ترجمه اصول کافی جلد 4

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : کلینی، محمد بن یعقوب، - ۳۲۹ق.

عنوان قراردادی : الکافی .اصول . فارسی - عربی

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه اصول کافی/ تالیف محمد کلینی؛ ترجمه صادق حسن‌زاده.

مشخصات نشر : تهران: قائم آل‌محمد، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۴ج.

شابک : ۱۷۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ دوم 964-8911-10-X : ؛ ۲۱۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ سوم) ؛ ج.۱، چاپ دوم‌964-8911-06-1: ؛ ج.۲، چاپ دوم: 964-8911-07-X ؛ ج.۳، چاپ دوم‌964-8911-08-8: ؛ ج.۴، چاپ دوم : 964-8911-09-6

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : کتاب حاضر در سالهای مختلف توسط مترجمین و ناشرین متفاوت ترجمه و منتشرشده‌است.

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.۱ (چاپ سوم: ۱۳۸۶) (دوم ناشر).

یادداشت : ج. ۱ - ۴ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : عنوان روی جلد: ترجمه و متن کامل اصول کافی.

عنوان روی جلد : ترجمه و متن کامل اصول کافی.

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۴ق.

شناسه افزوده : حسن‌زاده، صادق، مترجم

رده بندی کنگره : BP۱۲۹ /ک۸ک۲۲۰۴۱ ۱۳۸۵ الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۶۹۹۵۳

اشاره

فهرست مطالب

اشاره

بدزبانی ١١

کسی که از شرّش می‌ترسند ١٧

ستمکاری ١٩

فخر و کبر ١٩

سخت‌دلی ٢٣

بیدادگری ٢٣

پیروی هوس ٣٣

فریفتن،خیانت و نیرنگ ٣۵

دروغ ٣٧

دوزبانی ۴٧

قهر و جدائی ۴٩

گسستن پیوند خویشاوندی و قطع رحم ۵١

نافرمانی از پدر و مادر ۵٧

بیزاری جستن از نسب ۵٩

دربارۀ کسی که مسلمانان را آزار داده،خوارشان می‌کند ۶١

دربارۀ کسی که عیب و لغزش مؤمنان را می‌جوید ۶٧

سرزنش کردن ۶٩

غیبت کردن و بهتان گفتن ٧١

سخن گفتن به زیان مؤمن ٧۵

شماتت کردن(شادی بدخواهانه)٧۵

دشنام گفتن ٧٧

تهمت‌زدن و بدگمانی ٧٩

دربارۀ کسی که خیرخواه برادر مؤمنش نیست ٨١

انجام ندادن وعده ٨٣

ص :٣

دربارۀ کسی که از برادر مؤمنش پرده‌پوشی می‌کند ٨۵

دربارۀ کسی که برادرش از او یاری می‌خواهد و او یاری‌اش نمی‌کند ٨٩

دربارۀ کسی که چیزهای خودش یا دیگران را از مؤمن بازمی‌دارد ٨٩

دربارۀ کسی که مؤمنی را می‌ترساند ٩٣

باب سخن‌چینی ٩٣

باب فاش‌کردن ٩۵

باب آن‌کس که آفریده را فرمان برد به نافرمانی آفریدگار ٩٩

باب کیفرهای شتابناک گناهان ١٠١

باب همنشینی با گنه‌کاران ١٠٣

باب اقسام مردم ١١٣

باب کفر ١١٧

باب اقسام کفر ١٢٧

باب ستون‌های کفر و شعبه‌های آن ١٣١

باب صفت دورویی و دورو ١٣۵

باب شرک ١٣٩

باب تردید ١۴٣

باب گمراهی ١۴٧

باب ناتوان در دین ١۵٣

باب کسانی که کارشان موقوف به فرمان خداست ١۵٩

باب اصحاب اعراف ١۶١

باب در بیان اقسام مخالفان و قدریّه و خوارج و مرجئه و اهالی شهرها ١۶٣

باب دلجوئی‌شدگان ١۶۵

باب در بیان اشتراک دورویان و گمراهان و شیطان در دعوت الهی ١۶٩

باب در بیان گفتار خدای برتر«و بعضی از مردم خدا را بر یک حال می‌پرستند»١٧١

باب کمتر چیزی که بنده به وسیله آن مؤمن یا کافر یا گمراه شود ١٧٣

باب ١٧۵

باب پایداری ایمان و اینکه آیا رواست خدا ایمان را از کسی بگیرد؟١٧۵

باب صاحبان ایمان عاریتی ١٧٧

ص :۴

باب در نشانۀ عاریت‌دار ١٨١

باب فراموشی دل ١٨١

باب در تیرگی دل آدم دورو،گرچه زبان‌آور باشد و روشنی دل مؤمن،گرچه ١٨۵

باب در دگرگونی حالات دل ١٨٧

باب بداندیشی(وسوسه)و حدیث نفس ١٨٩

باب اعتراف به گناهان و پشیمانی از آنها ١٩١

باب نهان داشتن گناهان ١٩۵

باب کسی که آهنگ کار نیک یا کار بد کند ١٩٧

باب توبه ١٩٩

باب آمرزش‌خواهی از گناه ٢٠٧

باب در بیان آنچه خدای عزّتمند هنگام توبه آدم ٧ به او بخشید ٢١١

باب گناهان کوچک ٢١۵

باب در اینکه گناهان سه قسم‌اند ٢١٩

باب شتاب در کیفر گناه ٢٢١

باب در تفسیر گناهان ٢٢٧

باب نادر ٢٢٩

باب نادر دیگر ٢٣١

خداوند به وسیلۀ عامل بلا را از غیرعامل رفع می‌کند ٢٣٣

ترک گناه آسان‌تر از جست‌وجوی توبه است ٢٣٣

استدراج ٢٣٣

حساب‌رسی عمل ٢٣۵

دربارۀ کسی که از مردم عیب‌جویی می‌کند ٢۴٩

مسلمان برای آنچه در جاهلیت کرده،گرفتار نمی‌شود ٢۵١

همانا کفر با توبه،عمل را باطل نمی‌کند ٢۵٣

معاف‌شدگان از بلا ٢۵٣

آنچه از امّت برداشته شده است ٢۵۵

باب«همانا هیچ گناهی با وجود ایمان زیان نمی‌رساند و هیچ نیکی‌ای...»٢۵٧

ص :۵

کتاب دعا

بابی دربارۀ فضیلت دعا و تشویق کردن و برانگیختن دیگران بر آن ٢۶١

بابی دربارۀ اینکه دعا،سلاح مؤمن است ٢۶۵

بابی دربارۀ اینکه دعا،بلا و قضا را باز می‌گرداند ٢۶٧

بابی دربارۀ اینکه دعا،درمان هر دردی است ٢٧١

بابی دربارۀ اینکه هرکه دعا کند برآورده گردد ٢٧١

بابی دربارۀ الهام‌شدن دعا بر دل مؤمن ٢٧١

پیش‌دستی کردن در دعا نمودن پیش از فرارسیدن بلا ٢٧٣

بابی دربارۀ باورداشتن برآورده شدن دعا ٢٧۵

بابی دربارۀ روی آوردن به دعا ٢٧۵

بابی دربارۀ پافشاری نمودن در دعا و انتظار کشیدن برای برآورده شدن دعا ٢٧٧

بابی دربارۀ نام‌بردن و برشمردن درخواست در دعا ٢٨١

بابی دربارۀ نهان داشتن دعا ٢٨١

بابی دربارۀ زمان‌ها و حالت‌هایی که امید برآورده شدن دعا در آنها می‌رود ٢٨١

بابی دربارۀ آرزومندی،و بیمناکی،و ناله‌گری،و از همه‌گسستگی ٢٨٧

بابی دربارۀ گریه ٢٩١

بابی دربارۀ ستایش نمودن پیش از دعا ٢٩۵

بابی دربارۀ گردهمایی برای دعا کردن ٣٠١

بابی دربارۀ گسترده نمودن دعا بر همگان ٣٠٣

بابی دربارۀ آن کس که برآورده شدن دعایش واپس افتد ٣٠٣

بابی دربارۀ صلوات فرستادن بر محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و خاندانش علیهم السّلام ٣٠٩

بابی دربارۀ آنچه از ذکر و یاد خدای عزّتمند و شکوهمند در هر مجلسی ٣١٩

بابی دربارۀ بسیار یاد نمودن خدای عزّتمند و شکوهمند ٣٢٣

بابی دربارۀ این‌که صاعقه ذکرگو را درنرسد ٣٢٧

بابی دربارۀ به ذکر خدای عزّتمند و شکوهمند پرداختن ٣٢٩

بابی دربارۀ یاد نمودن پنهانی خدای عزّتمند و شکوهمند ٣٣١

بابی دربارۀ یاد نمودن خدای عزّتمند و شکوهمند در میان غفلت‌مندان ٣٣٣

ص :۶

بابی دربارۀ ستودن و به بزرگی یاد نمودن ٣٣٣

بابی دربارۀ آمرزش‌خواهی ٣٣٧

باب سبحان اللّه گفتن و لا إله إلاّ اللّه گفتن و أللّه أکبر گفتن ٣٣٩

بابی دربارۀ دعا نمودن برای برادران دینی در پشت‌سر آنان ٣۴١

بابی دربارۀ آن‌کس که دعایش پذیرفته آید ٣۴۵

بابی دربارۀ آن‌کس که دعایش به اجابت نرسد و پذیرفته نیاید ٣۴٩

بابی دربارۀ نفرین نمودن دشمن ٣۵١

بابی دربارۀ نفرین کردن یکدیگر ٣۵۵

بابی دربارۀ آنچه که خدای فرازمند خویشتن را به آن به بزرگی یاد کند ٣۵٩

بابی دربارۀ آن‌کس که«لا اله الاّ اللّه»گوید ٣۶١

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«لا إله إلاّ اللّه و اللّه أکبر»٣۶٣

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«لا إله إلاّ اللّه وحده وحده وحده»٣۶٣

بابی دربارۀ آن‌کس که ده بار بگوید:«لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له»٣۶٣

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له...»٣۶۵

بابی دربارۀ آن‌کس که هر روز ده بار بگوید:«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه...»٣۶۵

بابی دربارۀ آن‌کس که ده بار بگوید:«یا اللّه یا اللّه...»٣۶٧

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«لا إله إلاّ اللّه حقّا حقّا»٣۶٧

بابی دربارۀ آن‌کس که«یا ربّ یا ربّ»گوید ٣۶٧

بابی دربارۀ آن‌کس که پاکدلانه بگوید:«لا اله الاّ الله»٣۶٩

بابی دربارۀ آن‌کس که گوید:«ما شاء اللّه و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه»٣۶٩

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو الحیّ القیّوم...»٣٧١

باب سخن در صبحگاهان و شامگاهان ٣٧١

دعا هنگام خواب و بیداری ۴٠١

دعا هنگام بیرون رفتن از منزل ۴١١

دعا پیش از نماز ۴١٩

دعای پس از نمازها ۴٢١

دعا برای روزی ۴٣٣

ص :٧

دعا برای پرداخت بدهی ۴۴٣

دعا برای ناراحتی و نگرانی و اندوه و ترس ۴۴۵

دعا برای دردها و بیماری‌ها ۴۶٣

حرز و تعویذ ۴٧٣

دعا هنگام خواندن قرآن ۴٨٣

دعا برای حفظ قرآن ۴٨٧

دعاهای کوتاه برای همۀ خواسته‌های دنیا و آخرت ۴٩١

کتاب فضیلت قرآن

فضیلت حامل قرآن ۵۴۵

دربارۀ کسی که با مشقّت قرآن می‌آموزد ۵۵١

دربارۀ کسی که قرآن را حفظ کرده،سپس آن را فراموش کرده است ۵۵٣

دربارۀ خواندن قرآن ۵۵٧

دربارۀ خانه‌هایی که در آنها قرآن خوانده می‌شود ۵۵٩

ثواب قرآن خواندن ۵۶١

خواندن قرآن از روی مصحف ۵۶۵

دربارۀ ترتیل‌خوانی قرآن با صدای خوب ۵۶٧

دربارۀ کسی که هنگام تلاوت قرآن خود را به غش می‌زند ۵٧٣

زمانی که قرآن در آن خوانده شود و به پایان برسد ۵٧٣

قرآن چنانچه نازل شده است،بالا می‌رود ۵٧٧

فضل قرآن ۵٧٩

باب نوادر ۵٩۵

کتاب معاشرت[آداب اجتماعی]

باب معاشرت واجب ۶٠٩

نیکو معاشرت بودن ۶١٣

دربارۀ کسی که دوستی و هم‌نشینی با او واجب است ۶١۵

دربارۀ کسی که هم‌نشینی و دوستی با او ناپسند است ۶١٧

ص :٨

دوستی و مهرورزی با مردم ۶٢۵

اظهار دوستی به برادر ۶٢٧

دربارۀ سلام‌کردن ۶٢٧

دربارۀ کسی که واجب است آغاز به سلام کند ۶٣٣

دربارۀ اینکه وقتی یک نفر از گروه سلام می‌کند،کفایت می‌کند ۶٣۵

سلام کردن به زن‌ها ۶٣٧

دربارۀ سلام بر اهل سایر ادیان ۶٣٧

نامه‌نویسی به اهل ذمّه ۶۴٣

دربارۀ چشم‌پوشی ۶۴٣

باب نادر ۶۴۵

عطسه و جواب آن ۶۴٧

واجب بودن بزرگداشت مسلمان سالخورده ۶۵٩

دربارۀ گرامی شمردن شخص کریم ۶۶١

دربارۀ حقّ کسی که داخل خانه می‌شود ۶۶٣

هم‌نشینی به امانت‌داری است ۶۶٣

دربارۀ صحبت درگوشی ۶۶۵

دربارۀ نشستن ۶۶۵

دربارۀ تکیه زدن و بر دست تکیه دادن ۶۶٩

باب شوخی و خنده ۶٧١

دربارۀ حقّ همسایگی ۶٧٧

دربارۀ مرز همسایگی ۶٨۵

دربارۀ نیکو همراهی و حقّ همسفر ۶٨٧

دربارۀ نامه‌نگاری به همدیگر ۶٨٩

باب نوادر ۶٨٩

باب ۶٩٣

دربارۀ نهی از سوزاندن کاغذهای نوشته شده ۶٩٧

ص :٩

باب البذاء

[٢۶٠٧]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن فضّال، عن أبی المغراء،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

[إنّ]من علامات شرک الشّیطان الّذی لا یشکّ فیه أن یکون فحّاشا،لا یبالی ما قال و لا ما قیل فیه.

[٢۶٠٨]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إذا رأیتم الرّجل لا یبالی ما قال و لا ما قیل له فإنّه لغیّة أو شرک شیطان.

[٢۶٠٩]٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن عمر بن أذینة،عن أبان بن أبی عیّاش،عن سلیم بن قیس،عن أمیر المؤمنین علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إنّ اللّه حرّم الجنّة علی کلّ فحّاش بذیء،قلیل الحیاء، لا یبالی ما قال و لا ما قیل له.فإنّک إن فتّشته لم تجده إلاّ لغیّة أو شرک شیطان فقیل:یا رسول اللّه و فی النّاس شرک شیطان؟فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:أما تقرأ قول اللّه عزّ و جلّ: وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ. قال:و سأل رجل فقیها:

هل فی النّاس من لا یبالی ما قیل له؟قال:من تعرّض للنّاس یشتمهم و هو یعلم أنّهم لا یترکونه،فذلک الّذی لا یبالی ما قال و لا ما قیل فیه.

[٢۶١٠]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن أبی جمیلة،یرفعه عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ اللّه یبغض الفاحش المتفحّش.

ص :١٠

[ادامه کتاب ایمان و کفر]

بدزبانی

[٢۶٠٧]١-ابو بصیر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:از نشانه‌های مشارکت شیطان در چیزی،که در آن تردید نمی‌شود این است که شخص بسیار دشنام‌گو باشد و به آنچه می‌گوید و به آنچه درباره‌اش می‌گویند، اهمیّت ندهد.

[٢۶٠٨]٢-عبد اللّه سنان از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:وقتی مردی دیدید که به آنچه می‌گوید و به آنچه درباره‌اش می‌گویند اهمیّت نمی‌دهد بدانید که او یا از زن گمراه است یا نتیجۀ مشارکت شیطان با پدرش.

[٢۶٠٩]٣-سلیم قیس از امیر مؤمنان علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

همانا خداوند بهشت را بر بسیار دشنام‌گوی بدزبان اندک شرم که به آنچه می‌گوید و به آنچه درباره‌اش می‌گویند اهمیّت نمی‌دهد حرام کرده است؛زیرا اگر او را بکاوی جز از زن گمراه یا از پدری که شریک شیطان است نخواهد بود.گفتند:ای رسول خدا مگر در میان مردم،شریکی برای شیطان است؟ رسول خدا فرمودند:آیا سخن خداوند عزّتمند را نخوانده‌اید که فرمود:«و با آنان در اموال و اولاد مشارکت کن.»[اسراء(١٧):۶۴]راوی گفته است:و مردی از فقیه پرسید:آیا در مردم کسی هست که به آنچه درباره‌اش می‌گویند،اهمیّت ندهد؟فرمود:هرکس به مردم روکرده،دشنام‌شان بگوید و بداند که آنان او را رها نمی‌کنند همان کسی است که به آنچه می‌گوید و به آنچه درباره‌اش می‌گویند، اهمیّت نمی‌دهد.

[٢۶١٠]۴-ابو جمیله حدیثی را به حضرت باقر علیه السّلام رسانده که ایشان فرموده‌اند:همانا خداوند دشنام‌گوی دشنام‌پیشه را دشمن می‌دارد.

ص :١١

[٢۶١١]۵-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن سالم،عن أحمد بن نضر،عن عمرو بن نعمان الجعفیّ قال:

کان لأبی عبد اللّه علیه السّلام صدیق لا یکاد یفارقه إذا ذهب مکانا فبینما هو یمشی معه فی الحذّاءین و معه غلام له سندیّ یمشی خلفهما إذا التفت الرّجل یرید غلامه ثلاث مرّات فلم یره فلمّا نظر فی الرّابعة قال:یا ابن الفاعلة أین کنت؟ قال:فرفع أبو عبد اللّه علیه السّلام یده فصکّ بها جبهة نفسه،ثمّ قال:سبحان اللّه تقذف أمّه؟قد کنت أری أنّ لک ورعا فإذا لیس لک ورع،فقال:جعلت فداک إنّ أمّه سندیّة مشرکة،فقال:أما علمت أنّ لکلّ أمّة نکاحا،تنحّ عنّی،قال:فما رأیته یمشی معه حتّی فرّق الموت بینهما.

و فی روایة أخری:إنّ لکلّ أمّة نکاحا یحتجزون به من الزّنا.

[٢۶١٢]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن ابن أذینة،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إنّ الفحش لو کان مثالا لکان مثال سوء.

[٢۶١٣]٧-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن عمر بن یزید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان فی بنی إسرائیل رجل فدعا اللّه أن یرزقه غلاما ثلاث سنین فلمّا رأی أنّ اللّه لا یجیبه قال:یا ربّ أبعید أنا منک فلا تسمعنی أم قریب أنت منّی فلا تجیبنی قال:فأتاه آت فی منامه،فقال:إنّک تدعو اللّه عزّ و جلّ منذ ثلاث سنین بلسان بذیء و قلب عات غیر تقیّ و نیّة غیر صادقة،فاقلع عن بذائک و لیتّق اللّه قلبک و لتحسن نیّتک،قال:ففعل الرّجل ذلک ثمّ دعا اللّه فولد له غلام.

[٢۶١۴]٨-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن

ص :١٢

[٢۶١١]۵-عمرو بن نعمان جعفی گفته است:حضرت صادق علیه السّلام دوستی داشت که از ایشان جدا نمی‌شد،به هرکجا که می‌رفت.روزی با ایشان در میان بازار کفش‌دوزان راه می‌رفت و غلامش که سندی بود هم به دنبالش می‌آمد،که ناگاه به پشت‌سرش نگاه کرد تا غلامش را ببیند،سه بار چنین کرد و او را ندید.

چون بار چهارم برگشت و او را دید،گفت:ای پسر زن بدکار کجا بود؟راوی گفته است:در این هنگام حضرت صادق علیه السّلام دستش را بالا برده،بر پیشانی‌اش زد و سپس فرمود:سبحان اللّه به مادرش تهمت می‌زنی؟من گمان می‌کردم تو پرهیزگاری و اکنون می‌بینم که تو را هیچ پرهیزگاری‌ای نیست.او عرض کرد:

جانم فدایت مادر او از سندیان مشرک است.حضرت فرمودند:آیا نمی‌دانی که برای هر امّتی،ازدواجی است.از من دورشو.راوی گفته است:از آن پس ندیدم که او به همراه آن حضرت راه برود تا مرگ میان‌شان جدایی انداخت.و در روایت دیگری آمده است:همانا برای هر امّتی ازدواجی است که به سبب آن خود را از زنا نگاه می‌دارند.

[٢۶١٢]۶-زراره از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

همانا اگر برای دشنام چهره‌ای باشد چهرۀ بدی خواهد بود.

[٢۶١٣]٧-عمر یزید روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:در بنی اسرائیل مردی بود که سه سال از خدا خواست تا پسری به او بدهد و چون دید که خداوند دعایش را مستجاب نمی‌کند،عرض کرد:پروردگارا آیا من از تو دورم که صدایم را نمی‌شنوی یا به من نزدیک هستی و پاسخم نمی‌دهی.آن‌گاه کسی به خوابش آمد و به او گفت:تو از سه سال پیش با بدزبانی و دلی سرکش و ناپرهیزگار و نیّتی ناراست خدا را می‌خوانی.پس زبانت را پاک کرده،با دلت از خداوند پرواکن و نیّت‌ات را نیکو نما.حضرت فرموده است:آن مرد چنین کرد و سپس به دعا پرداخت و آن‌گاه پسری برایش به دنیا آمد.

[٢۶١۴]٨-سماعه از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

ص :١٣

عیسی،عن سماعة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إنّ من شرّ عباد اللّه من تکره مجالسته لفحشه.

[٢۶١۵]٩-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن ابن محبوب،عن ابن رئاب،عن أبی عبیدة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

البذاء من الجفاء و الجفاء فی النّار.

[٢۶١۶]١٠-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن سنان،عن ابن مسکان،عن الحسن الصّیقل قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ الفحش و البذاء و السّلاطة من النّفاق.

[٢۶١٧]١١-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن النّعمان،عن عمرو بن شمر،عن جابر،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إنّ اللّه یبغض الفاحش البذیء و السّائل الملحف.

[٢۶١٨]١٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن ابن أذینة،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم لعائشة:یا عائشة إنّ الفحش لو کان ممثّلا لکان مثال سوء.

[٢۶١٩]١٣-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن أحمد بن محمّد، عن بعض رجاله قال:

قال:من فحش علی أخیه المسلم نزع اللّه منه برکة رزقه و وکله إلی نفسه و أفسد علیه معیشته.

[٢۶٢٠]١۴-عنه،عن معلّی،عن أحمد بن غسّان،عن سماعة قال:

دخلت علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فقال لی مبتدئا:یا سماعة ما هذا الّذی کان بینک

ص :١۴

همانا از بدترین بندگان خداوند کسی است که مردم به جهت دشنام‌گویی‌اش از هم‌نشینی با او بپرهیزند.

[٢۶١۵]٩-ابو عبیده روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:بدزبانی ستم است و ستم در آتش.

[٢۶١۶]١٠-حسن صیقل روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:همانا دشنام‌گویی،بدزبانی و زبان‌درازی از نفاق است.

[٢۶١٧]١١-جابر از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

همانا خداوند دشنام‌گوی بدزبان و گدای سمج را دشمن می‌دارد.

[٢۶١٨]١٢-زراره از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا به عایشه فرمودند:ای عایشه همانا دشنام‌گویی اگر چهره‌ای داشته باشد،بد چهره‌ای خواهد بود.

[٢۶١٩]١٣-مردی روایت کرده که حضرت فرمودند:هرکس به برادر مسلمانش دشنام بدهد،خداوند برکت روزی‌اش را از او گرفته،به خودش واگذار کرده،زندگی‌اش را تباه می‌کند.

[٢۶٢٠]١۴-سماعه گفته است:به نزد حضرت صادق علیه السّلام رفتم و ایشان آغاز

ص :١۵

و بین جمّالک؟!إیّاک أن تکون فحّاشا أو صخّابا أو لعّانا،فقلت:و اللّه لقد کان ذلک،أنّه ظلمنی،فقال:إن کان ظلمک لقد أربیت علیه إنّ هذا لیس من فعالی و لا آمر به شیعتی،استغفر ربّک و لا تعد،قلت:أستغفر اللّه،و لا أعود.

باب من یتّقی شرّه

[٢۶٢١]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:بینا هو ذات یوم عند عائشة إذا استأذن علیه رجل فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:بئس أخو العشیرة،فقامت عائشة فدخلت البیت و أذن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم للرّجل،فلمّا دخل أقبل علیه بوجهه و بشره[إلیه]یحدّثه حتّی إذا فرغ و خرج من عنده قالت عائشة:یا رسول اللّه،بینا أنت تذکر هذا الرّجل بما ذکرته به إذا أقبلت علیه بوجهک و بشرک؟فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم عند ذلک:

إنّ من شرّ عباد اللّه من تکره مجالسته لفحشه.

[٢۶٢٢]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:شرّ النّاس عند اللّه یوم القیامة الّذین یکرمون اتّقاء شرّهم.

[٢۶٢٣]٣-عنه،عن محمّد بن عیسی بن عبید،عن یونس،عن عبد اللّه بن سنان قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من خاف النّاس لسانه فهو فی النّار.

[٢۶٢۴]۴-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن ابن محبوب،عن ابن رئاب،عن أبی حمزة،عن جابر بن عبد اللّه قال:

ص :١۶

سخن کرده،فرمودند:ای سماعه این چه بود میان تو و شتربانت رخ داد؟!مبادا که تو دشنام‌گو یا فریادزن یا نفرین‌گر باشی.من عرض کردم:به خدا سوگند که چنین بود ولی او به من ستم کرد.حضرت فرمودند:اگر او به تو ستم کرده است تو بالاتر از اویی،ولی این از کردار من نیست و من شیعیانم را به آن فرمان نمی‌دهم.از پروردگارت آمرزش بخواه و دیگر به آن بازنگرد.من عرض کردم:

از خدا آمرزش می‌جویم و دیگر باز نمی‌گردم.

کسی که از شرّش می‌ترسند

[٢۶٢١]١-ابو بصیر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:همانا در روزی که پیامبر گرامی نزد عایشه بودند ناگاه مردی از ایشان اجازۀ ورود خواست.رسول خدا فرمودند:چه برادر بدی است این مرد.آن‌گاه عایشه برخاسته،به اندرون رفت و رسول خدا به مرد اجازۀ وارد شدن داد.چون آن مرد وارد شد،حضرت با خوشرویی با او رفتار کرد و با او به سخن پرداخت تا کار او پایان گرفته،از نزد حضرت بیرون رفت.عایشه گفت:ای رسول خدا شما ابتدا چنان از او یاد کردی و ناگاه با خوشی به او روآوردی؟رسول خدا در پاسخ فرمودند:همانا از بدترین بندگان خدا کسی است که به جهت دشنام‌گویی‌اش از هم‌نشینی با او بترسند.

[٢۶٢٢]٢-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:بدترین مردمان نزد خدا در روز قیامت،کسانی هستند که به جهت ترس از شرّشان بزرگ داشته شوند.

[٢۶٢٣]٣-عبد اللّه سنان روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:کسی که مردم از زبانش بترسند،در آتش دوزخ است.

[٢۶٢۴]۴-جابر عبد اللّه روایت کرده که رسول خدا فرمودند:بدترین مردمان

ص :١٧

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:شرّ النّاس یوم القیامة الّذین یکرمون اتّقاء شرّهم.

باب البغی

[٢۶٢۵]١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن قدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إنّ أعجل الشّرّ عقوبة البغی.

[٢۶٢۶]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

یقول إبلیس لجنوده:ألقوا بینهم الحسد و البغی،فإنّهما یعدلان عند اللّه الشّرک.

[٢۶٢٧]٣-علیّ،عن أبیه،عن حمّاد،عن حریز،عن مسمع أبی سیّار أنّ أبا عبد اللّه علیه السّلام کتب إلیه فی کتاب:

انظر أن لا تکلّمنّ بکلمة بغی أبدا و إن أعجبتک نفسک و عشیرتک.

[٢۶٢٨]۴-علیّ،عن أبیه،عن ابن محبوب،عن ابن رئاب،و یعقوب السّرّاج،جمیعا عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:أیّها النّاس إنّ البغی یقود أصحابه إلی النّار و إنّ أوّل من بغی علی اللّه عناق بنت آدم،فأوّل قتیل قتله اللّه عناق و کان مجلسها جریبا فی جریب و کان لها عشرون إصبعا فی کلّ إصبع ظفران مثل المنجلین فسلّط اللّه علیها أسدا کالفیل و ذئبا کالبعیر و نسرا مثل البغل،فقتلنها و قد قتل اللّه الجبابرة علی أفضل أحوالهم و آمن ما کانوا.

باب الفخر و الکبر

[٢۶٢٩]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن

ص :١٨

در روز قیامت،کسانی هستند که به جهت ترس از شرّشان بزرگ داشته می‌شوند.

ستمکاری

[٢۶٢۵]١-ابن قدّاح از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:همانا شرّی که کیفرش به شتاب می‌آید،ستمکاری است.

[٢۶٢۶]٢-سکونی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:ابلیس به سربازانش می‌گوید:میان آنان حسد و ستمکاری بیندازید؛زیرا این دو در نزد خداوند با شرک برابرند.

[٢۶٢٧]٣-مسمع ابو سیّار روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام به ایشان در نامه‌ای نوشتند:مراقب باش که هرگز سخنی ستمکارانه به زبان نیاوری اگرچه خودت و قبیله‌ات را خوش آید.

[٢۶٢٨]۴-ابن رئاب و یعقوب سرّاج از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده‌اند که امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند:ای مردم همانا ستمکاری،صاحبانش را به سوی آتش می‌راند و همانا نخستین کسی که به خدا ستم کرد،عناق دختر آدم بود و نخستین کشته‌ای که خدا او را کشت،همین عناق بود که جایگاهش یک جریب در یک جریب بود و بیست انگشت داشت که در هر انگشت دو ناخن همانند داس بود.ولی خداوند شیری به مانند فیل،گرگی همچون شتر و کرکسی مانند استر را بر او چیره کرد تا او را کشتند.که خداوند سرکشان را در برترین احوال و ایمن‌ترین زمانشان می‌کشد.

فخر و کبر

[٢۶٢٩]١-ابو حمزۀ ثمالی روایت کرده که حضرت سجّاد علیه السّلام فرمودند:شگفتا

ص :١٩

محبوب،عن هشام بن سالم،عن أبی حمزة الثّمالیّ قال:

قال علیّ بن الحسین علیهما السّلام:عجبا للمتکبّر الفخور،الّذی کان بالأمس نطفة ثمّ هو غدا جیفة.

[٢۶٣٠]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:آفة الحسب الافتخار و العجب.

[٢۶٣١]٣-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن محمّد بن إسماعیل،عن حنان،عن عقبة بن بشیر الأسدیّ قال:

قلت لأبی جعفر علیه السّلام:أنا عقبة بن بشیر الأسدیّ و أنا فی الحسب الضّخم من قومی قال فقال:ما تمنّ علینا بحسبک؟إنّ اللّه رفع بالإیمان من کان النّاس یسمّونه وضیعا إذا کان مؤمنا و وضع بالکفر من کان النّاس یسمّونه شریفا إذا کان کافرا،فلیس لأحد فضل علی أحد إلاّ بالتّقوی.

[٢۶٣٢]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن عیسی بن الضّحّاک قال:

قال أبو جعفر علیه السّلام:عجبا للمختال الفخور،و إنّما خلق من نطفة ثمّ یعود جیفة و هو فیما بین ذلک لا یدری ما یصنع به.

[٢۶٣٣]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم رجل فقال:یا رسول اللّه أنا فلان بن فلان حتّی عدّ تسعة،فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:أما إنّک عاشرهم فی النّار.

[٢۶٣۴]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن

ص :٢٠

از متکبّر فخرفروش که دیروز نطفه بوده است و فردا مرداری خواهد شد.

[٢۶٣٠]٢-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:آفت اصالت خانوادگی،فخرفروشی و خود بزرگ‌بینی است.

[٢۶٣١]٣-عقبة بن بشیر اسدی گفته است:به حضرت باقر علیه السّلام عرض کردم:

من عقبه پسر بشیر اسدی‌ام و در اصل و نسب بزرگ خاندان خودم هستم.او گفته است که حضرت به من فرمودند:آیا با اصل و نسبت‌ات بر ما منّت می‌گذاری؟ همانا خدا مردی را که پست نامیده می‌شوند،چون مؤمن شدند به سبب ایمان بالا برد و مردمی را که والا نامیده می‌شوند چون کافر گشتند به سبب کفر،پست کرد و هیچ‌کسی بر کس دیگر جز به سبب پرهیزگاری برتری ندارد.

[٢۶٣٢]۴-عیسای ضحّاک روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:شگفتا از خودبین فخرفروش که از نطفه آفریده شده و سپس مردار می‌گردد و در میان آن دو حال نمی‌داند که با او چه می‌شود.

[٢۶٣٣]۵-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که مردی به نزد رسول خدا آمده،به ایشان عرض کرد:من فلانی پسر فلانی‌ام.و تا هفت پشت شمرد.

رسول خدا به او فرمودند:هان که تو دهمین ایشان در آتش هستی.

[٢۶٣۴]۶-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

ص :٢١

أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:آفة الحسب الافتخار.

باب القسوة

[٢۶٣۵]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن عمرو بن عثمان،عن علیّ بن عیسی رفعه قال:

فیما ناجی اللّه عزّ و جلّ به موسی علیه السّلام:یا موسی لا تطوّل فی الدّنیا أملک فیقسو قلبک و القاسی القلب منّی بعید

[٢۶٣۶]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن محمّد بن حفص،عن إسماعیل بن دبیس،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا خلق اللّه العبد فی أصل الخلقة کافرا لم یمت حتّی یحبّب اللّه إلیه الشّرّ فیقرب منه فابتلاه بالکبر و الجبریّة فقسا قلبه و ساء خلقه و غلظ وجهه و ظهر فحشه و قلّ حیاؤه و کشف اللّه ستره و رکب المحارم فلم ینزع عنها،ثمّ رکب معاصی اللّه و أبغض طاعته و وثب علی النّاس،لا یشبع من الخصومات، فاسألوا اللّه العافیة و اطلبوها منه.

[٢۶٣٧]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ ٧ عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:لمّتان:لمّة من الشّیطان و لمّة من الملک،فلمّة الملک:الرّقّة و الفهم و لمّة الشّیطان السّهو و القسوة.

باب الظّلم

[٢۶٣٨]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن هارون بن الجهم،عن المفضّل بن صالح،عن سعد بن طریف،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ص :٢٢

آفت اصالت خانوادگی،فخرفروشی است.

سخت‌دلی

[٢۶٣۵]١-علی عیسی حدیثی را به امام علیه السّلام رسانده که فرموده‌اند:در مناجات خداوند عزّتمند با موسی علیه السّلام آمده است:ای موسی در این دنیا آرزوی دراز نکن.

که دلت سخت می‌شود و سخت‌دل از من دور است.

[٢۶٣۶]٢-مردی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:وقتی خدا بنده را در آفرینش سرشتش کافر بیافریند،او نمی‌میرد تا خداوند بدی را محبوب او کرده،به او نزدیک کند.آن‌گاه او را به کبر و سرکشی دچار می‌کند تا دلش سخت،اخلاقش بد،ترش‌رو،بدی‌اش آشکار،اندک حیا،پرده دریده از سوی خدا و افتاده در حرام‌ها شده،از آن‌ها جدا نگردد.آن‌گاه او در نافرمانی از خدا فرورفته،فرمانبری از او را دشمن می‌دارد و به مردمان هجوم می‌آورد و از ستیزه کردن سیر نمی‌شود.پس،از خدا عافیت بخواهید و آن را از او بجویید.

[٢۶٣٧]٣-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند:دوگونه است در دل انداختن:انداختنی‌ای از سوی شیطان و انداختنی‌ای از جانب فرشته.انداختنی فرشته،نازک‌دلی و فهم است و انداختنی شیطان ناآگاهی و سخت‌دلی.

بیدادگری

[٢۶٣٨]١-سعد طریف روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:بیداد کردن

ص :٢٣

الظّلم ثلاثة:ظلم یغفره اللّه و ظلم لا یغفره اللّه و ظلم لا یدعه اللّه،فأمّا الظّلم الّذی لا یغفره فالشّرک و أمّا الظّلم الّذی یغفره فظلم الرّجل نفسه فیما بینه و بین اللّه و أمّا الظّلم الّذی لا یدعه فالمداینة بین العباد.

[٢۶٣٩]٢-عنه،عن الحجّال،عن غالب بن محمّد،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه فی قول اللّه عزّ و جلّ: إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصٰادِ قال:

قنطرة علی الصّراط لا یجوزها عبد بمظلمة.

[٢۶۴٠]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن وهب بن عبد ربّه،و عبید اللّه الطّویل،عن شیخ من النّخع قال:

قلت لأبی جعفر علیه السّلام:إنّی لم أزل والیا منذ زمن الحجّاج إلی یومی هذا فهل لی من توبة؟قال:فسکت ثمّ أعدت علیه،فقال:لا حتّی تؤدّی إلی کلّ ذی حقّ حقّه.

[٢۶۴١]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسین بن سعید،عن إبراهیم بن عبد الحمید،عن الولید بن صبیح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما من مظلمة أشدّ من مظلمة لا یجد صاحبها علیها عونا إلاّ اللّه عزّ و جلّ.

[٢۶۴٢]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن إسماعیل بن مهران،عن درست بن أبی منصور،عن عیسی بن بشیر،عن أبی حمزة الثّمالیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

لمّا حضر علیّ بن الحسین علیهما السّلام الوفاة ضمّنی إلی صدره،ثمّ قال:یا بنیّ، أوصیک بما أوصانی به أبی علیه السّلام حین حضرته الوفاة و بما ذکر أنّ أباه أوصاه به، قال:یا بنیّ،إیّاک و ظلم من لا یجد علیک ناصرا إلاّ اللّه.

[٢۶۴٣]۶-عنه،عن أبیه،عن هارون بن الجهم،عن حفص بن عمر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٢۴

سه‌گونه است:بیدادی که خدا آن را می‌آمرزد،بیدادی که خدا آن را نمی‌آمرزد و بیدادی که خدا آن را وانمی‌گذارد.بیدادی که آن را نمی‌آمرزد،شرک است، بیدادی که آن را می‌آمرزد بیداد شخص به خویش است در میان خود و خدایش و بیدادی که خدا آن را وا نمی‌گذارد،بدهکاری میان بندگان است.

[٢۶٣٩]٢-مردی دربارۀ آیۀ«همانا پروردگارت در کمین‌گاه است.»[فجر(٨٩):

١۴]روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:پلی است به روی صراط که هیچ بنده‌ای بدهکاری از آن نمی‌گذرد.

[٢۶۴٠]٣-پیری نخعی گفت:به حضرت باقر علیه السّلام عرض کردم:من از روزگار حجّاج تا امروز پیوسته والی بوده‌ام،آیا برای من توبه‌ای مانده است؟او گفته است که حضرت خاموشی گزید.سخنم را بازگفتم.حضرت فرمودند:نه،مگر حقّ صاحبان حقّ را بازگردانی.

[٢۶۴١]۴-ولید صبیح روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هیچ بیدادی سخت‌تر از بیدادی نیست که صاحبش در برابر آن،یاوری جز خدای عزّتمند نیابد.

[٢۶۴٢]۵-ابو حمزۀ ثمالی از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که فرمودند:

وقتی وفات حضرت سجّاد علیه السّلام رسید مرا به سینه‌اش چسباند و سپس فرمود:

پسر جانم تو را سفارش می‌کنم به چیزی که پدرم علیه السّلام وقتی وفاتش فرارسید به من سفارش کرد همان چیزی که پدر او به آن سفارش کرده بود،پسر جانم مبادا به کسی بیداد کنی که در برابر تو یاوری جز خدا نمی‌یابد.

[٢۶۴٣]۶-حفص عمر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که امیر مؤمنان-درود

ص :٢۵

قال أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه:من خاف القصاص کفّ عن ظلم النّاس.

[٢۶۴۴]٧-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن إسحاق بن عمّار قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من أصبح لا ینوی ظلم أحد غفر اللّه له ما أذنب ذلک الیوم ما لم یسفک دما أو یأکل مال یتیم حراما.

[٢۶۴۵]٨-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من أصبح لا یهمّ بظلم أحد غفر اللّه ما اجترم.

[٢۶۴۶]٩-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من ظلم مظلمة أخذ بها فی نفسه أو فی ماله أو فی ولده.

[٢۶۴٧]١٠-ابن أبی عمیر،عن بعض أصحابه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:اتّقوا الظّلم،فإنّه ظلمات یوم القیامة.

[٢۶۴٨]١١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن عیسی،عن منصور،عن هشام بن سالم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم اتّقوا الظّلم،فإنّه ظلمات یوم القیامة.

[٢۶۴٩]١٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عمر بن أذینة، عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ما من أحد یظلم بمظلمة إلاّ أخذه اللّه بها فی نفسه و ماله و أمّا الظّلم الّذی بینه و بین اللّه فإذا تاب غفر اللّه له.

[٢۶۵٠]١٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن ابن أبی نجران،

ص :٢۶

خدا بر او-فرمودند:هرکس از قصاص بهراسد خود را از بیداد به مردم نگاه می‌دارد.

[٢۶۴۴]٧-اسحاق عمّار روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

هرکس صبح کند و بیداد کردن به کسی را قصد نکند،خداوند گناهان آن روزش را می‌آمرزد،تا وقتی که خونی نریخته و به حرام،مال یتیمی را نخورده باشد.

[٢۶۴۵]٨-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:هرکس صبح کند و بیداد کردن به کسی را قصد نکند،خداوند گناهی را که می‌کند،می‌آمرزد.

[٢۶۴۶]٩-هشام سالم روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس بیداد بکند،به سبب آن در جانش یا مال و فرزندانش گرفتار می‌شود.

[٢۶۴٧]١٠-یکی از اصحاب از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:از بیداد کردن بترسید؛زیرا که تاریکی روز قیامت است.

[٢۶۴٨]١١-هشام سالم از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:از بیداد کردن بترسید که آن تاریکی روز قیامت است.

[٢۶۴٩]١٢-زراره روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:هیچ کسی بیداد نمی‌کند مگر این‌که خدا به سبب آن جان و مالش را گرفتار می‌کند.امّا بیدادی که میان خود و خدایش باشد،اگر توبه کند،خدایش می‌آمرزد.

[٢۶۵٠]١٣-عبد الأعلی آزاد شدۀ خاندان سام گفته است:حضرت صادق علیه السّلام

ص :٢٧

عن عمّار بن حکیم،عن عبد الأعلی مولی آل سام قال:

قال أبو عبد اللّه مبتدئا:من ظلم سلّط اللّه علیه من یظلمه[أو علی عقبه]أو علی عقب عقبه قلت:هو یظلم فیسلّط اللّه علی عقبه أو علی عقب عقبه؟فقال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ یقول: وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً.

[٢۶۵١]١۴-عنه،عن ابن محبوب،عن إسحاق بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ أوحی إلی نبیّ من أنبیائه فی مملکة جبّار من الجبّارین أن ائت هذا الجبّار فقل له:إنّنی لم أستعملک علی سفک الدّماء و اتّخاذ الأموال و إنّما استعملتک لتکفّ عنّی أصوات المظلومین فإنّی لم أدع ظلامتهم و إن کانوا کفّارا.

[٢۶۵٢]١۵-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الحسن بن علیّ الوشّاء،عن علیّ بن أبی حمزة،عن أبی بصیر قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:من أکل مال أخیه ظلما و لم یردّه إلیه أکل جذوة من النّار یوم القیامة

[٢۶۵٣]١۶-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن سنان،عن طلحة بن زید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

العامل بالظّلم و المعین له و الرّاضی به شرکاء،ثلاثتهم.

[٢۶۵۴]١٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن هشام بن سالم قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ العبد لیکون مظلوما فما یزال یدعو حتّی یکون ظالما.

ص :٢٨

آغاز سخن کرده،فرمودند:هرکس بیداد کند خداوند کسی را بر او چیره می‌کند که به او بیداد کند[یا بر فرزندش]یا بر فرزند فرزندش.او گفته که من عرض کردم:

او بیداد می‌کند و خدا بیدادگر را بر فرزندش یا بر فرزند فرزندش چیره می‌کند؟

حضرت فرمودند:خداوند عزّتمند می‌فرماید:«کسانی که وقتی پس از خودشان فرزندان ناتوان می‌گذارند،بر آنان می‌ترسند،باید بترسند و از خدا پروا کرده،سخن استواری بگویند.»[نساء(۴):٩]

[٢۶۵١]١۴-اسحاق عمّار از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که همانا خداوند شکوهمند به پیامبری از پیامبرانش در سرزمین ستمگری از ستمگران وحی کرد که به نزد آن ستمگر برو و به او بگو:من تو را برای خون ریختن و مال گرفتن به کار نگمارده‌ام.همانا تو را به کار گماردم تا فریاد ستمدیدگان را از من بازداری؛ زیرا من شکایت آنان را وانمی‌گذارم،اگرچه کافر باشند.

[٢۶۵٢]١۵-ابو بصیر گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:هرکس مال برادرش را به بیداد بخورد و به او بازنگرداند،در روز قیامت پاره‌ای از آتش را می‌خورد.

[٢۶۵٣]١۶-طلحۀ زید روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:بیدادگر و یاری‌رسان و خرسند به آن شریکان همدیگرند.

[٢۶۵۴]١٧-هشام سالم گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:همانا بنده گاهی ستمدیده است آن‌گاه پیوسته دعا می‌کند تا بیدادگر می‌شود.

ص :٢٩

[٢۶۵۵]١٨-عدّة من أصحابنا:عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن أبی نهشل،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال:من عذر ظالما بظلمه سلّط اللّه علیه من یظلمه فإن دعا لم یستجب له و لم یأجره اللّه علی ظلامته.

[٢۶۵۶]١٩-عنه،عن محمّد بن عیسی،عن إبراهیم بن عبد الحمید،عن علیّ بن أبی حمزة،عن أبی بصیر،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال:ما انتصر اللّه من ظالم إلاّ بظالم،و ذلک قوله عزّ و جلّ:و کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً.

[٢۶۵٧]٢٠-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من ظلم أحدا ففاته فلیستغفر اللّه له فإنّه کفّاره له.

[٢۶۵٨]٢١-أحمد بن محمّد الکوفیّ،عن إبراهیم بن الحسین،عن محمّد بن خلف،عن موسی بن إبراهیم المروزیّ،عن أبی الحسن موسی علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من أصبح و هو لا یهمّ بظلم أحد غفر اللّه له ما اجترم.

[٢۶۵٩]٢٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن محبوب،عن علیّ بن أبی حمزة،عن أبی بصیر قال:

دخل رجلان علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فی مداراة بینهما و معاملة،فلمّا أن سمع کلامهما قال:أما إنّه ما ظفر أحد بخیر من ظفر بالظّلم أما إنّ المظلوم یأخذ من دین الظّالم أکثر ممّا یأخذ الظّالم من مال المظلوم،ثمّ قال:من یفعل الشّرّ بالنّاس فلا ینکر الشّرّ إذا فعل به أما إنّه إنّما یحصد ابن آدم ما یزرع و لیس یحصد أحد من المرّ حلوا و لا من الحلو مرّا فاصطلح الرّجلان قبل أن یقوما.

ص :٣٠

[٢۶۵۵]١٨-عبد اللّه سنان روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس برای بیدادگری عذر آورد خداوند کسی را بر او چیره می‌کند که به او بیداد کند.آن‌گاه اگر دعا کند مستجاب نشود و خداوند بر شکایتش او را پاداش ندهد.

[٢۶۵۶]١٩-ابو بصیر روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:خداوند جز به سبب بیدادگر از بیدادگران انتقام نمی‌گیرد و این سخن خداوند است که فرمود:

«و چنین برخی بیدادگران را به برخی دیگر وا می‌گذاریم.»[انعام(۶):١٢٩]

[٢۶۵٧]٢٠-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:هرکس به دیگری بیداد کرده و او را نیافت تا جبران کند،برایش از خدا آمرزش بخواهد تا کفّارۀ بیدادش باشد.

[٢۶۵٨]٢١-موسی بن ابراهیم مروزی از حضرت کاظم علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:هرکس صبح کند و آهنگ بیداد به کسی نکند،آنچه گناه بکند خدایش می‌آمرزد.

[٢۶۵٩]٢٢-ابو بصیر روایت کرده که دو مرد دربارۀ دعوایی در معامله‌شان به خدمت حضرت صادق علیه السّلام آمدند و چون حضرت سخن هر دو را شنید فرمود:

هان که هیچ کسی به خیر نمی‌رسد چنان‌که کسی به سبب ستم به آن می‌رسد.هان که همانا ستمدیده بسیار بیش از مالی که ستمگر از او گرفته از دین ستمگر می‌گیرد.سپس فرمودند:هرکس با مردم بدی کند،چون با خود او شود آن بدی، زشت نیست.هان که همانا پسر آدم آنچه بکارد،می‌درود،و هیچ کسی نه از تلخی،شیرینی درویده و نه از شیرینی،تلخی می‌درود.در این هنگام آن دو مرد پیش از آن‌که برخیزند،باهم آشتی کردند.

ص :٣١

[٢۶۶٠]٢٣-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن أسباط،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من خاف القصاص کفّ عن ظلم النّاس.

باب اتّباع الهوی

[٢۶۶١]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن أبی محمّد الوابشیّ قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:احذروا أهواءکم کما تحذرون أعداءکم،فلیس شیء أعدی للرّجال من اتّباع أهوائهم و حصائد ألسنتهم.

[٢۶۶٢]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن عبد اللّه بن القاسم،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:یقول اللّه عزّ و جلّ:و عزّتی و جلالی و عظمتی و کبریائی و نوری و علوّی و ارتفاع مکانی لا یؤثر عبد هواه علی هوای إلاّ شتّتّ علیه أمره و لبّست علیه دنیاه و شغلت قلبه بها و لم أوته منها إلاّ ما قدّرت له،و عزّتی و جلالی و عظمتی و نوری و علوّی و ارتفاع مکانی لا یؤثر عبد هوای علی هواه إلاّ استحفظته ملائکتی و کفّلت السّماوات و الأرضین رزقه و کنت له من وراء تجارة کلّ تاجر و أتته الدّنیا و هی راغمة.

[٢۶۶٣]٣-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الوشّاء،عن عاصم بن حمید،عن أبی حمزة،عن یحیی بن عقیل قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:إنّما أخاف علیکم اثنتین:اتّباع الهوی و طول الأمل، أمّا اتّباع الهوی،فإنّه یصدّ عن الحقّ و أمّا طول الأمل،فینسی الآخرة.

ص :٣٢

[٢۶۶٠]٢٣-مردی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

هرکس از قصاص بهراسد از بیدادکردن به مردم دست می‌شوید.

پیروی هوس

[٢۶۶١]١-ابو محمّد وابشی گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:از هوس‌هاتان حذر کنید،چنان‌که از دشمنانتان حذر می‌کنید؛زیرا برای مردم هیچ چیزی دشمن‌تر از پیروی هوس‌هاشان و حاصل زبان‌هاشان نیست.

[٢۶۶٢]٢-ابو حمزه از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

خداوند عزّتمند می‌فرماید:سوگند به عزّت و شکوه و عظمت و بزرگی و نور و بلندی و والایی‌ام،هیچ بنده‌ای هوسش را به هوس من پیش نمی‌اندازد جز این‌که کارش را آشفته،دنیایش را پریشان و دلش را مشغول می‌کنم و به او جز آنچه مقدّر کرده‌ام،نمی‌دهم،و سوگند به عزّت و شکوه و عظمت و نور و بلندی و والایی‌ام هیچ بنده‌ای هوس مرا به هوس خودش پیش نمی‌اندازد جز این‌که فرشتگانم را نگاهبانان او قرار داده،آسمان‌ها و زمین را برای روزی‌اش به کار می‌گمارم و در پشت دادوستدش با هر تاجری قرار می‌گیرم آن‌گاه دنیا در حالی که از او روگردان است به سویش می‌رود.

[٢۶۶٣]٣-یحیای عقیل روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند:من بر شما از دو چیز می‌ترسم:پیروی هوس و آرزوی دراز؛زیرا پیروی هوس از حقّ باز می‌دارد و آرزوی دراز آخرت را می‌خراموشاند.

ص :٣٣

[٢۶۶۴]۴-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن محمّد بن الحسن بن شمّون،عن عبد اللّه بن عبد الرّحمن الأصمّ،عن عبد الرّحمن بن الحجّاج قال:

قال لی أبو الحسن علیه السّلام:اتّق المرتقی السّهل إذا کان منحدره وعرا.قال:و کان أبو عبد اللّه علیه السّلام یقول:لا تدع النّفس و هواها فإنّ هواها[فی]رداها و ترک النّفس و ما تهوی أذاها،و کفّ النّفس عمّا تهوی دواها.

باب المکر و الغدر و الخدیعة

[٢۶۶۵]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم، رفعة قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:لو لا أنّ المکر و الخدیعة فی النّار لکنت أمکر النّاس.

[٢۶۶۶]٢-علیّ،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:یجیء کلّ غادر-یوم القیامة-بإمام مائل شدقه حتّی یدخل النّار و یجیء کلّ ناکث بیعة إمام أجذم حتّی یدخل النّار.

[٢۶۶٧]٣-عنه،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:لیس منّا من ماکر مسلما.

[٢۶۶٨]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن یحیی،عن طلحة بن زید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سألته عن قریتین من أهل الحرب لکلّ واحدة منهما ملک علی حدة،اقتتلوا ثمّ اصطلحوا،ثمّ إنّ أحد الملکین غدر بصاحبه فجاء إلی المسلمین فصالحهم علی أن یغزو معهم تلک المدینة؟فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام:لا ینبغی للمسلمین أن یغدروا و لا یأمروا بالغدر و لا یقاتلوا مع الّذین غدروا و لکنّهم یقاتلون

ص :٣۴

[٢۶۶۴]۴-عبد الرّحمان حجّاج گفت:حضرت ابو الحسن علیه السّلام به من فرمودند:

از بالا رفتن آسان پروا کن اگر فرو آمدنش دشوار است.راوی گفته است که حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:نفس را با هوسش را رها نکن؛زیرا هوس نفس، نابودی آن است و رها کردن نفس با آنچه می‌خواهد،آزار آن.در حالی‌که بازداشتن نفس از آنچه هوس می‌کند،دوای آن است.

فریفتن،خیانت و نیرنگ

[٢۶۶۵]١-هشام سالم حدیثی را به امیر مؤمنان علیه السّلام رسانده که فرموده‌اند:اگر فریب و نیرنگ در دوزخ نبودند من فریبکارترین مردم می‌شدم.

[٢۶۶۶]٢-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:در روز قیامت هر خیانت‌کاری با پیشوایی کج‌دهان می‌آید و به دوزخ می‌رود و هر پیمان‌شکنی با امامی دست‌بریده می‌آید و به دوزخ می‌رود.

[٢۶۶٧]٣-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:از ما نیست کسی که مسلمانی را بفریبد.

[٢۶۶٨]۴-طلحۀ زید گفت:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ دو شهر از کافران حربی پرسیدم:هرکدام از شهر یاران آن دو شهر باهم می‌جنگند و سپس صلح می‌کنند.آن‌گاه یکی از آن دو دیگری را فریب داده،به نزد مسلمانان می‌آید و با آنان پیمان می‌بندد که به همراه ایشان با آن شهر بجنگد؟حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

برای مسلمانان سزاوار نیست که خیانت کنند و به خیانت فرمان دهند و همراه با

ص :٣۵

المشرکین حیث وجدوهم و لا یجوز علیهم ما عاهد علیه الکفّار.

[٢۶۶٩]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن محمّد بن الحسن بن شمّون،عن عبد اللّه بن عمرو بن الأشعث،عن عبد اللّه بن حمّاد الأنصاریّ،عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:یجیء کلّ غادر بإمام یوم القیامة مائلا شدقه حتّی یدخل النّار.

[٢۶٧٠]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن علیّ بن أسباط،عن عمّه یعقوب بن سالم،عن أبی الحسن العبدیّ،عن سعد بن طریف،عن الأصبغ بن نباتة قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام ذات یوم و هو یخطب علی المنبر بالکوفة:یا أیّها النّاس لو لا کراهیة الغدر کنت من أدهی النّاس،ألا إنّ لکلّ غدرة فجرة و لکلّ فجرة کفرة،ألا و إنّ الغدر و الفجور و الخیانة فی النّار.

باب الکذب

[٢۶٧١]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن إسحاق بن عمّار،عن أبی النّعمان قال:

قال أبو جعفر علیه السّلام:یا أبا النّعمان لا تکذب علینا کذبة فتسلب الحنیفیّة،و لا تطلبنّ أن تکون رأسا فتکون ذنبا،و لا تستأکل النّاس بنا فتفتقر،فإنّک موقوف لا محالة و مسئول،فإن صدقت صدّقناک و إن کذبت کذّبناک.

[٢۶٧٢]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن مهران،عن سیف بن عمیرة،عمّن حدّثه،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

کان علیّ بن الحسین صلوات اللّه علیهما یقول لولده:اتّقوا الکذب،الصّغیر

ص :٣۶

کسانی که خیانت می‌کنند،بجنگند.آنان با مشرکان می‌جنگند هرکجا که ایشان را بیابند.و برای آنان اهمّیتی ندارد آنچه کافران بر آن پیمان بسته‌اند.

[٢۶۶٩]۵-عبد اللّه حسن از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:در روز قیامت هر خیانت‌کاری با پیشوایی کج‌دهان می‌آید و به دوزخ می‌رود.

[٢۶٧٠]۶-اصبغ نباته روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام روزی بر منبر کوفه خطبه‌ای خواند و فرمود ای مردم اگر خیانت زشت نبود من از زیرک‌ترین مردمان بودم.همانا برای هر خیانتی گناهی است و برای هر گناهی،کفری است.

هان که خیانت و گناه و فریب‌کاری در دوزخ‌اند.

دروغ

[٢۶٧١]١-ابو نعمان گفته است:حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:ای ابو نعمان بر ما یک دروغ هم نبند.که دین از تو گرفته می‌شود.و هیچ‌گاه نخواه سرباشی که دم می‌گردی.و به سب ما مردم را نخور که نیازمند می‌شوی؛زیرا روزی به ناچار تو را می‌ایستانند و بازخواست می‌شوی.که اگر راست بگویی ما تو را تصدیق کنیم و اگر دروغ بگویی تکذیب می‌کنیم.

[٢۶٧٢]٢-مردی از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که حضرت سجّاد علیه السّلام به فرزندانش می‌فرمود:از دروغ پروا کنید.از کوچک و بزرگ آن و در هر جدّی

ص :٣٧

منه و الکبیر فی کلّ جدّ و هزل،فإنّ الرّجل إذا کذب فی الصّغیر اجتری علی الکبیر أما علمتم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم قال:ما یزال العبد یصدق حتّی یکتبه اللّه صدّیقا و ما یزال العبد یکذب حتّی یکتبه اللّه کذّابا.

[٢۶٧٣]٣-عنه،عن عثمان بن عیسی،عن ابن مسکان،عن محمّد بن مسلم، عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ جعل للشّرّ أقفالا و جعل مفاتیح تلک الأقفال الشّراب،و الکذب شرّ من الشّراب.

[٢۶٧۴]۴-عنه،عن أبیه،عمّن ذکره،عن محمّد بن عبد الرّحمن بن أبی لیلی، عن أبیه،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ الکذب هو خراب الإیمان.

[٢۶٧۵]۵-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،و علیّ بن محمّد،عن صالح بن أبی حمّاد،جمیعا عن الوشّاء،عن أحمد بن عائذ،عن أبی خدیجة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

الکذب علی اللّه و علی رسوله صلّی اللّه علیه و اله و سلّم من الکبائر.

[٢۶٧۶]۶-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن أبان الأحمر،عن فضیل بن یسار،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ أوّل من یکذّب الکذّاب اللّه عزّ و جلّ،ثمّ الملکان اللّذان معه،ثمّ هو یعلم أنّه کاذب.

[٢۶٧٧]٧-علیّ بن الحکم،عن أبان،عن عمر بن یزید قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ الکذّاب یهلک بالبیّنات و یهلک أتباعه بالشّبهات.

ص :٣٨

و شوخی‌ای؛زیرا شخص وقتی در موضوع کوچکی دروغ می‌گوید به دروغ گفتن در موضوع بزرگ گستاخ می‌شود.مگر نمی‌دانید که رسول خدا فرمودند:

وقتی بنده‌ای هماره راست گوید خدا او را از راست‌گویان می‌نویسد و هرگاه بنده‌ای هماره دروغ گوید خدا او را از دروغ‌گویان می‌نویسد.

[٢۶٧٣]٣-محمّد مسلم روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:همانا خداوند عزّتمند برای بدی،قفل‌هایی نهاده که کلید آن قفل‌ها شراب است.ولی دروغ بدتر از شراب است.

[٢۶٧۴]۴-عبد الرّحمان ابو لیلی روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:

همانا دروغ،خرابی ایمان است.

[٢۶٧۵]۵-ابو خدیجه روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:دروغ بستن به خدا و به رسولش از گناهان کبیره است.

[٢۶٧۶]۶-فضیل یسار روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:همانا نخستین کسی که دروغ‌گو را تکذیب می‌کند،خداوند شکوهمند است.سپس دو فرشته‌ای که با او بوده‌اند.و سپس خودش می‌فهمد که او دروغ‌گو است.

[٢۶٧٧]٧-عمر یزید گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:همانا دروغ‌گو با برهان هلاک می‌شود و پیروانش با شبهات.

ص :٣٩

[٢۶٧٨]٨-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن أبی نجران،عن معاویة بن وهب قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ آیة الکذّاب بأن یخبرک خبر السّماء و الأرض و المشرق و المغرب فإذا سألته عن حرام اللّه و حلاله لم یکن عنده شیء.

[٢۶٧٩]٩-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن منصور بن یونس،عن أبی بصیر قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ الکذبة لتفطّر الصّائم،قلت:و أیّنا لا یکون ذلک منه؟!قال:لیس حیث ذهبت إنّما ذلک الکذب علی اللّه و علی رسوله و علی الأئمّة صلوات اللّه علیه و علیهم.

[٢۶٨٠]١٠-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن بعض أصحابه،رفعه إلی أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ذکر الحائک لأبی عبد اللّه علیه السّلام أنّه ملعون فقال:إنّما ذاک الّذی یحوک الکذب علی اللّه و علی رسوله صلّی اللّه علیه و اله و سلّم.

[٢۶٨١]١١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن أبیه،عن القاسم بن عروة،عن عبد الحمید الطّائیّ،عن الأصبغ بن نباتة قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:لا یجد عبد طعم الإیمان حتّی یترک الکذب هزله و جدّه.

[٢۶٨٢]١٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عبد الرّحمن بن الحجّاج قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:الکذّاب هو الّذی یکذب فی الشّیء؟قال:لا،ما من أحد إلاّ یکون ذلک منه و لکنّ المطبوع علی الکذب.

ص :۴٠

[٢۶٧٨]٨-معاویۀ وهب گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:همانا نشانۀ دروغ‌گو این است که از اخبار آسمان و زمین و خاور و باختر سخن می‌گوید ولی دربارۀ حرام و حلال خدا از او بپرسی چیزی ندارد که بگوید.

[٢۶٧٩]٩-ابو بصیر گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:همانا یک دروغ روزۀ روزه‌دار را باطل می‌کند.من عرض کردم:ولی در کدام یک از ما دروغ نیست؟!فرمودند:چنان نیست که تو فکر می‌کنی.مقصود من دروغ بستن به خدا و فرستاده‌اش و به امامان-درود خدا بر او و بر آنان-است.

[٢۶٨٠]١٠-یکی از اصحاب حدیثی بریده سند روایت کرده که در نزد حضرت صادق علیه السّلام گفته شد:سخن‌بافت نفرین شده است.حضرت فرمودند:

همانا نفرین شده کسی است که به خدا و فرستاده‌اش سخن ببافد.

[٢۶٨١]١١-اصبغ نباته روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند:هیچ بنده‌ای تا دروغ را رها نکند چه به شوخی و چه به جدّ مزۀ ایمان را نمی‌چشد.

[٢۶٨٢]١٢-عبد الرّحمان حجّاج گفت:از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم:

دروغ‌گو کسی است که دربارۀ چیزی دروغ می‌گوید؟فرمودند:نه،کسی نیست که چیزی از دروغ در او نباشد،بلکه دروغ‌گو کسی است که بر دروغ سرشته شده باشد.

ص :۴١

[٢۶٨٣]١٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن الحسن بن ظریف،عن أبیه،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال عیسی ابن مریم علیهما السّلام:من کثر کذبه ذهب بهاؤه.

[٢۶٨۴]١۴-عنه،عن عمرو بن عثمان،عن محمّد بن سالم،رفعه قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:ینبغی للرّجل المسلم أن یجتنب مواخاة الکذّاب، فإنّه یکذب حتّی یجیء بالصّدق فلا یصدّق.

[٢۶٨۵]١۵-عنه،عن ابن فضّال،عن إبراهیم بن محمّد الأشعریّ،عن عبید بن زرارة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ ممّا أعان اللّه[به]علی الکذّابین النّسیان.

[٢۶٨۶]١۶-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن أبی یحیی الواسطیّ،عن بعض أصحابنا،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

الکلام ثلاثة:صدق و کذب و إصلاح بین النّاس قال:قیل له:جعلت فداک ما الإصلاح بین النّاس؟قال:تسمع من الرّجل کلاما یبلغه فتخبث نفسه فتلقاه فتقول:سمعت من فلان قال فیک من الخیر کذا و کذا،خلاف ما سمعت منه.

[٢۶٨٧]١٧-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر،عن حمّاد بن عثمان،عن الحسن الصّیقل قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:إنّا قد روّینا عن أبی جعفر علیه السّلام فی قول یوسف علیه السّلام:

أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ ؟فقال:و اللّه ما سرقوا و ما کذب،و قال إبراهیم علیه السّلام: بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هٰذٰا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کٰانُوا یَنْطِقُونَ ؟فقال:و اللّه ما فعلوا و ما کذب،قال:فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام:ما عندکم فیها یا صیقل؟قال:فقلت:

ما عندنا فیها إلاّ التّسلیم،قال:فقال:إنّ اللّه أحبّ اثنین و أبغض اثنین أحبّ

ص :۴٢

[٢۶٨٣]١٣-مردی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که عیسای مریم علیه السّلام فرمودند:هرکس دروغش بسیار شود،ارجش از میان می‌رود.

[٢۶٨۴]١۴-محمّد سالم حدیثی را به امیر مؤمنان علیه السّلام رسانده که فرموده‌اند:

برای مرد مسلمان سزاوار است که از برادری با دروغ‌گو دوری کند؛زیرا او دروغ می‌گوید و چون راست بگوید پذیرفته نمی‌شود.

[٢۶٨۵]١۵-عبید زراره گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:همانا از چیزهایی که خدا به سبب آن دروغ‌گو را یاری می‌کند،فراموشی است.

[٢۶٨۶]١۶-یکی از اصحاب روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

سخن سه‌گونه است:راست،دروغ و آشتی دادن میان مردم.کسی به ایشان عرض کرد:جانم فدایت آشتی دادن میان مردم چیست؟فرمودند:از شخصی سخنی می‌شنوی که اگر به گوش او برسد،بددل می‌شود ولی چون تو او را ببینی، می‌گویی:از فلانی شنیدم که دربارۀ تو نیکی‌ها می‌گفت خلاف چیزی که از آن شخص شنیده بودی.

[٢۶٨٧]١٧-حسن صیقل گفته است:به صورت صادق علیه السّلام عرض کردم:به ما روایت کرده‌اند که حضرت باقر علیه السّلام دربارۀ این گفتار یوسف علیه السّلام«ای کاروانیان همانا شما دزد هستید.»فرمودند:به خدا سوگند که آنان چیزی ندزدیدند و او هم دروغ نگفت.و دربارۀ گفتار ابراهیم علیه السّلام:«بلکه بزرگ ایشان آن کار کرده است.

خودتان از آنان بپرسید اگر به سخن درمی‌آیند.»[انبیا(٢١):۶٣]فرمودند:به خدا سوگند که آنان نکردند و او نیز دروغ نگفت.حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:ای صیقل نظر شما چیست؟من عرض کردم:ما تسلیم هستیم.حضرت فرمودند:

همانا خدا دو چیز را دوست دارد و دو چیز را دشمن.خرامان رفتن در برابر

ص :۴٣

الخطر فیما بین الصّفّین و أحبّ الکذب فی الإصلاح و أبغض الخطر فی الطّرقات و أبغض الکذب فی غیر الإصلاح،إنّ إبراهیم علیه السّلام إنّما قال: بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هٰذٰا إرادة الإصلاح و دلالة علی أنّهم لا یفعلون،و قال یوسف علیه السّلام إرادة الإصلاح.

[٢۶٨٨]١٨-عنه،عن أبیه،عن صفوان،عن أبی مخلد السّرّاج،عن عیسی بن حسّان قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:کلّ کذب مسئول عنه صاحبه یوما إلاّ[کذبا] فی ثلاثة:رجل کائد فی حربه فهو موضوع عنه،أو رجل أصلح بین اثنین یلقی هذا،بغیر ما یلقی به هذا یرید بذلک الإصلاح ما بینهما،أو رجل وعد أهله شیئا و هو لا یرید أن یتمّ لهم.

[٢۶٨٩]١٩-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن عبد اللّه بن المغیرة،عن معاویة بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

المصلح لیس بکذّاب.

[٢۶٩٠]٢٠-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن عبد اللّه بن یحیی الکاهلیّ،عن محمّد بن مالک،عن عبد الأعلی مولی آل سام قال:حدّثنی أبو عبد اللّه علیه السّلام بحدیث،فقلت له:

جعلت فداک ألیس زعمت لی السّاعة کذا و کذا؟فقال:لا،فعظم ذلک علیّ،فقلت:بلی و اللّه زعمت،فقال:لا و اللّه ما زعمته،قال:فعظم علیّ فقلت:جعلت فداک بلی و اللّه قد قلته،قال:نعم قد قلته أما علمت أنّ کلّ زعم فی القرآن کذب.

[٢۶٩١]٢١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن أسباط،

ص :۴۴

صف دشمن و دروغ در اصلاح را دوست می‌دارد ولی خرامان رفتن در راه‌ها و دروغ در جز اصلاح را دشمن می‌دارد.همانا ابراهیم علیه السّلام به جهت اصلاح و نشان دادن عدم توانایی آن‌ها بر سخن گفتن بود که فرمود:«بلکه آن کار را این بزرگ‌شان انجام داد.»و یوسف علیه السّلام نیز به قصد اصلاح آن سخن را گفت.

[٢۶٨٨]١٨-عیسای حسّان گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:

روزی از صاحب هر دروغی بازخواست می‌شود مگر در سه مورد:مردی که در جنگ خود نیرنگ می‌زند که این دروغ از او برداشته شده است و مردی که میان دو نفر آشتی اندازد،با این چیزی بگوید و با دیگری چیز دیگر،و از این کار آشتی میان آن دو را قصد کند.و مردی که به خانواده‌اش وعده می‌دهد ولی نمی‌خواهد آن را به انجام برساند.

[٢۶٨٩]١٩-معاویۀ عمّار روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

اصلاح‌گر،دروغ‌گو نیست.

[٢۶٩٠]٢٠-عبد الأعلی هم‌پیمان خاندان سام گفت:حضرت صادق علیه السّلام حدیثی به من فرمود و من عرض کردم:جانم فدایت آیا هم‌اکنون دربارۀ من چنین و چنان گمان نکردی.فرمودند:نه.برای من گران آمد،پس عرض کردم:

چرا به خدا سوگند گمان کردید.فرمودند:نه به خدا سوگند من چنین گمانی نکردم.این بر من گران آمد و عرض کردم:جانم فدایت چرا به خدا سوگند چنین فرمودی.فرمودند:بله من این را گفتم مگر نمی‌دانی که هر گمانی در قرآن دروغ است.

[٢۶٩١]٢١-ابو اسحاق خراسانی روایت کرده که امیر مؤمنان-درود خدا بر او-

ص :۴۵

عن أبی إسحاق الخراسانیّ قال:

کان أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه یقول:إیّاکم و الکذب،فإنّ کلّ راج طالب و کلّ خائف هارب.

[٢۶٩٢]٢٢-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن الحجّال،عن ثعلبة،عن معمر بن عمرو،عن عطاء،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:لا کذب علی مصلح،ثمّ تلا: أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ ثمّ قال:و اللّه ما سرقوا و ما کذب،ثمّ تلا: بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هٰذٰا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کٰانُوا یَنْطِقُونَ ثمّ قال:و اللّه ما فعلوه و ما کذب.

باب ذی اللّسانین

[٢۶٩٣]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن سنان،عن عون القلانسیّ،عن ابن أبی یعفور،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من لقی المسلمین بوجهین و لسانین جاء یوم القیامة و له لسانان من نار.

[٢۶٩۴]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن أبی شیبة،عن الزّهریّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

بئس العبد عبد یکون ذا وجهین و ذا لسانین،یطری أخاه شاهدا و یأکله غائبا،إن أعطی حسده و إن ابتلی خذله.

[٢۶٩۵]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن علیّ بن أسباط،عن عبد الرّحمن بن حمّاد،رفعه قال:

قال اللّه تبارک و تعالی لعیسی ابن مریم علیه السّلام:یا عیسی لیکن لسانک فی السّرّ و العلانیة لسانا واحدا و کذلک قلبک،إنّی أحذّرک نفسک و کفی بی

ص :۴۶

می‌فرمود:از دروغ بپرهیزید؛زیرا هر امیدواری،جوینده است و هر ترسانی، گریزان.

[٢۶٩٢]٢٢-عطا از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

بر اصلاح‌گر دروغی نیست.سپس این آیه را خواندند:«ای کاروانیان همانا شما دزدید.»و فرمودند:به خدا سوگند آنان چیزی ندزدیدند و او هم دروغ نگفت.

سپس این آیه را خواندند:«بلکه بزرگ ایشان این کار کرده است از آنان بپرسید اگر به سخن درمی‌آیند.»و فرمودند:به خدا سوگند او آن کار را نکرد و او نیز دروغ نگفت.

دوزبانی

[٢۶٩٣]١-ابن ابو یعفور روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

هرکس مسلمانان را با دو چهره و دو زبان دیدار کند در روز قیامت در حالی وارد می‌شود که دو زبان آتشین دارد.

[٢۶٩۴]٢-زهری روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:چه بندۀ بدی است بنده‌ای که دارای دو چهره و دو زبان باشد.برادر را در حضورش بستاید و در غیابش بخورد.اگر عطایی به او شود،حسد ورزد و اگر گرفتار شود، تنهایش بگذارد.

[٢۶٩۵]٣-عبد الرّحمان حمّاد حدیثی بریده سند روایت کرده که خداوند پاک و والا به عیسای مریم علیهم السّلام فرمود:ای عیسی زبانت در نهان و در آشکار یک زبان باشد و همین‌طور دلت.من تو را از نفس خودت برحذر می‌دارم و همین بس که من

ص :۴٧

خبیرا،لا یصلح لسانان فی فم واحد و لا سیفان فی غمد واحد و لا قلبان فی صدر واحد،و کذلک الأذهان.

باب الهجرة

[٢۶٩۶]١-الحسین بن محمّد،عن جعفر بن محمّد،عن القاسم بن الرّبیع،و عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،رفعه،قال فی وصیّة المفضّل:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:لا یفترق رجلان علی الهجران إلاّ استوجب أحدهما البراءة و اللّعنة و ربّما استحقّ ذلک کلاهما،فقال له معتّب:جعلنی اللّه فداک هذا الظّالم فما بال المظلوم؟قال:لأنّه لا یدعو أخاه إلی صلته و لا یتغامس له عن کلامه،سمعت أبی یقول:إذا تنازع اثنان فعازّ أحدهما الآخر فلیرجع المظلوم إلی صاحبه حتّی یقول لصاحبه:أی أخی أنا الظّالم،حتّی یقطع الهجران بینه و بین صاحبه،فإنّ اللّه تبارک و تعالی حکم عدل یأخذ للمظلوم من الظّالم.

[٢۶٩٧]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،و محمّد بن إسماعیل،عن الفضل بن شاذان،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن الحکم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:لا هجرة فوق ثلاث.

[٢۶٩٨]٣-حمید بن زیاد،عن الحسن بن محمّد بن سماعة،عن وهیب بن حفص،عن أبی بصیر قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن الرّجل یصرم ذوی قرابته ممّن لا یعرف الحقّ؟ قال:لا ینبغی له أن یصرمه.

[٢۶٩٩]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن حدید، عن عمّه مرازم بن حکیم قال:

ص :۴٨

آگاه باشم.که نه دو زبان در یک دهان شایسته است،نه دو شمشیر در یک غلاف و نه دو قلب در یک سینه.و همین‌طور است چندین اندیشه که در یک سر نمی‌گنجد.

قهر و جدائی

[٢۶٩۶]١-در وصیّت مفضّل آمده است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:دو شخص به قصد بریدن از هم جدا نمی‌شوند مگر این‌که یکی از آن دو سزاوار بیزاری و نفرین می‌شود و چه‌بسا هر دو سزاوار آن گردند.

معتّب به ایشان عرض کرد:خدا مرا فدای شما کند یکی که ستمکار است.

هیچ،ولی گناه ستمدیده چیست؟فرمودند:زیرا او برادرش را به پیوستن فرا نمی‌خواند و سخنش را فراموش نمی‌کند.من شنیدم که پدرم می‌فرمود:وقتی دو تن باهم بستیزند و یکی از آن دو بر دیگری چیره شود باید ستمدیده به سوی رفیقش بازگشته،به او بگوید:بله برادر،من ستمکارم.تا جدایی میان او و رفیقش پایان یابد؛زیرا خداوند پاک و والا داوری عادل است که حق ستمدیده را از ستمکار می‌گیرد.

[٢۶٩٧]٢-هشام حکم از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:هیچ قهر و جدایی‌ای نباید بیشتر از سه روز باشد.

[٢۶٩٨]٣-ابو بصیر گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ شخصی پرسیدم که از خویشانش به جهت این‌که حقّ را نمی‌شناسند می‌برد؟فرمودند:شایسته نیست که از آنان ببرد.

[٢۶٩٩]۴-مرازم حکیم گفته است:نزد حضرت صادق علیه السّلام مردی از اصحابمان

ص :۴٩

کان عند أبی عبد اللّه علیه السّلام رجل من أصحابنا یلقّب شلقان و کان قد صیّره فی نفقته و کان سیّی الخلق فهجره،فقال لی یوما:یا مرازم[و]تکلّم عیسی؟ فقلت:نعم،فقال:أصبت لا خیر فی المهاجرة.

[٢٧٠٠]۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن سنان،عن أبی سعید القمّاط،عن داود بن کثیر قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:قال أبی علیه السّلام:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:أیّما مسلمین تهاجرا فمکثا ثلاثا لا یصطلحان إلاّ کانا خارجین من الإسلام و لم یکن بینهما ولایة فأیّهما سبق إلی کلام أخیه کان السّابق إلی الجنّة یوم الحساب.

[٢٧٠١]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن ابن أذینة،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ الشّیطان یغری بین المؤمنین ما لم یرجع أحدهم عن دینه،فإذا فعلوا ذلک استلقی علی قفاه و تمدّد،ثمّ قال:فزت،فرحم اللّه امرأ ألّف بین ولیّین لنا، یا معشر المؤمنین تألّفوا و تعاطفوا.

[٢٧٠٢]٧-الحسین بن محمّد،عن علیّ بن محمّد بن سعید،عن محمّد بن مسلم،عن محمّد بن محفوظ،عن علیّ بن النّعمان،عن ابن مسکان،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لا یزال إبلیس فرحا ما اهتجر المسلمان،فإذا التقیا اصطکّت رکبتاه و تخلّعت أوصاله و نادی یا ویله،ما لقی من الثّبور.

باب قطیعة الرّحم

[٢٧٠٣]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عمر بن أذینة،

ص :۵٠

سکونت داشت که لقبش شلقان بود و حضرت او را مأمور هزینه‌های خانه‌اش کرده بود ولی او بداخلاق بود و من از او قهر کرده بودم.روزی حضرت به من فرمودند:ای مرازم آیا با عیسی سخن می‌گویی؟من عرض کردم:بله.فرمودند:

کار درستی می‌کنی؛زیرا خیری در جدایی نیست.

[٢٧٠٠]۵-داود کثیر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که پدرشان فرمودند:

رسول خدا فرمودند:هر دو مسلمانی که از یکدیگر جدا شوند و سه روز بر آن حال بمانند و آشتی نکنند-اگر از اسلام بیرون نروند و میان‌شان ولایتی نباشد- هرکدام از آن دو که به سخن گفتن با برادرش پیشی بگیرد در روز حساب به سوی بهشت پیشی می‌گیرد.

[٢٧٠١]۶-زراره روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:همانا شیطان میان مؤمنان برای این‌که یکی از آنان از دین بیرون برود دشمنی می‌اندازد.و چون آنان با همدیگر دشمنی کنند به پشت می‌خوابد و خمیازه کشید،می‌گوید:موفّق شدم.پس خدا بیامرزد مردی را که میان دو دوست ما پیوند دهد.ای گروه مؤمنان با همدیگر بپیوندید و مهربان کنید.

[٢٧٠٢]٧-ابو بصیر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هماره ابلیس شادمان است وقتی که دو مسلمان از هم قهرند.ولی چون همدیگر را دیدار کنند زانوانش می‌لرزد و بندهای تنش از هم جدا شده،فریاد می‌زند:وای بر او که چه نابودی‌ای خواهد دید.

گسستن پیوند خویشاوندی و قطع رحم

[٢٧٠٣]١-مسمع عبد الملک از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا

ص :۵١

عن مسمع بن عبد الملک،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فی حدیث ألا إنّ فی التّباغض الحالقة،لا أعنی حالقة الشّعر و لکن حالقة الدّین

[٢٧٠۴]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن محمّد بن علیّ،عن محمّد بن الفضیل،عن حذیفة بن منصور قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:اتّقوا الحالقة،فإنّها تمیت الرّجال،قلت:و ما الحالقة؟ قال:قطیعة الرّحم.

[٢٧٠۵]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن عثمان بن عیسی،عن بعض أصحابنا،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قلت له:إنّ إخوتی و بنی عمّی قد ضیّقوا علیّ الدّار و ألجئونی منها إلی بیت و لو تکلّمت أخذت ما فی أیدیهم،قال:فقال لی:اصبر،فإنّ اللّه سیجعل لک فرجا قال:فانصرفت و وقع الوباء فی سنة إحدی و ثلاثین و[مائة]فماتوا و اللّه کلّهم فما بقی منهم أحد،قال:فخرجت فلمّا دخلت علیه قال:ما حال أهل بیتک؟قال قلت له:قد ماتوا و اللّه کلّهم،فما بقی منهم أحد،فقال:هو بما صنعوا بک و بعقوقهم إیّاک و قطع رحمهم بتروا أتحبّ أنّهم بقوا و أنّهم ضیّقوا علیک؟ قال:قلت:إی و اللّه.

[٢٧٠۶]۴-عنه،عن أحمد،عن الحسن بن محبوب،عن مالک بن عطیّة،عن أبی عبیدة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

فی کتاب علیّ علیه السّلام ثلاث خصال لا یموت صاحبهنّ أبدا حتّی یری و بالهنّ:

البغی و قطیعة الرّحم و الیمین الکاذبة،یبارز اللّه بها و إنّ أعجل الطّاعة ثوابا لصلة الرّحم،و إنّ القوم لیکونون فجّارا فیتواصلون فتنمی أموالهم و یثرون

ص :۵٢

در حدیثی فرمودند:همانا در دشمنی با یکدیگر تراشیدنی است.مقصودم تراشیدن مو نیست بلکه تراشیدن دین است.

[٢٧٠۴]٢-حذیفۀ منصور روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:از آن تراشنده پروا کنید؛زیرا مردان را می‌میراند.من عرض کردم:آن تراشنده چیست؟فرمودند:قطع‌رحم.

[٢٧٠۵]٣-یکی از اصحاب گفته است:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:

برادران و پسرعموهایم خانه را بر من تنگ کرده،از آن خانه مرا به یک اتاق انداخته‌اند ولی من اگر به سخن درآیم آنچه در دستشان است می‌گیرم،او گفته است که حضرت به من فرمودند:شکیبا باش که خداوند برایت گشایشی خواهد نهاد.او گفته است:من بازگشتم آن‌گاه در سال[صد و]سی و یک وبا افتاد و به خدا سوگند همۀ ایشان مردند و یکی‌شان هم نماند.پس بیرون آمدم و چون به خدمت حضرت رفتم،فرمودند:حال خاندانت چگونه است؟من عرض کردم:

به خدا سوگند همه‌شان مردند و یکی‌شان هم نمانده است.فرمودند:این به سبب کاری است که با تو کردند.آنان به سبب بی‌حرمتی‌شان به تو و قطع رحم‌شان نابود شدند،آیا دوست داری که آنان می‌ماندند و بر تو تنگ می‌گرفتند؟من عرض کردم:آری به خدا سوگند.

[٢٧٠۶]۴-ابو عبیده روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:در کتاب علی علیه السّلام سه خصلت آمده که تا صاحبشان پیامد تلخ آن را نبیند نمی‌میرد:ستم، قطع‌رحم و سوگند دروغی که به سبب آن به جنگ خدا برود.و همانا شتابان‌ترین اطاعت از جهت پاداش،صلۀ رحم است.همانا مردمی گناهکارند ولی باهم صلۀ رحم می‌کنند و آن‌گاه مالشان رشد کرده،ثروتشان بسیار می‌شود.

ص :۵٣

و إنّ الیمین الکاذبة و قطیعة الرّحم لتذران الدّیار بلاقع من أهلها و تنقل الرّحم و إنّ نقل الرّحم انقطاع النّسل.

[٢٧٠٧]۵-علیّ بن إبراهیم،عن صالح بن السّندیّ،عن جعفر بن بشیر،عن عنبسة العابد قال:

جاء رجل فشکا إلی أبی عبد اللّه علیه السّلام أقاربه،فقال له:اکظم غیظک و افعل، فقال:إنّهم یفعلون و یفعلون،فقال:أترید أن تکون مثلهم فلا ینظر اللّه إلیکم.

[٢٧٠٨]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:لا تقطع رحمک و إن قطعتک.

[٢٧٠٩]٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن أبیه رفعه،عن أبی حمزة الثّمالیّ قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام فی خطبته:أعوذ باللّه من الذّنوب الّتی تعجّل الفناء، فقام إلیه عبد اللّه بن الکوّاء الیشکریّ فقال:یا أمیر المؤمنین أو تکون ذنوب تعجّل الفناء؟فقال:نعم ویلک قطیعة الرّحم،إنّ أهل البیت لیجتمعون و یتواسون و هم فجرة فیرزقهم اللّه و إنّ أهل البیت لیتفرّقون و یقطع بعضهم بعضا فیحرمهم اللّه و هم أتقیاء.

[٢٧١٠]٨-عنه،عن ابن محبوب،عن مالک بن عطیّة،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:إذا قطّعوا الأرحام جعلت الأموال فی أیدی الأشرار.

ص :۵۴

و سوگند دروغ و قطع رحم سرزمین‌ها را از اهل آن خالی می‌کند و خویشاوندی را از جا برمی‌کند و همانا از جای برکندن خویشاوندی،بریده شدن نسل است.

[٢٧٠٧]۵-عنبسۀ عابد روایت کرده که مردی در خدمت حضرت صادق علیه السّلام از خویشانش شکایت کرد.حضرت به او فرمود:خشمت را فروخور و هر کاری خواهی بکن.او عرض کرد:آنان چنین و چنان می‌کنند.حضرت فرمودند:آیا می‌خواهی مانند آنان گردی و خداوند به شما ننگرد؟

[٢٧٠٨]۶-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:از خویشانت نبر اگرچه آنان از تو ببرند.

[٢٧٠٩]٧-ابو حمزۀ ثمالی روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام در خطبه‌ای فرمودند:به خدا پناه می‌برم از گناهانی که نابودی را به شتاب درمی‌آورند.

عبد اللّه بن کوّاء یشکری برخاسته،عرض کرد:ای امیر مؤمنان مگر گناهی هست که نابودی را به شتاب درآورد؟فرمودند:بله وای بر تو!آن گناه،قطع رحم است.

همانا خاندانی گرد هم می‌آیند و به یکدیگر یاری می‌رسانند و با این‌که گناهکارند خداوند روزی‌شان می‌رساند.ولی خاندانی از هم جدا می‌شوند و از همدیگر می‌برند و با این‌که پرهیزگارند خداوند محرومشان می‌کند.

[٢٧١٠]٨-ابو حمزه از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند:چون خویشاوندی قطع گردید،اموال در دست اشرار قرار داده شد.

ص :۵۵

باب العقوق

[٢٧١١]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن سنان،عن حدید بن حکیم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أدنی العقوق أفّ،و لو علم اللّه عزّ و جلّ شیئا أهون منه لنهی عنه.

[٢٧١٢]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن عبد اللّه بن المغیرة،عن أبی الحسن علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:کن بارّا و اقتصر علی الجنّة و إن کنت عاقّا[فظّا] فاقتصر علی النّار.

[٢٧١٣]٣-أبو علیّ الأشعریّ،عن الحسن بن علیّ الکوفیّ،عن عبیس بن هشام،عن صالح الحذّاء،عن یعقوب بن شعیب،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا کان یوم القیامة کشف غطاء من أغطیة الجنّة فوجد ریحها من کانت له روح من مسیرة خمسمائة عام إلاّ صنف واحد،قلت:من هم؟قال:العاقّ لوالدیه.

[٢٧١۴]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:فوق کلّ ذی برّ برّ،حتّی یقتل الرّجل فی سبیل اللّه،فإذا قتل فی سبیل اللّه فلیس فوقه برّ،و إنّ فوق کلّ عقوق عقوقا حتّی یقتل الرّجل أحد والدیه فإذا فعل ذلک فلیس فوقه عقوق.

[٢٧١۵]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن مهران،عن سیف بن عمیرة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من نظر إلی أبویه نظر ماقت و هما ظالمان له،لم یقبل اللّه له صلاة.

[٢٧١۶]۶-عنه،عن محمّد بن علیّ،عن محمّد بن فرات،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ص :۵۶

نافرمانی از پدر و مادر

[٢٧١١]١-حدید حکم روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:کم‌ترین نافرمانی از پدر و مادر،گفتن أفّ است.و اگر خداوند عزّتمند چیزی کم‌تر از اف گفتن می‌دانست از آن بازمی‌داشت.

[٢٧١٢]٢-عبد اللّه مغیرة از حضرت ابو الحسن علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:حرمت‌گزار باش و به بهشت قناعت کن و اگر بی‌حرمت و خشن باشی،به آتش قناعت کن.

[٢٧١٣]٣-یعقوب شعیب روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

چون روز قیامت شود پرده‌ای از پرده‌های بهشت کنار می‌رود و هر جانداری بوی آن را از فاصله‌ای پانصد ساله درمی‌یابد جز یک دسته از جانداران.من عرض کردم:چه کسانی؟فرمودند:نافرمانان از پدر و مادر.

[٢٧١۴]۴-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:فرای نیکی هر نیکوکاری،نیکی‌ای هست.مگر وقتی که شخص در راه خدا کشته شود که چون در راه خدا کشته شود فراتر از او نیکی‌ای نیست.و همانا فراتر از هر نافرمانی،نافرمانی‌ای است مگر وقتی که شخصی یکی از والدین‌اش را بکشد که چون چنین کند فراتر از آن،نافرمانی‌ای نیست.

[٢٧١۵]۵-سیف عمیرة روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس خشمگینانه به پدر و مادرش بنگرد-اگرچه آنان به او ستم کرده باشند-خداوند نمازش را نمی‌پذیرد.

[٢٧١۶]۶-محمّد فرات از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا در

ص :۵٧

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فی کلام له:إیّاکم و عقوق الوالدین،فإنّ ریح الجنّة توجد من مسیرة ألف عام و لا یجدها عاقّ و لا قاطع رحم و لا شیخ زان و لا جارّ إزاره خیلاء،إنّما الکبریاء للّه ربّ العالمین.

[٢٧١٧]٧-عنه،عن یحیی،بن إبراهیم بن أبی البلاد السّلمیّ،عن أبیه،عن جدّه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لو علم اللّه شیئا أدنی من أفّ لنهی عنه و هو من أدنی العقوق و من العقوق أن ینظر الرّجل إلی والدیه فیحدّ النّظر إلیهما.

[٢٧١٨]٨-علیّ،عن أبیه،عن هارون بن الجهم،عن عبد اللّه بن سلیمان، عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ أبی نظر إلی رجل و معه ابنه یمشی و الابن متّکی علی ذراع الأب،قال:

فما کلّمه أبی علیه السّلام مقتاله حتّی فارق الدّنیا.

[٢٧١٩]٩-أبو علیّ الأشعریّ،عن أحمد بن محمّد،عن محسّن بن أحمد،عن أبان بن عثمان،عن حدید بن حکیم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أدنی العقوق أفّ،و لو علم اللّه أیسر منه لنهی عنه.

باب الانتفاء

[٢٧٢٠]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کفر باللّه من تبرّأ من نسب و إن دقّ.

[٢٧٢١]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عن أبی المغراء،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :۵٨

سخنی فرمودند:از نافرمانی کردن از پدر و مادر بپرهیزید.همانا بوی بهشت از فاصله‌ای هزار ساله دریافت می‌شود ولی نه نافرمان پدر و مادر و نه قطع رحم کننده و نه پیر زناکار و نه کسی که لباسش را متکبّرانه به زمین می‌کشد آن را درنمی‌یابند.که همانا بزرگی فقط برای خداوند،پروردگار جهانیان است.

[٢٧١٧]٧-ابو بلاد سلمی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:اگر خداوند چیزی پایین‌تر از اف گفتن می‌دانست،از آن بازمی‌داشت.افّ گفتن کم‌ترین نافرمانی پدر و مادر است.و از نافرمانی است که مردی به پدر و مادرش تیز بنگرد.

[٢٧١٨]٨-عبد اللّه سلیمان روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:پدرم مردی را به همراه پسرش دید که باهم راه می‌رفتند در حالی‌که پسر به بازوی پدرش تکیه کرده بود.پس پدرم علیه السّلام تا از دنیا رفت با آن پسر سخن نگفت؛چون از او بدش آمد.

[٢٧١٩]٩-حدید حکیم روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

کم‌ترین نافرمانی اف گفتن است و اگر خداوند کم‌تر از آن را می‌دانست،از آن بازمی‌داشت.

بیزاری جستن از نسب

[٢٧٢٠]١-ابو بصیر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس از نسبی بیزاری جوید اگرچه ناچیز باشد،به خداوند کفر ورزیده است.

[٢٧٢١]٢-ابو بصیر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس از

ص :۵٩

کفر باللّه من تبرّأ من نسب و إن دقّ.

[٢٧٢٢]٣-علیّ بن محمّد،عن صالح بن أبی حمّاد،عن ابن أبی عمیر و ابن فضّال،عن رجال شتّی،عن أبی جعفر و أبی عبد اللّه علیهما السّلام أنّهما قالا:

کفر باللّه العظیم الانتفاء من حسب و إن دقّ.

باب من آذی المسلمین و احتقرهم

[٢٧٢٣]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن محبوب،عن هشام بن سالم قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:قال اللّه عزّ و جلّ:لیأذن بحرب منّی من آذی عبدی المؤمن و لیأمن غضبی من أکرم عبدی المؤمن،و لو لم یکن من خلقی فی الأرض فیما بین المشرق و المغرب إلاّ مؤمن واحد مع إمام عادل لاستغنیت بعبادتهما عن جمیع ما خلقت فی أرضی و لقامت سبع سماوات و أرضین بهما و لجعلت لهما من إیمانهما أنسا لا یحتاجان إلی أنس سواهما.

[٢٧٢۴]٢-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن ابن سنان،عن منذر بن یزید،عن المفضّل بن عمر قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إذا کان یوم القیامة نادی مناد:أین الصّدود لأولیائی فیقوم قوم لیس علی وجوههم لحم،فیقال:هؤلاء الّذین آذوا المؤمنین و نصبوا لهم و عاندوهم و عنّفوهم فی دینهم ثمّ یؤمر بهم إلی جهنّم.

[٢٧٢۵]٣-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن ابن فضّال،عن ثعلبة بن میمون،عن حمّاد بن بشیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:قال اللّه تبارک و تعالی:من أهان لی ولیّا فقد أرصد لمحاربتی.

ص :۶٠

نسبی بیزاری جوید اگرچه ناچیز باشد به خداوند کفر ورزیده است.

[٢٧٢٢]٣-چند تن روایت کرده‌اند که حضرت باقر و حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:بیزاری جستن از نسب اگرچه ناچیز باشد،کفر به خدای عظیم است.

دربارۀ کسی که مسلمانان را آزار داده،خوارشان می‌کند

[٢٧٢٣]١-هشام سالم گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید که خداوند عزّتمند فرموده است:هرکس بندۀ مؤمن مرا آزار کند به من اعلان جنگ کرده است و هرکس بندۀ مؤمن مرا گرامی بدارد از خشم من در امان است.و اگر از آفریدگانم در زمین میان خاور و باختر آن جز یک مؤمن به همراهی امامی عادل نبود،به بندگی‌شان از همۀ آنچه در زمینم آفریده بودم بی‌نیاز می‌شدم و هفت آسمان و زمین به سبب ایشان برپا می‌شدند و من از ایمانشان برای آن دو انسی قرار می‌دادم که به هیچ انس دیگری نیازمند نشوید.

[٢٧٢۴]٢-مفضّل عمر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:چون روز قیامت شود منادی‌ای فریاد می‌زند:کجا هستند جلوگیران از دوستانم.آن‌گاه گروهی که بر چهره‌هاشان گوشتی نیست برمی‌خیزند پس گفته می‌شود:ایشان‌اند کسانی که مؤمنان را آزار کرده،دشمنی نشان داده،خیره‌سری کردند و به خاطر دینشان آنان را سرزنش کردند،سپس فرمان می‌آید که آنان را به دوزخ ببرند.

[٢٧٢۵]٣-حمّاد بشیر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:خداوند پاک و والا فرموده است:هرکس دوستی از دوستان مرا خوار کند،در کمین جنگ با من نشسته است.

[٢٧٢۶]۴-مردی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس مؤمنی

ص :۶١

[٢٧٢۶]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن الحسین بن عثمان،عن محمّد بن أبی حمزة،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من حقّر مؤمنا مسکینا أو غیر مسکین لم یزل اللّه عزّ و جلّ حاقرا له ماقتا، حتّی یرجع عن محقرته إیّاه.

[٢٧٢٧]۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن النّعمان،عن ابن مسکان،عن معلّی بن خنیس قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ اللّه تبارک و تعالی یقول:من أهان لی ولیّا فقد أرصد لمحاربتی،و أنا أسرع شیء إلی نصرة أولیائی.

[٢٧٢٨]۶-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن ابن محبوب،عن هشام بن سالم،عن معلّی بن خنیس،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم قال اللّه عزّ و جلّ:قد نابذنی من أذلّ عبدی المؤمن.

[٢٧٢٩]٧-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،و أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،جمیعا عن ابن فضّال،عن علیّ بن عقبة، عن حمّاد بن بشیر قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:قال اللّه عزّ و جلّ:من أهان لی ولیّا فقد أرصد لمحاربتی و ما تقرّب إلیّ عبد بشیء أحبّ إلیّ ممّا افترضت علیه و إنّه لیتقرّب إلیّ بالنّافلة حتّی أحبّه فإذا أحببته کنت سمعه الّذی یسمع به و بصره الّذی یبصر به و لسانه الّذی ینطق به و یده الّتی یبطش بها،إن دعانی أجبته و إن سألنی أعطیته،و ما تردّدت عن شیء أنا فاعله کتردّدی عن موت المؤمن،یکره الموت و أکره مساءته.

[٢٧٣٠]٨-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن

ص :۶٢

تهیدست یا جز آن را خوار کند،خداوند عزّتمند هماره خوارگر و دشمن او می‌گردد تا وقتی که دیگر از خوارکردن او بازگردد.

[٢٧٢٧]۵-معلاّی خنیس گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید که خداوند پاک و والا فرموده است:هرکس دوستی از دوستان مرا خوار کند،در کمین جنگ با من نشسته است.و من به یاری کردن دوستانم شتابان‌ترین کس هستم.

[٢٧٢٨]۶-معلاّی خنیس از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:خدای عزّتمند فرموده است:هرکس بندۀ مؤمن مرا خوار کند به ستیز با من برخاسته است.

[٢٧٢٩]٧-حمّاد بشیر گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید که رسول خدا فرموده است:خداوند عزّتمند فرمود:هرکس دوستی از دوستان مرا خوار کند،در کمین جنگ با من نشسته است.هیچ بنده‌ای با چیز محبوب‌تر از آنچه من بر او واجب کرده‌ام به من نزدیک نمی‌شود.همانا او با نافله به من نزدیک می‌شود تا من او را دوست بدارم.و چون من او را دوست بدارم گوشش می‌شوم تا با من بشنود و چشمش می‌شوم تا با من ببیند و زبانش می‌شوم تا با من سخن بگوید و دستش می‌شوم تا با من بگیرد،اگر مرا بخواند،پاسخش می‌دهم و اگر چیزی بخواهد،عطایش می‌کنم.من در چیزی که خودم انجام دهنده‌اش باشم تردید نمی‌کنم ولی در میراندن مؤمن تردید می‌کنم.او مرگ را نمی‌پسندد و من ناراحتی او را نمی‌پسندم.

[٢٧٣٠]٨-ابان تغلب از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که وقتی پیامبر گرامی

ص :۶٣

مهران،عن أبی سعید القمّاط،عن أبان بن تغلب،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

لمّا أسری بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم قال:یا ربّ ما حال المؤمن عندک؟قال:یا محمّد من أهان لی ولیّا فقد بارزنی بالمحاربة و أنا أسرع شیء إلی نصرة أولیائی و ما تردّدت عن شیء أنا فاعله کتردّدی عن وفاة المؤمن،یکره الموت و أکره مساءته،و إنّ من عبادی المؤمنین من لا یصلحه إلاّ الغنی و لو صرفته إلی غیر ذلک لهلک،و إنّ من عبادی المؤمنین من لا یصلحه إلاّ الفقر و لو صرفته إلی غیر ذلک لهلک و ما یتقرّب إلیّ عبد من عبادی بشیء أحبّ إلیّ ممّا افترضت علیه و إنّه لیتقرّب إلیّ بالنّافلة حتّی أحبّه فإذا أحببته کنت إذا سمعه الّذی یسمع به و بصره الّذی یبصره به و لسانه الّذی ینطق به و یده الّتی یبطش بها إن دعانی أجبته و إن سألنی أعطیته.

[٢٧٣١]٩-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن بعض أصحابه، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من استذلّ مؤمنا و استحقره لقلّة ذات یده و لفقره شهره اللّه یوم القیامة علی رءوس الخلائق.

[٢٧٣٢]١٠-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن معاویة، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:لقد أسری ربّی بی فأوحی إلیّ من وراء الحجاب ما أوحی و شافهنی[إلی]أن قال لی:یا محمّد،من أذلّ لی ولیّا فقد أرصدنی بالمحاربة،و من حاربنی حاربته،قلت:یا ربّ و من ولیّک هذا؟فقد علمت أنّ من حاربک حاربته،قال لی:ذاک من أخذت میثاقه لک و لوصیّک و لذرّیّتکما بالولایة.

ص :۶۴

به معراج رفت عرض کرد:پروردگارا حال مؤمن در نزد تو چگونه است؟ خداوند فرمود:ای محمّد هرکس دوستی از دوستان مرا خوار کند به من اعلان جنگ کرده است.و من به یاری دوستانم شتابان‌ترین کس هستم.من در چیزی که خودم کننده‌اش باشم تردید نمی‌کنم ولی در میراندن مؤمن تردید می‌کنم.او مرگ را نمی‌پسندد و من ناراحتی‌اش را نمی‌پسندم.همانا از میان بندگان مؤمنم کسانی هستند که چیزی جز توانگری سزاوارشان نیست و اگر آنان را جز به توانگری برگردانم نابود می‌شوند.و از میان بندگان مؤمنم کسانی هستند که چیزی جز نیازمندی سزاوارشان نیست و اگر او را جز به نیازمندی برگردانم نابود می‌شوند و هیچ بنده‌ای از بندگانم با چیزی محبوب‌تر از آنچه من بر او واجب کرده‌ام به من نزدیک نمی‌گردد.و همانا او با نافله به من نزدیک می‌گردد تا او را دوست بدارم و چون من او را دوست بدارم آن‌گاه گوش او می‌شوم تا با من بشنود و چشمش می‌شوم تا با من ببیند و زبانش می‌شوم تا با من سخن بگوید و دستش می‌شوم تا با من بگیرد.اگر مرا بخواند جوابش می‌دهم و اگر چیزی بخواهد عطایش می‌کنم.

[٢٧٣١]٩-یکی از اصحاب روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

هرکس مؤمنی را به جهت تهیدستی و نیازمندی‌اش خوار و حقیر بشمارد، خداوند او را در روز قیامت در برابر آفریدگان رسوا می‌کند.

[٢٧٣٢]١٠-معاویه از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:پروردگارم مرا به معراج برد و آن‌گاه از پشت پردۀ حجاب چیزهایی را به من وحی کرده،با من صحبت کرد تا فرمود:ای محمّد هرکس دوستی از دوستان مرا خوار کند،در کمین جنگ با من نشسته است.و هرکس با من بجنگد من با او می‌جنگم.من عرض کردم:پروردگارا این دوستان تو چه کسانی‌اند؟من می‌دانم که هرکس با تو بجنگد تو با او می‌جنگی.به من فرمود:دوستان من کسانی‌اند که از آنان برای ولایت تو و جانشین‌ات و فرزندانتان پیمان گرفته‌ام.

ص :۶۵

[٢٧٣٣]١١-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن ابن مسکان،عن معلّی بن خنیس،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:قال اللّه عزّ و جلّ:من استذلّ عبدی المؤمن فقد بارزنی بالمحاربة و ما تردّدت فی شیء أنا فاعله کتردّدی فی عبدی المؤمن، إنّی أحبّ لقاءه فیکره الموت فأصرفه عنه،و إنّه لیدعونی فی الأمر فأستجیب له بما هو خیر له.

باب من طلب عثرات المؤمنین و عوراتهم

[٢٧٣۴]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن سنان،عن إبراهیم،و الفضل ابنی یزید الأشعریّ،عن عبد اللّه بن بکیر،عن زرارة،عن أبی جعفر و أبی عبد اللّه علیهما السّلام قالا:

أقرب ما یکون العبد إلی الکفر أن یواخی الرّجل علی الدّین فیحصی علیه عثراته و زلاّته لیعنّفه بها یوما ما.

[٢٧٣۵]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن النّعمان،عن إسحاق بن عمّار قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:یا معشر من أسلم بلسانه و لم یخلص الإیمان إلی قلبه،لا تذمّوا المسلمین و لا تتبّعوا عوراتهم فإنّه من تتبّع عوراتهم تتبّع اللّه عورته،و من تتبّع اللّه تعالی عورته یفضحه و لو فی بیته.

عنه،عن علیّ بن النّعمان،عن أبی الجارود،عن أبی جعفر علیه السّلام مثله.

[٢٧٣۶]٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن علیّ بن الحکم،عن عبد اللّه بن بکیر،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ص :۶۶

[٢٧٣٣]١١-معلاّی خنیس از حضرت صادق علیه السّلام به نقل از رسول خدا روایت کرده که خداوند عزّتمند فرمودند:هرکس بندۀ مؤمن مرا خوار کند به من اعلان جنگ کرده است.من در چیزی که خودم کنندۀ آن باشم تردید نمی‌کنم ولی دربارۀ بندۀ مؤمنم دودل می‌شوم،همانا من دوست دارم او را دیدار کنم ولی او مرگ را نمی‌پسندد.پس مرگ را از او بازمی‌دارم.و هرگاه او مرا برای کاری بخواند به آنچه خیر او باشد،پاسخش می‌دهم.

دربارۀ کسی که عیب و لغزش مؤمنان را می‌جوید

[٢٧٣۴]١-زراره روایت کرده که حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السّلام فرمودند:نزدیک‌ترین زمان بنده به کفر هنگامی است که با مردی در دین‌اش برادری کند تا لغزش‌ها و گمراهی‌هایش را بشمارد و روزی او را با آن‌ها سرزنش کند.

[٢٧٣۵]٢-اسحاق عمّار گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که رسول خدا فرموده است:ای گروهی که به زبان اسلام آورده‌اید و ایمان به دلتان اختصاص نیافته است،مسلمانان را نکوهش نکرده،به دنبال عیب‌هاشان نروید؛ زیرا هرکس به دنبال عیب آنان برود خداوند به دنبال عیب‌هاشان می‌رود،و هرکس که خدا عیب‌هایش را دنبال کند،او را رسوا می‌کند اگرچه در خانۀ خودش باشد.ابو جارود نیز مانند این حدیث را از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده است.

[٢٧٣۶]٣-زراره روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:نزدیک‌ترین زمان

ص :۶٧

إنّ أقرب ما یکون العبد إلی الکفر أن یواخی الرّجل الرّجل علی الدّین فیحصی علیه عثراته و زلاّته لیعنّفه بها یوما ما.

[٢٧٣٧]۴-عنه،عن الحجّال،عن عاصم بن حمید،عن أبی بصیر،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:یا معشر من أسلم بلسانه و لم یسلم بقلبه،لا تتبّعوا عثرات المسلمین،فإنّه من تتبّع عثرات المسلمین تتبّع اللّه عثرته و من تتبّع اللّه عثرته یفضحه.

[٢٧٣٨]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن علیّ بن إسماعیل، عن ابن مسکان،عن محمّد بن مسلم أو الحلبیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:لا تطلبوا عثرات المؤمنین،فإنّ من تتبّع عثرات أخیه تتبّع اللّه عثراته و من تتبّع اللّه عثراته یفضحه و لو فی جوف بیته.

[٢٧٣٩]۶-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن ابن فضّال، عن ابن بکیر،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

أقرب ما یکون العبد إلی الکفر أن یواخی الرّجل الرّجل علی الدّین فیحصی علیه زلاّته لیعیّره بها یوما ما.

[٢٧۴٠]٧-عنه،عن ابن فضّال،عن ابن بکیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أبعد ما یکون العبد من اللّه أن یکون الرّجل یواخی الرّجل و هو یحفظ[علیه] زلاّته لیعیّره بها یوما ما.

باب التّعییر

[٢٧۴١]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن الحسین بن

ص :۶٨

بنده به کفر هنگامی است که با مردی بر دینش برادری کند و آن‌گاه لغزش‌ها و گمراهی‌اش را بشمارد تا روزی با آن‌ها او را سرزنش کند.

[٢٧٣٧]۴-ابو بصیر از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

ای گروه کسانی که به زبان اسلام آورده،به دل مسلمان نشده‌اند لغزش‌های مسلمانان را نجویید؛زیرا هرکس لغزش‌های مسلمانان را جستجو کند خداوند لغزش‌های او را می‌جوید و هرکس که خداوند لغزش‌هایش را بجوید او را رسوا می‌کند.

[٢٧٣٨]۵-محمّد مسلم یا حلبی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده‌اند که رسول خدا فرمودند:لغزش‌های مؤمنان را جستجو نکنید؛زیرا هرکس لغزش‌های برادرش را بجوید خداوند لغزش‌هایش را می‌جوید و هرکس که لغزش‌هایش را خداوند بجوید او را رسوا می‌کند،اگرچه در درون خانه‌اش باشد.

[٢٧٣٩]۶-زراره روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:نزدیک‌ترین زمان بنده به کفر این است که با مردی بر دینش برادری کند و آن‌گاه گمراهی‌هایش را بشمارد تا روزی او را با آن‌ها سرزنش کند.

[٢٧۴٠]٧-ابن بکیر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:دورترین زمان بنده از خداوند هنگامی است که با مردی برادری کند و گمراهی‌هایش را بشمارد تا روزی او را با آن‌ها سرزنش کند.

سرزنش کردن

[٢٧۴١]١-مردی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس مؤمنی را

ص :۶٩

عثمان،عن رجل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من أنّب مؤمنا أنّبه اللّه فی الدّنیا و الآخرة.

[٢٧۴٢]٢-عنه،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن إسماعیل بن عمّار،عن إسحاق بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من أذاع فاحشة کان کمبتدئها و من عیّر مؤمنا بشیء لم یمت حتّی یرکبه.

[٢٧۴٣]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من عیّر مؤمنا بذنب لم یمت حتّی یرکبه.

[٢٧۴۴]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن ابن فضّال، عن حسین بن عمر بن سلیمان،عن معاویة بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من لقی أخاه بما یؤنّبه أنّبه اللّه فی الدّنیا و الآخرة.

باب الغیبة و البهت

[٢٧۴۵]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:الغیبة أسرع فی دین الرّجل المسلم من الأکلة فی جوفه.قال:و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:الجلوس فی المسجد انتظار الصّلاة عبادة ما لم یحدث،قیل:یا رسول اللّه و ما یحدث؟قال:الاغتیاب.

[٢٧۴۶]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن بعض أصحابه، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٧٠

سرزنش کند،خداوند او را در دنیا و آخرت سرزنش می‌کند.

[٢٧۴٢]٢-اسحاق عمّار از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:هرکس زشتی‌ای را فاش سازد همچون آغازگر آن است و هرکس مؤمنی را به سبب کاری سرزنش کند،تا به آن دچار نشود،نمی‌میرد.

[٢٧۴٣]٣-عبد اللّه سنان روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

هرکس مؤمنی را به جهت گناه سرزنش کند تا خودش مرتکب آن نشود نمی‌میرد.

[٢٧۴۴]۴-معاویۀ عمّار روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هر کس برادرش را برای سرزنش او دیدار کند،خداوند او را در دنیا و آخرت سرزنش می‌کند.

غیبت کردن و بهتان گفتن

[٢٧۴۵]١-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:غیبت در دین مرد مسلمان شتابنده‌تر از خوره در تن او است.و باز رسول خدا فرمودند:نشستن در مسجد به انتظار نماز عبادت است تا آن‌گاه که سخن نگوید،گفتند:ای رسول خدا چگونه سخن نگوید؟فرمودند:غیبت نکند.

[٢٧۴۶]٢-یکی از اصحاب روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

ص :٧١

من قال فی مؤمن ما رأته عیناه و سمعته أذناه فهو من الّذین قال اللّه عزّ و جلّ: إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ.

[٢٧۴٧]٣-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الحسن بن علیّ الوشّاء،عن داود بن سرحان قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن الغیبة،قال:هو أن تقول لأخیک فی دینه ما لم یفعل و تبثّ علیه أمرا قد ستره اللّه علیه لم یقم علیه فیه حدّ.

[٢٧۴٨]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن أبیه،عن هارون بن الجهم،عن حفص بن عمر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سئل النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ما کفّارة الاغتیاب؟قال:تستغفر اللّه لمن اغتبته کلّما ذکرته.

[٢٧۴٩]۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن محبوب،عن مالک بن عطیّة،عن ابن أبی یعفور،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من بهت مؤمنا أو مؤمنة بما لیس فیه بعثه اللّه فی طینة خبال حتّی یخرج ممّا قال،قلت:و ما طینة الخبال؟قال:صدید یخرج من فروج المومسات.

[٢٧۵٠]۶-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن العبّاس بن عامر،عن أبان،عن رجل لا نعلمه إلاّ یحیی الأزرق قال:

قال لی أبو الحسن صلوات اللّه علیه:من ذکر رجلا من خلفه بما هو فیه ممّا عرفه النّاس لم یغتبه و من ذکره من خلفه بما هو فیه ممّا لا یعرفه النّاس اغتابه و من ذکره بما لیس فیه فقد بهته.

[٢٧۵١]٧-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس بن عبد الرّحمن،عن عبد الرّحمن بن سیابة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:الغیبة أن تقول فی أخیک ما ستره اللّه علیه و أمّا

ص :٧٢

هرکس دربارۀ مؤمن آنچه را دیدگانش دیده و گوش‌هایش شنیده بگوید از کسانی است که خداوند عزّتمند درباره‌شان فرمود:«همانا برای کسانی که دوست دارند زشتی در میان مؤمنان آشکار شود،عذابی دردناک است.»[نور(٢۴):١٩]

[٢٧۴٧]٣-داود سرحان گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ غیبت پرسیدم،فرمودند:غیبت این است که دربارۀ برادر دینی‌ات آنچه نکرده بگویی و کاری را که خداوند بر او پوشانده و حدّ شرعی ندارد.آشکار کنی.

[٢٧۴٨]۴-حفص عمر از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که از پیامبر گرامی پرسیدند:کفّارۀ غیبت کردن چیست؟فرمودند:این‌که هرگاه کسی را که غیبش را کرده‌ای به یادمی‌آوری برایش از خدا آمرزش بخواهی.

[٢٧۴٩]۵-ابن ابو یعفور روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

هرکس به مرد یا زن مؤمنی بهتان بگوید خداوند او را در سرشت تباهی برمی‌انگیزد تا از عهدۀ آنچه گفته بیرون آید.من گفتم:سرشت تباهی چیست؟ فرمودند:چرکی است که از فرج زنان بدکاره بیرون می‌آید.

[٢٧۵٠]۶-به احتمال بسیار یحیی ازرق گفته است:حضرت ابو الحسن-درود خدا بر او-به من فرمود:هرکس در پشت‌سر مردی دربارۀ آنچه در او است و مردم می‌دانند سخن بگوید غیبت نکرده است و هرکس در پشت‌سر مردی دربارۀ آنچه در او است ولی مردم آن را نمی‌دانند سخن بگوید،غیبت کرده است و هرکس از چیزی بگوید که در آن شخص نیست به او بهتان زده است.

[٢٧۵١]٧-عبد الرّحمان سیابه گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:غیبت این است که دربارۀ آنچه خداوند برای برادرت پوشانده سخن

ص :٧٣

الأمر الظّاهر فیه مثل الحدّة و العجلة فلا،و البهتان أن تقول فیه ما لیس فیه.

باب الرّوایة علی المؤمن

[٢٧۵٢]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن سنان،عن مفضّل بن عمر قال:

قال لی أبو عبد اللّه علیه السّلام:من روی علی مؤمن روایة یرید بها شینه و هدم مروءته لیسقط من أعین النّاس أخرجه اللّه من ولایته إلی ولایة الشّیطان فلا یقبله الشّیطان.

[٢٧۵٣]٢-عنه،عن أحمد،عن الحسن بن محبوب،عن عبد اللّه بن سنان قال:

قلت له:عورة المؤمن علی المؤمن حرام؟قال:نعم قلت:تعنی سفلیه قال:

لیس حیث تذهب،إنّما هی إذاعة سرّه.

[٢٧۵۴]٣-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن الحسین بن مختار،عن زید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فیما جاء فی الحدیث:

عورة المؤمن علی المؤمن حرام،قال:ما هو أن ینکشف فتری منه شیئا إنّما هو أن تروی علیه أو تعیبه.

باب الشّماتة

[٢٧۵۵]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن الحسن بن علیّ بن فضّال،عن إبراهیم بن محمّد الأشعریّ،عن أبان بن عبد الملک،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّه قال:

لا تبدی الشّماتة لأخیک فیرحمه اللّه و یصیّرها بک،و قال:من شمت بمصیبة نزلت بأخیه لم یخرج من الدّنیا حتّی یفتتن.

ص :٧۴

بگویی.امّا سخن گفتن دربارۀ موضوع آشکار او همانند تندی و عجله کردن، غیبت نیست.و بهتان این است که دربارۀ آنچه در او نیست سخن بگویی.

سخن گفتن به زیان مؤمن

[٢٧۵٢]١-مفضّل عمر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام به من فرمودند:

هرکس به زیان مؤمنی سخن بگوید و از آن،رسوایی او و از بین بردن مردانگی‌اش را بخواهد تا از چشم مردمان بیفتد خداوند او را از ولایت خودش به ولایت شیطان می‌اندازد ولی شیطان هم او را نمی‌پذیرد.

[٢٧۵٣]٢-عبد اللّه سنان گفته است:به حضرت عرض کردم:آیا عورت مؤمن بر مؤمن دیگر حرام است؟فرمودند:بله.عرض کردم،مقصودتان پایین‌تنۀ او است؟فرمودند:نه،چنان‌که تو گمان می‌کنی،نیست.بلکه عورت،فاش ساختن راز مؤمن است.

[٢٧۵۴]٣-زید روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ حدیث«عورت مؤمن بر مؤمن دیگر حرام است.»فرمودند:عورت آن نیست که چیزی از تن او آشکار شود و تو ببینی،بلکه عورت آن است که بر زیان او سخن بگویی یا عیبش را بنمایی.

شماتت کردن(شادی بدخواهانه)

[٢٧۵۵]١-أبان عبد الملک روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

دربارۀ گرفتاری برادرت شادی بدخواهانه نکن؛زیرا خدا به او رحم می‌کند و تو را به آن دچار می‌سازد،و فرمودند:هرکس برادرش را به سبب مصیبتی که به او رسیده،شماتت کند تا خودش گرفتار آن نشود از دنیا بیرون نمی‌رود.

ص :٧۵

باب السّباب

[٢٧۵۶]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:سباب المؤمن کالمشرف علی الهلکة.

[٢٧۵٧]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسین بن سعید،عن فضالة بن أیّوب،عن عبد اللّه بن بکیر،عن أبی بصیر،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:سباب المؤمن فسوق،و قتاله کفر،و أکل لحمه معصیة،و حرمة ماله کحرمة دمه.

[٢٧۵٨]٣-عنه،عن الحسن بن محبوب،عن هشام بن سالم،عن أبی بصیر، عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ رجلا من بنی تمیم أتی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقال:أوصنی،فکان فیما أوصاه أن قال:لا تسبّوا النّاس فتکتسبوا العداوة بینهم

[٢٧۵٩]۴-ابن محبوب،عن عبد الرّحمن بن الحجّاج،عن أبی الحسن موسی علیه السّلام فی رجلین یتسابّان قال:

البادی منهما أظلم،و وزره و وزر صاحبه علیه،ما لم یعتذر إلی المظلوم.

[٢٧۶٠]۵-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن سالم،عن أحمد بن النّضر،عن عمرو بن شمر،عن جابر،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ما شهد رجل علی رجل بکفر قطّ إلاّ باء به أحدهما،إن کان شهد[به]علی کافر صدق و إن کان مؤمنا رجع الکفر علیه،فإیّاکم و الطّعن علی المؤمنین.

[٢٧۶١]۶-الحسن بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الحسن بن علیّ

ص :٧۶

دشنام گفتن

[٢٧۵۶]١-سکونی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:دشنام گفتن مؤمن مانند قرار گرفتن بر لبۀ نابودی است.

[٢٧۵٧]٢-ابو بصیر از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:

دشنام گفتن به مؤمن،سرکشی،جنگیدن با او کفر و خوردن گوشتش،نافرمانی است و حرمت مالش همچون حرمت خون او است.

[٢٧۵٨]٣-ابو بصیر از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که مردی از بنی تمیم به نزد پیامبر گرامی آمده،عرض کرد:مرا سفارشی بکن.و در میان آنچه ایشان سفارش کرده،آمده است:به مردمان دشنام نگویید که دشمنی‌شان را به دست می‌آورید.

[٢٧۵٩]۴-عبد الرّحمان حجّاج دربارۀ دو مردی که یکدیگر را دشنام می‌دادند از حضرت کاظم علیه السّلام روایت کرده که فرمودند:آغازگر آن دو نفر ستمگر است و گناه خود و رفیقش به گردن او است تا وقتی که از ستمدیده عذرخواهی نکند.

[٢٧۶٠]۵-جابر روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:هیچ مردی به کفر مردی دیگر گواهی نداد جز این‌که آن کفر به یکی از آن دو بازگشت؛زیرا اگر به کفر کافری گواهی داده باشد درست گفته است ولی اگر او مؤمن باشد کفر به خودش بازمی‌گردد.پس از طعنه زدن به مؤمنان بپرهیزید.

[٢٧۶١]۶-علی ابو حمزه گفته است:از یکی از حضرات باقر و صادق علیهما السّلام

ص :٧٧

الوشّاء،عن علیّ بن أبی حمزة،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

سمعته یقول:إنّ اللّعنة إذا خرجت من فی صاحبها تردّدت فإن وجدت مساغا و إلاّ رجعت علی صاحبها.

[٢٧۶٢]٧-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن علیّ،عن علیّ بن عقبة،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی حمزة الثّمالیّ قال:

سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:إنّ اللّعنة إذا خرجت من فی صاحبها تردّدت بینهما فإن وجدت مساغا و إلاّ رجعت علی صاحبها.

[٢٧۶٣]٨-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن حسّان،عن محمّد بن علیّ،عن محمّد بن الفضیل،عن أبی حمزة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إذا قال الرّجل لأخیه المؤمن:أفّ خرج من ولایته و إذا قال:أنت عدوّی کفر أحدهما،و لا یقبل اللّه من مؤمن عملا و هو مضمر علی أخیه المؤمن سوءا.

[٢٧۶۴]٩-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن سنان،عن حمّاد بن عثمان،عن ربعیّ،عن الفضیل،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ما من إنسان یطعن فی عین مؤمن إلاّ مات بشرّ میتة و کان قمنا أن لا یرجع إلی خیر.

باب التّهمة و سوء الظّنّ

[٢٧۶۵]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه عن حمّاد بن عیسی،عن إبراهیم بن عمر الیمانیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا اتّهم المؤمن أخاه انماث الإیمان من قلبه کما ینماث الملح فی الماء.

ص :٧٨

شنیدم می‌فرماید:همانا وقتی نفرین از دهان گوینده‌اش بیرون آید،می‌گردد،اگر جایش را بیابد می‌رود وگرنه به سوی گوینده‌اش باز می‌گردد.

[٢٧۶٢]٧-ابو حمزه ثمالی گفته است:از حضرت باقر علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:

همانا وقتی نفرین از دهان گوینده‌اش بیرون می‌آید میان آن دو می‌گردد اگر جایش را بیابد می‌رود وگرنه به گوینده‌اش بازمی‌گردد.

[٢٧۶٣]٨-ابو حمزه گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:

وقتی مردی به برادر مؤمنش بگوید:أف.از ولایت او بیرون می‌رود و وقتی بگوید:تو دشمن منی یکی از آن دو کافر می‌شوند و خداوند از مؤمنی که نسبت به برادر مؤمنش نیّت بدی دارد هیچ عملی را نمی‌پذیرد.

[٢٧۶۴]٩-فضیل روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:هر انسانی که مؤمنی را روبه‌رو طعنه بزند به بدترین مرگ می‌میرد و سزاوار است که به خیر بازنگردد.

تهمت‌زدن و بدگمانی

[٢٧۶۵]١-ابراهیم بن عمر یمانی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:وقتی مؤمن به برادر مؤمنش تهمت بزند ایمان در دلش ناپدید می‌شود چنان‌که نمک در آب ناپدید می‌شود.

ص :٧٩

[٢٧۶۶]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن بعض أصحابه،عن الحسین بن حازم،عن حسین بن عمر بن یزید،عن أبیه قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:من اتّهم أخاه فی دینه فلا حرمة بینهما و من عامل أخاه بمثل ما عامل به النّاس فهو بریء ممّا ینتحل.

[٢٧۶٧]٣-عنه،عن أبیه عمّن حدّثه،عن الحسین بن المختار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام فی کلام له:ضع أمر أخیک علی أحسنه حتّی یأتیک ما یغلبک منه و لا تظنّنّ بکلمة خرجت من أخیک سوءا و أنت تجد لها فی الخیر محملا.

باب من لم یناصح أخاه المؤمن

[٢٧۶٨]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن الحسن بن علیّ بن النّعمان،عن أبی حفص الأعشی،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمعته یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من سعی فی حاجة لأخیه فلم ینصحه فقد خان اللّه و رسوله.

[٢٧۶٩]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:أیّما مؤمن مشی فی حاجة أخیه فلم یناصحه فقد خان اللّه و رسوله.

[٢٧٧٠]٣-عدّة من أصحابن،اعن أحمد بن محمّد بن خالد،و أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن حسّان،جمیعا عن إدریس بن الحسن،عن مصبّح بن

ص :٨٠

[٢٧۶۶]٢-یزید گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:هرکس به برادر دینی‌اش تهمت بزند حرمتی میان آن دو نمی‌ماند.و هرکس با برادرش چنان رفتار کند که با مردم رفتار می‌کند از آنچه به خود نسبت می‌دهد[یعنی ایمان]دور افتاده است.

[٢٧۶٧]٣-حسین مختار از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام در سخنی فرمودند:کار برادرت را بهترین کار او بدان تا وقتی دلیلی بیاید که تو را بر او چیره‌می‌کند.و به کلمه‌ای که از دهان برادرت بیرون می‌آید گمان بد نبر وقتی می‌توانی برای آن جایگاه خوبی پیدا کنی.

دربارۀ کسی که خیرخواه برادر مؤمنش نیست

[٢٧۶٨]١-ابو حفص اعشی گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که رسول خدا فرموده‌اند:هرکس برای حاجت برادر مؤمنش بکوشد ولی خیرخواه او نباشد به خدا و فرستاده‌اش خیانت کرده است.

[٢٧۶٩]٢-سماعه گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:هر مؤمنی که برای حاجت برادرش گام بردارد ولی خیر او را نخواهد به خدا و فرستاده‌اش خیانت کرده است.

[٢٧٧٠]٣-ابو بصیر گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:هرگاه

ص :٨١

هلقام قال:أخبرنا أبو بصیر قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:أیّما رجل من أصحابنا استعان به رجل من إخوانه فی حاجة فلم یبالغ فیها بکلّ جهد فقد خان اللّه و رسوله و المؤمنین، قال أبو بصیر:قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:ما تعنی بقولک:و المؤمنین؟قال:من لدن أمیر المؤمنین إلی آخرهم.

[٢٧٧١]۴-عنهما جمیعا،عن محمّد بن علیّ،عن أبی جمیلة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:من مشی فی حاجة أخیه ثمّ لم یناصحه فیها کان کمن خان اللّه و رسوله و کان اللّه خصمه.

[٢٧٧٢]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن بعض أصحابه،عن حسین بن حازم،عن حسین بن عمر بن یزید،عن أبیه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من استشار أخاه فلم یمحضه محض الرّأی سلبه اللّه عزّ و جلّ رأیه.

[٢٧٧٣]۶-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی بن عبید،عن یونس،عن سماعة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:أیّما مؤمن مشی مع أخیه المؤمن فی حاجة فلم یناصحه فقد خان اللّه و رسوله.

باب خلف الوعد

[٢٧٧۴]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:عدة المؤمن أخاه نذر لا کفّارة له فمن أخلف

ص :٨٢

مردی از اصحاب ما از یکی از برادرانش یاری بخواهد و او همۀ کوشش خود را به انجام نرساند به خدا و فرستاده‌اش و مؤمنان خیانت کرده است.ابو بصیر گفته است:من به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:مقصودتان از مؤمنان چیست؟ فرمودند:از دوران امیر مؤمنان علیه السّلام تا پایان.

[٢٧٧١]۴-ابو جمیله گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:هرکس برای حاجت برادر مؤمنش گام بردارد و سپس در آن کار خیرخواهش نباشد مانند کسی می‌گردد که به خدا و فرستاده‌اش خیانت کرده است و خدا دشمن او می‌شود.

[٢٧٧٢]۵-یزید روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس از برادرش مشورت بخواهد و او تمام اندیشه‌اش را به او نگوید،خداوند اندیشه‌اش را از او می‌گیرد.

[٢٧٧٣]۶-سماعه گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:هر مؤمنی برای حاجت برادر مؤمنش به همراه او گام بردارد ولی خیرخواه او نباشد،به خدا و فرستاده‌اش خیانت کرده است.

انجام‌ندادن وعده

[٢٧٧۴]١-هشام سالم گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:وعده دادن مؤمن به برادرش نذری است که کفّاره‌ای ندارد.پس هرکس این وعده را انجام ندهد

ص :٨٣

فبخلف اللّه بدأ و لمقته تعرّض و ذلک قوله: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ.

[٢٧٧۵]٢-علیّ،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن شعیب العقرقوفیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من کان یؤمن باللّه و الیوم الآخر فلیف إذا وعد

باب من حجب أخاه المؤمن

[٢٧٧۶]١-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن حسّان،و عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد جمیعا،عن محمّد بن علیّ،عن محمّد بن سنان،عن المفضّل بن عمر قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:أیّما مؤمن کان بینه و بین مؤمن حجاب ضرب اللّه عزّ و جلّ بینه و بین الجنّة سبعین ألف سور ما بین السّور إلی السّور مسیرة ألف عام

[٢٧٧٧]٢-علیّ بن محمّد،عن محمّد بن جمهور،عن أحمد بن الحسین،عن أبیه،عن إسماعیل بن محمّد،عن محمّد بن سنان قال:

کنت عند الرّضا صلوات اللّه علیه فقال لی:یا محمّد إنّه کان فی زمن بنی إسرائیل أربعة نفر من المؤمنین فأتی واحد منهم الثّلاثة و هم مجتمعون فی منزل أحدهم فی مناظرة بینهم فقرع الباب فخرج إلیه الغلام فقال:أین مولاک؟ فقال:لیس هو فی البیت فرجع الرّجل و دخل الغلام إلی مولاه فقال له من کان الّذی قرع الباب؟قال:کان فلان فقلت له:لست فی المنزل،فسکت و لم یکترث و لم یلم غلامه و لا اغتمّ أحد منهم لرجوعه عن الباب و أقبلوا فی حدیثهم فلمّا کان من الغد بکّر إلیهم الرّجل فأصابهم و قد خرجوا یریدون ضیعة لبعضهم فسلّم علیهم و قال:أنا معکم؟فقالوا له:نعم،و لم یعتذروا

ص :٨۴

به مخالفت با خدا آغازیده،به خشم او دچار شده است.چنان‌که خداوند می‌فرماید:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید نزد خداوند سخت ناخوشایند است که سخنی بگویید و به آن عمل نکنید.»[صف(۶١):٢ و ٣]

[٢٧٧۵]٢-شعیب عقر قوفی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:هرکس به خدا و روز واپسین ایمان دارد باید به آنچه وعده کرده، عمل کند.

دربارۀ کسی که از برادر مؤمنش پرده‌پوشی می‌کند

[٢٧٧۶]١-مفضّل عمر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هر مؤمنی که میان او و مؤمن دیگر پرده‌ای باشد خداوند عزّتمند میان او و بهشت، هفتاد هزار دژ می‌زند که میان هر دژ فاصله‌ای هزار ساله است.

[٢٧٧٧]٢-محمّد سنان گفت:من نزد حضرت رضا علیه السّلام بودم که به من فرمودند:ای محمّد در زمان بنی اسرائیل چهار مؤمن بودند.روزی یکی از آن‌ها به نزد سه مؤمن دیگر رفت که برای مناظره‌ای در خانۀ یکی از ایشان گردآمده بودند.چون در زد و غلامی در را باز کرد به او گفت:سرورت کجا است؟غلام گفت:در خانه نیست.و آن مؤمن بازگشت و غلام به خانه و نزد سرورش رفت.

سرورش به او گفت:چه کسی بود که در زد؟او گفت:فلانی بود و من به او گفتم که شما در خانه نیستی.او خاموش شد و اعتنا نکرده،غلام را نکوهش نکرد و هیچ‌کدام آن سه نفر به خاطر بازگشتن آن مؤمن از در خانه اندوهگین نشدند و به سخن خودشان بازگشتند.چون فردا شد آن مرد صبح زود به سراغ ایشان رفت در حالی‌که آنان بیرون آمده،آهنگ رفتن به باغ خودشان را داشتند پس مرد به آنان سلام داد و گفت:من هم با شما بیایم؟آنان به او گفتند:آری.ولی از او

ص :٨۵

إلیه و کان الرّجل محتاجا ضعیف الحال،فلمّا کانوا فی بعض الطّریق إذا غمامة قد أظلّتهم فظنّوا أنّه مطر،فبادروا فلمّا استوت الغمامة علی رءوسهم إذا مناد ینادی من جوف الغمامة أیّتها النّار خذیهم و أنا جبرئیل رسول اللّه،فإذا نار من جوف الغمامة قد اختطفت الثّلاثة النّفر و بقی الرّجل مرعوبا یعجب ممّا نزل بالقوم و لا یدری ما السّبب؟فرجع إلی المدینة فلقی یوشع بن نون علیه السّلام فأخبره الخبر و ما رأی و ما سمع،فقال یوشع بن نون علیه السّلام:أما علمت أنّ اللّه سخط علیهم بعد أن کان عنهم راضیا و ذلک بفعلهم بک،فقال:و ما فعلهم بی؟فحدّثه یوشع فقال الرّجل:فأنا أجعلهم فی حلّ و أعفو عنهم،قال:لو کان هذا قبل لنفعهم فأمّا السّاعة فلا و عسی أن ینفعهم من بعد.

[٢٧٧٨]٣-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن بکر بن صالح،عن محمّد بن سنان،عن مفضّل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أیّما مؤمن کان بینه و بین مؤمن حجاب ضرب اللّه بینه و بین الجنّة سبعین ألف سور،غلظ کلّ سور مسیرة ألف عام[ما بین السّور إلی السّور مسیرة ألف عام].

[٢٧٧٩]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن یحیی بن المبارک،عن عبد اللّه بن جبلة،عن عاصم بن حمید،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قلت له:جعلت فداک ما تقول فی مسلم أتی مسلما زائرا[أو طالب حاجة]و هو فی منزله؟فاستأذن علیه فلم یأذن له و لم یخرج إلیه؟قال:یا أبا حمزة،أیّما مسلم أتی مسلما زائرا أو طالب حاجة و هو فی منزله فاستأذن له و لم یخرج إلیه لم یزل فی لعنة اللّه حتّی یلتقیا،فقلت:جعلت فداک فی لعنة اللّه حتّی یلتقیا؟ قال:نعم یا أبا حمزة.

ص :٨۶

عذرخواهی نکردند،و این مرد،نیازمند و بداحوال بود.چون به راه افتادند ناگاه ابری بر سرشان سایه انداخت.آنان پنداشتند که باران خواهد آمد،پس شتاب کردند ولی چون ابر به بالای سرشان رسید ناگاه منادی‌ای از درون ابر فریاد زد:

ای آتش آنان را بگیر،من جبرئیل فرستادۀ خداوندم.پس آتشی از درون آن ابر آن سه‌نفر را در خود فروبرد و مرد دیگر ترسان و شگفت از آنچه بر آن سه فرود آمده،باقی ماند و نمی‌دانست که سبب آن چیست.آن‌گاه به شهر بازگشته،یوشع نون علیه السّلام را دیدار کرده،از آن خبر و آنچه دیده و شنیده بود آگاهش ساخت.یوشع نون علیه السّلام گفت:مگر نمی‌دانی که خداوند بر آنان خشمگین شده است پس از آن‌که خرسند بوده است و این به جهت رفتارشان با تو بود.او عرض کرد:آنان با من چه رفتاری کرده بودند؟یوشع ماجرا را به او گفت.آن مرد گفت:من ایشان را حلال کرده،از آنان می‌گذرم.او فرمود:اکنون دیگر دیرشده و سودی به حال آنان ندارد.امیدوارم برای پس از این سودشان ببخشد.

[٢٧٧٨]٣-مفضّل روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هر مؤمنی که میان او و مؤمن دیگر پرده باشد خداوند میان او و بهشت هفتاد هزار دژ می‌زند که ضخامت هر دژی فاصله‌ای هزار ساله دارد[میان هر دژ تا دژ دیگر فاصله‌ای هزار ساله است.]

[٢٧٧٩]۴-ابو حمزه گفته است:به حضرت باقر علیه السّلام عرض کردم:جانم فدایت نظرتان چیست دربارۀ مسلمانی که به دیدار مسلمانی می‌رود[یا به دنبال حاجتی]و او در خانۀ خود است.ولی چون از او اجازه می‌خواهد او اجازه نمی‌دهد و برای او بیرون نمی‌آید؟فرمودند:ای ابو حمزه هر مسلمانی به آهنگ دیدار یا به دنبال حاجتی به نزد مسلمانی دیگر در خانه‌اش برود و اجازۀ ورود بخواهد و او برایش بیرون نیاید،تا همدیگر را دیدار نکنند هماره در نفرین خدا خواهد بود.من عرض کردم:جانم فدایت تا همدیگر را دیدار نکنند در نفرین خدا خواهند بود؟فرمود:آری ای ابو حمزه.

ص :٨٧

باب من استعان به أخوه فلم یعنه

[٢٧٨٠]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،و أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن حسّان،عن محمّد بن علیّ،عن سعدان،عن حسین بن أمین،عن أبی جعفر علیه السّلام قال؛

من بخل بمعونة أخیه المسلم و القیام له فی حاجته[إلاّ]ابتلی بمعونة من یأثم علیه و لا یؤجر.

[٢٧٨١]٢-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن ابن مسکان،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أیّما رجل من شیعتنا أتی رجلا من إخوانه فاستعان به فی حاجته فلم یعنه و هو یقدر إلاّ ابتلاه اللّه بأن یقضی حوائج غیره من أعدائنا یعذّبه اللّه علیها یوم القیامة.

[٢٧٨٢]٣-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن حسّان،عن محمّد بن أسلم،عن الخطّاب بن مصعب،عن سدیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لم یدع رجل معونة أخیه المسلم حتّی یسعی فیها و یواسیه إلاّ ابتلی بمعونة من یأثم و لا یؤجر

[٢٧٨٣]۴-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن أحمد بن محمّد بن عبد اللّه،عن علیّ بن جعفر،عن[أخیه]أبی الحسن علیه السّلام قال:

سمعته یقول:من قصد إلیه رجل من إخوانه مستجیرا به فی بعض أحواله فلم یجره بعد أن یقدر علیه فقد قطع ولایة اللّه عزّ و جلّ.

باب من منع مؤمنا شیئا من عنده أو من عند غیره

[٢٧٨۴]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،و أبو علیّ الأشعریّ،

ص :٨٨

دربارۀ کسی که برادرش از او یاری می‌خواهد و او یاری‌اش نمی‌کند

[٢٧٨٠]١-حسین امین روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:هرکس در یاری به برادر مسلمانش و قیام به حاجت او بخل ورزد به یاری کردن به کسی دچار می‌شود که به گناه افتد و پاداش نبرد.

[٢٧٨١]٢-ابو بصیر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرگاه مردی از شیعیانمان به سوی مردی از برادرانش آمده،برای حاجتش از او کمک بخواهد ولی او در عین توانایی او را یاری نکند خداوند او را به انجام حاجت دشمنان ما دچار کرده،به سبب آن او را در روز قیامت عذاب می‌کند.

[٢٧٨٢]٣-سدیر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرگاه مردی، یاری رساندن به برادر مسلمانش را واگذارد و در حاجت او نکوشیده،مال صرف او نکند به یاری رساندن به کسی دچار می‌شود که به خاطر او گناه می‌کند و پاداشی نمی‌برد.

[٢٧٨٣]۴-علی جعفر گفته است:از برادرم حضرت کاظم علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:هرکس که مردی از برادرانش در برخی احوال به او پناه ببرد و او در عین توانایی پناهش ندهد همانا ولایت خداوند عزّتمند را بریده است.

دربارۀ کسی که چیزهای خودش یا دیگران را از مؤمن بازمی‌دارد

[٢٧٨۴]١-فرات احنف روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هر

ص :٨٩

عن محمّد بن حسّان،جمیعا عن محمّد بن علیّ،عن محمّد بن سنان،عن فرات بن أحنف،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أیّما مؤمن منع مؤمنا شیئا ممّا یحتاج إلیه و هو یقدر علیه من عنده أو من عند غیره،أقامه اللّه یوم القیامة مسودّا وجهه مزرقّة عیناه مغلولة یداه إلی عنقه فیقال:هذا الخائن الّذی خان اللّه و رسوله ثمّ یؤمر به إلی النّار.

[٢٧٨۵]٢-ابن سنان،عن یونس بن ظبیان قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:یا یونس،من حبس حقّ المؤمن أقامه اللّه عزّ و جلّ یوم القیامة خمسمائة عام علی رجلیه حتّی یسیل عرقه أو دمه و ینادی مناد من عند اللّه:هذا الظّالم الّذی حبس عن اللّه حقّه قال:فیوبّخ أربعین یوما ثمّ یؤمر به إلی النّار.

[٢٧٨۶]٣-محمّد بن سنان،عن مفضّل بن عمر قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من کانت له دار فاحتاج مؤمن إلی سکناها فمنعه إیّاها قال اللّه عزّ و جلّ:یا ملائکتی،أبخل عبدی علی عبدی بسکنی الدّار الدّنیا؟و عزّتی و جلالی لا یسکن جنانی أبدا.

[٢٧٨٧]۴-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن أحمد بن محمّد بن عبد اللّه،عن علیّ بن جعفر قال:

سمعت أبا الحسن علیه السّلام یقول:من أتاه أخوه المؤمن فی حاجة فإنّما هی رحمة من اللّه عزّ و جلّ ساقها إلیه،فإن قبل ذلک فقد وصله بولایتنا و هو موصول بولایة اللّه عزّ و جلّ،و إن ردّه عن حاجته و هو یقدر علی قضائها سلّط اللّه علیه شجاعا من نار ینهشه فی قبره إلی یوم القیامة مغفور له أو معذّب،فإن عذره الطّالب کان أسوأ حالا.قال:و سمعته یقول:من قصد إلیه رجل من إخوانه

ص :٩٠

مؤمنی که مؤمن دیگر را از آنچه به آن نیازمند است بازدارد-چه از آنچه نزد خود دارد و چه از آنچه نزد دیگران است-خداوند در روز قیامت او را سیاه‌رو و تیره‌چشم و دست به گردن بسته برمی‌انگیزد.و آن‌گاه گفته می‌شود:این همان خائنی است که به خدا و فرستاده‌اش خیانت کرده است و سپس به سوی دوزخ فرمانش می‌دهند.

[٢٧٨۵]٢-یونس ظبیان روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:ای یونس هرکس حقّ مؤمن را بازدارد،خداوند عزّتمند در روز قیامت او را به مدّت پانصد سال به روی پاهایش می‌ایستاند تا عرق یا خونش سرازیر گردد و منادی‌ای از نزد خداوند فریاد بزند:این همان ستمکاری است که حقّ خدا را از او بازداشته است.حضرت فرمودند:آن‌گاه چهل روز سرزنش می‌شود و سپس به سوی دوزخ فرمان داده می‌شود.

[٢٧٨۶]٣-مفضّل عمر روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس خانه‌ای داشته باشد و مؤمنی به سکونت در آن نیازمند شود و او از سکونت آن مؤمن در آن خانه جلوگیری کند خداوند عزّتمند می‌فرماید:ای فرشتگان من بنده‌ام در سکونت بندۀ دیگرم در خانۀ دنیایی‌اش بخل ورزید؟سوگند به عزّت و شکوهم او هرگز در بهشت‌های من ساکن نخواهد شد.

[٢٧٨٧]۴-علی جعفر گفت:از حضرت ابو الحسن علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:

هرکس که برادر مؤمنش برای نیازی به سویش بیاید،رحمتی از سوی خداوند عزّتمند است که به سوی او پیش رانده است که اگر آن را بپذیرد او را به ولایت ما پیوند می‌دهد و ولایت ما با ولایت خداوند عزّتمند پیوند دارد.ولی اگر در عین توانایی نیاز او را برنیاورد خداوند ماری آتشین بر او چیره می‌کند تا او را در گورش تا روز قیامت بگزد،چه آمرزیده شده باشد و چه در عذاب باشد و اگر آن نیازجو عذر او را پذیرفته باشد بدحال‌تر خواهد بود.راوی گفته است:و از آن حضرت شنیدم می‌فرماید:هرکس که مردی از برادرانش در برخی احوال به او پناه ببرد و او پناهش ندهد در حالی‌که توانایی‌اش را دارد،

ص :٩١

مستجیرا به فی بعض أحواله فلم یجره بعد أن یقدر علیه فقد قطع ولایة اللّه تبارک و تعالی.

باب من أخاف مؤمنا

[٢٧٨٨]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن محمّد بن عیسی،عن الأنصاریّ،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من نظر إلی مؤمن نظرة لیخیفه بها أخافه اللّه عزّ و جلّ یوم لا ظلّ إلاّ ظلّه.

[٢٧٨٩]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن أبی إسحاق الخفّاف،عن بعض الکوفیّین،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من روّع مؤمنا بسلطان لیصیبه منه مکروه فلم یصبه فهو فی النّار و من روّع مؤمنا بسلطان لیصیبه منه مکروه فأصابه فهو مع فرعون و آل فرعون فی النّار.

[٢٧٩٠]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن بعض أصحابه، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من أعان علی مؤمن بشطر کلمة لقی اللّه عزّ و جلّ یوم القیامة مکتوب بین عینیه:آیس من رحمتی.

باب النّمیمة

[٢٧٩١]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن الحسن بن محبوب، عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ألا أنبّئکم بشرارکم؟قالوا:بلی یا رسول اللّه،قال:

ص :٩٢

ولایت خداوند فرخنده و فرازمند را بریده است.

دربارۀ کسی که مؤمنی را می‌ترساند

[٢٧٨٨]١-عبد اللّه سنان از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا فرمودند:هرکس به مؤمن به‌گونه‌ای بنگرد که او را بترساند خداوند عزّتمند او را می‌ترساند،در روزی که هیچ سایه‌ای جز سایۀ او نیست.

[٢٧٨٩]٢-یکی از کوفیان روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

هرکس مؤمنی را از سلطانی بترساند تا آزاری از آن سلطان به او برسد ولی چنین نشود،در دوزخ است و هرکس مؤمنی را از سلطانی بترساند تا آزاری از آن سلطان به او برسد و چنین شود او با فرعون و خاندان فرعون در دوزخ است.

[٢٧٩٠]٣-یکی از اصحاب روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

هرکس با نیم کلمه به زیان مؤمنی کار کند در روز قیامت خداوند را در حالی دیدار می‌کند که میان پیشانی‌اش نوشته است:او ناامید از رحمت من.

باب سخن‌چینی

[٢٧٩١]١-حضرت صادق علیه السّلام فرماید که رسول خدا-درود بر خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:آیا شما را به بدترینتان آگاه نکنم؟گفتند:چرا؛ای رسول خدا!

ص :٩٣

المشّاءون بالنّمیمة،المفرّقون بین الأحبّة،الباغون للبرآء المعایب.

[٢٧٩٢]٢-محمّد بن یحیی،عن محمّد بن أحمد،عن محمّد بن عیسی،عن یوسف بن عقیل،عن محمّد بن قیس،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

محرّمة الجنّة علی القتّاتین المشّاءین بالنّمیمة.

[٢٧٩٣]٣-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن أبی الحسن الأصبهانیّ،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:شرارکم المشّاءون بالنّمیمة،المفرّقون بین الأحبّة، المبتغون للبرآء المعایب.

باب الإذاعة

[٢٧٩۴]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن محمّد بن عجلان قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ اللّه عزّ و جلّ عیّر أقواما بالإذاعة فی قوله عزّ و جلّ: وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ فإیّاکم و الإذاعة.

[٢٧٩۵]٢-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن محمّد الخزّاز،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من أذاع علینا حدیثنا فهو بمنزلة من جحدنا حقّنا.قال:و قال لمعلّی بن خنیس:المذیع حدیثنا کالجاحد له.

[٢٧٩۶]٣-یونس،عن ابن مسکان،عن ابن أبی یعفور قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من أذاع علینا حدیثنا سلبه اللّه الإیمان.

[٢٧٩٧]۴-یونس بن یعقوب،عن بعض أصحابه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٩۴

فرمود:آنان‌که به سخن‌چینی روند و میان دوستان جدایی افکنند و برای پاکان عیب جویند.

[٢٧٩٢]٢-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:بهشت بر دروغ‌پردازانی که به سخن‌چینی روند،حرام است.

[٢٧٩٣]٣-امام صادق علیه السّلام فرمود:امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:بدترین شما آنانند که به سخن‌چینی روند؛میان دوستان جدایی افکنند و برای پاک‌دامنان عیب جویند.

باب فاش‌کردن

[٢٧٩۴]١-محمد عجلان گوید:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:

همانا خدای عزّتمند مردمانی را به سبب فاش کردن اسرار در گفتارش نکوهش کرده است:«و چون خبری از ایمنی یا وحشت به آنان برسد،انتشارش دهند»[نساء(۴):

٨٣].پس،از انتشاردادن دوری کنید.

[٢٧٩۵]٢-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکس حدیث ما را به زیان ما فاش سازد،مانند کسی است که حق ما را آگاهانه انکار کند.

حضرت به معلاّی خنیس فرمود:انتشاردهنده حدیث ما،بسان انکارکننده آن است.

[٢٧٩۶]٣-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکه حدیث ما را به زیان ما فاش سازد، خداوند ایمانش را از بین ببرد.

[٢٧٩٧]۴-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه حدیث ما را فاش کند،ما را به

ص :٩۵

ما قتلنا من أذاع حدیثنا قتل خطإ و لکن قتلنا قتل عمد.

[٢٧٩٨]۵-یونس،عن العلاء،عن محمّد بن مسلم قال:

سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:یحشر العبد یوم القیامة و ما ندی دما فیدفع إلیه شبه المحجمة أو فوق ذلک فیقال له:هذا سهمک من دم فلان،فیقول:یا ربّ، إنّک لتعلم أنّک قبضتنی و ما سفکت دما،فیقول:بلی سمعت من فلان روایة کذا و کذا،فرویتها علیه فنقلت حتّی صارت إلی فلان الجبّار فقتله علیها و هذا سهمک من دمه.

[٢٧٩٩]۶-یونس،عن ابن سنان،عن إسحاق بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام و تلا هذه الآیة: ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ قال:

و اللّه ما قتلوهم بأیدیهم و لا ضربوهم بأسیافهم و لکنّهم سمعوا أحادیثهم فأذاعوها فأخذوا علیها فقتلوا فصار قتلا و اعتداء و معصیة.

[٢٨٠٠]٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ:

وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ فقال:

أما و اللّه ما قتلوهم بأسیافهم و لکن أذاعوا سرّهم و أفشوا علیهم فقتلوا.

[٢٨٠١]٨-عنه،عن عثمان بن عیسی،عن محمّد بن عجلان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال:إنّ اللّه عزّ و جلّ عیّر قوما بالإذاعة فقال: وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ فإیّاکم و الإذاعة.

[٢٨٠٢]٩-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه عن ابن أبی عمیر،عن حسین بن عثمان،

ص :٩۶

خطا نکشته،بلکه به عمد کشته است.

[٢٧٩٨]۵-محمد مسلم گوید:شنیدم که امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:بندۀ خداوند روز واپسین برانگیخته شود و در حالی‌که خونی نریخته است به اندازه یک خون حجامت یا بیشتر به او داده شود و بگویند:این بهرۀ تو از خون فلان کس است.پس می‌گوید:پروردگارا،تو خود البته می‌دانی که جان مرا ستاندی و در آن حال،من خون کسی را نریخته بودم.خداوند فرماید:آری؛تو روایتی را چنین و چنان از فلانی شنیدی و به زیان او بازگفتی و نقل کردی تا به فلان ستمکار رسید و با آن روایت او را کشت و این سهم تو از خون اوست.

[٢٧٩٩]۶-اسحاق بن عمّار گوید:حضرت صادق علیه السّلام این آیه را خواند:«چرا که آنان به نشانه‌های خدا کفر ورزیده بودند و پیامبران را به ناحق می‌کشتند؛این از آن روی بود که سرکشی نموده و از حدّ درگذرانیده بودند»[بقره(٢):۶١].فرمود:به خدا سوگند،آنان را با دستانشان نکشتند و با شمشیرهایشان نزدند،بلکه احادیث آنها را شنیدند و فاش کردند و آنها به وسیله آن احادیث گرفتار و کشته شدند؛پس کشتن و تجاوز و نافرمانی انجام شد.

[٢٨٠٠]٧-ابو بصیر گوید:امام صادق علیه السّلام دربارۀ فرمایش خداوند بزرگ و گرامی که«و پیامبران را به ناحق می‌کشتند»[آل عمران(٣):١١٢]فرمود:به خدا سوگند،همانا آنها را با شمشیرهایشان نکشتند،بلکه رازشان را اشکار ساختند و انتشار دادند؛پس آنان کشته شدند.

[٢٨٠١]٨-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا خداوند بزرگ و گرامی،مردمانی را به سبب فاش کردن نکوهش کرد و فرمود:«و چون خبری از ایمنی یا وحشت به آنان برسد،انتشارش دهند».

[٢٨٠٢]٩-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه چیزی از راز ما را به زیان ما

ص :٩٧

عمّن أخبره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من أذاع علینا شیئا من أمرنا فهو کمن قتلنا عمدا و لم یقتلنا خطأ.

[٢٨٠٣]١٠-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن أحمد بن محمّد،عن نصر بن صاعد مولی أبی عبد اللّه علیه السّلام:عن أبیه قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:مذیع السّرّ شاکّ و قائله عند غیر أهله کافر،و من تمسّک بالعروة الوثقی فهو ناج،قلت:ما هو؟قال:التّسلیم.

[٢٨٠۴]١١-علیّ بن محمّد،عن صالح بن أبی حمّاد،عن رجل من الکوفیّین، عن أبی خالد الکابلیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّه قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ جعل الدّین دولتین:دولة آدم-و هی دولة اللّه-و دولة إبلیس؛فإذا أراد اللّه أن یعبد علانیة کانت دولة آدم،و إذا أراد اللّه أن یعبد فی السّرّ کانت دولة إبلیس،و المذیع لما أراد اللّه ستره مارق من الدّین.

[٢٨٠۵]١٢-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن عبد الرّحمن بن الحجّاج،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من استفتح نهاره بإذاعة سرّنا سلّط اللّه علیه حرّ الحدید و ضیق المحابس.

باب من أطاع المخلوق فی معصیة الخالق

[٢٨٠۶]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من طلب رضا النّاس بسخط اللّه جعل اللّه حامده من النّاس ذامّا

[٢٨٠٧]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن

ص :٩٨

فاش سازد،بسان‌کسی است که به عمد ما را کشته است نه به خطا.

[٢٨٠٣]١٠-نصر بن صاعد از پدرش روایت کند که گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:افشاگر راز،تردیدگر است و گوینده‌اش نزد نااهل،کافر و آنکه به ریسمان محکم چنگ زند،نجات یافته است.گفتم:آن چیست؟فرمود:سرسپردگی.

[٢٨٠۴]١١-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا خداوند بزرگ و گرامی،برای دین دو دولت قرار داد:دولت آدم-و آن دولت خدا باشد-و دولت شیطان.هرگاه خدا خواهد آشکارا پرستش شود،دولت آدم بر سرکار آید و آن‌گاه که خدا خواهد در نهان پرستش شود،دولت شیطان بر سرکار باشد و هرکس فاش سازد آنچه را خداوند پوشیدنش را خواسته است،از دین بیرون رفته است.

[٢٨٠۵]١٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکس روز خود را با منتشر کردن راز ما آغاز کند،خداوند گرمای آهن و تنگنای زندان‌ها را بر او چیره گرداند.

باب آن‌کس که آفریده را فرمان برد به نافرمانی آفریدگار

[٢٨٠۶]١-از امام صادق علیه السّلام روایت شده که رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:هرکس خشنودی مردم را با خشم خدا بخواهد،خداوند ستاینده‌اش را نکوهیده‌اش سازد.

[٢٨٠٧]٢-از امام باقر علیه السّلام روایت شده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود:هرکس

ص :٩٩

مهران،عن سیف بن عمیرة،عن عمرو بن شمر،عن جابر،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من طلب مرضاة النّاس بما یسخط اللّه کان حامده من النّاس ذامّا و من آثر طاعة اللّه بغضب النّاس کفاه اللّه عداوة کلّ عدوّ و حسد کلّ حاسد و بغی کلّ باغ و کان اللّه عزّ و جلّ له ناصرا و ظهیرا.

[٢٨٠٨]٣-عنه،عن شریف بن سابق،عن الفضل بن أبی قرّة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کتب رجل إلی الحسین صلوات اللّه علیه:عظنی بحرفین،فکتب إلیه:من حاول أمرا بمعصیة اللّه کان أفوت لما یرجو و أسرع لمجیء ما یحذر.

[٢٨٠٩]۴-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن العلاء،عن محمّد بن مسلم قال:

قال أبو جعفر علیه السّلام:لا دین لمن دان بطاعة من عصی اللّه،و لا دین لمن دان بفریة باطل علی اللّه،و لا دین لمن دان بجحود شیء من آیات اللّه.

[٢٨١٠]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام،عن أبیه علیه السّلام:

عن جابر بن عبد اللّه[الأنصاریّ]قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من أرضی سلطانا بسخط اللّه خرج من دین اللّه.

باب فی عقوبات المعاصی العاجلة

[٢٨١١]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،و عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،جمیعا عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر،عن أبان،عن رجل،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ص :١٠٠

خشنودی مردم را در چیزی جوید که خدا را به خشم آورد،ستاینده‌اش از مردم، نکوهنده‌اش باشد و هرکه فرمان‌بری خدا را به خشم مردم پیشی دارد،خداوند او را از دشمنی کردن هر دشمنی و رشک بردن هر حسودی و ستم هر ستمکاری نگه دارد و خداوند بزرگ و گرامی یار و پشتیبان او باشد.

[٢٨٠٨]٣-امام صادق علیه السّلام فرمود:مردی به امام حسین علیه السّلام نوشت:مرا با دو حرف پند ده.حضرت به او نوشت:هرکس چیزی را با نافرمانی خداوند خواهد، به آنچه امیدوار است زودتر از بین رود و از آنچه می‌گریزد،زودتر بر سرش آید.

[٢٨٠٩]۴-امام باقر علیه السّلام فرمود:دین ندارد آن‌کس که فرمان‌بری کسی را دین خود سازد که خداوند را نافرمانی می‌کند و بی‌دین است هرکس که افتراء ناحق بر خدا را دین خدا گیرد و بی‌دین است آنکه انکار یکی از آیه‌های خدا را دین خود کند.

[٢٨١٠]۵-رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:هرکس پادشاهی را با به خشم آوردن خدا خشنود کند،از دین خدا بیرون رود.

باب کیفرهای شتابناک گناهان

[٢٨١١]١-امام باقر علیه السّلام فرمود که رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-

ص :١٠١

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:خمس إن أدرکتموهنّ فتعوّذوا باللّه منهنّ:لم تظهر الفاحشة فی قوم قطّ حتّی یعلنوها إلاّ ظهر فیهم الطّاعون و الأوجاع الّتی لم تکن فی أسلافهم الّذین مضوا؛و لم ینقصوا المکیال و المیزان إلاّ أخذوا بالسّنین و شدّة المئونة و جور السّلطان؛و لم یمنعوا الزّکاة إلاّ منعوا القطر من السّماء،و لو لا البهائم لم یمطروا؛و لم ینقضوا عهد اللّه و عهد رسوله إلاّ سلّط اللّه علیهم عدوّهم و أخذوا بعض ما فی أیدیهم؛و لم یحکموا بغیر ما أنزل اللّه [عزّ و جلّ]إلاّ جعل اللّه عزّ و جلّ بأسهم بینهم

[٢٨١٢]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،و عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،جمیعا عن ابن محبوب،عن مالک بن عطیّة،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

وجدنا فی کتاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إذا ظهر الزّنا من بعدی کثر موت الفجأة، و إذا طفّف المکیال و المیزان أخذهم اللّه بالسّنین و النّقص،و إذا منعوا الزّکاة منعت الأرض برکتها من الزّرع و الثّمار و المعادن کلّها،و إذا جاروا فی الأحکام تعاونوا علی الظّلم و العدوان،و إذا نقضوا العهد سلّط اللّه علیهم عدوّهم،و إذا قطّعوا الأرحام جعلت الأموال فی أیدی الأشرار،و إذا لم یأمروا بالمعروف و لم ینهوا عن المنکر و لم یتّبعوا الأخیار من أهل بیتی سلّط اللّه علیهم شرارهم فیدعوا خیارهم فلا یستجاب لهم.

باب مجالسة أهل المعاصی

[٢٨١٣]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی زیاد النّهدیّ،عن عبد اللّه بن صالح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :١٠٢

فرمود:پنچ‌چیز است که اگر به آنها برخورد کردید،از آنها به خدا پناه برید:هرگز هرزگی در میان مردمی هویدا نشود تا آن را آشکارا به جا آرند جز اینکه میان آنان طاعون و دردهایی که در گذشتگانشان نبوده است،پدیدار گردد.و از پیمانه و ترازو نکاهند جز اینکه به نایابی[نعمت‌ها]و سختی مخارج زندگی و ستم پادشاه گرفتار آیند و از دادن زکات دریغ ندارند جز اینکه از باران آسمان دریغ شوند و اگر چهارپایان نباشد،بر آن مردم باران نبارد و خدا و فرستاده‌اش را پیمان‌شکنی نکنند جز اینکه خداوند دشمنانشان را بر آنان چیره سازد و برخی از دارایی‌هایی که در دست دارند،بگیرند.و به جز به آنچه خدای بزرگ و گرامی فروفرستاده،حکم نکنند مگر آنکه خداوند فرازمند،ستیزه و کشمکش را میانشان قراردهد.

[٢٨١٢]٢-امام باقر علیه السّلام فرمود:در کتاب رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-یافتیم که:هرگاه پس از من،زنا شیوع یابد،مرگ ناگهانی بسیار شود و هرگاه از پیمانه و ترازو کاسته شود(کم‌فروشی شود)،خداوند آنان را به نایابی[در نعمت‌ها]و کمبودی گرفتار کند و آن‌گاه که از دادن زکات دریغ ورزند، زمین برکتش را از تمام کشاورزی و میوه‌ها و گنجینه‌ها دریغ نماید و وقتی در احکام به ناحق حکم رانند،در ستم و دشمنی همکاری کنند و هرگاه پیمان شکنند،خداوند دشمنانشان را بر آنان چیره سازد و آن‌گاه که پیوند خویشاوندی گسلند،دارایی‌ها در دست تبه‌کاران افتد و هرگاه به نیکی،امر نکنند و از زشتی بازندارند و از نیکان خاندان من پیروی ننمایند،خداوند بدکارانشان را بر آنان چیره سازد؛پس نیکانشان دعا کنند و اجابت نشود.

باب همنشینی با گنه‌کاران

[٢٨١٣]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مؤمن را شایسته نیست که در مجلسی

ص :١٠٣

لا ینبغی للمؤمن أن یجلس مجلسا یعصی اللّه فیه و لا یقدر علی تغییره.

[٢٨١۴]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن بکر بن محمّد عن الجعفریّ قال:

سمعت أبا الحسن علیه السّلام یقول:ما لی رأیتک عند عبد الرّحمن بن یعقوب؟ فقال:إنّه خالی،فقال:إنّه یقول فی اللّه قولا عظیما،یصف اللّه و لا یوصف،فإمّا جلست معه و ترکتنا و إمّا جلست معنا و ترکته،فقلت:هو یقول ما شاء،أیّ شیء علیّ منه إذا لم أقل ما یقول:فقال أبو الحسن علیه السّلام:أما تخاف أن تنزل به نقمة فتصیبکم جمیعا،أما علمت بالّذی کان من أصحاب موسی علیه السّلام و کان أبوه من أصحاب فرعون فلمّا لحقت خیل فرعون موسی تخلّف عنه لیعظ أباه فیلحقه بموسی،فمضی أبوه و هو یراغمه حتّی بلغا طرفا من البحر فغرقا جمیعا،فأتی موسی علیه السّلام الخبر فقال:هو فی رحمة اللّه و لکنّ النّقمة إذا نزلت لم یکن لها عمّن قارب المذنب دفاع

[٢٨١۵]٣-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن عبد الرّحمن بن أبی نجران،عن عمر بن یزید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّه قال:

لا تصحبوا أهل البدع و لا تجالسوهم فتصیروا عند النّاس کواحد منهم؛قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:المرء علی دین خلیله و قرینه.

[٢٨١۶]۴-محمّد بن یحیی،عن محمّد بن الحسین،عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر،عن داود بن سرحان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إذا رأیتم أهل الرّیب و البدع من بعدی فأظهروا البراءة منهم و أکثروا من سبّهم و القول فیهم و الوقیعة و باهتوهم کیلا یطمعوا فی الفساد فی الإسلام و یحذرهم النّاس و لا یتعلّموا من بدعهم یکتب اللّه لکم

ص :١٠۴

نشنید که در آن،خداوند نافرمانی می‌شود در حالی‌که او بر دگرگونی آن نافرمانی ناتوان است.

[٢٨١۴]٢-جعفری گوید:شنیدم امام کاظم علیه السّلام می‌فرمود:چرا باید ببینم که نزد عبد الرحمن بن یعقوب هستی؟عرض کرد:او دایی من است.فرمود:او درباره خدا،درشت‌گویی می‌کند.خدا را(به صورت اجسام و صفات آن) توصیف می‌نماید در حالی‌که به وصف درنیاید.پس یا با او بنشین و ما را رها کن یا با ما بنشین و او را واگذار.عرض کردم:او هرچه می‌خواهد بگوید.برای من چه زیانی دارد وقتی آنچه را او می‌گوید،من نگویم؟حضرت فرمود:آیا نمی‌ترسی بر او عذابی فرود آید و هر دوی شما را فراگیرد؟آیا از آن‌کس آگاهی نداری که خود از یاران حضرت موسی و پدرش از یاران فرعون بود و زمانی که لشکر فرعون به موسی رسید،او از حضرت موسی جدا شد تا پدرش را پند دهد و او را به موسی برساند.پدرش به راه خود می‌رفت در حالی‌که او با پدرش (درباره مذهبش)ستیزه می‌کرد تا اینکه هر دو به کنار دریا رسیدند و باهم غرق شدند.خبر به حضرت موسی رسید،فرمود:او در رحمت خدا است؛ولی آن‌گاه که عذاب فرود آید،برای کسی که نزدیک گنه‌کار است،دفاعی نباشد.

[٢٨١۵]٣-امام صادق علیه السّلام فرمود:با بدعت‌گذاران همراهی نکنید و همنشین نشوید که نزد مردم،از آنان به حساب آیید.رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:انسان بر کیش دوست و یار خود است.

[٢٨١۶]۴-از امام صادق علیه السّلام حدیث شده که رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:هرگاه پس از من تردیدگران و بدعت‌گزاران را دیدید، بیزاری از آنان را آشکار کنید و بسیار دشنامشان دهید و درباره آنها بیشتر سخن رانید و بد گویید و(با برهان و منطق)محکوم کرده و متحیّر سازید تا به تباهی در اسلام آزمند نشوند و مردم از آنان دوری کنند و از بدعت‌هایشان نیاموزند که خداوند به سبب این کار،برای شما پاداش‌ها بنویسد و رتبه‌هایشان را در آخرت بالا برد.

ص :١٠۵

بذلک الحسنات و یرفع لکم به الدّرجات فی الآخرة.

[٢٨١٧]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن محمّد بن یوسف،عن میسّر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لا ینبغی للمسلم أن یواخی الفاجر و لا الأحمق و لا الکذّاب

[٢٨١٨]۶-عنه،عن عمرو بن عثمان،عن محمّد بن سالم الکندیّ،عمّن حدّثه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه إذا صعد المنبر قال:ینبغی للمسلم أن یجتنب مواخاة ثلاثة:الماجن و الأحمق و الکذّاب.فأمّا الماجن فیزیّن لک فعله و یحبّ أن تکون مثله و لا یعینک علی أمر دینک و معادک،و مقارنته جفاء و قسوة،و مدخله و مخرجه علیک عار.و أمّا الأحمق فإنّه لا یشیر علیک بخیر و لا یرجی لصرف السّوء عنک و لو أجهد نفسه،و ربّما أراد منفعتک فضرّک، فموته خیر من حیاته و سکوته خیر من نطقه و بعده خیر من قربه:و أمّا الکذّاب فإنّه لا یهنئک معه عیش،ینقل حدیثک و ینقل إلیک الحدیث،کلّما أفنی أحدوثة مطّها بأخری حتّی إنّه یحدّث بالصّدق فما یصدّق،و یغری بین النّاس بالعداوة فینبت السّخائم فی الصّدور.فاتّقوا اللّه و انظروا لأنفسکم.

[٢٨١٩]٧-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن عمرو بن عثمان،عن محمّد بن عذافر،عن بعض أصحابه،عن محمّد بن مسلم،أو أبی حمزة،عن أبی عبد اللّه،عن أبیه علیهما السّلام قال:

قال لی علیّ بن الحسین صلوات اللّه علیهما:یا بنیّ انظر خمسة فلا تصاحبهم و لا تحادثهم و لا ترافقهم فی طریق،فقلت:یا أبه من هم؟قال:إیّاک و مصاحبة الکذّاب فإنّه بمنزلة السّراب یقرّب لک البعید و یباعد لک القریب،و إیّاک

ص :١٠۶

[٢٨١٧]۵-امام صادق علیه السّلام فرمود:برای مسلمان شایسته نیست که با تبه‌کار، نابخرد و دروغ‌گو دوستی کند.

[٢٨١٨]۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه امیر مؤمنان-درود خدا بر او باد- بالای منبر می‌رفت،می‌فرمود:برای مسلمان شایسته است که از دوستی و برادری با سه کس کناره گیرد:بی‌پروا(در گفتار و کردار)،نابخرد و دروغ‌گو.امّا شخص بی‌پروا؛کار خود را برای تو بیاراید و دوست دارد بسان او باشی و در کار دین و آخرت،تو را یاری نکند و نزدیکی با او،بی‌مهری و سنگ‌دلی آرد و رفت و آمدش برای تو ننگ باشد.اما نابخرد به خیر و خوبی تو پند ندهد و برای بازگرداندن بدی از تو به او امید نباشد گرچه خود را به رنج و تلاش اندازد.چه بسا بخواهد به تو سودی رساند،ولی(به جهت نابخردی‌اش)زیانت دهد؛پس مرگش،بهتر از زنده بودنش و خاموشی‌اش،بهتر از سخن گفتنش و دوری‌اش، بهتر از نزدیکی‌اش باشد.اما دروغ‌گو؛هیچ‌گاه زندگی با او بر تو گوارا نباشد.گفتۀ تو را نزد دیگران برد و سخن آنان را نزد تو آرد.هرگاه داستانی را به پایان برد، داستان دیگری در پی آن افزاید تا آنجا که بسا راست گوید،ولی باور نکنند و میان مردم دشمنی افکند و کینه‌ها را در سینه‌ها برویاند؛پس از خداوند پروا کنید و خود را بپایید.

[٢٨١٩]٧-امام صادق علیه السّلام از پدرش حدیث کرده که فرمود:پدرم علی بن حسین-درود خدا بر آن دو باد-به من فرمود:پسرم!به پنج کس توجّه کن و با آنان همراه،هم‌سخن و رفیق راه نشو.عرض کردم:پدر جان،آنها کیستند؟ فرمود:از همراهی با دروغگو دوری کن؛زیرا او به مانند سرابی باشد که دور را به تو نزدیک و نزدیک را از تو دور سازد.از همراهی بدکار(فاسق)برکنار باش؛

ص :١٠٧

و مصاحبة الفاسق فإنّه بائعک بأکلة أو أقلّ من ذلک،و إیّاک و مصاحبة البخیل فإنّه یخذلک فی ماله أحوج ما تکون إلیه،و إیّاک و مصاحبة الأحمق فإنّه یرید أن ینفعک فیضرّک،و إیّاک و مصاحبة القاطع لرحمه فإنّی وجدته ملعونا فی کتاب اللّه عزّ و جلّ فی ثلاثة مواضع:قال اللّه عزّ و جلّ: فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ، و قال: اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ، و قال فی البقرة: اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ.

[٢٨٢٠]٨-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن ابن محبوب،عن شعیب العقرقوفیّ قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا إلی آخر الآیة،فقال:إنّما عنی بهذا:[إذا سمعتم]الرّجل[الّذی]یجحد الحقّ و یکذّب به و یقع فی الأئمّة،فقم من عنده و لا تقاعده،کائنا من کان.

[٢٨٢١]٩-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن علیّ بن أسباط،عن سیف بن عمیرة،عن عبد الأعلی بن أعین،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من کان یؤمن باللّه و الیوم الآخر فلا یجلس مجلسا ینتقص فیه إمام أو یعاب فیه مؤمن.

[٢٨٢٢]١٠-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :١٠٨

چون تو را به لقمه‌ای خوراکی یا کمتر از آن بفروشد.از همراهی با خسیس هم برحذر باش؛چراکه تو را از یاری با دارایی‌اش فروگذارد آن‌گاه که بدان سخت نیازمندی.از دوستی با نابخرد دوری کن؛زیرا می‌خواهد به تو سود برساند، زیانت می‌دهد.مبادا با کسی که قطع‌رحم می‌کند،دوستی نمایی که او را در کتاب خداوند بزرگ و گرامی،در سه جا یافتم که لعن شده است:خداوند عزّتمند فرمود:«پس[ای منافقان]آیا امید بستید که چون[از خدا]برگشتید[یا سرپرست مردم شدید]در[روی]زمین فساد کنید و خویشاوندی‌های خود را از هم بگسلید؟اینان همان کسانند که خدا آنان را لعنت نموده و[گوش دل]ایشان را ناشنوا و چشم‌هایشان را نابینان کرده است»[محمد(۴٧):٢٢-٢٣].

و فرمود:«و کسانی که پیمان خدا را پس از بستن آن می‌شکنند و آنچه را خدا به پیوستن آن فرمان داده می‌گسلند و در زمین فساد می‌کنند،برایشان لعنت است و بدفرجامی آن سرای ایشان راست»[رعد(١٣):٢۵]و در سوره بقره فرمود:«همانانی که پیمان خدا را پس از بستن آن می‌شکنند و آنچه را خداوند به پیوستنش امر فرموده می‌گسلند و در زمین به فساد می‌پردازند،آنانند که زیانکارانند.»[بقره(٢):٢٧]

[٢٨٢٠]٨-شعیب عقرقوفی گوید:از حضرت صادق علیه السّلام درباره فرمایش خدای فرازمند که:«و البته[خدا]در کتاب[قرآن]بر شما نازل کرده که:هرگاه شنیدند آیات خدا مورد انکار و ریشخند قرار می‌گیرد،با آنان منشیند...»[نساء(۴):١۴٠] پرسیدم.فرمود:مقصود از آیه این است که وقتی شنیدید مردی حق را انکار می‌کند و آن را دروغ می‌شمارد و درباره پیشوایان(معصوم)بد می‌گوید،از نزدش برخیز و با او ننشین که هرکه خواهد باشد.

[٢٨٢١]٩-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکس به خداوند و روز رستاخیز ایمان دارد در انجمنی ننشیند که امام را کم‌ارزش دانند یا مؤمنی را عیب کنند.

[٢٨٢٢]١٠-امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:هرکس به خدا و روز رستاخیز ایمان دارد،

ص :١٠٩

قال أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه:من کان یؤمن باللّه و الیوم الآخر فلا یقوم مکان ریبة.

[٢٨٢٣]١١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن سیف بن عمیرة،عن عبد الأعلی قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:من کان یؤمن باللّه و الیوم الآخر فلا یقعدنّ فی مجلس یعاب فیه إمام أو ینتقص فیه مؤمن.

[٢٨٢۴]١٢-الحسین بن محمّد،عن علیّ بن محمّد بن سعد،عن محمّد بن مسلم،عن إسحاق بن موسی قال:حدّثنی أخی و عمّی،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ثلاثة مجالس یمقتها اللّه و یرسل نقمته علی أهلها فلا تقاعدوهم و لا تجالسوهم:مجلسا فیه من یصف لسانه کذبا فی فتیاه،و مجلسا ذکر أعدائنا فیه جدید و ذکرنا فیه رثّ،و مجلسا فیه من یصدّ عنّا و أنت تعلم.قال:ثمّ تلا أبو عبد اللّه علیه السّلام ثلاث آیات من کتاب اللّه کأنّما کنّ فی فیه-أو قال[فی]کفّه- وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ، وَ لاٰ تَقُولُوا لِمٰا تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هٰذٰا حَلاٰلٌ وَ هٰذٰا حَرٰامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ.

[٢٨٢۵]١٣-و بهذا الإسناد،عن محمّد بن مسلم،عن داود بن فرقد قال:حدّثنی محمّد بن سعید الجمحیّ قال:حدّثنی هشام،بن سالم عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا ابتلیت بأهل النّصب و مجالستهم،فکن کأنّک علی الرّضف حتّی تقوم فإنّ اللّه یمقتهم و یلعنهم،فإذا رأیتهم یخوضون فی ذکر إمام من الأئمّة فقم فإنّ سخط اللّه ینزل هناک علیهم.

[٢٨٢۶]١۴-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،

ص :١١٠

در جایگاه تهمت و تردید نایستد.

[٢٨٢٣]١١-عبد الاعلی گوید:از امام صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:هرکس به خداوند و روز رستاخیز ایمان دارد،نباید در انجمنی نشیند که امامی را در آن عیب گویند یا در آن مؤمنی را بی‌ارزش شمارند.

[٢٨٢۴]١٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:سه انجمن باشد که خداوند آنها را دشمن دارد و عذاب خود را بر آنها فروفرستد؛پس با آنان ننشینید و هم‌انجمن نشوید.

انجمنی که در آن،کسی در فتوای خود دروغ بافد و انجمنی که ذکر و یاد دشمنان ما در آن تازه و ذکر و یاد ما در آن کهنه باشد و انجمنی که در آن،کسی از پیروی ما بازمی‌دارد در حالی‌که تو می‌دانی.راوی گوید:سپس حضرت صادق علیه السّلام سه آیه از کتاب خدا خواند؛که گویا در دهانش بود-یا گفت:گویا در مشتش بود-:«و آنهایی که جز خدا می‌خوانند،دشنام مدهید که آنان از روی دشمنی[و]به نادانی خدا را دشنام خواهند داد»[انعام(۶):١٠٨].«و چون بینی کسانی[به قصد تخطئه] در آیات ما فرومی‌روند از ایشان روی برتاب تا در سخنی غیر از آن درآیند»[انعام(۶):

۶٨].«و برای آنچه زبان شما به دروغ می‌پردازد،می‌گویید:این حلال است و آن حرام.

تا بر خدا دروغ بندید؛زیرا کسانی که بر خدا دروغ می‌بندند،رستگار نمی‌شوند» [نحل(١۶):١١۶].

[٢٨٢۵]١٣-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه به ناصبی‌ها و هم‌نشینی با آنها گرفتار شدی،پس آن‌گونه باش که بر روی سنگ سرخ شده نشسته‌ای تا به پاخیزی؛زیرا خداوند آنان را دشمن دارد و نفرین می‌کند.آن‌گاه که دیدی درباره امامی از امامان بد می‌گویند،برخیز؛چراکه خشم خدا همان‌جا بر آنان فرودآید.

[٢٨٢۶]١۴-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکس که نزد دشنام‌گوی به اولیای

ص :١١١

عن عبد الرّحمن بن الحجّاج،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من قعد عند سبّاب لأولیاء اللّه فقد عصی اللّه تعالی.

[٢٨٢٧]١۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن القاسم بن عروة،عن عبید بن زرارة،عن أبیه عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

من قعد فی مجلس یسبّ فیه إمام من الأئمّة،یقدر علی الانتصاب فلم یفعل ألبسه اللّه الذّلّ فی الدّنیا و عذّبه فی الآخرة و سلبه صالح ما منّ به علیه من معرفتنا.

[٢٨٢٨]١۶-الحسین بن محمّد،و محمّد بن یحیی،عن علیّ بن محمّد بن سعد،عن محمّد بن مسلم،عن الحسن بن علیّ بن النّعمان قال:حدّثنی أبی علیّ بن النّعمان،عن ابن مسکان،عن الیمان بن عبید اللّه قال:

رأیت یحیی ابن أمّ الطّویل وقف بالکناسة ثمّ نادی بأعلی صوته فیقول:

معشر أولیاء اللّه إنّا برآء ممّا تسمعون من سبّ علیّا علیه السّلام فعلیه لعنة اللّه،و نحن برآء من آل مروان و ما یعبدون من دون اللّه؛ثمّ یخفض صوته فیقول:من سبّ أولیاء اللّه فلا تقاعدوه،و من شکّ فیما نحن علیه فلا تفاتحوه،و من احتاج إلی مسألتکم من إخوانکم فقد خنتموه؛ثمّ یقرأ: إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ نٰاراً أَحٰاطَ بِهِمْ سُرٰادِقُهٰا وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغٰاثُوا بِمٰاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرٰابُ وَ سٰاءَتْ مُرْتَفَقاً.

باب أصناف النّاس

[٢٨٢٩]١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن أسباط،عن سلیم مولی طربال قال:حدّثنی هشام،عن حمزة بن الطّیّار قال:

ص :١١٢

خدا بنشیند،از خداوند فرازمند نافرمانی کرده است.

[٢٨٢٧]١۵-امام باقر علیه السّلام فرمود:هرکس در انجمنی نشیند که به امامی از ائمه در آن دشنام گویند و می‌تواند برخیزد(و برود)و این کار را نکند،خداوند لباس زبونی در دنیا بر او بپوشاند و در آخرت،کیفرش دهد و شناخت نیکوی ما را که به وسیله آن بر او منّت نهاده بود،از او بازگیرد.

[٢٨٢٨]١۶-یمان عبید اللّه گوید:یحیی پسر امّ طویل را دیدم که در کناسه (میدان بزرگ کوفه)ایستاده و با صدای بلند فریاد زد و گفت:ای اولیای خدا! همانا ما از آنچه می‌شنوید،بیزاریم.هرکس علی را دشنام گوید،نفرین خدا بر او باد و ما از خاندان مروان بیزاریم و از آنچه به جز خدا می‌پرستند؛سپس صدایش را کوتاه می‌کرد و می‌گفت:هرکس به اولیای خدا دشنام گوید با او ننشینید و هرکه در عقیدۀ ما تردید کند با او هماهنگی نکنید و هرکس از برادرانتان به خواستنی از شما نیازمند شد،به او خیانت کرده‌اید(و پیش از خواستن،بخشش نکردید)؛ سپس می‌خواند:

باب اقسام مردم

[٢٨٢٩]١-حمزۀ طیّار گوید:امام صادق علیه السّلام به من فرمود:مردم شش قسم

ص :١١٣

قال لی أبو عبد اللّه علیه السّلام:النّاس علی ستّة أصناف،قال:قلت:أتأذن لی أن أکتبها؟قال:نعم،قلت:ما أکتب؟قال:اکتب:أهل الوعید من أهل الجنّة و أهل النّار؛و اکتب: وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً، قال:قلت:من هؤلاء؟قال:وحشیّ منهم؛قال:و اکتب: وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّٰهِ إِمّٰا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّٰا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ قال:و اکتب إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً لا یستطیعون حیلة إلی الکفر و لا یهتدون سبیلا إلی الإیمان فَأُولٰئِکَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ؛ قال و اکتب:أصحاب الأعراف،قال:قلت:و ما أصحاب الأعراف؟قال:قوم استوت حسناتهم و سیّئاتهم،فإن أدخلهم النّار فبذنوبهم و إن أدخلهم الجنّة فبرحمته.

[٢٨٣٠]٢-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی بن عبید،عن یونس،عن حمّاد،عن حمزة بن الطّیّار قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:النّاس علی ستّ فرق،یئولون کلّهم إلی ثلاث فرق، الإیمان و الکفر و الضّلال،و هم أهل الوعدین الّذین وعدهم اللّه الجنّة و النّار،المؤمنون،و الکافرون،و المستضعفون،و المرجون لأمر اللّه إمّا یعذّبهم و إمّا یتوب علیهم،و المعترفون بذنوبهم خلطوا عملا صالحا و آخر سیّئا،و أهل الأعراف.

[٢٨٣١]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم، عن زرارة قال:

دخلت أنا و حمران-أو أنا و بکیر-علی أبی جعفر علیه السّلام قال:قلت له:إنّا نمدّ المطمار،قال:و ما المطمار؟قلت:التّرّ،فمن وافقنا من علویّ أو غیره تولّیناه

ص :١١۴

هستند.عرض کردم:اجازه می‌دهید آن را بنویسم؟فرمود:آری.گفتم:چه بنویسم؟فرمود:بنویس:مکلّفان از بهشتیان و دوزخیان و بنویس«و دیگرانی هستند که به گناهان خود اعتراف کرده و کار شایسته را با[کاری]دیگر که بد است در آمیخته‌اند»[توبه(٩):١٠٩].

عرض کردم:اینها چه کسانی هستند؟فرمود:وحشی از اینها است.فرمود:و بنویس«وعده‌ای دیگر[کارشان]موقوف به فرمان خداست:یا آنان را عذاب می‌کند و یا توبۀ آنها را می‌پذیرد»[توبه(٩):١٠۶].فرمود:و بنویس«مگر آن مردان و زنان و کودکان فرودستی که چاره‌جویی نتوانند و راهی نیابند»[نساء(۴):آیه ٩٨]به طرف کفر چاره‌جویی نتوانند و به سوی ایمان راهی نیابند«پس آنان[که فی الجمله عذری دارند]باشد که خدا از ایشان درگذرد»[نساء(۴):٩٩].

فرمود:و بنویس:اصحاب اعراف.عرض کردم:اصحاب اعراف چه کسانی‌اند؟فرمود:مردمی که کارهای نیک و کارهای بد آنها برابر است.اگر آنان را به دوزخ ببرد به سبب گناهانشان باشد و اگر به بهشت ببرد به جهت رحمت و مهربانی‌اش باشد.

[٢٨٣٠]٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:مردم شش دسته‌اند و هرکدام به سه دسته برمی‌گردند:ایمان،کفر و گمراهی.ایشان(گمراهان)اهل دو وعده هستند که خداوند به آنان بهشت و دوزخ را وعده داده است:مؤمنان،کافران،ناتوانان و امیدواران به خدا(آنان که کارشان با خداست)که یا آنها را کیفر دهد یا توبه‌شان بپذیرد و آنان‌که به گناهان خویش اقرار کنند،کردار خوب را با کردار بد آمیخته‌اند و دیگر از اهل اعراف هستند.

[٢٨٣١]٣-زراره گوید:من و حمران-یا من و بکیر-خدمت امام باقر علیه السّلام- مشرّف شدیم.به وی عرض کردم:ما خود را تراز می‌گیریم.فرمود:تراز چیست؟ عرض کردم:ریسمان‌کار(بنّایان)است.هرکس چه علوی و چه غیرعلوی با ما

ص :١١۵

و من خالفنا من علویّ أو غیره برئنا منه.فقال لی:یا زرارة،قول اللّه أصدق من قولک،فأین الّذین قال اللّه عزّ و جلّ: إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً أین المرجون لأمر اللّه؟أین الّذین خلطوا عملا صالحا و آخر سیّئا؟أین أصحاب الأعراف؟ أین المؤلّفة قلوبهم.؟!

و زاد حمّاد فی الحدیث قال:فارتفع صوت أبی جعفر علیه السّلام و صوتی حتّی کان یسمعه من علی باب الدّار.

و زاد فیه جمیل،عن زرارة:فلمّا کثر الکلام بینی و بینه قال لی:یا زرارة، حقّا علی اللّه أن[لا]یدخل الضّلاّل الجنّة.

باب الکفر

[٢٨٣٢]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن الحسن بن محبوب، عن داود بن کثیر الرّقّیّ قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:سنن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم کفرائض اللّه عزّ و جلّ؟فقال:إنّ اللّه عزّ و جلّ فرض فرائض موجبات علی العباد فمن ترک فریضة من الموجبات فلم یعمل بها و جحدها کان کافرا،و أمر[رسول اللّه]بأمور کلّها حسنة،فلیس من ترک بعض ما أمر اللّه عزّ و جلّ به عباده من الطّاعة بکافر و لکنّه تارک للفضل،منقوص من الخیر.

[٢٨٣٣]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن حریز،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

و اللّه إنّ الکفر لأقدم من الشّرک و أخبث و أعظم،قال:ثمّ ذکر کفر إبلیس

ص :١١۶

موافق باشد،او را دوست داریم و هرکس چه علوی و چه غیرعلوی با ما مخالف باشد،از او بیزاری می‌جوییم.فرمود:ای زراره!فرمایش خداوند از گفته تو درست‌تر است.پس کجایند آنانی که خدای عزّتمند(درباره‌شان)فرماید:«مگر آن مردان و زنان و کودکان فرودستی که چاره‌جویی نتوانند و راهی نیابند»[نساء(۴):

٩٨].کجایند آنان‌که امیدوار به کار خدایند؟کجایند آنهایی که کردار نیک را با کردار بد آمیختند؟اصحاب اعراف کجا هستند و دل به دست‌آوردگان کجایند؟ حمّاد در حدیث افزوده است:صدای من و امام باقر علیه السّلام بلند شد تا آنجا که هرکس بر در خانه بود،می‌شنید.جمیل هم از قول زراره در حدیث افزوده است:

آن‌گاه که سخن میان من و او بسیار شد،به من فرمود:ای زراره!بر خداوند لازم است که گمراهان را به بهشت نبرد.

باب کفر

[٢٨٣٢]١-داود کثیر رقّیّ گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:آیا سنت‌های رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-همانند واجب‌های خدای فرازمند است؟فرمود:همانا خدای بزرگ و گرامی فرائضی را واجب کرده که بر بندگان لازم شده است؛پس هرکس واجب لازم شده‌ای را واگذارد و به آن عمل نکند و انکار نماید،کافر باشد و رسول خدا به کارهایی دستور داده که همۀ آنها خوب است؛پس هرکس برخی از آنچه را که خدای فرازمند به بندگانش از اطاعت خویش دستور داده است،واگذارد،کافر نیست،ولی فضیلت را وانهاده و از خیر کاسته است.

[٢٨٣٣]٢-امام باقر علیه السّلام فرمود:به خدا سوگند،همانا کفر پیش‌تر،پلیدتر و

ص :١١٧

حین قال اللّه له:اسجد لآدم،فأبی أن یسجد،فالکفر أعظم من الشّرک،فمن اختار علی اللّه عزّ و جلّ و أبی الطّاعة و أقام علی الکبائر فهو کافر،و من نصب دینا غیر دین المؤمنین فهو مشرک.

[٢٨٣۴]٣-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن عبد اللّه بن بکیر،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ذکر عنده سالم بن أبی حفصة و أصحابه فقال:إنّهم ینکرون أن یکون من حارب علیّا علیه السّلام مشرکین؟فقال أبو جعفر علیه السّلام:فإنّهم یزعمون أنّهم کفّار،ثمّ قال لی:إنّ الکفر أقدم من الشّرک،ثمّ ذکر کفر إبلیس حین قال له:اسجد،فأبی أن یسجد.و قال:الکفر أقدم من الشّرک،فمن اجتری علی اللّه فأبی الطّاعة و أقام علی الکبائر فهو کافر یعنی مستخفّ کافر.

[٢٨٣۵]۴-عنه،عن عبد اللّه بن بکیر،عن زرارة،عن حمران بن أعین قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قوله عزّ و جلّ: إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً قال:إمّا آخذ فهو شاکر و إمّا تارک فهو کافر.

[٢٨٣۶]۵-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الحسن بن علیّ،عن حمّاد بن عثمان،عن عبید عن زرارة قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ قال:ترک العمل الّذی أقرّ به،من ذلک أن یترک الصّلاة من غیر سقم و لا شغل.

[٢٨٣٧]۶-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن أسباط،عن موسی بن بکیر قال:

سألت أبا الحسن علیه السّلام عن الکفر و الشّرک أیّهما أقدم؟قال:فقال لی:ما

ص :١١٨

بزرگ‌تر از شرک است.زراره گوید:سپس حضرت کفر شیطان را یادآور شد آن‌گاه که خدا به او فرمود:برای آدم سجده کن و او از سجده خودداری کرد؛پس کفر از شرک بزرگ‌تر باشد.بنابراین هرکس دیگری را بر خدای فرازمند برگزیند و از فرمانبری او سرباز زند و بر انجام گناهان کبیره پافشاری کند،او کافر باشد و هرکه آیینی غیر از آیین مؤمنان برپا دارد،او مشرک باشد.

[٢٨٣۴]٣-زراره گوید:نزد امام باقر علیه السّلام از سالم بن ابی حفصه و یارانش یاد شد،(زراره یا دیگری)گفت:آنان انکار می‌کنند که هرکس با علی جنگیده است، مشرک می‌باشد؟ابا جعفر علیه السّلام فرمود:پس معتقدند که آنها کافر هستند.سپس حضرت به من فرمود:کفر از شرک پیش‌تر است.آن‌گاه حضرت کفر شیطان را یادآور شد آنجا که خداوند به او فرمود:سجده کن و او از سجده خودداری کرد.

حضرت دوباره فرمود:کفر از شرک پیش‌تر است؛پس هرکس در برابر خدا بی‌باکی کند و از فرمانبری سرباز زند و بر انجام گناهان کبیره پافشارد،او کافر باشد؛یعنی او سبک شمرده و کافر است.

[٢٨٣۵]۴-حمران اعین گوید:از حضرت صادق علیه السّلام درباره فرمایش خدای فرازمند که:«ما راه را بدو نمودیم؛یا سپاس‌گزار خواهد بود و یا ناسپاس‌گزار» [دهر(٧۶):٣]پرسیدم،فرمود:یا بگیرد(و عمل کند)او سپاس‌گذار باشد یا واگذارد،پس او ناسپاس و کافر باشد.

[٢٨٣۶]۵-زراره گوید:از امام صادق علیه السّلام درباره فرمایش خدای بزرگ و گرامی که:«و هرکس در ایمان خود شک کند،قطعا عملش تباه شده»[مائده(۵):۵].

پرسیدم،فرمود:عملی را که بدان اعتراف کرده است،واگذارد و از آن جمله اینکه نمازش را بدون بیماری و اشتغال به کاری وانهد.

[٢٨٣٧]۶-موسای بکیر گوید:از حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام پرسیدم:کدام یک

ص :١١٩

عهدی بک تخاصم النّاس،قلت:أمرنی هشام بن سالم أن أسألک عن ذلک، فقال لی:الکفر أقدم و هو الجحود،قال اللّه عزّ و جلّ: إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ.

[٢٨٣٨]٧-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عبد الرّحمن بن الحجّاج،عن زرارة قال:

قلت لأبی جعفر علیه السّلام:یدخل النّار مؤمن؟قال:لا و اللّه،قلت:فما یدخلها إلاّ کافر؟قال:لا إلاّ من شاء اللّه.فلمّا رددت علیه مرارا قال لی:أی زرارة إنّی أقول:لا،و أقول:إلاّ من شاء اللّه،و أنت تقول:لا،و لا تقول:إلاّ من شاء اللّه.

قال:فحدّثنی هشام بن الحکم و حمّاد،عن زرارة قال:قلت فی نفسی:شیخ لا علم له بالخصومة،قال:فقال لی:یا زرارة،ما تقول فیمن أقرّ لک بالحکم أ تقتله؟ما تقول فی خدمکم و أهلیکم أتقتلهم؟قال:فقلت:أنا-و اللّه-الّذی لا علم لی بالخصومة.

[٢٨٣٩]٨-علیّ بن إبراهیم،عن هارون بن مسلم،عن مسعدة بن صدقة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام-و سئل عن الکفر و الشّرک أیّهما أقدم؟-فقال:

الکفر أقدم و ذلک أنّ إبلیس أوّل من کفر و کان کفره غیر شرک لأنّه لم یدع إلی عبادة غیر اللّه و إنّما دعا إلی ذلک بعد فأشرک.

[٢٨۴٠]٩-هارون،عن مسعدة بن صدقة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام-و سئل ما بال الزّانی لا تسمّیه کافرا و تارک الصّلاة قد سمّیته کافرا و ما الحجّة فی ذلک؟-فقال:لأنّ الزّانی و ما أشبهه إنّما یفعل ذلک لمکان الشّهوة لأنّها تغلبه،و تارک الصّلاة لا یترکها إلاّ استخفافا بها،و ذلک لأنّک لا تجد الزّانی یأتی المرأة إلاّ و هو مستلذّ لإتیانه إیّاها قاصدا إلیها،

ص :١٢٠

از کفر و شرک جلوترند؟فرمود:من از تو سابقه نداشتم که با مردم ستیزه کنی.

عرض کردم:هشام بن سالم به من دستور داده که از شما این پرسش را بپرسم.

حضرت به من فرمود:کفر پیش‌تر است و آن به معنای انکار می‌باشد.خداوند بزرگ و گرامی فرمود:«مگر ابلیس،سرپیچی و گردنکشی نکرد و از کافران گشت» [بقره(٢):٣۴]

[٢٨٣٨]٧-زراره گوید:به امام باقر علیه السّلام عرض کردم:آیا مؤمن به دوزخ می‌رود؟فرمود:به خدا سوگند،نه.گفتم:پس جز کافر،کسی به دوزخ نرود؟ فرمود:نه؛آنکه را که خدا خواهد.وقتی این حرف را چند بار تکرار کردم، حضرت به من فرمود:ای زراره!من می‌گویم:نه و می‌گویم:آن‌کس را که خدا خواهد و تو می‌گویی:نه و نمی‌گویی:مگر آن‌کس را که خدا خواهد.

ابن ابی عمیر گوید:هشام بن حکم و حمّاد برایم روایت کردند که زراره گفت:

با خود گفتم:استادی است که دانش بحث و مناظره ندارد.گوید:(همین‌که این مطلب به خاطرم آمد)به من فرمود:ای زراره!دربارۀ کسی که برای تو به حکم اسلام اقرار کند(و بگوید هم مذهب تو هستم)چه می‌گویی؟آیا او را می‌کشی؟ درباره خدمتکاران و خانواده‌تان چه می‌گویی؟آیا آنها را می‌کشی؟گوید،گفتم:

به خدا سوگند،من هستم که دانش بحث و مناظره ندارم.

[٢٨٣٩]٨-مسعدة بن صدقه گوید:شنیدم که امام صادق علیه السّلام در پاسخ پرسش «کدام یک از کفر و شرک پیش‌ترند؟»فرمود:کفر پیش‌تر است؛بدان‌جهت که ابلیس نخستین کسی بود که کفر ورزید و کفرش،جز شرک بود؛زیرا او به پرستش جز خدا دعوت نکرد و همانا پس از کفر به پرستش غیرخدا خواند و مشرک شد.

[٢٨۴٠]٩-مسعدة بن صدقه گوید:شنیدم امام صادق علیه السّلام در پاسخ این پرسش که«چگونه است که شما زناکار را کافر نمی‌نامید،ولی بی‌نماز را کافر نامیدید؟ دلیل آن چیست؟فرمود:زیرا زناکار و آنکه مانند اوست،همانا این کار را به سبب چیرگی شهوت انجام دهد؛ولی بی‌نماز،تنها برای سبک شمردن نماز آن را واگذارد؛ چراکه هیچ زناکاری را نمی‌بینی که نزد زنی رود جز اینکه می‌خواهد با انجام آن

ص :١٢١

و کلّ من ترک الصّلاة قاصدا إلیها فلیس یکون قصده لترکها اللّذّة،فإذا نفیت اللّذّة وقع الاستخفاف و إذا وقع الاستخفاف وقع الکفر.قال:و سئل أبو عبد اللّه علیه السّلام و قیل له:ما الفرق بین من نظر إلی امرأة فزنی بها أو خمر فشربها و بین من ترک الصّلاة حتّی لا یکون الزّانی و شارب الخمر مستخفّا کما یستخفّ تارک الصّلاة؟و ما الحجّة فی ذلک و ما العلّة الّتی تفرق بینهم؟!قال:الحجّة أنّ کلّما أدخلت أنت نفسک فیه لم یدعک إلیه داع و لم یغلبک غالب شهوة مثل الزّنی و شرب الخمر و أنت دعوت نفسک إلی ترک الصّلاة و لیس ثمّ شهوة فهو الاستخفاف بعینه،و هذا فرق ما بینهما.

[٢٨۴١]١٠-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام:

قال من شکّ فی اللّه و فی رسوله صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فهو کافر.

[٢٨۴٢]١١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن صفوان،عن منصور بن حازم قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:من شکّ فی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم؟قال:کافر،قلت:فمن شکّ فی کفر الشّاکّ فهو کافر؟فأمسک عنّی فرددت علیه ثلاث مرّات فاستبنت فی وجهه الغضب.

[٢٨۴٣]١٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عن ابن بکیر،عن عبید بن زرارة قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ فقال:من ترک العمل الّذی أقرّ به،قلت:فما موضع ترک العمل؟حتّی یدعه أجمع؟قال:منه الّذی یدع الصّلاة متعمّدا لا من سکر و لا من علّة.

[٢٨۴۴]١٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن محمّد بن

ص :١٢٢

لذّت ببرد و هدفش کامیابی است،در حالی‌که هرکس نماز را واگذارد و هدفش آن باشد،قصدش از ترک نماز،لذّت نیست و چون لذتی نیست،پس سبک شمردن است و هرگاه سبک شمردن به میان آید،کفر واقع شود.

گوید:و نیز از آن حضرت پرسش شد و به وی عرض شد:چه فرق است میان کسی که به زنی بنگرد و با او زنا کند یا شرابی بنوشد و میان آنکه نماز را واگذارد که زناکار و شراب‌خوار سبک شمارنده نباشند آن‌گونه که بی‌نماز سبک می‌شمارد؟دلیل آن چیست و علتی که میان آن دو را جدا سازد،چیست؟فرمود:

دلیل این است که هر چیزی که تو خود را در آن وارد کنی،دعوت‌کننده‌ای تو را به آن نخوانده و چیرگی شهوت وادار نکرده است؛چنان‌که در زنا و شراب‌خواری (چیرگی شهوت سبب ارتکاب است)و تو خودت را به بی‌نمازی خواندی و در اینجا شهوتی نیست،بلکه عین سبک‌شماری و بی‌اعتنایی باشد و این است فرق میان آن دو.

[٢٨۴١]١٠-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکس در خدا و رسولش تردید کند، کافر است.

[٢٨۴٢]١١-منصور حازم گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:کسی که در مورد رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-تردید کند(حکمش چیست؟)فرمود:کافر است.گفتم:پس آنکه در کفر تردیدگر شک دارد،او هم کافر است؟حضرت از پاسخ خودداری کرد و من سه بار تکرار کردم که اینکه آثار خشم را در چهره‌اش دریافتم.

[٢٨۴٣]١٢-عبید زراره گوید:از حضرت صادق علیه السّلام از گفتار خدای فرازمند که:«و هرکس در ایمان خود شک کند،قطعا عملش تباه شده»[مائده(۵):۵]پرسیدم، فرمود:مقصود کسی است که عملی که به آن اعتراف کرده،واگذارد.عرض کردم:

جایگاه ترک عمل چیست؟آیا همۀ آن را وانهد؟فرمود:از آن جمله است آنکه نماز را از روی عمد واگذارد بدون اینکه مست باشد یا علّتی داشته باشد.

[٢٨۴۴]١٣-ابو مسروق گوید:امام صادق علیه السّلام از من درباره اهل بصره پرسید:

ص :١٢٣

حکیم و حمّاد،عن أبی مسروق قال:

سألنی أبو عبد اللّه علیه السّلام عن أهل البصرة فقال لی:ما هم؟قلت:مرجئة و قدریّة و حروریّة،فقال:لعن اللّه تلک الملل الکافرة المشرکة الّتی لا تعبد اللّه علی شیء.

[٢٨۴۵]١۴-عنه،عن الخطّاب بن مسلمة و أبان،عن الفضیل قال:

دخلت علی أبی جعفر علیه السّلام و عنده رجل،فلمّا قعدت قام الرّجل فخرج،فقال لی:یا فضیل،ما هذا عندک؟قلت:و ما هو؟قال:حروریّ،قلت:کافر؟قال:إی و اللّه مشرک.

[٢٨۴۶]١۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن محبوب،عن أبی أیّوب،عن محمّد بن مسلم قال:

سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:کلّ شیء یجرّه الإقرار و التّسلیم فهو الإیمان،و کلّ شیء یجرّه الإنکار و الجحود فهو الکفر.

[٢٨۴٧]١۶-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الوشّاء،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی حمزة قال:

سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:إنّ علیّا صلوات اللّه علیه باب فتحه اللّه،من دخله کان مؤمنا و من خرج منه کان کافرا.

[٢٨۴٨]١٧-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن یحیی بن المبارک، عن عبد اللّه بن جبلة،عن إسحاق بن عمّار و ابن سنان و سماعة،عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:طاعة علیّ علیه السّلام ذلّ و معصیته کفر باللّه،قیل:یا رسول اللّه، و کیف یکون طاعة علیّ علیه السّلام ذلاّ و معصیته کفرا باللّه؟قال:إنّ علیّا علیه السّلام یحملکم

ص :١٢۴

آنها بر چه مذهبی هستند؟عرض کردم:مرجئه،قدریه و حروریّه هستند.فرمود:

خداوند این ملّت‌های کافر مشرک را نفرین کند که به هیچ‌وجه خدا را نمی‌پرستند.

[٢٨۴۵]١۴-فضیل گوید:نزد امام باقر علیه السّلام رفتم و مردی خدمت ایشان بود.پس وقتی من نشستم او برخاست و بیرون رفت.حضرت به من فرمود:ای فضیل! این چه کسی بود نزد تو؟عرض کردم:چه مذهبی داشت؟فرمود:حروری بود.

گفتم:او کافر است.فرمود:آری؛به خدا سوگند،شرک‌ورز است.

[٢٨۴۶]١۵-محمد مسلم گوید:شنیدم که امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:هرچه را که اعتراف و سرسپردگی به بار آورد،ایمان است و هرچه را که انکار و دروغ دانستن به بار آورد،کفر است.

[٢٨۴٧]١۶-ابو حمزه گوید:شنیدم که امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:همانا علی-درود خدا بر او باد-دری است که خداوند آن را گشوده است.هرکه از آن وارد شود، مؤمن و هرکه از آن بیرون رود،کافر باشد.

[٢٨۴٨]١٧-رسول خدا-درود خداوند بر او و خاندانش باد-فرمود:فرمانبری از علی،خواری(در نظر مردم)و نافرمانی‌اش،کفر به خدا است.عرض شد:ای رسول خدا،چگونه فرمانبری علی،خواری و نافرمانی‌اش کفر به خدا باشد؟فرمود:

ص :١٢۵

علی الحقّ فإن أطعتموه ذللتم و إن عصیتموه کفرتم باللّه عزّ و جلّ.

[٢٨۴٩]١٨-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الوشّاء قال:حدّثنی إبراهیم بن أبی بکر قال:

سمعت أبا الحسن موسی علیه السّلام یقول:إنّ علیّا علیه السّلام باب من أبواب الهدی،فمن دخل من باب علیّ کان مؤمنا و من خرج منه کان کافرا،و من لم یدخل فیه و لم یخرج منه کان فی الطّبقة الّذین للّه فیهم المشیئة.

[٢٨۵٠]١٩-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن سنان،عن ابن بکیر،عن زرارة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لو أنّ العباد إذا جهلوا وقفوا و لم یجحدوا لم یکفروا.

[٢٨۵١]٢٠-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن فضیل بن یسار،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ نصب علیّا علیه السّلام علما بینه و بین خلقه،فمن عرفه کان مؤمنا و من أنکره کان کافرا،و من جهله کان ضالاّ،و من نصب معه شیئا کان مشرکا،و من جاء بولایته دخل الجنّة،و من جاء بعداوته دخل النّار.

[٢٨۵٢]٢١-یونس،عن موسی بن بکر،عن أبی إبراهیم علیه السّلام قال:

إنّ علیّا علیه السّلام باب من أبواب الجنّة فمن دخل بابه کان مؤمنا و من خرج من بابه کان کافرا،و من لم یدخل فیه و لم یخرج منه کان فی الطّبقة الّتی للّه فیهم المشیئة.

باب وجوه الکفر

[٢٨۵٣]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن بکر بن صالح،عن القاسم بن یزید، عن أبی عمرو الزّبیریّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :١٢۶

همانا علی شما را به حق وامی‌دارد؛پس اگر او را فرمان برید،خوار شدید(در نظر مردم)و اگر نافرمانی‌اش کنید به خدای بزرگ و گرامی کفر ورزیدید.

[٢٨۴٩]١٨-ابراهیم بن ابی بکر گوید:شنیدم که امام موسی بن جعفر علیه السّلام می‌فرمود:همانا علی،دری از درهای ره‌یافتگی است.هرکه از در علی وارد شود، مؤمن باشد و هرکه از آن بیرون رود،کافر باشد و هرکس در آن وارد نشود و از آن بیرون نرود در مرتبه آنانی باشد که کار آنها با خدا است.

[٢٨۵٠]١٩-امام صادق علیه السّلام فرمود:اگر بندگان آن‌گاه که نمی‌دانستند،درنگ می‌نمودند و انکار نمی‌کردند،کافر نمی‌شدند.

[٢٨۵١]٢٠-امام باقر علیه السّلام فرمود:همانا خداوند فرازمند،علی را میان خود و آفریدگانش برای رهبری برپا داشت؛پس هرکس او را بشناسد،مؤمن است و هرکس او را انکار کند،کافر است و آنکه نسبت به او نادان باشد،گمراه است و آنکه با او دیگری را همراه کند،مشرک می‌باشد و هرکه با دوستی او آید به بهشت رود و آنکه با دشمنی‌اش آید به دوزخ رود.

[٢٨۵٢]٢١-امام موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود:همانا علی دری از درهای بهشت می‌باشد؛هرکه از در او درآید،مؤمن است و هرکه از آن بیرون رود،کافر است و آنکه در آن وارد نشود و از آن بیرون نرود(بی‌طرف باشد)در مرتبه آنانی باشد که کار[و تصمیم دربارۀ]آنها با خدا است.

باب اقسام کفر

[٢٨۵٣]١-ابو عمرو زبیری گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:مرا از اقسام

ص :١٢٧

قلت له:أخبرنی عن وجوه الکفر فی کتاب اللّه عزّ و جلّ؟قال:الکفر فی کتاب اللّه علی خمسة أوجه:فمنها کفر الجحود،و الجحود علی وجهین؛و الکفر بترک ما أمر اللّه؛و کفر البراءة؛و کفر النّعم فأمّا کفر الجحود فهو الجحود بالرّبوبیّة و هو قول من یقول:لا ربّ و لا جنّة و لا نار،و هو قول صنفین من الزّنادقة یقال لهم:الدّهریّة و هم الّذین یقولون: وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ و هو دین وضعوه لأنفسهم بالاستحسان علی غیر تثبّت منهم و لا تحقیق لشیء ممّا یقولون،قال اللّه عزّ و جلّ: إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ أنّ ذلک کما یقولون،و قال: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ یعنی بتوحید اللّه تعالی،فهذا أحد وجوه الکفر.و أمّا الوجه الآخر من الجحود علی معرفة و هو أن یجحد الجاحد و هو یعلم أنّه حقّ قد استقرّ عنده و قد قال اللّه عزّ و جلّ: وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا و قال اللّه عزّ و جلّ: وَ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مٰا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الْکٰافِرِینَ فهذا تفسیر وجهی الجحود.و الوجه الثّالث من الکفر کفر النّعم و ذلک قوله تعالی یحکی قول سلیمان علیه السّلام: (هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ، و قال: لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ، و قال: فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ و الوجه الرّابع من الکفر ترک ما أمر اللّه عزّ و جلّ:

به و هو قول اللّه عزّ و جلّ وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ

ص :١٢٨

کفر در کتاب خدای فرازمند آگاه فرمایید. فرمود:کفر در کتاب خداوند،پنج قسم دارد:کفر انکارکننده که بر دو قسم است و کفر به وسیله واگذاردن آنچه خدا دستور داده و کفر بیزاری جستن و کفر نعمت‌ها.اما کفر انکارکننده،همان کفر به پروردگاری خدا است و آن گفته کسی باشد که می‌گوید:نه پروردگاری است،نه بهشتی و نه دوزخی و اینها گفته دو دسته از زندیقان هستند که به آنها دهریّه گویند و آنان کسانی‌اند که می‌گویند:«و جز روزگار ما را نابود نکند»و آن دینی است که با سلیقه و پسند خویش برای خود ساخته‌اند،بدون اینکه درباره آنچه می‌گویند بررسی و کاوش کرده باشند.خداوند فرازمند فرماید:«و جز[طریق] گمان نمی‌سپرند»[جاثیه(۴۵):٢۴]مطلب همان‌طور است که آنان گویند و فرماید:

«در حقیقت کسانی که کفر ورزیدند؛چه بیمشان دهی چه بیمشان ندهی،برایشان یکسان است؛[آنها]نخواهند گروید»[بقره(٢):۶]؛مقصود،کفر نسبت به توحید خدای برتر است؛پس این یکی از اقسام کفر است.قسم دیگر آن،انکار با شناخت است و آن اینکه منکر در حالی‌که مطلب حق می‌باشد و نزد او ثابت شده است.[آن را انکار کند].خداوند بزرگ و گرامی فرمود:«و با آنکه دل‌هایشان بدان یقین داشت،از روی ظلم و تکبّر آن را انکار کردند»[نمل(٢٧):١۴]و نیز خداوند فرازمند فرمود:

«و از دیربار[در انتظارش]بر کسانی که کافر شده بودند پیروزی می‌جستند؛ولی همین‌که آنچه[که اوصافش]را می‌شناختند برایشان آمد،انکارش کردند.پس لعنت خدا بر کافران باد»[بقره(٢):٨٩].

این تفسیر و شرح دو قسم از انکار بود.

قسم سوم کفر،کفران نعمت است و این فرمایش خدای برتر است که گفته حضرت سلیمان را حکایت می‌کند:«این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاس‌گزارم یا ناسپاسی کند.بی‌گمان پروردگارم بی‌نیاز و کریم است» [نمل(٢٧):۴٠]و فرمود:«اگر واقعا سپاس‌گزاری کنید،[نعمت]شما را افزون خواهم کرد و اگر ناسپاسی نمایید،قطعا عذاب من سخت خواهد بود»[ابراهیم(١۴):٧]و فرمود:«پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و شکرانه‌ام را به جای آرید و با من ناسپاسی نکنید»[بقره(٢):١۵٢].

قسم چهارم کفر،ترک آن چیزی است که خدا دستور داده است و این است گفتار خدای عزّتمند:«و چون از شما پیمان محکم گرفتیم که:خون همدیگر را مریزید و یکدیگر را از سرزمین خود بیرون نکنید؛سپس[به این پیمان]اقرار کردید و خود آگاهید ولی باز همین شما هستید که یکدیگر را می‌کشید و گروهی از خودتان را از دیارشان بیرون می‌رانید و به گناه و تجاوز بر ضد آنان به یکدیگر کمک می‌کنید و اگر به اسارت پیش شما

ص :١٢٩

وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ، فکفّرهم بترک ما أمر اللّه عزّ و جلّ به و نسبهم إلی الإیمان و لم یقبله منهم و لم ینفعهم عنده فقال:

فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُرَدُّونَ إِلیٰ أَشَدِّ الْعَذٰابِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ و الوجه الخامس من الکفر کفر البراءة و ذلک قوله عزّ و جلّ یحکی قول إبراهیم علیه السّلام: کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ یعنی تبرّأنا منکم.و قال یذکر إبلیس و تبرئته من أولیائه من الإنس یوم القیامة: إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ و قال: إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً یعنی یتبرّأ بعضکم من بعض.

باب دعائم الکفر و شعبه

[٢٨۵۴]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن إبراهیم بن عمر الیمانیّ،عن عمر بن أذینة،عن أبان بن أبی عیّاش،عن سلیم بن قیس الهلالیّ،عن أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه قال:

بنی الکفر علی أربع دعائم:الفسق و الغلوّ و الشّکّ و الشّبهة.و الفسق علی أربع شعب:علی الجفاء و العمی و الغفلة و العتوّ،فمن جفا احتقر الحقّ و مقت الفقهاء و أصرّ علی الحنث العظیم؛و من عمی نسی الذّکر،و اتّبع الظّنّ،و بارز خالقه،و ألحّ علیه الشّیطان،و طلب المغفرة بلا توبة و لا استکانة و لا غفلة؛و من غفل جنی علی نفسه،و انقلب علی ظهره،و حسب غیّه رشدا،

ص :١٣٠

آیند به[دادن]فدیه،آنان را آزاد می‌کنید با آنکه[نه تنها کشتن،بلکه]بیرون کردن آنان بر شما حرام شده است.آیا شما به پاره‌ای از کتاب[تورات]ایمان می‌آورید و به پاره‌ای کفر می‌ورزید؟پس جزای هرکس از شما که چنین کند،جز خواری در زندگی دنیا چیزی نخواهد بود»[بقره(٢):٨۴-٨۵].

پس خداوند عزّتمند آنان را به سبب واگذاشتن آنچه دستور داده،کافر دانسته و به آنها ایمان را نسبت داده؛ولی از آنان نپذیرفته است و آن ایمان برای آنها نزد خداوند سودی نبخشد؛همان‌طور که خداوند فرمود:«پس جزای هرکس از شما که چنین کند،جز خواری در زندگی دنیا چیزی نخواهد بود و روز رستاخیز ایشان را به سخت‌ترین عذاب‌ها بازبرند و خداوند از آنچه می‌کنید غافل نیست»[بقره(٢):٨۵].

قسم پنجم از کفر،بیزاری جستن است و این فرمایش خدای بزرگ و گرامی است که گفته حضرت ابراهیم را حکایت می‌کند:«به شما کفر می‌ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینۀ همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید»[ممتحنه (۶٠):۴]؛یعنی ما از شما بیزاریم و خداوند،شیطان و بیزاری جستن او را از دوستان انسانش در روز رستاخیز یاد می‌کند و می‌فرماید:«من به آنچه پیش از این مرا[در کار خدا]شریک می‌دانستید،کافرم»[ابراهیم(١۴):٢٢].و[ابراهیم]گفت:

«جز خدا،فقط بتهایی را اختیار کرده‌اید که آن هم برای دوستی میان شما در زندگی دنیاست.آن‌گاه روز قیامت بعضی از شما بعضی دیگر را انکار و برخی از شما برخی دیگر را لعنت می‌کنند»[عنکبوت(٢٩):٢۵]؛یعنی اینکه برخی از شما از برخی دیگر بیزاری می‌جویند.

باب ستون‌های کفر و شعبه‌های آن

[٢٨۵۴]١-امیر مؤمنان-درود خدا بر او باد-فرمود:کفر بر چهار ستون استوار شده است:فسق،زیاده‌روی،تردید و شبهه.فسق چهار شاخه دارد:جفا،کوردلی، غفلت و سرکشی.هرکه ستم کند،حق را کوچک شمرده و فقیهان را دشمن داشته و بر گناه بزرگ پافشاری کرده است و هرکس کوردل شود،ذکر را به فراموشی سپارد و پیرو گمان گردد و با آفریدگارش بستیزد و شیطان بر او چیره گردد و بدون توبه و زاری و غفلت آمرزش خواهد و آنکه غافل شود بر خود خیانت کرده و واژگون

ص :١٣١

و غرّته الأمانیّ،و أخذته الحسرة و النّدامة إذا قضی الأمر،و انکشف عنه الغطاء و بدا له ما لم یکن یحتسب؛و من عتا عن أمر اللّه شکّ و من شکّ، تعالی اللّه علیه فأذلّه بسلطانه و صغّره بجلاله کما اغترّ بربّه الکریم و فرّط فی أمره.و الغلوّ علی أربع شعب:علی التّعمّق بالرّأی،و التّنازع فیه،و الزّیغ،و الشّقاق،فمن تعمّق لم ینب إلی الحقّ و لم یزدد إلاّ غرقا فی الغمرات و لم تنحسر عنه فتنة إلاّ غشیته أخری،و انخرق دینه فهو یهوی فی أمر مریج؛و من نازع فی الرّأی و خاصم شهر بالعثل من طول اللّجاج؛و من زاغ قبحت عنده الحسنة و حسنت عنده السّیّئة؛و من شاقّ اعورّت علیه طرقه و اعترض علیه أمره،فضاق علیه مخرجه إذا لم یتّبع سبیل المؤمنین.و الشّکّ علی أربع شعب:علی المریة،و الهوی،و التّردّد،و الاستسلام و هو قول اللّه عزّ و جلّ:

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ و فی روایة أخری:علی المریة،و الهول من الحقّ، و التّردّد،و الاستسلام للجهل و أهله.فمن هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه؛ و من امتری فی الدّین تردّد فی الرّیب،و سبقه الأوّلون من المؤمنین،و أدرکه الآخرون،و وطئته سنابک الشّیطان؛و من استسلم لهلکة الدّنیا و الآخرة هلک فیما بینهما،و من نجا من ذلک فمن فضل الیقین،و لم یخلق اللّه خلقا أقلّ من الیقین.و الشّبهة علی أربع شعب:إعجاب بالزّینة،و تسویل النّفس،و تأوّل العوج،و لبس الحقّ بالباطل؛و ذلک بأنّ الزّینة تصدف عن البیّنة،و أنّ تسویل النّفس یقحّم علی الشّهوة،و أنّ العوج یمیل بصاحبه میلا عظیما،و أنّ اللّبس ظلمات بعضها فوق بعض.فذلک الکفر و دعائمه و شعبه.

ص :١٣٢

گشته و گمراهی‌اش را ره‌یافتگی داند. آرزوها او را بفریبد و آن‌گاه که کار از کار بگذرد و پرده برداشته شود،افسوس و پشیمانی او را فراگیرد و برایش آشکار گردد که آن‌طور که می‌پنداشت،نبوده است.هرکس از فرمان خدا سرپیچی کند، به تردید افتد و هرکس تردید کند،خداوند بر او برتری جوید و با سلطنت خویش او را خوارسازد و با شکوهمندی‌اش او را کوچک کند؛آنسان که به پروردگار کریم خود فریفته شود و در فرمان او کوتاهی کند.

زیاده‌روی نیز چهار شاخه دارد:موشکافی در رأی(و امور بیهوده)،کشمکش در آن،کژی از حق و دشمنی کردن.پس هرکس(در امور بیهوده)ژرف‌اندیشی و خرده‌بینی کند به حق نگراید و جز غرق شدن در امواج خروشان سودی نبرد و آشوب از او دور نشود جز اینکه آشوب دیگری او را فراگیرد و پردۀ دینش بدرد و در کار آمیخته به باطل فروافتد.هرکس در رأی کشمکش و ستیزه کند،به سبب لجبازی زیاد به کم‌خردی معروف گردد و هرکس کژدل شود،نیکی در نزد او زشت و زشتی در پیش او زیبا گردد و آنکه با حق‌پرستان دشمنی کند،راه‌های زندگی بر او سخت و تیره و تار شود و کارش دشوار شده و به تنگنایی افتد و راه رهایی از آن بسته شود؛زیرا در راه مؤمنان گام برنداشته است.

تردید هم دارای چهار شاخه است:مریه(بحث و جدل و تردید)،هوس،دو دلی و گردن‌نهادن؛و این است فرمایش خدای عزّتمند:«پس به کدام یک از نعمت‌های پروردگارت تردید روا می‌داری؟»[نجم(۵٣):۵۵]در روایت دیگر آمده است:جدال،هراس از حق،دودلی و گردن‌نهادن در برابر نادانی و نادانان است؛ پس هرکس از آنچه در پیش دارد بهراسد،به پشت‌سر برگردد و آنکه در دین ستیزه جوید در شک بچرخد و مؤمنان نخستین بر او پیشی گیرند و دیگران (بازماندگان)او را دریابند و لگدمال سم‌های شیطان گردد.هرکه به نابودی دنیا و آخرت گردن نهد،میان آن دو نابود شود و آنکه از آن رهایی یابد،از فضیلت یقین است و خداوند چیزی کمتر از یقین نیافریده است.شبهه دارای چهار شاخه است:دل‌باختگی در برابر آرایش(دنیا)،و سویۀ نفس،توجیه کجی و درآمیختن حق با باطل.این برای آن است که آرایش از برهان باز دارد و وسوسۀ نفس مایه فروافتادن در شهوت است و کژی،صاحبش را به انحراف بزرگی کشاند و آمیختگی،تاریکی‌هایی است که روی هم انباشته شده‌اند.این است کفر و ستون‌ها و شاخه‌های آن.

ص :١٣٣

باب صفة النّفاق و المنافق

[٢٨۵۵]١-قال:و النّفاق علی أربع دعائم:علی الهوی و الهوینا و الحفیظة و الطّمع.فالهوی علی أربع شعب:علی البغی،و العدوان،و الشّهوة،و الطّغیان،فمن بغی کثرت غوائله و تخلّی منه و قصر علیه،و من اعتدی لم یؤمن بوائقه و لم یسلم قلبه و لم یملک نفسه عن الشّهوات،و من لم یعذل نفسه فی الشّهوات خاض فی الخبیثات،و من طغی ضلّ علی عمد بلا حجّة.و الهوینا علی أربع شعب:علی الغرّة و الأمل و الهیبة و المماطلة،و ذلک بأنّ الهیبة تردّ عن الحقّ،و المماطلة تفرّط فی العمل حتّی یقدم علیه الأجل؛و لو لا الأمل علم الإنسان حسب ما هو فیه،و لو علم حسب ما هو فیه مات خفاتا من الهول و الوجل.و الغرّة تقصر بالمرء عن العمل.و الحفیظة علی أربع شعب:

علی الکبر و الفخر و الحمیّة و العصبیّة،فمن استکبر أدبر عن الحقّ،و من فخر فجر،و من حمی أصرّ علی الذّنوب،و من أخذته العصبیّة جار،فبئس الأمر أمر بین إدبار و فجور و إصرار و جور علی الصّراط.و الطّمع علی أربع شعب:

الفرح و المرح و اللّجاجة و التّکاثر،فالفرح مکروه عند اللّه،و المرح خیلاء،و اللّجاجة بلاء لمن اضطرّته إلی حمل الآثام،و التّکاثر لهو و لعب و شغل و استبدال الّذی هو أدنی بالّذی هو خیر.فذلک النّفاق و دعائمه و شعبه،و اللّه قاهر فوق عباده تعالی ذکره و جلّ وجهه و أحسن کلّ شیء خلقه و انبسطت یداه و وسعت کلّ شیء رحمته و ظهر أمره و أشرق نوره و فاضت برکته و استضاءت حکمته و هیمن کتابه و فلجت حجّته و خلص دینه و استظهر سلطانه و حقّت کلمته و أقسطت موازینه و بلّغت رسله فجعل السّیّئة ذنبا

ص :١٣۴

باب صفت دورویی و دورو

[٢٨۵۵]١-امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:دورویی بر چهار ستون استوار است:

هوس،سهل‌انگاری،خشم و حرص و آز.هوس دارای چهار شاخه است:ستم، تجاوز،شهوت‌رانی و سرکشی.پس هرکس ستم کرد،گرفتاری‌هایش زیاد باشد و از او کناره گیرند و از یاریش خودداری شود؛و آنکه تجاوز کند از سختی‌ها و بدی‌ها ایمن نماند و دلش آرام نگیرد و از شهوت‌رانی‌ها نتواند خودداری نماید و هرکه نفس خود را در شهوت‌رانی‌ها سرزنش نکند در پلیدی‌ها فرورود و کسی که سرکشی کند،دانسته و بدون دلیل خود را به گمراهی افکند.

سهل‌انگاری چهار شاخه دارد:فریب،آرزو،ترس و بیم و تعلّل ورزیدن.

بدان‌جهت که ترس و بیم از جز خدا،از راه حق بازدارد و تعلّل ورزیدن،کوتاهی در کردار آورد تا اینکه مرگ فرارسد و اگر آرزو نباشد،انسان حساب کار و کردار خود را بداند و اگر انسان،حساب کردار و کار خود را بداند،از وحشت و ترس در جا،جان سپارد و فریب،دست انسان را از کردار کوتاه سازد.

خشم دارای چهار شاخه است:کبر،افتخار کردن،تندی و تعصّب.هرکس گردن‌کشی کند،به حق پشت کند و آنکه فخر فروشد،نابکار گردد و هرکه تندی نشان دهد،بر گناهان پافشارد و آن‌کس که تعصّب داشته باشد،ستم کند؛پس چه بدحالتی است پشت به حق کردن،بدکاری،پافشاری بر گناه و ستم در هنگامۀ گذر از صراط.

حرص و آز بر چهار شاخه است:شادی،خوشگذرانی،لجبازی و فزون‌خواهی.

شادی نزد خداوند بد است و خوشگذرانی،خودپسندی باشد و لجبازی بلای کسی است که او را به کشیدن بار گناهان وادارد و فزون‌خواهی،بازی و سرگرمی و بازداشتن دل(از یاد خدا)است و پذیرفتن فرومایگی و پستی است به جای آنچه بهتر می‌باشد.پس این بود دورویی و ستون‌ها و شاخه‌های آن.و خداوند بر بندگانش چیره‌گر است.یادش والا و ذاتش بزرگ است و آفرینش هر چیزی را که نیکو ساخته و دو دست جودش گشاده است.رحمتش همه چیز را فراگرفته و امرش آشکار و نورش تابان است.برکتش فراوان و حکمتش فروزان و کتابش پابرجا و برهانش پیروز و هویدا است.دینش پاک و سلطنتش محکم و تابناک و گفتارش

ص :١٣۵

و الذّنب فتنة و الفتنة دنسا،و جعل الحسنی عتبی و العتبی توبة و التّوبة طهورا،فمن تاب اهتدی،و من افتتن غوی ما لم یتب إلی اللّه و یعترف بذنبه، و لا یهلک علی اللّه إلاّ هالک،اللّه اللّه فما أوسع ما لدیه من التّوبة و الرّحمة و البشری و الحلم العظیم،و ما أنکل ما عنده من الأنکال و الجحیم و البطش الشّدید،فمن ظفر بطاعته اجتلب کرامته و من دخل فی معصیته ذاق و بال نقمته و عمّا قلیل لیصبحنّ نادمین.

[٢٨۵۶]٢-محمّد بن یحیی،عن الحسین بن إسحاق،عن علیّ بن مهزیار،عن محمّد بن عبد الحمید و الحسین بن سعید،جمیعا عن محمّد بن الفضیل قال:

کتبت إلی أبی الحسن علیه السّلام أسأله عن مسألة،فکتب إلیّ: إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً لیسوا من الکافرین و لیسوا من المؤمنین و لیسوا من المسلمین،یظهرون الإیمان و یصیرون إلی الکفر و التّکذیب، لعنهم اللّه.

[٢٨۵٧]٣-الحسین بن محمّد،عن محمّد بن جمهور،عن عبد اللّه بن عبد الرّحمن الأصمّ،عن الهیثم بن واقد،عن محمّد بن سلیمان،عن ابن مسکان، عن أبی حمزة،عن علیّ بن الحسین صلوات اللّه علیه قال:

قال:إنّ المنافق ینهی و لا ینتهی و یأمر بما لا یأتی؟و إذا قام إلی الصّلاة اعترض-قلت:یا ابن رسول اللّه و ما الاعتراض؟قال:الالتفات-و إذا رکع ربض،یمسی و همّه العشاء و هو مفطر و یصبح و همّه النّوم و لم یسهر،إن حدّثک کذبک و إن ائتمنته خانک و إن غبت اغتابک و إن وعدک أخلفک.

ص :١٣۶

حق و موازینش دادگرانه و فرستادگانش رساننده بودند.بدکرداری را گناه شمرده و گناه را فتنه و فتنه را چرکین دانسته است و خوش‌کرداری را بازگشت و بازگشت را توبه و توبه را پاک‌کننده دانسته است؛پس هرکس توبه کند،ره یابد و آنکه فتنه انگیزد،تا هنگامی که به طرف خدا بازنگردد و به گناهش اعتراف نکند در گمراهی باشد و در برابر خدا جز نابود شونده،دلیری نکند.

از خدا بترسید؛از خدا بترسید!که چقدر در توبه و رحمت و بشارت و بردباری بزرگ در درگاهش گسترده است و چقدر سخت و جانکاه است آن شکنجه‌ها و دوزخ و سخت‌گیری او.پس هرکس به فرمانبری‌اش توفیق یابد، کرامتش را به سوی خویش کشاند و آنکه در نافرمانی‌اش درآید،سختی کیفرش را بچشد و چقدر زود پشیمان گردد!

[٢٨۵۶]٢-محمد فضیل گوید:به موسی بن جعفر علیه السّلام نامه‌ای نوشتم و مسئله‌ای از او پرسش کردم که حضرت در پاسخ برایم نوشت:«منافقان با خدا نیرنگ می‌کنند و حال آنکه او با آنان نیرنگ خواهد کرد؛و چون به نماز ایستند با کسالت برخیزند.با مردم ریا می‌کنند و خدا را جز اندکی یاد نمی‌کنند.میان آن[دو گروه]دودلند؛نه با اینانند نه با آنان.و هرکه را خدا گمراه کند،هرگز راهی برای[نجات]او نخواهی یافت»[نساء(۴):

١۴٢-١۴٣].اینها از کافران و از مسلمانان نیستند.ایمان را ابراز می‌دارند و به طرف کفر و دروغ شمردن[خدا]می‌روند.خدا آنها را لعنت کند!

[٢٨۵٧]٣-ابو حمزه از علی بن حسین علیهما السّلام روایت کند که حضرت فرمود:

دورو[دیگران]از کاری بازمی‌دارد؛ولی خودش دست نمی‌کشد و دستور می‌دهد به آنچه خود به جا نمی‌آورد و هرگاه به نماز ایستد،اعتراض کند.عرض کردم:ای پسر رسول خدا،اعتراض چیست؟فرمود:به راست و چپ روی برگرداندن است.هرگاه به رکوع رود،خود را به زمین افکند(یعنی بعد از رکوع نایستد).روز را به شب رساند در حالی‌که اندوهی جز خوردن شام ندارد و روزه‌دار هم نبوده است و چون سحر کند،اندوهی جز خواب ندارد با اینکه شب را بیدار نبوده است.اگر برای تو سخنی را بازگوید،دروغ گوید و اگر او را امانت‌دار بدانی،به تو خیانت کند و اگر از او پنهان باشی،از تو بدگویی نماید و اگر به تو وعده دهد،وفا نکند.

ص :١٣٧

[٢٨۵٨]۴-عنه،عن ابن جمهور،عن سلیمان بن سماعة،عن عبد الملک بن بحر،رفعه مثل ذلک-و زاد فیه-إذا رکع ربض و إذا سجد نقر و إذا جلس شغر.

[٢٨۵٩]۵-أبو علیّ الأشعریّ،عن الحسن بن علیّ الکوفیّ،عن عثمان بن عیسی عن سعید بن یسار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:مثل المنافق مثل جذع النّخل أراد صاحبه أن ینتفع به فی بعض بنائه فلم یستقم له فی الموضع الّذی أراد،فحوّله فی موضع آخر فلم یستقم له فکان آخر ذلک أن أحرقه بالنّار.

[٢٨۶٠]۶-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن محمّد بن الحسن بن شمّون،عن عبد اللّه بن عبد الرّحمن،عن مس مع بن عبد الملک،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ما زاد خشوع الجسد علی ما فی القلب فهو عندنا نفاق.

باب الشّرک

[٢٨۶١]١-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن برید العجلیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

سألته عن أدنی ما یکون العبد به مشرکا قال:فقال:من قال للنّواة إنّها حصاة،و للحصاة إنّها نواة ثمّ دان به.

[٢٨۶٢]٢-عنه،عن عبد اللّه بن مسکان،عن أبی العبّاس قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن أدنی ما یکون به الإنسان مشرکا،قال:فقال:من ابتدع رأیا فأحبّ علیه أو أبغض علیه.

[٢٨۶٣]٣-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن یحیی بن المبارک،عن

ص :١٣٨

[٢٨۵٨]۴-عبد الملک بن بحر سند همین حدیث را تا امام رسانیده و در آن افزوده است:هرگاه به رکوع رود،بسان گوسفند به زمین افتد و هرگاه سجده کند، (همانند کلاغ)نوک به زمین زند و آن‌گاه که بنشیند،بسان سگ روی دم نشیند.

[٢٨۵٩]۵-رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:آدم دورو، همانند تنۀ درخت خرمایی است که صاحبش بخواهد در قسمتی از ساختمانش از آن بهره گیرد؛ولی[آن درخت]در آنجا که[صاحبش]می‌خواهد(به سبب کجی)قرار نمی‌گیرد،پس به جای دیگر برده و آنجا هم قرار نگیرد و سرانجام آن درخت این است که آن را آتش بسوزاند.

[٢٨۶٠]۶-رسول خدا فرمود:هرقدر فروتنی تن از آنچه در دل است، فزون‌تر باشد،[آن فزونی]در نزد ما دورویی است.

باب شرک

[٢٨۶١]١-برید عجلی گوید:از امام باقر علیه السّلام از کمترین چیزی که بنده با آن شرک ورزد،پرسیدم.فرمود:هرکس به هسته‌ای بگوید:سنگ‌ریزه و به سنگ‌ریزه بگوید:هسته؛سپس آن را دین خود قرار دهد.

[٢٨۶٢]٢-ابو العباس گوید:از حضرت صادق علیه السّلام از کمترین چیزی که انسان با آن شرک ورزد،پرسیدم،فرمود:هرکس رأیی را بدعت نهد،چه به واسطۀ آن بدعت،دوست داشته شود یا با او دشمنی گردد.

[٢٨۶٣]٣-امام صادق علیه السّلام درباره فرمایش خداوند فرازمند که«و بیشترشان

ص :١٣٩

عبد اللّه بن جبلة،عن سماعة عن أبی بصیر و إسحاق بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ قال:یطیع الشّیطان من حیث لا یعلم فیشرک.

[٢٨۶۴]۴-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن ابن بکیر، عن ضریس،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ قال:

شرک طاعة و لیس شرک عبادة.و عن قوله عزّ و جلّ و من النّاس من یعبد اللّه علی حرف قال إنّ الآیة تنزل فی الرّجل ثمّ تکون فی أتباعه ثمّ قلت:کلّ من نصب دونکم شیئا فهو ممّن یعبد اللّه علی حرف؟فقال:نعم و قد یکون محضا.

[٢٨۶۵]۵-یونس،عن داود بن فرقد،عن حسّان الجمّال،عن عمیرة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:سمعته یقول:أمر النّاس بمعرفتنا و الرّدّ إلینا و التّسلیم لنا، ثمّ قال:و إن صاموا و صلّوا و شهدوا أن لا إله إلاّ اللّه و جعلوا فی أنفسهم أن لا یردّوا إلینا،کانوا بذلک مشرکین.

[٢٨۶۶]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر،عن عبد اللّه بن یحیی الکاهلیّ قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:لو أنّ قوما عبدوا اللّه وحده لا شریک له و أقاموا الصّلاة و آتوا الزّکاة و حجّوا البیت و صاموا شهر رمضان ثمّ قالوا لشیء صنعه اللّه أو صنعه النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ألاّ صنع خلاف الّذی صنع؟أو وجدوا ذلک فی قلوبهم لکانوا بذلک مشرکین،ثمّ تلا هذه الآیة: فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً ثمّ قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:فعلیکم بالتّسلیم.

ص :١۴٠

به خدا ایمان نمی‌آورند جز اینکه[با او چیزی را]شریک می‌گیرند»[یوسف(١٢):

١٠۶]فرمود:از شیطان ندانسته فرمانبری کند و شرک ورزد.

[٢٨۶۴]۴-ضریس روایت کند که حضرت امام صادق علیه السّلام درباره گفته خدای بزرگ و گرامی که«و بیشترشان به خدا ایمان نمی‌آورند جز اینکه[با او چیزی را] شریک می‌گیرند».فرمود:شرک‌ورزی در فرمانبری است نه شرک در عبادت؛و درباره گفتار خدای فرازمند که«و از میان مردم کسی است که خدا را تنها بر یک حال [و بدون کردار]می‌پرستد»[حج(٢٢):١١].فرمود:آیه درباره مردی فرستاده شود و سپس درباره پیروان او هم باشد.پس عرض کردم:هرکس در برابر شما چیزی برپا دارد،او از کسانی است که خدا را بر یک حال می‌پرستد؟فرمود:آری و گاهی شرک محض باشد.

[٢٨۶۵]۵-عمیره گوید:از امام صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:مردم به شناخت ما و بازگشت به ما و سرسپردگی در برابر ما دستور دارند.سپس فرمود:

اگرچه روزه بگیرند،نماز گذارند و گواهی دهند که شایسته پرستشی جز خداوند یگانه نیست؛ولی پیش خود بنا گذارند که به ما مراجعه نکنند،به همان سبب شرک ورزد.

[٢٨۶۶]۶-امام صادق علیه السّلام فرمود:اگر مردمی خدای یگانه و بی‌نیاز را بپرستند و نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند و خانۀ خدا را حجّ کنند و ماه رمضان را روزه بگیرند،سپس نسبت به چیزی که خدا و پیامبرش ساخته و بگویند:چرا برخلاف آن را نساخته است؟یا در دل خود چنین اعتراضی بکنند، به سبب آن مشرک شوند؛سپس حضرت این آیه را خواند:«ولی چنین نیست.به پروردگارت قسم که ایمان نمی‌آورند،مگر آنکه تو را در مورد آنچه میان آنان مایۀ اختلاف است داور گردانند؛سپس از حکمی که کرده‌ای در دل‌هایشان احساس ناراحتی[و تردید]نکنند و کاملا سرتسلیم فرود آورند»[نساء(۴):۶۵]؛سپس حضرت فرمود:

برای شما لازم است سرتسلیم فرودآورید.

ص :١۴١

[٢٨۶٧]٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن عبد اللّه بن یحیی عن عبد اللّه بن مسکان،عن أبی بصیر قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فقال:أما و اللّه ما دعوهم إلی عبادة أنفسهم و لو دعوهم إلی عبادة أنفسهم لما أجابوهم و لکن أحلّوا لهم حراما و حرّموا علیهم حلالا فعبدوهم من حیث لا یشعرون.

[٢٨۶٨]٨-علیّ بن محمّد،عن صالح بن أبی حمّاد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن رجل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من أطاع رجلا فی معصیة فقد عبده.

باب الشّکّ

[٢٨۶٩]١-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن الحسین بن الحکم قال:

کتبت إلی العبد الصّالح علیه السّلام أخبره أنّی شاکّ و قد قال إبراهیم علیه السّلام: رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ و أنّی أحبّ أن ترینی شیئا،فکتب علیه السّلام:إنّ إبراهیم کان مؤمنا و أحبّ أن یزداد إیمانا،و أنت شاکّ و الشّاکّ لا خیر فیه،و کتب:إنّما الشّکّ ما لم یأت الیقین،فإذا جاء الیقین لم یجز الشّکّ.و کتب:إنّ اللّه عزّ و جلّ یقول: وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ قال:

نزلت:فی الشّاکّ.

[٢٨٧٠]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن أسباط،عن أبی إسحاق الخراسانیّ قال:

ص :١۴٢

[٢٨۶٧]٧-ابو بصیر گوید:از حضرت صادق علیه السّلام درباره فرمایش خدای عزّتمند که«اینان دانشمندان و راهبان خود و مسیح پسر مریم را به جای خدا به الوهیت گرفتند» [توبه(١٩):٣١]پرسیدم،فرمود:همانا به خدا سوگند،آنها ایشان را به پرستش خودشان نخواندند که اگر به پرستش خود می‌خواندند،هر آینه آنها نمی‌پذیرفتند؛ولی حرامی را برای آنها حلال و حلالی را برای آنها حرام کردند و ندانسته آنها را از همین راه پرستیدند.

[٢٨۶٨]٨-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکس از مردی در نافرمانی خدا فرمان برد،او را پرستیده است.

باب تردید

[٢٨۶٩]١-حسین حکم گوید:به بنده صالح امام کاظم علیه السّلام نوشتم که من تردیدگر شده‌ام و حضرت ابراهیم علیه السّلام به خدا عرض کرد:«پروردگارا،به من نشان ده،چگونه مردگان را زنده می‌کنی»[بقره(٢):٢۶٠]و من دوست دارم چیزی به من نشان دهید.حضرت نوشت:همانا ابراهیم علیه السّلام مؤمن بود و دوست داشت که بر ایمانش بیفزاید،در حالی‌که تو تردیدگر هستی و در تردیدگر خیری نیست و نوشت:تردید تنها در جایی است که یقین نیامده و آن‌گاه که یقین آمد،تردید روا نباشد و نوشت:همانا خدای عزّتمند می‌فرماید:«و در بیشتر آنان عهدی[استوار] نیافتیم و بیشترشان را جدا نافرمان یافتیم»[اعراف(٧):١٠٢].فرمود:این آیه درباره تردید فرودآمد.

[٢٨٧٠]٢-ابو اسحاق خراسانی گوید:امیر مؤمنان علیه السّلام در خطبه‌اش می‌فرمود:

ص :١۴٣

کان أمیر المؤمنین علیه السّلام یقول فی خطبته:لا ترتابوا فتشکّوا و لا تشکّوا فتکفروا.

[٢٨٧١]٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن خلف بن حمّاد،عن أبی أیّوب الخزّاز،عن محمّد بن مسلم قال:

کنت عند أبی عبد اللّه علیه السّلام جالسا عن یساره و زرارة عن یمینه فدخل علیه أبو بصیر فقال:یا أبا عبد اللّه،ما تقول فیمن شکّ فی اللّه؟فقال:کافر یا أبا محمّد،قال:فشکّ فی رسول اللّه؟فقال:کافر،قال:ثمّ التفت إلی زرارة فقال:

إنّما یکفر إذا جحد.

[٢٨٧٢]۴-عنه،عن أبیه،عن النّضر بن سوید،عن یحیی بن عمران الحلبیّ، عن هارون بن خارجة،عن أبی بصیر قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ قال:بشکّ.

[٢٨٧٣]۵-الحسین بن محمّد،عن أحمد بن إسحاق،عن بکر بن محمّد،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ الشّکّ و المعصیة فی النّار لیسا منّا و لا إلینا.

[٢٨٧۴]۶-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن عثمان بن عیسی،عن رجل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من شکّ فی اللّه بعد مولده علی الفطرة لم یفی إلی خیر أبدا.

[٢٨٧۵]٧-عنه،عن أبیه،رفعه إلی أبی جعفر علیه السّلام قال:

لا ینفع مع الشّکّ و الجحود عمل.

[٢٨٧۶]٨-و فی وصیّة المفضّل،قال:سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:من شکّ أو ظنّ و أقام علی أحدهما أحبط اللّه عمله،إنّ حجّة اللّه هی الحجّة الواضحة.

ص :١۴۴

دودلی به خود راه ندهید که به تردید افتید و تردید نکنید که کافر می‌شوید.

[٢٨٧١]٣-محمد مسلم گوید:من در طرف چپ امام صادق علیه السّلام و زراره در طرف راست حضرت نشسته بودیم که ابو بصیر وارد شد و گفت:ای ابا عبد اللّه، درباره کسی که در خدا تردید کند،چه می‌فرمایید؟حضرت فرمود:ای ابا محمد! کافر است.عرض کرد:اگر در مورد رسول خدا تردید کند؟فرمود:کافر است.

محمد بن مسلم گوید:سپس حضرت به زراره روکرد و فرمود:همانا کافر شود آن‌گاه که انکار کند.

[٢٨٧٢]۴-ابو بصیر گوید:از حضرت صادق علیه السّلام درباره فرمایش خداوند بزرگ و گرامی که«کسانی که ایمان آورده و ایمان خود را به شرک نیالوده‌اند» [انعام(۶):٨٢]پرسیدم،فرمود:مقصود تردید است.

[٢٨٧٣]۵-امام صادق علیه السّلام فرمود:تردید و نافرمانی در آتش‌اند.از ما نیستند و به سوی ما توجه ندارند.

[٢٨٧۴]۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکس پس از به دنیا آمدنش بر فطرت توحید در خدا تردید کند،هیچ‌گاه به خیر بازنگردد(و توبه‌اش پذیرفته نشود).

[٢٨٧۵]٧-امام باقر علیه السّلام فرمود:هیچ عملی با تردید و انکار سودمند نیست.

[٢٨٧۶]٨-در وصیّت مفضّل است که گوید:شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:

هرکس تردید کند یا گمان برد و بر یکی از آنها بپاید،خداوند عملش را تباه سازد.

همانا برهان خدا،برهان روشنی است.

ص :١۴۵

[٢٨٧٧]٩-عنه،عن علیّ بن أسباط،عن العلاء بن رزین،عن محمّد بن مسلم،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

قلت:إنّا لنری الرّجل له عبادة و اجتهاد و خشوع و لا یقول بالحقّ فهل ینفعه ذلک شیئا؟فقال:یا أبا محمّد،إنّما مثل أهل البیت مثل أهل بیت کانوا فی بنی إسرائیل کان لا یجتهد أحد منهم أربعین لیلة إلاّ دعا فأجیب و إنّ رجلا منهم اجتهد أربعین لیلة ثمّ دعا فلم یستجب له فأتی عیسی ابن مریم علیه السّلام یشکوا إلیه ما هو فیه و یسأله الدّعاء،قال:فتطهّر عیسی و صلّی ثمّ دعا اللّه عزّ و جلّ،فأوحی اللّه عزّ و جلّ إلیه،یا عیسی:إنّ عبدی أتانی من غیر الباب الّذی أوتی منه،إنّه دعانی و فی قلبه شکّ منک فلو دعانی حتّی ینقطع عنقه و تنتثر أنامله ما استجبت له،قال:فالتفت إلیه عیسی علیه السّلام فقال:تدعو ربّک و أنت فی شکّ من نبیّه؟فقال:یا روح اللّه و کلمته،قد کان و اللّه ما قلت،فادع اللّه [لی]أن یذهب به عنّی،قال:فدعا له عیسی علیه السّلام فتاب اللّه علیه و قبل منه و صار فی حدّ أهل بیته.

باب الضّلال

[٢٨٧٨]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عبد الرّحمن بن الحجّاج،عن هاشم صاحب البرید قال:

کنت أنا و محمّد بن مسلم و أبو الخطّاب:مجتمعین فقال لنا أبو الخطّاب ما تقولون فیمن لم یعرف هذا الأمر؟فقلت:من لم یعرف هذا الأمر فهو کافر،فقال أبو الخطّاب:لیس بکافر حتّی تقوم علیه الحجّة فإذا قامت علیه الحجّة، فلم یعرف فهو کافر،فقال له محمّد بن مسلم:سبحان اللّه،ما له إذا لم یعرف

ص :١۴۶

[٢٨٧٧]٩-محمد مسلم از یکی از دو امام باقر یا صادق علیهما السّلام روایت کند که به وی عرض کردم:ما مردی را می‌بینیم که در دین،عبادت و تلاش و فروتنی دارد؛ ولی به حق(یعنی امامت)اعتقاد ندارد.آیا این اعمال برای او فایده‌ای دارد؟ فرمود:ای ابا محمد!به راستی که مثل ما اهل بیت،مثل آن اهل بیت در بنی اسرائیل باشد که هیچ‌یک از آنها نبود چهل شب بکوشد جز اینکه دعا می‌کرد و اجابت می‌شد.مردی از آنها چهل شب کوشید؛سپس دعا کرد و اجابت نشد.پس نزد عیسی بن مریم علیه السّلام آمد و از حال خود به او شکوه نمود و دعا درخواست کرد.

حضرت عیسی تطهیر کرده و نماز گزارد،سپس به درگاه خدای شکوهمند دعا کرد.خدای بزرگ و گرامی به او وحی نمود:ای عیسی!بندۀ من به غیر از آن دری که باید بیاید،نزد من آمد.او مرا خواند؛ولی نسبت به تو تردید داشت؛پس اگر مرا بخواند تا اینکه گردنش ببرد و انگشتانش بریزد،اجابتش نکنم.حضرت فرمود:عیسی علیه السّلام به آن مرد روکرد و گفت:پروردگارت را می‌خوانی،در حالی که نسبت به پیامبرش تردید داری؟

عرض کرد:ای روح اللّه،به خدا سوگند آنچه گفتی،درست باشد.پس از خدا بخواه که آن تردید را از دل من بزداید.حضرت عیسی برای او دعا کرد و خدا توبۀ او را پذیرفت و از او قبول کرد و در شمار خاندان او گردید.

باب گمراهی

[٢٨٧٨]١-هاشم صاحب برید گوید:من و محمد بن مسلم و ابو خطّاب گرد آمده بودیم که ابو خطّاب به ما گفت:عقیده‌تان درباره کسی که امر امامت را نمی‌شناسد،چیست؟گفتم:هرکه امر امامت را نشناسد،کافر است.ابو خطّاب گفت:

کافر نیست،مگر اینکه برهان بر او آورده شود.پس آن‌گاه که برهان آورده شد و نپذیرفت،کافر است.محمد بن مسلم به او گفت:پاک و منزّه است خداوند.وقتی

ص :١۴٧

و لم یجحد یکفر؟!لیس بکافر إذا لم یجحد،قال:فلمّا حججت دخلت علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فأخبرته بذلک فقال:إنّک قد حضرت و غابا و لکن موعدکم اللّیلة، الجمرة الوسطی بمنی.فلمّا کانت اللّیلة اجتمعنا عنده و أبو الخطّاب و محمّد بن مسلم فتناول وسادة فوضعها فی صدره ثمّ قال لنا:ما تقولون فی خدمکم و نسائکم و أهلیکم؟ألیس یشهدون أن لا إله إلاّ اللّه؟قلت:بلی قال:ألیس یشهدون أنّ محمّدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم؟قلت:بلی قال:ألیس یصلّون و یصومون و یحجّون؟قلت:بلی قال:فیعرفون ما أنتم علیه؟قلت:لا قال:فماهم عندکم؟ قلت:من لم یعرف[هذا الأمر]فهو کافر،قال:سبحان اللّه أما رأیت أهل الطّریق و أهل المیاه؟قلت:بلی،قال:ألیس یصلّون و یصومون و یحجّون؟ألیس یشهدون أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم؟قلت:بلی،قال:فیعرفون ما أنتم علیه قلت لا قال فما هم عندکم؟قلت:من لم یعرف هذا الأمر فهو کافر، قال:سبحان اللّه،أما رأیت الکعبة و الطّواف و أهل الیمن و تعلّقهم بأستار الکعبة؟ قلت:بلی قال:ألیس یشهدون أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و یصلّون و یصومون و یحجّون؟قلت:بلی قال:فیعرفون ما أنتم علیه؟قلت:

لا قال:فما تقولون فیهم؟قلت:من لم یعرف فهو کافر.قال:سبحان اللّه هذا قول الخوارج،ثمّ قال:إن شئتم أخبرتکم،فقلت أنا:لا،فقال:أما إنّه شرّ علیکم أن تقولوا بشیء ما لم تسمعوه منّا،قال:فظننت أنّه یدیرنا علی قول محمّد بن مسلم.

[٢٨٧٩]٢-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن رجل،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قلت له:فما تقول فی مناکحة النّاس فإنّی قد بلغت ما تراه و ما تزوّجت

ص :١۴٨

نپذیرد و انکار نکند،چرا کافر باشد؟اگر انکار نکند،کافر نیست.گوید:وقتی حجّ کردم،خدمت امام صادق علیه السّلام رسیدم و جریان را به حضرت اطّلاع دادم.

فرمود:تو اکنون حضور داری و آن دو نیستند؛ولی وعدگاه شما امشب نزد جمرۀ وسطی در منی باشد.

همین‌که شب شد،من و محمد بن مسلم و ابو خطّاب نزدش گردآمدیم؛پس حضرت بالشی برداشت و به سینه‌اش نهاد،سپس به ما فرمود:درباره خدمت‌کاران و زنان و خاندان خود چه می‌گویید؟آیا این‌طور نیست که به یگانگی خداوند شایسته پرستش گواهی می‌دهند؟عرض کردم:فرمود:آیا این‌طور نیست که گواهی می‌دهند محمد،فرستاده خدا است؟گفتم:آری.

فرمود:آیا نماز نمی‌خوانند و روزه نمی‌گیرند و حجّ نمی‌روند؟عرض کردم:

چرا.فرمود:آیا آنچه شما به آن عقیده دارید،می‌شناسند؟گفتم:نه.فرمود:آنان نزد شما چگونه‌اند؟گفتم:هرکس امر امامت را نداند،کافر است.فرمود:پاک و منزّه است خداوند.آیا آنانی‌که بر سر راه‌ها و کنار آب‌ها هستند،ندیده‌ای؟ عرض کردم:آری.فرمود:آیا این‌طور نیست که نماز می‌خوانند و روزه می‌گیرند و حجّ می‌روند؟آیا این‌طور نیست که به یگانگی خداوند شایستۀ پرستش گواهی می‌دهند و اینکه محمد،فرستادۀ خدا است؟گفتم:چرا.فرمود:آیا آنچه شما به آن عقیده دارید،می‌دانند؟گفتم:نه.فرمود:نظرتان درباره آنها چیست؟گفتم:

هرکس(امر امامت را)نشناسد،کافر است.فرمود:خداوند پاک و منزّه است.آیا تو خانه کعبه و طواف‌کنندگان و اهل یمن و آویختن آنان به پرده‌های کعبه را ندیده‌ای؟عرض کردم:آری.فرمود:آیا این‌طور نیست که گواهی می‌دهند شایستۀ پرستشی جز خدای یگانه نیست و اینکه محمد،فرستاده خدا است و نماز می‌خوانند و روزه می‌گیرند و حجّ می‌روند؟گفتم:آری.فرمود:آیا آنچه شما به آن عقیده دارید،می‌دانند؟گفتم:نه.فرمود:درباره آنان چه می‌گویید؟ گفتم:هرکه نشناسد،کافر است.فرمود:خداوند پاک و منزّه است؛این گفتار خوارج باشد.سپس فرمود:اگر بخواهید،آگاهتان کنم؟عرض کردم:نه.پس فرمود:همانا برای شما بد است چیزی را تا از ما نشنیده‌اید،بگویید.گفتم:من فهمیدم که حضرت ما را به گفتار محمد بن مسلم برگشت می‌دهد.

[٢٨٧٩]٢-زراره گوید:به امام باقر علیه السّلام عرض کردم:درباره زناشویی با این مردم (سنی‌ها)چه می‌فرمایید؟زیرا من به این سن که می‌بینید رسیده‌ام و هنوز زن

ص :١۴٩

قطّ،فقال:و ما یمنعک من ذلک؟فقلت:ما یمنعنی إلاّ أنّنی أخشی أن لا تحلّ لی مناکحتهم فما تأمرنی؟فقال:فکیف تصنع و أنت شابّ،أتصبر؟قلت:أتّخذ الجواری قال:فهات الآن فبما تستحلّ الجواری‌أ؟قلت:إنّ الأمة لیست بمنزلة الحرّة إن رابتنی بشیء بعتها و اعتزلتها،قال:فحدّثنی بما استحللتها قال فلم یکن عندی جواب.فقلت له:فما تری أتزوّج؟فقال:ما أبالی أن تفعل، قلت:أرأیت قولک:ما أبالی أن تفعل،فإنّ ذلک علی جهتین تقول:لست أبالی أن تأثم من غیر أن آمرک،فما تأمرنی أفعل ذلک بأمرک؟فقال لی:قد کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم تزوّج و قد کان،من أمر امرأة نوح و امرأة لوط ما قد کان إنّهما قد کانتا تحت عبدین من عبادنا صالحین،فقلت:إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم لیس فی ذلک بمنزلتی إنّما هی تحت یده و هی مقرّة بحکمه،مقرّة بدینه قال:فقال لی:

ما تری من الخیانة فی قول اللّه عزّ و جلّ: فَخٰانَتٰاهُمٰا ما یعنی بذلک إلاّ الفاحشة و قد زوّج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:فلانا،قال:قلت:أصلحک اللّه ما تأمرنی أنطلق فأتزوّج بأمرک؟فقال لی:إن کنت فاعلا فعلیک بالبلهاء من النّساء،قلت:

و ما البلهاء؟قال:ذوات الخدور العفائف،فقلت:من هی علی دین سالم بن أبی حفصة؟قال:لا،فقلت:من هی علی دین ربیعة الرّأی؟فقال:لا و لکنّ العواتق اللّواتی لا ینصبن کفرا و لا یعرفن ما تعرفون،قلت:و هل تعدو أن تکون مؤمنة أو کافرة؟فقال:تصوم و تصلّی و تتّقی اللّه و لا تدری ما أمرکم؟ فقلت:قد قال اللّه عزّ و جلّ: هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ لا و اللّه لا یکون أحد من النّاس لیس بمؤمن و لا کافر.قال:فقال أبو جعفر علیه السّلام:قول اللّه أصدق من قولک یا زرارة أرأیت قول اللّه عزّ و جلّ: خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ

ص :١۵٠

نگرفته‌ام. فرمود:چه‌چیز مانع از ازدواجت شده است؟عرض کردم:چیزی جلوگیریم نشده مگر اینکه می‌ترسم ازدواجشان بر من حلال نباشد؛پس چه دستور می‌دهید؟فرمود:پس چه می‌کنی با اینکه جوان هستی؟آیا بردباری می‌کنی؟گفتم:کنیزان را می‌گیرم.فرمود:اکنون(آنچه داری)بیاور.به چه دلیل کنیزان را حلال می‌دانی؟گفتم:کنیز که بسان زن آزاد نیست.اگر چیزی از او دیدم (که مرا به تردید اندازد)می‌فروشم و از او کناره می‌گیرم.فرمود:برایم بازگو که به چه دلیل او را حلال دانستی؟گوید:من پاسخی نداشتم(که به حضرت بگویم).

به حضرت عرض کردم:چه می‌فرمایید.آیا ازدواج کنم؟فرمود:باکی ندارم که ازدواج کنی.گفتم:اینکه فرمودی:من باکی ندارم که ازدواج کنی،دو معنا دارد:

یکی اینکه باک ندارم تو گناهی انجام دهی بی‌آنکه به تو دستور دهم.چه دستور دهی؟آیا به فرمان شما این کار را بکنم؟حضرت فرمود:رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-زن گرفت و داستان زن نوح و زن لوط می‌دانی که چه بوده است.آن دو زیر سرپرستی دو بنده از بندگان خوب ما بودند.عرض کردم:همانا رسول خدا همانند من نبوده است.زن زیردست او بوده و به حکمش اقرار داشته و به دینش اعتراف می‌کرده است.فرمود:درباره آن خیانت در فرمایش خداوند عزّتمند که«و به آنها خیانت کردند»[تحریم(۶۶):١٠]چه نظری داری؟منظور از آن جز هرزگی نیست؟و رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-به فلانی زن داد.

گفتم:خداوند کار شما را به نیک گرداند.چه دستور می‌دهی؟آیا بروم و به دستور شما زن بگیرم؟حضرت فرمود:اگر این کار را می‌کنی،بر تو لازم است که زن نابخرد و ساده بگیری.گفتم:زنان نابخرد و ساده کیانند؟فرمود:پرده‌نشینان پاکدامن.

عرض کردم:آن زنی که کیش سالم بن ابی حفصه را دارد؟فرمود:نه.گفتم:

آن‌کس که بر دین کیش ربیعة الرأی است؟سپس فرمود:نه؛ولی با دختران جوانی ازدواج کن که در سرپرستی پدرانشان هستند،اظهار کفر نمی‌کنند و آنچه شما می‌دانید(از امر امامت)،بدان آگاه نیستند.گفتم:آیا آن دختر،هم مؤمن و هم کافر به شمار می‌رود؟فرمود:او روزه می‌گیرد و نماز می‌خواند و از خدا می‌ترسد؛ ولی عقیده شما را نمی‌داند؟عرض کردم:به تحقیق خدای عزّتمند فرموده است:

«اوست آن‌کس که شما را آفرید؛برخی از شما کافرند و برخی مؤمن»[تغابن(۶۴):٢].نه؛ به خدا سوگند،کسی از مردم نیست که نه مؤمن باشد و نه کافر.

گوید:امام باقر علیه السّلام فرمود:ای زراره!فرمایش خداوند از گفته تو راست‌تر است.

ص :١۵١

آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ فلمّا قال عسی؟فقلت:ما هم إلاّ مؤمنین أو کافرین،قال:فقال:ما تقول فی قوله عزّ و جلّ: إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً إلی الإیمان،فقلت:

ما هم إلاّ مؤمنین أو کافرین،فقال:و اللّه ما هم بمؤمنین و لا کافرین،ثمّ أقبل علیّ فقال:ما تقول فی أصحاب الأعراف؟فقلت:ما هم إلاّ مؤمنین أو کافرین، إن دخلوا الجنّة فهم مؤمنون و إن دخلوا النّار فهم کافرون،فقال:و اللّه ما هم بمؤمنین و لا کافرین؛و لو کانوا مؤمنین لدخلوا الجنّة کما دخلها المؤمنون و لو کانوا کافرین لدخلوا النّار کما دخلها الکافرون و لکنّهم قوم قد استوت حسناتهم و سیّئاتهم فقصرت بهم الأعمال و أنّهم لکما قال اللّه عزّ و جلّ.فقلت:

أمن أهل الجنّة هم أم من أهل النّار؟فقال:اترکهم حیث ترکهم اللّه،قلت:أ فترجئهم؟قال:نعم أرجئهم کما أرجأهم اللّه،إن شاء أدخلهم الجنّة برحمته و إن شاء ساقهم إلی النّار بذنوبهم و لم یظلمهم،فقلت:هل یدخل الجنّة کافر؟قال:

لا،قلت:[ف]هل یدخل النّار إلاّ کافر؟قال:فقال:لا إلاّ أن یشاء اللّه،یا زرارة إنّنی أقول ما شاء اللّه،و أنت لا تقول ما شاء اللّه أما إنّک إن کبرت رجعت و تحلّلت عنک عقدک.

باب المستضعف

[٢٨٨٠]١-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن بعض أصحابه،عن زرارة قال:

سألت أبا جعفر علیه السّلام عن المستضعف فقال:هو الّذی لا یهتدی حیلة إلی الکفر فیکفر و لا یهتدی سبیلا إلی الإیمان،لا یستطیع أن یؤمن و لا یستطیع

ص :١۵٢

آیا گفتار خدای بزرگ و گرامی را دیده‌ای که فرماید:«و کار شایسته را با[کاری] دیگر که بد است درآمیخته‌اند.امید است خدا توبۀ آنان را بپذیرد»[توبه(٩):١٠٢].

همین‌که فرمود:«عسی؛امید است».عرض کردم:جز این است که یا مؤمن یا کافر هستند.پس فرمود:«مگر آن مردان و زنان و کودکان فرودستی که چاره‌جویی نتوانند و راهی نیابند»[نساء(۴):٩٨]یعنی راهی به ایمان نیابند.گفتم:آنها نیستند جز مؤمن یا کافر.فرمود:به خدا سوگند،آنها نه مؤمن باشند و نه کافر.سپس به من روکرد و فرمود:درباره اصحاب اعراف نظرت چیست؟عرض کردم:آنها هم مؤمن باشند یا کافر؟اگر به بهشت وارد شوند،مؤمن باشند و اگر به دوزخ روند،کافر باشند.

فرمود:به خدا سوگند،نه مؤمن‌اند و نه کافر.اگر مؤمن بودند،هر آینه به بهشت وارد می‌شدند آنسان که مؤمنان به بهشت روند و اگر کافر بودند،همانا به دوزخ روند آنسان که کافران به آن روند؛ولی آنان مردمی هستند که نیکی‌ها و بدی‌هایشان برابر است و کردارشان دست آنان را کوتاه کند و حال آنان چنان است که خداوند فرازمند فرموده است.عرض کردم:آیا ایشان از بهشتیانند یا از دوزخیان؟فرمود:آنان را همان‌جا واگذار که خداوند واگذارده است.گفتم:آیا کارشان را به تأخیر می‌اندازی(یعنی کارشان با خداست)؟فرمود:آری؛من هم به تأخیر می‌اندازم آنسان‌که خداوند به تأخیر انداخته است.اگر بخواهد به سبب رحمتش به بهشت ببرد و اگر بخواهد به سبب گناهانشان آنها را به دوزخ کشد و ستم هم نکرده است.گفتم:آیا کافر به بهشت می‌رود؟فرمود:نه.گفتم:آیا به جز کافر،کسی به دوزخ می‌رود؟فرمود:نه جز اینکه خدا خواهد.ای زراره!من می‌گویم:آنچه خدا خواهد و تو نمی‌گویی:آنچه خدا خواهد.همانا اگر بزرگ شوی(از این سخن)برگردی و گره‌های دلت باز شود(و نسبت به مخالفان خشمت فرونشیند).

باب ناتوان در دین

[٢٨٨٠]١-زراره گوید:از امام باقر علیه السّلام درباره ناتوان در دین پرسیدم،فرمود:

او کسی است که با فریب به کفر ره نیابد که کافر شود و راهی به ایمان نیابد و نتواند

ص :١۵٣

أن یکفر،فهم الصّبیان،و من کان من الرّجال و النّساء علی مثل عقول الصّبیان مرفوع عنهم القلم.

[٢٨٨١]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن جمیل،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

المستضعفون الّذین لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً قال:لا یستطیعون حیلة إلی الإیمان و لا یکفرون الصّبیان و أشباه عقول الصّبیان من الرّجال و النّساء.

[٢٨٨٢]٣-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن ابن محبوب،عن ابن رئاب،عن زرارة قال:

سألت أبا جعفر علیه السّلام عن المستضعف،فقال:هو الّذی لا یستطیع حیلة یدفع بها عنه الکفر و لا یهتدی بها إلی سبیل الإیمان،لا یستطیع أن یؤمن و لا یکفر قال:و الصّبیان و من کان من الرّجال و النّساء علی مثل عقول الصّبیان.

[٢٨٨٣]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن عبد اللّه بن جندب،عن سفیان بن السّمط البجلیّ قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:ما تقول فی المستضعفین؟فقال لی شبیها بالفزع، فترکتم أحدا یکون مستضعفا و أین المستضعفون؟فواللّه لقد مشی بأمرکم هذا العواتق إلی العواتق فی خدورهنّ و تحدّث به السّقّایات فی طریق المدینة.

[٢٨٨۴]۵-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن الحسین بن سعید،عن فضالة بن أیّوب،عن عمر بن أبان قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن المستضعفین فقال:هم أهل الولایة،فقلت:أیّ ولایة؟فقال:أما إنّها لیست بالولایة فی الدّین و لکنّها الولایة فی المناکحة

ص :١۵۴

مؤمن شود و نتواند کافر گردد.آنان کودکانند و هرکس از مردان و زنان که خردشان بسان خرد کودکان باشد،تکلیف از آنان برداشته شده است.

[٢٨٨١]٢-حضرت امام باقر علیه السّلام فرمود:ناتوانان«آنانی‌اند که چاره‌جویی نتوانند و راهی نیابند».

فرمود:نتوانند با فریب به ایمان راه یابند و کافر هم نشوند.اینها کودکان‌اند و خردهایشان همانند کودکان است از مردان و زنان.

[٢٨٨٢]٣-زراره گوید:از حضرت باقر علیه السّلام معنای ناتوان در دین را پرسیدم، فرمود:او کسی است که نتواند با فریب،کفر را از خود دور کند و به وسیله آن به راه ایمان هدایت نشود.نتواند که مؤمن باشد و نه کافر گردد.فرمود:کودکان‌اند و هرکس از مردان و زنان که خردشان بسان خرد کودکان است.

[٢٨٨٣]۴-سفیان سمط بجلی گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:دربارۀ ناتوانان در دین چه می‌فرمایید؟حضرت بسان شخص هراسناکی به من فرمود:

مگر ناتوانی در دین گذاردید؟ناتوانان در دین کجایند؟به خدا سوگند،این دوشیزگان پشت‌پرده،عقیده شما را به هم رسانند و زنان سقّا در راه مدینه گفت‌وگو کنند.

[٢٨٨۴]۵-عمر ابان گوید:از امام صادق علیه السّلام دربارۀ ناتوانان در دین پرسیدم؛ پس فرمود:آنان اهل ولایت‌اند.عرض کردم:کدام ولایت؟فرمود:همانا ولایت در دین نیست؛ولی ولایت در زناشویی و ارث و معاشرت است و آنان مؤمن

ص :١۵۵

و الموارثة و المخالطة،و هم لیسوا بالمؤمنین و لا بالکفّار و منهم المرجون لأمر اللّه عزّ و جلّ.

[٢٨٨۵]۶-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد عن الوشّاء،عن مثنّی، عن إسماعیل الجعفیّ قال:

سألت أبا جعفر علیه السّلام عن الدّین الّذی لا یسع العباد جهله فقال:الدّین واسع و لکنّ الخوارج ضیّقوا علی أنفسهم من جهلهم،قلت:جعلت فداک فأحدّثک بدینی الّذی أنا علیه؟فقال:بلی،فقلت:أشهد أن لا إله إلاّ اللّه و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله و الإقرار بما جاء من عند اللّه و أتولاّکم و أبرأ من عدوّکم و من رکب رقابکم و تأمّر علیکم و ظلمکم حقّکم،فقال:ما جهلت شیئا!هو و اللّه الّذی نحن علیه؛قلت:فهل سلّم أحد لا یعرف هذا الأمر؟فقال:لا إلاّ المستضعفین،قلت:من هم؟قال:نساؤکم و أولادکم،ثمّ قال:أرأیت أمّ أیمن فإنّی أشهد أنّها من أهل الجنّة و ما کانت تعرف ما أنتم علیه.

[٢٨٨۶]٧-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن ابن مسکان،عن أبی بصیر قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من عرف اختلاف النّاس فلیس بمستضعف.

[٢٨٨٧]٨-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب،عن جمیل بن درّاج قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:إنّی ربّما ذکرت هؤلاء المستضعفین فأقول:نحن و هم فی منازل الجنّة؟فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام:لا یفعل اللّه ذلک بکم أبدا.

[٢٨٨٨]٩-عنه،عن علیّ بن الحسن التّیمیّ،عن أخویه محمّد و أحمد ابنی الحسن،عن علیّ بن یعقوب،عن مروان بن مسلم عن أیّوب بن الحرّ قال:

ص :١۵۶

و کافر نیستند و از آنها هستند کسانی که به خدای فرازمند امیدوارند(یعنی کارشان با خدا است).

[٢٨٨۵]۶-اسماعیل جعفی گوید:از امام باقر علیه السّلام از دینی پرسیدم که برای بندگان روانیست به آن نادان باشند.پس فرمود:دین گسترده است؛ولی خوارج از روی نادانی خویش بر خود تنگ گرفتند.عرض کردم:قربانت گردم؛آیا به دینی که معتقد هستم،برایتان بازگویم؟فرمود:آری.گفتم:گواهی می‌دهم که شایستۀ پرستشی جز خدای یگانه نیست و اینکه محمد،بنده و فرستاده اوست و آنچه از نزد خدا آمده است،می‌پذیرم و شما را دوست دارم و بیزارم از دشمنانتان و کسی که بر شما چیره گردد و خود را فرمانروای شما داند و در حق شما ستم کند.فرمود:تو به چیزی نادان نیستی.آن همان است که به خدا سوگند،ما به آن اعتقاد داریم.عرض کردم:آیا کسی که این مطلب را نداند،سالم می‌ماند؟فرمود:

نه،مگر ناتوانان در دین.گفتم:آنان چه کسانی‌اند؟فرمود:زنان و فرزندانتان.

سپس فرمود:آیا امّ ایمن را دیده‌ای؟پس همانا من گواهی می‌دهم که او از بهشتیان است در حالی‌که عقیده شما را نمی‌دانست.

[٢٨٨۶]٧-حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکس اختلاف مردم را بفهمد، ناتوان در دین نباشد.

[٢٨٨٧]٨-جمیل درّاج گوید:به امام ششم علیه السّلام عرض کردم:همانا چه بسیار که من به یاد این ناتوانان در دین می‌افتم و می‌گویم:آیا ما و آنان در منازل بهشت همراهیم؟امام صادق علیه السّلام فرمود:هرگز خداوند با شما چنین نکند.

[٢٨٨٨]٩-ایّوب حرّ گوید:ما در خدمت حضرت امام صادق علیه السّلام بودیم که

ص :١۵٧

قال رجل لأبی عبد اللّه علیه السّلام و نحن عنده جعلت فداک،إنّا نخاف أن ننزل بذنوبنا منازل المستضعفین،قال:فقال:لا و اللّه لا یفعل اللّه ذلک بکم أبدا.

علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن رجل،عن أبی عبد اللّه مثله.

[٢٨٨٩]١٠-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی المغراء، عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من عرف اختلاف النّاس فلیس بمستضعف.

[٢٨٩٠]١١-عدّة من أصحابن،اعن سهل بن زیاد،عن إسماعیل بن مهران، عن محمّد بن منصور الخزاعیّ،عن علیّ بن سوید،عن أبی الحسن موسی قال:

سألته عن الضّعفاء،فکتب إلیّ:الضّعیف من لم ترفع إلیه حجّة و لم یعرف الاختلاف،فإذا عرف الاختلاف فلیس بمستضعف.

[٢٨٩١]١٢-بعض أصحابنا،عن علیّ بن الحسن،عن علیّ بن حبیب الخثعمیّ،عن أبی سارة إمام مسجد بنی هلال،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لیس الیوم مستضعف،أبلغ الرّجال الرّجال و النّساء النّساء.

باب المرجون لأمر اللّه

[٢٨٩٢]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن موسی بن بکر،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّٰهِ قال:

قوم کانوا مشرکین فقتلوا مثل حمزة و جعفر و أشباههما من المؤمنین،ثمّ إنّهم دخلوا فی الإسلام فوحّدوا اللّه و ترکوا الشّرک و لم یعرفوا الإیمان بقلوبهم فیکونوا من المؤمنین فتجب لهم الجنّة،و لم یکونوا علی جحودهم فیکفروا

ص :١۵٨

مردی به حضرت گفت:قربانت گردم؛ما می‌ترسیم به سبب گناهانمان به رتبه‌های ناتوانان در دین تنزّل کنیم.فرمود:نه،به خدا سوگند،هرگز خداوند با شما چنین نکند.

[٢٨٨٩]١٠-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکس اختلاف مردم را بفهمد،ناتوان در دین نباشد.

[٢٨٩٠]١١-علی بن سوید گوید:از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام از ناتوانان در دین پرسیدم؛پس حضرت به من نوشت:ناتوان کسی است که حجّت به او نرسیده و اختلاف را نفهمیده است.آن‌گاه که اختلاف را فهمید،پس ناتوان در دین نیست.

[٢٨٩١]١٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:امروز دیگر ناتوان در دین وجود ندارد.

مردان به مردان و زنان به زنان(دین حق را)رسانده‌اند.

باب کسانی که کارشان موقوف به فرمان خداست

[٢٨٩٢]١-امام باقر علیه السّلام دربارۀ فرمایش خدای عزّتمند که«فرمود:مردمی مشرک بودند که همانند حمزه و جعفر و بسان آنها را از مؤمنان کشتند،سپس همانان به اسلام گرویدند و خدا را به یگانگی شناختند و شرک را واگذاردند؛ولی با دل‌هایشان ایمان را نپذیرفتند تا از مؤمنان باشند و بهشت بر آنان واجب گردد و بر حال انکار خود هم نماندند تا کافر باشند و آتش دوزخ بر آنان واجب شود،

ص :١۵٩

فتجب لهم النّار فهم علی تلک الحال إمّا یعذّبهم و إمّا یتوب علیهم.

[٢٨٩٣]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن حسّان،عن موسی بن بکر الواسطیّ،عن رجل قال:

قال أبو جعفر علیه السّلام:المرجون قوم کانوا مشرکین فقتلوا مثل حمزة و جعفر و أشباههما من المؤمنین ثمّ إنّهم بعد ذلک دخلوا فی الإسلام فوحّدوا اللّه و ترکوا الشّرک،و لم یکونوا یؤمنون فیکونوا من المؤمنین،و لم یؤمنوا فتجب لهم الجنّة و لم یکفروا فتجب لهم النّار فهم علی تلک الحال مرجون لأمر اللّه.

باب أصحاب الأعراف

[٢٨٩۴]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عن ابن بکیر؛و علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن رجل،جمیعا عن زرارة قال:

قال لی أبو جعفر علیه السّلام:ما تقول فی أصحاب الأعراف؟فقلت:ما هم إلاّ مؤمنون أو کافرون،إن دخلوا الجنّة فهم مؤمنون و إن دخلوا النّار فهم کافرون، فقال:و اللّه ما هم بمؤمنین و لا کافرین،و لو کانوا مؤمنین دخلوا الجنّة کما دخلها المؤمنون و لو کانوا کافرین لدخلوا النّار کما دخلها الکافرون و لکنّهم قوم استوت حسناتهم و سیّئاتهم فقصرت بهم الأعمال و إنّهم لکما قال اللّه عزّ و جلّ،فقلت:أ من أهل الجنّة هم أو من أهل النّار؟فقال:اترکهم حیث ترکهم اللّه،قلت:أفترجئهم،قال:نعم أرجئهم کما أرجأهم اللّه،إن شاء أدخلهم الجنّة برحمته و إن شاء ساقهم إلی النّار بذنوبهم و لم یظلمهم،فقلت:هل یدخل الجنّة کافر؟قال:لا،قلت:هل یدخل النّار إلاّ کافر؟قال:فقال:لا إلاّ أن یشاء اللّه،

ص :١۶٠

پس آنان هم‌چنان آن حالت را دارند یا خداوند کیفرشان دهد یا از آنان درگذرد.

[٢٨٩٣]٢-امام باقر علیه السّلام فرمود:موقوف‌شدگان به امر خدا،مردمی مشرک بودند،پس حمزه و جعفر و بسان آنها را از مؤمنان کشتند،سپس پس از این کار به اسلام گرویدند و خدا را به یگانگی شناختند و شرک را واگذاردند؛ولی(به‌طور کامل)ایمان نیاوردند تا از مؤمنان باشند و(بادل)ایمان نیاوردند تا بهشت بر آنها لازم گردد و کافر هم نشدند تا آتش دوزخ بر آنها واجب شود،پس بر همان حالت به امید فرمان خدا هستند.

باب اصحاب اعراف

[٢٨٩۴]١-زراره گوید:امام باقر علیه السّلام به من فرمود:نظرت درباره اصحاب اعراف چیست؟گفتم:یا مؤمن باشند یا کافر.اگر به بهشت روند،مؤمن‌اند و اگر به آتش دوزخ وارد شوند،کافرند.فرمود:به خدا سوگند،نه مؤمن‌اند و نه کافر.

اگر مؤمن بودند به بهشت می‌روند آنسان‌که مؤمنان روند و اگر کافر بودند به دوزخ روند،آنسان‌که کافران وارد شوند؛ولی آنان مردمی باشند که کارهای نیک و کارهای بدشان یکسان است و کردارشان دست آنان را کوتاه کند و حال آنها چنان است که خداوند فرازمند فرموده است.عرض کردم:آیا آنان از بهشتیانند یا از دوزخیان؟فرمود:آنان را همان‌جا واگذار که خداوند واگذارده است.گفتم:آیا کارشان را به تأخیر می‌اندازی؟فرمود:آری.من به تأخیر می‌اندازم آنسان‌که خداوند به تأخیر انداخته است.اگر بخواهد به سبب رحمتش به بهشت ببرد و اگر بخواهد به سبب گناهانشان آنها را به دوزخ کشد و ستم هم نکرده است.

عرض کردم:آیا کافر به بهشت می‌رود؟فرمود:نه.گفتم:آیا به جز کافر،کسی به دوزخ می‌رود؟نه،جز اینکه خدا خواهد.ای زراره!من می‌گویم:آنچه خدا خواهد و تو نمی‌گویی:آنچه خدا خواهد.همانا اگر بزرگ شوی(از این سخن)

ص :١۶١

یا زرارة إنّنی أقول:ما شاء اللّه،و أنت لا تقول:ما شاء اللّه،أما إنّک إن کبرت رجعت و تحلّلت[عنک]عقدک.

[٢٨٩۵]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن حسّان،عن موسی بن بکر،عن رجل قال:

قال أبو جعفر علیه السّلام:الّذین خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً فأولئک قوم مؤمنون یحدثون فی إیمانهم من الذّنوب الّتی یعیبها المؤمنون و یکرهونها فأولئک عسی اللّه أن یتوب علیهم.

باب فی صنوف أهل الخلاف و ذکر القدریّة و الخوارج و المرجئة و أهل البلدان

[٢٨٩۶]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن مروک بن عبید،عن رجل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لعن اللّه القدریّة،لعن اللّه الخوارج،لعن اللّه المرجئة لعن اللّه المرجئة.

قال:قلت:لعنت هؤلاء مرّة مرّة و لعنت هؤلاء مرّتین؟!قال:إنّ هؤلاء یقولون:إنّ قتلتنا مؤمنون فدماؤنا متلطّخة بثیابهم إلی یوم القیامة،إنّ اللّه حکی عن قوم فی کتابه؛ أَلاّٰ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّٰی یَأْتِیَنٰا بِقُرْبٰانٍ تَأْکُلُهُ النّٰارُ قُلْ قَدْ جٰاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ قال:کان بین القاتلین و القائلین خمسمائة عام فألزمهم اللّه القتل برضاهم ما فعلوا.

[٢٨٩٧]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن محمّد بن حکیم، و حمّاد بن عثمان،عن أبی مسروق قال:

ص :١۶٢

برگردی و گره‌های دلت باز شود(و نسبت به مخالفان خشمت فرونشیند).

[٢٨٩۵]٢-امام باقر علیه السّلام(در تفسیر این آیه):«آنانی که کار شایسته را با[کاری] دیگر که بد است درآمیخته‌اند».فرمود:آنان مردمی با ایمان بودند که در حال ایمان گناهانی پدیدآوردند که مؤمنان آنها را نقص می‌دانستند و ناخوش داشتند،پس آنان‌اند که امید است خداوند درگذرد.

باب در بیان اقسام مخالفان و قدریّه و خوارج و مرجئه و اهالی شهرها

[٢٨٩۶]١-مردی از امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که حضرت فرمود:

خداوند قدریه را لعنت کند.خداوند خوارج را لعنت کند.خدا مرجئه را لعنت کند.خدا مرجئه را لعنت کند.من عرض کردم:هرکدام از قدریه و خوارج را یک بار لعنت کردی و آنان را دوبار؟فرمود:همانا آنها می‌گویند:کشندگان ما مؤمنان‌اند،پس دامنشان تا روز رستاخیز به خون‌های ما آلوده است.همانا خداوند در کتابش از مردمی حکایت می‌کند که:«همانان که گفتند:خدا با ما پیمان بسته که به هیچ پیامبری ایمان نیاوریم تا برای ما قربانیی بیاورد که آتش[آسمانی]آن را [به نشانه قبول]بسوزاند.بگو:قطعا پیش از من پیامبرانی بودند که دلایل آشکار را با آنچه گفتید برای شما آوردند.اگر راست می‌گویید،پس چرا آنان را کشتید» [آل عمران(٣):١٨٣].

فرمود:میان کشندگان و گویندگان(این سخن)پانصد سال فاصله بود،پس خداوند کشتن را به عهده آنان دانست؛چراکه بدانچه کردند،خرسند بودند.

[٢٨٩٧]٢-عثمان بن ابی مسروق گوید:حضرت صادق علیه السّلام از من پرسید:اهل

ص :١۶٣

سألنی أبو عبد اللّه علیه السّلام عن أهل البصرة،ما هم؟فقلت:مرجئة و قدریّة و حروریّة،فقال:لعن اللّه تلک الملل الکافرة المشرکة الّتی لا تعبد اللّه علی شیء.

[٢٨٩٨]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن منصور بن یونس،عن سلیمان بن خالد،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أهل الشّام شرّ من أهل الرّوم،و أهل المدینة شرّ من أهل مکّة،و أهل مکّة یکفرون باللّه جهرة.

[٢٨٩٩]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة،عن أبی بصیر،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

إنّ أهل مکّة،لیکفرون باللّه جهرة و إنّ أهل المدینة أخبث من أهل مکّة أخبث منهم سبعین ضعفا.

[٢٩٠٠]۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسین بن سعید،عن فضالة بن أیّوب،عن سیف بن عمیرة،عن أبی بکر الحضرمیّ قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام أهل:الشّام شرّ أم[أهل]الرّوم؟فقال:إنّ الرّوم کفروا و لم یعادونا و إنّ أهل الشّام کفروا و عادونا.

[٢٩٠١]۶-عنه،عن محمّد بن الحسین،عن النّضر بن شعیب،عن أبان بن عثمان،عن الفضیل بن یسار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لا تجالسوهم-یعنی المرجئة-لعنهم اللّه و لعن[اللّه]مللهم المشرکة الّذین لا یعبدون اللّه علی شیء من الأشیاء.

باب المؤلّفة قلوبهم

[٢٩٠٢]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن

ص :١۶۴

بصره چه عقیده‌ای دارند؟عرض کردم:مرجئه،قدریه و حروریّه هستند.فرمود:

خداوند ملت‌های کافر مشرک را لعنت کند که به هیچ‌وجه خدا را نمی‌پرستند.

[٢٨٩٨]٣-امام صادق علیه السّلام فرمود:شامیان از رومیان بدترند و مردم مدینه از مردم مکّه بدترند و مکّیان آشکارا به خدا کفر می‌ورزند.

[٢٨٩٩]۴-ابو بصیر از امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام روایت کند که فرمود:همانا مکّیان آشکارا به خدا کفر می‌ورزند و مردم مدینه از مکّیان پلیدترند.از آنان هفتاد برابر پلیدترند.

[٢٩٠٠]۵-ابو بکر خضر می‌گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:آیا شامیان بدترند یا رومیان؟فرمودند:همانا رومیان کفر ورزند؛ولی با ما دشمنی نکنند و به راستی که شامیان کفر ورزند و با ما دشمنی کنند.

[٢٩٠١]۶-امام صادق علیه السّلام فرمود:با آنها-یعنی مرجئه-هم‌نشین نشوید.

خداوند آنان و ملت‌های مشرک را لعنت کند که در هیچ‌چیز خدا را نمی‌پرستند.

باب دلجوئی‌شدگان

[٢٩٠٢]١-امام باقر علیه السّلام فرمود:دلجوئی‌شدگان مردمی بودند که خدا را یگانه

ص :١۶۵

موسی بن بکر؛و علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس عن رجل، جمیعا عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

المؤلّفة قلوبهم قوم وحّدوا اللّه و خلعوا عبادة من یعبد من دون اللّه و لم تدخل المعرفة قلوبهم أنّ محمّدا رسول،اللّه و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم یتألّفهم و یعرّفهم لکیما یعرفوا و یعلّمهم.

[٢٩٠٣]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عمر بن أذینة، عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ: وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قال:هم قوم وحّدوا اللّه عزّ و جلّ و خلعوا عبادة من یعبد من دون اللّه و شهدوا أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و هم فی ذلک شکّاک فی بعض ما جاء به محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فأمر اللّه عزّ و جلّ نبیّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم أن یتألّفهم بالمال و العطاء لکی یحسن إسلامهم و یثبتوا علی دینهم الّذی دخلوا فیه و أقرّوا به.و إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم یوم حنین تألّف رؤساء العرب من قریش و سائر مضر،منهم أبو سفیان بن حرب و عیینة بن حصین الفزاریّ و أشباههم من النّاس فغضبت الأنصار و اجتمعت إلی سعد بن عبادة فانطلق بهم إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم بالجعرانة فقال:یا رسول اللّه،أتأذن لی فی الکلام؟فقال:نعم فقال:إن کان هذا الأمر من هذه الأموال الّتی قسمت بین قومک شیئا أنزله اللّه رضینا،و إن کان غیر ذلک لم نرض؛قال زرارة:و سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:یا معشر الأنصار،أکلّکم علی قول سیّدکم سعد؟فقالوا:سیّدنا اللّه و رسوله،ثمّ قالوا فی الثّالثة:نحن علی مثل قوله و رأیه؛قال زرارة:فسمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:فحطّ اللّه نورهم.

و فرض اللّه للمؤلّفة قلوبهم سهما فی القرآن.

ص :١۶۶

دانستند و از پرستش جز خدا دست برداشته بودند؛ولی شناختن اینکه محمد -درود خدا بر او و خاندانش باد-فرستاده خداست در دلشان وارد نشده بود و رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-همواره دل آنها را به دست می‌آورد (و به خود نزدیک می‌کرد)و به آنها می‌فهماند تا بفهمند و به آنها[آنچه لازم بود] می‌آموخت.

[٢٩٠٣]٢-زراره گوید:از امام باقر علیه السّلام درباره فرمایش خدای بزرگ و گرامی که«و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود»[توبه(٩):۶٠].پرسیدم،فرمود:آنها مردمی بودند که خدای عزّتمند را یگانه دانستند و از پرستش هرکه جز خدا دست برداشتند و گواهی دادند که شایستۀ پرستشی جز خداوند نیست و محمد-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرستاده خدا است؛ولی در برخی از آنچه محمد-درود خدا بر او و خاندانش باد-آورده بود،تردید داشتند،پس خدای شکوهمند به پیامبرش دستور داد که با دارایی و بخشش،آنها را به اسلام نزدیک کند تا اسلامشان نیکو گردد و بر دینی پابرجا باشند که بدان درآمده و اعتراف کرده‌اند.

رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-در جنگ حنین از رؤسای عرب از قریش و دیگر قبیله‌های مضرّ دل‌جویی کرد که ابو سفیان بن حرب و عیینة بن حصین فزاری و مردم مانندشان از آنها بودند؛پس انصار(از این کار)خشمگین شدند و در نزد سعد بن عباده گردآمدند و سعد آنها را در جعرانه(محلی میان مکه و مدینه)خدمت پیامبر آورد و گفت:ای رسول خدا،آیا اجازه می‌دهید سخن گویم؟فرمود:آری.گفت:اگر این اموال را که میان مردم خود تقسیم کردی،کاری بود که خدا دستور داده بود،ما خرسندیم و اگر جز این است،ما خرسند نیستیم.زراره گوید:شنیدم که امام باقر علیه السّلام فرمود:پس رسول خدا فرمود:ای گروه انصار!آیا همه شما با گفته بزرگتان سعد هم‌آهنگ هستید؟ گفتند:خدا و رسولش،آقا و بزرگ ما است.(تا سه مرتبه این پرسش و پاسخ تکرار شد)و در مرتبه سوم گفتند:ما هم گفته و نظر او را داریم.زراره گوید:

شنیدم که امام باقر علیه السّلام فرمود:پس خداوند هم روشنایی ایمانشان را پایین آورد و برای دل به دست آورده‌شدگان در قرآن سهمی مقرّر کرد.

ص :١۶٧

[٢٩٠۴]٣-علیّ،عن محمّد بن عیسی،عن یونس عن رجل،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

المؤلّفة قلوبهم لم یکونوا قطّ أکثر منهم الیوم.

[٢٩٠۵]۴-علیّ،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن إبراهیم بن عبد الحمید،عن إسحاق بن غالب قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:یا إسحاق،کم تری أهل هذه الآیة: فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ ؟قال:ثمّ قال:هم أکثر من ثلثی النّاس.

[٢٩٠۶]۵-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن حسّان،عن موسی بن بکر،عن رجل قال:

قال أبو جعفر علیه السّلام:ما کانت المؤلّفة قلوبهم قطّ أکثر منهم الیوم،و هم قوم وحّدوا اللّه و خرجوا من الشّرک و لم تدخل معرفة محمّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم قلوبهم، و ما جاء به فتألّفهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و تألّفهم المؤمنون بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم لکیما یعرفوا.

باب فی ذکر المنافقین و الضّلاّل و إبلیس فی الدّعوة

[٢٩٠٧]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن جمیل قال:

کان الطّیّار یقول لی:إبلیس لیس من الملائکة و إنّما أمرت الملائکة بالسّجود لآدم علیه السّلام فقال إبلیس:لا أسجد،فما لإبلیس یعصی حین لم یسجد و لیس هو من الملائکة؟قال:فدخلت أنا و هو علی أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:فأحسن و اللّه فی المسألة؛فقال:جعلت فداک،أرأیت ما ندب اللّه عزّ و جلّ إلیه

ص :١۶٨

[٢٩٠۴]٣-امام باقر علیه السّلام فرمود:هرگز دل به دست آورده‌شدگان بیشتر از امروز نبوده‌اند.

[٢٩٠۵]۴-اسحاق بن غالب گوید:حضرت امام صادق علیه السّلام به من فرمود:ای اسحاق!به نظر تو اهل این آیه چقدر هستند:«پس اگر از آن[اموال]به ایشان داده شود،خشنود می‌گردند و اگر از آن به ایشان داده نشود به ناگاه به خشم می‌آیند».

[توبه(٩):۵٨]گوید:سپس حضرت فرمود:آنان بیشتر از دو سوم مردم هستند.

[٢٩٠۶]۵-امام باقر علیه السّلام فرمود:هرگز دل به دست آورده‌شدگان از امروز بیشتر نبودند و آنان مردمی بودند که خدا را به یگانگی شناختند و از شرک بیرون آمدند و شناخت اینکه محمد-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرستاده خداست و آنچه از طرف خدا آورده است در دل‌هاشان جای نگرفت،پس رسول خدا- درود خدا بر او و خاندانش باد-از آنان دل‌جویی کرد و نیز مؤمنان پس از رسول خدا دل آنان را به دست آوردند تا شناخت بیابند.

باب در بیان اشتراک دورویان و گمراهان و شیطان در دعوت الهی

[٢٩٠٧]١-جمیل گوید:طیّار به من می‌گفت:شیطان از فرشتگان نبود و جز این نیست که فرشتگان برای سجده به آدم دستور یافتند و شیطان گفت:سجده نمی‌کنم.پس چرا شیطان گنه‌کار شود آن‌گاه که سجده نکرد با اینکه او از فرشتگان نبود؟گوید:من و او به خدمت امام صادق علیه السّلام رسیدیم و به خدا سوگند،پرسش خود را به نیکی طرح کرد و گفت:قربانت گردم؛بفرمایید آنچه خداوند فرازمند،مؤمنان را در فرمایش خود بدان خوانده است که:«ای کسانی

ص :١۶٩

المؤمنین من قوله: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أدخل فی ذلک المنافقون معهم؟ قال:نعم و الضّلاّل و کلّ من أقرّ بالدّعوة الظّاهرة،و کان إبلیس ممّن أقرّ بالدّعوة الظّاهرة معهم.

باب فی قوله تعالی و من النّاس من یعبد اللّه علی حرف

[٢٩٠٨]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عمر بن أذینة، عن الفضیل و زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّٰهَ عَلیٰ حَرْفٍ فَإِنْ أَصٰابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصٰابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلیٰ وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةَ قال زرارة:

سألت عنها أبا جعفر علیه السّلام فقال:هؤلاء قوم عبدوا اللّه و خلعوا عبادة من یعبد من دون اللّه و شکّوا فی محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و ما جاء به فتکلّموا بالإسلام و شهدوا أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدا رسول اللّه و أقرّوا بالقرآن و هم فی ذلک شاکّون فی محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و ما جاء به و لیسوا شکّاکا فی اللّه،قال اللّه عزّ و جلّ: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّٰهَ عَلیٰ حَرْفٍ یعنی علی شکّ فی محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و ما جاء به، فَإِنْ أَصٰابَهُ خَیْرٌ یعنی عافیة فی نفسه و ماله و ولده، اِطْمَأَنَّ بِهِ و رضی به، وَ إِنْ أَصٰابَتْهُ فِتْنَةٌ یعنی بلاء فی جسده أو ماله تطیّر و کره المقام علی الإقرار بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرجع إلی الوقوف و،الشّکّ فنصب العداوة للّه و لرسوله و الجحود بالنّبیّ و ما جاء به.

[٢٩٠٩]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن موسی بن بکر،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّٰهَ عَلیٰ حَرْفٍ قال:هم

ص :١٧٠

که ایمان آورده‌اید»،آیا دورویان هم با مؤمنان مورد خطاب آیه هستند؟فرمود:

آری و نیز گمراهان و هرکسی که به دعوت آشکار(اسلام)اعتراف نموده است و شیطان هم از کسانی بود که به دعوت آشکارا با فرشتگان اعتراف کرده بود.

باب در بیان گفتار خدای برتر «و بعضی از مردم خدا را بر یک حال می‌پرستند»

[٢٩٠٨]١-زراره گوید:از امام باقر علیه السّلام درباره فرمایش خداوند بزرگ و گرامی که«و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال[و بدون عمل] می‌پرستد.پس اگر خیری به او رسد بدان اطمینان یابد و چون بلایی بدو رسد روی برتابد.

در دنیا و آخرت زیان دیده است».[حج(٢٢):١١]پرسیدم؛پس فرمود:آنان مردمی بودند که خدا را پرستیدند و از پرستش هرکس جز خدا کناره گرفتند؛ولی درباره محمّد-درود خدا بر او و خاندانش باد-و آنچه آورده بود،تردید کردند؛پس اسلام را با زبان پذیرفتند و گواهی دادند که شایستۀ پرستشی جز خداوند نیست و محمد-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرستاده خدا است و به قرآن نیز اعتراف کردند؛ولی با این حال درباره محمد و آنچه آورده بود،به تردید افتادند و در مورد خداوند تردید نداشتند.خدای فرازمند فرماید:«و از میان مردم،کسی است که خدا را فقط بر یک حال[و بدون عمل]می‌پرستد»یعنی تردید در مورد محمّد و آنچه آورده است.«پس اگر خیری به او رسد»یعنی عافیت در خود و دارایی و فرزندش.«بدان اطمینان یابد»بدان خرسند شود.«و چون بلایی بدو رسد»یعنی گرفتاری در تن یا دارایی‌اش که آن را به فال بد گیرد و از استواری بر اعتراف به پیامبر-درود خدا بر او و خاندانش باد-بدش آید و به درنگ کردن و تردید برگشت کند و با خدا و رسولش دشمنی ورزد و پیامبر و آنچه را آورده است، انکار کند.

[٢٩٠٩]٢-زراره گوید:از امام باقر علیه السّلام،تفسیر گفتار خدای فرازمند را که«و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال می‌پرستد»پرسیدم،فرمود،آنان

ص :١٧١

قوم وحّدوا اللّه و خلعوا عبادة من یعبد من دون اللّه فخرجوا من الشّرک و لم یعرفوا أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم رسول اللّه،فهم یعبدون اللّه علی شکّ فی محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و ما جاء به،فأتوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و قالوا:ننظر فإن کثرت أموالنا و عوفینا فی أنفسنا و أولادنا علمنا أنّه صادق و أنّه رسول اللّه و إن کان غیر ذلک نظرنا قال اللّه عزّ و جلّ: فَإِنْ أَصٰابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ یعنی عافیة فی الدّنیا، وَ إِنْ أَصٰابَتْهُ فِتْنَةٌ یعنی بلاء فی نفسه[و ماله]، اِنْقَلَبَ عَلیٰ وَجْهِهِ انقلب علی شکّه إلی الشّرک، خَسِرَ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةَ ذٰلِکَ هُوَ الْخُسْرٰانُ الْمُبِینُ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَضُرُّهُ وَ مٰا لاٰ یَنْفَعُهُ قال:ینقلب مشرکا یدعو غیر اللّه و یعبد غیره،فمنهم من یعرف و یدخل الإیمان قلبه فیؤمن و یصدّق و یزول عن منزلته من الشّکّ إلی الإیمان و منهم من یثبت علی شکّه و منهم من ینقلب إلی الشّرک.

علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن رجل،عن زرارة مثله.

باب أدنی ما یکون به العبد مؤمنا أو کافرا أو ضالاّ

[٢٩١٠]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن إبراهیم بن عمر الیمانیّ،عن ابن أذینة،عن أبان بن عیّاش،عن سلیم بن قیس قال:

سمعت علیّا صلوات اللّه علیه یقول و أتاه رجل فقال له:ما أدنی ما یکون به العبد مؤمنا و أدنی ما یکون به العبد کافرا و أدنی ما یکون به العبد ضالاّ؟فقال له:قد سألت فافهم الجواب:أمّا أدنی ما یکون به العبد مؤمنا أن یعرّفه اللّه تبارک و تعالی نفسه فیقرّ له بالطّاعة و یعرّفه نبیّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فیقرّ له بالطّاعة و یعرّفه إمامه و حجّته فی أرضه و شاهده علی خلقه فیقرّ له بالطّاعة،قلت له:یا أمیر المؤمنین،و إن جهل جمیع الأشیاء إلاّ ما وصفت؟قال:نعم إذا أمر أطاع

ص :١٧٢

مردمی بودند که خدا را به یگانگی شناختند و از پرستش هرکس جز خدا کناره گرفتند،پس از شرک درآمدند؛ولی نفهمیدند که محمد،فرستادۀ خدا است، بنابراین با تردید درباره محمد و آنچه آورده بود،خدا را می‌پرستیدند.اینان نزد رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-آمدند و گفتند:ما می‌نگریم که اگر دارایی‌هایمان زیاد شد و در تنمان و فرزندانمان تندرستی یافتیم،خواهیم دانست که او راست‌گو و فرستاده خدا است و اگر جز این بود،درنگ می‌کنیم.

خداوند فرازمند فرمود:«پس اگر خیری به او رسد بدان اطمینان یابد»یعنی تندرستی در دنیا.«و چون بلایی بدو رسد»یعنی گرفتاری در تن و دارایی.«روی برتابد»یعنی با تردیدش به شرک بازگردد.«در دنیا و آخرت زیان دیده است.این است همان زیان آشکار به جای خدا چیزی را می‌خواند که نه زیانی به او می‌رساند و نه سودش می‌دهد»[حج(٢٢):١١-١٢]فرمود:به شرک بازگشت کند،جز خدا را بخواند و جز او را بپرستد؛پس برخی از آنان می‌فهمند و ایمان در دلشان وارد شود،آن‌گاه ایمان آورند و باور کنند و از سرمنزل تردید به ایمان درآیند و بعضی از آنان در تردیدشان پابرجا باشند و برخی به شرک برگردند.

علی بن ابراهیم نیز همانند این حدیث را از زراره روایت کند.

باب کمتر چیزی که بنده به وسیله آن مؤمن یا کافر یا گمراه شود

[٢٩١٠]١-سلیم بن قیس گوید:شنیدم مردی به علی علیه السّلام که نزد آن حضرت آمده بود،عرض کرد:کمتر چیزی که بنده به وسیله آن مؤمن می‌شود،چیست و کمتر چیزی که بنده به سبب آن کافر می‌گردد،چیست و کمتر چیزی که بنده به واسطۀ آن گمراه می‌شود،چیست؟حضرت به او فرمود:پرسشی کردی،پس پاسخش را درک کن.امّا کمتر چیزی که بنده به وسیله آن مؤمن می‌شود،این است که خداوند پرخیر و برتر خودش را به او بشناساند،پس(بنده)به فرمانبرداری او اعتراف کند و پیامبرش را به او بشناساند،پس به فرمانبرداری او نیز معترف باشد و نیز امام و حجّت خود را در زمین و گواهش را بر آفریده‌اش بشناساند و او هم به فرمانبرداریش اقرار کند.من(سلیم)عرض کردم:ای امیر مؤمنان،اگرچه همه‌چیز را به جز آنچه بیان کردی،نداند؟فرمود:آری.هرگاه دستور یابد،فرمان برد و هرگاه بازداشته شود،بازایستد.

ص :١٧٣

و إذا نهی انتهی.و أدنی ما یکون به العبد کافرا من زعم أنّ شیئا نهی اللّه عنه أنّ اللّه أمر به و نصبه دینا یتولّی علیه و یزعم أنّه یعبد الّذی أمره به و إنّما یعبد الشّیطان.و أدنی ما یکون به العبد ضالاّ أن لا یعرف حجّة اللّه تبارک و تعالی و شاهده علی عباده الّذی أمر اللّه عزّ و جلّ بطاعته و فرض ولایته؛قلت:یا أمیر المؤمنین،صفهم لی فقال:الّذین قرنهم اللّه عزّ و جلّ بنفسه و نبیّه فقال: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ قلت:یا أمیر المؤمنین،جعلنی اللّه فداک أوضح لی؟فقال:الّذین قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فی آخر خطبته یوم قبضه اللّه عزّ و جلّ إلیه:إنّی قد ترکت فیکم أمرین لن تضلّوا بعدی ما إن تمسّکتم بهما:کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی،فإنّ اللّطیف الخبیر قد عهد إلیّ أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض کهاتین و جمع بین مسبّحتیه و لا أقول کهاتین و جمع بین المسبّحة و الوسطی فتسبق إحداهما الأخری، فتمسّکوا بهما لا تزلّوا و لا تضلّوا و لا تقدّموهم فتضلّوا.

باب

[٢٩١١]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن القاسم بن محمّد،عن المنقریّ،عن سفیان بن عیینة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ بنی أمیّة أطلقوا للنّاس تعلیم الإیمان و لم یطلقوا تعلیم الشّرک لکی إذا حملوهم علیه لم یعرفوه.

باب ثبوت الإیمان و هل یجوز أن ینقله اللّه

[٢٩١٢]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن محبوب،عن حسین بن نعیم الصّحّاف قال:

ص :١٧۴

کمتر چیزی که بنده به سبب آن کافر می‌گردد،کسی است که پندارد چیزی که خدا از آن بازداشته،به آن دستور داده است و همان را دین خود سازد و در پی آن رود و گمان کند خدایی را که به آن کار دستور داده می‌پرستد درحالی‌که تنها شیطان را می‌پرستد.

کمتر چیزی که بنده به واسطه آن گمراه می‌شود،این است که حجت خداوند پرخیر و برتر و گواهش بر بندگان را نشناسد،آنکه خداوند فرازمند به فرمان بردنش دستور داده و ولایتش را واجب کرده است.عرض کردم:ای امیر مؤمنان، آنان را برایم توصیف‌نما.فرمود:آنان‌که خدای بزرگ و گرامی به خود و پیامبرش نزدیک کرده و فرموده است:«ای کسانی که ایمان آورده‌اید!خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را[نیز]اطاعت کنید»[نساء(۴):۵٩].

عرض کردم:ای امیر مؤمنان،خدا مرا قربانت کند؛برایم شرح بده.فرمود:

آنان‌که رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-در آخرین خطبه‌اش،روزی که خدای بزرگ و گرامی جانش را گرفت،فرمود:همانا من دو چیز در میان شما به‌جا می‌گذارم که هرگز پس از من گمراه نشوید تا آن‌گاه که بدان‌ها چنگ زده‌اید:

کتاب خدا و ذرّیه‌ام که خاندان منند؛پس همانا خدای لطیف و آگاه به من سفارش کرده که آن دو از هم جدا نگردند تا در کنار حوض بر من آیند،مانند این دو-و دو انگشت سبّابه‌اش را به هم چسباند-و این دو را نمی‌گویم-و انگشت سبّابه و میانی را به هم چسباند-که یکی از آن دو بر دیگری پیشی گیرد.پس به هر دو چنگ زنید تا بلغزید و گمراه نگردید و خود را به جلو نیندازید که گمراه می‌شوید.

باب

[٢٩١١]١-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا بنی امیه،مردم را در آموختن ایمان رها کردند و آموختن شرک را آزاد نگذاردند؛برای این‌که هرگاه بر آن وامی‌داشتند،آن را نمی‌شناختند(و نمی‌پذیرفتند).

باب پایداری ایمان و اینکه آیا رواست خدا ایمان را از کسی بگیرد؟

[٢٩١٢]١-حسین نعیم صحّاف گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:چرا مردی

ص :١٧۵

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:لم یکون الرّجل عند اللّه مؤمنا قد ثبت له الإیمان عنده ثمّ ینقله اللّه بعد من الإیمان إلی الکفر؟قال:فقال:إنّ اللّه عزّ و جلّ هو العدل إنّما دعا العباد إلی الإیمان به لا إلی الکفر و لا یدعو أحدا إلی الکفر به، فمن آمن باللّه ثمّ ثبت له الإیمان عند اللّه لم ینقله اللّه عزّ و جلّ[بعد ذلک]من الإیمان إلی الکفر،قلت له:فیکون الرّجل کافرا قد ثبت له الکفر عند اللّه ثمّ ینقله بعد ذلک من الکفر إلی الإیمان؟قال:فقال:إنّ اللّه عزّ و جلّ خلق النّاس کلّهم علی الفطرة الّتی فطرهم علیها لا یعرفون إیمانا بشریعة و لا کفرا بجحود، ثمّ بعث اللّه الرّسل تدعوا العباد إلی الإیمان به،فمنهم من هدی اللّه و منهم من لم یهده اللّه.

باب المعارین

[٢٩١٣]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن أبی أیّوب،عن محمّد بن مسلم،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

سمعته یقول:إنّ اللّه عزّ و جلّ خلق خلقا للإیمان لا زوال له و خلق خلقا للکفر لا زوال له و خلق خلقا بین ذلک و استودع بعضهم الإیمان،فإن یشأ أن یتمّه لهم أتمّه و إن یشأ أن یسلبهم إیّاه سلبهم و کان فلان منهم معارا.

[٢٩١۴]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن الحسین بن سعید،عن فضالة بن أیّوب و القاسم بن محمّد الجوهریّ،عن کلیب بن معاویة الأسدیّ، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ العبد یصبح مؤمنا و یمسی کافرا و یصبح کافرا و یمسی مؤمنا و قوم یعارون الإیمان ثمّ یسلبونه و یسمّون المعارین،ثمّ قال:فلان منهم.

ص :١٧۶

نزد خدا مؤمن باشد و ایمانش نزد خدا پایدار گردد،سپس خداوند پس از آن او را از ایمان به کفر ببرد؟گوید:حضرت فرمود:همانا خداوند فرازمند دادگر است و جز این نیست که بندگان را به ایمان به خود خوانده است نه به کفر و کسی را به کفر نمی‌خواند؛پس هرکس به خداوند ایمان آورد،سپس ایمانش نزد خداوند پایدار گردد،خداوند بزرگ و گرامی پس از آن او را از ایمان به کفر وارد نکند.

عرض کردم:گاهی مردی کافر می‌باشد که کفرش نزد خداوند پایدار است،سپس خداوند پس از آن او را از کفر به ایمان برد؟گوید:حضرت فرمود:به راستی خدای بزرگ و گرامی همۀ مردم را بر فطرتی ساده آفرید که ایمان به آیینی را و کفر با انکار را نمی‌دانند،سپس خداوند رسولانی برانگیخت که بندگانش را به طرف ایمان به او بخوانند.پس برخی از آنان را خداوند هدایت و بعضی را راهنمایی نفرمود.

باب صاحبان ایمان عاریتی

[٢٩١٣]١-محمد بن مسلم از یکی از دو امام باقر و امام صادق علیهما السّلام روایت کند و گوید:شنیدم که می‌فرمود:همانا خداوند بزرگ و گرامی آفریدگانی برای ایمان آفرید که همیشگی است و آفریدگانی برای کفر آفرید که دایمی است و آفریدگانی هم میان این دو پدید آورد و ایمان را به برخی ودیعه داد که اگر بخواهد برای آنها به پایان رساند،می‌رساند و اگر بخواهد آن را از آنها بگیرد، می‌گیرد و فلان‌کس(ظاهرا ابو الخطاب محمد بن مقلاص)از آنان بود که ایمانش عاریتی بود.

[٢٩١۴]٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا بنده‌ای در حال مؤمن بودن بامداد و در حال کفر شام کند و بامداد کند در حالی‌که کافر است و به شام رسد در حالی‌که مؤمن است و مردمی ایمانشان عاریتی است و سپس از آنها گرفته شود و به آنها عاریت داده‌شدگان گویند.سپس فرمود:فلانی از آنان است.

ص :١٧٧

[٢٩١۵]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن حفص بن البختریّ و غیره،عن عیسی شلقان قال:

کنت قاعدا فمرّ أبو الحسن موسی علیه السّلام و معه بهمة قال:قلت:یا غلام،ما تری ما یصنع أبوک؟یأمرنا بالشّیء ثمّ ینهانا عنه،أمرنا أن نتولّی أبا الخطّاب ثمّ أمرنا أن نلعنه و نتبرّأ منه؛فقال أبو الحسن علیه السّلام و هو غلام:إنّ اللّه خلق خلقا للإیمان لا زوال له و خلق خلقا للکفر لا زوال له و خلق خلقا بین ذلک أعاره الإیمان یسمّون المعارین،إذا شاء سلبهم و کان أبو الخطّاب ممّن أعیر الإیمان،قال:فدخلت علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فأخبرته ما قلت لأبی الحسن علیه السّلام و ما قال لی:فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّه نبعة نبوّة.

[٢٩١۶]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن إسماعیل بن مرّار،عن یونس،عن بعض أصحابنا،عن أبی الحسن صلوات اللّه علیه قال:

إنّ اللّه خلق النّبیّین علی النّبوّة فلا یکونون إلاّ أنبیاء و خلق المؤمنین علی الإیمان فلا یکونون إلاّ مؤمنین و أعار قوما إیمانا،فإن شاء تمّمه لهم و إن شاء سلبهم إیّاه،قال:و فیهم جرت: فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ؛ و قال لی:إنّ فلانا کان مستودعا إیمانه،فلمّا کذب علینا سلب إیمانه ذلک.

[٢٩١٧]۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسین بن سعید،عن القاسم بن حبیب،عن إسحاق بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه جبل النّبیّین علی نبوّتهم فلا یرتدّون أبدا و جبل الأوصیاء علی وصایاهم فلا یرتدّون أبدا و جبل بعض المؤمنین علی الإیمان فلا یرتدّون أبدا؛و منهم من أعیر الإیمان عاریّة فإذا هو دعا و ألحّ فی الدّعاء مات علی الإیمان.

ص :١٧٨

[٢٩١۵]٣-عیسی شلقان گوید:نشسته بودم که حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام با برّه‌ای گذر کرد.گوید:عرض کردم:ای پسر،می‌بینی پدرت چه می‌کند؟به چیزی دستور می‌دهد و سپس از آن بازمی‌دارد.به ما دستور داد که ابو الخطاب را دوست بداریم،سپس فرمان داد که او را نفرین کنیم و از او بیزاری جوییم.امام کاظم علیه السّلام در حالی‌که پسر بچّه‌ای بود،فرمود:همانا خداوند آفریدگانی برای ایمان آفرید که همیشگی است و آفریدگانی برای کفر آفرید که دایمی است و آفریدگانی میان آن دو پدید آورد که ایمان را به آنان عاریت داد و آنان عاریت داده شدگان نامیده شوند.هرگاه خواهد از ایشان بگیرد و ابو الخطاب از کسانی است که ایمانش عاریتی باشد.گوید:پس از آن خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسیدم و آنچه به ابو الحسن امام کاظم علیه السّلام گفته بودم و پاسخی که برایم داده بود،خبر دادم، حضرت فرمود:این کلام از جوشش نبوّت باشد.

[٢٩١۶]۴-ابو الحسن موسی بن جعفر-درود خدا بر او باد-فرمود:همانا خداوند پیامبران را به پیامبری آفرید که جز پیامبر نباشند و مؤمنان را بر ایمان آفرید که جز مؤمن نباشند و به مردمی ایمان را عاریت داد،پس اگر خواهد برای آنان تمام کند و اگر خواهد از آنان بازستاند.فرمود:و(این آیه)ایشان را شامل است:«پس[برای شما]قرارگاه و محل امانتی[مقرر کرد]»[انعام(۶):٩٨]و به من فرمود:فلانی ایمانش به عاریت داده شده بود و چون بر ما دروغ بست،آن ایمان از او ستانده شد.

[٢٩١٧]۵-امام صادق علیه السّلام فرمود:خداوند پیامبران را بر سرشت نبوّت آفرید، پس هیچ‌گاه مرتد نشوند و جانشینان را بر سرشت وصیت‌هاشان آفرید که هرگز برنمی‌گردند و بعضی از مؤمنان را بر نهاد ایمان پدید آورد که آنان هم هرگز بر نمی‌گردند و برخی از ایشان،ایمانش عاریتی باشد؛پس هرگاه دعا کند و در دعا پافشارد با ایمان بمیرد.

ص :١٧٩

باب فی علامة المعار

[٢٩١٨]١-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن سنان،عن المفضّل الجعفیّ قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ الحسرة و النّدامة و الویل کلّه لمن لم ینتفع بما أبصره و لم یدر ما الأمر الّذی هو علیه مقیم،أنفع له أم ضرّ؛قلت له:فبم یعرف النّاجی من هؤلاء جعلت فداک؟قال:من کان فعله لقوله موافقا فأثبت له الشّهادة بالنّجاة و من لم یکن فعله لقوله موافقا فإنّما ذلک مستودع.

باب سهو القلب

[٢٩١٩]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن جعفر بن عثمان، عن سماعة،عن أبی بصیر و غیره قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ القلب لیکون السّاعة من اللّیل و النّهار ما فیه کفر و لا إیمان کالثّوب الخلق،قال:ثمّ قال لی:أما تجد ذلک من نفسک؟قال:ثمّ تکون النّکتة من اللّه فی القلب بما شاء من کفر و إیمان.

عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن محمّد بن الحسین،عن محمّد بن أبی عمیر مثله.

[٢٩٢٠]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن العبّاس بن معروف،عن حمّاد بن عیسی،عن الحسین بن المختار،عن أبی بصیر قال:

سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:یکون القلب ما فیه إیمان و لا کفر،شبه المضغة،أ ما یجد أحدکم ذلک؟

[٢٩٢١]٣-محمّد بن یحیی،عن العمرکیّ بن علیّ،عن علیّ بن جعفر،

ص :١٨٠

باب در نشانۀ عاریت‌دار

[٢٩١٨]١-مفضّل جعفی گوید:امام صادق علیه السّلام فرمود:حسرت،پشیمانی و وای،همه اینها برای کسانی است که بدانچه بیند،سود نبرد و نداند برچه چیزی(روش و عقیده‌ای)پابرجاست.آیا برایش سودمند است یا زیان‌مند؟ عرض کردم:قربانت گردم؛پس از میان مردم رستگارشان با چه‌چیزی شناخته می‌شود؟فرمود:هرکس که کردارش با گفتارش هماهنگ باشد،گواهی به رهایی برای او استوار شده است و هرکس کردارش با گفتارش هماهنگ نباشد،ایمانش عاریتی باشد.

باب فراموشی دل

[٢٩١٩]١-ابو بصیر و دیگران گویند:امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا ساعتی از شب و روز بر دل بگذرد که بسان لباس کهنه نه کفر در آن است و نه ایمان.گوید:سپس حضرت به من فرمود:آیا تو چنین چیزی را در خودت درک نکرده‌ای؟فرمود:سپس از طرف خدا است که هرطور بخواهد نقطه‌ای به دل زند کفر باشد یا ایمان.

همانند این روایت از محمد بن ابی عمیر حدیث شده است.

[٢٩٢٠]٢-ابو بصیر گوید:شنیدم که امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:گاهی در دل ایمان و کفر نباشد؛مانند قطعۀ گوشت.آیا یکی از شما این را در نیافته است؟

[٢٩٢١]٣-امام موسی بن جعفر علیهما السّلام فرمود:به راستی خداوند دل‌های مؤمنان

ص :١٨١

عن أبی الحسن موسی علیه السّلام قال:

إنّ اللّه خلق قلوب المؤمنین مطویّة مبهمة علی الإیمان،فإذا أراد استنارة ما فیها نضحها بالحکمة و زرعها بالعلم و زارعها و القیّم علیها ربّ العالمین.

[٢٩٢٢]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن سنان،عن الحسین بن المختار،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ القلب لیترجّج فیما بین الصّدر و الحنجرة حتّی یعقد علی الإیمان،فإذا عقد علی الإیمان قرّ و ذلک قول اللّه عزّ و جلّ:«و من یؤمن باللّه یهد قلبه.»

[٢٩٢٣]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن ابن فضّال، عن أبی جمیلة،عن محمّد الحلبیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ القلب لیتجلجل فی الجوف یطلب الحقّ،فإذا أصابه اطمأنّ و قرّ،ثمّ تلا أبو عبد اللّه علیه السّلام هذه الآیة: فَمَنْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ إلی قوله کَأَنَّمٰا یَصَّعَّدُ فِی السَّمٰاءِ.

[٢٩٢۴]۶-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن أبی المغراء،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمعته یقول:إنّ القلب یکون فی السّاعة من اللّیل و النّهار لیس فیه إیمان و لا کفر،أما تجد ذلک؟ثمّ تکون بعد ذلک نکتة من اللّه فی قلب عبده بما شاء إن شاء بإیمان و إن شاء بکفر.

[٢٩٢۵]٧-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن محمّد بن الحسن بن شمّون،عن عبد اللّه بن عبد الرّحمن،عن عبد اللّه بن القاسم،عن یونس بن ظبیان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه خلق قلوب المؤمنین مبهمة علی الإیمان،فإذا أراد استنارة ما فیها

ص :١٨٢

را پیچیده و دربسته به ایمان آفرید،پس هرگاه بخواهد آنچه در آن است بدرخشد،با حکمت آبیارش کند و تخم دانش در آن بیفشاند و پروردگار جهانیان،کشت‌کار و سرپرست آن است.

[٢٩٢٢]۴-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا دل میان سینه و گلوگاه در نوسان است تا اینکه به ایمان بسته شود،پس هرگاه به ایمان گره خورد،قرار گیرد و این است فرمایش خداوند بزرگ و گرامی:«و کسی که به خدا بگرود،دلش را به راه آورد» [تغابن(۶۴):١١].

[٢٩٢٣]۵-امام صادق علیه السّلام فرمود:به راستی دل در درون انسان پریشان و لرزان است و حقّ را می‌جوید،پس هرگاه بدان رسد،آرامش یابد و قرار گیرد؛ سپس حضرت این آیه را خواند:«پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید،دلش را به پذیرش اسلام می‌گشاید و هرکه را بخواهد گمراه کند،دلش را سخت تنگ می‌گرداند؛ چنان‌که گویی به زحمت در آسمان بالا می‌رود»[انعام(۶):١٢۵].

[٢٩٢۴]۶-ابو بصیر گوید:شنیدم که حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:همانا ساعتی از شب و روز بر دل بگذرد که نه کفر در آن است و نه ایمان.آیا چنین درنیافته‌ای؟سپس پس از آن از طرف خدا به آنچه خواهد نقطه‌ای در دل بنده‌اش بیفتد.اگر خواهد ایمان و اگر بخواهد کفر(بیفتد).

[٢٩٢۵]٧-امام صادق علیه السّلام فرمود:خداوند دل‌های مؤمنان را دربسته به ایمان آفرید،پس هرگاه بخواهد آنچه درون آن است بدرخشد با حکمت آنها را بگشاید و

ص :١٨٣

فتحها بالحکمة و زرعها بالعلم و زارعها و القیّم علیها ربّ العالمین

باب فی ظلمة قلب المنافق و إن أعطی اللّسان و نور قلب المؤمن و إن قصر به لسانه

[٢٩٢۶]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن فضّال،عن علیّ بن عقبة،عن عمر،و عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال لنا ذات یوم:تجد الرّجل لا یخطی بلام و لا واو خطیبا مصقعا و لقلبه أشدّ ظلمة من اللّیل المظلم و تجد الرّجل لا یستطیع یعبّر عمّا فی قلبه بلسانه و قلبه یزهر کما یزهر المصباح.

[٢٩٢٧]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن هارون بن الجهم،عن المفضّل،عن سعد،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ القلوب أربعة:قلب فیه نفاق و إیمان و قلب منکوس و قلب مطبوع و قلب أزهر أجرد فقلت:ما الأزهر؟قال:فیه کهیئة السّراج فأمّا المطبوع فقلب المنافق و أمّا الأزهر فقلب المؤمن إن أعطاه شکر و إن ابتلاه صبر و أمّا المنکوس فقلب المشرک،ثمّ قرأ هذه الآیة: أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ أَهْدیٰ أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ فأمّا القلب الّذی فیه إیمان و نفاق فهم قوم کانوا بالطّائف،فإن أدرک أحدهم أجله علی نفاقه هلک و إن أدرکه علی إیمانه نجا.

[٢٩٢٨]٣-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن ابن محبوب،عن أبی حمزة الثّمالیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

القلوب ثلاثة:قلب منکوس لا یعی شیئا من الخیر و هو قلب الکافر و قلب

ص :١٨۴

تخم دانش در آن بکارد و پروردگار جهانیان کشت‌کار و سرپرست آنها است.

باب در تیرگی دل آدم دورو،گرچه زبان‌آور باشد و روشنی دل مؤمن،گرچه کوتاه‌زبان باشد

[٢٩٢۶]١-عمرو گوید:روزی امام صادق علیه السّلام به ما فرمود:(گاهی)مردی را بینی که در سخنوری در یک لام یا واو اشتباه نکند.سخنوری زبردست و شیوا است؛ولی دلش از شب تاریک،تیره‌تر است و(گاهی)مردی را بینی که نتواند آنچه در دل دارد به زبان آورد و دلش هم‌چون چراغ فروزان است.

[٢٩٢٧]٢-سعد گوید که امام باقر علیه السّلام فرمود:دل‌ها چهارگونه‌اند:دلی که در آن دورویی و ایمان است و دلی که وارونه است و دلی که چرکین می‌باشد و دلی که فروزان و پاکیزه است.عرض کردم:فروزان کدام است؟فرمود:بسان چراغی در آن باشد.امّا دل‌چرکین،همان دل دورو باشد و اما دل فروزان،دل مؤمن است که اگر خدا به او بدهد.سپاس گوید و اگر گرفتارش سازد،شکیبایی کند و امّا دل وارونه،دل شرک‌ورز باشد؛سپس حضرت این آیه را خواند:«پس آیا آنکس که نگون‌سار راه می‌پیماید،هدایت یافته‌تر است یا آن‌کس که ایستاده بر راه راست می‌رود» [ملک(۶٧):٢٢]؛اما دلی که در آن ایمان و دورویی است،دل مردمی باشد که در شهر طائف بودند،پس اگر یکی را در حال دورویی مرگش فرامی‌رسید،در هلاکت بود و اگر در حال ایمان مرگش فرامی‌رسید،رستگار بود.

[٢٩٢٨]٣-امام باقر علیه السّلام فرمود:دل‌ها سه‌گونه‌اند:دل وارونه که هیچ خوبی در آن‌جا نکند و آن دل کافر است و دلی که در آن نقطۀ سیاهی باشد و خوبی و بدی

ص :١٨۵

فیه نکتة سوداء فالخیر و الشّرّ فیه یعتلجان فأیّهما کانت منه غلب علیه و قلب مفتوح فیه مصابیح تزهر و لا یطفأ نوره إلی یوم القیامة و هو قلب المؤمن

باب فی تنقّل أحوال القلب

[٢٩٢٩]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،و عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد و محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد جمیعا،عن ابن محبوب،عن محمّد بن النّعمان الأحول،عن سلاّم بن المستنیر قال:

کنت عند أبی جعفر علیه السّلام فدخل علیه حمران بن أعین و سأله عن أشیاء،فلمّا همّ حمران بالقیام قال لأبی جعفر علیه السّلام:أخبرک أطال اللّه بقاءک لنا و أمتعنا بک أنّا نأتیک فما نخرج من عندک حتّی ترقّ قلوبنا و تسلو أنفسنا عن الدّنیا و یهون علینا ما فی أیدی النّاس من هذه الأموال،ثمّ نخرج من عندک فإذا صرنا مع النّاس و التّجّار أحببنا الدّنیا،قال:فقال أبو جعفر علیه السّلام:إنّما هی القلوب مرّة تصعب و مرّة تسهل.ثمّ قال أبو جعفر علیه السّلام أما إنّ أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم قالوا:یا رسول اللّه،نخاف علینا النّفاق،قال:فقال:و لم تخافون ذلک؟قالوا:إذا کنّا عندک فذکّرتنا و رغّبتنا و جلنا و نسینا الدّنیا و زهدنا حتّی کأنّا نعاین الآخرة و الجنّة و النّار و نحن عندک،فإذا خرجنا من عندک و دخلنا هذه البیوت و شممنا الأولاد و رأینا العیال و الأهل یکاد أن نحوّل عن الحال الّتی کنّا علیها عندک و حتّی کأنّا لم نکن علی شیء،أفتخاف علینا أن یکون ذلک نفاقا؟فقال لهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:کلاّ إنّ هذه خطوات الشّیطان فیرغّبکم فی الدّنیا و اللّه لو تدومون علی الحالة الّتی وصفتم أنفسکم بها لصافحتکم الملائکة و مشیتم علی الماء و لو لا أنّکم تذنبون فتستغفرون اللّه لخلق اللّه خلقا حتّی یذنبوا ثمّ

ص :١٨۶

در آن در کشمکش‌اند و هرکدام از آن دل باشد بر دیگری چیره گردد و دلی گشاده که چراغ‌هایی در آن فروزان است و روشنی‌اش تا روز رستاخیز خاموش نشود و آن دل‌مؤمن می‌باشد.

باب در دگرگونی حالات دل

[٢٩٢٩]١-سلام بن مستنیر گوید:من در خدمت امام باقر علیه السّلام بودم که حمران بن اعین وارد شد و چیزهایی از حضرت پرسید و وقتی خواست برخیزد به امام باقر علیه السّلام گفت:به شما خبر می‌دهم-خداوند عمر شما را دراز کند و ما را از وجودتان بهره‌مند سازد-که ما نزد شما می‌آییم و از پیش شما بیرون نمی‌رویم تا اینکه دل‌های ما نرم می‌شود و جان‌هایمان از این دنیا آرامش می‌یابد و آنچه از دارایی در دست مردم است بر ما پست و آسان می‌شود؛سپس از نزد شما بیرون می‌رویم و همین‌که پیش مردم و بازرگانان رویم،دنیا را دوست می‌داریم؟ گوید:حضرت فرمود:جز این نیست که دل‌ها گاهی سخت و گاهی نرم می‌شود.

سپس امام باقر علیه السّلام فرمود:همانا یاران محمد-درود خدا بر او و خاندانش باد- گفتند:ای رسول خدا،از دورویی بر خود ترسناکیم.فرمود:چرا از آن ترسناکید؟ گفتند:هرگاه نزد شماییم،شما به ما یادآوری و به آخرت تشویقمان می‌کنید و از خدا هراسانیم و دنیا را فراموش می‌کنیم و نسبت به آن بی‌میل می‌شویم تا آنجا که گویا آخرت و بهشت و دوزخ را می‌بینیم و(این‌همه هنگامی است که)نزد شماییم و آن‌گاه که از پیش شما بیرون رویم و به خانه‌ها درآییم و بوی فرزندان را بشنویم و زنان و خاندان را بنگریم،نزدیک است از حالتی که در نزد شما داشتیم برگردیم تا آنجا که گویا هیچ عقیده‌ای نداشتیم.آیا بر ما ترسانید که آن حالت،دورویی باشد؟رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-به آنان فرمود:هرگز.اینها وسوسه‌های شیطان است که شما را به دنیا تشویق می‌کند.

به خدا سوگند،اگر به همان حالتی که برای خودتان تعریف کردید،پیوسته می‌ماندید،هرآینه فرشتگان با شما دست می‌دادند و روی آب‌رونده بودید و اگر نبود که گناه می‌کنید و از خداوند آمرزش می‌خواهید،همانا خداوند آفریدگانی می‌آفرید که گناه مرتکب شوند و سپس از خداوند آمرزش خواهند و

ص :١٨٧

یستغفروا اللّه فیغفر[اللّه]لهم،إنّ المؤمن مفتّن توّاب أما سمعت قول اللّه عزّ و جلّ: إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ و قال: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ» ؟

باب الوسوسة و حدیث النّفس

[٢٩٣٠]١-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الوشّاء،عن محمّد بن حمران قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن الوسوسة و إن کثرت،فقال:لا شیء فیها،تقول:لا إله إلاّ اللّه.

[٢٩٣١]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن جمیل بن درّاج، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قلت له:إنّه یقع فی قلبی أمر عظیم،فقال:قل:لا إله إلاّ اللّه.قال جمیل:

فکلّما وقع فی قلبی شیء قلت:لا إله إلاّ اللّه فیذهب عنّی.

[٢٩٣٢]٣-ابن أبی عمیر،عن محمّد بن مسلم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

جاء رجل إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقال:یا رسول اللّه هلکت،فقال له صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:أتاک الخبیث فقال لک:من خلقک؟فقلت:اللّه،فقال لک:اللّه من خلقه؟فقال:إی و الّذی بعثک بالحقّ لکان کذا،فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ذاک و اللّه محض الإیمان.

قال ابن أبی عمیر،فحدّثت بذلک عبد الرّحمن بن الحجّاج فقال:حدّثنی أبی،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم إنّما عنی بقوله:«هذا و اللّه محض الإیمان»خوفه أن یکون قد هلک حیث عرض له ذلک فی قلبه.

[٢٩٣٣]۴-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد و محمّد بن یحیی،عن أحمد

ص :١٨٨

خدا آنها را ببخشد.به‌راستی مؤمن(باگناه)گرفتار شود و بسیار توبه کند.آیا فرمایش خدای عزّتمند را نشنیده‌ای:«خداوند توبه‌کاران و پاکیزگان را دوست می‌دارد»[بقره(٢):٢٢٢]و فرمود:«و اینکه از پروردگارتان آمرزش بخواهید،سپس به درگاه او توبه کنید»[هود(١١):٣].

باب بداندیشی(وسوسه)و حدیث نفس

[٢٩٣٠]١-محمد بن حمران گوید:از امام صادق علیه السّلام درباره بداندیشی گرچه بسیار باشد،پرسیدم.حضرت فرمود:چیزی در آن نیست.می‌گویی:لا اله الاّ اللّه (شایسته پرستشی جز خداوند نیست).

[٢٩٣١]٢-جمیل بن درّاج گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:در دلم چیز بزرگی خطور کرده است.فرمود:بگو:لا اله الاّ اللّه.جمیل گوید:هرگاه در دلم چیزی خطور می‌کرد،می‌گفتم:لا اله الاّ اللّه،پس از دلم بیرون می‌رفت.

[٢٩٣٢]٣-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مردی خدمت پیامبر آمده و عرض کرد:ای رسول خدا،نابود شدم.حضرت به او فرمود:آن پلید نزد تو آمد و به تو گفت:چه کسی تو را آفرید؟تو گفتی:خدا؛پس به تو گفت:چه کسی خدا را آفریده است؟آن مرد عرض کرد:آری.سوگند به آنکه تو را به راستی برانگیخته است.چنین بوده است.رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:به خدا سوگند،این ایمان خالص باشد.ابن ابی عمیر گوید:این حدیث را به عبد الرحمن بن حجّاج روایت کردم،پس او گفت:پدرم از امام صادق علیه السّلام برایم حدیث کرد که فرمود:همانا مقصود رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد- از گفتارش که«به خدا سوگند،این ایمان خالص باشد»،همین ترس از نابودن شدن است،هنگامی که آن خاطره در دلش خطور کرده است.

[٢٩٣٣]۴-علی بن مهزیار گوید:مردی به امام باقر علیه السّلام نامه‌ای نوشت و از گناهی

ص :١٨٩

بن محمّد جمیعا،عن علیّ بن مهزیار قال:

کتب رجل إلی أبی جعفر علیه السّلام یشکو إلیه لمما یخطر علی باله،فأجابه فی بعض کلامه:إنّ اللّه عزّ و جلّ إن شاء ثبّتک فلا یجعل لإبلیس علیک طریقا،قد شکا قوم إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم لمما یعرض لهم لأن تهوی بهم الرّیح أو یقطّعوا أحبّ إلیهم من أن یتکلّموا به،فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:أتجدون ذلک؟قالوا نعم،فقال:

و الّذی نفسی بیده إنّ ذلک لصریح الإیمان،فإذا وجدتموه فقولوا:آمنّا باللّه و رسوله و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه

[٢٩٣۴]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن محمّد،عن محمّد بن بکر بن جناح،عن زکریّا بن محمّد،عن أبی الیسع داود الأبزاریّ،عن حمران،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ رجلا أتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقال:یا رسول اللّه إنّنی نافقت،فقال:و اللّه ما نافقت و لو نافقت ما أتیتنی تعلمنی،ما الّذی رابک؟أظنّ العدوّ الحاضر أتاک فقال لک:من خلقک،فقلت:اللّه خلقنی،فقال لک:من خلق اللّه؟قال:إی و الّذی بعثک بالحقّ لکان کذا،فقال:إنّ الشّیطان أتاکم من قبل الأعمال فلم یقو علیکم فأتاکم من هذا الوجه لکی یستزلّکم،فإذا کان کذلک فلیذکر أحدکم اللّه وحده.

باب الاعتراف بالذّنوب و النّدم علیها

[٢٩٣۵]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن علیّ الأحمسیّ عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

و اللّه ما ینجو من الذّنب إلاّ من أقرّ به.

قال:و قال أبو جعفر علیه السّلام:کفی بالنّدم توبة.

ص :١٩٠

که به ذهنش خطور می‌کند شکوه کرد.حضرت در ضمن نامه‌اش چنین پاسخ داد:همانا خدای بزرگ و گرامی اگر بخواهد تو را پایدار دارد و برای شیطان بر تو راهی قرار ندهد.مردمی از خاطره‌هایی که در دل آنان گذرد به پیامبر شکایت کردند که اگر باد آنها را به دوردست‌ها ببرد یا تکّه‌تکّه شوند برایشان دوست داشتنی‌تر است از آن سخن گویند.رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد- فرمود:این را دریافتید؟گفتند:آری.

حضرت فرمود:سوگند به آنکه جانم در دست اوست،این همان ایمان خالص باشد؛پس هرگاه آن خاطره‌ها را احساس کردید،بگویید:آمنا باللّه و رسوله و لا حول و لا قوّة الاّ باللّه(به خدا و رسولش ایمان آوردیم و جز خداوند، نیرویی نباشد).

[٢٩٣۴]۵-امام باقر علیه السّلام فرمود:مردی نزد رسول خدا آمد و عرض کرد:ای رسول خدا،من آدم دورویی شدم.فرمود:به خدا سوگند که تو دورو نشدی.اگر دورو شده بودی،نزد من نمی‌آمدی که مرا آگاه کنی.

چه چیزی تو را به تردید انداخته است؟می‌پندارم آن دشمن حاضر به خاطرات آمده و به تو گفته است:چه کسی تو را آفرید؟پس تو هم گفتی:خدا مرا آفریده است.پس به تو گفته:چه کسی خدا را آفریده است؟عرض کرد:آری.

سوگند به آنکه تو را به راستی برانگیخت.هرآینه چنین شد.فرمود:همانا شیطان از طرف کردارهای شما نزدتان آید،پس بر شما چیره نگردد،پس از این جهت سراغتان آید تا شما را بلغزاند و هرگاه چنین افتاد،هر کدامتان خداوند را به یگانگی یاد کند.

باب اعتراف به گناهان و پشیمانی از آنها

[٢٩٣۵]١-علی احمسی گوید:امام باقر علیه السّلام فرمود:به خدا سوگند از گناه رها نشود جز آنکه به آن اعتراف کند.گوید:امام باقر علیه السّلام فرمود:پشیمانی برای توبه بس است.

ص :١٩١

[٢٩٣۶]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عمّن ذکره، عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

لا و اللّه ما أراد اللّه تعالی من النّاس إلاّ خصلتین:أن یقرّوا له بالنّعم فیزیدهم و بالذّنوب فیغفرها لهم.

[٢٩٣٧]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن عمرو بن عثمان،عن بعض أصحابه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمعته یقول:إنّ الرّجل لیذنب الذّنب فیدخله اللّه به الجنّة،قلت:یدخله اللّه بالذّنب الجنّة،قال:نعم إنّه لیذنب فلا یزال منه خائفا ماقتا لنفسه فیرحمه اللّه فیدخله الجنّة.

[٢٩٣٨]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن سنان،عن معاویة بن عمّار قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّه و اللّه ما خرج عبد من ذنب بإصرار و ما خرج عبد من ذنب إلاّ بإقرار.

[٢٩٣٩]۵-الحسین بن محمّد،عن محمّد بن عمران بن الحجّاج[،السّبیعیّ ]،عن محمّد بن ولید عن یونس بن یعقوب،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمعته یقول:من أذنب ذنبا فعلم أنّ اللّه مطّلع علیه إن شاء عذّبه و إن شاء غفر له،غفر له و إن لم یستغفر.

[٢٩۴٠]۶-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن محمّد بن علیّ،عن عبد الرّحمن بن محمّد بن أبی هاشم،عن عنبسة العابد،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :١٩٢

[٢٩٣۶]٢-امام باقر علیه السّلام فرمود:نه به خدا سوگند،خداوند فرازمند جز دو ویژگی از مردم نخواسته است:اینکه به نعمت‌های او اعتراف کنند تا نعمت‌ها را برایشان بیفزاید و به گناهان اقرار کنند تا آنها را ببخشد.

[٢٩٣٧]٣-برخی از یاران عمرو بن عثمان از حضرت صادق علیه السّلام روایت کند که شنیدم حضرت می‌فرمود:همانا مردی گناهی مرتکب شود و خداوند به وسیله آن او را به بهشت وارد کند.عرض کردم:خدا او را به وسیله گناه به بهشت برد؟فرمود:آری.همانا او گناه کند و پیوسته از آن ترسان و برای خود خشمناک باشد،پس خداوند او را رحمت کند و به بهشت برد.

[٢٩٣٨]۴-معاویة بن عمّار گوید:شنیدم که حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:

هرآینه به خدا سوگند،بنده‌ای از گناه با پافشاری(بر آن)بیرون نرود و هیچ بنده‌ای جز با اعتراف از گناه رها نشود.

[٢٩٣٩]۵-یونس بن یعقوب گوید:شنیدم که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:هرکس گناهی کند و بداند که خداوند بر آن آگاه است که اگر بخواهد او را کیفر دهد و اگر بخواهد او را ببخشد،خدا او را بیامرزد اگرچه آمرزش نخواسته باشد.

[٢٩۴٠]۶-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا خداوند بنده‌ای را دوست دارد که در

ص :١٩٣

إنّ اللّه یحبّ العبد أن یطلب إلیه فی الجرم العظیم و یبغض العبد أن یستخفّ بالجرم الیسیر.

[٢٩۴١]٧-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن إسماعیل بن سهل،عن حمّاد،عن ربعیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه:إنّ النّدم علی الشّرّ یدعو إلی ترکه.

[٢٩۴٢]٨-محمّد بن یحیی،عن علیّ بن الحسین الدّقّاق،عن عبد اللّه بن محمّد،عن أحمد بن عمر،عن زید القتّات،عن أبان بن تغلب قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:ما من عبد أذنب ذنبا فندم علیه إلاّ غفر اللّه له قبل أن یستغفر و ما من عبد أنعم اللّه علیه نعمة فعرف أنّها من عند اللّه إلاّ غفر اللّه له قبل أن یحمده.

باب ستر الذّنوب

[٢٩۴٣]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن محمّد بن علیّ،عن العبّاس مولی الرّضا علیه السّلام قال:

سمعته علیه السّلام یقول:المستتر بالحسنة یعدل سبعین حسنة و المذیع بالسّیّئة مخذول و المستتر بالسّیّئة مغفور له.

[٢٩۴۴]٢-محمّد بن یحیی،عن محمّد بن صندل،عن یاسر،عن الیسع بن حمزة،عن الرّضا علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:المستتر بالحسنة یعدل سبعین حسنة و المذیع بالسّیّئة مخذول و المستتر بها مغفور له.

ص :١٩۴

گناه بزرگ به او رو کند و بنده‌ای را دشمن دارد که گناه اندک را پست و سبک شمارد.

[٢٩۴١]٧-امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:همانا پشیمانی بر بدی به رها کردن آن وامی‌دارد.

[٢٩۴٢]٨-ابان بن تغلب گوید:شنیدم که حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:هیچ بنده‌ای نیست که گناهی انجام دهد و از آن پشیمان شود جز اینکه پیش از آمرزش خواستنش،خدا گناه او را ببخشاید و هیچ بنده‌ای نیست که خداوند به او نعمتی دهد و بداند آن نعمت از طرف خدا است جز اینکه پیش از سپاس‌گزاریش خدا او را ببخشاید.

باب نهان داشتن گناهان

[٢٩۴٣]١-عباس،غلام حضرت امام رضا علیه السّلام گوید:شنیدم که حضرت می‌فرمود:پنهان‌کننده کار نیک،برابر با هفتاد کار نیک است و فاش‌کننده کار بد، از یاری فروگذاری شود و پنهان‌کننده کار بد،آمرزیده باشد.

[٢٩۴۴]٢-امام رضا علیه السّلام فرماید که رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:پنهان‌کننده کار نیک،برابر با هفتاد کار نیک است و پراکننده کار بد،از یاری فروگذاری شود و پنهان‌کننده کار بد،آمرزیده باشد.

ص :١٩۵

باب من یهمّ بالحسنة أو السّیّئة

[٢٩۴۵]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن حدید،عن جمیل بن درّاج،عن زرارة،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

إنّ اللّه تبارک و تعالی جعل لآدم فی ذرّیّته من همّ بحسنة و لم یعملها کتبت له حسنة و من همّ بحسنة و عملها کتبت له بها عشرا و من همّ بسیّئة و لم یعملها لم تکتب علیه[سیّئة]و من همّ بها و عملها کتبت علیه سیّئة.

[٢٩۴۶]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة بن مهران،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ المؤمن لیهمّ بالحسنة و لا یعمل بها فتکتب له حسنة و إن هو عملها کتبت له عشر حسنات؛و إنّ المؤمن لیهمّ بالسّیّئة أن یعملها فلا یعملها فلا تکتب علیه.

[٢٩۴٧]٣-عنه،عن علیّ بن حفص العوسیّ،عن علیّ بن السّائح،عن عبد اللّه بن موسی بن جعفر،عن أبیه قال:

سألته عن الملکین هل یعلمان بالذّنب إذا أراد العبد أن یفعله أو الحسنة؟ فقال:ریح الکنیف و ریح الطّیب سواء،قلت:لا،قال:إنّ العبد إذا همّ بالحسنة خرج نفسه طیّب الرّیح فقال صاحب الیمین لصاحب الشّمال:قم فإنّه قد همّ بالحسنة،فإذا فعلها کان لسانه قلمه و ریقه مداده فأثبتها له؛و إذا همّ بالسّیّئة خرج نفسه منتن الرّیح فیقول صاحب الشّمال لصاحب الیمین:قف فإنّه قد همّ بالسّیّئة،فإذا هو فعلها کان لسانه قلمه و ریقه مداده و أثبتها علیه.

[٢٩۴٨]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن فضل بن عثمان المرادیّ قال:

ص :١٩۶

باب کسی که آهنگ کار نیک یا کار بد کند

[٢٩۴۵]١-زراره از یکی از دو امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام روایت کند که فرمود:همانا خدای بزرگ و گرامی برای آدم در فرزندانش قرار داده که هرکس آهنگ کارنیک کند،ولی انجامش ندهد،برای او یک نیکی نوشته شود و هرکه آهنگ کارنیک کند و انجامش دهد،به سبب آن کردار برای او ده نیکی نوشته شود و آنکه آهنگ کاربد نماید و نکند،برای او بدی نوشته نشود و کسی که آهنگ کاربد بکند و انجامش دهد یک بدی برای او نوشته شود.

[٢٩۴۶]٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا مؤمن قصد کارنیک می‌کند و انجامش نمی‌دهد،پس برای او یک نیکی نوشته شود و اگر انجام دهد،ده نیکی برایش نوشته شود و همانا مؤمن آهنگ کاربد می‌کند که آن را انجام دهد،پس انجام نمی‌دهد،چیزی برایش نوشته نمی‌شود.

[٢٩۴٧]٣-عبد اللّه بن موسی بن جعفر علیهما السّلام گوید:از پدرم(موسی بن جعفر علیهما السّلام)پرسیدم:آیا دو فرشته گمارده شده بر انسان می‌دانند که بنده قصد گناه یا قصد کارنیک کرده است؟فرمود:بوی مستراح و بوی عطر یکسان است.

عرض کردم:نه.فرمود:همانا بنده‌ای هرگاه آهنگ کارنیک کند،نفسش خوش‌بو بیرون آید؛پس فرشته دست راست به فرشته دست چپ گوید:برخیز که بنده آهنگ کارنیک کرده است.پس هرگاه انجامش دهد،زبانش قلم و آب دهانش مداد او باشد و آن(کارنیک)را برای او بنویسد و هرگاه آهنگ کاربد کند،نفسش بدبو بیرون آید؛پس فرشته دست چپ به فرشته دست راست گوید:درنگ کن که او قصد کاربد کرده است.پس هرگاه انجامش دهد،زبانش قلم و آب دهانش مرکّب او باشد و آن را برای او بنویسد.

[٢٩۴٨]۴-رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:چهار ویژگی

ص :١٩٧

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم أربع من کنّ فیه لم یهلک علی اللّه بعدهنّ إلاّ هالک:یهمّ العبد بالحسنة فیعملها،فإن هو لم یعملها کتب اللّه له حسنة بحسن نیّته و إن هو عملها کتب اللّه له عشرا؛و یهمّ بالسّیّئة أن یعملها، فإن لم یعملها لم یکتب علیه شیء و إن هو عملها أجّل سبع ساعات و قال صاحب الحسنات لصاحب السّیّئات و هو صاحب الشّمال:لا تعجل عسی أن یتبعها بحسنة تمحوها فإنّ اللّه عزّ و جلّ یقول: إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ أو الاستغفار فإن هو قال:«أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو،عالم الغیب و الشّهادة؛العزیز الحکیم،الغفور الرّحیم،ذا الجلال و الإکرام و أتوب إلیه»لم یکتب علیه شیء و إن مضت سبع ساعات و لم یتبعها بحسنة و استغفار قال صاحب الحسنات لصاحب السّیّئات،اکتب علی الشّقیّ المحروم.

باب التّوبة

[٢٩۴٩]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن محبوب،عن معاویة بن وهب قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إذا تاب العبد توبة نصوحا أحبّه اللّه فستر علیه فی الدّنیا و الآخرة،فقلت:و کیف یستر علیه؟قال:ینسی ملکیه ما کتبا علیه من الذّنوب و یوحی إلی جوارحه:اکتمی علیه ذنوبه و یوحی إلی بقاع الأرض:اکتمی ما کان یعمل علیک من الذّنوب،فیلقی اللّه حین یلقاه و لیس شیء یشهد علیه بشیء من الذّنوب.

[٢٩۵٠]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی أیّوب الخزّاز،عن محمّد بن مسلم،عن أحدهما علیهما السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: فَمَنْ جٰاءَهُ

ص :١٩٨

است که در هرکس باشد هنگام ورود به پیشگاه خدا،پس از آنها نابود نشود جز آنکه شایستۀ هلاکت باشد:بنده آهنگ کارخوب کند و انجامش دهد که اگر انجامش نمی‌داد،خداوند برای او به سبب نیکی قصدش،یک نیکی می‌نوشت و اگر آن را به‌جا آورد،خداوند برای او ده نیکی بنویسد و بنده قصد کاربد کند که اگر انجامش ندهد،چیزی برایش نوشته نشود و اگر انجام دهد تا هفت ساعت فرصت دهند و فرشته کارهای نیک به فرشته کارهای بد که در دست چپ است، بگوید:شتاب نکن،امید است در پی آن،کار خوب کند که آن را از بین ببرد.همانا خداوند فرازمند می‌فرماید:زیرا خوبی‌ها بدی‌ها را از بین می‌برد[هود(١١):

١١۴]یا آنکه آمرزش خواهد.پس اگر بنده گوید:«استغفر اللّه الذی لا اله الاّ هو عالم الغیب و الشهادة،العزیز الحکیم،الغفور الرحیم،ذو الجلال و الاکرام و اتوب الیه»؛ (آمرزش می‌خواهم از خداوندی که شایسته پرستشی جز او نیست.دانای نهان و عیان است.گرامی و حکیم است.آمرزنده و رحمت‌گر است.باشکوه و با کرامت است و به‌سوی او برمی‌گردم)چیزی برای او نوشته نشود و اگر هفت ساعت بگذرد و کار نیکی در پی آن نکند و آمرزش هم نخواهد،فرشته نیکی‌ها به فرشته بدی‌ها بگوید:بنویس برای این بدبخت درمانده از خوبی.

باب توبه

[٢٩۴٩]١-معاویة بن وهب گوید:شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:هرگاه بنده‌ای توبۀ خالص کند،خدا او را دوست بدارد و در دنیا و واپسین‌روز برای او پرده‌پوشی کند.عرض کردم:چگونه برای او پرده‌پوشی کند؟فرمود:دو فرشته گمارده شده هرچه از گناهان برایش نوشته‌اند از یادشان ببرد و به اعضای بدنش وحی کند:گناهان او را پنهان دارید و به تکه‌های زمین وحی کند که آنچه از گناهان روی شما انجام داده است،پنهان دارید.پس خداوند را هنگام ملاقات دیدار کند در حالی‌که چیزی نیست به ضرر او بر گناهانش گواهی دهد.

[٢٩۵٠]٢-محمد بن مسلم از یکی از دو امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام روایت کند که درباره فرمایش خداوند بزرگ و گرامی«پس هرکس اندرزی از جانب پروردگارش

ص :١٩٩

مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهیٰ فَلَهُ مٰا سَلَفَ قال:الموعظة التّوبة.

[٢٩۵١]٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن محمّد بن علیّ،عن محمّد بن الفضیل،عن أبی الصّبّاح الکنانیّ قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» قال:یتوب العبد من الذّنب ثمّ لا یعود فیه.

قال محمّد بن الفضیل:سألت عنها أبا الحسن علیه السّلام فقال:یتوب من الذّنب ثمّ لا یعود فیه و أحبّ العباد إلی اللّه تعالی المفتّنون التّوّابون.

[٢٩۵٢]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی أیّوب،عن أبی بصیر،قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً قال:هو الذّنب الّذی لا یعود فیه أبدا،قلت:و أیّنا لم یعد؟فقال:یا أبا محمّد،إنّ اللّه یحبّ من عباده المفتّن التّوّاب.

[٢٩۵٣]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن بعض أصحابنا رفعه قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ أعطی التّائبین ثلاث خصال لو أعطی خصلة منها جمیع أهل السّماوات و الأرض لنجوا بها قوله عزّ و جلّ: إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ فمن أحبّه اللّه لم یعذّبه و قوله: اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ... وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ* رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ* وَ قِهِمُ السَّیِّئٰاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ

ص :٢٠٠

بدو رسید و از[رباخواری]بازایستاد،آنچه گذشته از آن اوست»[بقره(٢):٢٧۵] فرمود:مقصود از اندرز،توبه باشد.

[٢٩۵١]٣-ابو الصباح کنانی گوید:از امام صادق علیه السّلام درباره فرمایش خدای فرازمند که:«ای کسانی که ایمان آورده‌اید!به درگاه خدا توبه‌ای راستین کنید.»[تحریم (۶۶):٨]،پرسیدم،فرمود:بنده از گناه توبه کند و سپس به آن بازگشت نکند.

[٢٩۵٢]۴-ابو بصیر گوید:به حضرت صادق علیه السّلام آیه«ای کسانی که ایمان آورده‌اید!به درگاه خدا توبه‌ای راستین کنید»را عرض کردم،فرمود:گناهی است که هیچ‌گاه به آن بازنگردد.عرض کردم:کدام یک از ما است که بازگشت نمی‌کند؟ فرمود:ای ابا محمد،همانا خداوند بندگان گرفتار(در گناه)بسیار توبه‌کننده را دوست دارد.

[٢٩۵٣]۵-ابن ابی عمیر از برخی از یاران در حدیث مرفوعی(که سند آن به معصوم می‌رسد)روایت کند که(معصوم علیه السّلام)فرمود:به راستی خداوند فرازمند به توبه‌کنندگان سه ویژگی بخشیده است که اگر یکی از آنها را به همه آسمانیان و زمینیان می‌بخشید،به سبب آن رهایی می‌یافتند.گفتار خدای بزرگ و گرامی است که:«همانا خداوند توبه‌کاران و پاکیزگان را دوست می‌دارد».پس هرکس را خدا دوست بدارد،کیفرش ندهد و دیگر فرمایش اوست که:«کسانی که عرش[خدا]را حمل می‌کنند و آنها که پیرامون آنند،به سپاس پروردگارشان تسبیح می‌گویند و به او ایمان دارند و برای کسانی که گرویده‌اند طلب آمرزش می‌کنند:پروردگارا،رحمت و دانش تو بر هرچیز احاطه دارد؛کسانی را که توبه کرده و راه تو را دنبال کرده‌اند،ببخش و آنها را از عذاب آتش نگاه‌دار.پروردگارا،آنان را در باغ‌های جاوید که وعده‌شان داده‌ای با هرکه از پدران و همسران و فرزندانشان که به صلاح آمده‌اند،داخل کن؛زیرا تو خود ارجمند و حکیمی و آنان را از بدی‌ها نگاه‌دار و هرکه را که در آن روز از بدی‌ها حفظ کنی،البته رحمتش کرده‌ای؛و این همان کامیابی بزرگ است».[مؤمن(۴٠):٧-٩].

ص :٢٠١

وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ، و قوله عزّ و جلّ: وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ وَ لاٰ یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لاٰ یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً* یُضٰاعَفْ لَهُ الْعَذٰابُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ یَخْلُدْ فِیهِ مُهٰاناً* إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً.

[٢٩۵۴]۶-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن محبوب،عن العلاء،عن محمّد بن مسلم،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

یا محمّد بن مسلم،ذنوب المؤمن إذا تاب منها مغفورة له فلیعمل المؤمن لما یستأنف بعد التّوبة و المغفرة،أما و اللّه إنّها لیست إلاّ لأهل الإیمان،قلت:

فإن عاد بعد التّوبة و الاستغفار من الذّنوب و عاد فی التّوبة؟!فقال:یا محمّد بن مسلم،أتری العبد المؤمن یندم علی ذنبه و یستغفر منه و یتوب ثمّ لا یقبل اللّه توبته؟قلت؟فإنّه فعل ذلک مرارا یذنب ثمّ یتوب و یستغفر[اللّه]،فقال:

کلّما عاد المؤمن بالاستغفار و التّوبة عاد اللّه علیه بالمغفرة و إنّ اللّه غفور رحیم،یقبل التّوبة و یعفو عن السّیّئات،فإیّاک أن تقنّط المؤمنین من رحمة اللّه.

[٢٩۵۵]٧-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن ابن فضّال،عن ثعلبة بن میمون،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ: إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ الشَّیْطٰانِ تَذَکَّرُوا فَإِذٰا هُمْ مُبْصِرُونَ قال:هو العبد یهمّ بالذّنب ثمّ یتذکّر فیمسک فذلک قوله:«تذکّروا فإذا هم مبصرون.»

[٢٩۵۶]٨-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عمر بن أذینة، عن أبی عبیدة الحذّاء قال:

سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:إنّ اللّه تعالی أشدّ فرحا بتوبة عبده من رجل أضلّ

ص :٢٠٢

و فرمایش خداوند عزّتمند که(و کسانی‌اند که با خدا معبودی دیگر نمی‌خوانند و کسی را که خدا[خونش را]حرام کرده است جز به حق نمی‌کشند و زنا نمی‌کنند و هرکس اینها را انجام دهد سزایش را دریافت خواهد کردبرای او در روز قیامت،عذاب دوچندان می‌شود و پیوسته در آن خوار می‌ماندمگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته کند.پس خداوند بدی‌هایشان را به نیکی‌ها تبدیل می‌کند و خدا همواره آمرزندۀ مهربان است)[فرقان(قدس سرّهم ٢):۶٨-٧٠].

[٢٩۵۴]۶-محمد بن مسلم گوید:امام باقر علیه السّلام فرمود:ای محمد بن مسلم!هر گاه مؤمن از گناهانش توبه کند،آمرزیده است و باید آنچه پس از توبه و آمرزش دوباره شروع می‌کند،کار نیک انجام دهد.هرآینه به خدا سوگند،این فضیلت نیست مگر برای اهل ایمان.عرض کردم:اگر پس از توبه و طلب آمرزش از گناهان،دوباره گناه کند و به توبه برگردد؟فرمود:ای محمد بن مسلم!آیا باور داری که بنده مؤمن از گناهش پشیمان گردد و از آن آمرزش خواهد و توبه کند، سپس خداوند توبه‌اش را نپذیرد؟گفتم:راستش چند بار این‌کار را کرده است.

گناه انجام می‌دهد،سپس توبه می‌کند و از خدا آمرزش می‌خواهد.فرمود:هر وقت مؤمن به طلب آمرزش و توبه برگردد،خداوند نیز به آمرزش او بازگردد و همانا خداوند آمرزنده رحمت‌گر است.توبه‌پذیر و درگذرنده از بدی‌ها است.

پس مبادا مؤمنان را از رحمت خدا ناامید سازی.

[٢٩۵۵]٧-ابو بصیر گوید:از امام صادق علیه السّلام درباره فرمایش خدای فرازمند که:

(چون وسوسه‌ای از جانب شیطان به دینشان رسد[خدا را]به یادآورند و به ناگاه بینا شوند)[اعراف(٧):٢٠١]پرسیدم،فرمود:او بنده‌ای است که آهنگ گناه می‌کند، سپس خدا را یادآور می‌شود و خودداری می‌کند و این است.گفتارش:(به یاد آورند و به ناگاه بینا شوند).

[٢٩۵۶]٨-ابو عبیده حذّاء گوید:شنیدم که امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:همانا خداوند

ص :٢٠٣

راحلته و زاده فی لیلة ظلماء فوجدها،فاللّه أشدّ فرحا بتوبة عبده من ذلک الرّجل براحلته حین وجدها.

[٢٩۵٧]٩-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن إسماعیل،عن عبد اللّه بن عثمان،عن أبی جمیلة قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ اللّه یحبّ العبد المفتّن التّوّاب و من لم یکن ذلک منه کان أفضل.

[٢٩۵٨]١٠-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن النّعمان،عن محمّد بن سنان،عن یوسف[بن]أبی یعقوب بیّاع الأرزّ عن جابر،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

سمعته یقول:التّائب من الذّنب کمن لا ذنب له و المقیم علی الذّنب و هو مستغفر منه کالمستهزئ.

[٢٩۵٩]١١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه و عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد جمیعا،عن ابن محبوب،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ أوحی إلی داود علیه السّلام أن ائت عبدی دانیال فقل له:إنّک عصیتنی فغفرت لک و عصیتنی فغفرت لک و عصیتنی فغفرت لک،فإن أنت عصیتنی الرّابعة لم أغفر لک.فأتاه داود علیه السّلام فقال:یا دانیال،إنّنی رسول اللّه إلیک و هو یقول لک:إنّک عصیتنی فغفرت لک و عصیتنی فغفرت لک و عصیتنی فغفرت لک:فإن أنت عصیتنی الرّابعة لم أغفر لک،فقال له دانیال:قد أبلغت یا نبیّ اللّه.فلمّا کان فی السّحر قام دانیال فناجی ربّه فقال:یا ربّ،إنّ داود نبیّک أخبرنی عنک أنّنی قد عصیتک فغفرت لی و عصیتک فغفرت لی و عصیتک فغفرت لی و أخبرنی عنک أنّنی إن عصیتک الرّابعة لم تغفر لی،فو عزّتک لئن لم تعصمنی لأعصینّک ثمّ لأعصینّک ثمّ لأعصینّک.

ص :٢٠۴

فرازمند به توبه بنده‌اش شادتر است از مردی که در شب تار،شتر و توشۀ خود را گم و سپس آنها را پیدا کرده است،پس خداوند به توبه بنده‌اش از حالت مردی که شتر گم‌شده‌اش را پیدا کرده،شادتر باشد.

[٢٩۵٧]٩-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا خداوند بندۀ گرفتار(گناه)و بسیار توبه کننده را دوست دارد و آنکه گناه نکرده،بهتر است(از کسی که گناه کند و سپس توبه نماید).

[٢٩۵٨]١٠-جابر گوید:شنیدم که امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:توبه‌کار از گناه بسان کسی باشد که گناه ندارد و آنکه در گناه پایدار ماند با اینکه آمرزش خواهد،مانند مسخره‌چی است.

[٢٩۵٩]١١-امام باقر علیه السّلام فرمود:خدای بزرگ و گرامی به حضرت داود علیه السّلام وحی کرد که نزد بنده‌ام دانیال علیه السّلام برو و به او بگو:تو مرا نافرمانی کردی و من تو را آمرزیدم و نافرمانی کردی و آمرزیدم و(دوباره)نافرمانی کردی و من آمرزیدم، پس اگر مرتبه چهارم مرا نافرمانی کنی،نیامرزمت.حضرت داود نزد دانیال آمد و فرمود:ای دانیال!من فرستادۀ خدا به سوی تو هستم و او به تو می‌فرماید:تو مرا نافرمانی کردی و من تو را آمرزیدم و تو مرا نافرمانی کردی و من تو را آمرزیدم و تو مرا نافرمانی کردی و تو را آمرزیدم و اگر بار چهارم سرکشی کنی، تو را نمی‌بخشم.دانیال به او گفت:ای پیامبر خدا،پیام را رساندی.چون هنگامۀ سحر شد،دانیال برخاست و با پروردگارش نیایش کرد و گفت:پروردگارا،همانا پیامبرت داود از طرف تو مرا آگاهاند که من از تو نافرمانی کردم و تو مرا آمرزیدی و دوباره سرکشی کردم و تو بخشیدی و باز نافرمانی نمودم و تو از من گذشتی و از سوی تو به من خبر داد که اگر بار چهارم نافرمانیت کنم،مرا نخواهی بخشید؛پس سوگند به عزّتت که اگر مرا نگه نداری،هر آینه نافرمانیت کنم، دوباره نافرمانیت کنم و باز نافرمانی کنم.

ص :٢٠۵

[٢٩۶٠]١٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن موسی بن القاسم، عن جدّه الحسن بن راشد،عن معاویة بن وهب قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إذا تاب العبد توبة نصوحا أحبّه اللّه فستر علیه، فقلت:و کیف یستر علیه؟قال:ینسی ملکیه ما کانا یکتبان علیه و یوحی[اللّه] إلی جوارحه و إلی بقاع الأرض أن اکتمی علیه ذنوبه،فیلقی اللّه عزّ و جلّ حین یلقاه و لیس شیء یشهد علیه بشیء من الذّنوب.

[٢٩۶١]١٣-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ یفرح بتوبة عبده المؤمن إذا تاب کما یفرح أحدکم بضالّته إذا وجدها.

باب الاستغفار من الذّنب

[٢٩۶٢]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن محمّد بن حمران،عن زرارة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ العبد إذا أذنب ذنبا أجّل من غدوة إلی اللّیل، فإن استغفر اللّه لم یکتب علیه.

[٢٩۶٣]٢-عنه،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر و أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن أبی أیّوب،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من عمل سیّئة أجّل فیها سبع ساعات من النّهار،فإن قال:«أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو الحیّ القیّوم»ثلاث مرّات لم تکتب علیه.

[٢٩۶۴]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،و أبو علیّ الأشعریّ و محمّد بن یحیی

ص :٢٠۶

[٢٩۶٠]١٢-معاویة بن وهب گوید:شنیدم که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:هرگاه بنده‌ای توبه خالص کند،خداوند او را دوست بدارد و بر او پرده‌پوشی کند.

عرض کردم:چگونه برای او پرده‌پوشی کند؟فرمود:دو فرشته گمارده شده هر چه برایش نوشته‌اند از یاد ببرید و خداوند به اعضای بدنش و به تکّه‌های زمین وحی می‌کند که گناهانش را پنهان دارید.پس خداوند فرازمند را هنگام ملاقات دیدار کند در حالی‌که چیزی نیست به ضرر او بر گناهانش گواهی دهد.

[٢٩۶١]١٣-امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا خداوند به توبه بنده مؤمنش آن‌گاه که توبه کند،شاد می‌شود؛هم‌چنان‌که یکی از شما شاد می‌گردد وقتی گم‌شده‌اش را بیابد.

باب آمرزش‌خواهی از گناه

[٢٩۶٢]١-زراره گوید:شنیدم که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:بنده هرگاه گناهی کند،از بامداد تا شب فرصت دارد؛پس اگر از خدا آمرزش خواست،آن گناه بر او نوشته نشود.

[٢٩۶٣]٢-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکس کار بدی انجام دهد،هفت ساعت از روز درباره آنها فرصت داده شود،پس اگر سه بار بگوید:استغفر اللّه الذی لا اله الاّ هو الحیّ القیّوم(آمرزش خواهم از خدایی که شایسته پرستشی جز او نیست و زنده و پاینده است)[آن بدی]بر او نوشته نشود.

[٢٩۶۴]٣-نیز حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه بندۀ مؤمن گناه کند،خداوند

ص :٢٠٧

جمیعا،عن الحسین بن إسحاق،عن علیّ بن مهزیار،عن فضالة بن أیّوب،عن عبد الصّمد بن بشیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

العبد المؤمن إذا أذنب ذنبا أجلّه اللّه سبع ساعات،فإن استغفر اللّه لم یکتب علیه شیء و إن مضت السّاعات و لم یستغفر کتبت علیه سیّئة؛و إنّ المؤمن لیذکّر ذنبه بعد عشرین سنة حتّی یستغفر ربّه فیغفر له و إنّ الکافر لینساه من ساعته.

[٢٩۶۵]۴-حمید بن زیاد،عن الحسن بن محمّد،عن غیر واحد،عن أبان، عن زید الشّحّام،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم یتوب إلی اللّه عزّ و جلّ فی کلّ یوم سبعین مرّة،فقلت:

أکان یقول:أستغفر اللّه و أتوب إلیه؟قال:لا و لکن کان یقول:أتوب إلی اللّه،قلت:

إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم کان یتوب و لا یعود و نحن نتوب و نعود،فقال:اللّه المستعان.

[٢٩۶۶]۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن أبی أیّوب،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من عمل سیّئة أجّل فیها سبع ساعات من النّهار،فإن قال:أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو الحیّ القیّوم و أتوب إلیه»ثلاث مرّات لم تکتب علیه.

[٢٩۶٧]۶-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عن علیّ بن عقبة بیّاع الأکسیة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ المؤمن لیذنب الذّنب فیذکّر بعد عشرین سنة فیستغفر اللّه منه فیغفر له و إنّما یذکّره لیغفر له؛و إنّ الکافر لیذنب الذّنب فینساه من ساعته

[٢٩۶٨]٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن ابن محبوب، عن هشام بن سالم،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما من مؤمن یقارف فی یومه و لیلته أربعین کبیرة فیقول و هو نادم:

ص :٢٠٨

به او هفت ساعت فرصت دهد،پس اگر از خدا آمرزش خواست،چیزی برایش نوشته نشود و اگر این ساعت‌ها گذشت و آمرزش نخواست برای او یک بدی بنویسند و همانا مؤمن پس از بیست سال گناهش را به یاد آورد تا از پروردگارش آمرزش خواهد،خدا او را ببخشد و کافر همان ساعت آن را به فراموشی سپارد.

[٢٩۶۵]۴-زید شحام از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت کند که فرمود:رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-هر روز هفتاد مرتبه به درگاه خدای بزرگ و گرامی توبه می‌کرد.عرض کردم:آیا«استغفر اللّه و اتوب الیه»؛می‌فرمود؟فرمود:

نه؛ولی می‌فرمود:اتوب الی اللّه(به خدا بازمی‌گردم و توبه می‌کنم).گفتم:همانا رسول خدا توبه می‌کرد و(به گناه)باز نمی‌گشت؛ولی ما توبه می‌کنیم و باز می‌گردیم.فرمود:خدا یاری‌کننده است.

[٢٩۶۶]۵-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکس کار بدی انجام دهد،هفت ساعت از روز فرصت داده شود،پس اگر سه بار بگوید:استغفر اللّه الّذی لا اله الاّ هو الحیّ القیّوم و اتوب الیه؛(آمرزش می‌خواهم از خدایی که شایسته پرستشی جز او نیست و زنده و پاینده است و به او توبه می‌کنم)برایش گناهی نوشته نشود.

[٢٩۶٧]۶-امام ششم حضرت صادق فرمود:همانا مؤمن گناهی مرتکب شود و پس از بیست سال یادآور شود و از خدا آمرزش خواهد،خداوند او را ببخشد و جز این نیست که خدا به یادش آورد تا او را ببخشد و کافر گناهی انجام دهد و از همان ساعت آن را به فراموشی سپارد.

[٢٩۶٨]٧-امام صادق علیه السّلام فرمود:هیچ مؤمنی نباشد که در شبانه‌روز،چهل گناه

ص :٢٠٩

«أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو الحیّ القیّوم بدیع السّماوات و الأرض ذو الجلال و الإکرام و أسأله أن یصلّی علی محمّد و آل محمّد و أن یتوب علیّ» إلاّ غفرها اللّه عزّ و جلّ له و لا خیر فیمن یقارف فی یوم أکثر من أربعین کبیرة.

[٢٩۶٩]٨-عنه،عن عدّة من أصحابنا،رفعوه قالوا:

قال:لکلّ شیء دواء و دواء الذّنوب الاستغفار.

[٢٩٧٠]٩-أبو علیّ الأشعریّ و محمّد بن یحیی جمیعا،عن الحسین بن إسحاق و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن علیّ بن مهزیار،عن النّضر بن سوید،عن عبد اللّه بن سنان،عن حفص قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:ما من مؤمن یذنب ذنبا إلاّ أجّله اللّه عزّ و جلّ سبع ساعات من النّهار،فإن هو تاب لم یکتب علیه شیء و إن هو لم یفعل کتب [اللّه]علیه سیّئة،فأتاه عبّاد البصریّ فقال له:بلغنا أنّک قلت:ما من عبد یذنب ذنبا إلاّ أجّله اللّه عزّ و جلّ سبع ساعات من النّهار؟فقال:لیس هکذا قلت و لکنّی قلت:ما من مؤمن و کذلک کان قولی.

[٢٩٧١]١٠-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن سنان،عن عمّار بن مروان قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من قال:«أستغفر اللّه»مائة مرّة فی[کلّ]یوم غفر اللّه عزّ و جلّ له سبعمائة ذنب و لا خیر فی عبد یذنب فی[کلّ]یوم سبعمائة ذنب.

باب فیما أعطی اللّه عزّ و جلّ آدم علیه السّلام وقت التّوبة

[٢٩٧٢]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن جمیل بن درّاج، عن ابن بکیر،عن أبی عبد اللّه أو عن أبی جعفر علیهما السّلام قال:

ص :٢١٠

بزرگ انجام دهد و در حالت پشیمانی بگوید:استغفر اللّه الّذی لا اله الاّ هو الحیّ القیّوم بدیع السّماوات و الارض ذا الجلال و الاکرام و أسأله أن یصلّی علی محمد و آل محمد و ان یتوب علیّ؛(آمرزش می‌خواهم از خدایی که شایسته پرستشی جز او نیست و زنده و پاینده است.پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین و باشکوه و باکرامت است و از او می‌خواهم که بر محمد و خاندانش درود فرستد و توبه مرا بپذیرد)جز اینکه خدای فرازمند او را بیامرزد و کسی که روزی بیشتر از چهل گناه بزرگ انجام دهد در او چیزی نیست.

[٢٩۶٩]٨-عده‌ای از اصحاب در حدیث مرفوعی از معصوم علیه السّلام روایت کنند که فرمود:برای هر چیزی دارویی است و داروی گناهان،آمرزش‌خواهی باشد.

[٢٩٧٠]٩-حفص گوید:شنیدم که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:هیچ مؤمنی نیست که گناهی انجام دهد،مگر اینکه خدا بزرگ و گرامی هفت ساعت از روز به او فرصت دهد؛پس اگر توبه کرد،چیزی بر او نوشته نشود و اگر انجامش نداد، خداوند برای او یک بدی بنویسد.عبّاد بصری نزد حضرت آمد و گفت:به ما رسیده است که شما فرموده‌اید:هیچ بنده‌ای نیست که گناهی انجام دهد مگر اینکه خدای بزرگ و گرامی هفت ساعت از روز به او فرصت دهد؟فرمود:من چنین نگفتم،بلکه گفتم:هیچ مؤمنی نیست و گفته من چنین بوده است.

[٢٩٧١]١٠-حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:هرکس روزی صد بار«استغفر اللّه»بگوید،خداوند فرازمند هفتصد گناهش را بیامرزد و در بنده‌ای که روزی هفتصد گناه انجام می‌دهد،خیری نیست.

باب در بیان آنچه خدای عزّتمند هنگام توبه آدم علیه السّلام به او بخشید

[٢٩٧٢]١-ابن بکیر از حضرت صادق یا حضرت باقر علیهما السّلام روایت کند که فرمود:

ص :٢١١

إنّ آدم علیه السّلام قال:یا ربّ،سلّطت علیّ الشّیطان و أجریته منّی مجری الدّم فاجعل لی شیئا،فقال:یا آدم،جعلت لک أنّ من همّ من ذرّیّتک بسیّئة لم تکتب علیه،فإن عملها کتبت علیه سیّئة؛و من همّ منهم بحسنة فإن لم یعملها کتبت له حسنة،فإن هو عملها کتبت له عشرا،قال:یا ربّ زدنی،قال:جعلت لک أنّ من عمل منهم سیّئة ثمّ استغفر غفرت له،قال:یا ربّ زدنی،قال:جعلت لهم التّوبة أو قال:بسطت لهم التّوبة حتّی تبلغ النّفس هذه،قال:یا ربّ حسبی.

[٢٩٧٣]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عمّن ذکره، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من تاب قبل موته بسنة قبل اللّه توبته؛ثمّ قال:إنّ السّنة لکثیرة،من تاب قبل موته بشهر قبل اللّه توبته؛ثمّ قال إنّ الشّهر لکثیر، من تاب قبل موته بجمعة قبل اللّه توبته؛ثمّ قال:إنّ الجمعة لکثیر،من تاب قبل موته بیوم قبل اللّه توبته،ثمّ قال:إنّ یوما لکثیر،من تاب قبل أن یعاین قبل اللّه توبته.

[٢٩٧۴]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن جمیل،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إذا بلغت النّفس هذه و أهوی بیده إلی حلقه لم یکن للعالم توبة و کانت للجاهل توبة.

[٢٩٧۵]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن سنان،عن معاویة بن وهب قال:

خرجنا إلی مکّة و معنا شیخ متألّه متعبّد لا یعرف هذا الأمر یتمّ الصّلاة فی الطّریق و معه ابن أخ له مسلم.فمرض الشّیخ فقلت لابن أخیه:لو عرضت هذا

ص :٢١٢

همانا آدم عرض کرد:پروردگارا،شیطان را بر من چیره ساختی و بسان خون در (رگ‌های)من روان کردی،پس برای من چیزی قرار بده.فرمود:ای آدم!برایت مقرّر کردم که هرکس از فرزندانت آهنگ کاربد کند برای نوشته نشود و اگر انجامش دهد،یک بدی برای او نوشته شود و آنکه از آنان آهنگ کارنیکی کرد، اگرچه انجامش هم نداد،برایش یک نیکی نوشته شود و اگر عمل کند،ده نیکی برایش نوشته شود.عرض کرد:پروردگارا،برایم بیفزا.فرمود:برایت مقرّر ساختم که هرکه از آنان کار بدی کند و سپس آمرزش خواهد،او را ببخشایم.

گفت:پروردگارا،برایم بیفزا.فرمود:توبه را برای آنان قرار دادم؛یا فرمود:توبه را برای ایشان گستراندم تا اینکه نفس به اینجا(گلوگاه)رسد.گفت:پروردگارا، برایم بس است.

[٢٩٧٣]٢-رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:هرکس یک سال پیش از مرگش توبه کند،خداوند توبه‌اش را بپذیرد؛سپس فرمود:البته یک سال زیاد باشد.هرکه یک ماه پیش از مرگش توبه کند،خدا توبه‌اش را پذیرا باشد؛سپس فرمود:که همانا یک ماه بیشتر است،هرکس یک هفته پیش از مرگش توبه نماید،خداوند توبه‌اش را بپذیرد؛سپس فرمود:البته یک هفته هم زیاد باشد.هرکه یک روز پیش از مرگش توبه کند،خدا توبه‌اش را پذیرا باشد، سپس فرمود:هرآینه یک روز هم زیاد است،آنکه پیش از دیدار مرگ(فرشته مرگ)توبه کند،خداوند پذیرای توبه‌اش است.

[٢٩٧۴]٣-امام باقر علیه السّلام فرمود:هرگاه نفس به اینجا رسید-و با دستش به گلوی خود اشاره کرد-برای دانشمند توبه نباشد و برای نادان توبه است.

[٢٩٧۵]۴-معاویة بن وهب گوید:(سالی)به طرف مکّه حرکت کردیم و همراه ما پیری خداپرست و عبادت‌پیشه بود که این امر(امامت)را نمی‌دانست(و شیعه نبود)و در راه نماز را تمام می‌خواند.برادرزاده مسلمانش(شیعی)هم همراه او بود،آن پیر بیمار شد و من به برادرزاده‌اش عرض کردم:اگر این امر(مذهب شیعه)

ص :٢١٣

الأمر علی عمّک لعلّ اللّه أن یخلّصه،فقال کلّهم:دعوا الشّیخ حتّی یموت علی حاله فإنّه حسن الهیئة.فلم یصبر ابن أخیه حتّی قال له:یا عمّ،إنّ النّاس ارتدّوا بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم إلاّ نفرا یسیرا و کان لعلیّ بن أبی طالب علیه السّلام من الطّاعة ما کان لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و کان بعد رسول اللّه الحقّ و الطّاعة له،قال:فتنفّس الشّیخ و شهق و قال:أنا علی هذا و خرجت نفسه.فدخلنا علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فعرض علیّ بن السّریّ هذا الکلام علی أبی عبد اللّه علیه السّلام،فقال:هو رجل من أهل الجنّة،قال له علیّ بن السّریّ:إنّه لم یعرف شیئا من هذا غیر ساعته تلک!قال:

فتریدون منه ماذا؟قد دخل و اللّه الجنّة.

باب اللّمم

[٢٩٧۶]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی أیّوب،عن محمّد بن مسلم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قلت له:أرأیت قول اللّه عزّ و جلّ:« اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ »؟قال:هو الذّنب یلمّ به الرّجل فیمکث ما شاء اللّه ثمّ یلمّ به بعد.

[٢٩٧٧]٢-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن العلاء،عن محمّد بن مسلم،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

قلت له: اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ قال:الهنة بعد الهنة،أی الذّنب بعد الذّنب یلمّ به العبد.

[٢٩٧٨]٣-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن إسحاق بن عمّار قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:ما من مؤمن إلاّ و له ذنب یهجره زمانا ثمّ یلمّ به و ذلک

ص :٢١۴

را به عمویت پیشنهاد می‌کردی،شاید خداوند رهایی‌اش دهد.همه همراهان گفتند:پیرمرد را واگذارید تا به حال خود بمیرد؛زیرا حال خوبی دارد؛ولی برادرزاده‌اش تاب نیاورد تا اینکه گفت:ای عمو!مردم پس از رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-(از دین)برگشتند مگر عده اندکی و حقّ علی بن ابی طالب علیه السّلام بسان رسول خدا بود که فرمانبری گردد و پس از رسول خدا،حق و پیروی از آن او بود.گوید:آن پیرمرد دمی برآورد و ناله‌ای زد و گفت:من هم بر این عقیده‌ام و جانش از تن بیرون آمد.ما به خدمت امام صادق علیه السّلام وارد شدیم و علی بن سرّی،سخن پیرمرد را به حضرت عرض کرد.حضرت فرمود:او مردی از بهشتیان است.علی بن سری گفت:آن پیرمرد جز همان ساعت،چیزی از مذهب شیعه نمی‌دانست؟فرمود:از او چه‌چیز دیگر می‌خواهید؟به خدا سوگند که به بهشت وارد شد.

باب گناهان کوچک

[٢٩٧۶]١-محمد مسلم گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:نظر شما فرمایش خدای فرازمند که(آنان که از گناهان کبیره و اعمال زشت به جز صغیره دوری می‌کنند) [نجم(۵٣):٣٢]چیست؟فرمود:لمم،گناهی است که شخص به آن دست آلاید و سپس تا مدتی که خدا خواهد دست بردارد و دوباره پس از آن اقدام کند.

[٢٩٧٧]٢-محمد بن مسلم از یکی از دو امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام روایت کند که از آن حضرت(تفسیر)«کسانی که از گناهان کبیره و اعمال زشت به جز صغیره دوری می‌کنند».را پرسیدم،فرمود:مقصود از لمم،چیرگی پس چیرگی گناه است؛یعنی گناه پس از گناه که بنده به آن نزدیک شود.

[٢٩٧٨]٣-اسحاق عمّار گوید:امام صادق علیه السّلام فرمود:هیچ مؤمنی نیست جز اینکه گناهی دارد و برای مدتی از آن کناره می‌گیرد،سپس به آن دست می‌آلاید

ص :٢١۵

قول اللّه عزّ و جلّ:«إلاّ اللّمم»و سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ: اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ قال:الفواحش:الزّنی و السّرقة؛و اللّمم:

الرّجل یلمّ بالذّنب فیستغفر اللّه منه.

[٢٩٧٩]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن الحارث بن بهرام،عن عمرو بن جمیع قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من جاءنا یلتمس الفقه و القرآن و تفسیره فدعوه و من جاءنا یبدی عورة قد سترها اللّه فنحّوه؛فقال له رجل من القوم:جعلت فداک و اللّه إنّنی لمقیم علی ذنب منذ دهر أرید أن أتحوّل عنه إلی غیره فما أقدر علیه،فقال:له إن کنت صادقا فإنّ اللّه یحبّک و ما یمنعه أن ینقلک منه إلی غیره إلاّ لکی تخافه.

[٢٩٨٠]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن حریز،عن إسحاق بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما من ذنب إلاّ و قد طبع علیه عبد مؤمن یهجره الزّمان ثمّ یلمّ به و هو قول اللّه عزّ و جلّ:« اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ »قال:اللّمّام:

العبد الّذی یلمّ الذّنب بعد الذّنب لیس من سلیقته،أی من طبیعته.

[٢٩٨١]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه و عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد جمیعا،عن ابن محبوب،عن ابن رئاب قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ المؤمن لا یکون سجیّته الکذب و البخل و الفجور و ربّما ألمّ من ذلک شیئا لا یدوم علیه،قیل:فیزنی؟قال:نعم و لکن لا یولد له من تلک النّطفة.

ص :٢١۶

و این است گفتار خدای بزرگ و گرامی:«جز گناهان کوچک».از آن حضرت درباره فرمایش خداوند فرازمند پرسیدم که«کسانی که از گناهان کبیره و اعمال زشت به جز صغیره دوری می‌کنند».فرمود:فاحشه‌ها(کارهای بسیار زشت)، زنا و دزدی است و لمم،کسی است که به گناه دست زند و سپس از آن از درگاه خداوند آمرزش خواهد.

[٢٩٧٩]۴-عمرو بن جمیع گوید:امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکس نزد ما آید و فقه و قرآن و تفسیر آن را جویا شود،از او دست بردارید(تا فرابگیرد)و آنکه نزد ما آید تا فاش سازد عیبی را که خدا پوشانده است،پس او را دور کنید.یکی از آن مردم عرض کرد:قربانت گردم؛به خدا سوگند،همانا من دیرزمانی است که بر گناه مداومت دارم و می‌خواهم از آن گناه به کار دیگری روی گردانم؛ولی بر آن ناتوانم.حضرت فرمود:اگر تو راست‌گو هستی،پس خداوند دوستت دارد و چیزی جلوگیرش نشده که تو را از آن کار به کار دیگری ببرد جز اینکه (بخواهد)از او بترسی.

[٢٩٨٠]۵-امام صادق علیه السّلام فرمود:هیچ گناهی نیست مگر اینکه بنده مؤمنی بدان مایل شده که مدتی از آن کناره گیرد و سپس به آن دست زند و این است فرمایش خداوند فرازمند:

«کسانی که از گناهان کبیره و اعمال زشت به جز صغیره دوری می‌کنند».فرمود:

منظور از لمّام،بنده‌ای است که به گناهی پس از گناهی مرتکب شود که هماهنگ با سرشت او یعنی طبیعت او نیست.

[٢٩٨١]۶-علی بن رئاب گوید:شنیدم که حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:همانا خوی و سرشت مؤمن؛دروغ و خسّت و هرزگی نباشد و چه‌بسا به چیزی از آنها دست آلاید؛ولی بر آنها نپاید.عرض شد:پس زنا می‌کند؟فرمود:آری؛ولی از آن نطفه فرزندی زاده نشود.

ص :٢١٧

باب فی أنّ الذّنوب ثلاثة

[٢٩٨٢]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن عبد الرّحمن بن حمّاد،عن بعض أصحابه،رفعه قال:

صعد أمیر المؤمنین علیه السّلام بالکوفة المنبر فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال:أیّها النّاس،إنّ الذّنوب ثلاثة،ثمّ أمسک فقال له حبّة العرنیّ،یا أمیر المؤمنین قلت:

الذّنوب ثلاثة ثمّ أمسکت؟!فقال:ما ذکرتها إلاّ و أنا أرید أن أفسّرها و لکن عرض لی بهر حال بینی و بین الکلام،نعم الذّنوب ثلاثة:فذنب مغفور و ذنب غیر مغفور و ذنب نرجو لصاحبه و نخاف علیه،قال:یا أمیر المؤمنین،فبیّنها لنا.قال:نعم أمّا الذّنب المغفور فعبد عاقبه اللّه علی ذنبه فی الدّنیا فاللّه أحلم و أکرم من أن یعاقب عبده مرّتین.و أمّا الذّنب الّذی لا یغفر فمظالم العباد بعضهم لبعض،إنّ اللّه تبارک و تعالی إذا برز لخلقه أقسم قسما علی نفسه فقال:و عزّتی و جلالی لا یجوزنی ظلم ظالم و لو کفّ بکفّ و لو مسحة بکفّ و لو نطحة ما بین القرناء إلی الجمّاء،فیقتصّ للعباد بعضهم من بعض حتّی لا تبقی لأحد علی أحد مظلمة ثمّ یبعثهم للحساب.و أمّا الذّنب الثّالث فذنب ستره اللّه علی خلقه و رزقه التّوبة منه،فأصبح خائفا من ذنبه راجیا لربّه،فنحن له کما هو لنفسه،نرجو له الرّحمة و نخاف علیه العذاب.

[٢٩٨٣]٢-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن ابن بکیر، عن زرارة،عن حمران قال:

سألت أبا جعفر علیه السّلام عن رجل أقیم علیه الحدّ فی الرّجم أیعاقب[علیه]فی الآخرة؟قال:إنّ اللّه أکرم من ذلک.

ص :٢١٨

باب در اینکه گناهان سه قسم‌اند

[٢٩٨٢]١-عبد الرحمن بن حمّاد در حدیثی مرفوع از برخی از یارانش گوید:

امیر مؤمنان علیه السّلام در کوفه بالای منبر رفت و خداوند را سپاس گفت و ستایش کرد، سپس فرمود:ای مردم!هرآینه گناهان سه قسم‌اند.سپس حضرت دم فروبست.

حبّه عرنّی گفت:ای امیر مؤمنان،گفتی که گناهان سه قسم‌اند و سپس دم فروبستی؟ فرمود:آنها را یاد نکردم جز اینکه می‌خواستم شرحشان دهم؛ولی تنگی نفسی برایم رخ داد که میان من و سخنم فاصله انداخت.آری،گناهان سه قسم‌اند:گناهی که آمرزیده شود،گناهی که آمرزیده نشود و گناهی که بر مرتکب آن امیدوار و بیمناکم.

عرض کرد:ای امیر مؤمنان،آنها را برای ما بیان کنید.فرمود:آری؛امّا گناه آمرزیده،از آن بنده‌ای باشد که خداوند او را به سبب گناهش در دنیا کیفر دهد و خدا بردبارتر و کریم‌تر از آن است که بنده خود را دو بار کیفر دهد و امّا گناه آمرزیده نشده، ستم‌های بعضی از بندگان نسبت به برخی دیگر است.همانا خداوند پرخیر و برتر آن‌گاه که(به وسیله پیامبران)بر آفریدگانش آشکار شد،به خودش سوگند یاد کرده و فرمود:به عزّت و شوکتم سوگند که ستم هیچ ستم‌کاری از من نگذرد(بر من پوشیده نماند)گرچه زدن مشتی به مشتی دیگر یا مالیدن دستی به دستی باشد و گرچه شاخ زدن شاخ‌داری به بی‌شاخی باشد،پس برای بندگان از یکدیگر قصاص گیرد تا آنجا که ستم کسی بر کسی(بدون کیفر)باقی نماند،سپس آنها را برای حساب‌رسی برانگیزد و امّا گناه سوم،گناهی است که خداوند آن را بر بندگانش نهان داشته است و توبۀ از آن را بر گناهکار روزی کرد به طوری که از گناهش ترسان و به پروردگارش امیدوار شد،پس ما برای او آن‌چنان هستیم که او برای خودش است.برای او امید رحمت داریم و از کیفرش ترسناکیم.

[٢٩٨٣]٢-حمران گوید:از امام باقر علیه السّلام از مردی پرسیدم که(زنای با زن شوهردار کرده است)و حدّ بر اجرا و سنگسار شده است.آیا در روز واپسین کیفر می‌شود؟فرمود:همانا خداوند کریم‌تر از آن است.

ص :٢١٩

باب تعجیل عقوبة الذّنب

[٢٩٨۴]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن محبوب،عن عبد اللّه بن سنان،عن حمزة بن حمران،عن أبیه،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ إذا کان من أمره أن یکرم عبدا و له ذنب ابتلاه بالسّقم،فإن لم یفعل ذلک له ابتلاه بالحاجة،فإن لم یفعل به ذلک شدّد علیه الموت لیکافیه بذلک الذّنب،قال:و إذا کان من أمره أن یهین عبدا و له عنده حسنة صحّح بدنه،فإن لم یفعل به ذلک وسّع علیه فی رزقه،فإن هو لم یفعل ذلک به هوّن علیه الموت لیکافیه بتلک الحسنة.

[٢٩٨۵]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن إسماعیل بن إبراهیم،عن الحکم بن عتیبة قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ العبد إذا کثرت ذنوبه و لم یکن عنده من العمل ما یکفّرها ابتلاه بالحزن لیکفّرها.

[٢٩٨۶]٣-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:قال اللّه عزّ و جلّ:و عزّتی و جلالی لا أخرج عبدا من الدّنیا و أنا أرید أن أرحمه حتّی أستوفی منه کلّ خطیئة عملها،إمّا بسقم فی جسده و إمّا بضیق فی رزقه و إمّا بخوف فی دنیاه،فإن بقیت علیه بقیّة شدّدت علیه عند الموت و عزّتی و جلالی لا أخرج عبدا من الدّنیا و أنا أرید أن أعذّبه حتّی أوفّیه کلّ حسنة عملها إمّا بسعة فی رزقه و إمّا بصحّة فی جسمه و إمّا بأمن فی دنیاه،فإن بقیت علیه بقیّة هوّنت علیه بها الموت.

ص :٢٢٠

باب شتاب در کیفر گناه

[٢٩٨۴]١-امام باقر علیه السّلام فرمود:همانا خداوند عزّتمند هرگاه بخواهد بنده‌ای را که دارای گناهی است گرامی بدارد،به بیماری گرفتارش کند و اگر این کار را نکند،نیازمندش سازد و باز اگر این کار را نکند،مرگ را بر او سخت گیرد تا بدان سبب،گناهش را تلافی کند.فرمود:و هرگاه بخواهد بنده‌ای را که کار نیکی در نزدش دارد،خوار سازد،تنش را تندرست گرداند و اگر این کار را برای او نکند، روزیش را فراوان گرداند و باز اگر این کار را نکند،مرگش را آسان گیرد تا به سبب آن کار نیک پاداشش دهد.

[٢٩٨۵]٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه گناه بنده‌ای بسیار شود و هیچ کردار (نیک)نداشته باشد که آنها را تلافی کند،خداوند او را به اندوه گرفتار سازد تا بر آنها کفّاره باشد.

[٢٩٨۶]٣-رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:خداوند فرازمند فرمود:به عزت و شوکتم سوگند که بنده‌ای را از دنیا بیرون نبرم در حالی که می‌خواهم رحمتش کنم تا هر گناه و کار اشتباهی که انجام داده،یا با بیماری تنش یا تنگی روزی‌اش یا ترس در دنیایش جبران کنم و اگر چیزی هم بماند، هنگامه مرگ بر او سخت گیرم؛و به عزت و شوکتم سوگند که بنده‌ای را از دنیا بیرون نبرم در حالی‌که می‌خواهم کیفرش دهم تا هر کار نیکی که انجام داده،یا با فراوانی روزی‌اش یا با تندرستی تنش یا با آسودگی‌خاطر در دنیایش جبران کنم و اگر چیزی باقی بماند،مرگ را برای او آسان گیرم.

ص :٢٢١

[٢٩٨٧]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن ابن محبوب، عن هشام بن سالم،عن أبان بن تغلب قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ المؤمن لیهوّل علیه فی نومه فیغفر له ذنوبه و إنّه لیمتهن فی بدنه فیغفر له ذنوبه.

[٢٩٨٨]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن السّریّ بن خالد،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا أراد اللّه عزّ و جلّ بعبد خیرا عجّل له عقوبته فی الدّنیا و إذا أراد بعبد سوءا أمسک علیه ذنوبه حتّی یوافی بها یوم القیامة.

[٢٩٨٩]۶-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن محمّد بن الحسن بن شمّون،عن عبد اللّه بن عبد الرّحمن،عن مسمع بن عبد الملک،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ :لیس من التواء عرق و لا نکبة حجر و لا عثرة قدم و لا خدش عود إلاّ بذنب و لما یعفو اللّه أکثر،فمن عجّل اللّه عقوبة ذنبه فی الدّنیا فإنّ اللّه عزّ و جلّ أجلّ و أکرم و أعظم من أن یعود فی عقوبته فی الآخرة.

[٢٩٩٠]٧-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن العبّاس بن موسی الورّاق،عن علیّ الأحمسیّ،عن رجل،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ما یزال الهمّ و الغمّ بالمؤمن حتّی ما یدع له ذنبا.

[٢٩٩١]٨-عنه،عن أحمد بن محمّد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن ابن أبی عمیر،عن الحارث بن بهرام،عن عمرو بن جمیع قال:

ص :٢٢٢

[٢٩٨٧]۴-حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود:همانا مؤمن در خوابش(به سبب دیدن خواب هولناک)ترسانیده شود،پس گناهانش(به واسطه همان ترس) آمرزیده گردد و به راستی که تنش(با کار)به رنج و زحمت افتد،پس گناهانش بخشیده شود.

[٢٩٨٨]۵-امام ششم علیه السّلام فرمود:هرگاه خداوند فرازمند خوبی بنده‌ای را خواهد،برای کیفر دادنش در دنیا شتاب کند و هرگاه بدی بنده‌ای را بخواهد، گناهانش را برای او نگه دارد تا در روز رستاخیز به او بدهد.

[٢٩٨٩]۶-امام صادق علیه السّلام فرمود که حضرت امیر مؤمنان علیه السّلام درباره فرمایش خدای بزرگ و گرامی که(و آنچه از رنج به شما می‌رسد به سبب چیزی که خودتان به دست آورده‌اید در حالی‌که از بسیاری هم می‌گذرد.)[شورا(۴٢):٣٠]فرمود:هیچ پیچش رگی و برخورد به سنگی و لغزش گامی و خراش چوبی نیست مگر به سبب گناه و البته آنچه خداوند می‌بخشد،بیشتر باشد؛پس آنکه را خداوند برای کیفر دادن گناهش در دنیا شتابید،آن خداوند فرازمند،والاتر و گرامی‌تر و بزرگوارتر از آن است که دوباره او را در روز واپسین کیفر دهد.

[٢٩٩٠]٧-رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:پیوسته غم و اندوه گریبان‌گیر مؤمن باشد تا برای او گناهی به‌جا نگذارند.

[٢٩٩١]٨-عمر جمیع گوید:از امام صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:همانا بندۀ

ص :٢٢٣

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ العبد المؤمن لیهتمّ فی الدّنیا حتّی یخرج منها و لا ذنب علیه.

[٢٩٩٢]٩-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن علیّ الأحمسیّ، عن رجل،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

لا یزال الهمّ و الغمّ بالمؤمن حتّی ما یدع له من ذنب.

[٢٩٩٣]١٠-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن معاویة بن وهب،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:قال اللّه عزّ و جلّ:ما من عبد أرید أن أدخله الجنّة إلاّ ابتلیته فی جسده،فإن کان ذلک کفّارة لذنوبه و إلاّ شدّدت علیه عند موته حتّی یأتینی و لا ذنب له ثمّ أدخله الجنّة.و ما من عبد أرید أن أدخله النّار إلاّ صحّحت له جسمه،فإن کان ذلک تماما لطلبته عندی و إلاّ آمنت خوفه من سلطانه،فإن کان ذلک تماما لطلبته عندی و إلاّ وسّعت علیه فی رزقه،فإن کان ذلک تماما لطلبته عندی و إلاّ هوّنت علیه موته حتّی یأتینی و لا حسنة له عندی ثمّ أدخله النّار.

[٢٩٩۴]١١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن محمّد بن أورمة،عن النّضر بن سوید،عن درست بن أبی منصور،عن ابن مسکان،عن بعض أصحابنا،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

مرّ نبیّ من أنبیاء بنی إسرائیل برجل بعضه تحت حائط و بعضه خارج منه قد شعّثته الطّیر و مزّقته الکلاب،ثمّ مضی فرفعت له مدینة فدخلها فإذا هو بعظیم من عظمائها میّت علی سریر مسجّی بالدّیباج حوله المجمر فقال:

یا ربّ،أشهد أنّک حکم عدل لا تجور،هذا عبدک لم یشرک بک طرفة عین أمتّه

ص :٢٢۴

مؤمن در دنیا اندوهگین گردد تا اینکه از دنیا رخت بربندد و گناهی برایش نباشد.

[٢٩٩٢]٩-امام باقر علیه السّلام فرمود:پیوسته غم و اندوه گریبان‌گیر مؤمن باشد تا گناهی برای او به‌جا نگذارند.

[٢٩٩٣]١٠-رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمود:خداوند فرازمند فرمود:هر بنده‌ای را که بخواهم به بهشت وارد کنم،در تنش گرفتارش نمایم،پس اگر همان پوشاننده(کفّاره)گناهانش شود(او را بس است)وگرنه هنگام مرگش بر او سخت گیرم تا اینکه بدون گناه نزدم آید،سپس او را به بهشت ببرم و هر بنده‌ای را که بخواهم به دوزخ ببرم،تنش را تندرست سازم،پس اگر همان پایان طلبش از من باشد(او را بس است)وگرنه او را از ترس سلطانش ایمن سازم،پس اگر همان پایان طلبش از من باشد(که او را بس باشد)وگرنه روزیش فراوان کنم،پس اگر آن پایان طلبش از من باشد(بس است)وگرنه هنگام مرگ بر او آسان گیرم تا اینکه بدون داشتن نیکی در نزدم،پیش من آید و سپس او را به دوزخ ببرم.

[٢٩٩۴]١١-امام باقر علیه السّلام فرمود:یکی از پیامبران بنی اسرائیل به مردی گذر کرد که قسمتی از بدنش زیر دیوار و قسمتی دیگر بیرون از آن بود که پرندگان او را از هم پراکنده و سگان(تنش را)دریده بودند؛سپس از آنجا گذشت و شهری پدیدار گشت و وارد شهر شد و دید که یکی از بزرگان آن شهر مرده و روی تختی نهاده شده و با پارچه ابریشمین کفن شده است و دور آن منقل‌های عود است،پس گفت:پروردگارا،گواهی می‌دهم که تو حاکم دادگری هستی و ستم نکنی.آن بنده تو است که چشم به‌هم‌زدنی به تو شرک نورزیده بود و آن‌گونه میراندی

ص :٢٢۵

بتلک المیتة و هذا عبدک لم یؤمن بک طرفة عین أمتّه بهذه المیتة؟!فقال:

عبدی أنا کما قلت حکم عدل لا أجور،ذلک عبدی کانت له عندی سیّئة أو ذنب أمتّه بتلک المیتة لکی یلقانی و لم یبق علیه شیء و هذا عبدی کانت له [عندی]حسنة فأمتّه بهذه المیتة لکی یلقانی و لیس له عندی حسنة.

[٢٩٩۵]١٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن ابن محبوب،عن أبی الصّبّاح الکنانیّ قال:

کنت عند أبی عبد اللّه علیه السّلام فدخل علیه شیخ فقال:یا أبا عبد اللّه،أشکو إلیک ولدی و عقوقهم و إخوانی و جفاهم عند کبر سنّی،فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام:یا هذا، إنّ للحقّ دولة و للباطل دولة و کلّ واحد منهما فی دولة صاحبه ذلیل و إنّ أدنی ما یصیب المؤمن فی دولة الباطل العقوق من ولده و الجفاء من إخوانه و ما من مؤمن یصیبه شیء من الرّفاهیة فی دولة الباطل إلاّ ابتلی قبل موته إمّا فی بدنه و إمّا فی ولده و إمّا فی ماله حتّی یخلّصه اللّه ممّا اکتسب فی دولة الباطل و یوفّر له حظّه فی دولة الحقّ،فاصبر و أبشر.

باب فی تفسیر الذّنوب

[٢٩٩۶]١-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن أحمد بن محمّد،عن العبّاس بن العلاء،عن مجاهد،عن أبیه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

الذّنوب الّتی تغیّر النّعم البغی و الذّنوب الّتی تورث النّدم القتل و الّتی تنزل النّقم الظّلم و الّتی تهتک السّتر شرب الخمر و الّتی تحبس الرّزق الزّنا و الّتی تعجّل الفناء قطیعة الرّحم و الّتی تردّ الدّعاء و تظلم الهواء عقوق الوالدین.

[٢٩٩٧]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن محبوب،عن إسحاق بن عمّار قال:

ص :٢٢۶

و این‌هم بندۀ تو است که چشم به‌هم زدنی به تو ایمان نیاورده بود و این‌گونه میراندی؟خداوند فرمود:بنده‌ام!آن‌سان که تو گفتی،من حاکمی دادگر هستم و ستم نکنم.آن بنده‌ام کردار بد یا گناهی نزد من داشت.به‌آن صورت میراندمش تا در حالی‌که مرا دیدار می‌کند،چیزی برای او به جای نماند و این بنده‌ام کردار نیکی نزد من داشت.به این صورت میراندمش تا در حالی‌که دیدارم می‌کند پیش من نیکی نداشته باشد.

[٢٩٩۵]١٢-ابو الصبّاح کنانی گوید:نزد امام صادق علیه السّلام بودم که پیرمردی بر آن حضرت وارد شد و عرض کرد:ای ابا عبد اللّه،از فرزندانم و سرپیچی آنها و از برادرانم و ستمکاری آنها در این سالخوردگی‌ام به شما شکایت آورده‌ام.

حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود:ای پیرمرد!همانا حق دولتی دارد و برای باطل هم دولتی است و هرکدام در دولت رفیقش خوار است و همانا کمتر چیزی که مؤمن در دولت باطل گرفتار آن می‌شود،سرپیچی فرزندان و ستمکاری برادران است و هیچ مؤمنی در دولت باطل آسایش نبیند جزاینکه پیش از مرگش یا درباره فرزندان یا درباره دارایی‌اش گرفتار شود تا خداوند او را از آنچه در دولت باطل به دست آورده،رها سازد و بهره‌اش را در دولت حق فراوان کند؛پس بردباری کن و مژده‌گیر.

باب در تفسیر گناهان

[٢٩٩۶]١-امام صادق علیه السّلام فرمود:گناهانی که نعمت‌ها را دگرگون سازند،تجاوز و ستم(به دیگران)است و گناهانی که موجب پشیمانی‌اند،کشتن است و آنهایی که بلاها فرود آورد،ستم است و آنهایی که پرده‌دری کنند،شراب‌خواری است و آن گناهانی که روزی را بند آورند،زنا می‌باشد و آنهایی که نابودی را زود رسانند،قطع‌رحم است و آنهایی که دعا را برگردانند و فضا را تیره‌وتار سازند، سرپیچی از پدر و مادر است.

[٢٩٩٧]٢-اسحاق عمار گوید:شنیدم که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:همواره پدرم

ص :٢٢٧

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:کان أبی علیه السّلام یقول نعوذ باللّه من الذّنوب الّتی تعجّل الفناء و تقرّب الآجال و تخلی الدّیار و هی قطیعة الرّحم و العقوق و ترک البرّ.

[٢٩٩٨]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أیّوب بن نوح أو بعض أصحابه عن أیّوب، عن صفوان بن یحیی قال:حدّثنی بعض أصحابنا،قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إذا فشا أربعة:ظهرت أربعة إذا فشا الزّنا ظهرت الزّلزلة و إذا فشا الجور فی الحکم احتبس القطر و إذا خفرت الذّمّة أدیل لأهل الشّرک من أهل الإسلام و إذا منعت الزّکاة ظهرت الحاجة.

باب نادر

[٢٩٩٩]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن محبوب،عن عبد العزیز العبدیّ،عن ابن أبی یعفور قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:قال اللّه عزّ و جلّ:إنّ العبد من عبیدی المؤمنین لیذنب الذّنب العظیم ممّا یستوجب به عقوبتی فی الدّنیا و الآخرة،فأنظر له فیما فیه صلاحه فی آخرته فأعجّل له العقوبة علیه فی الدّنیا لأجازیه بذلک الذّنب و أقدّر عقوبة ذلک الذّنب و أقضیه و أترکه علیه موقوفا غیر ممضی و لی فی إمضائه المشیئة و ما یعلم عبدی به،فأتردّد فی ذلک مرارا علی إمضائه ثمّ أمسک عنه فلا أمضیه کراهة لمساءته وحیدا عن إدخال المکروه علیه،فأتطوّل علیه بالعفو عنه و الصّفح محبّة لمکافاته لکثیر نوافله الّتی یتقرّب بها إلیّ فی لیله و نهاره،فأصرف ذلک البلاء عنه و قد قدّرته و قضیته و ترکته موقوفا و لی فی إمضائه المشیئة،ثمّ أکتب له عظیم أجر نزول ذلک البلاء و أدّخره و أوفّر

ص :٢٢٨

می‌فرمود:از گناهانی به خداوند پناه می‌بریم که نابودی را زود رسانند و مرگ‌ها را نزدیک سازند و خانه‌ها را ویران کنند و آن قطع‌رحم و سرپیچی فرزندان و وا گذاردن نیکی است.

[٢٩٩٨]٣-حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود:آن‌گاه که چهار چیز انتشار یابد، چهار چیز دیگر پدیدار گردد:هرگاه زنا شایع شد،زلزله پیدا شود و هرگاه حکم به ناحق انتشار یابد،باران بند آید و وقتی پیمان با ذمّی‌ها(کفاری که در ذمّه اسلام‌اند)شکسته شود،مشرکان بر مسلمانان حکومت کنند و آن‌گاه که زکات پرداخت نشود،نیازمندی پدید آید.

باب نادر

[٢٩٩٩]١-ابن ابو یعفور گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که خداوند عزّتمند فرموده است:همانا بنده‌ای از بندگان مؤمنم گناهی بزرگ می‌کند،از آن گناهانی که سزاوار کیفر من در دنیا و آخرت است و من به صلاحش در آخرت می‌نگرم و کیفرش را در دنیا پیش می‌اندازم و برای آن گناه مجازاتش می‌کنم،یا کیفرش را اندازه گرفته،حکمش را می‌دهم و رهایش کرده،اجرایش نمی‌کنم و آن را به خواست خودم وامی‌گذارم در حالی‌که بنده‌ام آن را نمی‌داند.آن‌گاه چندین بار در اجرایش دودل می‌شوم و سپس از آن دست می‌کشم و اجرایش نمی‌کنم؛زیرا ناخرسندی او را دوست نمی‌دارم.پس از ناخرسند کردن او رو می‌گردانم.و با عفو بخشایش از او می‌گذرم؛زیرا او را به جهت نافله‌های بسیارش که در شبانه‌روز برای من انجام می‌داد دوست می‌دارم.پس آن بلا را از او برمی‌گردانم.

با آن‌که برایش مقدّر کرده،حکمش را داده‌ام،اجرایش را رها کرده،آن را به خواست خودم واگذار می‌کنم.سپس پاداش بزرگ فرودآمدن آن بلا بر او را برایش می‌نویسم و ذخیره می‌کنم و پاداش‌اش را افزون می‌کنم تا او بلا را نفهمد

ص :٢٢٩

له أجره و لم یشعر به و لم یصل إلیه أذاه و أنا اللّه الکریم الرّءوف الرّحیم.

باب نادر أیضا

[٣٠٠٠]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عن ابن بکیر قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ، فقال هو: وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قال:قلت:لیس هذا أردت أرأیت ما أصاب علیّا و أشباهه من أهل بیته علیهما السّلام من ذلک؟فقال إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم کان یتوب إلی اللّه فی کلّ یوم سبعین مرّة من غیر ذنب.

[٣٠٠١]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن ابن محبوب،عن علیّ بن رئاب قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ أرأیت ما أصاب علیّا و أهل بیته من بعده هو بما کسبت أیدیهم و هم أهل بیت طهارة معصومون؟فقال:إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم کان یتوب إلی اللّه و یستغفره فی کلّ یوم و لیلة مائة مرّة من غیر ذنب،إنّ اللّه یخصّ أولیاءه بالمصائب لیأجرهم علیها من غیر ذنب.

[٣٠٠٢]٣-علیّ بن إبراهیم،رفعه قال:

لمّا حمل علیّ بن الحسین صلی اللّه علیهما إلی یزید بن معاویة فأوقف بین یدیه،قال یزید لعنه اللّه: وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ فقال علیّ بن الحسین علیهما السّلام:لیست هذه الآیة فینا إنّ فینا قول اللّه عزّ و جلّ:

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ

ص :٢٣٠

و آزاری به او نرسد.که منم خداوند بخششگر و دلسوز مهربان.

باب نادر دیگر

[٣٠٠٠]١-ابن بکیر گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ این آیه پرسیدم:

(و آنچه از رنج به شما می‌رسد به سبب چیزی است که خودتان به دست آورده‌اید).

[شورا(۴٢):٣٠]

حضرت ادامه دادند:(در حالی‌که از بسیاری درمی‌گذرد).[شورا(۴٢):٣٠]من عرض کردم:مقصودم این نبود.بفرمایید آیا آنچه به علی و همانندان او از خاندانش علیهم السّلام رسیده،از این مورد است؟فرمودند:همانا رسول خدا در هر روز هفتاد بار به پیشگاه خداوند توبه می‌کرد بی‌آن‌که گناهی کرده باشد.

[٣٠٠١]٢-علی رئاب گفت:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ این آیه(و آنچه از رنج به شما می‌رسد به سبب چیزی است که خودتان به دست آورده‌اید.)پرسیدم:بفرمایید آیا آنچه به علی و پس از او به خاندانش علیهم السّلام رسیده به سبب چیزی است که خودشان کرده‌اند در حالی‌که آنان خاندان طهارت‌اند و معصوم‌اند؟حضرت فرمودند:همانا رسول خدا در هر شبانه‌روز صدبار به پیشگاه خداوند توبه کرده، از او آمرزش می‌خواست بی‌آن‌که گناهی کرده باشد:همانا خداوند دوستانش را به مصائب،مخصوص کرده است تا بدون گناه پاداششان بدهد.

[٣٠٠٢]٣-علی ابراهیم در حدیثی بی‌سند گفته است:هنگامی که حضرت سجّاد علیه السّلام را به نزد یزید معاویه برده،در برابر او نگاه داشتند،یزید-خدایش لعنت کند-گفت:(و آنچه از مصیبت به شما می‌رسد به سبب چیزی است که خودتان به دست آورده‌اید.)حضرت سجّاد علیه السّلام فرمودند:این آیه دربارۀ ما نیست.بلکه این سخن خداوند عزّتمند دربارۀ ما است:(آنچه از مصیبت به زمین و به جان‌هاتان می‌رسد در کتابی است پیش از این‌که آن‌ها را به وجود آوریم.که این برای خدا آسان است.)[حدید(۵٧):٢٢]

ص :٢٣١

أَنْ نَبْرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ.

باب أنّ اللّه یدفع بالعامل عن غیر العامل

[٣٠٠٣]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن علیّ بن معبد،عن عبد اللّه بن القاسم،عن یونس بن ظبیان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه لیدفع بمن یصلّی من شیعتنا عمّن لا یصلّی من شیعتنا و لو أجمعوا علی ترک الصّلاة لهلکوا؛و إنّ اللّه لیدفع بمن یزکّی من شیعتنا عمّن لا یزکّی و لو أجمعوا علی ترک الزّکاة لهلکوا و إنّ اللّه لیدفع بمن یحجّ من شیعتنا عمّن لا یحجّ و لو أجمعوا علی ترک الحجّ لهلکوا و هو قول اللّه عزّ و جلّ: وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ فو اللّه ما نزلت إلاّ فیکم و لا عنی بها غیرکم.

باب أنّ ترک الخطیئة أیسر من طلب التّوبة

[٣٠٠۴]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن بعض أصحابه،عن أبی العبّاس البقباق[قال:]

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:ترک الخطیئة أیسر من طلب التّوبة و کم من شهوة ساعة أورثت حزنا طویلا و الموت فضح الدّنیا فلم یترک لذی لبّ فرحا.

باب الاستدراج

[٣٠٠۵]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن عبد اللّه بن جندب،عن سفیان بن السّمط قال:

ص :٢٣٢

خداوند به وسیلۀ عامل بلا را از غیرعامل رفع می‌کند

[٣٠٠٣]١-یونس ظبیان روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:همانا خداوند به وسیلۀ کسی از شیعیان ما که نماز می‌گزارد از شیعه‌ای که نماز نمی‌گذارد رفع بلا می‌کند.ولی اگر همگی نماز را ترک کنند نابود می‌شوند.

و همانا خداوند به سبب شیعه‌ای که زکات می‌دهد از شیعه‌ای که زکات نمی‌دهد رفع بلا می‌کند ولی اگر همگی ترک زکات کنند،نابود می‌شوند.و همانا خداوند به سبب شیعه‌ای که حجّ می‌گزارد از شیعه‌ای که حجّ نمی‌گذارد رفع بلا می‌کند ولی اگر همگی حجّ را ترک کنند،نابود می‌شوند و این سخن خداوند عزّتمند است که فرمود:(و اگر خداوند برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر پس نمی‌راند، زمین تباه می‌گشت ولی خداوند صاحب احسان بر جهانیان است.)[بقره(٢):٢۵١]و به خدا سوگند که این جز دربارۀ شما نازل نشده و جز شما را قصد نکرده است.

ترک‌گناه آسان‌تر از جست‌وجوی توبه است

[٣٠٠۴]١-ابو عبّاس بقباق از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند:ترک‌گناه آسان‌تر از به دنبال توبه رفتن است.و بسا ساعتی هوس که اندوهی دراز به‌جا می‌گذارد که مرگ،دنیا را رسوا کرده،برای هیچ خردمندی،شادی نگذاشته است.

استدراج

[٣٠٠۵]١-سفیان سمط روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:همانا

ص :٢٣٣

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ اللّه إذا أراد بعبد خیرا فأذنب ذنبا أتبعه بنقمة و یذکّره الاستغفار و إذا أراد بعبد شرّا فأذنب ذنبا أتبعه بنعمة لینسیه الاستغفار و یتمادی بها و هو قول اللّه عزّ و جلّ: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَعْلَمُونَ بالنّعم عند المعاصی.

[٣٠٠۶]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن ابن محبوب،عن ابن رئاب،عن بعض أصحابه قال:

سئل أبو عبد اللّه علیه السّلام عن الاستدراج فقال:هو العبد یذنب الذّنب فیملی له و تجدّد له عندها النّعم فتلهیه عن الاستغفار من الذّنوب فهو مستدرج من حیث لا یعلم.

[٣٠٠٧]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن سنان،عن عمّار بن مروان،عن سماعة بن مهران قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَعْلَمُونَ قال:هو العبد یذنب الذّنب فتجدّد له النّعمة معه،تلهیه تلک النّعمة عن الاستغفار من ذلک الذّنب.

[٣٠٠٨]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن القاسم بن محمّد،عن سلیمان بن داود المنقریّ،عن حفص بن غیاث،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کم من مغرور بما قد أنعم اللّه علیه و کم من مستدرج بستر اللّه علیه و کم من مفتون بثناء النّاس علیه.

باب محاسبة العمل

[٣٠٠٩]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه و عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد

ص :٢٣۴

وقتی خدا برای بنده‌ای خیر بخواهد،چون گناه کند،او را با کیفری دنبال کرده، آمرزش‌خواهی را به خاطرش می‌اندازد و چون بدی بنده‌ای را بخواهد و او گناه بکند،او را با نعمت دنبال می‌کند تا آمرزش‌خواهی را از خاطرش بردارد و او آن را ادامه دهد.و این سخن خداوند عزّتمند است که فرمود:(و به تدریج از راهی که نمی‌دانند گرفتارشان خواهیم کرد.)[اعراف(٧):١٨٢]یعنی به وسیلۀ نعمت در هنگام گناه.

[٣٠٠۶]٢-یکی از اصحاب گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ استدراج پرسیدند.حضرت فرمود:استدراج این است که بنده‌ای گناه کند و آن‌گاه به او مهلت داده شود و نعمت‌ها برایش تازه شود تا او را از آمرزش‌خواهی برای گناهان غافل کند.و او از جایی که نمی‌داند،گرفتار شود.

[٣٠٠٧]٣-سماعۀ مهران گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ این آیه پرسیدم:(و از جایی که نمی‌دانند گرفتارشان خواهیم کرد.)حضرت فرمودند:او بنده‌ای است که وقتی گناه می‌کند،نعمت‌ها برایش تازه می‌شود تا او را از آمرزش خواهی برای گناهان غافل کند.

[٣٠٠٨]۴-حفص غیاث روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:بسا کسی که به نعمتی که خداوند به او داده مغرور می‌شود و بسا کسی که به پرده‌پوشی خدا گرفتار می‌شود و بساکسی که با ستایش‌های مردم فریب می‌خورد.

حسابرسی عمل

[٣٠٠٩]١-ابو حمزه از حضرت سجّاد علیه السّلام روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام

ص :٢٣۵

جمیعا،عن الحسن بن محبوب،عن علیّ بن رئاب،عن أبی حمزة،عن علیّ بن الحسین علیهما السّلام قال:

کان أمیر المؤمنین علیه السّلام یقول:إنّما الدّهر ثلاثة أیّام أنت فیما بینهنّ:مضی أمس بما فیه فلا یرجع أبدا،فإن کنت عملت فیه خیرا لم تحزن لذهابه و فرحت بما استقبلته منه و إن کنت قد فرّطت فیه فحسرتک شدیدة لذهابه و تفریطک فیه و أنت فی یومک الّذی أصبحت فیه من غد فی غرّة و لا تدری لعلّک لا تبلغه و إن بلغته لعلّ حظّک فیه فی التّفریط مثل حظّک فی الأمس الماضی عنک، فیوم من الثّلاثة قد مضی أنت فیه مفرّط؛و یوم تنتظره لست أنت منه علی یقین من ترک التّفریط و إنّما هو یومک الّذی أصبحت فیه و قد ینبغی لک أن عقلت و فکّرت فیما فرّطت فی الأمس الماضی ممّا فاتک فیه من حسنات ألاّ تکون اکتسبتها و من سیّئات ألاّ تکون أقصرت عنها و أنت مع هذا مع استقبال غد علی غیر ثقة من أن تبلغه و علی غیر یقین من اکتساب حسنة أو مرتدع عن سیّئة محبطة،فأنت من یومک الّذی تستقبل علی مثل یومک الّذی استدبرت، فاعمل عمل رجل لیس یأمل من الأیّام إلاّ یومه الّذی أصبح فیه و لیلته،فاعمل أودع و اللّه المعین علی ذلک.

[٣٠١٠]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن إبراهیم بن عمر الیمانیّ،عن أبی الحسن الماضی صلوات اللّه علیه قال:

لیس منّا من لم یحاسب نفسه فی کلّ یوم،فإن عمل حسنا استزاد اللّه و إن عمل سیّئا استغفر اللّه منه و تاب إلیه.

[٣٠١١]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن النّعمان،عن إسحاق بن عمّار،عن أبی النّعمان العجلیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ص :٢٣۶

می‌فرمود:همانا روزگار سه روز است که تو در میان آن سه روز هستی:دیروز که با آنچه در آن بوده،گذشته است و هرگز بازنمی‌گردد،که اگر در آن نیکویی کرده باشی برای رفتن‌اش اندوه نخورده،بلکه برای آنچه از او می‌رسد،شاد می‌شوی و اگر در آن کوتاهی کرده‌ای،برای از دست رفتن آن و کوتاهی‌ات سخت افسوس می‌خوری.و تو در همین روزی که به صبحش رسانده‌ای از فردایت آگاه نیستی و نمی‌دانی که به فردا می‌رسی و اگر هم برسی شاید بهره‌ات از کوتاهی در آن همانند بهره‌ات در روزی باشد که از تو سپری شده است.پس روزی از آن سه روز سپری شده و تو در آن کوتاهی کرده‌ای و روزی هم هست که تو منتظرش هستی و یقین نداری که کوتاهی‌ات را در آن کنار بگذاری.و روز تو روزی است که آن را به صبح رسانده‌ای و برای تو سزاوار است در چیزی که در دیروز سپری شده بیندیشی،از نیکی‌هایی که انجامش نداده‌ای و از زشتی‌هایی که از آن‌ها دست نکشیده‌ای و در این‌که رو به فردایی داری که اطمینان نداری به آن می‌رسی و نیز یقین نداری که نیکی‌ای انجام می‌دهی یا از زشتی تباه‌کننده‌ای دست می‌کشی.پس تو در روزی هستی که دیروز به انتظارش نشسته بودی،پس چنان مردی عمل کن که گویا از روزگار جز به همین روز و شبی که در آن است امید ندارد.پس یا عمل کن یا ترک کن که خدا بر آن یاری کننده است.

[٣٠١٠]٢-ابراهیم بن عمر یمانی روایت کرده که حضرت کاظم علیه السّلام فرمودند:از ما نیست کسی که هر روز خودش را به حساب نکشد.تا اگر نیکی کرده، افزونی‌اش را از خداوند بخواهد و اگر گناهی کرده،از خدا آمرزش بخواهد و به پیشگاهش توبه کند.

[٣٠١١]٣-ابو نعمان عجلی روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:ای ابو

ص :٢٣٧

یا أبا النّعمان،لا یغرّنّک النّاس من نفسک فإنّ الأمر یصل إلیک دونهم و لا تقطع نهارک بکذا و کذا فإنّ معک من یحفظ علیک عملک و أحسن فإنّی لم أر شیئا أحسن درکا و لا أسرع طلبا من حسنة محدثة لذنب قدیم.

عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن بعض أصحابنا،عن أبی النّعمان مثله.

[٣٠١٢]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن بعض أصحابنا،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال:اصبروا علی الدّنیا فإنّما هی ساعة،فما مضی منه فلا تجد له ألما و لا سرورا و ما لم یجی فلا تدری ما هو و إنّما هی ساعتک الّتی أنت فیها فاصبر فیها علی طاعة اللّه و اصبر فیها عن معصیة اللّه.

[٣٠١٣]۵-عنه،عن بعض أصحابنا،رفعه قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:احمل نفسک لنفسک فإن لم تفعل لم یحملک غیرک.

[٣٠١۴]۶-عنه،رفعه قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام لرجل:إنّک قد جعلت طبیب نفسک و بیّن لک الدّاء و عرّفت آیة الصّحّة و دللت علی الدّواء،فانظر کیف قیامک علی نفسک.

[٣٠١۵]٧-عنه،رفعه قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام لرجل،اجعل قلبک قرینا برّا أو ولدا واصلا و اجعل عملک والدا تتّبعه و اجعل نفسک عدوّا تجاهدها و اجعل مالک عاریّة تردّها.

[٣٠١۶]٨-[و]عنه،رفعه قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:اقصر نفسک عمّا یضرّها من قبل أن تفارقک،واسع فی فکاکها کما تسعی فی طلب معیشتک،فإنّ نفسک رهینة بعملک.

ص :٢٣٨

نعمان مردم تو را دربارۀ خودت مغرور نکنند؛زیرا جزا به تو می‌رسد نه به آنان.

و روزت را با چنین و چنان پایان نده؛زیرا به همراهت کسی است که عملت را به زیان تو نگاه می‌دارد.و نیکی کن؛زیرا من چیزی جبران‌کننده‌تر و شتابان‌تر از نیکی برای گناهی کهنه ندیده‌ام.

این حدیث با سلسله راویان دیگری نیز روایت شده است.

[٣٠١٢]۴-یکی از اصحاب روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:در خوشی‌های دنیا شکیبایی کنید؛زیرا دنیا ساعتی بیش نیست که آنچه از آن گذشته است نه دردی دارد و نه شادی‌ای.و آنچه هنوز نیامده،تو نمی‌دانی چیست.

چیزی که هست همین ساعتی است که تو در آن هستی،پس در این ساعت به فرمانبری از خدا و دوری از نافرمانی خدا شکیبایی کن.

[٣٠١٣]۵-یکی از اصحاب حدیثی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:خودت را خودت بردار که اگر چنین نکنی،دیگران تو را نخواهند برداشت.

[٣٠١۴]۶-همو حدیثی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام به مردی فرمودند:

همانا تو را طبیب جان خودت قرارداده‌اند.بیماری برایت آشکار شده و نشانۀ تندرستی شناسانده شده است و تو به درمان،راهنمایی شده‌ای.پس بنگر که چگونه برای خودت قیام می‌کنی.

[٣٠١۵]٧-همو حدیثی روایت کرده که آن حضرت به مردی فرمودند:دلت را همدمی نیک یا فرزندی پیونددار کن.عملت را پدری قراربده که او را دنبال می‌کنی.نفست را دشمنی بدان که با او به جنگ می‌پردازی و مالت را امانتی بدان که آن را بازخواهی گرداند.

[٣٠١۶]٨-و همو حدیثی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

خودت را از آنچه به تو زیان می‌رساند،بازبدار.پیش از آن‌که از تو جدا شود.

و در نجات جانت بکوش چنان‌که در جست‌وجوی روزی می‌کوشی؛زیرا جانب در گرو عمل تو است.

ص :٢٣٩

[٣٠١٧]٩-عنه،عن بعض أصحابه،رفعه قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:کم من طالب للدّنیا لم یدرکها و مدرک لها قد فارقها، فلا یشغلنّک طلبها عن عملک و التمسها من معطیها و مالکها فکم من حریص علی الدّنیا قد صرعته و اشتغل بما أدرک منها عن طلب آخرته حتّی فنی عمره و أدرکه أجله.

و قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:المسجون من سجنته دنیاه عن آخرته.

[٣٠١٨]١٠-و عنه،رفعه عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال إذا أتت علی الرّجل أربعون سنة قیل له:خذ حذرک فإنّک غیر معذور و لیس ابن الأربعین بأحقّ بالحذر من ابن العشرین فإنّ الّذی یطلبهما واحد و لیس براقد،فاعمل لما أمامک من الهول و دع عنک فضول القول.

[٣٠١٩]١١-عنه،عن علیّ بن الحکم،عن حسّان عن زید الشّحّام قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:خذ لنفسک من نفسک،خذ منها فی الصّحّة قبل السّقم و فی القوّة قبل الضّعف و فی الحیاة قبل الممات.

[٣٠٢٠]١٢-عنه،عن علیّ بن الحکم،عن هشام بن سالم،عن بعض أصحابه، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ النّهار إذا جاء قال:یا ابن آدم،اعمل فی یومک هذا خیرا أشهد لک به عند ربّک یوم القیامة،فإنّی لم آتک فیما مضی و لا آتیک فیما بقی؛و إذا جاء اللّیل قال مثل ذلک.

[٣٠٢١]١٣-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن أحمد بن محمّد، عن شعیب بن عبد اللّه،عن بعض أصحابه،رفعه قال:

جاء رجل إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال:یا أمیر المؤمنین،أوصنی بوجه من

ص :٢۴٠

[٣٠١٧]٩-یکی از اصحاب حدیثی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

بسا دنبال‌کنندۀ دنیا که به آن نرسیده است و به دنیا رسیده‌ای که از آن جدا شده است.پس جست‌وجوی دنیا تو را از عملت بازندارد.و دنیا را از عطاکننده و دارندۀ آن بخواه.چه‌بسا آزمند دنیا که دنیا او را به خاک افکنده و با آنچه به آن رسیده،از جست‌وجوی آخرت بازمانده است تا عمرش تمام شود و أجلش برسد.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:زندانی کسی است که دنیایش،او را از جست و جوی آخرت بازداشته است.

[٣٠١٨]١٠-همو در حدیثی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:وقتی مردی چهل ساله شود به او می‌گویند:تو باید مراقب خودت باشی؛زیرا دیگر بهانه‌ای نداری.ولی مردی چهل ساله به مراقبت کردن سزاوارتر از مردی بیست ساله نیست؛زیرا آنچه به دنبال ایشان است یک چیز است که در خواب هم نیست.پس برای آنچه در پیش داری که هراس است،عمل کرده،زیادی سخن را رها کن.

[٣٠١٩]١١-زید شحّام روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:خودت را از خودت نگاه‌دار:در تندرستی پیش از بیماری،در توانایی پیش از ناتوانی و در زندگی پیش از مرگ.

[٣٠٢٠]١٢-یکی از اصحاب روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:همانا وقتی روز می‌آید،می‌گوید:ای پسر آدم در این روزت نیکی انجام بده تا در روز قیامت در پیشگاه پروردگارت به سود تو گواهی بدهم؛زیرا من نه در آنچه سپری شده و نه در آنچه به آمدنش مانده است به نزدت نمی‌آیم.و چون شب هم بیاید مانند آن را می‌گوید.

[٣٠٢١]١٣-یکی از اصحاب گفته است:مردی به نزد امیر مؤمنان علیه السّلام آمده، عرض کرد:ای امیر مؤمنان مرا به صورتی از نیکی سفارش کن تا به سبب آن

ص :٢۴١

وجوه البرّ أنجو به،قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:أیّها السّائل،استمع ثمّ استفهم ثمّ استیقن ثمّ استعمل و اعلم أنّ النّاس ثلاثة:زاهد و صابر و راغب؛فأمّا الزّاهد فقد خرجت الأحزان و الأفراح من قلبه فلا یفرح بشیء من الدّنیا و لا یأسی علی شیء منها فاته،فهو مستریح و أمّا الصّابر فإنّه یتمنّاها بقلبه فإذا نال منها ألجم نفسه عنها لسوء عاقبتها و شنانها،لو اطّلعت علی قلبه عجبت من عفّته و تواضعه و حزمه و أمّا الرّاغب فلا یبالی من أین جاءته الدّنیا من حلّها أو[من] حرامها و لا یبالی ما دنّس فیها عرضه و أهلک نفسه و أذهب مروءته،فهم فی غمرة یضطربون.

[٣٠٢٢]١۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن سنان،عن محمّد بن حکیم،عمّن حدّثه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه:لا یصغر ما ینفع یوم القیامة،و لا یصغر ما یضرّ یوم القیامة فکونوا فیما أخبرکم اللّه عزّ و جلّ کمن عاین.

[٣٠٢٣]١۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه و علیّ بن محمّد القاسانیّ جمیعا،عن القاسم بن محمّد،عن سلیمان المنقریّ،عن حفص بن غیاث قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إن قدرت أن لا تعرف فافعل و ما علیک ألاّ یثنی علیک النّاس و ما علیک أن تکون مذموما عند النّاس إذا کنت محمودا عند اللّه.

ثمّ قال:قال أبی علیّ بن أبی طالب علیه السّلام:لا خیر فی العیش إلاّ لرجلین:رجل یزداد کلّ یوم خیرا و رجل یتدارک منیّته بالتّوبة و أنّی له بالتّوبة و اللّه لو سجد حتّی ینقطع عنقه ما قبل اللّه تبارک و تعالی منه إلاّ بولایتنا أهل البیت،ألا و من عرف حقّنا و رجا الثّواب فینا[و]رضی بقوته نصف مدّ فی کلّ یوم و ما ستر عورته و ما أکنّ رأسه و هم و اللّه فی ذلک خائفون وجلون ودّوا أنّه حظّهم من

ص :٢۴٢

نجات یابم.امیر مؤمنان علیه السّلام فرمودند:ای پرسشگر گوش بسپار،سپس بفهم و سپس یقین کرده،آن‌گاه به کار ببند و بدان‌که مردم سه گروه‌اند:پارسا و شکیبا و آزمند.پارسا که اندوه‌ها و شادمانی‌ها از دلش بیرون رفته،نه به چیزی از دنیا شاد می‌شود و نه به چیزی از دنیا که از دست داده،اندوه می‌خورد،او آسوده است.و شکیبا که در دل آرزوی دنیا می‌کند و چون به آن دست یابد،به جهت سرانجام بد و زشتی آن بر نفسش لگام می‌زند.اگر به دل او آگاه شوی از پاکی‌اش و فروتنی و دوراندیشی‌اش شگفت‌زده می‌شوی.امّا آزمند که اهمیّت نمی‌دهد دنیا از کجا به سویش آمده است از حلال یا از حرام.و اهمیّت نمی‌دهد که آبرویش در آن آلوده شود،جانش را نابود کند و جوانمردی‌اش از میان برود،که آنان در گردابی سرگردان‌اند.

[٣٠٢٢]١۴-مردی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که امیر مؤمنان-درود خدا بر او-فرمودند:آنچه در روز قیامت سودمند یا زیانمند باشد،کوچک نیست.

پس در آنچه خداوند به شما خبر داده همانند کسی باشید که به چشم دیده است.

[٣٠٢٣]١۵-حفص غیاث گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:اگر توانستی که شناخته نشوی چنان کن.چه باکی بر تو است که مردم تو را نستایند و چه باکی است که نزد مردم نکوهیده باشی وقتی نزد خداوند ستوده هستی.سپس فرمودند:پدرم علی ابو طالب علیه السّلام فرموده است:در زندگی خیری نیست مگر برای دو کس.کسی که در هر روز نیکی‌ای می‌افزاید و مردی که مرگش را با توبه جبران کند،و کجا توبه تواند کند.به خدا سوگند اگر چنان سجده کند که گردنش بیفتد خداوند پاک و والا جز به سبب ولایت ما خاندان از او نمی‌پذیرد.آگاه باشید که هرکس حقّ ما را بشناسد و در راه ما امید پاداش داشته باشد به خوراک نیم‌مدّ در هر روز و پوشانندۀ شرمگاهش و آنچه سرش را می‌پوشاند خرسند است.و آنان به خدا سوگند در این اندک نیز هراسان و لرزان‌اند و دوست دارند که بهرۀ‌شان از دنیا همان باشد و خداوند عزّتمند نیز چنین آنان را وصف کرده و فرموده است:

ص :٢۴٣

الدّنیا و کذلک وصفهم اللّه عزّ و جلّ فقال: وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ مٰا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ، ثمّ قال:ما الّذی آتوا آتوا؟و اللّه مع الطّاعة المحبّة و الولایة و هم فی ذلک خائفون،لیس خوفهم خوف شکّ و لکنّهم خافوا أن یکونوا مقصّرین فی محبّتنا و طاعتنا.

[٣٠٢۴]١۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن محبوب،عن إبراهیم بن مهزم،عن الحکم بن سالم قال:

دخل قوم فوعظهم ثمّ قال:ما منکم من أحد إلاّ و قد عاین الجنّة و ما فیها و عاین النّار و ما فیها إن کنتم تصدّقون بالکتاب.

[٣٠٢۵]١٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة قال:

سمعت أبا الحسن علیه السّلام یقول:لا تستکثروا کثیر الخیر و تستقلّوا قلیل الذّنوب فإنّ قلیل الذّنوب یجتمع حتّی یصیر کثیرا و خافوا اللّه فی السّرّ حتّی تعطوا من أنفسکم النّصف و سارعوا إلی طاعة اللّه و اصدقوا الحدیث و أدّوا الأمانة فإنّما ذلک لکم و لا تدخلوا فیما لا یحلّ لکم فإنّما ذلک علیکم.

[٣٠٢۶]١٨-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن محبوب،عن أبی أیّوب،عن محمّد بن مسلم،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

سمعته یقول:ما أحسن الحسنات بعد السّیّئات و ما أقبح السّیّئات بعد الحسنات.

[٣٠٢٧]١٩-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن أبی عبد اللّه،عن ابن فضّال، عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّکم فی آجال مقبوضة و أیّام معدودة و الموت یأتی بغتة،من یزرع خیرا

ص :٢۴۴

(و از آنچه به ایشان داده شده،می‌دهند در حالی‌که دل‌هاشان بیمناک است که به سوی پروردگارشان بازخواهند گشت.)[مؤمنون(٢٣):۶٠]سپس حضرت فرمود:چه چیزی به آنان داده شده است؟به خدا سوگند به آنان همراه فرمانبری،این محبّت و ولایت داده شده است و در آن هراسان‌اند نه که هراسشان،از تردید باشد بلکه می‌ترسند که در محبّت و فرمانبری از ما کوتاهی بکنند.

[٣٠٢۴]١۶-حکم سالم گفته است:مردمی به نزد آن حضرت آمدند و حضرت موعظه‌شان کرده،فرمودند:کسی از شما نیست که بهشت و آنچه را در آن است و دوزخ و آنچه را در آن است به چشم ندیده باشد اگر این کتاب[قرآن]را راست می‌دانید.

[٣٠٢۵]١٧-سماعه گفته است:از حضرت ابو الحسن علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:نیکی زیاد را بسیار نشمارید و گناه اندک را کم نشمارید؛زیرا گناهان اندک جمع شده، بسیار می‌گردند.و از خدا در نهان بهراسید تا با خودتان انصاف بورزید.به اطاعت خدا شتاب کنید،راستگو باشید و امانت را ادا کنید که همانا آن به سود شما است و در آنچه برای شما حلال نیست،داخل نشوید که به زیان شما است.

[٣٠٢۶]١٨-محمّد مسلم گفته است:از حضرت باقر علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:چه زیبا است نیکی پس از گناه و چه زشت است گناه پس از نیکی.

[٣٠٢٧]١٩-مردی روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:شما در مدّت‌هایی

ص :٢۴۵

یحصد غبطة و من یزرع شرّا یحصد ندامة و لکلّ زارع ما زرع و لا یسبق البطیء منکم حظّه و لا یدرک حریص ما لم یقدّر له،من أعطی خیرا فاللّه أعطاه و من وقی شرّا فاللّه وقاه.

[٣٠٢٨]٢٠-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن بعض أصحابه،عن الحسن بن علیّ بن أبی عثمان،عن واصل،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

جاء رجل إلی أبی ذرّ فقال:یا أبا ذرّ،ما لنا نکره الموت؟فقال:لأنّکم عمرتم الدّنیا و أخربتم الآخرة فتکرهون أن تنقلوا من عمران إلی خراب؛فقال له:فکیف تری قدومنا علی اللّه؟فقال:أمّا المحسن منکم فکالغائب یقدم علی أهله و أمّا المسیء منکم فکالآبق یردّ علی مولاه،قال:فکیف تری حالنا عند اللّه؟قال:اعرضوا أعمالکم علی الکتاب،إنّ اللّه یقول: إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ* وَ إِنَّ الْفُجّٰارَ لَفِی جَحِیمٍ؛ قال:فقال الرّجل:فأین رحمة اللّه؟قال:رحمة اللّه قریب من المحسنین.قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:و کتب رجل إلی أبی ذرّ رضی اللّه عنه:یا أبا ذرّ،أطرفنی بشیء من العلم،فکتب إلیه أنّ العلم کثیر و لکن إن قدرت أن لا تسیء إلی من تحبّه فافعل،قال:فقال له الرّجل:و هل رأیت أحدا یسیء إلی من یحبّه؟فقال له:نعم،نفسک أحبّ الأنفس إلیک فإذا أنت عصیت اللّه فقد أسأت إلیها.

[٣٠٢٩]٢١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمعته یقول:اصبروا علی طاعة اللّه و تصبّروا عن معصیة اللّه فإنّما الدّنیا ساعة،فما مضی فلیس تجد له سرورا و لا حزنا و ما لم یأت فلیس تعرفه،

ص :٢۴۶

معلوم و روزگاری اندک‌شمار هستید در حالی‌که مرگ ناگهانی می‌آید.هرکس نیکی بکارد،غبطه می‌درود و هرکس بدی بکارد،پشیمانی می‌درود.و برای هر کشتکاری همان چیزی است که کاشته است.آن‌که کندرو است بهره‌اش از او پیش نمی‌افتد و آزمند به آنچه برایش مقدّر نیست دست نمی‌یابد.هرکس که به او نیکی‌ای داده شده،خدا به او داده است و هرکس که از بدی نگاه داشته می‌شود خدا او را نگاه می‌دارد.

[٣٠٢٨]٢٠-عبد اللّه سنان روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:مردی به نزد ابو ذر آمده،گفت:ای ابو ذر چرا ما مرگ را نمی‌پسندیم؟او گفت:زیرا شما دنیا را آباد ساخته،آخرت‌تان را خراب کرده‌اید بنابراین نمی‌پسندید که از آبادی به خرابی کوچ کنید.آن مرد گفت:ورودمان به پیشگاه خدا را چگونه می‌بینی؟ ابو ذر گفت:نیکوکارتان همچون سفرکرده‌ای است که به سوی خانواده‌اش باز می‌گردد و بدکارتان همچون بنده‌ای فراری است که به نزد سرورش بازگردانده می‌شود.او گفت:احوالمان را در نزد خداوند چگونه می‌بینی؟گفت:اعمالتان را بر این کتاب عرضه کنید که خداوند می‌فرماید:(همانا نیکان در نعمت‌ها هستند.

و همانا گنهکاران در دوزخ‌اند.)[انفطار(٨٢):١٣ و ١۴]آن مرد گفت:پس رحمت خداوند کجا قرار می‌گیرد؟ابو ذر گفت:رحمت خداوند به نیکوکاران نزدیک است.حضرت صادق علیه السّلام فرمود:و مردی به ابو ذر-خدایش از او خرسند باد- نوشت:ای ابو ذر چیز تازه‌ای از علم به من عرضه کن.ابو ذر به او نوشت که همانا علم بسیار است ولی اگر توانستی به آن‌که دوستش داری بدی نکنی،چنان بکن.

آن مرد به او گفت:مگر تو کسی را دیده‌ای که به آن‌که دوستش دارد بدی کند؟ ابو ذر گفت:بله،جان تو محبوب‌ترین جان‌ها در نزد تو است و وقتی تو خدا را نافرمانی کنی،به او بدی کرده‌ای.

[٣٠٢٩]٢١-سماعه گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:به فرمانبری از خدا شکیبایی کنید و به نافرمانی نکردن از خدا تاب بیاورید که دنیا ساعتی بیش نیست.آنچه سپری شده،نه شادمانی و نه اندوه دارد و آنچه نیامده آن را نمی‌شناسید.

ص :٢۴٧

فاصبر علی تلک السّاعة الّتی أنت فیها فکأنّک قد اغتبطت.

[٣٠٣٠]٢٢-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن رجل، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال الخضر لموسی علیهما السّلام:یا موسی،إنّ أصلح یومیک الّذی هو أمامک فانظر أیّ یوم هو و أعدّ له الجواب فإنّک موقوف و مسئول و خذ موعظتک من الدّهر فإنّ الدّهر طویل قصیر،فاعمل کأنّک تری ثواب عملک لیکون أطمع لک فی الآخرة فإنّ ما هو آت من الدّنیا کما هو قد ولّی منها.

[٣٠٣١]٢٣-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن یعقوب بن یزید،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قیل لأمیر المؤمنین علیه السّلام:عظنا و أوجز،فقال:الدّنیا حلالها حساب و حرامها عقاب و أنّی لکم بالرّوح و لمّا تأسّوا بسنّة نبیّکم تطلبون ما یطغیکم و لا ترضون ما یکفیکم.

باب من یعیب النّاس

[٣٠٣٢]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه و عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد جمیعا،عن ابن أبی نجران،عن عاصم بن حمید،عن أبی حمزة الثّمالیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ أسرع الخیر ثوابا البرّ و إنّ أسرع الشّرّ عقوبة البغی و کفی بالمرء عیبا أن یبصر من النّاس ما یعمی عنه من نفسه أو یعیّر النّاس بما لا یستطیع ترکه أو یؤذی جلیسه بما لا یعنیه.

[٣٠٣٣]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن

ص :٢۴٨

پس بر این یک ساعتی که در آن هستید،شکیبایی کنید تا خرسند گردید.

[٣٠٣٠]٢٢-مردی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که حضرت خضر به موسی علیهما السّلام گفت:ای موسی بهترین روز تو همان است که در پیش روی تو است پس ببین که آن کدام روز است و پاسخ آن روز را آماده کن؛زیرا تو را می‌ایستانند و می‌پرسند.و پند روزگار را دریاب که روزگار هم دراز و هم کوتاه است.و چنان عمل کن که گویا پاداش عملت را می‌بینی تا تو را به آخرت آزمندتر کند؛زیرا دنیایی که روی می‌آورد همان است که پشت کرده بود.

[٣٠٣١]٢٣-مردی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که به امیر مؤمنان علیه السّلام گفتند:ما را اندرز ده ولی کوتاه بگو.فرمود:حلال دنیا حساب دارد و حرامش، کیفر.شما کجا آسوده گردید وقتی به سنّت پیامبرتان اقتدا نکرده‌اید.به دنبال چیزی می‌روید که سرکش‌تان می‌کند و به آنچه شما را بس است،خرسند نیستید.

دربارۀ کسی که از مردم عیب‌جویی می‌کند

[٣٠٣٢]١-ابو حمزۀ ثمالی روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:همانا شتابان‌ترین خیر به سوی پاداش،نیکی است و شتابان‌ترین بدی به سوی کیفر، ستم است.و برای مرد همین عیب بس که در مردم چیزی ببیند که در خودش آن را نمی‌بیند یا مردم را برای آنچه خودش نمی‌تواند ترک کند نکوهش کند یا هم‌نشین خود را به سبب چیزی که به او مربوط نیست،آزار کند.

[٣٠٣٣]٢-ابو حمزه از حضرت سجّاد علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا-درود

ص :٢۴٩

النّعمان،عن ابن مسکان،عن أبی حمزة قال:

سمعت علیّ بن الحسین علیهما السّلام یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:کفی بالمرء عیبا أن یبصر من النّاس ما یعمی علیه من نفسه و أن یؤذی جلیسه بما لا یعنیه.

[٣٠٣۴]٣-محمّد بن یحیی،عن الحسین بن إسحاق،عن علیّ بن مهزیار،عن حمّاد بن عیسی،عن الحسین بن مختار،عن بعض أصحابه،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

کفی بالمرء عیبا أن یتعرّف من عیوب النّاس ما یعمی علیه من أمر نفسه،أو یعیب علی النّاس أمرا هو فیه لا یستطیع التّحوّل عنه إلی غیره،أو یؤذی جلیسه بما لا یعنیه.

[٣٠٣۵]۴-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن أبی عبد الرّحمن الأعرج و عمر بن أبان،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر و علیّ بن الحسین صلوات اللّه علیه قالا:

إنّ أسرع الخیر ثوابا البرّ و أسرع الشّرّ عقوبة البغی و کفی بالمرء عیبا أن ینظر فی عیوب غیره ما یعمی علیه من عیب نفسه أو یؤذی جلیسه بما لا یعنیه أو ینهی النّاس عمّا لا یستطیع ترکه

باب أنّه لا یؤاخذ المسلم بما عمل فی الجاهلیّة

[٣٠٣۶]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن جمیل بن صالح،عن أبی عبیدة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ ناسا أتوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم بعد ما أسلموا فقالوا:یا رسول اللّه،أیؤخذ الرّجل منّا بما کان عمل فی الجاهلیّة بعد إسلامه؟فقال لهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:

من حسن إسلامه و صحّ یقین إیمانه لم یؤاخذه اللّه تبارک و تعالی بما عمل

ص :٢۵٠

خدا بر او و خاندانش باد-فرمودند:برای مرد همین عیب بس که در مردم چیزی ببیند که همان را در خودش نمی‌بیند و با چیزی که به او مربوط نیست هم‌نشین‌اش را آزار کند.

[٣٠٣۴]٣-یکی از اصحاب روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:برای مرد همین عیب بس که عیب‌های مردم را جست‌وجو کند و همان را در خودش نبیند یا بر مردم چیزی را عیب بگیرد که در خود او هست و نمی‌تواند از آن بازگردد،یا هم‌نشین‌اش را با چیزی که به او مربوط نیست آزار کند.

[٣٠٣۵]۴-ابو حمزه روایت کرده که حضرت باقر و سجّاد علیهما السّلام فرمودند:همانا شتابان‌ترین خیر به سوی پاداش نیکی است و شتابان‌ترین بدی به کیفر،ستم است.و برای مرد همین عیب بس که عیب‌های دیگران را ببیند و عیب خودش را نبیند یا هم‌نشین‌اش را با آنچه به او مربوط نیست آزار کند یا مردم را از چیزی بازدارد که خودش نمی‌تواند آن را ترک کند.

مسلمان برای آنچه در جاهلیت کرده،گرفتار نمی‌شود

[٣٠٣۶]١-ابو عبیده از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که مردمی پس از این‌که اسلام آوردند به نزد رسول خدا آمده،عرض کردند:ای رسول خدا آیا کسی از ما پس از اسلام آوردنش برای آنچه در جاهلیّت انجام داده گرفتار می‌شود؟رسول خدا به آنان فرمود:هرکس که اسلامش نیکو باشد و یقین ایمانش درست،خداوند

ص :٢۵١

فی الجاهلیّة و من سخف إسلامه و لم یصحّ یقین إیمانه أخذه اللّه تبارک و تعالی بالأوّل و الآخر.

[٣٠٣٧]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن القاسم بن محمّد الجوهریّ،عن المنقریّ،عن فضیل بن عیاض قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن الرّجل یحسن فی الإسلام أ یؤاخذ بما عمل فی الجاهلیّة؟فقال:قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من أحسن فی الإسلام لم یؤاخذ بما عمل فی الجاهلیّة و من أساء فی الإسلام أخذ بالأوّل و الآخر.

باب أنّ الکفر مع التّوبة لا یبطل العمل

[٣٠٣٨]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن محبوب و غیره،عن العلاء بن رزین،عن محمّد بن مسلم،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

من کان مؤمنا فعمل خیرا فی إیمانه ثمّ أصابته فتنة فکفر ثمّ تاب بعد کفره کتب له و حوسب بکلّ شیء کان عمله فی إیمانه و لا یبطله الکفر إذا تاب بعد کفره.

باب[المعافین من البلاء]

[٣٠٣٩]١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن ابن محبوب[و غیره،]عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ ضنائن یضنّ بهم عن البلاء فیحییهم فی عافیة و یرزقهم فی عافیة و یمیتهم فی عافیة و یبعثهم فی عافیة و یسکنهم الجنّة فی عافیة.

[٣٠۴٠]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عثمان بن عیسی،عن إسحاق بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٢۵٢

پاک و والا به سبب آنچه در جاهلیت انجام داده،او را گرفتار نمی‌کند.ولی هر کس که اسلامش سست و یقین ایمانش نادرست باشد،خداوند پاک و والا آغاز و پایانش را می‌گیرد.

[٣٠٣٧]٢-فضیل عیاض گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ مردی که در اسلامش نیکو است پرسیدم:آیا او برای آنچه در جاهلیّت کرده،گرفتار می‌شود؟ حضرت به نقل از پیامبر گرامی فرمودند:هرکس اسلامش نیکو باشد برای آنچه در جاهلیت انجام داده،گرفتار نمی‌شود ولی هرکس که بد اسلام باشد به آغاز و پایانش گرفتار می‌شود.

همانا کفر با توبه،عمل را باطل نمی‌کند

[٣٠٣٨]١-محمّد مسلم روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:هرکس مؤمن باشد و در حال ایمان عمل خیری بکند،سپس دچار فتنه‌ای گردد و کافر شده،آن‌گاه پس از کفرش،توبه کند،برایش نوشته می‌شود و هرچیزی که در حال ایمانش کرده،حساب می‌شود یعنی کفر آن را باطل نمی‌کند،اگر پس از کفرش توبه کند.

معاف‌شدگان از بلا

[٣٠٣٩]١-ابو حمزه روایت کرده که حضرت باقر علیه السّلام فرمودند:همانا برای خداوند عزّتمند خاصّگانی است که به سبب آنان بلا را بازمی‌دارد تا در سلامت زندگانی‌شان دهد،در سلامت بمیراند در سلامت روزی‌شان دهد در سلامت برانگیزد و در سلامت در بهشت سکنایشان دهد.

[٣٠۴٠]٢-اسحاق عمّار گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:

ص :٢۵٣

سمعته یقول:إنّ اللّه عزّ و جلّ خلق خلقا ضنّ بهم عن البلاء.خلقهم فی عافیة و أحیاهم فی عافیة و أماتهم فی عافیة و أدخلهم الجنّة فی عافیة.

[٣٠۴١]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه و عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد جمیعا،عن جعفر بن محمّد،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ للّه عزّ و جلّ ضنائن من خلقه یغذوهم بنعمته و یحبوهم بعافیته و یدخلهم الجنّة برحمته،تمرّ بهم البلایا و الفتن لا تضرّهم شیئا.

باب ما رفع عن الأمّة

[٣٠۴٢]١-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن أبی داود المسترقّ قال:حدّثنی عمرو بن مروان قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:رفع عن أمّتی أربع خصال:خطأها و نسیانها و ما أکرهوا علیه و ما لم یطیقوا و ذلک قول اللّه عزّ و جلّ:«ربّنا لا تؤاخذنا إن نسینا أو أخطأنا ربّنا و لا تحمل علینا إصرا کما حملته علی الّذین من قبلنا ربّنا و لا تحمّلنا ما لا طاقة لنا به»و قوله:«إلاّ من أکره و قلبه مطمئنّ بالإیمان.»

[٣٠۴٣]٢-الحسین بن محمّد،عن محمّد بن أحمد النّهدیّ،رفعه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:وضع عن أمّتی تسع خصال:الخطأ و النّسیان و ما لا یعلمون و ما لا یطیقون و ما اضطرّوا إلیه و ما استکرهوا علیه و الطّیرة و الوسوسة فی التّفکّر فی الخلق و الحسد ما لم یظهر بلسان أو ید.

ص :٢۵۴

همانا خداوند عزّتمند آفریدگانی آفریده است که به سبب آنان بلا را برطرف می‌کند که خداوند آنان را در سلامتی آفریده،در سلامتی زندگانی‌شان داده،در سلامتی میرانده و در سلامتی به بهشت داخلشان کرد.

[٣٠۴١]٣-ابن قدّاح روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:همانا خداوند در میان بندگانش خاصّگانی دارد که آنان را با نعمتش غذا می‌دهد،با عافیت‌اش به آنان می‌بخشد،با رحمتش آنان را به بهشت می‌برد و بلاها و فتنه‌ها بر آنان می‌گذرد و زیان‌شان نمی‌رساند.

آنچه از امّت برداشته شده است

[٣٠۴٢]١-عمرو مروان از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا -درود خدا بر او و خاندانش باد-فرمودند:از امّت من چهار چیز برداشته شده است:اشتباه،فراموشی،آنچه بر آن وادار شده‌اند و آنچه توانایی ندارند.

چنان‌که خداوند عزّتمند فرمود:(ای پروردگار ما اگر فراموش کرده،یا اشتباه کردیم ما را سرزنش نکن،ای پروردگار ما تکلیف سنگین بر ما قرار نده چنان‌که بر پیشینیان قرار دادی.پروردگارا آنچه ما تاب آن را نداریم بر ما مقرّر نکن.)[بقره(٢):

٢٨۶]و آن‌جا که فرمود:(مگر کسی که وادار شده است ولی دلش به ایمان آرام است.) [نحل(١۶):١٠۶].

[٣٠۴٣]٢-محمّد بن احمد نهدی در حدیثی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-فرموده است:از امّت من نه چیز برداشته شد:اشتباه،فراموشی،آنچه نمی‌دانند،آنچه تاب نمی‌آورند،آنچه ناچار شده‌اند،آنچه وادار شده‌اند،فال بد،وسوسۀ اندیشه در آفرینش و حسد،تا وقتی که به زبان یا دست آشکار نکرده باشند.

ص :٢۵۵

باب أنّ الإیمان لا یضرّ معه سیّئة و الکفر لا ینفع معه حسنة

[٣٠۴۴]١-علیّ بن إبراهیم،عن محمّد بن عیسی،عن یونس،عن یعقوب بن شعیب قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:هل لأحد علی ما عمل ثواب علی اللّه موجب إلاّ المؤمنین؟قال:لا.

[٣٠۴۵]٢-عنه،عن یونس،عن بعض أصحابه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال موسی للخضر علیهما السّلام:قد تحرّمت بصحبتک فأوصنی،قال[له]:الزم ما لا یضرّک معه شیء کما لا ینفعک مع غیره شیء.

[٣٠۴۶]٣-عنه،عن یونس،عن ابن بکیر،عن أبی أمیّة یوسف بن ثابت قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:لا یضرّ مع الإیمان عمل و لا ینفع مع الکفر عمل،ألا تری أنّه قال:«و ما منعهم أن تقبل منهم نفقاتهم إلاّ أنّهم کفروا باللّه و برسوله...و ماتوا و هم کافرون.»

[٣٠۴٧]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن فضّال، عن ثعلبة،عن أبی أمیّة یوسف بن ثابت بن أبی سعدة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام[قال]:

قال:الإیمان لا یضرّ معه عمل و کذلک الکفر لا ینفع معه عمل.

[٣٠۴٨]۵-أحمد بن محمّد،عن الحسین بن سعید،عمّن ذکره،عن عبید بن زرارة،عن محمّد بن مارد قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:حدیث روی لنا أنّک قلت:إذا عرفت فاعمل ما شئت؟فقال:قد قلت ذلک،قال:قلت:و إن زنوا أو سرقوا أو شربوا الخمر؟ فقال لی:إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون و اللّه ما أنصفونا أن نکون أخذنا بالعمل

ص :٢۵۶

باب«همانا هیچ گناهی با وجود ایمان زیان نمی‌رساند و هیچ نیکی‌ای با وجود کفر سود ندارد»

[٣٠۴۴]١-یعقوب شعیب گفت:من به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:آیا جز دربارۀ مؤمنان برای کسی که عملی می‌کند،پاداشی به عهدۀ خداوند است؟ فرمودند:نه.

[٣٠۴۵]٢-یکی از اصحاب روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

موسی به خضر علیهما السّلام گفت:اکنون که از همراهی با تو منع شدم به من سفارشی کن.

خضر به او گفت:همیشه با چیزی که با وجود آن هیچ‌چیز به تو زیان نمی‌رساند، همراه باش،چنان‌که با جز آن هیچ چیزی به تو سود نمی‌رساند.

[٣٠۴۶]٣-ابو امیّه یوسف ثابت گفته است:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرماید:هیچ عملی با وجود ایمان زیان نمی‌رساند و هیچ عملی هم با وجود کفر سودمند نیست.آیا نمی‌بینی که خداوند فرموده است:(و چه چیزی آنان را باز داشت که بخشش‌هاشان پذیرفته نشود جز این‌که به خدا و فرستاده‌اش کفر ورزیدند...

و مردند در حالی‌که کافر بودند.)

[٣٠۴٧]۴-ابو امیّه یوسف ثابت روایت کرده که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند:

هیچ عملی با وجود ایمان زیان نمی‌رساند چنان‌که هیچ عملی با وجود کفر سودمند نیست.

[٣٠۴٨]۵-محمّد مارد گفته است:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:برای ما حدیثی روایت شده که شما فرموده‌اید:چون معرفت یافتی،هرچه خواستی بکن؟حضرت فرمودند:آن را گفته‌ام.من عرض کردم:فرموده‌ای:و اگرچه زنا کنند یا دزدی کنند یا شراب بنوشند؟به من فرمودند:انّا للّه و انّا الیه راجعون.

به خدا سوگند انصاف نکردند،در این‌که ما به عملمان گرفتار شویم و از آنان

ص :٢۵٧

و وضع عنهم؛إنّما قلت:إذا عرفت فاعمل ما شئت من قلیل الخیر و کثیره فإنّه یقبل منک.

[٣٠۴٩]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن محمّد بن الرّیّان بن الصّلت،رفعه، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان أمیر المؤمنین علیه السّلام کثیرا ما یقول فی خطبته:یا أیّها النّاس،دینکم دینکم فإنّ السّیّئة فیه خیر من الحسنة فی غیره و السّیّئة فیه تغفر و الحسنة فی غیره لا تقبل.

هذا آخر کتاب الإیمان و الکفر و الطّاعات و المعاصی من کتاب الکافی و الحمد للّه وحده و صلّی اللّه علی محمّد و آله.

ص :٢۵٨

برطرف شود.من گفته‌ام:چون معرفت یافتی هرآنچه خواستی از نیکی اندک و بسیار بکن.که از تو پذیرفته می‌شود.

[٣٠۴٩]۶-محمّد بن ریّان صلت در حدیثی بی‌سند از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که امیر مؤمنان علیه السّلام بسیار در خطبه‌هایش می‌فرمود:ای مردم دین‌تان،دین‌تان.که گناه در آن بهتر از نیکی در جز آن است.گناه در دین آمرزیده می‌شود ولی نیکی در غیر دین پذیرفته نمی‌شود.

این پایان کتاب ایمان و کفر و فرمانبری و نافرمانی از کتاب کافی است.

و سپاس برای خداوند یگانه است.و درود خدا بر محمّد و خاندانش.

ص :٢۵٩

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم کتاب الدّعاء باب فضل الدّعاء و الحثّ علیه

[٣٠۵٠]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن حریز،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ یقول: إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِینَ، قال:هو الدّعاء و أفضل العبادة الدّعاء،قلت: «إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِیمٌ» ؟قال:الأوّاه هو الدّعّاء.

[٣٠۵١]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن إسماعیل و ابن محبوب جمیعا،عن حنان بن سدیر،عن أبیه قال:

قلت لأبی جعفر علیه السّلام:أیّ العبادة أفضل؟فقال:ما من شیء أفضل عند اللّه عزّ و جلّ من أن یسئل و یطلب ممّا عنده و ما أحد أبغض إلی اللّه عزّ و جلّ ممّن یستکبر عن عبادته و لا یسأل ما عنده.

[٣٠۵٢]٣-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن میسّر بن عبد العزیز،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال لی:یا میسّر،ادع و لا تقل:إنّ الأمر قد فرغ منه،إنّ عند اللّه عزّ و جلّ منزلة لا تنال إلاّ بمسألة و لو أنّ عبدا سدّ فاه و لم یسأل لم یعط شیئا فسل تعط، یا میسّر إنّه لیس من باب یقرع إلاّ یوشک أن یفتح لصاحبه.

ص :٢۶٠

به‌نام خداوند رحمتگر مهربان

کتاب دعا بابی دربارۀ فضیلت دعا و تشویق کردن و برانگیختن دیگران بر آن

اشاره

[٣٠۵٠]١-زراره از حضرت باقر علیه السّلام روایت نموده که فرموده:خدای عزتمند و شکوهمند فرماید:«همانا آنان‌که از عبادت و پرستش من سر،فراز دارند و سرکشی کنند زودا که خوار و سرافکنده به دوزخ در آیند»[غافر(۴٠):آیۀ ۶٠]حضرت فرمود:

مقصود از عبادت دعاست.و برترین عبادت دعا است.عرض کردم:مقصود از «آه‌کننده»در این آیه چیست که خداوند می‌فرماید:«همانا ابراهیم بسیار آه‌کنندۀ[از ترس خدا]و بردبار بود»[توبه(٩):آیۀ ١١۴]؟فرمود:آه‌کننده یعنی بسیار دعاکننده به درگاه پروردگار.

[٣٠۵١]٢-سدیر گوید:به امام باقر علیه السّلام عرض کردم:کدام عبادت برتر و فضیلت‌مندتر است؟فرمود:چیزی نزد خداوند عزتمند و شکوهمند بهتر و برتر از این نباشد که[بندگان]از او درخواست کنند و از آنچه نزد او است بخواهند،و کسی نزد خدای عزّتمند و شکوهمند دشمن روی‌تر از آن کسی نباشد که از عبادت او سرباز زند و روی برتابد و آنچه نزد او است درخواست نکند.

[٣٠۵٢]٣-میسر بن عبد العزیز گوید:حضرت صادق علیه السّلام به من فرمود:ای میسر!دعا کن و مگو که کار از کار گذشته است[برآورده شدنش از کف رفته است و دعا اثری ندارد].همانا نزد خدای عزّتمند و شکوهمند جایگاهی است که بندگان به آن نرسند جز به درخواست و خواهش[از خداوند].و اگر بنده‌ای دهان خود را ببندد و درخواست نکند چیزی به او داده نشود.پس درخواست کن تا به تو داده شود،ای میسر،هیچ دری نباشد که کوبیده شود جز آنکه امید آن رود که آن در بر روی کوبنده گشوده گردد.

ص :٢۶١

[٣٠۵٣]۴-حمید بن زیاد،عن الخشّاب،عن ابن بقّاح،عن معاذ،عن عمرو بن جمیع،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من لم یسأل اللّه عزّ و جلّ من فضله[فقد]افتقر.

[٣٠۵۴]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمعته یقول:ادع و لا تقل:قد فرغ من الأمر،فإنّ الدّعاء هو العبادة إنّ اللّه عزّ و جلّ یقول: إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِینَ و قال:«ادعونی أستجب لکم.»

[٣٠۵۵]۶-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن ابن أبی نجران، عن سیف التّمّار قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:علیکم بالدّعاء فإنّکم لا تقرّبون بمثله و لا تترکوا صغیرة لصغرها أن تدعوا بها،إنّ صاحب الصّغار هو صاحب الکبار.

[٣٠۵۶]٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسین بن سعید،عن النّضر بن سوید،عن القاسم بن سلیمان،عن عبید بن زرارة،عن أبیه،عن رجل قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:الدّعاء هو العبادة الّتی قال اللّه عزّ و جلّ: إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِی الآیة،ادع اللّه عزّ و جلّ و لا تقل:إنّ الأمر قد فرغ منه.قال زرارة:إنّما یعنی لا یمنعک إیمانک بالقضاء و القدر أن تبالغ بالدّعاء و تجتهد فیه أو کما قال.

[٣٠۵٧]٨-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٢۶٢

[٣٠۵٣]۴-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه از فضل خدای عزّتمند و شکوهمند درخواست نکند به فقر و تنگدستی درافتد.

[٣٠۵۴]۵-حمّاد بن عیسی گوید:شنیدم از حضرت صادق علیه السّلام که می‌فرمود:

دعا کن و مگو کار از کار گذشته است؛زیرا دعا همان عبادت است و خدای عزتمند و شکوهمند فرماید:«همانا آنان‌که از عبادت و پرستش من سرکشند زودا که خوار و سرافکنده به دوزخ درآیند»[غافر(۴٠):آیۀ ۶٠]و نیز فرموده است:«مرا بخوانید تا پاسخ گویم»[غافر(۴٠):آیۀ ۶٠]

[٣٠۵۵]۶-سیف تمّار گوید:شنیدم از حضرت صادق علیه السّلام که فرمود:بر شما باد به دعانمودن؛زیرا با چیزی مانند آن به خدا نزدیک نشوید.و درخواست هیچ خواستۀ خردی را به خاطر خردی‌اش وانرهید؛زیرا آن‌کس که[برآورده کرده] خواسته‌های کوچک به دست او است همان کس است که[برآورده کردن] خواسته‌های بزرگ دست او است.

[٣٠۵۶]٧-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:دعا همان عبادتی است که خدای عزتمند و شکوهمند فرموده است:«و همانا آنان‌که از عبادت و پرستش من سرکشند...تا پایان آیه».خدای را بخوان[و دعا کن]و مگو که کار از کار گذشته است.زراره گوید:مقصود آن حضرت این است که عقیدۀ تو به قضاوقدر تو را از پافشاری در دعا و تلاش در[دستیابی به]آن بازندارد-و یا اینکه زراره سخنی مانند این گفت.

[٣٠۵٧]٨-و نیز امام صادق علیه السّلام فرمود:امیر مؤمنان علیه السّلام فرماید:محبوبترین

ص :٢۶٣

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:أحبّ الأعمال إلی اللّه عزّ و جلّ فی الأرض الدّعاء و أفضل العبادة العفاف،قال:و کان أمیر المؤمنین علیه السّلام رجلا دعّاء

باب أنّ الدّعاء سلاح المؤمن

[٣٠۵٨]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن فضالة بن أیّوب،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:الدّعاء سلاح المؤمن و عمود الدّین و نور السّماوات و الأرض.

[٣٠۵٩]٢-و بهذا الإسناد قال:قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:

الدّعاء مفاتیح النّجاح و مقالید الفلاح و خیر الدّعاء ما صدر عن صدر نقیّ و قلب تقیّ؛و فی المناجاة سبب النّجاة و بالإخلاص یکون الخلاص،فإذا اشتدّ الفزع فإلی اللّه المفزع.

[٣٠۶٠]٣-و بإسناده قال:قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:

ألا أدلّکم علی سلاح ینجیکم من أعدائکم و یدرّ أرزاقکم؟قالوا:بلی، قال:تدعون ربّکم باللّیل و النّهار فإنّ سلاح المؤمن الدّعاء.

[٣٠۶١]۴-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:

الدّعاء ترس المؤمن و متی تکثر قرع الباب یفتح لک.

[٣٠۶٢]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عن بعض أصحابنا،عن الرّضا علیه السّلام أنّه کان یقول لأصحابه:

علیکم بسلاح الأنبیاء،فقیل:و ما سلاح الأنبیاء؟قال:الدّعاء.

ص :٢۶۴

کارها در روی زمین برای خدای عزتمند و شکوهمند دعا است،و برترین عبادت،پرهیزکاری و پارسایی است و امیر مؤمنان علیه السّلام مردی بسیار دعاکننده بود.

بابی دربارۀ اینکه دعا،سلاح مؤمن است

[٣٠۵٨]١-امام صادق علیه السّلام فرمود که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:دعا سلاح مؤمن و ستون دین و پرتوی آسمان‌ها و زمین است.

[٣٠۵٩]٢-و نیز فرمود:امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:دعا کلیدهای نجات و گنجینه‌های رستگاری است.و برترین و فضیلت‌مندترین دعا،دعایی است که از سینۀ پاک و دلی پرهیزکار برآید.و راه نجات در زمزمه و مناجات با خدا است.و رهایی با پاکدلی و اخلاص به دست آید و چون بی‌تابی و بی‌قراری[فزونی گیرد و]سخت شود پناهگاه،خدا است.

[٣٠۶٠]٣-و نیز فرمود:پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:آیا شما را به سلاحی راهنمایی نکنم که شما را از دشمنان رهایی دهد و روزی شما را بسیار سازد؟عرض کردند:

چرا.فرمود:پروردگارتان را در شب و روز بخوانید؛زیرا سلاح مؤمن،دعا است.

[٣٠۶١]۴-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:دعا سپر مؤمن است و هرگاه دری را بسیار کوبیدی آن در به روی تو گشوده شود.

[٣٠۶٢]۵-حضرت رضا علیه السّلام همیشه به اصحاب خود می‌فرمود:بر شما باد به اسلحۀ پیامبران.به ایشان عرض کردند:اسلحۀ پیامبران چیست؟فرمود:دعا.

ص :٢۶۵

[٣٠۶٣]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن عبد اللّه بن المغیرة،عن أبی سعید البجلیّ قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ الدّعاء أنفذ من السّنان.

[٣٠۶۴]٧-عنه،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

الدّعاء أنفذ من السّنان الحدید.

باب أنّ الدّعاء یردّ البلاء و القضاء

[٣٠۶۵]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن حمّاد بن عثمان قال:

سمعته یقول:إنّ الدّعاء یردّ القضاء ینقضه کما ینقض السّلک و قد أبرم إبراما.

[٣٠۶۶]٢-عنه،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم،عن عمر بن یزید قال:

سمعت أبا الحسن علیه السّلام یقول:إنّ الدّعاء یردّ ما قد قدّر و ما لم یقدّر،قلت:و ما قد قدّر عرفته فما لم یقدّر؟قال:حتّی لا یکون.

[٣٠۶٧]٣-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن بسطام الزّیّات،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ الدّعاء یردّ القضاء و قد نزل من السّماء و قد أبرم إبراما.

[٣٠۶٨]۴-محمّد بن یحیی،عن محمّد بن عیسی،عن أبی همّام إسماعیل بن همّام،عن الرّضا علیه السّلام قال:

ص :٢۶۶

[٣٠۶٣]۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:دعا از سر نیزه،فرورونده‌تر و نافذتر است.

[٣٠۶۴]٧-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:دعا از سر نیزۀ آهنین نیز،فرو رونده‌تر و نافذتر است.

بابی دربارۀ اینکه دعا،بلا و قضا را باز می‌گرداند

[٣٠۶۵]١-حمّاد بن عثمان گوید که معصوم علیه السّلام می‌فرمود:همانا دعا قضا را بازگرداند و آن را از هم واتابد و باز کند همان‌طور که رشتۀ نخ از هم باز شود اگر چه به سختی تابیده شده باشد.

[٣٠۶۶]٢-عمر بن یزید گوید:از حضرت کاظم علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:

همانا دعا آن‌چه را مقدّر شده و آن‌چه را مقدّر نشده بازمی‌گرداند.عرض کردم:

مقّدر شده را دریافتم.مقدّر نشده چیست؟فرمود:[مقدّر نشده آن است]که تقدیری دربارۀ آن نشود.

[٣٠۶٧]٣-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:دعا قضایی را که از آسمان فرو فرستاده شده و استوار و پایدار گردیده بازگرداند.

[٣٠۶٨]۴-حضرت رضا علیه السّلام فرمود که امام سجاد علیه السّلام فرموده است:همانا دعا

ص :٢۶٧

قال علیّ بن الحسین علیهما السّلام:إنّ الدّعاء و البلاء لیترافقان إلی یوم القیامة،إنّ الدّعاء لیردّ البلاء و قد أبرم إبراما.

[٣٠۶٩]۵-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن الحسن بن علیّ الوشّاء،عن أبی الحسن علیه السّلام قال:

کان علیّ بن الحسین علیهما السّلام یقول:الدّعاء یدفع البلاء النّازل و ما لم ینزل.

[٣٠٧٠]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن حریز،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

قال لی:ألا أدلّک علی شیء لم یستثن فیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم؟قلت:بلی،قال:

الدّعاء یردّ القضاء و قد أبرم إبراما و ضمّ أصابعه.

[٣٠٧١]٧-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الوشّاء،عن عبد اللّه بن سنان قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:الدّعاء یردّ القضاء بعد ما أبرم إبراما،فأکثر من الدّعاء فإنّه مفتاح کلّ رحمة و نجاح کلّ حاجة و لا ینال ما عند اللّه عزّ و جلّ إلاّ بالدّعاء و إنّه لیس باب یکثر قرعه إلاّ یوشک أن یفتح لصاحبه.

[٣٠٧٢]٨-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب،عن أبی ولاّد قال:

قال أبو الحسن موسی علیه السّلام:علیکم بالدّعاء فإنّ الدّعاء للّه و الطّلب إلی اللّه یردّ البلاء و قد قدّر و قضی و لم یبق إلاّ إمضاؤه،فإذا دعی اللّه عزّ و جلّ و سئل صرف البلاء صرفة.

[٣٠٧٣]٩-الحسین بن محمّد،رفعه،عن إسحاق بن عمّار قال:قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:

ص :٢۶٨

و بلا تا روز رستاخیز با یکدیگر همراه باشند و همانا دعا بلایی را که استوار و پایدار گردیده بازگرداند.

[٣٠۶٩]۵-و نیز از حضرت رضا علیه السّلام روایت شده که فرمود:امام سجّاد علیه السّلام می‌فرمود:دعا،بلایی را که فروفرستاده شده و آنچه را که فروفرستاده نشده بازگرداند.

[٣٠٧٠]۶-زراره گوید:حضرت باقر علیه السّلام به من فرمود:آیا تو را به چیزی راهنمایی نکنم که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم در آن استثنایی ننموده است؟عرض کردم:

چرا؟فرمود:دعا است که قضایی را که استوار و پایدار گردیده بازگرداند[و برای نمایاندن و بیان‌نمودن سخن خویش]انگشتانش را به هم چسبانید-(یعنی شدّت استواری قضا مانند این انگشتان به‌هم چسبیده باشد).

[٣٠٧١]٧-عبد اللّه بن سنان گوید:شنیدم حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:دعا، قضای استوار شده را بازگرداند،پس بسیار دعا کن که دعا کلید هر رحمت و پیروزی در هر خواسته‌ای است،و به آن‌چه نزد خدای عزّتمند و شکوهمند است جز به وسیله دعا دست نیابند و هیچ دری بسیار کوبیده نشود جز آنکه امید گشوده‌شدنش نزدیک شود.

[٣٠٧٢]٨-ابو ولاّد گوید:امام کاظم علیه السّلام فرمود:بر شما باد به دعانمودن؛ زیرا دعا به درگاه خداوند و خواستن از او،بلایی را که مقدّرشده و[بر انجام آن]حکم شده،و جز اجرای آن چیزی نمانده،بازگرداند؛پس چون خدای عزتمند و شکوهمند را خوانند و از او درخواست دارند،خداوند به یکباره بلا را بازگرداند.

[٣٠٧٣]٩-اسحاق عمّار گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرموده:همانا خدای

ص :٢۶٩

إنّ اللّه عزّ و جلّ لیدفع بالدّعاء الأمر الّذی علمه أن یدعی له فیستجیب و لو لا ما وفّق العبد من ذلک الدّعاء لأصابه منه ما یجثّه من جدید الأرض.

باب أنّ الدّعاء شفاء من کلّ داء

[٣٠٧۴]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أسباط بن سالم، عن علاء بن کامل قال:

قال لی أبو عبد اللّه علیه السّلام:علیک بالدّعاء فإنّه شفاء من کلّ داء.

باب أنّ من دعا استجیب له

[٣٠٧۵]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن علیّ،عن عبد اللّه بن میمون القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

الدّعاء کهف الإجابة کما أنّ السّحاب کهف المطر.

[٣٠٧۶]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما أبرز عبد یده إلی اللّه العزیز الجبّار إلاّ استحیا اللّه عزّ و جلّ أن یردّها صفرا حتّی یجعل فیها من فضل رحمته ما یشاء،فإذا دعا أحدکم فلا یردّ یده حتّی یمسح علی وجهه و رأسه.

باب إلهام الدّعاء

[٣٠٧٧]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم قال:قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:

هل تعرفون طول البلاء من قصره؟قلنا:لا،قال:إذا ألهم أحد[کم]الدّعاء

ص :٢٧٠

عزّتمند و شکوهمند آن‌چه[بلا]را که می‌داند اگر برای آن دعا کنند اجابت خواهد کرد،به وسیلۀ دعا[آن بلا را]از روی زمین برمی‌داشت.

بابی دربارۀ اینکه دعا،درمان هر دردی است

[٣٠٧۴]١-علاء بن کامل گوید:حضرت صادق علیه السّلام به من فرمود:بر تو باد به دعا نمودن؛زیرا دعا نمودن درمان هر دردی است.

دربارۀ اینکه هرکه دعا کند برآورده گردد

[٣٠٧۵]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:دعا مخزن و گنجینۀ برآورده‌شدن و اجابت است آنسان که ابر،مخزن باران است.

[٣٠٧۶]٢-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هیچ بنده‌ای دست به درگاه خدای عزّتمند توانا نگشاید جز این‌که خدای عزتمند و شکوهمند شرم کند که آن را تهی بازگرداند تا اینکه از فزونی رحمت و بخشش خود،در آن بنهد،پس هرگاه یکی از شما دعا کرد دستش را برنگرداند تا آنگاه که آن را به سر و روی خود بکشد.

بابی دربارۀ الهام‌شدن دعا بر دل مؤمن

اشاره

[٣٠٧٧]١-هشام بن سالم گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:آیا بلای درازناک را از بلای کوتاه[تشخیص می‌دهید و]می‌شناسید؟عرض کردیم:نه.فرمود:چون

ص :٢٧١

عند البلاء فاعلموا أنّ البلاء قصیر.

[٣٠٧٨]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن أبی ولاّد قال:

قال أبو الحسن موسی علیه السّلام:ما من بلاء ینزل علی عبد مؤمن فیلهمه اللّه عزّ و جلّ الدّعاء إلاّ کان کشف ذلک البلاء و شیکا و ما من بلاء ینزل علی عبد مؤمن فیمسک عن الدّعاء إلاّ کان ذلک البلاء طویلا،فإذا نزل البلاء فعلیکم بالدّعاء و التّضرّع إلی اللّه عزّ و جلّ.

باب التّقدّم فی الدّعاء

[٣٠٧٩]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن هشام بن سالم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من تقدّم فی الدّعاء استجیب له إذا نزل به البلاء و قالت الملائکة:صوت معروف و لم یحجب عن السّماء؛و من لم یتقدّم فی الدّعاء لم یستجب له إذا نزل به البلاء و قالت الملائکة:إنّ ذا الصّوت لا نعرفه.

[٣٠٨٠]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن ابن سنان،عن عنبسة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من تخوّف[من]بلاء یصیبه فتقدّم فیه بالدّعاء،لم یره اللّه عزّ و جلّ ذلک البلاء أبدا.

[٣٠٨١]٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن مهران،عن منصور بن یونس،عن هارون بن خارجة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ الدّعاء فی الرّخاء یستخرج الحوائج فی البلاء.

ص :٢٧٢

به گاه بلا به کسی(از شما)الهام شد که دعا کند بدانید که بی‌گمان بلا کوتاه است[و زودا که به سر آید].

[٣٠٧٨]٢-ابو ولاّد گوید:حضرت امام کاظم علیه السّلام فرمود:هیچ بلایی بر بندۀ مؤمن فرود نیاید که خدای عزّتمند و شکوهمند بدو الهام کند که دعا نماید،جز اینکه سرآمدن آن بلا نزدیک باشد و هیچ بلایی بر بندۀ مؤمن فرود نیاید که آن مؤمن از دعا کردن خودداری کند جز اینکه آن بلا درازناک باشد،پس هرگاه بلا فرودآمد بر شما باد که به درگاه خدای عزّتمند و شکوهمند دعا و زاری کنید.

پیش‌دستی کردن در دعا نمودن پیش از فرارسیدن بلا

[٣٠٧٩]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه در دعا نمودن پیش‌دستی کند[و پیوسته دعا کند و تنها به گاه بلا دعا نکند]چون بلایی بر او فرود آید دعایش [دربارۀ برطرف شدن بلا]برآورده شود،و فرشتگان گویند:صدای آشنایی است و بالا رفتن صدای دعاگر را به آسمان بازندارند،و کسی که در دعا نمودن پیشدستی نکند،چون بلایی بر او فرودآید دعایش[دربارۀ برطرف شدن بلا] برآورده نشود،و فرشتگان گویند:ما صاحب صدا را نمی‌شناسیم.

[٣٠٨٠]٢-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:هرکه بیم دارد که بلایی بدو رسد و پیش از در رسیدن آن بلا دربارۀ[رفع]آن بلا دعا کند خدای عزّتمند و شکوهمند هرگز آن بلا را بر او پدیدار نسازد.

[٣٠٨١]٣-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:دعا نمودن به گاه آسایش نیازها و خواسته‌های آدمی را در حال بلا و سختی برآورده می‌سازد.

ص :٢٧٣

[٣٠٨٢]۴-عنه،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من سرّه أن یستجاب له فی الشّدّة فلیکثر الدّعاء فی الرّخاء.

[٣٠٨٣]۵-عنه،عن أبیه،عن عبید اللّه بن یحیی،عن رجل،عن عبد الحمید بن غوّاص الطّائیّ،عن محمّد بن مسلم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان جدّی یقول:تقدّموا فی الدّعاء فإنّ العبد إذا کان دعّاء فنزل به البلاء فدعا،قیل صوت معروف؛و إذا لم یکن دعّاء فنزل به بلاء فدعا،قیل:أین کنت قبل الیوم.

[٣٠٨۴]۶-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الوشّاء،عمّن حدّثه، عن أبی الحسن الأوّل علیه السّلام قال:

کان علیّ بن الحسین علیهما السّلام یقول:الدّعاء بعد ما ینزل البلاء لا ینتفع[به.]

باب الیقین فی الدّعاء

[٣٠٨۵]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن سلیم الفرّاء، عمّن حدّثه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا دعوت فظنّ أنّ حاجتک بالباب.

باب الإقبال علی الدّعاء

[٣٠٨۶]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن سیف بن عمیرة، عن سلیمان بن عمرو قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ اللّه عزّ و جلّ لا یستجیب دعاء بظهر قلب ساه،فإذا دعوت فأقبل بقلبک ثمّ استیقن بالإجابة

[٣٠٨٧]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،

ص :٢٧۴

[٣٠٨٢]۴-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:هرکه از برآورده شدن دعایش به گاه سختی شادمان می‌شود باید در حال راحتی و آسایش بسیار دعا کند.

[٣٠٨٣]۵-محمد مسلم گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:جدّم می‌فرمود:در دعانمودن پیش‌دستی کنید(و پیش از آنکه به بلایی گرفتار آیید دعا کنید)؛زیرا چون بنده‌ای بسیار دعا کند و بلایی بر او فرودآید و بنده در پی بلا دعا کند،گفته شود:آواز آشنایی است،و چون بسیار دعا نکند و انسانی پیوسته دعا،نباشد و بلایی بر او فرودآید و در پی‌اش دعا کند به او گفته شود:تا به امروز کجا بودی؟

[٣٠٨۴]۶-امام کاظم علیه السّلام فرمود:پیوسته امام سجّاد علیه السّلام می‌فرمودند:دعا نمودن پس از فرودآمدن بلا سودی ندهد.

بابی دربارۀ باورداشتن برآورده شدن دعا

[٣٠٨۵]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه دعانمودی گمان‌دار که خواسته‌ات بر در خانه است[و برآورده شده است].

بابی دربارۀ روی‌آوردن به دعا

[٣٠٨۶]١-سلیمان بن عمرو گوید:شنیدم حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:

خدای عزتمند و شکوهمند دعایی را که از دل فراموشی‌زده و غفلت‌مند برآید برآورده نسازد؛پس هرگاه دعا کردی با دل خویش به دعا روی‌آر و به آن بپرداز و یقین داشته باش که[خواسته‌ات]برآورده می‌شود.

[٣٠٨٧]٢-حضرت صادق علیه السّلام فرمود که امیر مؤمنان علیه السّلام فرموده است:خدای

ص :٢٧۵

عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه:لا یقبل اللّه عزّ و جلّ دعاء قلب لاه؛و کان علیّ علیه السّلام یقول:إذا دعا أحدکم للمیّت فلا یدعو له و قلبه لاه عنه و لکن لیجتهد له فی الدّعاء.

[٣٠٨٨]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن بعض أصحابه، عن سیف بن عمیرة،عن سلیم الفرّاء،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا دعوت فأقبل بقلبک و ظنّ حاجتک بالباب.

[٣٠٨٩]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن مهران،عن سیف بن عمیرة،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ لا یستجیب دعاء بظهر قلب قاس.

[٣٠٩٠]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن الحکم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لمّا استسقی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و سقی النّاس حتّی قالوا:إنّه الغرق و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم بیده و ردّها:اللّهمّ حوالینا و لا علینا،قال:فتفرّق السّحاب فقالوا:یا رسول اللّه،استسقیت لنا فلم نسق ثمّ استسقیت لنا فسقینا؟قال:إنّی دعوت و لیس لی فی ذلک نیّة ثمّ دعوت و لی فی ذلک نیّة.

باب الإلحاح فی الدّعاء و التّلبّث

[٣٠٩١]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن حسین بن عطیّة، عن عبد العزیز الطّویل قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ العبد إذا دعا لم یزل اللّه تبارک و تعالی فی حاجته ما لم یستعجل.

ص :٢٧۶

عزتمند و شکوهمند دعای دل فراموشی‌زده و غفلت‌مند را نپذیرد و علی علیه السّلام پیوسته می‌فرمود:چون یکی از شما برای مرده‌ای دعا کند در حالی‌که دلش از او غافل است دعا نکند،بلکه در دعانمودن بر او[پاکدلانه و آگاهانه]تلاش کند.

[٣٠٨٨]٣-امام صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه دعا کردی به دل توجّه‌نما و گمان‌دار که خواسته‌ات بر در خانه است[و برآورده شده است].

[٣٠٨٩]۴-حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود:به‌راستی،خدای عزّتمند و شکوهمند دعایی را که از دل سخت برآید برآورده نسازد.

[٣٠٩٠]۵-حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود:هنگامی که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم باران طلبید و باران بر مردم باریدن گرفت آنسان که گفتند:غرق می‌شویم و پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم با دست مبارک خویش[به ابرها]اشاره فرمود و آنها را بازگرداند،و فرمود:خدایا،بر پیرامون ما باران را فرودآر و باران را بر ما فرود نیاور.پس ابرها پراکنده شدند[و گرد شهر مدینه را حلقه‌وار گرفتند و بر پیرامون مدینه باریدند].

مسلمانان عرض کردند:ای پیامبر!یک بار دیگر نیز برای ما باران طلبیدی ولی باران بر ما باریدن نگرفت و دیگر بار که برای ما باران طلبیدی باران بر ما بارید؟(چگونه چنین است؟)فرمود:من[نخستین بار]دعا کردم ولی تصمیم نداشتم[که طلب باران کنم]،پس آنگاه که دعا کردم تصمیم داشتم که باران بطلبم.

بابی دربارۀ پافشاری نمودن در دعا و انتظار کشیدن برای برآورده شدن دعا

[٣٠٩١]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همانا چون بنده دعا کند خدای فرازمند پیوسته در پی برآوردن خواستۀ او است مادامی که آن بنده شتاب نکند.

ص :٢٧٧

محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن أبی عمیر،عن حسین بن عطیّة،عن عبد العزیز الطّویل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام مثله.

[٣٠٩٢]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی و علیّ بن إبراهیم، عن أبیه جمیعا،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم و حفص بن البختریّ و غیرهما،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ العبد إذا عجّل فقام لحاجته یقول اللّه تبارک و تعالی:أما یعلم عبدی أنّی أنا اللّه الّذی أقضی الحوائج؟

[٣٠٩٣]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن أبی عمیر،عن سیف بن عمیرة،عن محمّد بن مروان،عن الولید بن عقبة الهجریّ قال:

سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:و اللّه لا یلحّ عبد مؤمن علی اللّه عزّ و جلّ فی حاجته إلاّ قضاها له.

[٣٠٩۴]۴-عنه،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحجّال،عن حسّان،عن أبی الصّبّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ کره إلحاح النّاس بعضهم علی بعض فی المسألة و أحبّ ذلک لنفسه،إنّ اللّه عزّ و جلّ یحبّ أن یسأل و یطلب ما عنده.

[٣٠٩۵]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن حسین الأحمسیّ،عن رجل،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

لا و اللّه لا یلحّ عبد علی اللّه عزّ و جلّ إلاّ استجاب اللّه له.

[٣٠٩۶]۶-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:رحم اللّه عبدا طلب من اللّه عزّ و جلّ حاجة فألحّ فی

ص :٢٧٨

[٣٠٩٢]٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همانا چون بنده شتاب کند و در پی برآوردن خواستۀ خویش برخیزد خدای فرازمند فرماید:آیا بندۀ من نمی‌داند که به راستی منم آن خدایی که حاجت‌ها و خواسته‌ها را برآورده می‌سازم؟

[٣٠٩٣]٣-ولید بن عقبۀ هجری گوید:شنیدم حضرت باقر علیه السّلام فرمود:به خدا سوگند هیچ بنده‌ای در دعا نمودن به درگاه خدای عزتمند و شکوهمند پافشاری نورزد جز اینکه خداوند خواسته‌اش را برآورد.

[٣٠٩۴]۴-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همانا خدای عزّتمند و شکوهمند خویش ندارد که مردم در خواهش‌نمودن از یکدیگر پافشاری ورزند ولی آن را برای خویش دوست دارد،خدای عزّتمند و شکوهمند دوست دارد که از او درخواست کنند و از آنچه نزد او است بخواهند.

[٣٠٩۵]۵-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:نه،به خدا سوگند که هیچ بنده‌ای به درگاه خدای عزتمند و شکوهمند پافشاری نورزد جز اینکه خداوند خواسته‌اش را برآورده سازد.

[٣٠٩۶]۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:خدا بر بنده‌ای رحمت آرد که از خدای عزتمند و شکوهمند درخواستی کند در دعا نمودن دربارۀ

ص :٢٧٩

الدّعاء استجیب له أو لم یستجب[له]و تلا هذه الآیة: «وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسیٰ أَلاّٰ أَکُونَ بِدُعٰاءِ رَبِّی شَقِیًّا.»

باب تسمیة الحاجة فی الدّعاء

[٣٠٩٧]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی عبد اللّه الفرّاء،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه تبارک و تعالی یعلم ما یرید العبد إذا دعاه و لکنّه یحبّ أن تبثّ إلیه الحوائج فإذا دعوت فسمّ حاجتک.

و فی حدیث آخر قال:قال:إنّ اللّه عزّ و جلّ یعلم حاجتک و ما ترید و لکن یحبّ أن تبثّ إلیه الحوائج.

باب إخفاء الدّعاء

[٣٠٩٨]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن أبی همّام، إسماعیل بن همّام عن أبی الحسن الرّضا علیه السّلام قال:

دعوة العبد سرّا دعوة واحدة تعدل سبعین دعوة علانیة.

و فی روایة أخری:دعوة تخفیها أفضل عند اللّه من سبعین دعوة تظهرها.

باب الأوقات و الحالات الّتی ترجی فیها الإجابة

[٣٠٩٩]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن یحیی بن إبراهیم بن أبی البلاد،عن أبیه،عن زید الشّحّام قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:اطلبوا الدّعاء فی أربع ساعات:عند هبوب الرّیاح و زوال الأفیاء و نزول القطر و أوّل قطرة من دم القتیل المؤمن فإنّ أبواب

ص :٢٨٠

آن پافشاری ورزد،خواه برآورده شود خواه برآورده نشود.و این آیه را تلاوت فرمود:

«و پروردگارم را می‌خوانم،باشد که در خواندن پروردگارم سخت‌دل نباشم»[مریم (١٩):۴٨]

بابی دربارۀ نام‌بردن و برشمردن درخواست در دعا

[٣٠٩٧]١-ابو عبد اللّه فرّاء گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چون بنده به درگاه خدا دعا کند خدای فرازمند می‌داند که بنده‌اش چه می‌خواهد.ولی دوست دارد که خواسته‌ها را آشکار و گسترده به درگاهش بیان دارند؛پس هرگاه دعا کردی خواسته‌ات را نام‌ببر برشمار.و در حدیث دیگری گوید:که فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند از خواستۀ تو آگاه است و می‌داند که تو چه می‌خواهی ولی دوست دارد که خواسته‌های(خود را)به درگاه او بیان نمایی.

بابی دربارۀ نهان‌داشتن دعا

[٣٠٩٨]١-حضرت رضا علیه السّلام فرمود:یک دعای نهانی بنده برابر با هفتاد دعای آشکار است.و روایتی دیگر است که:یک دعای نهانی بهتر است در نزد خداوند از هفتاد دعای آشکار.

بابی[دربارۀ]زمان‌ها و حالت‌هایی که امید برآورده شدن دعا در آنها می‌رود

[٣٠٩٩]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:دعا را چهار هنگام[بخوانید و از خدا] بخواهید هنگام وزیدن بادها،هنگام از میان رفتن سایه‌ها(یعنی هنگام ظهر)،هنگام

ص :٢٨١

السّماء تفتّح عند هذه الأشیاء.

[٣١٠٠]٢-عنه،عن أبیه و غیره،عن القاسم بن عروة،عن أبی العبّاس فضل البقباق قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:یستجاب الدّعاء فی أربعة مواطن فی الوتر و بعد الفجر و بعد الظّهر و بعد المغرب.

[٣١٠١]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:اغتنموا الدّعاء عند أربع:عند قراءة القرآن و عند الأذان و عند نزول الغیث و عند التقاء الصّفّین للشّهادة.

[٣١٠٢]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن جمیل بن درّاج، عن عبد اللّه بن عطاء،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

کان أبی إذا کانت له إلی اللّه حاجة طلبها فی هذه السّاعة،یعنی زوال الشّمس.

[٣١٠٣]۵-عنه،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن حسین بن المختار،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا رقّ أحدکم فلیدع،فإنّ القلب لا یرقّ حتّی یخلص.

[٣١٠۴]۶-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن شریف بن سابق،عن الفضل بن أبی قرّة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:خیر وقت دعوتم اللّه عزّ و جلّ فیه الأسحار و تلا هذه الآیة فی قول یعقوب علیه السّلام: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی [و]قال:أخّرهم إلی السّحر.

ص :٢٨٢

فرودآمدن باران،و هنگام فروریختن نخستین قطرۀ خون مؤمن[در راه خدا]؛ زیرا به هنگام پیش آمدن این چیزها درهای آسمان گشوده شود.

[٣١٠٠]٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:دعا در چهار هنگام برآورده شود:

در نماز و پس از سپیده‌دم و پس از ظهر و پس از مغرب.

[٣١٠١]٣-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:امیر مؤمنان علیه السّلام فرموده است:دعا را به هنگام چهار چیز غنیمت شمارید:هنگام تلاوت قرآن،و هنگام سردادن اذان، هنگام فروباریدن باران،و هنگام رویارویی دو صف[از مؤمنان و کافران برای نبرد و شهادت].

[٣١٠٢]۴-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:هرگاه پدرم به درگاه خداوند خواسته‌ای داشت در این ساعت آن را می‌خواست-یعنی به گاه زوال خورشید-

[٣١٠٣]۵-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه یکی از شما نرم‌دل شد در آن حال دعا کند،زیرا دل تا پاک نشود نرم نگردد.

[٣١٠۴]۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:

نیکوترین هنگامی که در آن هنگام می‌توانید خدای عزّتمند و شکوهمند را بخوانید سحرگاهان است،و این آیه را که دربارۀ سخن حضرت یعقوب علیه السّلام است تلاوت فرمود«به زودی برای شما از پروردگار خویش آمرزش خواهم خواست» [یوسف(١٢):٩٨].[و]فرمود:[دعا نمودن بر آنها را]تا سحر به تأخیر انداخت.

ص :٢٨٣

[٣١٠۵]٧-الحسین بن محمّد،عن أحمد بن إسحاق،عن سعدان بن مسلم، عن معاویة بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان أبی إذا طلب الحاجة طلبها عند زوال الشّمس،فإذا أراد ذلک قدّم شیئا فتصدّق به و شمّ شیئا من طیب و راح إلی المسجد و دعا فی حاجته بما شاء اللّه.

[٣١٠۶]٨-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن علیّ بن حدید،رفعه إلی أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا اقشعرّ جلدک و دمعت عیناک.فدونک،دونک فقد قصد قصدک

قال:و رواه محمّد بن إسماعیل،عن أبی إسماعیل السّرّاج،عن محمّد بن أبی حمزة،عن سعید مثله.

[٣١٠٧]٩-عنه،عن الجامورانیّ،عن الحسن بن علیّ بن أبی حمزة،عن صندل،عن أبی الصّبّاح الکنانیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ یحبّ من عباده المؤمنین کلّ[عبد]دعّاء،فعلیکم بالدّعاء فی السّحر إلی طلوع الشّمس فإنّها ساعة تفتّح فیها أبواب السّماء و تقسّم فیها الأرزاق و تقضی فیها الحوائج العظام.

[٣١٠٨]١٠-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عمر بن أذینة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ فی اللّیل لساعة ما یوافقها عبد مسلم ثمّ یصلّی و یدعو اللّه عزّ و جلّ فیها إلاّ استجاب له،فی کلّ لیلة،قلت:أصلحک اللّه و أیّ ساعة هی من اللّیل؟قال:إذا مضی نصف اللّیل و هی السّدس الأوّل من أوّل النّصف.

ص :٢٨۴

[٣١٠۵]٧-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه پدرم درخواستی از خدا می‌طلبید آن را هنگام ظهر طلب می‌کرد،و چون آهنگ دعا می‌نمود چیزی می‌آورد و صدقه می‌داد.و اندکی عطر می‌زد و روانۀ مسجد می‌شد و برای [برآورده‌شدن]خواستۀ خویش به آنچه خدا می‌خواست دعا می‌کرد.

[٣١٠۶]٨-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:هرگاه پیکرت به لرزه افتاد و دیدگانت گریان شد پس در این هنگام به خود بپرداز؛[و خواستۀ خویش را از خدا بگیر]که به خواستۀ تو توجّهی شده است.

[٣١٠٧]٩-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند از میان بندگان مؤمنش بنده‌ای را دوست دارد که بسیار دعا کند،پس بر شما باد که از هنگام سحر تا دمیدن آفتاب دعا کنید؛زیرا آن هنگامی است که درهای آسمان در آن هنگام گشوده می‌گردد و روزی‌ها در آن هنگام تقسیم می‌شود،و خواسته‌های بزرگ برآورده می‌شود.

[٣١٠٨]١٠-عمر بن اذینه گوید:شنیدم از حضرت صادق علیه السّلام که می‌فرمود:

همانا شب‌هنگام را ساعتی باشد که بندۀ مسلمانی آن را درنیابد که در آن ساعت نماز گزارد و خدای عزّتمند و شکوهمند را در آن ساعت بخواند جز اینکه برآورده شود.

و این ساعت در هر شب هست.عرض کردم:خدایت خیر و نیکی دهد!آن ساعت چه هنگام از شب است؟فرمود:هنگامی که نیمی از شب بگذرد،که یک ششم نخست از آغاز نیمه‌شب است.

ص :٢٨۵

باب الرّغبة و الرّهبة و التّضرّع و التّبتّل و الابتهال و الاستعاذة و المسألة

[٣١٠٩]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن مهران،عن سیف بن عمیرة،عن أبی إسحاق،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

الرّغبة أن تستقبل ببطن کفّیک إلی السّماء و الرّهبة أن تجعل ظهر کفّیک إلی السّماء.و قوله: وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلاً قال:الدّعاء بإصبع واحدة تشیر بها و التّضرّع تشیر بإصبعیک و تحرّکهما و الابتهال رفع الیدین و تمدّهما و ذلک عند الدّمعة،ثمّ ادع.

[٣١١٠]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی أیّوب،عن محمّد بن مسلم قال:

سألت أبا جعفر علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ فقال:الاستکانة هو الخضوع و التّضرّع هو رفع الیدین و التّضرّع بهما.

[٣١١١]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن خالد و الحسین بن سعید جمیعا،عن النّضر بن سوید،عن یحیی الحلبیّ،عن أبی خالد،عن مروک بیّاع اللّؤلؤ،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ذکر الرّغبة و أبرز باطن راحتیه إلی السّماء و هکذا الرّهبة و جعل ظهر کفّیه إلی السّماء و هکذا التّضرّع و حرّک أصابعه یمینا و شمالا و هکذا التّبتّل و یرفع أصابعه مرّة و یضعها مرّة و هکذا الابتهال و مدّ یده تلقاء وجهه إلی القبلة و لا یبتهل حتّی تجری الدّمعة.

[٣١١٢]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن فضالة،عن العلاء،عن محمّد بن مسلم قال:

ص :٢٨۶

بابی دربارۀ آرزومندی،و بیمناکی،و ناله‌گری،و از همه گسستگی و به خدا پیوستگی،و زاری نمودن و پناهندگی به خدا و خواهش نمودن از خدا

[٣١٠٩]١-ابو اسحاق می‌گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:رغبت و آرزومندی آن است که کف دو دست خویش را به سوی آسمان بداری و رهبت و بیمناکی آن است که پشت دستهایت را به سوی آسمان بداری.

و[بنابر]سخن خداوند که«از همه گسسته و به او پیوسته شو»[مزمّل(٧٣):٨]

فرمود:...و از همه گسستگی و به خدا پیوستگی،دعا کردن به یک انگشت است که بدان اشاره کنی و تضرّع و ناله‌گری این است که با دو انگشت اشاره کنی و آن دو را حرکت دهی،و ابتهال و زاری نمودن[به درگاه خدا]بر فرازبردن هر دو دست و کشیدن آنها است،و این،به هنگام اشک‌ریختن است و پس آنگاه دعا کن.

[٣١١٠]٢-محمد مسلم گوید:از حضرت باقر علیه السّلام دربارۀ سخن خدای عزّتمند و شکوهمند پرسیدم که[فرموده است]:«در برابر پروردگارشان خاکساری و زاری نکردند»[مؤمنون(٢٣):٧۶]فرمود:استکانت همان خاکساری است و تضرّع و زاری نمودن،بر فراز بردن هر دو دست و زاری کردن با آنها است.

[٣١١١]٣-حضرت صادق علیه السّلام رغبت را بیان نمود و درون دو کف دست‌هایش خویش را به سوی آسمان گشود.

و رهبت و بیمناکی نیز بدینسان است.و پشت دو دست را به سوی آسمان نهاد.و تضرّع و ناله‌گری نیز این‌گونه است:و انگشتانش را به راست و چپ گردانید.و تبتّل و از همه گسستگی و به خدا پیوستگی چنین است:

و انگشتانش را یک بار بالا می‌برد و یک بار پایین می‌آورد،و ابتهال و زاری نمودن بدینسان است:و دست خود را تا پیش رویش به سوی قبله کشید(و فرمود:)و ابتهال نباشد تا آن‌گاه اشک روان شود.

[٣١١٢]۴-محمد مسلم گوید:شنیدم حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:مردی بر

ص :٢٨٧

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:مرّ بی رجل و أنا أدعو فی صلاتی بیساری فقال:یا أبا عبد اللّه بیمینک،فقلت:یا عبد اللّه إنّ للّه تبارک و تعالی حقّا علی هذه کحقّه علی هذه.و قال:الرّغبة تبسط یدیک و تظهر باطنهما و الرّهبة تبسط یدیک و تظهر ظهرهما و التّضرّع تحرّک السّبّابة الیمنی یمینا و شمالا و التّبتّل تحرّک السّبّابة الیسری ترفعها فی السّماء رسلا و تضعها و الابتهال تبسط یدیک و ذراعیک إلی السّماء و الابتهال حین تری أسباب البکاء.

[٣١١٣]۵-عنه،عن أبیه أو غیره،عن هارون بن خارجة،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سألته عن الدّعاء و رفع الیدین فقال:علی أربعة أوجه:أمّا التّعوّذ فتستقبل القبلة بباطن کفّیک و أمّا الدّعاء فی الرّزق فتبسط کفّیک و تفضی بباطنهما إلی السّماء و أمّا التّبتّل فإیماء بإصبعک السّبّابة و أمّا الابتهال فرفع یدیک تجاوز بهما رأسک.و دعاء التّضرّع أن تحرک إصبعک السّبّابة ممّا یلی وجهک و هو دعاء الخیفة.

[٣١١۴]۶-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن محبوب،عن أبی أیّوب،عن محمّد بن مسلم قال:

سألت أبا جعفر علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: فَمَا اسْتَکٰانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مٰا یَتَضَرَّعُونَ قال:الاستکانة هی الخضوع و التّضرّع رفع الیدین و التّضرّع بهما.

[٣١١۵]٧-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد،عن حریز،عن محمّد بن مسلم و زرارة قالا:

قلنا لأبی عبد اللّه علیه السّلام:کیف المسألة إلی اللّه تبارک و تعالی؟قال:تبسط کفّیک،قلنا:کیف الاستعاذة؟قال:تفضی بکفّیک و التّبتّل الإیماء بالإصبع

ص :٢٨٨

من گذرنمود و من با دست چپ در نماز دعا می‌کردم،پس گفت:ای ابو عبد اللّه!با دست راست خویش[دعا کن].

من گفتم:ای بندۀ خدا،همانا خدای فرازمند را بر این[دست چپ]نیز حقّی است آن‌سان که حقّی بر این[دست راست]دارد.

و فرمود:رغبت و آرزومندی[به خدا]این است که هر دو دست را گشوده داری و درون آن‌ها را بنمایانی،و رهبت و بیمناکی[از خدا]این است که دو دست را گشوده داری و پشت آن دو را نمایان سازی و تضرّع و ناله‌گری[به درگاه خدا]،آن است که انگشت سبّابۀ راست را به سمت راست و چپ حرکت دهی و تبتّل از همه گسستگی و به خدا پیوستگی،حرکت دادن انگشت(سبّابۀ) چپ است که آن را به آرامی به سوی آسمان بالا بری و پایین آوری،و ابتهال و زاری نمودن آن است که هم دستها و هم دو آرنج را به سوی آسمان گشوده داری، و ابتهال هنگامی است که ببینی اسباب گریه فراهم آمده است.

[٣١١٣]۵-ابو بصیر گوید:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ دعا کردن و بر فراز بردن دست‌ها پرسیدم.فرمود:بر چهارگونه است:امّا برای پناه‌بردن به خدا درون دست‌های خویش را به سوی قبله آوری،و امّا در دعا نمودن برای روزی دست‌های خود را بگشایی و درون آن دو را به سوی آسمان بداری،و اما تبتّل و از همه گسستگی و به خدا پیوستگی،اشاره نمودن با انگشت سبّابه است،و امّا ابتهال و زاری نمودن،بر فراز داشتن دست‌ها است آنسان‌که از سرت بگذرد،و دعای با تضرّع و ناله این است که انگشت سبّابه را پیش رویت حرکت دهی و آن دعای[از روی]هراس است.

[٣١١۴]۶-محمّد بن مسلم گوید:از حضرت باقر علیه السّلام دربارۀ سخن خدای عزّتمند و شکوهمند پرسیدم که[فرموده است]:«در برابر پروردگارشان خاکساری و زاری نکردند»[مؤمنون(٢٣):٧۶].فرمود:استکانت همان خاکساری،و تضرّع و زاری نمودن،بر فراز بردن هر دو دست و زاری کردن با آنها است.

[٣١١۵]٧-محمد بن مسلم و زراره گویند:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردیم:خواهش و درخواست از درگاه خداوند چگونه است؟فرمود:دو دست خود را می‌گشایی.عرض کردیم:پناه بردن چگونه است؟فرمود:هر دو کف دست خویش را بنمایانی و آشکار داری.و تبتّل اشاره نمودن با انگشت است،

ص :٢٨٩

و التّضرّع:تحریک الإصبع و الابتهال:أن تمدّ یدیک جمیعا.

باب البکاء

[٣١١۶]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن منصور بن یونس،عن محمّد بن مروان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما من شیء إلاّ و له کیل و وزن إلاّ الدّموع فإنّ القطرة تطفی بحارا من نار، فإذا اغرورقت العین بمائها لم یرهق وجها قتر و لا ذلّة،فإذا فاضت حرّمه اللّه علی النّار و لو أنّ باکیا بکی فی أمّة لرحموا.

[٣١١٧]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن ابن فضّال،عن أبی جمیلة و منصور بن یونس،عن محمّد بن مروان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما من عین إلاّ و هی باکیة یوم القیامة إلاّ عینا بکت من خوف اللّه و ما اغرورقت عین بمائها من خشیة اللّه عزّ و جلّ إلاّ حرّم اللّه عزّ و جلّ سائر جسده علی النّار و لا فاضت علی خدّه فرهق ذلک الوجه قتر و لا ذلّة و ما من شیء إلاّ و له کیل و وزن إلاّ الدّمعة فإنّ اللّه عزّ و جلّ یطفی بالیسیر منها البحار من النّار،فلو أنّ عبدا بکی فی أمّة لرحم اللّه عزّ و جلّ تلک الأمّة ببکاء ذلک العبد.

[٣١١٨]٣-عنه،عن عبد الرّحمن بن أبی نجران،عن مثنّی الحنّاط،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ما من قطرة أحبّ إلی اللّه عزّ و جلّ من قطرة دموع فی سواد اللّیل مخافة من اللّه لا یراد بها غیره.

[٣١١٩]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن منصور بن یونس، عن صالح بن رزین و محمّد بن مروان و غیرهما،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٢٩٠

و تضرّع حرکت دادن انگشت است،و ابتهال این است که هر دو دست را با هم بکشی.

بابی دربارۀ گریه

[٣١١۶]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هیچ چیزی نباشد جز این‌که پیمانه و وزنی دارد جز گریه که یک قطره‌اش آتش دریاهای آتشین را فرومی‌نشاند و چون دیده از اشک لبریز شود آن چهره گرفتگی و خواری نبیند.و چون اشک از دیده فروریزد خدا آن را بر آتش دوزخ حرام کند.و به راستی،اگر در میان امّتی یک نفر گریان باشد همۀ آن امّت مورد رحمت و بخشش خدا قرار گیرد.

[٣١١٧]٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هیچ دیده نباشد جز این‌که در روز رستاخیز گریان است به جز دیده‌ای که از ترس خدا گریسته باشد،و هیچ دیده‌ای نباشد که از ترس خدای عزّتمند و شکوهمند از اشک لبریز شود جز اینکه خدای عزّتمند پیکر آن شخص گریان را به آتش دوزخ حرام سازد و آن اشک بر گونه‌ای روان نگردد جز آنکه آن رخسار گردگرفتگی و خواری نبیند،و هیچ چیزی نباشد جزاینکه پیمانه و وزنی دارد مگر اشک که همانا خدای عزّتمند و شکوهمند بااندکی اشک،آتش دریاهای آتشناک را فرومی‌نشاند.پس اگر بنده‌ای در میان امّتی بگرید خدای عزّتمند و شکوهمند به سبب گریۀ آن بنده، برای همۀ آن امّت رحم آورد.

[٣١١٨]٣-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:هیچ قطره‌ای نزد خدا دوست‌داشتنی‌تر از قطرۀ اشکی نباشد که در تاریکی شب از ترس خدای،فروریزد و از گریستن چیزی جز خدا قصد نشود.

[٣١١٩]۴-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هر دیده‌ای در روز رستاخیز گریان

ص :٢٩١

کلّ عین باکیة یوم القیامة إلاّ ثلاثة:عین غضّت عن محارم اللّه و عین سهرت فی طاعة اللّه و عین بکت فی جوف اللّیل من خشیة اللّه.

[٣١٢٠]۵-ابن أبی عمیر،عن جمیل بن درّاج و درست،عن محمّد بن مروان قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:ما من شیء إلاّ و له کیل و وزن إلاّ الدّموع فإنّ القطرة منها تطفی بحارا من النّار،فإذا اغرورقت العین بمائها لم یرهق وجهه قتر و لا ذلّة،فإذا فاضت حرّمه اللّه علی النّار و لو أنّ باکیا بکی فی أمّة لرحموا.

[٣١٢١]۶-ابن أبی عمیر،عن رجل من أصحابه قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی موسی علیه السّلام:أنّ عبادی لم یتقرّبوا إلیّ بشیء أحبّ إلیّ من ثلاث خصال،قال موسی:یا ربّ و ما هنّ؟قال:یا موسی الزّهد فی الدّنیا و الورع عن المعاصی و البکاء من خشیتی،قال موسی:یا ربّ فما لمن صنع ذا؟فأوحی اللّه عزّ و جلّ إلیه:یا موسی:أمّا الزّاهدون فی الدّنیا ففی الجنّة و أمّا البکّاءون من خشیتی ففی الرّفیع الأعلی لا یشارکهم أحد و أمّا الورعون عن معاصیّ فإنّی أفتّش النّاس و لا أفتّشهم.

[٣١٢٢]٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن عثمان بن عیسی،عن إسحاق بن عمّار قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:أکون أدعو فأشتهی البکاء و لا یجیئنی و ربّما ذکرت بعض من مات من أهلی فأرقّ و أبکی فهل یجوز ذلک؟فقال:نعم فتذکّرهم فإذا رققت فابک و ادع ربّک تبارک و تعالی.

[٣١٢٣]٨-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن محبوب،عن عنبسة العابد قال:

ص :٢٩٢

است جز سه دیده:دیده‌ای که از[نگریستن]به آنچه خداوند حرام کرده فرو هشته داشته شده،و دیده‌ای که در راه فرمانبری از خداوند بیدار مانده،و دیده‌ای که در دل شب از ترس خدا گریسته است.

[٣١٢٠]۵-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هیچ‌چیزی نباشد جز این‌که پیمانه و وزنی دارد جز گریه که یک قطره‌اش آتش دریاهای آتشناک را فرومی‌نشاند و چون دیده از اشک لبریز شود آن چهره،گرفتگی و خواری نبیند.و چون از دیده اشک فروریزد خدا آن را بر آتش دوزخ حرام سازد.و به راستی،اگر در میان امّتی یک نفر گریان باشد همه آن امّت مورد رحمت و بخشش خدا قرار گیرند.

[٣١٢١]۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند به موسی علیه السّلام وحی فرمود که همانا بندگان من با چیزی به من نزدیکی و تقرّب نجستند که در نزد من دوست‌داشتنی‌تر از سه خصلت باشد.موسی علیه السّلام عرض کرد:پروردگارا،آن خصلت‌ها کدامند؟فرمود:چشم‌پوشی از دنیا و زهدورزی، پرهیزکاری از گناهان،و گریستن از ترس من.موسی علیه السّلام عرض کرد:پروردگارا، هرکه این خصلت‌ها را فراهم آورد چه پاداشی از آن اوست؟خدای عزّتمند و شکوهمند به موسی علیه السّلام وحی کرد:ای موسی!امّا زهدورزان و چشم‌پوشندگان از دنیا در بهشت باشند و امّا بسیار گریندگان از ترس در فرازترین جایگاه‌ها باشند و هیچ‌کس در آن جایگاه‌ها با آنان شریک نباشد و امّا پرهیزکاران از گناهان و نافرمانی‌های من[به مقامی رسند]که من همۀ مردم را[در روز رستاخیز] بازرسی کنم و آنان را بازرسی نکنم.

[٣١٢٢]٧-اسحاق عمّار گوید:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:من دعا می‌کنم و مشتاق گریستنم ولی گریان نمی‌شوم.گاهی به یاد برخی از مردگان خانوادۀ خویش می‌افتم و دلم نرم می‌شود و می‌گریم.آیا این کار درست است؟ فرمود:آری،آنها را یاد کن و چون دلت نرم شد گریه کن و پروردگار فرازمند را بخوان.

[٣١٢٣]٨-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:اگر اشکی نداری که بگریی خویشتن

ص :٢٩٣

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إن لم تکن بک بکاء فتباک.

[٣١٢۴]٩-عنه،عن ابن فضّال،عن یونس بن یعقوب،عن سعید بن یسار بیّاع السّابریّ قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:إنّی أتباکی فی الدّعاء و لیس لی بکاء؟قال:نعم و لو مثل رأس الذّباب.

[٣١٢۵]١٠-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن علیّ بن أبی حمزة قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:لأبی بصیر:إن خفت أمرا یکون أو حاجة تریدها فابدأ باللّه و مجّده و أثن علیه کما هو أهله و صلّ علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و سل حاجتک و تباک و لو مثل رأس الذّباب،إنّ أبی علیه السّلام کان یقول:إنّ أقرب ما یکون العبد من الرّبّ عزّ و جلّ و هو ساجد باک.

[٣١٢۶]١١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن عبد اللّه بن المغیرة،عن إسماعیل البجلیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إن لم یجئک البکاء فتباک،فإن خرج منک مثل رأس الذّباب فبخّ بخّ.

باب الثّناء قبل الدّعاء

[٣١٢٧]١-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان بن یحیی،عن الحارث بن المغیرة قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إیّاکم إذا أراد أحدکم أن یسأل من ربّه شیئا من حوائج الدّنیا و الآخرة حتّی یبدأ بالثّناء علی اللّه عزّ و جلّ و المدح له و الصّلاة علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم ثمّ یسأل اللّه حوائجه.

ص :٢٩۴

را[به حالت]گریان بنما.

[٣١٢۴]٩-سعید یسار گوید:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:آیا من در حال دعا،خود را[به حالت]گریان بنمایانم هرچند اشکی ندارم؟فرمود:آری، هرچند به قدر سرمگسی باشد.

[٣١٢۵]١٠-علی بن ابی حمزه گوید:حضرت صادق علیه السّلام به ابو بصیر فرمود:

اگر از پدیدار شدن چیزی بیم داشتی یا حاجتی خواستی[دعا را]به‌نام خدای آغاز نما،و خدا را بزرگ‌دار و ستایش‌نما آنسان‌که او را سزد،و بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم درود بفرست و حاجت خود را بخواه و خود را به گریه وادار هرچند به قدر سر مگسی باشد،همانا پدرم همواره می‌فرمود:نزدیکترین حالتی که بنده به پروردگار عزّتمند و شکوهمند دارد هنگامی است که با چشمی گریان سر بر سجده نهاده باشد.

[٣١٢۶]١١-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:اگر گریه‌ات نیاید خود را به گریه وادار[و گریان نمایان]،پس اگر از دیده‌ات به قدر سر مگسی اشک درآید پس به به[و خوشا بر تو]!

بابی دربارۀ ستایش نمودن پیش از دعا

[٣١٢٧]١-حارث مغیره گوید:شنیدم از حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:

چون یکی از شما بخواهد که از پروردگار خویش خواسته‌ای از خواسته‌های دنیا و آخرت را درخواست نماید مبادا آن را آغاز نماید تا به ستایش او و درود بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم سخن خود را آغاز کند،و سپس حاجت‌های خود را درخواست نماید.

ص :٢٩۵

[٣١٢٨]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن فضّال، عن ابن بکیر،عن محمّد بن مسلم قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ فی کتاب أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه:إنّ المدحة قبل المسألة،فإذا دعوت اللّه عزّ و جلّ فمجّده،قلت:کیف أمجّده؟قال:تقول:

یا من هو أقرب إلیّ من حبل الورید یا فعّالا لما یرید،یا من یحول بین المرء و قلبه،یا من هو بالمنظر الأعلی،یا من هو لیس کمثله شیء.

[٣١٢٩]٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن ابن سنان،عن معاویة بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّما هی المدحة،ثمّ الثّناء،ثمّ الإقرار بالذّنب،ثمّ المسألة،إنّه و اللّه ما خرج عبد من ذنب إلاّ بالإقرار.

[٣١٣٠]۴-و عنه،عن ابن فضّال،عن ثعلبة،عن معاویة بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام مثله إلاّ أنّه قال:

ثمّ الثّناء،ثمّ الاعتراف بالذّنب.

[٣١٣١]۵-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الحسن بن علیّ،عن حمّاد بن عثمان،عن الحارث بن المغیرة قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إذا أردت أن تدعو فمجّد اللّه عزّ و جلّ و احمده و سبّحه و هلّله و أثن علیه و صلّ علی محمّد النّبیّ و آله،ثمّ سل تعط.

[٣١٣٢]۶-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن عیص بن القاسم قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إذا طلب أحدکم الحاجة فلیثن علی ربّه و لیمدحه فإنّ الرّجل إذا طلب الحاجة من السّلطان هیّأ له من الکلام أحسن ما یقدر علیه،فإذا

ص :٢٩۶

[٣١٢٨]٢-محمد مسلم گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همانا در کتاب امیر مؤمنان علیه السّلام است که ستایش[خدا]پیش از حاجت خواهی و درخواست است، پس هرگاه خدای عزّتمند و شکوهمند را خواندی او را ستایش‌نما.عرض کردم:چگونه او را بستایم؟فرمود:می‌گویی:ای آنکه از رگ گردن به من نزدیکتری،ای آنکه هرچه را خواهی انجام‌دهندۀ آنی؛و ای آنکه میان انسان و دلش حائل می‌شوی؛و ای آنکه در فرازترین چشم‌اندازها هستی،و ای آنکه چیزی همانندش نیست.

[٣١٢٩]٣-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:تنها[شیوۀ دعا نمودن،در آغاز]همان مدح است،و سپس ستایش،و پس آنگاه اقرار به گناه و پس از آن درخواست است.به‌راستی،به خدا سوگند که هیچ بنده‌ای از گناه درنیامده جز با اقرار بر گناه.

[٣١٣٠]۴-از امام صادق علیه السّلام همانند روایت پیشین روایت شده است جز آنکه در این روایت فرموده است:پس آنگاه ستایش کند و پس از آن به گناه خویش اعتراف کند.

[٣١٣١]۵-حارث مغیره گوید که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه خواستی دعا کنی خدای عزّتمند و شکوهمند را بزرگ‌دار و سپاس‌گزار و او را به پاکی و یگانگی یاد کن و ستایش‌نما و بر محمد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و خاندانش درود فرست،پس آنگاه درخواست کن تا خواسته‌ات به تو داده شود.

[٣١٣٢]۶-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:هرگاه یکی از شما خواسته‌ای داشته باشد پروردگارش را ثنا گوید و بستاید،زیرا آنگاه که کسی از زمامداری حاجتی خواهد نیکوترین گفتاری را که توانایی آن را دارد برای او آماده می‌دارد

ص :٢٩٧

طلبتم الحاجة فمجّدوا اللّه العزیز الجبّار و امدحوه و أثنوا علیه تقول:«یا أجود من أعطی و یا خیر من سئل،یا أرحم من استرحم،یا أحد یا صمد،یا من لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد،یا من لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا،یا من یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید و یقضی ما أحبّ،یا من یحول بین المرء و قلبه،یا من هو بالمنظر الأعلی،یا من لیس کمثله شیء،یا سمیع یا بصیر»و أکثر من أسماء اللّه عزّ و جلّ فإنّ أسماء اللّه کثیرة و صلّ علی محمّد و آله و قل:«اللّهمّ أوسع علیّ من رزقک الحلال ما أکفّ به وجهی و أؤدّی به عن أمانتی و أصل به رحمی و یکون عونا لی فی الحجّ و العمرة»و قال:إنّ رجلا دخل المسجد فصلّی رکعتین ثمّ سأل اللّه عزّ و جلّ،فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:عجّل العبد ربّه؛و جاء آخر فصلّی رکعتین ثمّ أثنی علی اللّه عزّ و جلّ و صلّی علی النّبیّ و[آله] فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم سل تعط.

[٣١٣٣]٧-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن أبی کهمس قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:دخل رجل المسجد فابتدأ قبل الثّناء علی اللّه و الصّلاة علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم،فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:عاجل العبد ربّه؛ثمّ دخل آخر فصلّی و أثنی علی اللّه عزّ و جلّ و صلّی علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:سل تعطه:ثمّ قال:إنّ فی کتاب علیّ إنّ الثّناء علی اللّه و الصّلاة علی رسوله قبل المسألة و إنّ أحدکم لیأتی الرّجل یطلب الحاجة فیحبّ أن یقول له خیرا قبل أن یسأله حاجته.

[٣١٣۴]٨-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن عثمان بن عیسی،عمّن حدّثه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٢٩٨

پس آن هنگام که جویای حاجتی بودید خدای بزرگ و توانا را[با این سخنان] بزرگ دارید و بستایید و ثنا گویید[و]بگویید«یا اجود من اعطی،و یا خیر من سئل،یا ارحم من استرحم،یا احد یا صمد،یا من لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد،یا من لم یتّخذ صاحبه و لا ولدا یا من یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید و یقضی ما أحب،یا من یحول بین المرء و قلبه،یا من هو باالمنظر الاعلی،یا من لیس کمثله شئ،یا سمیع یا بصیر»و از نام‌های خدای عزّتمند و شکوهمند بسیار بگو؛زیرا نام‌های خدا بسیار است بر محمّد و خاندانش صلوات اللّه علیهم درود بفرست و بگو:«اللّهم اوسع علی من رزقک الحلال ما أکف به وجهی و اؤدی به عن امانتی و أصل به رحمی و یکون عونا فی الحج و العمرة»

و فرمود:مردی به مسجد درآمد و دو رکعت نماز گزارد و از خدای عزّتمند و شکوهمند درخواست نمود.پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:این بنده[در درخواست نمودن از]پروردگارش شتاب کرد.مرد دیگری آمد و دو رکعت نماز گزارد و پس آنگاه بر خدای عزّتمند و شکوهمند را ستود و بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و خاندانش، درود فرستاد،پس پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:(اکنون)درخواست کن که خواسته‌ات به تو داده شود.

[٣١٣٣]٧-ابو کهمس گوید:شنیدم حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:مردی وارد مسجد شد و پیش از ستایش خدا و درود بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم دعا کردن را آغاز نمود، پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:این بنده در[خواهش از]پروردگارش شتاب کرد.

سپس مرد دیگری به مسجد درآمد و نمازگزارد خدای عزّتمند و شکوهمند را ستود و بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم درود فرستاد.پس پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم به او فرمود:بخواه تا خواسته‌ات به تو داده شود.

سپس حضرت صادق علیه السّلام فرمود:به‌راستی که در کتاب علی علیه السّلام است که:

ستودن خدا و درود فرستادن بر پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم پیش از درخواست نمودن است،و[چون]یکی از شما نزد مردی آید و درخواستی کند آن مرد دوست دارد که پیش از خواستن حاجتش،سخنی نیکو گوید.

[٣١٣۴]٨-عثمان بن عیسی از کسی که برای او حدیث را بازگو نموده روایت

ص :٢٩٩

قلت:آیتان فی کتاب اللّه عزّ و جلّ أطلبهما فلا أجدهما،قال:و ما هما؟ قلت:قول اللّه عزّ و جلّ: اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ فندعوه و لا نری إجابة،قال:أ فتری اللّه عزّ و جلّ أخلف وعده؟قلت:لا،قال:فممّ ذلک؟قلت:لا أدری،قال:

لکنّی أخبرک،من أطاع اللّه عزّ و جلّ فیما أمره ثمّ دعاه من جهة الدّعاء أجابه، قلت:و ما جهة الدّعاء؟قال:تبدأ فتحمد اللّه و تذکر نعمه عندک ثمّ تشکره ثمّ تصلّی علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم ثمّ تذکر ذنوبک فتقرّ بها ثمّ تستعیذ منها،فهذا جهة الدّعاء؛ثمّ قال:و ما الآیة الأخری؟قلت:قول اللّه عزّ و جلّ: وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ و إنّی أنفق و لا أری خلفا،قال:أفتری اللّه عزّ و جلّ أخلف وعده؟قلت:لا،قال:فممّ ذلک؟قلت لا أدری،قال:لو أنّ أحدکم اکتسب المال من حلّه و أنفقه فی حلّه لم ینفق درهما إلاّ أخلف علیه.

[٣١٣۵]٩-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن علیّ بن أسباط،عمّن ذکره عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من سرّه أن یستجاب له دعوته فلیطب مکسبه.

باب الاجتماع فی الدّعاء

[٣١٣۶]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن علیّ بن معبد،عن عبید اللّه بن عبد اللّه الواسطیّ،عن درست بن أبی منصور،عن أبی خالد قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:ما من رهط أربعین رجلا اجتمعوا فدعوا اللّه عزّ و جلّ فی أمر إلاّ استجاب اللّه لهم،فإن لم یکونوا أربعین فأربعة یدعون اللّه عزّ و جلّ عشر مرّات إلاّ استجاب اللّه لهم،فإن لم یکونوا أربعة فواحد یدعو اللّه أربعین مرّة فیستجیب اللّه العزیز الجبّار له.

ص :٣٠٠

کرده است که به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:دو آیه در کتاب خدا است که آن دو را می‌جویم و نمی‌یابم.فرمود:آن دو آیه کدامند؟عرض کردم:سخن خدای عزّتمند و شکوهمند:«مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم»[غافر(۴٠):۶٠]و ما او را می‌خوانیم و پاسخ و اجابتی نمی‌بینیم؟فرمود:آیا گمان می‌کنی که خداوند از وعدۀ خویش سرباز زده است؟عرض کردم:نه.فرمود:پس این[برآورده نشدن خواسته‌ها]از چه روست؟عرض کردم:نمی‌دانم.فرمود:ولی من تو را[از دلیل آن]آگاه می‌کنم.هرکه خدای عزّتمند و شکوهمند را در آنچه به او فرمان داده گردن نهد و پس آنگاه او را از جهت دعا بخواند خداوند پاسخش دهد.عرض کردم:جهت دعا چیست؟فرمود:[دعانمودن خویش را چنین]می‌آغازی که خدا را می‌ستایی و نعمت‌هایی را که به تو ارزانی داشته بر زبان می‌آری،و سپس او را سپاس می‌گزاری،سپس بر محمد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم درود می‌فرستی،و سپس گناهان خویش را یادآور می‌شوی و[به دست آلودن]بر آنها اعتراف می‌کنی و از آنها به خدا پناه می‌بری.این است جهت دعا.

سپس فرمود:آیۀ دیگر کدام است؟عرض کردم:سخن خدای عزّتمند و شکوهمند[که می‌فرماید:]«هرچه انفاق کردید عوضش را او می‌دهد و او بهترین روزی‌دهندگان است»[سبأ(٣۴):٣٩]و من انفاق می‌کنم ولی عوضی[از سوی خدا] برای آن نمی‌بینم.فرمود:آیا گمان می‌کنی که خدای عزّتمند و شکوهمند از وعدۀ خویش سرباز زده است؟عرض کردم:نمی‌دانم.فرمود:به‌راستی،اگر یکی از شما مالی را از راه حلال به دست آرد،و آن را در راه حلال انفاق کند هیچ درهمی از آن را انفاق نکرده است جز این‌که بر آن عوض داده می‌شود.

[٣١٣۵]٩-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه از برآورده شدن خواسته‌اش شادمان می‌شود باید درآمد خود را پاک و حلال گرداند.

بابی دربارۀ گردهمایی برای دعا کردن

[٣١٣۶]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هیچ چهل مردی برای دعا نمودن گردهم نیایند و خدای عزّتمند و شکوهمند را برای[برآورده شدن]کاری نخوانند جز اینکه خداوند دعای آنان را برآورده سازد.پس اگر چهل نفر نباشد و چهار نفر [گرد هم آیند و]ده بار خدای عزّتمند و شکوهمند را بخوانند بی‌گمان خداوند خواستۀ آنان را برآورده سازد و اگر چهار نفر نباشد و یک نفر باشد که چهل بار خدا را بخواند خدای بزرگ توانا،خواستۀ او را برآورده سازد.

ص :٣٠١

[٣١٣٧]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن محمّد بن علیّ،عن یونس بن یعقوب،عن عبد الأعلی،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما اجتمع أربعة رهط قطّ علی أمر واحد فدعوا[اللّه]إلاّ تفرّقوا عن إجابة

[٣١٣٨]٣-عنه،عن الحجّال،عن ثعلبة،عن علیّ بن عقبة،عن رجل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان أبی علیه السّلام إذا حزنه أمر جمع النّساء و الصّبیان ثمّ دعا و أمّنوا.

[٣١٣٩]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

الدّاعی و المؤمّن فی الأجر شریکان.

باب العموم فی الدّعاء

[٣١۴٠]١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إذا دعا أحدکم فلیعمّ،فإنّه أوجب للدّعاء.

باب من أبطأت علیه الإجابة

[٣١۴١]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر قال:

قلت لأبی الحسن علیه السّلام:جعلت فداک،إنّی قد سألت اللّه حاجة منذ کذا و کذا سنة و قد دخل قلبی من إبطائها شیء،فقال:یا أحمد،إیّاک و الشّیطان أن یکون له علیک سبیل حتّی یقنّطک،إنّ أبا جعفر صلوات اللّه علیه کان یقول:إنّ المؤمن یسأل اللّه عزّ و جلّ حاجة فیؤخّر عنه تعجیل إجابته حبّا لصوته و استماع نحیبه.

ص :٣٠٢

[٣١٣٧]٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرگز چهار نفر گرد هم نیامده‌اند که برای کاری به درگاه خدا دعا کنند جز اینکه با پذیرفتگی و برآورده شدن آن دعا،از یکدیگر جدا شده‌اند و پراکنده گشته‌اند.

[٣١٣٨]٣-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چون پیشامدی پدرم را اندوهناک می‌کرد زنان و کودکان را گرد هم می‌آورد و سپس دعا می‌نمود و آنها آمین می‌گفتند.

[٣١٣٩]۴-و نیز آن حضرت علیه السّلام فرمود:دعاگو و آمین‌گو در پاداش شریکند.

بابی دربارۀ گسترده نمودن دعا بر همگان

[٣١۴٠]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:هرگاه یکی از شما دعا کند دعایش را بر همگان گسترده دارد[و همه را دعا کند]؛چراکه چنین دعایی به برآورده شدن نزدیک‌تر است.

بابی دربارۀ آن‌کس که برآورده شدن دعایش واپس افتد

[٣١۴١]١-احمد بن محمّد بن ابی نصیر گوید:به امام رضا علیه السّلام عرض کردم:

فدایت شوم!من چند سال است که حاجتی را از خدا درخواست کرده‌ام و از کندی و واپس افتادن برآورده شدن آن دعا،در دلم شبهه و نگرانی پدید آمده است،فرمود:ای احمد!مبادا شیطان[برای راهیابی]دل تو را به راهی گشاید تا تو را ناامید سازد،به‌راستی،امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:همانا مؤمن حاجتی از خدا می‌خواهد و خداوند برآوردن خواسته‌اش را به خاطر دوست داشتن صدایش و شنیدن زاری‌اش[در درگاه خدا]به تأخیر می‌اندازد.سپس

ص :٣٠٣

ثمّ قال:و اللّه ما أخّر اللّه عزّ و جلّ عن المؤمنین ما یطلبون من هذه الدّنیا خیر لهم ممّا عجّل لهم فیها و أیّ شیء الدّنیا،إنّ أبا جعفر علیه السّلام کان یقول:ینبغی للمؤمن أن یکون دعاؤه فی الرّخاء نحوا من دعائه فی الشّدّة لیس إذا أعطی فتر فلا تملّ الدّعاء فإنّه من اللّه عزّ و جلّ بمکان و علیک بالصّبر و طلب الحلال و صلة الرّحم و إیّاک و مکاشفة النّاس فإنّا أهل البیت نصل من قطعنا و نحسن إلی من أساء إلینا،فنری و اللّه فی ذلک العاقبة الحسنة،إنّ صاحب النّعمة فی الدّنیا إذا سأل فأعطی،طلب غیر الّذی سأل و صغرت النّعمة فی عینه فلا یشبع من شیء و إذا کثرت النّعم کان المسلم من ذلک علی خطر للحقوق الّتی تجب علیه و ما یخاف من الفتنة فیها أخبرنی عنک لو أنّی قلت لک قولا أکنت تثق به منّی فقلت له جعلت فداک إذا لم أثق بقولک فبمن أثق و أنت حجّة اللّه علی خلقه؟قال:فکن باللّه أوثق فإنّک علی موعد من اللّه،ألیس اللّه عزّ و جلّ:«یقول و إذا سألک عبادی عنّی فإنّی قریب أجیب دعوة الدّاع إذا دعان»و قال:«لا تقنطوا من رحمة اللّه»و قال:«و اللّه یعدکم مغفرة منه و فضلا»فکن باللّه عزّ و جلّ أوثق منک بغیره و لا تجعلوا فی أنفسکم إلاّ خیرا فإنّه مغفور لکم.

[٣١۴٢]٢-عنه،عن أحمد،عن علیّ بن الحکم،عن منصور الصّیقل قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:ربّما دعا الرّجل بالدّعاء فاستجیب له ثمّ أخّر ذلک إلی حین؟قال:فقال:نعم،قلت:و لم ذاک،لیزداد من الدّعاء؟قال:نعم.

[٣١۴٣]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن إسحاق بن أبی هلال المدائنیّ،عن حدید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ العبد لیدعو فیقول اللّه عزّ و جلّ للملکین:قد استجبت له و لکن احبسوه بحاجته فإنّی أحبّ أن أسمع صوته و إنّ العبد لیدعو فیقول اللّه تبارک و تعالی:

ص :٣٠۴

فرمود:به خدا سوگند،آنچه خدای عزّتمند و شکوهمند از خواسته‌های دنیوی مؤمنان واپس می‌اندازد برای ایشان بهتر است از آنچه که زود به آنها عطا فرماید، و دنیا چیست؟!امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:مؤمن را سزد که دعایش به گاه آسایش، همانند دعا نمودن او در حال سختی باشد و چون[آنچه را که خواسته بود]به او دادند[پس از برآورده شدن دعایش]سستی نورزد.پس تو از دعا نمودن خسته مشو؛چراکه دعا در پیشگاه خدای عزّتمند و شکوهمند جایگاهی[فراز]دارد و بر تو باد به شکیبایی،جوییدن درآمد حلال و پیوند داشتن با خویشان و مبادا با مردم دشمنی ورزی؛زیرا که ما خاندانی هستیم که با هرکه از ما پیوند گسلد پیوند برقرار سازیم و هرکه به ما بدی کند نیکی کنیم،پس به خدا سوگند که در این کار فرجام نیکویی می‌بینم.همانا آن‌کس که در این دنیا دارای نعمت است چون چیزی[از خدا]خواهد به او ارزانی شود[زیاده خواهد]و جز آن را نیز بخواهد، و نعمت خدا در چشم او خرد آید و از هیچ‌چیز سیر نشود.و چون نعمت بسیار گردد سلمان به سبب حقوقی که[از فزونی نعمت]بر او واجب گشته و[به سبب فزونی نعمت]بیم آن می‌رود که آزموده شود به ورطۀ خط افتد.بگو بدانم که اگر من به تو چیزی گفتم به آن اطمینان داری؟عرض کردم:قربانت گردم!اگر من به سخن شما اعتماد نکنم پس به سخن چه کسی اعتماد کنم در حالی‌که شما حجّت خداوند بر بندگان او هستی؟فرمود:پس به خدا بیش از این،اعتماد کن،زیرا خداوند به تو وعدۀ برآوردن[خواسته‌ها را]داده است آیا خدای عزّتمند و شکوهمند نمی‌فرماید:«و هرگاه بندگان من از تو دربارۀ من بپرسند[بگو]من نزدیکم و دعای دعاکننده را هنگامی که مرا بخواند اجابت می‌کنم»[بقره(٢):١٨۶].و فرموده است:«از رحمت خدا نومید مشوید»[زمر(٣٩):۵٣]و نیز فرموده است:«و خداوند از جانب خویش به شما وعدۀ آمرزش و بخشش می‌دهد»[بقره(٢):٢۶٨].پس اعتماد بر خدای عزّتمند و شکوهمند بیش از دیگران باشد و در جان خویش جز نیکی را جای ندهید که به‌راستی خدا شما را بیامرزد.

[٣١۴٢]٢-منصور صیقل گوید:حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:گاهی مردی دعا می‌کند و دعایش برآورده می‌گردد،ولی تا مدّتی[اثر و نشانۀ برآورده شدنش پدیدار نمی‌گردد و]پس می‌افتد.فرمود:آری(چنین است).عرض کردم:این از چه روست؟آیا از آن روست که بر دعا نمودن خویش بیفزاید؟فرمود:آری.

[٣١۴٣]٣-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همانا بنده‌ای دعا می‌کند.پس خدای عزّتمند و شکوهمند به دو فرشته می‌فرماید:من دعا او را برآوردم ولی او را از[دستیابی به]خواسته‌اش نگاه دارید؛چراکه من دوست دارم صدای او را بشنوم،و به راستی بنده‌ای نیز باشد که دعا کند خدای فرازمند فرماید:

ص :٣٠۵

عجّلوا له حاجته فإنّی أبغض صوته.

[٣١۴۴]۴-ابن أبی عمیر،عن سلیمان صاحب السّابریّ،عن إسحاق بن عمّار قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:قال یستجاب للرّجل الدّعاء ثمّ یؤخّر؟قال:نعم عشرین سنة.

[٣١۴۵]۵-ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان بین قول اللّه عزّ و جلّ:«قد أجیبت دعوتکما»و بین أخذ فرعون أربعین عاما.

[٣١۴۶]۶-ابن أبی عمیر،عن إبراهیم بن عبد الحمید،عن أبی بصیر قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إنّ المؤمن لیدعو فیؤخّر إجابته إلی یوم الجمعة.

[٣١۴٧]٧-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عبد اللّه بن المغیرة،عن غیر واحد من أصحابنا قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ العبد الولیّ للّه یدعو اللّه عزّ و جلّ فی الأمر ینوبه.

فیقول للملک الموکّل به:اقض لعبدی حاجته و لا تعجّلها فإنّی أشتهی أن أسمع نداءه و صوته و إنّ العبد العدوّ للّه لیدعو اللّه عزّ و جلّ فی الأمر ینوبه فیقال للملک الموکّل به:اقض[لعبدی]حاجته و عجّلها فإنّی أکره أن أسمع نداءه و صوته.قال:فیقول النّاس:ما أعطی هذا إلاّ لکرامته و لا منع هذا إلاّ لهوانه.

[٣١۴٨]٨-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب،عن هشام بن سالم،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لا یزال المؤمن بخیر و رجاء،رحمة من اللّه عزّ و جلّ ما لم یستعجل فیقنط

ص :٣٠۶

خواسته‌اش را زود برآورده سازید که من صدایش را دوست ندارم.

[٣١۴۴]۴-اسحاق بن عمار گوید:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:آیا[می شود که]دعای کسی پذیرفته شده باشد ولی[اثر پذیرفته‌شدن و برآورده‌شدن دعا پدیدار نگردد و]به تأخیر افتد؟فرمود:آری،تا بیست سال[ممکن است که به تأخیر افتد].

[٣١۴۵]۵-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:میان فرمودۀ خدای عزّتمند و شکوهمند[که دربارۀ نابودی فرعون و همراهانش به موسی و هارون علیه السّلام فرمود:]«بی‌گمان دعای شما دو تن اجابت شده است»[یونس(١٠):٨٩]میان نابود نمودن فرعون چهل سال به درازا کشید.

[٣١۴۶]۶-ابو بصیر گوید:شنیدم از حضرت صادق علیه السّلام که می‌فرمود:همانا مؤمن دعا می‌کند و پذیرفته شدن و برآورده شدن دعایش تا روز جمعه به تأخیر می‌افتد.

[٣١۴٧]٧-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:به‌راستی،بنده‌ای که دوست خدا است در پیشامدی که برای او روی داده دعا می‌کند،و خدا به فرشته‌ای که بر او گمارده شده فرماید:درخواست بندۀ مرا برآورده نما ولی در(دادن)آن شتاب مکن که من خواهان آنم که ندا و صدای او را بشنوم.و همانا بنده‌ای که دشمن خدا است دربارۀ پیشامدی که برای او روی داده[دعا می‌کند و]خدای عزّتمند و شکوهمند را می‌خواند،پس[خدا]به فرشتۀ گمارده شده بر او می‌فرماید:

خواسته‌اش را برآورده نما در(دادن)آن شتاب‌گیر؛زیرا من خوش ندارم که ندا و صدایش را بشنوم.

فرمود:پس مردم گویند:به این[شخص که خواسته‌اش زود برآورده شد]....جز به سبب ارجمند بودن و بزرگ بودنش[در پیشگاه خدا]و[دربارۀ آن‌کس که اجابتش به تأخیر افتاده گویند:خواسته‌اش]از او بازداشته نشد جز به سبب خواری و فرومایگی‌اش.

[٣١۴٨]٨-ابو بصیر گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مؤمن همواره در حال خیر و امیدواری است[که این خیر و امیدواری از]رحمت خدای عزّتمند و شکوهمند است تا که شتاب نکند[که اگر شتاب کند]ناامید گردد و دعا را وارهاند.

ص :٣٠٧

و یترک الدّعاء،قلت له:کیف یستعجل؟قال:یقول:قد دعوت منذ کذا و کذا و ما أری الإجابة.

[٣١۴٩]٩-الحسین بن محمّد،عن أحمد بن إسحاق،عن سعدان بن مسلم، عن إسحاق بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ المؤمن لیدعو اللّه عزّ و جلّ فی حاجته فیقول اللّه عزّ و جلّ:أخّروا إجابته، شوقا إلی صوته و دعائه؛فإذا کان یوم القیامة قال اللّه عزّ و جلّ:عبدی، دعوتنی فأخّرت إجابتک و ثوابک کذا و کذا و دعوتنی فی کذا و کذا فأخّرت إجابتک و ثوابک کذا و کذا؛قال:فیتمنّی المؤمن أنّه لم یستجب له دعوة فی الدّنیا ممّا یری من حسن الثّواب.

باب الصّلاة علی النّبیّ محمّد و أهل بیته علیهم السّلام

[٣١۵٠]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لا یزال الدّعاء محجوبا حتّی یصلّی علی محمّد و آل محمّد.

[٣١۵١]٢-عنه،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من دعا و لم یذکر النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم رفرف الدّعاء علی رأسه،فإذا ذکر النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم رفع الدّعاء.

[٣١۵٢]٣-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان،عن أبی أسامة زید الشّحّام،عن محمّد بن مسلم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّ رجلا أتی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقال:

یا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم،إنّی أجعل لک ثلث صلواتی،لا بل أجعل لک نصف صلواتی،

ص :٣٠٨

عرض کردم:چگونه شتاب می‌کند؟فرمود که می‌گوید:از فلان هنگام و فلان هنگام دعا کرده‌ام و پذیرفته شدن دعا و برآورده شدنش را نمی‌بینم؟

[٣١۴٩]٩-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:به‌راستی که مؤمن خدای عزّتمند و شکوهمند را برای[برآورده شدن]خواستۀ خویش بخواند و خدای عزّتمند و شکوهمند فرماید:برآورده شدن خواستۀ او را به خاطر اشتیاقی که به صدا و دعایش دارم واپس اندازید و به تأخیر افکنید.پس چون روز رستاخیز فرارسد خدای عزّتمند و شکوهمند فرماید:ای بندۀ من!تو مرا خواندی و من اجابت و برآورده شدن[خواستۀ]تو را واپس انداختم،اکنون پاداش تو چنین و چنان است.و دیگر بار دربارۀ فلان چیز مرا خواندی و من اجابت و برآوردن [خواستۀ]تو را واپس انداختم و پاداش تو چنین و چنان است.امام صادق علیه السّلام فرمود:پس مؤمن آرزو کند که کاش هیچ دعا و خواسته‌اش در دنیا اجابت نمی‌شد به سبب پاداش نیکی که[از برآورده نشدن خواسته‌اش در دنیا]می‌بیند.

بابی دربارۀ صلوات فرستادن بر محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و خاندانش علیهم السّلام

[٣١۵٠]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیوسته دعا در حجاب باشد[و میان دعا و برآورده شدنش،مانع باشد]تا آنکه بر محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و خاندانش علیهم السّلام صلوات و درود فرستاده شود[که در آن هنگام حجاب میان دعا و برآورده شدنش برداشته می‌شود].

[٣١۵١]٢-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه دعایی کند و نام پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم را نبرد آن دعا بر فراز سرش[بسان پرنده‌ای]بال‌وپر زند و چون نام پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم را ببرد دعا[به سوی آسمان]بالا برده شود.

[٣١۵٢]٣-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مردی نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم آمد و عرض کرد:ای پیامبر خدا،من یک سوم صلوات و درودم را برای شما قرار می‌دهم،نه

ص :٣٠٩

لا بل أجعلها کلّها لک،فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إذا تکفی مئونة الدّنیا و الآخرة.

[٣١۵٣]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن سیف،عن أبی أسامة،عن أبی بصیر قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام:ما معنی أجعل صلواتی کلّها لک؟فقال:یقدّمه بین یدی کلّ حاجة فلا یسأل اللّه عزّ و جلّ شیئا حتّی یبدأ بالنّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فیصلّی علیه ثمّ یسأل اللّه حوائجه.

[٣١۵۴]۵-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:لا تجعلونی کقدح الرّاکب فإنّ الرّاکب یملأ قدحه فیشربه إذا شاء،اجعلونی فی أوّل الدّعاء و فی آخره و فی وسطه.

[٣١۵۵]۶-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن مهران،عن الحسن بن علیّ بن أبی حمزة،عن أبیه و حسین بن أبی العلاء،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال:إذا ذکر النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فأکثروا الصّلاة علیه فإنّه من صلّی علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم صلاة واحدة صلّی اللّه علیه ألف صلاة فی ألف صفّ من الملائکة و لم یبق شیء ممّا خلقه اللّه إلاّ صلّی علی العبد لصلاة اللّه علیه و صلاة ملائکته،فمن لم یرغب فی هذا فهو جاهل مغرور قد برئ اللّه منه و رسوله و أهل بیته.

[٣١۵۶]٧-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من صلّی علیّ صلّی اللّه علیه و ملائکته و من شاء فلیقلّ و من شاء فلیکثر.

ص :٣١٠

بلکه نیمی از صلواتم را ویژۀ شما می‌دارم.نه بلکه همۀ آن را از آن شما می‌گردانم؟پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود،در این صورت هزینه‌ها و بار دنیا و آخرت تو کفایت می‌شود.

[٣١۵٣]۴-ابو بصیر گوید:از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم:معنای اینکه همۀ درود و صلواتم را برای شما قرار دهم چیست؟

فرمود:یعنی[نام]پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم را پیش از هر حاجتی قرار دهد و از خدای عزّتمند و شکوهمند درخواستی نکند آنگاه که[درخواست خویش را]با نام پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم بیآغازد و بر او صلوات و درود فرستد و پس آنگاه خواسته‌های خود را از خدا بخواهد.

[٣١۵۴]۵-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:مرا چون ظرف آب سوارکار قرار ندهید که همانا سوارکار ظرف آبش را پرکند و هرگاه که خواهد بنوشد.مرا در آغاز دعا و پایان دعا و میانۀ آن قرار دهید[و یاد کنید].

[٣١۵۵]۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چون نام پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم برده شد بر او بسیار صلوات فرستید؛زیرا هرکس که یک صلوات بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرستد، خداوند هزار بار در هزار صف از فرشته‌ها بر او صلوات فرستد و به سبب درود فرستادن خدا و درود فرستادن فرشتگان هیچ یک از آفریدگان خدا نماند جز اینکه بر این بنده درود فرستد و هرکس آرزومند این فضیلت نباشد نادان و مغرور است و خدا و پیامبر و خاندانش از او بیزار باشند.

[٣١۵۶]٧-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:هرکه بر من صلوات فرستد،خدا و فرشتگان بر او درود فرستند و هرکه خواهد صلوات اندکی فرستد و هرکه خواهد صلوات بسیاری فرستد.

ص :٣١١

[٣١۵٧]٨-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:الصّلاة علیّ و علی أهل بیتی تذهب بالنّفاق

[٣١۵٨]٩-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن حسّان،عن أبی عمران الأزدیّ، عن عبد اللّه بن الحکم،عن معاویة بن عمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من قال:یا ربّ صلّ علی محمّد و آل محمّد مائة مرّة قضیت له مائة حاجة ثلاثون للدّنیا[و الباقی للآخرة].

[٣١۵٩]١٠-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم و عبد الرّحمن بن أبی نجران جمیعا،عن صفوان الجمّال،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کلّ دعاء یدعی اللّه عزّ و جلّ به محجوب عن السّماء حتّی یصلّی علی محمّد و آل محمّد.

[٣١۶٠]١١-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن سیف بن عمیرة،عن أبی بکر الحضرمیّ قال:

حدّثنی من سمع أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:جاء رجل إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقال:

أجعل نصف صلواتی لک؟قال:نعم،ثمّ قال:أجعل صلواتی کلّها لک؟قال:نعم، فلمّا مضی قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:کفی همّ الدّنیا و الآخرة.

[٣١۶١]١٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن مرازم قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ رجلا أتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقال:یا رسول اللّه،إنّی جعلت ثلث صلواتی لک؟فقال له خیرا.فقال:یا رسول اللّه،إنّی جعلت نصف صلواتی لک؟فقال له:ذاک أفضل،فقال:إنّی جعلت کلّ صلواتی لک،فقال:إذا یکفیک اللّه عزّ و جلّ ما أهمّک من أمر دنیاک و آخرتک،فقال له رجل:أصلحک

ص :٣١٢

[٣١۵٧]٨-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:صلوات بر من و بر خانواده‌ام نفاق و دورویی را از میان ببرد.

[٣١۵٨]٩-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه صد بار بگوید:«یا ربّ،صلّ علی محمّد و آل محمّد»صد خواسته‌اش برآورده شود که سی خواسته آنها،از خواسته‌های دنیا باشد[و بقیّۀ آن دربارۀ سرای واپسین باشد].

[٣١۵٩]١٠-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هر دعایی که با آن خدای عزّتمند و شکوهمند را بخوانند از رفتن به آسمان[بازداشته شود و]در پرده ماند تا آن هنگام که بر محمّد و آل محمّد صلوات و درود فرستند

[٣١۶٠]١١-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مردی نزد پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم آمد و عرض کرد:آیا[می‌توانم]نیمی از صلوات(دعاهایم)را برای شما قرار دهم؟ پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:آری.سپس عرض کرد:آیا همۀ صلوات‌ها[و دعاهایم]را ویژۀ شما بدارم؟فرمود آری.پس چون آن مرد رفت پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:

نگرانی و اندوه دنیا و آخرتش[برطرف شد و]کفایت گردید.

[٣١۶١]١٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود مردی نزد پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم آمد و عرض کرد:ای پیامبر خدا،یک سوم دعاهایم را ویژۀ شما قرار دهم؟فرمود:نیکو است،عرض کرد:ای پیامبر خدا،نیمی از دعاهای خود را ویژۀ شما قرار دهم؟ فرمود:این[کار]نیکوتر است.عرض کرد:همۀ دعاهایم را از آن شما قرار دهم؟ فرمود:در این صورت،خدای عزّتمند و شکوهمند کارهای دنیا و آخرتت را که تو را دل‌نگران و غمناک کند کفایت می‌فرماید.پس مردی به حضرت صادق علیه السّلام

ص :٣١٣

اللّه کیف یجعل صلاته له؟فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام:لا یسأل اللّه عزّ و جلّ شیئا إلاّ بدأ بالصّلاة علی محمّد و آله صلّی اللّه علیه و اله و سلّم.

[٣١۶٢]١٣-ابن أبی عمیر،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمعته یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ارفعوا أصواتکم بالصّلاة علیّ فإنّها تذهب بالنّفاق.

[٣١۶٣]١۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن یعقوب بن عبد اللّه،عن إسحاق بن فرّوخ مولی آل طلحة قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:یا إسحاق بن فرّوخ،من صلّی علی محمّد و آل محمّد عشرا صلّی اللّه علیه و ملائکته مائة مرّة و من صلّی علی محمّد و آل محمّد مائة[مرّة]صلّی اللّه علیه و ملائکته ألفا،أما تسمع قول اللّه عزّ و جلّ: هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً.

[٣١۶۴]١۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی أیّوب،عن محمّد بن مسلم،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

ما فی المیزان شیء أثقل من الصّلاة علی محمّد و آل محمّد و إنّ الرّجل لتوضع أعماله فی المیزان فتمیل به فیخرج صلّی اللّه علیه و اله و سلّم الصّلاة علیه فیضعها فی میزانه فیرجح[به].

[٣١۶۵]١۶-علیّ بن محمّد،عن ابن جمهور،عن أبیه،عن رجاله قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من کانت له إلی اللّه عزّ و جلّ حاجة فلیبدأ بالصّلاة علی محمّد و آله،ثمّ یسأل حاجته،ثمّ یختم بالصّلاة علی محمّد و آل محمّد فإنّ اللّه عزّ و جلّ أکرم من أن یقبل الطّرفین و یدع الوسط[إذا]کانت الصّلاة علی

ص :٣١۴

عرض کرد:خدایت نیکی دهد!چگونه دعایش را از آن پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم قرار دهد؟ حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چیزی از خدای عزّتمند و شکوهمند درخواست نکند جز این‌که با صلوات و درود بر محمد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم آغاز نماید.

[٣١۶٢]١٣-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:صداهای خویش را با صلوات بر من بلند دارید؛زیراکه این کار نفاق و دورویی را از میان برد.

[٣١۶٣]١۴-اسحاق بن فرّوخ گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:ای اسحاق بن فرّوخ!هرکه ده بار بر محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و خاندان محمد علیهم السّلام صلوات بفرستد خداوند و فرشتگان خدا صد بار بر او صلوات فرستند،و هرکه صد بار بر محمد و آل محمد علیهم السّلام صلوات فرستد خداوند و فرشتگان هزار بار بر او صلوات فرستد.

آیا سخن خدای عزّتمند و شکوهمند را نشنیده‌ای[که می‌فرماید]:«او کسی است که خود و فرشتگانش به شما درود می‌فرستند تا سرانجام شما را از تاریکی‌ها به سوی روشنایی برآورد و او در حقّ مؤمنان مهربان است»[احزاب(٣٣):۴٣]

[٣١۶۴]١۵-محمد بن مسلم از یکی از دو امام باقر و صادق علیهما السّلام روایت نموده که فرمود:در ترازوی کردار[در روز رستاخیز]چیزی سنگین‌تر از صلوات بر محمّد و خاندان محمّد نباشد،و همانا[در روز رستاخیز]مردی باشد که کردارهایش را در ترازوی کردار نهند و سبک باشد پس آنگاه پاداش صلوات او [حساب شود و]درآید و آن را در ترازوی کردار نهد،پس به سبب صلوات، کردارش سنگین گردد.

[٣١۶۵]١۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه از خدای عزّتمند و شکوهمند درخواستی دارد باید[حاجت‌خواهی خویش را]با صلوات بر محمّد و خاندانش آغاز کند،و سپس حاجت خود را بخواهد،و در پایان نیز دعا با صلوات بر محمّد و خاندانش پایان دهد،زیراکه خدای عزّتمند و شکوهمند،بخشنده‌تر از آن است که دو طرف دعا را بپذیرد،و میانۀ دعا را وارهد[و برآورده نسازد]؛

ص :٣١۵

محمّد و آل محمّد لا تحجب عنه.

[٣١۶۶]١٧-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن محسّن بن أحمد، عن أبان الأحمر،عن عبد السّلام بن نعیم قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:إنّی دخلت البیت و لم یحضرنی شیء من الدّعاء إلاّ الصّلاة علی محمّد و آل محمّد فقال:أما إنّه لم یخرج أحد بأفضل ممّا خرجت به.

[٣١۶٧]١٨-علیّ بن محمّد،عن أحمد بن الحسین،عن علیّ بن الرّیّان،عن عبید اللّه بن عبد اللّه الدّهقان قال:

دخلت علی أبی الحسن الرّضا علیه السّلام فقال لی:ما معنی قوله: وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی ؟قلت:کلّما ذکر اسم ربّه قام فصلّی،فقال لی:لقد کلّف اللّه عزّ و جلّ هذا شططا،فقلت:جعلت فداک فکیف هو؟فقال:کلّما ذکر اسم ربّه صلّی علی محمّد و آله.

[٣١۶٨]١٩-عنه،عن محمّد بن علیّ،عن مفضّل بن صالح الأسدیّ،عن محمّد بن هارون،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا صلّی أحدکم و لم یذکر النّبیّ[و آله]صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فی صلاته یسلک بصلاته غیر سبیل الجنّة.و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من ذکرت عنده فلم یصلّ علیّ دخل النّار فأبعده اللّه و قال صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:و من ذکرت عنده فنسی الصّلاة علیّ خطی به طریق الجنّة.

[٣١۶٩]٢٠-أبو علیّ الأشعریّ،عن الحسین بن علیّ،عن عبیس بن هشام، عن ثابت،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من ذکرت عنده فنسی أن یصلّی علیّ خطأ اللّه به طریق الجنّة.

ص :٣١۶

در پرده و حجاب نیست[و فرشتگان از بالا رفتن دعا به سوی آسمان باز نمی‌دارند].

[٣١۶۶]١٧-عبد السلام نعیم گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:من به درون خانه کعبه درآمدم و هیچ دعایی به یاد نداشتم جز صلوات بر محمد و خاندان محمّد.فرمود:آگاه باش که هیچ‌کس بسان تو(فضیلت‌مندانه)از خانه کعبه بیرون نیامده است.

[٣١۶٧]١٨-عبید اللّه بن عبد اللّه دهقان گوید:نزد حضرت رضا علیه السّلام رفتم.پس آن حضرت به من فرمود:معنای این سخن خداوند چیست(که فرماید:)«نام پروردگارش را یاد کرد،پس نماز گزارد»[اعلی(٨٧):١۵]عرض کردم:یعنی هرگاه نام پروردگارش را به یاد آورد برخاست و نماز گزارد.فرمود:[پس اگر«صلّی»به معنای نمازگزاردن است]پس بی‌گمان خدای عزّتمند و شکوهمند تکلیفی زیاده از توان بر دوش ما نهاده است.

عرض کردم:فدایت شوم!پس معنای آن چگونه است؟فرمود:هرگاه نام پروردگارش را یاد کند بر محمّد و خاندانش صلوات فرستد.

[٣١۶٨]١٩-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چون یکی از شما نماز گزارد و در نمازش نام پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم[و خاندانش علیهم السّلام]را نبرد،با این نماز،راهی جز راه بهشت را می‌پوید.و پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:هرکه نامم را در نزدش ببرند و بر من صلوات نفرستد به دوزخ درآید و خدایش از رحمت خویش دور دارد.و فرمود:هرکه نامم را در نزدش ببرند و صلوات فرستادن بر من را از یاد ببرد راه بهشت را به اشتباه پیموده است.

[٣١۶٩]٢٠-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:

هرکه نام من را در نزدش ببرند و صلوات فرستادن بر من را از یاد ببرد خداوند او را در[یافتن]راه بهشت به اشتباه افکند.

ص :٣١٧

[٣١٧٠]٢١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمع أبی رجلا متعلّقا بالبیت و هو یقول:اللّهمّ صلّ علی محمّد،فقال له أبی:یا عبد اللّه،لا تبترها لا تظلمنا حقّنا قل:اللّهمّ صلّ علی محمّد و أهل بیته.

باب ما یجب من ذکر اللّه عزّ و جلّ فی کلّ مجلس

[٣١٧١]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن خلف بن حمّاد،عن ربعیّ بن عبد اللّه بن الجارود الهذلیّ،عن الفضیل بن یسار قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:ما من مجلس یجتمع فیه أبرار و فجّار فیقومون علی غیر ذکر اللّه عزّ و جلّ إلاّ کان حسرة علیهم یوم القیامة.

[٣١٧٢]٢-حمید بن زیاد،عن الحسن بن محمّد بن سماعة،عن وهیب بن حفص،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما اجتمع فی مجلس قوم لم یذکروا اللّه عزّ و جلّ و لم یذکرونا إلاّ کان ذلک المجلس حسرة علیهم یوم القیامة،ثمّ قال[قال.]أبو جعفر علیه السّلام:إنّ ذکرنا من ذکر اللّه و ذکر عدوّنا من ذکر الشّیطان.

[٣١٧٣]٣-و بإسناده قال:

قال أبو جعفر علیه السّلام:من أراد أن یکتال بالمکیال الأوفی فلیقل إذا أراد أن یقوم من مجلسه:«سبحان ربّک ربّ العزّة عمّا یصفون*و سلام علی المرسلین و الحمد للّه ربّ العالمین.»

[٣١٧۴]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی حمزة الثّمالیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ص :٣١٨

[٣١٧٠]٢١-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پدرم شنید که مردی[دست]بر پردۀ کعبه درآویخته و می‌گوید:«اللهم صلّ علی محمّد».پدرم به او فرمود:ای بندۀ خدا،صلوات را بریده و گسسته مدار؛دربارۀ حق ما بر ما ستم روا مدار و بگو«اللهمّ صلّ علی محمّد و اهل بیته».

بابی دربارۀ آنچه از ذکر و یاد خدای عزّتمند و شکوهمند در هر مجلسی واجب است

[٣١٧١]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هیچ مجلسی نباشد که نیکان و بدان در آن گرد هم آیند و بی‌یاد خدای عزّتمند و شکوهمند از آن مجلس برخیزند جز این‌که در روز رستاخیز مایۀ حسرت و افسوس آنان باشد.

[٣١٧٢]٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هیچ گروهی در مجلسی گرد هم نیایند که در آن یاد خدای عزّتمند و شکوهمند و یاد ما نباشد،جز این‌که آن مجلس در روز رستاخیز مایۀ حسرت و افسوس آنان باشد،سپس فرمود:امام باقر علیه السّلام فرمود:همانا یاد نمودن از ما یاد نمودن خداست و یاد نمودن از دشمن ما یادنمودن از شیطان است.

[٣١٧٣]٣-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:هرکه خواهد پیمانه‌ای پر و لبریز[از پاداش الهی]را گرد آورد باید آن هنگام که می‌خواهد از جای خویش برخیزد و بگوید:«سبحان ربّک ربّ العزّة عمّا یصفون و سلام علی المرسلین و الحمد للّه ربّ العالمین.»

[٣١٧۴]۴-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:در آن توراتی که دگرگونی نیافته

ص :٣١٩

مکتوب فی التّوراة الّتی لم تغیّر أنّ موسی علیه السّلام سأل ربّه فقال:یا ربّ،أ قریب أنت منّی فأناجیک أم بعید فأنادیک؟فأوحی اللّه عزّ و جلّ إلیه:یا موسی، أنا جلیس من ذکرنی،فقال موسی:فمن فی سترک یوم لا ستر إلاّ سترک؟فقال:

الّذین یذکروننی فأذکرهم و یتحابّون فیّ فأحبّهم فأولئک الّذین إذا أردت أن أصیب أهل الأرض بسوء ذکرتهم فدفعت عنهم بهم.

[٣١٧۵]۵-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان بن یحیی،عن حسین بن زید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:«ما من قوم اجتمعوا فی مجلس فلم یذکروا اسم اللّه عزّ و جلّ و لم یصلّوا علی نبیّهم إلاّ کان ذلک المجلس حسرة و وبالا علیهم.

[٣١٧۶]۶-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن ابن محبوب،عن ابن رئاب،عن الحلبیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

لا بأس بذکر اللّه و أنت تبول فإنّ ذکر اللّه عزّ و جلّ حسن علی کلّ حال فلا تسأم من ذکر اللّه.

[٣١٧٧]٧-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی موسی علیه السّلام:یا موسی علیه السّلام،لا تفرح بکثرة المال و لا تدع ذکری علی کلّ حال،فإنّ کثرة المال تنسی الذّنوب و إنّ ترک ذکری یقسی القلوب.

[٣١٧٨]٨-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

مکتوب فی التّوراة الّتی لم تغیّر أنّ موسی سأل ربّه فقال:إلهی،إنّه

ص :٣٢٠

[و تحریف نشده]نوشته شده است که موسی علیه السّلام از خداوند پرسشی کرد و عرض کرد:پروردگارا،آیا تو به من نزدیکی تا آن‌که با تو به آرامی رازونیاز کنم یا از من دوری تا بانگ برآرم؟خدای عزّتمند و شکوهمند به او وحی فرمود:ای موسی!من هم‌نشین کسی هستم که مرا یاد کند،موسی عرض کرد:کیست که در پناه تو است روزی که پناهی جز پناه تو نیست؟فرمود:آنان‌که مرا یاد کنند و من نیز آنان را یاد کنم،و در راه من به یکدیگر مهر ورزند و من نیز آنان را دوست دارم،اینانند که چون خواهم به زمینیان بدی[و ناگواری]برسانم یادشان کنم و به خاطر آنان،آن بدی را از زمینیان بازدارم.

[٣١٧۵]۵-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:هیچ گروهی نباشد که در مجلسی گرد هم آیند و نام خدای عزّتمند و شکوهمند را نبرند و بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم صلوات نفرستند جز این‌که آن مجلس مایۀ افسوس و رنج آنان گردد.

[٣١٧۶]۶-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:یاد خدا به هنگام ادرار کردن اشکال ندارد؛زیرا یاد خدا در هر حالی نیکو است،پس،از یاد خدا خسته مشو.

[٣١٧٧]٧-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند به موسی علیه السّلام وحی کرد:ای موسی!به فزونی دارایی شادمان مشو و یاد مرا در هر حالی وانرهان؛زیرا فزونی دارایی،گناهان را از یاد برد.و وانهادن یاد من دل‌ها را سخت کند.

[٣١٧٨]٨-امام باقر علیه السّلام فرمود:در آن توراتی که دگرگونی و تحریف نیافته نوشته شده است که همانا موسی علیه السّلام از پروردگار پرسید و عرض نمود که پروردگارا،به‌راستی که گاهی مجلس‌هایی برای من پیش می‌آید که من

ص :٣٢١

یأتی علیّ مجالس أعزّک و أجلّک أن أذکرک فیها،فقال:یا موسی،إنّ ذکری حسن علی کلّ حال.

[٣١٧٩]٩-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن ابن فضّال، عن بعض أصحابه،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال اللّه عزّ و جلّ لموسی،أکثر ذکری باللّیل و النّهار و کن عند ذکری خاشعا و عند بلائی صابرا و اطمئنّ عند ذکری و اعبدنی و لا تشرک بی شیئا، إلیّ المصیر،یا موسی اجعلنی ذخرک وضع عندی کنزک من الباقیات الصّالحات.

[٣١٨٠]١٠-و بإسناده،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال اللّه عزّ و جلّ لموسی،اجعل لسانک من وراء قلبک تسلم و أکثر ذکری باللّیل و النّهار و لا تتّبع الخطیئة فی معدنها فتندم فإنّ الخطیئة موعد أهل النّار.

[٣١٨١]١١-و بإسناده قال:

فیما ناجی اللّه به موسی علیه السّلام قال:یا موسی،لا تنسنی علی کلّ حال فإنّ نسیانی یمیت القلب.

[٣١٨٢]١٢-عنه،عن ابن فضّال،عن غالب بن عثمان،عن بشیر الدّهّان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال اللّه عزّ و جلّ:یا ابن آدم:اذکرنی فی ملإ أذکرک فی ملإ خیر من ملئک.

[٣١٨٣]١٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال اللّه عزّ و جلّ:من ذکرنی فی ملإ من النّاس ذکرته فی ملإ من الملائکة.

باب ذکر اللّه عزّ و جلّ کثیرا

[٣١٨۴]١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،

ص :٣٢٢

تو را بزرگ‌تر و شکوهمندتر از آن می‌دانم که در آن مجلس‌ها از تو یاد کنم.

خداوند فرمود:ای موسی!یاد نمودن من در هر حالی نیکو است.

[٣١٧٩]٩-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند به موسی علیه السّلام فرمود:در شب و روز مرا بسیار یاد کن و هنگام یاد نمودن من فروتن باش و به گاه بلا شکیبا باش و به هنگام یاد نمودن من دلت آرام باشد.و مرا بپرست و چیزی را شریک و انباز من قرار مده که بازگشت به سوی من است.ای موسی!مرا ذخیرۀ خویش قرار ده[تا هنگام سختی یاریت کنم]و گنجینۀ کردارهای نیک پایدار خویش را به من بسپار.

[٣١٨٠]١٠-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند به موسی علیه السّلام فرمود:زبانت را در پس دلت بنه[و دلت را مقدّم دار]تا به سلامت مانی و در شب و روز مرا بسیار بخوان و گناه را از بن و ریشۀ آن پی مگیر که شیطان شوی؛زیرا گناه وعده‌گاه دوزخیان است.

[٣١٨١]١١-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:از جمله سخنانی که خدا با موسی رازگونه نجوی نمود[این بود که]فرمود:ای موسی!مرا در هیچ حالی از یاد مبر؛ زیراکه از یاد بردن من دل را بمیراند.

[٣١٨٢]١٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خداوند عزّتمند و شکوهمند می‌فرماید:ای فرزند آدم!مرا آشکارا در میان مردم یاد کن تا من تو را در میان کسانی نیکوتر از مردمان تو یاد کنم.

[٣١٨٣]١٣-و نیز فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند فرموده است:هرکه مرا در میان گروهی از مردم یاد کند،من او را در میان گروهی از فرشتگان یاد می‌کنم.

بابی دربارۀ بسیار یاد نمودن خدای عزّتمند و شکوهمند

[٣١٨۴]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چیزی نباشد جز آن‌که برای آن اندازه‌ای

ص :٣٢٣

عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما من شیء إلاّ و له حدّ ینتهی إلیه إلاّ الذّکر فلیس له حدّ ینتهی إلیه،فرض اللّه عزّ و جلّ الفرائض فمن أدّاهنّ فهو حدّهنّ و شهر رمضان فمن صامه فهو حدّه و الحجّ فمن حجّ فهو حدّه إلاّ الذّکر فإنّ اللّه عزّ و جلّ لم یرض منه بالقلیل و لم یجعل له حدّا ینتهی إلیه،ثمّ تلا هذه الآیة: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً* وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً فقال:لم یجعل اللّه عزّ و جلّ له حدّا ینتهی إلیه.قال:و کان أبی علیه السّلام کثیر الذّکر،لقد کنت أمشی معه و إنّه لیذکر اللّه و آکل معه الطّعام و إنّه لیذکر اللّه و لقد کان یحدّث القوم[و]ما یشغله ذلک عن ذکر اللّه و کنت أری لسانه لازقا بحنکه یقول:لا إله إلاّ اللّه و کان یجمعنا فیأمرنا بالذّکر حتّی تطلع الشّمس و یأمر بالقراءة من کان یقرأ منّا و من کان لا یقرأ منّا أمره بالذّکر.و البیت الّذی یقرأ فیه القرآن و یذکر اللّه عزّ و جلّ فیه تکثر برکته و تحضره الملائکة و تهجره الشّیاطین و یضیء لأهل السّماء کما یضیء الکوکب الدّرّیّ لأهل الأرض و البیت الّذی لا یقرأ فیه القرآن و لا یذکر اللّه فیه تقلّ برکته و تهجره الملائکة و تحضره الشّیاطین.و قد قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:أ لا أخبرکم بخیر أعمالکم لکم أرفعها فی درجاتکم و أزکاها عند ملیککم و خیر لکم من الدّینار و الدّرهم و خیر لکم من أن تلقوا عدوّکم فتقتلوهم و یقتلوکم؟ فقالوا:بلی،فقال:ذکر اللّه عزّ و جلّ کثیرا،ثمّ قال:جاء رجل إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقال:من خیر أهل المسجد؟فقال:أکثرهم للّه ذکرا.و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من أعطی لسانا ذاکرا فقد أعطی خیر الدّنیا و الآخرة.و قال فی قوله تعالی: وَ لاٰ تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ قال:لا تستکثر ما عملت من خیر للّه

ص :٣٢۴

است که به آن پایان می‌یابد مگر یاد[خدا]که اندازه‌ای ندارد تا پایان یابد.

خدای عزّتمند و شکوهمند فرامین شرعی را واجب ساخت و هرکه آن‌ها را به جای آورد آن به جای‌آوردن،همان حدّ و اندازۀ آنها است،و هرکه روزۀ ماه رمضان را روزه بدارد آن روزه‌داری همان حدّ و اندازۀ آن است،و هرکه حجّ گزارد آن حجّ‌گزاری همان حدّ و اندازۀ حجّ است مگر یاد[خدا]که به‌راستی، خدای عزّتمند و شکوهمند با اندک آن خشنود نباشد و حدّ و اندازه‌ای برای آن ننهاده که به آن پایان یابد.سپس این آیه را تلاوت فرمود:«ای آنان‌که ایمان آورده‌اید خدا را بسیار یاد کنید و او را بامدادان و شبانگاهان تسبیح گویید»[احزاب (٣٣):۴١ و ۴٣]،سپس فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند برای ذکر و یاد خدا، حدّ و اندازه‌ای قرار نداده که به آن پایان یابد.

فرمود:و پدرم بسیار خدا را یاد می‌کرد.به همراهش می‌رفتم و او خدا را یاد می‌کرد،با او غذا می‌خوردم و او خدا را یاد می‌کرد،و با مردم به گفتگو می‌پرداخت ولی این کار او را از یاد و ذکر خدا بازنمی‌داشت و من زبانش را می‌دیدم که به کامش چسبیده بود و می‌گفت:«لا اله الاّ اللّه»و همواره ما را گرد هم می‌آورد و تا برآمدن خورشید ما را به ذکر خدا امر می‌فرمود و به هرکدام از ما که می‌توانست قرآن تلاوت کند امر می‌فرمود که قرآن بخواند و به آن‌کس از ما که نمی‌توانست قرآن بخواند امر می‌فرمود که ذکر بگوید.

و در هر خانه‌ای که قرآن تلاوت کنند و خدای عزّتمند و شکوهمند را بسیار یاد نمایند برکت آن خانه فزونی یابد و بسیار گردد و فرشتگان در آن خانه حضور یابند و شیاطین از آن خانه دوری گزینند و آن خانه برای آسمانیان بدرخشد آنسان‌که ستارۀ فروزان برای زمینیان می‌درخشد،ولی خانه‌ای که در آن قرآن تلاوت نکنند و خدا را در آن خانه یاد نکنند برکتش اندک باشد و فرشتگان از آن خانه کناره گیرند و شیاطین در آن خانه حضور یابند و به‌راستی،پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:آیا شما را از نیکوترین کارهایتان آگاه نسازم که فرازترین درجات شماست و نزد خداوند از همۀ کردارها پاک‌تر است و برای شما از دینار و درهم نیکوتر و بهتر است و از رویارویی با دشمنتان که شما آنان را بکشید و آنان شما را بکشند بهتر است.

عرض کردند:آری.فرمود:آن کار،بسیار یاد نمودن خدا است.سپس فرمود:

مردی نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم آمد و عرض نمود:نیک‌ترین اهل مسجد چه کسی است؟ فرمود:آن کسی که فزون‌تر از دیگران خدا را یاد کند.و پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:هر آن‌کس که زبانی ذکرگو به او دهند بی‌گمان خیر دنیا و آخرت را به او داده‌اند.

و پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم دربارۀ این سخن خداوند[که می‌فرماید:]«منّت منه که کارت را بزرگ شماری»[مدّثر(٧۴):۶]فرمود:کار نیکی که برای خدا انجام دادی بزرگ و فزون مشمار.

ص :٣٢۵

[٣١٨۵]٢-حمید بن زیاد،عن ابن سماعة،عن وهیب بن حفص،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

شیعتنا الّذین إذا خلوا ذکروا اللّه کثیرا.

[٣١٨۶]٣-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد و عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد جمیعا،عن الحسن بن علیّ الوشّاء،عن داود بن سرحان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من أکثر ذکر اللّه عزّ و جلّ أحبّه اللّه و من ذکر اللّه کثیرا کتبت له براءتان:براءة من النّار و براءة من النّفاق.

[٣١٨٧]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن سیف بن عمیرة،عن بکر بن أبی بکر،عن زرارة بن أعین،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

تسبیح فاطمة الزّهراء علیها السّلام من الذّکر الکثیر الّذی قال اللّه عزّ و جلّ: اُذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً.

عنه،عن علیّ بن الحکم،عن سیف بن عمیرة،عن أبی أسامة زید الشّحّام و منصور بن حازم و سعید الأعرج،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام مثله.

[٣١٨٨]۵-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد،عن الوشّاء،عن داود الحمّار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من أکثر ذکر اللّه عزّ و جلّ أظلّه اللّه فی جنّته.

باب أنّ الصّاعقة لا تصیب ذاکرا

[٣١٨٩]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن

ص :٣٢۶

[٣١٨۵]٢-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:شیعیان کسانی هستند که چون تنها باشند خدا را بسیار یادکنند و بسیار ذکر گویند.

[٣١٨۶]٣-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:

هرکه خدای عزّتمند و شکوهمند را بسیار یاد کند خداوند او را دوست می‌دارد، و هرکه خدا را فراوان یاد کند برای او دو برات[آزادی]نگاشته شود،یک برات [رهایی و آزادی]از دوزخ،و دیگری برات[رهایی و آزادی]از نفاق و دورویی.

[٣١٨٧]۴-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:تسبیح حضرت فاطمۀ زهرا علیها السّلام در زمرۀ«ذکر بسیار»است که خدای عزّتمند و شکوهمند فرموده است:«خدای را بسیار یاد کنید»(احزاب(٣٣):۴١).و نیز مانند این حدیث را سعید أعرج از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده است.

[٣١٨٨]۵-و نیز امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکه خدای عزّتمند و شکوهمند را بسیار یاد کند خداوند او را در سایه‌سار رحمتش در بهشت خویش جای دهد.

بابی دربارۀ این‌که صاعقه ذکرگو را در نرسد

[٣١٨٩]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مؤمن به هر مرگی جان سپارد جز مرگ

ص :٣٢٧

إسماعیل،عن محمّد بن الفضیل،عن أبی الصّبّاح الکنانیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

یموت المؤمن بکلّ میتة إلاّ الصّاعقة لا تأخذه و هو یذکر اللّه عزّ و جلّ.

[٣١٩٠]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن ابن أذینة،عن برید بن معاویة العجلیّ قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ الصّواعق لا تصیب ذاکرا،قال:قلت:و ما الذّاکر؟ قال:من قرأ مائة آیة.

[٣١٩١]٣-حمید بن زیاد،عن الحسن بن محمّد بن سماعة،عن وهیب بن حفص،عن أبی بصیر قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن میتة المؤمن،قال:یموت المؤمن بکلّ میتة:

یموت غرقا و یموت بالهدم و یبتلی بالسّبع و یموت بالصّاعقة و لا تصیب ذاکر اللّه عزّ و جلّ.

باب الاشتغال بذکر اللّه عزّ و جلّ

[٣١٩٢]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ یقول:من شغل بذکری عن مسألتی أعطیته أفضل ما أعطی من سألنی.

[٣١٩٣]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن إسماعیل، عن منصور بن یونس،عن هارون بن خارجة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ العبد لیکون له الحاجة إلی اللّه عزّ و جلّ فیبدأ بالثّناء علی اللّه و الصّلاة علی

ص :٣٢٨

با صاعقه؛زیرا در حالی‌که او خدای عزّتمند و شکوهمند را یاد می‌کند صاعقه او را در نرسد و به او برخورد نکند.

[٣١٩٠]٢-برید بن معاویة عجلی گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:صاعقه‌ها به ذکرگو برخورد نکند و او را در نرسد،گوید:من عرض کردم:ذکرگو کیست؟ فرمود:آن‌که صد آیه را تلاوت کند.

[٣١٩١]٣-ابو بصیر گوید:از حضرت صادق علیه السّلام دربارۀ مرگ مؤمن پرسیدم.

فرمود:مؤمن به هر مرگی جان سپارد:از قبیل غرق شدن و در زیر آوار ماندن و در[چنگال]درندگان گرفتار آمدن و ولی ذکرگوی خدای عزّتمند و شکوهمند را صاعقه در نرسد و به او برخورد نکند.

بابی دربارۀ به ذکر خدای عزّتمند و شکوهمند پرداختن

[٣١٩٢]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همانا خدای عزّتمند و شکوهمند فرماید:هرکه به جای درخواست از من به ذکر من پردازد به او چیزی بهتر از آنچه که به درخواست‌کننده می‌دهم ارزانی دارم.

[٣١٩٣]٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همانا بنده‌ای از خدای عزّتمند و شکوهمند درخواستی دارد،و[دعایش را]با ستودن خدا و صلوات بر محمد و خاندان محمد می‌آغازد آنسان‌که درخواست خویش را فراموش

ص :٣٢٩

محمّد و آل محمّد حتّی ینسی حاجته فیقضیها اللّه له من غیر أن یسأله إیّاها.

باب ذکر اللّه عزّ و جلّ فی السّرّ

[٣١٩۴]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن إبراهیم بن أبی البلاد،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال اللّه عزّ و جلّ:من ذکرنی سرّا ذکرته علانیة.

[٣١٩۵]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن إسماعیل بن مهران،عن سیف بن عمیرة،عن سلیمان بن عمرو،عن أبی المغراء الخصّاف، رفعه قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:من ذکر اللّه عزّ و جلّ فی السّرّ فقد ذکر اللّه کثیرا،إنّ المنافقین کانوا یذکرون اللّه علانیة و لا یذکرونه فی السّرّ،فقال اللّه عزّ و جلّ:

یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً.

[٣١٩۶]٣-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن ابن فضّال، رفعه قال:

قال اللّه عزّ و جلّ لعیسی علیه السّلام:یا عیسی اذکرنی فی نفسک أذکرک فی نفسی و اذکرنی فی ملئک أذکرک فی ملإ خیر من ملإ الآدمیّین یا عیسی ألن لی قلبک و أکثر ذکری فی الخلوات و اعلم أنّ سروری أن تبصبص إلیّ و کن فی ذلک حیّا و لا تکن میّتا.

[٣١٩٧]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد،عن حریز،عن زرارة،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

لا یکتب الملک إلاّ ما سمع و قال اللّه عزّ و جلّ:« وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً

ص :٣٣٠

می‌کند،پس خداوند درخواست او را برآورده سازد بی‌آنکه او از خداوند درخواستی کرده باشد.

بابی دربارۀ یاد نمودن پنهانی خدای عزّتمند و شکوهمند

[٣١٩۴]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدای عزّتمند و شکوهمند فرموده است:هرکه مرا در نهان یاد کند من او را آشکارا یاد می‌کنم.

[٣١٩۵]٢-امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:هرکه خدای شکوهمند را در نهان یاد کند بی‌گمان[در شمار کسانی است که]خدا را بسیار یاد نموده است،زیرا منافقان همواره خدا را آشکارا یاد می‌کردند ولی در نهان خدا را یاد نمی‌کردند،پس خدای عزّتمند و شکوهمند فرمود:«خود را به مردم می‌نمایند[و ریا می‌کنند]خدا را یاد نمی‌کنند جز اندکی»(نساء(۴):١۴٢)

[٣١٩۶]٣-خدای عزّتمند به عیسی علیه السّلام فرمود:ای عیسی!مرا در درون خویش یاد کن تا من نیز تو را در ذات خویش یاد کنم و مرا در میان مردمان یاد کن تا من نیز تو را در میان گروهی برتر از آدمیان(فرشتگان)یاد کنم.ای عیسی! دلت را برای من نرم کن و در تنهایی‌ها مرا بسیار یادکن و آگاه باش که شادی من با فروتنی تو در برابر من[فراهم]آید،و در این‌باره زنده[دل]باش و مرده [دل]مباش.

[٣١٩٧]۴-زراره از یکی از دو امام باقر و یا امام صادق علیهما السّلام روایت نموده که فرمود:فرشته جز آنچه را بشنود ننگارد و خدای شکوهمند فرموده است:

«و پروردگارت را در درون خویش به زاری و بیم یاد کن»(اعراف(٧):٢٠۵)

ص :٣٣١

وَ خِیفَةً »فلا یعلم ثواب ذلک الذّکر فی نفس الرّجل غیر اللّه عزّ و جلّ لعظمته.

باب ذکر اللّه عزّ و جلّ فی الغافلین

[٣١٩٨]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن الحسین بن المختار،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:الذّاکر للّه عزّ و جلّ فی الغافلین کالمقاتل فی المحاربین.

[٣١٩٩]٢-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ذاکر اللّه عزّ و جلّ فی الغافلین کالمقاتل عن الفارّین و المقاتل عن الفارّین له الجنّة.

باب التّحمید و التّمجید

[٣٢٠٠]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن أبی سعید القمّاط،عن المفضّل قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:جعلت فداک علّمنی دعاء جامعا،فقال لی:احمد اللّه فإنّه لا یبقی أحد یصلّی إلاّ دعا لک،یقول:سمع اللّه لمن حمده.

[٣٢٠١]٢-عنه،عن علیّ بن الحسین،عن سیف بن عمیرة،عن محمّد بن مروان قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:أیّ الأعمال أحبّ إلی اللّه عزّ و جلّ؟فقال:أن تحمده.

[٣٢٠٢]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی الحسن الأنباریّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٣٣٢

پس به سبب بزرگی و عظمت ذکر،کسی به جز خدای عزّتمند و شکوهمند پاداش این ذکر را که درون مرد است ندانند.

بابی دربارۀ یادنمودن خدای عزّتمند و شکوهمند در میان غفلت‌مندان

[٣١٩٨]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:آن‌کس که در میان غفلت‌مندان خدای عزّتمند را یاد کند بسان نبردکننده‌ای دشمن‌ستیز باشد که در میان نبردکنندگان [غفلت‌زده]است.

[٣١٩٩]٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:

یادکنندۀ خدای شکوهمند در میان غفلت‌مندان بسان نبردکنندۀ دشمن‌ستیزی باشد که به جای گریزندگان[از میدان نبرد]می‌ستیزد و نبردکننده‌ای که به جای گریزندگان[از میدان نبرد]بستیزد بهشت از آن اوست.

بابی دربارۀ ستودن و به بزرگی یاد نمودن

[٣٢٠٠]١-مفضّل گوید به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:فدایت شوم!دعای جامعی به من بیاموز.فرمود:خدا را ستایش کن؛زیرا نمازگزاری نباشد جز این که[به سبب ستودن تو]تو را دعا کند؛[زیرا هر نمازگزاری در نماز]می‌گوید:

«خدایا،[سخن]آن‌کس که تو را می‌ستاید بشنو».

[٣٢٠١]٢-محمد مروان گوید:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:چه کرداری،دوست داشتنی‌ترین کردارها در درگاه خدای عزّتمند و شکوهمند است؟فرمود:ستودن و حمد گفتن او.

[٣٢٠٢]٣-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم چنان بود که

ص :٣٣٣

کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم یحمد اللّه فی کلّ یوم ثلاثمائة مرّة،و ستّین مرّة عدد عروق الجسد،یقول:«الحمد للّه ربّ العالمین کثیرا علی کلّ حال.»

[٣٢٠٣]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه و حمید بن زیاد،عن الحسن بن محمّد جمیعا،عن أحمد بن الحسن المیثمیّ،عن یعقوب بن شعیب قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إنّ فی ابن آدم ثلاثمائة و ستّین عرقا،منها مائة و ثمانون متحرّکة و منها مائة و ثمانون ساکنة،فلو سکن المتحرّک لم ینم و لو تحرّک السّاکن لم ینم و کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم إذا أصبح قال:الحمد للّه ربّ العالمین کثیرا علی کلّ حال ثلاثمائة و ستّین مرّة و إذا أمسی قال مثل ذلک.

[٣٢٠۴]۵-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن منصور بن العبّاس،عن سعید بن جناح قال:حدّثنی أبو مسعود،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من قال أربع مرّات إذا أصبح:«الحمد للّه ربّ العالمین»فقد أدّی شکر یومه و من قالها إذا أمسی فقد أدّی شکر لیلته.

[٣٢٠۵]۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن علیّ بن حسّان،عن بعض أصحابه، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کلّ دعاء لا یکون قبله تحمید فهو أبتر،إنّما التّحمید ثمّ الثّناء قلت:ما أدری ما یجزی من التّحمید و التّمجید،قال:یقول:«اللّهمّ أنت الأوّل فلیس قبلک شیء و أنت الآخر فلیس بعدک شیء و أنت الظّاهر فلیس فوقک شیء و أنت الباطن فلیس دونک شیء و أنت العزیز الحکیم.»

[٣٢٠۶]٧-و بهذا الإسناد قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام ما أدنی ما یجزی من التّحمید قال تقول الحمد للّه الّذی

ص :٣٣۴

روزانه،به شمارۀ رگ‌های بدن،سیصد و شصت بار خدا را می‌ستود و این‌گونه می‌فرمود:سپاس و ستایش بسیار در هرحالی ویژۀ پروردگار جهانیان است.

[٣٢٠٣]۴-یعقوب شعیب گوید:شنیدم حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:به‌راستی که در پیکر آدمیزاده سیصد و شصت رگ است،که یکصد و هشتاد رگ از آنها می‌جنبد و یکصد و هشتاد رگ دیگر بی حرکت است.پس اگر یکی از رگ‌های جنبنده بی‌حرکت شود آدمیزاده به خواب نرود و اگر یکی از رگ‌های بی‌حرکت،به حرکت درآید آدمیزاده به خواب نرود، و پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم چنان بود که چون سحر را می‌آغازید سیصد و شصت بار می‌فرمود:سپاس و ستایش بسیار در هر حالی ویژۀ جهانیان است»و چون شام می‌کرد سیصد و شصت بار مانند آن جمله را می‌فرمود.

[٣٢٠۴]۵-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه چون سحر را آغاز کند«ألحمد للّه ربّ العالمین»گوید بی‌گمان سپاس آن روزش را چهار بار را به‌جای آورده و هرکه آن را به هنگام آغاز شامگاه بگوید،بی‌گمان سپاس آن شبش را به جای آورده است.

[٣٢٠۵]۶-یکی از یاران علی بن حسّان از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که فرمود:هر دعایی که پیش از آن سپاس و ستایش(خداوند)نباشد آن دعا گسسته و دم‌بریده است.به‌راستی که سپاس‌گویی و پس آنگاه ستایش و ثنا گویی باشد.عرض کردم:من نمی‌دانم که چه‌قدر سپاس‌گویی و بزرگ‌داری [خداوند]بسنده و کافی است؟فرمود:دعاکننده می‌گوید:«پروردگارا!،تو آغازی،پس چیزی پیش از تو نیست و تو پایانی،پس چیزی پس از تو نیست،و تو ظاهر و آشکاری،پس چیزی فرای تو نیست،و تو باطنی،پس چیزی پایین‌تر و فروتر از تو نیست و تو ارجمند حکمت‌پیشه‌ای.

[٣٢٠۶]٧-و نیز همان راوی گوید:از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم که چه‌قدر

ص :٣٣۵

علا فقهر و الحمد للّه الّذی ملک فقدر و الحمد للّه الّذی بطن فخبر و الحمد للّه الّذی یمیت الأحیاء و یحیی الموتی و هو علی کلّ شیء قدیر.

باب الاستغفار

[٣٢٠٧]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:خیر الدّعاء الاستغفار.

[٣٢٠٨]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن حسین بن سیف،عن أبی جمیلة،عن عبید بن زرارة قال:

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إذا أکثر العبد من الاستغفار رفعت صحیفته و هی تتلألأ.

[٣٢٠٩]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن یاسر،عن الرّضا علیه السّلام قال:

مثل الاستغفار مثل ورق علی شجرة تحرّک فیتناثر و المستغفر من ذنب و یفعله کالمستهزئ بربّه.

[٣٢١٠]۴-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن أبیه،عن محمّد بن سنان،عن طلحة بن زید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام:

أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم کان لا یقوم من مجلس و إن خفّ حتّی یستغفر اللّه عزّ و جلّ خمسا و عشرین مرّة.

[٣٢١١]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن معاویة بن عمّار،عن الحارث بن المغیرة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان رسول اللّه یستغفر اللّه عزّ و جلّ فی کلّ یوم سبعین مرّة و یتوب إلی اللّه عزّ و جلّ سبعین مرّة،قال:قلت:کان یقول:أستغفر اللّه و أتوب إلیه؟قال:کان

ص :٣٣۶

سپاس گویی خداوند بس است؟فرمود:می‌گویی:«سپاس خدایی را بر فراز گشت پس غالب آمد و سپاس خدایی را که مالک گشت پس اندازه نگه داشت و سپاس خدایی را که نهان گشت پس از همه‌چیز آگاه است و سپاس خدایی را که زندگان را می‌میراند و مردگان را زنده می‌گرداند و او بر همه‌چیز تواناست».

بابی دربارۀ آمرزش‌خواهی

[٣٢٠٧]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:بهترین دعا آمرزش‌خواهی است.

[٣٢٠٨]٢-عبید بن زراره گوید:امام صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه بنده بسیار آمرزش خواهد نامۀ کردارش بالا رود در حالی‌که می‌درخشد.

[٣٢٠٩]٣-حضرت رضا علیه السّلام فرمود:مثل آمرزش‌خواهی[برای گناهان] بسان برگی بر درختی است که بجنبد و آن برگ فروریزد،و آن‌کس که از گناهی آمرزش خواهد و دیگر بار بر آن گناه دست یازد بسان کسی است که پروردگار خویش را مسخره نموده است.

[٣٢١٠]۴-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همواره پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم چنان بود که از هیچ مجلس برنمی‌خاست،هرچند زمانی اندک[را در آن مجلس]بود،تا آن گاه که بیست و پنج بار از خدای عزّتمند و شکوهمند آمرزش جوید.

[٣٢١١]۵-حارث بن مغیره از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که امام علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم همواره در هر روز هفتاد بار از خدای عزّتمند و شکوهمند آمرزش می‌جست،و هفتاد بار توبه می‌کرد.راوی گوید:عرض کردم:

(یعنی)پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم می‌فرمود:«أستغفر اللّه و أتوب إلیه»؟فرمود:هفتاد بار

ص :٣٣٧

یقول:«أستغفر اللّه أستغفر اللّه»سبعین مرّة و یقول:«و أتوب إلی اللّه و أتوب إلی اللّه»سبعین مرّة.

[٣٢١٢]۶-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن صفوان بن یحیی،عن حسین بن زید،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:الاستغفار و قول:لا إله إلاّ اللّه،خیر العبادة،قال اللّه العزیز الجبّار: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ.

باب التّسبیح و التّهلیل و التّکبیر

[٣٢١٣]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر عن هشام بن سالم و أبی أیّوب الخزّاز جمیعا،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

جاء الفقراء إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقالوا:یا رسول اللّه،إنّ الأغنیاء لهم ما یعتقون و لیس لنا و لهم ما یحجّون و لیس لنا و لهم ما یتصدّقون و لیس لنا و لهم ما یجاهدون و لیس لنا،فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من کبّر اللّه عزّ و جلّ مائة مرّة کان أفضل من عتق مائة رقبة و من سبّح اللّه مائة مرّة کان أفضل من سیاق مائة بدنة و من حمد اللّه مائة مرّة کان أفضل من حملان مائة فرس فی سبیل اللّه بسرجها و لجمها و رکبها و من قال:لا إله إلاّ اللّه مائة مرّة کان أفضل النّاس عملا ذلک الیوم،إلاّ من زاد،قال:فبلغ ذلک الأغنیاء فصنعوه،قال:فعاد الفقراء إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فقالوا:یا رسول اللّه،قد بلغ الأغنیاء ما قلت فصنعوه،فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ذلک فضل اللّه یؤتیه من یشاء.

[٣٢١۴]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن سنان،عن حمّاد،عن ربعیّ،عن فضیل،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

ص :٣٣٨

می‌فرمود:«أستغفر اللّه،أستغفر اللّه»و هفتاد بار[نیز]می‌فرمود:«أتوب إلی اللّه،أتوب إلی اللّه».

[٣٢١٢]۶-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:آمرزش خواهی و گفتن«لا إله إلاّ اللّه»نیکوترین عبادت‌ها است.خدای ارجمند توانا فرموده است:«پس بدان که نیست معبودی جز خدا،و[تو]آمرزش خواه برای گناه خویش»[محمّد(۴٧):١٩]

باب سبحان اللّه گفتن و لا إله إلاّ اللّه گفتن و اللّه أکبر گفتن

[٣٢١٣]١-هشام بن سالم و أبو ایّوب خزّار هر دو از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده‌اند که فرمود:تهیدستان نزد پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم آمدند و عرض کردند:

ای پیامبر خدا،توانگران[ثروتی]دارند که بنده آزاد کنند و ما نداریم،و[ثروتی] دارند که حجّ گزارند و ما نداریم،و[ثروتی]دارند که صدقه دهند و ما نداریم و [ثروتی]دارند که[ابزار جهادگری را فراهم آرند و]جهاد کنند و ما نداریم[و نمی‌توانیم که این کردارهای نیک را انجام دهیم].

پس پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:هرکه صد بار اللّه اکبر گوید از آزاد کردن صد بنده بهتر است و هرکه صد بار سبحان اللّه گوید از راندن صد شتر[برای قربانی کردن در حجّ]بهتر است و هرکه خدا را صد بار سپاس گوید از فرستادن صد اسب زین‌شده و لگام زده همراه با سوار[برای جهادگری]در راه خدا بهتر است و هرکه صد بار بگوید:«لا اله الاّ اللّه»در آن روز نیک کردارترین مردمان است مگر[از]کسی که فزون‌تر گفته باشد.حضرت صادق علیه السّلام فرمود:این سخن پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم به گوش توانگران رسید.آنها فرموده‌های پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم را به کار بستند.امام صادق علیه السّلام[در ادامه]فرمود:پس تهیدستان دیگر بار نزد پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم بازگشتند و عرض کردند:ای پیامبر خدا،آنچه فرمودید به گوش توانگران رسید و آنان آن فرموده‌ها را به کار بستند[و اینک از هر دو پاداش برخوردار گشته‌اند].

فرمود:این فضل خدا است،به هرکه خواهد می‌دهد.

[٣٢١۴]٢-فضیل از یکی از دو امام باقر و یا صادق علیهما السّلام روایت نموده،آن

ص :٣٣٩

سمعته یقول:أکثروا من التّهلیل و التّکبیر فإنّه لیس شیء أحبّ إلی اللّه عزّ و جلّ من التّهلیل و التّکبیر.

[٣٢١۵]٣-علیّ،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:التّسبیح نصف المیزان و الحمد للّه یملأ المیزان و اللّه أکبر یملأ ما بین السّماء و الأرض.

[٣٢١۶]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن مالک بن عطیّة،عن ضریس الکناسیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

مرّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم برجل یغرس غرسا فی حائط له فوقف له و قال:ألا أدلّک علی غرس أثبت أصلا و أسرع إیناعا و أطیب ثمرا و أبقی؟قال:بلی فدلّنی یا رسول اللّه.فقال:إذا أصبحت و أمسیت فقل:«سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلاّ اللّه و اللّه أکبر»فإنّ لک إن قلته بکلّ تسبیحة عشر شجرات فی الجنّة من أنواع الفاکهة و هنّ من الباقیات الصّالحات:قال فقال الرّجل:فإنّی أشهدک یا رسول اللّه أنّ حائطی هذا صدقة مقبوضة علی فقراء المسلمین أهل الصّدقة،فأنزل اللّه عزّ و جلّ آیات من القرآن: «فَأَمّٰا مَنْ أَعْطیٰ وَ اتَّقیٰ* وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنیٰ* فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ.»

[٣٢١٧]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:خیر العبادة قول لا إله إلاّ اللّه.

باب الدّعاء للإخوان بظهر الغیب

[٣٢١٨]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن أبی المغراء،

ص :٣۴٠

حضرت علیه السّلام می‌فرمود:«لا إله الاّ اللّه»و«أللّه أکبر»بسیار گویید؛زیرا چیزی نزد خدای عزّتمند و شکوهمند دوست‌داشتنی‌تر از گفتن«لا اله الاّ اللّه»و«أللّه أکبر»نیست.

[٣٢١۵]٣-حضرت صادق علیه السّلام فرمود که امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:«سبحان اللّه» [سنگینی]نیمی از ترازوی کردار است و«ألحمد للّه»همۀ ترازوی کردار را پر کند و«أللّه أکبر»میان آسمان و زمین را پرنماید.

[٣٢١۶]۴-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم بر مردی گذر نمود که در باغش درخت می‌کاشت.پس آن حضرت علیه السّلام نزدش ایستاد و فرمود:آیا تو را بر کاشتن درختی راهنمایی نکنم که ریشه‌اش استوارتر و میوه‌هایش زودرس‌تر و عطرناک‌تر و خوشمزه‌تر و پایدارتر باشد؟عرض کرد:چرا،مرا راهنمایی فرما،ای پیامبر خدا.آن حضرت فرمود:چون سحر را آغاز نمودی و[نیز]به شبانگاه درآمدی بگو:«سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إله إلاّ اللّه و اللّه أکبر»؛زیرا اگر آن را بگویی به شمارۀ هریک بار خواندن آن ذکر ده درخت که دارای میوه‌های گوناگون است در بهشت از آن تو شود و آنها از کردارهای پایدار شایسته است.

امام باقر علیه السّلام فرمود:پس آن مرد گفت:پس من شما را گواه گرفتم که این باغ من صدقه‌ای قبض شده و وقف شده بر تهیدستان مسلمانی است که سزاوار صدقه‌اند.

پس خدای عزّتمند و شکوهمند آیه‌هایی از قرآن را فروفرستاد:«پس هرکه [مال خویش را]بخشید و پرهیزکاری کرد،و آن وعدۀ نیکو(پاداش اخروی)را باور داشت و راست انگاشت،پس زودا که او را برای راهی آسان آماده سازم»[لیل(٩٢)تا ۵٧]

[٣٢١٧]۵-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:نیکوترین عبادت،گفتن«لا اله الاّ اللّه»است.

بابی دربارۀ دعانمودن برای برادران دینی در پشت‌سر آنان

[٣٢١٨]١-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:دعایی که[به برآورده شدن]نزدیک‌تر

ص :٣۴١

عن الفضیل بن یسار،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

أو شک دعوة و أسرع إجابة دعاء المرء لأخیه بظهر الغیب.

[٣٢١٩]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسن بن محبوب،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

دعاء المرء لأخیه بظهر الغیب یدرّ الرّزق و یدفع المکروه.

[٣٢٢٠]٣-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن سیف بن عمیرة،عن عمرو بن شمر،عن جابر،عن أبی جعفر علیه السّلام فی قوله تبارک و تعالی:

وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ قال:

هو المؤمن یدعو لأخیه بظهر الغیب فیقول له الملک:آمین و یقول اللّه العزیز الجبّار:و لک مثلا ما سألت و قد أعطیت ما سألت بحبّک إیّاه.

[٣٢٢١]۴-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن علیّ بن معبد،عن عبید اللّه بن عبد اللّه الواسطیّ،عن درست بن أبی منصور،عن أبی خالد القمّاط قال:

قال أبو جعفر علیه السّلام:أسرع الدّعاء نجحا للإجابة دعاء الأخ لأخیه بظهر الغیب یبدأ بالدّعاء لأخیه فیقول له ملک موکّل به:آمین و لک مثلاه.

[٣٢٢٢]۵-علیّ بن محمّد،عن محمّد بن سلیمان،عن إسماعیل بن إبراهیم، عن جعفر بن محمّد التّمیمیّ،عن حسین بن علوان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:ما من مؤمن دعا للمؤمنین و المؤمنات إلاّ ردّ اللّه عزّ و جلّ علیه مثل الّذی دعا لهم به من کلّ مؤمن و مؤمنة مضی من أوّل الدّهر أو هو آت إلی یوم القیامة،إنّ العبد لیؤمر به إلی النّار یوم القیامة فیسحب فیقول المؤمنون و المؤمنات:یا ربّ،هذا الّذی کان یدعو لنا فشفّعنا فیه،فیشفّعهم اللّه عزّ و جلّ فیه فینجو.

ص :٣۴٢

است و زودتر اجابت می‌شود دعا برای برادر دینی در پشت‌سر اوست.

[٣٢١٩]٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:دعای انسان برای برادر[دینی‌اش]در پشت سر او روزی را بسیار کند و از ناخوشایندی باز دارد.

[٣٢٢٠]٣-حضرت باقر علیه السّلام در تفسیر سخن خداوند فرازمند[می‌فرماید]:

«و آنان را که ایمان آوردند و کارهای نیک و شایسته کردند پاسخ می‌دهد و از فزون‌بخشی خویش می‌افزایدشان»[شوری(۴٢):٢۶]

فرمود:مقصود مؤمنی است که برای برادر(دینی)خود در پشت‌سر او دعا کند.پس فرشته دعای او را آمین گوید،و خدای ارجمند توانا فرماید:دوبرابر آنچه‌که[برای برادر خویش]خواستی از آن تو باشد و به سبب این‌که برادرت را دوست داری آنچه را که[برای او]درخواست نمودی به تو داده شد[و دعایت دربارۀ او برآورده گردید].

[٣٢٢١]۴-و نیز حضرت باقر علیه السّلام فرمود:زودترین دعایی که[از سوی خدا] پاسخ داده می‌شود[و برآورده می‌گردد]دعا برای برادر(دینی)دربارۀ برادرش در پشت‌سر اوست.

نخست دعا برای برادرش را آغاز کند پس فرشته‌ای که بر او گمارده شده گوید:آمین،و دوبرابر(آنچه که برای برادر دینی‌ات درخواست نمودی)از آن تو شد.

[٣٢٢٢]۵-امام صادق علیه السّلام فرمود که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:هیچ مؤمنی نباشد که برای مردان و زنان مؤمن و باورمند دعا کند جز این‌که خدای عزّتمند و شکوهمند مانند آنچه را که برای آنان درخواست نموده به شمارۀ هر مرد و زن مؤمنی که از آغاز روزگار تاکنون درگذشته و یا تا روز رستاخیز به دنیا خواهد آمد را به او بازگرداند.به‌راستی،بنده‌ای باشد که در روز رستاخیز فرمان دهد که او را به دوزخ برند و او را بر زمین کشند و ببرند.

ص :٣۴٣

[٣٢٢٣]۶-علیّ،عن أبیه قال:

رأیت عبد اللّه بن جندب فی الموقف فلم أر موقفا کان أحسن من موقفه،ما زال مادّا یدیه إلی السّماء و دموعه تسیل علی خدّیه حتّی تبلغ الأرض،فلمّا صدر النّاس قلت له:یا أبا محمّد،ما رأیت موقفا قطّ أحسن من موقفک،قال:و اللّه ما دعوت إلاّ لإخوانی و ذلک أنّ أبا الحسن موسی علیه السّلام أخبرنی أنّ من دعا لأخیه بظهر الغیب نودی من العرش:و لک مائة ألف ضعف فکرهت أن أدع مائة ألف مضمونة لواحدة لا أدری تستجاب أم لا.

[٣٢٢۴]٧-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن ابن محبوب،عن ابن رئاب،عن أبی عبیدة،عن ثویر قال:

سمعت علیّ بن الحسین علیه السّلام یقول:إنّ الملائکة إذا سمعوا المؤمن یدعو لأخیه المؤمن بظهر الغیب أو یذکره بخیر قالوا:نعم الأخ أنت لأخیک تدعو له بالخیر و هو غائب عنک و تذکره بخیر،قد أعطاک اللّه عزّ و جلّ مثلی ما سألت له و أثنی علیک مثلی ما أثنیت علیه و لک الفضل علیه؛و إذا سمعوه یذکر أخاه بسوء و یدعو علیه قالوا له:بئس الأخ أنت لأخیک کفّ أیّها المستّر علی ذنوبه و عورته و اربع علی نفسک و احمد اللّه الّذی ستر علیک و اعلم أنّ اللّه عزّ و جلّ أعلم بعبده منک.

باب من تستجاب دعوته

[٣٢٢۵]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن عیسی بن عبد اللّه القمّیّ قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:ثلاثة دعوتهم مستجابة:الحاجّ فانظروا کیف

ص :٣۴۴

پس مردان و زنان مؤمن گویند:پروردگارا،این همان کسی است که برای ما دعا می‌کرد.پس شفاعت ما را دربارۀ او بپذیر[و او را به دوزخ میفکن]خدای عزّتمند و شکوهمند شفاعت مؤمنان را دربارۀ او بپذیرد و آن بنده،نجات یابد.

[٣٢٢٣]۶-علی بن ابراهیم از پدرش روایت نموده که عبد للّه بن جندب را در موقف[عرفات]دیدم و وقوفی بهتر از وقوف او ندیدم.پیوسته دست‌هایش به سوی آسمان بلند بود،و اشک‌هایش از گونه‌اش سرازیر بود آن‌سان که اشک‌هایش به زمین فرومی‌ریخت.پس چون مردم[از عرفات]بازگشتند به او گفتم:ای ابو محمد!من وقوفی بهتر از وقوف تو ندیدم؟گفت:به خدا سوگند که من جز برای برادران(دینی)خود دعایی نکردم،و این کار،از آن روی بود که امام کاظم علیه السّلام مرا آگاه نمود که هرکه برای برادر دینی خود در پشت‌سرش دعا کند از عرش او را ندا دهند که صد هزار برابر[آنچه که برای برادر دینی‌ات خواستی]از آن تو شد.

پس من دوست نداشتم که صد هزار دعایی را که[برآورده شدنش]ضمانت شده به خاطر دعا[برای خویش]واگذارم که نمی‌دانم آیا آن یک دعا نیز برآورده می‌شود یا نه؟

[٣٢٢۴]٧-ثویر گوید:شنیدم حضرت سجاد علیه السّلام می‌فرمود:همانا چون فرشتگان بشنوند که مؤمن برای برادر مؤمنش پشت‌سر او دعا می‌کند یا به نیکی او را یاد می‌کند،گویند:تو برای برادری چه نیکو برادری هستی که دربارۀ او دعای خیر می‌کنی و در حالی‌که او از دید تو نهان است و او را به نیکی یاد می‌کنی.به‌راستی خدای عزّتمند دوبرابر آنچه که برای او درخواست نمودی به تو ارزانی داشت.

و فرشتگان به اندازۀ دوبرابر آن ستایشی که از او نمودی تو را بستایند.و تو بر او فضل و برتری داری.ولی چون بشنوند که کسی برادر(دینی)خویش را به بدی یاد می‌کند و او را نفرین می‌کند گویند:تو برای برادر دینی‌ات چه بد برادری هستی!

ای آنکه گناهانت در پرده مانده خویش را از بدگویی برادرت نگاه‌دار و به خودت بنگر و خدایی را که[گناهان]تو را در پرده نهان داشته و بدان‌که خدای شکوهمند نسبت به بنده‌اش از تو داناتر است.

بابی دربارۀ آن‌کس که دعایش پذیرفته آید

[٣٢٢۵]١-عیسی بن عبد اللّه قمی گوید:شنیدم از حضرت صادق علیه السّلام که می‌فرمود:آنان‌که دعایشان پذیرفته آید سه دسته‌اند:حجّ‌گزار،پس بنگرید که

ص :٣۴۵

تخلفونه و الغازی فی سبیل اللّه فانظروا کیف تخلفونه و المریض فلا تغیظوه و لا تضجروه.

[٣٢٢۶]٢-الحسین بن محمّد الأشعریّ،عن معلّی بن محمّد،عن الحسن بن علیّ الوشّاء،عن عبد اللّه بن سنان،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان أبی علیه السّلام یقول:خمس دعوات لا یحجبن عن الرّبّ تبارک و تعالی:دعوة الإمام المقسط و دعوة المظلوم یقول اللّه عزّ و جلّ:لأنتقمنّ لک و لو بعد حین و دعوة الولد الصّالح لوالدیه و دعوة الوالد الصّالح لولده و دعوة المؤمن لأخیه بظهر الغیب،فیقول:و لک مثله.

[٣٢٢٧]٣-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:إیّاکم و دعوة المظلوم فإنّها ترفع فوق السّحاب حتّی ینظر اللّه عزّ و جلّ إلیها فیقول:ارفعوها حتّی أستجیب له و إیّاکم و دعوة الوالد فإنّها أحدّ من السّیف.

[٣٢٢٨]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن الحسین بن سعید،عن أخیه الحسن،عن زرعة،عن سماعة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان أبی یقول:اتّقوا الظّلم فإنّ دعوة المظلوم تصعد إلی السّماء.

[٣٢٢٩]۵-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن هشام بن سالم، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من قدّم أربعین من المؤمنین ثمّ دعا استجیب له.

[٣٢٣٠]۶-محمّد بن یحیی،عن محمّد بن الحسین،عن علیّ بن النّعمان،عن عبد اللّه بن طلحة النّهدیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:قال رسول اللّه علیه السّلام:

ص :٣۴۶

چه‌سان دنباله‌روی راه او می‌شوید.و[دیگری]جهادگر در راه خدا،پس بنگرید که چه‌سان دنباله‌روی راه او می‌شوید.

و بیمار،پس او را به خشم نیاورید و آزرده‌خاطر ننمایید[مبادا که بر شما لعنت فرستد،نفرینتان کند]

[٣٢٢۶]٢-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پدرم می‌فرمود:پنج دعا باشد که از[راهیابی به]درگاه پروردگار فرازمند بازداشته نگردد و در پرده نماند:دعای پیشوای دادگر.دعای ستمدیده که خدای شکوهمند درباره‌اش می‌فرماید:بی گمان از ستمگر بر تو انتقام خواهم کشید هرچند پس از زمانی باشد.دعای فرزند شایسته و نیکوکار برای پدر و مادر.دعای پدر شایسته و نیکوکار برای فرزندش.دعای مؤمن برای برادرش در پشت‌سر او که خداوند دربارۀ چنین کسی فرماید:بسان همان دعا از آن توست.

[٣٢٢٧]٣-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:از دعای ستمدیده پروادارید!زیرا دعای او از ابرها[و موانع دعا]فراتر رود تا خدای عزّتمند و شکوهمند در آن بنگرد و فرماید:آن را بر فراز برید تا دعایش را پاسخ گویم و از نفرین پدر پروادارید که از شمشیر برنده‌تر است.

[٣٢٢٨]۴-حضرت صادق علیه السّلام فرمود که پدرم می‌فرمود:از ستم نمودن پرهیز نمایید و کناره بگیرید؛زیرا دعای ستمدیده به سوی آسمان بالا نمی‌رود.

[٣٢٢٩]۵-و نیز امام صادق علیه السّلام فرمود:هرکه چهل مؤمن را[در دعا نمودن] پیش اندازد و پس آنگاه(برای خویش)دعا کند دعایش پذیرفته آید.

[٣٢٣٠]۶-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چهارکس باشند که دعایشان[از

ص :٣۴٧

أربعة لا تردّ لهم دعوة حتّی تفتّح لهم أبواب السّماء و تصیر إلی العرش:الوالد لولده و المظلوم علی من ظلمه و المعتمر حتّی یرجع و الصّائم حتّی یفطر.

[٣٢٣١]٧-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:لیس شیء أسرع إجابة من دعوة غائب لغائب.

[٣٢٣٢]٨-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن النّوفلیّ،عن السّکونیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:دعا موسی علیه السّلام و أمّن هارون علیه السّلام و أمّنت الملائکة علیه السّلام فقال اللّه تبارک و تعالی: قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا و من غزا فی سبیل اللّه استجیب له کما استجیب لکما یوم القیامة.

باب من لا تستجاب دعوته

[٣٢٣٣]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن حسین بن مختار،عن الولید بن صبیح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

صحبته بین مکّة و المدینة فجاء سائل فأمر أن یعطی،ثمّ جاء آخر فأمر أن یعطی،ثمّ جاء آخر فأمر أن یعطی،ثمّ جاء الرّابع فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام:یشبعک اللّه،ثمّ التفت إلینا فقال:أما إنّ عندنا ما نعطیه و لکن أخشی أن نکون کأحد الثّلاثة الّذین لا یستجاب لهم دعوة رجل أعطاه اللّه ما لا فأنفقه فی غیر حقّه ثمّ قال:«اللّهمّ ارزقنی»فلا یستجاب له؛و رجل یدعو علی امرأته أن یریحه منها و قد جعل اللّه عزّ و جلّ أمرها إلیه؛و رجل یدعو علی جاره و قد جعل اللّه عزّ و جلّ له السّبیل إلی أن یتحوّل عن جواره و یبیع داره

ص :٣۴٨

آسمان]بازنگردد تا آن‌گاه که درهای آسمان برای آنها گشوده گردد و دعایشان به عرش رسد:دعای پدر برای فرزندش،دعا[و نفرین]ستمدیده بر آن‌کس که بر او ستم رانده،دعای عمره کننده تا آن هنگام که[به وطن خویش]بازگردد،و دعای روزه‌دار تا آنگاه که افطار کند.

[٣٢٣١]٧-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:

هیچ دعایی شتابناک‌تر از دعای شخصی که در غیاب دیگری او را دعا کند نیست.

[٣٢٣٢]٨-و نیز حضرت صادق علیه السّلام فرمود که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرموده است:

حضرت موسی علیه السّلام دعایی کرد و هارون علیه السّلام آمین گفت و فرشتگان نیز آمین گفتند.پس خدای فرازمند فرمود:«بی‌گمان دعای شما دو تن مستجاب شد و پذیرفته آمد،پس استوار باشید»[یونس(١٠):٨٩]و تا[فرارسیدن]روز رستاخیز هرکه در راه خدا جهاد کند دعایش مستجاب گردد و پذیرفته آید آنسان‌که دعای شما دو تن پذیرفته شد.

بابی دربارۀ آن‌کس که دعایش به اجابت نرسد و پذیرفته نیاید

[٣٢٣٣]١-ولید صبیح گوید:میان راه مکّه و مدینه حضرت صادق علیه السّلام را همراهی می‌کردم.پس گدایی آمد[و چیزی خواست.]

حضرت امر فرمود که به او چیزی بدهند.گدای دیگری آمد و آن حضرت امر فرمود که به او[نیز]چیزی بدهند.پس آنگاه[گدای]دیگری آمد و آن حضرت امر فرمود که به او نیز چیزی بدهند،تا این‌که گدای چهارمی آمد.حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدا سیرت کند![و امر نفرمود که چیزی به او بدهند].

سپس رو به ما کرد و فرمود:آگاه باشید که به‌راستی،ما چیزی داشتیم که به او بدهیم.ولی ترسیدم که همانند یکی از آن سه کس شویم که دعایشان مستجاب نمی‌شود:کسی که خداوند مالی به او دهد و او آن مال را در جایی که شایستۀ آن مال نیست خرج کند و پس آنگاه بگوید:خدایا،مرا روزی ده[که چنین کسی] دعایش پذیرفته نیاید،و مردی که دربارۀ زن خویش دعا کند که خدا او را از دست آن زن رهایی بخشد با این‌که خدای عزّتمند و شکوهمند کار[طلاق]آن زن را به او واگذار نموده است،و[دیگری]کسی است که بر همسایۀ خویش[در درگاه خدا]نفرین کند با این‌که خدای عزّتمند برای او راهی نهاده و آن اینکه خانۀ خود را بفروشد و از همسایگی او به جای دیگری نقل مکان کند.

ص :٣۴٩

[٣٢٣۴]٢-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن ابن فضّال،عن عبد اللّه بن إبراهیم،عن جعفر بن إبراهیم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

أربعة لا تستجاب لهم دعوة:رجل جالس فی بیته یقول:اللّهمّ ارزقنی، فیقال له:ألم آمرک بالطّلب؟و رجل کانت له امرأة فدعا علیها،فیقال له:ألم أجعل أمرها إلیک؟و رجل کان له مال فأفسده فیقول:اللّهمّ ارزقنی،فیقال له:أ لم آمرک بالاقتصاد؟ألم آمرک بالإصلاح؟ثمّ قال: وَ الَّذِینَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کٰانَ بَیْنَ ذٰلِکَ قَوٰاماً؛ و رجل کان له مال فأدانه بغیر بیّنة فیقال له:ألم آمرک بالشّهادة؟

محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن عمران بن أبی عاصم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام مثله.

[٣٢٣۵]٣-الحسین بن محمّد الأشعریّ،عن معلّی بن محمّد،عن الوشّاء، عن عبد اللّه بن سنان،عن الولید بن صبیح قال:

سمعته یقول:ثلاثة تردّ علیهم دعوتهم:رجل رزقه اللّه مالا فأنفقه فی غیر وجهه ثمّ قال:یا ربّ ارزقنی،فیقال له:ألم أرزقک؟و رجل دعا علی امرأته و هو لها ظالم،فیقال له:ألم أجعل أمرها بیدک؟و رجل جلس فی بیته و قال:یا ربّ ارزقنی،فیقال له:ألم أجعل لک السّبیل إلی طلب الرّزق؟

باب الدّعاء علی العدوّ

[٣٢٣۶]١-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن یحیی بن المبارک،عن عبد اللّه بن جبلة،عن إسحاق بن عمّار قال:

شکوت إلی أبی عبد اللّه علیه السّلام جارا لی و ما ألقی منه،قال:فقال لی:ادع علیه،

ص :٣۵٠

[٣٢٣۴]٢-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چهار کس باشند که دعایشان پذیرفته نیاید:مردی که در خانۀ خود بنشیند و گوید:خدایا،مرا روزی ده،پس به او گفته آید:آیا تو را فرمان ندادم که در پی روزی برو؟و مردی که زنی دارد و آن زن را نفرین می‌کند،پس به آن مرد گفته آید:آیا کار[طلاق]او را به تو واگذار ننمودم؟ و مردی که مالی دارد و آن را تباه ساخته و می‌گوید:خدایا،مرا روزی‌ده،پس به وی گفته آید:آیا تو را به میانه‌روی در مصرف مال فرمان ندادم؟آیا تو را فرمان ندادم که مالت را بهسازی کنی[و از تباهی برکنار داری]؟

سپس فرمود:«و آنان که چون هزینه کنند نه اسراف کنند و نه تنگ گیرند و میان این دو به راه میانه باشند»[فرقان(٢۵):۶٧].

و مردی که مالی را بدون گواه به دیگری وام دهد[و سپس بدهکار،وام را انکار کند].

که به او گفته آید:آیا تو را فرمان ندادم[که هنگام وام دادن به دیگری]گواه بگیری؟

و مانند این حدیث به سند دیگر نیز از آن حضرت روایت شده است.

[٣٢٣۵]٣-ولید صبیح گوید:از آن حضرت علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:سه کس باشند که دعای آنها به خودشان بازگردانده شود و پذیرفته نیاید:مردی که خداوند به او مالی ارزانی داشته و او آن مال را به‌گونه‌ای نادرست هزینه نماید و سپس بگوید:خدایا،مرا روزی ده،که به او گفته آید:آیا به تو روزی ندادم؟و مردی که بر همسر خویش نفرین کند در حالی‌که بر آن مرد که بر همسرش ستم می‌راند گفته آید:آیا کار[طلاق]او را به تو واگذار ننمودم؟و مردی که در خانه‌اش بنشیند و بگوید:پروردگارا،مرا روزی ده که به او گفته آید:آیا راه دستیابی به روزی را برای تو قرار ندادم؟

بابی دربارۀ نفرین نمودن دشمن

[٣٢٣۶]١-اسحاق عمار گوید:از دست همسایه‌ای که داشتم و آزاری که از او

ص :٣۵١

قال:ففعلت فلم أر شیئا فعدت إلیه فشکوت إلیه فقال لی:ادع علیه،قال:

فقلت:جعلت فداک قد فعلت فلم أر شیئا،فقال:کیف دعوت علیه؟فقلت؟إذا لقیته دعوت علیه،قال:فقال:ادع علیه إذا أدبر و[إذا]استدبر،ففعلت فلم ألبث حتّی أراح اللّه منه.

[٣٢٣٧]٢-و روی،عن أبی الحسن علیه السّلام قال:

إذا دعا أحدکم علی أحد قال:«اللّهمّ اطرقه ببلیّة لا أخت لها و أبح حریمه.»

[٣٢٣٨]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن مالک بن عطیّة،عن یونس بن عمّار قال:

قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:إنّ لی جارا من قریش من آل محرز قد نوّه باسمی و شهرنی،کلّما مررت به قال:هذا الرّافضیّ یحمل الأموال إلی جعفر بن محمّد؛ قال:فقال لی:فادع اللّه علیه إذا کنت فی صلاة اللّیل و أنت ساجد فی السّجدة الأخیرة من الرّکعتین الأولیین فاحمد اللّه عزّ و جلّ و مجّده و قل:«اللّهمّ إنّ فلان بن فلان قد شهرنی و نوّه بی و غاظنی و عرضنی للمکاره،اللّهمّ اضربه بسهم عاجل تشغله به عنّی،اللّهمّ و قرّب أجله و اقطع أثره و عجّل ذلک یا ربّ السّاعة السّاعة»؛قال:فلمّا قدمنا الکوفة قدمنا لیلا فسألت أهلنا عنه قلت:ما فعل فلان؟فقالوا:هو مریض،فما انقضی آخر کلامی حتّی سمعت الصّیاح من منزله و قالوا:قد مات.

[٣٢٣٩]۴-أحمد بن محمّد الکوفیّ،عن علیّ بن الحسن التّیمیّ،عن علیّ بن أسباط،عن یعقوب بن سالم قال:

کنت عند أبی عبد اللّه علیه السّلام فقال له العلاء بن کامل:إنّ فلانا یفعل بی و یفعل فإن رأیت أن تدعو اللّه عزّ و جلّ،فقال:هذا ضعف بک قل:«اللّهمّ إنّک تکفی من

ص :٣۵٢

می‌دیدم به امام صادق علیه السّلام شکایت کردم،گوید:امام علیه السّلام فرمود:او را نفرین کن، پس من همسایه‌ام را نفرین کردم ولی هیچ نتیجه‌ای از نفرین ندیدم،پس دیگر بار نزد آن حضرت علیه السّلام رفتم و از همسایه‌ام شکایت کردم،فرمود:او را نفرین کن.

راوی گوید:عرض کردم:فدایت شوم!من او را نفرین کردم ولی نتیجه‌ای ندیدم.

فرمود:چگونه نفرین کردی؟عرض کردم:هرگاه او را دیدار نمودم نفرینش کردم.

راوی گوید:امام علیه السّلام فرمود:چون به تو پشت کند و روی گرداند نفرینش کن.

پس من[نیز]چنین کردم و اندکی نگذشت که خدا مرا از دست او رهایی بخشید.

[٣٢٣٧]٢-از حضرت کاظم علیه السّلام روایت شده که فرمود:هرگاه یکی از شمایان کسی را[که دشمن شماست]نفرین کند این‌چنین بگوید:«پروردگارا،او را به بلای شبانه که همسانی ندارد گرفتار کن،و دشمن را بر او چیره‌ساز».

[٣٢٣٨]٣-یونس عمّار گوید:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:من گرفتار همسایه‌ای از آل محرز قریش شده‌ام که نام مرا برملا ساخته و[شیعه بودن]مرا شهرۀ مردم نموده است.هرگاه به او بگذرم گوید:این رافضی است و[خمس و زکات]خویش را نزد جعفر بن محمّد می‌برد،راوی گوید:حضرت به من فرمود:

در نماز شب آن هنگام که در دو رکعت نخست نماز شد به سجدۀ آخر می‌روی او را نفرین کن.پس[پیش از نفرین نمودن]خدای عزّتمند و شکوهمند را سپاس گزار و ارجمند شمار و بگو:«خدایا،فلانی پسر فلانی مرا[در شیعه بودن]شهرۀ مردم ساخته،و نام مرا برملا و فراگیر نموده است و مرا به خشم آورده و در پیش روی سختی‌ها و ناخوشایندی‌ها نهاده است.

خدایا،او را با تیر شتابانی بزن که او را از من بازداری.خدایا،مرگش را نزدیک کن و اثر و نشانش بگسل،و پروردگارا در[برآوردن]این[خواستۀ من]هم اکنون،هم‌اکنون شتاب بگیر.

گوید:همین‌که به کوفه آمدیم شبانه وارد شدیم،و از خانوادۀ خود حال آن مرد را جویا شدم و گفتم:فلانی چه کرد؟گفتند:بیمار است،و هنوز سخنم را به پایان نرسانده بودم که صدای شیون از خانه‌اش شنیدم و گفتند:مرد.

[٣٢٣٩]۴-یعقوب بن سالم گوید:خدمت حضرت صادق علیه السّلام بودم.علاء بن کامل به آن حضرت عرض کرد:به‌راستی،فلانی با من چنین و چنان می‌کند[و مرا می‌آزارد].

اگر صلاح می‌دانید او را[در درگاه]خدای عزّتمند و شکوهمند نفرین کنید!

ص :٣۵٣

کلّ شیء و لا یکفی منک شیء فاکفنی أمر فلان بم شئت و کیف شئت و[من] حیث شئت و أنّی شئت.»

[٣٢۴٠]۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن ابن أبی نجران،عن حمّاد بن عثمان،عن المسمعیّ قال:

لمّا قتل داود بن علیّ المعلّی بن خنیس قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:لأدعونّ اللّه علی من قتل مولای و أخذ مالی،فقال له داود بن علیّ:إنّک لتهدّدنی بدعائک،قال حمّاد:قال المسمعیّ:فحدّثنی معتّب أنّ أبا عبد اللّه علیه السّلام لم یزل لیلته راکعا و ساجدا فلمّا کان فی السّحر سمعته یقول و هو ساجد:«اللّهمّ إنّی أسألک بقوّتک القویّة و بجلالک الشّدید الّذی کلّ خلقک له ذلیل أن تصلّی علی محمّد و أهل بیته و أن تأخذه السّاعة السّاعة»فما رفع رأسه حتّی سمعنا الصّیحة فی دار داود بن علیّ،فرفع أبو عبد اللّه علیه السّلام رأسه و قال:إنّی دعوت اللّه بدعوة بعث اللّه عزّ و جلّ علیه ملکا فضرب رأسه بمرزبة من حدید انشقّت منها مثانته فمات.

باب المباهلة

[٣٢۴١]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن محمّد بن حکیم، عن أبی مسروق،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قلت:إنّا نکلّم النّاس فنحتجّ علیهم بقول اللّه عزّ و جلّ: أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فیقولون:نزلت فی أمراء السّرایا،فنحتجّ علیهم بقوله عزّ و جلّ: «إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ» إلی آخر الآیة فیقولون:نزلت فی المؤمنین و نحتجّ علیهم بقول اللّه عزّ و جلّ: «قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ» فیقولون:نزلت فی قربی المسلمین،قال:فلم أدع شیئا ممّا حضرنی

ص :٣۵۴

فرمود:این از ناتوانی توست.بگو:«خدایا،تو از هر چیز کفایت کنی و چیزی از تو کفایت نکند.کار فلانی را دربارۀ من کفایت فرما با آنچه خواهی و آنسان که خواهی و از هر راهی که خواهی و هرگونه که خواهی».

[٣٢۴٠]۵-مسمعی گوید:چون داود بن علی[که از جانب خلفای عبّاسی حاکم مدینه بود]معلّی بن خنیس را[که آزاد کردۀ امام صادق علیه السّلام و از نزدیکان آن حضرت بود]کشت،آن حضرت علیه السّلام فرمود:به‌راستی،آن‌کس را که آزاد شدۀ من را کشته و مال مرا ستانده نفرین کنم.داود بن علی گفت:آیا مرا با نفرین خویش تهدید می‌کنی؟حمّاد[که یکی از راویان حدیث است]گوید که مسمعی گفت:

معتّب(خادم امام صادق علیه السّلام)برای من بازگو نمود که امام صادق علیه السّلام آن شب پیوسته در رکوع و سجود بود،پس چون سحر شد شنیدم که در سجده می‌فرمود:

«خدایا،از نیروی نیرومندیت و از شکوه استوارت که همۀ آفریدگانت در برابر آن خوارند خواهانم که بر محمّد و خاندانش رحمت فرستی و[جان]او را هم اکنون بستانی».[معتّب گوید:]آن حضرت سر از سجده برنداشته بود که فریاد شیون از خانۀ داود بن علی شنیدیم.پس حضرت صادق علیه السّلام سر[از سجده] برداشت و فرمود:من خدا را با دعایی خواندم و خدای عزّتمند و شکوهمند فرشته‌ای فرستاد که با میله‌ای آهنین چنان بر سر او زد که مثانه‌اش از آن ضربت شکافت و مرد.

بابی دربارۀ نفرین کردن یکدیگر

[٣٢۴١]١-ابو مسروق گوید:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:ما با مردم [دربارۀ آیین و پیشوایی شما]گفتگو می‌کنیم و برای آنان سخن خدای عزّتمند و شکوهمند را دلیل می‌آوریم که می‌فرماید:«خدای را فرمان برید و پیامبر و صاحبان امر را فرمان برید»[نساء(۴):۵٩].مردم می‌گویند:این آیه دربارۀ فرماندهان هنگ‌ها فروفرستاده شده است.پس برای آنان سخن[دیگر]خدای عزّتمند و شکوهمند را دلیل می‌آوریم[که می‌فرماید]:«همانا سرپرست شما خداست و پیامبرش...تا پایان آیه»[مائده(۵):۵۵].

پس مردم می‌گویند:این آیه دربارۀ مؤمنان فروفرستاده شده است.و دلیل دیگری از سخن خدای عزّتمند و شکوهمند برای آنها می‌آوریم که:«بگو:برای [رساندن پیام]هیچ مزدی از شما نمی‌خواهم جز دوستی دربارۀ خویشاوندان[نزدیکم] [شوری(۴٢):٢٣].

نزدیکان و خویشان اسلامی فروفرستاده شده است.راوی گوید:من آنچه را

ص :٣۵۵

ذکره من هذه و شبهه إلاّ ذکرته،فقال لی:إذا کان ذلک فادعهم إلی المباهلة، قلت:و کیف أصنع؟قال:أصلح نفسک ثلاثا و أظنّه قال:و صم و اغتسل و ابرز أنت و هو إلی الجبّان فشبّک أصابعک من یدک الیمنی فی أصابعه،ثمّ أنصفه و ابدأ بنفسک و قل:«اللّهمّ ربّ السّماوات السّبع و ربّ الأرضین السّبع،عالم الغیب و الشّهادة الرّحمن الرّحیم،إن کان أبو مسروق جحد حقّا و ادّعی باطلا فأنزل علیه حسبانا من السّماء أو عذابا ألیما»ثمّ ردّ الدّعوة علیه فقل:«و إن کان فلان جحد حقّا و ادّعی باطلا فأنزل علیه حسبانا من السّماء أو عذابا ألیما» ثمّ قال لی:فإنّک لا تلبث أن تری ذلک فیه،فو اللّه ما وجدت خلقا یجیبنی إلیه.

[٣٢۴٢]٢-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن إسماعیل بن مهران، عن مخلد أبی الشّکر،عن أبی حمزة الثّمالیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

السّاعة الّتی تباهل فیها ما بین طلوع الفجر إلی طلوع الشّمس.

عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن محمّد بن إسماعیل،عن مخلد أبی الشّکر،عن أبی حمزة،عن أبی جعفر علیه السّلام مثله.

[٣٢۴٣]٣-أحمد،عن بعض أصحابنا فی المباهلة قال:

تشبّک أصابعک فی أصابعه ثمّ تقول:«اللّهمّ إن کان فلان جحد حقّا و أقرّ بباطل فأصبه بحسبان من السّماء أو بعذاب من عندک»و تلاعنه سبعین مرّة.

[٣٢۴۴]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن ابن محبوب، عن أبی العبّاس،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی المباهلة قال:

تشبّک أصابعک فی أصابعه ثمّ تقول:«اللّهمّ إن کان فلان جحد حقّا و أقرّ بباطل فأصبه بحسبان من السّماء أو بعذاب من عندک»و تلاعنه سبعین مرّة.

[٣٢۴۵]۵-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن عبد الحمید،

ص :٣۵۶

که از این آیات و مانند آن[و پاسخ‌های مردم]به یاد داشتم وانگذاردم و بازگو نمودم.

به من فرمود:اگر اینگونه است آنان را به نفرین نمودن بر یکدیگر فراخوان.

عرض کردم:چگونه این نفرین را انجام دهم؟فرمود:سه روز خود را اصلاح نما و به گمانم فرمود:روزه بدار.و غسل کن و تو و آن‌کس[که می‌خواهید همدیگر را نفرین کنید]به بیابان درآیید و انگشتان دست راست خویش را به انگشتان او درآویز و با او انصاف ورز[و در نفرین نمودن]نخست از خویشتن آغاز نما و بگو:«خدایا،ای پروردگار آسمان‌های هفت‌گانه و زمین‌های هفت‌گانه؛دانای نهان و نمایان؛و ای بخشایندۀ مهربان!اگر ابو مسروق حقیقتی را دروغ انگاشته و سخن نادرستی را ادّعا کرده پس عذابی از آسمان یا عذابی دردناک بر او فرودآر».

سپس نفرین را به او بازگردان و بگو:«و اگر فلانی حقیقتی را دروغ انگاشته و سخن نادرستی را ادّعا کرده پس عذابی از آسمان یا عذابی دردناک را بر او فرودآر».

سپس فرمود:پس از آن نفرین،زمانی را درنگ نکنی[جز]اینکه اثر آن نفرین را در آن شخص به چشم خویش ببینی.[ابو مسروق گوید:]پس به خدا سوگند که هیچ‌کس را ندیدم که پیشنهاد مرا در این[هم‌نفرینی]بپذیرد.

[٣٢۴٢]٢-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:ساعتی که در آن همدیگر را نفرین کنند میان‌زدن سپیده تا برآمدن آفتاب است.و به سند دیگر نیز این حدیث را از آن حضرت علیه السّلام روایت نموده است.

[٣٢۴٣]٣-یکی از یاران ما دربارۀ چگونگی نفرین نمودن بر یکدیگر گفته است:با آن‌کس[که می‌خواهید همدیگر را نفرین کنید]انگشتانت را در انگشتان وی در می‌آویزی و پس آنگاه می‌گویی:خداوندا،اگر فلانی حقیقتی را دروغ انگاشته و سخن نادرستی را بر زبان رانده و پذیرفته پس عذابی از آسمان یا عذابی دردناک از سوی خویش بر او در رسان»و تا هفتاد بار اینگونه[و با این دعا]او را لعنت می‌کنی.

ص :٣۵٧

عن أبی جمیلة،عن بعض أصحابه قال:

إذا جحد الرّجل الحقّ فإن أراد أن تلاعنه قل:«اللّهمّ ربّ السّماوات السّبع و ربّ الأرضین السّبع و ربّ العرش العظیم إن کان فلان جحد الحقّ و کفر به فأنزل علیه حسبانا من السّماء أو عذابا ألیما.»

باب ما یمجّد به الرّبّ تبارک و تعالی نفسه

[٣٢۴۶]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن صفوان بن یحیی،عن إسحاق بن عمّار،عن بعض أصحابه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ للّه عزّ و جلّ ثلاث ساعات فی اللّیل و ثلاث ساعات فی النّهار یمجّد فیهنّ نفسه؛فأوّل ساعات النّهار حین تکون الشّمس هذا الجانب یعنی من المشرق مقدارها من العصر یعنی من المغرب إلی الصّلاة الأولی؛و أوّل ساعات اللّیل فی الثّلث الباقی من اللّیل إلی أن ینفجر الصّبح یقول:إنّی أنا اللّه ربّ العالمین، إنّی أنا اللّه العلیّ العظیم،إنّی أنا اللّه العزیز الحکیم،إنّی أنا اللّه الغفور الرّحیم، إنّی أنا اللّه الرّحمن الرّحیم،إنّی أنا اللّه مالک یوم الدّین،إنّی أنا اللّه لم أزل و لا أزال،إنّی أنا اللّه خالق الخیر و الشّرّ،إنّی أنا اللّه خالق الجنّة و النّار،إنّی أنا اللّه بدیء کلّ شیء و إلیّ یعود،إنّی أنا اللّه الواحد الصّمد،إنّی أنا اللّه عالم الغیب و الشّهادة،إنّی أنا اللّه الملک القدّوس السّلام المؤمن المهیمن العزیز الجبّار المتکبّر،إنّی أنا اللّه الخالق البارئ المصوّر،لی الأسماء الحسنی،إنّی أنا اللّه الکبیر المتعال.قال:ثمّ قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:من عنده و الکبریاء رداؤه فمن نازعه شیئا من ذلک أکبّه اللّه فی النّار،ثمّ قال:ما من عبد مؤمن یدعو بهنّ مقبلا قلبه إلی اللّه عزّ و جلّ إلاّ قضی حاجته و لو کان شقیّا رجوت أن یحوّل سعیدا.

ص :٣۵٨

[٣٢۴۴]۴-ابو عباس روایت نموده امام صادق علیه السّلام دربارۀ مباهله و نفرین نمودن همدیگر فرمود:انگشتانت را در انگشتان آن‌کس[که می‌خواهید یکدیگر را نفرین کنید]درمی‌آویزی و پس آنگاه می‌گویی:«خداوندا،اگر فلانی حقیقتی را دروغ انگاشته و سخنی نادرست بر زبان رانده و پذیرفته پس عذابی از آسمان یا عذابی از سوی خویش به او در رسان»و او را اینگونه هفتاد بار لعنت می‌کنی.

[٣٢۴۵]۵-ابو جمیله از یکی از یارانش بازگو نموده که او گفته است:اگر مردی حقیقتی را دروغ انگارد و درخواست کند که همدیگر را لعنت کنید بگو:

«خداوندا؛ای پروردگار آسمان‌های هفتگانه و ای پروردگار زمین‌های هفت‌گانه و ای پروردگار عرش عظیم!اگر فلانی حقیقتی را دروغ انگاشته و از آن حقیقت روی برتافته بر او عذابی از آسمان یا عذابی دردناک فرودآر».

بابی دربارۀ آنچه که خدای فرازمند خویشتن را به آن به بزرگی یاد کند

[٣٢۴۶]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:همانا خدای عزّتمند و شکوهمند را در شب هنگام سه ساعت باشد و در روز سه ساعت که خود را در آن ساعت‌ها به بزرگی یاد کند؛پس نخستین آن سه ساعت در روز هنگامی است که خورشید در سمت مشرق باشد به اندازه‌ای که تا هنگام عصر[به قدر خواندن نماز ظهر]به غروب مانده باشد و تا هنگام نماز ظهر ادامه یابد،و نخستین ساعت‌های شب یک سوم پایانی شب تا هنگام سرزدن سپیده است[که در این ساعت‌ها خداوند خود را به بزرگی یاد کند]فرماید:

«به‌راستی که منم خدای پروردگار جهانیان.به‌راستی که منم خدای بلندمرتبه بزرگ.به‌راستی که منم خدای عزّتمند سنجیده‌کار.به‌راستی که منم خدای بخششگر مهربان.به‌راستی که منم خدای بخشایندۀ مهربان.به‌راستی که منم خدای فرمانروای روز پاداش.به‌راستی که منم خدای پیوسته بوده و پیوسته خواهد بود.به‌راستی که منم خدای آفریدگار نیکی و بدی.به‌راستی که منم خدای آفرینندۀ بهشت و دوزخ.به‌راستی که منم خدای آغازگر هر چیزی و[همه چیز دیگر بار]به سوی من بازگردد.به‌راستی که منم خدای یگانۀ بی‌نیاز.به راستی که منم خدای دانای نهان و نمایان.به‌راستی که منم خدای پادشاه پاک ایمنی‌بخش نگاهبان،توانای بی‌همتا،عزّتمند و درخور کبریا و بزرگی.به راستی که منم خدای آفریدگار هستی‌بخش نگارندۀ صورت‌ها،نام‌های بهین از آن من است.به‌راستی که منم خدای بزرگ فرازمند».پس آن‌گاه امام صادق علیه السّلام فرمود:کیست که در نزد او[چنین صفاتی]باشد.و کبریاء و بزرگی درخور اوست.

پس هرکه در آن صفات با او ستیزه کند خداوند او را به رو در آتش دوزخ افکند،سپس فرمود:هیچ بندۀ مؤمنی نباشد که این نام‌ها را بخواند و در دلش به خداوند عزّتمند و شکوهمند روی آورد جز این‌که خواسته‌اش برآورده شود،و اگر بدبخت باشد امید دارم که نیک‌بخت گردد.

ص :٣۵٩

[٣٢۴٧]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عن عبد اللّه بن بکیر،عن عبد اللّه بن أعین،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إنّ اللّه تبارک و تعالی یمجّد نفسه فی کلّ یوم و لیلة ثلاث مرّات،فمن مجّد اللّه بما مجّد به نفسه ثمّ کان فی حال شقوة حوّله اللّه عزّ و جلّ إلی سعادة،یقول:

«أنت اللّه لا إله إلاّ أنت ربّ العالمین،أنت اللّه لا إله إلاّ أنت الرّحمن الرّحیم،أنت اللّه لا إله إلاّ أنت العزیز[العلیّ]الکبیر،أنت اللّه لا إله إلاّ أنت مالک یوم الدّین، أنت اللّه لا إله إلاّ أنت الغفور الرّحیم،أنت اللّه لا إله إلاّ أنت العزیز الحکیم،أنت اللّه لا إله إلاّ أنت منک بدأ الخلق و إلیک یعود،أنت اللّه[الّذی]لا إله إلاّ أنت لم تزل و لا تزال،أنت اللّه الّذی لا إله إلاّ أنت خالق الخیر و الشّرّ،أنت اللّه لا إله إلاّ أنت خالق الجنّة و النّار،أنت اللّه لا إله إلاّ أنت أحد صمد لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد،أنت اللّه لا إله إلاّ أنت اَلْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلاٰمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبّٰارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یُشْرِکُونَ* هُوَ اللّٰهُ الْخٰالِقُ الْبٰارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ یُسَبِّحُ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ إلی آخر السّورة أنت اللّه لا إله إلاّ أنت الکبیر و الکبریاء رداؤک.

باب من قال:لا إله إلاّ اللّه

[٣٢۴٨]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن علیّ،عن محمّد بن الفضیل،عن أبی حمزة قال:

سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول:ما من شیء أعظم ثوابا من شهادة أن لا إله إلاّ اللّه، إنّ اللّه عزّ و جلّ لا یعدله شیء و لا یشرکه فی الأمور أحد.

[٣٢۴٩]٢-عنه،عن الفضیل بن عبد الوهّاب،عن إسحاق بن عبید اللّه،

ص :٣۶٠

[٣٢۴٧]٢-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدای فرازمند در هر روز و شبی سه بار خود را به بزرگی یاد کند،پس هرکه خدا را به بزرگی یاد کند آن‌سان که خدا، خویشتن را به بزرگی یاد نموده اگر در حالت نگون‌بختی به سر برد خدای عزّتمند و شکوهمند او را به حال نیک‌بختی درآرد.[آن بنده باید]بگوید:«تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،پروردگار جهانیانی.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،بخشندۀ مهربانی.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،عزّتمند [فرازمند]بزرگی.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،فرمانروای روز پاداشی.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،بخشایشگر مهربانی.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،عزّتمند حکمتمندی.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،آفرینش از تو آغازید و به تو انجامد.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،پیوسته بودی و پیوسته خواهی بود.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست.آفریدگار نیکی و بدی هستی.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست، آفریدگار بهشت و دوزخی.تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،یکتای بی نیازی،نزاییده و زاییده نشده‌ای،هیچ‌کس تو را همتا و همانند نبوده[و نباشد].

تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست،پادشاه پاک ایمنی‌بخش نگاهبان و توانای بی‌همتای عزّتمندی و در خور کبریا و بزرگی.پاک و منزّه است خدا از آنچه با او انباز می‌گیرند.اوست خدای آفریدگار،هستی‌بخش نگارندۀ صورت‌ها.

نام‌های بهین از آن توست.آنچه در آسمان‌ها و زمین است او را به پاکی می‌ستایند.

اوست توانای بی‌همتا و دانای حکمت‌مند-تا پایان سورۀ حشر-تو آن خدایی که معبودی جز تو نیست.بزرگ کبریا و بزرگی در خور توست.

بابی دربارۀ آن‌کس که«لا اله الاّ اللّه»گوید

[٣٢۴٨]١-ابو حمزه گوید:شنیدم حضرت باقر علیه السّلام می‌فرمود:هیچ‌چیز بزرگ پاداش‌تر از گواهی به یگانگی خداوند[و گفتن لا اله الاّ اللّه]نیست.همانا هیچ‌چیز خداوند عزّتمند و شکوهمند را برابری نکند،و هیچ‌کس به او در کارها شریک نباشد.

[٣٢۴٩]٢-پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:هرکه«لا اله الاّ اللّه»گوید،درختی برای او

ص :٣۶١

عن عبید اللّه بن الولید الوصّافیّ،رفعه قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من قال:لا إله إلاّ اللّه غرست له شجرة فی الجنّة من یاقوتة حمراء منبتها فی مسک أبیض،أحلی من العسل و أشدّ بیاضا من الثّلج و أطیب ریحا من المسک،فیها أمثال ثدیّ الأبکار؛تعلو عن سبعین حلّة.و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:خیر العبادة قول لا إله إلاّ اللّه.و قال:خیر العبادة الاستغفار و ذلک قول اللّه عزّ و جلّ فی کتابه: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ.

باب من قال:لا إله إلاّ اللّه و اللّه أکبر

[٣٢۵٠]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،رفعه،عن حریز، عن یعقوب القمّیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ثمن الجنّة لا إله إلاّ اللّه و اللّه أکبر.

باب من قال:لا إله إلاّ اللّه وحده وحده وحده

[٣٢۵١]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن النّعمان،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال جبرئیل علیه السّلام لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:طوبی لمن قال من أمّتک:«لا إله إلاّ اللّه وحده وحده وحده.»

باب من قال:لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،عشرا

[٣٢۵٢]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن عمرو بن عثمان و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن عبد اللّه بن المغیرة،عن ابن مسکان،عن أبی بصیر لیث المرادیّ،عن عبد الکریم بن عتبة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٣۶٢

در بهشت بکارند که از یاقوت سرخ باشد،و ریشۀ آن درخت در مشک سپید باشد،و[میوه‌اش]شیرین‌تر از عسل و سپیدتر از برف و خوشبوی‌تر از بوی مشک باشد.و در آن درخت‌ها بسان پستان‌های دوشیزه‌گانی که از زیر هفتاد پیراهن برآمده[و نمایان]باشد.و پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:نیکوترین عبادت گفتن«لا اله الاّ اللّه»است.و آن حضرت فرمود:آمرزش‌خواهی بهترین و نیکوترین عبادت است.

و این،همان سخن خدای عزّتمند و شکوهمند در قرآن است[که می‌فرماید]:

«پس بدان‌که همانا هیچ خدایی جز خدای یکتا نیست و برای گناه خویش آمرزش‌خواه» [محمّد(۴٧):١٩].

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«لا إله إلاّ اللّه و اللّه أکبر»

[٣٢۵٠]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:بهای بهشت،(گفتن):«لا إله إلاّ اللّه و اللّه أکبر»است.

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«لا إله إلاّ اللّه وحده وحده وحده»

[٣٢۵١]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:جبرئیل به پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم گفت:

خوشا بر آن‌کس از امّت تو که بگوید:«لا إله إلاّ اللّه وحده وحده وحده».

بابی دربارۀ آن‌کس که ده‌بار بگوید:«لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له»

[٣٢۵٢]١-عبد الکریم عتبه گوید:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:

ص :٣۶٣

سمعته یقول:من قال عشر مرّات قبل أن تطلع الشّمس و قبل غروبها:«لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،له الملک و له الحمد،یحیی و یمیت و یمیت و یحیی و هو حیّ لا یموت،بیده الخیر و هو علی کلّ شیء قدیر»کانت کفّارة لذنوبه ذلک الیوم.

[٣٢۵٣]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عمّن ذکره،عن عمر بن محمّد،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:من صلّی الغداة فقال قبل أن ینفض رکبتیه عشر مرّات:

«لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،له الملک و له الحمد،یحیی و یمیت و یمیت و یحیی[و هو حیّ لا یموت]بیده الخیر و هو علی کلّ شیء قدیر»و فی المغرب مثلها،لم یلق اللّه عزّ و جلّ عبد بعمل أفضل من عمله إلاّ من جاء بمثل عمله.

باب من قال:أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله

[٣٢۵۴]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن ابن أبی عمیر،عن سعید،عن أبی عبیدة الحذّاء،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

من قال:أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»کتب اللّه له ألف ألف حسنة.

باب من قال عشر مرّات فی کلّ یوم:أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا

[٣٢۵۵]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه، عن عبد الرّحمن بن أبی نجران،عن عبد العزیز العبدیّ،عن عمر بن یزید،

ص :٣۶۴

هرکه پیش از سرزدن آفتاب و پیش از غروب آفتاب ده بار بگوید:«لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،له الملک و له الحمد یحیی و یمیت و یمیت و یحیی و هو حیّ لا یموت بیده الخیر و هو علی کلّ شیء قدیر»کفّارۀ گناهان آن روزش باشد.

[٣٢۵٣]٢-امام صادق علیه السّلام فرمود:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرمود:هرکه نماز صبح را به جای آرد و پیش از آن‌که زانوانش را تکان دهد ده بار بگوید:«لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،له الملک و له الحمد،یحیی و یمیت و یمیت و یحیی[و هو حیّ لا یموت]بیده الخیر و هو علی کلّ شیء قدیر»و در نماز مغرب نیز چنین کند هیچ بنده‌ای خدای عزّتمند و شکوهمند را با کرداری برتر از کردار او دیدار نکند مگر آن کسی که کرداری بسان کردار او را پیش‌رو آورده باشد.

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»

[٣٢۵۴]١-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:هرکه بگوید:أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله»خداوند برای او هزار هزار(یک میلیون) حسنه بنویسد.

بابی دربارۀ آن‌کس که هر روز ده بار بگوید:

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»

«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»

[٣٢۵۵]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه هر روز ده بار بگوید:«أشهد أن لا

ص :٣۶۵

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من قال فی کلّ یوم عشر مرّات:«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له، إلها واحدا،أحدا صمدا،لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا،کتب اللّه له خمسة و أربعین ألف حسنة و محا عنه خمسة و أربعین ألف سیّئة و رفع له خمسة و أربعین ألف درجة.و فی روایة أخری:و کنّ له حرزا فی یومه من السّلطان و الشّیطان و لم تحط به کبیرة من الذّنوب.

باب من قال:یا اللّه یا اللّه،عشر مرّات

[٣٢۵۶]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن أبیه،عن أیّوب بن الحرّ أخی أدیم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

«من قال:یا اللّه یا اللّه»عشر مرّات،قیل له:لبّیک ما حاجتک؟

باب من قال:لا إله إلاّ اللّه حقّا حقّا

[٣٢۵٧]١-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن عیسی الأرمینیّ،عن أبی عمران الخرّاط،عن الأوزاعیّ،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من قال فی کلّ یوم:«لا إله إلاّ اللّه حقّا حقّا،لا إله إلاّ اللّه عبودیّة و رقّا، لا إله إلاّ اللّه إیمانا و صدقا»أقبل اللّه علیه بوجهه و لم یصرف وجهه عنه حتّی یدخل الجنّة.

باب من قال:یا ربّ یا ربّ

[٣٢۵٨]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن محمّد بن عیسی،عن أیّوب بن الحرّ أخی أدیم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ص :٣۶۶

إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له إلها واحدا أحدا صمدا لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا»خداوند برای او چهل و پنج هزار حسنه بنویسد،و چهل و پنج هزار گناه از او بزداید و [جایگاه]او را چهل و پنج هزار درجه فراتر برد.

و در روایت دیگری است که:اگر این ذکر را[ده بار بگوید]آن ذکر در آن روز برای او پناهگاهی استوار در برابر[شرّ]زمامدار و شیطان باشد،و هیچ گناه کبیره‌ای او را در برنگیرد.

بابی دربارۀ آن‌کس که ده بار بگوید:«یا اللّه یا اللّه...»

[٣٢۵۶]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه ده بار بگوید:«یا اللّه یا اللّه...»به او گفته آید:تو را پذیرفتم.خواسته‌ات چیست؟!

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«لا إله إلاّ اللّه حقّا حقّا»

[٣٢۵٧]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه هر روز بگوید:«لا إله إلاّ اللّه حقّا حقّا،لا إله إلاّ اللّه عبودیّة ورقّا،لا إله إلاّ اللّه ایمانا و صدقا»خداوند به او روی کند و از او روی برنگرداند تا به بهشت رود.

بابی دربارۀ آن‌کس که«یا ربّ یا ربّ»گوید

[٣٢۵٨]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه ده بار«یا ربّ یا ربّ»گوید:بدو گفته آید:تو را پذیرفتم.خواسته‌ات چیست؟!

ص :٣۶٧

من قال عشر مرّات:«یا ربّ یا ربّ»قیل له:لبّیک ما حاجتک؟

[٣٢۵٩]٢-أحمد بن محمّد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن ابن أبی عمیر،عن محمّد بن حمران قال:

مرض إسماعیل بن أبی عبد اللّه علیه السّلام فقال له أبو عبد اللّه علیه السّلام:قل:«یا ربّ یا ربّ»عشر مرّات،فإنّ من قال ذلک نودی:لبّیک ما حاجتک؟

[٣٢۶٠]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن محمّد بن عیسی،عن معاویة،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من قال:«یا ربّ یا اللّه یا ربّ یا اللّه»حتّی ینقطع نفسه قیل له:لبّیک ما حاجتک؟

باب من قال:لا إله إلاّ اللّه،مخلصا

[٣٢۶١]١-الحسین بن محمّد،عن معلّی بن محمّد و عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد جمیعا،عن الوشّاء،عن أحمد بن عائذ،عن أبی الحسن السّوّاق،عن أبان بن تغلب،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

یا أبان،إذا قدمت الکوفة فارو هذا الحدیث:من شهد أن لا إله إلاّ اللّه مخلصا وجبت له الجنّة،قال:قلت له:إنّه یأتینی من کلّ صنف من الأصناف أ فأروی لهم هذا الحدیث؟قال:نعم یا أبان إنّه إذا کان یوم القیامة و جمع اللّه الأوّلین و الآخرین فتسلب لا إله إلاّ اللّه منهم إلاّ من کان علی هذا الأمر

باب من قال:ما شاء اللّه لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه

[٣٢۶٢]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن علیّ بن الحکم،عن هشام بن سالم،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا دعا الرّجل فقال بعد ما دعا:«ما شاء اللّه لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه»قال اللّه

ص :٣۶٨

[٣٢۵٩]٢-محمّد حمران گوید:اسماعیل فرزند امام صادق علیه السّلام بیمار شد.

پس حضرت صادق علیه السّلام به او فرمود:بگو:«یا ربّ یا ربّ»؛زیرا هرکه آن ذکر را بگوید او را ندا دهند:تو را پذیرفتم.خواسته‌ات چیست؟!

[٣٢۶٠]٣-ابو بصیر گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه[آن‌قدر]بگوید:

«یا ربّ یا اللّه یا ربّ یا اللّه»تا اینکه نفسش قطع شود،به او گفته آید:تو را پذیرفتم.

خواسته‌ات چیست؟

بابی دربارۀ آن‌کس که پاکدلانه بگوید:«لا اله الاّ اللّه»

[٣٢۶١]١-ابان تغلب گوید:حضرت صادق علیه السّلام فرمود:ای ابان!چون به کوفه رفتی این حدیث را[برای مردم]بازگو کن:هرکه پاکدلانه شهادت دهد که معبودی جز خدای یکتا نیست بهشت بر او واجب گردد.راوی گوید:عرض کردم:آیا از هر دسته و گروهی نزد من می‌آیند برای همۀ آنان این حدیث را بازگو کنم؟فرمود:آری،ای ابان!چون روز رستاخیز فرارسد و خداوند همۀ [آفریدگان]نخستین و پایانی را گرد آورد«لا اله الاّ اللّه»از همۀ آنان ستانده شود جز آن‌کس که بر این مذهب باشد[شیعه باشد].

بابی دربارۀ آن‌کس که گوید:«ما شاء اللّه و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه»

[٣٢۶٢]١-حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرگاه مردی دعا کند و پس از دعا بگوید:

«ما شاء اللّه لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه»خدای عزّتمند و شکوهمند فرماید:بندۀ

ص :٣۶٩

عزّ و جلّ:استبسل عبدی و استسلم لأمری اقضوا حاجته.

[٣٢۶٣]٢-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن بعض أصحابه،عن جمیل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

سمعته یقول:من قال:«ما شاء اللّه لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه»سبعین مرّة، صرف عنه سبعین نوعا من أنواع البلاء أیسر ذلک الخنق؛قلت:جعلت فداک و ما الخنق؟قال:لا یعتلّ بالجنون فیخنق.

باب من قال:أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو الحیّ القیّوم ذو الجلال و الإکرام و أتوب إلیه

[٣٢۶۴]١-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن عبد الصّمد، عن الحسین بن حمّاد،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

من قال فی دبر صلاة الفریضة قبل أن یثنی رجلیه:«أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو الحیّ القیّوم ذو الجلال و الإکرام و أتوب إلیه»ثلاث مرّات،غفر اللّه عزّ و جلّ له ذنوبه و لو کانت مثل زبد البحر.

باب القول عند الإصباح و الإمساء

[٣٢۶۵]١-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن علیّ بن أسباط،عن غالب بن عبد اللّه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی قول اللّه تبارک و تعالی: وَ ظِلاٰلُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ قال:

هو الدّعاء قبل طلوع الشّمس و قبل غروبها و هی ساعة إجابة.

[٣٢۶۶]٢-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد،عن ابن فضّال،عن أبی جمیلة،عن جابر،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ص :٣٧٠

من،بر[فرمان]من گردن نهاد و در برابر آن سر تسلیم فرود آورد.خواسته‌اش را برآورید.

[٣٢۶٣]٢-جمیل گوید:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:هرکه هفتاد بار بگوید:«ما شاء اللّه و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه»هفتادگونه بلاهای گوناگون از او بازگردانده شود که آسان‌ترین آنها،حناق است.عرض کردم:فدایت شوم! حنّاق چیست؟فرمود:به دیوانگی گرفتار نیاید بلکه خفه گردد.

بابی دربارۀ آن‌کس که بگوید:«أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو الحیّ القیّوم ذو الجلال و الإکرام و أتوب إلیه»

[٣٢۶۴]١-حضرت باقر علیه السّلام فرمود:هرکه پس از گزاردن نماز واجب و پیش از آن‌که پاهای خود را تا کند[تا از حالت نماز خارج شود]سه بار بگوید:«أستغفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو الحیّ القیّوم ذو الجلال و الإکرام و أتوب إلیه»خدای عزتمند و شکوهمند گناهانش را بیامرزد هرچند[در فزونی]بسان کف دریا باشد.

باب سخن در صبحگاهان و شامگاهان

[٣٢۶۵]١-غالب عبد اللّه روایت کرده که امام صادق علیه السّلام دربارۀ سخن این خداوند([آنچه در آسمان‌ها و زمین است،خواه و ناخواه]و سایه‌هایشان در بامداد و شبانگاهان[برای خدا سجده می‌کنند]).[رعد(١٣):١۵]فرمود:مقصود دعای پیش از طلوع و پیش از غروب خورشید است که ساعت برآورده شدن خواسته‌ها است.

[٣٢۶۶]٢-جابر روایت کرده که امام باقر علیه السّلام فرمودند:همانا ابلیس-که نفرین‌های

ص :٣٧١

إنّ إبلیس علیه لعائن اللّه یبثّ جنود اللّیل من حیث تغیب الشّمس و تطلع فأکثروا ذکر اللّه عزّ و جلّ فی هاتین السّاعتین و تعوّذوا باللّه من شرّ إبلیس و جنوده و عوّذوا صغارکم فی تلک السّاعتین فإنّهما ساعتا غفلة.

[٣٢۶٧]٣-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد بن عیسی و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن ابن أبی عمیر،عن الحسن بن عطیّة،عن رزین صاحب الأنماط،عن أحدهما علیهما السّلام قال:

من قال:«اللّهمّ إنّی أشهدک و أشهد ملائکتک المقرّبین و حملة عرشک المصطفین أنّک أنت اللّه لا إله إلاّ أنت الرّحمن الرّحیم و أنّ محمّدا عبدک و رسولک و أنّ فلان بن فلان إمامی و ولیّی و أنّ أباه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و علیّا و الحسن و الحسین و فلانا و فلانا حتّی ینتهی إلیه أئمّتی و أولیائی،علی ذلک أحیا و علیه أموت و علیه أبعث یوم القیامة و أبرأ من فلان و فلان و فلان»فإن مات فی لیلته دخل الجنّة.

[٣٢۶٨]۴-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد،عن الحجّال و بکر بن محمّد،عن أبی إسحاق الشّعیریّ،عن یزید بن کلثمة،عن أبی عبد اللّه أو عن أبی جعفر علیهما السّلام قال:

تقول إذا أصبحت:«أصبحت باللّه مؤمنا علی دین محمّد و سنّته و دین علیّ و سنّته و دین الأوصیاء و سنّتهم،آمنت بسرّهم و علانیتهم و شاهدهم و غائبهم و أعوذ باللّه ممّا استعاذ منه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و علیّ علیه السّلام و الأوصیاء و أرغب إلی اللّه فیما رغبوا إلیه و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه.»

[٣٢۶٩]۵-عنه،عن أحمد بن محمّد،عن علیّ بن الحکم،عن أبی أیّوب إبراهیم بن عثمان الخزّاز،عن محمّد بن مسلم قال:

ص :٣٧٢

خدا بر او باد-سپاهیان شبانۀ خود را در زمان غروب و طلوع خورشید در همه جا می‌پراکند پس در این دو زمان فراوان به یاد خدا باشید و از شرّ ابلیس و سپاهیانش به خدا پناه برید و از کودکان خود در این دو زمان محافظت نمایید.

زیرا این دو زمان،زمان غفلت و بی‌خبری است.

[٣٢۶٧]٣-رزین صاحب الأنماط روایت کرده که امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام فرمودند:هرکس بگوید:(پروردگارا،من تو را و فرشتگان بارگاه تو را و حمل کنندگان برگزیدۀ عرشت را گواه می‌گیرم که تو خدای منی و هیچ معبودی جز تو نیست و تو رحمتگر و مهربانی و محمد بنده و فرستادۀ تو است و فلانی فرزند فلانی(مهدی فرزند امام حسن عسگری علیهما السّلام)امام و سرپرست من است و پدرش فرستادۀ خدا است و علی و حسن و حسین و فلان و فلان-تا به حضرت مهدی علیهم السّلام برسد-امامان و سرپرستان من هستند.

براساس این عقیده زندگی می‌کنم و بنا بر آن از دنیا می‌روم و در روز قیامت برانگیخته می‌گردم و از فلانی و فلانی و فلانی(ابو بکر و عمر و عثمان)بی‌زاری می‌جویم پس اگر همان شب بمیرد،وارد بهشت می‌گردد.

[٣٢۶٨]۴-یزید کلثمه روایت کرده که امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام فرمودند:

هنگامی که صبح از خواب برخاستی بگو:به یاری خدا شب را به صبح رساندم در حالی‌که به آیین محمد و روش او و آیین علی و روش‌اش و آیین جانشینان او و روش‌شان مؤمن هستم.

من به پنهان و آشکارشان و به حاضر و غایب‌شان ایمان دارم و به خدا پناه می‌برم.از هرچه پیامبر و علی و جانشینانش به او پناه برده‌اند و از خدا می‌خواهم آنچه را آنان از او می‌خواستند.که هیچ توانایی و قدرتی جز به سبب او نیست.

[٣٢۶٩]۵-محمّد مسلم روایت کرده که امام صادق علیه السّلام فرمودند:امام سجاد علیه السّلام

ص :٣٧٣

قال أبو عبد اللّه علیه السّلام:إنّ علیّ بن الحسین صلوات اللّه علیهما کان إذا أصبح قال:«أبتدئ یومی هذا بین یدی نسیانی و عجلتی بسم اللّه و ما شاء اللّه»،فإذا فعل ذلک العبد أجزأه ممّا نسی فی یومه.

[٣٢٧٠]۶-عنه،عن أحمد بن محمّد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن ابن أبی عمیر،عن عمر بن شهاب و سلیم الفرّاء،عن رجل،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

من قال هذا حین یمسی حفّ بجناح من أجنحة جبرئیل علیه السّلام حتّی یصبح:

«أستودع اللّه العلیّ الأعلی الجلیل العظیم نفسی و من یعنینی أمره،أستودع اللّه نفسی المرهوب المخوف المتضعضع لعظمته کلّ شیء»ثلاث مرّات.

[٣٢٧١]٧-محمّد بن یحیی،عن أحمد بن محمّد و أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن الحجّال،عن علیّ بن عقبة و غالب بن عثمان،عمّن ذکره،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا أمسیت قل:«اللّهمّ إنّی أسألک عند إقبال لیلک و إدبار نهارک و حضور صلواتک و أصوات دعائک أن تصلّی علی محمّد و آل محمّد»و ادع بما أحببت.

[٣٢٧٢]٨-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد،عن جعفر بن محمّد الأشعریّ،عن ابن القدّاح،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ما من یوم یأتی علی ابن آدم إلاّ قال له ذلک الیوم:یا ابن آدم،أنا یوم جدید و أنا علیک شهید،فقل فیّ خیرا و اعمل فیّ خیرا أشهد لک به یوم القیامة فإنّک لن ترانی بعدها أبدا؛قال:و کان علیّ علیه السّلام إذا أمسی یقول:مرحبا باللّیل الجدید و الکاتب الشّهید اکتبا علی اسم اللّه،ثمّ یذکر اللّه عزّ و جلّ.

[٣٢٧٣]٩-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن صالح بن السّندیّ،عن جعفر بن بشیر،عن عبد اللّه بن بکیر،عن شهاب بن عبد ربّه قال:

ص :٣٧۴

هنگامی که صبح از خواب برمی‌خاست می‌فرمود:«روزم را پیش از آنکه فراموش کنم و به شتاب افتم با نام خدا و آنچه او بخواهد آغاز می‌کنم».و چون بنده چنین بگوید،همین سخن فراموشی‌های آن روزش را جبران می‌کند.

[٣٢٧٠]۶-مردی روایت کرده که امام صادق علیه السّلام فرمودند:هرکس هنگامی که شب فرامی‌رسد سه بار بگوید:«خودم و کسانی را که به من مربوط هستند به خداوند والا و بلندمرتبه و باعظمت و شکوه‌مند می‌سپارم.خود را به خدایی می‌سپارم که هرچیزی از او ترسان و گریزان است.و در برابر عظمتش خوار و کوچک».تا صبح در پناه بالی از بال‌های جبرئیل خواهد بود.

[٣٢٧١]٧-مردی روایت کرده که امام صادق علیه السّلام فرمودند:هنگامی که شب فرا رسید بگو:«خداوندا!من هنگام روآوردن شبت و پشت کردن روزت و هنگام درودها و آواز دعایت از تو می‌خواهم که بر محمد و خاندان او درود بفرستی» آنگاه هرچه دوست داری بخواه.

[٣٢٧٢]٨-ابن قدّاح روایت کرده که امام صادق علیه السّلام فرمودند:هیچ روزی بر انسان نمی‌گذرد مگر آنکه آن روز به او می‌گوید:ای فرزند آدم!من روزی جدیدم که به زیان تو گواه خواهم بود پس در من سخن نیک بر زبان بران و کارهای نیک انجام بده تا در روز قیامت با آن‌ها به سودت گواهی دهم زیرا پس از این هرگز مرا نخواهی دید.و همچنین فرمودند:علی علیه السّلام هنگامی که شب فرامی‌رسید می‌فرمود:خوش آمدی ای شب تازه و نویسندۀ گواه.هر دو با نام خدا بنویسید.

سپس نام خدا را بر زبان جاری می‌ساخت.

[٣٢٧٣]٩-شهاب بن عبد ربّه گفته است:شنیدم که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:

ص :٣٧۵

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:إذا تغیّرت الشّمس فاذکر اللّه عزّ و جلّ و إن کنت مع قوم یشغلونک فقم و ادع.

[٣٢٧۴]١٠-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن خالد،عن شریف بن سابق،عن الفضل بن أبی قرّة،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

ثلاث تناسخها الأنبیاء من آدم علیه السّلام حتّی وصلن إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم:کان إذا أصبح یقول:«اللّهمّ إنّی أسألک إیمانا تباشر به قلبی و یقینا حتّی أعلم أنّه لا یصیبنی إلاّ ما کتبت لی و رضّنی بما قسمت لی.»

و رواه بعض أصحابنا و زاد فیه:«حتّی لا أحبّ تعجیل ما أخّرت و لا تأخیر ما عجّلت،یا حیّ یا قیّوم برحمتک أستغیث،أصلح لی شأنی کلّه و لا تکلنی إلی نفسی طرفة عین أبدا و صلّی اللّه علی محمّد و آله.»

[٣٢٧۵]١١-و[روی]عن أبی عبد اللّه علیه السّلام:

«الحمد للّه الّذی أصبحنا و الملک له و أصبحت عبدک و ابن عبدک و ابن أمتک فی قبضتک،اللّهمّ ارزقنی من فضلک رزقا من حیث أحتسب و من حیث لا أحتسب و احفظنی من حیث أحتفظ و من حیث لا أحتفظ،اللّهمّ ارزقنی من فضلک و لا تجعل لی حاجة إلی أحد من خلقک،اللّهمّ ألبسنی العافیة و ارزقنی علیها الشّکر،یا واحد یا أحد یا صمد یا اللّه الّذی لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد،یا اللّه یا رحمان یا رحیم یا مالک الملک و ربّ الأرباب و سیّد السّادات و یا اللّه[یا]لا إله إلاّ أنت اشفنی بشفائک من کلّ داء و سقم فإنّی عبدک و ابن عبدک أتقلّب فی قبضتک».

[٣٢٧۶]١٢-عنه،عن محمّد بن علیّ،رفعه إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّه کان یقول:

«اللّهمّ إنّی و هذا النّهار خلقان من خلقک،اللّهمّ لا تبتلنی به و لا تبتله بی،

ص :٣٧۶

هنگامی که غروب آفتاب فرارسید خدا را یاد کن و اگر با گروهی هستی که تو را از یاد خدا بازمی‌دارند برخیز و خدا را بخوان.

[٣٢٧۴]١٠-فضل ابو قرّة روایت کرده که امام صادق علیه السّلام فرمودند:پیامبران سه چیز را از حضرت آدم علیه السّلام گرفتند تا هر سه به رسول خدا-درود خدا بر او و خاندانش باد-رسیدند.آن حضرت هنگام صبح فرمود:خداوندا!از تو ایمانی می‌خواهم که به سبب آن همراه قلبم باشی و یقینی که بدانم آنچه به من می‌رسد چیزی جز آنکه برایم نوشته‌ای نیست و مرا به قسمت خودم خشنود گردان،یکی از اصحاب این حدیث را روایت کرده و افزوده است:تا سریع انجام‌یافتن آنچه را تو به عقب انداخته‌ای و عقب افتادن آنچه تو آن را پیش انداخته‌ای از تو نخواهم.ای زندۀ پاینده به رحمت تو پناه می‌برم تمام امور را اصلاح بگردان و مرا چشم برهم زدنی به خودم وامگذار و درود خدا بر محمد و خاندان او باد.

[٣٢٧۵]١١-و روایت شده که امام صادق علیه السّلام فرمودند:ستایش مخصوص خدایی است که ما را به صبح رساند و پادشاهی از آن اوست تو بنده‌ات و پسر بنده و کنیزت را در چیرگی‌ات به صبح رساندی.خداوندا!از احسانت به من روزی بده از جایی که گمان می‌برم و گمان نمی‌برم.و مرا نگاه دار از جایی که مراقبت می‌کنم و نمی‌کنم.خداوندا!از احسانت به من روزی بده و مرا نیازمند هیچ یک از بندگانت نگردان.خدایا!جامۀ تندرستی به من بپوشان و شکرش را روزی‌ام کن.ای یگانه،ای یکتا،ای بی‌نیاز.ای خدایی که نه می‌زاید و نه زاده می‌شود و هیچ همتایی ندارد.ای خدا،ای رحمتگر،ای مهربان.ای فرمانروای جهان و پروردگار پروردگاران و آقای آقایان،ای خدا،ای آن‌که معبودی جز تو نیست مرا با درمان خودت از هر بیماری و ناخوشی در امان بدار.که من بنده و فرزند بندۀ توام و در تحت فرمان و ارادۀ تو بهره‌مندم.

[٣٢٧۶]١٢-محمّد علی در حدیثی بی‌سند روایت کرده که امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌فرمود:خداوندا!من و این روز هر دو آفریدۀ تو هستیم خدایا مرا با او و او را

ص :٣٧٧

اللّهمّ و لا تره منّی جرأة علی معاصیک و لا رکوبا لمحارمک،اللّهمّ اصرف عنّی الأزل و اللإواء و البلوی و سوء القضاء و شماتة الأعداء و منظر السّوء فی نفسی و مالی».قال:و ما من عبد یقول حین یمسی و یصبح:«رضیت باللّه ربّا و بالإسلام دینا و بمحمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم نبیّا و بالقرآن بلاغا و بعلیّ إماما»ثلاثا إلاّ کان حقّا علی اللّه العزیز الجبّار أن یرضیه یوم القیامة.قال:و کان یقول علیه السّلام إذا أمسی:«أصبحنا للّه شاکرین و أمسینا للّه حامدین فلک الحمد کما أمسینا لک مسلمین سالمین».قال:و إذا أصبح قال:«أمسینا للّه شاکرین و أصبحنا للّه حامدین و الحمد للّه کما أصبحنا لک مسلمین سالمین».

[٣٢٧٧]١٣-عنه،عن عثمان بن عیسی،عن سماعة،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

کان أبی علیه السّلام یقول إذا أصبح:«بسم اللّه و باللّه و إلی اللّه و فی سبیل اللّه و علی ملّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلّم،اللّهمّ إلیک أسلمت نفسی و إلیک فوّضت أمری و علیک توکّلت یا ربّ العالمین،اللّهمّ احفظنی بحفظ الإیمان من بین یدیّ و من خلفی و عن یمینی و عن شمالی و من فوقی و من تحتی و من قبلی،لا إله إلاّ أنت،لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه،نسألک العفو و العافیة من کلّ سوء و شرّ فی الدّنیا و الآخرة،اللّهمّ إنّی أعوذ بک من عذاب القبر و من ضغطة القبر و من ضیق القبر و أعوذ بک من سطوات اللّیل و النّهار،اللّهمّ ربّ المشعر الحرام و ربّ البلد الحرام و ربّ الحلّ و الحرام أبلغ محمّدا و آل محمّد عنّی السّلام،اللّهمّ إنّی أعوذ بدرعک الحصینة و أعوذ بجمعک أن تمیتنی غرقا أو حرقا أو شرقا أو قودا أو صبرا أو مسمّا أو تردّیا فی بئر أو أکیل السّبع أو موت الفجأة أو بشیء من

ص :٣٧٨

با من نیازما.خدایا گستاخی‌ام در نافرمانی‌ات و انجام گناه از سوی مرا به او نشان نده.خداوندا سختی و ناگواری و مشقّت و بدعاقبتی و شماتت دشمنان و چشم بد در جان و مالم را از من دور کن.آن حضرت فرمودند:هر بنده‌ای که هنگام صبح و شب سه بار بگوید:خشنودم که خداوند پروردگارم،اسلام دینم و محمد -درود خدا بر او و خاندانش باد-پیامبرم،قرآن رساننده‌ام و علی علیه السّلام امام من است.بر خداوند شکست‌ناپذیر قدرتمند سزا است که او را در روز قیامت خشنود سازد.

و آن حضرت در هنگام شب می‌فرمود:صبحدم شکرگذار تو از خواب برخاستیم و شب هنگام سپاس تو را به جای می‌آوریم پس سپاس برای تو باد، همانگونه که تندرست و مسلمان روز را به شب آوردیم.و هنگام صبح می‌فرمود:شب هنگام شکرگذار تو هستیم و صبحدم سپاس تو را به جای می‌آوریم و سپاس،مخصوص توست.همان‌گونه که تندرست و مسلمان شب را به روز آوردیم.

[٣٢٧٧]١٣-ابو بصیر روایت کرده که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:پدرم امام باقر علیه السّلام در هنگام صبح می‌گفت:به‌نام خدا و به یاری او،در راه خدا و به سوی او آغاز می‌کنم و بر آیین رسول خدایم.خدایا خود را تسلیم تو ساخته،کارهایم را به تو سپرده و ای پروردگار جهانیان بر تو توکل کردم.خداوندا با حفظ ایمان مرا از هر جهت پیش‌رو و پشت‌سر،راست و چپ،بالا سر و پایین پا حفظ فرما.هیچ معبودی جز تو نیست و هیچ نیرو و توانایی جز به سبب تو نیست.ما از تو گذشت و سلامت از هر بدی در دنیا و آخرت را می‌خواهیم.خدایا من از عذاب قبر و فشار و تنگی آن به تو پناه می‌برم و از بلاهای شب و روز به بارگاه تو پناه می‌آورم.خدایا!ای پروردگار مشعر الحرام،ای پروردگار شهر حرام(مکّه) ای خدای حلّ و حرم(مکه و شهرهای اطراف آن)از جانب من بر محمد و خاندان او درود فرست.خدایا من به ذرۀ نگهدارندۀ تو و به همۀ صفات جلال و جمالت پناه می‌برم از اینکه مرا به وسیلۀ غرق شدن یا آتش گرفتن یا گیرکردن چیزی در گلو یا قصاص شدن یا کشته شدن در دست دشمن یا زهر خوردن یا افتادن در چاه یا خورده شدن توسط درندگان یا مرگ‌های ناگهانی یا مرگ‌های بد

ص :٣٧٩

میتات السّوء و لکن أمتنی علی فراشی فی طاعتک و طاعة رسولک صلّی اللّه علیه و اله و سلّم مصیبا للحقّ غیر مخطی،أو فی الصّفّ الّذی نعتّهم فی کتابک: کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ أعیذ نفسی و ولدی و ما رزقنی ربّی بقل أعوذ بربّ الفلق»حتّی یختم السّورة و یقول:«و أعیذ نفسی و ولدی و ما رزقنی ربّی بقل أعوذ بربّ النّاس»حتّی یختم السّورة و یقول:«الحمد للّه عدد ما خلق[اللّه]و الحمد للّه مثل ما خلق اللّه و الحمد للّه ملء ما خلق اللّه و الحمد للّه مداد کلماته و الحمد للّه زنة عرشه و الحمد للّه رضا نفسه و لا إله إلاّ اللّه الحلیم الکریم و لا إله إلاّ اللّه العلیّ العظیم،سبحان اللّه ربّ السّماوات و الأرضین و ما بینهما و ربّ العرش العظیم،اللّهمّ إنّی أعوذ بک من درک الشّقاء و من شماتة الأعداء و أعوذ بک من الفقر و الوقر و أعوذ بک من سوء المنظر فی الأهل و المال و الولد»و یصلّی علی محمّد و آل محمّد عشر مرّات.

[٣٢٧٨]١۴-عدّة من أصحابنا،عن سهل بن زیاد و أحمد بن محمّد و علیّ بن إبراهیم،عن أبیه جمیعا،عن الحسن بن محبوب،عن مالک بن عطیّة،عن أبی حمزة الثّمالیّ،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

ما من عبد یقول إذا أصبح قبل طلوع الشّمس:«اللّه أکبر اللّه أکبر کبیرا و سبحان اللّه بکرة و أصیلا و الحمد للّه ربّ العالمین کثیرا،لا شریک له و صلّی اللّه علی محمّد و آله»إلاّ ابتدرهنّ ملک و جعلهنّ فی جوف جناحه و صعدبهنّ إلی السّماء الدّنیا،فتقول الملائکة:ما معک؟فیقول:معی کلمات قالهنّ رجل من المؤمنین و هی کذا و کذا،فیقولون:رحم اللّه من قال هؤلاء الکلمات و غفر له؛قال:و کلّما مرّ بسماء قال لأهلها مثل ذلک،فیقولون:رحم اللّه من قال هؤلاء

ص :٣٨٠

بمیرانی بلکه از تو می‌خواهم که مرا در بسترم در فرمانبری خودت و فرستاده‌ات و بر راه درست رسیده و دور از خطا و انحراف یا در صف کسانی که در کتابت وصفشان کرده‌ای:«گویی آنان ستون‌هایی آهنین هستند»بمیرانی و من خودم و فرزندانم و آنچه را خدا روزیم ساخته است به‌وسیلۀ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ... پناه می‌دهم.من خودم و فرزندانم و آنچه را خدا روزیم ساخته است به وسیلۀ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ... پناه می‌دهم.و می‌فرمود:و سپاس مخصوص خداست به شمار آنچه آفریده است.و سپاس مخصوص خدا است به اندازۀ آنچه آفریده است و سپاس مخصوص خدا است به وسعت آنچه آفریده است و سپاس مخصوص خدا است به امتداد کلماتش.و سپاس مخصوص خدا است به وزن عرش‌اش،و سپاس مخصوص خداست تا زمانی که خشنود گردد هیچ معبودی جز او نیست و او بردبار بخشنده است.و هیچ معبودی جز او نیست و او بلند مرتبه و بزرگ است.منزّه است خداوند پروردگار آسمان‌ها و زمین و هرچه میان آن‌ها است و پروردگار عرش بزرگ.خدایا من از دچار شدن به بدبختی و از شماتت دشمنان به تو پناه می‌برم.خدایا من از فقر و گودال دوزخ به تو پناه می‌برم.خدایا من از نظر بد دربارۀ خانواده و اموال و فرزندانم به تو پناه می‌برم و ده بار بر محمّد و خاندان او درود می‌فرستاد.

[٣٢٧٨]١۴-ابو حمزۀ ثمالی روایت کرده که امام باقر علیه السّلام فرمودند:هر بنده‌ای که صبح قبل از طلوع آفتاب بگوید:«خدا بزرگ‌تر از آن است که به وصف درآید،خدا بزرگ‌تر از آن است که وصف شود او بزرگ است.و پاک و منزّه است در بامداد و شبانگاه و سپاس فراوان مخصوص خدا است که شریکی ندارد و خداوند بر محمد و خاندان او درود می‌فرستد»فرشته‌ای آن‌ها را به شتاب می‌گیرد و درون بال خود قرار داده،با خود به آسمان دنیا بالا می‌برد.

آنگاه فرشتگان می‌گویند:چه چیزی به همراه داری؟او می‌گوید:به همراه من کلماتی است که یکی از مؤمنان به زبان آورده است و چنین و چنان است.

آن‌ها می‌گویند:خداوند گویندۀ این کلمات را بیامرزد و او را رحمت کند.

حضرت فرمود:و آن فرشته از هر آسمانی که می‌گذرد به ساکنان آنجا مانند آن سخنان را می‌گوید و ایشان پاسخ می‌دهند که خداوند گویندۀ این کلمات را

ص :٣٨١

الکلمات و غفر له،حتّی ینتهی بهنّ إلی حملة العرش فیقول لهم:إنّ معی کلمات تکلّم بهنّ رجل من المؤمنین و هی کذا و کذا،فیقولون:رحم اللّه هذا العبد و غفر له انطلق بهنّ إلی حفظة کنوز مقالة المؤمنین فإنّ هؤلاء کلمات الکنوز حتّی تکتبهنّ فی دیوان الکنوز.

[٣٢٧٩]١۵-حمید بن زیاد،عن الحسن بن محمّد بن سماعة،عن غیر واحد من أصحابه،عن أبان بن عثمان،عن عیسی بن عبد اللّه،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا أصبحت فقل:«اللّهمّ إنّی أعوذ بک من شرّ ما خلقت و ذرأت و برأت فی بلادک و عبادک،اللّهمّ إنّی أسألک بجلالک و جمالک و حلمک و کرمک کذا و کذا».

[٣٢٨٠]١۶-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد بن عیسی،عن عبد اللّه بن میمون،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام:

أنّ علیّا صلوات اللّه علیه و آله کان یقول إذا أصبح:«سبحان اللّه الملک القدّوس ثلاثا اللّهمّ إنّی أعوذ بک من زوال نعمتک و من تحویل عافیتک و من فجأة نقمتک و من درک الشّقاء و من شرّ ما سبق فی اللّیل،اللّهمّ إنّی أسألک بعزّة ملکک و شدّة قوّتک و بعظیم سلطانک و بقدرتک علی خلقک»ثمّ سل حاجتک.

[٣٢٨١]١٧-علیّ بن إبراهیم،عن أبیه،عن حمّاد،عن الحسین بن المختار، عن العلاء بن کامل قال:

سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول: وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ عند المساء:لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،له الملک و له الحمد،یحیی و یمیت و یمیت و یحیی و هو علی کلّ شیء قدیر.قال:قلت:

بیده الخیر؟قال:إنّ بیده الخیر و لکن قل کما أقول[لک]عشر مرّات و أعوذ باللّه السّمیع العلیم حین تطلع الشّمس و حین تغرب عشر مرّات.

ص :٣٨٢

رحمت کند و او را ببخشاید تا او آنها را به حمل‌کنندگان عرش خدا می‌رساند و به آب‌ها می‌گوید:همراه من کلماتی است که شخصی از مؤمنان آن‌ها را به زبان آورده است و چنین‌وچنان است.آن‌ها می‌گویند خداوند این بنده را رحمت کند و گناهانش را بیامرزد.این کلمات را نزد نگهبان گنجینه‌های سخنان مؤمنان ببر؛ زیرا این کلمات گنج‌اند تا او آنها را در دفتر گنجینه‌ها بنویسد.

[٣٢٧٩]١۵-عیسای عبد اللّه روایت کرده که امام صادق علیه السّلام فرمودند:در هنگام صبح بگو خدایا من از شر هرآنچه در میان سرزمین‌ها و بندگان‌ات آفریدی و برآوردی و جان بخشیدی به تو پناه می‌برم.خداوندا به حقّ والایی و زیبایی و بردباری و بزرگواریت از تو چنین و چنان می‌خواهم[و خواسته‌های خود را ذکر کند].

[٣٢٨٠]١۶-عبد اللّه میمون از امام صادق علیه السّلام روایت کرده که حضرت علی-درود خدا بر او و بر خاندانش-هنگام هر صبح سه بار می‌فرمود:منزّه است خداوند، فرمانروای پاک.خداوندا،من از دگرگونی سلامت و از دست رفتن نعمت‌ها و ناگهان رسیدن بلاهای تو و دچارشدن به بدبختی و از بدی هرآنچه در شب گذشته است به تو پناه می‌برم.خدایا من به حقّ شکست‌ناپذیری فرمانروایی‌ات و استواری نیرویت و بزرگی چیرگی‌ات و توانایی بر آفریدگانت از تو می‌خواهم.سپس حاجتت را بخواه.

[٣٢٨١]١٧-علاء بن کامل می‌گوید:شنیدم امام صادق علیه السّلام دربارۀ آیه(پروردگارت را در وجودت با زاری و هراس و نه بلند یاد کن.)[اعراف(٧):٢٠۵]فرمودند:یعنی شب هنگام بگو:هیچ معبودی جز خدا نیست او یگانه است و هیچ شریکی ندارد.فرمانروایی از آن اوست و سپاس مخصوص او است که زنده می‌کند و می‌میراند و می‌میراند و زنده می‌کند و او بر هر کاری توانا است.راوی می‌گوید:من عرض کردم:و بگویم(و نیکی در دست او است)؟امام فرمودند:به درستی که نیکی در دست او است ولی تو همان‌گونه که من گفتم ده بار آن را بگو و در هنگام طلوع و غروب آفتاب ده بار بگو به خداوند شنوا و دانا پناه می‌برم.

ص :٣٨٣

[٣٢٨٢]١٨-علیّ،عن أبیه،عن حمّاد،عن حریز،عن زرارة،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

یقول بعد الصّبح:«الحمد للّه ربّ الصّباح،الحمد للّه فالق الإصباح(ثلاث مرّات)اللّهمّ افتح لی باب الأمر الّذی فیه الیسر و العافیة،اللّهمّ هیّی لی سبیله و بصّرنی مخرجه،اللّهمّ إن کنت قضیت لأحد من خلقک علیّ مقدرة بالشّرّ فخذه من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله و من تحت قدمیه و من فوق رأسه و اکفنیه بما شئت و من حیث شئت و کیف شئت».

[٣٢٨٣]١٩-أبو علیّ الأشعریّ،عن محمّد بن عبد الجبّار،عن محمّد بن إسماعیل،عن أبی إسماعیل السّرّاج،عن الحسین بن المختار،عن رجل،عن أبی جعفر علیه السّلام قال:

من قال إذا أصبح:«اللّهمّ إنّی أصبحت فی ذمّتک و جوارک،اللّهمّ إنّی أستودعک دینی و نفسی و دنیای و آخرتی و أهلی و مالی و أعوذ بک یا عظیم من شرّ خلقک جمیعا و أعوذ بک من شرّ ما یبلس به إبلیس و جنوده».إذا قال هذا الکلام لم یضرّه یومه ذلک شیء و إذا أمسی فقاله لم یضرّه تلک اللّیلة شیء إن شاء اللّه تعالی.

[٣٢٨۴]٢٠-عدّة من أصحابنا،عن أحمد بن محمّد بن عیسی،عن الحسین بن سعید،عن عثمان بن عیسی،عن علیّ بن أبی حمزة،عن أبی بصیر،عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

إذا صلّیت المغرب و الغداة فقل:«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم»سبع مرّات فإنّه من قالها لم یصبه جذام و لا برص و لا جنون و لا سبعون نوعا من أنواع البلاء،قال:و تقول إذا أصبحت و أمسیت:

ص :٣٨۴

[٣٢٨٢]١٨-زراره روایت کرده که امام باقر علیه السّلام فرمودند:پس از برآمدن آفتاب سه بار می‌گویی:و سپاس مخصوص خدایی است که پروردگار صبحدم است، سپاس مخصوص خدایی است که شکافندۀ صبح است[و آن را از دل شب خارج می‌سازد].خدایا در امری را بر من بگشا که در آن آسایش و سلامتی است.بار خدایا راهش را برایم فراهم ساز و مرا به خروج از آن آگاه گردان.خدایا اگر به یکی از آفریدگانت توانایی بدی به من داده‌ای راه او را از پیش و پس و راست و چپ و زیرپا و بالای سر بگیر و به هروسیله که خواهی و از هر راهی که خواهی و هرگونه که خواهی او را از من دور کن.

[٣٢٨٣]١٩-مردی روایت کرده که امام باقر علیه السّلام فرمودند:هرکس در هنگام صبح بگوید:«خدایا من در پناه و کنار تو به صبح رسیدم خداوندا من دین و جان و دنیا و آخرت و خانواده و اموالم را به تو می‌سپارم.ای بزرگ از بدی همۀ آفریدگانت به تو پناه می‌برم و از بدی‌ای که ابلیس و سپاهیانش آن را وارونه می‌کنند به تو پناه می‌برم».وقتی این کلمات را بگوید در آن روز چیزی به او زیان نرساند و اگر هنگام شب بگوید در آن شب چیزی به او زیان نخواهد رساند-اگر خداوند والا اراده نماید-.