابِّ الْبَحْرِ وَ مَعْدِنِ اللُّؤْلُؤِ وَ الْيَاقُوتِ وَ الْعَنْبَرِ وَ أَصْنَافٍ شَتَّي تُسْتَخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ وَ فِي سَوَاحِلِهِ مَنَابِتُ الْعُودِ الْيَلَنْجُوجِ وَ ضُرُوبٌ مِنَ الطِّيبِ وَ الْعَقَاقِيرِ ثُمَّ هُوَ بَعْدُ مَرْكَبُ النَّاسِ وَ مَحْمِلٌ لِهَذِهِ التِّجَارَاتِ الَّتِي تُجْلَبُ مِنَ الْبُلْدَانِ الْبَعِيدَةِ كَمِثْلِ مَا يُجْلَبُ مِنَ الصِّينِ إِلَي الْعِرَاقِ وَ مِنَ الْعِرَاقِ إِلَي الْعِرَاقِ فَإِنَّ هَذِهِ التِّجَارَاتِ لَوْ لَمْ يَكُنْ لَهَا مَحْمِلٌ إِلَّا عَلَي الظَّهْرِ لَبَارَتْ‌⁽¹⁾وَ بَقِيَتْ فِي بُلْدَانِهَا وَ أَيْدِي أَهْلِهَا لِأَنَّ أَجْرَ حَمْلِهَا كَانَ يُجَاوِزُ أَثْمَانَهَا فَلَا يَتَعَرَّضُ أَحَدٌ لِحَمْلِهَا وَ كَانَ يَجْتَمِعُ فِي ذَلِكَ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا فَقْدُ أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ تَعْظُمُ الْحَاجَةُ إِلَيْهَا وَ الْآخَرُ انْقِطَاعُ مَعَاشِ مَنْ يَحْمِلُهَا وَ يَتَعَيَّشُ بِفَضْلِهَا وَ هَكَذَا الْهَوَاءُ لَوْ لَا كَثْرَتُهُ وَ سَعَتُهُ لَاخْتَنَقَ هَذَا الْأَنَامُ مِنَ الدُّخَانِ وَ الْبُخَارِ الَّتِي يَتَحَيَّرُ فِيهِ وَ يَعْجِزُ عَمَّا يُحَوَّلُ إِلَي السَّحَابِ وَ الضَّبَابِ أَوَّلًا أَوَّلًا وَ قَدْ تَقَدَّمَ مِنْ صِفَتِهِ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ .

وَ النَّارُ أَيْضاً كَذَلِكَ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَبْثُوثَةً كَالنَّسِيمِ وَ الْمَاءِ كَانَتْ تُحْرِقُ الْعَالَمَ وَ مَا فِيهِ وَ لَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ ظُهُورِهَا فِي الْأَحَايِينِ لِغَنَائِهَا فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَصَالِحِ فَجُعِلَتْ كَالْمَخْزُونَةِ فِي الْأَخْشَابِ تُلْتَمَسُ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَيْهَا وَ تُمْسَكُ بِالْمَادَّةِ وَ الْحَطَبِ مَا احْتِيجَ إِلَي بَقَائِهَا لِئَلَّا تَخْبُوَ فَلَا هِيَ تُمْسَكُ بِالْمَادَّةِ وَ الْحَطَبِ فَتَعْظُمُ الْمَئُونَةُ فِي ذَلِكَ وَ لَا هِيَ تَظْهَرُ مَبْثُوثَةً فَتُحْرِقُ كُلَّمَا هِيَ فِيهِ بَلْ هِيَ عَلَي تَهْيِئَةٍ وَ تَقْدِيرٍ اجْتَمَعَ فِيهَا الِاسْتِمْتَاعُ بِمَنَافِعِهَا

برای نوشیدن خود و حیوانات و زراعتکاری و درخت و وحوش و پرنده و درنده و ماهیان و جانوران دریا نبود. و البته در آن سودهای دیگر است که تو می‌دانی و از بزرگداشت آن غافل هستی.بعلاوه از آنچه معروف است که زندگی همه چیز زمین است از جاندار و گیاه از آن شربت می‌سازند که نرم و خوش‌نوش است، تن را تمییز می‌کنند و اثاث را از چرک با آن گل می‌سازند و به کار می‌زنند و آتش نشانی می‌نمایند و خسته با آن حمام می‌گیرند و آسایش از خستگی می‌بینند و مقاصد دیگری که هنگام نیاز به آن قدرش معلوم می‌شود.

اگر در سود این آب‌ها و دریاهای پهناور تردید داری و گفته شود چه نیازی به آن است، باید بدانی که آن‌ها پایگاه و جولانگاه اصناف ماهی و جانور دریایی، و معدن لؤلؤ و یاقوت و عنبر است و انواع دیگری که از دریا بر می‌آورند و در کناره‌های دریا عود خوشبو و انواعی از عطر و گیاهان دارویی می‌روید. پس از آن دریا مرکب مردم است و وسیله حمل کالاهای بازرگانی که از شهرهای دور می‌آورند، مانند حمل از چین به عراق، اگر این کالاهای تجارتی جز بر دوش حمل نمی‌شدند، کساد می‌شدند و به دست صاحبانش در شهر خود می‌ماندند، زیرا هزینه حمل آن از بهایش بالا می‌زد و کسی به دور آن نمی‌گردید و دو فساد پیدا می‌شد: یکی نبودن این چیزهای مورد نیاز و دیگری قطع معاش کارگران آن.

همچنین اگر هوا فراوان نبود، مردم از دود و بخار زمین و دریا خفه می‌شدند و به ابر و شبنم تبدیل نمی‌گردیدند و وصفش به اندازه کفایت گذشت.

آتش نیز به همین صورت است، اگر مانند هوا همه پراکنده بود، جهان و آنچه در آن است می‌سوخت، ولی چاره نبود که گاهی باید وجود داشته باشد. چون در بسیاری حوائج سودمند است و آن در درون چوب‌ها سپرده م‌شد تا هر گاه بخواهند آن را بجویند و با مایه و هیزمش نگهدارند تا نیاز خود را برآورند و خاموش نشود ولی همیشه در هیزم و مایه نگه داشته نشود که در این صورت هزینه اش بسیار می شد. و پخش نمی‌شود تا همه را بسوزاند، بلکه خرده خرده در آن در می‌گیرد

وَ السَّلَامَةُ مِنْ ضَرَرِهَا ثُمَّ فِيهَا خَلَّةٌ أُخْرَي وَ هِيَ أَنَّهَا مِمَّا خُصَّ بِهِ الْإِنْسَانُ دُونَ جَمِيعِ الْحَيَوَانِ لِمَا لَهُ فِيهَا مِنَ الْمَصْلَحَةِ فَإِنَّهُ لَوْ فَقَدَ النَّارَ لَعَظُمَ مَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ مِنَ الضَّرَرِ فِي مَعَاشِهِ فَأَمَّا الْبَهَائِمُ فَلَا تَسْتَعْمِلُ النَّارَ وَ لَا تَسْتَمْتِعُ بِهَا وَ لَمَّا قَدَّرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَكُونَ هَذَا هَكَذَا خَلَقَ لِلْإِنْسَانِ كَفّاً وَ أَصَابِعَ مُهَيَّأَةً لِقَدْحِ النَّارِ وَ اسْتِعْمَالِهَا وَ لَمْ يُعْطِ الْبَهَائِمَ مِثْلَ ذَلِكَ لَكِنَّهَا أُغْنِيَتْ بِالصَّبْرِ عَلَي الْجَفَاءِ وَ الْخَلَلِ فِي الْمَعَاشِ لِكَيْلَا يَنَالَهَا فِي فَقْدِ النَّارِ مَا يَنَالُ الْإِنْسَانَ وَ أُنَبِّئُكَ مِنْ مَنَافِعِ النَّارِ عَلَي خَلَّةٍ صَغِيرَةٍ عَظِيمٍ مَوْقِعُهَا وَ هِيَ هَذَا الْمِصْبَاحُ الَّذِي يَتَّخِذُهُ النَّاسُ فَيَقْضُونَ بِهِ حَوَائِجَهُمْ مَا شَاءُوا مِنْ لَيْلِهِمْ وَ لَوْ لَا هَذِهِ الْخَلَّةُ لَكَانَ النَّاسُ تُصْرَفُ أَعْمَارُهُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ فِي الْقُبُورِ فَمَنْ كَانَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَكْتُبَ أَوْ يَحْفَظَ أَوْ يَنْسِجَ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ وَ كَيْفَ كَانَتْ حَالُ مَنْ عُرِضَ لَهُ وَجَعٌ فِي وَقْتٍ مِنْ أَوْقَاتِ اللَّيْلِ فَاحْتَاجَ إِلَي أَنْ يُعَالِجَ ضِمَاداً أَوْ سَفُوفاً أَوْ شَيْئاً يَسْتَشْفِي بِهِ فَأَمَّا مَنَافِعُهَا فِي نَضْجِ الْأَطْعِمَةِ وَ دف‌ء [دَفَاءِ] الْأَبْدَانِ وَ تَجْفِيفِ أَشْيَاءَ وَ تَحْلِيلِ أَشْيَاءَ وَ أَشْبَاهِ ذَلِكَ فَأَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَي وَ أَظْهَرُ مِنْ أَنْ تُخْفَي.

تبيان

‌⁽¹⁾العقاقير أصول الأدوية و الغناء بالفتح المنفعة و الخاوية الخالية و الفدفد الفلاة و المكان الصلب الغليظ و المرتفع و الأرض المستوية و الفسحة بالضم السعة و يقال لي عن هذا الأمر مندوحة و منتدح أي سعة و حزبه أمر أي أصابه و الراتبة الثابتة و الراكنة الساكنة و هدأ هدءا و هدوءا سكن و قوله عليه السلام رجراجة أي متزلزلة متحركة و التكفي الانقلاب و التمايل و التحريك و الارتجاج الاضطراب و الارعواء الرجوع عن الجهل و الكف عن القبيح و الصلد و يكسر الصلب الأملس قوله عليه السلام إن مهب الشمال أرفع أي بعد ما خرجت الأرض من الكروية الحقيقية صار ما يلي الشمال منها في أكثر المعمورة أرفع مما يلي الجنوب و لذا تري أكثر الأنهار كدجلة و الفرات و غيرهما تجري من الشمال إلي الجنوب و لما كان الماء الساكن في جوف الأرض تابعا للأرض في ارتفاعه و انخفاضه فلذا صارت العيون المنفجرة تجري هكذا من الشمال إلي الجنوب حتي

تا بهره‌ای سالم بی‌زیان بدهد.

وصف دیگرش آن است که ویژه نیاز آدمیزاد است نه جانداران دیگر، اگر آدمی آتش نداشته باشد، بسیار در زندگی زیان می‌بیند، ولی حیوانات آن را به کار نبرند و سودی از آن ندارند. و چون خدا چنین مقدّر کرده، به آدمی کف و انگشت داده که برای گیراندن آتش و به کار زدنش آماده باشد و مانند آن را به بهائم نداده و آن‌ها را سازگار با غذای خام کرده و بردبار در برابر سرما قرار داده است تا مانند آدمی،زیانی از نبود آتش نکشند.

فایده کوچک دیگر آتش عین چراغ است که مردم بر می‌گیرند و هر نیازی در شب دارند با آن بر می‌آورند و اگر این فایده در آتش نبود، مردم چون اهل قبور زندگی کردند و چه کسی می‌توانست در شب بنویسد یا حفظ کند یا چیزی ببافد و چه حالی داشت کسی که شب دچار دردی می‌شد و می‌خواست آن را با ضماد یا گرد یا داروی دیگر درمان کند. و اما سودش در پخت غذا و گرم شدن و خشک کردن و تحلیل همه چیزها و مانند آن بسیارتر است از شماره و روشن‌تر است از این که نهان باشد.

توضیح

«العقاقیر» یعنی گیاهان دارویی. «الغَناء» منفعت. «الخاویة» خالی. «الفدفد» فلات و زمین محکم و ضخیم و مرتفع و زمین صاف. «الفسحة» یعنی گشایش. و گفته می شود «لی عن هذا الأمر مندوحة و منتدح» یعنی گشایش. «حزبه أمر» به او اصابت کرد. «الراتبة» ثابت. «الراکنة» ساکن. «الرجراجة» یعنی لرزان و متحرک. «التکفی» واژگون شدن، تمایل و تحریک. «الارتجاج» اضطراب. «الارعواء» رجوع از جهل و زشتی. «الصلد» سخت و هموار.

این که فرمود: «وزشگاه شمال بالاتر است» یعنی چون زمین کره حقیقی و صاف نیست، در اکثر معموره آن، شمال بلندتر از جنوب است، از این رو بیشتر رودها چون دجله و فرات و مانند آن از شمال به جنوب روانند و چون آب درون زمین هم در پستی و بلندی تابع زمین است، چشمه‌ها هم همچنین از شمال به جنوب روانند تا

تجري علي وجه الأرض و لذا حكموا بفوقية الشمال علي الجنوب في حكم اجتماع البئر و البالوعة و إذا تأملت فيما ذكرنا يظهر لك ما بينه عليه السلام من الحكم في ذلك و أنه لا ينافي كروية الأرض و التدفق التصبب قوله عليه السلام فإنه سوي الأمر الجليل الضمير راجع إلي الماء و هو اسم إن و يمزج خبره أي للماء سوي النفع الجليل المعروف و هو كونه سببا لحياة كل شي‌ء منافع أخري منها أنه يمزج مع الأشربة و قال الجوهري الحميم الماء الحار و قد استحممت إذا اغتسلت به ثم صار كل اغتسال استحماما بأي ماء كان انتهي و الوصب محركة المرض و المكتنف بفتح النون من الكنف بمعني الحفظ و الإحاطة و اكتنفه أي أحاط به و يظهر منه أن نوعا من الياقوت يتكون في البحر و قيل أطلق علي المرجان مجازا و يحتمل أن يكون المراد ما يستخرج منه بالغوص و إن لم يتكون فيه و اليلنجوج عود البخور و من العراق أي البصرة إلي العراق أي الكوفة أو بالعكس قوله عليه السلام و يعجز أي لو لا كثرة الهواء لعجز الهواء عما يستحيل الهواء إليه من السحاب و الضباب التي تتكون من الهواء أولا أولا أي تدريجا أي كان الهواء لا يفي بذلك أو لا يتسع لذلك و الضباب بالفتح ندي كالغيم أو سحاب رقيق كالدخان و الأحايين جمع أحيان و هو جمع حين بمعني الدهر و الزمان قوله عليه السلام فلا هي تمسك بالمادة و الحطب أي دائما بحيث إذا انطفت لم يمكن إعادتها و المادة الزيادة المتصلة و المراد هنا الدهر و مثله و دفاء الأبدان‌⁽¹⁾بالكسر دفع البرد عنها.

«12»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ،: سُئِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَلْ تَحْتَ الْأَرْضِ خَلْقٌ قَالَ نَعَمْ أَ لَا تَرَي إِلَي قَوْلِهِ تَعَالَي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَ‌⁽²⁾.

بر زمین روان شده و متحول گردند. به همین دلیل در اجتماع بئر و بالوعه حکم به بلندتر بودن شمال داده‌اند و چون در آنچه گفتم اندیشه می‌کنی، حکم امام علیه السّلام را در این باره می‌فهمی و بدانی که با کره بودن زمین منافات ندارد.

«التدفق» ریخته شدن. «فإنه سوی الأمر الجلیل» ضمیر به آب برمی گردد و اسم إن است که خبرش «یمزج» است. یعنی آب علاوه بر آن منفعت معروفش که مایه حیات هر جانداری است منافع دیگری هم دارد مثل اینکه با نوشیدنیها مخلوط می شود. جوهری می گوید «الحمیم» یعنی آب داغ، «و قد استحممت» یعنی با آب داغ شستشو کردم. سپس هر شستشویی با هر آبی استحمام نامیده شد. «الوَصَب» مرض. «المکتنف» از کنف به معنای حفظ و احاطه است. «اکتنفه» یعنی آن را در برگرفت.

و از این خبر دانسته می‌شود که نوعی یاقوت در دریا پدید می‌آید و گفته‌اند: منظور از آن مرجان است و شاید مقصود هر آنچه است که با غواصی از دریا بر می‌آورند، اگرچه در آن پدید نیاید .

«الیلنجوج» چوب بخور. «من العراق» یعنی از بصره به سمت عراق یعنی کوفه یا برعکس. «یعجز» یعنی اگر کثرت هوا نبود به علت تبدیل به ابر و مه ناتوان می شد. «اولا اولا» یعنی تدریجا. یعنی هوا کافی نبود و کم می آورد. «الضباب» رطوبتی همچون ابر(مه) یا ابر رقیقی همچون دود. «الاحایین» جمع أحیان که خود جمع حین است به معنای زمان و روزگار. «فلا هی تمسک بالمادة و الحطب» یعنی دائما با ماده و چوب نگه داشته نشود به گونه ای که وقتی خاموش شود نتوان آن را دوباره ایجاد کرد. «المادة» یعنی زیادی متصل و منظور از آن در اینجا زمان و مانند آن است. «دفاء الأبدان» یعنی دفع سرما از آنها.

روایت 12

الدُر المنثور: از ابن عباس پرسیده شد: آیا زیر زمین آفریده‌ای قرار دارد؟ گفت: آری، آیا به قول خدای تعالی که فرمود: «خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُن»⁽³⁾{هفت آسمان و همانند آن‌ها هفت زمین آفرید. فرمان [خدا] در میان آن‌ها فرود می‌آید.} نمی‌نگری و به آن توجه نداری؟⁽⁴⁾

«13»

وَ عَنْ قَتَادَةَ: فِي قَوْلِهِ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ قَالَ فِي كُلِّ سَمَاءٍ وَ كُلِّ أَرْضٍ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِهِ وَ أَمْرٌ مِنْ أَمْرِهِ وَ قَضَاءٌ مِنْ قَضَائِهِ‌⁽¹⁾.

«14»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ: فِي قَوْلِهِ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَ قَالَ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَي الْأَرْضِ السَّابِعَةِ مَلْفُوفَةً⁽²⁾.

«15»

وَ عَنِ الْحَسَنِ: فِي الْآيَةِ قَالَ بَيْنَ كُلِّ سَمَاءٍ وَ أَرْضٍ خَلْقٌ وَ أَمْرٌ⁽³⁾.

«16»

وَ عَنِ ابْنِ جَرِيحٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ عَرْضَ كُلِّ سَمَاءٍ⁽⁴⁾مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ وَ أَنَّ بَيْنَ كُلِّ أَرْضَيْنِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ وَ أُخْبِرْتُ أَنَّ الرِّيحَ بَيْنَ الْأَرْضِ الثَّانِيَةِ وَ الثَّالِثَةِ وَ الْأَرْضُ السَّابِعَةُ فَوْقَ الثَّرَي وَ اسْمُهَا تُخُومٌ وَ أَنَّ أَرْوَاحَ الْكُفَّارِ فِيهَا فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَلْقَتْهُمْ إِلَي بَرَهُوتَ وَ الثَّرَي فَوْقَ الصَّخْرَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ فِي صَخْرَةٍ وَ الصَّخْرَةُ عَلَي الثَّوْرِ لَهُ قَرْنَانِ وَ لَهُ ثَلَاثُ قَوَائِمَ يَبْتَلِعُ مَاءَ الْأَرْضِ كُلَّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ الثَّوْرُ عَلَي الْحُوتِ وَ ذَنَبُ الْحُوتِ عِنْدَ رَأْسِهِ مُسْتَدِيرٌ تَحْتَ الْأَرْضِ السُّفْلَي وَ طَرَفَاهُ مُنْعَقِدَانِ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ يُقَالُ الْأَرْضُ السُّفْلَي عُمُدٌ⁽⁵⁾بَيْنَ قَرْنَيِ الثَّوْرِ وَ يُقَالُ بَلْ عَلَي ظَهْرِهِ وَ اسْمُهَا يهموت‌⁽⁶⁾وَ أُخْبِرْتُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ سَأَلَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله عَلَي مَا الْحُوتُ قَالَ عَلَي مَاءٍ أَسْوَدَ وَ مَا أُخِذَ مِنْهُ الْحُوتُ إِلَّا كَمَا أُخِذَ حُوتٌ مِنْ حِيتَانِكُمْ مِنْ بَحْرٍ مِنْ هَذِهِ الْبِحَارِ وَ حُدِّثْتُ أَنَّ إِبْلِيسَ يُغَلْغِلُ إِلَي الْحُوتِ فَيُعْظِمُ‌⁽⁷⁾لَهُ نَفْسَهُ وَ قَالَ لَيْسَ خَلْقٌ بِأَعْظَمَ مِنْكَ عِزّاً⁽⁸⁾وَ لَا أَقْوَي مِنْكَ فَوَجَدَ الْحُوتُ فِي نَفْسِهِ فَتَحَرَّكَ

روایت 13

الدُر المنثور: و از قتاده در تفسیر همان آیه روایت شده است که در هر آسمان و هر زمین خلقی از او، فرمانی از او، قضایی از او است.⁽⁹⁾

روایت 14

الدُر المنثور: از مجاهد در مورد این آیه «یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَ» روایت شده است که از آسمان هفتم تا زمین هفتم پر است.⁽¹⁰⁾

روایت 15

الدُر المنثور: از حسن در تفسیر آیه آمده است که میان هر آسمانی و هر زمینی خلقی و امری است.⁽¹¹⁾

روایت 16

الدُر المنثور: از ابن جریج به من رسیده است که پهنای هر آسمانی پانصد سال راه است و میان هر دو زمینی پانصد سال. و به من خبر رسید که باد میان زمین دوم و سوم است، زمین هفتم بالای ثری است که نامش تخوم است و ارواح کفار در آنند و چون روز قیامت می‌شود، آن‌ها را به برهوت می‌افکند و ثری بالای آن سنگ است که خدا فرمود: «فی‌صَخْرَةٍ»⁽¹²⁾و صخره بر نرّه گاوی است که دو شاخ و سه پا دارد و روز قیامت همه آب زمین را می‌بلعد. نرّه گاو بر ماهی گرد سرش چرخیده، زیر هفتم زمین و دو سویش زیر عرش بسته است و گفته‌اند فروتر زمین بر میان دو شاخ گاو تکیه دارد و گفته‌اند بلکه بر پشتش و نامش یهموت است. و در روایت دیگری آمده است که عبدالله بن سلام از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله پرسید حوت بر چه چیزی قرار دارد؟

فرمود: بر آبی سیاه و ماهی در آن چون یک ماهی شما در این دریاها است و بازگو شدم که شیطان خود را به ماهی رساند و او را بزرگ می‌کند و به او می‌گوید،که آفریده‌ای عزیزتر و قوی‌تر از تو نیست و ماهی آن را به خود می‌گیرد و می‌جنبد

فَمِنْهُ تَكُونُ الزَّلْزَلَةُ إِذَا تَحَرَّكَ فَبَعَثَ اللَّهُ حُوتاً صَغِيراً فَأَسْكَنَهُ فِي أُذُنِهِ فَإِذَا ذَهَبَ يَتَحَرَّكُ تَحَرَّكَ الَّذِي فِي أُذُنِهِ فَيَسْكُنُ‌⁽¹⁾.

«17»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ قَالَ سَبْعُ أَرَضِينَ فِي كُلِّ أَرْضٍ نَبِيٌّ كَنَبِيِّكُمْ وَ آدَمُ كَآدَمَ وَ نُوحٌ كَنُوحٍ وَ إِبْرَاهِيمُ كَإِبْرَاهِيمَ وَ عِيسَي كَعِيسَي‌⁽²⁾.

«18»

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ الْأَرَضِينَ بَيْنَ كُلِّ أَرْضٍ وَ الَّتِي تَلِيهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ الْعُلْيَا مِنْهَا عَلَي ظَهْرِ حُوتٍ قَدِ الْتَقَي طَرَفَاهُ فِي السَّمَاءِ وَ الْحُوتُ عَلَي صَخْرَةٍ وَ الصَّخْرَةُ بِيَدِ مَلَكٍ وَ الثَّانِيَةُ مَسْجَنُ الرِّيحِ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُهْلِكَ عَاداً أَمَرَ خَازِنَ الرِّيحِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْهِمْ رِيحاً يَهْلِكُ عَاداً فَقَالَ يَا رَبِّ أُرْسِلُ عَلَيْهِمْ مِنَ الرِّيحِ قَدْرَ مَنْخِرِ الثَّوْرِ فَقَالَ لَهُ الْجَبَّارُ إِذَنْ تُكْفَأَ الْأَرْضُ وَ مَنْ عَلَيْهَا وَ لَكِنْ أَرْسِلْ عَلَيْهِمْ بِقَدْرِ خَاتَمٍ فَهِيَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ ما تَذَرُ مِنْ شَيْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ وَ الثَّالِثَةُ فِيهَا حِجَارَةُ جَهَنَّمَ وَ الرَّابِعَةُ فِيهَا كِبْرِيتُ جَهَنَّمَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ لِلنَّارِ كِبْرِيتٌ قَالَ نَعَمْ وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ فِيهَا لَأَوْدِيَةٌ مِنْ كِبْرِيتٍ لَوْ أَرْسَلَ فِيهَا الْجِبَالَ الرَّوَاسِيَ لَمَاعَتْ وَ الْخَامِسَةُ فِيهَا حَيَّاتُ جَهَنَّمَ إِنَّ أَفْوَاهَهَا كَالْأَوْدِيَةِ تَلْسَعُ الْكَافِرَ اللَّسْعَةَ فَلَا يَبْقَي مِنْهُ لَحْمٌ عَلَي وَضَمٍ وَ السَّادِسَةُ فِيهَا عَقَارِبُ جَهَنَّمَ إِنَّ أَدْنَي عَقْرَبَةٍ مِنْهَا كَالْبِغَالِ الْمُؤْكَفَةِ تَضْرِبُ الْكَافِرَ ضَرْبَةً يُنْسِيهِ ضَرْبُهَا حَرَّ جَهَنَّمَ وَ السَّابِعَةُ فِيهَا سَقَرٌ وَ فِيهَا إِبْلِيسُ مُصَفَّدٌ بِالْحَدِيدِ يَدٌ أَمَامَهُ وَ يَدٌ خَلْفَهُ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُطْلِقَهُ لِمَا يَشَاءُ أَطْلَقَهُ‌⁽³⁾.

«19»

وَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: كَنَفُ الْأَرْضِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ الثَّانِيَةُ مِثْلُ ذَلِكَ وَ مَا بَيْنَ كُلِّ أَرْضٍ أَرْضَيْنِ مِثْلَ ذَلِكَ‌⁽⁴⁾.

«20»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَيِّدُ السَّمَاوَاتِ السَّمَاءُ الَّتِي فِيهَا الْعَرْشُ وَ سَيِّدُ

و زمین می‌لرزد و خدا ماهی خردی می‌فرستد و در گوش او جا می‌دهد و چون می‌خواهد می‌جنبد، آن ماهی در گوشش می‌جنبد و او آرام می‌گیرد.⁽⁵⁾

روایت 17

الدُر المنثور: از ابن عباس درباره «وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ» روایت شده است که هفت زمین و در هر زمینی پیغمبری چون پیغمبر شما، آدمی چون آدم شما، نوحی چون نوح شما، ابراهیمی چون ابراهیم شما و عیسایی چون عیسای شما است.⁽⁶⁾

روایت 18

الدُر المنثور: از ابن عمر روایت شده است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: میان زمین و زمینی که پهلوی آن است، مسافت پانصد سال راه است و بالاتر زمین بر یک ماهی است که دو سویش در آسمان به هم برخورده‌اند؛ ماهی بر صخره به دست فرشته است. دوم زمین جای باد است و چون خدا خواست عاد را هلاک کند، به دربان باد فرمود که بر عاد باد بفرستد. گفت: پروردگارا! به اندازه سوراخ بینی گاو باد به آن‌ها فرستم؟ خدا فرمود: در این صورت زمین و هر که بر آن است واژگون شوند، بلکه به اندازه انگشتری بفرست و همان است که خدا در کتابش فرموده است: « ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیم»⁽⁷⁾{به هر چه می‌وزید آن را چون خاکسترِ استخوان مرده می‌گردانید.}

در زمین سوم سنگ دوزخ است، و در چهارم کبریت دوزخ. گفتند: یا رسول اللَّه! دوزخ کبریت دارد؟ فرمود: آری، به آن که جانم به دست او است در آن وادی‌ها از کبریت است که اگر کوه‌های بلند به آن فرستاده شوند آب می‌گردند. در زمین پنجم مارهای دوزخند که دهانشان چون وادی است و کافر را می‌گزند و گوشتی از او بر تخته گوشت نماند. در زمین ششم عقرب‌های دوزخند، که کوچک‌ترشان چون استران پالان‌دار است و به کافر نیشی می‌زند که سوزش دوزخ را فراموش می‌کند. در زمین هفتم سقر است و در آن ابلیس در غل آهن از پیش و پس است و چون خدا می‌خواهد برای آنچه می‌خواهد، او را آزاد می‌کند.⁽⁸⁾

روایت 19

الدُر المنثور: از ابی درداء روایت شده است که رسول خدا فرمود: کناره زمین پانصد سال راه است و زمین دوم هم چنین است و میان هر دو زمین هم چنین است.⁽⁹⁾

روایت 20

الدُر المنثور: از ابن عباس روایت شده است که آقای آسمان‌هاآن است که عرش در آن قرار دارد و آقای

الْأَرَضِينَ الْأَرْضُ الَّتِي نَحْنُ فِيهَا⁽¹⁾.

«21»

وَ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: الْأَرَضُونَ السَّبْعُ عَلَي صَخْرَةٍ وَ الصَّخْرَةُ فِي كَفِّ مَلَكٍ وَ الْمَلَكُ عَلَي جَنَاحِ الْحُوتِ وَ الْحُوتُ فِي الْمَاءِ⁽²⁾عَلَي الرِّيحِ وَ الرِّيحُ عَلَي الْهَوَاءِ رِيحٌ عَقِيمٌ لَا تُلْقِحُ وَ إِنَّ قُرُونَهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْعَرْشِ‌⁽³⁾.

«22»

وَ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: الصَّخْرَةُ الَّتِي تَحْتَ الْأَرْضِ مُنْتَهَي الْخَلْقِ عَلَي أَرْجَائِهَا أَرْبَعَةُ أَمْلَاكٍ رُءُوسُهُمْ تَحْتَ الْعَرْشِ‌⁽⁴⁾.

«23»

وَ عَنْهُ قَالَ: الصَّخْرَةُ تَحْتَ الْأَرَضِينَ عَلَي حُوتٍ وَ السِّلْسِلَةُ فِي أُذُنِ الْحُوتِ‌⁽⁵⁾.

«24»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ شَيْ‌ءٍ خَلَقَهُ اللَّهُ الْقَلَمُ فَقَالَ لَهُ اكْتُبْ قَالَ يَا رَبِّ وَ مَا أَكْتُبُ قَالَ اكْتُبِ الْقَدَرَ يَجْرِي‌⁽⁶⁾مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَي أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ ثُمَّ طَوَي الْكِتَابَ وَ رَفَعَ الْقَلَمَ وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَي الْمَاءِ فَارْتَفَعَ بُخَارُ الْمَاءِ فَفُتِقَتْ مِنْهُ السَّمَاوَاتُ ثُمَّ خُلِقَ النُّونُ فَبُسِطَتْ عَلَيْهِ الْأَرْضُ وَ الْأَرْضُ عَلَي ظَهْرِ النُّونِ فَاضْطَرَبَ النُّونُ فَمَادَّتِ الْأَرْضُ فَأَثْبَتَتْ بِالْجِبَالِ فَإِنَّ الْجِبَالَ لَتَفْخَرُ عَلَي الْأَرْضِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ.

«25»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمُ وَ الْحُوتُ وَ قَالَ مَا أَكْتُبُ قَالَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ كَائِنٍ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ قَرَأَ ن وَ الْقَلَمِ فَالنُّونُ الْحُوتُ.

«26»

وَ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: النُّونُ السَّمَكَةُ الَّتِي عَلَيْهَا قَرَارُ الْأَرَضِينَ وَ الْقَلَمُ الَّذِي خَطَّ بِهِ رَبُّنَا عَزَّ وَ جَلَّ الْقَدَرَ خَيْرَهُ وَ شَرَّهُ وَ نَفْعَهُ وَ ضَرَرَهُ وَ ما يَسْطُرُونَ قَالَ الْكِرَامُ الْكَاتِبُونَ‌⁽⁷⁾.

بيان

في القاموس ماع الشي‌ء يميع جري علي وجه الأرض منبسطا في هينة

زمین‌ها،زمین ما است.⁽⁸⁾

روایت 21

الدُر المنثور: از کعب است که گفت: هفت زمین بر صخره‌اند و صخره بر کف فرشته و فرشته بر بال ماهی و ماهی در آب که بر باد است و باد بر هوا قرار گرفته است. ریح عقیمی که آبستن نسازد و راستی که شاخ‌هایش به عرش آویزان است.⁽⁹⁾

روایت 22

الدُر المنثور: از ابی مالک است که گفت: صخره زیر زمین پایان خلق است و بر چهار گوشه‌اش چهار فرشته است که سرشان زیر عرش است.⁽¹⁰⁾

روایت 23

الدُر المنثور: و از او است که گفت: صخره زیر زمین‌ها بر پشت ماهی است و زنجیر بر گوش ماهی است.⁽¹¹⁾

روایت 24

الدُر المنثور: از ابن عباس روایت شده است که گفت: نخستین چیزی که خدا آفرید قلم بود و به او فرمود: بنویس! گفت: خدایا! چه بنویسم؟ فرمود: بنویس تقدیر از امروز جاری است به آنچه تا روز قیامت باشد. سپس نامه را پیچید و قلم را برداشت و عرشش بر سر آب بود و بخار بر آمد و از آن‌ها آسمان‌هابه در آمد. و سپس نون را آفرید و زمین را بر آن پهن کرد و زمین بر نون است، نون جنبید و زمین لرزید و کوه‌ها را بر آن کوبید، کوه‌ها تا قیامت بر زمین می‌بالند. سپس ابن عباس خواند: «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ.»⁽¹²⁾{نون، سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند.}

روایت 25

الدُر المنثور: و از ابن عباس روایت شده است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: نخستین آفریده خدا قلم و ماهی است و گفت چه بنویسم؟ فرمود: همه چیز را تا روز قیامت. سپس خواند و القلم، و نون همان ماهی است.

روایت 26

الدُر المنثور: و همچنین از او روایت شده است که رسول خدا فرمود: نون آن ماهی است که زمین بر آن استوار است و قلم آنچه خدای عزّ و جلّ از تقدیرات خوب و بد و سود و زیان نگاشته‌است. «وَ ما یَسْطُرُونَ.» یعنی کرام کاتبون.⁽¹³⁾

توضیح

در قاموس آمده «ماع الشیء یمیع» بر روی زمین به صورت پخش و به آرامی جاری شد. «ماع السمن»

و السمن ذاب و قال الوضم محركة ما وقيت به اللحم عن الأرض من خشب و حصير و قال إكاف الحمار ككتاب و غراب و وكافه برذعته و آكف الحمار إيكافا و أكفه تأكيفا شده عليه.

«27»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيُّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: أَقْبَلَ رَجُلَانِ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اجْلِسْ عَلَي اسْمِ اللَّهِ تَعَالَي وَ الْبَرَكَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اجْلِسْ عَلَي اسْتِكَ فَأَقْبَلَ يَضْرِبُ الْأَرْضَ بِعَصًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا تَضْرِبْهَا فَإِنَّهَا أُمُّكُمْ وَ هِيَ بِكُمْ بَرَّةٌ.

«28»

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: تَمَسَّحُوا بِالْأَرْضِ فَإِنَّهَا أُمُّكُمْ وَ هِيَ بِكُمْ بَرَّةٌ.

بيان

قال في النهاية في الحديث تمسحوا بالأرض فإنها بكم برة أي مشفقة عليكم كالوالدة البرة بأولادها يعني أن منها خلقكم و فيها معاشكم و إليها بعد الموت معادكم و التمسح أراد به التيمم و قيل أراد مباشرة ترابها بالجباه في السجود من غير حائل انتهي.

و أقول يحتمل أن يراد به ما يشمل الجلوس علي الأرض بغير حائل و الأكل علي الأرض من غير مائدة بقرينة الخبر الأول.

«29»

الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: الْعِلَّةُ فِي أَنَّ الْأَرْضَ لَا تَقْبَلُ الدَّمَ أَنَّهُ لَمَّا قَتَلَ قَابِيلُ أَخَاهُ هَابِيلَ غَضِبَ آدَمُ عَلَي الْأَرْضِ فَلَا تَقْبَلُ الدَّمَ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ.

«30»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ الدَّقَّاقِ عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ عَلَّانٍ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ قَالَ: أَتَي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ يَهُودِيٌّ فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ فَكَانَ فِيمَا سَأَلَهُ أَخْبِرْنِي عَنْ قَرَارِ هَذِهِ الْأَرْضِ عَلَي مَا هُوَ فَقَالَ عليه السلام قَرَارُ هَذِهِ الْأَرْضِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَي عَاتِقِ مَلَكٍ وَ قَدَمَا ذَلِكَ الْمَلَكِ عَلَي صَخْرَةٍ وَ الصَّخْرَةُ عَلَي قَرْنِ ثَوْرٍ وَ الثَّوْرُ قَوَائِمُهُ عَلَي ظَهْرِ الْحُوتِ فِي الْيَمِّ الْأَسْفَلِ وَ الْيَمُّ عَلَي الظُّلْمَةِ وَ الظُّلْمَةُ عَلَي الْعَقِيمِ وَ الْعَقِيمُ عَلَي الثَّرَي وَ مَا يَعْلَمُ تَحْتَ الثَّرَي إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

روغن ذوب شد. «الوَضَم» چوب یا حصیری که گوشت را از زمین محافظت کند. «إکاف الحمار» بر وزن کِتاب و غُراب و «وکافه» یعنی افسارش. «آکف الحمار إیکافا و أکفه تأکیفا» یعنی او را سخت بست .

روایت 27

نوادر راوندی: دو مرد نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آمدند. یکی به دیگری گفت: به نام خدا و برکت بنشین! رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: بنشین بر ما تحت خود! آن مرد عصا بر زمین می‌زد. رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: آن را مزن که مادر مهربانی به شما است.

روایت 28

به همین سند روایت شده است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: دست به زمین بکشید که مادر شما است و به شما مهربان است.

توضیح

در نهایه گفته است: در حدیث آمده است که دست به زمین بکشید و او را نوازش دهید که به شما مهربان است. یعنی چون مادر نسبت به فرزند؛ چون از آن آفریده شدید و در آن زندگی می‌کنید و پس از مرگ به آن بازمی‌گردید. و مقصود از دست کشیدن تیمم به آن است و گفته‌اند مقصود پیشانی نهادن در حال سجده بر روی خاک بدون حائل است. پایان

می گویم: چه بسابه قرینه خبر یکم، شامل نشستن بر روی زمین بی‌فرش و غذا خوردن بر آن بی‌سفره هم بشود.

روایت 29

علل الشرایع: از محمّد بن علی بن ابراهیم روایت شده است که علت فرو نکشیدن خون توسط زمین این است که چون قابیل برادرش هابیل را کشت، آدم بر زمین خشم کرد و به این سبب زمین خون را نمی‌پذیرد.

روایت 30

علل الشرایع: یک یهودی از امیرالمؤمنین علیه السّلام در ضمن مسائلی پرسید: به من بگو قرارگاه زمین چیست؟ فرمود: جز شانه فرشته نیست و دو گام آن فرشته بر صخره است و صخره بر شاخ گاو، پاهای گاو بر پشت ماهی در دریای فروتر، دریا بر تاریکی است و تاریکی بر عقیم و عقیم بر ثری و جز خدا عزّ و جلّ کسی نمی‌داند زیر ثری چیست.⁽²⁾

«31»

النهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي خُطْبَةِ التَّوْحِيدِ: لَا يَجْرِي عَلَيْهِ السُّكُونُ وَ الْحَرَكَةُ وَ كَيْفَ يَجْرِي عَلَيْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ وَ يَعُودُ فِيهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ وَ يَحْدُثُ فِيهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّأَ كُنْهُهُ وَ لَامْتَنَعَ مِنَ الْأَزَلِ مَعْنَاهُ وَ لَكَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذْ وُجِدَ لَهُ أَمَامٌ وَ لَالْتَمَسَ التَّمَامَ إِذْ لَزِمَهُ النُّقْصَانُ‌⁽¹⁾.

بيان

قال بعض شراح النهج في قوله عليه السلام و لتجزأ كنهه إشارة إلي نفي الجوهر الفرد و قال قوله عليه السلام و لكان له وراء إذ كان له أمام يؤكد ذلك لأن من أثبته يقول يصح أن تحله الحركة و لا يكون أحد وجهيه غير الآخر.

فائدة

اعلم أن الطبيعيين و الرياضيين اتفقوا علي أن الأرض كروية بحسب الحس و كذا الماء المحيط بها و صارا بمنزلة كرة واحدة فالماء ليس بتام الاستدارة بل هو علي هيئة كرة مجوفة قطع بعض منها و ملئت الأرض علي وجه صارت الأرض مع الماء بمنزلة كرة واحدة و مع ذلك ليس شي‌ء من سطحيه صحيح الاستدارة أما المحدب فلما فيه من الأمواج و أما المقعر فللتضاريس فيه من الأرض و قد أخرج الله تعالي قريبا من الربع من الأرض من الماء بمحض عنايته الكاملة أو لبعض الأسباب المتقدمة لتكون مسكنا للحيوانات المتنفسة و غيرها من المركبات المحوجة إلي غلبة العنصر اليابس الصلب لحفظ الصور و الأشكال و ربط الأعضاء و الأوصال و مما يدل علي كروية الأرض ما أومأنا إليه سابقا من طلوع الكواكب و غروبها في البقاع الشرقية قبل طلوعها و غروبها في الغربية بقدر ما تقتضيه أبعاد تلك البقاع في الجهتين علي ما علم من إرصاد كسوفات بعينها لا سيما القمرية في بقاع مختلفة فإن ذلك ليس في ساعات متساوية البعد من نصف النهار علي الوجه المذكور و كون الاختلاف متقدرا بقدر الأبعاد دليل علي الاستدارة المتشابهة السائرة بحدبتها المواضع التي يتلو بعضها بعضا علي قياس واحد بين الخافقين و ازدياد ارتفاع القطب و الكواكب الشمالية و انحطاط الجنوبية للسائرين

روایت 31

نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السّلام در خطبه توحید می‌فرماید: سکون و حرکت بر او روا نیست. چگونه بر او روا باشد آنچه را او به وجود آورده، و به او باز می‌گردد آنچه را او آغاز کرده و در او پدید می‌شود آنچه را او پدید کرده است، در این صورت ذاتش تفاوت می‌پذیرد و اصلش تجزیه می‌گردد و نمی‌تواند که ازلی باشد و باید پس داشته باشد چون پیش دارد و کمال می‌جوید، چرا که کاستی در او پدید آمده است.⁽²⁾

توضیح

یکی از شارحان نهج البلاغه در بیان این مطلب گفته است: اینکه حضرت علیه السّلام گفته است: «کنه‌اش تجزیه پذیر باشد» به نفی جوهر فرد اشاره دارد. و همچنین اینکه بیان داشته است: «باید پس داشته باشد چون پیش دارد» تأیید آن است، زیرا هر که به جوهر فرد معتقد است حرکت را بر آن روا می‌دارد با این که می گوید دو سو ندارد.

فایده:

مادیین و مهندسان ریاضی همه می‌گویند زمین و آبی که بر آن گرد آمده، در دورنمای خود کره است و هر دو مانند یک کره شدند. آب دایره کاملی نیست و مانند کره‌ای تهی است که بخشی از آن را بریده‌اند و زمین را درونش نهاده‌اند تا با آب یک کره شدند. و با این وضع، سطح زیر و روی آب صاف نیستند، چون سطح رو دچار امواج است و سطح زیرین دچار دندانه‌های سطح زمین. خدا نزدیک یک چهارم کره زمین را از آب بر آورده - به محض عنایت خود یا به اسبابی که گذشت - تا جای جانوران نفس کش و برخی ترکیباتی باشد که برای حفظ خود نیاز به غلبه عنصر خشک و سخت و پیوند اندام و بند دارند. دلیل بر کره بودن زمین چند چیز است:

إلي الشمال و بالعكس للسائرين إلي الجنوب بحسب سيرهما دليل علي استدارتها بين الجنوب و الشمال و تركب الاختلافين يعطي الاستدارة في جميع الامتدادات و يؤيده مشاهدة استدارة أطراف المنكسف من القمر الدالة علي أن الفصل المشترك بين المستضي‌ء من الأرض و ما ينبعث منه الظل دائرة و كذلك اختلاف ساعات النهر⁽¹⁾الطوال و القصار في مساكن متفقه الطول إلي غير ذلك و لو كانت أسطوانية قاعدتاها نحو القطبين لم يكن لساكني الاستدارة كوكب أبدي الظهور بل إما الجميع طالعة غاربة أو كانت كواكب يكون من كل واحد من القطبين علي بعد تستره القاعدتان أبدية الخفاء و الباقية طالعة غاربة و ليس كذلك و أيضا فالسائر إلي الشمال قد يغيب عنه دائما كواكب كانت تظهر له و تظهر له كواكب كانت تغيب عنه بقدر إمعانه في السير و ذلك يدل علي استدارتها في هاتين الجهتين أيضا و مما يدل علي استدارة سطح الماء الواقف طلوع رءوس الجبال الشامخة علي السائرين في البحر أولا ثم ما يلي رءوسها شيئا بعد شي‌ء في جميع الجهات و قالوا التضاريس التي علي وجه الأرض من جهة الجبال و الأغوار لا تقدح في كرويتها الحسية إذ ارتفاع أعظم الجبال و أرفعها علي ما وجدوه فرسخان و ثلث فرسخ و نسبتها إلي جرم الأرض كنسبة جرم سبع عرض شعيرة إلي كرة قطرها ذراع بل أقل من ذلك و يظهر من كلام أكثر المتأخرين أن عدم قدح تلك الأمور في كرويتها الحسية معناه أنها لا تخل بشكل جملتها كالبيضة ألزقت بها حبات شعير لم يقدح ذلك في شكل جملتها و اعترض عليه بأن كون الأرض أو البيضة حينئذ علي الشكل الكروي أو البيضي عند الحس ممنوع و كيف يمكن دعوي ذلك مع ما يري علي كل منهما ما يخرج به الشكل مما اعتبروا فيه و عرفوه به و ربما يوجه بوجه آخر و هو أن الجبال و الوهاد الواقعة علي سطح الأرض غير محسوسة عادة عند الإحساس بجملة كرة الأرض علي ما هي عليه في الواقع بيانه أن رؤية الأشياء تختلف بالقرب و البعد فيري القريب أعظم مما هو الواقع و البعيد أصغر منه و هو ظاهر و قد أطبق القائلون بالانطباع و بخروج الشعاع كلهم علي أن هذا الاختلاف

به شمال می‌روند و بر عکس برای کسانی که به سوی جنوب می‌روند، به اندازه راهی که طی می‌کنند روشن می‌کند که میان جنوب و شمال دایره‌ای بر زمین است و اگر نقل مکان از هر جهت باشد، یعنی به جنوب غربی یا شمال غربی،دایره بودن در همه امتدادها است.

گفتند دندان‌هایی که بر اثر کوه و دره به روی زمین است، آن را از کره بودن جسمی بیرون نمی‌برد، زیرا بلندترین کوه‌ها دو و یک سوم فرسخ است و نسبتش به جرم زمین مانند نسبت یک دوم پهنای جو است به کره‌ای که قطرش یک ذراع است و باز هم کمتر. و از سخن بیشتر متاخران بر می‌آید که منظور از عدم اخلال این چیزها به دورنمای کره بودن زمین این است که شکل کروی آن به هم نمی‌خورد، مانند تخم مرغی که دانه های جو به روی آن بچسبد که شکل آن را تغیر نمی‌دهد. اشکال شده که ما نمی‌پذیریم زمین با این دندانه‌ها یا تخم مرغ با دانه های جو که بر آن می‌چسبند، به شکل کروی یا بیضی بماند، زیرا نمود این‌ها روی آن‌ها شکل را از حد کرویت یا بیضی بودن خارج می‌کند و چه بسا برای کره بودن زمین، با وجود این دندانه‌ها و دره‌ها، به وجه دیگری دلیل آورده شود و بیان گردد که کره زمین از نظر واقع به کره بودن حسی می‌ماند. به این که

في رؤية المرئي بسبب القرب و البعد إنما هو تابع لاختلاف الزاوية الحاصلة عند مركز الجليدية في رأس المخروط الشعاعي بحسب التوهم أو بحسب الواقع عند انطباق قاعدته علي سطح المرئي فكلما قرب المرئي عظمت تلك الزاوية و كلما بعد صغرت و قد تقرر أيضا بين محققيهم أن رؤية الشي‌ء علي ما هو عليه إنما هو⁽¹⁾في حالة يكون البعد بين الرائي و المرئي علي قدر يقتضي أن تكون الزاوية المذكورة قائمة فبناء علي ذلك إذا فرضت الزاوية المذكورة بالنسبة إلي مرئي قائمة يجب أن يكون البعد بين رأس المخروط و قاعدته المحيطة بالمرئي بقدر نصف قطر قاعدته علي ما تقرر في الأصول فلما كان قطر الأرض أزيد من ألفي فرسخ بلا شبهة لا تكون مرئية علي ما هي عليه من دون ألف فرسخ و معلوم أن الجبال و الوهاد المذكورة غير محسوسة عادة عند هذا البعد من المسافة فلا يكون لها قدر محسوس عند الأرض بالمعني الذي مهدنا.

ثم إنهم استعلموا بزعمهم مساحة الأرض و أجزاءها و دوائرها في زمان المأمون و قبله فوجدوا مقدار محيط الدائرة العظمي من الأرض ثمانية آلاف فرسخ و قصرها ألفين و خمسمائة و خمسة و أربعين فرسخا و نصف فرسخ تقريبا و مضروب القطر في المحيط مساحة سطح الأرض و هي عشرون ألف ألف و ثلاثمائة و ستون ألف فرسخ و ربع ذلك مساحة الربع المسكون من الأرض و أما القدر المعمور من الربع المسكون و هو ما بين خط الاستواء و الموضع الذي عرضه بقدر تمام الميل الكلي فمساحته ثلاثة آلاف ألف و سبعمائة و خمسة و ستين ألفا و أربعمائة و عشرين فرسخا و هو قريب من سدس سطح جميع الأرض و سدس عشره و الفرسخ ثلاثة أميال بالاتفاق و كل ميل أربعة آلاف ذراع عند المحدثين و ثلاثة آلاف عند القدماء و كل ذراع أربع و عشرون إصبعا عند المحدثين و اثنان و ثلاثون عند القدماء و كل إصبع بالاتفاق مقدار ست شعيرات مضمومة بطون بعضها إلي ظهور بعض من الشعيرات المعتدلة.

و ذكروا أن للأرض ثلاث طبقات الأولي الأرض الصرفة المحيط بالمركز

دید چیزها به دوری و نزدیکی مختلف می‌شود، نزدیک بزرگ‌تر از حجم واقعی و دور خردتر دیده می‌شود و این روشن است و مورد اتفاق معتقدین به انطباع و خروج شعاع هر دو است مبتنی بر این که این اختلاف ناشی از دید مرئی از نزدیک و دور بر اثر اختلاف زاویه دید است که در مرکز جلیدیه و در رأس مخروط شعاعی پدید می‌آید. به حسب بیننده یا به حسب واقع، هنگام انطباق قاعده شعاع بر سطح مرئی، هر چه مرئی نزدیک‌تر باشد، زاویه شعاعی گشاده‌تر است و هر چه دورتر باشد، تنگ‌تر است. محققان فلاسفه بر این باورند که دید مطابق حجم واقعی هر چیز، هنگامی است که زاویه شعاعی به اندازه قائمه و نود درجه باشد و بنابراین چون فرض شود که زاویه شعاعی نسبت به قاعده مخروط شعاع قائمه باشد، باید بعد میان رأس مخروط و قاعده برابر نصف قطر قاعده باشد -چنان چه در اصول هندسه ثابت شده است - و چون قطر زمین بی‌تردید بیش از دو هزار فرسخ است، به حجم واقعی خود در مسافت کمتر از هزار فرسخ دیده نمی‌شود و بسیار واضح است که کوه‌ها و دره‌های زمین به حسب عادت از این مسافت دور محسوس نباشند و شکل زمین در این دید کره کامل نشان می‌دهد.

سپس باید این نکته در نظر گرفته شود که آن‌ها زمین و اجزای زمین و دایره‌های زمین را در زمان مأمون و پیش‌تر - به گمان خود - مساحت کردند. دایره عظیمه زمین هشت هزار فرسخ است و قطرش تقریبا 5/ 2545 و حاصل ضرب قطر در محیط مساحت سطح زمین است که 20360000 فرسخ می‌شود که یک چهارم آن مساحت ربع مسکون زمین است.

ولی اندازه معموره ربع مسکون می‌باشد که از خط استوا تا تمام میل کلی است (در حدود شصت و شش درجه) و مساحتش 3765420 فرسخ است. فرسخ نزد همه سه میل و هر میل چهار هزار ذارع نزد محدثین و سه هزار ذراع نزد قدماء است؛ هر ذراع چهل و چهار انگشت نزد محدثین و سی و دو نزد قدماء؛ هر انگشت نزد همه به اندازه شش جو معتدل است که شکم هر یک به پشت دیگری می‌باشد .

گفته‌اند که زمین سه طبقه دارد: اول: زمین خالص گرد؛

الثانية الطبقة الطينية و هي المجاورة للماء الثالثة الطبقة المنكشفة من الماء و هي التي تحتبس فيها الأبخرة و الأدخنة و تتولد منها المعادن و النباتات و الحيوانات و زعموا أن البسائط كلها شفافة لا تحجب عن أبصار ما وراءها ما عدا الكواكب و أن الأرض الصرفة المتجاورة⁽¹⁾للمركز أيضا شفافة و الطبقتان الأخريان ليستا بسيطتين فهما كثيفتان فالأرض جعل الله الطبقة الظاهرة منها ملونة كثيفة غبراء لتقبل الضياء و خلق ما فوقها من العناصر مشفة لطيفة بالطباع لينفذ فيها و يصل إلي غيرها ساطع الشعاع فإن الكواكب و سيما الشمس و القمر أكثر تأثيراتها في العوالم السفلي بوسيلة أشعتها المستقيمة و المنعطفة و المنعكسة بإذن الله تعالي و قالوا الأرض في وسط السماء كالمركز في الكرة فينطبق مركز حجمها علي مركز العالم و ذلك لتساوي ارتفاع الكواكب و انحطاطها مدة ظهورها و ظهور النصف من الفلك دائما و تطابق أظلال الشمس في وقتي طلوعها و غروبها عند كونها علي المدار الذي يتساوي فيه زمان ظهورها و خفائها علي خط مستقيم أو عند كونها في جزءين متقابلين من الدائرة التي يقطعها بسيرها الخاص بها و انخساف القمر في مقاطراته‌⁽²⁾الحقيقية للشمس فإن الأول يمنع ميلها إلي أحد الخافقين و الثاني إلي أحد السمتين الرأس و القدم و الثالث إلي أحد القطبين و الرابع إلي شي‌ء منها أو من غيرها من الجهات كما لا يخفي و كما أن مركز حجمها منطبق علي مركز العالم فكذا مركز ثقلها و ذلك لأن الثقال تميل بطبعها إلي الوسط كما دلت عليه التجربة فهي إذن لا تتحرك عن الوسط بل هي ساكنة فيه متدافعة بأجزائها من جميع الجوانب إلي المركز تدافعا متساويا فلا محالة ينطبق مركز ثقلها الحقيقي المتحد بمركز حجمها التقريبي علي مركز العالم و مستقرها عند وسط العالم لتكافؤ القوي بلا تزلزل و اضطراب يحدث فيها لثباتها بالسبب المذكور و لكون الأثقال المنتقلة من جانب منها إلي الآخر في غاية الصغر بالقياس إليها لا يوجب انتقال مركز ثقلها من نقطة إلي أخري بحركة شي‌ء منها و كذا الأجزاء

دوم: مرکز طبقه گل مجاور آب؛ و سوم: طبقه باز و بیرون از آب که بخار و دود در آن حبس می‌شوند و معادن و گیاهان و جانوران در آن پدید می‌گردند. و می‌پندارند که همه عناصر بسیطه زلال هستند و پرده از دید پس خود جز اختران نمی‌شوند و زمین صرف گرد و مرکز هم زلال است و دو طبقه دیگر بسیط نیستند و از این رو تیره‌اند. و خدا طبقه آشکار زمین را تیره و غبارگون ساخته تا نور بپذیرد و عناصر فراز آن را زلال و لطیف نموده تا نور از آن‌ها بگذرد و پرتوش جز به آن‌ها نرسد، زیرا بیشتر اثربخشی خورشید و ماه و اختران دیگر به واسطه پرتو مستقیم و منعطف و برگردان آن‌ها به اذن خدای تعالی است. گفته‌اند که زمین در میانه آسمان چون مرکز کره است و مرکز، حجمش با مرکز عالم یکی است که البته این نیز به چند دلیل است:

از دلیل یکم فهمیده می‌شود که زمین سمت شرق یا غرب عالم نیست و از دلیل دوم دانسته می‌شود که سمت بالا سر یا پایین پا نیست و از دلیل سوم فهمیده فهمیده می‌شود که به سوی یکی از دو قطب نزدیک‌تر نیست و از دلیل چهارم فهمیده می‌شود که به یکی از این جهات یا جهات دیگر متمایل نیست. چنان چه مرکز حجم زمین با مرکز عالم یکی باشد، مرکز ثقل آن نیز این چنین است، برای این که هر سنگینی به طبع خود میان زمین کشیده می‌شود،چنان چه آزمایش شده است. بنابراین از میانه حرکت به خارج نداشته و در آن آرام دارد و از همه جهت خود را به سوی مرکز به طور برابر می‌کشاند و به ناچار، مرکز ثقل حقیقی آن با مرکز تقریبی حجم عالم یکی است و در میان جهان استوار است و لرزش و پریشانی ندارد. و چون چیزهای سنگینی که از یکسو به سوی دیگر کشیده می‌شوند نسبت به زمین بسیار اندکند و مرکز ثقل را جابجا نمی‌کنند، هر جزئی از زمین که جدا می‌شود

المباينة لها تهوي إليها و هي تقبلها من جميع نواحيها من دون اضطراب هذا ما ذكروه في هذا المقام و لا نعرف من ذلك إلا كون الجميع بقدرة القادر العليم و إرادة المدبر الحكيم كما ستعرف ذلك إن شاء الله تعالي .

و قال الشيخ المفيد قدس سره في كتاب المقالات أقول إن العالم هو السماء و الأرض و ما بينهما و فيهما من الجواهر و الأعراض و لست أعرف بين أهل التوحيد خلافا في ذلك أقول لعل مراده قدس سره بالسماوات ما يشمل العرش و الكرسي و الحجب و غرضه نفي الجواهر المجردة التي تقول بها الحكماء ثم قال رحمه الله و أقول إن الفلك هو المحيط بالأرض الدائر عليها و فيه الشمس و القمر و سائر النجوم و الأرض في وسطه بمنزلة النقطة في وسط الدائرة و هذا مذهب أبي القاسم البلخي و جماعة كثيرة من أهل التوحيد و مذهب أكثر القدماء و المنجمين و قد خالف فيه جماعة من بصرية المعتزلة و غيرهم من أهل النحل و أقول إن المتحرك من الفلك إنما يتحرك حركة دورية كما يتحرك الدائر علي الكرة و إلي هذا ذهب البلخي و جماعة من أهل التوحيد و الأرض علي هيئة الكرة في وسط الفلك و هي ساكنة لا تتحرك و علة سكونها أنها في المركز و هو مذهب أبي القاسم و أكثر القدماء و المنجمين و قد خالف فيه الجبائي و ابنه و جماعة غيرهما من أهل الآراء و المذاهب من المقلدة و المتكلمين ثم قال و أقول إن العالم مملوءة من الجواهر و إنه لا خلا فيه و لو كان فيه خلا لما صح فرق بين المجتمع و المتفرق من الجواهر و الأجسام و هو مذهب أبي القاسم خاصة من البغداديين و مذهب أكثر القدماء من المتكلمين و خالف فيه الجبائي و ابنه و جماعة متكلمي أهل الحشو و الجبر و التشبيه ثم قال و أقول إن المكان هو ما أحاط بالشي‌ء من جميع جهاته و لا يصح تحرك الجواهر إلا في الأماكن و الوقت هو ما جعله الموقت وقتا للشي‌ء و ليس بحادث مخصوص و الزمان اسم يقع علي حركات الفلك فلذلك لم يكن الفعل محتاجا في وجوده إلي وقت و لا زمان و علي هذا القول سائر الموحدين.

و سئل السيد المرتضي رحمه الله الفراغ له نهاية و القديم تعالي يعلم

به آن کشش دارد و آن را از هر سو باشد، بی‌پریشانی و تردیدبه خود می‌کشد.

این گفتار فلاسفه در این باره است و ما جز این نمی‌دانیم که همه به قدرت قادر توانا و دانا و خواست مدبر حکیم است، چنان چه به زودی دانسته خواهد شد، ان شاء اللَّه. شیخ مفید(قدس سره) در کتاب مقالات گفته است: من می‌گویم: جهان همان آسمان و زمین است و آنچه میان آن‌ها است از جواهر و اعراض و میان یگانه پرستان در آن خلافی نمی‌شناسم.

مولف:

بسا مقصودش از سماوات، عرش هم با کرسی و حجب باشد و منظورش رد جواهر مجرده است که حکماء به آن عقیده دارند. سپس او (ره) گفته است: می‌گویم فلک گرد زمین است و بر آن می‌چرخد و خورشید و ماه و اختران دیگر در آنند و زمین چون نقطه میان یک دایره در میان است. این عقیده ابی القاسم بلخی و گروهی یگانه پرستان و بسیاری از قدماء و منجمین است. البته جمعی از معتزله بصره و دیگران از مردم مذهبی با آن مخالف هستند، و می‌گویم فلک حرکت گردانی چون دایره بر کره دارد و این مذهب بلخی و جمعی موحدان است و زمین چون کره میان فلک بوده و همیشه آرام و بی حرکت است و علت آرامی آن این است که در مرکز است و مذهب ابی القاسم و بیشتر قدماء و منجمین است و جبّائی و پسرش و دیگران از صاحب‌نظران و مقلّدان و متکلمان با آن مخالف هستند.

سپس گفته است: می‌گویم جهان پر است از عناصر و جواهر و خلاء ندارد و اگر خلاء بود، امتیاز میان مجتمع و پراکنده جواهر جهان و اجسام آن ممتاز نبود و این مذهب خصوص ابی القاسم از بغدادی‌ها است و مذهب اکثر قدماء متکلمان و جبائی و پسرش و جمعی متکلمان حشویه و جبریه و مشبهه با آن مخالف هستند.

سپس گفته است: می‌گویم مکان همان است که بر هر چیزی از هر سو فرا است و حرکت جوهر جز در مکان امکان ندارد. وقت هنگامی است که برای چیزی مشخص شود و پدیده جدایی نیست، زمان نام حرکت فلک است و از این رو فعل در ذات خود نیاز به وقت و زمان ندارد و همه موحدان به آن معتقدند .

از سید مرتضی رحمه اللَّه پرسیدند، آیا فضا پایانی دارد؟ و قدیم تعالی آن را می‌داند؟

منتهي نهايته و هذا الفراغ أي شي‌ء هو و كذلك الطبقة الثامنة من الأرض و الثامنة من السماء نقطع أن هناك فراغا أم لا فإن قلت لا طالبتك بما وراء الملإ القديم تعالي يعلم أن هناك نهاية فإن قلت نعم طالبتك أي شي‌ء وراء النهاية.

فأجاب رحمه الله أن الفراغ لا يوصف بأنه منته و لا أنه غير منته علي وجه الحقيقة و إنما يوصف بذلك مجازا و اتساعا و أما قوله و هذا الفراغ أي شي‌ء هو فقد علمنا⁽¹⁾أنه لا جوهر و لا عرض و لا قديم و لا محدث و لا هو ذات و لا هو معلوم كالمعلومات و أما الطبقة الثامنة من الأرض فما نعرفها و الذي نطق به القرآن سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ فأما غير ذلك فلا سبيل للقطع به من عقل و لا شرع انتهي.

و أقول بسط الكلام في هذه الأمور خروج عن مقصود الكتاب و محله علم الكلام.

باب 32 في قسمة الأرض إلي الأقاليم و ذكر جبل قاف و سائر الجبال و كيفية خلقها و سبب الزلزلة و علتها

الآيات

النحل: وَ أَلْقي فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ‌⁽²⁾

الكهف: حَتَّي إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً إلي قوله وَ كانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا⁽³⁾

الأنبياء: وَ جَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ

این فضا چیست؟ ورای طبقه هشتم زمین و طبقه هشتم آسمان فضا هست یا نه؟ اگر گویی: نه، از تومی‌پرسیم که پس از ملاء چیست؟ و می‌پرسیم خدای تعالی پایان آن را می‌داند؟ اگر گویی: آری، از تو خواهیم که پس از آن پایان چیست؟

ایشان جواب دادند که فضاء به طور حقیقت نه موصوف به تناهی است نه به لاتناهی و توصیف آن به آن بر وجه مجاز و ظاهر گویی است، و می‌دانیم که آن جوهر است نه عرض، نه قدیم، نه حادث، نه ذات و نه معلومی چون معلومات و اما طبقه هشتم زمین را که نمی‌دانیم و آنچه قرآن به آن گویا است، « سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ»⁽⁴⁾{هفت آسمان و همانند آن‌ها هفت زمین آفرید. فرمان [خدا] در میان آن‌ها فرود می‌آید.} و جز آن‌ها نمی‌توان دلیل عقلی یا شرعی دیگری دانست.

مولف:

بسط سخن در این امور از مقصود کتاب خارج بوده و جای آن علم کلام است .

باب سی و دوم: تقسیم زمین به اقلیم ها و ذکر کوه قاف و کوه‌های دیگر و چگونگی آفرینش آن‌ها و سبب زمین لرزه

آیات

{و در زمین کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نجنباند.}

{تا وقتی به میان دو سدّ رسید، در برابر آن دو [سدّ]، طایفه‌ای را یافت} تا آنجا که فرمود {و وعده پروردگارم حق است.}

يَهْتَدُونَ‌⁽¹⁾و قال تعالي حَتَّي إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ‌⁽²⁾

لقمان: وَ أَلْقي فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ‌⁽³⁾

فاطر: وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِيبُ سُودٌ⁽⁴⁾

ص: إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ‌⁽⁵⁾

ق: وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ‌⁽⁶⁾

الطور وَ الطُّورِ⁽⁷⁾و قال تعالي وَ تَسِيرُ الْجِبالُ سَيْراً⁽⁸⁾

المرسلات: وَ جَعَلْنا فِيها رَواسِيَ شامِخاتٍ‌⁽⁹⁾

النبأ: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً وَ الْجِبالَ أَوْتاداً⁽¹⁰⁾

الغاشية: وَ إِلَي الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ‌⁽¹¹⁾

التين: وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ‌⁽¹²⁾

تفسير

أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ قال المبرد أي منع الأرض أن تميد و قيل لئلا تميد و قيل أي كراهة أن تميد و قال بعض المفسرين الميد الاضطراب في الجهات الثلاث و قيل إن الأرض كانت تميد و ترجف رجوف السقف بالوطء فثقلها الله بالجبال الرواسي ليمنع من رجوفها و رووا عن ابن عباس أنه قال إن الأرض بسطت علي الماء فكانت تكفأ بأهلها كما تكفأ السفينة فأرساها الله تعالي بالجبال ثم إنهم

یَهْتَدُون.⁽¹³⁾

{و در زمین کوه‌هایی استوار نهادیم تا مبادا [زمین] آنان [مردم] را بجنباند، و در آن راه‌هایی فراخ پدید آوردیم، باشد که راه یابند.}

{تا وقتی که یأجوج و مأجوج [راهشان] گشوده شود و آن‌ها از هر پشته‌ای بتازند.} - وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُم‌⁽¹⁵⁾

{و در زمین کوه‌های استوار بیفکند تا [مبادا زمین] شما را بجنباند.}

{و از برخی کوه‌ها، راه‌ها [ورگه‌ها] ی سپید و گلگون به رنگ‌های مختلف و سیاه پر رنگ [آفریدیم].}

{ما کوه‌ها را با او مسخّر ساختیم [که] شامگاهان و بامدادان خداوند را نیایش می‌کردند.}

{و در آن لنگر[آساکوه]ها فرو افکندیم.}

{سوگند به طور.}

{و کوه‌ها [جمله] به حرکت درآیند.}

{و کوه‌های بلند در آن نهادیم.}

{آیا زمین را گهواره‌ای نگردانیدیم؟ و کوه‌ها را [چون] میخ‌هایی [نگذاشتیم]؟}

{و به کوه‌ها که چگونه برپاداشته شده؟}

{سوگندبه [کوه] تین و زیتون، وطورسینا.}

تفسیر

«أَنْ تَمِیدَ بِکُم» مبرد گفته: یعنی خداوند مانع از لرزش آن شد. و گفته شده یعنی برای اینکه نلرزد و گفته شده یعنی به خاطر کراهت از لرزیدنش. و بعضی مفسرین گفته اند «المید» یعنی جنبش و لرزش در جهات سه گانه. و گفته شده: زمین همچون سقف با راه رفتن می لرزید پس خدا آن را با کوهها سنگین کرد تا نلرزد. از ابن عباس روایت کرده‌اند که گفت: زمین روی آب پهن شد و مانند کشتی اهل خود را بر می‌گرداند و خدا کوه‌ها را فرستاد. سپس

اختلفوا في أنه لما صارت الجبال سببا لسكون الأرض علي أقوال و ذكروا لذلك وجوها و لنذكر بعضها.

الأول ما ذكره الفخر الرازي في تفسيره أن السفينة إذا ألقيت علي وجه الماء فإنها تميل‌⁽¹⁾من جانب إلي جانب و تضطرب فإذا وقعت الأجرام الثقيلة فيها استقرت علي وجه الماء فكذلك لما خلق الله تعالي الأرض علي وجه الماء اضطربت و مادت فخلق الله تعالي عليها هذه الجبال و وتدها بها فاستقرت علي وجه الماء بسبب ثقل الجبال ثم قال لقائل أن يقول هذا يشكل من وجوه :

الأول أن هذا المعلل إما أن يقول بأن حركات الأجسام بطباعها أو يقول ليست بطباعها بل هي واقعة بإيجاد الفاعل المختار إياها فعلي التقدير الأول نقول لا شك أن الأرض أثقل من الماء و الأثقل يغوص في الماء و لا يبقي طافيا عليه فامتنع أن يقال إنها كانت تميد و تضطرب بخلاف السفينة فإنها متخذة من الخشب و في داخل الخشب تجويفات غير مملوءة⁽²⁾فلذلك تميد و تضطرب علي وجه الماء فإذا أرسيت بالأجسام الثقيلة استقرت و سكنت فظهر الفرق و أما علي التقدير الثاني و هو أن يقال ليس للأرض و الماء طبائع توجب الثقل و الرسوب و الأرض إنما تنزل لأن الله تعالي أجري عادته بجعلها كذلك و إنما صار الماء محيطا بالأرض لمجرد إجراء العادة ليس هاهنا طبيعة للأرض و لا للماء توجب حالة مخصوصة فنقول علي هذا التقدير علة سكون الأرض هي أن الله تعالي يخلق فيها السكون و علة كونها مائدة مضطربة هو أن الله تعالي يخلق فيها الحركة فيفسد القول بأن الله تعالي خلق الجبال لتبقي الأرض ساكنة فثبت أن التعليل مشكل علي كلا التقديرين.

الإشكال الثاني أن إرساء الأرض بالجبال إنما يعقل لأجل أن تبقي الأرض علي وجه الماء من غير أن تميد و تميل من جانب إلي جانب و هذا إنما يعقل إذا كان الذي استقرت الأرض علي وجهه واقفا فنقول فما المقتضي لسكونه في ذلك الحيز

اختلاف دارند که برای چه کوه‌ها سبب آرامش زمین شدند و چند وجه گفته‌اند که ما برخی را بیاوریم:

اول: فخر رازی در تفسیرش گفته است: چون کشتی را به روی آب بیاندازند از سویی به سویی خم می‌شود و پریشان می‌باشد و چون اجرام سنگین در آن می‌نهند، روی آب آرام می‌گیرد و چون خدا زمین را روی آب آفرید می‌لرزید. پس برای سنگینی آن‌ها کوه‌ها را آفرید و میخ آن نمود و آرام شد، و جای چند اعتراض هست:

المخصوص فإن قلت إن طبيعته توجب وقوفه في ذلك الحيز المعين فحينئذ يفسد القول بأن الأرض إنما وقفت بسبب أن الله تعالي أرساها بالجبال و إن قلت إن المقتضي لسكون الماء في حيزه المعين هو أن الله تعالي أسكن الماء بقدرته في ذلك الحيز المخصوص فنقول فلم لا تقول مثله في سكون الأرض و حينئذ يفسد هذا التعليل أيضا.

الإشكال الثالث أن مجموع الأرض جسم واحد فبتقدير أن يميل بكليته و يضطرب علي وجه البحر المحيط لم تظهر تلك الحالة للناس فإن قيل أ ليس أن الأرض تحركها البخارات المحتقنة في داخلها عند الزلازل و تظهر تلك الحركات للناس قلنا البخارات احتقنت في داخل قطعة صغيرة من الأرض فلما حصلت الحركة في تلك القطعة ظهرت تلك الحركة فإن ظهور الحركة في تلك القطعة المعينة يجري مجري اختلاج عضو من بدن الإنسان أما لو تحركت كلية الأرض لم تظهر أ لا تري أن الساكن في سفينة لا يحس بحركة كلية السفينة و إن كانت علي أسرع الوجوه و أقواها⁽¹⁾انتهي كلامه.

و يمكن أن يجاب عنها أما عن الإشكال الأول فبأن يختار أنها طالبة بطبعها للمركز لكن إذا كانت خفيفة كان الماء يحركها بأمواجه حركة قسرية و يزيلها عن مكانها الطبيعي بسهولة فكانت تميد و تضطرب بأهلها و تغوص قطعة منها و تخرج قطعة منها و لما أرساها الله تعالي بالجبال و أثقلها قاومت الماء و أمواجه بثقلها فكانت كالأوتاد مثبتة لها و منه يظهر الجواب عن الإشكال الثاني علي أن توقف إرساء الأرض بالجبال علي سكون الماء في حيز معين ممنوع و أما عن الإشكال الثالث فبأن يقال ليس الامتنان بمجرد عدم ظهور حركة الأرض حتي يقال أنه علي تقدير حركتها بكليتها لا يظهر للناس بل بخروج البقاع من الماء و عدم غرقها بحركة الأرض و ميدانها بأهلها علي أن الظاهر أن الحركة التي لا تحس إنما هي إذا كانت في جهة مخصوصة و علي وضع واحد كحركة وضعية مستمرة أو حركة أينية علي جهة

اگر گفته شد به طبع خود در اینجا آرام است، دیگر معنا ندارد بیان شود به سبب این که خدا کوه‌ها را لنگر کرده آرام است. و اگر بگویی آرامش آن کار خداست، می‌گوییم چرا آرامش خود زمین را کار خدا ندانیم؟ پس این علت فاسد است.

همه زمین یک جسم است و اگر یک جا به سویی میل کند، حالش برای مردم پدید نمی‌شود. اگر گوییهنگام زمین لرزه چگونه لرزش زمین بر اثر بخار درونش به مردم پدید می‌شود،می‌گوییم بخارها در یک تکه کوچک زمین حبس می‌شوند و چون فشار آورند، حرکت آن پدید می‌شود، مانند جنبش عضوی از تن آدمی، ولی اگر همه زمین بجنبند پدید نمی‌شود. نمی‌بینی مسافر کشتی حرکت کشتی را حسّ نمی‌کند، هر چه هم تند باشد؟⁽²⁾

ممکن است پاسخ اشکال اول این باشد که طبع آن میل به مرکز است، ولی چون سبک است موج آب به فشار آن را حرکت می‌دهد و از جای طبیعی خود می‌گرداند و به لرزه می‌افتد و تکه‌ای از آن فرو می‌شود و تکه‌ای بر می‌آید و خدا آن را با کوه‌ها سنگین کرد تا امواج آب مقاومت کرد و آن‌ها چون میخش بر جا داشتند. براین اساس جواب اعتراض دوم هم دانسته شد، زیرا توقف لنگر گرفتن زمین با کوه بر این که آب در جای مشخصی آرام باشد ممنوع است. جواب اعتراض سوّم این است که منظور از منّتی که خدا بر نهاده، تنها این نیست که حرکت پدید نشود تا گفته شود حرکت کلی زمین برای مردم پدید نمی‌شود، بلکه منظور این است که سبب غرق برخی تکه‌های زمین نمی‌شود.بعلاوه ظاهر این است که حرکت نامحسوس در صورتی است که در یک سو و به یک وضع می‌باشد، چون حرکت وضعی پیوست یا حرکت

واحدة كحركة السفينة إذا كانت سائرة من غير اضطراب و أما إذا تحركت في جهات مختلفة و اضطربت فيحس بها كحركة السفينة عند تلاطم البحر و اضطرابه و هذا هو الفرق بين حالة الزلزلة و بين حركة الأرض في الظهور و عدمه فإنا لو فرضنا قطعة منها سائرة غير مضطربة في سيرها لما أحس بها كما لا يحس بحركة كلها بل باضطراب الحركة و كونها في جهات مختلفة تحس الحركة سواء كان محلها كل الأرض أو بعضها .

الوجه الثاني ما ذكره الفاضل المقدم ذكره أيضا في تفسيره و اختاره حيث قال و الذي عندي في هذا الموضع المشكل أن يقال أنه ثبت بالدلائل اليقينية أن الأرض كره و أن هذه الجبال علي سطح هذه الكرة جارية مجري خشونات و تضريسات تحصل علي وجه هذه الكرة إذا ثبت هذا فنقول إذا فرضنا أن هذه الخشونات ما كانت حاصلة بل كانت الأرض كرة حقيقية خالية عن هذه الخشونات و التضريسات لصارت بحيث تتحرك بالاستدارة بأدني سبب لأن الجرم البسيط المستدير و إن لم يجب كونه متحركا بالاستدارة عقلا إلا أنه بأدني سبب تتحرك علي هذا الوجه أما إذا حصل علي سطح كرة الأرض هذه الجبال و كانت كالخشونات الواقعة علي وجه الكرة فكل واحد من هذه الجبال إنما يتوجه بطبعه إلي مركز العالم و توجه ذلك الجبل نحو مركز العالم بثقله العظيم و قوته الشديدة يكون جاريا مجري الوتد الذي يمنع كرة الأرض من الاستدارة فكان تخليق هذه الجبال علي الأرض كالأوتاد المغروزة في الكرة المانعة لها عن الحركة المستديرة و كانت مانعة للأرض عن الميد و الميل و الاضطراب بمعني أنها منعت الأرض عن الحركة المستديرة فهذا ما وصل إليه خاطري‌⁽¹⁾في هذا الباب و الله أعلم‌⁽²⁾انتهي.

و اعترض عليه بأن كلامه لا يخلو عن تشويش و اضطراب و الذي يظهر من أوائل كلامه هو أنه جعل المناط في استقرار الأرض الخشونات و التضريسات من حيث إنها خشونات و تضريسات و ذلك إما لممانعة الأجزاء المائية الملاصقة لتلك التضريسات

کشتی به یکسو بی‌پریشانی، و اگر حرکت در چند سو باشد و پریشان باشد،مانند کشتی متلاطم احساس می‌شود. این فرق میان حال زمین لرزه و حرکت همه زمین در پدیداری و ناپیدایی است. و اگر فرض کنیم که یک تکه زمین هم به یکسو می‌رود و پریشان نباشد احساس نمی‌شود، چنان چه حرکت همه زمین به یکسو، به هر حال اگر حرکت به چند سو و پریشان باشد احساس می‌شود، خواه در تکه‌ای بوده یا در همه زمین باشد.

دوم: آنچه خود این فاضل در تفسیرش گفته است، در آنجا که بیان داشته است که آنچه در این جای مشکل نزد من است، این است که گفته شود به دلائل یقینی ثابت شده که زمین کره است و کوه‌ها در سطح آن چون پره و دندانه است. اگر این‌ها نبود و صاف بود به کمتر سببی می‌چرخید و می‌لرزید، زیرا جرم بسیط مستدیر گرچه به ذات خود حرکت نمی‌کند، ولی به اندک سبب به حرکت می‌آید و چون این کوه‌ها دندانه دار بر گرد آن هستند و به طبع خود به مرکز کشیده می‌شوند، برای سنگینی به مانند میخ کره زمین را نگه می‌دارند و این کوه‌ها چون میخ‌های کوبیده بر کره‌اند که مانع حرکت آن بوده و از لرزش زمین به طور حرکت مستدیر جلوگیری می‌کند. این مطلبی است که در این باره به خاطرم می‌رسید.⁽³⁾

به این مطلب نیز اشکال شده است که سخنش دچار پریشانی است، زیرا آغازش این است که خود دندانه‌های کوهین زمین وسیله پایداری و آرامش آن است، برای آنکه آب میان این دندانه‌ها

لاستلزام حركة الأرض زوالها عن مواضعها و حينئذ يكون علة السكون هي الجبال الموجودة في الماء لا ما خلقت في الربع المكشوف من الأرض و لعله خلاف الظاهر في معرض الامتنان بخلق الجبال و هو خلاف الظاهر من قوله تعالي وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها و القول بأن ما في الماء أيضا فوقها فلعل المراد تلك الجبال لا يخلو عن بعد مع أنها ربما كانت معاونة لحركة الأرض كما إذا تحركت كرة الماء بتموجها بأجمعها أو تموج أبعاضها المقاربة لتلك الخشونات و إنما يمانعها عن الحركة أحيانا عند حركة أبعاضها و إما لممانعة الأجزاء الهوائية المقارنة للجبال الكائنة علي الربع الظاهر فكانت الأوتاد مثبتة لها في الهواء مانعة عن تحريك الماء بتموجه إياها كما يمانع الجبال المخلوقة في الماء عن تحريك الرياح إياها و حينئذ يكون وجود الجبال في كل منهما معاونا لحركة الأرض في بعض الصور معاوقا عنها في بعضها و لا مدخل حينئذ لثقل الجبال و تركبها في سكون الأرض و استقرارها و الذي يظهر من قوله لأن الجرم البسيط إلخ أن البساطة توجب حركة الأرض إما بانفرادها أو بمشاركة عدم الخشونة و لعله استند في ذلك إلي أن البسيط تتساوي نسبة أجزائه إلي أجزاء المكان و إنما الطبيعة تقتضي انطباق مركز الثقل من الأرض علي مركز العالم علي أي وضع كان و الماء لا يقوي علي إخراج الكرة عن مكانها نعم يحركها بالحركة المستديرة بخلاف المركب فإنه ربما كان بعض أجزائه مقتضيا لوضع خاص كمحاذاة أحد القطبين مثلا حتي تكون الفائدة تحصل بتركب بعض أجزاء الأرض و إن لم يكن هناك جبل و ارتفاع فلا يكون الامتنان بخلق الجبل من حيث إنه جبل بل من حيث إنه مركب إلا علي تقدير كون المراد أن المقتضي للسكون هو الحالة المركبة من التركب و التضريس و الظاهر من وصف الجبال بالشامخات في الآية مدخلية ارتفاعها في هذا المعني إلا أن يكون الوصف لترتب فوائد أخر عليها و حينئذ لا مدخل لثقل الجبال في سكون الأرض كما يظهر من قوله أخيرا فكل واحد من هذه الجبال إنما يتوجه بطبعه إلي مركز العالم و توجه ذلك الجبل نحو مركز العالم بثقله العظيم و قوته الشديدة يكون جاريا مجري الوتد الذي يمنع كرة الأرض من الاستدارة و مع ذلك لا ينفع في نفي

مانع حرکت زمین و جابجا شدن آن است. بنابراین علت آرامش همان کوه‌های درون دریاست به آنچه در ربع بی‌آب مسکون است و این خلاف امتنان در آفرینش کوه‌ها بوده و نیز خلاف قول خدا که می‌فرماید: «وَ جَعَلَ فیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها.»{و در [زمین]، از فراز آن [لنگرآسا] کوه‌ها نهاد.}⁽¹⁾و گفت این که کوه‌های درون آب هم بالای زمین هستند بعید است، با این که چه بسا کوه‌های درون آب کمک بهحرکت زمین می‌باشد نه سبب آرامش آن،چنان چه اگر همه کره آب به موج بیافتد یا آنچه نزدیک به آن است، چه بسا که در موقع حرکت تکه‌هایی از آب مانع حرکت آن بگردند و یا این که هوا مقارن کوه‌های ربع ظاهر مانع شوند که امواج آب زمین را حرکت دهند و میخ‌های هوایی آن باشند، چنان چه کوه‌های درون آب مانع هستند از این که باد آن را بجنباند. بنابراین کوه‌ها در خشکی و دریا گاهی کمک حرکت زمین می‌باشند و گاهی مانع آن هستند و سنگین بودن کوه‌ها و شکل آن‌ها در آرامش زمین اثری ندارند.

ولی از این که گفته (جرم بسیط- الخ) بر می‌آید که ساده بودن، سبب حرکت زمین است و شاید برای این باشد که اجزای بسیط و ساده با اجزای مکان متناسبند و طبع خواستار انطباق مرکز ثقل زمین بر مرکز عالم به هر وضع می‌باشد و آب نمی‌تواند کره زمین را جابجا کند، ولی می‌تواند آن را بچرخاند، به خلاف جسم مرکب و دندانه دار که هر جزئش باید وضع خاصی داشته باشد، مثل برابر بودن یکی از دو قطب و این فایده از ترکیب اجزای زمین برآید، گرچه کوه و برآمدگی هم در میان نباشد.منت‌گذاری به آفرینش خود کوه نیست بلکه از جهت ترکیب است، مگر این که منظور این باشد که سبب سکون حالت ترکیبی و دندانه‌داری است و ظاهر توصیف کوه‌ها به بلندی این است که ارتفاع در این مقصود اثر دارد، مگر این که وصف از نظر فایده‌های دیگر باشد که بر آن بار می‌شود و بنابراین سنگینی کوه‌ها در آرامش زمین اثر ندارند،چنان چه از دنباله کلامش برمی‌آید که هر کدام از این کوه‌ها به طبع خود متوجه مرکز عالم هستند و سنگینی کوه با سختی آن، چون میخی است که مانع گردش کره زمین است و با این حال مانع از

الحركة المشرقية و المغربية بل يؤيدها و يمكن أن يكون مراده أن العلة هي المجموع من الأمور الثلاثة و لعله جعل الطبيعية الأرضية كافية في استقرارها في مكانها و إنما احتاج إلي المانع عن حركتها بالاستدارة حركة وضعية و لذا قال أخيرا و كانت مانعة للأرض عن الميد و الاضطراب بمعني أنها منعت الأرض عن الحركة المستديرة.

الوجه الثالث ما يخطر بالبال و هو أن يكون مدخلية الجبال لعدم اضطراب الأرض بسبب اشتباكها و اتصال بعضها ببعض في أعماق الأرض بحيث تمنعها عن تفتت أجزائها و تفرقها فهي بمنزلة الأوتاد المغروزة المثبتة في الأبواب المركبة من قطع الخشب الكثيرة بحيث تصير سببا لالتصاق بعضها ببعض و عدم تفرقها و هذا معلوم ظاهر لمن حفر الآبار في الأرض فإنها تنتهي عند المبالغة في حفرها إلي الأحجار الصلبة و أنت تري أكثر قطع الأرض واقعة بين جبال محيطة بها فكأنها مع ما يتصل بها من القطعة الحجرية المتصلة بها من تحت تلك القطعات كالظرف لها تمنعها عن التفتت و التفرق و الاضطراب عند عروض الأسباب الداعية إلي ذلك.

الوجه الرابع ما ذكره بعض المتعسفين من أنه لما كانت فائدة الوتد أن يحفظ الموتود في بعض المواضع عن الحركة و الاضطراب حتي يكون قارا ساكنا و كان من لوازم ذلك السكون في بعض الأشياء صحة الاستقرار علي ذلك و التصرف عليه و كان من فائدة وجود الجبال و التضريسات الموجودة في وجه الأرض أن لا تكون مغمورة بالماء ليحصل للحيوان الاستقرار و التصرف عليها لا جرم كان بين الأوتاد و الجبال الخارجة من الماء في الأرض اشتراك في كونهما مستلزمين لصحة استقراره مانعين من عدمه لا جرم حسنت نسبة الإيتاد إلي الصخور و الجبال و أما إشعاره بالميدان فلأن الحيوان كما يكون صادقا عليه أنه غير مستقر علي الأرض بسبب انغمارها في الماء لو لم يوجد الجبال كذلك يصدق علي الأرض أنه غير مستقرة تحته و مضطربة بالنسبة إليه فثبت حينئذ أنه لو لا وجود الجبال في سطح الأرض لكانت مضطربة و مائدة بالنسبة إلي الحيوان لعدم تمكنه من الاستقرار عليها .

حرکت شرقی و غربی نیست، بلکه کمک آن است و چه بسا مقصودش این است که سبب آرامش مستند به کوه، هر سه امر است و بسا که طبع زمین را برای استقرارش در جای خود بس دانسته، ولی مانعی از گردش وضعی آن خواسته است و از این رو در پایان گفته است: و مانع از لرزش و پریشانی زمین یعنی از چرخیدن آن می‌باشند.

سوم: آنچه به خاطر من رسیده که اثر کوه‌ها در آرامش زمین برای درهم شدن ریشه‌های درونی آن‌ها در ژرفای زمین با یکدیگر است، به طوری که نمی‌گذارند از هم بپاشند و پراکنده شوند و به مانند میخ‌ها هستند که در تکه‌های چوبین در می‌کوبند تا آن‌ها را به هم می‌چسبانند و نگه می‌دارند و این برای کسانی که چاه‌های عمیق در زمین می‌کنند روشن است که به سنگ‌های سخت بر خورد می‌کنند،ملاحظه می‌کنید که بیشتر تکه‌های زمین میان کوه‌هایی می‌باشند که بر گرد آن هستند و گویا با پیوست آن‌ها با تکه‌های سنگی، از زیر چون ظرف آن‌ها هستند که نمی‌گذارند از هم بپاشند و جدا شوند.

چهارم: یکی از محققان گفته است فایده میخ این است که در برخی موارد چیزی را از حرکت نگه می‌دارد و آرام می‌سازد و لازمه این آرامش استوار بودن و صحت، تصرف در آن است و فایده کوه‌ها و دندانه‌های زمین این است که زیر آب نرفته و جانوران بر آن استوارند و گردش دارند. از این رو با میخ وجه مشترک دارند که سبب استواری و مانع از بی‌قراری هستند. و میخ گفتن صخور و کوه‌ها خوب است و تعبیر به لرزش و نفی آن، از این نظر است که صحیح است گفته شود اگر جانوران غرق شوند، در صورتی که کوه‌ها نباشند استقراری بر زمین ندارند و بر زمین هم نسبت لرزش و بی‌قراری در این صورت صحیح است و می‌توان گفت اگر کوه‌ها در روی زمین نبودند، زمین دچار لرزه و اضطراب نسبت به جانوران خود بود.

الوجه الخامس أن يكون المراد بالجبال الرواسي الأنبياء و الأولياء و العلماء و بالأرض الدنيا أما وجه التجوز بالجبال عن الأنبياء و العلماء فلأن الجبال لما كانت علي غاية من الثبات و الاستقرار مانعة لما يكون تحتها من الحركة و الاضطراب عاصمة لما يلتجئ إليها من الحيوان عما يوجب له الهرب فيسكن بذلك اضطرابه و قلقلته أشبهت الأوتاد من بعض هذه الجهات ثم لما كانت الأنبياء و العلماء هم السبب في انتظام أمور الدنيا و عدم اضطراب أحوال أهلها كانوا كالأوتاد للأرض فلا جرم صحت استعارة لفظ الجبال لهم و لذلك صح في العرف أن يقال فلان جبل منيع يأوي إليه كل ملهوف إذا كان يرجع إليه في المهمات و الحوائج و العلماء أوتاد الله في الأرض.

الوجه السادس أن يكون المقصود من جعل الجبال كالأوتاد في الأرض أن يهتدي بها إلي طرقها و المقاصد فيها فلا تميد جهاتها المشتبهة بأهلها و لا تميل بهم فيتيهون فيها عن طرقهم و مقاصدهم و هذه الوجوه الثلاثة ذكرها بعض المتعسفين و هذا دأبه في أكثر الآيات و الأخبار حيث يئولها بلا ضرورة داعية و علة مانعة عن القول بظاهرها و هل هذا إلا اجتراء علي مالك يوم الدين و افتراء علي حجج رب العالمين.

الوجه السابع أن يقال المراد بالأرض قطعاتها و بقاعها لا مجموع كرة الأرض و بكون الجبال أوتادا لها أنها حافظة لها عن الميدان و الاضطراب بالزلزلة و نحوها إما لحركة البخارات المحتقنة في داخلها بإذن الله تعالي أو لغير ذلك من الأسباب التي يعلمها مبدعها و منشئها و هذا وجه قريب و يؤيده ما سيأتي في باب الزلزلة من حديث ذي القرنين.

أقول

و أما حديث ذي القرنين و السد و غيره من أحواله فقد مضي في المجلد الخامس في باب أحواله و لنذكر هنا بعض ما مضي برواية أخري :

قال الثعلبي في العرائس روي وهب بن منبه و غيره من أهل الكتب قالوا

پنجم: مقصود از کوه‌های بلند، پیغمبران، اوصیاء و علماء است و مقصود از زمین، دنیا و تعبیر از ایشان به کوه بلند برای این است که مانند کوه، سنگین و استوار و پناه مردم هستند و چون میخ وسیله آرامش امور جهان و آسایش و جلوگیری از لرزش دل‌ها و لغزش نوع انسانند و مرجع مهمات و حوائج؛ دانشمندان در زمین میخ‌های خدا می‌باشند.

ششم: مقصود از این که کوه‌ها میخ زمین‌اند این است که وسیله راه جستن و به مقصود رسیدنند و از لرزش در اشتباه و گرفتاری جلوگیری می‌کنند. این سه جهت را برخی ناهنجارگویان که شیوه ایشان تاویل بدون سبب و دلیل آیات و اخبار است بیان کرده‌اند و این دلیری بر مالک روز جزا و افترا به حجج پروردگار جهانیان است.

هفتم: مقصود از زمین، قطعه‌های آن است نه کلّ آن و کوه‌ها میخ و نگهدار هر تکه زمین از لرزش هستند به دنبال حبس بخار به فرمان خدا به اسباب دیگر که آفریننده می‌داند. و این وجه نزدیک به باور است و آنچه راجع به زمین لرزه در حدیث ذوالقرنین می‌آید مؤید آن است.

کلامی درباره ذوالقرنین:

اما حدیث ذوالقرنین و سدّ و جز آن از احوال او در جلد پنجم در شرح حالش گذشته است و در اینجا برخی از گذشته را به روایت دیگر بیان می‌کنیم.

ثعلبی در عرایس از قول اهل کتب آورده است که

كان ذو القرنين رجلا من الروم ابن عجوز من عجائزهم ليس لها ولد غيره و كان اسمه إسكندروس و يقال كان اسمه عياش و كان عبدا صالحا فلما استحكم ملكه و استجمع أمره أوحي الله إليه يا ذا القرنين إني بعثتك إلي جميع الخلق ما بين الخافقين و جعلتك حجتي عليهم و هذا تأويل رؤياك و إني باعثك إلي أمم الأرض كلهم و هم سبع أمم مختلفة ألسنتهم منهم أمتان بينهما عرض الأرض و أمتان بينهما طول الأرض و ثلاث أمم في وسط الأرض و هم الجن و الإنس و يأجوج و مأجوج فأما الأمتان اللتان بينهما طول الأرض فأمة عند المغرب يقال لها ناسك و أمة أخري بحيالها عند مطلع الشمس يقال لها منسك و أما اللتان بينهما عرض الأرض فأمة في قطر الأرض الأيمن يقال لها هاويل و أمة في قطرة الأرض الأيسر يقال لها قاويل فلما قال الله سبحانه ذلك قال ذو القرنين إلهي إنك قد ندبتني إلي أمر عظيم لا يقدر قدره إلا أنت فأخبرني عن الأمم التي بعثتني إليها بأي قوة أكاثرهم أو بأي جمع و حيلة أكابرهم و بأي صبر أقاسيهم و بأي لسان أناطقهم و كيف لي بأن أفهم لغاتهم و بأي سمع أسمع أقوالهم و بأي بصر أنفذهم و بأي حجة أخاصمهم و بأي عقل أعقل عنهم و بأي قلب و حكمة أدبر أمورهم و بأي قسط أعدل بينهم و بأي حلم أصابرهم و بأي معرفة أفصل بينهم و بأي علم أتقن أمورهم و بأي يد أستطيل عليهم و بأي رجل أطأهم و بأي طاقة أحصيهم و بأي جند أقاتلهم و بأي رفق أتألفهم و ليس عندي يا إلهي شي‌ء مما ذكرت يقوم لهم و يقوي عليهم و أنت الرءوف الرحيم الذي لا تكلف نفسا إلا وسعها و لا تكلفها إلا طاقتها فقال الله عز و جل إني سأطوقك ما حملتك أشرح لك سمعك فتسمع كل شي‌ء و تعي كل شي‌ء و أشرح لك فهمك فتفقه كل شي‌ء و أبسط لك لسانك فتنطق بكل شي‌ء و أفتح لك بصرك فتنفذ كل شي‌ء و أحصي لك فلا يفوتك شي‌ء و أشد لك عضدك فلا يهولك شي‌ء و أشد لك ركنك فلا يغلبك شي‌ء و أشد لك قلبك فلا يفزعك شي‌ء و أشد لك يدك فتسطو فوق كل شي‌ء و أشد لك وطأتك فتهد علي كل شي‌ء و ألبسك الهيبة فلا يروعك شي‌ء و أسخر الظلمة من ورائك فلما قيل له ذلك حدث نفسه بالمسير و ألح

ذوالقرنین رومی و پسر یگانه پیره زنی بود و نام او اسکندروس یا «عیاش» بود. بنده خوبی بود و چون پادشاه شد، خدا به او وحی کرد که ای ذوالقرنین! من تو را بر سراسر مردم مبعوث کردم و حجت بر آن‌ها ساختم. این تعبیر خواب تو است. در روی زمین هفت امت به هفت زبان می‌باشند که تو بر همه مبعوث هستی. میان دو امت پهنای زمین و میان دو امت درازی زمین فاصله است و سه امت در میان زمین می‌باشند و آن‌ها پری، آدمی و یاجوج و مأجوج هستند و دو امت در دو طرف طول زمین می‌باشند. آنکه در مغرب است «ناسک» و آنکه در مشرق است «منسک» و امتی که در کناره جنوب زمین است، «هاویل» و آنکه در کناره شمال است «قاویل» می‌باشند.

وقتی خدا چنین فرمود،ذوالقرنین گفت: معبودا! مرا به کار بزرگی واداشتی که اندازه‌اش را جز خودت نمی‌داند، به من بگو با این همه مردم با چه نیرو برتری جویم؟ با چه سپاه سروری کنم؟ با چه صبری بسازم؟ با چه زبانی سخن بگویم؟ چگونه زبانشان را بفهم؟ با چه گوشی بشنوم؟ با چه دیدی بنگرم؟ با چه دلیلی با آن‌ها مرافعه کنم؟ با چه خردی بر خرد آن‌ها چیره شوم؟ با چه دل و حکمتی آن‌ها را اداره کنم؟ با چه فرمانی میان آن‌ها دادگستری کنم؟ با چه بردباری با آن‌ها شکیبا باشم؟با چه معرفتی میان آن‌ها قضاوت کنم؟ با چه دانشی کارشان را انجام دهم؟ با چه دستی بر آن‌ها بتازم؟ با چه پایی به سرزمین آن‌ها گام بزنم؟ با چه توانی شماره‌شان کنم؟ با چه لشکری به جنگ آن‌ها بروم؟ با چه نرمشی با آن‌ها الفت بگیرم؟

معبودا! از آنچه گفتم چیزی ندارم، تویی مهربانی که کسی را جز به آنچه می‌تواند فرمان ندهی. خدا فرمود: من تاب همه آنچه را که به دوش تو نهاده‌ام به تو می‌دهم؛ گوشت را باز می‌کنم تا هر چه را بشنوی؛ فهمت را باز می‌کنم تا هر چیزی را بفهمی؛ زبانت را به هر چه گویا می‌سازم و چشمت را به هر که بینا؛ برایت شمار گیرم و بازویت را توانا می‌سازم تا به هراس نیفتی و پایه‌ات را محکم می‌سازم تا چیزی بر تو چیره نشود و دلدارت می‌کنم و پهلوان تا بر هر چه بتازی و چیزی نبازی؛ هیبت به تو می‌دهم تا از چیزی نترسی و تاریکی را برایت مسخر می‌نمایم. چون به او چنین گفته شد، خود

عليه قومه بالمقام فلم يفعل و قال لا بد من طاعة الله تعالي.

ثم أمرهم أن يبنوا له مسجدا و أن يجعلوا طول المسجد أربعمائة ذراع و أمرهم أن لا ينصبوا فيه السواري قالوا كيف نصنع قال إذا فرغتم من بنيان الحائط فاكبسوها بالتراب حتي يستوي الكبس مع حيطان المسجد فإذا فرغتم فرضتم من الذهب علي الموسر قدره و علي المقتر قدره ثم قطعتموه مثل قلامة الظفر ثم خلطتموه بذلك الكبس و جعلتم خشبا من نحاس و وتدا من نحاس و صفائح من نحاس تذيبون ذلك و أنتم تمكنون من العمل كيف شئتم علي أرض مستوية و جعلتم طول كل خشبة مائتي ذراع و أربعة و عشرين ذراعا مائتا ذراع في ما بين الحائطين لكل حائط اثنا عشر ذراعا ثم تدعون المساكين لنقل التراب فيتسارعون إليه لأجل ما فيه من الذهب و الفضة فمن حمل شيئا فهو له ففعلوا ذلك فأخرج المساكين التراب و استقر السقف بما عليه و استغني المساكين فجندهم أربعين ألفا و جعلهم أربعة أجناد في كل جند عشرة آلاف ثم عرضهم فوجدهم في ما قيل ألف ألف و أربعمائة ألف رجل منهم من جنده ثمانمائة ألف و من جند دارا⁽¹⁾ستمائة ألف و من المساكين أربعين ألفا ثم انطلق يؤمّ الأمة التي عند مغرب الشمس فذلك قوله تعالي حَتَّي إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ أي ذات حمأة و من قرأ حَامِيَةٍ بالألف من غير همز فمعناه حارة فلما بلغ مغرب الشمس وجد جمعا و عددا لا يحصيهم إلا الله تعالي و قوة و بأسا لا يطيقه إلا الله عز و جل و رأي ألسنة مختلفة و أهواء متشتتة و ذلك قول الله تعالي وَ وَجَدَ عِنْدَها قَوْماً يعني ناسا كثيرة يقال لها ناسك فلما رأي ذلك كاثرهم بالظلمة فضرب حولهم ثلاثة عساكر منها فأحاط بهم من كل مكان حتي جمعهم في مكان واحد ثم أخذ عليهم بالنور فدعاهم إلي الله عز و جل و عبادته فمنهم من آمن به و منهم من صد عنه فعمد إلي الذين تولوا عنه فأدخل عليهم الظلمة فدخلت في أفواههم و أنوفهم و آذانهم و أحداقهم و أجوافهم و دخلت في بيوتهم و دورهم و غشيهم من فوقهم و من كل جانب منهم فهاجوا فيه و تحيروا فلما أشفقوا أن يهلكوا فيها عجوا إليه بصوت واحد

در مقام حرکت برآمد و مردم با اصرار، او را به اقامت می‌خواندند. او گفت چاره‌ای جز اطاعت خدا نیست.به آن‌ها فرمود: مسجدی به طول چهارصد ذارع برایش بسازند و در آن ستون‌هایی بر پا کنند. گفتند: چگونه آن را بسازیم؟ گفت: هنگامی که دیوارها را ساختید، آن را تا برابر سر دیوارها پر از خاک کنید، آنگه از توانگر و درویش به اندازه توانشان طلا بگیرید و قطعه کنید و میان خاک‌ها بریزید و با تخته‌های چوب و مس و الواح مسین سقف را بزنید، در ازای هر تخته چوب دویست و بیست و چهار ذراع و فاصله دو دیوار دویست ذراع و بلندی دیوار بیست و دو ذراع. سپس مستمندان را بخوانید تا خاک‌ها را بیرون کشند و خرده طلاهای آن را برای خود بردارند و البته به سرعت این کار را به خاطر طلاها انجام دهند.

این کار را کردند؛ مستمندان خاک‌ها را بیرون بردند و سقف بر پا ماند و مستمندان توانگر شدند و چهل هزار لشکر از آن‌ها فراهم کرد و به چهار بخش که شامل هر لشکر ده هزار نفر می‌شد تقسیم کرد، و آن‌ها را سان دید یک میلیون و چهارصد هزار تن بودند؛هشتصد هزار از خودش و ششصد هزار از لشکر دارا، و چهل هزار از مستمندان. پس به سوی ملت مغرب زمین حرکت کرد و این است قول خدای تعالی « حَتَّی إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَة» {تا آن گاه که به غروبگاه خورشید رسید، به نظرش آمد که [خورشید] در چشمه‌ای گِل‌آلود و سیاه غروب می‌کند.}⁽²⁾یا بنا بر قرائت کسی که «حاره» گفته یعنی در چشمه‌ای داغ. هنگامی که به مغرب رسید، جمعیتی را دید که جز خدا تعداد آن‌ها را نمی‌دانست و جز خداوند بزرگ، نیرو و دلیری آن‌ها را نمی‌توانست درک کند. زبان‌های مختلف و نظرهای مختلفی داشتند و این است قول خدای تعالی که فرمود: «وَ وَجَدَ عِنْدَها قَوْماً»{و نزدیک آن طایفه‌ای را یافت.} یعنی مردم بسیاری که به آن‌ها «ناسک» گفته می‌شود.

هنگامی که چنین دید، آن‌ها را ظلمت‌گیر کرد و با سه لشکر آن‌ها را محاصره نمود و آن‌ها را به اطاعت خدای یگانه دعوت کرد. برخی پذیرفتند و برخی سرباز زدند و رو گردانیدند. به همین جهت ظلمت را بر آن‌ها مسلط کرد و ظلمت در دهان و بینی و گوش و چشم و درون آن‌ها رفت و میان خانه‌ها و اتاق‌هاشان در آمد و از بالا و هر سو آن‌ها را فرو گرفت و در آن به جنبش آمدند و سرگردان شدند.

وقتی از این که نابود شوند نگران شدند، هم آواز با او نالیدند

فكشفها عنهم و أخذهم عنوة فدخلوا في دعوته فجند من أهل المغرب أمما عظيمة فجعلهم جندا واحدا ثم انطلق بهم يقودهم و الظلمة تسوقهم من خلفهم و تحرسهم من خلفهم و النور أمامهم يقوده و يدله و هو يسير في ناحية الأرض اليمني و هو يريد الأمة التي في قطر الأرض الأيمن التي يقال لها هاويل و سخر الله له قلبه و يده و رأيه و عقله و نظره فلا يخطئ إذا عمل عملا فانطلق يقود تلك الأمم و هي تتبعه فإذا هي أتت إلي بحر أو مخاضة بني سفناً من ألواح صغار أمثال البغال فنظمها في ساعة ثم حمل فيها جميع من معه من تلك الأمم و تلك الجنود فإذا هي قطع الأنهار و البحار فتقها ثم دفع إلي كل رجل منهم لوحا فلم يكرثه حمله فلم يزل ذلك دأبه حتي انتهي إلي هاويل فعمل فيها كفعله في ناسك فلما فرغ منها مضي علي وجهه في ناحية الأرض اليمني حتي انتهي إلي منسك عند مطلع الشمس فعمل فيها و جند جنودا كفعله في الأمتين قبلهما ثم كر مقبلا حتي أخذ ناحية الأرض اليسري و هو يريد قاويل و هي الأمة التي بحيال هاويل و هما متقابلتان بينهما عرض الأرض كله فلما بلغها عمل فيها و جند فيها كفعله في ما قبلها فذلك قوله تعالي حَتَّي إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلي قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً يعني مسكنا.

قال قتادة لم يكن بينهم و بين الشمس ستر و ذلك أنهم كانوا في مكان لا يستقر عليه بناء و كانوا يكونون في أسراب لهم حتي إذا زالت الشمس عنهم خرجوا إلي معايشهم و حروثهم و قال الحسن كانت أرضهم أرضا لا تحتمل البناء فكانوا إذا طلعت عليهم الشمس هووا في الماء فإذا ارتفعت عنهم خرجوا فتراعوا كما تتراعي البهائم و قال ابن جريح و جاءهم جيش مرة و قال لهم أهلها لا يطلع عليكم الشمس و أنتم بها فقالوا ما نبرح حتي تطلع الشمس فنراها فماتوا و قيل فذهبوا بها هاربين في الأرض و قال الكلبي هم أمة يقال لها منسك حفاة عماة عن الحق قال و حدثنا عمرو بن مالك بن أمية قال وجدت رجلا بسمرقند يحدث الناس و هم يجتمعون حوله فسألت بعض من سمع فأخبرني أنه حدثهم عن القوم الذين تطلع عليهم الشمس .

و ظلمت را از آن‌ها برداشت و با زور آن‌ها را گرفت و یک سپاه بزرگ از ملت‌های عظیم تشکیل داد و آن‌ها را به دنبال خود کشانید و ظلمت از پس آن‌ها آنان را حرکت می‌داد و پاسبانی می‌کرد و نور در جلو رهبر و رهنمای آن‌ها بود و به سمت راست زمین می‌رفتند تا به ملت جنوب به نام «هاویل» برسند.خدا دل و دست و رأی و خرد و نظر او را مسخر کرد. در هیچ کاری خطا نمی‌کرد و به پیش روی امت‌ها روان می‌شد و همه به دنبالش می‌آمدند. وقتی به دریا یا آبگاهی می‌رسید، کشتی‌هایی از تخته‌های کوچک مانند استر می‌ساخت و آن‌ها را در یک ساعت رده می‌کرد و همه همراهان خود را با آن‌ها می‌گذرانید و چون از دریاها و رودها گذر می‌کرد، کشتی‌ها را باز می‌کرد و هر تخته‌ای را به دست یکی از همراهان می‌داد که بردنش آسان شود و بدین شیوه خود را به «هاویل» رسانید و کار آن را مانند «ناسک» یکسره کرد.

از آن جا به سوی منسک که در مشرق بود رفت و آن را هم مسخر کرد و لشکری هم از آن فراهم نمود و از سمت شمال به سوی «قاویل» رهسپار شد. در آن جا ملتی در برابر «هاویل» بودند و تمام پهنای زمین، میان آن‌ها فاصله بود و چون به آن رسید، کار آن را هم ساخت و لشکری هم از آن فراهم کرد. این است قول خدای تعالی «حَتَّی إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلی قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْرا»{تا آنگاه که به جایگاهِ برآمدنِ خورشید رسید. [خورشید] را [چنین] یافت که بر قومی طلوع می‌کرد که برای ایشان در برابر آن پوششی قرار نداده بودیم.}⁽¹⁾یعنی مسکنی که در آن باشند.

قتاده در این باره گفته است: یعنی میان آن‌ها و خورشید پرده نبوده است، برای آنکه در مکانی بودند که ساختمان بر آن استوار نمی‌شد و در سرداب‌ها به سر می‌بردند تا شب که برای زندگی و کشت بیرون می‌آمدند. حسن گفته است: سرزمین آن‌ها ساختمان را نگه نمی‌داشت و چون خورشید بر می‌آمد، زیر آب می‌رفتند و چون غروب می‌کرد، بیرون می‌آمدند و مانند چهار پایان می‌چریدند. ابن جریج گفته است: و یک بار سپاهی بر سر آن‌ها آمدند و مردم آن به آن‌ها گفتند: مبادا خورشید در اینجا بر شما بتابد! گفتند: ما بمانیم تا خورشید بر آید و آن را بنگریم. همه مردند و گفتند: همه از آنجا گریزان شدند.

کلبی گفته است: مردم لخت و نابینایی به نام منسک بودند. مردی به نام عمرو بن مالک بن امیه گفت که در سمرقند مردی دیدم که در جمعی از مردم خود صحبت می‌کرد. از یکی پرسیدم: چه می‌گوید؟ گفت: از حال مردمی که خورشید به آن‌ها بر می‌آید.

قال قال خرجت حتي إذا جاوزت الصين ثم سألت عنهم فقيل إن بينك و بينهم مسيرة يوم و ليلة فاستأجرت رجلا فسرت بقية عشيتي و ليلتي حتي صبحتهم فإذا أحدهم يفرش أذنه و يلبس الأخري و كان صاحبي يحسن لسانهم فسألهم و قال جئنا ننظر كيف تطلع الشمس فبينا نحن كذلك إذ سمعنا كهيئة الصلصلة فغشي علي فأفقت و هم يمسحونني بالدهن فلما طلعت الشمس علي الماء فإذا هو يغلي كهيئة الزيت و إذا طرف السماء كهيئة الفسطاط فلما ارتفعت أدخلوني في سرب لهم أنا و صاحبي فلما ارتفع النهار خرجوا إلي البحر فجعلوا يصطادون السمك و يطرحونه بالشمس فينضج.

ثم قال الثعلبي قالت العلماء بأخبار القدماء لما فرغ ذو القرنين من أمر الأمم الذين هم بأطراف الأرض و طاف الشرق و الغرب عطف فيها إلي الأمم التي في وسط الأرض من الجن و الإنس و يأجوج و مأجوج فلما كان في بعض الطريق مما يلي منقطع الترك نحو المشرق قالت له أمة صالحة من الإنس يا ذا القرنين إن بين هذين الجبلين خلقا من خلق الله تعالي ليس فيهم مشابه الإنس و هم مشابه البهائم يأكلون العشب و يفترسون الدواب و الوحش كما تفترسها السباع و يأكلون حشرات الأرض كلها من الحيات و العقارب و كل ذي روح مما خلق الله تعالي في الأرض و ليست‌⁽¹⁾لله تعالي خلق ينمو نماءهم و لا يزداد كزيادتهم فإن أتت مدة علي ما يري من نمائهم و زيادتهم فلا شك أنهم سيملئون الأرض و يجلون أهلها منها و يظهرون عليها و يفسدون فيها و ليست تمر بنا سنة مذ جاوزناهم إلا و نحن نتوقعهم أن يطلع علينا أولهم من بين هذين الجبلين فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً أي جعلا و أجرا عَلي أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَ بَيْنَهُمْ سَدًّا حاجزا فلا يصلون إلينا فقال لهم ذو القرنين ما مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ أي ما قواني عليه خير من خرجكم و لكن فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ رَدْماً أي حاجزا كالحائط قالوا و ما تلك القوة قال فعله و صناع يحسنون البناء و العمل و آلة⁽²⁾قالوا و ما تلك الآلة قال آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ يعني قطعا واحدتها

گفت من از چین گذشتم و از حالشان پرسیدم. گفتند یک شبانه روز با آن‌ها فاصله داری. راهنمایی را اجاره کردم و شبانه نزد آن‌ها رفتم. ناگهان دیدم هر کدام یک گوش خود را فرش کردند و دیگری را به روی خود کشیده و همراه من زبان آن‌ها را می‌دانست و به آن‌ها گفت: آمدیم بنگریم که چگونه خورشید برمی‌آید.

در این میان آواز زنجیری بلند شد و من از هوش رفتم. وقتی به هوش آمدم، دیدم مرا چرب کرده بودند و چون خورشید روی آب برآمد، به مانند روغن زیتون به جوش آمد و گوشه آسمان چون خیمه‌ای بود و هنگامی که خورشید بیرون آمد، مرا با یارم در سرداب خود در آوردند و هنگامی روز شد، به ماهی گرفتن پرداختند و آن را در آفتاب می‌انداختند و می‌پختند.

ثعلبی گفته است: علمای اخبار قدماء گفته‌اند: وقتی ذوالقرنین از کار امم اطراف زمین فارغ شد و به شرق و غرب چرخید،به سوی امم میانه زمین از پری و آدمی و یأجوج و مأجوج روی آورد. و در میان راه در پایان شرقی سرزمین ترک، امتی خوب از آدمیان به او گفتند: ای ذوالقرنین! میان این دو کوه آفریده‌هایی از خدا می‌باشند که به آدمی نمی‌مانند و به جانوران شبیه هستند. گیاه بیابان می‌خورند و جانداران و وحوش را شکار می‌کنند و همه حشرات زمین را از مار و عقرب و هر جانوری را که خدا آفریده می‌خورند و خدا خلقی مانند آن‌ها ندارد. فزون می‌شوند و اگر مدتی بگذرد، آنقدر افزایش می‌یابند که بی‌تردید روی زمین را پر می‌کنند و مردم آن را بیرون می‌کنند و بر آن‌ها غلبه می‌کنند و تباهی به بار می‌آورند و سالی نمی‌گذرد که ما نگرانیم سر آن‌ها از میان این دو کوه بر ما بتازد. «فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجا»⁽³⁾{آیا [ممکن است] مالی در اختیار تو قرار دهیم؟} یعنی مزد و اجری؟ «عَلی أَنْ تَجْعَلَ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ سَدًّا» برای این که میان ما و آن‌ها سدی بسازیم که جلوگیری باشد و به ما نرسند. در ذیل این آیه شریفه آمده است که ذوالقرنین گفت: «ما مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْر»{گفت: «آنچه پروردگارم به من در آن تمکّن داده، [از کمک مالی شما] بهتراست.}یعنی قوتی که خدا به من داده از خرج شما بهتر است. «فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ رَدْما»{مرا با نیرویی [انسانی] یاری کنید [تا] میان شما و آن‌ها سدّی استوار قرار دهم.}⁽⁴⁾ولی به من با نیروی خود کمک کنید تا میان شما و آن‌ها دیواری بسازم. گفتند: این نیرو چیست؟ گفت کار کارگر و استاد که خوب بسازد و ابزار کار. گفتند. ابزار کار چیست؟ گفت: «آتُونی زُبَرَ الْحَدید»{برای من قطعات آهن بیاورید.}⁽⁵⁾

زبرة و آتوني بالنحاس فقالوا و من أين لنا الحديد و النحاس ما يسع هذا العمل قال سأريكم‌⁽¹⁾علي معادن الحديد و النحاس فضرب لهم في جبلين حتي فلقهما ثم استخرج منهما معدنين من الحديد و النحاس قالوا بأي قوة نقطع الحديد و النحاس فاستخرج لهم معدنا آخر من تحت الأرض يقال له السامور و هو أشد ما خلق الله تعالي بياضا و هو الذي قطع به سليمان أساطين بيت المقدس و صخوره و جواهره ثم قاس ما بين الجبلين ثم أوقد علي جمع‌⁽²⁾من الحديد و النحاس النار فصنع منه زبرا أمثال الصخور العظام ثم أذاب النحاس فجعله كالطين و الملاط لتلك الصخور من الحديد ثم بني و كيفية بنائه علي ما ذكر أهل السير هو أنه لما قاس ما بين الجبلين وجد ما بينهما مائة فرسخ فلما أنشأ في عمله حفر له الأساس حتي بلغ الماء ثم جعل عرضه خمسين فرسخا ثم وضع الحطب بين الجبلين ثم نسج عليه الحديد ثم نسج الحطب علي الحديد فلم يزل يجعل الحديد علي الحطب و الحطب علي الحديد حَتَّي إِذا ساوي بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ و هما الجبلان ثم أمر بالنار فأرسلت فيه ثم قالَ انْفُخُوا حَتَّي إِذا جَعَلَهُ ناراً ثم جعل يفرغ القطر عليه و هو النحاس المذاب فجعلت النار تأكل الحطب فيصير النحاس مكان الحطب حتي لزم الحديد النحاس فصار كأنه برد حبرة من صفرة النحاس و حمرته و سواد الحديد و غبرته فصار سدا طويلا عظيما حصينا كما قال تعالي فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً. و قال قتادة ذكر لنا أن رجلا قال يا نبي الله قد رأيت سد يأجوج و مأجوج قال انعته لي قال كالبرد الحبر طريقة سوداء و طريقة حمراء قال قد رأيته و يقال إن موضع السد وراء ملاذجرد بقرب مشرق الصيف‌⁽³⁾بينه و بين الخزرة مسيرة اثنين و سبعين يوما.

وَ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: كَانَ ذُو الْقَرْنَيْنِ قَدْ مَلَكَ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ كَانَ لَهُ خَلِيلٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ اسْمُهُ رَفَائِيلُ يَأْتِيهِ وَ يَزُورُهُ فَبَيْنَمَا هُمَا ذَاتَ يَوْمٍ يَتَحَدَّثَانِ إِذْ قَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ يَا رَفَائِيلُ حَدِّثْنِي عَنْ عِبَادَتِكُمْ فِي السَّمَاءِ

و مس بیاورید. گفتند: با چه نیرو آهن و مس را ببریم؟ معدن دیگری از زیر زمین برای آن‌ها به نام «سامور» بیرون آورد که سخت‌ترین و سفیدترین فلزی است که خدا آفریده است و سلیمان ستون‌های بیت المقدس و سنگ‌ها و جواهرش را با آن بریده است. ان گاه میان دو کوه را اندازه گرفت و آهن و مس را با آتش ذوب کرد و قطعه‌هایی چون سنگ‌های بزرگ ساخت. سپس مس را آب کرد و چون گل ملاط آن سنگ‌های آهنین نمود و به ساختن آن پرداخت و نقشه ساختمانش چنان چه مورّخان گفته‌اند همین بوده است. سپس میان دو کوه را اندازه گرفت،یکصد فرسخ بود. پس پایه آن را کند تا به آب رسید. پهنای سد را پنجاه فرسخ گرفت و آن گاه هیزم، میان دو کوه نهاد و آهن روی آن چید و باز هیزم روی آن چید و یک رده آهن و یک رده هیزم روی هم چید. «حَتَّی إِذا ساوی بَیْنَ الصَّدَفَیْن» تا برابر دو کوه دو سمت سد قرار گرفت. آن گاه آتش بر آن قرار داد و «قالَ انْفُخُوا حَتَّی إِذا جَعَلَهُ ناراً» گفت بدمید، تا همه آتش شد و مس آب شده بر آن ریخت و آتش رده هیزم‌ها را بلعید و مس گداخته به جایش آمد تا آهن و مس با هم ترکیب شدند و مانند پارچه بُرد یمنی از زردی و سرخی مس و از سیاهی آهن و مس نمودار شد و سد دراز و محکم و بزرگی شد،چنان چه خدا فرموده است: «فَمَا اسْطاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْبا»{[در نتیجه، اقوام وحشی] نتوانستند از آن [مانع] بالا روند و نتوانستند آن را سوراخ کنند.}⁽⁴⁾

قتاده گفته است، مردی گفت: یا نبی اللَّه! سد یأجوج و مأجوج را دیدی؟ برای من وصف کن. فرمود: مانند بُرد یمنی است؛ یک رده سیاه و یکی سرخ. فرمود: من آن را دیدم. گفته‌اند: جای سد پشت «ملاذجرد» نزدیک مشرق تابستان و فاصله‌اش تا خزره هفتاد و دو روز راه است.

از علی بن ابی طالب علیه السّلام روایت شده است که فرمود: ذوالقرنین از مشرق تا مغرب را مالک شد، دوستی از فرشته‌ها به نام «رفائیل» داشت که به دیدن او می‌آمد. یک روز در میان گفتگو ذوالقرنین گفت: ای رفائیل! از عبادت خودتان در آسمان به من بگو.

فَبَكَي وَ قَالَ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ وَ مَا عِبَادَتُكُمْ عِنْدَ عِبَادَتِنَا إِنَّ فِي السَّمَاءِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَنْ هُوَ قَائِمٌ أَبَداً لَا يَجْلِسُ وَ مِنْهُمُ السَّاجِدُ لَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ أَبَداً وَ مِنْهُمُ الرَّاكِعُ لَا يَسْتَوِي قَائِماً أَبَداً يَقُولُ سُبْحَانَ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ رَبِّ الْمَلَائِكَةِ وَ الرُّوحِ رَبَّنَا مَا عَبَدْنَاكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ فَبَكَي ذُو الْقَرْنَيْنِ بُكَاءً شَدِيداً ثُمَّ قَالَ إِنِّي لَأُحِبُّ أَنْ أَعِيشَ فَأَبْلُغَ مِنْ عِبَادَةِ رَبِّي حَقَّ طَاعَتِهِ فَقَالَ رَفَائِيلُ أَ وَ تُحِبُّ ذَلِكَ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ رَفَائِيلُ فَإِنَّ لِلَّهِ تَعَالَي عَيْناً فِي الْأَرْضِ تُسَمَّي عَيْنَ الْحَيَاةِ فِيهَا مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَزِيمَةٌ أَنَّهُ مَنْ شَرِبَ مِنْهَا لَمْ يَمُتْ أَبَداً حَتَّي يَكُونَ هُوَ الَّذِي يَسْأَلُ رَبَّهُ الْمَوْتَ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنْتُمْ مَوْضِعَ تِلْكَ الْعَيْنِ فَقَالَ لَا غَيْرَ أَنَّا نَتَحَدَّثُ فِي السَّمَاءِ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَي فِي الْأَرْضِ ظُلْمَةً لَا يَطَؤُهَا إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ فَنَحْنُ نَظُنُّ أَنَّ تِلْكَ الْعَيْنِ فِي تِلْكَ الظُّلْمَةِ فَجَمَعَ ذُو الْقَرْنَيْنِ عُلَمَاءَ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ أَهْلَ دِرَاسَةِ الْكُتُبِ وَ آثَارِ النُّبُوَّةِ فَقَالَ لَهُمْ أَخْبِرُونِي هَلْ وَجَدْتُمْ فِي مَا قَرَأْتُمْ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَي وَ مَا جَاءَكُمُ مِنْ أَحَادِيثِ الْأَنْبِيَاءِ وَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي وَضَعَ فِي الْأَرْضِ عَيْناً سَمَّاهَا عَيْنَ الْحَيَاةِ فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ لَا فَقَالَ عَالِمٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَ اسْمُهُ فتحيز⁽¹⁾إِنِّي قَرَأْتُ وَصِيَّةَ آدَمَ فَوَجَدْتُ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ فِي الْأَرْضِ ظُلْمَةً لَمْ يَطَأْهَا إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ وَ وَضَعَ فِيهَا عَيْنَ الْخُلْدِ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ صَدَقْتَ ثُمَّ حَشَدَ إِلَيْهِ الْفُقَهَاءَ وَ الْأَشْرَافَ وَ الْمُلُوكَ وَ سَارَ يَطْلُبُ مَطْلَعَ الشَّمْسِ فَسَارَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً إِلَي أَنْ بَلَغَ طَرَفَ الظٌّلْمَةِ فَإِذَا ظُلْمَةٌ تَفُورُ مِثْلَ الدُّخَانِ لَيْسَتْ بِظُلْمَةِ لَيْلٍ فَعَسْكَرَ هُنَاكَ ثُمَّ جَمَعَ عُلَمَاءَ عَسْكَرِهِ فَقَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَسْلُكَ هَذِهِ الظُّلْمَةَ فَقَالَ الْعُلَمَاءُ أَيُّهَا الْمَلِكُ إِنَّهُ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْمُلُوكِ لَمْ يَطْلُبُوا هَذِهِ الظُّلْمَةَ فَلَا تَطْلُبْهَا فَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يَنْفَتِقَ عَلَيْكَ أَمْرٌ تَكْرَهُهُ وَ يَكُونَ فِيهِ فَسَادُ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ أَسْلُكَهَا فَقَالُوا أَيُّهَا الْمَلِكُ كُفَّ عَنْ هَذِهِ الظُّلْمَةِ وَ لَا تَطْلُبْهَا فَإِنَّا لَوْ نَعْلَمُ أَنَّكَ إِنْ طَلَبْتَهَا ظَفِرْتَ بِمَا تُرِيدُ وَ لَمْ يَسْخَطِ اللَّهُ عَلَيْنَا لَاتَّبَعْنَاكَ وَ لَكِنَّا نَخَافُ الْعَنَتَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَي وَ فَسَاداً فِي الْأَرْضِ وَ مَنْ عَلَيْهَا فَقَالَ

گریست و گفت: ای ذوالقرنین! عبادت شما در برابر عبادت ما چه ارزشی دارد؟ در آسمان فرشته‌های هستند که همیشه ایستاده و نمی‌نشینند و برخی پیوسته به سجده هستند و سر بر نمی‌دارند. برخی در رکوعند و هرگز بلند نمی‌شوند. می‌گویند: «سبحان الملک القدوس رب الملائکه و الروح، ربنا ما عبدناک حق عبادتک.» ذوالقرنین به سختی گریست و گفت: من می‌خواهم زنده بمانم و حق عبادت پروردگارم را ادا کنم. رفائیل گفت: راستی این را می‌خواهی؟ گفت: آری. رفائیل گفت: خدا در زمین چشمه‌ای به نام چشمه زندگی دارد. خدا با خود عهد بسته هر که از آن بنوشد نمیرد، تا وقتی که خودش از خدا مرگش را بخواهد. ذوالقرنین گفت: شما جای این چشمه را می‌دانید: گفت: نه، ولی در آسمان می‌گویند که خدا را در زمین ظلماتی است که پای آدمی و پری به آن نرسیده و ما می‌پنداریم آن چشمه در این ظلمت است.

ذوالقرنین همه علماء مدرس کتب و آثار نبوت را جمع کرد و به آن‌ها گفت: شما در کتب خدا و احادیث انبیاء و گفتار علمای پیش از خود یافتید که خدا در زمین چشمه‌ای به نام چشمه زندگی دارد؟ همه گفتند: نه، جز یکی از آن‌ها به نام «فتخیر» که گفت: من در وصیت‌نامه آدم یافتم که خدا در زمین ظلمتی آفریده که پای آدم و پری به آن نرسیده و در آن چشمه جاوید ساخته است. ذوالقرنین گفت: راست گفتی. سپس فقهاء و اشراف و ملوک را بسیج کرد و دوازده سال به سوی مشرق رفت. تا به گوشه تاریکی رسید و گونه‌ای تاریکی دید که تاریکی شب نبود و در آنجا لشکرگاهی بر پا کردند و همه دانشمندان لشکرش را گرد آورد و گفت: می‌خواهم وارد این ظلمت شوم.گفتند: پادشاه! پیغمبران و شاهان پیش از تو قصد این ظلمت نکردند، تو هم آن را نخواه که می‌ترسم برایت اتفاق بدی بیفتد و مردم زمین تباه شوند. گفت: ناچار باید آن را بپیمایم. گفتند: ای پادشاه! از ظلمت دست بردار و آن را مخواه، زیرا اگر ما دانستیم که در آن به مقصود خود برسی و خدا بر ما خشم نکند به دنبالت می‌آمدیم، ولی ما از خدا ترس داریم که رنج می‌آورد و زمین و آنچه در آن است تباه می‌شوند.

ذُو الْقَرْنَيْنِ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ أَسْلُكَهَا فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ شَأْنَكَ بِهَا فَقَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ أَيُّ الدَّوَابِّ أَبْصَرُ قَالُوا الْخَيْلُ قَالَ فَأَيُّ الْخَيْلِ أَبْصَرُ قَالُوا الْإِنَاثُ قَالَ فَأَيُّ الْإِنَاثِ أَبْصَرُ قَالُوا الْبِكَارَةُ فَأَرْسَلَ ذُو الْقَرْنَيْنِ فَجُمِعَ لَهُ سِتَّةُ آلَافِ فَرَسٍ أُنْثَي بِكَارَةٌ ثُمَّ انْتَخَبَ مِنْ عَسْكَرِهِ أَهْلَ الْجَلْدِ وَ الْعَقْلِ سِتَّةَ آلَافِ رَجُلٍ فَدَفَعَ إِلَيْهِمْ كُلَّ رَجُلٍ فَرَساً وَ عَقَدَ لِلْخَضِرِ عَلَي مُقَدِّمَتِهِ عَلَي أَلْفَيْنِ وَ بَقِيَ ذُو الْقَرْنَيْنِ فِي أَرْبَعَةِ آلَافٍ وَ قَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ لِلنَّاسِ لَا تَبْرَحُوا مِنْ مُعَسْكَرِكُمْ هَذَا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً فَإِنْ نَحْنُ رَجَعْنَا إِلَيْكُمْ وَ إِلَّا فَارْجِعُوا إِلَي‌⁽¹⁾بِلَادِكُمْ فَقَالَ الْخَضِرُ أَيُّهَا الْمَلِكُ إِنَّا نَسْلُكُ ظُلْمَةً هُوَ لَا نَدْرِي كَمِ السَّيْرُ⁽²⁾فِيهَا وَ لَا يُبْصِرُ بَعْضُنَا بَعْضاً فَكَيْفَ نَصْنَعُ بِالضَّلَالِ إِذَا أَصَابَنَا فَدَفَعَ ذُو الْقَرْنَيْنِ إِلَي الْخَضِرِ خَرَزَةً حَمْرَاءَ فَقَالَ حَيْثُ يُصِيبُكُمُ الضَّلَالُ فَاطْرَحْ هَذِهِ فِي الْأَرْضِ فَإِذَا صَاحَتْ فَلْيَرْجِعْ أَهْلُ الضَّلَالِ إِلَيْهَا أَيْنَ صَاحَتْ فَصَارَ الْخَضِرُ بَيْنَ يَدَيْ ذِي الْقَرْنَيْنِ يَرْتَحِلُ الْخَضِرُ وَ يَنْزِلُ ذُو الْقَرْنَيْنِ فَبَيْنَمَا الْخَضِرُ يَسِيرُ إِذْ عَرَضَ لَهُ وَادٍ فَظَنَّ أَنَّ الْعَيْنَ فِي الْوَادِي وَ أُلْقِيَ فِي قَلْبِهِ ذَلِكَ فَقَامَ عَلَي شَفِيرِ الْوَادِي وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ قِفُوا وَ لَا يَبْرَحَنَّ رَجُلٌ مِنْ مَوْقِفِهِ فَرَمَي بِالْخَرَزَةِ فَمَكَثَ طَوِيلًا ثُمَّ أَجَابَتْهُ الْخَرَزَةُ فَطَلَبَ صَوْتَهَا فَانْتَهَي إِلَيْهَا فَإِذَا هِيَ عَلَي جَانِبِ الْعَيْنِ فَنَزَعَ الْخَضِرُ ثِيَابَهُ ثُمَّ دَخَلَ الْعَيْنَ فَإِذَا مَاءٌ أَشَدُّ بَيَاضاً مِنَ اللَّبَنِ وَ أَحْلَي مِنَ الشَّهْدِ فَشَرِبَ وَ اغْتَسَلَ وَ تَوَضَّأَ وَ لَبِسَ ثِيَابَهُ ثُمَّ رَمَي بِالْخَرَزَةِ نَحْوَ أَصْحَابِهِ فَوَقَفَتِ الْخَرَزَةُ فَصَاحَتْ فَرَجَعَ الْخَضِرُ إِلَي صَوْتِهَا وَ إِلَي أَصْحَابِهِ فَرَكِبَ وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ سِيرُوا بِاسْمِ اللَّهِ .

وَ مَرَّ ذُو الْقَرْنَيْنِ فَأَخْطَأَ الْوَادِيَ فَسَلَكُوا تِلْكَ الظُّلْمَةَ أَرْبَعِينَ يَوْماً وَ لَيْلَةً ثُمَّ خَرَجُوا إِلَي ضَوْءٍ لَيْسَ بِضَوْءِ شَمْسٍ وَ لَا قَمَرٍ وَ لَا أَرْضٍ حَمْرَاءَ وَ رَمْلَةٍ خَشْخَاشَةٍ أَيْ مُصَوِّتَةٍ فَإِذَا هُوَ بِقَصْرٍ مَبْنِيٍّ فِي تِلْكَ الْأَرْضِ طُولُهُ فَرْسَخٌ فِي فَرْسَخٍ عَلَيْهِ بَابٌ فَنَزَلَ ذُو الْقَرْنَيْنِ بِعَسْكَرِهِ ثُمَّ خَرَجَ وَحْدَهُ حَتَّي دَخَلَ الْقَصْرَ فَإِذَا حَدِيدَةٌ قَدْ وُضِعَتْ طَرَفَاهَا عَلَي جَانِبِ الْقَصْرِ مِنْ هَاهُنَا وَ هَاهُنَا وَ إِذَا بِطَائِرٍ⁽³⁾أَسْوَدَ شَبِيهٍ بِالْخُطَّافِ مَزْمُومٍ بِأَنْفِهِ إِلَي الْحَدِيدَةِ مُعَلَّقٍ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ

ذوالقرنین گفت: من ناچارم از این که در آن بروم. علماء گفتند: خود می‌دانی.

ذوالقرنین گفت: کدام مرکب‌ها تیزبین‌ترند؟ گفتند: اسب. گفت: چه اسبی تیزبین‌تر است؟ گفتند ماده. گفت: از ماده‌ها کدام تیزبین‌ترند؟ گفتند: نزاییده‌ها. ذوالقرنین فرستاد و شش هزار کره اسب ماده فراهم کرد و شش هزار مرد چالاک و خردمند از سپاه خود برگزید و به هر کدام اسبی داد و خضر را فرمانده دو هزار نمود و ذوالقرنین با چهار هزار ماند و به باقی مردم گفت تا دوازده سال در اینجا بمانید؛ اگر ما برگشتیم که بسیار خوب، وگرنه به بلاد خود برگردید. خضر گفت: پادشاه! ما در ظلمت راه می‌رویم و یکدیگر را نمی‌بینم، اگر گم شدیم چه کنیم؟ ذوالقرنین به او یک دانه سرخ داد و گفت: چون گرفتار گم شدن شوید، این مهره را بینداز تا فریاد بزند و گمشده‌ها به آنجا بیایند.

خضر یک منزل پیش از ذوالقرنین بود و از هر جا کوچ می‌کرد،ذوالقرنین بار می‌نهاد. در این میانه که خضر می‌رفت، به دره‌ای رسید و به دلش افتاد که چشمه زندگی در آن است. بر لب آن دره‌ای است. به یارانش گفت: از اینجا حرکت نکنید و آن مهره را انداخت و پس از مدتی طولانی بانک آن را شنید و نزد آن رفت، دید در کنار چشمه است.

خضر جامه در آورد و در چشمه رفت و دید سپیدتر از شیر است و شیرین‌تر از عسل. از آن نوشیده و در آن غسل کرد و وضو ساخت و جامه‌ها را پوشید. آن گاه مهره را به سوی یارانش افکند و فریاد کرد و خضر به دنبال آوازش نزد یاران خود برگشت و سوار شد و گفت: به نام خدا بروید.

ذوالقرنین آن وادی را نیافت و از آن گذشت و چهل شبانه روز در تاریکی رفتند تا به یک روشنایی رسیدند که نه از خورشید بود و نه از ماه. زمین سرخی بود و ریگستان. در آن زمین کاخی به اندازه یک فرسخ در یک فرسخ بود که دری داشت. ذوالقرنین قشون خود را در آن جا فرود آورد و تنها به آن کاخ رفت و دید یک میله آهن بر روی دیوار کاخ است و پرنده سیاهی از بینی به آن مهار شده و میان آسمان و زمین آویزان است.

فَلَمَّا سَمِعَ الطَّائِرُ خَشْخَشَةَ ذِي الْقَرْنَيْنِ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ أَنَا ذُو الْقَرْنَيْنِ فَقَالَ الطَّائِرُ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ أَ مَا كَفَاكَ مَا وَرَاكَ حَتَّي وَصَلْتَ إِلَيَّ ثُمَّ قَالَ الطَّائِرُ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ حَدِّثْنِي فَقَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ سَلْ فَقَالَ هَلْ كَثُرَ بِنَاءُ الْآجُرِّ وَ الْجِصِّ فِي الْأَرْضِ قَالَ نَعَمْ فَانْتَفَضَ الطَّائِرُ انْتِفَاضَةً ثُمَّ انْتَفَخَ فَبَلَغَ ثُلُثَ الْحَدِيدَةِ ثُمَّ قَالَ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ هَلْ كَثُرَتِ الْمَعَازِفُ قَالَ نَعَمْ فَانْتَفَضَ الطَّيْرُ وَ امْتَلَأَ حَتَّي مَلَأَ مِنَ الْحَدِيدَةِ ثُلُثَيْهَا ثُمَّ قَالَ هَلْ كَثُرَتْ شَهَادَاتُ الزُّورِ فِي الْأَرْضِ قَالَ نَعَمْ فَانْتَفَضَ الطَّائِرُ انْتِفَاضَةً فَمَلَأَ الْحَدِيدَةَ وَ سَدَّ مَا بَيْنَ جِدَارَيِ الْقَصْرِ فَخَشِيَ‌⁽¹⁾وَ خَافَ ذُو الْقَرْنَيْنِ وَ فَرِقَ فَرَقاً شَدِيداً فَقَالَ الطَّائِرُ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ لَا تَخَفْ حَدِّثْنِي قَالَ سَلْ قَالَ هَلْ يَتْرُكُ‌⁽²⁾النَّاسُ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ لَا قَالَ فَانْضَمَّ الطَّائِرُ ثُلُثاً ثُمَّ قَالَ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ هَلْ تَرَكَ النَّاسُ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ بَعْدُ قَالَ لَا قَالَ فَانْضَمَّ الطَّائِرُ ثُلُثاً ثُمَّ قَالَ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ هَلْ تَرَكَ النَّاسُ غُسْلَ الْجَنَابَةِ بَعْدُ قَالَ لَا قَالَ فَصَارَ الطَّائِرُ كَمَا كَانَ ثُمَّ قَالَ اسْلُكْ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ هَذِهِ الدَّرَجَةَ دَرَجَةً إِلَي أَعْلَي الْقَصْرِ فَسَلَكَهَا ذُو الْقَرْنَيْنِ وَ هُوَ خَائِفٌ وَجِلٌ لَا يَدْرِي عَلَي مَنْ يَهْجُمُ حَتَّي اسْتَوَي عَلَي صَدْرِ الدَّرَجِ فَإِذَا سَطْحٌ مَمْدُودٌ عَلَيْهِ صُورَةُ رَجُلٍ شَابٍّ قَائِمٍ عَلَيْهِ ثِيَابٌ بِيضٌ رَافِعاً وَجْهَهُ إِلَي السَّمَاءِ وَاضِعاً يَدَيْهِ عَلَي فِيهِ فَلَمَّا سَمِعَ خَشْخَشَةَ ذِي الْقَرْنَيْنِ قَالَ مَا هَذَا قَالَ أَنَا ذُو الْقَرْنَيْنِ قَالَ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ السَّاعَةَ قَدِ اقْتَرَبَتْ وَ أَنَا أَنْتَظِرُ أَمْرَ رَبِّي يَأْمُرُنِي أَنْ أَنْفُخَ فَأَنْفُخُ ثُمَّ أَخَذَ صَاحِبُ الصُّورِ شَيْئاً مِنَ بَيْنِ يَدَيْهِ كَأَنَّهُ حَجَرٌ فَقَالَ خُذْهَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ فَإِنْ شَبِعَ هَذَا شَبِعْتَ وَ إِنْ جَاعَ هَذَا جُعْتَ فَأَخَذَ ذُو الْقَرْنَيْنِ الْحَجَرَ وَ نَزَلَ إِلَي أَصْحَابِهِ فَحَدَّثَهُمْ بِأَمْرِ الطَّائِرِ وَ مَا قَالَ لَهُ وَ مَا رَدَّ عَلَيْهِ وَ مَا قَالَ صَاحِبُ الصُّورِ ثُمَّ جَمَعَ عُلَمَاءَ عَسْكَرِهِ فَقَالَ أَخْبِرُونِي عَنْ هَذَا الْحَجَرِ مَا أَمْرُهُ فَقَالُوا أَيُّهَا الْمَلِكُ أَخْبِرْنَا بِمَا قَالَ لَكَ فِيهِ صَاحِبُ الصُّورِ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ إِنَّهُ قَالَ لِي إِنْ شَبِعَ هَذَا شَبِعْتَ وَ إِنْ جَاعَ جُعْتَ فَوَضَعَتِ الْعُلَمَاءُ ذَلِكَ الْحَجَرَ فِي إِحْدَي كَفَّتَيِ الْمِيزَانِ وَ أَخَذُوا حَجَراً مِثْلَهُ فَوَضَعُوهُ فِي الْكِفَّةِ الْأُخْرَي ثُمَ

چون خش و خش ذوالقرنین را شنید گفت: این کیست؟ گفت من ذوالقرنینم. گفت: آنچه پشت خود داری تو را بس نبود که خود را به من رساندی؟ آن پرنده گفت: ای ذوالقرنین! برایم حدیث بگو. گفت: بپرس.

گفت: ساختمان آجر و گچ در زمین بسیار شده است؟ گفت: آری. پرنده پری گشود و باد کرد تا یک سوم آن آهن را گرفت. گفت: ای ذوالقرنین! ساز و آواز بسیار شده است؟ گفت: آری. پرنده پر زد و دو سوم آهن را پر کرد و گفت: آیا گواهی به دروغ فراوان شده است؟ گفت: آری. پرنده پری زد و همه آهن را پر کرد و میان دو دیوار کاخ را سد کرد و بر دو زانو نشست.ذوالقرنین سخت ترسید. پرنده گفت: نترس، با من صحبت کن! گفت: بپرس. گفت: آیا مردم از شهادت به یگانگی خدا دست کشیدند؟ گفت: نه. پرنده تا یک سوم به خود پیوست. سپس گفت: ای ذوالقرنین! مردم نماز واجب را ترک کردند؟گفت: نه. پرنده یک سوم دیگر جمع شد. سپس گفت: ای ذوالقرنین! مردم غسل جنابت را وانهادند؟ گفت: نه. پرنده به صورت اول شد.بعد گفت: پله‌های این کاخ را بگیر و بالا برو. او ترسان بالا رفت و نمی‌دانست چه در پیش دارد تا بالای پله‌ها رسید. در آنجا پشت بام پهنی بود که پیکره مرد جوانی ایستاده با جامه سپید در آن بود که رو به آسمان برداشته و دو دست بر دهان نهاده است. چون خش خش ذوالقرنین را شنید گفت: این چیست؟ گفت: من ذوالقرنین هستم. گفت: ای ذوالقرنین! راستی قیامت نزدیک است و من در انتظار فرمان پروردگارم که در صور بدمم.سپس صاحب صور از پیش خود چیزی مانند سنگ برداشت و به ذوالقرنین گفت آن را بگیر، اگر آن سیر شد، تو سیر می‌شوی و اگر گرسنه شد، گرسنه می‌گردی. ذوالقرنین آن سنگ را گرفت و نزد یارانش آمد و هر چه دیده بود به آن‌ها گفت. سپس علماء جماعتش را جمع کرد و گفت: به من خبر دهید از این سنگ که چیست. گفتند: صاحب صور دربارهآن به تو چه گفت؟ گفت: به من گفت اگر این سیر شود تو سیر می‌شوی و اگر گرسنه شود، تو گرسنه می‌شوی. علماء آن سنگ را در یک کفه ترازو نهادند و سنگی مانندش در کفه دیگر