پیام قرآن روش تازه ای در تفسیر موضوعی قرآن جلد 6

مشخصات كتاب

سرشناسه : مكارم شيرازي، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پديدآور : پيام قرآن: روش تازه‌اي در تفسير موضوعي قرآن / ناصر مكارم‌شيرازي، با همكاري جمعي از فضلا.

مشخصات نشر : تهران: دارالكتب الاسلاميه، ۱۳۷۷.

مشخصات ظاهري : ۱۰ج.

شابك : دوره 964-440-061-5 : ؛ ۲۵۰۰۰ ريال: ج.۱، چاپ هفتم: 964-440-050-X ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۱، چاپ دهم) ؛ ج.۲: 964-440-052-6 ؛ ۲۵۰۰۰ ريال (ج.۲، چاپ هفتم) ؛ ۲۵۰۰۰ ريال (ج.۲، چاپ هشتم) ؛ ۴۰۰۰۰ ريال (ج. ۳، چاپ هشتم) ؛ ۶۰۰۰۰ ريال: ج.۳، چاپ نهم‌964-440-053-4 : ؛ ۲۰۰۰۰۰ ريال(ج.۳، چاپ يازدهم) ؛ ج.۴‌964-440-054-2 : ؛ ۶۰۰۰۰ ريال : ج.۴ ٬چاپ هشتم‌964-440-054-2 : ؛ ج.۵: 964-440-055-0 ؛ ۲۵۰۰۰ ريال (ج.۵، چاپ ششم) ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۵، چاپ هشتم) ؛ ۲۰۰۰۰۰۰ ريال ( ج.۵، چاپ نهم ) ؛ ج.۶: 964-440-056-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۶ ٬ چاپ هشتم) ؛ ج.۷‌964-440-057-7 : ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۷، چاپ هفتم) ؛ ج.۸: 964-440-058-5 ؛ ۴۰۰۰۰ ريال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ج.۹‌964-440-059-3 : ؛ ۲۵۰۰ ريال (ج.۹، چاپ پنجم) ؛ ۶۰۰۰۰ ريال (ج.۹، چاپ هفتم) ؛ ج.۱۰‌964-440-060-7 : ؛ ۴۰۰۰۰ ريال (ج.۱۰ ٬ چاپ پنجم)

يادداشت : فهرستنويسي براساس جلد دوم، ۱۳۷۶.

يادداشت : ج.۱ (چاپ هفتم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۱ (چاپ هشتم: ۱۳۸۴).

يادداشت : ج. ۱ (چاپ نهم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۱ (چاپ دهم: ۱۳۸۸).

يادداشت : ج.۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۲ (چاپ هشتم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۲ (چاپ نهم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج. ۳ (چاپ هشتم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۳ (چاپ نهم: ۱۳۸۸).

يادداشت : ج.۳(چاپ يازدهم: ۱۳۹۲).

يادداشت : ج.۴ (چاپ هشتم: ۱۳۸۹).

يادداشت : ج.۵ (چاپ ششم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۵ ( چاپ نهم: ۱۳۹۲ ).

يادداشت : ج.۵ (چاپ هفتم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۵ و ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۸۹).

يادداشت : ج.۷ (چاپ هفتم: ۱۳۸۹)

يادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۹ (چاپ پنجم: ۱۳۸۱).

يادداشت : ج.۹ (چاپ هفتم: ۱۳۸۹).

يادداشت : ج.۱۰ (چاپ پنجم : ۱۳۸۶).

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معرفت و شناخت در قرآن مجيد.- ج. ۲. خداجويي و خداشناسي در قرآن.- ج.۳. طرق معرفت‌الله در قرآن مجيد.- ج. ۴. صفات جمال و جلال در قرآن مجيد.- ج. ۵. معاد در قرآن مجيد (۱).- ج. ۶. معاد در قران مجيد (۲).- ج. ۷. نبوت خاصه در قرآن مجيد (۱).- ج. ۸. نبوت خاصه در قرآن مجيد (۲).- ج. ۹. امامت و ولايت در قرآن مجيد .- ج. ۱۰. حكومت اسلامي در قرآن مجيد.

موضوع : قرآن-- تحقيق

موضوع : الهيات

رده بندي كنگره : BP۶۵/۴/م۷پ۹ ۱۳۰۰ي ب

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۱۵

شماره كتابشناسي ملي : م‌۷۷-۳۵۶۷

پيشگفتار

اشاره

اشاره

تفسير موضوعى چيست؟ و چه مشكلاتى را حل مى‌كند؟

پاسخ به اين سؤال مهم اثر عميقى در فهم صحيح‌تر و بهتر كتاب‌هائى چون كتاب حاضر دارد، و تا جواب اين دو پرسش روشن نشود نمى‌توان به خوبى دريافت كه اين گونه كتاب‌ها چه هدفى را تعقيب مى‌كند؟

در پاسخ سؤال اوّل يادآور مى‌شويم كه قرآن مجيد كتابى است كه در طول 23 سال با توجه به نيازها و شرايط مختلف اجتماعى و حوادث گوناگون نازل شده، و همگام با پيشرفت جامعه اسلامى پيشروى كرده است.

آيات سوره‌هايى كه در مكه نازل شده عمدتاً ناظر به تحكيم پايه‌هاى ايمان و اعتقاد نسبت به توحيد و معاد، و مخصوصاً مبارزه شديد و پى‌گير با شرك و بت‌پرستى است، در حالى كه آيات سوره‌هايى كه در مدينه نازل شده و طبعاً بعد از تشكيل حكومت اسلامى بوده ناظر به احكام اجتماعى و عبادى و سياسى و تشكيل بيت‌المال و نظام قضايى اسلام و مسائل مربوط به جنگ و صلح و نبرد با منافقان و امثال آن مى‌باشد كه اسلام با آن درگير بوده.

بديهى است هيچيك از اين مسائل به صورت يك رساله عمليه يا يك كتاب درسى و كلاسيك مطرح نگشته، بلكه طبق نيازها، و مناسبت‌ها، و ضرورت‌ها، آيات نازل گشته است، مثلًا ملاحظه مى‌كنيم كه احكام مربوط به جهاد و دستورات جنگى و عهدنامه‌ها و اسيران و غرامت‌هاى جنگى و مانند آن به طور پراكنده در هر غزوه به مناسبت آن غزوه نازل گشته، درست مانند نسخه‌هاى يك طبيب ماهر كه هر روز به تناسب حال بيمار مى‌نويسد تا او را به سلامت كامل برساند.

حال اگر آيات قرآن را كه در هر سوره از سوره‌ها نازل شده به ترتيب تفسير كنيم نام آن «تفسير ترتيبى» خواهد بود، و اگر آيات مربوط به يك «موضوع» را از تمام قرآن جمع‌آورى در كنار هم بچينيم، و آن را فصل‌بندى نموده تفسير كنيم نامش «تفسير موضوعى» است.

مثلًا هرگاه تمام آيات مربوط به جهاد كه در طى ده سال در سوره‌هاى مدنى نازل شده، يا آيات مربوط به اسماء و صفات خداوند كه در طى 23 سال در تمام قرآن نازل گرديده، در كنار هم قرار گيرد، و در رابطه با يكديگر تفسير شود تفسير موضوعى نام خواهد داشت، در حالى كه اگر هر آيه را در جاى خود

جداگانه مورد بحث و بررسى قرار دهيم همان تفسير ترتيبى است.

هريك از اين دو نوع تفسير مزايا و آثارى دارد كه ما را از يكديگر بى‌نياز نمى‌سازد و به مصداق «هر چيز به جاى خويش نيكوست» هر دو نوع تفسير براى پژوهندگان قرآن ضرورى است و لازم است. (البتّه در آغاز كار تفسير ترتيبى سپس تفسير موضوعى)!

«تفسير ترتيبى» اين مزايا را دارد:

جايگاه هر آيه را با زمان و مكان نزولش با آيات قبل و بعدش، با قرائن داخلى و خارجى آن روشن مى‌سازد كه بدون اينها فهم دقيق معناى آيه ممكن نيست.

به تعبير ديگر تفسير ترتيبى هر آيه‌اى را درست در جاى خود مى‌بيند، و رابطه آن‌را با حيات جامعه اسلامى و پيشرفت و تكامل آن در نظر مى‌گيرد، و اين رابطه مسائل زيادى را كشف مى‌كند.

در حالى‌كه در تفسير موضوعى آيات از شكل حوادث عينى و جزئى در آمده شكل كلى به خود مى‌گيرد و از جايگاه خود تا حدى دور مى‌شود.

ولى در عوض تفسير موضوعى مى‌تواند از مسائل زير پرده بردارد:

1- ابعاد پراكنده يك موضوع را كه در آيات مختلف آمده در كنار هم قرار مى‌دهد و موضوعات را به صورت چند بعدى و جامع مى‌نگرد و طبعاً حقايق تازه‌اى از آن كشف مى‌كند.

2- ابهاماتى كه در بدو نظر در بعضى از آيات قرآن به چشم مى‌خورد با توجه به اصل اساسى «القرآن يفسر بعضه بعضاً» (آيات قرآن يكديگر را تفسير مى‌كنند) بر طرف مى‌سازد.

3- جهان‌بينى اسلام، و بطور كلى، نگرش آن را در هر مسأله و هر موضوع آشكار مى‌سازد.

4- بسيارى از اسرار نهفته قرآن را تنها با روش تفسير موضوعى مى‌توان آشكار ساخت و به ژرفاى آيات آن تا آن‌جا كه در حوصله استعداد انسان‌هاست دست يافت.

بنابراين هيچ مسلمان ژرف انديش و آگاهى بى‌نياز از اين دو نوع تفسير نيست.

گرچه از قديمى‌ترين ايام حتى از عصر ائمه هدى عليهم السلام تفسير موضوعى مورد توجه بوده، و دانشمندان اسلام در اين زمينه كتاب‌ها نوشته‌اند كه نمونه روشن آن كتاب‌هاى «آيات الاحكام» است، ولى بايد اعتراف كرد كه تفسير موضوعى از رشد شايسته خود بى‌نصيب بوده، و هنوز مراحل طفوليت خود

را طى مى‌كند، و بايد در پرتو زحمات دانشمندان به محل شايسته خود برسد.

كتاب حاضر «پيام قرآن» كه با ابداع «يك روش كاملًا تازه» در تفسير موضوعى قرآن، گام‌هاى جديدى را در اين موضوع برداشته و بحمداللَّه از استقبال گسترده و حمايت روز افزون قشرهاى وسيعى بهره‌مند بوده است باز در آغاز راه است، و نياز به همكارى و همفكرى بيشتر از سوى علماى اسلام و مفسران عالى مقام دارد تا بتواند به هدف نهايى برسد، و ما هميشه در انتظار نظرات تكميلى اهل نظر و ارباب معرفت بوده و هستيم، و از خداى بزرگ توفيق و هدايت بيشتر را مى‌طلبيم.

قم- حوزه علميه

آية اللَّه مكارم شيرازى

با همكارى دانشمندان محترم و حجج اسلام آقايان:

محمد رضا آشتيانى

محمد جعفر امامى

عبدالرسول حسنى

محمد اسدى

حسين طوسى

سيد شمس الدين روحانى

محمد محمدى

منزلگاه‌هاى قيامت

مسأله «معاد» مسأله بسيار گسترده‌اى است، چرا كه از يك جهان بسيار گسترده سخن مى‌گويد، و چون عالمى است ناآشنا و از جهات زيادى با جهان ما متفاوت است، طبعاً بحث‌هاى پيچيده‌اى دارد.

ولى به دو دليل اين بحث‌ها «جالب» و «جذاب» است:

نخست اين‌كه به خاطر تازگى‌هايش حس كنجكاوى هر انسانى را بر مى‌انگيزد، و ديگر اين‌كه توجه به مسأله معاد و مخصوصاً جزئيات آن اثر روانى و تربيتى فوق‌العاده سازنده‌اى در روح و جان انسان، و طبعاً در تمام زندگى او دارد، و شايد به همين دليل در قرآن مجيد آن قدر نكات ظريف و جالب و شنيدنى درباره معاد ديده مى‌شود كه درباره هيچ مسأله‌اى وجود ندارد.

ما در آغاز در نظر داشتيم كه تمام بحث‌هاى مربوط به «معاد از ديدگاه قرآن» را به صورت «يك مجموعه و در يك جلد» در اختيار خوانندگان عزيز «تفسير پيام قرآن» بگذاريم، و به همين جهت تا آن‌جا كه ممكن بود در فشردگى بحث‌ها (بى‌آن‌كه خلل به طرح مسائل وارد شود) كوشيديم، ولى به هنگام غوص در درياى بيكران آيات قرآن- با همين فكر قاصر خود- آن قدر گوهرهاى ارزشمند يافتيم كه ديدم امكان ندارد همه را يكجا جمع كنيم، زيرا كتابى مى‌شد متجاوز از يك‌هزار صفحه، و چاره‌اى جز تجديدنظر در آن فكر، و تصميم بر نشر اين مجموعه در دو جلد نيافتيم.

اتفاقاً بحث‌هاى جلد «اوّل» و «دوّم» كاملًا از يكديگر متمايز شد، در جلد قبل تمام سخن درباره «كليات مسائل مربوط به معاد» بود، و در اين جلد سخن از «جزئيات و ويژگى‌هاى معاد از ديدگاه قرآن» است.

يا به تعبير ديگر اگر مسأله معاد را به يك ساختمان عظيم و بناى با شكوه تشبيه كنيم، در جلد اوّل سفت كارى و زير بناى ساختمان تمام شده، و در جلد دوّم (همين جلد) به ريزه كارى‌ها ورو بنا و تزيينات اين ساختمان پرداخته مى‌شود، و به همين دليل نام «منازل الاخرة- يا- منزلگهاى قيامت» براى آن بسيار مناسب است.

ذكر اين نكته نيز ضرورت دارد كه بحث‌هاى مربوط به معاد عموماً، و آنچه مربوط به جزئيات آن است خصوصاً، بسيار سئوال‌انگيز است، و «تا آن‌جا كه در توان داشتيم» سعى كرده‌ايم كه براى تمام اين «سئوالات» پاسخى از خود «قرآن» يا «احاديث و دلائل منطقى عقلى» بيابيم، و همه جا براى نزديك ساختن اين مفاهيم مهم و پيچيده به اذهان تلاش و كوشش كنيم، ضمناً با استفاده از مثال‌هاى گويا و زنده مطالب را به اذهان نزديك سازيم و در اين راستا تجربياتى را كه در بحث‌هاى تفسيرى و اعتقادى داشتيم در اين زمينه به كار گرفتيم، اميد است با اين تلاش توفيقى در اين راه نصيب شده باشد، و البتّه قضاوت با شماست.

مسلّماً اين كار زمينه‌اى خواهد شد براى تلاش هرچه بيشتر آيندگان، تا تلاش‌ها در اين راه استمرار يابد، زيرا هيچ‌كس نمى‌تواند ادعا كند كه آخرين سخن را در اين بحث‌ها گفته است، و چيزى براى گفتن باقى نمانده است.

«خداوند» همه ما را از هر گونه لغزش چه در «علم» و چه در «عمل» چه در «نوشته‌ها» و چه در «گفته‌ها» به لطف و كرمش مصون و محفوظ دارد.

و ما را در سايه لطف و عنايتش به سلامت از اين منزلگها، به منزل اصلى يعنى كانون رحمتش «جنان عدن»، «جنة الخلد» برساند كه طى اين راه جز با عنايات و الطاف او براى هيچ‌كس امكان‌پذير نيست.

آمين يا رب العالمين.

قم- حوزه علميه- ناصر مكارم شيرازى

شعبان 1411

اسفندماه 1369

بخش اول: نشانه‌هاى رستاخيز

1- اشراط السّاعه

اشاره

«نشانه‌هاى رستاخيز»

اشاره:

در حقيقت منزل اوّل از ظهور نشانه‌هاى رستاخيز آغاز مى‌گردد، اين حقيقت قابل توجه است كه در قرآن مجيد آيات فراوانى يافت مى‌شود كه نشانه‌هاى نزديك شدن قيام قيامت را بازگو مى‌كند، و به عنوان «اشراط السّاعه» معروف شده است، اين عنوان چنانكه خواهيم ديد از خود قرآن مجيد گرفته شده است، «اشراط» جمع «شَرَط» (بر وزن هَدَف) به معناى «علامت»، و «ساعة» در اين‌جا به معناى «قيامت» است.

اين علامات حوادث مهم و تكان دهنده‌اى است كه قبل از قيامت رخ مى‌دهد و هر كدام هشدارى است براى پايان جهان، يا سر آغازى براى قيام رستاخيز، بايد توجه داشت كه اين حوادث همه يكنواخت نيست، بلكه تفاوت زيادى با هم دارد، و با يك نظر اجمالى مى‌توان آنها را به سه گروه تقسيم كرد:

1- حوادث مهمى كه «قبل از پايان جهان» تحقّق مى‌يابد.

2- حوادث هولناكى است كه «در آستانه پايان جهان» رخ مى‌دهد.

3- حوادث تكان دهنده‌اى كه در «آغاز رستاخيز» و بازگشت به حيات مجدد حاصل مى‌شود، و هريك از آنها قابل دقت است:

با اين اشاره به قرآن باز مى‌گرديم و نخست به سراغ «بخش اوّل» مى‌رويم، و به آيات مربوط به آن گوش جان مى‌سپاريم:

1- فَهَلْ يَنْظُرُونَ الَّا السّاعَةَ انْ تَأتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ اشْراطُها

(محمد- 18)

2- فَأقْتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ

(قمر- 1)

3- فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتى السَّماءُ بِدُخانٍ مُبينٍ

(دخان- 10)

ترجمه:

1- آيا آنها جز اين انتظارى دارند كه قيامت ناگهان برپا شود (آن‌گاه ايمان آورند) در حالى كه هم اكنون نشانه‌هاى آن آمده است.

2- قيامت نزديك شد و ماه از هم شكافت.

3- منتظر روزى باش كه آسمان دود آشكارى پديد آورد.

تفسير و جمع‌بندى

نشانه‌هاى قيامت نمايان شده!

در نخستين آيه از آيات مورد بحث، اشاره سربسته‌اى به مسأله «اشراط الساعة» شده است، بى‌آن‌كه مصداق آن را بيان مى‌كند، مى‌فرمايد: «آيا آنها (افراد بى‌ايمان و استهزا كننده) جز اين انتظارى دارند كه قيامت ناگهان برپا شود آن‌گاه ايمان بياورند، در حالى كه هم اكنون نشانه‌هاى آن آمده است»! فَهَلْ يَنْظُرُون الَّا السّاعَةَ انْ تَأْتِيَهُمْ بِغَتَةً فَقَدْ جاءَ اشْراطُها

اما در آن موقع كه قيامت برپا شود ديگر توجه و ايمان آنها سودى نخواهد داشت فَانَّى لَهُمْ اذا جائَتْهُمْ ذِكراهُمْ

همان گونه كه قبلًا اشاره شد، «اشراط» جمع شَرَط به معناى علامت است، بنابراين «اشراط السّاعه» به معناى نشانه‌هاى قيامت مى‌باشد، اما در اين كه منظور از تحقق اين نشانه‌ها كه آيه فوق اجمالًا از آن خبر مى‌دهد چيست؟ در ميان مفسّران گفتگوست.

غالب مفسّران معتقدند كه منظور از «اشراط» در اين‌جا همان بعثت و قيام پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و نزول قرآن مجيد آخرين كتاب آسمانى مى‌باشد، شاهد بر اين معنا را احاديثى از خود پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم دانسته‌اند، مانند حديث معروفى كه از آن حضرت نقل شده كه فرمود: «بُعِثْتُ انا وَ السَّاعةُ كَهاتَيْنِ، وَ ضَمَ

السَّبّابَةَ وَ الْوُسْطى بعثت من و قيامت مانند اين دوست، و اشاره به دو انگشت مباركش كرد و انگشت «سبّابه» را با انگشت «وسط» در كنار يكديگر قرار داد».⁽¹⁾6

بعضى مسأله شق القمر را نيز جزء اشراط الساعه شمرده‌اند اينها همه در صورتى است كه منظور نشانه‌هاى نزديك شدن قيامت باشد نه نشانه امكان معاد، در حالى كه بعضى معناى دوّم را برگزيده‌اند، و گفته‌اند اصل آفرينش انسان از خاك، و خلقت آسمان‌ها و زمين، همه نشانه‌هاى قدرت خدا بر اعاده حيات مردگان است، در اين صورت تمام دلايل امكان معاد جزء نشانه‌هاى رستاخيز و اشراط الساعة خواهد بود (دقت كنيد).

ولى معناى اوّل صحيح‌تر به نظر مى‌رسد، به خصوص اين‌كه در روايات اسلامى امورى به عنوان نشانه‌هاى نزديك شدن قيامت و اشراط الساعه شمرده شده، مانند حديثى كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده كه فرمود: «مِنْ اشْراطِ السّاعةِ انْ يُرْفَعَ الْعِلْمُ، وَ يَظْهَرَ الْجَهْلُ، وَ يُشْرَبَ الْخَمْرُ وَ يَفْشُو الزِّنا؛ از نشانه‌هاى قيامت برچيده شدن علم، آشكار شدن جهل، و شرب خمر و كثرت زناست».⁽²⁾

حتى در بعضى از روايات قيام حضرت مهدى (ارواحنا فداه) براى مبارزه با ظلم و فساد جزء اشراط الساعة شمرده شده است.

قيامت نزديك شد!

در دوّمين آيه سخن از نزديكى قيامت و شق القمر است، مى‌فرمايد: «قيامت نزديك شد و ماه از هم شكافت»! اقْتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ

اين در حقيقت پاسخ به سؤالى است كه مكرراً از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌كردند كه «قيامت كى خواهد آمد»؟ در اين‌جا مى‌فرمايد: «قيامت نزديك است، و يكى از نشانه‌هاى آن شق القمر است» حادثه‌اى كه هم دليل بر قدرت خداوند بزرگ بر همه چيز (و ضمناً قدرت بر احياى موتى) بود، و هم از صدق دعوى پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم آخرين سفير الهى حكايت مى‌كرد، و هم از نزديكى رستاخيز زيرا همان‌گونه كه در

شرح آيه گذشته خوانديم كه خود آن حضرت مى‌فرمود: «بعثت من از نشانه‌هاى نزديك شدن قيامت است».

ولى بعضى ديگر از مفسّران گذشته و امروز، آيه را اشاره به حوادثى مى‌دانند كه در پايان اين جهان و در آستانه قيامت واقع مى‌شود و از جمله: خورشيد تاريك، و ماه از هم شكافته خواهد شد، و اگر تعبير آيه به «انشق» به صورت فعل ماضى آمده است به خاطر آن است كه در لغت عرب بسيارى از مسائلى كه در آينده قطعى است به صورت فعل ماضى آورده مى‌شود.

ولى كمتر كسى از مفسّران اين تفسير را پذيرفته است كه آيه ناظر به حوادث پايان دنيا باشد زيرا به هر حال ظاهر آيه ماضى و مربوط به گذشته است، و دليلى ندارد كه آن را بدون قرينه روشن به صورت مستقبل معنا كنيم، و هم روايات فراوانى كه به گفته في «ظلال القرآن» در سر حد تواتر است گواهى مى‌دهد كه معجزه «شق القمر» در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به وقوع پيوست.⁽¹⁾

و به نقل مرحوم علامه طباطبايى در «الميزان» اهل حديث و علماى تفسير متفقاً اين معنا را پذيرفته‌اند كه شق القمر در عصر پيامبر رخ داد» جز چند نفر از مفسّران پيشين (و غير معروف).⁽²⁾

ابو الفتوح رازى نيز مى‌گويد: «قول كسانى كه مى‌گويند آيه فوق اشاره به حوادث آينده است، خلاف اجماع و اتفاق علماست»!⁽³⁾

درباره چگونگى شق‌القمر (شكافته شدن ماه) و شرح اين اعجاز نبوى، و روايات مربوط به آن، و امكان آن از نظر علوم روز، بحث‌هاى فراوانى است كه چون خارج از هدف ما يعنى شرح «اشراط الساعه» مى‌باشد از آن صرفنظر كرده، و علاقه‌مندان آن را به مطالعه تفسير نمونه، جلد 23، صفحه 12 تا 19 ارجاع مى‌دهيم.

آن روز كه دود غليظى آسمان را فرا مى‌گيرد

در سوّمين آيه اشاره به يكى ديگر از نشانه‌هاى نزديكى قيامت شده است و آن روزى است كه دود

غليظى صفحه آسمان را مى‌پوشاند و به صورت عذابى در مى‌آيد، مى‌فرمايد: «منتظر روزى باش كه آسمان، دود آشكارى پديد مى‌آورد، و همه مردم را فرا مى‌گيرد، اين عذاب دردناكى است».

فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَاْتى السَّماءُ بِدُخانٍ مُبينٍ- يَغْشَى النّاسَ هذا عَذابٌ اليمٌ

در تفسير اين آيه در ميان مفسّران گفتگو بسيار است و عمدتاً سه قول بيان شده:

بعضى آن را اشاره به عذاب روز قيامت مى‌دانند كه دود وحشتناك و شرربارى بر سر مجرمان سايه مى‌افكند، ولى اين احتمال بسيار بعيد به نظر مى‌رسد، چرا كه در ذيل اين آيات مى‌خوانيم: كافران در آن روز تقاضاى برطرف شدن عذاب الهى را مى‌كنند و اظهار ايمان مى‌نمايند، و به آنها خطاب مى‌شود كه «ما كمى عذاب را برطرف مى‌سازيم ولى شما باز به كار خود بر مى‌گرديد»!:

انّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَليلًا انَّكُمْ عائدُونَ (دخان 15).

اين معنا در قيامت متصور نيست، به خصوص اين‌كه در آيه بعد از آن مستقلًا اشاره به قيامت و مجازات‌هاى عظيم آن شده است، و نشانه مى‌دهد آنچه قبل از آن ذكر شده مربوط به غير قيامت بوده است يَوْمَ نَبْطشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى انّا مُنْتَقِمُونَ (خان 16).

قول دوم اينكه آيه اشاره به قحطى و خشكسالى و مانند آن است كه دامان گروه عظيمى از كفار را در همان زمان پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم گرفت، آنها خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم آمدند و تقاضاى برطرف شدن عذاب كردند، حضرت دعا فرمود و برطرف شدن ولى باز ايمان نياوردند.

بنابراين تفسير «دُخان» (دود) اين‌جا به معناى مجازى است، چون در ادبيات عرب واژه «دخان» كنايه از شر و بلاى فراگير است، چنانكه فخر رازى در كلمات خود آورده است.⁽¹⁾

يا از اين جهت كه هنگام خشكسالى گرد و غبار غليظ صفحه آسمان را مى‌پوشاند كه از آن در اين‌جا تعبير به «دخان» شده است، زيرا باران نقش مؤثرى در فرو نشاندن گرد و غبار و دود دارد⁽²⁾لذا سال‌هاى قحطى را «سَنَةُ الغَبْراء» (سال پر گرد و خاك) يا «عامُ الرِّمادْ» (سال خاكستر) مى‌گويند.

اشكالى كه به اين تفسير وارد مى‌شود اين است كه به هر حال «دخان» در معناى حقيقتش يعنى دود به كار نرفته، و بدون وجود قرينه‌اى حمل بر معناى مجازى شده است.

تفسير سوّم آن است كه آيه اشاره به يكى از نشانه‌هاى نزديك شدن قيامت مى‌كند كه آسمان را دود

آشكار مى‌پوشاند، و مردم دست به دامن لطف خدا مى‌شوند و خداوند با لطف و كرمش كمى اين عذاب را بر طرف مى‌سازد، ولى باز منكران ايمان نمى‌آورند.

اين تفسير هم موافق ظاهر آيه، هم مطابق اخبار متعددى است كه در منابع تفسير شيعه و اهل سنت آمده است.

در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه فرمود: «چهار چيز از نشانه‌هاى نزديك شدن قيامت است: اوّل ظهور دجّال، و ديگرى نزول عيسى و سوّم آتشى است كه از قعر سرزمين عدن برمى‌خيزد و چهارم دخان (دود) است».

يكى از اصحاب سؤال مى‌كند، دخان چيست؟ پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم آيه فوق را تلاوت فرمود: فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتى السَّماءُ بِدُخانٍ مُبينٍ و سپس افزود. «يَمْلُا ما بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ يَمْكُثُ ارْبَعيْنَ يَوْماً وَ لَيْلَةً امَّا الْمُؤْمِنُ فَيُصيبُ مِنْه كَهيْئَةِ الزَّكْمِةِ وَ امَّا الْكافِرُ بِمَنْزِلَةِ السَّكْرانِ يَخْرُجُ مِنْ مِنْخَرَيْهِ وَ اذْنَيْهِ وَ دُبِرِهِ دودى است كه بين مشرق و مغرب را پر مى‌كند، و چهل شبانه روز باقى مى‌ماند، اما مؤمن حالتى شبيه به زكام به او دست مى‌دهد، و كافر همچون مستان خواهد بود، و دود از بينى و گوش‌ها و پشت او بيرون مى‌آيد».⁽¹⁾

همين معنا با تفاوتى در منابع شيعه نيز آمده است، آن‌جا كه اميرمؤمنان على عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نقل مى‌كند كه ده چيز قبل از قيامت به طور قطع واقع مى‌شود: از جمله آنها قيام حضرت مهدى عليه السلام و نزول حضرت عيسى عليه السلام و ظهور دخان را مى‌شمرد.⁽²⁾

بعضى روايات ديگر نيز در اين زمينه وارد شده كه اين تفسير را تأييد مى‌كند.

بنابراين بهترين تفسير براى آيه همان تفسير سوّم است.

اين بود عمده‌ترين اشراط السّاعه، در بخش اوّل، كه در قرآن مجيد به آن اشاره شده.

بخش دوّم: نشانه‌هايى كه در پايان جهان واقع مى‌شود

اشاره

از بخش ديگرى از آيات قرآن استفاده مى‌شود كه در پايان اين جهان، انقلابى عظيم در كائنات و آسمان و زمين رخ مى‌دهد، و به تعبير ديگر مرگ جهان مرگ تدريجى نيست، بلكه ناگهانى و دفعى و توأم با حوادث تكان دهنده است.

اين حوادث كه قسمتى از نشانه‌هاى قيامت را تشكيل مى‌دهد، عبارتند از:

1- متلاشى شدن كوه‌ها

اين مطلب در آيات متعددى از قرآن مجيد منعكس است و مراحل مختلفى براى آن ذكر شده كه مى‌توان آن را در هشت مرحله تنظيم و خلاصه كرد:

«نخست» اين كوه‌ها به لرزه در مى‌آيند: يَوْمَ تَرْجُفُ الْأرْضُ وَ الْجِبالُ (مزمل- 14)

در مرحله دوّم از جا كنده مى‌شوند: وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ (حاقه- 14).

در مرحله سوّم به حركت در مى‌آيند وَتَسيرُ الْجِبالُ سَيْراً (طور- 10).

در مرحله چهارم در هم كوبيده مى‌شوند فَدُ كَّتا دَكَةً واحِدةً (حاقّه- 14) «زمين و كوه‌ها يكباره در هم كوبيده مى‌شوند».

در مرحله پنجم به صورت توده‌اى از شن‌هاى متراكم در مى‌آيند وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثيباً مَهيلًا (مزمّل- 14).

در مرحله ششم به صورت گرد و غبار پراكنده مى‌شوند وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسّاً فَكانَتْ هَباءاً مُنْبَثّاً (واقعه- 5 و 6).

در مرحله هفتم به شكل پشم‌هاى حلاجى كه با تند باد حركت كنند و تنها رنگى از آنها در آسمان ديده مى‌شود در مى‌آيند وَتَكوُنُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ (قارعه- 5).

و سرانجام در هشتمين مرحله شبحى از آنها همجون شبح يك سراب در يك بيابان خشك باقى مى‌ماند! وَ سُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً (نبأ 20).

به اين ترتيب كوه‌ها به كلى از ميان مى‌روند و اثرى از آنها باقى نمى‌ماند و صفحه زمين صاف و هموار خواهد شد فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً (طه 106).⁽¹⁾

آيا اين حوادث عجيب و هولناك كه دامنگير كوه‌ها مى‌شود بر اثر انفجارات درونى، و متلاشى شدن نظام اتمى آنها، و آزاد شدن انرژى‌هاى نهفته درونى است؟ يا ضربه‌اى از خارج بر آنها وارد مى‌شود، مانند برخورد سيّاره‌هاى آسمانى با سرعت و جاذبه شديد به يكديگر؟ يا علل ديگرى كه امروز براى ما ناشناخته است؟

هيچ‌كس به درستى نمى‌تواند پاسخى به اين سؤالات بدهد، و علوم روز نيز از توضيح اين مطلب عاجز است، همين اندازه مى‌گويد كه در كرات آسمانى در گذشته و حال انفجارات عظيمى روى داده و مى‌دهد، حتى از تفسير علل آن نيز عاجز است.

همين اندازه مى‌دانيم كه به شهادت قرآن اين حوادث در پايان دنيا واقع مى‌شود، هرچند علل آن براى ما ناشناخته است.

2- انفجار درياها

ديگر از نشانه‌هاى پايان اين جهان، و نزديك شدن رستاخيز، انفجار درياهاست، چنانكه در اين زمينه مى‌خوانيم: وَ اذَا الْبِحارُ فَجِّرَتْ «آن زمان كه درياها منفجر گردد» (انفطار- 3) و در جاى ديگر مى‌فرمايد: «در آن هنگام كه درياها برافروخته شود»! وَ اذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ (تكوير- 6).

در آيه 6 سوره طور ضمن سوگندهاى متعدد و پى‌درپى مى‌گويد: «سوگند به درياى برافروخته»! وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ

بى شك آيه اوّل و دوّم اشاره به «اشراط السّاعه» مى‌كند، چون آيات بعد از آن به خوبى به اين معنا گواهى مى‌دهد، و در مورد آيه سوّم اين تفسير ذكر شده كه ناظر به نشانه‌هاى قيامت است.

در اين آيات در يك مورد تعبير «فُجِّرَتْ» از ماده «فَجْر» به معناى شكافتن به كار رفته، كه ممكن است اشاره به انفجار و برافروختگى درياها باشد.

اين مسأله امروز براى ما مسأله ساده‌اى است، چرا كه آب از دو عنصر تشكيل يافته «اكسيژن» و «ئيدروژن» كه هر دو شديداً قابل احتراق است، اگر عواملى سبب تجزيه آب‌ها شوند، درياها مبدّل به كوره‌هاى عظيمى از آتش سوزان خواهند شد، و يك جرقّه كوچك كافى است كه عالمى از آتش ايجاد كند.

اين احتمال نيز داده شده كه زلزله‌هاى شديد آستانه رستاخيز سبب شكافتن زمين‌ها و راه يافتن درياها به يكديگر مى‌شوند و نتيجه آن به هم پيوستگى تمام درياچه‌ها با درياهاى روى زمين است، و يكى از تفسيرهاى آيه همين است.

تفسير سوّمى نيز وجود دارد كه با متلاشى شدن كوه‌ها و ريخته شدن غبار آنها به درياها، درياها پر مى‌شود و آب سراسر خشكى‌ها را فرا مى‌گيرد.

همين تفسيرهاى سه گانه در مورد عنوان دوّم (سجّرت) كه از ماده «تسجير» مى‌باشد نيز گفته شده، زيرا «تسجير» در اصل به معناى برافروختن و به هيجان درآوردن آتش، و گاه به معناى پر شدن نيز آمده است، لذا تنور پر از آتش را «مُسَجَّر» مى‌گويند.

مشتعل شدن درياها يا به خاطر تجزيه آن به دو ماده قابل احتراق اكسيژن و ئيدروژن است، يا به علل ديگرى كه بر ما مخفى است، و پر شدن درياها يا به سبب متلاشى شدن كوه‌ها و ريختن آن به درياها است، يا فرود سنگ‌هاى آسمانى در آنها يا علل ناشناخته ديگر.

3- زلزله‌هاى عظيم و ويرانگر!

ديگر از نشانه‌هاى پايان جهان و قرب قيامت، زلزله‌هاى بى‌سابقه و عظيمى است كه تمام كره خاكى ما را به لرزه در آورده، همه چيز را در هم مى‌ريزد و انسان‌ها را در لحظات كوتاهى مدفون مى‌سازد قرآن مى‌گويد: يا ايُّها النّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ انَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَى‌ءٌ عَظيمٌ «اى مردم از پروردگارتان بترسيد و پرهيزگارى پيشه كنيد كه زلزله رستاخيز مطلب مهمى است».

سپس مى‌افزايد: «روزى كه آن را مى‌بينيد (چنان گرفتار وحشت مى‌شويد كه) مادران شيرده كودكان شيرخوار خود را فراموش مى‌كنند، هر زن باردارى جنين خود را بر زمين مى‌نهد و مردم را مست

مى‌بينى، در حالى كه مست نيستند، ولى عذاب خدا شديد است»! يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا ارْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَتَرى النّاسَ سُكارَى وَ ما هُمْ بِسُكارَى وَلِكنَّ عَذابَ اللَّهِ شَديدٌ (حج 1 و 2).

البتّه همان‌گونه كه در بخش سوّم «اشراط السّاعه» خواهيم گفت زلزله ديگرى قبل از احياى مردگان صورت خواهد گرفت، كه در بعضى ديگر از آيات قرآن به آن اشاره شده است، اين احتمال نيز وجود دارد كه آيه مورد بحث اشاره به آن باشد، به قرينه «لكِنَّ عذابَ اللَّهِ شَديدٌ» ولى در اين صورت بايد مسأله زنان باردار و كودكان شيرخوار به معناى مجازى تفسير شود، يعنى شدّت وحشت ناشى از اين زلزله آن قدر زياد است كه اگر زن باردارى باشد سقط جنين مى‌كند، و اين تفسير خلاف ظاهر آيه است.

به هر حال همين معنا در آيه 14 سوره مزمل نيز آمده است، يَوْمَ تَرْجُفُ الْأرْضُ وَ الْجِبالُ «آن روز كه زمين و كوه‌ها سخت به لرزه مى‌افتند».⁽¹⁾

نظير آن معنا در سوره واقعه آيه 4 نيز آمده است: اذا رُجَّتِ الْأرْضُ رَجّا وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسّاً: «هنگامى كه زمين به شدت به لرزه درآيد و كوه‌ها درهم كوبيده شود»!

4- تاريك شدن خورشيد و ماه و ستارگان!

يكى ديگر از نشانه‌هاى نزديكى قيامت خاموشى چشمه خورشيد و كدورت و تيرگى ستارگان است، چنانكه قرآن مى‌گويد: «در آن هنگام كه طومار خورشيد درهم پيچيده شود و ستارگان تاريك گردد»! اذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ وَ اذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ

«كوّرت» از ماده «تكوير» در اصل به معناى پيچيدن و جمع و جور كردن چيزى است، مانند پيچيدن عمامه بر سر، اين واژه به معناى تاريك شدن يا افكندن نيز آمده است، و ظاهراً اين دو معنا در مورد خورشيد لازم و ملزوم يكديگر است، به اين ترتيب كه خورشيد تدريجاً لاغر و جمع و جور مى‌شود، و رو به تاريكى و بى‌فروغى مى‌گذارد.

«انْكَدَرَتْ» از مادّه «انكدار» به معناى تيرگى و تاريكى يا سقوط و پراكندگى است، و ظاهراً هر دو معنا

در مورد ستارگان لازم و ملزوم يكديگر است.

آرى طبق گواهى قرآن در پايان جهان، پر فروغ‌ترين مبدأ نور در منظومه شمسى ما كه مايه روشنايى تمام سيّارات است خاموش و جمع مى‌شود، و ستارگان ديگر نيز به همين سرنوشت گرفتار مى‌گردند.

فخر رازى در يكى از عبارات خود مى‌گويد كه بعضى «كُوِّرَتْ» را از ريشه «كور»! به معناى نابينا دانسته‌اند⁽¹⁾كه آن هم به معناى خاموشى آفتاب است.

دانشمندان امروز معتقدند انرژى خورشيد كه در فضا پخش مى‌شود از احتراق هسته‌اى به دست مى‌آيد كه سوخت آن ئيدروژن و خاكسترش هليوم است.⁽²⁾

و نيز به همين دليل در هر شبانه روز سيصد و پنجاه هزار ميليون تُن! از وزن اين كره كاسته مى‌شود، و همين امر سبب مى‌گردد كه تدريجاً لاغر و كم نور شود و اين همان جمع شدن و كم نور شدن، يعنى دو مفهومى است كه در مادّه «تكوير» طبق گفته ارباب لغت وجود دارد، هرچند در شرائط فعلى به خاطر عظمت اين كره كاسته شدن اين مقدار تأثير فورى در وضع آن ندارد.

البتّه اگر سرعت كاهش به مقياس كنونى باشد ممكن است تحقق اين موضوع ميليون‌ها يا ميلياردها سال به طول انجامد، ولى هيچ‌كس از شرايط آينده كيهانى با خبر نيست، ممكن است شرايطى به وجود آيد كه اين كاهش جرم و نور شتاب گيرد، و در مدّتى كوتاه اين مبدأ عظيم وجوشان نور و حرارت به كلى از فعّاليت ساقط گردد.

همين معنا در مورد ساير كرات آسمانى نيز صادق است.

نظام موجود كواكب نيز در هم مى‌ريزد، گويى تعادل جاذبه و دافعه كه ارتباط با «جرم‌ها» و «سرعت حركت» آنها دارد به هم مى‌خورد، و شايد اين همان چيزى است كه در قرآن مجيد در جايى ديگر به آن اشاره كرده، مى‌فرمايد: وَ اذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ «آن زمان ستارگان پراكنده شوند و فرو ريزند» (انفطار- 2).

البتّه اين آيه تفسير ديگرى دارد كه در بحث آينده به خواست خدا خواهد آمد.

در سوره قيامت نيز مى‌خوانيم: «در آن هنگام كه چشم‌ها در شدّت وحشت به گردش درمى‌آيد، و ماه بى‌نور مى‌گردد، و خورشيد و ماه يكجا جمع مى‌شود، و انسان مى‌گويد راه فرار كجاست»؟!

فَاذا بَرِقَ الْبَصَرُ- وَخَسَفَ الْقَمَرُ وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ- يَقُولُ الْإنسانُ ايْنَ الْمَفَرُّ (قيامت- 7 تا 10).

از اين آيات به خوبى مى‌توان استفاده كرد كه تمام اين حوادث به طور ناگهانى انجام مى‌شود نه تدريجى وگرنه انسانى در آن زمان وجود نخواهد داشت كه چنين سختى بگويد (دقت كنيد).

جمع شدن خورشيد و ماه ممكن است از اين جهت باشد كه با از بين رفتن تعادل «جاذبه» و «دافعه» كره ماه جذب به مركز اصلى يعنى خورشيد خواهد شد.

اين سخن را با اشاره به آيه ديگرى از قرآن در اين رابطه پايان مى‌دهيم، مى‌فرمايد: فَاذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ «هنگامى كه ستارگان محو و تاريك شوند» (مرسلات- 8).

اين تعبير نيز هماهنگ با آيات فوق و از لوازم آنهاست.

مجدّداً يادآور مى‌شويم كه اين مسائل هم اكنون در جهان هستى در جريان است، ولى به صورت تدريجى، اما در پايان دنيا شدت مى‌گيرد و طىّ يك سلسله حوادث زنجيره‌اى تند و ناگهانى اين نظام فرو مى‌ريزد و به عمر اين جهان، به فرمان خدا، پايان داده مى‌شود.

5- شكافتن كرات آسمانى!

ديگر از نشانه‌هاى پايان جهان دگرگون شدن نظام كواكب و شكافتن كرات آسمانى است كه در آيات فراوانى از قرآن مجيد به آن اشاره شده و تعبيرات مختلفى درباره آن ديده مى‌شود.

گاه تعبير به «انشقاق» مى‌كند: اذَ السَّماءُ انْشَقَّتْ «در آن هنگام كه آسمان (كرات آسمانى) شكافته شود». (انشقاق- 1).

نظير همين معنا در آيه 16 حاقّه نيز آمده است: وَانْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِىَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةُ: «و آسمان‌ها از هم شكافته مى‌شوند و سست مى‌گردند؛ فرو مى‌ريزند».

در آيه 25 سوره فرقان، همين معنا با مختصر تفاوتى منعكس است: وَ يَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ «به خاطر بياور روزى را كه آسمان با ابرها از هم شكافته مى‌شود»!

منظور از «سماء» در اين آيات كرات آسمانى است كه در پايان جهان بر اثر انفجارهاى پى‌درپى از هم شكافته مى‌شود، ولى در اين‌كه منظور از شكافته شدن با «ابرها» چيست؟ اين احتمال وجود دارد كه

منظور همراه بودن متلاشى شدن آسمان‌ها با پيدايش ابرهاى سنگينى است كه از گرد و غبار آنها حاصل مى‌شود (به اصطلاح باء در «الغمام» در اين‌جا به معناى ملابست است، همان‌گونه كه در تفسير الميزان به عنوان يك احتمال آمده شده است).⁽¹⁾

ولى مرحوم علّامه طباطبايى بعيد نمى‌داند كه تعبير فوق را بر معناى كنائى حمل شود و بگوييم:

منظور كنار رفتن حجاب‌هاى جهل و نادانى و نمايان گشتن عالم غيب است (و طبعاً در اين صورت «باء» به معناى «عن» خواهد بود) يعنى ابرها كنار مى‌رود و غيب جهان ظاهر مى‌شود.

ولى تا دليلى بر اين تفسير كنايى نباشد، قبول آن مشكل است.

جالب اين‌كه در حديثى از على عليه السلام مى‌خوانيم: «انَّها تَنْشَقُّ مِنَ الْمَجَرَّةِ!؛ آسمان‌ها از قسمت كهكشان‌ها شكافته مى‌شود».⁽²⁾

اين تعبير جالب هماهنگ با آخرين اكتشافاتى است كه دانشمندان در زمينه كهكشان دارند و مى‌گويند منظومه شمسى و ستارگانى كه مشاهده مى‌كنيم جزئى از كهكشان بزرگ «راه شيرى» است كه با چشم غير مسلّح مشاهده مى‌شود، و انشقاق خورشيد و ماه و ستارگان همراه با شكافته شدن اين كهكشان بزرگ است (دقت كنيد).

و گاه تعبير به «انفطار» شده است، مى‌فرمايد: اذَ السَّماءُ انْفَطَرَتْ «در آن هنگام كه آسمان شكافته شود» (انفطار- 1).

نظير همين معنا در آيه 18 سوره مزمل نيز آمده است، مى‌فرمايد: السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ «در آن روز آسمان از هم شكافته مى‌شود».

همان گونه كه قبلًا نيز گفته‌ايم «انفطار» از ماده «فطر» به معناى شكافتن است.

و گاه مى‌فرمايد: وَ اذَا السَّماءُ كُشِطَتْ «در آن هنگام كه پرده از روى آسمان برگرفته شود» (تكوير- 11).

اين تعبير ممكن است اشاره به كنار رفتن حجاب‌هايى باشد كه در اين دنيا مانع از ديدن ملكوت آسمان‌ها، فرشته‌ها و بهشت و دوزخ است. در آن روز پرده‌ها كنار مى‌رود و انسان حقايق عالم هستى را مى‌بيند. در اين صورت ارتباطى با مسأله متلاشى شدن آسمان‌ها ندارد.

بعضى از مفسّران مانند مرحوم «طبرسى» در «مجمع البيان» آن را به معناى كنده شدن آسمان‌ها (كرات آسمانى) از جايگاهشان تفسير كرده‌اند كه لازمه آن به هم ريختن نظام، و در نورديدن طومار آنها است.⁽¹⁾

و گاه مى‌فرمايد وَ اذَا السَّماءُ فُرِجَتْ «در آن هنگام كه آسمان شكافت پيدا كند» (مرسلات- 9).

ماده «فطر» و «فرج» به يك معنا است، يا تفاوت مختصرى دارد، و لذا به گشوده شدن مشكلات نيز «فرج» گفته مى‌شود كه نقطه مقابل «شدت» و بسته شدن كارهاست.

و گاه تعبير به «فتح» فرموده، چنانكه در آيه 19 نبأ مى‌خوانيم وَ فُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ ابْواباً: «و آسمان گشوده مى‌شود و به صورت درهاى متعدد در مى‌آيد».

اين تعبير ممكن است اشاره به شكافته شدن آسمان‌ها باشد، چنانكه جمعى از مفسّران گفته‌اند، و در اين صورت هماهنگ با آيات فوق است، يعنى در كرات آسمانى شكاف‌هاى زيادى ظاهر مى‌شود كه گويى سرتاسر آسمان تبديل به درها و روزنه‌هايى گرديده است!

ولى بعضى ديگر آن را بر معناى كنايى حمل كرده و گفته‌اند: منظور گشوده شدن درهاى عالم غيب، و كنار رفتن حجاب‌ها، و ارتباط عالم فرشتگان با عالم انسان‌هاست.⁽²⁾

و گاه مى‌فرمايد: يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً: «در آن روز كه آسمان شديد حركت كند» (طور- 9).

«مَوْر» (بر وزن قول) گاه به معناى حركت شديد، گاه به معناى حركت دورانى، و گاه به معناى رفت و آمد و اضطراب آمده، و لذا به گرد و غبار كه باد به هر سو مى‌برد «مُور» (بر وزن زور) گفته مى‌شود.

به هر حال اين تعبير به معناى متزلزل شدن كرات آسمانى و به هم ريختن نظام آنها و طبعاً متلاشى شدن است.

و گاه مى‌فرمايد: يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ در آن روز كه آسمان همچون فلز گداخته شود»! (معارج- 8).

مفسّران «مُهْل» را به معناى دُرد خاصى كه در روغن يا صمغ‌هاى درختى ته‌نشين مى‌كند، و گاه به معناى طلا و نقره مذاب تفسير كرده‌اند، و معنى اخير براى تفسير آيه فوق مناسب‌تر است، و به هر حال

پيدايش چنين حالتى در كرات آسمانى نتيجه متلاشى شدن آنهاست.

و سرانجام در يك تعبير تكان دهنده مى‌فرمايد: يَوْمَ نَطْوى السَّماءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا اوَّلَ خَلْقٍ نُعيدُهُ «در آن روز كه آسمان را همچون طومار درهم مى‌پيچيم و همان‌گونه كه آفرينش را آغاز كرديم باز مى‌گردانيم»! (انبياء- 104).

اين تعبير ابعاد دگرگونى آسمان‌ها و كواكب آسمانى را در پايان جهان به خوبى روشن مى‌سازد، و نشان مى‌دهد كه تمام منظومه‌ها و ستارگان ثابت و سيار همگى مانند يك طومار بهم پيچيده مى‌شوند، و همان‌گونه كه در آغاز آفرينش به صورت توده واحدى بودند در مى‌آيند، بار ديگر خداوند طرحى نوين در عالم هستى مى‌ريزد و قيامت در اين عالم نو برپا مى‌شود.

از مجموع آنچه در آيات گذشته آمد چنين نتيجه مى‌گيريم كه قيامت ادامه دنيا نيست، بلكه اين جهان به كلى درهم كوبيده مى‌شود، زيرا انفجارهاى عظيم و زلزه‌هاى هولناك همه چيز را در هم مى‌ريزد و در هم مى‌پيچد، سپس طرح تازه‌اى ريخته مى‌شود و جهان نوينى بر ويرانه‌هاى اين جهان برپا مى‌شود و رستاخيز انسان‌ها در آن عالم جديد است.

بخش سوّم: نشانه‌هاى شروع قيامت

اشاره

در آغاز رستاخيز نيز حوادث عظيمى رخ مى‌دهد، و همان‌گونه كه پايان دنيا همراه با حوادث عظيم بود آغاز رستاخيز نيز با حوادث عظيم توأم است.

اين معنا در آيات مختلفى از قرآن مجيد به چشم مى‌خورد.

1- در يكجا مى‌فرمايد: يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الارْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا للَّهِ الواحِدِ القَهّارِ: «وعده الهى در آن روز تحقق مى‌يابد كه اين زمين به زمين ديگر و آسمان‌ها (به آسمان‌هاى ديگر) مبدّل مى‌شود، و انسان‌ها در پيشگاه خداوند واحد قهّار ظاهر مى‌گردند» (ابراهيم- 48).

اين دگرگونى اشاره به مرحله سوّم است، زيرا در پايان آيه مى‌گويد: «در آن روز هركس و هرچه، دارد در برابر خداوند واحد قهار ظاهر مى‌گردد».

اين نكته قابل توجه است كه منظور از تبديل زمين به زمين ديگر در اين‌جا عوض شدن ذات آن نيست آن گونه كه شايد بعضى تصور كرده‌اند، بلكه منظور تبديل صفات آن است، مانند از ميان رفتن كوه‌ها و صاف و مسطح شدن و توسعه فراوان يافتن، بى‌آنكه اصل ذات عوض شود.

دليل اين سخن، آيات متعددى است كه مى‌گويد: در قيامت انسان‌ها از قبرهايشان بر مى‌خيزند، مخصوصاً آيه 55 طه كه مى‌گويد: «ما شما را از اين زمين آفريديم، و به آن باز مى‌گردانيم، و بار ديگر از آن خارج مى‌سازيم» مِنها خَلَقْناكُم وَ فيها نُعيدكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً اخرى

به هر حال مفسّران براى اين آيه تفسيرهاى متعددى ذكر كرده‌اند كه غالباً دليلى جز بعضى از روايات مرسل، يا اقوال بعضى از مفسّران پيشين ندارد:

گاه گفته‌اند زمين مبدل به نقره، و آسمان مبدل به طلا مى‌شود!

و گاه گفته‌اند زمين مبدل به آتش، و آسمان‌ها مبدل به باغ‌هاى بهشت مى‌گردد، و يا هر قطعه زمينى به تناسب مؤمنان و كفارى كه بر آن هستند مبدل به نقره يا آتش مى‌شود.

ولى آنچه از اين آيه اجمالًا استفاده مى‌شود يك دگرگونى عظيم است هر چند جزئيات آن بر ما روشن نيست.

2- در جاى ديگر مى‌فرمايد: اذا زُلْزِلَتِ الْأرْضُ زِلْزالَها وَ اخْرِجَتِ الْأرْضُ اثْقالَها: «هنگامى كه زمين شديداً به لرزه درآيد و بارهاى سنگين خود را خارج سازد» (زلزال- 1 و 2).

در اين‌كه منظور از اين زلزله، زلزه‌اى است كه سرتاسر سطح زمين را به هنگام پايان جهان فرا مى‌گيرد و سبب ويرانى عالم مى‌گردد يا زلزله‌اى است كه به هنگام رستاخيز روى مى‌دهد؟ در ميان مفسّران گفتگو است (فخر رازى در تفسيرش هر دو قول را نقل كرده است).⁽¹⁾

ولى با توجه به آيه دوّم اين سوره كه مى‌گويد: زمين اثقال درونش را بيرون مى‌ريزد معناى دوّم مناسب‌تر است، زيرا «اثقال» جمع «ثَقَل» به معناى دفينه‌ها، و به احتمال قوى در اين‌جا به معناى انسان‌ها است كه در آن هنگام از قبرها بيرون مى‌ريزند، همان‌گونه كه در (آيه 4 سوره انشقاق) نيز مى‌فرمايد: وَالْقَتْ ما فيها وَ تَخَلَّتْ «زمين آنچه را در درون دارد بيرون مى‌افكند و خالى مى‌شود».

به اين ترتيب زلزله دوّم زلزله‌اى است كه قبل از احياى مردگان و شروع قيامت صورت مى‌گيرد، زلزله‌اى است فرا گير بر خلاف ساير زلزله‌ها كه هميشه منطقه كوچكى از زمين را شامل مى‌شود، تعبير به اذا زُلْزِلَتِ الْأرْضُ به طور مطلق، و همچنين تعبير به زِلْزالَها نيز مؤيّد همين معناست.

شبيه اين تعبير بلكه به صورت روشن‌تر در آيه 44 سوره ق آمده است، آن‌جا كه مى‌فرمايد: يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسيرٌ⁽²⁾: «روزى كه زمين از روى آنها شكافته مى‌شود و به سرعت (از قبرها) خارج مى‌شوند، اين جمع كردن براى ما آسان است».

روشن است شكافته شدن سرتاسر زمين و خارج شدن سريع انسان‌ها از قبرها حتماً آميخته با زلزله‌هاى فراگير مى‌باشد كه سراسر جهان را در بر مى‌گيرد.

به هر حال اين زلزله در آستانه احياى مردگان است نه در پايان جهان، به خصوص اين‌كه در پايان آيه بجاى احياى مردگان عنوان «حشر» (جمع كردن افراد انسان‌ها پس از زنده شدن، يا جمع كردن اجزاى بدن‌ها، و يا جمع كردن ارواح و جسدها) ذكر شده است.

اين زلزه برخلاف ساير زلزله‌ها، زلزله‌اى است سازنده نه ويرانگر و ميرانده، زلزله‌اى است كه به انسان‌ها اجازه مى‌دهد به سرعت از قبرها خارج گردند و حيات نوين از سر گيرند.

نظير همين معنا در سوره نازعات نيز آمده است، مى‌فرمايد: يَوْمَ تَرْجُفُ الرّاجِفَةُ- تَتْبَعُها الرّادِفَةُ «روزى كه زلزله‌ها همه چيز را به لرزه در مى‌آورد، و به دنبال يك زلزله، زلزله ديگرى رخ مى‌دهد»! (نازعات 6 و 7).

و بسيارى از مفسّران آيه اوّل را اشاره به نفخه اوّل صور (صيحه عظيمى كه جهان با آن پايان مى‌گيرد) و آيه دوّم را اشاره به نفخه دوم (صيحه ديگرى كه رستاخيز با آن شروع مى‌شود) دانسته‌اند، در حالى كه اين معنا برخلاف ظاهر آيه است، زيرا «راجفه» از ماده «رجف» به گفته مقاييس اللغة در اصل به معناى اضطراب يا به گفته راغب به معناى اضطراب شديد است، و لذا به درياى مواج «بَحرٌ رَجّاف» مى‌گويند، و «اراجيف» اخبارى است كه افكار عمومى جامعه را متزلزل و مضطرب مى‌سازد.

درست است كه صيحه‌هاى عظيم معمولًا توأم با لرزه‌هاست، ولى در اين‌جا نيازى نيست كه ما معناى حقيقى را كه همان زلزله نخستين و زلزله دوّم باشد رها كرده، به سراغ معناى مجازى يا لازم معنا برويم.

3- دگرگونى سطح زمين يكى ديگر از نشانه‌هاى شروع رستاخيز است به گونه‌اى كه زمين به صورت كاملًا مسطح در مى‌آيد، و انسان‌ها همگى به طور آشكار بر صفحه آن ظاهر مى‌شوند، چنانكه قرآن مى‌گويد: يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالُ وَ تَرَىَ الْأرْضَ بارِزَةً وَحَشَرَنْاهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ احَداً: «به خاطر بياور روزى را كه كوه‌ها را به حركت در مى‌آوريم، و زمين را آشكار و مسطح مى‌بينى، و همه انسان‌ها را محشور مى‌كنيم، واحدى را فرو گذار نخواهيم كرد» (كهف 47).

حركت كوه‌ها مقدمه‌اى است براى ويران شدن آنها، و به دنبال اين ويرانى همان‌گونه كه از آيه فوق و بعضى ديگر آيات قرآن استفاده مى‌شود، زمين كاملًا مسطح و هموار مى‌گردد، به طورى كه همه انسان‌ها بر صفحه آن ظاهر و آشكارند.

به اين آيات نيز توجه كنيد: ويَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فُقُلْ يَنْسِفُها رَبّى نَسْفاً- فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً- لا تَرَى فيها عِوَجاً وَ لا امْتاً- يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدّاعِىَ لا عَوَجَ لَهُ ...: «و از تو درباره كوه‌ها سؤال مى‌كنند، بگو پروردگارم آنها را (متلاشى مى‌كند و) بر باد مى‌دهد- سپس زمين را صاف و هموار و مسطّح و بى آب و گياه رها مى‌سازد- به گونه‌اى كه در آن هيچ پستى و بلندى نمى‌بينى- در آن روز همگى از دعوت كننده

الهى كه هيچ انحرافى در آن نيست پيروى مى‌كنند .... (طه- 105 تا 108).

به نظر مى‌رسد كه در اين آيات قسمتى از حوادث پايان جهان و سپس بخشى از حوادث آغاز قيامت بيان شده است.

اين بود خلاصه بحث‌هاى مربوط به اشراط السّاعه و نشانه‌هاى قيامت كه در سه بخش با استفاده از آيات قرآن مجيد مطرح گرديد، و گوشه‌اى از دگرگونى‌هاى عظيم پايان جهان و آغاز قيامت را روشن ساخت.

2- نفخ صور يا فرياد مرگ و حيات

اشاره

اشاره:

در آيات فراوانى از قرآن مجيد اشاراتى به مسأله نفخ صور آمده است، از اين آيات به خوبى استفاده مى‌شود كه دوبار در صور دميده مى‌شود: يك بار در پايان جهان كه همه خلايق مى‌ميرند و اين نفخه مرگ است، و بار ديگر در آستانه رستاخيز كه همه مردگان زنده مى‌شوند، و اين نفخه حيات است.

در حقيقت توقف و از كار افتادن اين جهان، و آغاز حركت جهان ديگر تشبيه به توقف و حركت لشكرها و قافله‌ها شده است كه با صداى شيپور مخصوص يا صداى بلند ديگرى همگى با هم از راه رفتن باز مى‌ايستند و متوقف مى‌شوند، و با صداى ديگرى به پا مى‌خيزند و حركت مى‌كنند.

در اين‌كه «صور» چيست؟ و منظور از «نفخ» كدام است؟ بحث‌هاى مشروحى داريم كه بعداً به خواست خدا مى‌شنويد آنچه در اين‌جا توجه به آن لازم است اين است كه درباره اين دو حادثه مهم «شش تعبير مختلف» در قرآن مجيد آمده است:

گاه تعبير به «نفخ صور»

گاه تعبير به «صيحة»

گاه تعبير به «نقر فى الناقور»

گاه تعبير به «صاخّة»

و گاه تعبير به «قارعة»

و بالاخره گاهى از آن به «زجرة» تعبير شده است.

شرح اين شش عنوان را در آيات آينده خواهيد خواند.

با اين اشاره به قرآن باز مى‌گرديم و به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَ نُفِخَ في الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ في السَّمواتِ وَ مَنْ فى الْأرْضِ الّا مَنْ شاءَ اللَّه ثُمَّ نُفِخَ فيهِ اخْرى فَاذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرونَ

زمر 68)

2- وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فى الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فى السَّمواتِ وَ مَنْ فى الْأرْضِ الّا مَنْ شاءَ اللَّه وَ كُلٌّ اتَوْهُ داخِرِيْنَ

(نمل 87)

3- وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فَاذا هُمْ مِنَ الْأجْداثِ الى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ

(يس 51)

4- فَاذا نُفِخَ فى الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ وَ حُمِلَتِ الْأرْضُ وَ الْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً

(حاقه 13 و 14)

5- فَاذا نُفِخَ فى الصُّورِ فَلا انْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ لا يَتَسائَلُونَ

(مؤمنون 101)

6- وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً

(كهف 99)

7- يَوْمَ يُنْفَخُ فى الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً

(طه 102)

8- يَوْمَ يُنْفَخُ فى الصُّورِ فَتَأْتُونَ افْواجاً

(نبأ 18)

9- قَوُلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فى الصُّورِ

(انعام 73)

10- وَ نُفِخَ فى الصُّورِ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعيدِ

(ق 20)

11- انْ كانَتْ الّا صَيْحَةً واحِدَةً فَاذا هُمْ جَميعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ

(يس 53)

12- ما يَنْظُرُونَ الّا صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ يَخِصِّمُونَ

(يس 49)

13- وَ ما يَنْظُرُ هؤُلاءِ الّا صَيْحَةً واحِدَةً ما لَها مِنْ فَواقٍ

(ص 15)

14- يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُروجِ

(ق 42)

15- فَاذا نُقِرَ فى النّاقُورِ- فَذلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسيرٌ

(مدثر 8 و 9)

16- فَاذا جائَتِ الصّاخَّةُ- يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْأُ مِن اخيهِ

(عبس 33 و 34)

17- الْقارعَةُ مَا الْقارِعَةُ- وَ ما ادْراكَ مَا الْقارِعَةُ- يَوْمَ يَكُونُ النّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوتِ

(قارعه 1- 4)

18- فَانَّما هِىَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَاذا هُمْ يُنْظُرُونَ

(صافات 19)

ترجمه:

1- و در صور دميده مى‌شود و تمام كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند مى‌ميرند مگر كسانى كه خدا بخواهد، سپس بار ديگر در صور دميده مى‌شود ناگهان همگى به پا مى‌خيزند و در انتظار (حساب و جزا) هستند.

2- به خاطر بياوريد روزى را كه در صور دميده مى‌شود و تمام كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند در وحشت فرو مى‌روند جز كسانى كه خداوند به خواهد و همگى با خضوع در پيشگاه او حاضر مى‌شوند.

3- (بار ديگر) در صور دميده مى‌شود ناگهان آنها از قبرها شتابان به سوى (دادگاه) پروردگارشان مى‌روند.

4- به محض اين‌كه يكبار در صور دميده شود، و زمين و كوه‌ها از جا برداشته شوند و يكباره درهم كوبيده و متلاشى گردند.

5- هنگامى كه در «صور» دميده شود هيچ‌گونه نسبى ميان آنها نخواهد بود و از يكديگر تقاضاى كمك نمى‌كنند (چون كارى از كسى ساخته نيست).

6- .... و در صور دميده مى‌شود و ما همه را جمع مى‌كنيم.

7- همان روز كه در صور دميده مى‌شود و مجرمان را با بدن‌هاى كبود در آن روز جمع مى‌كنيم.

8- روزى كه «در صور» دميده مى‌شود و شما فوج فوج وارد محشر مى‌شويد.

9- ... سخن او حق است و در آن روز كه در صور دميد مى‌شود حكومت مخصوص اوست.

10- و در صور دميده مى‌شود، آن روز، روز تحقق وعده وحشتناك است.

11- صيحه واحدى بيش نيست (فرياد عظيم بر مى‌خيزد) ناگهانى همگى نزد ما حاضر مى‌شوند.

12- (امّا) جز اين انتظار نمى‌كشند كه يك صيحه عظيم (آسمانى) آنها را فرا گيرد در حالى كه مشغول جدال (در امور دنيا) هستند!

13- اينها (با اين اعمالشان) انتظارى جز اين نمى‌كشند كه يك صيحه آسمانى فرود آيد صيحه‌اى كه در آن بازگشت نيست (و همگى را نابود سازد).

14- روزى كه همگان صيحه رستاخيز را به حق مى‌شنود آن روز روز خروج است.

15- هنگامى كه در صور دميده مى‌شود آن روز- روز سختى است.

16- هنگامى كه آن صداى مهيب (صيحه رستاخيز) بيايد (كافران در اندوه عميقى فرو مى‌روند) در آن روز كه انسان از برادر خود قرار مى‌كند.

17- آن حادثه كوبنده و چه حادثه كوبنده‌اى؟! و تو چه مى‌دانى كه حادثه كوبنده چيست؟ روزى كه مردم مانند پروانه پراكنده، به هر سوى مى‌دوند.

18- تنها يك صيحه عظيم واقع مى‌شود ناگهان همه (از قبرها بر مى‌خيزند و) نگاه

مى‌كنند.

تفسير و جمع‌بندى

نفخه مرگ و نفخه حيات!

در هيجده آيه فوق- همان‌گونه كه قبلًا اشاره شده با «شش عنوان مختلف» از «نفخ صور» تعبير شده است كه در آيات فوق به ترتيب ذكر شده، و اكنون كه همه آنها را در كنار هم چيده‌ايم نظرى به تفسير آنها مى‌افكنيم تا از اين مقارنه، مفهوم واقعى نفخ صور روشن شود.

در نخستين آيه هم اشاره به نفخ صور اوّل شده است و هم نفخ صور دوّم، و تنها آيه‌اى است كه هر دو در آن جمع است، مى‌فرمايد: «در صور دميده مى‌شود و به دنبال آن تمامى كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند مى‌ميرند، مگر كسانى كه خدا بخواهد» وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فى السَّمواتِ وَ مَنْ فى الْأرْضِ الّا مَنْ شاءَ اللَّهُ

صاحب مقاييس اللّغة ماده صَعْق (بر وزن صَعْب) را در اصل به معناى صداى شديد دانسته، و صاعقه را از همين معنا مشتق مى‌داند، و از آن‌جا كه «صاعقه» سبب مرگ و نابودى است اين ماده به معناى «مرگ و مير» نيز آمده است، ولى در لسان العرب نخستين معناى آن را بيهوش شدن و از كار افتادن عقل بر اثر شنيدن صداى شديد ذكر كرده است، و معناى ديگر را مرگ و موت شمرده، و حتى يكى از معانى صاعقه را از قول بعضى «مرگ» ذكر كرده است.

به هر حال مفهوم آن در آيه فوق همان مرگ ناگهانى است كه اهل آسمان‌ها و زمين را (بر اثر نفخ صور) فرا مى‌گيرد، در اين‌كه منظور از الّا مَنْ شاءَ اللَّهُ (مگر كسانى كه خدا بخواهد) چيست؟ در ميان مفسّران گفتگوست، بعضى آن را اشاره به جمعى از فرشتگان بزرگ خدا (همچون جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و عزرائيل) دانسته‌اند، و بعضى اشاره به شهيدان راه خدا، و بعضى علاوه بر چهار فرشته فوق، حاملان عرش الهى را نيز مشمول آن دانسته‌اند.

ولى به هر صورت مسلم است كه آنها نيز سرانجام به حكم كُلُّ نَفْسٍ ذائَقَةُ الْمَوْتِ (آل‌عمران- 185) طعم مرگ را مى‌چشند و تنها ذات پاك خداوند كه حَىٌّ لا يَمُوْتُ است مى‌ماند وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْأكرامِ (رحمان- 27).

در دنباله آيه اشاره به نفخه دوّم كرده، مى‌فرمايد: «سپس بار ديگر در صور دميده مى‌شود و ناگهان همگى به پا مى‌خيزند و منتظر هستند» (تا به حساب آنها رسيدگى شود) ثُمَّ نُفِخَ فيهِ اخْرى فَاذا هُمْ قِيامُ يَنْظُرُوْنَ

«صور» در اصل به معناى «شيپور» است كه معمولًا براى توقف يا حركت لشكر و گاه كاروان‌ها از آن استفاده مى‌كردند و در اين آيه در مورد توقّف عمومى حيات در عالم هستى، و حركت مجدّد آن به كار رفته است، و در اين زمينه شرح مفصّلى داريم كه به خواست خدا در بخش توضيحات مى‌خوانيد.

در دوّمين آيه تنها اشاره به نفخ صور دوّم شده است، و مى‌گويد: «به خاطر بياوريد روزى را كه در صور دميده مى‌شود، و تمام كسانى كه در آسمان‌ها و زمينند در وحشت فرو مى‌روند» وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فى الصُّوْرِ فَفَزِعَ مَنْ فى السَّمواتِ وَ مَنْ فى الْأرْضِ

بعضى مانند «علامه طباطبايى» در «الميزان» بعيد نمى‌دانند كه اين آيه اشاره به هر دو نفخ باشد، ولى ذيل آيه كه مى‌گويد: «همگى با خضوع در پيشگاه خدا حاضر مى‌شوند» وَكُلٌّ اتَوْهُ داخِرِيْنَ نشان مى‌دهد كه منظور «نفخ دوّم» است.

در اين‌جا نيز به جمله استثنائيه الّا مَنْ شاءَ (مگر كسانى كه خدا بخواهد) برخورد مى‌كنيم كه تفسير آن را در ذيل آيه اوّل دانستيم.

سوّمين آيه ناظر به نفخه دوّم، نفخه رستاخيز است، مى‌فرمايد: «در صور دميده مى‌شود ناگهان آنها از قبرها شتابان به سوى (دادگاه) پروردگارشان حركت مى‌كنند» وَ نُفِخَ فى الصُّوْرِ فِاذا هُمْ مِنْ الْأجْداثِ الى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونْ ⁽¹⁾

مفسّران تصريح كرده‌اند كه اين آيه ناظر به «نفخه دوّم» است، و ذيل آيه و آيات بعد از آن نيز گواه اين معناست.

بعضى اين سؤال را در اين‌جا عنوان كرده‌اند كه اگر انسان‌ها در آن روز از حساب الهى وحشت دارند پس چگونه به سرعت به سوى آن مى‌دوند؟ و در پاسخ گفته شده است كه اين حالتى است كه بدون اختيار در آنها ايجاد مى‌شود، و به اين وسيله خداوند آنها را به دادگاه خويش فرا مى‌خواند.

چهارمين آيه ناظر به «نفخه اولى» همان نفخه مرگ انسان‌ها و فناى جهان است، مى‌فرمايد: «هنگامى كه يك بار در صور دميده شود، و زمين و كوه‌ها از جا برداشته شوند و با يك ضربه درهم كوبيده و متلاشى گردند، در آن روز واقعه عظيم رخ مى‌دهد»! فَاذا نُفِخَ فى الصُّوْر نَفْخَةٌ واحِدَةٌ وَ حُمِلَتِ الْأرْضُ وَ الْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَةً واحِدةً- فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةَ

تعبير به «واحدة» در دو مورد از اين آيات، بيانگر اين است كه اين حوادث به طور ناگهانى و به صورت ضربتى تحقق مى‌يابد، از سوى ديگر اين تعبيرات همگى نشانه قدرت بى‌پايان خداست كه با يك «نفخه صور» كائنات را دگرگون مى‌سازد، درست همانند دميدن در يك شيپور كه يك قشون عظيم را به حركت در مى‌آورد يا از حركت باز مى‌دارد.

بى‌شك آيات فوق اشاره به نفخه اولى است، هرچند در لابه‌لاى آيات آينده سخنى از حوادث محشر و نامه اعمال و اوصاف بهشت نيز آمده است.

اين به خاطر آن است كه حوادث مزبور در راستاى پايان جهان و آغاز رستاخيز صورت مى‌گيرد و فاصله زيادى ميان آنها نيست، به همين دليل در بسيارى از آيات قرآن مى‌بينيم كه حوادث پايان جهان و رستاخيز پشت سر يكديگر قرار گرفته‌اند.

و اين‌كه بعضى از بزرگان مفسّران اين آيه را اشاره به «نفخه دوّم» دانسته‌اند⁽¹⁾بسيار بعيد به نظر مى‌رسد، چرا كه با آيه‌اى كه بلافاصله بعد از آن واقع شده و خبر از متلاشى شدن زمين و كوه‌ها مى‌دهد سازگار نيست، گويا آياتى كه (با فاصله) بعد از آن است ايشان را به سوى اين معنا سوق داده، در حالى كه دقت در آيات مختلف قرآن كه در زمينه رستاخيز آمده نشان مى‌دهد كه حوادث اين دو نفخه گاهى همراه هم ذكر مى‌شود، كه بايد به وسيله قرائن از هم شناخته شوند.

پنجمين آيه به روشنى اشاره به «نفخه دوّم» است چرا كه سخن از بى‌اثر بودن رابطه‌هاى خويشاوندى به هنگام «نفخه صور» مى‌دهد، مى‌فرمايد: «هنگامى كه در صور دميده مى‌شود، هيچ‌گونه نسب در ميان آنها نخواهد بود، و از يكديگر سؤال و تقاضا نمى‌كنند» فَاذا نُفِخَ فى الصُّورِ فَلا انْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ لا يَتَسائَلُوْنَ

روشن است كه سؤال كردن از يكديگر خواه به معناى خبر گرفتن از حالات يكديگر باشد يا به معناى تقاضاى كمك، همگى در نفخه رستاخيز و حيات است و عجيب است كه بعضى از مفسّران نيز در اين‌جا احتمال داده‌اند كه منظور از آن نفخه اولى است!

به هر حال سؤال نكردن از يكديگر به هريك از دو معناى بالا باشد به خاطر آن است كه آنها چنان مشغول به خويشتن و گرفتار كار خود هستند كه به ديگرى نمى‌پردازند!

در اين‌جا اين سؤال پيش مى‌آيد كه چگونه آيه فوق با آيات ديگر قرآن كه مى‌گويد: آنها از هم سؤال مى‌كنند و يا تقاضاى كمك مى‌نمايند سازگار است؟ مانند فَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَسائَلُونَ (صافات 50) و همچنين آيه 21 ابراهيم كه مى‌گويد: وَبَرَزُوا للَّهِ جَميعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذينَ اسْتَكْبَروا انّا كُنّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ انْتُمْ مَغْنُونَ عَنّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَىْ‌ءٍ: «همه آنها در برابر خدا ظاهر مى‌شوند در اين هنگام ضعفا (دنباله روان نادان) به مستكبران مى‌گويند ما پيروان شما بوديم آيا حاضريد سهمى از عذاب الهى ما را بپذيريد و از ما دفع كنيد»؟!

پاسخ اين سؤال با توجه به آيات ديگر قرآن روشن مى‌شود كه قيامت داراى «مراحل» و «مواقف» متعددى است، و هر مرحله ويژگى‌هاى خاص خود را دارد.

شاهد اين سخن حديثى است كه از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در پاسخ همين سؤال آمده است: «ثَلاثَهٌ مَواطِنٍ تَذْهَلُ فيها كُلُّ نَفْسٍ: حَيْنَ يُرْمى الى كُلِّ انْسانٍ كِتابُهُ، وَ عِنْدَ الْمَوازِيْن، و عَلى جِسْرِ جَهَنَّم!؛ در سه جاست كه هر انسانى همه را جز خود فراموش مى‌كند: هنگامى كه نامه عمل او به دستش داده مى‌شود، و هنگامى كه در برابر ترازوى سنجش اعمال قرار مى‌گيرد، و زمانى كه روى پل جهنم مى‌آيد»!⁽¹⁾

در ششمين و هفتمين آيه باز سخن از «نفخ دوّم» است، مى‌فرمايد: «در پايان جهان ما آنها را چنان رها مى‌سازيم كه درهم موج مى‌زنند وَتَرَكْنا بَعضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوْجُ فى بَعْضٍ

اين يا به خاطر فزونى جمعيّت انسان‌هاست، و يا به خاطر شدّت وحشت و اضطراب آنان و يا حاكميت هرج و مرج در پايان جهان.

بعضى نيز آن را اشاره به جمعيّت يأجوج و مأجوج بعد از بناء سد ذو القرنين دانسته‌اند (به تناسب آيات قبل از آن) ولى اين معنا به قرينه آيات بعد بعيد به نظر مى‌رسد (دقت كنيد).⁽¹⁾

به هر حال در پايان آيه مى‌افزايد: «و در صور دميده مى‌شود و بعد ما همه آنها را جمع مى‌كنيم» وَ نُفِخَ فى الصُّورِ وَ جَمَعْناهُمْ جَمْعاً

و در آيه بعد مى‌فرمايد: «روز قيامت روزى است كه در صور دميده مى‌شود و مجرمان را با بدن‌هاى كبود در آن روز گردآورى مى‌كنيم»! يَوْمَ يُنْفَحُ فى الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً

«زُرق» جمع «ازرق» در اصل به معناى آبى رنگ يا كبود است، و در اين‌جا ممكن است اشاره به كبودى بدن مجرمان، و يا نابينايى چشم آنها، يا عطش شديدى كه بدن را فوق‌العاده تحت تأثير قرار مى‌دهد، بوده باشد (هر سه تفسير براى آن ذكر شده است) معناى اوّل مناسب‌تر به نظر مى‌رسد، زيرا معناى اوّل معناى حقيقتى است و معناى دوّم و سوّم جنبه كنايى دارد.

در نهمين و دهمين آيه باز اشاراتى به نفخه دوّم يعنى نفخ حيات و رستاخيز ديده مى‌شود.

در يك مورد مى‌فرمايد: «روز قيامت روزى است كه در صور دميده مى‌شود و شما فوج فوج وارد (محشر) مى‌شويد» يَوْمَ يُنْفَخُ فى الصُّورِ فَتَاْتُونَ افْواجاً

و در مورد ديگر مى‌فرمايد: «در صور دميده مى‌شود و اين همان روز وعده‌هاى وحشتناك است»! وَ نُفِخَ فى الصُّورِ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعيدِ

فوج فوج بودن مردم در آن روز يا به خاطر آن است كه هر گروهى با رهبرش اعم از پيامبران و غير آنها،

وارد محشر مى‌شوند، و يا هر دسته‌اى از مجرمان كه گناه خاصى دارند با هم محشور مى‌شوند، و يا اين‌كه هر امتى با پيامبرش وارد صحنه محشر مى‌شوند.

و در هر حال اين تعبير منافاتى با آيه 95 سوره مريم كه مى‌فرمايد:

وَكُلُّهُمْ آتيهِ يَوْمَ الْقيامَةِ فَرْداً: «هريك از آنها به صورت تنها در قيامت به پيشگاه او مى‌آيند» ندارد، زيرا همان‌گونه كه قبلًا نيز اشاره شد قيامت مواقف و مراحلى دارد، ممكن است در آغاز فوج فوج وارد محشر شوند، سپس فرد فرد در دادگاه عدل الهى حضور يابند (دقت كنيد)

«وعيد» به گفته راغب و جمعى از مفسّران و اهل لغت به معناى وعده‌هاى شرّ است، در حالى كه كلمه «وعد» هم در «خير» به كار مى‌رود و هم در «شرّ» و تكيه بر خصوص و عيد در آيه فوق- با اين‌كه روز قيامت همه روز وعده‌هاى نيك و هم بد است به خاطر هشدار به مجرمان است.

در آيه يازدهم و دوازدهم كه هر دو در سوره يس آمده است سخن از يك «صيحه» فراگير است كه در پايان اين جهان به عنوان «صيحه مرگ» يا آغاز قيامت به عنوان صيحه حيات در همه جا طنين انداز مى‌شود.

در يك مورد اشاره به «صيحه پايان» جهان كرده، مى‌فرمايد:

آنها پيوسته سؤال مى‌كنند كه اين وعده الهى كى خواهد آمد؟ آنها گمان مى‌كنند اين امر براى خدا مشكل است، نه هرگز چنين نيست «آنها جز اين انتظار ندارند كه يك صيحه آسمانى فرا رسد و ناگهان همه را فرا گيرد در حالى كه مشغول جنگ و جدال (در امور دنيا) هستند»! ما يَنْظُرُوْنَ الّا صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ يَخِصِّمُوْنَ

و در مورد ديگر اشاره به «صيحه دوّم» كرده، مى‌فرمايد: آن نيز مطلب مشكلى نيست، بسيار سريع و آسان، «يك صيحه بيش نيست، ناگهان همگى نزد ما حاضر مى‌شوند»! (انْ كانَتْ الّا صَيْحَةً واحِدَةً فَاذا هُمْ جَميعُ لَدَيْنا مُحْضَرُوْنَ

«صيحه» به گفته راغب در «مفردات» در اصل به معناى شكافته شدن چوب يا لباس است كه توأم با صدا باشد، سپس اين واژه بر تمام صداهاى بلند و فرياد اطلاق شده است، اين واژه گاه به معناى طول قيامت نيز آمده است، چرا كه مثلًا يك درخت بلند، گويى فرياد مى‌زند و مردم را به سوى خود

مى‌خواند!

ولى «مقاييس اللّغة» معناى اصلى آن را «صداى بلند» ذكر نموده است و «تصيّح» را كه به معناى شكافتن چوب است از «ماده واوى» مى‌داند و مى‌گويد در اصل «تصوح» بوده است (دقت كنيد).

به هر حال مفسّران «صيحه اوّل» را نفخ صور اوّل، و «صيحه دوّم» را نفخ صور ثانى دانسته‌اند، در حالى كه در آيه 51 همين سوره كه ميان اين دو آيه قرار دارد صريحاً اشاره به نفخ صور و برخاستن مردگان از قبرها شده است، مگر اين‌كه گفته شود اين دو منافات با يكديگر ندارند، چرا كه دوّمى در حقيقت توضيحى براى اولى است، و مفهومش چنين است «نفخ صور دوّم چيزى جز اين نيست كه فرياد عظيمى برمى‌خيزد و همگى نزد ما حاضر مى‌شوند».

تمام اين تعبيرات بيانگر اين حقيقت است كه پايان يافتن دنيا و آغاز آخرت و رستاخيز در پيشگاه خداوند قادر متعال بسيار آسان است، و اظهار تعجب مخالفان از اين موضوع بسيار بى‌مورد مى‌باشد، تنها با يك صيحه عظيم همه مى‌ميرند، سپس مى‌پوسند و خاك مى‌شوند، و با يك صيحه عظيم ديگر همگى حيات خويش را از سر مى‌گيرند، و يا سرعت در پيشگاه حق حاضر مى‌شوند؟

در سيزدهمين و چهاردهمين آيه بار ديگر اشاره به دو صيحه مرگ و حيات شده در نخستين آيه مى‌گويد: اينها (تكذيب كنندگان پيامبران) گويا انتظارى جز اين ندارند كه يك صيحه برخيزد، صيحه‌اى كه در آن بازگشت نيست (و همه را نابود كند!) وَ ما يَنْظُرُ هؤُلاءِ الّا صَيْحَةً واحِدةً ما لَها مِنْ فَواقٍ

در تفسير اين آيه ميان مفسّران گفتگوست، جمعى آن را اشاره به عذاب استيصال (همان عذاب دنيوى كه ريشه كافران و ظالمان را بر مى‌كند مانند عذاب قوم نوح و لوط و امثال آنها) دانسته‌اند، در حالى كه جمعى مى‌گويد: آيه اشاره به «نفخه صور» است، معناى اوّل با آيات قبل از آن كه سخن از مجازات قوم نوح و عاد و ثمود و امثال آنها مى‌گويد مناسب‌تر است، ولى با توجه به اين‌كه اين آيه تهديدى براى كفار مكه است و طبق آيه 33 انفال وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ انْتَ فيهِمْ «تا زمانى كه تو در ميان آنها هستى خداوند آنان را مجازات نمى‌كند» عذاب استيصال درباره آنها تصور نمى‌شد، معناى دوّم مناسب‌تر به نظر مى‌رسد (دقت كنيد)

و بنابراين تفسير آيا آيه اشاره به نفخه صور اوّل است يا دوّم؟ در ميان مفسّران گفتگوست، ولى بدون شك لحن آيه با نفخه اوّل سازگارتر است، چرا كه در پايان آن مى‌فرمايد: «هيچ بازگشتى در آن نيست» و اين تعبير معمولًا براى نفخه مرگ گفته مى‌شود.

در حديثى كه از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده نيز به همين آيه براى بيان نفخه اوّل استشهاد شده است.⁽¹⁾

«فَواق» در اصل- طبق گفته بسيارى از مفسّران و اهل لغت- به معناى فاصله‌اى است كه در ميان دو مرتبه دوشيدن شير از پستان شتر واقع مى‌شود كه معناى بازگشت به طور ضمنى در آن افتاده است و اين‌كه بهبودى مريض و به هوش آمدن افراد بيهوش را «افاقه» مى‌گويند چون بازگشت به سلامتى و هوشيارى در آن است. و به هر حال منظور اين است كه «صيحه فناى جهان» امكان بازگشت به كسى نمى‌دهد، و همه چيز در زمان كوتاهى پايان مى‌گيرد، ورق بر مى‌گردد و ميان انسان‌ها و گذشته آنها سد غير قابل نفوذى ايجاد مى‌شود!

در آيه بعد اشاره به صيحه رستاخيز كرده، مى‌فرمايد: «در آن روز كه صيحه را به حق مى‌شنوند، آن روز خروج است» يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُروُجِ

مفسّران اين «صيحه» را همان «صيحه رستاخيز» مى‌دانند، و ذيل آيه گواه روشنى بر آن است، و منظور از «حقّ» به گفته مرحوم طبرسى در مجمع‌البيان و فخر رازى در تفسير كبير و آلوسى در روح المعانى ممكن است همان بعث و رستاخيز باشد، ولى ظاهر اين است كه حق در اين‌جا همان معناى اصليش را دارد و به تعبير «الميزان» به معناى قضاى حتمى است و رستاخيز مصداق آن است و تعبير به «يوم الخروج» روز خارج شدن از قبرهاست.

در اين‌كه چه كسى اين صيحه را مى‌شنود، ارواح قبل از ورود در اجساد، و يا اين‌كه هم زمان با صيحه، بدن‌ها زنده مى‌شوند و روح به آنها باز مى‌گردد، و انسان‌ها ادامه صيحه را مى‌شنوند، درست مانند بانگى كه بر شخص خواب مى‌زنند و او را بيدار مى‌كنند، در ميان مفسّران گفتگوست، هرچند كه معناى دوّم مناسب‌تر به نظر مى‌رسد.

در پانزدهمين آيه به تعبير تازه‌اى برخورد مى‌كنيم و آن تعبير به «نَقْر» است.

مى‌فرمايد: «هنگامى كه در ناقور، كوبيده شود- آن روز روز سختى است و بر كافران آسان نيست» فَاذا نُقِرَ فى النّاقُوْرِ- فَذلِكَ يَوْمِئِذٍ عَسيرٌ- عَلَى الْكافِرينَ غَيْرُ يَسيرٍ.

«نَقْر» به گفته ارباب لغت در اصل به معناى كوبيدن چيزى است.

«ومنقار» به وسيله كوبيدن است و از آن‌جا كه كوبيدن همراه با صداست گاه اين واژه به معناى ايجاد صدا يا سبب آن كه دميدن در شيپور است آمده، و لذا گروهى آيه را مستقيماً به معناى «نفخ در صور» تفسير كرده‌اند (نقر به معناى دميدن و «ناقور» به معناى صور).⁽¹⁾

اين احتمال نيز وجود دارد كه تعبير به نقر به خاطر آن است كه صداى شيپور رستاخيز آن قدر عظيم است كه گويى گوش را سوراخ مى‌كند و در مغز فرو مى‌رود!

به هر حال اين تعبير اشاره به «نفخ دوّم» است، به گواهى آياتى كه بعد از آن قرار دارد، و از وضع سخت كافران در آن روز خبر مى‌دهد و به گفته فخر رازى اگر منظور «نفخ اوّل» باشد (چنانكه بعضى از مفسّران احتمال داده‌اند) آن روز، روز سختى بر كافران نخواهد بود، زيرا روز مردن و رهايى يافتن است، روز سخت، روز قيامت، مقارن صيحه حيات است.⁽²⁾

در شانزدهمين آيه باز تعبير جديدى ديده مى‌شود، و آن تعبير «صاخَّة» است.

مى‌فرمايد: «هنگامى كه «صاخّه» يعنى صداى مهيب بيايد، در آن روز انسان از برادر خود فرار مى‌كند ... فَاذا جائَتِ الصاخَّةُ يَوْم يَفِرٌ الْمَرْءُ مِنْ اخيِه ...

«صاخَّة» از ماده «صَخّ» به گفته راغب، صداى شديدى است كه از صاحب نطقى بر مى‌خيزد، و به گفته «مقاييس اللّغة» صيحه‌اى است كه گوش را كر مى‌كند، بعضى از مفسّران نيز آن را به معناى كوبيدن سر انسانى به سنگ، و بعضى به معناى استماع و گوش فرا دادن تفسير كرده‌اند.⁽³⁾

به هر حال اين تعبير اشاره به «نفخ صور» است، آن هم نفخه دوّم، همان صيحه عظيمى كه صيحه بيدارى و حيات است، و همگان را زنده كرده به عرصه محشر مى‌فرستد، در آن روز هر انسانى به قدرى

به خود مشغول مى‌شود كه حتى از برادر و پدر و مادر و دوستان، فرار مى‌كند!

در هفدهمين آيه باز به تعبير ديگرى از مسأله نفخ صور مواجه مى‌شويم، مى‌فرمايد: «قارعه» آن «حادثه كوبنده»، وچه حادثه كوبنده‌اى؟!- تو چه مى‌دانى كه حادثه كوبنده چيست؟- روزى كه مردم مانند پروانه‌ها- پراكنده به هر سو مى‌روند، و كوه‌ها مانند پشم رنگين حلّاجى شده (در فضا پراكنده) مى‌گردد- هركس در آن روز ترازوى اعمالش سنگين است، در يك زندگى رضايتبخش خواهد بود الْقارِعَةُ- مَا الْقارِعَةُ- وَ ما ادْراكَ مَا الْقارِعَةُ- يَوْمَ يَكوُنُ النّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثوُثِ- وَ تَكوْنُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْممَنْفُوشِ- فَامَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ- فَهُوَ فى عِيشَةٍ راضيَةِ

«الْقارِعَة» از مادّه «قرع» (بر وزن فرع) در اصل به معناى كوبيدن با شدّت است به گونه‌اى كه صداى بلندى از آن برخيزد، و به همين جهت، چكش را «مقرعه» مى‌گويند.

در اين‌كه منظور از «قارعه» در اين آيات چيست؟ گروهى از مفسّران گفته‌اند كه اين تعبير يكى از نام‌هاى قيامت است، زيرا حوادثى كه در آن رخ مى‌دهد هم ظاهراً شديد و كوبنده است، و هم از نظر كوبيدن قلب، به خاطر شدّت وحشت آن.

بعضى تصريح كرده‌اند كه اين تعبير بر مجموعه حوادث قيامت كه از نفخ صور اوّل شروع مى‌شود و پايان آن خاتمه داورى خداوند درباره بندگان است اطلاق شده.⁽¹⁾

فخررازى در تفسير خود مى‌گويد: «اجماع مفسّران بر اين است كه اين واژه از نام‌هاى قيامت است، و سپس در علّت اين نامگذارى امورى را بيان كرده، از جمله اين‌كه: اين نامگذارى به خاطر نفخه اوّلى است كه سبب نابودى همه ساكنان زمين و آسمان‌ها مى‌شود، دوّم اين‌كه به خاطر اصطكاك شديدى است كه به هنگام تخريب جهان به وجود مى‌آيد، سوّم به خاطر كوبيدن دل‌ها با انواع وحشت و ترس است، و چهارم كوبيدن دشمنان خدا با عذاب و رسوايى است.⁽²⁾

ولى آياتى كه به دنبال اين آيات آمده نشان مى‌دهد كه اين تعبير بيشتر ناظر به نفخه اولى است كه همه انسان‌ها را در وحشت فرو برده، سپس نابود مى‌كند، و كوه‌ها را ويران مى‌سازد، و در تعقيب اين موضوع

حوادث قيامت به عنوان يك تسلسل طبيعى ذكر شده است.

به هر حال تعبير فوق يا اشاره به نفخه اوّل صور است و يا نفخه اوّل جزئى از آن مى‌باشد، و اما اين احتمال كه اشاره به نفخه دوّم بوده باشد با ترتيب طبيعى آيات نمى‌سازد، زيرا بسيار بعيد است كه آيه يَوْمَ يَكُونُ النّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ اشاره به نفخه دوّم باشد و آيه بعد از آن وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ اشاره به نفخه اوّلى (دقت كنيد).

و بالاخره در هيجدهمين و آخرين آيه باز تعبير ديگرى از آن حادثه به چشم مى‌خورد، و آن تعبير به «زَجْرَةٌ» (صيحه عظيم) است.

در پاسخ كسانى كه پيوسته از حيات بعد از مرگ اظهار تعجب مى‌كردند، مى‌فرمايد: (تعجب نكنيد، اين كار مشكلى نيست) «تنها يك صيحه عظيم واقع مى‌شود، ناگهان همه (از قبرها بر مى‌خيزند و) خيره خيره نگاه مى‌كنند»! فَانّما هِىَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَاذا هُمْ يَنْظُرُونَ

«زَجْرَةٌ» در اصل به معناى راندن با صداى بلند است مانند راندن شتران.⁽¹⁾

سپس به معناى طرد كردن، و گاه به معناى صدا به كار رفته است.

جمله يَنْظُرُونَ ممكن است به معناى خيره خيره نگاه كردن از روى شدت وحشت باشد، يا نگاه كردن به يكديگر و يا انتظار كشيدن براى حكم نهايى خدا، ولى به هر حال ظاهر آيه به خوبى نشان مى‌دهد اشاره به «نفخه حيات» است كه انسان‌ها از قبرها بر مى‌خيزند، و آماده حساب مى‌شوند، غالب مفسّران نيز به اين نكته اشاره كرده‌اند.

از مجموع اين آيات استفاده مى‌شود كه پايان و آغاز جهان ديگر به صورت ناگهانى و با يك صيحه عظيم رخ مى‌دهد، گاه از آن تعبير به «صيحه» و گاه «زجره» و «صاخه» كه آن هم به معناى صيحه است، و گاه «نقر»، و در بسيارى از موارد تعبير به «نفخ صور» شده است.

در ظاهر، اين آيات، شرح و توضيحى براى چگونگى نفخ صور ديده نمى‌شود، و در واقع مانند حوادث ديگر مربوط به قيامت تنها شبحى از آن براى ما ترسيم شده است، ولى در احاديث چنانكه خواهد آمد اين مسأله كمى مشروح‌تر بيان شده، هرچند ابهام كلّى آن بر طرف نگشته، و يا صحيح‌تر نمى‌توان ابهام آن را برطرف نمود، چون از اسرار جهان ديگر است و عقل ساكنان دنيا از درك شرح آن عاجز است.

توضيحات

1- «نفخ صور» يا فرياد مرگ و حيات چيست؟

مى‌دانيم «نفخ» به معناى دميدن و «صور» به گفته بسيارى از ارباب لغت به معناى شيپور يا شاخ است (شاخ حيوان را خالى مى‌كردند و به صورت شيپور در مى‌آمد، از يك طرف آن را مى‌دميدند و از طرف ديگر صداى بلندى برمى‌خواست).

آيا اين تعبير كنايه‌اى است از فرمان پايان ناگهانى جهان و فرمان آغاز رستاخيز كه از سوى خدا صادر مى‌شود، و تشبيهى است به آنچه در ميان انسان‌ها معمول بوده است كه براى توقف يا حركت لشكر و قافله به وسيله شيپور همه را آگاه مى‌ساختند (البتّه آهنگ شيپور توقف با آهنگ شيپور حركت متفاوت بود).

و هم اكنون نيز در بعضى سربازخانه‌ها معمول است كه در آخر شب شيپور خاموش باش مى‌زنند، و همه موظفند در آن ساعت استراحت كنند، و صبحگاهان شيپور بيدار باش كه همه موظفند از خواب برخيزند و آماده شوند.⁽¹⁾

يا اين‌كه اين تعبير جنبه كنايى ندارد بلكه واقعاً در شيپور دميده مى‌شود، ولى واضح است آن، يك شيپور عادى نيست، صاعقه و صيحه عظيمى است كه تمام آسمان و زمين را پر مى‌كند و سبب مرگ ناگهانى همه موجودات زنده مى‌شود، و يا همه را به حركت و جنبش در مى‌آورد و سبب حيات آنها مى‌شود.

اين احتمال مناسب‌تر، و با ظاهر آيات سازگارتر است.

در حديثى از امام على بن الحسين عليه السلام مى‌خوانيم: «انَّ الصُّوْرَ قَرْنٌ عَظيمٌ لَهُ رَأْسُ واحِدٌ وَ طَرَفانِ، وَ بَيْنَ الطَّرَفِ الْأسْفَلِ الَّذى يَلى الْأرْضَ الَى الطَّرَفِ الْأعْلَى الَّذى يَلى السَّماءَ مِثْلُ ما بَيْنَ تُخُوْمِ الْأرَضيْنَ السابِعَةِ الى فَوْق السَّماءِ السّابِعَةِ، فيهِ اثْقابٌ بِعَدَدِ ارْواحِ الْخَلائِق، وَسِعَ فَمُهُ ما بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأرْضِ؛

«صور» شاخ بزرگى است كه يك سر، و دو طرف دارد، و فاصله ميان طرف پايين كه در سمت زمين است تا طرف بالا كه در سمت آسمان است به اندازه فاصله اعماق زمين هفتم تا فراز هفتمين آسمان است، و در آن سوراخ‌هايى به تعداد ارواح خلايق است، و دهانه آن به وسعت ما بين آسمان و زمين مى‌باشد».⁽¹⁾

در حديث ديگرى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم:

«الصُّورُ قَرْنٌ مِنْ نُور فيهِ اثْقابٌ عَلَى عَدَدِ ارْواحِ الْعِبادِ؛ صور شاخى است از «نور» كه در آن سوراخ‌هايى به تعداد ارواح بندگان است».⁽²⁾

اينها همه نشان مى‌دهد كه اين تعبير كنايه از مطلب مهمى است كه در اين قالب بيان شده است.

ولى در كلمات جمعى از مفسّران ديده مى‌شود كه «صور» را جمع «صورة» گرفته‌اند و گفته‌اند منظور اين است كه در صورت‌ها و پيكرهاى انسان‌ها دميده مى‌شود و آنها زنده مى‌شوند.

اين تفسير علاوه به اين‌كه تنها تناسب با نفخه دوّم يعنى نفخه حيات دارد، نه نفخه اوّل، از سوى بعضى از ارباب لغت به شدّت رد شده است.

ابن منظور در لسان العرب از بعضى از علماى لغت نقل مى‌كند كه اين خطايى فاحش، و نوعى تحريف كلام اللَّه است، چرا كه جمع «صور» در آيات ديگر قرآن به صورت «صُوَر» (بر وزن سخن) آمده است، نه «صُوْر» و اگر كسى جمله «و نُفِخَ فِى الصُّوْر» را «نُفِخَ فِى الصُّوَرِ» (با فتح واو) بخواند بر خدا افترا بسته و كتاب اللَّه را تحريف كرده است.

از اين گذشته اين تفسير با آنچه در روايات فوق آمد نيز سازگار نيست، و نيز با آياتى كه تعبير به «صعقه» و «زجره» و «ناقور» و مانند آن كرده است نمى‌سازد.

بعيد نيست ابداع كنندگان اين تفسير چون نتوانسته‌اند «نفخ در صور» به معناى دميدن در شيپور را

هضم كنند، ناچار به سراغ اين تفسير رفته‌اند در حالى كه نه «صور» يك «شيپور» عادى است و نه «نفخ» شبيه نفخ‌هاى ما!

به هر حال از ميان سه تفسيرى كه گفته شد، تفسير دوّم مناسب‌تر و با ظاهر آيات هم آهنگ‌تر است، اين تفسير دور نمايى از نفخ صور به ما نشان مى‌دهد هرچند كه از توضيح كامل آن عاجز هستيم.

2- تأثير امواج صوتى بر انسان و ساير موجودات

مى‌دانيم «صوت» نوعى از امواج است كه در هوا، آب يا جامدات به وجود مى‌آيد، و آنچه با گوش انسان از اين امواج شنيده مى‌شود صداهايى است كه شدّت تواتر امواج آن از بيست مرتبه در ثانيه كمتر، و از بيست هزار بيشتر نباشد، ولى هستند كسانى كه امواج شديدتر از آن را هم مى‌شنوند، و در ميان حيوانات خُفّاش ارتعاشاتى را مى‌شنود كه شدّت تواتر آنها بالغ بر 145 هزار مرتبه در ثانيه است ⁽¹⁾و اين‌كه معروف است حيوانات قبل از انسان‌ها وقوع زلزله‌ها را درك مى‌كنند شايد به خاطر همين باشد كه آنها امواج صوتى ناشى از آن را كه براى انسان قابل درك نيست احساس مى‌كنند.

اين را نيز مى‌دانيم كه امواج شديدگاه همه چيز را درهم مى‌كوبد، تأثير بمبها و مواد منفجره روى بدن انسان‌ها و ساختمان‌ها از طريق همين امواج شديد است كه از آن تعبير به «موج انفجار» مى‌كنند و مى‌تواند در يك لحظه هرگونه مقاومتى را در هم بشكند و گاه انسان يا ساختمان را به اجزاى بسيار كوچكى همچون پودر تبديل كند.

بنابراين جاى تعجب نيست كه صيحه رستاخيز و «بانگ صور» در مدّتى كوتاه مايه مرگ انسان‌ها و در هم شكستن كوه‌ها شود.

جالب اين‌كه در نهج‌البلاغه از اميرمؤمنان على عليه السلام آمده است:

«وَ يُنْفَخُ فى الصُّوْرِ فَتَزْهَقُ كُلُّ مُهْجَةٍ وَتَبْكَمُ كُلُّ لَهْجَةٍ وَ تَذِلُّ الشُّمُّ الشَّوامِخُ، وَ الصُّمُّ الرَّواسِخُ فَيَصيرُ صَلْدُها سَراباً رَقْرَقاً، وَ مَعْهَدُها قاعاً سَمْلَقاً؛ و در صور دميده مى‌شود و به دنبال آن قلب‌ها از كار مى‌افتد، زبان‌ها بند مى‌آيد و كوه‌هاى بلند و سنگ‌هاى محكم چنان به هم مى‌خورد كه متلاشى و نرم مى‌شود، و جاى آن

چنان صاف و هموار مى‌گردد كه گويا هرگز كوهى وجود نداشته اشت»!⁽¹⁾

البتّه اينها درباره «نفخه مرگ» است، و مسلّماً «نفخه حيات» چيزى ديگرى است، فريادى است بيدادگر، حيات‌انگيز نشاط آور، حركت آفرين، كه اطلاعات ما درباره آن مانند ساير امور مربوط به قيامت بسيار اندك است.

3- پاسخ به چند سؤال درباره «نفخ صور»

1- آيا نفخ صور فقط دو مرتبه است؟- از آيات قرآن، وجود دو نفخه (نفخه مرگ و نفخه حيات) به خوبى روشن است، و در آيات گذشته به وضوح ديده شد.

ولى از بعضى از روايات استفاده مى‌شود كه «نفخ صور» سه بار انجام مى‌گيرد، و حتى به آيات قرآن در اين روايات استدلال شده است.

در لآلى الاخبار از مرحوم ديلمى در ارشاد القلوب در حديثى چنين نقل شده كه اسرافيل سه نفخه دارد، «نفخه فزع» و «نفخه موت» و «نفخه بعث» .... در پايان جهان اسرافيل به زمين مى‌آيد و نفخه اوّلى را در صور مى‌دهد كه همان نفخه وحشت و فزع است، همان‌گونه كه خداوند فرموده وَ نُفِخَ فى الصُّوْرِ ففَزِعَ مَنْ فى السَّمواتِ وَ مَنْ فى الْأرْضِ الّا مَنْ شاءَ اللَّهُ در اين هنگام زلزله عظيمى در سراسر زمين واقع مى‌شود و مردم حيران و سرگردان مانند افراد مست به هر سو مى‌روند، و بعد از آن «نفخه صعق» (نفخه مرگ) است همان‌گونه كه قرآن مى‌فرمايد: وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فى السَّمواتِ وَ مَنْ فى الْأرْضِ الّا مَنْ شاءَ اللَّهُ (و سپس «نفخه حيات» است همان‌گونه كه خداوند فرموده: ثُمَّ نُفِخَ فيهِ اخْرى فَاذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُوْنَ ⁽²⁾

بعضى نيز نفخه چهارمى بر آن افزوده‌اند و آن نفخه جمع و حضور است كه ظاهراً از آيات 53 سوره يس استفاده شده است: انْ كانَتْ الّا صَيْحَةً واحِدَةً فَاذا هُمْ جَميْعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُوْنَ

ولى در حقيقت همان دو نفخه گسترش يافته و تبديل به چهار نفخه شده است، چرا كه مسأله وحشت عمومى فزع، مقدمه‌اى است براى مرگ جهانيان كه به دنبال نفخه اوّلى يا صيحه نخستين رخ مى‌دهد،

همان‌گونه كه جمع و حشر نيز ادامه همان نفخه حيات است.

اين مطلب را با آيات 6 و 7 سوره نازعات مى‌توان تأييد كرد كه مى‌فرمايد:

يَوْمَ تَرْجُفُ الراّجِفَةُ- تَتْبَعُهَا الرّادِفَةُ: «روزى كه زلزله كوبنده همه جا را بلرزاند و پس از آن زلزله‌اى واقع مى‌شود كه بندگان را همرديف و حاضر در محشر مى‌سازد (دقت كنيد).

2- فرشته نفخ صور- در احاديث آمده است كه اين فرشته، اسرافيل است.

بعضى معتقدند كه اسرافيل در زبان سُريانى به معناى بنده خداوند متعال است.⁽¹⁾

در حديث امام سجّاد على بن الحسين عليه السلام نيز آمده است كه «خداوند به اسرافيل امر مى‌كند تا به دنيا فرود آيد، و صور با اوست .... و در آن مى‌دمد».⁽²⁾

از بعضى از روايات استفاده مى‌شود او مقرب‌ترين فرشته خداست.⁽³⁾

و او نخستين فرشته‌اى بود كه براى آدم سجده كرد.⁽⁴⁾

و اصولًا بودن نفخه مرگ و حيات در دست او، نشانه عظمت مقام اين فرشته است.

ولى از روايتى از امام على بن الحسين عليه السلام استفاده مى‌شود كه نفخه مرگ از سوى اسرافيل است، و بعد از آن خود اسرافيل هم مى‌ميرد، و نفخه حيات از سوى خود پروردگار عالم انجام مى‌گيرد.⁽⁵⁾

3- فاصله ميان نفخه‌ها- از آيات قرآن اجمالًا استفاده مى‌شود كه ميان نفخه مرگ و حيات فاصله‌اى وجود دارد (تعبير به «ثُمّ» در آيه 68 سوره زمر، گواه اين معناست) امّا فاصله آنها چه اندازه است، از آيات قرآن چيزى در اين باره استفاده نمى‌شود.

ولى در بعضى از روايات آمده است كه اين فاصله چهل سال است انَّ ما بَيْنَ النَّفْخَتَينِ ارْبَعُوْنَ سَنَةً ولى آيا اين سال‌ها همچون سال‌هاى معمولى دنياست يا همانند سال‌ها و ايّام قيامت است كه هر روز آن معادل پنجاه هزار سال است، درست بر ما روشن نيست!

در هر حال در اين فاصله، دگرگونى‌هاى عظيم در عالم هستى واقع مى‌شود، و عالم نوينى براى زندگى مجدّد انسان‌ها شكل مى‌گيرد، و در اين فاصله موجود زنده در سرتاسر جهان جز ذات پاك حىّ قيّوم وجود نخواهد داشت.

و اين‌كه در دو آيه 68 زمر و 87 نحل با ذكر جمله الآ مَنْ شاءَ اللَّهُ (جز كسانى را كه خدا بخواهد) گروهى از مرگ در نفخه ممات استثنا شده‌اند، به معناى اين نيست كه آنها نمى‌ميرند، بلكه مرگ آنها به زمانى بعد از آن موكول مى‌شود، يعنى مرگ آنها تأخير دارد.

شاهد اين سخن جمله كُلُّ نَفْسٍ ذائَقةُ الْمَوْتِ مى‌باشد كه در سه آيه از قرآن مجيد به آن اشاره شده است.⁽¹⁾

بايد توجه داشت كه «نفس» مفهوم وسيعى دارد كه همه موجودات زنده را شامل مى‌شود.

در اين‌كه چه اشخاصى استثنا شده‌اند مفسّران احتمالات زيادى داده‌اند: بعضى گفته اند: گروهى از فرشتگان مقرب مانند اسرافيل و جبرائيل و ميكائيل و عزرائيل هستند، بعضى حاملان عرش را نيز اضافه كرده‌اند، بعضى گفته‌اند منظور ارواح شهداست (در بدن‌هاى مثالى) و بعضى خازنان بهشت و مالكان دوزخ را ذكر كرده‌اند.

از روايتى از امام على بن الحسين عليه السلام استفاده مى‌شود كه در صيحه اوّل، همه جز «اسرافيل» كه نفخ صور مى‌كند مى‌ميرند، سپس او نيز به فرمان خداوند از جهان مى‌رود.

4- فلسفه «نفخ صور»!

اگر حقيقت نفخ صور دقيقا براى ما روشن نباشد كه نيست، فلسفه تربيتى آن چندان پوشيده ينست، و آنچه فعلًا براى ما هم است آثار تربيتى اين عقائد حقه است.

نفخه صور اولًا بيانگر اين حقيقت است كه مسأله مرگ و حيات عمومى موجودات عالم مسأله و پيچيده‌اى در پيشگاه خداوند نيست، با يك صيحه عظيم و مرموز و عالمگير همه خلايق مى‌ميرند، و با يك بانگ عظيم مرموز ديگر همه زنده مى‌شوند، گويى خفتگانى بوده‌اند كه با اين فرياد بيدارگر، بيدار

مى‌گردند.

اين پاسخى است به گفته كسانى كه در امر معاد ترديد مى‌كردند، و آن را مسأله محال يا مشكلى مى‌پنداشتند و پيوسته بر پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم خرده مى‌گرفتند.

ثانياً: هشدارى است به همه انسان‌ها كه زندگى را پايدار ندانند و گرفتار غرور و غفلت نشوند، و هر زمان احتمال دهند صيحه رستاخيز و نفخه مرگ برخيزد، و آنها در همان حال به سوى ديار عدم بشتابند و با تمام آرزوهاى دور و دراز در كام مرگ فرو روند.

ثالثاً: چگونگى نفخه صور و پايان اين جهان و آغاز جهان ديگر درس تربيتى عميق ديگرى به انسان‌ها مى‌دهد كه در هر لحظه و هر حال آماده استقبال از چنين حادثه عظيمى باشند، هرگز كار و وظيفه امروز خود را به فردا نيفكنند، چرا كه هيچ تاريخ معينى براى اين حادثه ناگهانى تعيين نشده، و تقريباً بدون مقدمه آغاز مى‌شود.

در حديثى از امام على بن الحسين عليه السلام مى‌خوانيم كه بعد از شرح مبسوطى درباره نفخه صور، «راوى» مى‌گويد: وقتى سخن امام عليه السلام به اين‌جا رسيد: «رَايْتُ عَلَىَّ بْنَ الْحُسَيْنِ يَبْكى عِنْدَ ذلِكَ بُكاءً شَديداً»: امام عليه السلام را در اين حال ديدم كه شديداً گريه مى‌كند» (و از مسأله پايان ناگهانى دنيا و فرا رسيدن قيامت و حضور در پيشگاه خداوند سخت نگران است).⁽¹⁾

3- نامه عمل

اشاره

اشاره:

در آيات قرآن مجيد بحث‌هاى گسترده‌اى درباره «نامه اعمال» (پرونده كارهاى آدمى) ديده مى‌شود كه از آن با تعبيرات گوناگون و متنوعى ياد شده است.

در بسيارى از اين آيات تعبير به «كتاب» كه مفهوم وسيعى دارد، هم نامه را شامل مى‌شود و هم كتاب را، شده است.

و در بعضى ديگر تعبير به «زُبر» آمده كه آن هم جمع «زبور»، مفهومى نزديك به كتاب دارد.

در بعضى نيز سخن از «طائر» به ميان آمده كه به معناى پرنده است، پرندگانى كه عرب فال نيك به آنها مى‌زد و سرنوشت خود را به آنها مربوط مى‌دانست، قرآن با اين تعبير خود مى‌گويد: پرنده نيكبختى و بدبختى شما همين نامه اعمال شماست!

در بعضى تنها سخن از «نويسندگان نامه اعمال» است و از آنها تعبير به «رقيب» و «عتيد» يا «رسولان پروردگار» يا «كراماً» يا «متلقيان» شده است كه هر كدام پيامى مخصوص به خود دارد (دقت كنيد).

در اين‌كه نامه اعمال چيست؟ و آيا هركس يك نامه عمل دارد يا بيشتر؟ و نويسندگان نامه اعمال كيانند؟ و چگونه رقم زده مى‌شود؟ چگونه به دست راست و چپ انسان داده مى‌شود؟ بحث‌هاى فراوانى است كه بعد از ذكر آيات مربوطه و تفسير آن به سراغ آنها خواهيم رفت.

ولى نبايد فراموش كرد كه باز در اين‌جا پيام‌هاى تربيتى اين آيات و مسائل اخلاقى مربوط به آن در درجه اوّل اهميّت است.

با اين اشاره به سوى قرآن باز مى‌گرديم و به آيات اين قسمت گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- انِّا نَحْنُ نُحْيِى الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَيى‌ءٍ احْصَيْناهُ فى امامٍ مُبينٍ

(يس- 12)

2- وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرمينَ مُشْفِقينَ مِمّا فيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما

لِهذا الكِتابِ لا يُغادِرُ صَغيرَةً وَ لا كَبيرَةً الّا احْصاها

(كهف- 49)

3- امْ يَحْسَبُونَ انّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلَى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ

(زخرف- 80)

4- وَتَرَى كُلِّ امَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ امَّةٍ تُدْعَى الى كِتابِها ...- هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ انّا كُنّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

(جاثيه- 28 و 29)

5- وَ كُلَّ انسانٍ الْزَمْناهُ طائِرَهُ فى عُنُقِهِ و نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقيهُ مَنْشُوراً- اقْرْء كِتابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسيباً

(اسراء- 13 و 14)

6- وُكُلُّ شَيى‌ءٍ فَعَلُوهُ فى الزُّبُرِ- وَكُلُّ صَغيرٍ وَ كَبيرٍ مُسْتَطَرٌ

(قمر- 52- 53)

7- وَكُلَّ شَى‌ءٍ احْصَيْناهُ كِتاباً

(نبأ- 29)

8- كَلّا انَّ كِتابَ الْفُجّارِ لَفى سِجِّينٍ- وَ ما ادْراكَ ما سِجِّينٌ- كِتابٌ مَرْقُومٌ ... كَلّا انَّ كِتابَ الْأبْرارِ لَفى عِلِّيِّيْنَ- وَ ما ادْراكَ ما عِليُّونَ- كِتابٌ مَرْقُوْمٌ- يَشْهَدُهُ الْمُقرَّبُونَ

(مطففّين 7 تا 9 و 18 تا 21)

9- اذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمينِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعيدٌ- ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ الّا لَدَيْهِ رَقيبٌ عَتيدٌ

(ق- 17 و 18)

10- وَ انَّ عَلَيكُمْ لَحافِظينَ- كِراماً كاتِبينَ- يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ

(انفطار- 10 تا 12)

11- فَامّا مَنْ اوتِىَ كِتابُهُ بِيَمِينِه فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُ كِتابَيَه ... وَ امّا مَنْ اوتِىَ

كِتابَه بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنى لَمْ اوْتَ كِتابِيَه- وَلَمْ ادْرِ ما حِسابِيَه

(حاقّه- 19 و 25 و 26)

12- فَامّا مَنْ اوتِىَ كِتَابُهُ بِيَميِنهِ- فَسَوْفُ يُحاسَبُ حِساباً يَسيراً- وَ يَنْقَلِبُ الى اهْلِهِ مَسْرُوراً- وَ امّا مَنْ اوتِىَ كِتَابَهُ وَ راءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُوا ثَبُوراً- وَ يَصْلى سَعيراً

(انشقاق- 7 تا 12)

13- فَاصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما اصْحابُ الْمَيْمَنَةِ- وَ اصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما اصْحابُ الْمَشْئَمَةِ

(واقعه- 8 و 9)

14- وَ اصْحابُ الْيَمينِ ما اصْحابُ الْيَمينِ- فى سِدْرٍ مَخْضُودٍ ... وَ اصْحابُ الشِّمالِ ما اصْحابُ الشِّمالِ- فى سَمُوْمٍ وَحَميمٍ

(واقعه- 27 و 28 و 41 و 42)

15- وَ اذا الصُّحُفُ نُشِرَتْ ... عَلِمَتْ نَفْسٌ ما احتضَرَتْ

(تكوير 10 و 14)

ترجمه:

1- ما مردگان را زنده مى‌كنيم، و آنچه را از پيش فرستاده‌اند و تمام آثار آنها را مى‌نويسيم، و همه چيز را در «كتاب» احصا كرده‌ايم.

2- و كتاب (كتابى كه نامه اعمال همه انسان‌هاست) در آنجا گذارده مى‌شود، امّا گنهكاران را مى‌بينى كه از آنچه در آن است ترسان و متوحش‌اند، و مى‌گويند واى بر ما! اين چه كتابى است كه هيچ عمل كوچك و بزرگى نيست مگر اين‌كه آن را شماره كرده است؟!

3- آنها چنين مى‌پندارند كه ما اسرار پنهانى و سخنان در گوشى آنها را نمى‌شنويم آرى رسولان (فرشتگان) ما نزد آنها هستند و مى‌نويسند.

4- در آن روز هر امتى را مى‌بينى (كه از شدت ترس و وحشت) بر زانو نشسته، هر امتى به سوى كتابش خوانده مى‌شود- اين كتاب ماست كه به حق با شما سخن مى‌گويد (و اعمال شما را بازگو مى‌كند) ما آنچه را انجام مى‌داديد مى‌نويسيم.

5- اعمال هر انسانى را به گردنش قرار داده‌ايم، و روز قيامت كتابى براى او بيرون مى‌آوريم كه آن را در برابر خود گشوده مى‌بيند- (اين همان نامه اعمال اوست به او مى‌گوئيم) كتابت را بخوان! كافى است كه امروز خود حسابگر خود باشى.

6- و هر كارى را انجام دادند در نامه‌هاى اعمالشان ثبت است، و هر كار كوچك و بزرگى نوشته مى‌شود.

7- و ما همه چيز را احصا و ثبت كرده‌ايم.

8- چنان نيست (كه آنها درباره قيامت خيال مى‌كنند) مسلماً نامه اعمال فاجران در سجين است!- تو چه ميدانى سجين چيست؟ نامه‌اى است رقم زده شده و سرنوشتى است حتمى- چنان نيست كه آنها (درباره معاد) خيال مى‌كنند بلكه نامه اعمال نيكان در عليين است و تو چه مى‌دانى عليين چيست؟! نامه‌اى است رقم زده شده و سرنوشتى است قطعى كه مقربان شاهد آنند.

9- به خاطر بياوريد هنگامى كه دو فرشته راست و چپ كه ملازم انسان هستند اعمال او را دريافت مى‌دارند- هيچ سخنى را انسان تلفظ نمى‌كند مگر اين‌كه نزد آن فرشته‌اى مراقب و آماده براى انجام مأموريت است.

10- و بدون شك نگاهبانانى بر شما گمارده شده والا مقام و نويسنده (اعمال نيك و بد شما) آنها مى‌دانند، شما چه مى‌كنيد.

11- امّا كسى كه نامه اعمالش به دست اوست (از فرط خوشحالى و مباحات) فرياد مى‌زند كه (اى اهل محشر!) نامه اعمال مرا بگيريد و بخوانيد. اما كسى كه نامه اعمال او بدست چپش داده شده مى‌گويد: اى كاش هرگز نامهِ اعمالم به من داده نمى‌شد. و نمى‌دانستم حساب من چيست!

12- امّا كسى كه نامه اعمالش به دست راستش داده شده به زودى حساب آسانى

براى او مى‌شود- و خوشحال به اهل و خانواده‌اش باز مى‌گردد و امّا كسى كه نامه اعمالش پشت سرش داده شده به زودى فريادش بلند مى‌شود كه‌اى واى بر من كه هلاك شدم! و در شعله‌هاى سوزان آتش دوزخ مى‌سوزد.

13- نخست «اصحاب ميمنه» هستند چه اصحاب ميمنه‌اى؟ گروه ديگر اصحاب شومند چه اصحاب شومى؟

14- و اصحاب يمين چه اصحاب يمينى آنها در سايه درختان سدر بى خار قرار دارند- و اصحاب شمال چه اصحاب شمال؟ (كه نامه اعمالشان به نشانه جرمشان به دست چپ آنها داده مى‌شود) آنها در ميان بادهاى كشنده و آب سوزان قرار دارند.

15- و در آن هنگام كه نامه‌هاى اعمال گشوده شود- آرى در آن موقع هركس مى‌داند چه چيز را آماده كرده است!

تفسير و جمع‌بندى

پرونده اعمال انسان‌ها

در نخستين آيه سخن از حيات بعد از مرگ و همچنين نامه اعمال است، نامه‌اى كه با دست قدرت پروردگار نوشته مى‌شود، و همه اعمال انسان‌ها يكجا در آن ثبت مى‌گردد، و از آن به «امام مبين» تعبير شده است، مى‌فرمايد:

«ماييم كه مردگان را زنده مى‌كنيم و آنچه را از پيش فرستاده‌اند و تمامى آثارشان را مى‌نويسيم و همه چيز را در كتاب مبين احصاى كرده‌ايم» انّا نَحْنُ نُحْيِى الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلُّ شَيى‌ءٍ احْصَيناهُ فى امامٍ مُبين

در اين‌كه منظور از «آثار» چيست؟ بعضى گفته‌اند: ما قَدَّمُوا اشاره به اعمالى است كه انسان انجام مى‌دهد، و آثارهُمْ اشاره به سنّت‌هايى است كه از او به يادگار مى‌ماند، يا آثار خير و صدقات جاريه مانند بناها و اوقاف و كتاب‌هاى علمى تربيتى.

بعضى نيز گفته‌اند: منظور از «ما قدمّوا» نيات است كه قبل از عمل حاصل مى‌شود، و «آثار» اشاره به اعمال است كه بعد از آن صورت مى‌پذيرد.

بعضى گفته‌اند: «ما قدّموا» اشاره به اعمال خوب و بد، و «آثار» اشاره به قدم‌هايى است كه انسان براى انجام اين اعمال بر مى‌دارد (قدم را از اين نظر «اثر» گفته‌اند كه روى زمين از خود اثر مى‌گذارد، مخصوصاً در زمين‌هاى خاكى).

در حديثى در شأن نزول اين آيه مى‌خوانيم: «گروهى از انصار (طايفه بنى سلمه) خانه هايشان از مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم دور بود و شكايت خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم كردند كه حضور در جماعت براى آنها سخت و سنگين است، آيه نازل شد و به آنها نويد داد هر گامى را كه بر مى‌دارند ثبت مى‌شود».⁽¹⁾

و منظور از «امام مبين» به گفته بسيارى از مفسّران، «لوح محفوظ» است كه همه حقايق در آن ثبت است، بنابراين از تعبير فوق استفاده مى‌شود غير از نامه عملى كه هركسى مخصوص به خود دارد، يك «نامه عمل كلّى» وجود دارد كه به منزله «دفتر كلّى» نسبت به «دفتر اعمال» همه انسان‌هاست، و شرح اين سخن در بحث «تعدد نامه‌هاى اعمال» به خواست خدا خواهد آمد.⁽²⁾

تعبير به «مبين» اشاره به روشنگرى لوح محفوظ و نامه اعمال نسبت به همه كارهاست، چرا كه چيزى از اعمال نيك و بد را فروگزار نمى‌كند.

در روايات متعددى آمده است كه منظور از «امام مبين» امام معصوم عليه السلام است كه بيانگر همه حقايق به فرمان خدا و به تعليم پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم مى‌باشد.

از جمله در حديثى در تفسير على بن ابراهيم عليه السلام از اميرمؤمنان عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

«انَا وَاللَّهِ الْامامُ الْمُبينُ! ابَيِّنُ الْحَقَّ مِنَ الْباطِلَ وَ وُرِّثْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم به خدا سوگند، منم، امام مبين كه حق را از باطل آشكار مى‌سازم، و آن را به ارث از رسول اللَّه گرفته‌ام»!.⁽³⁾

جمع ميان اين تفسيرها چنين است كه امام مبين، مفهوم وسيعى دارد همان‌گونه كه ظاهر آن اشاره به نامه اعمال است كه همه كارهاى انسان‌ها را تبيين مى‌كند، باطن آن مى‌تواند اشاره به امام معصوم عليه السلام باشد كه با علم سرشار خود كه از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به ارث برده حق را از باطل تبيين كند.

دوّمين آيه همين معنا را با صراحت بيشترى تعقيب كرده، مى‌فرمايد: «روز قيامت، كتاب (اعمال انسان‌ها در دادگاه عدل الهى) گذارده مى‌شود، و گنهكاران را مى‌بينى كه از آنچه در آن است، سخت در وحشتند، و مى‌گويند: اى واى بر ما اين چه كتابى است كه هيچ عمل كوچك و بزرگى نيست مگر آنكه آن را احصاء كرده است»؟! و وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمينَ مُشْفِقينَ مِمّا فيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغيرَةً وَ لا كَبيرَةً الّا احْصاها

در اين‌كه آيا اين كتاب نامه اعمال عمومى انسان‌هاست كه در آيه قبل به آن اشاره شده بود، يا نامه اعمال عمومى هر امّت، و يا نامه اعمال خصوصى هر انسان؟ (زيرا همان‌گونه كه در بحث‌هاى آينده به خواست خدا خواهد آمد وجود اين سه قسم نامه اعمال از آيات قرآن به خوبى استفاده مى‌شود) هر سه احتمال در تفسير آيه ممكن است، هرچند ذكر كلمه «كتاب» به صورت مفرد مى‌تواند اشاره به همان نامه عمومى تمام انسان‌ها باشد.

ضمناً از اين آيه به خوبى استفاده مى‌شود، چنان جزئيات اعمال انسان‌ها و كارهاى نيك و بد، اعم از بزرگ و كوچك در اين نامه عمل منعكس است كه حتّى صاحبان آن از ديدنش به وحشت مى‌افتند، و سبب وحشت آنها از يكسو حضور در دادگاه عدل الهى به خاطر اين اعمال است، و از سوى ديگر به خاطر اين‌كه بسيارى از اين اعمال را فراموش كرده بودند، و يا اصولًا اهميتى براى آن قائل نبودند، ولى اكنون همه را در مقابل خود مى‌بينند، و از سوى سوّم رسوائى بزرگ نزد خلايق!

توجه داشته باشيد لا يُغادِرُ از ماده «غَدْر» به معناى ترك كردن است.

بنابراين مفهوم جمله اين است كه چيزى را فروگذر نمى‌كند، و اين‌كه پيمان شكنى را «غدر» مى‌گويند به خاطر ترك وفاى به آن است.

در سوّمين آيه سخن از نوشتن و كتابت رسولان پروردگار است، مى‌فرمايد:

«آنها گمان مى‌كنند ما اسرار نهايى و سخنان در گوشى آنها را نمى‌شنويم، آرى مى‌شنويم، و رسولان ما نزد آنان حاضرند، و همه را مى‌نويسند» امْ يَحْسَبُونَ انّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلَى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِم يَكْتُبُونَ

روشن است كه تضادى ميان اين آيه و آيه نخست كه مى‌گفت: ما اعمال آنها را مى‌نويسيم، وجود ندارد، زيرا كار رسولان و فرشتگان خدا در حقيقت كار خداست، چون به فرمان او انجام مى‌گيرد.

اين احتمال نيز وجود دارد كه نامه اعمال عمومى انسان‌ها «امام مبين» با قدرت خدا مستقيماً نوشته مى‌شود، و نامه خصوصى هر فرد كه در اين آيه مطرح است به دست فرشتگان خدا.

تعبير به «رسل» جمع «رسول» كه منظور از آن در اين‌جا فرشتگان خداست، مفهومش اين نيست كه نزد هريك از انسان‌ها چندين فرشته مأمور ثبت اعمال است، بلكه ممكن است نزد هر كدام يك يا دو فرشته حاضر باشد كه نسبت به مجموع انسان‌ها صورت جمع به خود مى‌گيرد.

«زمخشرى» در «كشّاف» مى‌گويد: منظور از «سرّ» در آيه فوق حديث نفس است كه انسان در باطن با خود دارد، و يا با ديگرى در يك مكان خالى سخن مى‌گويد، اما نجوى سخنى است كه ميان جمع به صورت در گوشى بگويد.⁽¹⁾

نامه‌هايى كه سخن مى‌گويند!

در چهارمين آيه باز مسأله ثبت اعمال به خدا نسبت داده شده، و اضافه بر اين نشان مى‌دهد كه نامه اعمال در آن روز به زبان مى‌آيد و سخن مى‌گويد! آيه مى‌فرمايد:

«در آن روز هر امتى را مى‌بينى كه از شدت وحشت به زانو در آمده است، هر امتى به سوى كتاب و نامه اعمالش فرا خوانده مى‌شود (و به آنها مى‌گويند) امروز جزاى آنچه را انجام مى‌داديد به شما مى‌دهند».

سپس مى‌افزايد: «اين نوشته ماست كه به حق با شما سخن مى‌گويد، (آرى) آنچه را انجام مى‌داديد ما مى‌نوشتيم»!

وَتَرَى كُلَّ امّةٍ جاثِيَةً كُلُّ تُدْعى الى كِتابِها الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ- هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ انّا كُنّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

(جاثيه 28 و 29)

اين آيه به روشنى سخن از نامه اعمال امت‌ها مى‌گويد كه يكى از اقسام سه گانه نامه اعمال است، و تعدد اين نامه‌ها در حقيقت تأكيدى است بر ثبت و ضبط تمام اعمال آدمى، و فراموش نشدن كوچكترين

اعمال او.

تعبير به «تُدعى» نشان مى‌دهد كه از آنها دعوت مى‌شود كه نامه اعمال خود را بخوانند و در حقيقت خود حسابرس خويش باشند همان‌گونه كه در آيه 14 سوره اسراء با صراحت آمده است: أقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْم عَلَيْكَ حَسِيباً: «نامه اعمالت را بخوان، كافى است كه خود حسابگر خويش باشى»!

«جاثية» از ماده «جُثُوّ» (بر وزن عُلوّ) به معناى نشستن بر سر زانو است، اين حالت در اهل محشر يا به خاطر آن است كه از شدت وحشت همگى به زانو در مى‌آيند و يا شبيه حالتى است كه در قديم الايام متهمان به هنگام حضور در دادگاه موقع اعلام رأى به خود مى‌گرفتند، يعنى از حالت جلوس به حالت نيم خيز در مى‌آمدند، حالتى كه انسان به هنگام انتظار رويدادهاى مهمى به خود مى‌گيرد.

جالب اين‌كه باز در اين‌جا نوشتن نامه اعمال به ذات پاك خداوند نسبت داده شده است تا معلوم شود نويسنده نامه اعمال كسى است كه نه غفلت درباره اوتصور مى‌شود و نه خطا، از همه چيز آگاه است، و نسبت به همه چيز احاطه دارد.

«نَسْتَنْسِخُ» از ماده «نسخ» در اصل به گفته ارباب لغت به معناى زائل كردن چيزى به وسيله چيز ديگر است، و از آن‌جا كه لازمه آن نفى چيزى و اثبات چيز ديگرى است، گاه اين واژه در معناى «نفى» به كار مى‌رود، و گاه در معناى «اثبات» و گاه هر دو، و از آن‌جا كه «نسخه‌بردارى» يا «عكسبردارى» چيزى، اثبات مطلبى است توأم با صرف نظر كردن از مطلب قيل واژه (نسخ» و «استنساخ» در مورد آن نيز به كار مى‌رود.

در پنجمين آيه به تعبير ديگرى درباره «نامه اعمال» برخورد مى‌كنيم، و آن تعبير به «طائر» (پرنده) است، مى‌فرمايد: «طائر هر انسانى را بر گردنش قرار داده‌ايم، و روز قيامت كتابى براى او بيرون مى‌آوريم كه آن را در برابر خود گشوده مى‌بيند»

سپس مى‌افزايد: (به او مى‌گوييم «كتابت را بخوان كافى است كه امروز خود حسابگر خويش باشى»! وَكُلَّ انْسانٍ الْزَمْناهُ طائِرَهُ فى عُنُقِهِ وَ نُخْرجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً- اقْرَءْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسيباً

«طائر» در اصل به معناى پرنده است، و در اين‌جا به گفته بسيارى از مفسّران به معناى عمل يا نامه اعمال است، و اين به خاطر آن است كه رسم عرب بر اين بود كه به وسيله پرندگان فال نيك و بد

مى‌زدند، بعضى از پرندگان را نشانه نيك‌بختى و سعادت مى‌شمردند و اگر به هنگام خروج از منزل يا از شهر در برابرشان نمايان مى‌گشت، دليل بر پيروزى و موفقيت مى‌دانستند، و به عكس بعضى از پرندگان را شوم و دليل بر شوربختى و شكست مى‌پنداشتند، و به اين ترتيب «طائر» در معناى نيك‌بختى و بدبختى استعمال مى‌شد لذا بعضى از مفسّران تصريح كرده‌اند كه معادل كلمه طائر در فارسى، همان بخت است ⁽¹⁾، و از آن‌جا كه قرآن عامل اصلى خوشبختى و بدبختى را اعمال انسان مى‌شمرد اين واژه را در مورد نامه اعمال به كار برده است، يعنى قرآن از يك مفهوم خرافى و پندارى، يك واقعيت عينى ساخته و مردم را به سوى او فرا خوانده است.

البتّه با توجّه به جمله وَ نُخْرِجَ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً (روز قيامت كتابى براى او بيرون مى‌آوريم كه آن را در برابر خود گشوده مى‌بيند) مى‌توان گفت كه تفسير «طائر» به «عمل» مناسب‌تر از «نامه اعمال» است، چرا كه نامه عمل جداگانه ذكر شده است، از طرفى بودن اعمال در گردن انسان به معناى اين است كه هرگز از او جدا نمى‌شود، اگر خوب باشد مايه زينت و آبروى اوست و اگر بد باشد همچون غُل زنجير او را آزار مى‌دهد.

دو نكته ديگر در اين آيه نيز قابل توجّه است: نخست گشوده بودن نامه اعمال در قيامت كه همگان از آن آگاه مى‌شوند، و مايه رسوايى صاحبش و يا عزت و آبروى او نزد خلايق است، ديگر اين‌كه نوشته‌هاى نامه عمل آن قدر روشن است كه نيازى به حسابگر نيست، كافى است انسان خود حساب خويش را برسد!، همچون رنگ پريده و وا رفته، و حالت پژمردگى و افسردگى بيمار كه نشانه حال زار اوست، و به عكس، طراوت و شادابى چهره او دليل بر بهبودى حال او مى‌باشد، و به اين ترتيب خود او مى‌تواند از حال خويش مطلّع گردد، و نياز به گواهى ديگرى ندارد.

در ششمين آيه به تعبير تازه‌اى در مورد اعمال برخورد مى‌كنيم و آن واژه «زُبُر» جمع زبور به معناى كتاب است، مى‌فرمايد: «تمامى اعمالى را كه آنها انجام مى‌دادند در كتاب‌ها (نامه عمل آنها) ثبت است و هر كار كوچك و بزرگى نوشته مى‌شود» وَكُلُّ شَيى‌ءٍ فَعَلُوهُ فى الزُّبُرِ وَ كُلُّ صَغيرٍ وَ كَبيرٍ مُسْتَطَرٌ

گرچه اين آيات اشاره به وضع اقوام پيشين است كه اعمالى همانند كفّار عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم داشتند، ولى بديهى است وقتى مى‌گويد: اعمال آنها ثبت و ضبط شده، مفهومش اين است كه اعمال همه شما نيز چنين است.

«زُبُر» در اصل از زُبْرَة (بر وزن سفره) به معناى قطعه عظيم آهن، گرفته شده سپس اين واژه بر خطوط درشت و عظيم كه بر صفحات بزرگى نگاشته مى‌شود اطلاق گرديده، و لذا راغب در مفردات مى‌گويد:

كُلُّ كِتابٍ غَليظَ الْكِتابَةِ يُقالُ لَهُ زَبُوْرٌ: «هر نامه‌اى كه با خطوط درشت و زبر نوشته شده، به آن زبور گفته مى‌شود» و از اين تعبير استفاده مى‌شود كه «زبور» هر كتابى نيست، بلكه عظمت خطوط و استحكام آنها نيز در آن شرط است و انتخاب اين تعبير براى نامه اعمال، انتخابى است پر معنا، و بيانگر استحكام و صراحت نامه اعمال است.

تعبير به «صغير» و «كبير» مخصوصاً با مقدم داشتن «صغير» بر «كبير» كه نه تنها در اين‌جا بلكه در چند مورد از قرآن مجيد درباره نامه اعمال آمده، اشاره به اين است كه هيچ‌گونه استثنائى در ثبت اعمال درباره هيچ عمل و هيچ‌كس وجود ندارد.⁽¹⁾

«مسْتَطَرٌ» از ماده «سطر» كه آن نيز به معناى نوشتن است تأكيد ديگرى است بر مسأله ثبت اعمال، البتّه نه تنها اعمال بلكه گفتارها و نيّت‌ها نيز در مفهوم هر دو آيه جمع است. (دقت كنيد).

در هفتمين آيه بعد از آن‌كه اعلام مى‌دارد كافران هرگز اميد حساب اعمال را در رستاخيز ندارند (و به همين دليل) آيات الهى را تكذيب مى‌كنند مى‌افزايد: (اين در حالى است كه) «ما همه چيز را قطعاً احصا كرده و مى‌نويسيم» وَ كُلَّ شَيى‌ءٍ احْصَيْناهُ كِتاباً

«احْصَيْناهُ» از ماده احصا در اصل از «حصى» به معنى «سنگريزه» گرفته شده، و از آن‌جا كه در گذشته براى شمارش اشيا به جاى استفاده از انگشتان از دانه‌هاى سنگ استفاده مى‌كردند واژه «احصا» به معناى شمارش و نگه داشتن حساب چيزى آمده است، و لذا بعضى از مفسّران گفته‌اند مفهوم آن در اين‌جا با «كتاب و نوشتن» يكى است (و به همين دليل «كتاباً» را مفعول مطلق براى «احْصَيْنا» گرفته‌اند، در حالى

كه «مفعول مطلق» بايد از مصدر همان فعلى باشد كه پيش از آن است، ولى چون معناى هر دو واژه يكى است مى‌تواند يكى جانشين ديگرى شود.⁽¹⁾

نامه‌هايى در عليين و نامه‌هايى در سجين

هشتمين آيه كه در دو مورد از سوره مطفّفين وارد شده اشاره به نامه اعمال نيكان و بدان مى‌كند، و جزئيات بيشترى از آن را فاش مى‌سازد، نخست درباره نامه اعمال «بدان» مى‌فرمايد: «چنين نيست كه آنها (درباره قيامت) مى‌پندارند، مسلّماً نامه اعمال گنهكاران در «سجّين» است- و تو چه مى‌دانى كه سجّين چيست؟- نامه‌اى است رقم زده شده و سرنوشتى است حتمى»! كَلّا انَّ كِتابَ الْفُجَّارَ لَفِى سِجِّينِ- و ما ادْراكَ ما سِجِّينٌ- كِتابٌ مَرْقُوْمٌ

سپس در چند آيه بعد در همان سوره درباره نامه اعمال نيكان مى‌فرمايد: «چنين نيست كه آن‌ها (درباره معاد مى‌پندارند) نامه اعمال نيكان در «عليين است- و تو چه مى‌دانى علّيين چيست؟ نامه‌اى است رقم زده شده و سرنوشتى است قطعى- كه مقرّبان شاهد آنند» كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِى عِلِّيِّينَ- وَمَا أَدْرَاكَ مَا عِلِّيُّونَ- كِتَابٌ مَّرْقُومٌ- يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ

قابل توجّه اينكه در اين آيات سخن از «سجّين» و «عليين» است كه نامه اعمال نيكان و بدان در آن نگهدارى مى‌شود، لذا بايد دقيقاً معنى اين دو واژه روشن شود.

«سجّين» صيغه مبالغه از ماده «سجن» به معناى «زندان» است، و معانى مختلفى در اين‌جا براى آن ذكر كرده‌اند مانند: دوزخ، يا محل خاصى از دوزخ كه نامه بدكاران در آن‌جا بايگانى مى‌شود، ولى از همه صحيح‌تر چنين به نظر مى‌رسد كه «سجّين» كتاب جامعى است كه نامه اعمال همه انسان‌هاى بد به طور مجموعى در آن گردآورى مى‌شود، و به تعبير ساده مانند «دفتر كلّ» است كه حساب همه طلبكاران و بدهكاران در آن‌جا جمع است، زيرا همان‌گونه كه سابقاً نيز اشاره كرديم نامه‌هاى اعمال متعدد است.

و امّا «عليين» جمع «عِلّى» (بر وزن ملّى) در اصل از «علّو» به معناى «بلندى» گرفته شده است، و اشاره به مكان‌هاى بلند و مرتفع است، و لذا به اشخاصى كه ساكن قسمت‌هاى مرتفع كوه‌ها هستند

اطلاق مى‌شود و در اين‌جا طبق گفته جمعى از مفسّران به معناى برترين مكان بهشت يا برترين مكان آسمان است.

ولى با مقايسه به آنچه در بالا درباره سجين گفته شد به نظر مى‌رسد كه آن هم به معناى ديوان بزرگى است كه نامه اعمال نيكان و پاكان در آن يكجا جمع است، و ديوان و دفترى است بسيار بلند مرتبه و والا مقام و در جوار قرب پروردگار.⁽¹⁾

فرشته‌هاى مراقب!

در نهمين آيه سخنى از نامه اعمال ظاهراً نيست، ولى اين حقيقت با تعبير ديگرى مطرح شده است، مى‌فرمايد: «به خاطر بياوريد هنگامى كه دو فرشته راست و چپ كه ملازم انسان هستند اعمال او را دريافت مى‌دارند» اذ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمينِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعيدٌ

روشن است كه دريافت و تلقّى آنها اشاره به ثبت كردن در نامه اعمال است.

سپس براى تأكيد بيشتر مى‌فرمايد: «هيچ سخنى را انسان تلفّظ نمى‌كند مگر اين‌كه نزد آن مراقبى ماده براى انجام مأموريت است».

ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ الّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتيدٌ

«يَتَلَقَّى» از ماده «لقاء» به معناى ديدار است، ولى در اين‌جا تلقّى اعمال كنايه از دريافت و ثبت و ضبط آنهاست، و «متلقيان» به معناى دو فرشته‌اى است كه مأمور دريافت و ثبت اعمال انسان‌ها هستند.

«قعيد» از ماده «قعود» به معناى نشستن است، و در اين‌جا به معناى ملازم و مراقب مى‌باشد، همان‌طور كه در تعبيرات روز مرّه نيز مى‌گوييم فلان‌كس جليس و همنشين فلان شخص است يعنى ملازم و مراقب اوست.⁽²⁾

«يَلْفِظُ» از ماده لَفْظ» در اصل به معناى پرتاب كردن چيزى است، همان‌گونه كه گفته مى‌شود «لَفَظَ الرُّحى الدَّقيقَ» (آسياب آرد را به بيرون پرتاب كرد).

اين واژه در مورد چيزى كه انسان از دهان به بيرون مى‌اندازد اطلاق مى‌شود، و اين كنايه زيبايى است در مورد سخنانى كه از دهان بيرون مى‌آيند، گويى اشيايى هستند كه به خارج پرتاب مى‌شوند.

«رقيبْ» به گفته راغب در مفردات از ماده «رقبه» به معناى «گردن» است و به شخصى كه محافظت و مراقبت از چيزى مى‌كند «رقيب» گفته مى‌شود يا به خاطر اين‌كه به اطراف گردن مى‌كشد، تا از آنچه گرد او مى‌گذرد با خبر گردد، و يا اين‌كه «رقبه» و گردن چيزى را كه تحت محافظت اوست حفظ مى‌كند.

«عَتيدْ» از ماده «عَتاد» (بر وزن جهاد) به معناى مهيا ساختن و ذخيره كردن چيزى قبل از حاجت است، لذا به كسى كه مهياى انجام كارى است «عتيد» گفته مى‌شود. ولى در «مقاييس اللغة» معناى اصلى آن را «زور» و «نزديكى» شمرده است كه نسبت به معناى سابق لازم و ملزوم محسوب مى‌شود.

به هر حال آيا اين دو وصف هر كدام مربوط به يكى از آن دو فرشته است كه يكى مراقب است و ديگرى آماده ثبت و ضبط و نوشتن، يا وصف هر دو است به اين معنا كه هر دو مراقب اعمال آدمى هستند، و هر دو همواره آماده نوشتن.

بعضى از مفسّران معتقدند «رقيب» نام فرشته راست (كه مأمور نوشتن اعمال نيك است) و «عتيد» نام فرشته چپ است (كه مأمور نوشتن اعمال شر مى‌باشد).

ولى از تعبيرات بعضى از مفسّران بر مى‌آيد كه هر دو وصف را براى هر دو فرشته شمرده‌اند، يعنى هر كدام از آنها مراقب است و در عين حال آماده نوشتن.

درباره اين دو فرشته روايات متعددى نقل شده كه بسيار پر معناست، از جمله در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم «هنگامى كه انسان عمل نيكى انجام مى‌دهد فرشته راست پاداشى ده مقابل مى‌نويسد، و هنگامى كه عمل شرى انجام مى‌دهد و فرشته چپ مى‌خواهد آن را ثبت كند فرشته راست مى‌گويد: هفت ساعت به او مهلت ده، و اگر در اين مدت توبه و استغفارى داشته باشد چيزى بر او نمى‌نويسد اما اگر توبه نكند فقط يك گناه براى او مى‌نويسد».⁽¹⁾

پيام‌هاى تربيتى اين گونه روايات بسيار قوى و روشن است ضمناً اين روايت و پاره‌اى از روايات ديگر نشان مى‌دهد كه كار اين دو فرشته از هم جداست، شرح بيشتر در اين زمينه به خواست خدا در بخش توضيحات خواهيد خواند.

نويسندگان نامه عمل

در دهمين آيه سخن از «كاتبان» نامه عمل، و وسعت اطلاعات و آگاهى آنهاست، مى‌فرمايد: «به طور مسلّم نگاهبانانى بر شما گمارده شده- والا مقام و نويسنده- از اعمال شما به خوبى مطلعند و مى‌دانند چه مى‌كنيد» وَ انَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظينَ- كِراماً كاتِبِينَ- يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ

روشن است كه منظور از «حافظين» در اين‌جا فرشتگانى است كه مأمور حفظ و نگهدارى اعمال انسان‌ها هستند، نه حفظ كردن در مقابل حوادث گوناگون.

در واقع خداوند اين فرشتگان را به چهار وصف توصيف كرده است كه لازم و ملزوم يكديگرند، اوّل محافظت و مراقبت نسبت به اعمال انسان‌هاست.

سپس با توصيف آنها به «كرام» (جمع كريم) اشاره به بزرگوارى آنها مى‌كند، گرچه مأمور ثبت تمام اعمال انسانى هستند ولى اين كار هرگز آميخته با خشونت نيست، بلكه توأم با لطف و بزرگوارى است!

بعضى گفته‌اند: بزرگوارى آنها از اين نظر است كه اعمال نيك را بلافاصله با پاداشى ده برابر ثبت مى‌كنند، و در ثبت اعمال بد چنانكه قبلًا هم طبق روايتى اشاره شد چند ساعت به تأخير مى‌اندازند، شايد صاحب عمل توبه كند، گاه نيز گفته شده بزرگوارى آنها به اين است كه اعمال نيك را به آسمان‌ها مى‌برند و ميان فرشتگان افشا مى‌كنند، ولى اعمال بد را با الهام از ستّار العيوب بودن خداوند كتمان مى‌كنند!

بعلاوه بزرگوارى آنها سبب مى‌شود كه انسان مراقبت بيشترى از اعمال خود كند چرا كه هيچكس دوست ندارد كار زشتى نزد شخص بزرگوارى انجام دهد.

توصيف سوّم «كاتبين» است كه شرحى است بر چگونگى محافظت آنها نسبت به اعمال آدمى، صريحاً مى‌گويد: آنها همه اعمال را مى‌نويسند تا بدانيد چيزى از آنها فوت نمى‌شود.

و از آن‌جا كه حفظ و كتابت نياز به آگاهى همه جانبه دارد، در چهارمين توصيف مى‌فرمايد: «آنها مى‌دانند شما چه مى‌كنيد» اين تعبير هم سخنان را شامل مى‌شود و هم اعمال اعضاى تن و هم اعمال قلبى.

ذكر واژه «حافظين» به صورت جمع يا به خاطر اين است كه دو فرشته در روز و دو فرشته در شب مراقب اعمال انسان‌ها هستند (همان‌گونه كه در بعضى از روايات آمده)⁽¹⁾يا به خاطر اين‌كه مخاطب همه انسان‌ها هستند و فرشتگانى كه مراقب همه مردم هستند، جمع مى‌باشند.

نامه اعمال در دست راست يا چپ؟

يازدهمين آيه اشاره به مطلب تازه‌اى مى‌كند و آن وضع نامه اعمال در دست انسان‌ها در قيامت است كه بدكاران نامه اعمالشان به دست چپ، و نيكوكاران به دست راستشان سپرده مى‌شود، و اين خود يكى از نشانه‌هاى روشن براى مشخص ساختن وضع خوبان و بدان در دادگاه محشر است، مى‌فرمايد:

«اما كسى كه نامه اعمالش به دست راستش داده شده (با يك دنيا افتخار) فرياد مى‌زند كه‌اى اهل محشر! نامه اعمال مرا بگيريد و بخوانيد! من مى‌دانستم قيامتى در كار است و به حساب اعمالم مى‌رسند»! فَاما مَنْ اوتِىَ كِتابَهُ بِيَميِنِه فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَه- انّى ظَنَنْتُ انّى مُلاقٍ حِسابِيَه

و به عكس «كسى كه نامه اعمالش به دست چپش داده شده فرياد مى‌زند: اى كاش هرگز نامه اعمالم به من داده نمى‌شد!- اى كاش هرگز نمى‌دانستم حساب من چيست؟ و اى كاش مرگم فرا مى‌رسيد»! وَ امّا مَنْ اوتِىَ كِتابَهُ بِشمِالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنى لَمْ اوتَ كِتابِيَه- وَلَمْ ادْرِ ما حِسابِيَه- يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةُ

آيا دست راست و چپ اشاره به همان عضو مخصوص بدن است؟ يا كنايه از خير و شر؟ چرا كه دست راست را كنايه از خير مى‌دانند و چپ را كنايه از انحراف و شر.

اين معنا به صورت احتمال در تفسير فى ظلال القرآن آمده است، ولى نياز يا ضرورتى به اين تأويل نيست، بكله به راستى نيكوكاران نامه عمل را در دست راست دارند و بدكاران در دست چپ و اين نشانه‌اى است براى شناسايى آنها در آن روز.

كلمه هاؤُمْ» به گفته بسيارى از مفسّران و ارباب لغت مركب از «هاء» كه اسم فعل و به معناى خُذْ (بگير) است و «ميم» كه ضمير جمع مذكر مخاطب است، و اين واژه مانند فعل امر صرف مى‌شود گفته

مى‌شود هاءَ، هاءِ، هائُما، هاؤُم هائُنَّ (براى مفرد مذكر مفرد مؤنث تثنيه جمع مذكر و جمع مؤنث) و گاه همزه تبديل به كاف مى‌شود، و گفته مى‌شود هاكَ، هاكِ هاكُما، هاكُمْ، هاكُنَّ.

ضمناً «هاء» در آخر «كِتابِيَه وَ حِسابِيَه» به اصطلاح‌ها «سَكْت» است و ضمير نيست و به اين ترتيب فقط براى استراحت در كلام است و مفهوم خاصى ندارد.

در حديثى از عبداللَّه پسر «حنظله» معروف به «غسيل الملائكه» كه از شهداى احد مى‌باشد آمده است كه مى‌گويد روز قيامت خداوند بنده خويش را نگه مى‌دارد و سيئاتش را در پشت نامه اعمالش ظاهر مى‌سازد و به او مى‌گويد تو اين عمل را انجام دادى؟ مى‌گويد: آرى اى پروردگار! سپس به او مى‌فرمايد: من تو را به خاطر آن رسوا نكردم (لذا دستور دادم پشت نامه اعمال تو بنويسند تا كسى آن را نبيند!) و من آن سيئات را براى تو (به خاطر حسناتت) بخشيدم) اينجاست كه مؤمن (با نهايت شادى و سرور) فرياد مى‌زند هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَه (بگيريد و نامه اعمال مرا بخوانيد اى اهل محشر)!⁽¹⁾

همين معنا (بدون نامه اعمال نيك در دست راست و بدان در دست چپ) در دوازدهمين آيه مورد بحث با مقدارى تفاوت آمده است، مى‌فرمايد: «اما كسى كه نامه عملش به دست راستش داده شده به زودى و به آسانى به حسابش رسيدگى مى‌شود، و خوشحال به سوى خانواده‌اش باز مى‌گردد، و اما كسى كه نامه عملش را به پشت سرش داده‌اند به زودى فريادش بلند مى‌شود كه كه‌اى واى بر من كه هلاك شدم! و در شعله‌هاى سوزان آتش دوزخ وارد مى‌شود»! فَامّا مَنْ اوتِىَ كِتابَه بِيَمينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِسَاباً يَسيراً وَ يَنْقَلِبُ الى اهْلِهِ مَسْرُوراً وَ امّا مَنْ اوتِىَ كِتابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوفَ يَدْعُو ثُبُوراً وَ يَصْلَى سَعيراً

در آيات قبل سخن از بودن نامه اعمال بدكاران به دست چپ آنها بود، و در اين آيات از پشت سر است، اين به خاطر آن است كه مجرمان هنگامى كه نامه اعمالشان را به دست چپشان مى‌دهند از شدت شرمسارى دست خود را پشت سر مى‌گيرند تا مردم اين سند جرم و رسوائى را كمتر ببينند! و يا به خاطر آن است كه دست چپ آنها به پشت سرشان بسته شده و همان گونه كه آنها «كتاب خدا» را در دنيا پشت سر انداختند، در آنجا نامه اعمالشان پشت سرشان قرار مى‌گيرد! و يا به خاطر آن است كه صورت آنها به

پشت سر باز مى‌گردد و آنها براى ديدن نامه اعمالشان آن را به دست چپ در طرف پشت سر مى‌گيرند.

هريك از اين معانى سه گانه باشد با آيات قبل كه مى‌گويد نامه اعمال بد كاران در دست چپ آنها است منافاتى ندارد.

در اينكه منظور از اهل (خانواده) در اينجا چه كسانى هستند؟ بعضى گفته‌اند: زنان و فرزندان و بستگان نزديك اهل ايمان و اهل نجات است كه پيش از آنها وارد بهشت شده‌اند، و بعضى ديگر آن را اشاره به همسران بهشتى مى‌دانند، بعضى ديگر نيز آن را به معناى ساير مؤمنان پيشگام در بهشت دانسته‌اند، زيرا مؤمنان همگى اهل يكديگرند و در حقيقت جزء يك خانواده‌اند.

ولى تفسير اوّل مناسب‌تر است بخصوص اينكه همين تعبير (اهل) در آيه 13 همين سوره به معناى خانواده و زن و فرزندان و بستگان نزديك آمده است، و اتّحاد سياق ايجاب مى‌كند كه هر دو به يك معنا باشد.

در سيزدهمين آيه همين تقسيم دو گانه (تقسيم مردم به صاحبان نامه عمل در دست راست و دست چپ) به صورت ديگرى آمده است، مى‌فرمايد: «اصحاب ميمنه چه اصحاب ميمنه‌اى» (و چه سرنوشت پرافتخار و مسرّت بخشى؟) فَاصحْابُ الْمَيْمَنَةِ ما اصْحابُ الْمَيْمَنَةِ سپس مى‌افزايد: «و اصحاب مشئمه چه اصحاب مشئمه‌اى»؟ (با چه سرنوشت شوم و دردناكى) وَ اصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما اصْحابُ الْمَشْئَمَةِ

«ميمنه» از مادّه «يمن» به معناى سعادت و خوشبختى است، بعضى نيز آن را از ماده «يمين» به معناى دست راست تفسير كرده‌اند، و مى‌گويند اينها همان كسانى هستند كه نامه اعمالشان به دست راستشان داده مى‌شود (درست است كه ماده «يمن» و «يمين» از يك ريشه است، ولى يكى به معناى بركت و سعادت و ديگرى به معنى دست راست است كه آن را مظهر بركت مى‌دانستند).

راغب در مفردات معتقد است كه ريشه اصلى همان مفهوم دست راست را دارد و از آنجا كه خير و بركت را با كارهايى كه به وسيله دست راست انجام مى‌گرفت مى‌دانستند اين واژه به معناى خير و بركت نيز آمده است.

نقطه مقابل آن «مشئمه» از ماده شوم است، و به گفته مقاييس اللّغه معناى اصلى آن همان دست چپ

است، ولى از آنجا كه دست چپ و كارهايى كه با آن انجام مى‌شود را اشاره‌اى به تيره بختى و ناميمونى مى‌دانستند كلمه شوم در اين معنا به كار رفته است و به اين ترتيب «اصحاب الميمنه» و «اصحاب المشئمه» در اصل به همان معناى صاحبان دست راست و دست چپ است، كه نامه اعمالشان به دست راست يا چپ آنها داده مى‌شود، و تفسير آن به گروه «خوشبخت و سعادتمند» و گروه «بدبخت و تيره روز» معناى دوّم محسوب مى‌شود.

فخررازى در تفسير خود «اصحاب الميمنه» را به اصحاب جنّت و بهشت تفسير كرده مى‌گويد: اين يا به خاطر آن است كه نامه اعمالشان به دست راستشان است يا از جهت اين است كه از دست راست آنها در عرصه محشر نورى ساطع مى‌شود همان‌گونه كه قرآن مى‌گويد: يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ ايْديِهمْ و بِايْمانِهِمْ (حديد- 12) و يا به خاطر آن است كه دست راست دليل بر خير و نيكى است و عرب مرغانى را كه از طرف راست آنها حركت مى‌كردند به فال نيك، و آنهايى را كه از طرف چپ پرواز مى‌كردند به فال بد مى‌گرفتند.⁽¹⁾

جمله ما اصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ ما اصْحابُ الْمَشْئَمَةِ كه به صورت «استفهاميه» آمده اشاره به مقام بسيار بلند گروه اوّل و مقام بسيار پايين گروه دوّم است، گويى علو مقام و كثر بركات گروه اوّل به قدرى است كه از دسترس فكر انسان بيرون است و اين تعبير كنايه لطيفى از همين معنا مى‌باشد، به عكس تعبير دوّم كه كنايه از شدت انحطاط مى‌باشد.

البته در اين آيات سخنى از نامه عمل به ميان نيامده ولى با توجه به ساير آيات قرآن كه اين دو واژه را در مورد نامه‌هاى اعمال به كار برده تفسير فوق مناسب به نظر مى‌رسد.

در چهارمين آيه كه ادامه آيات فوق در همين سوره واقعه است مى‌فرمايد: «و اصحاب يمين (صاحبان دست راست) چه اصحاب يمينى؟ آنها در سايه‌هاى (فرح بخش) درختان سدر بى‌خار قرار دارند» وَ اصْحابُ الْيَميْنِ ما اصْحابُ الْيَمينِ- فى سِدْرٍ مَخْضُودٍ

سپس در چند آيه بعد مى‌افزايد: «و اصحاب شمال (صاحبان دست چپ) چه اصحاب شمالى؟-

آنها در ميان بادهاى كشنده و آب‌هاى سوزان هستند» وَ اصْحابُ الشِّمالِ ما اصْحابُ الشِّمالِ فى سَمُومٍ وَ حَميمٍ

در تفسير اين آيات، بسيارى از مفسّران همان معانى ذكر شده در تفسير آيات قبل را برگزيده‌اند، گاه گفته‌اند منظور كسانى هستند كه نامه اعمالشان به دست راست يا به دست چپ آنها داده مى‌شود، و گاه آنها را صاحبان يمن و بركت و خوشبختى يا صاحبان تيره روزى و بدبختى، و گاه به معناى كسانى كه از سمت راست به سوى بهشت يا از سمت چپ به سوى جهنم مى‌روند و يا نور آنها در سمت راستشان به حركت در مى‌آيد دانسته‌اند.⁽¹⁾

نامه عمل ما در برابر چشم همگان!

در پانزدهمين و آخرين آيه به تعبير تازه‌اى در زمينه نامه اعمال برخورد مى‌كنيم كه بسيار گوياست مى‌فرمايد: «در آن هنگام كه نامه‌هاى اعمال گشوده شود .... در آن موقع هركس مى‌داند چه چيزى را آماده كرده است»؟! وَ اذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ ... عَلِمَتْ نَفْسٌ ما احْضَرَتْ

«نُشِرَتْ» از ماده «نشر» به معناى گستردن و باز كردن است اين تعبير در مورد نامه عمل يا به خاطر آن است كه به هنگام مرگ پيچيده مى‌شود و در قيامت به هنگام حساب گشوده خواهد شد، مانند پرونده‌هايى كه با ختم بازپرسى بسته مى‌شود، و سپس در دادگاه باز مى‌شود و يا به خاطر آن است كه همه آنها نزد خداوند جمع است و در قيامت در ميان صاحبانش منتشر و تقسيم مى‌شود.

هريك از مفسّران يكى از اين معانى را برگزيده و بعضى دو احتمال را با هم ذكر كرده‌اند اما تفسير اوّل مناسب‌تر به نظر مى‌رسد.

به هر حال نامه‌هاى اعمال چنان گسترده خواهد شد كه نه تنها صاحبان آنها از آن آگاهى مى‌يابند و اعمال فراموش شده را به خاطر مى‌آورند، بلكه اهل محشر نيز از آن مطلع و آگاه مى‌شوند، و اين خود يكى از اسباب شادى و آرامش نيكو كاران و ناراحتى و عذاب بدكاران است.

آيه 13 سوره اسراء كه مى‌گويد: وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقيامَةِ كِتاباً يَلْقيهُ مَنْشُوراً (روز قيامت براى او نامه‌اى

بيرون مى‌آوريم كه آن را گسترده مى‌يابد» نيز گواه اين معناست.

از مجموع آنچه در آيات فوق آمد به خوبى استفاده مى‌شود كه علاوه بر آگاهى و احاطه علمى خداوند نسبت به اعمال انسان‌ها، و گواهى اعضاء بدن، و ساير شهود، روز قيامت، اعمال او در نامه‌اى ثبت است.

اين كار به وسيله رسولان و فرشتگان الهى انجام مى‌گيرد.

روز قيامت كه نامه‌هاى اعمال بدكاران در دست چپ و نيكوكاران در دست راست آنهاست به سخن درمى‌آيد و همه گفتنى‌ها را مى‌گويد.

نامه گشوده مى‌شود و اهل محشر از نيك و بد آن آگاه مى‌گردند.

صاحبان اعمال نيك با شادى و افتخار همه را به مطالعه اعمالشان دعوت مى‌كنند و بدكاران از شدت ترس و وحشت و رسوايى فريادشان بلند مى‌شود.

در اين تعبيرات «نكات تربيتى زيادى» نهفته است كه در بخش توضيحات خواهد آمد.

توضيحات:

1- نامه اعمال در روايات اسلامى

موضوع «نامه عمل» يا «صحيفه اعمال» بازتاب گسترده‌اى در روايات اسلامى دارد كه قسمتى از اين روايات بعنوان تفسير آيات گذشته آمده است و قسمتى نيز مستقل از آنهاست كه به عنوان نمونه به چند حديث آموزنده كه هر كدام نكته مهمى را در بر دارد اشاره مى‌كنيم:

1- در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: اذا كانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ دُفِعَ الَى الْانسانِ كِتابُهُ، ثُمَّ قيلَ لَهُ اقْرَأْ قلتُ: فَيَعْرفُ ما فيهِ؟ فَقالَ: انَّ اللَّهَ يُذْكِّرُهُ فَما مِنْ لَحْظَةٍ وَ لا كَلِمَةٍ وَ لا نَقْلِ قَدَمٍ، وَ لا شَى‌ءٍ فَعَلَهُ الّا ذَكَرَهُ كَأَنَّهُ فَعَلَهُ تِلْكَ السّاعَةِ! فَلِذلِكَ قالُوا يا وَيْلَتَنا ما لِهذا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبيرَةً الّا احْصاها؟!: «هنگامى كه قيامت برپا شود نامه عمل انسان را به دست او مى‌دهند، سپس به او گفته مى‌شود بخوان!- راوى مى‌گويد: من

عرض كردم آيا آنچه را در آن است مى‌شناسد- فرمود: خداوند به او يادآورى مى‌كند، هيچ چشم بر هم زدن، سخن گفتن، و برداشتن گام و نه چيز ديگرى كه او انجام داده وجود ندارد مگر اينكه آنها را به خاطر مى‌آورد، گويى در همان ساعات انجام داده است و لذا مى‌گويند اى واى بر ما! اين چه كتابى است كه هيچ كار بزرگ و كوچكى نيست مگر آنكه آن را شمارش و ثبت نموده است؟!

2- در يكى از خطبه‌هاى نهج‌البلاغه مى‌خوانيم كه امام امير المؤمنين عليه السلام فرمود: وَنَسْتَغْفِرُهُ مِمّا احاطَ بِهِ عِلْمُهُ، وَ احْصاهُ كِتابُهُ، عِلْمٌ غَيْرُ قاصِرٍ، و كِتابٌ غَيْرُ مُغادِرٍ: «من از خدا مغفرت مى‌طلبم از آنچه علمش به آن احاطه دارد، و كتابش (نامه اعمال بندگان) آن را احصا كرده، علمى كه قصورى در آن نيست، و كتاب و نامه‌اى كه چيزى را فرو گذار نكرده است».⁽¹⁾

3- در حديثى از امام باقر عليه السلام چنين آمده است: وَلَيْسَتْ تَشْهَدُ الْجَوارِحُ عَلَى مُؤْمِنٍ، انّما تَشْهَدُ عَلَى مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ، فَامَّا الْمُؤْمِنُ فَيُؤْتى كِتابُهُ بِيَمينِهِ: «اعضاى مؤمن بر ضد او شهادت نمى‌دهند، اين شهادت مخصوص كسانى است كه مستحق عذابند، اما مؤمن نامه اعمالش را به دست راست او مى‌دهند».⁽²⁾

4- در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: «خداوند متعال هنگامى كه مى‌خواهد به حساب مؤمن رسيدگى كند نامه عملش را به دست او مى‌دهد، و او را حسابرس خود مى‌سازد و مى‌فرمايد: بنده من! آيا فلان كار و فلان كار را انجام داده‌اى؟ عرض مى‌كند: پروردگارا! آرى، من انجام داده‌ام، مى‌فرمايد: من تو را بخشيدم و آن گناهت را (به خاطر حسنات فراوانى كه انجام دادى) مبدل به حسنات كردم (در اين هنگام او عارى از هرگناه در ميان مردم ظاهر مى‌شود) مردم مى‌گويند: سبحان اللَّه! آيا اين بنده حتى يك گناه نداشته؟ و اين همان است كه خداوند در قرآن فرموده: فَامّا مَنْ اوتِىَ كِتابَهُ بِيَمينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسيراً وَ يَنْقَلِبُ الى اهْلِهِ مَسْرُوراً: «اما آنها كه نامه اعمالشان به دست راستشان سپرده شده، حساب آسانى خواهد داشت، سپس خوشحال به سوى خانواده خود (در بهشت) مى‌روند».⁽³⁾

5- در سنن «ترمذى» از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم چنين نقل شده است كه فرمود: يُعْرَضُ النّاسُ يَوْمَ الْقِيامَةِ

ثَلاثُ عَرْضاتٍ: فَامّا عَرْضَتانِ فَجِدالٌ وَ مَعاذيرٌ، وَ امَّا الْعَرْضَةُ الثّالِثَةُ فَعِنْدَ ذلِكَ تَطِيْرُ الصُّحُفُ فى الْايْدى فَآخِذٌ بِيَمينِهِ، وَ آخِذٌ بِيَمينِهِ، وَ آخِذٌ بِشِمالِهِ: «مردم در روز قيامت سه بار (به پيشگاه خداوند يا دادگاه او) عرضه مى‌شوند: اما در دو عرضه اوّل و دوّم جدال و عذر خواهى‌هاست (گاه كوشش مى‌كنند گناهان خود را متوجه ديگرى سازند، و گاه در مقام بيان عذر مى‌آيند) و اما در عرضه سوّم نامه‌هاى اعمال پرواز مى‌كند، و در دست‌ها قرار مى‌گيرد، گروهى به دست راست و گروهى به دست چپ».⁽¹⁾

از اين تعبير ضمناً معناى «تطاير كتب» كه در عبارات مختلفى آمده است معلوم مى‌شود، و آن اينكه نامه‌هاى اعمال از محل اصلى (نزد عرش خدايا عليين و سجين و ... كه مركز جمع‌آورى آنهاست) حركت مى‌كنند، و در دست صاحبانشان قرار مى‌گيرند، اين تعبير به خوبى نشان مى‌دهد كه نامه اعمال صفحه روح انسانى نيست، بلكه آثارى است كه در بيرون وجود او ثبت شده است (دقت كنيد).

2- ماهيت نامه عمل چيست؟

بى شك نامه اعمال در قيامت چيزى مانند ورق‌هاى كاغذ و دفتر و كتاب معمولى نيست، بلكه نقوشى است گويا، غير قابل انكار، كه هيچكس را يارى نفى آن نمى‌باشد، شاهد اين سخن اينكه اگر به شكل دفتر و اوراق معمولى باشد هزاران برگ لازم است كه اعمال يك عمر را در آن بنويسند و چنين كتابى براى همه به آسانى قابل مطالعه نيست، و نمى‌تواند مايه رسوايى بدكاران و افتخار نيكوكاران گردد، در جايى از آيات و روايات به خوبى استفاده مى‌شود كه اعمال آدمى در آن چنان ثبت است كه با يك گناه مى‌توان بر آن واقف شد!

از اين گذشته خطوط و نقوش معمولى چنان نيست كه قابل انكار نباشد، در حالى كه از آيات و روايات به خوبى بر مى‌آيد كه خطوط اين كتاب قابل انكار نيست، سندى است زنده و روشن براى هركس، و حتى براى صاحبان آن.

در اينجا چند تفسير مختلف براى نامه عمل وجود دارد كه بايد دقيقاً مورد بررسى قرار گيرد:

1- بعضى در تفسير آن گفته‌اند: هِىَ بِعَيْنِها نَفْسُهُ الَّتى رَسَخَتْ فيها آثارُ اعْمالِهِ بِحَيْثُ انْتَقَشَتْ بِها: «آن عيناً همان روح آدمى است كه آثار اعمالش در آن راسخ شده به گونه‌اى كه با آن نقش گرفته»!⁽²⁾

مطابق اين تفسير كه در كلمات مرحوم فيض كاشانى آمده «نامه اعمال» كنايه از روح آدمى است كه آثار اعمالش در آن نقش مى‌بندد.

روشن است اين معنا كنايى با ظواهر آيات قرآن سازگار نيست، چرا كه قرآن مى‌گويد نامه اعمال نيكان به دست راستشان و بدان به دست چپشان يا پشت سرشان داده مى‌شود، و اين تعبير با تفسير مزبور نمى‌سازد، مگر اينكه تعبير به «يمين» و «شمال» و ساير تعبيرات آيات و روايات را در اين زمينه نيز بر معناى كنايى حمل كنيم و اين خلاف ظاهرها، بدون دليل جائز نيست. بعلاوه چنانكه قبلًا گفتيم اين تفسير با مسأله «تطاير كتب» هرگز سازگار نمى‌باشد.

2- مرحوم علامه طباطبايى در الميزان تعبير ديگرى دارد و با استفاده از آيه 30 سوره آل عمران يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ: «روزى كه هر انسانى اعمال نيك و بد خود را حاضر مى‌بيند ...» مى‌گويد: «نامه اعمال حقايق اعمال انسانى را در بر دارد، و مانند خطوط و نقوش معمولى در كتاب‌هاى دنيا نيست، آن نفس اعمال انسانى است كه خداوند آدمى را آشكارا بر آن آگاه مى‌كند، و هيچ دليلى بهتر از مشاهده نيست، اين كتاب در دنيا از درك انسان پنهان است، و حجاب غفلت روى آن را پوشانده، روز قيامت خداوند آن را مى‌گشايد، و پرده‌هاى غفلت را كنار مى‌زند، و انسان را از آن با خبر مى‌سازد».⁽¹⁾

اين معنا نيز با آنچه درباره فرشتگان نويسنده نامه اعمال و ساير ويژگى‌ها كه در آيات و روايات آمده هماهنگ نيست چرا كه منظور از حقايق اعمال، ظاهراً همان آثارى است كه در درون جان انسان باقى مى‌گذارد و همان ايرادى كه بر كلام مرحوم فيض كاشانى بود بر آن نيز وارد مى‌شود.

نويسنده «روح المعانى» همين تفسير را با شرح مبسوطى ذكر كرده، سپس اعتراف مى‌كند كه با ظواهر آيات قرآن سازگار نيست.⁽²⁾

ممكن است گفته شود اعمال انسان همان‌گونه كه در درون جان او اثر مى‌گذارد در عالم بيرون، در فضا و هواى اطراف، در زمينى كه بر آن زندگى مى‌كند و در همه چيز اثر دارد، گويى بر آنها نقش مى‌بندد،

نقوش طبيعى و غير قابل آنكار، نقوشى كه به وسيله قوا و نيروهاى عالم هستى و فرشتگان در دل اين موجودات ثبت مى‌شود، و در قيامت پرده از آن برداشته مى‌شود، و آشكار مى‌گردد، اين آثار از تمام محيط بيرون جمع‌آورى مى‌شود، و فشرده مى‌گردد، و به دست هركس داده مى‌شود و با يك نگاه در آن حال هركس معلوم است.

مسلماً اين آثار در دنيا براى ما محسوس و قابل درك نيست، امّا بى شك آنها وجود دارند، و روزى كه در آن ديد تازه‌اى پيدا مى‌كنيم همه اينها را مى‌بينيم، و مى‌خوانيم و تصديق مى‌كنيم.

دانشمندان امروز با مطالعه فسيل‌ها و سنگواره‌هايى كه از جانداران ميليون‌ها سال قبل باقيمانده نه تنها شك آنها را ترسيم مى‌كنند، بلكه از بسيارى از حقايق زندگى آنها آگاه مى‌شوند.

مسلماً «فسيل و سنگواره» خود حيوان نيست، بلكه آثارى است كه از خود در لابلاى قشرهاى زمين باقى گذارده‌اند.

در واقع سنگ‌هاى زمين نامه اعمال و اشكال آن حيوانات است، اما با خطوطى نگاشته شده كه براى هيچ‌كس قابل انكار نيست.

نمى‌گوييم نامه عمل در قيامت اين گونه است چرا كه بارها گفته‌ايم ما از قيامت و مسائل مربوط به معاد تنها شبحى مى‌بينيم، ولى از پاره‌اى جهات، «اثر طبيعى بودن» مى‌تواند همانند آن باشد.

قابل توجه اينكه در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه در تفسير آيه 14 سوره اسراء فرمود:

يَذْكُرُ الْعَبْدُ جَميعَ ما عَمِلَ وَ ما كُتبِبَ عَلَيْهِ، حَتّى كَأنَّهُ فَعَلَهُ تِلْكَ السّاعَةَ، فَلِذلِكَ قالُوا يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغيرَةً وَ لا كَبيرَةً الّا احْصاها: «انسان با قرائت نامه اعمال خود تمام آنچه را انجام داده است به خاطر مى‌آورد گويى همه را در همان ساعت انجام داده، لذا مى‌گويند: اى واى بر ما اين چه كتابى است كه هيچ عمل بزرگ و كوچكى نيست مرگ اينكه آن را احصاء كرده است».⁽¹⁾

3- بعضى نيز احتمال داده‌اند كه نامه اعمال «ضمير باطن» يا وجدان مخفى انسان است، در روانشناسى امروز به ثبوت رسيده كه اعمال انسانى در وجدان يا شعور ناآگاه او اثر مى‌گذارد.

اين تعبير بى‌شباهت به تعبير فيض كاشانى و ديگر مفسرانى كه قبلًا گفته شد نيست، و در واقع تعبير نوينى است از همان معناى قديمى.

تا اينجا چهار تفسير براى نامه عمل ذكر شد كه از همه مناسب‌تر تفسير سوّم است.

به هر حال يا بايد بگوييم چون مسأله نامه اعمال در قرآن مجيد در آيات مختلف و در روايات فراوانى

وارد شده است ما بايد به آن ايمان داشته باشيم هرچند مفهوم و محتواى آن را تفصيلًا ندانيم، همان‌گونه كه در مسائل ديگرى از امور مربوط به آخرت با چنين وضعى روبه‌رو هستيم، يا اينكه نام اعمال همان مجموعه آثارى است كه عمل ما در بيرون وجود ما مى‌گذارد و در قيامت به فرمان الهى جمع‌آورى شده و در اختيار ما قرار مى‌گيرد، به تعبير ديگر مجموعه آثار تكوينى است كه مى‌توان آن را از جهاتى تشبيه به فيلم‌ها و نوارهاى ضبط صوت يا فسيل‌هاى حيوانات كرد، نمى‌گوييم عيناً چنين است، بلكه مى‌گوييم از جهاتى شبيه به آن است (دقت كنيد).

3- فلسفه نامه اعمال

بدون شك بيان گسترده و شرح نامه اعمال در آيات قرآنى و روايات مخصوصاً با توجه به اينكه تمام جزئيات اعمال و سخنان و نيات در آن ثبت مى‌شود در درجه اوّل به منظور آثار تربيتى آن است و كراراً گفته‌ايم قرآن شرح تمام معارف واقعى را وسيله‌اى براى تهذيب نفوس، و تكامل ارواح، و تقويت مبانى اخلاق و تقوى، قرار داده، و به انسان‌ها هشدار مى‌دهد كه مراقب گفتار و رفتار خويش باشند كه همه چيز ثبت مى‌شود و يكجا در قيامت بى كم و كاست ارائه داده خواهد شد.

درست است كه احاطه علمى پروردگار ما فوق همه اينهاست و كسى كه ايمان كامل به احاطه علمى خداوند و حضور وجودى او در همه‌جا و هر زمان دارد، نيازى به نامه اعمال ندارد، ولى در غالب مردم، توجه به اين حقيقت مى‌تواند منشأ آثار فراوانى باشد.

كسى كه مى‌داند دائماً نوار ضبط صوتى همراه اوست و يك دستگاه كاملًا مجهز فيلمبردارى مى‌كند، و سرانجام تمام اين فيلم‌ها، و آن نوارها، به صورت پرونده زنده و گويا و غير قابل انكارى در يك دادگاه عدل بزرگ مطرح مى‌شود، به طور يقين چنين انسانى كاملًا مراقب اعمال و رفتار و گفتار خويش خواهد بود، و تقواى نيرومندى بر درون و برون وجود او حاكم مى‌شود.

ايمان به مسأله نامه عمل كه هر صغير و كبير در آن مستطر است و فرشتگانى كه شب و روز با انسانند و مأمور ثبت و ضبط اين اعمالند، و ايمان به اين حقيقت كه در صحنه محشر نامه اعمال در برابر ديده همگان گشوده مى‌شود و تمام گناهان مستور در آن نمايان مى‌گردد و مايه رسوايى در ميان دوست و

دشمن است عامل باز دارنده عجيبى از گناهان است.

به عكس نامه اعمال نيكوكاران سبب آبرو و اعتبار و افتخار آنها مى‌گردد، حتى از آنچه در مثال نوار و فيلم گفته شد برتر و بالاتر و موثرتر است و اين انگيزه مهمى بر اعمال نيك خواهد بود، منتها گاه ايمان‌ها ضعيف است، و گاه حجاب غفلت مايه دورى انسان از اين حقايق مهم مى‌گردد، و گرنه ايمان به اين اصل قرآنى براى تربيت هر انسانى كافى است.

و لذا در ضمن بعضى از دعاها (كه مسلماً همه آنها نيز درس‌هايى براى تربيت انسان‌ها هستند) روى اين معنا تكيه شده است، چنانكه در دعاى معروف كميل مى‌خوانيم: وَكُلُّ سَيّئَةٍ امَرْتَ بِاثْباتِها الْكِرامَ الكاتِبينَ، الَّذينَ وَ كَّلْتَهُمْ بِحِفْظِ ما يَكُونُ مِنَّى، وَ جَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلىَّ مَعَ جَوارِحى، وَ كُنْتَ انْتَ الرَّقيبَ عَلَىَّ مِنْ وَرائِهمْ، وَ الشّاهِدَ لِما خَفِىَ عَنْهُمْ: «خداوندا! تمام گناهانى را كه به نويسندگان بزرگوار (از فرشتگان) دستور داده‌اى آنها را ثبت كنند بر من ببخش، همان فرشتگانى كه مأمورشان ساخته‌اى آنچه از من سر مى‌زند ضبط كنند، و آنها را علاوه بر اعضاى تنم شهود بر من قرار دادى، و در ماوراى آنها خودت مراقب من بوده‌اى، و گواه منى بر آنچه از آنها پنهان مانده است.

اين بحث را با حديث پر معنايى از امام صادق عليه السلام پايان مى‌دهيم:

در احتجاج طبرسى آمده است «مردى از امام صادق عليه السلام پرسيد علت وجود ملائكه مامور ثبت اعمال نيك و بد چيست؟ با اينكه مى‌دانيم خداوند «عالم السّر و الخفيات و ما هو اخفى» است و هر چيزى را كه مخفى‌تر از آن وجود ندارد مى‌داند؟!

امام عليه السلام در پاسخ فرمود: اسْتَعْبَدَهُم بِذلِكَ وَجَعَلَهُمْ شُهُوداً عَلى خَلْقِهِ لِيَكُونَ الْعِبادُ بِمُلازَمَتِهِمْ ايّاهُمْ اشَدَّ عَلى طاعَةِ للَّهِ مُواظَبَةً، وَ عَنْ مَعتصيَتِهِ اشَدَّ انْقِباضاً، وَكُمْ مِنْ عَبْدٍ يَهِمُّ بِمَعْصيَةٍ فَذَكَرَ مَكانَهُما فَارْعوى و كَفَّ، فَيَقُول رَبِّى يُرانى، و حَفَظَتى عَلىَّ بِذالِكَ تَشْهَدا!:

«خداوند اين فرشتگان را مأمور عبادت خود ساخته، و آنها را شهود بر بندگانش قرار داده، تا بندگان به خاطر ملازمت آنان بيشتر مواظب اطاعت الهى باشند، و از معصيت او بيشتر اجتناب كنند، و چه بسيار بندگانى كه تصميم بر گناه مى‌گيرند سپس به ياد اين دو فرشته مى‌افتند و خوددارى مى‌كنند و مى‌گويند: پروردگار ما، ما را مى‌بيند و فرشتگان حافظ اعمال نيز گواهى مى‌دهند».

4- اقسام نامه‌هاى عمل

همان‌گونه كه قبلًا نيز اشاره شد از آيات قرآن مجيد به خوبى استفاده مى‌شود كه براى هر انسانى سه نوع كتاب يا نامه عمل وجود دارد: نخست: كتابى است كه براى هر انسانى جداگانه موجود است و تمام جزئيات اعمال او در آن منعكس است و همان است كه گاه به دست راست و گاه به دست چپ داده مى‌شود، اين معنا در تعدادى از آيات مورد بحث منعكس مى‌باشد از جمله: آيه 13 سوره اسراء وَ كُلَّ انْسانٍ الْزَمناهُ طائرَهُ فى عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقيه مَنْشوُراً اقْرَأْ كِتابَكَ كفَى بِنَفسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسيباً

تعبير «كُلَّ انْسانٍ» (هر انسانى) و همچنين «كِتابَكَ» (نامه اعمال خودت) اشارات روشنى به اين نامه اعمال اختصاصى است، جمله هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَه و جمله يا لَيْتَنى لَمْ اوتَ كِتابِيَه (در سوره حاقه آيات 19 و 25 كه مى‌گويد: (بياييد ناه اعمال مرا بخوانيد) يا مى‌گويد: (اى كاش نامه اعمال من به دست من سپرده نمى‌شد) اشارات ديگرى در همين زمينه است.

دوم: نامه اعمال امت‌هاست كه مجموعه اعمال يك امّت در آن جمع است، چنانكه در آيه 28 سوره جاثيه مى‌خوانيم: كُلُّ امّةٍ تُدْعى الى كِتابِها «هر امتى به سوى نامه اعمالش فرا خوانده مى‌شود».

تعبير به «كتاب» به صورت مفرد نه جمع، آن هم براى يك امّت شاهد مقصود ماست.

سوم: كتاب واحدى است كه اعمال همه امت‌ها و تمام اوّلين و آخرين در آن ثبت است، و در حقيقت به منزله دفتر كل همگانى و مركزى محسوب مى‌شود، در آيه 49 سوره كهف به اين نامه عمل اشاره شده، مى‌فرمايد: وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرى الْمُجْرِمينَ مُشْفِقينَ مِمّا فيهِ «كتاب در آنجا گذارده مى‌شود، و مى‌بينى كه همه گناهكاران از آنچه در آن است ترسانند»!

و از اين روشن‌تر آيه 12 سوره يس است كه بعد از ذكر احياء مردگان و بيان نوشتن اعمال و آثار آنها از سوى خداوند، مى‌افزايد: وَ كُلَّ شَى‌ءٍ احْصَيْناهُ في امامٍ مُبينٍ (ما همه چيز را در «كتاب آشكارا» احصاءِ كرديم) زيرا ذكر «كتاب» به صورت نكره كه به معناى مفرد است آن هم براى ثبت همه چيز دليل بر جمع اعمال تمام خلايق بلكه همه اشياء در يك كتاب است.

مرحوم علّامه طباطبايى در تفسير «الميزان» نيز اشاره به اين سه نوع نامه اعمال فرموده، هرچند آياتى

كه مورد استشهاد ايشان است با آنچه در بالا آورديم در بعضى قسمت‌ها متفاوت است.⁽¹⁾

ناگفته نماند كه از آيات سوره مطففين (آيه 7 و 18) ممكن است استفاده شود كه «ابْرارْ» و «فُجّارْ» «نيكان» و «بدان» نيز هريك كتابى مخصوص به خود دارند انَّ كِتابَ الْفُجّارِ لَفي سِجِّينٍ ... انَّ كِتابَ الْابْرارِ لَفى عِلِّيِّينَ و اين نوع چهارمى از نامه‌هاى اعمال محسوب مى‌شود.

به هر حال واضح است كه منافاتى در ميان اين كتاب‌ها نيست، و هيچ مانعى ندارد كه يك «عمل» را براى محكم كارى و تأكيد در كتاب‌ها و دفترهاى متعدد ثبت كنند، مردم در زندگى دنياى خود نيز گاه چنين كارهايى را انجام مى‌دهند.

و در هر صورت اينها همه تأكيدى است براى اين حقيقت كه انسان كاملًا بيدار و هشيار باشد، و بداند اعمال او نه در يك جا كه در چندين جا ثبت و ضبط مى‌شود و امكان ندارد كارى از او سر زند و روز قيامت حساب نشود، و تازه در ماوراى همه اينها علم و آگاهى پروردگار است.

5- ويژگى‌هاى نامه اعمال

از مجموع آيات و روايات گذاشته مشخصات زير براى نامه اعمال به دست مى‌آيد:

1- نامه اعمال كارنامه تمامى عمر انسان است، و هيچ چيز را فرو گذار نمى‌كند.

2- نامه اعمال چنان گويا و زنده است كه جايى براى كمترين انكار يا شك و ترديد باقى نمى‌گذارد، و هركس مى‌تواند با مشاهده آن قضاوت كند، حتى خود مجرمان درباره خودشان!

3- نويسندگان نامه اعمال دو فرشته‌اند كه به خاطر تعبيرات قرآن «رقيب» و «عتيد» نام گرفته‌اند، و چنانكه گفتيم از بعضى روايات استفاده مى‌شود كه فرشتگان روز و شب از هم جدا هستند، و هر كدام جاى خود را به ديگرى مى‌دهند، در بعضى از آيات قرآن نيز اشاره سربسته‌اى به اين معنا ديده مى‌شود.

4- از بعضى از روايات برمى‌آيد كه علاوه بر آنها فرشتگان ديگرى نيز مأموريت ثبت بعضى از اعمال خاص هستند، مثلًا در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: اذا كانَ يَوْمُ الْجُمْعَةِ كانَ عَلَى كُلِّ بابٍ مِنْ ابْوابِ الْمَسْجِدِ ملائِكَةٌ يَكْتُبُونَ الْاوَّلَ فَالْاوَّلَ، فَاذا جَلَسَ الْامامُ طَوَوْا الصُّحُفَ وَ جاؤُا يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَا:

«هنگامى كه روز جمعه مى‌شود بر هر درى از درهاى مسجد فرشتگانى مى‌نشينند كه نام اشخاص را يكى بعد از ديگرى به ترتيب مى‌نويسند، و هنگامى كه امام (بر منبر) مى‌نشيند (قبل از شروع خطبه‌ها) آنها نوشته‌هاى خود را جمع كرده و براى استماع ذكر خدا مى‌آيند»!.⁽¹⁾

5- از بعضى از روايات استفاده مى‌شود كه «حسنات» را فوراً مى‌نويسند اما «سيئات» را با يك مهلت خواهند نوشت (شايد از كار خود نادم شود و توبه كند).

اين بحث را با چند جمله پر معنا از دعاهاى معروف امام سجّاد على بن الحسين عليه السلام در «صحيفه سجاديه» پايان مى‌دهيم، و همه، در اين جمله‌ها با حضرتش همصدا مى‌شويم:

امام به پيشگاه خدا چنين عرضه مى‌دارد: الّلهُمَّ يَسِّرْ عَلَى الْكِرامِ الْكاتِبيْنَ مَؤُنَتَنا، وَ امْلَا لَنا مِنْ حَسَناتِنا صَحائِفَنا، وَ لا تُخْزِنا عِنْدَهُمْ بِسُوءِ اعْمالِنا⁽²⁾... فَصَلِّ عَلى مُحمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اجْعَلْ خِتامَ ما تُحْصِى عَلَيْنا كَتَبَهُ اعْمالِنا تَوْبَةً مَقْبُولَةً:⁽³⁾:

«پروردگارا! كار ما را بر فرشتگان بزرگوارى كه اعمالمان را مى‌نويسند آسان گردان، و نامه‌هاى اعمال ما را از حسنات ما پر نما، و ما را نزد آنها به خاطر اعمال بدمان رسوا مگردان ... خداوندا! بر محمد و آلش درود بفرست، و آخرين مطلبى را كه نويسندگان نامه اعمال ما مى‌نويسند توبه قبول شده‌اى قرار ده»!

4- تجسّم اعمال

اشاره

اشاره

آنها كه با آيات قرآن آشنا هستند به خوبى مى‌دانند كه در قرآن آيات فراوانى داريم كه ظاهر آن حاكى از «تجسم» يا «تجسّد» اعمال در قيامت است يعنى در آن روز عمل هركس، اعم از نيك و بد، در برابر او حاضر مى‌گردد، و مايه نشاط و سرور، يا شكنجه و عذاب، و سبب افتخار و آبرو و يا رسوايى و شرمسارى مى‌گردد.

آيا ممكن است اعمال آدمى باقى بماند، در حالى كه عبادت از مجموعه حركاتى است كه بعد از انجام محو و نابود مى‌گردد؟ و از اين گذشته آيا ممكن است «عمل» كه جزء عوارض وجود انسان است تبديل به ماده و جسم گردد، و به صورت مستقلى ظاهر شود؟

از آنجا كه بسيارى از مفسّران پاسخى براى اين دو سؤال نداشتند چاره‌اى جز اين نمى‌ديدند كه در تفسير اين گونه آيات قرآنى قائل به حذب و تقدير باشند، و بگويند منظور از «حضور عمل» يا «مشاهده اعمال» حضور و مشاهده جزاى عمل و ثواب و عقاب آن است.

ولى ما امروز فكر مى‌كنيم كه هيچ يك از دو ايراد فوق بدون پاسخ نيست، بنابراين دليلى نمى‌بينيم كه ظواهر اين آياتى را كه دلالت بر مجسم شدن اعمال آدمى دارد انكار كنيم.

و اتفاقاً محتواى اين آيات با توجه به معناى حقيقى آنها (نه معانى مجازى) بسيار جالب، پر معنا، نافذ و مؤثر و حل كننده بسيارى از مشكلات و سؤالات مربوط به عالم قيامت و عقاب آن است و از نظر تربيتى نيز فوق العاده مفيد و مؤثر است.

با اين اشاره كه شرح آن به خواست خدا بعداً خواهد آمد به سراغ قرآن مى‌رويم و به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- يَوْمَئذٍ يَصْدُرُ النّاسُ اشْتاتاً لِيُرَوا اعْمالَهُمْ- فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خيراً يَرَهُ- وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَراً يَرَهُ

(زلزال 6 و 7 و 8)

2- وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّك احَداً.

(كهف 49)

3- يَوْمَ تَجِدُ كَلُّ نَفسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ انَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ امَداً بَعيداً.

(آل‌عمران 30)

4- وَبَدا لَهُمْ سَيّئاتُ ما كَسَبُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزُوُنَ

(زمر 48)⁽¹⁾

5- سَيُطَوَّقُوْنَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ.

(آل‌عمران 180)

6- وَ اذَا الْجَحيمُ سُعِّرَتْ- وَ اذَا الْجَنَّةُ ازْلِفَتْ- عَلِمَتْ نَفْسٌ ما احْضَرَتْ

(تكوير 12 تا 14)

7- وَ لِكلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيهُمْ اعْمالَهُمْ وَ هُمْ لايُظْلَمُونَ.

(احقاف 19)

8- وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُوَ اعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ

(زمر 70)

9- وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ الَيْكُمْ وَ انْتُمْ لاتُظْلَمُونَ

(بقره 272)⁽²⁾

10- ثُمَّ تُوَفّى كُلٌّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ

(بقره 281، آل‌عمران 161)

11- يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها في نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لِا نْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ

(توبه 35)⁽³⁾

12- انَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

(طور 16، تحريم 7)⁽¹⁾

ترجمه:

1- در آن روز مردم به صورت گروه‌هاى مختلف از قبرها خارج مى‌شوند تا اعمالشان به آنها نشان داده شود- پس هركس به اندازه سنگينى ذره‌اى كار خير انجام داده آن را مى‌بيند، و هركس به اندازه ذره‌اى كار بد كرده آن را مى‌بيند.

2- و همه اعمال خود را حاضر مى‌بينند و پروردگارت به احدى ظلم نمى‌كند.

3- روزى كه هركس آنچه را از كار نيك انجام داده حاضر مى‌بيند، و دوست دارد ميان او و آنچه از اعمال بد انجام داده فاصله زمانى زيادى باشد.

4- در آن روز اعمال بدى را كه انجام دادده‌اند براى آنها ظاهر مى‌شود، و آنچه را استهزاء مى‌كردند بر آنها واقع مى‌گردد.

5- ... به زودى در روز قيامت آنچه را درباره آن بخل ورزيدند همانند طوقى به گردن آنها مى‌افكنند!

6- در آن هنگام كه دوزخ شعله‌ور گردد و در آن هنگام كه بهشت نزديك شود، آرى در آن موقع هركس مى‌داند چه چيزى را آماده كرده است؟!

7- و براى هر كدام از آنان درجاتى است بر طبق اعمالى كه انجام داده‌اند، تا خداوند كارهاى آنها را بى‌كم و كاست به آنها تحويل دهد، و به آنها هيچ ستمى نخواهد شد!

8- و به هركس آنچه انجام داده است بى‌كم و كاست داده مى‌شود، و خدا نسبت به آنچه انجام مى‌دادند از همه آگاه‌تر است.

9- ... و آنچه را از اموال انفاق مى‌كنيد براى خودتان است (ولى) جز براى رضاى خدا انفاق نكنيد، و آنچه از اموال انفاق مى‌كنيد به شما داده مى‌شود و به شما ستم نخواهد شد.

10- و سپس به هركس آنچه را انجام داده باز پس داده مى‌شود.

11- در آن روز كه آن طلا و نقره را در آتش جهنم گداخته كرده و با آن پيشانى و پهلوها و پشت‌هايشان را داغ مى‌كنند (و به آنها مى‌گويند) كه اين همان چيزى است كه براى خود گنجينه ساختيد! پس بچشيد چيزى را كه براى خود اندوختيد!

12- ... تنها به اعمالتان جزا داده مى‌شويد.

تفسير و جمع‌بندى

آن روز هم اعمال خود را مى‌بينند!

در نخستين آيه كه در آخر سوره زلزال آمده است سه بار به مسأله تجسم اعمال اشاره شده، مى‌فرمايد: «در آن روز مردم به صورت گروه‌هاى مختلف از قبرها خارج مى‌شوند تا اعمالشان به آنها نشان داده شود»!.

يَوْمئذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اشْتاتاً لِيُرَوْا اعْمالَهُمْ

سپس اضافه مى‌كند: «پس هركس به اندازه سنگينى ذرّه‌اى كار خير بجا آورده آنرا مى‌بيند».

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ

و باز در تعقيب آن مى‌افزايد: «و هركس به اندازه سنگينى ذرّه‌اى كار بد كرده آن را مى‌بيند».

وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ

«اشْتاتْ» جمع «شتّ» (بر وزن شطّ) به معناى متفرق و پراكنده است ⁽¹⁾و پراكندگى صفوف مردم در آن روز ممكن است به واسطه اين باشد كه هر امتى با امامشان وارد محشر مى‌شوند، يا صفوف بدكاران و نيكو كاران، عالمان و متعلمان، شهيدان و غير شهيدان، هر كدام جداگانه است.

«مِثْقالْ» به معناى سنگينى و «ذرَّه» به معناى اجزاء بسيار كوچك است، لذا گاه به ذرات گرد و غبار و گاه به مورچه‌هاى كوچك تفسير شده است.

ظاهر اين آيات به خوبى نشان مى‌دهد كه نفس اعمال نيك و بد در برابر صاحبان آنها در محشر ظاهر

مى‌شود، هرچند بسيارى از مفسّران بر اثر عدم پذيرش تجسّم اعمال به دلائلى كه در آغاز به آن اشاره شد در اينجا واژه «جزاء» در تقدير گرفته‌اند، منظور حضور و مشاهده جزاى اعمال است و گاه گفته‌اند كه «رؤيت» در اينجا به معناى علم و معرفت است كه همان مشاهده با چشم عقل است، و گاه گفته شده منظور مشاهده نامه اعمال است، و مسلم است كه اين سه تفسير هر سه بر خلاف ظاهر آيه مى‌باشد، زيرا تقدير گرفتن «جزاء» يا «صحائف» اعمال مخالف ظاهر آيه است، و رؤيت به معناى مشاهده با چشم است، و رؤيت به معناى علم و معرفت معمولًا دو مفعول مى‌گيرد، در حالى كه در اينجا يك مفعول بيشتر ندارد (دقت كنيد).

شايان توجه اينكه «ابن عباس» با اينكه از قديم‌ترين مفسّران اسلام است مسأله تجسّم اعمال را در اينجا پذيرفته، و در روايتى كه از او نقل شده مى‌گويد:

لَيْسَ مِنْ مُؤمِنٍ وَ لا كافِرٍ عَمِلَ خَيْراً اوْ شَرّاً الّا اراهُ اللَّهُ ايّاهُ، امَّا الْمُؤْمِنُ فَيَغْفِرُ لَهُ سَيِّئاتَهُ، وَ يُثيبُهُ بِحَسَناتِهِ و امَّا الْكافِرُ فَيَرُدُ حَسَناتَهُ تَحْسيراً لَهُ

«هيچ مؤمن و كافرى نيست كه عمل نيك يا بدى انجام داده مگر اينكه خدا عملش را به او نشان مى‌دهد، اما مؤمن سيئاتش را مى‌بخشد و حسناتش را ثواب مى‌دهد، و اما كافر حسناتش را رد مى‌كند تا گرفتار حسرت شود».⁽¹⁾

در احاديث معصومين عليهم السلام كه ناظر به تفسير آيات فوق است نيز تعبيراتى آمده كه گواه بر تجسّم اعمال است، مثلًا در حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

فَمَنْ كانَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ عَمِلَ فى هذِهِ الدُنْيَا مِثْقالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ وَجَدَهُ، وَ مَنْ كانَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ عَمِلَ فى هذِهِ الدُنْيا مِثْقالَ ذَرَّةٍ، مِنْ شَرٍّ وَجَدَهُ:

«هركس از مؤمنان در اين دنيا به اندازه سنگينى ذره‌اى كار نيك انجام دهد آن را مى‌يابد، و هر كدام از مؤمنين در اين دنيا به اندازه سنگينى ذره‌اى كار شر انجام داده باشد آن را مى‌يابد».⁽²⁾

در دوّمين آيه به تعبير ديگرى در اين زمينه برخورد مى‌كنيم، بعد از آنكه اشاره به نامه اعمال مى‌كند،

مى‌فرمايد: «آنها همه اعمال خود را حاضر مى‌بينند».

وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً.

بنابراين هرچه مى‌كشند از عمل خويش مى‌كشند «و پروردگار تو به هيچ كس ستم نمى‌كند».

وَ لا يَظْلِمُ رَبّكَ احَدَاً.

باز در اينجا جمعى از مفسّران كه مسأله تجسّم عمل براى آنها غير مقبول بوده گاه آيه را به معناى حضور نوشته‌هاى اعمال در نامه عمل تفسير كرده‌اند، و گاه به معناى حضور جزاى اعمال ولى بعضى، احتمال حضور نفس عمل را نيز داده‌اند.⁽¹⁾

به گفته مرحوم علّامه طباطبايى در الميزان ذيل آيه نيز مى‌تواند تأييدى بر اين مطلب باشد، چرا كه حضور خود عمل براى اثبات نفى ظلم از پروردگار بهتر و واضح‌تر است (دقت كنيد).

در سوّمين آيه همان تعبير با صراحت و عموميت بيشترى مطرح شده، زيرا در آيه قبل سخن از كافران و مجرمان بود، ولى در اينجا مى‌فرمايد: «روزى كه هركس آنچه را از كار نيك انجام داده حاضر مى‌بيند، و دوست مى‌دارد ميان او و آنچه از اعمال بد انجام داده فاصله زمانى زيادى باشد».

يَوْمَ تَجِدُ كُلٌ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوْءٍ تَوَدُّ لَوْ انَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ امَداً بَعيداً.

در تفسير اين آيه دو معنا ذكر شده: نخست اينكه هركس هر كار خوب و بدى انجام داده در آن روز حاضر مى‌بيند، دوم اينكه هركس هر كار خوبى كرده باشد حاضر مى‌بيند، و دوست دارد ميان او و كار بدش فاصله زيادى باشد (اين تفاوت مربوط به آن است كه در كجاى آيه وقف كنيم بعد از محضراً يا بعد از سؤء).⁽²⁾

ولى نتيجه در هر دو يكى است، چرا كه از معناى دوّم نيز استفاده مى‌شود كه اعمال سوء او نزد وى حاضر است هرچند آرزو مى‌كند با آن فاصله زيادى داشته باشد.

اين احتمال نيز از سوى بعضى از مفسّران داده شده است كه مجرمان دوست مى‌دارند بين آنها و بين آن روز فاصله زيادى باشد.⁽³⁾

قابل توجّه اين كه معمولًا انسان آرزو مى‌كند ميان او و امورى كه مورد تنفّر اوست فاصله مكانى

زيادى باشد در حالى كه «امد بعيد» كه در آيه آمده به معناى فاصله زمانى دور است، ممكن است اين تعبير به خاطر آن باشد كه در فاصله‌هاى مكانى احتمال حضور و تصادم بيشتر است اما در فاصله زمانى، احتمال برخورد به هيچ وجه ممكن نيست، مثلًا كسى كه در سال‌هاى جنگ‌هاى جهانى در منطقه دور دستى از صحنه جنگ بوده باز كم و بيش احساس نگرانى مى‌كرده، اما آنها كه فاصله زمانى زيادى با اين جنگ‌ها دارند طبيعى است كه هيچگونه احساس نگرانى نكنند.

بايد توجّه داشت كه «امَد» هميشه براى زمان مى‌آيد، و به گفته راغب در مفردات معناى آن با «ابد» نزديك است، با اين تفاوت كه «ابد» زمانى است كه هيچ حدّ محدودى ندارد، ولى «امد» داراى حدّ مجهولى است در آيه قبل سخن از حضور اعمال بود، و در اين آيه سخن از احضار اعمال است، يعنى مطلبى افزون‌تر در برابر دارد، طبق اين آيه خداوند به قدرت مطلقه‌اش تمام اعمال نيك و بد را احضار مى‌فرمايد، چه صاحبان اعمال بخواهند و چه نخواهند، و لذا بعضى از مفسّران گفته‌اند اين تعبير از تعبير آيه پيشين هول‌انگيزتر است.

در چهارمين آيه باز با تعبير تازه‌اى در اين زمينه روبه‌رو مى‌شويم مى‌فرمايد:

«در آن روز اعمال بدى را كه انجام داده‌اند براى آنان آشكار مى‌شود».

وَ بَدالَهُمْ سَئَّاتُ ما كَسَبُوا.

و عذاب و كيفر الهى «و آنچه را مسخره مى‌كردند (از مسائل مربوط به قيامت و عذاب و كيفر الهى) بر آنها واقع مى‌شود».

وَ حاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزؤُنَ

«بَدا» از ماده «بَدْو» به معناى آشكار شدن كامل است و «باديه» را از اين جهت «باديه» گفته‌اند كه سرزمينى است آشكار بر خلاف شهرها با آن خانه‌ها و كوچه‌هاى پر پيچ و خم كه معمولًا در گذشته در درون ديوارهاى بلندى بنام «سور بلد» پنهان بودند.

«سَئَّاتُ ما كَسَبُوا» به معناى اعمال سوء است، ولى بعضى آن را به معناى كيفرهاى اين اعمال تفسير كرده‌اند، يا اينكه واژه جزا را در تقدير گرفته‌اند، ولى ظاهر آيه اين است كه اعمال سوء آنها در آن روز به

وضوح آشكار مى‌شود، زيرا «سيئات» جمع «سيئه» به معناى «عمل بد» است نه به معناى «بدى عمل» (دقت كنيد).

اين تعبير ممكن است اشاره به آن باشد كه بسيارى از اعمال سوء در اين عالم چهره واقعى خود را مخفى مى‌دارد، مانند اعمال ريايى كه براى غير خدا انجام شده است، ولى در آن روز كه روز بروز و ظهور است چهره واقعى تمام اعمال آشكار مى‌گردد، چنانكه در حديثى از پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه در تفسير اين آيه فرمود: هِيَ الاعْمالُ حَسَبُوها حَسَناتٍ فَوَجَدُوها فى كَفَّةِ السَّيِّئاتِ!: «اين همان اعمالى است كه آن را حسنه مى‌پنداشتند در آن روز آن را در ترازوى عمل در كفه سيئات مى‌بينند»! (تعبير اين حديث به نوبه خود شاهد ديگرى بر مسأله تجسّم عمل است).⁽¹⁾

در پنجمين آيه باز با تعبير جديد درباره اين موضوع مواجه مى‌شويم، بعد از آنكه از بخيلان مذمت مى‌كند و مى‌گويد اين كار به نفع آنها نيست بلكه به زيان آنهاست، مى‌افزايد: «به زودى در قيامت آنچه را درباره آن بخل ورزيدند به صورت طوقى (سنگين) به گردن آنها مى‌افكنند»!.

سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ.

از اين تعبير استفاده مى‌شود اموالى كه حقوق واجب آنها پرداخته نشده و كسى از آن استفاده ننموده در قيامت همچون طوقى به گردن بخيلان خواهد افتاد، همان گونه كه در دنيا نيز سنگينى آن بر دوش آنها است بى‌آنكه بهره‌اى از آن بگيرند!.

در تفسير عيَّاشى از امام باقر عليه السلام نقل شده كه در توضيح معناى اين آيه فرمود!

ما مِنْ عَبْدٍ مَنَعَ زَكاةَ مالِهِ الَّاجَعَلَ اللَّهُ ذلِكَ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُعْباناً مِنْ نارٍ مُطَوَّقاً فى عُنُقِهِ!:

«هيچ بنده‌اى نيست كه از پرداختن زكات خوددارى كند مگر اينكه خداوند آن را روز قيامت مبدل به اژدهايى آتشين مى‌كند كه طوق گردن او مى‌شود».⁽²⁾

در اينكه منظور از بخل نمودن در «آنچه خداوند از فضلش به آنها داده است» چيست؟ بعضى از مفسّران آنرا ناظر به مسأله بخل در مورد علم و دانش دانسته‌اند، به قرينه شأن نزولى كه از ابن عباس نقل

كرده‌اند كه آيه درباره كتمان يهود نسبت به نشانه‌هاى پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نازل شده است.⁽¹⁾

اين در حالى است كه در روايات متعدد آيه به عنوان مانع الزكاة تفسير شده است، و بعيد نيست كه آيه مفهوم وسيع و گسترده‌اى داشته باشد و همه مواهب الهى را از آنچه گفته شد و غير آن را شامل شود.

باز در اينجا مى‌بينيم كه جمعى از مفسران ظاهر آيه را نپذيرفته و آن را به جزاى اعمال تفسير كرده‌اند، و يا گفته‌اند منظور اين است كه آنها را در قيامت «مكلف» مى‌كنند تا مثل آن اموال را بياورند در حالى كه قادر نيستند (يعنى آنچه بر گردن آنهاست تكليف است نه خود (اموال).

ولى اين تفسيرها علاوه بر اينكه دليلى ندارد، و مخالف ظاهر آيه است، با روايات متعددى كه از پيشوايان دين در تفسير آيه نقل شده سازگار نيست.

در ششمين آيه باز ديگر با تعبير «حضور و احضار عمل» روبه‌رو مى‌شويم، مى‌فرمايد: «در آن زمان كه دوزخ شعله‌ور گردد و بهشت نزديك شود هركسى مى‌داند چه چيزى را حاضر ساخته است»؟!.

وَ اذَا الْجَحيمُ سُعِّرَتْ- وَ اذَا الْجَنَّةُ ازْلِفَتْ- عَلِمَتْ نَفْسٌ ما احْضَرَتْ

مرحوم طبرسى در مجمع البيان مى‌گويد: ما احْضَرَتْ به معناى ما وَجَدَتْ حاضراً مِنْ عَمَلِها مى‌باشد (يعنى آنچه را از اعمال خود حاضر مى‌يابد).

و عجب اينكه به دنبال آن مى‌گويد: احضار اعمال يك معناى مجازى دارد چون عمل چيزى نيست كه باقى بماند زيرا بعد از انجام نابود مى‌شود، پس منظور اين است كه حساب هيچكدام فرو گذار نمى‌شود! و بعضى گفته‌اند منظور حاضر يافتن نامه‌هاى اعمال است.⁽²⁾

بعضى نيز آن را به معناى يافتن عقاب اعمال تفسير كرده‌اند.

در حالى كه همان گونه كه در توضيحات خواهد آمد عمل هرگز فانى نمى‌شود.

و پيوسته باقى مى‌ماند و هيچ مانعى ندارد كه در آن روز به صورت مناسبى مجسم گردد.

احضار عمل خواه به معناى «حاضر ساختن» باشد يا «حاضر يافتن» (چون به هر دو معنا تفسير شده)

گواهى بر مقصود ما در اين بحث است.

در آنجا اعمالتان تحويل داده مى‌شود

در هفتمين آيه و آيات هشتم و نهم و دهم تعبير ديگرى در زمينه تجسّم اعمال به چشم مى‌خورد، زيرا در اين آيات آمده است كه اعمال انسان در قيامت اعم از نيك و بد به طور كامل به او تحويل داده مى‌شود، و انسان همه آنها را دريافت مى‌كند (دقت كيند).

ظاهر تمام اين آيات دريافت خود عمل است نه جزاى عمل يا نامه عمل.

در آيه هفتم مى‌فرمايد: براى هر كدام از آنها (افراد جن و انس) درجاتى است بر طبق اعمالى كه انجام داده‌اند، و هدف آن است كه اعمال آنها را بى‌كم و كاست به آنها تحويل دهد، و بر آنها هيچ ستمى نخواهد شد».

وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ اعْمالَهُمْ و هُمْ لا يُظْلَمُونَ

و در آيه هشتم بعد از اشاره به دادگاه قيامت و نامه اعمال و شهود و گواهان و عدم ظلم و ستم بر هيچ كس مى‌فرمايد: «و به هركس آنچه انجام داده است تحويل داده مى‌شود و خدا نسبت بى‌آنچه انجام مى‌دادند از همه آگاه‌تر است».

وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُوَ أعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ

گويى اين آيه به منزله تعليلى است براى داورى به حق و عدم ظلم و ستم بر هيچ‌كس، كه در آيه قبل از آن آمده است، يعنى چگونه ممكن است ظلم و ستمى بر كسى برود در حالى كه اعمالشان را به آنها مى‌دهند؟ آن هم از سوى كسى كه از همه‌كس نسبت به اعمال آنها آگاه‌تر است!

همين معنا در نهمين آيه نيز آمده مى‌فرمايد: «آنچه از خوبى‌ها (در راه خدا) انفاق مى‌كنيد بى‌كم و كاست به شما داده مى‌شود و ستمى بر شما نخواهد شد».

وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ الَيْكُمْ وَ انْتُم لا تُظْلَمُوْنَ

و بالاخره در دهمين آيه نيز همين معنا در عبارتى كاملًا گسترده و فراگير آمده است مى‌فرمايد: «در آن روز كه به سوى خدا بازگشت مى‌كنيد و به هركس آنچه را انجام داده باز پس داده مى‌شود و به آنها ستمى

نخواهد شد».

ثُمَّ تُوَفى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ

وُفِّيَتْ وَ تُوَفّى وَ يُوَفِّى همه از ماده «وفا» است كه به معناى رسيدن به كمال است، و تَوْفِيَة به معناى پرداختن چيزى به طور كامل مى‌باشد و تَوَفّى به معناى گرفتن چيزى به طور كامل است.

بايد توجه داشت كه قرآن در بعضى از موارد مى‌گويد: «صابران پاداش خود را بى حساب مى‌گيرند».

انَّما يَوَفّى الصَّابِرُونَ اجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ (زمر 10)

ولى در آيات فوق و بعضى ديگر از آيات قرآن مى‌گويد: خود اعمال را دريافت مى‌دارند، و چنانكه خواهيم گفت اين دو با يكديگر منافات ندارد، چرا كه از مجموع آيات قرآن استفاده مى‌شود و در آن روز هم پاداش و كيفر به اعمال تعلق مى‌گيرد، و هم نفس اعمال آدمى نزد او خواهد آمد، اين درست به آن مى‌ماند كه اگر انسان از مقررات رانندگى تخلف كند احياناً هم گرفتار خسارت تصادف‌ها مى‌شود، و هم مشمول جريمه!

و اينكه بسيارى از مفسران تمام اين آيات را كنايه از پرداخت جزاى اعمال گرفته‌اند سخنى است كه دليل روشنى ندارد، بلكه چنانكه ديديم بسيارى ديگر از آيات قرآن و احاديث فراوانى كه بعداً اشاره خواهد شد همه گواه بر تجسم اعمال انسان در آن روز است، و لذا ما اين آيات را بر همان معنى ظاهرش رها مى‌سازيم و بر اساس آن بحث تجسّم اعمال را بنا مى‌نهيم همان گونه كه جمعى از محققان اهل تفسير و حديث چنين كرده‌اند.

در يازدهمين آيه بعد از اشاره به اموالى كه مردم به صورت گنجينه در مى‌آورند و در راه خدا انفاق نمى‌كنند و عذاب دردناكى كه دامان آنها را مى‌گيرد مى‌فرمايد: «اين عذاب دردناك روزى است كه آن سكه‌ها را در آتش جهنم گرم و سوزان كرده با آن صورت‌ها و پهلوها و پشت هايشان را داغ مى‌كنند (و به آنها مى‌گويند) اين همان چيزى است كه براى خود گنجينه مى‌ساختيد! پس بچشيد آنچه را براى خود گنج كرديد»!

يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فى نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَ ظُهُوُرُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لإنْفُسِكُمْ فَذُقوا ما كُنْتُمْ

تَكْنِزُونَ

اين آيه به روشنى مى‌گويد: درهم و دينارهايى كه به صورت گنج در آمدند و در راه خدا هرگز مصرف نشدند در صحنه قيامت ظاهر مى‌شوند، و در آتش دوزخ گداخته خواهند شد و بر پيشانى و پشت و پهلوى زراندوزان مى‌گذارند، و به آنها مى‌گويند اينها همان گنجينه‌هاى شماست! (دقت كنيد).

در اينكه چرا اين اعضاء سه گانه را داغ مى‌نهند؟ بعضى گفته‌اند به خاطر اينكه قسمت عمده بدن را شامل مى‌شود.⁽¹⁾

و بعضى گفته‌اند به خاطر اين است كه نخست در برابر مستمندان چهره درهم مى‌كشيدند سپس پهلوى تهى مى‌كردند و بعد پشت مى‌نمودند، لذا بر اين اعضاء سه گانه كه وسيله بى‌اعتنائى به محرومان بوده در آن روز داغ مى‌نهند.

و گاه گفته شده زراندوزان هنگامى كه به مقصود خود نائل مى‌شوند نخست آثار فرح در صورتشان نمايان مى‌شود، و بعد به خوردن از بهره اين اموال مشغول مى‌شوند به گونه‌اى كه پهلوهايشان بالا مى‌آيد، و از آن لباس‌هاى فاخر تهيه مى‌كنند و بر پشت مى‌افكنند، به همين دليل اين سه عضو محل مجازات آنهاست.⁽²⁾

درست است كه اين آيه صريحاً تجسّم اعمال را بيان نمى‌كند، بلكه فقط حضور آن اموال را در آن صحنه نشان مى‌دهد، ولى همين تعبير مى‌تواند اشاره‌اى به مسأله تجسّم اعمال باشد، با اينكه ظاهراً اين سكه‌ها و اين اموال محو ونابود مى‌گردد ولى در آنجا حكم معاد، بازگشت مى‌نمايد و اعمال آنها به صورت داغ نهادن بر چهره و پشت و پهلو تجسّم مى‌يابند!

در اينكه منظور از كنز (گنج) در اينجا چيست؟ گفتگو بسيار است ولى بدون شك «كنز» مفهوم گسترده‌اى دارد كه هرگونه مال پر قيمتى را كه جمع‌آورى كنند و در جايى ذخيره و پنهان نمايند شامل مى‌شود.

با اين حال آيا مفهوم آيه اين است كه هركس ثروتى اضافه بر نيازمندى‌هاى زندگى جمع‌آورى كرده و كنارى بنهد، حرام است، و مشمول اين مجازات الهى خواهد شد؟ و يا اينكه آيه مربوط به كسانى است

كه حقوق واجب شرعى مانند زكات و غير آن را نمى‌پردازند اما كسى كه حقوق واجب را ادا كند كار حرامى مرتكب نشده و مشمول اين مجازات نخواهد بود.

معروف در ميان فقهاء و مفسّران و محدثان معناى دوّم است، و احاديث متعددى در اين زمينه در منابع اسلامى (اعم از منابع شيعه و اهل سنت) وارد شده است» چنان‌كه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم:

اىُّ مالٍ ادَّيَتْ زَكاتَهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ:

«هر مالى كه زكات آن اداء شود كنز نيست».⁽¹⁾

اين احتمال نيز وجود دارد كه هرگاه جامعه اسلامى بر اثر سرمايه‌هاى راكد گرفتار مضيقه و مشقّت شود بر سرمايه داران واجب است كه آن را از طريق انفاق يا سرمايه‌گذارى براى توليد كار و تأمين نيازمندى‌ها، مصرف كنند، و چنان‌كه در چنين شرايطى اموال خود را از جريان خارج ساخته و كنز نمايند مشمول آيه فوق خواهند شد، و شايد حديثى كه از اميرمؤمنان على عليه السلام نقل شده كه فرمود:

ما زادَ عَلَى ارْبَعَةِ آلافٍ فَهُوَ كَنْزٌ ادَّى زَكاتَهُ اوْلَمْ يُؤَدِّها وَ ما دُوْنَها فَهِيَ نَفَقَةٌ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ اليمٍ

«آنچه بيش از چهار هزار (درهم) باشد «كنز» محسوب مى‌شود، خواه زكاتش را داده باشد يا نه، و بيش از آن هزينه زندگى (ساليانه) است، پس اين گونه افراد را به عذاب دردناك بشارت ده».⁽²⁾

جزاى شما همان اعمال شماست!

در آخرين و دوازدهمين آيه تعبير ديگرى در اين زمينه ديده مى‌شود كه خلاصه مفهومش اين است:

جزاى شما در قيامت اعمال شماست و اين تعبير در چندين آيه از قرآن مجيد ديده مى‌شود، گاه مى‌فرمايد: «تنها اعمالى را كه انجام مى‌داديد جزاى شماست»! إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

عين اين تعبير در آيه 16 طور و آيه 7 تحريم نيز آمده است.

و در آيه 54 يس مى‌فرمايد: وَ لا تُجْزَوْنَ الَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

«جزا داده نمى‌شويد مگر به اعمالتان».

و در آيه 90 نمل مى‌فرمايد: هَلْ تَجْزَوْنَ الَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

«آيا جزاى شما جز اعمال شما خواهد بود»؟! و در 52 يونس مى‌خوانيم

هَلْ تُجْزَوْنَ الَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ

«آيا جزايى جز آنچه انجام مى‌داديد به شما داده مى‌شود»؟!.

و تعبيرات ديگرى از همين قبيل با مختصرى تفاوت بنابراين ظاهر اين آيات اين است كه جزاى انسان همان اعمال اوست، آرى اعمال اوست كه به سوى او باز مى‌گردد، و او را آزار مى‌دهد، يا غرق فرح و شادى و سرور مى‌كند، و اين دليل روشنى است بر مسأله تجسم اعمال و بازگشت اعمال انسان به سوى او و نيز تأكيد مجددى است بر مسأله عدالت خداوند، چرا كه آنچه انسان مى‌كشد از اعمال خود مى‌كشد!.

در اينجا باز مى‌بينيم بعضى كلمه «باء» را در تقدير گرفته‌اند (باء سببيت) و گفته‌اند در تقدير بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ است يعنى جزا شما به سبب اعمالى است كه انجام مى‌داديد⁽¹⁾در حالى كه تقدير خلاف ظاهر است، و بدو دليل جائز نيست، و در آيات فوق نيازى به تقدير نمى‌بينيم، چه مانعى دارد خود اعمال انسان در آن حاضر گردد و بخش عمده‌اى از جزاى او را تشكيل دهد؟.

مرحوم علامه طباطبايى در تفسير الميزان ذيل آيه 7 سوره تحريم مى‌گويد:

اىْ انَّ الْعَذَابَ الَّذى تُعَذَّبُونَ بِه هُوَ عَمَلُكُمُ السَّى‌ء الَّذِى عَمِلْتُمُوهُ وَ قَدْ بَرَزَ لَكُمْ الْيَوْمَ حَقيقَتُهُ»:

«يعنى عذابى كه شما گرفتار آن مى‌شويد همان عمل سوء شماست كه انجام داديد و امروز حقيقت آن ظاهر و آشكار شده».⁽²⁾

از مجموع آياتى كه در بالا تفسير آن را دانستيم به خوبى روشن مى‌شود كه اگر ظواهر اين آيات را دستكارى نكنيم، تأويل و توجيهى براى آن در نظر نگيريم، و تقدير جمله يا كلمه‌اى براى آن قائل نشويم، و به تعبير روشن‌تر ظواهر آيات را آنچنان‌كه هست صاف و درست تفسير كنيم از آنها استفاده مى‌شود در

قيامت و در دادگاه عدل الهى، يا مراحل ديگر آن روز، اعمال ما مجسّم مى‌گردد و به صورت‌هاى مناسبى در برابر ما ظاهر مى‌شود.

اعمال بد به صورت موجوداتى زشت و زننده موذى و ناراحت كننده، و اعمال خوب به صورت موجوداتى زيبا و جالب و دلپذير و روح بخش در آن صحنه ظاهر مى‌گردند، و همراه صاحبانش خواهند بود.

توضيحات

1- تجسم اعمال در روايات اسلامى:

در روايات اسلامى اعم از احاديثى كه از طرف شيعه يا اهل سنت رسيده است مسأله «تجسم» بازتاب گسترده‌اى دارد، به گونه‌اى كه مرحوم شيخ بهائى در يكى از سخنانش مى‌گويد: تَجَسُّمْ الأعْمالِ فى النَّشْأَةِ الاخْرَوِيَّةِ قَدْ وَرَدَ فى احادِيثَ مُتَكَثِّرَةٍ مِنْ طُرُقِ الْمُخالِفِ وَ الْمُؤالِفِ

«تجسّم اعمال در جهان ديگر در احاديث زيادى از طرق موافقين و مخالفين نقل شده است»⁽¹⁾و ما در اينجا از ميان آنها به احاديثى زير قناعت مى‌كنيم:

1- در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم «قيس بن عاصم» (صحابى مشهور) مى‌گويد با جماعتى از «بنى تميم» خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم رسيدم ... عرض كردم اى پيامبر خدا ما را موعظه كن، موعظه‌اى كه از آن بهره‌مند شويم، زيرا ما جمعيتى هستيم كه از بيابان‌ها عبور مى‌كنيم (و دور از شهر زندگى داريم) پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: انَّ قَيْسُ! انَّ مَعَ الْعِزّ ذُلَّا وَ انَّ مَعَ الْحَيَاةِ مَوْتاً وَ انَّ مَعَ الدُّنْيا آخِرَةً، فَانَّ لِكُلِّ شَى‌ءٍ حَسيباً و انَّ لِكُلِّ اجَلٍ كِتاباً، وَ انَّهُ لا بُدَّلَكَ يا قَيْسُ مِنْ قَرينٍ يُدْفَنُ مَعَكَ وَ هُوَ حَىٌ، وَ تُدْفَنُ مَعَهُ وَ انْتَ مَيِّتٌ، فَانْ كانَ كَريماً اكْرَمَكَ، وَ انْ كانَ لَئيماً اسْلَمَكَ، ثُمَّ لا يُحْشَرُ الَّا مَعَكَ، وَ لا تُحْشَرُ الَّا مَعَهُ، وَ لا تُسْئَلُ الَّا عَنْهُ، فَلا تَجْعَلْهُ الَّا صالِحاً، فَانَّهُ انْ صَلُحَ آنَسْتَ بِهِ وَ انْ فَسَدَ لا تَسْتَوْحِشْ الَّا مِنْهُ، وَ هُوَ فِعْلُكَ :

«اى قيس با عزت، ذلت است، و با حيات مرگ، و با دنيا آخرت، و هر چيزى حسابگرى دارد، و هر اجلى كتابى، اى قيس! تو همنيشنى خواهى داشت كه با تو دفن مى‌شود در حالى كه او زنده است، و تو با

او دفن مى‌شوى در حالى كه تو مرده‌اى، اگر او گرامى باشد تو را گرامى مى‌دارد، و اگر پست باشد تو را تسليم (بدبختى) مى‌كند.

او فقط با تو محشور مى‌شود، تو نيز فقط با او، و تنها از او سؤال مى‌شوى، پس آن را صالح قرار ده، چرا كه اگر صالح باشد موجب آرامش تو است، و اگر فاسد باشد مايه وحشت تو است، و او عمل تو است!.

جالب اينكه در ذيل اين روايت آمده است كه «قيس بن عاصم» عرضه داشت: يا رسول اللَّه! دوست دارم اين كلام در قالب اشعارى ريخته شود تا به آن در برابر كسانى كه نزد ما هستند مفتخر باشم، و آن را ذخيره كنم، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم دستور داد «حسان بن ثابت» را حاضر كنند، ولى مردى بنام «صلصال بن صلصال» در خدمت حضرت صلى الله عليه و آله و سلم حاضر بود، عرض كرد اى رسول خدا! ابياتى به نظرم رسيده گمان مى‌كنم موافق مقصود قيس باشد، فرمود بخوان! او اشعارى خواند كه بعضى از آن چنين است:

تَجَنَّبْ خَليطاً مِنْ مَقالِكَ انَّماقَرينُ الْفَتى فى الْقَبْرِ ما كانَ يَفْعَلُ

وَ لَنْ يَصْحَبَ الانْسانَ مِنْ قَبْلِ مَوْتِهِ‌وَ مِنْ بَعْدِهِ الَّا الذَّى كانَ يَعْمَلُ!

از سخنان پراكنده بپرهيز كه همنشين انسان در قبر اعمال اوست.

و هيچ چيز قبل از مرگ و بعد از مرگ با انسان مصاحبت نمى‌كند مگر عمل او.⁽¹⁾

تَخْيَّرْ خَليطاً مِنْ فِعالِكَ انَّماقَرينُ الْفَتى فى الْقَبْرِ ما كانَ يَفْعَلُ « دوستى براى خود از اعمال خود انتخاب كن كه قرين انسان در قبر عمل اوست»( خصال جلد 1 باب الثلاثة حديث 93).

2- در حديث ديگرى از ابو بصير از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام آمده است: «هنگامى كه بنده مؤمن مى‌ميرد همراه او در قبر شش صورت وارد مى‌شود كه يك صورت از همه زيباتر است ... صورتى در طرف راست، صورتى در طرف چپ، صورتى در پيش رو، و ديگرى در پشت سر، و ديگرى در پائيين پا، و آن صورتى كه از همه زيباتر است بالاى سر او قرار مى‌گيرد، و هرگاه عذابى از سمت راست آيد صورت سمت راست مانع مى‌شود، و همچنين از پنج جهت ديگر.

صورتى كه از همه زيباتر است خطاب به بقيه كرده مى‌گويد: شما كيستيد؟ خدا جزاى خيرتان دهد، صورت طرف راست مى‌گويد: من نمازم، و آن كه دست چپ است مى‌گويد من زكاتم، و آن كه پيش رو است مى‌گويد: روزه‌ام و آنكه پشت سر است مى‌گويد: حج و عمره‌ام و آنكه پايين پاست مى‌گويد من

نيكى‌هايى هستم كه نسبت به برادرانت كردى سپس آنها به آن صورت زيبا مى‌گويند: تو كيستى كه از همه زيباترى ... مى‌گويد:

انَا الْوَلايَةُ لِالِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله و سلم «من ولايت آل محمّدم»!⁽¹⁾

3- در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه فرمود: «جبرئيل به من گفت:

يا مُحَمَّدُ! عِشْ ما شِئْتَ فَانّكَ مَيِّتّ ... وَ اعْمَلْ ما شِئْتَ فَانّكَ مُلاقِيه:

«اى محمد! هرچه مى‌خواهى عمر كن ولى سرانجام بدرود حيات خواهى گفت، و هر عملى مى‌خواهى انجام بده كه سرانجام آن را ملاقات خواهى كرد».⁽²⁾

4- باز در حديث ديگرى از همان حضرت مى‌خوانيم:

انّ الْمُؤْمِنَ اذا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ صُوِّرَ لَهُ عَمَلُهُ فى صُوْرَةٍ حَسَنَةٍ فَيَقُولُ لَهُ ما انْتَ؟ فَوَ اللَّه انِّى لاراكَ امْرَأَ صِدْقٍ، فَيَقُوُلُ لَهُ انا عَمَلُكَ فَيَكُوْنُ لَهُ نُوْرَاً وَ قائِدَاً الى الْجَّنَةِ ... «هنگامى كه مؤمن از قبرش (در قيامت) خارج مى‌شود عمل او در صورت زيبايى در برابر او ظاهر مى‌شود و مى‌گويد: تو كيستى كه به خدا سوگند من تو را شخصى صادقى مى‌بينم؟ او در جوابش مى‌گويد: من عمل توام، و او براى مؤمن نور و روشنايى و راهنما به سوى بهشت است».⁽³⁾

5- و بالاخره در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: اذا وُضِع الْمَيِّتُ فى قَبْره مُثِّلَ لَهُ شَخْصٌ وَ قالَ لَهُ يا هذاكُنَّا ثَلاثَةً، كانَ رِزْقُكَ فَاْنْقَطَعَ بِانْقطاعٍ اجَلِكَ، وَ كانَ اهْلُكَ فَخَلَّفُوكَ وَ انْصَرَفُوا عَنْكَ وَ كُنْتُ عَمَلُكَ فَبَقَيْتُ مَعَك، اما انِّى كُنْتُ اهْوَنُ الثّلاثَةِ عَلَيْكَ!:

«هنگامى كه ميّت در قبر گذارده مى‌شود، شخصى در برابر او نمايان مى‌گردد و به او مى‌گويد: اى انسان! ما سه چيز بوديم: يكى رزق تو بود كه با پايان عمرت قطع شد، و ديگرى خانواده ات بودند كه تو را گذاشتند و رفتند، و من عمل توام كه با تو مانده‌ام ولى من از هر سه براى تو كم ارزش‌تر بودم.⁽⁴⁾

احاديث در اين زمينه بسيار است از جمله احاديث معراج كه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم از كنار بهشت و دوزخ مى‌گذرد، و هر گروهى از بدكاران را به عذاب و كيفرى شبيه اعمال خود گرفتار ديد و نيز امال نيكو كاران را مشاهده كرد كه سبب پيدايش مرافق تازه‌اى در بهشت مى‌شود.

اخبارى كه درباره غيبت وارد شده و تجسّم آن را به صورت پاره گوشت گنديده‌اى كه غيبت آن را تناول مى‌كند بيان مى‌داد شاهد ديگرى بر اين مدّعاست.

از مجموع روايات و آيات گذشته به خوبى مى‌توان نتيجه گرفت كه اعمال آدمى در صورت‌هاى مناسبى در عالم برزخ و قيامت، مجسّم مى‌گردد، حتّى تعبير الذَّينَ يَأكُلُونَ امْوالَ الْيَتامى ظُلْماً انَّما يَأكُلُونَ في بُطُونِهِمْ ناراً:

«كسانى كه اموال يتيمان را از روى ظلم و ستم مى‌خوردند، فقط در شكم خود آتش داخل مى‌كنند» (نساء- 10) نشان مى‌دهد كه باطن عمل در عالم دنيا نيز از نوعى تجسّم برخوردار است به طورى كه مال يتيم در باطن به شكل آتش سوزان است، هر چند كسانى كه چشم واقع بين ندارند آن را نمى‌بينند.

دليلى ندارد كه همه اين آيات و روايات را بر معناى مجازى و كنايى حمل كنيم، و همه را تأويل و توجيه نماييم، با اينكه عمل به ظواهر آنها بى مانع است و مشكلى ايجاد نمى‌كند، چنانكه شرح آن خواهد آمد.

2- تجسّم اعمال در منطق عقل

عمده اشكالى كه در مسأله تجسّم اعمال براى گروهى پيدا شده همان است كه از بعضى از كلمات مرحوم طبرسى در مجمع‌البيان استفاده مى‌شود، و آن اين است كه عمل از جنس «عرض» است نه «جوهر» (خواص ماده است و نه خود ماده) و ديگر اينكه عمل بعد از وجودش محو و نابود مى‌شود، و لذا آثارى از سخنان و گفته‌ها و اعمال گذشته ما ديده نمى‌شود، مگر اعمالى كه تغييرى در بعضى از مواد موجود گذارده، مثلًا سنگ و چوب و آجرى را به شكل خانه‌اى در آورده كه آن هم تجسّم عمل نيست، بلكه دگرگونى‌هاى ناشى از عمل است (دقت كنيد).

ولى با توجه به دو نكته پاسخ اين دو ايراد روشن مى‌شود، و هم چگونگى تجسّم اعمال.

نخست اينكه امروز ثابت شده هيچ چيز در جهان از ميان نمى‌رود حتّى اعمال ما كه به صورت انرژى‌هاى مختلفى ظاهر مى‌گردد، اگر ما سخن مى‌گوييم صداى ما به صورت امواج خاص صوتى در فضاى اطراف پخش مى‌شود، و به مولكول‌هاى موّاج هوا و ديوارهاى اطراف و بدن ما اصابت كرده و

تبديل به انرژى ديگرى مى‌شوند، آن انرژى نيز ممكن است چندين بار تغيير شكل دهد، ولى به هر حال نابود نمى‌گردد، حركات دست و پاى ما نيز نوعى انرژى است، اين انرژى ميكانيكى هرگز نابود نمى‌شود، ممكن است تبديل به انرژى حرارتى يا انرژى ديگر گردد، خلاصه اينكه نه تنها مواد اين جهان كه انرژى‌هاى آن نيز ثابت و پايدارند، هر چند تغيير شكل مى‌دهند.

ديگر اينكه اين نكته نيز با مطالعات دانشمندان و آزمايش‌هاى آنها به ثبوت قطعى رسيده است كه ميان «مادّه» و «انرژى» رابطه نزديكى است، يعنى ماده و نيرو دو مظهر از يك حقيقتند، و «ماده» همان نيروى متراكم و فشرده است، و «نيرو» همان ماده گسترده، و لذا در شرائط معينى مى‌توانند تبديل به يكديگر شوند.

انرژى اتمى چيزى جز تبديل «ماده» به «انرژى» نيست يا به تعبير ديگر شكافتن دانه‌هاى اتم و آزاد كردن انرژى آن.

هم اكنون ثابت شده كه انرژى حرارتى خورشيد چيزى جز انرژى اتمى كه از انفجار اتم‌هاى خورشيد سرچشمه مى‌گيرد نيست و به همين دليل هر شبانه روز مقدار زيادى از وزن خورشيد كم مى‌شود هرچند اين مقدار در برابر وزن و حجم خورشيد ناچيز است.

بدون شك همان‌گونه كه ماده قابل تبديل به انرژى است، انرژى نيز قابل تبديل به ماده است، يعنى اگر نيروها و انرژى‌هاى پخش شده را بار ديگر متراكم، و حالت جسميت و جرم به خود بگيرد، به صورت جسمى نمايان مى‌شود.

بنابر اين هيچ مانعى ندارد كه اعمال و گفتار ما كه انرژى‌هاى مختلفى هستند و هرگز محو و نابود نمى‌شوند، بار ديگر به فرمان پروردگار جمع‌آورى شده و به صورت جسمى درآيند، و مسلم است كه هر عمل جسمى خواهد شد متناسب با ويژگى‌هايش، نيروهايى كه راه اصلاح و خدمت و درستى و تقوى به كار گرفته شده به صورت زيبايى متناسب آن در مى‌آيد، و نيروهايى كه در راه جور و ستم و زشتى و فساد به كار رفته به صورت زشت و ناپسند و تنفرآميز مجسّم مى‌گردد!.

بنابراين مسأله تجسّم اعمال را مى‌توان يكى از معجزات علمى قرآن محسوب داشت و در آن روز كه مسأله بقاء انرژى‌ها، و تبديل ماده به انرژى و بالعكس، مطلقاً در ميان دانشمندان مطرح نبود، با صراحت در آيات و روايات عنوان گرديد.

بنابراين نه مشكلى از ناحيه «عرض» بودن اعمال وجود دارد، و نه مشكلى از ناحيه نابودى آنها، زيرا همان‌گونه كه گفتيم اعمال نابود نمى‌شود، و عرض و جوهر در حقيقت جلوه‌هاى يك حقيقتند، اين مطلب با توجه به حركت جوهرى آشكارتر مى‌شود! زيرا قائلين به حركت جوهرى از حركاتى كه در عرض واقع مى‌شود براى حركت در جوهر استدلال مى‌كنند و معتقدند اينها از هم جدا نيتسند (دقت كنيد).

اين نكتة را نيز مناسب است براى تكميل مطلب، يادآور، شويم:

دانشمند معروف فرانسوى «لاوازيه» اصل «بقاء ماده» را با تلاش پيگير خود كشف كرد، و اثبات نمود كه مواد جهان هرگز از ميان نمى‌رود، بلكه دائماً تغيير صورت مى‌دهد.

ولى چيزى نگذشت كه «پير كورى و همسرش» براى نخستين بار رابطه ميان انرژى و ماده را از مطالعه روى اجسام راديو اكتيو (اجسامى كه اتم‌هاى ناپايدار دارند و تدريجاً قسمت‌هايى از آنها تبديل به انرژى مى‌شود) كشف كردند و قانون بقاء ماده تبديل به «قانون بقاء «ماده- انرژى» شد، و به اين ترتيب اصل بقاء ماده متزلزل گرديد، و اصل بقاء مجموعه ماده- انرژى جهان جانشين آن گشت، و كم كم مسأله تبديل ماده به انرژى از طريق شكستن اتم به وسيله دانشمندان جنبه عملى به خود گرفت، و معلوم شد كه اين دو (ماده و انرژى) رابطه نزديك با هم دارند و قابل تبديل به يكديگرند، و به عبارت ديگر دو شكل از يك حقيقتند.

اين كشف بزرگى علمى تحول شگرفى در مطالعه دانشمندان و مسائل عملى ايجاد كرده، و وحدت عالم هستى را بيش از پيش به اثبات رساند.

اين اصل در مسأله معاد و بحث تجسّم اعمال انسان و دفع اشكالاتى كه پيشينيان در اين مسأله داشته‌اند به ما كمك فراوان مى‌كند و موانعى را كه بر راه اثبات تجسّم، فكر مى‌كردند بر مى‌دارد.

3- تجسّم اخلاق و روحيات آدمى

علاوه بر مسأله تجسّم اعمال از روايات اسلامى استفاده مى‌شود كه خلق و خوى‌هاى آدمى نيز در آن روز در چهره و اندام انسان ظاهر مى‌گردد، و به همين دليل افراد به صورت‌هاى مختلفى وارد عرصه

محشر مى‌شوند، صورت‌هايى كه مناسب خلق و خوى آنهاست، آنها كه قلبى مملو از نور ايمان داشتند چهره‌هايى سفيد و نورانى دارند، و به عكس آنها كه قلبهايى تاريك از ظلمت كفر داشتند چهره هايشان سياه و تاريك است، چنانكه قرآن مى‌گويد:

يَوْمَ تَبْيَضَ وُجُوهٌ وَ تَسْؤَدُّ فَامَّا الذَينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اكَفَرْتُمْ بَعْدَ ايمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُرونَ- وَ امَّا الذّينَ ابْيَضَتْ وُجُوهُهُمْ فَفى رَحْمَةِ اللَّه هُمْ فيها خالِدُونَ

«روزى كه كه صورت‌هايى سفيد و صورت‌هايى سياه مى‌شوند، اما آنها كه صورتهايشان سياه است (به آنها گفته مى‌شود) آيا بعد از ايمان كافر شديد؟ پس بچشيد عذاب را به خاطر كفرتان؟ و اما آنها كه چهرهايشان سفيد است در رحمت خداوند خواهند بود و جاودانه در آن مى‌مانند» (آل‌عمران 106 و 107).

و در جاى ديگر درباره سرنوشت گنهكاران در قيامت مى‌فرمايد:

كَانَّما اغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَيْلِ مُظْلِماً:

«آنچنان صورتهايشان تاريك است كه گويى پاره‌هاى شب ظلمانى صورتشان را پوشانده»! (يونس 27).

يكى آن روز روز ظهور و بروز است، و خلق و خوى‌هاى درون و ملكات نفسانى ظاهر و آشكار مى‌گردد تمام جسم انسان را به رنگ خود در مى‌آورد.

هر خيالى كو كند در دل وطن‌روز محشر صورتى خواهد شدن!

سيرتى كان در وجودت غالب است‌هم بر آن تصوير حشرت واجب است

در آيه 18 سوره نبأ آمده است: يَومَ يُنْفَخُ فى الصُّورِ فَتَأَتُونَ افْواجاً:

«روزى كه در صور دميده مى‌شود و شما به صورت فوج وارد محشر مى‌شويد».

بعضى از مفسران بزرگ در تفسير اين آيه حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل كرده‌اند كه خلاصه‌اش چنين است:

جمعى ياران پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در منزل ابو ايّوب انصارى در محضر آن حضرت بودند «معاذبن جبل» از تفسير آيه فوق سؤال كرد، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: اى معاذ!

از مطلب عظيمى سؤال كردى! سپس اشك از ديدگان مباركش جارى گشت، بعد فرمود: ده گره از

امت من جداگانه در قيامت محشور مى‌شوند و با ساير مسلمانان متفاوتند، بعضى به صورت حيوانات، و بعضى نابينا، و بعضى كر و لال، و بعضى چنان متعفن و بد بو هستند كه از مردار نيز گنديده‌ترند! سخن چين‌ها به صورت بوزينه‌ها، حرام خوارها به صورت خوك‌ها، حاكمان ظالم نابينا، خود پسندان، كر و لال، و شهو پرستان گنديده‌تر از مردار محشور خواهند شد.⁽¹⁾

گشته گرگان يك به يك خوهاى تومى‌درانند از غضب اعضاى تو!

اين سخن‌هاى چو مارو كژدمت‌مار و كژدم مى‌شود گيرد دمت!

زانيان را گنده اندام نهان‌خمر خواران را بود گنده دهان

گند مخفى كان به دل‌ها مى‌رسيدگشت اندر حشر محسوس و پديد!

محكمه عدل الهى

اشاره

شهود و ميزان و حساب

اشاره:

مهمترين منزلگاه قيامت مرحله رسيدگى به حساب خلايق در دادگاه عدل الهى با حضور شاهدان مختلف و سنجش اعمال در ترازوى مخصوص سنجش است.

دادگاهى كه پشت خلايق را مى‌لرزاند، و همه را غرق وحشت و اضطراب مى‌كند، دادگاهى كه قاضى و داورش خداست و فرشتگان مقرب شهود آن هستند.

و بالاخره دادگاهى كه كوچكترين و بزرگان اعمال انسان همه در آن پرونده دارد و حتى نيات افراد نيز به حساب كشيده مى‌شود.

آيات معاد در اين زمينه بسيار است، گاه اشاره به اصل دادگاه رستاخيز كه حاكم و داورش خداست مى‌كند، گاه اشاره به شهود و گواهان. اين دادگاه، گاه به مسأله ميزان سنجش و گاه چگونگى محاسبه بندگان در آن روز.

آيات مربوط به اين قسمت علاوه بر اينكه نكات ظريف و دقيقى در تمام اين زمينه‌ها مطرح مى‌كند داراى پيام‌هاى مهم تربيتى است كه دل‌هاى و جان‌ها را با نور تقوى و هدايت روشن مى‌سازد انسان را متوجه مسئوليتهايش مى‌كند و در مسير سعادت و تكامل پيش مى‌برد.

با اين اشاره به قرآن مجيد باز مى‌گرديم و به آيات زير كه برگزيده‌اى از هر گروه از آيات مربوط به اين بخش است گوش جان فرا مى‌دهيم.

1- وَ انْ كُلُّ لَمَّا جَميعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (يس 32).

2- اللَّهُ يَحْكُمُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فيما كُنْتُمْ فيهِ تَخْتَلِفُونَ (حج 69)

3- فَما يُكَذَبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ الَيْسَ اللَّه بِاحْكَمِ الْحاكِمينَ (تين 7 و 8).

4- فَالَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهيدٌ عَلَى ما يَفْعَلُونَ (يونس 46).

5- فَكَيْفَ اذا جِئْنا مِنْ كُلَ امَّةٍ بِشَهيدٍ وَ جِئْنابِكَ عَلَى هؤُلاءِ شَهيدْاً (نساء

41).

6- وَجائَتْ كُلَ نَفْسٍ مَعَها سائقٌ وَ شَهيدٌ (ق 21).

7- يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ الْسِنَتُهُمْ وَ ايْديهِمْ وَ ارْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُوْنَ (نور 24).

8- وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْ تُمْ عَلَيْنا قالُوا انْطَقَنَا اللَّهُ الّذى انْطَقَ كُلِّ شَى‌ء (فصلت 21).

9- يَوْمَئذٍ تُحَدِّثُ اخْبَارَها بِانّ رَبَّكَ اوْحى لَها (زلزال 4 و 5).

10- وَ نَضَعُ الْمَوازينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسُ شيْئا وَ انْ كان مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ اتَيْنَا بَها وَ كَفَى بنا حاسِبينَ (انبياء 47).

11- وَ الْوَزْنُ يَوْمَئذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازينُهُ فَاؤلئكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ- و مَنْ خَفَّتْ مَوازينُهُ فَاؤلئِكَ الذَّينَ خَسِرُوا انْفُسَهُمْ

12- هذا ما تُوْعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (ص 53)

13- انّ اللَّه سَريعُ الحِسابِ (آل‌عمران 199- مائده 4- ابراهيم 51- غافر 17).

14- الالَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ اسْرَعُ الَحاسِبيْنَ (انعام 62).

15- انّ الَيْنا ايابَهُمْ ثُمَّ انّ عَلَيْنا حَسابَهُمْ (غاشية 25 و 26).

16- اقْرَأ كِتابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسيباً (اسراء 14).

ترجمه

1- و همه آنها روز قيامت نزد ما حاضر مى‌شوند!

2- خداوند ميان شما در آنچه اختلاف داشتيد در قيامت داورى مى‌كند.

3- پس چه چيز سبب مى‌شود (اى انسان) كه بعد از اين همه (دلائل) روز جزاء را تكذيب كنى؟! آيا خداوند بهترين حكم كنندگان نيست!

4- در هر حال بازگشتشان به سوى ماست سپس خداوند گواه است بر

آنچه آنها انجام مى‌دادند.

5- حال آنها چگونه خواهد بود در آن روز كه براى هر امتى گواهى بر اعمالشان مى‌طلبيم و تو را گواه اين امّت قرار خواهيم داد.

6- هر انسانى وارد محشر مى‌گردد در حالى كه همراه او، سوق دهنده و شاهدى است.

7- در آن روز كه زبان‌ها و دست‌ها و پاهايشان بر ضد آنها به اعمالى كه مرتكب مى‌شدند گواهى مى‌دهند.

8- آنها به پوست‌هاى تن خود مى‌گويند: چرا بر ضد ما گواهى داديد؟

جواب مى‌دهند همان خدايى كه هر موجودى را به نطق در آورده ما را گويا ساخته است.

9- در آن روز زمين تمام خبرهاى خود را بازگو مى‌كند، چرا كه پروردگارت به او وحى كرده است.

10- ما ترازوهاى عدل را در روز قيامت نصب مى‌كنيم. لذا به هيچ‌كس كمترين ستمى نمى‌شود، و اگر به مقدار سنگينى يك دانه خردل (كار نيك و بد باشد) ما آن را حاضر مى‌كنيم و كافى است كه ما حساب كننده باشيم.

11- و وزن كردن (اعمال و سنجش ارزش‌هاى آنها) در آن روز حق است، كسانى كه ميزان‌هاى (عمل) آنها سنگين است رستگارانند- و كسانى كه ميزان‌هاى (عمل) آنها سبك است افرادى هستند كه سرمايه وجودى خود را به خاطر ظلم و ستم كه به آيات ما مى‌كردند از دست دادند.

12- اين چيزى است كه براى روز حساب به شما وعده داده مى‌شود (وعده‌اى تخلف‌ناپذير).

13- خداوند سريع الحساب مى‌باشد (و به سرعت حساب تمام اعمال نيك آنها را رسيدگى كرده، به آنان پاداش مى‌دهد).

14- ... بدانيد داورى مخصوص اوست، و او سريع‌ترين حسابگران

است!

15- مسلماً بازگشت آنها به سوى ماست- و مسلماً حساب آنها نيز با ما است.

16- (اين همان نامه اعمال اوست- به او مى‌گوييم) كتابت را بخوان! كافى است كه امروز خود حسابگر خويش باشى!

تفسير و جمع‌بندى

همه در آن دادگاه بزرگ احضار مى‌شوند!

در نخستين آيه سخن از حضور همه اقوام در پيشگاه خداوند در آن دادگاه عدل است، بعد از آن‌كه اشاره به اقوام قرون پيشين مى‌كند كه چگونه به خاطر گناهانشان هلاك و نابود شدند مى‌فرمايد: «همه آنها به طور مسلم نزد ما احضار مى‌شوند (تا به حساب آنها رسيدگى شود)» وَ انْ كُلٌّ لَمَّا جَميعُ لَدَيْنا مُحْضرُونَ ⁽¹⁾

درست است كه در اين دنيا و در همه حال تمام انسان‌ها و همه اشياء در محضر خدا هستند، زيرا او همه‌جا حاضر است و از ما به ما نزديك‌تر مى‌باشد، ولى اين مسأله در قيامت شكل تازه‌اى به خود مى‌گيرد، زيرا از يكسو پرده‌هاى غفلت و حجاب جهل و نادانى كنار مى‌رود، ديده‌ها تيز بين مى‌شود، دل‌ها بينا مى‌گردد، و از سوى ديگر آثار خدا از هر زمان آشكارتر مى‌شود، و دادگاه عدلش بر پا مى‌گردد، اينجاست كه حضور همگان در محضر او چهر تازه‌اى پيدا مى‌كند و همگان به خوبى آن را احساس مى‌نمايند.

در دوّمين آيه سخن از داورى خداوند است، و حكومت و قضاوت او در ميان انسان‌ها، و پايان دادن به تمام اختلافاتى كه در اين دنيا داشتند: اختلاف در مسائل عقيدتى، در برنامه‌هاى عملى و در تمام امور ديگر، مى‌فرمايد: «خداوند ميان شما روز قيامت در آنچه اختلاف داشتيد داورى مى‌كند».

اللَّه يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فيما كُنْتُمْ فيهِ تَخْتَلِفُونَ

مسلّم است انواع حجاب‌ها كه در اين دنيا فكر و قلب انسان‌ها را احاطه كرده (حجاب حب ذات و خود خواهى، حجاب منافع شخصى و گروهى، حجاب تعصب و لجالج، حجاب گناهان و اصولًا حجاب عالم ماده كه در دنيا بسيار پر رنگ است) اجازه نمى‌دهد كه اختلافات اقوام و گروه‌ها و ملت‌ها برطرف گردد، ولى در آنجا كه همه اين حجاب‌ها ديده مى‌شود و حاكميت و داورى مخصوص خداوند است تمام اين اختلافات پايان مى‌گيرد و چنانكه خواهيم ديد مدعيان پرگو و خود خواه چنان نرم مى‌شوند و بر سر عقل مى‌آيند كه خود داور و حسابگر خويش مى‌شوند!

در سومين آيه همين معنا در لباس ديگرى ظاهر شده است پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم روى سخن را به انسان ناسپاس كه خداوند او را در «احسن تقويم» آفريده، سپس بر اثر سوء اعمالش به «اسفل السافلين» كشيده شده و معاد و رستاخيز را به باد استهزا و سخريه گرفته است كرده مى‌گويد: «چه چيز سبب مى‌شود كه بعد اين همه دلائل و نشانه‌ها، روز جزا را انكار كنى»؟ فَما يُكَذَّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ ⁽¹⁾«آيا خداوند بهترين داوران نيست»

الَيْسَ اللَّه بِاحْكَمِ الْحاكِمينَ

آرى او بهترين داوران است، چرا كه از يكسو عالم او به همه چيز احاطه دارد، و هيچ چيز از او پنهان نيست، و نخستين شرط داورى صحيح آگاهى است، و از سوى ديگر او نيازى به هيچ كس و هيچ چيز ندارد تا به خاطر آن بر خلاف حق داورى كند، اين انسان‌ها محتاج هستند كه تحت تأثير منافع شخصى و گروهى و گاه عواطف و احساسات بى‌دليل، حكمى بر خلاف حق مى‌دهند، بنابراين او احكم الحاكمين و بهترين داوران است.

قابل توجه اينكه در بسيارى از تفاسير، اين روايت از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده است كه وقتى اين آيات را به پايان مى‌رساند مى‌فرمايد:

بَلى وَ انَا عَلَى ذلِكَ مِنَ الشّاهِدينَ

«آرى من گواهى مى‌دهم كه روز جزا حق است، و خداوند احكم الحاكمين است» اين حديث دليل بر

تفسيرى است كه در بالا ذكر شد (دقت كنيد).

گواهان محشر

در چهارمين آيه سخن از «گواهان روز قيامت» است، اشاره به ذات پاك خداوند كه نخستين گواهان است كرده، مى‌فرمايد: «بازگشت همه آنه به سوى ماست، سپس خداوند گواه است بر آنچه آنها انجام مى‌دهند».

فَالَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّه شَهيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ ⁽¹⁾

دادگاهى كه حاكمش خدا و شاهد و گواهش نيز در درجه اوّل ذات پاك اوست آيا ممكن است چيزى در آن مورد غفلت قرار گيرد، و در حساب نيايد؟.

مسلماً از چنين دادگاهى بايد در اضطراب و وحشت بود نه به خاطر احتمال داورى به غير حق بلكه به خاطر اعمالمان!

بعضى از مفسّران شهادت و گواهى را در اينجا به معناى جزا و مجازات تفسير كرده‌اند، در حالى كه ضرورتى بر چنين تفسير خلاف ظاهرى نيست، زيرا مانعى ندارند كه ذات پاك خداوند نيز در آن روز گواهى بر اعمال بندگان دهد، و گواهى خود را از طريق الهام به فرشتگان مأمور حساب بيان دارد.

بعضى نيز گفته‌اند گواهى خداوند همان است كه اعضاى پيكر انسان را به نطق در مى‌آورد تا آنچه را انجام دادند بازگو كند.

در پنجمين آيه باز هم سخن از گواهان محشر است، ولى در اينجا سخن از گواهى پيامبران نسبت به امت‌هاى خود، و پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نسبت به ساير پيامبران است، مى‌فرمايد: «حال آنها چگونه خواهد بود در آن روز كه براى هر امتى گواهى بر اعمالشان مى‌طلبيم و تو را گواه آنها مى‌آوريم»؟!

فَكَيْفَ اذا جِئْنا مِنْ كُلَ امَّةٍ بِشهيدٍ وَ جِئْنابِكَ عَلَى هؤلاءِ شَهيداً.

البته در آيه فوق اين نكته با صراحت ذكر نشده كه گواهى هر امتى پيامبر آنهاست، ولى قرائن نشان مى‌دهد كه مطلب همين است زيرا پيامبر هر امّت شايسته‌ترين كسى است كه گواهى بر امت خويش دهد.

و نيز در آيه تصريح نشده كه منظور از «هؤلاء» (اينها) دقيقاً كيانند؟ و لذا مفسران دو احتمال ذكر كرده‌اند: بعضى گفته‌اند اشاره به امت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم است كه آن حضرت در قيامت شاهد و گواه بر آن خواهد بود، صالحان امت را معرفى مى‌كند و مجرمان و تكذيب‌كنندگان را نيز معرفى خواهد كرد.⁽¹⁾

ولى بسيارى از مفسّران گفته‌اند «هؤلاء» اشاره به جماعت انبياء است كه در جمله قبل به آنها اشاره شده، و به اين ترتيب پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم گواه گواهان و شاهد شاهدان است.

در اينكه شهادت انبياء عليه السلام بر امت‌ها يا شهادت رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم بر انبياء عليهم السلام چگونه خواهد بود با اينكه معناى «شهود» آگاهى توأم با حضور است، و هريك از انبياء، و همچنين شخص پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم در يك محدوده خاص زمانى امّت خود بوده‌اند، ممكن است از اين جهت باشد كه روح آنها در عالم برزخ نيز ناظر احوال امت‌هاست، و اين منافات با آيه 117 مائده كه از زبان حضرت مسيح مى‌گويد:

وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهيداً ما دُمْتُ فيهمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ انْتَ الرَّقيبَ عليهم

«من تا آن زمان در ميان آنها (نصارى) بودم شاهد اعمال آنها بودم، ولى هنگام كه مرا باز گرفتى تو مراقب آنان بودى»! ندارد، زيرا به نظر مى‌رسد كه شهادت در اين آيه به معناى حضور توأم با مراقبت و جلوگيرى از انحراف است، نه فقط مسأله گواهى و حضور (دقت كنيد).

در مورد پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نيز ممكن است حضور و روح مقدّسش در طول تاريخ بشريت سبب اين آگاهى و حضور بوده باشد، همان گونه كه در روايات آمده است كه اولين مخلوق خدا نور پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم بود.⁽²⁾

احتمال ديگرى در معناى «شهادت» در اينجا وجود دارد و آن مقياس سنجش بودن است، زيرا يك فرد نمونه مى‌تواند عملًا گواهى بر خوبى خوبان (كسانى كه با او شباهت دارند) و بدى بدان (كسانى كه از

او دورند) بوده باشد، و در اين صورت مفهوم آيه منحصر به شهود قيامت نخواهد بود.

قابل توجه اينكه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: «روزى آن حضرت صلى الله عليه و آله و سلم به «ابن مسعود» فرمود: قرآن براى من بخوان! عرض كرد: اى رسول خدا! تو قرآن را به ما آموختى؟ فرمود:

دوست دارم آن را از ديگرى بشنوم، ابن مسعود سوره نساء را گشود، هنگامى كه به آيه فوق فَكَيْفَ اذا جِئْنا مِنْ كُلَّ امَّةٍ بِشَهيدٍ ... رسيد، رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم گريه كرد.⁽¹⁾

و در نقل ديگرى در ادامه همين روايت آمده است چنان گريه كرد كه گونه‌هايش‌تر شد سپس فرمود: يا رَبِّ هذا عَلَى مَنْ انا بَيْنَ ظَهْرانِيِّهِمْ، فَكَيْفَ مَنْ لَمْ ارَهُمْ:

«خداوندا اين نسبت به كسانى است كه من در ميان آنها هستم، پس چگونه خواهد بود نسبت به كسانى كه من آنها را نديده‌ام»؟!⁽²⁾

گريه شديد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم ظاهراً براى مواقف وحشتناك محشر و سنگينى مسئوليتى است كه بر دوش او گذارده شده، مسئوليت گواهى بر حاضران، و از آن مهمتر بر غائبان كه به تأييد الهى قادر برآن خواهد شد.

در ششمين آيه سخن از «شهادت فرشتگان» در آن دادگاه بزرگ است مى‌فرمايد هر انسانى وارد محشر مى‌گردد در حالى كه همراه او سوق دهنده و شاهدى است.

وَ جَائَتْ كُلَ نَفْسٍ مَعَها سائقٌ وَ شَهيْدٌ.

«سائق» او را به سوى دادگاه عدل الهى مى‌راند و سوق مى‌دهد و «شهيد» بر اعمال او گواهى مى‌دهد.

گرچه در آيه تصريح نشده كه اين «سوق دهنده» و «شاهد از فرشتگان است يا غير آنها؟ و اگر فرشته است كدام يك از فرشتگان الهى است؟ ولى قرائن نشان مى‌دهد كه آنها حتماً از فرشتگانند، چرا كه مناسب‌ترين افراد براى اين مأموريت بزرگ آنها مى‌باشند، و مناسب اين است كه همان دو فرشته مأمور ثبت «حسنات» و «سيئات» باشند كه از همه فرشتگان از اعمال آدمى آگاهترند، ولى بعضى «سائق» را به معناى «فرشته مرگ» كه او را به مردن سوق داده، و شاهد را به معناى عمل انسان، يا اعضاء تن يا نامه

اعمال او مى‌دانند، و بعضى نيز سائق را «شيطان» و شاهد را فرشته دانسته‌اند، ولى هيچيك از اين تفسيرها جز آنچه گفتيم مناسب ظاهر آيه نيست.

به هر حال فرشته اوّل در حقيقت مانع فرار اوست، و فرشته دوّم مانع انكار او نه راهى براى گريز وجود دارد، و نه طريقى براى انكار اعمال.

حال اين اشخاص درست شبيه حال مجرمانى است كه در اين دنيا آنها را به سوى داده گاه مى‌برند، مأمورى از پشت سر براى سوق آنها به دادگاه، و مأمورى از پيش رو با پرونده‌اى درباره اعمال آنان!

در نهج‌البلاغه آمده است كه اميرمؤمنان على عليه السلام بعد از ذكر اين آيه فرمود:

سائقٌ يَسُوقُها الى مَحْشَرِها وَ شاهِدٌ يَشْهَدٌ عَلَيْها بِعَمَلِها!:

«راننده‌اى او را به سوى محشر مى‌راند، و شاهدى بر اعمال او گواهى مى‌دهد».⁽¹⁾

در هفتمين آيه سخن از «گواهى اعضاى بدن» انسان در آن دادگاه بزرگ است، مى‌فرمايد: «آن روز كه زبان‌ها و دست‌ها و پاهايشان بر ضد آنها نسبت به اعمالى كه مرتكب شدند گواهى مى‌دهد».

يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهمْ الْسِنَتُهُمْ وَ ايْدِيهِمْ وَ ارْجُلُهُمْ بِما كَانُوا يَعْمَلُونَ

«آرى در ان روز خداوند جزاى واقعى آنها را بى‌كم و كاست مى‌دهد».

يَوْمَئذٍ يُوَفّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَ

آيه بعد (آيه هشتم) نيز شبيه آن است با اين تفاوت كه سخن از «گواهى پوست‌هاى بدن» مى‌گويد، مى‌فرمايد: هنگامى كه دشمنان خدا در كنار دوزخ مى‌آيند گوش‌ها و چشم‌ها و پوست‌هاى تنشان به اعمال آنها گواهى مى‌دهد در اين هنگام «آنها به پوست‌هاى تن خود مى‌گويند: چرا بر ضد ما گواهى داديد»؟!

وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُّمْ عَلَيْنَا.

«آنها در پاسخ مى‌گويند: همان خدايى كه هر موجودى را به نطق درآورده ما را ناطق ساخته است»!

قالُوا انطَقَنَا اللَّهُ الّذى انْطَقَ كُلّ شَى‌ءٍ.

ظاهر آيات فوق اين است كه خداوند به اعضاى تن و حتى به پوست بدن توانايى و شعور مى‌دهد تا به سخن درآيند و هر عضوى هر كارى را انجام داده بازگو كند. گوش آنچه را شنيده، و چشم آنچه را ديده، پوست آنچه را لمس كرده، زبان آنچه را گفته، دست آنچه را انجام داده، و پا راهى را كه رفته است (اين شش عضو هر كدام اعتراف به اعمالى كه انجام داده‌اند مى‌كنند).

اينكه از بعضى از مفسّران استفاده مى‌شود كه بعضى از اين اعضاء مانند زمان گواهى بر تمام اعمال آدمى مى‌دهد نه فقط بر اعمال خودش، تناسبى با ظاهر آيات ندارد، و از اينجا روشن مى‌شود كه اگر بعضى از اعضاء در اين آيات نيامده (مانند قلب و مغز و لب‌ها و دندان‌ها و امثال آن، نسبت به نيت‌ها و غذاها و گفتارها) به معناى اين نيست كه گواهى مخصوص به اين شش عضو است، بلكه ظاهراً هر عضوى اعمال خود را بازگو مى‌كند، و چه شاهد صادقى بهتر از آنها.

روشن است كه اين شهادت، شهادت اعضاء است، هرچند به قدرت خدا داد انجام يافته، نه مستقيما شهادت خداوند، آن گونه كه در تفسير فخررازى از بعضى به عنوان يك تفسير نقل شده است.⁽¹⁾

جالب اينكه طبق اين آيات گنهكاران در آن روز فقط پوست‌هاى تن خود را مورد سؤال قرار مى‌دهند كه چرا شما بر ضد ما گواهى داديد؟! يا «چگونه شما بر ضد ما گواهى داديد»؟ (در يك صورت از علت است، و در صورت دوّم سؤال از كيفيت!» و اما از پنج عضو ديگر چنين سؤالى نمى‌كنند، شايد اين به خاطر آن است كه شهادت پوست‌ها از همه عجيب‌تر و كاملًا غير منتظره مى‌باشد، بعلاوه سؤال از پوست‌هاى تن درباره تمام كارهايى است كه به نحوى با بدن لمس شده است، و اختصاص به عضو معينى ندارد، نه آن گونه كه بعضى از مفسّران گفته‌اند كه تنها اشاره به «فرج» است!

آخرين سخن در اين بحث اين است كه از بعضى از آيات قرآن استفاده مى‌شود كه نخست ساير اعضاى بدن غير از زبان گواهى مى‌دهند و هنگامى كه مسائل آفتابى شد زبان نيز اعتراف به حقيقت مى‌كند، چنانكه در آيه 65 سوره يس مى‌خوانيم:

الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى افْواهِهِمْ وَ تُكَلَمُنا ايْديْهِمْ وَ تَشْهَدُ ارْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ

«امروز بر دهان آنها مهر مى‌نهيم، و دست‌هاى آنها با ما سخن مى‌گويد، و پاهايشان به اعمالى كه انجام دادند گواهى مى‌دهد».

در نهمين آيه سخن از «گواهى و شهادت زمين» نسبت به اعمال انسان است، مى‌فرمايد: «در آن روز (روز رستاخيز) زمين تمام خبرهاى خود را بازگو مى‌كند».

يَوْمَئذٍ تُحَدِّثُ اخْبارَها.

«چرا كه پروردگارت به او وحى كرده است» بِانّ رَبَّكَ اوْحَى لَها.

و به اين ترتيب يكى از مهمترين گواهان در آن روز همين زمينى است كه اعمال خود را بر آن انجام مى‌دهيم، چنانكه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم آمده است كه سؤال فرمود: مى‌دانيد منظور از «اخبار» چيست؟ اصحاب عرض كردند: خدا و رسولش آگاه‌تر است.

فرمود: اخْبارُها انْ تَشْهَدَ عَلَى كُلً عَبْدٍ وَ امَةٍ بِما عَمِلُوا عَلَى ظَهْرِها تَقُولُ عَمِلَ كَذا وَ كَذا، يَوْمَ كَذا، فَهذا اخْبارُها!:

«منظور از خبر دادن زمين اين است كه اعمال هريك از بندگان خدا را اعم از مرد وزن كه روى زمين انجام داده‌اند خبر مى‌دهد مى‌گويد فلان شخص، در فلان روز، فلان كار را انجام داد، اين است خبر دادن زمين».⁽¹⁾

و نيز از ابوسعيد خدرى نقل شده كه مى‌گفت: هنگامى كه در بيابان هستى صدايت را به أذان بلند كن، چرا كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم شنيدم مى‌فرمود: لا يَسْمَعُهُ انْسٌ وَ لا جِنُّ وَ لا حَجَرٌ (وَ لا شَجَرٌ) الَّا يَشْهَدُ لَهُ: «هيچ جن و انسانى و قطعه سنگى (و درختى) آن را نمى‌شنود مگر اينكه براى او (در قيامت) گواهى مى‌دهند».⁽²⁾

ولى بعضى از مفسّران احتمالات ديگرى در تفسير آيه داده‌اند، از جمله اينكه: زمين از قيام رستاخيز خبر مى‌دهد در آن هنگام كه در انسان با مشاهده زلزله رستاخيز مى‌گويد: زمين را چه مى‌شود (كه اين گونه مى‌لرزد) و قَالَ الانْسانَ مالَها.

اين احتمال نيز داده شده است كه زمين خبر از انسان‌هايى كه از درون خود بيرون مى‌افكند مى‌دهد،

و مى‌گويد: «اين بدن فلان شخص و فلان شخص است».⁽¹⁾

ولى تفسير اوّل علاوه بر اينكه با مجموع آيات سوره سازگارتر است با احاديث متعددى كه از پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده هماهنگى دارد.

در احاديث متعددى نيز از حضرت على عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: «زمين روز قيامت گواهى بر نماز و حتى تقسيم بيت‌المال مى‌دهد، از جمله فرمود:

صَلّوا الْمَسَاجِدَ فى بِقاعٍ مُخْتَلِفَةٍ فَأنّ كُلَّ بُقْعَةٍ تَشْهَدُ لِلْمُصَلَى عَلَيْها يَوْمَ الْقِيامَةِ.

«در مساجد، در قسمت‌هاى مختلف نماز بخوانيد، زيرا هر قطعه زمينى در قيامت براى كسى كه روى آن نماز خوانده گواهى مى‌دهد».⁽²⁾

در اينكه زمين چگونه خبر مى‌دهد، بعضى ظاهر آيه را پذيرفته‌اند كه در آن روز به فرمان خدا داراى درك و شعور و قدرت بيان خواهد شد، و حوادثى را كه بر او گذشته است بازگو مى‌كند، اين مطلب جاى تعجب نيست چرا كه روز قيامت روز حيات واقعى است وَ انّ الدَّارَ الاخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ (عنكبوت 64) حتى زمين ممكن است داراى نوعى حيات و شعور شود!

بعضى نيز گفته‌اند: منظور اين است كه خداوند امواج صدا را به قدرت خود در آن مى‌آفريند و در واقع گوينده سخن خداست (اين معنا شبيه به نوارهاى ضبط صوت در عصر ماست كه فردا با شعورى صدا را در آن ضبط مى‌كند).

اين احتمال نيز داده شده است كه منظور از تكلّم و سخن گفتن زمين، ظاهر شدن اثار اعمالى است كه انسان بر صفحه زمين انجام داده، زيرا هر عملى كه او انجام مى‌دهد در پيرامون خود آثارى بجا مى‌گذارد.

ولى از همه مناسب‌تر تفسير اوّل است.

از مجموع آيات گذشته اين معنا به دست آمد كه در قيامت علاوه بر گواهى پروردگار نسبت به اعمال انسان‌ها پيامبران و فرشتگان و اعضاء بدن و زمين نيز گواهى مى‌دهند.

ترازوى سنجش اعمال

دهمين آيه ناظر به مسأله «ميزان» و ترازوى سنجش اعمال است، مى‌فرمايد «ما ترازوهاى عدل را در روز قيامت نصب مى‌كنيم، لذا به هيچ‌كس كمترين ظلمى نمى‌شود» وَ نَضَعُ الْمَوازينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً.

همه چيز با اين ترازوى سنجش وزن مى‌شود، بزرگ باشد يا كوچك «حتى اگر به اندازه سنگينى يك دانه خردل باشد آن را (براى حساب) مى‌آوريم (و به ميزان مى‌نهيم) و كافى است كه ما حساب كننده باشيم» وَ انْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ اتَيْنا بِها وَ كَفَى بِنا حاسِبِيْنَ

دانه خردل دانه بسيار كوچك و كم وزنى است كه در كوچكى و حقارت ضرب المثل است، اشاره به اينكه كوچكترين اعمال نيز در آن روز مورد سنجش قرار مى‌گيرد.

«موازين» جمع «ميزان» به معناى وسيله سنجش وزن است، اين تعبير نشان مى‌دهد كه در آن روز نه فقط يك ترازو كه ترازوهاى متعددى براى سنجش اعمال گذاشته مى‌شود.

بعضى گفته‌اند ممكن است براى هر انسانى ترازويى باشد، يا براى اهر امتى ترازويى، و يا براى هر عملى يك ترازو، مثلًا نمازها را با يك ترازو بسنجند، و روزه‌ها و حج و جهاد را هر كدام با ترازويى مخصوص به خود.

بعضى گفته‌اند ترازو در حقيقت يك بيش نيست، به خاطر رواياتى كه بعداً به آن اشاره خواهد شد، و صيغه جمع در اينجا براى بيان عظمت است، ترازويى است بسيار عظيم كه كار هزاران ترازو را انجام مى‌دهد!.⁽¹⁾

ولى چنانكه خواهيم گفت هيچ دليلى بر اين تفسير كه مخالف ظاهر آيه است نداريم بلكه دليل بر تعدّد ميزان‌ها داريم.

مهم اين است كه در اينجا منظور از «ميزان» روشن مى‌شود كه آيا به معناى همين ترازوهاى معمولى كه داراى دو كفه است، هرچند بسيار بزرگ و عظيم باشد؟!

و در اين صورت وزن كردن اعمال با آنها در حالى كه عمل وزنى ندارد لابد به خاطر آن است كه نامه اعمال را در آن مى‌نهد و مى‌سنجند، و يا به خاطر تجسّم عمل و داراى وزن شدن.

خلاصه اينكه آنها كه ترازوهاى آن جهان را همچون ترازوهاى اين دنيا پنداشته‌اند مجبور شده‌اند كه

براى اعمال انسان‌ها در آنجا نوعى سنگينى و وزن قائل شوند، تا قابل توزين با آن ترازوها باشد.

ولى قرائن نشان مى‌دهد كه منظور از «ميزان» وسيله سنجش به معناى عام آن است، زيرا مى‌دانيم هر چيزى وسيله سنجش مناسب خود دارد، وسيله سنجش حرارت را «ميزان الحراره» يا دما سنجش مى‌گويند، و وسيله هوا را «ميزان الهواء» يا «هوا سنج».

بنابراين منظور از ميزان‌هاى سنجش اعمال كسانى هستند كه اعمال نيكان و بدان را با اعمال آنها مى‌سنجند، چنانكه مرحوم علامه مجلسى از شيخ مفيد نقل مى‌كند كه در روايت آمده: إنّ اميرَ الْمُوْمِنينَ وَ الأئمّةَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ عليه السلام هُم الْمَوازينُ «امير مؤمنان و امامان از فرزندان او عليه السلام ميزان‌هاى عدل قيامتند».⁽¹⁾

در «اصول كافى و معانى الاخبار» نيز از امام صادق عليه السلام نقل شده كه شخصى از معناى آيه فوق سؤال كرد، فرمود: هُمُ الانْبِياءُ وَ الاوْصِياءُ عليه السلام ميزان‌هاى سنجش همان «پيامبران و جانشينان آنها هستند»!⁽²⁾

در يكى از زيارات مطلقه اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم: السَّلامُ عَلَى مِيزَانِ الأعْمالِ: «سلام بر ميزان سنجش اعمال»!⁽³⁾

در واقع اين شخصيت‌هاى بزرگ و نمونه، مقياس‌هاى سنجش اعمالند، و اعمال هركس به آن اندازه‌اى كه به آنها شباهت دارد «وزين» است، و آنچه به آنها شباهت ندارد بى وزن يا كم وزن است، حتى در اين جهان نيز اولياء اللَّه نيز مقياس سنجشند ولى در جهان ديگر اين مسأله به مرحله ظهور و بروز مى‌رسد.

و از اينجا روشن مى‌شود كه چرا «موازين» جمع بسته شده است زيرا اين بزرگواران متعددند.

البته روايات و مطالب ديگرى در زمينه «ميزان عمل» داريم كه در بخش توضيحات خواهد آمد.

يازدهمين آيه نيز توضيح و تكميلى بر همين بحث ميزان اعمال و سنجش نيك و بد در آن روز است، مى‌فرمايد: «وزن كردن (اعمال) در آن روز حق است، كسانى كه ميزان‌هاى (عمل) آنها سنگين است آنها رستگارند، و كسانى كه ميزان‌هاى (عمل) آنها سبك است كسانى هستند كه سرمايه وجود خود را به

خاطر ظلمى كه نسبت به آيات ما مى‌كردند از دست داده‌اند»!. وَ الْوَزْنُ يَوْمَئذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازينُهُ فَاولئكَ هُمُ الْمُفْلحُونَ- وَ مَنْ خَفّتْ مَوازينُهُ فَاولئكَ الذّين خَسِرُوا انْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ

قابل توجّه اينكه در اينجا براى هر انسانى چند ميزان ذكر شده، اين تعبير تفسيرى را تقويت مى‌كند كه مى‌گويد: هر عمل ميزانى دارد.

اين احتمال نيز داده شده كه روح و جسم و گفتار و كردار و نيّات انسان- هر كدام براى خود ميزان سنجشى در آن روز دارد.

اينها همه در صورتى است كه «موازين» را جمع «ميزان» بدانيم در حالى كه بعضى مَوازين را جمع «موزون» دانسته‌اند (يعنى چيزى كه وزن مى‌شود كه همان اعمال انسان باشد) در اين صورت مسلماً هر انسانى داراى «موازين» است، يعنى اعمال گوناگونى دارد كه در آن روز وزن مى‌شود، ولى اين معنا بعيد به نظر مى‌رسد، چرا كه غالب ارباب لغت و مفسّران موازين را جمع ميزان ذكر كرده‌اند و در روايات گذشته نيز «موازين» به معناى وسائل سنجش وزن» آمده بود.

بنابراين سنگينى ترازوها به خاطر سنگينى اعمالى است كه در آن مى‌نهند.

در زمينه ميزان عدل قيامت بحث‌هاى ديگرى است كه در بخش توضيحات به خواست خدا خواهد آمد.

محاسبه سريع اعمال

در دوازدهمين و سيزدهمين و چهاردهمين آيات مورد بحث، سخن از روز حساب، و سرعت محاسبه اعمال از سوى خداوند در آن روز است، در آيه نخست بعد از اشاره به باغ‌هاى جاودانى بهشت و نعمت‌هاى گوناگون آن، مى‌فرمايد:

«اين چيزى است كه براى روز حساب به شما وعده داده مى‌شود» (هَذا ما تُوعَدُوْنَ لِيَوْمِ الْحِسابِ).

يعنى مسأله «حساب» و رسيدگى به اعمال در آن روز به قدرى روشن است كه آن روز «روز حساب» ناميده شده است.⁽¹⁾

در آيه بعد سخن از سرعت حساب به ميان آمده، مى‌فرمايد: «خداوند سريع الحساب است» (انَّ اللَّه سَريعُ الْحِسابِ).

اين مطلب كه خداوند با سرعت حساب بندگان را رسيدگى مى‌كند در آيات متّعددى از قرآن مجيد ديده مى‌شود⁽¹⁾اين تكرار نشانه اهميت موضوع است، زيرا از يكسو بشارتى است براى نيكوكاران كه در آن روز به سرعت پاداش خود را دريافت مى‌دارند، و از سوى ديگر تهديدى است براى بدكاران مجازاتشان هرگز به تأخير نمى‌افتد، به سرعت حسابشان را مى‌رسند و حقشان را در دستشان مى‌گذارند! ...

درباره سرعت حساب الهى در آن روز تعبيراتى در بعضى از روايات ديده مى‌شود كه بسيار تكان دهنده است:

در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام آمده است انَّه سُبْحانَهُ يُحاسِبُ جَميْعَ عِبادِهِ عَلَى مِقْدارِ حَلْبِ شاةٍ: «خداوند حساب تمام بندگانش را در زمان كوتاهى به اندازه زمان دوشيدن يك گوسنفد رسيدگى مى‌كند».⁽²⁾

اين تشبيه در حقيقت براى نشان دادن كوتاهى زمان حساب است، لذا در روايت ديگرى آمده: انَّ اللَّه يُحاسِبُ الْخَلائِقَ كُلَّهُمْ في مِقْدارِ لَمْحِ الْبَصَرِ: «خداوند حساب همه بندگان را تنها در يك چشم بر هم زدن رسيدگى مى‌كند»!.⁽³⁾

دليل اين سرعت روشن است، زيرا حساب منوط به علم و آگاهى كامل، قدرت فوق‌العاده و رعايت عدالت از هر نظر است، و چون خداوند همه اين صفات را در حد اكمل داراست مى‌تواند در يك چشم بر هم زدن حساب همگان را برسد.

اصولًا وضع اعمال انسان‌ها و آثارى كه از خود در روح و جسم ما به يادگار مى‌گذارد چنان است كه خود به خود حساب همه كارها را حفظ مى‌كند، و از اين نظر مى‌توان آنها را به اتومبيل‌ها، هواپيماها و كشتى‌ها تشبيه كرد كه با داشتن دستگاه‌هاى كيلومتر سنج هميشه حساب تمام مسيرهايى را كه در گذشته عمر خود داشته‌اند حفظ مى‌كند، و با يك نگاه مى‌توان فهميد آنها در تمام عصر خود چقدر راه

پيموده‌اند، منتها ديده‌اى مى‌خواهد كه اين مسافت سنج‌ها را در وجود انسان، در چشم و گوش و دست و پا و روح و جان او ببيند و بخواند!

اين تعبيرات همه داراى پيام‌هاى تربيتى مهمى است كه با اندكى دقت روشن مى‌شود.

پانزدهمين آيه مورد بحث، سخن از حسابگرى اعمال بندگان يعنى خداوند به ميان آورده و با صراحت مى‌فرمايد: «مسلماً بازگشت همه آنها به سوى ماست، و سپس به طور قطع حساب همه آنها با ما خواهد بود، (انَّ الَيْنا ايابَهُمْ ثُمَّ انّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ).

در حالى كه در شانزدهمين آيه كه آخرين آيه مورد بحث است مى‌فرمايد: «روز قيامت به هر انسانى خطاب مى‌شود نامه اعمالت را بخوان كافى است خودت امروز حسابگر خويش باشى»! (اقْرَءْ كِتابَكَ كَفَى بِنَفسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسيباً).

البته در اين دو تعبير تضادى نيست، حساب كننده اصلى خداست، ولى به انسان نيز گفته مى‌شود تو مى‌توانى حسابگر خويش باشى، و نتيجه همه اين محاسبه‌ها يكى است، چرا كه مدارك حساب آن قدر روشن، و پاداش‌ها معيّن و قوانين الهى در آن روز صريح و آشكار است كه جائى براى استنباطهاى نظرى كه مايه اختلاف احكام قضات مى‌شود وجود ندارد.

قابل توجه اينكه در جمله‌هاى «انَّ الَيْنا ايابَهُمْ» «ثُمَّ انَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ» «الَيْنا» و «عَلَيْنا» كه خبر است مقدم شده و مفيد حصر است، يعنى بازگشت آنها تنها به سوى ماست، و حساب آنها فقط بر ما خواهد بود، و به اين ترتيب هر احتمال و توهّم ديگرى را نفى مى‌كند.

به هر حال اين تهديدى است نسبت به كفّار و مجرمانى كه از آيات حق روى گردانند، كه در آيه‌هاى پيشين اين آيه به آنها اشاره شده است و ضمناً مى‌تواند بشارتى باشد براى «اولياء اللَّه» كه مى‌دانند حسابشان با خدا، و بازگشتشان به سوى آن محبوب دل‌هاست، و اگر در كنار اعمال صالح لغزشى داشته‌اند با لطف و كرمش، قابل حلّ است.

اين نكته نيز قابل ملاحظه است كه در بعضى از روايات و زيارتنامه‌ها آمده است كه «بازگشت خلق» و «حساب آنها» با على عليه السلام يا ائمّه معصومين عليهم السلام است، و همين موضوع سبب خرده‌گيرى بعضى از

مفسّران اهل سنّت مانند «آلوسى» در «روح البيان» شده، كه اين سخن با آنچه در آيات فوق آمد ناسازگار مى‌باشد. در حالى كه همه مى‌دانيم حضرت على عليه السلام و ائمّه معصومين عليه السلام همگى مجرى فرمان خدا هستند، بنابراين حسابرسى آنها حسابرسى خداست، درست همچون اعمالى كه فرشتگان در عالم «تكوين» و «تشريع» انجام مى‌دهند كه همگى كارهاى خدا محسوب مى‌شود چون به امر و فرمان او است، و در عين حال به فرشتگان نيز نسبت داده شده.

در واقع اشتباه معروفى را كه اين برادران همه‌جا كرده‌اند در اينجا نيز تكرار شده، و آن اشتباه «ما بالعرض» و «ما بالذات» است به تعبير روشن‌تر هيچ‌كس نمى‌گويد حسابرسى و بازگشت خلائق به طور استقلال با على عليه السلام و ساير امامان معصوم عليه السلام است، بلكه همه مى‌گويند اين كار ذاتاً از آن خداست، ولى بالواسطه از آن آنها مى‌باشد (همان‌گونه كه در مسأله شفاعت و علم غيب و مانند اينها نيز گفته‌ايم كه همه اين امور بالذات از آن خداست: و بالعرض براى انبياء و اولياء يا فرشتگان است).

عجب اينكه او (آلوسى) در پايان كلامش توجه مختصرى به اين نكته كرده ولى باز مسير بحث را عوض مى‌كند و مى‌گويد اگر منظور اين است چه خصوصيتى على عليه السلام از ميان انبياء و مرسلين و ملائكه مقرّبين دارد؟!.⁽¹⁾

پاسخ اين سؤال نيز معلوم است، على عليه السلام فرد شاخص و اعلاى آنهاست و از آنجا كه در ميان امّت اسلامى مجهول القدر بود، خدا مى‌خواهد از اين طريق مقام والاى او را به همه اهل عالم نشان دهد.

شاهد سخن اينكه: در بسيارى از كتب اهل سنّت، رواياتى ديده مى‌شود كه نشان مى‌دهد پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم درباره على عليه السلام فرمود: «تو قسمت كننده بهشت و دوزخى» از جمله:

1- «ابن مغازلى» در كتاب «مناقب اميرالمؤمنين» عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نقل مى‌كند كه به على عليه السلام فرمود: انَّكَ قَسيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ: «تو تقسيم كننده بهشت و دوزخى»:⁽²⁾

2- همين معنا از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در مناقب خوارزمى نيز آمده است.⁽³⁾

3- «ابن حجر» در «الصواعق المحرقه» از دار قطنى نقل مى‌كند كه على عليه السلام در شوراى شش نفرى عمر ضمن يك سخن طولانى فرمود: آيا در ميان شما جز من كسى هست كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم درباره او

گفته باشد: يا عَلى انْتَ قَسيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ؟!

همه گفتند نه.⁽¹⁾

4- «حافظ سليمان قندوزى حنفى» در كتاب خود «ينابيع المودة» يك باب تحت همين عنوان (في بيان كون علي عليه السلام قسيم الجنة و النار) مطرح كرده و روايات متعددى ذيل آورده است.⁽²⁾

5- حتى «ابن اثير» در كتاب «نهايه» در ماده «قسم» اين حديث را آورده است.

6- در شعرى كه به امام شافعى منسوب است همين معنا با صراحت ديده مى‌شود:

عَلىٌ حُبُّهُ جُنَّة قَسيمُ النّارِ وَ الْجَنّةِوَ صِىُّ الْمُصْطَفَى حَقَّا امامُ الانْسِ وَ الْجِنَّةِ

⁽³⁾ و احاديث فراوان ديگر، با اين حال با چه جرأتى آلوسى در روح المعانى اين سخن را دروغ و تهمتى در مورد على عليه السلام مى‌پندارد؟! چرا بايد اجازه دهيم كه تعصب‌ها مانع تحقيقات علمى گردد؟

توضيحات

1- دورنمايى از آن دادگاه بزرگ

با اينكه مسلماً درك حقايق مربوط به قيامت «به طور تفصيل» براى ما زندانيان عالم دنيا امكان‌پذير نيست، چرا كه جهانى است فوق اين جهان و برتر و بالاتر از آن كه حتى تصور مفاهيم حاكم بر آن جهان براى ما بسيار مشكل است، همان گونه كه براى طفل دبستانى تصور علوم گسترده دانشگاهى امكان‌پذير نيست.

ولى با اين حال يك ترسيم اجمالى از آيات فوق و رواياتى كه در اين زمينه وارد شده است از آن دادگاه مى‌توان ارائه داد.

جهانى است كه همه حقايق پنهانى در آن آشكار مى‌گردد، موجودات بيجان جان مى‌گيرند و همه جا و همه چيز يك پارچه حيات و زندگى خواهد بود.

از دست و پا و چشم و گوش گرفته، تا پوست تن، و ساير اعضاى پيكر، همه به نطق در مى‌آيند، و

اعمالى را كه انجام داده‌اند بازگو مى‌كنند.

از سوى ديگر تمام اعمال آدمى در برابر او مجسم شده، و در آنجا حضور مى‌يابد نامه‌هاى اعمال كه با خطوط غير قابل انكارى ترسيم شده از يكسو، شاهدانى از فرشتگان و انبيا و اولياء از سوى ديگر، و برتر از همه اينها گواهى ذات پاك خداوند بر اعمال انسان‌هاست.

صحنه‌اى است تكان دهنده و بسيار وحشتناك كه حتى اعمالى به اندازه يك خردل و يك ذره مورد محاسبه قرار مى‌گيرد، و نيت‌ها در پرونده‌هاى اعمال كاملًا نمايان است!

در يك لحظه به حساب همه مى‌رسند، و حق و عدالت بر تمام آن دادگاه بزرگ سايه افكنده، و كوچك و بزرگ حتى انبياى مرسلين در آن دادگاه حاضر مى‌شوند.

تمامى اختلافات برچيده شده، و همه جرّ و بحث‌ها پايان مى‌گيرد، نسبت به تمام مظلومان عالم از ظالمان احقاق حق مى‌شود، و آنچه را كه بسيارى از مردم هرگز باور نمى‌كردند آشكار را با چشم خود مى‌بينند!

ايمان و اعتقاد به اين حقايق مى‌تواند نيرومندترين امواج تربيتى را در درون جان و دل انسان به حركت درآورد، خود كامگى‌ها را افسار كند، شهوات را مهار زند، بى‌تقوايى‌ها را پايان دهد، و از اين انسان خاكى فرشته‌اى پاك و پاكيزه بسازد!:

در حقيقت هدف قرآن مجيد نيز از شرح اين حقايق در اين كتاب انسان ساز يعنى قرآن مجيد همين بوده است.

2- گواهان در قيامت

همان‌گونه كه در آيات فوق خوانديم شاهدان آن دادگاه بسيارند.

در درجه اوّل ذات پاك خداست.

سپس انبياء مرسلين.

و بعد فرشته‌هاى مقرّبين.

و بعد از آن اعضاء و جوارح انسان.

سپس زمينى است كه انسان بر آن مى‌زيسته.

بعلاوه در روايات اسلامى به جز اين پنج گواه به گواهان ديگرى نيز اشاره شده است.

ششم اوصيا و امامان معصوم، چنانكه در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه در ذيل آيه 41 سوره نساء (فَكَيْفَ اذا جِئْنا مِنْ كُلِّ امَّةٍ بِشَهيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلَى هؤُلاءِ شَهيداً) فرمود: نَزَلَتْ في امَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله و سلم خَاصَّةً! فى كُلِّ قَرْنٍ مِنْهُمْ امامٌ مِنّا شاهِدٌ عَلَيهِمْ، وَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله و سلم شاهِدٌ عَلَيْنا!: «اين آيه درباره امت محمد صلى الله عليه و آله و سلم بالخصوص نازل شده كه در هر قرنى از اين امت امامى از ما خواهد بود كه گواه بر آنهاست و محمد صلى الله عليه و آله و سلم گواه بر ماست».⁽¹⁾

ذكر امت محمد صلى الله عليه و آله و سلم بالخصوص ممكن است از جهت تأكيد باشد، يعنى مخصوصاً اين امت در هر قرن گواهى از امامان معصوم دارند، بنابراين منافاتى باگواه بودن پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نسبت به انبياى پيشين ندارد.

هفتمين گواه محشر، طبق بعضى از روايات، «زمان» است، همان گونه كه در روايتى از اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم: ما مِنْ يَوْمٍ يَمُرُّ عَلَى ابْنِ آدَمَ الا قالَ لَهُ ذلِكَ الْيَوْمُ يَابْنَ آدَمَ انا يَوْمٌ جَديدٌ، وَ انا عَلَيْكَ شَهيدٌ فَقُلْ فِيَّ خَيْراً، وَ اعْمَلْ فِيَّ خَيْراً، اشْهَدُ لَكَ بِهِ في القِيامةِ، فَانَّكَ لَنْ تَراني بَعْدَهُ ابَداً!:

«هيچ روزى بر فرزند آدم (انسان‌ها) نمى‌گذرد، مگر اينكه آن روز به او مى‌گويد: اى فرزند آدم! من روز تازه‌اى هستم، و گواه بر توام، در من سخن نيكو بگو و عمل نيك انجام ده، تا در قيامت براى تو گواهى دهم، چرا كه بعد از اين هرگز مرا نخواهى ديد».⁽²⁾

راستى اين همه شاهد و گواه براى چيست؟ زمين و زمان و فرشتگان و پيامبران و اعضاء پيكر انسان، و از همه بالاتر خدا؟ مگر تنها گواهى پروردگار كافى نيست؟

آرى كافى است چرا كه او «احسن الناظرين» و «احكم الحاكمين» است و «عالم السرّ و الخفيّات» است، ولى چون هدف تربيت انسان بوده، و هر قدر شهود و گواهان و مراقبين اعمال انسان بيشتر باشند تأثير تربيتى قوى‌ترى در او دارند، تا اين حد عدد گواهان را بالا مى‌برد، گواهانى كه از هر سو انسان را احاطه كرده و بر اعمال او كاملًا واقفند.

بدون شك كسى كه تنها به يكى از اين گواهان توجه داشته باشد مراقب اعمال خويش است تا چه

رسد به اينكه مؤمن به وجود تمام اين گواهان گردد.

وآنگهى اين گواهان جنبه قرار دادى و مأموريت ادارى ندارند، تا سؤال شود چرا اينهمه گواه براى يك عمل منصوب شده‌اند؟ اينها يك سلسله واقعيت‌هاى عينى و خارجى است، زيرا اعمال ما هرچه باشد در اعضاء پيكر ما اثر مى‌گذارد، و پوست تن ما همچون نوارى است كه آثار يك عمل ما را در خود ضبط مى‌كند، همچنين محيط ما و زمينى كه بر آن هستيم و زمانى كه در آن زندگى مى‌كنيم همه آثار ما را در خود حفظ مى‌كنند.

حضور فرشتگان يا شهود ارواح پاك انبياء و اوصياء نيز يك واقعيت است كه از قدرت و عظمت روحى آنها سرچشمه مى‌گيرد، حضور خداوند متعال نيز در همه جا و در هر زمان و مكان واقعيتى است غير قابل انكار.

امروز دانشمندانى را مى‌شناسيم كه با مطالعه طبقات و قشرهاى زمين و فسيل‌هاى حيوانات نهفته در آنها، و آثارى كه از انسان‌ها پيشين باقيمانده، به چگونگى زندگى آنها واقف مى‌شوند، و رساله‌ها و كتاب‌ها در اين زمينه مى‌نويسند.

اگر بشر بتواند با علم محدودش اينچنين از حوادث گذشته و انسان‌ها و حيوانات پيشين- به خاطر آثار باز مانده از آنان سخن بگويد و گواهى و شهادت دهد، در حالى كه دنيا مخفيگاه‌است و آخرت دار الظهور و يوم البروز است.

قيامت چگونه خواهد بود؟

اينجاست كه وقتى انسان در اين موضوعات دقيقاً فكر مى‌كند و به عمق آن مى‌انديشد، به راستى تكان مى‌خورد و گاهى فريادش بلند مى‌شود كه‌اى واى از اين همه غفلت من كه با اين همه شاهد و گواه اينچنين عمل كرده‌ام!

3- ترازوى عمل چيست؟

مرحوم «شيخ مفيد» مى‌گويد: «معناى ميزان آن گونه كه گروهى از اخباريين جامد فكر مى‌كنند كه ترازوهاى اعمال همچون ترازوهاى دو كفه‌اى اين جهان هستند، نيست، بلكه همان‌گونه كه در خبر وارد

شده اميرمؤمنان و امامان از ذريه او عليهم السلام ترازوهاى سنجش در قيامتند، آنها هستند كه موازنه ميان اعمال و پاداش و كيفر آنها بر قرار مى‌سازند».⁽¹⁾

ولى بعضى از مفسّران اين سخن را نپذيرفته و معتقدند ترازويى همچون ترازوهاى سنجش اين جهان در آن روز برپا مى‌شود و اعمال انسان داراى وزن خواهند بود و يا نامه اعمال را كه داراى وزن است با آنها مى‌سنجند.

بعضى نيز مانند مرحوم علّامه مجلسى (رضوان اللَّه عليه) مى‌گويند: «ما به ميزان به طور اجمال ايمان داريم اما درباره جزئيات و چگونگى آنها از پيش خود چيزى نمى‌گوييم».

قابل توجه اينكه در خبرى آمده است كه داود عليه السلام از خداوند تقاضا كرد كه ميزان را به او ارائه دهد، خداوند ميزان را به او نشان داد، هر كدام از كفه‌هاى آن به اندازه فاصله مشرق‌تا مغرب بود!

هنگامى كه داود اين منظره را مشاهده كرد مدهوش شد، هنگامى كه به هوش آمد عرض كرد خداى من چه كسى مى‌تواند كفه آن را از حسنات پر كند؟ خطاب آمد اى داود! من هنگامى كه از بنده‌ام راضى باشم آن را با يك دانه خرما (كه در راه خدا انفاق كند) پر مى‌كنم»! (رُويَ انَّ داوُدَ عليه السلام سَأَلَ رَبَّهُ انْ يُرِيَهُ الْميزانَ فَاراهُ، كُلُّ كَفَّةٍ كَما بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْربِ، فَغُشيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ افاقَ فَقالَ: الهي! مَنِ الَّذي يَقْدِرُ انْ يَمْلا كَفَّتَهُ حَسَناتٍ؟ فَقالَ يا داوُدُ انِّي اذا رَضيتُ عَنْ عَبْدي مَلَاتُها بِتَمْرَةٍ.⁽²⁾

در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام آمده است كه وقتى از معناى ميزان از حضرتش سؤال كردند فرمود: الْمِيزانُ الْعَدْلُ: «ترازوى سنجش همان عدالت است».⁽³⁾

در اينجا اين سؤال مطرح مى‌شود كه جمع ميان اين احاديث چگونه است؟ در بعضى از آنها «ميزان» به معناى وجود مقدس امامان معصوم عليهم السلام و در حديث اخير به معناى عدل، و در حديث داود چيزى كه كفه‌هاى آن تمام زمين و آسمان را پر كرده است تفسير شده، و اين سه در ظاهر با هم متضادند.

ولى با توجه به يك نكته اين تضاد صورى بر طرف مى‌شود و آن اينكه حقيقت ميزان همان عدل الهى است، و پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و امامان معصوم عليهم السلام نمونه و مظهر عدل او هستند، و از سوى ديگر

مى‌دانيم قانون عدل سراسر زمين و آسمان را زير بال و پر گرفته (بِالْعَدْلِ قامَتِ السَّموات وَ الارْضُ).⁽¹⁾

و از اينجا روشن مى‌شود كه چرا داود از مشاهده عظمت ميزان مدهوش شد، زيرا عظمت مقام عدل و مقامات محمّد و آل محمّد عليه السلام به قدرى بود كه اعمال خود را در مقابل آن ناچيز يافت، و جالب اينكه اين ترازوى با آن عظمت با يك دانه خرما كه روح اخلاص در آن باشد و موجب خشنودى حق شود پر مى‌گردد.

بعضى از محققان معتقدند كه پيشوايان معصوم و اولياء خدا به منزله يك كفه ترازو هستند، و خود انسان‌ها با اعمال و عقائد و نياتشان به منزله كفه ديگرند كه در قيامت اين دو با هم موازنه و سنجيده مى‌شود، و اين سخن را مى‌توان از تعبيرات قرآن كه مى‌گويد: «مَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ ...» (كسانى كه ميزان‌هاى آنها سبك است) يا «فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ ...» (كسانى كه ميزان آنها سنگين است) يا تعبيرى كه در سوره كهف آيه 105 آمده كه درباره گروهى از كافران مى‌گويد: فَلا نُقيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْنا (روز قيامت براى آنها وزنى برپا نمى‌كنيم)، استفاده كرد، چرا كه سبك بودن ميزان به خاطر نداشتن اعتقادات حق و اعمال صالح از سوى گروهى، و سنگين بودن آن به خاطر داشتن اين سرمايه‌هاى وزين از سوى گروه ديگر است، و به هر حال انسان‌ها از يكسو و اولياء اللَّه از سوى ديگر، با هم موازنه مى‌شوند، و به هر اندازه ما شباهت و نزديكى به عقائد و اوصاف و اعمال آنها داشته باشيم ميزان عمل ما سنگين‌تر است (دقت كنيد).

4- چه اعمالى در ميزان سنگين است؟

در روايات اسلامى تعبيرات مختلفى درباره اعمالى كه در ميزان عدل الهى در قيامت سگنين و مايه نجات و رو سفيدى است ديده مى‌شود كه در حقيقت بيانگر نظام ارزشى اسلام در مسائل مختلف است:

1- از جمله در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: ما مِنْ شَى‌ءٍ يُوْضَعُ في الْميزانِ اثْقَلُ مِنْ حُسْنِ

الْخُلْقِ، وَ انَّ صاحِبَ حُسْنِ الْخُلْقِ لَيَبْلُغُ بِهِ دَرَجَةَ صاحِبِ الصَّوْمِ وَ الصَّلاةِ: «چيزى در ميزان عمل سنگين‌تر از حسن خلق نيست، و صاحب حسن خلق به خاطر آن به درجه صاحب نماز و روزه مى‌رسد».⁽¹⁾

2- در حديث ديگرى از آن حضرت آمده است كه در باب شهادت به يگانگى خدا و نبوت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم: خَفَّ مِيزانٌ تَرْفَعانِ مِنْهُ، وَ ثَقُلَ ميزانٌ تُوضَعانِ فيهِ: «ميزانى كه اين دو از آن برداشته شوند سبك است، و ميزانى كه اين دو در آن گذاشته شوند سنگين است»!.⁽²⁾

در حديث ديگرى از امام باقر يا امام صادق عليهما السلام آمده است: ما في الْميزانِ شَى‌ءٌ اثْقَلُ مِنَ الصَّلاةِ عَلى مُحمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ انَّ الرَّجُلَ لَتُوْضَعُ اعْمالُهُ في الْميزانِ فَتَميل بِهِ، فَيُخْرِجُ الصَّلاةَ عَلَيْهِ فَيَضَعُها في مِيزانِهِ فَيُرَجَّحُ به !: «چيزى در ترازوى عمل سنگين‌تر از صلوات بر محمّد و آل‌محمّد صلى الله عليه و آله و سلم نيست، و كسانى هستند كه تمام اعمالشان را در ميزان مى‌گذارند، ميزان آن را سبك نشان مى‌دهد، در اينجا صلوات بر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را بيرون مى‌آورد و برآن مى‌افزايد ميزانش سنگين مى‌شود».⁽³⁾

4- در بعضى از روايات نيز آمده است كه اذكارى همچون الْحَمْدُ اللَّه وَ سُبْحانَ اللَّه وَ اللَّه اكْبَرُ و همچنين لا الهُ الّا اللَّه ميزان عمل را در قيامت پر مى‌كند.⁽⁴⁾

از اين تعبيرات به خوبى استفاده مى‌شود كه گاه اعمال ظاهراً كوچكى به قدرى در پيشگاه خدا ارزش دارد كه ترازوى عمل را سنگين مى‌كند و آن را پر مى‌سازد، و اين به خاطر اهميتى است كه اين امور از نظر اسلام دارد: «حقيقت توحيد» «حقيقت حمد» «حقيقت تسبيح» و همچنين «ارتباط و پيوند معنوى با محمّد و آل‌محمّد صلى الله عليه و آله و سلم» و «حسن خلق» همه از اين امور است.

در بعضى از احاديث گذشته خوانديم كه گاه يك دانه خرما كه از روى اخلاص كامل در راه خدا انفاق شده است تمام كفه ترازوهاى عدل الهى را كه به پهنه آسمان و زمين است پر مى‌كند!

5- از پاره‌اى از روايات نيز استفاده مى‌شود كه در آن روز انسان‌ها را نيز در ميزان سنجش مى‌نهند، و وزن مى‌كنند، از جمله مرحوم طبرسى در مجمع‌البيان ذيل آيه 105 كهف مى‌گويد: در روايت صحيح داريم كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: انَّهُ لَيَأْتي الرَّجُلُ الْعَظيمُ السَّمينُ يَوْمَ القِيامَةِ لايَزِنُ جَناحَ بَعُوْضَةٍ: «در روز قيامت مردان فربه بزرگ جثه‌اى در دادگاه خدا حاضر مى‌شوند كه وزنشان حتى به اندازه بال مگسى

نيست»!.⁽¹⁾

چرا كه اعمال و افكار و شخصيتشان در اين جهان على رغم حسن ظاهرشان همه تو خالى و پوك بوده است.

5- از چه چيزها سؤال مى‌شود؟

باز در اينجا روايات زيادى داريم كه درباره نخستين امورى كه مورد سؤال و حساب قرار مى‌گيرد بحث مى‌كند كه هر كدام تعبير پرمعنايى مخصوص به خود دارد، و مطالعه آنها در تربيت انسان و نشان دادن ارزش‌هاى اسلامى بسيار مؤثر است از جمله:

1- در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم آمده است: «لا تَزُوْلُ قَدَ ما عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيامَةِ حَتِّى يُسْئَلُ عَنْ عُمْرِهِ فَيْما افْناهُ، وَ شَبابِهِ فيما أبْلاهُ وَ عَنْ مالِهِ مِنْ ايْنَ اكْتَسَبَهُ وَ فيما انْفَقَهُ، وَ عَنْ حُبِّنا اهْلَ الْبَيْتِ»: در قيامت هيچيك از بندگان قدم از قدم بر نمى‌دارد تا از چهار چيز بازپرسى شود از عمرش كه در چه راهى آن را صرف كرده و از جوانيش كه در چه راهى آن را از دست داده؟ و از مالش كه از كجا آورده و در چه راهى مصرف كرده؟

و از محبت ما اهل بيت»!.⁽²⁾

2- در حديث ديگرى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است كه روز قيامت براى هر بنده‌اى از بندگان خدا براى هر روزى از ايام عمرش بيست و چهار خزانه گشوده مى‌شود به تعداد ساعات شب و روز، خزانه‌اى را مملو از نور و سرور مى‌بيند و به هنگام مشاهده آن چنان خوشحالى و انبساطى به او دست مى‌دهد كه اگر بر تمام اهل دوزخ تقسيم كنند درد آتش را فراموش مى‌كنند، و اين همان ساعاتى است كه پروردگارش را اطاعت كرده.

سپس ديگرى را براى او مى‌گشايند آن را تاريك و مى‌يابد، و چنان ترسى و وحشتى به او دست مى‌دهد كه اگر تقسيم بر اهل بهشت بشود لذت نعمت‌هاى آن را فراموش مى‌كنند، و آن ساعتى است كه در آن معصيت خدا كرده!

سپس خزينه ديگرى را براى او مى‌گشايند آن را خالى مى‌بيند نه در آن اسباب سرور است و نه ناراحتى، و اين ساعتى است كه در آن خوابيده يا مشغول اعمال مباح دنيا بوده، چنان حالت تأسف و

احساس غبن به او دست مى‌دهد كه قابل توصيف نيست زيرا مى‌توانست آن را از حسنات پر كند و نكرد، و اين است كه خداوند مى‌فرمايد: (ذلك يوم التغابن).⁽¹⁾

3- باز در حديث ديگرى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است كه: انا اوّلُ قادِمٍ عَلَى اللَّه يُمَّ يَقْدِمَ عَلَيَّ كِتابُ اللَّه ثُمَّ يَقْدِمُ عَلَىَّ اهل بيتى، ثُمَّ يَقْدِمُ عَلَىَّ امَّتى، فَيَقِفُوْنَ، فَيْسئلُهُمْ، ما فَعَلْتُمْ في كِتابي وَ اهْلِبيْتِ نَبِيَّكُمْ: «من نخست كسى هستم كه به پيشگاه خدا حاضر مى‌شوم سپس كتاب اللَّه (قرآن) بر من وارد مى‌شود، پس اهل‌بيتم وارد مى‌گردند، بعد امتم بر من وارد مى‌شوند، آنها مى‌ايستند و خداوند از آنها مى‌پرسد با كتاب من و اهلبيت پيامبرتان چه كرديد.⁽²⁾

4- در حديثى از امام باقر عليه السلام آمده است: اوَّلُ ما يُحاسَبُ بِهِ العَبْدُ الصَّلاةُ فَانْ قُبِلَتْ قُبِلَ ما سِواها: «نخستين چيزى كه بندگان بايد حساب آنرا پس دهند نماز است كه اگر قبول شود بقيه مقبول خواهد شد».⁽³⁾

5- در حديث ديگرى آمده است: انَّ اوَّلَ ما يُسْئَلُ عَنْه العَبْدُ يَوْمَ القيامَةِ عَنْ جُلَسائِه: «نخستين چيزى كه بنده در قيامت از آن سؤال مى‌شود درباره همنشينان اوست».⁽⁴⁾

ممكن است در ميان احاديث مربوط به نخستين چيزى كه انسان از آن سؤال مى‌شود تضادى احساس شود كه اگر اين يكى اوّل است آن يكى چگونه اوّل مى‌تواند باشد، ولى ظاهراً منظور اين است كه يك گروه از كارهاست كه در مرحله اوّل از آنها سؤال مى‌شود و تمام آنچه در اين احاديث آمده جزو همان گروه است.

ضمناً اين احاديث اهميّت موضوعات مزبور را از ديدگاه اسلام روشن مى‌سازد يعنى «مسأله توحيد ايمان به نبوت، محبت اهلبيت، نماز، همنشين، ...».

اين احتمال نيز وجود دارد كه در قيامت مواقفى است كه در هر موقف اولين چيزى كه از سؤال مى‌شود يكى از اين امور است.

6- در حديثى نيز امير مؤمنان على عليه السلام آمده است كه فرمود: اتّقُوا اللَّهَ فى عِبادِهِ وَ بِلادِهِ فَانَّكُمْ مَسئوُلونَ حَتَّى عَنِ البِقاعِ وَ البَهائِمِ: «از خدا بترسيد و پرهيزكارى را مورد بندگان خدا و شهرها و آباديش پيشه كنيد،

چرا كه شما در پيشگاه خدا حتى از اراضى و حيوانات سؤال مى‌شويد».⁽¹⁾

اين حديث نشان مى‌دهد كه انسان حتى در برابر ويرانگى در محيط زيست و كشتن بى‌دليل حيوانات مسئوليت دارد و در آن روز باز خواست مى‌شود.

6- آسانى و سختى حساب محشر

از مجموع روايات و حتى از اشاراتى كه در بعضى از آيات قرآن آمده، به خوبى استفاده مى‌شود كه حساب روز قيامت، فوق العاده دقيق است: در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه به مردى فرمود:

«چرا با برادر مسلمانت اين چنين رفتار مى‌كنى»؟ عرض كرد: «فدايت شوم، حقى بر او داشتم و تا آخر از او گرفتم»! امام فرمود: بگو ببينم اينكه خدا مى‌فرمايد: گروهى از بدى حساب مى‌ترسند (وَ يَخافُونَ سُوْءَ الْحِسابِ) آيا فكر مى‌كنى از ظلم و ستم خداوند بيمناكند؟ نه واللَّه!، از اين مى‌ترسند كه در حساب آنها دقت شود و تا آخرين مرحله، حساب از آنها بگيرند (پس سوء الحساب چيزى جز اين نيست).⁽²⁾

در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: انَّما يُداقُّ اللَّهُ الْعِبادَ في الْحِسابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلَى قَدْرِ ما آتاهُمُ مِنَ العُقُولِ في الدُّنْيا: «خداوند در قيامت، نسبت به حساب هركسى به مقدار عقلى كه در دنيا به او داده دقت و سختگيرى مى‌كند».⁽³⁾

و از اين تعبير به خوبى استفاده مى‌شود كه رابطه نزديكى در ميان «ميزان فهم و شعور» و «مسئوليت‌ها» است، چرا كه حساب الهى به نسبت مسئوليت‌ها صورت مى‌گيرد!

ولى در مقابل اين گروه كه در حسابشان سختگيرى و مناقشه مى‌شود، گروهى هستند كه حساب براى آنها بسيار آسان است، همان‌ها كه قرآن درباره آنان مى‌گويد: فَامَّا مَنْ اوتي كِتابَهُ بِيَمينِهِ يُحاسَبُ حِساباً يَسيراً: «اما كسى كه نامه اعمالش به دست راستش داده شده به زودى حساب آسانى براى او مى‌شود» (انشقاق آيه 7 و 8).

و در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: ثَلاثٌ مَنْ كُنَّ فيهِ حاسَبَهُ اللَّه حِساباً يَسيراً، وَ ادْخَلَهُ الْجَنَّةَ

بِرَحْمَتِهِ: «سه چيز است در هركس باشد، خداوند حساب او را آسان مى‌كند و او را به رحمتش در بهشت وارد مى‌سازد».

عرض كردند: اى رسول خدا! آنها چه چيز است؟

فرمود: تعْطي مَنْ حَرَمَكَ، وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ، وَ تَعْفُو عَمَّنْ طَلَمَكَ: «عطا كنى به كسى كه تو را محروم كرده، و پيوند برقرار كنى با كسى كه از تو بريده، و عفو كنى كسى را كه به تو ستم كرده است».⁽¹⁾

و نيز از روايات استفاده مى‌شود كه «حسن خلق» باعث آسانى حساب در قيامت است، در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: حَسِّنْ خُلْقَكَ يُخَفِّفِ اللَّه حِسابَكَ: «اخلاق خود را نيكو كن تا خداوند حسابت را آسان كند».⁽²⁾

به هر حال از مجموع اين مدارك اسلامى استفاده مى‌شود كه مردم در مورد حساب الهى كاملًا با هم متفاوتند گروهى نسبت به حسابشان بسيار سختگيرى مى‌شود، آنها كسانى هستند كه در دنيا در حساب بندگان خدا سخت مى‌گرفتند، و يا كج خلق و ظالم و ستمگر بودند.

گروه ديگرى، حسابشان بسيار آسان است، به خاطر اعمال نيك و خوشرفتارى و آسان گرفتن بر بندگان خدا، يا به خاطر اينكه اصولًا آلوده به مال و مقام دنيا كمتر بوده‌اند.

اما گروه سوّمى هستند كه بدون حساب وارد بهشت مى‌شوند، چنانكه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه در تقسيم گروه‌هاى مردم در قيامت فرمود: وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يَدْخُلُوْنَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسابٍ، لانَّهُمْ لَمْ يَلْبِسُوا مِنْ امْرِ الدُّنْيا بِشَي‌ءٍ، وَ انَّمَا الْحِسابُ هُناكَ عَلى مَنْ تَلْبِّسَ بِها هيهُنا: «كسانى هستند كه بدون حساب داخل بهشت مى‌شوند، زيرا آلوده به چيزى از امور دنيا نبودند، حساب در آنجا مخصوص كسانى است كه در اينجا آلوده به امور دنيا باشند».!⁽³⁾

و در مقابل كسانى نيز هستند كه بدون حساب وارد دوزخ مى‌شوند! چنانكه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: انَّ اللَّه عَزَّوَجَلَّ يُحاسِبُ كُلَّ خَلْقٍ الَّا مَنْ أشْرَكَ بِاللَّه عَزَّوَجَلَّ فَإِنَّهُ لا يُحاسَبُ وَ يُؤْمَرُ بِهِ الَى النَّارِ:

«خداى متعال به حساب همه مردم رسيدگى مى‌كند مگر كسى كه براى خدا همتايى قرار دهد، بدون

حساب به سوى آتش فرستاده مى‌شود».!⁽¹⁾

و نيز از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: ... وَ امَّا الثَلاثَةُ الذينَ يُدْخِلُهُمْ النَّارَ بِغيْرِ حِسابٍ فَامامٌ جائَرٌ وَ تاجِرٌ كَذُوْبٌ وَ شَيْخٌ زانٍ:! «سه طايفه‌اند كه بدون حساب وارد دوزخ مى‌شوند، پيشواى ستمگر، تاجر دروغگو، پير مرد زنا كار»!.⁽²⁾

اين بحث را با حديث ديگرى در همين زمينه پايان مى‌دهيم: از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده است كه فرمود: سِتَّةٌ يَدْخُلُونَ النَّارَ بِغَيْرِ حِسابٍ الامَراءُ بِالْجَوْرِ، وَ الْعَرَبُ بِالْعَصَبِيّةِ، وَ الدَّهاقِيْنُ بِالْكِبْرِ، وَ التُّجّارُ بِالْكَذِبِ، وَ الْعُلَماءُ بِالْحَسَدِ، وَ الاغْنِياءُ بِالْبُخْلِ:

«شش گروهند كه بدون حساب وارد دوزخ مى‌شوند، فرمانروايان به خاطر ستم، و عرب به خاطر شدت تعصّب، و كدخدايان (خوانين) به خاطر تكبر، و تجّار به خاطر دروغ، و علماء به خاطر حسد، و ثروتمندان به خاطر بخل»!⁽³⁾

خداوند! به لطف و كرمت، حساب قيامت را بر ما آسان كن، و بر ما ترحّم فرما، تو مى‌دانى با دست خالى و پرونده تاريك به سوى تو مى‌آييم يا ارْحَمَ الراحمينَ وَ يا اكْرَمَ الاكْرَمينَ.

صراط و مرصاد

اشاره

اشاره:

در روايات به طور صريح، و در آيات به طور اشاره، مطالبى درباره «صِراط» يعنى پلى كه بر روى دوزخ كشيده شده و همگان بايد از آن بگذرند آمده است، و همچنين اشاراتى به «مِرْصادْ» كه گاه به همان معناى صراط تفسير شده و گاه به معناى گذرگاه مخصوص از همان صراط.

مجموع اين تعبيرات نشان مى‌دهد كه براى وصول به كانون رحمت الهى يعنى بهشت بايد از روى جهنم گذشت، و اين كار جز براى نيكان و پاكان ميسر نيست.

افراد آلوده و مجرم و ظالم و تبهكار هرگز قدرت عبور از اين پل و گذرگاه را ندارند، و به زودى سقوط در دوزخ مى‌كنند.

در تفسير اين دو لفظ و همچنين حقيقت «صراط» و «مرصاد» سخنان فراوانى در روايات اسلامى و بحث‌هاى مفسّران آمده است كه توجّه به آنها، علاوه بر اينكه بخشى از مسائل مربوط به معاد را روشن مى‌سازد، اثر تربيتى قابل توجهى در دل‌هاى افراد آماده دارد.

با اين اشاره به قرآن مجيد باز مى‌گرديم و به آيات زير گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- وَ انْ مِنْكُمْ الا وارِدُها كانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيّاً- ثُمَّ نُنِّجى الَّذينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِلمينَ فيها جِثِاً (مريم 71 و 72).

2- انَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ (فجر 14).

3- وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلَى اعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَانَّي يُبْصِرُوْنَ (يس 66).

4- انَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً- لِلطّاغينَ مَآباً (نبأ 21 و 22).

ترجمه

1- همه شما (بدون استثناء) وارد جهنم مى‌شويد! اين امرى است حتمى و فرمانى است قطعى از پروردگارتان! سپس آنها را كه تقوا پيشه كردند از آن رهايى مى‌بخشيم، و ظالمان را در حالى كه (از ضعف و ذلت) به زانو در آمده‌اند در آن رها مى‌سازيم.

2- مسلماً پروردگار تو در كمينگاه است.

3- و اگر بخواهيم چشمان آنها را محو مى‌كنيم، سپس براى عبور از راه مى‌خواهند به يكديگر پيشى بگيرند، امّا چگونه مى‌توانند ببينند؟!

4- جهنم كمينگاهى است بزرگ!- و محل بازگشتى براى طغيانگران.

تفسير و جمع‌بندى

راه بهشت از دوزخ مى‌گذرد

در نخستين آيه روى سخن را به همه انسان‌ها كرده مى‌فرمايد:

«همه شما (بدون استثناء) وارد دوزخ مى‌شويد، و اين بر پروردگار تو امرى است حتمى و قطعى» (وَ انْ مِنْكُمْ الّا وارِدُها كانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِاً).

بعد مى‌افزايد: «سپس آنها را كه پرهيزگار بوده‌اند رهايى مى‌بخشيم، و ستمگران را در حالى كه به زانو در آمده‌اند در آن وا مى‌گذاريم» ثُمَّ نُنَجِّي الَّذينَ اتَّقَوا وَ نَذَرُ الظَّالِمينَ فيها جَثِيّاً.

در اينكه منظور از ورود در جهنم در اينجا چيست؟ مفسّران سخن بسيار گفته‌اند، و تفسيرهاى گوناگونى دارند:

عده‌اى بر اين عقيده‌اند كه «ورود» در اينجا به معناى دخول نيست، زيرا اين واژه در اصل به معناى قصد آب كردن است، لذا هنگامى كه شتران را به سوى آب مى‌برند تعبير به «اوْرَدْتُ الابِلَ الْماءَ» مى‌شود، قرآن مجيد نيز درباره موسى عليه السلام هنگامى كه در كنار چاه آب شهر مدين رسيد مى‌فرمايد: وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ «هنگامى كه موسى وارد آب مدين شد» (قصص 23).

مفهوم اين سخن اين است كه همه انسان‌ها به نزديكى جهنم مى‌آيند و اين همان چيزى است كه از آن تفسير به «صراط» يعنى پلى كه بر روى دوزخ است شده كه همه بايد از آن بگذرند، مجرمان در همان‌جا مى‌مانند و سقوط مى‌كنند و مؤمنان به سرعت از آن مى‌گذرند و داخل بهشت، مى‌شوند، كوتاه سخن اينكه به گفته الميزان «ورود چيزى بيش از حضور و اشراف توأم با قصد نيست».

يا به تعبير فخر رازى (يكى از دو تفسيرى كه ذكر كرده) ورود به معناى نزديكى است.

ولى از مجموع آيات مختلف قرآن كه اين واژه در آن به كار رفته است چنين استفاده مى‌شود كه اين واژه هم به معناى حضور و نزديكى به كار رفته و هم به معناى دخول، يعنى مفهوم عامى دارد كه هر دو را شامل مى‌شود لذا خطاب به بت‌پرستان مى‌گويد: انَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُوَنِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ انْتُمْ لَها وارِدونَ- لَوْ كانَ هَؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَ كلٌ فيها خالِدونَ: «شما و آنچه غير از خدا مى‌پرستيد هيزم جهنميد! همگى در آن وارد مى‌شويد، اگر اينها خدايان بودند هرگز در آن وارد نمى‌شدند، و همه جاودانه در آن خواهند بود» (انبياء 98 و 99).

بنابراين مانعى ندارد كه ورود در آيه مورد بحث به معناى قرب و نزديكى و اشراف تفسير شود و اشاره‌اى به پل صراط باشد.

شاهد اين تفسير حديثى است كه از امام صادق عليه السلام آمده است كه در تفسير آيه فوق فرمود: اما تَسْمَعُ الرَّجُلَ يقولُ: وَرَدْنا مَاءَ بَنى فُلانٍ، فَهُوَ الوُرُودُ، وَ لَمْ يَدْخُلْه: «آيا نمى‌شنوى كه كسى مى‌گويد ما وارد آب فلان طائفه شديم (يعنى در كنار آن قرار گرفتيم) اين ورود است در حالى داخل نشده است».⁽¹⁾

از اين تعبير روشن‌تر حديث كوتاهى است كه قرطبى طبق روايتى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل مى‌كند به اين مضمون كه فرمود: الوُرُودُ الَمَمرُّ عَلَى الصِّراطِ: «ورود همان عبور از صراط است».⁽²⁾

تفسير ديگرى كه طرفداران فراوانى در ميان مفسرين دارد اين است كه واقعاً همه انسان‌ها داخل دوزخ مى‌شوند، منتها بر مؤمنان سرد و سالم خواهد بود، همان‌گونه كه آتش نمرودى بر ابراهيم عليه السلام سرد و سالم شد، و بر كافران و مجرمان سوزنده و شعله‌ور خواهد بود.

گويى مؤمنان به خاطر عدم سنخيت با آتش همانند يك ماده خاموش كننده آتشند، در حالى كه كفار به خاطر سنخيتشان همچون موادى هستند كه وقتى بر آتش مى‌ريزد شعله ورتر مى‌گردد! (دقت كنيد).

شاهد اين تفسير روايتى است كه از «جابر بن عبداللَّه انصارى» نقل شده كه شخصى از او درباره تفسير اين آيه سؤال كرد، «جابر» به گوش‌هاى خود اشاره كرد و گفت: با اين دو گوش خود از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم شنيدم كه اگر دروغ بگويم هر دو كر باد، مى‌فرمود: «ورود به معناى دخول است، هيچ نيكوكار و بدكارى نيست مگر اينكه داخل جهنم مى‌شود منتها نسبت به مؤمنان سرد و سالم خواهد بود همان گونه كه بر

ابراهيم شده».⁽¹⁾

اگر اين تفسير را انتخاب كنيم آيه دليلى بر مسأله پل صراط نخواهد بود.

در دوّمين آيه به عنوان تهديدى نسبت به طغيان‌گران، بعد از ذكر عذاب دنيوى آنها و مجازات‌هاى دردناكى كه دامن‌گير آنها شده، مى‌فرمايد: «پروردگار تو مسلماً در كمينگاه است» (انَّ رَبّكَ لَبِالمِرْصادَ).

«مرصاد» از ماده «رصد» (بر وزن حَسَدْ) به معناى آمادگى براى مراقبت از چيزى است، و اين همان است كه در فارسى از آن تعبير به در كمين بودن مى‌كنيم، بنابراين «مرصاد» به معناى «كمينگاه» است.

در اينكه منظور از «مرصاد» در اينجا چيست؟ بعضى گفته‌اند يعنى خداوند در كمين گردنكشان در اين دنياست و به موقع آنها را در هم مى‌كوبد، و به تعبيرى كه در تفسير الميزان آمده «خداوند مراقب اعمال بندگان خويش است، تا زمانى كه طغيان و فساد را از حد بگذرانند آنها را به اشدّ عذاب مجازات مى‌كند».⁽²⁾

در اين صورت در آيه اشاره‌اى به مسأله «صراط» نيست، ولى در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: المِرْصادُ قَنْطَرَةٌ عَلَى الصِّراطِ لا يَجُوْزُها عَبْدٌ بِمَظْلَمَةٍ: «مرصاد پلى است بر صراط، كسى كه حق مظلومى بر گردن او باشد از آن نخواهد گذشت»!.⁽³⁾

در حديث ديگرى كه در روضه كافى از امام باقر عليه السلام از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده مى‌خوانيم كه بعد از ذكر مشخصات پل صراط فرمود: وَ هُوَ قَوْلُ اللَّه تَبارَكَ وَ تَعالى انَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ: «اين همان چيزى است كه خداوند متعال فرموده ان ربك لبالمرصاد».⁽⁴⁾

از اين دو حديث كه ناظر به تفسير آيه فوق است استفاده مى‌شود كه آيه مزبور ناظر به قيامت و پل صراط است.

البته هيچ مانعى ندارد كه آيه ناظر به هر دو باشد، يعنى خدا در كمينگاه طغيانگران هم در اين جهان، و هم در جهان ديگر در كنار صراط است، ولى به هر حال آيه مفهوم مكانى ندارد، چرا كه از براى خداوند مكانى نيست، بلكه منظور احاطه وجودى خداوند بر همه اين امور است.

در حديثى نيز از ابن عباس آمده است كه مى‌گفت بر جهنم هفت پل قرار دارد، نزد پل اوّل از «ايمان» سؤال مى‌شود اگر آن را به طور كامل ارائه دهد به پل دوّم مى‌رود، و در آنجا از «نماز» سؤال مى‌شود، اگر به طور كامل ارائه دهد به پل سوّم مى‌رود، در آنجا سؤال از «زكات» مى‌شود، اگر آن را ارائه دهد به پل چهارم مى‌رود، در آنجا از «روزه» ماه مبارك رمضان سؤال مى‌شود، اگر آن را ارائه دهد به پل پنجم مى‌رود، در آنجا از «حج و عمره» سؤال مى‌شود، اگر آنها را ارائه دهد به پل ششم مى‌رود، و در آنجا از «صله رحم» سؤال مى‌شود اگر آنرا ارائه دهد به پل هفتم مى‌رود، در آنجا از «مظالم و حقوق بندگان» از او سؤال مى‌كنند ... و اين است معناى سخن خداوند انَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ.⁽¹⁾

بسيار بعيد به نظر مى‌رسد كه اين سخن با اين تفصيلات استنباط شخصى ابن عباس بوده باشد، قاعد تا آن را به صورت يك روايت از رسول خدا يا على عليه السلام شنيده است.

تعبير به «مرِصاد» در آيه 21 سوره نبأ نيز آمده است آنجا كه مى‌فرمايد: انَّ جَهَنّمَ كانَتْ مِرصاداً «مسلماً دوزخ كمينگاه است» (براى طغيانگران).

ولى ظاهر اين آيه اين است كه خود دوزخ كمينگاه طغيانگران و مجرمان است، اما با توجه به آنچه در آيه قبل آمد جمعى از مفسّران گفته‌اند منظور از مرصاد در اينجا پلى است كه از روى جهنم مى‌گذرد، آنجا كمينگاه اين گروه مى‌باشد و چون قادر بر عبور از آن نيستند در جهنم سقوط مى‌كنند⁽²⁾بعلاوه تعبير به «كمينگاه» معمولًا در مورد طرق و گذرگاه‌ها به كار مى‌رود و جهنم كه به اصطلاح آخر خط است تناسب چندانى با مسأله كمينگاه ندارد، و اين قرينه ديگرى بر تفسير فوق است.

در سوّمين و آخرين آيه بعد از اشاره به وضع كفار و مجرمان در قيامت، و اينكه در آن روز بر دهان آنها مهر نهاده مى‌شود و تنها دست و پايشان سخن مى‌گويد، مى‌فرمايد: «و اگر بخواهيم چشمان آنها را محو

و نابوده مى‌كنيم سپس براى عبور از صراط مى‌خواهند بر يكديگر پيشى بگيرند، اما چگونه مى‌توانند ببينند» (وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلَى اعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَانّى يُبْصِرُونَ).⁽¹⁾

بسيارى از مفسّران اين آيه را ناظر به وضع اين گروه در دنيا دانسته‌اند و «صراط» را به معناى «طريق حق» تفسير كرده‌اند، يعنى آنها مى‌كوشند طريق حق يا طريق نجات را پيدا كنند در حالى كه خداوند به خاطر اعمالشان چشم‌هايشان را نابينا ساخته و قادر به مشاهده آن نيستند!

ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه آيه ناظر به وضع اين گروه در قيامت به هنگام عبور از صراط (پل دوزخ) باشد، در آنجاست كه اگر خدا اراده كند چشمانشان را به كلى محو مى‌سازد تا نتوانند از آن پل بگذرند هر قدر تلاش و كوشش كنند.

ظاهر عبارت تفسير «في ظلال» همين معناست، در تفسير قرطبى نيز به عنوان يك احتمال به آن اشاره شده، بعلاوه از «عبداللَّه بن سلام» در تفسير اين آيه چنين نقل شده: «هنگامى كه روز قيامت گردد و صراط (روى دوزخ) كشيده شود، منادى صدا مى‌زند محمّد صلى الله عليه و آله و سلم و امتش برخيزند! همه امت اعم از خوب و بد بر مى‌خيزند، و به دنبال حضرتش حركت مى‌كنند، تا از صراط بگذرند، وقتى روى صراط آمدند، خداوند چشمان فاجران آنها را نابينا مى‌سازد، آنها مى‌خواهند از «صراط» بگذرند، ولى چگونه مى‌توانند ببينند»؟.⁽²⁾

بسيار بعيد به نظر مى‌رسد كه اين بيان استنباط شخصى «عبداللَّه بن سلام» باشد، زيرا اينها از اخبار غيبى آينده است كه جز معصومين عليهم السلام از آن آگاه نبودند، به همين دليل بعيد نيست كه آن را به عنوان روايتى از رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم تلقى كنيم.⁽³⁾

توضيحات

حقيقت صراط چيست؟

گرچه همان‌گونه كه بارها گفته‌ايم كه آگاهى تفصيلى نسبت به حقايق مربوط به قيامت و جهان پس از مرگ كه عالمى است برتر و بالا از اين جهان، براى اهل دنيا غير ممكن است، ولى اين امر مانع از آگاهى اجمالى نسبت به آن نخواهد بود!

آنچه از آيات و روايات اسلامى استفاده مى‌شود، اين است كه صراط پلى است بر دوزخ در مسير بهشت كه نيكان و بدان بر آن وارد مى‌شوند، نيكان به سرعت از آن مى‌گذرند و به نعمت‌هاى بى‌پايان حق مى‌رسند، و بدان سقوط كرده، سرازير دوزخ مى‌شوند!، حتى از پاره‌اى از روايات استفاده مى‌شود كه سرعت عبور مردم از آن بستگى به ميزان ايمان و اخلاص و اعمال صالح آنها دارد.

در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: «مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مِثْلَ الْبَرْقِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مِثْلَ عَدوْ الفَرَسِ، وَ مِنْهُمُ مَنْ يَمُرُّ حَبْواً، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مَشْياً، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مُتَعَلِّقاً قَدْ تَاخُذُ النَّارُ مِنْهُ شَيْئاً وَ تَتْرُكُ شَيْئاً!: «بعضى مانند برق از آن مى‌گذرند، و بعضى همچون اسب تيزرو، بعضى با دست و زانوها، بعضى همچون بيادگان، و بعضى به آن آويزان مى‌شود (و مى‌گذرند) گاه آتش دوزخ از آنها چيزى را مى‌گيرد و چيزى را رها مى‌كند».⁽¹⁾

چرا بايد از روى جهنم به سوى بهشت رفت؟ در اينجا نكات لطيفى است.

از يكسو بهشتيان با مشاهده دوزخ قدر عافيت بهشت را بهتر مى‌دانند، و از سوى ديگر وضع صراط در آنجا تجسمى است از وضع ما در اينجا، بايد از روى جهنم سوزان شهوات گذر كرد و به بهشت تقوا رسيد، و از سوى سوّم تهديدى است جدّى براى همه مجرمان و آلودگان كه سرانجام گذرگاهشان از اين راه باريك خطرناك است.

لذا در حديث «مفضل بن عمر» مى‌خوانيم كه مى‌گويد از امام صادق عليه السلام درباره «صراط» سؤال كردم فرمودند صراط همان طريق به سوى معرفت و شناخت خداوند متعال است.

سپس افزود: هُما صِراطانِ: صِراطٌ في الدُّنْيا، وَ صِراطٌ في الاخِرَةِ، فَامَّا الصِّراطُ الذِّي في الدُّنْيا فَهُوَ الامامُ الْمَفْرُوضُ الطّاعَةِ، مَنْ عَرَفَهُ في الدُّنْيا وَ اقْتَدَى بِهُداهُ مَرَّ عَلَى الصِّراطِ الذَّي هُوَ جِسْرُ جَهَنَّمَ في الاخِرَةِ، وَ مَنْ لَمْ

يَعْرِفُهُ في الدُّنْيا زَلَّتْ قَدَمُهُ عَنِ الصِّراطِ في الاخِرَةِ، فَتَردَّى في نارِ جَهَنَّمَ: دو صراط است، صراطى در دنيا و صراطى در آخرت، و امّا صراط در دنيا همان امام واجب الاطاعه است، هركس او را بشناسد و به هدايت او اقتدى كند از صراطى كه پلى است بر جهنم در آخرت مى‌گذرد، و هركس او را در دنيا نشناسد قدمش بر صراط آخرت مى‌لرزد و در آتش جهنم سقوط مى‌كند».⁽¹⁾

در تفسير امام حسن عسكرى عليه السلام اين دو صراط (صراط دنيا و آخرت) به صراط مستقيم معتدل بين «غلّو» و «تقصير» و «صراط آخرت» تفسير شده است.⁽²⁾

اين نكته نيز قابل توجّه است كه در روايات اسلامى عبور از اين راه پر خطر مشكل شمرده شده است، در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم (وهم از امام صادق عليه السلام آمده است: انَّ عَلَى جَهَنَّمَ جِسْراً ادَقُّ مِنْ الشَّعْرِ وَاحَدُّ مِنْ السَّيفِ: «بر دوزخ پلى است باريك‌تر از مو و تيزتر از شمشير»!.⁽³⁾

صراط «مستقيم» و حقيقت «ولايت» و «عدالت» در اين دنيا نيز چنين است، باريكتر از مو، و تيزتر از شمشير، چرا كه خطّ مستقيم خط باريكى بيش نيست، و بقيه هر چه هست خطوط انحرافى در چپ و راست است.

و طبيعى است كه صراط قيامت كه تجسّم عينى از اين صراط است چنين باشد.

ولى با اين حال همان‌گونه كه قبلًا نيز اشاره شد گروهى با سرعت در سايه ايمان و اعمال صالح از اين جاده خطرناك مى‌گذرند.

بدون شك ارتباط با پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و خاندان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم مى‌تواند عبور از اين جاده مخوف را آسان سازد، در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: اذا كانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ وَ نُصِبَ الصِّراطُ عَلَى جَهَنَّمَ لَمْ يَجُزْ عَلَيْهِ الا مَنْ كانَ مَعَهُ جَوازٌ فيه وَلايَةُ عَليِّ بْنِ ابي طالِبٍ عليه السلام : «روز قيامت هنگامى كه صراط روى جهنم قرار داده شود تنها كسانى از آن عبور مى‌كنند كه اجازه‌اى داشته باشند و در آن اجازه ولايت علي بن ابي طالب عليه السلام بوده باشد».⁽⁴⁾

نظير همين معنا به تعبير ديگر درباره بانوى اسلام فاطمه زهرا عليها السلام آمده است.

بديهى است ولايت على عليه السلام و فاطمه عليها السلام از ولايت پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم و علاقه به قرآن و اسلام و ساير پيشوايان معصوم جدا نيست، در واقع تا ارتباطى از نظر ايمان و اخلاق و عمل با اين پيشوايان بزرگ برقرار نباشد عبور از صراط ممكن نيست، و در اين زمينه روايات متعددى وارد شده است، (علاقمندان براى آگاهى بيشتر مى‌توانند به بحار الانوار، جلد 8 فصل صراط، مخصوصاً روايات 12، 13، 14، 15، 16، 17 مراجعه كنند).

آخرين سخن در اينجا درباره بُعد تربيتى ايمان به چنين صراطى است، گذرگاهى مخوف، لغزنده، خطرناك، باريك‌تر از مو، تيزتر از شمشير، گذرگاهى كه مواقف و ايستگاه‌هاى متعددى دارد، و در هر موقف از چيزى سؤال مى‌كنند، در يك‌جا از نماز، جاى ديگرى از امانت وصله رحم، جايى از عدالت، و مانند آن، گذرگاهى كه اجازه عبور از آن بدون ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و اميرمؤمنان على عليه السلام و تخلّق به اخلاق آنها امكان‌پذير نيست، و بالاخره گذرگاهى كه هركس به مقدار نور ايمان و عمل صالحش توانايى عبور از آن را دارد، و اگر كسى نتواند به سلامت از آن بگذرد سقوطش در دوزخ حتمى است، و هرگز به كانون نعمت‌هاى معنوى و مادى پروردگار، يعنى بهشت راه نخواهد يافت.

توجّه به اين معانى، و ايمان به آن بدون شك بازتاب گسترده‌اى در اعمال انسان و تربيت او خواهد داشت، و او را به دقت هرچه بيشتر در انتخاب راه‌هاى زندگى، و جدا سازى دقيق حق از باطل، و تخلق به اخلاق اولياء اللَّه وادار مى‌سازد.

بهشت و بهشتيان

اشاره

اشاره

تمام بحث‌هاى معاد سرانجام به يكى از دو نقطه ختم مى‌شود: «بهشت» و «دوزخ».

بهشت يعنى كانون انواع مواهب نعمت‌هاى الهى، اعم از معنوى و مادى، و دوزخ كانون انواع رنج‌ها و شكنجه‌ها و حرمان‌ها از هر قبيل.

در اينكه حقيقت بهشت چيست؟ و چگونه است؟ و در كجاست؟ و هم اكنون وجود دارد يا بعداً آفريده مى‌شود؟ سخن بسيار است، و مى‌توان براى يافتن پاسخ اين سؤالات از تصريحات يا اشاراتى كه در آيات قرآن آمده است كمك گرفت.

بعلاوه آيات بيشمارى درباره صفات بهشت و بهشتيان، و نعمت‌هاى مختلف بهشتى، باغ‌ها و نهرها و چشمه‌ها، طعام‌ها و شراب‌هاى طهور، لباس‌ها، و همسران، و دوستان، و خدمتگزاران، و احترام و اكرام فوق‌العاده از سوى فرشتگان و نيز مواهب معنوى و لذات روحانى، در قرآن آمده است كه بخش عظيمى از آيات مربوط به «معاد» را تشكيل مى‌دهد.

باز در اينجا اشاره به اين نكته را ضرورى مى‌دانيم كه ما هر ترسيمى از بهشت در ذهن خود داشته باشيم، و هر فكرى در سر بپروانيم با معيارها و مفاهيمى است كه از مواهب اين جهان داريم، و قطعاً ترسيم كامل بهشت نخواهد بود كه آن چيزى است برتر و بالاتر و فراتر و عميق‌تر از آنچه ديده‌ايم و نوشته‌ايم و خوانده‌ايم، و فراتر از جهان ما.

ولى با اين‌حال مى‌توان يك ترسيم اجمالى و شبح مانند، با مطالعه آيات و روايات از آن در دست داشت، ترسيمى كه داراى بعد تربيتى فوق‌العاده‌اى است، و در واقع هر انسانى را كه داراى هرگونه انگيزه معنوى و مادى باشد به سوى خود فرا مى‌خواند و جلب و جذب مى‌كند، و او را براى نيل به آن به تهذيب نفوس و پاكسازى عقيده، و پاكى اعمال و درستى گفتار و رفتار دعوت مى‌نمايد.

با اين اشاره به قرآن باز مى‌گرديم و آيات مربوط به بهشت را در گروه‌هاى مختلف، با گوش جان، از زبان قرآن مى‌شنويم.

جالب اينكه اين آيات در هشت گروه به تعدادى درهاى بهشت، جمع‌آورى شده!.

1- اسباب وُرود به بهشت از ديدگاه قرآن

اشاره

درباره اوصاف بهشتيان آيات فراوانى در قرآن مجيد وارد شده كه در مجموع صفات و اعمالى كه انسان را به بهشت مى‌رساند و او را در آن جايگاه رفيع و والا جاى مى‌دهد، كاملًا مشخص مى‌سازد، و ديدگاه اسلام را در مسأله نجات و سعادت ابدى و تكامل بشر روشن مى‌كند.

اين اوصاف به شرح زير است:

1- ايمان و عمل صالح

نخستين چيزى كه سرمايه اصلى نجات و خمير مايه سعادت و كليد درهاى بهشت شمرده شده ايمان و عمل صالح است، قرآن مى‌گويد: وَ الذِّينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اولئكَ اصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فيها خالِدُونَ (بقره 82).

«كسانى كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند ياران بهشتند، و جاودانه در آن خواهند ماند».

اين تعبير يا شبيه آن در آيات بسيارى وارد شده است كه تكرار آن بيانگر، اهميت موضوع و توجه خاص قرآن نسبت به آن مى‌باشد.⁽¹⁾

به اين ترتيب قرآن پرده‌هاى اوهام گروهى از اهل كتاب و مقلدين آنها را در ميان اقوام و ملل ديگر، كه تصوّر مى‌كردند مسأله نجات و ورود در بهشت بر اساس يك سلسله روابط، يا ضوابطى غير از ايمان و عمل صالح است، پاره مى‌كند، و انسان‌ها را براى ساختن خويش در دو بُعد «عقيد» و «عمل» بسيج مى‌نمايد، و اتفاقاً آيه مورد بحث به دنبال آياتى درباره قوم يهود است كه خود را قوم برگزيده خداوند مى‌دانستند، و گاهى فرزندان خدا خطاب مى‌كردند! و مى‌گفتند: «اگر هم گناه كرده باشيم جز چند روزى آتش دوزخ به ما نخواهد رسيد» گويى عهد و پيمانى با خدا بسته بودند!

بديهى است رابطه «ايمان» و «عمل صالح» رابطه «درخت» و «ميوه» است، يك درخت سالم (از درختان ميوه) خالى از ميوه نخواهد بود، همچنين ايمان از عمل صالح جدا نخواهد شد، مگر ايمان‌هاى

ضعيف و كم نور كه در برابر شهوات و هوى و هوس‌ها از اثر مى‌افتد لذا در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه وقتى از حقيقت ايمان سؤال كردند فرمود: الايمانُ انْ يُطاعَ اللَّهَ فَلا يُعْصَى: ايمان آن است كه اطاعت خدا شود و معصيت او نشود».⁽¹⁾

و به تعبير روشن‌تر عمل صالح تجسّم ايمان قلبى است!

البته اين سخن بدان معنا نيست كه معصيتكاران يا مرتكبان كبيره كافرند⁽²⁾آن گونه كه خوارج مى‌پنداشتند، بلكه منظور اين است ايمان قوى هرگز از عمل صالح جدا نيست، هرچند ايمان‌هاى ضعيف را با ارتكاب كبائر مى‌سازد.

اين نكته نيز قابل توجه است كه غالباً در آيات قرآن ايمان بر عمل صالح مقدم داشته شده، با اينكه به نظر مى‌رسد انجام واجبات و ترك محرمات كارى مشكل‌تر از ايمان است، و قاعدتا بايد مقدم داشته شود، اين به خاطر آن است كه قرآن با اين بيان مى‌خواهد اشاره به ريشه و اساس بودن ايمان نسبت به اعمال صالح كند.

آخرين سخن در اين مبحث اينكه تعبير به ايمان و عمل صالح، آنچنان تعبير گسترده‌اى است كه تمام مراحل ايمان به خدا و ساير مبانى اعتقادى را از يسكو، و انجام هرگونه كار شايسته فردى و اجتماعى و عبادى و سياسى را از سوى ديگر شامل مى‌شود، اين بود نخستين كليد درهاى بهشت.

2- تقوى

عامل ديگر تقوى و پرهيزگارى است كه در آيات فراوانى از قرآن مجيد نيز روى آن تكيه شده است، از جمله در سوره مريم بعد از اشاره جَنَّاتُ عَدْنٍ (باغ‌هاى جاودانه بهشت) و بخشى از نعمت‌هاى آن مى‌فرمايد: «اين همان بهشتى است كه ما به ارث به بندگان پرهيزگار خود مى‌بخشيم» (تِلْكَ الْجَنَّةُ التَّي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيّاً) (مريم- 63).⁽³⁾

مى‌دانيم در نظام ارزشى اسلام، تقوى موقعيت بسيار والايى دارد همان‌گونه كه در آيه 13 سوره حجرات كه به عنوان يك شعار اسلامى مشهور شده است مى‌خوانيم: انَّ اكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّه اتْقاكُمْ: گرامى‌ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست.

با اينحال جاى تعجب نيست كه در آيات فراوانى از قرآن مجيد، تقوى در حقيقت به عنوان كليد بهشت شناخته شده، و مى‌دانيم تقوى به معناى خويشتن دارى، و پرهيز از گناهان، و هرگونه تخلّف در برابر فرمان خدا و حق و عدالت است، يا به تعبير ديگر آن حالت خدا ترسى باطنى و كنترل درونى است كه انسان را از هرگونه آلودگى باز مى‌دارد، يعنى چنان مفهوم جامعى دارد كه انجام همه وظائف الهى اخلاقى انسان را فرا مى‌گيرد.

تعبير به «تلك» در آغاز آيه كه اشاره به دور است در واقع اشاره‌اى است به عظمت مقام بهشت، گويى آنچنان والا است كه از دسترسى فكر و انديشه ما فراتر است.

تعبير به «ارث» ممكن است اشاره به يكى از نكات زير باشد:

1- «ارث» به معناى هرگونه تمليك پايدار است، زيرا تنها ملكى كه قابل فسخ و بازگشت نيست ملكى است كه از طريق ارث به انسان مى‌رسد، بهشت براى پرهيزكاران نيز چنين است.

2- وراثت بيش از آنكه جنبه قانونى و تشريعى داشته باشد جنبه تكوينى و طبيعى دارد كه طبق آن صفات پدران و مادران به فرزندان منتقل مى‌گردد، بنابراين منظور از تعبير به ارث در آيه فوق، وجود يك رابطه معنوى تكوينى در ميان «تقوى» و «بهشت» است.

3- اموالى كه به ارث مى‌رسد، اموالى است كه معمولًا انسان براى آن زحمتى نكشيده، گويى نعمت‌هاى بهشتى آنچنان عظيم است كه اعمال پرهيزكاران در مقابل آن كاملًا ناچيز محسوب مى‌شود، مثل اينكه بهشت را بدون زحمت و مجاناً به آنها داده‌اند، چرا كه زحمات آنها در برابر اين نعمت بسيار كم اهميت است.

و به تعبير ديگر درست است كه اعمال انسان و تقواى او پايه استحقاق بهشت است، ولى عظمت نعمت‌هاى بهشتى چنان است كه گويى رايگان به پرهيزگاران داده مى‌شود.

اينجاست كه مى‌گوييم پاداش‌هاى الهى در عين اسحقاقى بودن جنبه تفضّلى دارد.

4- در روايت پر معنايى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در تفسير اين مطلب مى‌خوانيم: ما مِنْ احَدٍ الا وَلَهُ مَنْزلٌ

في الْجَنَّةِ، وَ مَنْزِلٌ في النّارِ!: فَامَّا الْكافِرُ فَيَرِثُ الْمُؤْمِنَ مَنْزِلَهُ مِنَ النّارِ، وَ الْمُؤْمِنُ يَرِثُ الْكافِرَ مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنّةِ: هر انسانى منزلگاهى در بهشت و منزلگاهى در جهنم دارد، كافران منزل دوزخى مؤمنان را به ارث مى‌برند، و مؤمنان جايگاه بهشتى كافران را!.⁽¹⁾

اين تعبير به خوبى نشان مى‌دهد كه همه انسان‌ها آزاد آفريده شده‌اند، هم استعداد بهشتى شدن را دارند و هم دوزخى شدن را، و اين بسته به انتخاب خود آنهاست.⁽²⁾

3- احسان و نيكوكارى

عامل ديگرى كه از اسباب مهم ورود در اين كانون بزرگ نعمت الهى است مسأله احسان و نيكوكارى با آن مفهوم وسيع و گسترده است كه در آيات متعددى به آن اشاره شده، از جمله در آيه 85 مائده بعد از اشاره به وضع گروهى از علماى مسيحى كه با شنيدن آيات قرآن منقلب شدند، و سيلاب اشك از چشمانشان جارى شد، و ايمان آوردند و اعتراف به حق كردند، مى‌فرمايد: خداوند به خاطر اين سخن به آنها باغ‌هايى از بهشت كه از زير درختانش نهرها جارى است بخشيد، جاودانه در آن خواهند ماند، و اين است جزاى احسان كنندگان! (فَاثابَهُمُ اللَّه بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِها الانْهارُ خالدِينَ فيها وَ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنينَ).⁽³⁾

درست است كه قرآن مى‌گويد آنها اين همه نعمت را به خاطر سخنى دال بر عظمت قرآن و ايمان به آن دريافت داشتند، ولى مسلماً تنها سخن نبود، سخنى بود آميخته با ايمان كه تمام وجود آنها را فرا گرفته بود، و لذا در آيات قبل از آن مى‌گويد: تَرَى اعْيُنَهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ: «چشم‌هاى آنها را مى‌بينى كه (از شدت شوق) به خاطر حقيقتى را كه دريافته‌اند اشك مى‌ريزد»!.

در اينكه چگونه گفتار آنها مصداق «احسان و نيكى» بود؟ مى‌توان گفت: آنها هم قرآن را خوب مطالعه و بررسى كردند و هم به خوبى اعتراف و اقرار نمودند، و هم به خوبى عمل كردند.

در بعضى از روايات «احسان» به عنوان عبادت و بندگى توأم با يقين كامل، و احساس مراقبت پروردگار در همه حال، تفسير شده است، چنانكه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه از حضرتش درباره «احسان» سؤال كردند فرمود: انْ تَعْبُدَ اللَّه كَانَّكَ تَراهُ فَانْ لَمْ تَكنْ تَراهُ فِانَّهُ يَراكَ: «آن گونه خدا را پرستش كن كه گويى او را مى‌بينى و اگر تو او را نمى‌بينى او قطعاً تو را مى‌بيند»!⁽¹⁾

روشن است آنكس كه احساس چنين مراقبتى مى‌كند نه تنها عبادتش عبادتى شايسته، و داراى روح و حقيقت است، بلكه آثار اين احساس در تمام اعمال و رفتار و گفتار او ظاهر مى‌شود.

4- جهاد و شهادت

هركس مختصر آشنايى با منطق قرآن و اسلام داشته باشد مى‌داند مقام مجاهدان و شهيدان در اسلام فوق‌العاده والا است، قرآن با صراحت وعده بهشت را به اين گروه ايثارگر داده است، از جمله در آيه 11 توبه مى‌فرمايد: «خداوند از مؤمنان جان‌ها و اموالشان را خريدارى مى‌كند كه (در برابرش) بهشت براى آنان باشد (به اين گونه كه) در راه خدا پيكار مى‌كنند، مى‌كشند و كشته مى‌شوند، اين وعده حقى است بر او كه در تورات و انجيل و قرآن (سه كتاب بزرگ آسمانى) آمده، و چه كسى نسبت به عهدش از خدا وفادارتر است، حال كه چنين است بشارت باد بر شما به خاطر معامله‌اى كه با خدا كرده‌ايد، و اين پيروزى بزرگى است» (انَّ اللَّه اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنينَ انْفُسَهُمْ وَ امْوالَهُمْ بِانَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ في سَبيلِ اللَّه فَيَقتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقّا في التَّوراةِ وَ الأنْجيلِ وَ الْقُرآنِ وَ مَنْ اوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُم الذَّي بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ) (توبه 111).⁽²⁾

و راستى اين تجارت بى‌نظير و بى‌مانندى است: خريدار خداوند، فروشندگان مؤمنان مجاهد، متاعى كه خريدارى مى‌شود جان‌ها و اموالى است كه خداوند خودش به آنها بخشيده، بهايى كه براى آن پرداخته مى‌شود بهشت جاويدان، و سند اين معامله سه كتاب بزرگ آسمانى است، و به دنبال همه اينها تبريكى است كه اين خريدار به اين فروشنده مى‌گويد!

چه تعبيرات زيبا و دلنشين؟ و چه معامله پر سود؟ در برابر يك متاع زود گذر و ناپايدار چه بهاى پر

بركت و جاودانى با چه لطف و محبتى كه در اين معامله از سوى خدا ابراز شده؟!.

لذا در حديثى مى‌خوانيم: هنگامى كه آيه فوق نازل شده پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در مسجد بود آيه را با صداى بلند تلاوت فرمود و مردم تكبير گفتند، مردى از انصار خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم آمد و پرسيد راستى همين آيه بود كه نازل شد؟ پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود آرى، مرد انصارى (از روى خوشحالى) گفت: بَيْعٌ رَبيحٌ لانُقيلُ وَ لانَستَقيلُ: «معامله‌اى است بسيار پر سود، نه تقاضاى فسخ آن را خواهيم كرد و نه فسخ آن را مى‌پذيريم».⁽¹⁾

آن بيع را كه روز ازل با تو كرده‌ايم‌هرگز در آن حديث اقاله نمى‌رود

ضمناً از آيه فوق استفاده مى‌شود كه نه تنها شهيدان راه خدا، بلكه پيروزمندان در جهاد نيز مشمول چنين معامله‌اى با خدا هستند، همين قدر كه جان خود را در طبق اخلاص گذارده و به ميدان جهاد مى‌آورند مصداق معامله با خداست، و اينكه «يَقْتُلُونَ» (دشمن را مى‌كشند) مقدم بر «يُقْتَلونَ» (خود آنها شهيد مى‌شوند) شده است، دليل بر اين است كه هدف اصلى درهم كوبيدن دشمن است نه شهادت! بنابراين شهادت مقام والائى است كه در اين مسير عائد گروهى از سعادتمندان مى‌شود، اما هرگز جهاد به منظور نيل به شهادت انجام نمى‌شود، يا به تعبير روشن‌تر شهادت هدف نيست، بلكه گذرگاهى است در راه هدف.

5- ترك هواپرستى

ديگر از امورى كه به عنوان اسباب ورود در بهشت معرفى شده «ترس از خدا و مبارزه با هواى نفس» است، در آيه 40 و 41 نازعات مى‌فرمايد: «اما آن‌كس كه از مقام پروردگارش بترسد و نفس را از هوا و هوس باز دارد بهشت جايگاه اوست» (وَ امَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهى النَّفْسَ عَنِ الْهوى فَانَّ الْجَنَّةَ هِي الْمأوَى).

بدون شك رابطه نزديكى ميان «خوف از خدا» و «نهى نفس از هوى پرستى) است كه يكى به منزله درخت و ديگرى ميوه است، هنگامى كه خوف حق در اعماق روح انسان ريشه‌دار شد، ستيزى از درون

در برابر هواى نفس آغاز مى‌گردد، و مى‌دانيم سرچشمه تمام مفاسد و گناهانى كه در روى زمين است همان «هوى پرستى» است پس خود خدا سرچشمه همه اصلاحات است.

لذا در حديثى در ذيل آيه 43 فرقان ارَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ الهُهُ هَواهُ از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آمده است: ما تَحْتَ ظِلِّ السَّماءِ مِنْ الهٍ يُعْبَدُ مِنْ دُوْنِ اللَّه اعْظَمُ عِنْدَ اللَّه مِنْ هَوىً مُتَّبَعٍ؛ «در زير آسمان هيچ بتى نزد خدا بزرگتر از هوى و هوسى كه از آن پيروى كنند نيست»!⁽¹⁾

قابل توجه اينكه نقطه مقابل اين دو صفت (خوف از خدا و نهى نفس از هوى) در آيات قبل از آن در همان سوره نازعات دو وصف «طغيانگرى» و «مقدم داشتن دنيا بر آخرت» و نتيجه آن دوزخ شمرده شده است (وَ امَّا مَنْ طَغَى وَ اثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَانَّ الْجَحيمَ هِيَ الْمَأْوَى) و به راستى خمير مايه تمام بدبختى‌ها اين دو صفت و سرچشمه تمام نيك بختى‌ها آن دو صفت است (دقت كنيد).

به گفته بعضى از مفسّران سرچشمه‌هاى هفتگانه گناه كه در آيه 14 آل‌عمران آمده است: زُيِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشِّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنينَ وَ الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الأنْعامِ وَ الْحَرْثِ «محبت زنان و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسب‌ها (و مركب‌ها) ى ممتاز و دام‌ها و زراعت‌ها در نظر مردم جلوه داده شده است» همه در هوى پرستى خلاصه مى‌شود، و سرچشمه هوى پرستى عدم معرفت و عدم خوف از خداست.⁽²⁾

در اينكه منظور از «مقام رب» در آيه مورد بحث چيست؟ مفسّران تفسيرهاى گوناگونى دارند: بعضى آن را اشاره به مواقف قيامت و از جمله موقف حساب مى‌دانند⁽³⁾و بعضى اشاره به مقام عدالت او مى‌دانند و همه اينها در حقيقت بازگشت به ترس از اعمال و گناهان مى‌كنند، زيرا خداوند «ارحم الراحمين» است و در ذات او چيزى كه مايه خوف انسان گردد نيست، ولى همان‌گونه كه مجرمان از ديدن قاضى عادل مى‌ترسند و از شنيدن نام محكمه و دادگاه وحشت مى‌كنند گنهكاران نيز از مقام عدل و حساب و علم خدا خائفند (دقت كنيد).

در حقيقت دوزخى در اين جهان است به نام دوزخ شهوات، و دوزخى در جهان ديگر دوزخ مجازات كه از اين دوزخ سرچشمه مى‌گيرد!.

اين بحث را با حديثى از امام صادق عليه السلام پايان مى‌دهيم فرمود: مَنْ عَلِمَ انَّ اللَّه يَراهُ وَ يَسْمَعُ ما يَقُولُ، وَ يَعْلَمُ ما يَعْمَلُهُ مِنْ خَيْرٍ اوْ شَرَّ، فَيَحْجُزُهُ ذلِكَ عَنِ الْقَبيحِ مِنَ الاعْمالِ، فَذلِكَ الذَّي خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى: «كسى كه مى‌داند خدا او را مى‌بيند و آنچه را مى‌گويد مى‌شنود، و آنچه را از نيك و بد عمل انجام مى‌دهد، و اين توجه او را از اعمال زشت باز مى‌دارد، او كسى است كه از مقام پروردگارش خائف است، و خود را از هواى نفس باز داشته».⁽¹⁾

6- پيشگامان در ايمان

پيدايش هر آئين جديد الهى با سنت شكنى‌هايى همراه است، مخصوصاً آئينى همچون اسلام كه در محيط بسيار خرافى و آلوده به انواع مفاسد، و مملو از ارزش‌هاى كاذب و غلط ظاهر گشت.

بديهى است پيشگام شدن در ايمان به چنين پيامبرى كارى بسيار مشكل است و نياز به شهامت فراوان دارد، زيرا هميشه پيشگامان در ايمان مورد هجوم جاهلان متعصب قرار دارند و چون در اقليتند جان و مال و حيثيتشان همواره در خطر است.

بعلاوه آنها «اسوه‌اى» براى ديگران محسوب مى‌شود و سببى براى پيشرفت آئين حق در دنيا روى اين جهات چهارگانه پيشگامان امتياز بزرگى دارند و اينجاست كه قرآن مجيد وعده قطعى بهشت را به آنها داده و در آيه 10 سوره واقعه مى‌فرمايد: «و پيشگامان پيشگام، آنها مقربانند، و در باغ‌هاى پر نعمت بهشت جاى دارند» (وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ- اولئكَ الْمُقَرَّبُونَ- في جَنَّاتِ النَّعيمِ).⁽²⁾

اين در صورتى است كه «سابقون» را به معناى سابقون در ايمان تفسير كنيم، ولى بعضى از مفسّران آن را به سبقت در طاعة اللَّه (اطاعت فرمان خدا) يا سبقت در نمازهاى پنجگانه، يا جهاد، يا هجرت، يا توبه، تفسير كرده‌اند، در اين صورت نيز مى‌تواند شاهدى براى مقصود باشد، چرا كه پيشگامان در اين اعمال خير نيز اسوه و قدوه ديگرانند، و هم مردمانى ايثارگر و با شهامت و متوكل بر خدا، شايسته بهره‌مند شدن از جنات نعيمند.

در روايات اسلامى «سابقون» به اميرمؤمنان على عليه السلام كه نخستين مسلمان از جنس مردان بود، و گاه به چهار نفر «هابيل» و «مؤمن آل‌فرعون» و «حبيب نجّار» و «علي عليه السلام» تفسير شده كه هر كدام در عصر و زمان خود مصداق روشن و نمونه اتم از سبقت در ايمان و جهاد و اعمال خير بودند.⁽¹⁾

قابل توجه اينكه نخستين موهبتى كه خداوند در اين آيات براى آنها قرار داده موهبت قرب به خدا است (اولئكَ الْمُقَرَّبُونَ) كه از تمام نعمت‌هاى عظيم و جنات النعيم برتر و بالاتر و والاتر است.

و با اينكه «جنات» (باغ‌هاى بهشت) بدون ذكر نعيم كه جمع نعمت است كافى براى اداى مقصود مى‌باشد ولى ذكر اين دو با هم تأكيد و اهميت بيشترى را در مورد نعمت‌هاى بهشت در بر دارد.

اين تعبير مى‌تواند اشاره به مطلب ديگرى نيز باشد كه باغ‌هاى بهشتى فقط كانون نعمت است، برخلاف باغ‌هاى دنيا كه اداره و نگهدارى و حفظ آن هميشه با زحمات فراوانى همراه بوده و هست، و هر زمان بيم آفت و فنا و نابودى درباره آن مى‌رود.

7- هجرت و جهاد

هجرت به معناى «دورى از كانون كفر و شرك و ظلم و گناه» در بسيارى از موارد تنها راه حل مشكلات مؤمنان و نيكان و پاكان است، آنها با دور شدن از چنين محيطى خود را مى‌سازند، و جمعيت خويش را آماده مى‌كنند، و جذب نيرو مى‌نمايند، تا براى جهاد و هجوم بر سردمداران شرك و ظلم آماده‌تر گردند.

اين همان كارى بود كه مسلمانان دوبار آن را انجام دادند: «هجرت خصوصى» گروهى از مسلمين از مكه به حبشه، و هجرت عمومى مسلمانان از مكه به مدينه سر فصل جديدى در تاريخ اسلام شد.

بديهى است ترك خانه و كاشانه و بستگان و دوستان، وطن مورد علاقه، كار بسيار مشكلى است، و مشكل ديگر آماده شدن براى جهاد و هجوم بر كانون كفر و فساد، و لذا قرآن مجيد مهاجران را با صراحت به نعمت‌هاى جاودان بهشتى بشارت داده است در آيات 20 تا 22 توبه مى‌فرمايد: «آنها كه ايمان آوردند و هجرت كردند، و در راه خدا با اموال و جانهايشان جهاد نمودند، مقامشان نزد خدا برتر است، و آنها رستگارانند- پروردگارشان آنها را به رحمت از سوى خود و خشنودى (خويش) و باغ‌هاى

بهشتى كه در آن نعمت‌هاى جاودانه است بشارت مى‌دهد».

(الَّذينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا في سَبيل اللَّه بِامْوالِهِمْ وَ انْفُسِهِمْ اعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّه وَ اولئكَ هُمُ الْفائَزُونَ- يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فيها نَعيمٌ مُقيمٌ).⁽¹⁾

در اين آيه سخن از كسانى در ميان است كه داراى سه وصف «ايمان» و «هجرت» و «جهادند» (البته هريك از اين سه وصف رابطه علت و معلولى با وصف ديگر دارد، ايمان آنها سبب هجرت شد، و هجرت آنها مقدمه‌اى بر جهاد بود) و پاداش آنها نيز سه چيز قرار داده شده است: «رحمت الهى» و «خشنودى او» و «باغ‌هاى پر نعمت بهشت» به اين ترتيب در برابر هر كار نيكى پاداشى عظيم به آنها داده مى‌شود، ايمان سبب آمرزش گناهان مى‌گردد و هجرت موجب جلب رضايت حق، و جهاد با اموال و انفس سبب بهره‌مندى از باغ‌هاى پر نعمت بهشت است.

در ميان مفسّران معروف است كه «شيبه» و «عباس» هر كدام بر ديگرى تفاخر مى‌كردند، يكى مى‌گفت: من كليد دار خانه كعبه و آباد كننده مسجد الحرامم!.

و ديگرى مى‌گفت: منصب سقاية الحاج (آب رساندن به زوار خانه خدا) بر عهده من است! علي عليه السلام فرمود: افتخار من در اين است كه ايمان آورده‌ام و هجرت و جهاد كرده‌ام! آيه فوق نازل شد و برترى امام عليه السلام را بر همه آنها بيان كرد.⁽²⁾

مفسّران در اينجا بحث‌هاى فراوانى دارند كه چگونه قرآن مجيد درجه مؤمنان مهاجر مجاهد را برتر از غير مؤمنان شمرده است؟ در حالى كه غير مؤمنان اصلًا درجه‌اى ندارند، ولى در يك پاسخ كوتاه مى‌توان گفت: اولًا در مورد صفات تفضيلى بسيار مى‌شود كه در طرف مقابل اصلًا فضيلتى نيست، مانند وَلَعَبْدٌ مُؤمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ: «بنده با ايمان از بت‌پرست بهتر است» (بقره 221) و امثال اين تعبير در قرآن و روايات و كلمات روزمرّه فراوان ديده مى‌شود.

از اين گذشته نفس عمل آبرسانى به حجاج و آباد كردن مسجد الحرام كار با فضيلتى است از هركس كه سر بزند، منتها اگر انجام دهندگان كافر و بى‌ايمان باشند اعمال نيك آنها حبط و بى‌اثر مى‌شود.

8- صبر و تحمل در برابر شدائد

مسأله استقامت خمير مايه همه كارهاى مثبت، و پايه اصلى هرگونه اطاعت و ترك معصيت است، بنابراين جاى تعجب نيست كه يكى از اسباب مهم ورود در بهشت شمرده شود، چنانكه در آيه 12 سوره دهر مى‌خوانيم «خداوند به آنها (نيكان) به خاطر صبرشان بهشت و لباس‌هاى حرير (بهشتى) پاداش داده است»:

«وَ جَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِيراً».⁽¹⁾

و به هنگام ورود در بهشت فرشتگان به آن‌ها خوشامد مى‌گويند: خوشامدى كه دليل عظمت مقام صابران است، مى‌گويند: «درود بر شما! به خاطر صبر و استقامتى كه داشتيد».

سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ (رعد 24).

مى‌دانيم آيه مورد بحث از آيات سوره دهر است كه به گفته گروه كثيرى از مفسّران شيعه واهل سنت درباره علي و فاطمه و زهرا و امام حسن و امام حسين عليهم السلام نازل شده، زيرا صبر و شكيبايى را در حد اعلى نشان دادند، و سه روز پى در پى، روزه خود را با آب افطار نمودند، و غذاى خويش را به «مسكين» و «يتيم» و «اسير» بخشيدند، اين همان صبر در برابر اطاعت است.

بديهى است صبر و شكيبايى در برابر مشكلات و مصائب زندگى و ايستادگى در مقابل حوادث سخت، و همچنين صبر و شكيبايى در برابر عوامل پرهيجان گناه و معصيت نيز از كليدهاى بهشت است.

قابل توجه اينكه در اين آيه از ميان تمام نعمت‌هاى بهشتى روى مسأله لباس‌هاى پر ارزش و زيبا تكيه شده است، اين مطلب يا به خاطر آن است، اين گروه از صابران علاوه بر اينكه غذاهاى خود را ايثارگرانه به گرسنگان مى‌دادند لباس‌هاى خويش را نيز به آنها مى‌بخشيدند و تنها به يك لباس ساده قناعت مى‌كردند، يا اينكه جمال ظاهر انسان در درجه اوّل با لباس است همان گونه كه جمال باطن با تقوى و پرهيزگارى است كه از آن در قرآن نيز به «لباس تقوى» تعبير شده.

9- ايمان و بقاء بر جاده مستقيم

در بعضى ديگر از آيات قرآن روى مسأله استقامت (ثبات بر جاده مستقيم) در طريق ايمان و اطاعت حق تكيه شده است، چنانكه در آيات 13 و 14 احقاف مى‌فرمايد: «انَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّه ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاهُمْ يَحْزَنونَ اولئكَ اصْحابُ الْجَنَّةِ خالدِينَ فيها جَزَاءً بِما كانُوا يَعْمَلُون»: «كسانى كه گفتند پروردگار ما اللَّه است استقامت به خرج دادند نه ترسى بر آنهاست و نه غمى- آنها اصحاب بهشتند، و جاودانه در آن مى‌مانند، اين پاداش اعمالى است كه انجام مى‌دادند».⁽¹⁾

«استقاموا» از ماده «استقامت» به معناى ملازمت راه مستقيم و ثبات بر خط صحيح است، به تعبير ديگر هم مفهوم اعتدال و دورى از هرگونه انحراف در آن است، و هم مفهوم ثبات، و اگر مى‌بينيم بعضى از اهل لغت آن را به معناى اعتدال تفسير كرده‌اند از همين نظر است.

راغب در مفردات مى‌گويد: «استقامت در مورد راهى گفته مى‌شود كه روى خط مستقيم قرار داشته باشد، و به همين جهت به راه حق، «صراط مستقيم» گفته مى‌شود، و استقامت انسان همان ملازمت طريق مستقيم است».⁽²⁾

لذا در مفهوم استقامت هم معناى صاف بودن طريق افتاده است و هم پايدارى و مقاومت، و بنابراين از امورى كه سبب ورود در كانون لطف خدا يعنى بهشت مى‌شود علاوه بر ايمان تداوم خط و راه صحيح و مستقيم است.

در بعضى از روايات كه از ائمه معصومين عليه السلام در تفسير اين آيه نقل شده آمده است «اسْتَقامُوا عَلى وَلايَةِ اميرِ الْمُؤْمِنينَ عليه السلام: «منظور استقامت و بقاء بر ولايت اميرمؤمنان علي عليه السلام است (كه خط مستقيم اسلام راستين مى‌باشد).⁽³⁾

و اينكه نخست سخن را از «ايمان» مى‌گويد (قالُوا رَبُّنا اللَّه) و بعد استقامت بر جاده صحيح را با «ثُمَّ» كه براى عطف با فاصله است بعد از آن مى‌آورد اشاره به اين است كه چنين عملى نتيجه چنان ايمانى است.

اين نكته نيز قابل دقت است كه سرچشمه نگرانى‌هاى انسان گاه امورى است كه در گذشته واقع شده، و بر آن اندوه مى‌خورد، و گاه نسبت به امور آينده است كه از آن بيمناك مى‌باشد، قرآن در آيه مورد بحث

مى‌گويد: كسانى كه داراى اين دو صفت باشند نه اندوهى از گذشته دارند و نه بيمى از آينده (لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاهُمْ يَحْزَنُونَ).

اين سخن را با حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم پايان مى‌دهيم: كسى خدمتش عرضه داشت: كارى به من بياموز كه به آن تمسّك جويم (و اهل بهشت شوم) پيامبر فرمود: قُلْ رَبّي اللَّه ثُمَّ اسْتَقِمَ: «بگو خداى من اللَّه است و بر آن بأيست» (كه سرمايه ورود در بهشت همين است) سپس سؤال كرد: مخوف‌ترين چيزى كه بايد از آن پرهيز كنم چيست؟ رسول خدا زبان خود را به دست گرفت و فرمود اين!!⁽¹⁾

10- اطاعت خدا و رسول صلى الله عليه و آله و سلم

ديگر از كارهاى كليدى بهشت همان اطاعت فرمان خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم است كه در آيه 13 نساء آمده: وَ مَنْ يُطِعِ اللَّه وَ رَسُوْلَهُ يُدْخِلْهُ جَنّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِها الأنْهارُ خالِديْنَ فيها وَ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ: «هركس اطاعت خدا و رسولش را كند، او را در باغ‌هايى از بهشت وارد مى‌سازد كه همواره از زير درختانش نهرها جارى است، جاودانه در آن مى‌مانند و اين پيروزى بزرگى است».⁽²⁾

تعبير به «جَنّات»، دليل بر تعدد باغ‌هاى بهشت است كه هر كدام يكى از مقامات عارفان و صالحان و نيكان و پاكان است.

و تعبير به تَجْري مِنْ تَحْتِها الأنْهارُ دليل بر خرّمى و سر سبزى اين باغ‌ها و نهايت لطف و زيبايى آنها است، زيرا درختانى كه در كنار نهرها قرار دارند هميشه خرّم و سرسبز و زيبا و پرطراوتند!

تعبير به خالِدينَ فيها (به طور جاويدان در آن مى‌مانند) علاوه بر اينكه احتمال فنا و سلب نعمت را كه معمولًا مايه نگرانى است از ميان مى‌برد، از آنجا كه به صورت «صيغه جمع» بيان نشان مى‌دهد كه بهشتيان از نعمت اجتماع و انس با يكديگر نيز بهره‌مندند، در حالى كه در آيه بعد از آن كه سخن از عصيان خدا و رسول و خلود در دوزخ مى‌گويد «خالداً» به صورت «مفرد» آمده كه نشان مى‌دهد آنها در آنجا از تنهايى نيز رنج مى‌برند، گويى هريك در يك سلول انفرادى در آتش دوزخ محبوسند.

11- اخلاص

خلوص عقيده، خلوص عمل، و خلوص نيت يكى ديگر از كليدهاى بهشت است، چنانكه در آيات 39 تا 43 صافات مى‌خوانيم: «وَ ما تُجْزَوْنَ الا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ- الا عِبادَ اللَّه الْمُخْلَصينَ- اؤلئكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ- فَواكِهُ وَهُمْ مُكْرَمُونَ- في جَنَّاتِ النَعيمِ»: «شما جز به همان اعمالى كه انجام مى‌داديد جزا داده نمى‌شويد، مگر بندگان مخلص خدا كه براى آنها روزى معين و ويژه‌اى است، ميوه‌هاى گوناگون، و آنها مورد احترامند، در باغ‌هاى پر نعمت بهشت»!

در اين آيات پس از آنكه به كيفرهاى دردناك دوزخيان اشاره مى‌كند «مخلصين» را استثناء كرده، و مى‌گويد آنها از همه اين كيفرها بركنارند.⁽¹⁾

اما بايد ديد «مَخلَصين» (با فتح لام) چه كسانى هستند؟ با دقت در آيات قرآن اين نكته مهم به دست مى‌آيد كه «مخلِص» (به كسر لام) يعنى كسى كه خود و اعمال و نيت خود را خالص كرده، غالباً در مواردى به كار رفته كه انسان در مراحل خودسازى بوده است، در حالى كه «مخلَص» (به فتح لام) يعنى خالص شدگان، بر كسانى اطلاق شده كه از نظر ايمان و معرفت و عمل به مقام والايى رسيده‌اند كه از قلمرو نفوذ وسوسه‌هاى شيطانى خارج شده و مصونيت يافته‌اند و ابليس در مقابل آنها سپر انداخته است، چنانكه قرآن از قول ابليس نقل مى‌كند: فَبِعِزَّتِكَ لأغْوِيَنَّهُمْ اجمعين الا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ: «به عزتت سوگند كه همه آنها را جز بندگان مخلصت! گمراه خواهم كرد» (سوره ص آيه 83).

در حقيقت ناخالصى‌هاى وجود انسان بر دو گونه است: بخشى از آن قابل تشخيص و رفع است، و بخشى از آن به قدرى باريك و مخفى است كه يا بر انسان پوشيده است، و يا اگر هم آشكار گردد قدرت براى برطرف ساختن آن را ندارد، هنگامى كه انسان در راه اخلاص قدم بگذارد و بخش اوّل از ناخالصى‌ها را كه توان اوست از روح و جان و اعمال خود برچيند، خداوند بزرگ به لطف و كرمش بخش دوّم را از او بر مى‌چيند، اينجاست كه شايسته نام «مخلَص» (خالص شده) خواهد بود.

عجيب اينكه خداوند براى اين دسته امتيازاتى قائل شده كه براى هيچيك از بندگانش قائل نشده

است:

از جمله طبق آيات مورد بحث خداوند روزى ويژه‌اى از الطاف خفيه‌اش به آنها اختصاص داده است، آنها از جلوه‌هاى ذات پاك او لذت مى‌برند و از باده شهود باطن او سرمست مى‌شوند قلبشان از پيمانه شوق خدا لبريز، و سر تاپايشان غرق عشق و جذبه وصال او مى‌شود، اين همان است كه در يك اشاره كوتاه فرموده: اولئكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ «آنها روزى ويژه‌اى دارند».

ديگر از امتيازات آنها همان مصونيت از وسوسه‌هاى شياطين است كه در بالا به آن اشاره شد.

سوّمين امتيازشان رسيدن به مقام والاى عرفان است، آنها چنان معرفتى دارند كه مى‌توانند خدا را توصيف صحيح كنند، نه توصيفى آميخته با شرك جلى يا خفى، چنانكه در آيه 159 و 160 صافات مى‌خوانيم: سُبْحانَ اللَّه عَمّا يَصِفُونَ- الاعِبادَ اللَّه الْمُخْلَصينَ «منزل است خداوند از توصيفى كه آنها مى‌كنند، مگر بندگان مخلص خدا (كه توصيفى صحيح از هرگونه عيب و نقص دارند).

به اين ترتيب معرفتشان از همه برتر، مصونيتشان در برابر شيطان و هواى نفس از همه بيشتر، و پاداششان در قيامت از همه والاتر است، و اين است جزاى مخلَصين (اللَّهُمَّ اجْعَلْنا مِنَ الْمُخْلَصينْ، بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرينَ).

12- صدق و راستى

در ميان اعمال انسان كمتر عملى به زيبايى و جذابيت «صدق و راستى» است، و از آيات و روايات به خوبى بر مى‌آيد كه وزن آن در ترازوى عمل نيز بسيار سنگين است، چرا كه يكى از والاترين اوصاف اولياء اللَّه محسوب مى‌شود، و قرآن نيز آن را يكى از كليدهاى عمده بهشت شمرده، چنانكه در آيه 119 مائده مى‌گويد: «هذا يَوْمُ يَنْفَعُ الصّادِقينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّاتٌ تُجْري مِنْ تَحْتِهَا الانْهارُ خالِدينَ فيها ابداً»: «امروز (روز قيامت) روزى است كه راست گفتن راستگويان به آنها سود مى‌بخشد، براى آنها باغ‌هايى از بهشت است كه از زير درختانش نهرها جارى است، و جاودانه در آن خواهند بود».⁽¹⁾

روشن است كه منظور صدق و راستى در دنياست، صدق در عقيده، صدق در گفتار، و صدق در عمل

كه هريك، نشانه‌اى از نشانه‌هاى مسلّم تقوى است، وگرنه صدق و راستى در آخرت كه محل تكليف نيست، مفيد نخواهد بود، به علاوه اوضاع در آن روز چنان است كه هيچكس جز راستگويى راه ديگرى ندارد، حتى گنهكاران اگر موقتاً حقايق را انكار كنند به زودى متوجه مى‌شوند كه اين كارشان بيهوده است، لذا سرانجام به همه گناهان خويش اعتراف خواهند كرد!

ضمناً از اين تعبير استفاده مى‌شود كه تمام اعمال نيك را مى‌توان در صدق و راستى خلاصه كرد، و با كمى دقّت، تحليل منطقى آن نيز روشن است، چرا كه همه گناهان بازگشت به عدم صداقت انسان در ادعاى ايمان و اسلام مى‌كند، وگرنه كسى كه قانونى را به رسميّت مى‌شناسد چگونه مى‌تواند در عمل به مخالفت با آن برخيزد؟

اهميت صدق بدان پايه است كه وسيله اصلى آزمايش افراد شمرده شده، چنانكه در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم لاتَنْظُروا الى كَثْرَةِ صَلاتِهِمْ وَصَوْمِهِمْ، وَ كَثْرَةِ الْحَجِّ وَ الْمَعْرُوفِ، وَطَنْطَنَتِهِمْ بِالليلِ، وَلكِنْ انْظُرُوا الى صِدْقِ الْحَديثِ، وَ اداءِ الأمانَةِ؟: «نگاه به فزونى نماز و روزه و حج و كارهاى نيك و سر و صداى آنها در شب (براى عبادت) نكنيد، ولكن نگاه به راستى گفتار و اداء امانت آنها كنيد».⁽¹⁾

و در حديث ديگرى از رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: انَّ الصِّدْقَ يَهْدي الَى الْبِرِّ وَ الْبِرُّ يَهْدي الَى الْجَنَّةِ: «صدق و راستى هدايت به نيكى مى‌كند و نيكى هدايت به سوى بهشت».

و به اين ترتيب صدق و راستى كليد بهشت است.

13- خود سازى و تزكيه نفس

بدون شك بهشت جاى نيكان و پاكان است، و لذا در قرآن با صراحت آن را به عنوان پاداشى براى چنان اشخاصى ذكر كرده است، در آيه 75 و 76 طه: از زبان «ساحران فرعونى» بعد از پيروزى معجزه موسى عليه السلام بر سحر آنان، و ايمان آوردن و تسليم شد نشان در برابر موسى عليه السلام، ورد تهديدهاى فرعون و فرعونيان، مى‌گويد: «آنها كه با ايمان و عمل صالح در محضر پروردگارشان حاضر شوند درجات عالى دارند، اين درجات عالى همان باغ‌هاى جاويدان بهشتى است كه از زير درختانش نهرها جارى است،

جاودانه در آن مى‌مانند، و اين است پاداش كسى كه خود را پاك و پاكيزه كند»! (وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّالِحاتِ فَاولئكَ لَهُمْ الدَّرَجاتُ الْعُلى جَنّاتُ عَدْنٍ مِنْ تَحْتِهَا الأنْهارُ خالِدينَ فيها وَ ذلِكَ جَزا، مَنْ تَزَكّى).

«تَزَكّى» از ماده «تزكيه» به معناى پاكسازى است كه هم پاكى عقيده را شامل مى‌شود و هم پاكى گفتار و عمل را، و در حقيقت بهشت جايى است كه از هر نظر پاك و پاكيزه است، و طبيعى است كه غير پاكان را در آن راهى نيست.

بعضى از مفسران گفته‌اند كه در اين آيه «درجات عالى بهشت» براى كسانى قرار داده شده كه داراى ايمان و عمل صالح و تزكيه‌اند، بنابراين مانعى ندارد كه «درجات پائين‌تر» از آن كسانى باشد كه در عين داشتن ايمان، اعمال نيك و بد را به هم آميخته و گاه مرتكب خلاقى شده‌اند (ولى حتى آنها نيز تا شستشو و پاك نشوند به بهشت كه محل پاكان است راه نخواهند يافت) به اين نكته نيز بايد توجه داشت كه احتمال داده شده اين قسمت از آيات از زبان ساحران فرعونى نباشد بلكه مستقيماً كلام خود پروردگار باشد، ولى مى‌دانيم نتيجه هر دو در اينجا يكى است.

14- «انفاق» و «استغفار»

استغفار از گناهان، و توبه به درگاه پروردگار، و انفاق در وسعت و پريشانى، و فرو بردن خشم و عفو و گذشت، و عدم اصرار بر گناه، مجموعه‌اى است كه در آيات سوره آل‌عمران (133 تا 136) نويد بهشت درباره آن داده شده است، مى‌فرمايد: (وَسارِعُوا الى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمواتُ وَ الأرْضُ اعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ» سبقت جوييد براى رسيدن به مغفرت پروردگارتان و بهشتى كه وسعت آن پهنه آسمان و زمين است، و آماده براى پرهيزگاران شده».

سپس به شرح طبقات آنها پرداخته آنان را كسانى توصيف مى‌كند كه در شادى و غم در راه خدا انفاق مى‌كنند، و خشم خويش را فرو مى‌برند، و از گنهكاران مى‌گذرند، و نيكوكارند و كسانى كه وقتى مرتكب كار زشتى مى‌شوند، يا به خود ستم مى‌كنند، به ياد خدا افتاده، و از گناهان خويش توبه مى‌نمايند (الَّذينَ يُنْفِقُونَ في السَّرّاءِ وَ الضَرّاءِ وَ الْكاظِمينَ الْغيْظَ وَ الْعافينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّه يُحِّبُّ الْمُحْسِنينَ- وَ الذَّينَ اذا فَعَلَوا فاحِشَةً اوْ ظَلَمُوا انْفُسَهمْ ذَكَرَوُا اللَّه فَاستتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ ...).

و در پايان بار ديگر به آنها نويد بهشت مى‌دهد، و مى‌گويد: «پاداششان آمرزش پروردگار و باغ‌هاى بهشتى است كه از زير درختانش نهرها جارى است» (اولئكَ جَزائُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الأنْهارُ ...).

مسارعت و سبقت جستن به سوى مغفرت اشاره به پيشى گرفتن بر اسباب مغفرت است، لذا بعضى آن را به اسلام تفسير كرده، و بعضى به ادا فرائض، و بعضى به هجرت، و بعضى به نمازهاى پنجگانه، و بعضى به جهاد و بعضى به توبه كه هر كدام از اسباب آمرزش الهى است، و مجموع اين امور مايه سرعت و سبقت به سوى بهشت است، و لذا در آيات بعد از آن به مسأله انفاق و استغفار و عفو و گذشت و احسان كه سر فصل‌هاى مهمى از اسباب مغفرت و كليدهايى براى گشودن درهاى بهشت مى‌باشد اشاره شده.

جالب اينكه نظير همين معنا با يك تفاوت مختصر كه «سابِقُوا» بجاى «سارِعُوا» قرار گرفته در آيه 21 سوره حديد آمده است، مى‌فرمايد: (سابِقُوا الى مَغْفِرَةِ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنّةِ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الأرْضِ).

مسلم است «سارعوا» كه از باب «مفاعله» و به معناى سرعت گرفتن در برابر يكديگرى مى‌باشد نتيجه‌اش همان مسابقه و پيشى گرفتن بر يكديگر است (دقت كنيد).

ولى بعضى از مفسّران «سارعوا» را تنها به معناى مبادرت يا شدت تفسير كرده، و معناى باب مفاعله را ناديده گرفته‌اند.

به هر حال اين تعبيرات نشان مى‌دهد كه دنيا ميدان مسابقه‌اى است براى انسان‌ها، و مقصد نهائى اين مسابقه همان وصول به مغفرت و بهشت با آن وسعت بى‌نظير.

درباره وسعت بهشت در همين جلد به خواست خدا سخن خواهيم گرفت.

15- خوف از خدا

ترس از خداوند يعنى ترس از عدالت و حساب و كتاب و مجازات او سپرى است در برابر انواع گناهان و عامل نيرومند بازدارنده‌اى است در مقابل ظلم و فساد و عصيان، و به همين دليل از كليدهاى بهشت شمرده شده است چنانكه در آيه 46 رحمن مى‌فرمايد: «براى كسى كه از مقام پروردگارش بترسد

دو باغ بهشتى است» (وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ).

در تفسير «مقام ربه» دو احتمال ذكر كرده‌اند: گاه گفته‌اند منظور از آن احاطه علمى پرودرگار نسبت به تمامى اعمال و نيات انسان است، و گاه گفته‌اند منظور ايستادن انسان در برابر دادگاه عدل خدا در قيامت است (در اين صورت آيه تقديرى دارد و در تقدير چنين است: (مقامه بين يدي ربّه).⁽¹⁾

هريك از اين دو تفسير را انتخاب كنيم چنين خوفى سرچشمه ترك معاصى و شهوات مى‌شود، چنانكه در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: مَنْ عَلِمَ انَّ اللَّه يَراهُ وَ يَسْمَعُ ما يَقُولُ مِنْ خَيْرٍ و شَرٍّ فَيَحْجُزُهُ ذلِكَ عَنِ الْقَبيحِ مِنْ الأعمالِ، فَلَهُ جَنَّتانِ: «كسى كه بداند خداوند او را مى‌بيند و آنچه از خير و شر مى‌گويد مى‌شنود، و اين علم و آگاهى او را از اعمال قبيح باز دارد، براى او دو باغ بهشتى است».⁽²⁾

درباره «جنتان» (دو بهشت) نيز تفسيرهاى مختلفى ذكر شده:

1- منظور بهشت «مادى» و «معنوى» است، همان چيزى كه در سوره آل‌عمران آيه 15 از آن تعبير به «جَنَّاتُ تَجْري مِنْ تَحْتِها الأنْهارُ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّه» شده است كه اولى باغ‌هايى است كه از زير درختانش نهرها جارى است، و دوّمى خشنودى معبود محبوب حقيقى يعنى خداوند است.

2- بهشت اوّل در برابر ايمان، و بهشت دوّم در برابر اعمال صالح است.

3- بهشت اوّل در برابر اطاعت، و ديگرى در برابر ترك گناه است.

4- بهشت اوّل پاداش عمل است و دوّمى تفضل الهى است.

البته هيچكدام از اين تفسيرها دليل خاصى ندارد هرچند تفسير اوّل از همه مناسب‌تر به نظر مى‌رسد، و جمع ميان آنها نيز كاملًا ممكن است.

16- تولى و تبرّى

دوستى دوستان خدا، و دشمنى با دشمنان حق، يا به تعبير ديگر همسويى با نيكان و پاكان، و ناهماهنگى با بدان و شروران، يكى ديگر از كليدهاى بهشت است كه در آيات قرآن به آن اشاره شده، در آيه 22 مجادله مى‌فرمايد:

«هيچ جمعيتى را كه ايمان به خدا روز قيامت دارد نمى‌يابى كه با دشمنان خدا و رسولش دوستى كنند، هر چند پدران، يا فرزندان، يا برادران، يا خويشاوندان آنها باشند» (لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَ الْيَوْمِ الآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللَّه وَ رَسُولَهُ وَلَوْ كانُوا آبائهُمْ اوْ ابْنائهُمْ اوْ اخْوانَهُمْ اوْ عَشيرَتَهُمْ).

سپس مى‌افزايد: «آنها كسانى هستند كه خدا ايمان را بر صفحه قلوبشان رقم زده و با روحى از سوى خودش آنان را تقويت نموده، و آنها را در باغ‌هايى از بهشت وارد مى‌كند كه نهرها از زير درختانش جارى است» (اولئكَ كَتَبَ في قُلُوبِهِمْ الأيْمانَ وَ ايَّدَهُمْ بِرُوْحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الأنْهارُ ...) (مجادله 22).

در ذيل آيه نيز اشاره به پاداش معنوى آنها با اين تعبير شده: رَضِيَ اللَّه عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ: «هم خدا از آنها خشنود است و هم آنها از خدا خشنودند» و بالاخره تاج افتخار «اولئكَ حِزْبُ اللَّه» را بر سر آنها زده است!

ناگفته پيداست كه در يك قلب دو محبت جمع نمى‌شود، يا محبت خدا يا محبت دشمنان خدا، بنابراين نيرومندترين علاقه‌هاى خويشاوندى و دوستى هنگامى كه در برابر علاقه به خدا قرار گيرد مسلّماً كمرنگ و بى‌رنگ خواهد شد، بعلاوه مسأله تنها مسأله علاقه نيست، بلكه علاقه مقدمه‌اى است براى همسويى و همگامى در تمام برنامه‌ها، در ظلم ظالمان، و فساد مفسدان و گناه مجرمان، و حزب اللَّه از اين بيگانه‌اند.

تعبير به اولئكَ في قُلُوبِهِمُ الأيمانَ (در دل‌هاى آنها ايمان نوشته شده): تعبيرى است بسيار زنده و پر معنا، زيرا نوشتن آن هم با دست تواناى خداوند، آن هم بر صفحه قلوب همه بيانگر رسوخ حقيقت ايمان در وجود آنها و تثبيت كامل آن است.

آرى چنين افرادى كه مؤيد به روح القدس نيز هستند شايسته نام «حزب اللَّه» و مظهر تولى و تبرى در برابر اويند.

17- اهتمام به نماز

در سوره معارج از آيه 22 تا 34 مجموعه صفاتى را (ضمن بيان نه صفت) بيان مى‌كند و به دنبال آن

وعده بهشت به صاحبان آنها مى‌دهد، اين صفات عبارتند از مداومت بر نماز، قرار دادن حق ثابتى در اموال براى محرومان، ايمان به روز جزا، ترس از عذاب پروردگار، حفظ دامان از بى‌عفتى، اداء امانت، وفاى به عهد، اداء شهادت به حق، و محافظت بر آداب و شرايط و روح نماز، و به دنبال آن مى‌فرمايد:

«اولئكَ في جَنّاتٍ مُكْرَمُونَ» «اين گوره با عظمت، در باغ‌هاى بهشتى گرامى داشته مى‌شوند» تعبيرى كه هم واجد نعمت‌هاى مادى و هم روحانى است جالب اينكه: اين صفات نه گانه از نماز شروع مى‌شود، و به نماز پايان مى‌يابد، با اين تفاوت كه در مرحله نخست از مداومت بر نماز سخن مى‌گويد، و در مرحله آخر از محافظت بر آن كه تفسير به حفظ آداب و شرايط و خصوصيات آن شده است، آداب و شرايطى كه هم ظاهر نماز را از فساد و بطلان حفظ مى‌كند، هم روح نماز را كه حضور قلب است تقويت مى‌نمايد، و هم موانعى را كه سد راه قبول آن است، همچون خوردن اموال حرام، نوشيدن شراب، غيبت و امثال آن، از بين مى‌برد.

به اين ترتيب آغاز اعمال خير نماز است، و پايان آنها نيز نماز مى‌باشد، و اتفاقاً از نظر برنامه زمانى نخستين چيزى كه بر انسان بالغ واجب مى‌شود نماز، و آخرين چيزى كه تا پايان عمر نيز همراه اوست، نماز است.

جالب اينكه محافظت انسان نسبت به نماز طرفينى است، هم او بايد نماز را از فساد خلل حفظ كند و هم نماز انسان را از تباهى و فساد محافظت مى‌كند و شاهد آن «انَّ الصَّلوة تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ» است.

اين سخن را با حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم پايان مى‌دهيم فرمود: مَنْ حافَظَ عَلَيْها كانَتْ لَهُ نُوراً وَ بُرْهاناً وَ نَجاةً يَوْمَ الْقِيامَةِ: «هركس نماز خود را محافظت كند نماز براى او مايه نور و روشنايى و آگاهى و نجات در روز قيامت است».⁽¹⁾

نتيجه

آنچه در بالا، در هفده عنوان، بيان شد بخشى از مهمترين اسباب ورود در كانون بزرگ رحمت الهى و

مواهب و نعمت‌هاى او يعنى بهشت است، كه از يكسو بيانگر نظام ارزشى اسلام در زمينه اسباب نجات در قيامت است و از سوى ديگر انگيزه‌هاى نيرومندى براى انجام اين اعمال مهم انسانى و اخلاقى و اجتماعى محسوب مى‌شود، و بدون شك الهام گرفتن از آنها مى‌تواند يك انسان را به بالاترين اوج تكامل و تربيت و افتخار برساند.

خداوندا! توفيق به دست آوردن اين كليدهاى سعادت را از ما سلب مفرما.

2- نعمت‌هاى جسمانى بهشت

اشاره

اشاره

در بحث معاد جسمانى اين حقيقت به خوبى روشن شد كه از نظر قرآن مجيد معاد هم جنبه جسمانى دارد و هم جنبه روحانى، چرا كه انسان در آن صحنه با جسم و روح حاضر مى‌شود، و طبعاً بايد در هر دو جنبه غرق مواهب و بركات الهى گردد.

آنها كه نعمت‌هاى بهشتى را همه معنوى و روحانى مى‌پندارند، و آياتى كه دلالت بر نعمت‌هاى جسمانى مى‌كند همه را به زبان كنايه فرض مى‌كنند، در حقيقت از اين نكته غافلند كه انحصار نعمت‌هاى بهشتى به نعمت‌هاى روحانى مفهومش نفى معاد جسمانى است كه برخلاف صريح آيات قرآن است.

و اصولًا چنانكه در بحث معاد جسمانى گفتيم «جسم» و «روح» دو همزاد به هم پيوسته‌اند، همان‌گونه كه در اين جهان جدا از يكديگر نمى‌توانستند به تكامل ادامه دهند، در آن جهان نيز براى بهره‌گيرى از مواهب الهى جدا از يكديگر نمى‌توانند باشند (دقت كنيد).

به هر حال نعمت‌هاى جسمانى بهشت مانند نعمت‌هاى معنوى بسيار متنوع و گسترده و جالب و دل‌انگيز است و قرآن روى آن بسيار تكيه كرده است تا از اين طريق توجه همه انسان‌ها را به اعمال و صفات و فضائل كه سرچشمه اين مواهب است جلب كند (و مى‌دانيم نوع بشر بيش از آنچه به نعمت‌هاى روحانى مى‌انديشد توجّه به مواهب جسمانى دارد) و در عين حال- چنانكه در فصل بعد خواهيم ديد- فصل مهمى براى بيان نعمت‌هاى معنوى و لذات روحانى بهشت گشوده است كه اگر از نظر گستردگى بيان در حدّ نعمت‌هاى مادى نيست ولى از نظر كيفيت و معناى، بسيار بر آن پيش مى‌گيرد.

با اين اشاره به شرح فشرده نعمت‌هاى مادى بهشت باز مى‌گرديم، و آنها را تحت عناوين زير بررسى مى‌كنيم:

1- باغ‌هاى بهشتى.

2- سايه‌هاى لذّت بخش.

3- مساكن و قصور.

4- فرش‌ها و ارائك.

5- غذاها و ظرف‌ها.

6- شراب‌هاى طهور.

7- برترين شراب بهشتى.

8- ظروف و جام‌ها.

9- لباس‌ها و زينت‌ها

10- همسران بهشتى.

11- خادمان و ساقيان.

12- پذيرايى كنندگان.

13- پيش پذيرايى.

14- نعمت‌هايى كه به تصور نمى‌گنجد.

در هريك از موضوعات بالا آيات متعددى در قرآن مجيد به چشم مى‌خورد اكنون به سراغ آنها مى‌رويم، و از هر چمنى گلى مى‌چينيم:

1- باغ‌هاى بهشتى

از مجموع آياتى كه در اين زمينه در قرآن آمده است به وضوح استفاده مى‌شود كه بهشت در مجموع به صورت باغ‌هايى فوق العاده عالى و بى‌مانند است كه اصولًا قابل مقايسه با باغ‌هاى اين جهان نيست، و آنچه در قرآن از آن ترسيم شده شبح كمرنگى است كه براى ما ساكنان دنيا قابل درك مى‌باشد، و گرنه حقيقت آن ماوراء درك ماست.

در بيش از يكصد آيه از قرآن مجيد، از بهشت تعبير به «جنّات» (باغ‌ها) يا «جنّت» (باغ) يا «جنّتان» (دو باغ) شده است.

در آيه 13 نساء مى‌خوانيم: وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَناتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الأنْهارُ: «هركس اطاعت خدا و رسولش كند او را وارد باغ‌هايى از بهشت مى‌كند كه نهرها از زير درختانش جارى است».

و در آيه 221 بقره مى‌خوانيم: وَ اللَّه يَدْعُوا الَى الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرةِ بِاذْنِهِ: «خداوند دعوت به سوى باغ بهشت و آمرزش گناهان، به اذن و فرمانش مى‌كند».

و در آيه 46 رحمان آمده: وَلِمنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ: «براى كسى كه از مقام پروردگارش خائف باشد، دو باغ بهشتى است».

اين كلمات (جنّات، جنّتان و جنّة) از مادّه «جنّ» (بر وزن فَنّ) به معناى پوشانيدن است، و به گفته راغب در مفردات به معناى پوشانيدن چيزى از حسّ است، و بر همين اساس، مشتقّات فراوانى دارد:

«جَنّة» به معناى باغ است به خاطر اينكه زمينش زير درختان پوشيده است، و يا به تعبير ديگر زمينش با درختان پوشانيده شده است، ولى مقاييس اللغه مى‌گويد: بهشت را از اين جهت جنّت مى‌گويند كه پاداشى است كه امروز از اهل ايمان مستور است، ولى اين معنا بعيد به نظر مى‌رسد زيرا باغ‌هاى دنيا را نيز جنّت مى‌گويند، و اين نيست مگر به خاطر پوشيده بودن زمين‌هايش به وسيله درختان (دقت كنيد).

و نيز «جنين» به بچّه‌اى گفته مى‌شود كه در شكم مادر از نظرها پوشيده است.

«جنان» (بر وزن امان) به قلب گفته مى‌شود چرا كه در سينه از نظر، پوشيده است.

«مِجَنّ» (بكسر ميم و فتح جيم و تشديد نون) به معناى سپر است و به گفته مقاييس اللغه به هر وسيله دفاعى در جنگ، جُنّه (بضم جيم) گفته مى‌شود، در مقابل «سلاح» كه جنبه تهاجمى دارد.

«جِن» و «جان» به موجود زنده‌اى گفته مى‌شود كه از نظرها پنهان است.

به مارهاى عظيم، يا مارهاى خانگى، جن و جان نيز گفته مى‌شود و اين به خاطر تشبيه آنها به «جن» است (چون تصور عامّه اين بوده كه جن موجود مخفى خطرناكى است، اين مارها نيز چنين هستند).

به استخوان‌هاى سينه نيز «جَناجِن» گفته مى‌شود (شايد از اين جهت كه سپرى براى حفظ قلب محسوب مى‌شود).

«جُنون» به معناى ديوانگى است به خاطر پوشانده شدن عقل و هوش.

«جنون الليل» و «جنان الليل» به معناى پوششى است كه تاريكى شب بر همه چيز مى‌افكند.

به هر حال آنچه در اينجا براى ما مورد توجه است، اين است كه باغ‌هاى بهشت باغ‌هايى است بسيار پردرخت به گونه‌اى كه زمين‌هاى آن در زير درختان پوشانده شده.

در ده‌ها آيه از قرآن مجيد، بعد از ذكر «جنّات» (باغ‌هاى بهشتى) جمله تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الأنْهارُ آمده

است كه نشان مى‌دهد باغ‌هاى بهشتى دائماً آب از كنار درختانش مى‌گذرد، و يا به تعبير ديگر شاخه‌هاى درختانش بر آب‌ها سايه افكنده، و آب‌ها زير آن قرار گرفته است (دقت كنيد).

اين به خاطر آن است كه اولًا آب و درخت وقتى در كنار هم باشد منظره فوق‌العاده جالبى دارد، گويى هر كدام بدون ديگرى ناقص است و كمبود در آن احساس مى‌شود ثانياً طراوت هميشه مخصوص باغ‌ها و درختانى است كه آب مرتباً از كنار آن عبور مى‌كند، اما درختانى كه آب دائم ندارند و گهگاه از خارج، آب براى آنها مى‌آورند آن طراوت و شادابى و سرسبزى را ندارند، اصولًا حيات و زندگى درخت با آب است، و بايد اين مايه حيات هميشه در كنار آن باشد.

جالب اينكه در روايتى آمده است: انَّ انْهارَ الْجَنَّةِ لَيْسَتْ في اخادِيْدَ، انَّما تَجْري عَلى سَطْحِ الجَنَّةِ مُنْضَبِطَةً بِالقُدْرَةِ حَيْثُ شاءَ اهْلُها!: «نهرهاى بهشت در شكاف‌ها و گودى‌ها جريان ندارد، بلكه همه آنها روى سطح زمين قرار گرفته و به قدرت پرودرگار به هر سو كه اهل بهشت اراده كنند جريان پيدا مى‌كنند»!.⁽¹⁾

عجبتر اينكه نه تنها درختان بهشتى نهرها از زير آنها عبور مى‌كند، بلكه از بعضى آيات مختلف استفاده مى‌شود كه غرفه‌هاى بهشتى نيز روى نهرها بنا شده است، و نهرها از زير آنها جارى است! چنانكه در آيه 58 عنكبوت مى‌خوانيم: وَالذَّينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِنَ الجَنَّةِ غُرْفُاً تَجْري مِنْ تَحتِها الأنْهارُ: «كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند آنها را در غرفه‌هايى از بهشت جاى مى‌دهيم كه نهرها در زير آن جارى است»!.⁽²⁾

2- سايه‌هاى بهشتى

در آيات بسيارى اشاره به سايه‌هاى بهشتى شده است از جمله در آيات سوره واقعه مى‌خوانيم: وَ اصْحابُ الْيَمينِ ما اصْحابُ الْيَمينِ- في سِدْرٍ مَخْضُودٍ- وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ- وَ ظِّلٍ مَمْدُودٍ- وَ مَاءٍ مَسْكُوبٍ «و اصحاب يمين چه اصحاب يمينى؟! آنها در سايه درخت سدر بى‌خار قرار دارند، و در سايه درخت طلح پر برگ (طلح درختى است خوشرنگ و خوشبو) و سايه كشيده و گسترده در كنار آبشارها» (واقعه 27 تا

31).

مى‌دانيم سايه درختان لطيف‌ترين و زيباترين سايه‌هاست، نه مانند سايه‌هاى خيمه‌ها و اطاق‌هاى تاريك است، و نه فاقد جريان هوا، و از سوى ديگر رطوبت ملايم برگ‌ها سايه را تلطيف مى‌كند، و بوى خوش درختان و شكوفه‌ها و گل‌ها به آن لطف بيشترى مى‌بخشد.

سايه‌هاى بهشتى هميشگى است، و لذا آرامش انسان را هرگز بر هم نمى‌زند اكُلُها دائمٌ وَ ظِلُّها: «ميوه‌ها و سايه‌هايش دائمى است» (رعد 35).

و گاه از آن تعبير به «ظِلِّ ظَليلْ» شده است مى‌فرمايد وَ نُدْخِلُهُمْ ظِّلًا ظَليلًا «آنها را در سايه‌هايى كه هرگز قطع نمى‌شود وارد مى‌كنيم» (نساء 57).⁽¹⁾

روى اين جهات روشن مى‌شود كه هواى بهشت مطبوع‌ترين و جالب‌ترين و دل‌انگيزترين هواها است، چنانكه در آيه 13 انسان مى‌خوانيم: لايَرَوْنَ فيها شَمْساً وَ لا زَمْهَريْراً: «اين در حالى است كه بهشتيان نه آفتاب سوزان را در آنها مى‌بينند و نه سرما را»⁽²⁾⁽³⁾.

3- قصرهاى بهشتى

در آيات متعددى از قرآن مجيد نيز اشاره سربسته‌اى به مسكن بهشتيان آمده است، و با تعبيرات مختلفى از آن ياد شده.

در آيه 72 توبه مى‌فرمايد: وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً في جَنَّاتِ عَدْنٍ «و مسكن‌هاى پاكيزه‌اى در باغ‌هاى جاويدان بهشت»- همين تعبير در آيه 12 صفّ نيز آمده است.

«طَيِّبةَ» معناى بسيار جامعى دارد كه تمام مزايا را شامل مى‌شود در اصل به معناى چيزى است كه مورد پسند و كاملًا دلخواه باشد، و براى انسان «طِيبِ نفس» حاصل شود، و يا زندگى در آن از هر نظر پاك و پاكيزه و شايسته باشد، و به اين ترتيب همه آنچه درباره مسكن مورد انتظار است در اين واژه جمع است!.

ولى در آيه 75 فرقان از آن تعبير به «غرفه» شده كه به معناى عمارت‌هاى طبقه بالا است، مى‌فرمايد:

اولئكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا: «خداوند به پرهيزگاران و عباد الرحمن (بندگان خاص خدا) غرفه‌هاى بهشتى به خاطر صبر و استقامتشان پاداش مى‌دهد».

«غُرْفَه» از ماده «غَرْف» (بر وزن بَرْف) به معناى برداشتن چيزى و تناول آن است، و «غرفه» به آن چيزى گفته مى‌شود كه بر مى‌دارند و تناول مى‌كنند (مانند مقدار آبى كه انسان از چشمه براى نوشيدن بر مى‌دارد) سپس به قسمت‌هاى فوقانى ساختمان و طبقات بالاى منازل اطلاق شده گويى آنها را از روى زمين به بالا برده‌اند، و در اينجا ممكن است اشاره به برترين منزلگاه‌ها و درجات عالى بهشت باشد.

اين نكته نيز قابل توجه است كه غرفه‌ها هوايى لطيف‌تر، مناظرى بهتر، و محلى آرامتر براى سكنى هستند، و از اين جهات مطلوبند، و تعبير به «غرفه» اشاره به اين ويژگى‌هاست.

و لذا در آيه 37 سبا مى‌خوانيم وَهُمْ في الْغُرُفاتِ آمِنُونَ: «آنها در غرفه‌هاى بهشتى در نهايت آرامش و امنيتند» و در آيه 20 زمر به تعبير ديگرى در اين زمينه برخورد مى‌كنيم مى‌فرمايد: لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْري مِنْ تَحْتِها الأنْهَارُ: «براى آنها (پرهيزگاران) غرفه‌هائى است و بر فراز آن، غرفه‌هايى ديگر و از زير آنها نهرها جارى است».

و بالاخره در آيه 51 و 52 دخان هنگامى كه اشاره به محل اقامت بهشتيان مى‌كند، مى‌فرمايد: انَّ الْمُتَّقينَ في مَقامٍ امينٍ في جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ: «پرهيزگاران در جايگاه امن و امان قرار دارند- در ميان باغ‌ها و چشمه‌ها»!.

در اينجا دو نكته قابل توجه است:

1- در بعضى از آيات قرآن (مانند آيه 12 سوره صف كه در بالا به آن اشاره شد) در ميان تمام نعمت‌هاى بهشتى اشاره به «مساكن طيبه، شده، اين به خاطر آن است كه يكى از مهمترين اسباب آرامش و آسايش انسان مسأله «مسكن» است آن هم مسكن پاك و پاكيزه از هرگونه آلودگى ظاهرى و باطنى، و امن و امان كه انسان با فكر راحت در آن بيارامد! (توجه داشته باشيد كه واژه «مسكن» نيز از ماده «سكون» به معناى آرامش گرفته شده).

2- در قرآن مجيد چند چيز مايه آرامش شمرده شده است:

خانه‌هاى مسكونى مناسب چه در دنيا و چه در آخرت:

واللَّه جَعَلَ لكم مِنْ بُيُوتِكُم سَكَناً (نحل 80) همسران يكدل و مناسب، وَ مِنْ آياتِهِ انْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ انْفُسِكُمْ ازْواجاً لِتَسْكَنُوُا الْيها (روم 21).

و نيز شب مايه آرامش معرفى شده وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً (انعام 96).

و دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در حق مؤمنان زكات ده انَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ.

و آرامش حاصل از ايمان: هُوَ الَّذي انْزَلَ السَّكينَةَ في قُلُوبِ الْمُؤْمنينَ (فتح 4). البته بعضى از اين امور جنبه مادى دارد و بعضى جنبه معنوى.

4- فرش‌ها و ارائك

ديگر از نعمت‌هاى جالب بهشت فرش‌هاى بسيار زيبا و نفيس و دل‌انگيز و تخت‌هاى گوناگون است.

در آيه 45 رحمن (سوره‌اى كه مجموعه‌اى از نعمت‌هاى مختلف بهشتى در آن آمده است) مى‌خوانيم: مُتَّكِئينَ عَلَى فُرُشٍ بَطائنُها مِنْ اسْتَبْرَقٍ «اين در حالى است كه آنها بر فرش‌هايى تكيه كرده‌اند (نشسته‌اند) كه آستر آنها از پارچه ابريشمين ضخيم است».

جالب اينكه گرانقيمت‌ترين پارچه‌هاى دنيا آستر اين فرشهاست! بنابراين قسمت روئين آن چيزى است كه از لطافت و زيبايى و ارزش در وصف نمى‌گنجد، و به گفته بعضى از مفسّران از امورى است كه قرآن درباره آن مى‌گويد: «هيچكس نمى‌داند چه نعمت‌هايى كه مايه روشنى چشم است خدا براى او پنهان كرده است» فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما اخْفِي لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ اعْيُنٍ (سجده 17).

در حديثى نيز از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم آمده است ظَواهِرُها نُورٌ يَتَلألا!: «قسمت روئين آن فرش‌ها نورى است درخشنده»!.⁽¹⁾

در آيه 16 غاشيه به تعبير ديگرى در اين زمينه برخورد مى‌كنيم كه ضمن توصيف نعمت‌هاى گوناگون و روحپرور بهشتى مى‌فرمايد: وَزَرابِيُّ مَبْثُوثَةٌ: «در آنجا فرش‌هاى بسيار زيبا و نفيس گسترده شده».

«زرابيّ» «زَرْبِيَّة» (بر وزن شرقيه) به گفته بعضى از ارباب لغت در اصل از واژه فارسى «زربفت» گرفته شده، پارچه‌اى كه بجاى نخ، الياف طلا در آن به كار رفته، و گاه به معناى پارچه‌هاى گرانقيمت بسيار جالب و زيبا تفسير شده است.⁽²⁾

بعضى از ارباب لغت و مفسّران گفته‌اند كه «زرابى» جمع «زربى» (به كسر زاى) و «زربيّه» در اصل به معناى انواع گياهان است، هنگامى كه رنگ سرخ و زرد و سبز در آن به هم مى‌آميزد، به همين جهت به پارچه‌ها يا فرش‌هايى كه رنگ‌هاى متنوع زيبايى دارد نيز اطلاق مى‌گردد⁽¹⁾بعضى نيز آن را به معناى فرش‌هايى كه خواب نرم و جالبى دارد تفسير نموده‌اند.

توصيف اين فرش‌ها به «مبثوثه» به معناى گستردن آنها، و يا پراكنده بودن در مكان‌هاى مختلف است.

در همين سوره در آيه قبل از آيه فوق به تعبير ديگرى برخورد مى‌كنيم كه مربوط به بالش‌ها و پشتى‌ها است، مى‌فرمايد: وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ: «در آنجا پشتى‌هايى بر تخت‌ها وجود دارد كه صف داده شده است»!.

«نَمارِقُ» جمع «نُمْرُقَه» (بر وزن غُلْغُلَة) به گفته «صحاح اللغه» به معناى پشتى كوچكى است كه بر آن تكيه مى‌كنند (و گاه به هنگام استراحت آن را در دامن نهاده بر آن تكيه مى‌نمايند).

در آيه 76 سوره رحمن نيز به تعبير ديگرى در زمينه فرش‌هاى بهشتى برخورد مى‌كنيم، مى‌فرمايد:

مُتَّكِئينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِيّ حِسانٍ: «ساكنان بهشت بر تخت‌هايى تكيه زده‌اند كه با زيباترين پارچه‌هاى سبز رنگ پوشانيده شده».

«رُفْرَفِ» به گفته راغب در مفردات در اصل به معناى برگ‌هاى پراكنده درختان است، سپس به بعضى از پارچه‌هاى رنگارنگ كه شبيه منظره باغ‌هاست اطلاق شده، بعضى از ارباب لغت رفرف را به معناى دامنه خيمه (و مانند آن) كه با حركات باد تكان مى‌خورد دانسته‌اند (حركت بال‌هاى پرندگان را نيز «رفرفه» مى‌گويند).⁽²⁾

بعضى نيز آن را به معناى پارچه‌هاى سبز رنگى كه از آن نوعى فرش (يار و تختى) درست مى‌كنند، مى‌دانند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اين واژه به معناى باغ‌ها و سبزه‌ها (يا پارچه‌هاى خواب دار) باشد كه با

وزش باد تكان مى‌خورد، زيرا «رَفْرَف» در بسيارى از متون لغت به معناى دنباله‌هاى خيمه و پارچه‌هايى آمده كه با وزش باد حركت مى‌كند، «ابوالفتوح رازى» در تفسير خود مى‌گويد «رفرف» مرغزارهاى بهشت باشد كه پر از گياه سبز و تازه است!.

امّا «عَبْقَرِي» از ماده «عَبْقَر» (بر وزن جعفر) به گفته «صحاح اللغه» و «مفردات»، در اصل نام محلى است كه عرب آن را سرزمين جنيان و پريان مى‌پنداشتند. سپس هر چيز عجيب و نادر الوجود و جالب يا هر شخص دانشمند ماهرى را به آن نسبت داده و «عبقرى» گفتند، و جمع آن «عباقره» است ⁽¹⁾و به هر حال ريشه اصلى به دست فراموشى سپرده شده و بر اشخاص فوق‌العاده بزرگ و اشياء گرانبها و نفيس اطلاق مى‌شود، و در آيه فوق توصيفى است براى پارچه‌هاى بسيار جالب و زيبا و بى‌نظير بهشتى.

بعضى نيز گفته‌اند: «عبقر» نام شهرى بوده كه بهترين پارچه‌هاى ابريشمى را در آن مى‌بافتند.⁽²⁾

امّا در مورد تخت‌هايى كه بهشتيان بر آن مى‌نشينند و از آن لذّت مى‌برند، در قرآن مجيد گاهى تعبير از آن به «سُرُر» جمع «سرير» شده چنانكه در آيه 15 و 16 واقعه مى‌فرمايد: عَلى سُرُر مَوْضُونَةٍ مُتَكِئينَ عَلَيْها مُتَقابِلينَ: «مقربان بر تخت‌هايى كه به هم پيوسته وصف كشيده است قرار دارند- در حالى كه بر آنها تكيه كرده و روبروى يكديگرند».

اين تعبير در پنج آيه از قرآن مجيد تكرار شده، در يك مورد (مانند آيه فوق) توصيف به «مُوْضُونَة» شده است كه از ماده «وَضْن» (بر وزن وزن) در اصل به معناى «بافتن زره» است، سپس به هر چيز بافته شده‌اى كه تاروپود آن محكم باشد اطلاق شده، در اينجا ممكن است اشاره به اين باشد كه تخت‌هاى بهشتى بافت‌هاى مخصوصى از لؤلؤ و ياقوت و جواهرات، و يا اليافى از طلا و نقره دارند، و يا اينكه اشاره به قرار گرفتن آنها با نظم خاصى در كنار يكديگر و روبروى هم مى‌باشد كه هر كدام از اين‌ها را بعضى از مفسّران گفته‌اند.

و در بعضى از آيات نيز توصيف به «مَصْفُوفَةٌ» شده مانند مُتَّكِئينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَة (طور- 20) و در بعضى «مَرْفُوعَةٌ» مانند فيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ (غاشية- 13) كه اوّلى اشاره به صف اندر صف بودن تخت‌هاى بهشتى، و دوّمى اشاره به ارتفاع و بلندى آنها مى‌كند.

بلند بودن تخت‌هاى بهشتى يا به خاطر آن است كه بهشتيان بتوانند با جلوس بر آنها بر تمام مناظر زيباى اطراف خود مسلّط باشند، و يا اشاره به بالا بودن ارزش و اهميت آنها، و يا پاكى و قداست و ارزش والاى معنوى آنهاست، و يا همه اينها.

به هر حال تخت‌هاى بهشتى به صورت مجموعه‌هاست، تا بهشتيان بتوانند از لذّت انس با يكديگر بهره كافى بگيرند، همان‌گونه كه در دو آيه از قرآن تنها تعبير به «عَلَى سُرُرٍ مُتَقابِلينَ» آمده است كه به معناى قرار گرفتن روبه روى يكديگر است (حجر 47 و صافات- 44).

نكته قابل توجه اينكه «سُرُرْ» جمع «سرير» از ماده «سُرورْ» به معناى خوشحالى است، گويى نشستن بر تخت‌ها عموماً و تخت‌هاى بهشتى خصوصاً خود از اسباب نشاط و خوشحالى است، بعلاوه مربوط به مجالس انس و سرور است.

و گاه تعبير به «ارائكْ» شده است: اين تعبير در پنج آيه قرآن درباره تخت‌هاى بهشتى آمده است، در يك مورد مى‌فرمايد: مُتَّكِئينَ فيها عَلَى الأرائكِ: «مؤمنان صالح در باغ‌هاى بهشتى بر تخت‌ها تكيه زده‌اند» (كهف- 31).

همين تعبير با كمى تفاوت در آيه 56 سوره يس آمده «في ظِلالٍ عَلَى الأرائكِ مُتَّكِئُونَ) و عيناً در آيه 13 انسان، و در دو آيه عَلَى الأرائِكِ يَنْظُرُونَ: «بر تخت‌ها نشسته و تماشا مى‌كنند» ديده مى‌شود (مطففين 23 و 35).

«ارائكْ» جمع «اريكَهْ» به گفته بسيارى از مفسّران (مانند مجمع‌البيان، قرطبى، فخر رازى و روح المعانى) به معناى تخت‌هايى است كه در حجله‌ها مى‌زنند و بعضى آن را به معناى تخت سايبان دار تفسير كرده‌اند و در اصل به گفته راغب در مفردات از «اراك» كه نام درخت معروفى است و عربها از آن سايبان درست مى‌كردند گرفته شده، و يا از «ارُوكْ» به معناى اقامه و توقف است.

ابوالفتوح رازى ذيل آيه 13 سوره انسان صريحاً مى‌گويد «سرير» و «اريكه» دو معناى متفاوت دارد كه يكى سايبان دار، و ديگرى بى‌سايبان است.

اتفاقاً تعبيرات آيات نيز گواه بر اين معناست، زيرا سخن از «سرر» در مواردى مطرح شده است كه

بهشتيان مجلس انسان با يكديگر دارند و در برابر هم مى‌نشينند و سخن مى‌گويند، در حالى كه «ارائك» مربوط به جلسات خصوصى آنهاست و در آن موقع كه با همسران خود خلوت مى‌كنند، چنانكه در آيه 56 سوره يس مى‌خوانيم: هُمْ وَازْواجُهُمْ في ظِلالٍ عَلَى الأرائكِ مُتَّكِئُونَ: «آنها و همسرانشان در سايه‌ها بر تخت‌ها مخصوص تكيه كرده‌اند».

و از اينجا مى‌توان نتيجه گرفت كه اگر قرآن مى‌گويد: مُتَّكِئينَ فيها عَلَى الأرائكِ لا يَرَوْنَ فيها شَمْساً وَ لازَمْهَرِيْراً: «بهشتيان در آنجا بر تخت‌هاى سايبان‌دار تكيه كرده و در آنجا نه آفتاب سوزان مى‌بينند و نه سرماى سخت» (انسان- 13)

ممكن است اشاره به اين باشد كه تابش آفتاب مربوط به زمانى است كه روى اين تخت‌هاى مخصوص نشسته‌اند هرچند براى اين آيه تفسير ديگرى نيز هست كه قبلًا به آن اشاره شد.

جالب اينكه در قرآن مجيد پنج آيه درباره سريرهاى بهشتى، و پنج آيه درباره اريكه‌ها آمده است، و اشارات متساوى به زندگى خصوصى و عمومى بهشتيان در آنها شده است.

درباره اوصاف اين سريرها و تخت‌ها، و زيبايى‌ها خير كننده آنها مطالب زيادى در اخبار و روايات ديده مى‌شود كه براى رعايت اختصار از شرح آنها خود دارى شد.

5- غذاهاى بهشتى

غذاهاى جسمانى بهشتيانى به گونه‌اى كه از قرآن استفاده مى‌شود كاملًا متنوع است، ولى از مجموع آيات قرآنى استفاده مى‌شود كه غذاهاى عمده بهشتيان از جنس ميوه‌هاست، اين معنا تحت عنوان «فاكِهَة» و «فَواكِه» و «ثَمَرةْ» و «ثَمَرات» و «اكُل» در آيات بسيارى مطرح شده است.

در بعضى از آيات مى‌فرمايد: فيها مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ: «در آن دو باغ بهشتى كه مخصوص خدا ترسان است از هر نوع فاكهه‌اى دو گونه مختلف وجود دارد» (رحمن 52)

به گفته مقاييس اللغة «فاكِهَة» در اصل از ماده «فكه» گرفته شده كه به معناى خشنودى خاطر است، و ميوه‌ها را عموماً «فاكهه» مى‌مانند، چرا كه سبب خشنودى خاطر مى‌شود و «مفاكهه» به معناى مزاح و لطائف كلام آمده است و «فاكه» به معناى آدم خوش مشرب و مزّاح است.

بسيارى معتقدند كه «فاكهه» تمام اقسام ميوه‌ها را شامل مى‌شود، و راغب در مفردات همين معنا را تقويت مى‌كد، در حالى كه از بعضى نقل شده كه «فاكهه» تمام ميوه‌ها جز انگور و انار است (يا جز رطب و انار است) اين به خاطر آن است كه در آيه 68 سوره رحمن اين دو ميوه، بر فاكهه، عطف شده است، و چنين پنداشته‌اند كه داخل در مفهوم فاكهه نيست، در حالى كه آيه مزبور دلالتى بر اين معنا ندارد، بلكه بسيار مى‌شود كه افراد خاص را بعد از عام به خاطر اهميتى كه دارند صريحاً ذكر كرده و بر آن عطف مى‌كنند.

تعبير به «زوْجان» در مورد ميوه‌هاى بهشتى به عقيده جمعى اشاره به اين است كه تمام اين ميوه‌ها بدون استثناء دو نوع است: نوعى از آن در دنيا وجود دارد، و نوع ديگرى است كه هرگز شبيه و نظير آن را كسى نديده، بعضى نيز گفته‌اند اين تعبير اشاره به تنوع ميوه‌هاى بهشتى است كه هر كدام از ديگرى بهتر و لذيذتر و جالبتر است.

در آيه 20 واقعه تنوع ميوه‌هاى بهشتى به اين صورت بيان شده: وَ فاكِهَةٍ مِمّا يَتَخَيِّرُونَ: «هر نوع ميوه‌اى كه مايل باشند به آنان تقديم مى‌كنند»!.

و در 42 مرسلان آمده است وَ فَواكِهُ مِمّا يَشْتَهُونَ «و انواع ميوه‌هايى كه به آن تمايل دارند».

در بعضى از آيات نيز روى ميوه‌هاى خاصى به عنوان ميوه‌هاى بهشتى تكيه شده مى‌فرمايد: فيها فاكِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّانٌ «در آن دو باغ ميوه بهشتى و نخل (رطب) و انار است» (سوره رحمن آيه 68).

بعضى از مفسّران در اينجا دقتى به خرج داده و گفته‌اند بيان اين دو ميوه به خاطر تفاوت زيادى است كه از جهات مختلف در ميان آن دو است، يكى شيرين و ديگرى غير شيرين، يكى گرم و ديگرى خنك، يكى داراى ماده غذايى و ديگرى فاقد آن، يكى ميوه مناطق گرمسير و ديگرى مناطق سرد سير يكى درختش بسيار بلند و ديگرى كوتاه، گويى قرآن با اين بيان مى‌خواهد به تمام انواع ميوه‌هايى كه در ميان اين دو قرار دارد اشاره كند.⁽¹⁾

و در جاى ديگر مى‌فرمايد: وَحَدائقَ وَ اعْناباً: «خداوند براى پرهيزگاران باغ‌هاى خرم و سر سبز (پر ميوه) و انگورها قرار داده» (نبأ 32).

و در آيه ديگر آمده است: في سِدْرٍ مَخْضُودٍ وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ: «آنها در سايه درخت سدر بى‌خار و درخت

موز متراكم قرار دارند».

غالب مفسّران «طَلْح» را به معناى «درخت موز» تفسير كرده‌اند كه برگ‌هايى بسيار پهن و سبز و زيبا، و ميوه‌اى شيرين دارد، و «مَنْضُود» از ماده «نَضْد» به معناى «متراكم» است كه اشاره به خوشه‌هاى موز است كه روى هم قرار گرفته‌اند.

بعضى نيز «منضود» را اشاره به تراكم برگ‌هاى اين درخت مى‌دانند، و با توجه به اينكه درخت سدر برگ‌هاى بسيار كوچك، و درخت موز برگ‌هاى بسيار پهن و گسترده دارد ذكر اين دو درخت در دو آيه پشت سر هم اشاره لطيفى به تمام انواع درخت‌هاى بهشتى است كه در ميان اين دو قرار دارد.⁽¹⁾

در قرآن مجيد علاوه بر ذكر انواع ميوه‌ها به عنوان غذاهاى بهشتيان اشاره كمرنگ و مختصرى روى مسأله «لَحْم» (گوشت) به طور عام و «لَحْمِ طَيْرٍ» (گوشت پرندگان) به طور خاص، شده است: در يك مورد بعد از ذكر بخش مهمى از نعمت‌هاى بهشتى مى‌افزايد: وَامْدَدْناهُمْ بِفاكَهِةٍ وَلَحْمٍ مِمّا يَشْتَهُونَ ⁽²⁾:

«همواره از انواع ميوه‌ها و گوشت‌ها از هر نوع تمايل داشته باشند در اختيارشان مى‌گذاريم» (طور 22).

جمله «مِمّا يَشْتَهُونَ» (از هر نوع بخواهند) معناى وسيعى دارد كه انواع اين غذا را از هر قسم و به هر كيفيت شامل مى‌شود.

و در جاى ديگر بعد از ذكر انواع نعمت‌هاى بهشتى و انواع ميوه‌ها مى‌فرمايد: وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمّا يَشْتَهُونَ: «و گوشت پرندگان از هر نوع كه بخواهند».

مقدم داشتن ميوه‌ها در هر دو مورد ظاهربه خاطر اين است كه ميوه‌ها غذايى بهتر، و عاليتر و لذات بخش‌تر است، تا آنجا كه گروهى معتقدند غذاى طبيعى انسان همان ميوه است و انسان را موجودى «ميوه خوار» مى‌دانند، به همين دليل انسان هرگز نمى‌تواند از گوشت به صورت طبيعى استفاده كند، بلكه هميشه بايد تغييراتى در آن بدهد و با اشياء ديگرى بياميزد تا قابل استفاده گردد، در حالى كه ميوه به همان صورت طبيعى و بدون تغيير براى او مطبوع است، از اين گذشته خوردن ميوه قبل از غذاى

گوشتى لطف خاصى دارد.

6- شراب‌هاى طهور

نوشيدنى‌ها و شراب‌هاى طهور بهشتى همچون ميوه‌ها و غذاهاى آن كاملًا متنوع و نشاط آفرين است، و قرآن با تعبيرات مختلفى به استقبال آن رفته است.

جالب اينكه بسيارى از آنها به صورت نهرها است كه به چهار قسمت آن در آيه 15 سوره «محمّد» صلى الله عليه و آله و سلم اشاره شده است، مى‌فرمايد: مَثَلُ الجَنَّةِ التّى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فيها انْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَ انْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيّرْ طَعْمُهُ وَ انْهارٌ مِنْ خُمْرٍ لَذَّةٍ لِلّشارِبيْنَ وَ انْهارٌ مِنْ غَسَلٍ مُصَفّىً: «وصف بهشتى كه به پرهيزگاران وعده داده چنين است كه در آن نهرهايى از آب صاف و خالص است كه هرگز بوى آن تغيير نكرده، و نهرهايى از شير كه طعم آن دگرگون نگشته، و نهرهايى از شراب (طهور) كه مايه لذت نوشندگان است، و نهرهايى از عسل تصفيه شده»!

اين چهار نوشيدنى كه در چهار نهر بهشتى (نه در يك نهر، بلكه هر كدام در نهرها جارى است) مجموعه‌اى از انواع مختلف نوشيدنى‌ها را بيان مى‌كند، آب براى رفع عطش، شير براى تغذيه، عسل براى لذت وقوت و شراب طهور براى نشاط!

اين نوشيدنى‌ها چنان آفريده شده كه هرگز گذشت زمان باعث فساد و دگرگونى آنها نمى‌شود، و هميشه طراوت و تازگى نخستين خود را دارد، گويى بهشت محيطى است كه حتى يك ميكرب مزاحم و فاسد كننده در آن وجود ندارد، محيطى است پاك از هرگونه آلودگى.

قابل توجّه اينكه آب‌هاى دنيا بر اثر طول زمان بد بو يا بد رنگ مى‌شود، ولى نهرهاى آب بهشتى چنان است كه هميشه به همان حالت اوّل صاف و زلال و خوشبو است.

شيرهاى دنيا با گذشت زمان به زودى تغيير كرده، و طعم شيرين آن مبدل به ترشى كه مقدمه فساد و خرابى است مى‌شود، ولى شيرهاى بهشتى هميشه تازه و گوارا و شيرين است.

خمر و شراب دنيا نوشيدنش لذت بخش نيست چون همه آنها را توصيف به تلخى و بد طعمى مى‌كنند، و آنها كه مى‌نوشند به خاطر مستى حاصل از آن، اما شراب‌هاى پاك بهشتى نوشيدنش

لذتبخش، و نشاطش روحانى است نه شيطانى.

عسل‌هاى دنيا نيز در بسيارى از موارد آميخته با ناخالصى‌هاست ولى عسل بهشتى از هر نظر مصفى است.

اين نكته نيز قابل توجه است كه قرآن مجيد عسل را جزء نوشيدنى‌ها شمرده، و حتى در آيه سوره نحل كه درباره زنبوران عسل سخن مى‌گويد: مى‌فرمايد: يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ الْوانُهُ: «از درون شكم آنها نوشيدنى خاصى خارج مى‌شود به رنگ‌هاى مختلف» (نحل 69).

اين تعبير شايد به خاطر آن است كه اگر عسل به صورت نوشيدنى خورده شود (شربت عسل) لذتبخش‌تر و مفيدتر و نيرو بخشتر است.

در آيات «سوره دهر» كه انواع نعمت‌هاى بهشتى براى ابرار و نيكان ذكر شده به چند قسمت ديگر از شراب‌هاى بهشتى اشاره شده است مى‌فرمايد: انَّ الابْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً- عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّه يُفْجِّرُونَها تَفْجيراً: «ابرار نيكان) از جامى مى‌نوشند كه با كافور (نوعى از عطر و بوى خوش) آميخته است- چشمه‌اى است كه بندگان خاص خدا از آن مى‌نوشند و به هر جا بخواهند آن را جارى مى‌كنند» (دهر 5 و 6).

و در چند آيه بعد از آن مى‌افزايد: وَيُسْقَونَ فيها كَاْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبيلًا- عَيْناً فيها تُسَمّى سَلْسَبيلًا: «آنها از جام‌هايى در بهشت سيراب مى‌نوشند كه لبريز از شراب طهورى است كه با زنجبيل آميخته شده- از چشمه‌اى در بهشت كه نامش سلسبيل است» (دهر 17 و 18).

و در چند آيه بعد مى‌فرمايد: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً: «و پروردگارشان شراب طهور به آنها مى‌نوشاند» (شرابى كه ساقيش خداست و پاك و پاك كننده از تمام پليدى‌هاست!) (دهر 21).

در اين آيات نيز اشاره به چند شراب پاكيزه بهشتى شده است: نخست شراب مخصوصى كه آرام بخش است، زيرا كافور در لغت معانى متعددى دارد، يكى از آنها بوى خوش ديگر ماده سفيد رنگى است كه در خنگى و سفيدى ضرب‌المثل است و بوى تند مخصوص دارد و آرامبخش درست نقطه مقابل زنجبيل است كه گرم و داغ است (زنجبيل هان ريشه معطر و خوش بويى است كه در ادويه غذاها و گاه در نوشابه‌ها به كار مى‌رود).

به نظر مى‌رسد كه عرب دو نوع شراب با دو حالت مختلف داشته، يكى به اصطلاح محرك و

نشاطآور، و ديگرى سست كننده و آرام بخش كه اوّلى را با زنجبيل مى‌آميخته و دوّمى را با كافور، و از آنجا كه حقايق مربوط به جهان ديگر در قالب الفاظ جهان ما مى‌گنجد، چاره‌اى جز اين نيست كه اين الفاظ با مفاهيم وسيع‌تر و والاتر براى بيان آن حقايق عالى استخدام شود.

جمعى از مفسّران نيز گفته‌اند كافور چشمه‌اى است در بهشت كه در سفيدى و خنكى و خوش‌بويى همچون كافور است ولى طعم و زيان آن را ندارد (بايد دانست كه كافور معمولى يك نوع صمغ است كه آن را از درختى در جنوب چين يا كشور هند مى‌گيرند و مصارف طبّى دارد) امّا تفسيرى كه در بالا گفتيم مناسب‌تر به نظر مى‌رسد چرا كه شراب كافور در مقابل شراب زنجبيل قرار گرفته است.

قابل توجه اينكه قرآن مى‌گويد اين شراب زنجبيلى از چشمه‌اى در بهشت گرفته مى‌شود كه نامش «سلسبيل» است! بسيارى معتقدند كه واژه «سلسبيل» از «سَلاسَه» به معناى روانى گرفته شده و اشاره به نوشيدنى بسيار لذيذى است كه با راحتى در دهان و گلو جارى مى‌شود و كاملًا گواراست.

بعضى نيز آن را از ماده «تسلسل» كه به معناى حركت پى در پى است مى‌دانند و باز اشاره به روان بودن آن است.

بعضى نيز اين واژه را مركب از دو كلمه «سال» و «سبيل» كه به معناى طلب كردن راه است، مى‌دانند و آن نيز اشاره به روانى و گوارايى است.

به هر حال از مجموع همه تفسيرها به خوبى استفاده مى‌شود كه چشمه سلسبيل داراى شرابى است لذيذ و كاملًا گوارا.

سومين نوشيدنى بهشتى كه در آيات فوق به آن اشاره شده بود همان «شراب طهور» است كه ساقى آن خداست، و اثر آن پاك كردن تمام آلودگى جسم و جان است (و اين شراب مانند دو قسمت سابق مخصوص گروه ابرار و نيكان مى‌باشد) به عكس شراب دنيا كه هم نجس و هم ناپاك است و هم آلوده كننده جسم و جان.

جمعى از مفسّران گفته‌اند اين شراب نوعى نوشيدنى است كه آن را بعد از غذاهاى بهشتى مى‌خورند و همه فضولات درونى را پاك مى‌كند، و فقط چيزى به صورت عرق خوشبو و معطر از پوست تنشان تراوش مى‌كند! در تفسير فخر رازى اين معنا به عنوان روايتى ذكر شده است.

در تفسير الميزان اشاره به پاكسازى‌هاى روحانى اين «شراب طهور» شده كه آلودگى‌هاى غفلت از

خداوند و حجاب‌هاى مانع از توجه به او را بر مى‌دارد.

در تفسير «منهج الصادقين» از امام صادق عليه السلام آمده است «چون مؤمن شراب طهور بياشامد ما سوى اللَّه را فراموش كرده و به تمام معنا متوجه خداوند مى‌شود».⁽¹⁾

در سوره مطففين باز ضمن شرح نعمت‌هاى بهشتى «نيكان» مى‌فرمايد: يُسْقَوْنَ مِنْ رَحيقٍ مَخْتُومٍ: «آنها از شراب زلال دست نخورده و سربسته‌اى سيراب مى‌شوند».

سپس مى‌افزايد: خِتامُهُ مِسْكُ وَ في ذلِكَ فَلتيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ: «مُهرى كه بر آن نهاده شده از مشك است، علاقه‌مندان بايد در كسب چنين نعمتى بر يكديگر پيشى گيرند»!

و در پايان مى‌فرمايد: وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنيمٍ عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ: «اين شراب ممزوج با تسنيم است، همان چشمه‌اى كه مقربان از آن مى‌نوشند»!

واژه «رَحيقْ» به گفته غالب مفسّران به معناى شراب خالصى است كه از هرگونه غش و آلودگى بر كنار باشد، بعضى نيز افزوده‌اند زلال و درخشان روشن باشد.

«مَحْتُومْ» به معناى «مهر نهاده» است كه امروز به جاى آن تعبير در بسته و پلمپ شده به كار مى‌بريم، و تأكيد مجددى بر پاكى و خلوص و دست نخوردگى آن است.

و اينكه مى‌فرمايد: «خِتامُهُ مِسْكٌ» اشاره به چيزى است كه در گذشته و امروز معمول بوده و هست كه براى اطمينان از دست نخورده بودن چيزى آن را در ظرفى مى‌نهادند و در آن را با ريسمان يا مفتولى مى‌بستند، سپس آن را گره زده و روى گره مقدارى گل سفت يا خمير يا لاك و گاهى سرب مى‌نهادند، و روى آن مهر مخصوصى مى‌زدند، به طورى كه راه يافتن به درون ظرف جز با شكستن آن مهر ممكن نبود، و لذا هميشه بعد از دريافت چنين ظرفى اوّل نگاه به مهر آن مى‌كردند كه آيا دست نخورده است يا نه؟

عرب از آن تعبير به «مَخْتُوم» (مهر نهاده) مى‌كرد.

جالب اينكه در آيات فوق مى‌فرمايد: مهرى كه بر اين ظرف‌هاى دست نخورده مى‌نهند از مشك است كه ماده عطر آگين بسيار معروفى است، چون بهشتيان اين مهر را بشكنند بوى عطر مشك در فضا

پراكنده مى‌شود.

براى اين آيه تفسيرهاى ديگرى نيز كرده‌اند كه هيچكدام مناسب با ظاهر آيه نيست.

«تَسْنيم» از مادّه «سَنَم» (بر وزن صَنَم) در اصل به گفته مقاييس به معناى علو و ارتفاع است، و «سَنامُ بَعيرٍ» به معناى كوهان شتر مى‌باشد، و به همين مناسبت بر بلند شدن شعله‌هاى آتش و ابرها از سطح زمين و همچنين دود و سنبل گياهان اين واژه اطلاق شده است، بنابراين «چشمه تسنيم» به معناى چشمه‌اى است كه سبب بالا بردن و ارتفاع است شايد از اين نظر كه مقربّان با شرب آن به مقام قرب الهى و فناى در نور حق نزديك و نزديكتر مى‌شوند.

بعضى نيز گفته‌اند چشمه تسنيم، چشمه‌اى است كه در طبقات بالاى بهشت قرار دارد، و از آنجا سرازير مى‌شود، و گاه شرابى است كه از آسمان بهشت فرو مى‌ريزد، «مقرّبان» آن را به طور خالص مى‌نوشند و براى «ابرار» مقدارى از آن را با «رحيق مختوم» كه نوع ديگرى از شراب‌هاى بهشتى است مخلوط مى‌كنند!.

جمع ميان اين معانى ممكن است، به اين ترتيب باشد كه هم از نظر مكانى اين چشمه جايگاه رفيع و بلندى دارد و از آنجا سرازير مى‌گردد، و هم از نظر تأثير معنوى، روح را در جذبه‌اى بسيار بلند و نشئه‌اى فوق‌العاده روحانى فرو مى‌برد و به مقام قرب الهى مى‌رساند.

7- برترين شراب بهشتى!

در آيات فوق «هفت نوع از شراب‌هاى بهشتى» مطرح شده، و از مجموع آنها به خوبى استفاده مى‌شود كه نوشيدن‌هاى بهشت انواع و اقسامى دارد، بعضى در نهرها جارى است، نهرهايى از شير و عسل و آب و شراب، بعضى در ظرف‌هاى در بسته مهر شده، و بعضى از چشمه‌هايى است كه از آسمان بهشت يا طبقات بالاى آن فرو مى‌ريزد، و به نظر مى‌رسد كه برترين شراب طهور بهشتى همين است كه «شراب تسنيم» نام دارد و ويژه مقرّبان است.

در تفسير على بن ابراهيم آمده است كه: اشْرَفُ شَرابِ اهْلِ الْجَنَّةِ يَأْتيهِمْ في عالي تَسْنيمٍ وَ هِيَ عَيْنٌ يَشْرَبُ بِها الْمُقَرَّبُونَ، وَ المُقرَّبُونَ آلُ مُحمَّدٍ صلى الله عليه و آله و سلم ... وَ الْمُقَرَّبُونَ يَشْرَبُونَ مِنْ تَسْنيمٍ بَحْتاً صِرْفَاً وَ سائُر

الْمُؤْمِنينَ مَمْزُوجاً!:

«برترين شراب اهل بهشت، نوشيدنى خاصى است كه از بالا (همچون آبشارى) به سوى آنها مى‌آيد، و آن چشمه‌اى است كه مقربان از آن مى‌نوشند، و مقرّبان همان آل محمداند ... آنها شراب تسنيم را بطور خالص مى‌نوشند و ديگران ممزوج «با شراب طهور».⁽¹⁾

در مرحله بعد از آن، «شراب طهور» است كه در آيه 21 سوره انسان به آن اشاره شده بود، به قرينه اينكه تنها شرابى كه در قرآن مجيد ساقيش خدا شمرده شده است همين شراب طهور است!.

ناگفته نماند: كه اينها همه اوصافى است كه از دور مى‌شنويم و مى‌خوانيم، و شبحى كم رنگ از آنچه در آن عالم كبير است در اذهان خود مجسّم مى‌سازيم، وگرنه توصيف نعمت‌هاى بهشتى و شراب‌هاى طهور آن غير ممكن و دركش براى زندانيان جهان ماده محال است: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما اخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ اعْيُنٍ: «هيچ‌كس نمى‌داند نعمت‌هاى پنهانى كه مايه روشنايى چشم است چگونه است؟» (الم سجده- 17).

ناگفته نماند: كه اينها همه اوصافى است كه از دور مى‌شنويم و مى‌خوانيم، و شبحى كم رنگ از آنچه در آن عالم كبير است در اذهان خود مجسّم مى‌سازيم، وگرنه توصيف نعمت‌هاى بهشتى و شراب‌هاى طهور آن غير ممكن و دركس براى زندانيان جهان ماده محال است: فَلا تَعتلَمُ نَفْسٌ ما اخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةٍ اعْيُنٍ: «هيچكس نمى‌داند نعمت‌هاى پنهانى كه مايه روشنائى چشم است چگونه است؟» (الم سجده- 17).

جالب اينكه قرآن مجيد براى رفع هرگونه ابهام در زمينه تفاوت واضحى كه ميان شراب‌هاى آلوده اين دنيا و شراب‌هاى طهور بهشتى است تعبيرات مختلفى دارد، در يكجا مى‌گويد: بَيتضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبينَ: «شرابى است درخشان و سفيد و لذت‌بخش براى نوشندگان» (صافات- 47) نه همچون شراب‌هاى خونرنگ دنيا، تلخ و نامطبوع كه حتّى نوشندگان آن در آغاز آن را با كراهت مى‌نوشند، بلكه شرابى است كه از همان آغاز، لذّت‌بخش است، و به دنبالش نشئه‌هاى معنوى و روحانى غير قابل وصف مى‌باشد.

سپس مى‌افزايد: «نه در آن فساد عقل است و نه اسباب سستى تن» (لا فيها غَوْلٌ وَ لاهُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ).

شراب‌هاى دينا عقل را فاسد مى‌كند، و بدن‌ها را در حال مستى آنچنان سست مى‌سازد كه قادر به

حركت و حفظ تعادل خويش نيستند، ولى شراب‌هاى طهور بهشتى شعله‌هاى عقل و هوش را فروزانتر مى‌كند، و جذبه‌هاى عشق را شديدتر، و جسم و جان را براى تمتّع از لذت معنوى و مادى آگاه‌تر و آماده‌تر مى‌سازد.⁽¹⁾

و در جاى ديگر بعد از اشاره به بعضى از شراب‌هاى بهشتى مى‌فرمايد: لايُصَدَّعُونَ عَنها وَ لا يُنْزِفُونَ «نه سردرد مى‌گيرند و نه مست مى‌شوند» (واقعه 19).

«يُصَدَّعُونَ» از ماده «صُداع» (بر وزن غبار) به معناى سردرد است و ريشه اصلى آن «صَدْع» به معناى شكافتن مى‌باشد، و از آنجا كه وقتى انسان به سردردهاى شديد مبتلا مى‌شود گويى مى‌خواهد از شدت درد، سرش بشكافد اين واژه در سر دردهاى شديد به كار رفته است.

خلاصه اينكه شراب‌هاى دنيا بدبو و بد طعم و دردسر آفرين و مايه مستى و ضعف عقل، و موجب انواع بيمارى‌هاى جسمى و روحى است، و گاه به دنبال آن حالت تهوع و دل‌درد مى‌باشد، در حالى كه شراب‌هاى آخرت لذت‌بخش، عقل آفرين، نشاطانگيز، و مايه پرورش جسم و جان و توجه به خدا و نشئه روحانى و معنوى است.

8- ظروف و جام‌ها

بدون شك مطلوب اصلى در مورد غذا و نوشيدنى‌ها خود آنهاست، نه ظرف‌ها، ولى ترديد نيست كه هميشه كيفيت عرضه غذا و چگونگى ظروف تأثير عميقى در لذت‌بخش بودن غذا و نوشيدنى‌ها مى‌بخشد، و بسيار مى‌شود كه لذت حاصل از آن را چند برابر مى‌كند.

به همين دليل قرآن مجيد در آيات متعددى روى ظرف‌هاى زيباى بهشتى اعم از ظروف غذا يا شراب طهور نيز تكيه نموده، و ترسيم جالبى از آنها در عبارات كوتاه و پر معنا ارائه كرده است، مسلماً اينها شبحى از وضع آنجا را از دور به ما نشان مى‌دهند وگرنه همه چيز در آنجا مافوق تصور ماست!.

به هر حال در يكجا مى‌فرمايد: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ اكْوابٍ: «غذاهاى بهشتى و شراب‌هاى

طهور در ظروف‌هايى از طلا و جام‌هايى (طلايى) گرداگرد آنها مى‌گردانند» (زخرف 71).

«صِحاف» جمع «صَحْفَه» (بر وزن صفحه) به معناى ظرف‌هاى بزرگ و وسيع است (زيرا اين ماده در اصل به معناى گستردن است).

«اكواب» جمع «كَوْب» (بر وزن قوم) به معناى قدحى است كه دسته نداشته باشد (معانى ديگر نيز براى آن ذكر كرده‌اند ولى مشهور همان است كه گفته شد).

گرچه توصيف به «ذهب» (طلا) تنها در مورد ظرف‌هاى غذا ذكر شده، ولى عطف جام‌ها و قدح‌ها بر آن نشان مى‌دهد كه آنها نيز از طلاست.⁽¹⁾

و در جاى ديگر مى‌فرمايد: بِاكْوابٍ وَ اباريقَ وَ كَاْسٍ مِنْ مَعينٍ: «خدمتكاران بهشتى پيوسته گرداگرد آنها مى‌گردند با قدح‌ها، كوزه‌ها و جام‌هايى از نهرهاى جارى بهشتى و شراب طهور» (واقعه 18)

«اباريق» جمع «ابريق» بنا به تصريح بعضى از ارباب لغت در اصل از ريشه فارسى «آبريز» گرفته شده، و به معناى ظرفى است كه داراى دسته و لوله براى ريزش معايعات است.

«جواليقى» در «المعرب من الكلام الأعجمي» مى‌گويد: اين واژه در فارسى يا به معناى راه عبور از آب است يا ريزش آب، و بعضى تصريح كرده‌اند كه اين واژه از ماده «برق» كه عربى است گرفته نشده است ⁽²⁾، بنابراين آنچه در تفسير مجمع‌البيان و قرطبى در ذيل همين آيه آمده كه نامگذارى «ابريق» به اين نام به خاطر درخشندگى و برق آن است صحيح نيست.

«كأس» به معناى جام لبريز از نوشابه است، بعضى از مفسّران گفته‌اند همان گونه كه مايعات و شراب‌هاى دنيا را نخست در ظرف‌هاى بزرگ مى‌ريزند، و بعد كوزه‌ها يا ابريق‌ها از آن بر مى‌دارند، و سرانجام در جام مى‌ريزند، همين سلسله مراتب در شراب طهور بهشتى نيز در آيه ملحوظ شده است كه نخست «اكواب» را مى‌گويد و سپس «اباريق» و بعد «كأس» را.⁽³⁾

در اشعار شعراى قديم نيز از اين موضوع، تعبير به «قدح» و «صراحى» و «ساغر» شده است.

اين نكته نيز قابل توجه است كه جنس ظرف‌هاى بهشتى طبق آيات قرآن مختلف مى‌باشد بعضى از «طلا» كه قبلًا به آن اشاره شد و بعضى از «نقره» و بعضى از «بلور» است، مى‌فرمايد: وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ

فِضَّةٍ وَ اكْوابٍ كانَتَ قَوارِيْرا: «و در گرداگرد آنها ظرف‌هايى از نقره و قدح‌هاى بلورين مى‌گردانند (مملو از بهترين غذاها و نوشيدنى‌ها)» (دهر 15).

و عجب اينكه بالافاصله مى‌افزايد: قَواريرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْديراً: «ظرف‌هاى بلورينى از نقره! كه آنها را به اندازه لازم آماده كرده‌اند» و اين از ويژگى‌هاى بهشت است، چرا كه در دنيا ظرف بلورينى كه از نقره ساخته شده باشد وجود ندارد، بلور را از سنگ‌هاى مخصوص شيشه مى‌سازند، در حالى‌كه نقره يكى از فلزات است، ولى جاى تعجب نيست كه خداوند نوعى از نقره شفاف بيافريند، چنانكه در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: يَنْفَذُ الْبَصَرُ في فِضَّةِ الْجَنَّةِ كَما يَنْفَذُ في الزُّجاجِ!: «نور چشم در نقره بهشتى نفوذ مى‌كند آن گونه كه در شيشه و بلور دنيا»!.⁽¹⁾

اينها دليل بر آن است كه همه چيز در جهان ديگر در سطحى بالاتر و والاتر از اين جهان قرار دارد.

به هر حال همان‌گونه كه در آغاز گفتيم ظرف‌هاى بهشتى آنچنان جالب و زيباست كه لذّت مأكول و مشروب بهشتى را براى بهشتيان چندين برابر مى‌كند.

9- لباس‌ها و زينت‌ها

در زندگى دنيا «لباس» نقش مهمى را دارد، در درجه اوّل بدن را در برابر سرما و گرما و آسيب‌هاى مختلفى كه از گوشه و كنار به آن مى‌رسد حفظ مى‌كند، و در درجه بعد زينت مهمى براى انسان است، و بسيار مى‌شود كه طرز لباس‌ها از جنس و رنگ گرتفه تا نوع دوخت معرف طرز فكر و روحيه صاحب آن است.

در تمام طول تاريخ لباس نقش اصلى را در زينت آدمى داشته، و هم اكنون نيز به قوت خود باقى است.

بدون شك لباس‌هاى بهشتى براى دفع سرما و گرما يا حفظ از انواع آفات و آسيب‌ها نيست، چرا كه در آنجا همه چيز در حد اعتدال است، و آفتى وجود ندارد بنابراين پوشش لباس در آنجا تنها جنبه تزيين دارد، و شايد به همين دليل در آيات قرآن روى جنبه تزيينى لباس‌ها تكيه شده است، و با تعابير مختلفى

كه همه حكايت از زيبايى و جذابيّت بهشتى دارد از آنها ياد گرديده.

در يك تعبير مى‌فرمايد: وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَ اسْتَبْرَقٍ: «آنها لباس‌هاى (فاخر و زيبايى) به رنگ سبز از حرير نازك و ضخيم در بر مى‌كنند» (كهف 31).

نظير همين تعبير با تفاوت مختصرى در آيه 53 دخان و 21 دهر ديده مى‌شود، در اولى مى‌گويد:

يَلْبَسُون مِنْ سُنْدُسٍ وَ اسْتَبْرَقٍ: و در دوّمى مى‌فرمايد: عالِيَهُمْ ثِيابُ سُنْدُسٍ خُضْرٍ وَ اسْتَبْرقٍ «بر اندام آنها لباس‌هايى است از حرير نازك سبز رنگ و ديباى ضخيم».⁽¹⁾

و در تعبير ديگر مى‌خوانيم: وَ لِباسُهُمْ فيها حَرير «و لباس آنها در بهشت از حرير است» (حج 23).

عين همين تعبير در آيه 33 فاطر، و شبيه آن در آيه 12 دهر آمده است. واژه «سُنْدُس» به اتفاق مفسّران و علماى لغت به معناى پارچه‌هاى ابريشمين نازك (و گرانقيمت) است و ريشه آن غير عربى است. (در بعضى از كتب لغت اصل آن را فارسى يا رومى شمرده‌اند⁽²⁾هرچند در فارسى چيزى كه به اين معنا باشد نمى‌يابيم.

بعضى آن را از ريشه يونانى مى‌دانند⁽³⁾و بعضى آن را به پارچه ابريشمين زربافت كه رشته‌هاى طلا در آن به كار رفته است معنا كرده‌اند.

و اما «اسْتَبْرَق» به تصريح اهل لغت و مفسّران به معناى «پارچه‌هاى ابريشمين ضخيم» است، و از ريشه فارسى «استبر» يا «ستبر» كه به معناى ضخيم است گرفته شده.

آنها مى‌گويند: ديباج (ديبا) و «حرير» پارچه‌اى است كه تاروپود آن ابريشم است، و معناى جامعى دارد اگر بسيار لطيف و نازك باشد «سندس»، و اگر ضخيم باشد «استبرق» ناميده مى‌شود، و اين نشان مى‌دهد كه لباس‌هاى بهشتيان از ابريشم خالص به اشكالى مختلف و متفاوت است.

شايد نياز به تذكر نداشته باشد كه پارچه‌هاى ابريشم به خاطر نرمى و لطافت و جذّابيت و حركات زيباى آن و پذيرش رنگ‌هاى جالب، بهترين پارچه‌هاست، و چون در فرهنگ مردم دنيا پارچه‌اى از آن گرانبهاتر و جالبتر نيست در توصيف لباس‌هاى بهشتى از اين واژه به كار رفته، و گرنه همه چيز بهشت مافوق تصور است.

جالب اينكه در مورد لباس‌هاى بهشتى تنها سخن از رنگ سبز است، شايد به اين دليل كه از شادترين و زيباترين رنگ‌هايى است كه در عالم طبيعت و آفرينش پيدا مى‌شود، گياهان عموماً سبزند و درياها و آب‌هاى متراكم گاه نيلگون و گاه سبز به نظر مى‌رسد، به همين دليل روح انسان آشنايى زيادى با اين رنگ دارد و رنگ سبز روح را نوازش مى‌دهد، بعضى از دانشمندان رنگ سبز را مسكن و آرامبخش مى‌دانند.

در كتابى كه در زمينه «بهداشت و لباس» نوشته شده، چنين مى‌خوانيم: «رنگ سبز در درمان بيمارى‌هاى عصبى و روانى و هيسترى، خستگى، درك بهتر و تحمل‌پذير بودن، اميدوار شدن، معتدل گشتن، برطرف شدن بى‌خوابى، پائين آمدن فشار خون، تسكين درد اعصاب و ميگرن مؤثر است، كسانى كه در برخورد اوّل رنگ سبز را انتخاب مى‌كنند اغلب مهربان و صميمى و از تعادل روحى برخوردارند.

كارگرانى را به سه دسته تسقيم كردند، به يكدسته صندوق‌هاى سبز و دسته ديگر سياه و دسته سوم خاكسترى رنگ دادند، اغلب مراجعين به درمانگاه از گروه دوّم و سوّم به علت درد كمر يا دردهاى ديگر بوده‌اند.

پل سياهى در لندن بود كه زياد به روى آن انتحار مى‌شد، هنگامى كه آن را به رنگ سبز در آوردند اين مسأله كاهش زيادى يافت!.⁽¹⁾

و از قديم معروف بوده است كه سه چيز غم و اندوه را مى‌برد: آب و سبزه و صورت زيبا!

اين سخن را با گفتارى از يكى از مفسّران پايان مى‌دهيم او نقل مى‌كند كه لباس‌هاى بهشتى به قدرى زيباست كه اگر يكى از آن را در دنيا بگسترانند اهل دنيا مدهوش مى‌شوند!⁽²⁾

زينت‌هاى بهشتى- از لباس بهشتيان سخن گفتيم از زينت‌هاى آنها نيز سخن بگوييم: زينت مناسب معمولًا اثر روانى دارد و به روح انسان نشاط و شادابى مى‌دهد، و چنانچه از حد اعتدال خارج نشود امرى پسنديده است، و به همين دليل هم در قرآن، و هم در روايات اسلامى، تأكيد شده كه مسلمانان حتى در حال عبادت زينت‌هاى مشروع را فراموش نكنند: لباس‌هاى پاكيزه، رنگ‌هاى مناسب، شانه زدن موها به كار بردن عطريات و بوى خوش و استفاده از انگشترهاى مخلتف. از آيات متعددى استفاده مى‌شود كه بهشتيان نيز خود را با انواع زينت‌ها تزيين مى‌كنند و از اين لذت روانى نيز بهره كافى مى‌گيرند.

در سه آيه از آيات قرآن آمده است: يُحَلَّوْنَ فيها مِنْ اساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ: «آنها در بهشت با دستبندهايى از

طلا آراسته شده‌اند».⁽¹⁾

«اساور» جمع «اسْوِرَة» (بر وزن تجربه) و آن نيز جمع «سُوار» (بر وزن غبار و كتاب) به معناى دستبند، از كلمه فارسى «دستوار» گرفته شده است.

در دو آيه از اين سه آيه علاوه بر عنوان ذهب (طلا) تصريح به لؤلؤ (مرواريد) نيز شده است كه به گفته بعضى از مفسّران اشاره به دستبندهاى جواهر نشان و مرواريد نشان است، ولى با توجه به اين كه لؤلؤاً عطف بر محل «مِنْ اساور» است و منصوب مى‌باشد، به منزله مفعول براى «يحلّون» است، و در مجموع معناى آيه چنين مى‌شود «آنها در بهشت بادستبندهايى از طلا و با تزييناتى از مرواريد آراسته مى‌شود» بنابراين ممكن است زينت مرواريد مستقل از دستبندها باشد، و ممكن است جزئى از دستبندها.

بعضى نيز احتمال داده‌اند كه آنها علاوه بر دستبندهاى طلا دستبندى از مرواريد يك‌پارچه و خالص دارند!.

در يك مورد از آيات قرآن نيز اشاره به دستبندهاى نقره شده است، مى‌فرمايد: وَ حُلُّوا اساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ: «آنها با دستبندهايى از نقره آراسته شده‌اند».

در اينجا اين سؤال پيش مى‌آيد كه دستبند خواه از طلا باشد يا غير آن در عرف متداول ما زينت زنانه است، و مردان دستبند ندارند، آيا در بهشت مسأله طور ديگرى است؟!

ولى بايد توجه داشت اولًا در همين دنيا در بسيارى از محيطها دستبند زينت هر دو گروه است، و از اعتراض فرعون به موسى بن عمران كه مى‌گفت: فَلَوْلا الْقيَ عَلَيْهِ اسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ: چرا به موسى دستبند طلا داده نشده است؟! (زخرف 53) به خوبى پيداست كه در عرف مردم مصر اين موضوع عموميت داشته است، و نشانه شخصيت مردان و عظمت آنها محسوب مى‌شده.

از اين گذشته بارها گفته‌ايم كه قرآن در اين مسائل با زبان ما سخن مى‌گويد و مسلماً زينت‌هاى اهل بهشت حتى زينت‌هاى مادى آنها فراتر از آن است كه به فكر اهل دنيا بگنجد.

10- همسران بهشتى

از مهمترين اسباب آرامش خيال و انس و نشاط در زندگى، داشتن همسرى مناسب و از هر نظر صاحب كمالات است، وجود چنين همسرى در زندگى انسان، خواه نسبت به مرد باشد يا زن، مى‌تواند تحمل همه مشكلات را بر او آسان سازد، و به زندگى او شادابى و شيرينى و سرور و نشاط بخشد.

به عكس نداشتن چنين همسرى (يا داشتن همسرى نامناسب) كافى است كه شهد شيرين زندگى را در كام انسان تلخ كند، هرچند وسائل ديگر از هر نظر براى او آماده باشد.

به تعبير ديگر همسران مناسب و صاحب كمال و فضيلت و مهربان تنها مايه لذت جسم نيستند، بلكه اساس لذت روحانى را نيز تشكيل مى‌دهند.

بى‌جهت نيست كه قرآن مجيد ضمن بيان نعمت‌هاى مختلف بهشتى در آيات مختلفى روى اين مسأله تكيه كرده و درباره آن تعبيرات جالب و حساب شده‌اى دارد در يك‌جا پس از ذكر نعمت‌هاى ديگر مى‌فرمايد: «وَلَهُمْ فيها ازْواجٌ مُطَهَّرَةٌ: «براى بهشتيان در آنجا همسرانى پاك و پاكيزه است» (بقره 25).

پاك بودن آنها مفهوم جامعى دارد كه هم نقايص و آلودگى‌هاى جسمى و خلقى را شامل مى‌شود، و هم آلودگى‌ها و نقايص معنوى و خلقى را، و مهمترين شرط يك همسر خوب در واقع همين مسأله پاكى اوست.

تعبير به «مُطَهَّرَةٌ» از تعبير به «طاهِرَةٌ» گوياتر و والاتر است، چرا كه اشاره به اين است كه خداوند آنها را پاك گردانيده كسى كه خدا او را پاك كرده و شهادت به پاكى او مى‌دهد وضع حالش روشن است.

همين معنا در حديثى آمده است كه «آنها از هر عيب و مسأله ناخوشايندى پاكند».⁽¹⁾

در چندين آيه از قرآن مجيد از همسران بهشتى تعبير به «حور العين» شده است، در آيه 54 سوره دخان مى‌فرمايد: وَزَوَّجْناهُمْ بِحورٍ عينٍ: «ما آنها را با حور العين تزويج مى‌كنيم».

عين اين تعبير در 22 طور نيز آمده است در 22 واقعه از اين هم فراتر رفته، مى‌فرمايد: وَحُورٌ عَينٌ كَامْثَالِ الُّلؤْلُؤ الْمَكْنُونِ: «آنها همسرانى از حور العين دارند همچون مرواريدى كه در صدف پنهان

است»!.⁽¹⁾

و در 72 رحمن مى‌فرمايد: «حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيامِ»: «زنان بهشتى حورانى هستند كه در خيمه‌هاى بهشتى مستورند»!

و در 56 و 58 رحمن مى‌خوانيم: «فيهِّنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ انْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جانُّ ... كانهن الياقوت و المرجان: «در باغ‌هاى بهشتى زنانى هستند كه جز به همسرانشان عشق نمى‌ورزند و هيچ انس و جن با آنها تماس نگرفته. آنها همچون ياقوت و مرجانند»!.

«حور» جمع «حوراء» و «احور» به گفته بسيارى از ارباب لغت و مفسّران به معناى كسى است كه سياهى چشمش كاملًا سياه، و سفيديش كاملًا شفاف و سفيد و درخشنده است، و اين نهايت زيبايى چشمان است.

اينكه در قرآن مخصوصاً روى زيبايى چشمان آنها تكيه شده به خاطر اين است كه بيشترين زيبايى چشمان انسان در چشمان اوست!

بعضى نيز آن را به معناى سفيدى تمام اندام تفسير كرده‌اند، و لذا «تحوير» به معناى شستن لباس و پاك و سفيد كردن آن آمده.

جمع ميان هر دو معنا ممكن است كه آنان اندامى سفيد و چشمانى زيبا، به توصيفى كه در بالا گفته شد داشته باشند.

«حواريون» را نيز از اين جهت به ياران خاص حضرت مسيح اطلاق مى‌شد كه لباس سفيد مى‌پوشيدند.

اما واژه «عين» جمع «اعين» (بر وزن افضل) و «عَيْناء» در اصل به معناى درشت چشم است و به زن يا

مردى كه داراى چشمان درشت جذاب و زيبا باشند اطلاق مى‌شود.

ضمناً بايد توجه داشت كه هم واژه «حور» و هم واژه «عين» بر مذكر و هم بر مؤنث هر دو اطلاق مى‌گردد لذا مفهوم گسترده‌اى دارد كه همه همسران بهشتى را شامل مى‌شود، همسران زن براى مردان با ايمان، و همسران مرد براى زنان مؤمن (در اين زمينه باز هم سخن خواهيم گفت).

تكيه بر زيبايى چشمان آنها- همان‌گونه كه قبلًا نيز اشاره شد- به خاطر آن است كه زيبايى انسان قبل از هر چيز، و بيش از هر چيز، در چشمان اوست، و در واقع اين تعبير سمبلى براى زيبايى تمام جسمان و جان است.

«لُؤْلُؤْ» به معناى مرواريد «مَكْنُونْ» به معناى پنهان در صدف است كه به هنگام خارج شدن از صدف زيبايى و شفافيت و جذابيت فوق‌العاده‌اى دارد، تشبيه «حور العين» به «لؤلؤ مكنون» اشاره‌اى به لطافت و زيبايى بى‌حد آنهاست و نيز ممكن است اشاره به اين معنا باشد كه آنها كاملًا از چشم ديگران مستورند، نه دستى به آنها رسيده، و نه چشمى بر آنها افتاده است!

بعضى از مفسّران نيز گفته‌اند چون «حور» از ماده «حيرت» گرفته شده مفهومش اين است كه همسران بهشتى چنان زيبا هستند كه چشم از ديدنشان حيران مى‌شود.⁽¹⁾

در توصيف ديگرى از «حوران بهشتى» بعد از آنكه آنها را به عنوان زنانى نيكو خلق و زيبا توصيف مى‌كند، مى‌افزايد: «آنها مقصورات در خيمه‌هاى بهشتى هستند» (حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الْخِيامِ) مقصور را به معناى مستور تفسير كرده‌اند، و بعضى گفته‌اند منظور مصون و محفوظ بودن آنها از ديد ديگران و عدم ابتذال آنهاست، بعضى نيز در تفسير آن گفته‌اند اشاره به اين است كه آنها تنها چشم به همسرانشان دوخته‌اند، و به غير آنها عشق نمى‌ورزند و علاقه ندارند، همان چيزى كه در تفسير «قاصِراتُ الطَّرْفِ» نيز گفته شده است، زيرا «طرف» (بر وزن حرف) به معناى پلك چشم‌هاست و از آنجا كه هنگام نگاه كردن پلك‌ها به حركت درمى‌آيد، اين واژه به معناى حركت كردن چشم‌ها به كار مى‌رود، بنابراين قاصِراتُ الطَّرْفِ اشاره به زنانى است كه نگاهشان كوتاه، يعنى مخصوص همسرانشان است، و اين بزرگترين امتياز همسر است كه جز به همسرش نينديشد، و به غير او علاقه نداشته باشد.

اين نكته نيز قابل توجه است كه «خيمه» در لغت عرب تنها به معناى خيمه‌هاى پارچه‌اى نيست، بلكه هر ساختمان مدورى را خيمه مى‌گويند، حتى بعضى از ارباب لغت گفته‌اند هر ساختمانى كه از سنگ و آجر و غير آن باشد خيمه است و ريشه اصلى آن طبق گفته «مقاييس اللغه» به معناى اقامه و ثبات است.

از روايات اسلامى استفاده مى‌شود كه خيمه‌هاى بهشت مانند ساير مواهب آن هيچ شباهتى به خيمه‌هاى دنيا ندارد، بعضى از آنها يك پارچه مرواريد است.

در توصيف ديگر زنان بهشتى را به «ياقوت» و «مرجان» تشبيه كرده است: كَانَّهُنَّ الْياقُوتُ وَ الْمَرْجانُ (رحمن 58) (يعنى به سرخى و صفا و درخشندگى ياقوت و به سفيدى و زيبايى شاخه مرجان، و مى‌دانيم هنگامى كه اين دو رنگ يعنى «سفيد» و «سرخ» شفاف به هم بياميزند، زيباترين رنگ را تشكيل مى‌دهند.

«ياقوت» سنگى است معدنى و بسيار شفاف كه معمولًا سرخ رنگ است، و «مرجان» شبيه به شاخه‌هاى درختانى است، و در درياها يافت مى‌شود، و رنگ‌هاى مختلف دارد، و در اينجا ظاهراً منظور نوع سفيد آن است، بعضى آن را به معناى مرواريدهاى كوچك تفسير كرده‌اند⁽¹⁾زيرا اين‌گونه مرواريدها سفيدتر و زيباتر و شفاف‌تر است.

ولى دانشمندان امروز «مرجان» را موجود زنده‌اى مى‌دانند كه شبيه شاخه‌هاى كوچك درخت است و در اعماق درياها مى‌رويد، مدتها دانشمندان آن را نوعى گياه فكر مى‌كردند ولى بعد روشن شد كه ويژگى‌هاى حيوان را دارد هرچند به صخره‌هاى كف دريا مى‌چسبد!.

در بيان ديگر آنها را به عنوان «ابكار» و سپس «عُرُب» و «اتْراب» توصيف مى‌كند مى‌فرمايد: فجعلناهن ابكارا- عربا اترابا (واقعه 36 و 37).

«ابكار» جمع «بكر» به معناى دوشيزه است و از بعضى از روايات و كلمات مفسّران استفاده مى‌شود كه اين حالات در همسران بهشتى دائم و هميشگى است، و با آميزش دگرگون نمى‌شود!.

«عُرُب» (بر وزن كُتُب) جمع «عَروب» (بر وزن صبور) به معناى زنى است فصيح و خوش زبان كه با حركات و سخنان شيرين علاقه خود را به همسرش اظهار مى‌كند، و در اصل از ماده «اعْرابْ» به معناى اظهار گرفته شده است، و گاه به معناى كسى كه ظاهر حال او از عفت و پاكيش حكايت مى‌كند تفسير شده.

بعضى نيز آن را به معناى ناز و كرشمه داشتن تفسير كرده‌اند كه با معناى فوق فاصله چندانى ندارد.

واژه «اتراب» در سه آيه از قرآن مجيد نيز به عنوان توصيف براى همسران بهشتى ذكر شده.⁽²⁾

اين واژه جمع «تِرْب» (بر وزن حِزب) به معناى افراد هم سن و سال است، و بيشتر در مورد جنس مؤنث به كار مى‌رود، و به گفته بعضى در اصل از «ترائب» كه به معناى دنده‌هاى قفسه سينه است گرفته شده كه شباهت زيادى با هم دارند.

بعضى نيز آن را از ماده «تُراب» (خاك) دانسته‌اند گويى همه با هم متولد شده، و بر خاك زمين گام نهاده‌اند.

به هر حال اين هم سن و سال بودن زنان بهشتى ممكن است اشاره به شباهت سنى با همسرانشان باشد، چرا كه همسران هم سن و سال غالباً احساسات يكديگر را بهتر درك مى‌كنند، و يا اشاره به هم سن و سال بودن و شباهت آنها با يكديگر در جوانى و خوبى و حسن ظاهر و باطن است، درست شبيه تعبير معروفى كه مى‌گوييم: آنها همه خوبند يك به يك از همه بهتر!.

ولى ذكر اين وصف همراه اوصاف ديگر مانند «عرب» و «كواعب» و «قاصرات الطرف» درباره زنان بهشتى نشان مى‌دهد كه معناى اوّل مناسب‌تر است.

«كَواعِبْ» كه در توصيف زنان بهشتى يكبار در قرآن مجيد در سوره نبأ آمده، جمع «كاعب» به معناى دوشيزه كم سن و سال است، و از ماده «كعب» در اصل به معناى برآمدگى پشت پاست و در اينجا اشاره به كسى است كه تازه بر آمدگى سينه او آشكار شده و اين در آغاز جوانى است، اين احتمال نيز داده شده كه اشاره به دوران بلوغ جسمانى است كه تمام بدن شروع به رشد سريعترى مى‌كند.

به اين ترتيب همسران بهشتى جامع تمام امتيازات و زيبايى‌ها و حسن ظاهر و باطن و فضائل جسمانى و روحانى و اخلاقى هستند و آنچه خوبان همه دارند آنها تنها دارند!.

بار ديگر تكرار مى‌كنيم اينها همه اشارتى است به حقايق والاى مادى و معنوى عالم ديگر كه شرح و تفصيل آن بر ما پوشيده است.

11- خادمان و ساقيان!

خداوند نعمت‌ها را بر اهل بهشت تمام كرده است، و همه چيز به آنها داده، و از جمله پذيرائى

كنندگان خدمتكارانى است كه از آنها به عالى‌ترين كيفيت پذيرائى مى‌كنند، و ساقيانى كه گرداگرد آنها مى‌گردند، و آنها را از شراب‌هاى طهور بهشتى سيراب مى‌سازند.

حسن ظاهر، و لطف باطن آنها، و خَلْق و خُلق نيكوى آنان، چنان بهشتيان را مجذوب خود مى‌سازد كه همه درد و رنج‌هايى را كه در دنيا در مسير اطاعت حق ديدند و كشيدند فراموش مى‌كنند.

قرآن مجيد در آيات بسيارى از آنها سخن گفته و چنان توصيف جالبى از آنان نموده كه هر خواننده‌اى را تحت تأثير خود قرار مى‌دهد.

تعبيرات در اين زمينه همانند تعبيراتى كه پيرامون ساير مواهب بهشتى است متنوع و گوناگون است.

در يك مورد از آنها تعبير به «غِلْمان» كرده است مى‌فرمايد: وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ كَانَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَكْنُونٌ: «برگرداگرد آنها نوجوانانى براى (خدمت) آنان گردش مى‌كنند كه همچون مرواريدهاى در صدفند» (طور 24).

تعبير به «يَطُوفُ» (با توجه به اينكه فعل مضارع غالباً معناى استمرار مى‌بخشد) دليل بر اين است كه گردش و طواف آنها بر گردن بهشتيان دائمى است.

«لُؤْلُؤٌ مَكْنُونٌ» (مرواريد درون صدف) به قدرى شفاف و زيبا و تازه است كه حدى براى آن نيست، و لذا لحظه‌اى كه آن را از صدف بيرون مى‌آورند- با اينكه مرواريد هميشه شفاف و زيباست ويژگى خاصى دارد، خدمتكاران بهشتى نيز آنقدر زيبا و سفيد چهره و با صفا هستند كه گويى مرواريدهاى در صدف، يا تازه بيرون آمده از صدفند.

درست است كه در بهشت طبق تعبيراتى كه در آيات يا روايات آمده- نيازى به خدمتكار نيست، و هرچه بخواهند فوراً در اختيارشان قرار مى‌گيرد، ولى اين خود احترام و اكرام فوق‌العاده‌اى است كه چنين خدمتكارانى از آنها پذيرائى كنند.

گرچه صريحاً در اين آيه نيامده است كه آنها براى چه كارى طواف مى‌كنند، ولى آيات ديگرى كه بعداً به آن اشاره خواهد شد نشان مى‌دهد كه برنامه آنها پذيرائى از بهشتيان با انواع نوشيدنى‌ها گوارا شراب‌هاى طهور و انواع غذاهاى بهشتى است.

تعبير به «لَهُمْ» نيز نشان مى‌دهد كه هريك از بهشتيان خدمتگذارانى مخصوص خود دارند، و از آنجا كه بهشت جاى غم و اندوه نيست آن خدمتكاران نيز از خدمت به اين بندگان خاص خدا لذت مى‌برند.

جالب اينكه بسيارى از مفسّران از پيغمبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نقل كرده‌اند كه از حضرتش سؤال شد

وقتى خدمتگزار همچون مرواريد در صدف باشد، مخدوم (يعنى مؤمنان بهشتى) چگونه‌اند؟! در جواب فرمود: وَالَّذي نَفْسي بِيَدِهِ انَّ فَضْلَ الْمَخْدُومِ عَلَى الْخادِمِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى سائرِ الْكواكِبِ!: «سوگند به كسى كه جانم به دست اوست برترى «مخدوم» بر خدمتكار در آنجا همچون برترى ماه است در شب چهارده بر ساير ستارگان»!.⁽¹⁾

ذكر اين نكته نيز لازم است كه «غلمان» جمع «غلام» در لغت به معناى نوجوانان است، نه به معناى برده.⁽²⁾

بديهى است افرادى كه در اين سن و سال هستند چابك و جدى و فعالند و هم پرشور و پرنشاط.

قرآن در تعبير ديگرى از آنها به عنوان «ولدان» (نوجوانان) ياد كرده مى‌فرمايد: «يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ- بِاكْوابٍ وَابارِيقَ- وَ كَأسٍ مِنْ مَعينٍ»: «پيوسته در اطراف آنها نوجوانانى جاودانى در طراوت و شكوه باقدحها و كوزه‌ها و جام‌هايى از نهرهاى جارى بهشتى مى‌گردند» (واقعه 17 و 18).

ولدان جمع «وليد» به معناى «مولود» (فرزند) مى‌باشد، و در اينجا به معناى نوجوانان است، و اين كه بعضى احتمال داده‌اند اشاره به فرزندان مؤمنان است كه از پدران خويش پذيرائى مى‌كنند، بسيار بعيد به نظر مى‌رسد⁽³⁾زيرا آنها اگر افرادى با ايمان باشند خود بايد پذيرائى شوند، نه اينكه از ديگران پذيرائى كنند و اگر بدون ايمان باشند در آنجا راهى ندارند.

تعبير به «مخلدون» اشاره به جاودانگى آنها از نظر طراوت و نشاط و زيبايى هميشگى آنهاست.

در آيه ديگرى همين تعبير با توضيح بيشتر و جالبترى به چشم مى‌خورد، مى‌فرمايد: وَ يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ اذا رَأَيْتَهُمْ حِسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً: «و بر گرد آنها نوجوانانى جاودانى (براى پذيرائى) مى‌گردند كه وقتى آنها را ببينى گمان مى‌كنى مرواريد پراكنده‌اند» (انسان 19).

و اين شاهد ديگرى است بر اين كه منظور از «ولدان» همان «غلمان» است كه در آيات قبل از آنها به عنوان «لؤلؤ مكنون» توصيف شده بود و در اينجا «لُؤْلُؤ مَنْثُور».

البته بسيارى از مفسران اين احتمال را نيز داده‌اند كه اين نوجوانان بهشتى اطفال مشركان يا مؤمنان فاقد حسنات هستند كه خدا هرگز آنها را به خاطر پدرانشان مجازات نمى‌كند، بلكه به صورت

خدمتگزارانى در بهشت از مؤمنان پذيرائى مى‌كنند، و از اين پذيرائى كردن غرق سرورند.

ولى با توجه به آنچه در بالا گفته شد اين احتمال ضعيف به نظر مى‌رسد و روايتى كه در اين زمينه نقل شده روايت مرسله‌اى بيش نيست.

در تعبير ديگر اشاره سربسته‌اى (به صورت فعل مجهول) به موضوع پذيرائى كنندگان بهشتى آمده، مى‌فرمايد: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَاْسٍ مِنْ مَعينٍ: «در گرداگر آنها قدح‌هايى لبريز از شراب طهور گردانده مى‌شود» (صافات 45).

شبيه همين معنا با تفاوتى كه نشانه تنوع پذيرائى‌هاى بهشت است در آيه 15 دهر آمده، مى‌فرمايد:

وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ اكْوابٍ كانَتْ قَواريرا: «و در گرداگرد آنها ظرف‌هايى از نقره و قدح‌هايى بلورين (مملو از بهترين غذاها و شراب‌هاى بهشتى) گردانده مى‌شود».

و در تعبير ديگرى در 71 زخرف مى‌خوانيم: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ اكْوابٍ: «در گرداگرد آنها ظرف‌هايى از طلا (پر از غذاهاى بهشتى) و جام‌هايى (پر از شراب طهور) گردانده مى‌شود».

«صِحاف» جمع «صَحْفه» به گفته زمخشرى (طبق آنچه در مصباح اللغه آمده است) ظرف مستطيل (بزرگى) است و با توجه به اينكه ماده اصلى اين واژه به معناى انبساط و مسطح شدن است به نظر مى‌رسد اشاره به ظرفى شبيه سينى باشد، و «اكواب» جمع «كوب» (بر وزن خوب) به معناى ظرف نوشيدنى است كه دسته نداشته باشد و گاه از آن تعبير به «قدح» مى‌شود.

قابل توجه اينكه به گفته بعضى از مفسّران «صحاف» به اصطلاح جمع «كَثْرت» است و «اكواب» جمع «قِلّت» يعنى اوّلى جمع بيشترى را مى‌رساند، اين به خاطر آن است كه تنوع غذاها و ظروف آنها هميشه از تنوع مشروبات و ظروف آنها بيشتر است ⁽¹⁾و فصاحت قرآن ايجاب مى‌كند كه حتى چنين ريزه‌كارى‌هايى را نيز در تعبيرات خود بياورد! (دقت كنيد).

ناگفته پيداست كه اوصاف پذيرائى كنندگان گرچه در آيات اخير با صراحت بيان نشده، ولى آيات گذشته مى‌تواند آنها را تفسير كند، و نشان دهد آنها كيانند وجه اوصافى دارند؟.

12- پذيرائى كنندگان

در ميهمانى‌ها براى تكميل پذيرائى و احترام از ميهمان‌ها فرد يا افراد محترمى حضور دارند كه ميهمان‌ها را دعوت به استفاده از غذا و نوشابه و ساير وسائل پذيرائى مى‌كنند، و غالباً غير از خدمتكارانند، و اين خود احترام مضاعفى است كه به ميهمانى لطف و شكوه خاصّى مى‌بخشد و احترام ميهمان‌ها را بيشتر مى‌كند.

از آيات قرآن استفاده مى‌شود كه اين معنا در مورد بهشتيان (از سوى فرشتگان و خازنان بهشت) انجام مى‌گيرد، و آنها بهشتيان را تعارف به بهره‌گيرى از نعمت‌هاى بهشت مى‌كنند.

در آيه 19 سوره طور بى‌آنكه بگويد گوينده اين سخن كيست بهشتيان را مخاطب ساخته مى‌فرمايد:

كُلُوا وَ اشْرَبُوا هنيئاً لَكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: «بخوريد و بنوشيد گوارا، در برابر اعمال (صالحى) كه انجام مى‌داديد».

عين اين تعبير در آيه 43 سوره مرسلات نيز آمده است.

آيا گوينده اين سخن خداست كه به عنوان احترام و اكرام و عنايت و لطف خاص اين چنين به بهشتيان تعارف مى‌كند؟ يا خازنان و فرشتگان بهشتند؟ در هر حال بى‌شك همه نعمت‌هاى بهشتى گوارا است، اما اينكه به آنها گفته شود «گوارا باد بر شما» خود لطف و گوارائى ديگرى به آن نعمت‌ها مى‌بخشد.

شبيه همين تعبير با تفاوت مختصرى در آيه 24 سوره حاقّه آمده: كُلُوا وَ اشْربُوا هَنيئاً بِما اسْلَفْتُمْ في الايَّامِ الْخالِيَةِ: «بخوريد و بنوشيد گوارا، در برابر اعمال (نيكى) كه در ايام پيشين انجام داديد.⁽¹⁾

باز در اينجا به گوينده سخن اشاره‌اى نشده است، و مطلب همان گونه است كه در آيه قبل گفته شد.

13- پيش پذيرائى بهشتيان!

قابل توجه اينكه در چندين آيه از آيات قرآن به تعبير پرمعنايى برخورد مى‌كنيم كه از نكته تازه‌اى پرده بر مى‌دارد و آن تعبير به «نُزُل» است كه نخستين بار در سوره آل‌عمران آيه 198 آمده است، مى‌فرمايد:

لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْري مِنْ تَحْتِها الأنْهارُ خالدينَ فيها نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّه وَ ما عِنْدَ اللَّه وَ ما عِنْدَ اللَّه خَيْرٌ لِلابْرارِ: براى پرهيزگاران، باغ‌هايى از بهشت است، كه از زير درختانش نهرها جارى است، هميشه در آن خواهند بود.

و اين «نخستين پذيرائى» است كه از خداوند به آنها مى‌رسد و آنچه نزد خداست براى نيكان بهتر است.

شبيه اين تعبير در آيه 107 كهف و آيه 19 سجده، و آيه 62 صافّات و آيه 32 فصّلت آمده است.

براى روشن شدن مفهوم حقيقى اين آيات بايد معناى «نُزُل» دقيقاً روشن شود، «راغب» در «مفردات» مى‌گويد: النُّزُلُ ما يُعَدُّ لِلنّازِلِ مِنَ الزّادِ: «نزل چيزى است كه براى ميهمانى كه فرود مى‌آيد از زاد و توشه فراهم مى‌كنند».

طبق اين تفسير تمام نعمت‌هايى كه براى پذيرائى ميهمان آماده مى‌شود مصداق «نزل» است. همين معنا در «صحاح اللغه» و «مقاييس» نيز آمده است.

بعضى از مفسران گفته‌اند «نُزُل» به معناى پذيرائى سلطان از افرادى است كه بر او وارد مى‌شوند قبل از آنكه حقوق و شهريه‌اى براى آنها مقرر گردد.⁽¹⁾

ولى بعضى ديگر گفته‌اند «نزل» نخستين چيزى است كه به وسيله آن از ميهمان پذيرائى مى‌شود (مانند شربت يا ميوه‌اى كه در زمان ما در آغاز ورود براى ميهمان‌ها مى‌آورند».⁽²⁾

اين معنا با مفهوم «نزول» كه به معناى فرود آمدن است تناسب زيادى دارد.

بنابراين با توجه به اينكه قرآن مى‌گويد: باغ‌هاى بهشتى (با تمام نعمت‌ها و مواهبش).

پيش پذيرائى الهى در آن ميهمانسراى بزرگ است مفهومش اين است كه پذيرائى‌هاى سيار مهم‌تر و عاليترى در پى آنهاست و شايد اشاره به همان نعمت‌هاى معنوى و جذبه‌هاى روحانى و جلوه‌هاى ربانى باشد، به همين دليل در آيه 198 آل‌عمران بعد از جمله نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّه مى‌فرمايد: وَ ما عِنْدَ اللَّه خَيْرٌ لِلابْرارِ: «آنچه نزد خداست براى نيكان بهتر است» (دقت كنيد).

حتى اگر «نزل» به معناى مجموعه طعام و غذايى باشد كه براى ميهمان آماده مى‌كنند (آن گونه كه از كلمات جمعى از ارباب لغت استفاده مى‌شود) باز هم نمى‌توان انكار كرد كه پذيرائى شخص كريم و بزرگ منحصر به اطعام ميهمان نخواهد بود، بلكه علاوه بر آن، خلعت‌ها و نعمت‌ها و جوائزى به آنان

هديه مى‌كنند كه طعام در برابر آن ساده است، بنابراين نزل را هرگونه معنا كنيم اشاره لطيفى به مواهب معنوى روحانى بهشت خواهد داشت.

14- نعمت‌هائى كه به تصور نمى‌گنجد!

بى‌شك نعمت‌هاى مادى بهشت منحصر به آنچه گفته شد نيست، هرچند اينها نعمت‌هاى بسيار مهمى است، اصولًا طبيعت محدود اين جهان به ما اجازه نمى‌دهد كه تصور همه جانبه‌اى از نعمت‌هاى مادى و معنوى جهان ديگر داشته باشيم، و از سوى ديگر طبع تنوع طلب انسان خواهان انواع گوناگون نعمت‌هاست و لذا قرآن مجيد نسبت به اين مسئله عنايت خاصى نشان داده و با صراحت اعلام مى‌كند كه آنچه در آنجا بخواهيد از مواهب رنگارنگ و گوناگون مادى و معنوى در اختيار شما قرار مى‌گيرد.

يكجا مى‌فرمايد: وَ فيها ما تَشْتَهيهِ الأنْفُسُ وَ تَلَذُّالأعْيُنُ: «در بهشت آنچه دل مى‌خواهد و چشم از آن لذت مى‌برد موجود است» (زخرف 71).

اين بالاترين و جامع‌ترين تعبيرى است كه درباره مواهب و نعمت‌هاى بهشتى ممكن است گفته شود، و به گفته مرحوم «طبرسى» در «مجمع البيان» اگر تمام جهانيان جمع شوند تا توصيف نعمت‌هاى بهشتى را كنند هرگز قادر نخواهند بود چيزى بر آنچه در اين آيه آمده است بيفزايند!⁽¹⁾

جالب اينكه جمله مزبور را بعد از ذكر بخش قابل ملاحظه‌اى از نعمت‌هاى بهشتى بيان فرموده، تا روشن سازد نعمت‌هاى بهشت منحصر به آنها نيست.

در اينكه چرا «لذت چشم» بعد از «لذت نفس» بيان شده احتمالاتى وجود دارد:

نخست اينكه جمله «تَشْتَهيهِ الأْنْفُسُ» تمام لذات را شامل مى‌شود اما لذات نگاه چون اهميت فوق‌العاده‌اى دارد به صورت «ذكر خاص بعد از عام» مورد توجه قرار گرفته.

ديگر اينكه جمله اوّل اشاره به لذت‌هاى حسّ شنوايى و لامسه و ذائقه و شامه است، اما جمله «تَلَذُّ الأعْيُنُ» تنها لذت بينايى را بيان مى‌كند كه معادل همه آنها يا بيشتر است!.

سوم اينكه جمله اوّل اشاره به تمام لذات مادى، و جمله دوّم اشاره به لذات روحانى و معنوى است،

يعنى نگاه كردن با چشم دل به جمال بى‌مثال پروردگار و شهود باطنى صفات جمالى و جلالى حق كه يك لحظه آن به تمام نعمت‌هاى مادى بهشت مى‌ارزد.

البته پيداست كه در آن ميحط پاك، تقاضاى روح و نفس بهشتيان چيزى جز پاكى‌ها و لذاتى كه در شأن يك انسان پاك است نخواهد بود و بنابراين عموميت آيه هيچ استثنايى ندارد، و نيازى به توجيهات اين و آن نيست كه آيا اين آيه شامل تقاضاى نامطلوب نفس نيز مى‌شود؟!.

به هر حال شبيه همين معنا در آيه 31 فصلت نيز آمده است مى‌فرمايد وَلَكُمْ فيها ما تَشْتَهي انْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فيها ما تَدَّعُونَ «براى شما هرچه بخواهيد در بهشت فراهم است و هر چه طلب كنيد به شما مى‌دهند».⁽¹⁾

بعضى از مفسّران گفته‌اند كه جمله اوّل اشاره به تمام نعمت‌هاى مادى بهشت است، و جمله دوّم اشاره به مواهب معنوى، به قرينه آيه 10 سوره يونس دَعْواهُمْ فيها سُبْحانَكَ اللهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فيها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ انِ الحَمْدُ للَّه‌رَبِّ العالَمينَ: «گفتار و دعاى آنها در بهشت اين است كه «خداوندا منزهى تو» و تحيت آنها سلام است، و آخرين دعاى آنها اينكه حمد مخصوص پروردگار جهانيان مى‌باشد».

اين تفسير با توجه به اينكه شهوت نفس بيشتر در مورد مسائل مادى به كار مى‌رود و دعا در مسائل معنوى بسيار مناسب به نظر مى‌رسد.

و در تعبير ديگر در آيه 102 انبياء مى‌خوانيم: وَهُمْ فيما اشْتَهَتْ انْفُسُهُمْ خالِدُونَ: «بهشتيان در آنچه دلشان مى‌خواهد جاودانه متنعم هستند».

علاوه بر آيات فوق آيات ديگرى نيز در قرآن مجيد در اين زمينه وارد شده كه با تعبير تازه‌اى از اين مسأله ياد مى‌كند و مى‌گويد: «هرچه آنها بخواهند در آنجا هست» (لَهُمْ فيها ما يَشاؤُنَ) (نحل 31).

عين اين تعبير در 16 فرقان آمده است و با مختصر تفاوتى در سه سوره ديگر از قرآن نيز به چشم مى‌خورد (زمر 34، شورى 22، و ق 35).

از مجموع آنچه در اين فصل گفته شد به خوبى روشن مى‌شود كه براى نعمت‌هاى بهشتى هيچگونه محدوديتى وجود ندارد، نه از نظر مقدار، نه كيفيت و نوع، و نه زمان و نه، مكان بنابراين آنچه در فصول گذشته بيان شد در واقع ذكر نمونه‌هاى روشنى از آن است كه درك و تشخيص آن براى مردم اين جهان به

طور اجمال ممكن است، و آنچه فراتر از فهم و درك ماست با عبارات جامعتر و كلى‌ترى در آيات فوق به آنها اشاره شده است.

در حقيقت بهشت و مواهبش مظهر كامل و نمونه اتم قدرت و لطف پروردگار است، و چون قدرت و لطف او را نهايتى نيست مواهب بهشتى را نيز نهايتى نمى‌باشد (دقت كنيد).

3- لذات روحانى

اشاره

با توجه به اينكه «معاد» هم جنبه جسمانى دارد و هم روحانى و نيز با توجه به اينكه روح به مراتب اعلا و اشرف از جسم است، نبايد ترديد داشت كه نعمت‌هاى روحانى و معنوى بهشت به مراتب از نعمت‌هاى مادى و جسمانى برتر و والاتر و پرشكوه‌تر است!.

ولى از آنجا كه اين مواهب و نعمت‌ها معمولًا در وصف نمى‌گنجد، و ديدنى است (ديدن با چشم دل) نه گفتن و نه شنيدنى، لذا در آيات قرآن غالباً اشارات سر بسته‌اى به اين بخش از نعمت‌هاى بهشتى مى‌بينيم جز در مواردى كه قابل شرح و بيان بوده كه در آنجا قرآن به شرح و بيان آنها پرداخته است:

به تعبير ديگر: لذّت درك معرفة اللَّه، و جذبه‌هاى جلال و جمال او، و انوار الطاف خفيّه پروردگار و مستى از جام عشق ذات مقدس او، آنچنان است كه يك لحظه از آن از تمام نعمت‌هاى مادى جهان برتر است.

ما گاهى نمونه‌هاى بسيار كمرنگ اين مطلب را در اين دنيا تجربه كرده‌ايم كه وقتى حالى براى عبادت و خلوقت با پروردگار دست دهد و انسان غرق مناجات با قاضى الحاجات گردد، دنيا و آنچه در آن است به فراموشى بسپرد و در لحظات كوتاهى محو جمال بى‌مثال او شود مخصوصاً اگر اين امر در مراكز حساسى همچون جوار خانه كعبه، يا در عرفات و مشعر و امثال آن از مراكز خاص عبادت باشد، آنچنان نشاط و لذت به انسان دست مى‌دهد كه با هيچ قلم و بيانى قابل شرح و تقرير نيست.

فكر كنيد اگر اين حالت هزاران هزار بار قوى‌تر و ساعت‌ها و شب‌ها و روزها و ماه‌ها و سال‌ها ادامه پيدا كند، چگونه خواهد بود؟ به خصوص اينكه در بهشت عوالم غفلت و بيخبرى از خداوند، و گرفتارى‌هايى كه حضور قلب را بر هم مى‌زند وجود ندارد، و حجاب‌ها و موانع معرفت از مقابل ديدگان دل كنار رفته، درك و ديد انسان به مراتب قوى‌تر مى‌گردد، و از وسوسه‌هاى شيطانى كه هميشه مزاحم رهروان اين راه است مطلقاً خبرى نيست.

آن گاه مى‌توان تصور كرد كه در آنجا چه خبر است؟ چه غوغايى از نعمت‌هاى معنوى برپاست؟ و چه جذبه‌هاى نيرومندى روح را به جوار قرب حق مى‌كشد، او را در انوار ذاتش مستغرق مى‌سازد، و از خويشتن خويش غافل مى‌كند و كارش به جايى مى‌رسد كه جز او نمى‌بيند، و جز او نمى‌خواهد، و هرچه

دلش مى‌خواهد همان مى‌بيند، و هرچه ببيند دلش همان را مى‌خواهد!.

با توجه به اين اشارت كوتاه به قرآن باز مى‌گرديم و شرح اين مواهب را از لسان قرآن مى‌شنويم اين مواهب را مى‌توان در چند عنوان خلاصه كرد:

1- احترام مخصوص

احترامات ويژه بهشتيان از همان آغاز ورود در بهشت شروع مى‌شود، و خازنان بهشت نخستين تبريك پر معنا را به آنها مى‌گويند، چنان‌كه قرآن مى‌فرمايد: وَ سِيقَ الَّذينَ اتَّقوا رَبّهُمْ الَى الجَنَّةِ زُمَراً حَتّى اذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ ابْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُم طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدينَ: «كسانى كه تقواى الهى را پيشه كردند گروه گروه به سوى بهشت سوق داده مى‌شوند، تا موقعى كه به آن مى‌رسند در حالى كه درهاى آن گشوده شده، و خازنان بهشت به آنها مى‌گويند: سلام بر شما گوارا باد اين نعمت‌ها برايتان، وارد شويد و جاودانه در آن بمانيد»! (زمر 73).

از اين تعبير استفاده مى‌شود كه خازنان بهشت مشتاقانه بر درهاى بهشت انتظار پرهيز كاران را مى‌كشند، درهاى بهشت را قبلًا براى آنها گشوده‌اند، و به محض اينكه اينها به بهشت مى‌رسند با بهترين تحيات و احترامات به استقبال آنها مى‌شتابند و با تعبيراتى چنين زيبا آنها را به بهشت و زندگى جاويدان در آن فرا مى‌خوانند.⁽¹⁾

آرى چنين است راه و رسم پذيرائى از يك ميهمان عزيز، نخست در را مى‌گشايند، و ميزبانان دم در انتظار مى‌كشند، و به محض ورود خير مقدم مى‌گويند، و اين يكى از لذات باارزش معنوى است.

«خَزَنَه» جمع «خازن» به معناى حافظ و مأمور نگهبانى و تدبير است، و در اينجا به معناى فرشتگانى است كه مأمور نگهدارى و تدبير بهشتند.

در مرحله بعد كه در بهشت وارد شدند ملائكه مقرب الهى مأمورند كه از هر در بر آنها وارد شوند و به آنها خوشآمد و تبريك گويند، در آيه 23 رعد مى‌فرمايد: وَ المَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ- سَلامٌ

عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الِدَّارِ: 0 فرشتگان (الهى از هر درى بر آنان وارد مى‌شوند، و به آنها مى‌گويند:

سلام بر شما به خاطر صبر و استقامتتان، چه عاقبت خوبى بعد از دنيا نصيبتان شد»؟!.⁽¹⁾

از آيه فوق به خوبى استفاده مى‌شود كه گروه‌هايى از فرشتگان از هر درى به سوى آنها مى‌آيند، و با توجه به اينكه درهاى بهشت هر كدام نشانه يكى از اعمال صالحند (بابُ الصَّلاةِ بابُ الْجِهادِ بابُ الْحَجِّ) معلوم مى‌شود كه هر گروهى از اين فرشتگان به خاطر يكى از اعمال صالح به سراغ آنها مى‌آيند و جالب اينكه تمام اين اعمال در معناى «صبر» خلاصه مى‌شوند، صبر با تمام شاخه‌هايش، صبر بر اطاعت، صبر بر مصيبت، و صبر بر معصيت.

و از اين مهم‌تر «سلام» و درودى است كه خدا بر بهشتيان مى‌فرستد، سلامى آكنده از محبت و مملو از لطف و رحمت، چنانكه در آيه 58 پس مى‌فرمايد: سَلامٌ قوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحيمٍ «براى آنها سلام است سخنى از پروردگار مهربان».⁽²⁾

اين سلام و درود الهى، اين نداى روحپرور و نشاط آفرين و مملو از لطف و احسان، چنان روح بهشتيان را مجذوب مى‌كند و غرق نشاط مى‌سازد كه با هيچ نعمتى برابر نيست، آرى يك لحظه شنيدن نداى محبوب كه از لطف و عنايتش برخاسته، بر تمام دنيا و آنچه در آن است برترى دارد.

پيام دوستان شنيدن سعادت است و سلامت‌فداى خاك در دوست باد جان گرامى!

يا به گفته شاعر ديگر:

سلامت من دلخسته در سلام تو باشدزهى سعادت اگر دولت سلام تو يابم!

جذبه لقاى محبوب، و ديدار لطف يار و سلامى كه نشانه رفع حجاب است آنقدر لذت‌بخش و شوق‌انگيز و روحپرور است كه اگر عاشقان او از اين افاضه معنوى دور بمانند قالب تهى مى‌كنند، چنانكه بعضى از مفسّران اهل سنت در حديثى از اميرمؤمنان علي عليه السلام اين جمله پرمعنا را نقل كرده‌اند كه فرمود: لَوْ حَجِبْتُ عَنْهُ ساعَةً لَمِتُّ: «اگر يكساعت از ديدار او محجوب بمانم مى‌ميرم».⁽³⁾

به هر حال اين آخرين آرزو، و والاترين افتخار، و دلپذيرترين ساعت بهشتيان است كه پروردگار رحيم و مهربان بر آنها درود مى‌فرستد.

قابل توجه اينكه آيات متعدد ديگرى در قرآن ديده مى‌شود كه متضمن سلام و درود بر بهشتيان است، بى‌آنكه گوينده اين سلام و درودها تعيين شده باشد (مانند 46، حجر، 75 فرمان و 34 ق).

گوينده اين سلام‌ها ممكن است فرشتگان باشند، و در بعضى از آنها محتمل است خود بهشتيان نسبت به يكديگر باشند، و يا از همه بالاتر و والاتر گوينده خدا باشد.

2- محيط صلح و صفا

آنچه روح انسان را در زندگى بيش از همه چيز دستخوش اضطراب و آشفتگى مى‌كند، مسأله احساس ناامنى در جنبه‌هاى مختلف است.

گوارا نبودن زندگى دنيا غالباً به خاطر آن است كه انسان نه نسبت به آنچه دارد اطمينان ندارد، نه از آينده مطمئن است، و نه از همنوعان خود، مخصوصاً اگر داراى نعمت بيشترى باشد كينه‌ها، حسادت‌ها، و تنگ چشمى‌ها، چنان طوفانى در اطراف او ايجاد مى‌كند كه فضاى زندگى را در برابر چشمان انسان تيره و تار مى‌سازد.

يكى از نعمت‌هاى روحانى بهشت اين است كه آنجا از هر نظر امن و امان است، نه بيمى از جنگ مى‌رود، نه احتمالى از نزاع، نه كينه‌اى وجود دارد، و نه حسادتى، همه‌جا عشق و وفاست، همه جا محبت و برادرى است.

در دو آيه از قرآن مجيد تعبير بسيار زيبا و پرمعنايى درباره بهشت به عنوان دار السّلام (خانه امن و امان) ديده مى‌شود، در آيه 137 سوره انعام مى‌خوانيم: لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَ لِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ: «براى بهشتيان خانه امن و امان است نزد پروردگارشان، و او ولى و يار و ياور آنهاست به خاطر اعمال (نيكى) كه انجام مى‌دادند».

و در آيه 25 يونس مى‌خوانيم: وَاللَّه يَدْعُوا الى دارِ السِّلامِ: «خداوند دعوت به سراى صلح و سلامت مى‌كند».

مفسّران در تفسير دار السّلام عمدتاً دو بيان دارند: نخست اينكه «سلام» كه به معناى سلامت از هرگونه آفت و ناراحتى و بلا است از اوصاف «دار» (بهشت) مى‌باشد، در آنجا نه از كشمكش‌هاى

غارتگران دنياى مادى خبرى است و نه از مزاحمت‌هاى احمقانه ثروت‌اندوزان از خدا بى‌خبر اثرى، نه جنگ و خونريزى در آنجا راه دارد و نه استعمار و استثمار، آرى آنجا خانه صلح و صفا و امن و امان است.⁽¹⁾

ديگر اينكه «سلام» نامى از نام‌هاى خداست، و بنابراين دارالسلام از قبيل مضاف و مضاف اليه است، اشاره به اينكه بهشت سراى الهى است هر دو معنا خوب است و هر چند معناى اوّل مناسب‌تر به نظر مى‌رسد، چرا كه ريشه اصلى اين واژه به گفته راغب در مفردات به معناى خالى بودن از هرگونه آفت ظاهرى و باطنى است حتّى اطلاق اين واژه بر ذات پاك خداوند به عنوان يكى از صفات ذات خداوند به خاطر آن است كه ذات پاكش از تمام عيوب و آفات بر كنار است.

جمله لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ نيز نشان مى‌دهد كه دارالسّلام به معناى اوّل است (دقت كيند).

در حديثى از ابن عباس آمده است كه: «دار السلام» همان بهشت است كه اهل آن از جميع آفات و عيوب و بيمارى‌ها در سلامتند، همچنين از پيرى و مرگ و دگرگونى احوال در امن و امانند، هميشه مورد احترام و عزّتند، همواره غنى و بى‌نياز، پيوسته سعادتمندند و هميشه خوشحال و مسرور، نه غم و اندوهى دارند و نه مرگ و ميرى.⁽²⁾

بالاخره آيه 47 سوره حجر اين مطلب را تكميل كرده، مى‌فرمايد: وَ نزَعْنا ما في صُدُورِهِمْ مِنْ غِلّ اخْواناً عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلينَ- لايَمَسُّهُمْ فيها نَصَبٌ وَ ما هُمْ مِنها بِمُخْرَجينَ: هرگونه حسد و كينه و عداوت و خيانت را از سينه بهشتيان بر مى‌كنيم، در حالى است كه همه برادرند و برتخت‌ها رو به روى يكديگر قرار گرفته‌اند- نه خستگى و تعب به آنها مى‌رسد و نه هرگز از بهشت اخراج مى‌شوند».⁽³⁾

با توجه به اينكه «غِلّ» معناى وسيع و گسترده‌اى دارد كه بسيارى از صفات زشت درونى را كه بر هم زننده آرامش روح و جسم، و خانواده و جامعه است را در بر مى‌گيرد از اين آيه به خوبى استفاده مى‌شود كه بهشتيان، سينه‌هايى بى‌كينه دارند، و دل‌هايى خالى از هرگونه عداوت و دشمنى و كبر و حسد خدا

همه اين صفات زشت را از دل آنها ريشه كن ساخته، و به همين دليل روح اخوت و برادرى بر تمام آنها سايه افكنده است، و چه دلپذير و روح افزاست محيطى كه اين صفات در آن وجود نداشته، و همه جا مهر و محبت و صلح و صفا باشد.

حتى در زندگى اين دنيا هر قدر اين امور از جامعه برچيده شود صلح و آرامش و امنيت بيشتر خواهد شد، و به عكس وجود اين صفات در هر خانه وهر جامعه‌اى باشد سرچشمه‌اى نزاع‌هاى خونين و اسفبار و تزلزل امنيت و آرامش است.

جالب اينكه قرآن اين آرامش درون را، با آرامش برون، نيز تكميل مى‌كند، و مى‌گويد: در بهشت خستگى و تعب نيست، و بيم زوال نعمت‌ها كه هميشه انديشه آن فكر آدمى را هنگامى كه غرق نعمت است آشفته مى‌كند در آنجا وجود ندارد، و مجموعه اين جهات، نعمت‌هاى بهشتى را گواراتر از گوارا مى‌سازد.⁽¹⁾

3- امنيت و زوال خوف

نعمت امنيت قطع نظر از ريشه‌هاى آن كه به بعضى در بحث سابق اشاره شد در حد خود از بزرگترين نعمت‌هاى معنوى است كه فقدان آن حتى براى يك لحظه دردناك است اين حقيقت را كسانى در مى‌يابند كه در بيابان‌هاى خطرناك، يا در مناطق جنگى كه هر آن بيم موشك و بمباران مى‌رود قرار گرفته‌اند، آب زلال حيات در آنجا تيره و تار مى‌شود و ساعت‌ها و دقيقه‌ها سخت و سنگين مى‌گذرد و نقطه مقابل آن مناطق امن و امان است.⁽²⁾

قرآن درباره پرهيزگاران مى‌گويد: انَّ المُتقينَ في مَقامٍ امينٍ «پرهيزگاران نه در جايگاه امن و امانند» (دخان 51) نه ترسى از هجوم شياطين، نه سلطه طاغوت‌ها، نه حمله آفات و بلا، و نه هجوم غم و اندوه‌ها!

و نيز به همين دليل در جاى ديگر مى‌افزايد: ادْخُلُوا الجَنَّةَ لاخَوفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا انْتُمْ تَحْزَنُونَ: «داخل

بهشت شويد در حاليكه نه ترسى داريد و نه غمى» (اعراف 49).

گاه تجربه كرده‌ايم تمام نعمت‌هاى مادى و وسائل پذيرائى براى يك نفرآماده است، اما غم و اندوهى كه بر دل او سايه افكنده، يا ترس و خوفى كه از درون او را آزار مى‌دهد، چنان پريشانش ساخته كه مطلقاً به آن نعمت‌ها نگاه نمى‌كند، و كمترين اعتنايى به آن پذيرائى‌ها ندارد، اينجاست كه حقيقت و عمق اين تعبيرات قرآنى درباره بهشتيان را مى‌توان لمس كرد.

البته بهشتيان حتى در اين دنيا نيز گوشه‌اى از اين امنيت و آرامش را در سايه ايمانشان احساس مى‌كنند، و با تكيه بر حقيقت توكل، و روح رضا و تسليم در برابر اراده حق، حتى در سخت‌ترين مشكلات آرامش خاصى برخوردارند: الا انَّ اوْلِياءَ اللَّه لاخَوفٌ عَلَيْهِمْ وَلاهُمْ يَحْزَنُونَ ... لَهُمُ البُشْرى في الحَياةِ الدُّنْيا و في الاخِرةِ: «آگاه باشيد دوستان خدا نه ترسى دارند و نه غمگين مى‌شوند ... براى آنها شادى و سرور است در زندگى دنيا و آخرت»! (يونس 62 و 64).

4- دوستان موافق و رفيقان باوفا

يكى از بهترين لذات معنوى و روحانى بهره‌گيرى از محضر دوستان با صفاست، يارانى كه نور ايمان و صفات انسانى آراسته باشند، و عشق و محبت در وجودشان موج زند، گاه يك لحظه نشستن در كنار آنها آنچنان نشاطى مى‌آفريند كه با هيچ بيانى قابل توصيف نيست.

از آيات قرآنى به خوبى استفاده مى‌شود كه بهشتيان از اين موهبت ويژه بهره فراوان دارند، آنها در كنار ياران با صفا مى‌نشينند و با هم سخن مى‌گويند، دقيقاً نمى‌توان گفت، از چه سخن مى‌گويند؟ شايد از مسائلى كه درك آنها امروز براى ما غير ممكن است، ولى قدر مسلم سخنانى است روحپرور و حيات‌بخش.

در آيه 69 و 70 نساء مى‌خوانيم: وَ مَنْ يُطِعِ اللَّه وَ الرَّسُولَ فَاولئكَ مَعَ الذينَ انْعَمَ اللَّه عَلَيْهمْ مِنَ النَّبييْنَ وَ الصِّدِّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحينَ وَ حَسُنَ اولئكَ رَفيقاً⁽¹⁾- ذلِكَ الفَضْلُ مِنَ اللَّه وَ كَفى بِاللَّه عَليماً: «كسى كه

خدا و پيامبر را اطاعت كند (در قيامت) همنشين كسانى خواهد بود كه خدا نعمت خود را بر آنها تمام كرده، از پيامبران و صدّيقان و شهداء و صالحان، و آنها چه رفيقان خوبى هستند- اين فضل و مرحمتى است از ناحيه خدا و كافى است كه خدا (از حال بندگانش) آگاه است»!.

آرى دوستان بهشتى، با فضيلت‌ترين افراد جهانند: پيامبران بزرگ الهى، پيروان ويژه آنان، راستگويان، و شهيدان و صالحان.

و اگر اين موضوع را با وضع اين دنيا مقايسه كنيم كه بسيار اتفاق مى‌افتد كه انسان مجبور است مصاحبت با افراد ناجنس را كه عذابى است اليم تحمل كند، آنگاه مى‌توان فهميد كه بهشت چه عالمى است؟!

قابل توجّه اينكه بسيارى از مفسران در شأن نزول اين آيه روايتى نقل كرده‌اند كه خلاصه‌اش (با مختصر تفاوتى كه ميان مفسّران در نقل آن است) چنين مى‌باشد: «يكى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم كه عاشق ديدار او بود روزى پريشان حال خدمتش آمد، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم سبب ناراحتى او را سؤال فرمود، در جواب عرض كرد: وقتى از شما دور مى‌شوم شديداً احساس ناراحتى مى‌كنم، امروز در اين فكر فرو رفته بودم كه فرداى قيامت اگر من اهل بهشت هم باشم مسلماً در جايگاه شما نخواهم بود، بنابراين از ديدار شما براى هميشه محرومم! (و اگر اهل دوزخ باشم تكليف روشن است) با اين حال چرا افسرده نباشم؟ آيه فوق نازل شد و به او و امثال او بشارت داد كه افراد با ايمان و مطيع فرمان خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در بهشت همنشين اولياء اللَّه و پيامبران خواهند بود».⁽¹⁾

تعبير به «ذلِكَ» كه معمولًا براى اشاره به دور است در اين گونه موارد اشاره به عظمت اين نعمت الهى است، گويى آنقدر والاست كه از دسترس ما دور است و تعبير به «الْفَضْلُ مِنَ اللَّه» نيز تأكيدى بر اين معنا مى‌باشد و اشاره‌اى به اين معناست كه اين موهبت را تنها با عمل نمى‌توان به دست آورد، بلكه با فضل الهى مى‌توان به آن رسيد.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه در آيه، چهار گروه به ترتيب به عنوان رفقاى بهشتيان ذكر شده‌اند:

«انبياء» و «صديقين» و «شهداء» و «صالحين».

به نظر مى‌رسد كه اين ترتيب دلالت بر سلسله مراتب آنها دارد، بعضى گفته‌اند انبياء به اين جهت در

محله اوّل قرار گرفته‌اند كه در مقام معرفت الهى به جايى رسيده‌اند كه با چشم دل او را از نزديك مى‌بينند، و صديقين كسانى هستند كه در مرحله دوّم معرفتند مانند كسى كه چيزى را از دور با چشم مى‌بيند، و شهداء در مرحله سومند مانند: كسى كه با دلائل عقلى به وجود چيزى پى مى‌برد، و صالحان در مرحله چهارمند همچون كسانى كه از طريق تقليد و پيروى از بزرگان اهل فن چيزى را پذيرا مى‌شوند.⁽¹⁾

البته بسيار مى‌شود كه شهداء و صالحان و صديقان بر خود انبياء نيز اطلاق مى‌شود، منتها ممكن است گفته شود وقتى اين چهار وصف در مقابل هم قرار مى‌گيرند چنين معنايى را مى‌بخشند.

تفسير جالب‌ترى كه براى اين چهار وصف با اين ترتيب به نظر مى‌رسد اين است كه براى هدايت جامعه انسانى نخست نياز به وجود انبياء (رهبران الهى) داريم و به دنبال آن صديقان يعنى مبلغان صادق در قول و عمل كه به نشر دعوت آنها بپردازند، و در مرحله بعد هنگامى كه به مانع برخوردند بايد افرادى به دفاع برخيزند و قربانى دهند تا سرانجام صالحان در آن جامعه حاكم شوند.

ضمناً بايد توجه داشت كه معناى همراه بودن با اين گروه‌هاى چهارگانه وحدت مقامات آنها نيست، بلكه به معناى امكان ارتباط با يكديگر است همان گونه كه يك شاگرد با استاد يا يك سرباز با فرمانده خود تماس مى‌گيرد.

شبيه همين معنا- البته در لباس ديگرى- در آيه 47 حجر آمده است مى‌فرمايد: وَنَزَعْنا ما في صُدُورِهمْ مِنْ غِلّ اخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلينَ: «هرگونه كينه و حسد و خيانت را از سينه آنها بر مى‌كنيم، در حالى كه همه برادرند و بر تخت‌ها روبه‌روى يكديگر قرار گرفته‌اند (شرح و تفسير اين آيه قبلًا گذشت).

در آيه 31 كهف نيز اشاره‌اى به اين معنا ديده مى‌شود.

به هر حال وجود اين دوستان والا مقام و صالح و تماس آنها از بزرگترين لذات معنوى بهشتيان است.

5- برخوردهاى مملو از محبت

آنچه فضاى زندگى را روشن و پر از نشاط مى‌كند سخنان محبت‌آميزى است كه ميان انسان‌ها رد و

بدل مى‌شود، اگر همه راست بگويند، درست بينديشند، انصاف بدهند و دلسوزى كنند، و با يكديگر صميمى و مؤدب باشند، همه در آرامش و نشاطند، ولى هنگامى كه پاى حرف‌هاى زشت و ناموزون، دروغ و تهمت، بدگويى و سرزنش، حرف‌هاى خشن و خارج از حدود ادب، به ميان مى‌آيد تنفس در چنان فضايى براى افراد يا شخصيت بسيار مشكل و رنج‌آور و طاقت‌فرساست.

يكى از ويژگى‌هاى بهشت همين است كه بهشتيان در طول هزاران سال نه يك دروغ مى‌شنوند، نه يك حرف ركيك، و نه يك سخن نامزون و دور از صميميت، و اين از مهمترين مواهب معنوى آنهاست.

قرآن مى‌گويد: لايَسْمَعُونَ فيها لَغْواً وَ لا تَأثيماً الّا قيلًا سَلاماً سَلاماً: «آنها در بهشت نه سخن لغو و بيهوده‌اى مى‌شنوند، نه گفتار گناه آلود- تنها چيزى كه مى‌شنوند سلام است سلام»! (واقعه 25 و 26).

سلام و درود آنها به يكديگر، سلام و درود فرشتگان بر آنها، و از همه بالاتر سلام خداوند بر آنان، و آنچه محتواى اين سلام‌هاست صلح و صفا و دوستى و محبت است. آرى در مجلس بهشتيان، محبت و صلح و صفا موج مى‌زند، و هر جا چنين است نمونه‌اى از بهشت است!

در جايى ديگر مى‌فرمايد: لا يَسْمَعُونَ فيها لَغْواً وَ لا كِذّاباً: «در آنجا نه سخن لغو و بيهوده‌اى مى‌شنوند و نه دروغى» (نبأ 35).

«لغو» در لغت به معناى سخن بى‌ارزش است، يا به تعبير ديگر سخنى است كه از انديشه و فكر سرچشمه نمى‌گيرد، و گويا در اصل از «لَغا» كه سر و صداى گنجشكان است گرفته شده.

بسيارى از مفسّران درباره مرجع ضمير «فيها» در اين آيه دو احتمال داده‌اند: يكى اينكه به بهشت باز گردد، و ديگر اينكه به كأس (جام) كه در آيه قبل از آن آمده، در صورت اوّل مفهومش روشن است و در صورت دوّم مفهومش اين است كه شراب‌هاى بهشتى مستى نمى‌آورد و سخنان لغو و بيهوده در آن نيست.

ولى تفسير اوّل با معناى «فى» و آيات مشابه آن سازگارتر است، همين معنا در عبارت كوتاه و روشن ديگرى نيز آمده، آنجا كه مى‌فرمايد: فى جَنَّةٍ عالِيَةٍ- لا تَسْمَعُ فيها لاغِيَةً: «چهره‌هاى شاداب (مؤمنان) در بهشتى است عالى كه در آن هيچ سخن بيهوده‌اى نمى‌شنوى» (غاشيه 10 و 11).⁽¹⁾

علاوه بر اينها بهشتيان سرگرمى‌هاى شادى آفرين و جلسات انس و سرور و سخنان شيرين و

مزاحم‌هاى جالب دارند، چنانكه قرآن مى‌گويد: انَّ اصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فى شُغُلٍ فَاكِهُونَ «بهشتيان در آن روز سرگرمى‌هاى مشغول كننده دارند، و خوشحال و خندان و مسرورند».

«شغل» (بر وزن شتر) به معناى هرگونه حادثه و حالتى است كه انسان را به خود مشغول مى‌دارد، ولى در اينجا به معناى حالات سرگرم كننده مسرت بخش است، قرينه «فاكهون» كه جمع «فاكه» به معناى انسان مسرور و خوشحال است، از ماده «فُكاهه» به معناى مزاح است و «فاكه» به گفته لسان العرب به انسان مزّاج و خوش مشرب و شيرين سخن گفته مى‌شود.

بديهى است ما نمى‌دانيم در آنجا چه سرگرمى‌هايى براى بهشتيان وجود دارد، زيرا ما همه چيز را در اين جهان با معيارهاى محدود و كوچك و كمرنگ خودمان مى‌نگريم، مسلماً نعمت‌هايى آنها را در آنجا به خود مشغول مى‌دارد كه حتى تصوّرش براى ما در اين جهان غير ممكن است.

به هر حال اين مشغوليت‌ها سبب مى‌شود كه ناراحتى‌هاى اين جهان، و هول آغاز محشر، يا از دست دادن بعضى از عزيزان را به فراموشى بسپارند، و اينكه بعضى از مفسّران اشتغالات بهشتيان را به هفت بخش يا ده بخش تقسيم كرده‌اند مسلماً به معيار تصورات آنها از سرگرمى‌هاى اين جهان است، وگرنه اوضاع در آن عالم طور ديگرى است.⁽¹⁾

6- نشاط فوق‌العاده درون

گاه مى‌شود انسان را به بهترين باغ‌ها دعوت مى‌كنند، و انواع وسايل پذيرائى براى او فراهم مى‌سازند، اما روحش چنان افسرده و گرفته است كه از هيچيك از آنها لذت نمى‌برد، انسان هنگامى مى‌تواند از مواهب الهى لذت برد كه روح او داراى نشاط باشد.

از آيات مختلف قرآن استفاده مى‌شود بهشتيان آنچنان غرق نشاطند كه آثار آن به خوبى در چهره‌هاى آنان موج مى‌زند، تعبيراتى كه قرآن در اين زمينه به كار برده بسيار جالب و پر جاذبه است: در يكجا مى‌فرمايد: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ انْتُمْ وَ ازْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (به آنها گفته مى‌شود) «وارد بهشت شويد شما و همسرانتان، در حالى كه آثار نشاط و شادى در چهره شما كاملًا هويداست» (زخرف 70).

«تُحْبَرُونَ» از ماده «حِبر» (بر وزن فكر) به گفته «مقاييس اللغه» در اصل به معناى آثار زيباست، و لذا به

اشياء تزيين شده «مُحَبَّر» (بر وزن مشجّر) گفته مى‌شود، و به مركب «حِبر» مى‌گويند چون اثر جالبى از خود به يادگار مى‌گذارد، و به علماء «احبار» مى‌گويند چون آثار با ارزشى دارند، اين واژه به معناى سرور و نشاطى كه اثرش در چهره ظاهر باشد نيز اطلاق مى‌شود، و در اينجا همين معنا مراد است.⁽¹⁾

اين مطلب با تعبير ديگرى در آيه 24 مطففين آمده است: تَعْرِفُ فى وُجُوهِهِمْ نَظْرَةَ النَّعيمِ «در چهره‌هاى آنها طراوت و نشاط نعمت را مشاهده مى‌كنى»!

«نَظْرَة» در اصل به معنى زيبايى است، و منظور از «نظرة النعيم» طراوت و شادابى خاصى است كه بر اثر وفور نعمت و زندگى مرفه به انسان دست مى‌دهد و حكايت از نشاط درونى مى‌كند، و چنان است كه «رنگ رخساره خبر مى‌دهد از سرّ درون».⁽²⁾

بعضى از مفسّران اين واژه را به معناى شادمان و خندان بودن تفسير كرده‌اند، همان‌گونه كه در آيه 39 عبس نيز آمده: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ: «صورت‌هايى در آن روز گشاهده و نورانى و خندان و مسرور است».⁽³⁾

ولى آيات قبل از آن را به معناى نورانيت و زيبايى و درخشندگى كه با هيچ بيانى قابل توصيف نباشد تفسير كرده‌اند⁽⁴⁾و بالاخره بعضى هم آن را به معناى بشاشتى كه از احساس رضاى محبوب يعنى خداوند در چهره آنان نمايان مى‌گردد مى‌دانند.⁽⁵⁾

در تعبير ديگرى در آيه 8 غاشيه مى‌خوانيم: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناعِمَةٌ لِسَعْيِها راضِيَةٌ: «چهره‌هايى در آن روز شاداب و با طراوت است (زيرا) از سعى و تلاش خود خشنود است».

«ناعِمَةٌ» از ماده «نعمت» گرفته شده، و در اينجا به معناى غرق نعمت بودن است آن چنان كه آثارش از خوشحالى و سرور و شادابى و طراوت در چهره ظاهر شود، بعضى نيز گفته‌اند از «نعومت» به معناى نرمى و لطافت گرفته شده كه آن نيز نتيجه نعمت‌هاى گوناگون است.⁽⁶⁾

بديهى است اين طراوت و شادابى و صورت‌هاى نورانى به گفته بعضى از مفسّران همچون ماه شب چهارده مى‌درخشد تنها معلول نعمت‌هاى مادى نيست، چرا كه نعمت‌هاى مادى به تنهايى نمى‌تواند

چنين آثارى را به بار آورد، حتماً اين اثر نتيجه نشاط معنوى فوق‌العاده روحانى آنهاست كه در جسم آنان پرتوافكن مى‌گردد، ذيل آيه نيز شاهد و گواه اين معناست.

7- احساس خشنودى خدا!

هيچ چيزى براى انسان لذّت بخش‌تر از اين نيست كه احساس كند محبوب عزيز و دلبند و والا مقامش از او راضى است، اين احساس رضايت آنچنان نشاطى به انسان مى‌بخشد كه با هيچ چيز برابر نيست.

آرى لذّت درك رضاى محبوب، از بزرگترين لذّات معنوى است، لذّتى است آميخته با احساس شخصيت و ارزش وجودى، چرا كه اگر ارزش و شخصيتى نداشت از سوى محبوب بزرگش پذيرفته نمى‌شد.

قرآن مجيد كراراً به اين نكته لطيف اشاره كرده و بر آن تكيه نموده است: در آيه 15 سوره آل‌عمران بعد از ذكر باغ‌هاى سرسبز بهشتى و همسران پاك و پاكيزه، مى‌افزايد: وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ «براى پرهيزكاران خشنودى خداوند است».

اين نعمتى است برتر از همه آنها كه در يك جمله كوتاه و سربسته بيان شده است.

در آيه 72 توبه از اين مسأله كمى پرده بالاتر مى‌زند و بعد از بيان شمّه‌اى از نعمت‌هاى مادى بهشت از جمله باغ‌هاى پرطراوتى كه نهرها از زير درختانش جارى است و همچنين مسكن‌هاى پاكيزه بهشتى، مى‌افزايد: وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ اكْبَرُ: «و رضا و خشنودى خدا از همه اينها برتر است»! سپس آيه را با اين جمله پايان مى‌دهد: ذلِكَ هُوَ الْفَوزُ الْعَظيمُ «پيروزى بزرگ همين است»!.

تعبير به «اكبر» و همچنين ذلِكَ الْفَوزُ الْعَظيمُ به خوبى نشان مى‌دهد كه هيچ موهبتى از مواهب الهى به اين پايه نمى‌رسد، به گونه‌اى كه جمله اخير كه مفهوم حصر را در بردارد مى‌گويد: «پيروزى بزرگ همين است و بس»!

بارها گفته‌ايم ما هيچيك از مواهب مادى جهان ديگر را نمى‌توانيم در يك قفس دنيا و محيط محدود در فكر خود ترسيم كنيم، تا چه رسد به آن نعمت بزرگ روحانى و معنوى يعنى «رضوان اللَّه».

البتّه تفاوت نعمت‌هاى مادى و معنوى و لذّت‌هاى ناشى از اين دو را به طور اجمال مى‌توان دريافت، مثلًا مى‌دانيم لذّتى كه از ديدار يك محبوب صميمى و مهربان بعد از سال‌ها دورى و فراق به ما دست مى‌دهد، يا احساس لذّتى كه از درك يك مسأله پيچيده علمى كه سال‌ها به دنبال كشف آن بوده‌ايم براى ما حاصل مى‌شود، و از آن مهمتر جذبه روحانى نشاط انگيزى كه در حال يك عبادت خالص و مناجاتى توأم با حضور قلب و عشق داغ به ما دست مى‌دهد هرگز با لذّت طعام و شراب و خورد و خوراك و ساير لذّات مادى قابل مقايسه نيست.

در حديثى از «ابو سعيد خدرى» از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: «خداوند بهشتيان را مخاطب ساخته مى‌گويد: آيا با اين نعمت‌هايى كه به شما دادم راضى شديد؟ عرضه مى‌دارند چرا خشنود نباشيم در حالى كه عطايأيى به ما بخشيدى كه به احدى از خلقت نداده‌اى؟! مى‌فرمايد: آيا چيزى كه از همه اينها برتر است به شما بدهم؟ عرضه مى‌دارند: پروردگارا چه از اين بهتر؟، مى‌فرمايد: رضوان و خشنودى خودم را به شما بخشيدم، و هرگز بعد از اين بر شما خشم نخواهم داشت».⁽¹⁾

همين معنا از امام على بن الحسين عليه السلام با تعبيرات ديگرى نقل شده است و در آخر آن مى‌خوانيم:

فَيَقُولُ تَبارَكَ وَ تَعالَى: رِضاىَ عَنْكُمْ وَ مَحَبَّتى لَكُمْ خَيْرٌ وَ اعْظَمُ مِمّا انْتُمْ فيهِ!: «خشنودى من از شما و محبتم نسبت به شما بهتر و برتر است از آن نعمت‌هايى كه در آن هستيد، آنها نيز همگى اين حقيقت را تصديق مى‌كنند».⁽²⁾

«رضوان» معناى مصدرى دارد به معناى راضى شدن و خشنود گشتن است، و چون به صورت نكره آمده در اينجا دلالت بر عظمت مى‌كند، يعنى خشنودى عظيم پروردگار از همه چيز بالاتر است.

گاه نيز گفته شده كه نكره بودن در اينجا به معناى قلّت و كمى است، يعنى مختصرى از رضاى خدا از تمام مواهب مادى بهشت بالاتر است.

به هر حال هيچ‌كس نمى‌تواند آن جذبه روحانى و لذت مدام معنوى را كه به انسان به خاطر احساس رضاى خداوند دست مى‌دهد توصيف كند، آرى حتى گوشه‌اى از اين لذت روحانى از تمام نعمت‌هاى بهشتى و مواهب بسيار عظيم و جالب آن برتر و بالاتر است.

جالب اينكه در آيه 119 مائده بعد از ذكر نعمت‌هاى مادى بهشت به مسأله رضا و خشنودى به

صورت طرفينى خلق و خالق اشاره كرده مى‌فرمايد: رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوزُ الْعَظيمُ «هم خداوند از آنها خشنود است و هم آنها از خدا خشنود خواهند بود، و اين است پيروزى بزرگ» و چه خوش باشد كه اين رضايت از هر دو سر باشد، آن قدر بر بندگان ببخشد كه غرق رضا شوند، و آنقدر نيز به آنها محبت كند كه رضايت كامل خود را به آنان اعلام دارد، كوتاه سخن اينكه پيروزى فراتر از اين نيست كه انسان احساس كند مولا و محبوب و معبودش از او راضى است، و نشانه اين رضا و خشنودى آن است كه هرچه از مواهب در تصور مى‌گنجد يا نمى‌گنجد به او عنايت فرموده است.

تعبير به راضِيَةً مَرْضيَّةً در آيه 28 سوره فجر كه توصيف است براى روح مطمئنه بندگان خالص خدا كه به جوار قرب محبوب راه مى‌يابند نيز اشاره به همين معناست، مى‌گويد: صاحب روح مطمئنه به سوى خدا باز مى‌گردد در حالى كه هم او از خشنود است، و هم خدا از او خشنود، و اينجاست كه فرمان فَادْخُلى فى عِبادى (در سلك بندگانم دراى) به صورت تاج كرامتى بر فرق او نهاده مى‌شود، چه افتخار بزرگى كه انسان مخاطب به خطاب عبادى (بنده خاص من) شود؟!

آرى اين است پاداش كسانى كه از مرحله نفس «امّاره» و «لوّامه» فراتر رفته و به عالم «نفسه مطمئنه» گام نهاده‌اند، هوس‌هاى سركش را رام كرده و شيطان را مهار زده، و بر مركب تقوى و پرهيزكارى سوار شده‌اند.

آيات مربوط به رضا و خشنودى خداوند در قيامت به عنوان يك موهبت عظيم معنوى منحصر به آنچه در بالا آمد نيست، همين معنا در آيات مشابه ديگرى نيز ديده مى‌شود كه حكايت از اهميت فوق‌العاده اين موضوع مى‌كند.⁽¹⁾

8- نظر خدا به آنها و نظر آنها به خدا!

يكى از با ارزش‌ترين لذائذ معنوى آن است كه محبوب جامع كل كمالات نظر لطف به انسان بيفكند، و با او سخن بگويد، و از آن فراتر اينكه انسان بتواند به مقام شهود ذات پاك او برسد، يعنى با چشم دل او را ببيند، و غرق درياى جمال او گردد.

قرآن روى اين موهبت معنوى نيز كراراً تكيه كرده است، در يكجا ضمن بر شمردن عذاب‌هاى دردناك كتمان كنندگان آيات الهى مى‌فرمايد: وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيْهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ اليمٌ

«خداوند در قيامت با آنها سخن نمى‌گويد، و آنها را پاكيزه نمى‌كند، و براى آنها عذاب دردناكى است» (بقره 174).

و در جاى ديگر از اين فراتر رفته، و درباره همين گونه افراد و امثال آنها كه عهد و پيمان الهى را به بهاى كمى مى‌فروشند، مى‌فرمايد: وَ لا يُكَلِّمُهُمُ وَ لا يَنْظُرُ الَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيْهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ اليمٌ

«خداوند در قيامت با آنان سخن نمى‌گويد، و به آنها مى‌نگرد، و پاكشان نمى‌سازد، و براى آنها عذاب دردناكى است» (آل‌عمران 77).

آرى آنها از لذت سخن گفتن با خدا و نگاه رحمت و لطف او محرومند، و به همين دليل پاك و پاكيزه نمى‌شوند، و از آنجا كه بهشت جاى پاكان است آنها در عذاب اليم جهنمند.

از اين دو آيه به خوبى استفاده مى‌شود كه اين مواهب فقط نصيب مؤمنان و بهشتيان خواهد شد، خدا با آنان از طريق لطف سخن مى‌گويد، يعنى همان مقامى را كه پيامبران الهى در اين جهان داشتند و از آن لذت مى‌بردند مؤمنان در آن جهان دارند، و چه لذتى از اين بالاتر؟ و علاوه بر سخن گفتن نظر لطف خاص خود را به آنها مى‌افكند، و چه موهبتى از اين عظيم‌تر؟ كه او با نگاهى آكنده از لطف به عاشق بى‌قرار و محبّ صادق خود نظر بيفكند.

بديهى است نه آن تكلم با زبان است، ونه اين نگاه با چشم كه خدا برتر از جسم و جسمانيات است.

گاه مى‌شود كه انسان نسبت به فرزند خود خشمگين است، و در اين هنگام نه با او سخن مى‌گويد، و نه به او نگاه مى‌كند، و اگر فرزند با معرفتى باشد اين بى‌اعتنايى پدر بزرگترين شكنجه روحى براى او است، اما به هنگام خشنودى از او روبه‌روى او مى‌نشيند، و به تمام قامت او مى‌نگرد و با لطف و محبت با او سخن مى‌گويد، و اين بزرگترين افتخار اوست.

البته اين در عالم ماده و جسم و صورت است همين مسأله در مقياسى بسيار بالاتر در عالم معنا، ميان مولاى حقيقى و بندگان حاكم است.

و بالاخره در سوره قيامت سخن از لذت نگاه به جمال بى مثال آن محبوب حقيقى به ميان آورده، مى‌فرمايد: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ الى رَبِّها ناظِرَةٌ: «چهره‌هايى در آن روز شاداب و مسرور است، و به

پروردگارش مى‌نگرد» (قيامت 22 و 23).

جالب اينكه مقدم شدن الى رَبِّها كه دليل بر حصر است نشان مى‌دهد كه آنها در آن روز تنها به ذات پاك او مى‌نگرند، و نه به غير او، كه اگر به غير او نيز نگاه كنند نگاهى است گذرا، و تازه در غير او نيز او را مى‌بينند، چرا كه هرچه در عالم است جلوه‌هاى ذات پاك اوست، و آثار لطف و رحمت او، و مشاهده اثر در حقيقت مشاهده مؤثر است.

اين احتمال نيز در تفسير آيه داده شده است كه جمله الى رَبِّها ناظِرَةٌ اشاره به انتظارى است كه مردم نسبت به لطف و رحمت خدا دارند چنانكه گاه مى‌گوييم فلانكس تنها به سوى تو نگاه مى‌كند، يعنى انتظار كرم از تو دارد، يا مى‌گوييم چشم اميدمان فقط به توست.

هيچ مانعى ندارد كه آيه مفهوم گسترده‌اى داشته باشد كه هر دو معنى را در بر بگيرد.

غالب مفسّران اهل سنت به اين آيه كه رسيده‌اند به استناد پاره‌اى از روايات ضعيف در زمينه مشاهده حسى خداوند در قيامت، روى اين مسأله تكيه كرده و گفته‌اند يكى از مواهب بهشتيان اين است كه در قيامت خدا را با همين چشم معمولى مى‌بينند، حتى بعضى گفته‌اند خدا به صورت نورى در آسمان ظاهر مى‌شود! و آنها بالاى سر خود نگاه مى‌كنند و نور خيره كننده خدا را با همين چشم تماشا مى‌كنند و لذت مى‌برند!

ما در جلد چهارم همين تفسير بحث مشروحى درباره باطل بودن اين گونه پندارهاى شرك‌آلود كه خدا را تا سر حد يك جسم كه داراى مكان و جهت است تنزل مى‌دهد و ضعيف بودن اين‌گونه احاديث مشروحاً بحث كرده‌ايم و نيازى به تكرار نمى‌بينيم ما اين اشتباه بزرگ را نتيجه دور ماندن از تعليمات اهل‌بيت عليهم السلام و فراموش كردن حديث متواتر ثقلين مى‌دانيم.⁽¹⁾

آنچه مسلم است اين است كه هم آثار عظمت خداوند در آن روز بسيار آشكارتر از دنياست، و هم حجاب‌هاى ظلمانى اين جهان از قلوب مؤمنان كنار مى‌رود، به گونه‌اى كه در يك مشاهده قلبى و روحانى ذات پاكش را مى‌بينند، و گاه كه فيض شهود عميق‌ترى به آنها دست مى‌دهد چنان غرق جمال و ديدار او مى‌شوند كه همه نعمت‌هاى عظيم بهشت را به فراموشى مى‌سپارند.

اين بحث را با اشاره به آيه ديگرى كه مطلب بالا را با تعبير تازه‌اى بيان مى‌كند پايان مى‌دهيم

مى‌فرمايد: كَلّا انَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ «چنين نيست كه كافران مى‌پندارند، بلكه آنها در آن روز از پروردگارشان محجوبند» (مطففين 15).

چه مجازات دردناكى از اين بالاتر كه آنها حضور در بارگاه قرب پروردگار و لقاى روحانى او را از دست مى‌دهند.

مفهوم اين سخن آن است كه مؤمنان در آن روز در حجاب نيستند، آنها از مشاهده جمال حق بهره‌مندند، و از فيض لقاى آن محبوب بى‌نظير برخوردارند، و اگر آن حجاب عذاب اليمى بود براى كافران، اين ديدار برترين لذّت است براى مؤمنان.

9- آنچه بخواهند به آنها مى‌دهند

گاه مى‌شود ميزبان انواع نعمت‌ها را براى پذيرائى ميهمان عزيزش فراهم مى‌كند، ولى اين نعمت‌ها معمولًا از جهتى معين و محدود است، اما هنگامى كه به او وعده دهد كه هرچه بخواهى- بدون استثناء- براى تو فراهم مى‌كنم، اينجاست كه روح ميهمان غرق آرامش مى‌شود، چون مى‌داند هيچ‌گونه محدوديتى در كار نيست.

اين سخن همان طور كه درباره مواهب مادى بهشت صادق است، در مورد مواهب معنوى آن نيز كاملًا صدق مى‌كند، و اتفاقاً بعضى از تعبيرات آيات تناسب بيشترى با مواهب معنوى دارد.

مثلًا در آيه 22 شورى بعد از ذكر باغ‌هاى بهشتى مى‌افزايد: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبيرُ: «براى آنها هرچه بخواهند نزد پروردگارشان فراهم است و اين فضل بزرگى است».

تعبير عند ربهم و تعبير ذلِكَ هُو الْفَضْلُ الْكَبيرُ همه تناسب با مواهب معنوى و روحانى بهشت دارد كه بعد از ذكر نعمت‌هاى مادى به آن اشاره شده است.

و در آيه 34 زمر همين معنا بدون اشاره به نعمت‌هاى مادى آمده، مى‌فرمايد: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنينَ «هرچه بخواهند براى آنها نزد پروردگارشان موجود است، و اين است پاداش نيكوكاران».

به اين ترتيب هيچگونه محدوديتى در نعمت‌هاى بهشتى مخصوصاً در جنبه‌هاى روحانى و معنوى وجود ندارد، و اين تعبيرات علاوه بر اينكه نشان مى‌دهد نعمت‌هاى بهشتى محدود به جنبه‌هاى مادى

نيست، بيانگر اين حقيقت است كه در هيچيك از اين دو بخش نيز محدوديتى نيست.

به تعبير ديگر: در آنجا خداوند آنچنان قدرتى به انسان مى‌بخشد كه اراده او سبب پيدايش هرگونه موهبتى است، به خلاف دنيا كه اراده انسان هميشه تابع وجود اسباب و فراهم بودن زمينه‌هاست، انسان هنگامى اراده گردش باغ و صحرا مى‌كند كه مناسب باشد و درختان سرسبز و خرم، هرگز اراده انسان بهار آفرين و طراوت بخش باغ و بستان نيست ولى در قيامت به محض اينكه چيزى را مى‌خواهد و طلب مى‌كند به فرمان پروردگار ايجاد مى‌شود و اين امتياز عجيبى است.⁽¹⁾

بعضى از مفسّران كه تعصّب خاصى روى مسأله رؤيت خداوند دارند باز در اينجا به سراغ اين مسأله رفته‌اند كه اين آيه مسأله رؤيت را نيز شامل مى‌شود چه كسى است كه نخواهد خدا را ببيند؟!.⁽²⁾

ولى اشتباه بزرگ آنها اينجاست كه نمى‌خواهند اين واقعيت را بپذيرند كه مشاهده حسى درباره خداوند غير ممكن است، چرا كه جسم بودن و مكان و جهت داشتن از صفات ويژه مخلوقات است و اين درباره ذات پاك خداوند محال است و بهشتيان هرگز تقاضاى محال نمى‌كنند، اما مشاهده قلبى و باطنى هم در اين جهان ميسر است و هم در جهان ديگر.

جالب اينكه در تعبير ديگرى در اين زمينه در آيه 35 ق مى‌خوانيم: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فيها وَ لَدَيْنا مَزيدٌ:

«هرچه بخواهند، در بهشت براى آنها هست و نزد ما اضافات ديگرى است»!

اين تعبير نشان مى‌دهد كه با تمام وسعتى كه جمله لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فيها دارد، و تمام آنچه را اراده كنند شامل مى‌شود، خداوند افزون بر آن نعمت‌ها و مواهبى كه هرگز به فكر هيچ انسانى نرسيده و نمى‌رسد، و به هيچ خاطرى خطور نكرده و نمى‌كند، براى آنها فراهم ساخته است، و الطاف بى‌دريغش را به گونه‌اى كه با هيچ بيانى قابل توصيف نيست شامل حال آنها مى‌كند!

از بعضى از روايات استفاده مى‌شود كه جمله وَلَدَيْنا مَزيدٌ اشاره به روزهاى جمعه بهشتيان است كه در آن روزها كرامات تازه، و عنايات ويژه‌اى، از سوى پروردگار نسبت به آنها مى‌شود، كه هفتاد بار از آنچه دارند برتر و بالاتر است ⁽³⁾آيات ديگرى در قرآن نيز وجود دارد كه كم و بيش با آيات فوق هماهنگ است.⁽⁴⁾

10- نعمت‌هائى كه در تصوّر نمى‌گنجد!

در قرآن مجيد پاره‌اى از تعبيرات ديده مى‌شود كه از تمام آنچه تاكنون گفته شد فراتر مى‌رود، زيرا پا را در مرحله‌اى مى‌گذارد كه از افق افكار همه انسان‌ها و از دايره انديشه و تصور و خيال و هم بيرون است، و از آنچه خوانده‌ايم و نوشته‌ايم بالاتر است!

تكيه آيات قرآن بر چنين امرى عظمت نعمت‌هاى الهى را «به زبانى كه شرح آن نتوان» بيان مى‌كند، و اين از آيات اعجاب‌انگيز قرآن است.

مى‌فرمايد: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما اخْفِىَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ اعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُوْنَ «هيچكس نمى‌داند چه پاداش‌هايى كه مايه روشنى چشم‌هاست براى آنها نهفته شده؟ اين جزاى اعمالى است كه انجام مى‌دادند» (الم سجده 17).

در حديث مشهورى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: انَّ اللَّهَ يَقُولُ اعْدَدْتُ لِعِبادى الصّالِحينَ مالا عَيْنٌ رَأَتْ، وَ لا اذُنٌ سَمِعَتْ وَلا خَطَرَ عَلى قَلْبِ بَشَرٍ: «خدا مى‌فرمايد براى بندگان صالحم پاداش‌هايى فراهم كرده‌ام كه هيچ چشمى نديده، و هيچ گوشى نشنيده، و بر فكر كسى نگذشته است».⁽¹⁾

جالب اينكه اين بشارت عظيم در قرآن مجيد به دنبال توصيف مؤمنان به قيام از بستر در شب‌ها براى مناجات با پروردگار (نماز شب) و نيز توصيف آنها به انفاق از تمام چيزهايى كه در اختيار دارند آمده است، و اين نشان مى‌دهد كه در اين طاعات و عبادات و اعمال نيك «نماز شب» و «انفاق» از برترين آنها است، و جالب‌تر اينكه نماز شب عبادتى است مخفيانه و انفاق‌هاى مخلصانه نيز غالباً مخفيانه است و خداوند پاداش آن را نيز اينچنين مخفى نگه داشت!

اين نكته نيز قابل توجه است كه تعبير قرّةَ اعْيُنٍ در اصل به معناى سردى و خنك شدن چشم‌ها است ⁽²⁾چرا كه در ميان عرب معروف بوده «اشك شوق» كه به هنگام شادى فوق‌العاده از چشم سرازير

مى‌شود سرد و خنك است! در حالى كه «اشك غم و اندوه» همواره داغ و سوزان است، و لذا عرب هنگامى كه مى‌خواست بگويد: فلان موضوع يا فلان حادثه شديداً مايه سرور و خوشحالى است، تعبير به «قرّة العين يا قرّة اعين» مى‌كرد و از آنجا كه اين تعبير در فارسى وجود ندارد معادل و شبيه آن را به كار مى‌بريم، و مى‌گوييم: «مايه روشنى چشم» است.

به هر حال بعضى از كلمات و آيات است كه هرچه فكر انسان با آن اوج مى‌گيرد و پرواز مى‌كند به گرد آن نمى‌رسد و هرچه آن را كاوش مى‌كند به مفاهيم بيشترى دست مى‌يابد، تا آنجا كه فكر باز مى‌ايستد و اعتراف مى‌كند كه به اعماق مفهوم آن نرسيده است، و آيه مورد بحث كه اشاره سربسته و بسيار پرمعنايى به مواهب عظيم و معنوى و روحانى بهشتيان است به راستى اين گونه است، چرا كه مفهوم آيه اين است هيچكس حتى پيامبران مرسل، و فرشتگان مقرب الهى، نيز نمى‌توانند به اين حقيقت پى برند كه خداوند براى بندگان خاصش نهفته است؟!

مسلماً آنها درجاتى از قرب ذات پاك او، و مراحلى از وصال ديدار او، و مراتبى از عنايات و الطاف او مى‌رسند كه تا كس بدان نرسد نمى‌توان آن را درك كند!

و چه زيبا گفته است آن شاعر:

روزى كه روم همره جانان به چمن‌نه لاله وكل بينم و نه سرو وسمن

رازى كه ميان من و او گفته شودمن دانم، واو داند، واو داند و من!

11- ابديت نعمت‌هاى بهشتى

چيزى كه به نعمت‌هاى بهشتى ارزش معنوى فوق‌العاده‌اى مى‌بخشد و آن را به كلى از نعمت‌هاى دنيا خارج مى‌سازد اين است كه هرگز گرد و غبار نيستى و فنا بر آن نمى‌نشيند.

هرگز نگرانى زوال نعمت در آنجا نيست.

هرگز بيم و ترس از قطع آن نمى‌رود، و انسان از اين نظر كاملًا آسوده خاطر است، و اين احساس امنيت در برابر احتمال زوال و فنا لطف و شيرينى خاصى به اين نعمت‌ها مى‌بخشد.

اين حقيقت را كسانى در مى‌يابند كه وقتى مشمول نعمت مهمى مى‌شوند، ناگهان به فكر زوال آن افتاده و شهد نعمت در كامشان شرنگ مى‌شود.

آيات متعددى در قرآن مجيد در اين زمينه ديده مى‌شود كه همواره اين حقيقت را يادآور مى‌شود، و به انسان‌ها بشارت مى‌دهد كه بدانيد و آگاه باشيد كه اين الطاف بيكران الهى جاودانى و هميشگى است، شاد بمانيد و شاد زندگى كنيد، و از آن بهره‌گيرى نماييد.

در آيه 35 سوره رعد مى‌خوانيم اكُلُها دائمٌ وَ ظِلُّها: «ميوه‌هاى آن هميشگى و سايه‌هايش جاودانى است».

ولى از آنجا كه اين بحث با مسأله خلود رابطه نزديكى دارد ما آن را جداگانه در فصل ديگرى مورد بررسى قرار خواهيم داد.

4- درهاى بهشت

اشاره

اشاره:

معمولًا راه ورود به هر خانه و ساختمان و باغ محصورى، درهاى آنهاست، بنابراين درهاى بهشت راه ورودى آن را مشخّص مى‌كند.

گاه درها داراى قفل‌هايى است كه بايد با كليدهاى ويژه خودش باز گردد، كه عرب آن را «مفتاح» و جمع آن «مفاتيح» (يا مقليد و مقاليد) مى‌گويد.

ولى درها و كليدهاى در مورد بهشت مفهوم ديگرى به خود مى‌گيرد و اشاره به امور و اعمال و كارهاى مفيد و مخلصانه‌اى است كه سبب ورود در بهشت مى‌شود، البتّه در آيات قرآن، اشاره سربسته‌اى به درهاى بهشت شده، ولى برداشت‌هاى گسترده‌اى كه در اخبار اسلامى در اين زمينه آمده، فرهنگ اسلامى را درباره ارزش‌هايى كه مى‌تواند سبب راه يافتن به اين كانون بزرگ رحمت يعنى بهشت گردد به خوبى مجسّم مى‌سازد، با اين اشاره به قرآن باز مى‌گرديم، و به آيات مختلفى كه در اين زمينه رسيده است گوش جان فرا مى‌دهيم:

1- حَتّى اذا جاؤُها وَ فِتِحَتْ ابْوابُها وَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ

(زمر 73)

2- جَنّاتُ عَدْنٍ مُفَتَحَةً لَهُمُ الْابْوابُ

(ص- 50)

3- وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ- سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ

(رعد- 23 و 24)

ترجمه:

1- هنگامى كه به آن مى‌رسند درهاى بهشت گشوده مى‌شود. و نگهبانان به آنها مى‌گويند: سلام بر شما!

2- باغ‌هاى جاويدان بهشتى كه درهايش به روى آنان گشوده است.

3- و فرشتگان از هر درى بر آنان وارد مى‌گردند- (و به آنها مى‌گويند) سلام بر شما بخاطر صبر و استقامتتان.

تفسير و جمع‌بندى

بهشت درانتظار است!

در نخستين آيه هنگامى كه اشاره به حركت بهشتيان به صورت دسته‌جمعى و گروه گروه به سوى بهشت مى‌كند، مى‌فرمايد: «تا هنگامى كه به آن برسند و درهاى بهشت گشوده شود، و نگهبانان آن به آنها گويند: سلام بر شما» حَتّى اذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ ابْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ

از اين تعبير استفاده مى‌شود كه به هنگام رسيدن بهشتيان به نزديكى بهشت، درها گشوده مى‌شوند، و گويى بهشت در انتظار آنهاست و آغوش باز مى‌كند و آنها را به درون خود دعوت مى‌نمايد، حتّى زحمت گشودن درها براى آنها وجود ندارد.

در آيه بعد همين معنا به تعبير ديگرى منعكس است مى‌فرمايد: (آنها به سوى باغ‌هاى بهشت باز مى‌گردند) «باغ‌هاى جاويدانى كه درهايش به روى آنها كاملًا گشوده است» جَنّاتٌ عَدْنٍ مُفَتَّحةً لَهُمُ الْابْوابُ

تعبير به «مفتّحه» با توجه به اينكه از باب تفعيل است و در اين گونه موارد مفهوم كثرت و تأكيد را دارد ممكن است به اين معنا باشد كه نه يك در، بلكه همه درها، نه به صورت نيم گشوده، بلكه كاملًا گشوده، در برابر آنها قرار دارد.

آيا اين درها به خودى خود گشوده مى‌شود گويى داراى روح و حيات است و با نزديك شدن بهشتيان به عنوان اداى احترام خود به خود گشوده مى‌شود؟

يا اينكه تنها با قصد و اراده و فرمان و بدون نياز به هيچ واسطه ديگر باز مى‌گردد، يا فرشتگان و خازنان بهشت به علامت احترام قبلًا آن را گشوده و بر كنار در ايستاده، و انتظار مقدم آنها را مى‌كشند، همان‌گونه كه ما نسبت به ميهمانانى كه بسيار عزيز و محترمند چنين مى‌كنيم.

احتمال اوّل مناسب‌تر به نظر مى‌رسد، و ذكر صيغه مجهول مى‌تواند اشاره‌اى به آن باشد، و در عين

حال انتظار فرشتگان و خازنان بهشت بر كنار درها نيز متناسب با آيه اوّل است.

بالاخره در سوّمين و آخرين آيه، سخن از ورود فرشتگان از درهاى مختلف بهشت است، و اين بعد از استقرار بهشتيان در بهشت مى‌باشد، مى‌فرمايد: «فرشتگان از هر درى بر آنها وارد مى‌شوند، و به آنها مى‌گويند: درود بر شما! به خاطر صبر و استقامتتان» وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ

آيا معناى اين سخن آن نيست كه تمام اعمال صالح كه در حقيقت درهاى بهشتند در صبر و استقامت خلاصه مى‌شوند؟ (دقت كنيد).

توضيحات

1- درهاى بهشت در احاديث اسلامى

در هيچ آيه‌اى از قرآن مجيد نيامده است كه بهشت هشت در دارد، تنها درباره دوزخ مى‌خوانيم: لَها سَبْعَةُ ابْوابٍ «براى آن هفت در است» (حجر- 44).

ولى كراراً در احاديث اسلامى به اين نكته اشاره شده كه بهشت داراى هشت در است، اشاره به اينكه طرق وصول به سعادت كه بهشت مظهر آن است از طرق سقوط در دامان بدبختى كه جهنّم كانون آن است، بيشتر مى‌باشد، و رحمت واسعه الهى بر غضبش پيشى گرفته سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ

از جمله در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم: انَّ لِلْجَنَّةِ ثَمانِيَةَ ابْوابٍ: «بهشت داراى هشت در است» سپس به شرح اين درها پرداخته، مى‌فرمايد: از بعضى از اين درها صديقان وارد مى‌شوند، و از بعضى شهداء و صالحان، و از بعضى شيعيان و محبّان اهل بيت عصمت عليهم السلام و ...⁽¹⁾.

در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم: احْسِنُوا الظَّنَّ بِاللَّهِ وَ اعْلَمُوا انَّ لِلْجَنَّةِ ثمانِيَةَ ابْوَابِ عَرْضُ كُلِّ بابٍ مِنْها مَسيرَةُ ارْبَعينَ سَنَةٍ: «به خدا گمان نيك داشته باشيد و بدانيد بهشت هشت در دارد، پهناى هر

در به اندازه چهل سال راه است»!.⁽¹⁾

اين در حالى است كه از بعضى ديگر از احاديث استفاده مى‌شود كه عدد درهاى بهشت هفتاد و يك در است، اين مضمون در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام نقل شده.⁽²⁾

ممكن است همه اين اعداد اشاره به عددهاى تكثيرى باشد كه كثرت فوق‌العاده درها را نشان مى‌دهد، منتها در يكجا در مقايسه با درهاى جهنم هشت در شمرده شده، تا نشان داده شود كه اسباب وصول به سعادت از اسباب بدبختى بيشتر است، و در جاى ديگر اشاره به كثرت اقوامى شده كه هر كدام از طريقى به اين كانون رحمت الهى راه مى‌يابند.

از تعبيرات مختلف اين روايات به خوبى استفاده مى‌شود كه اين درها هماهنگ است با اعمالى كه نيكان و پاكان انجام مى‌دهند، مثلًا در حديثى از امام صادق عليه السلام از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: لِلْجَنَّةِ بابٌ يُقالُ بابُ الْمُجاهِدينَ، يَمْضُونَ الَيْهِ فَاذا هُوَ مَفْتُوحٌ وَ هُمْ مُتَقَلِّدُونَ بِسُيُوفِهِمْ ... وَ الْمَلائِكَةُ تُرَحِّبُ بِهِمْ «براى بهشت درى است كه به آن، در مجاهدان گفته مى‌شود، هنگامى كه به سوى آن مى‌روند آن در گشوده مى‌شود، در حالى كه آنها شمشيرهايشان را بر كمر دارند و فرشتگان به آنها خوشامد مى‌گويند»!.⁽³⁾

همين معنا به شكل ديگرى در نهج‌البلاغه آمده است: انَّ الْجِهادَ بابٌ مِنْ ابْوابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخاصَّةِ اوْلِيائهِ: «جهاد درى از درهاى بهشت است كه خدا آن را به روى بندگان خاصش گشوده».⁽⁴⁾

باز در حديث ديگرى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم آمده است: انَّ لِلْجَنَّةِ باباً يُدْعى الرَيّانُ لا يَدْخُلُهُ الَّا الصّائُمونَ: «بهشت درى دارد كه سيراب (يا سيراب كننده) ناميده مى‌شود، و از آن در فقط روزه‌داران وارد مى‌شوند».⁽⁵⁾

و نيز از همان حضرت آمده است: انَّ لِلْجَنَّةِ بابٌ يُقالُ لَهُ بابُ الْمَعْرُوفِ لا يَدْخُلُهُ الّا اهْلُ الْمَعْرُوفِ: «بهشت درى دارد به نام در نيكو كارى كه جز نيكوكاران از آن وارد نمى‌شوند.⁽⁶⁾

همچنين در احاديث ديگر اشاره به «بابُ الصَّبْرِ»، «بابُ الشُّكْرِ»، «بابُ الْبَلاءِ» نيز شده، حتى آمده

است كه درهاى بهشت در سايه شمشيرهاست! ا «انَّ ابْوابُ الْجَنَّةِ تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ»⁽¹⁾(اشاره به مسأله جهاد).

قابل توجه اينكه از بعضى از احاديث استفاده مى‌شود كه درهاى بهشت مردان بزرگ الهى هستند! چنانكه در كافى از امام كاظم عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: ان عَليّاً بابٌ مِنْ ابْوابِ الْجَنَّةِ: «على عليه السلام درى از درهاى بهشت است»⁽²⁾اشاره به اينكه هركس خلق و خو و ايمان و عمل خويش را از آن بزرگوار بگيرد، و در مسير او گام نهد وارد بهشت خواهد شد.

با توجه به آنچه گفته شد معنا و مفهوم درهاى بهشتى و چگونگى آنها به خوبى روشن مى‌شود.

2- كتيبه سردرهاى بهشت!

كتيبه‌ها در هر ساختمان معمولًا بيانگر محتوى و هدف واقعى آن ساختمان است از روايات اسلامى استفاده مى‌شود كه درهاى بهشتى كتيبه‌هاى قابل توجهى دارد، دقت در اين روايات عمق بيشترى به آنچه در بالا در مورد تفسير درهاى بهشت گفتيم مى‌بخشد و حقايق جالب‌ترى از آن ارائه مى‌دهد.

از جمله در حديثى از «جابر بن عبداللَّه» از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: مَكْتُوبٌ عَلَى بابِ الْجَنَّةِ لا الهَ الَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه، عَلىٌّ اخوُ رَسُولِ اللَّهِ: «بر در بهشت نوشته شده است معبودى جز «اللَّه» نيست، محمد رسول خدا، و على برادر رسول اللَّه است».⁽³⁾

با توجه به اينكه حديث فوق در بسيارى از كتب شيعه و اهل سنت با عبارات گوناگونى نقل شده

است اهميت اين اصول سه گانه در دين اسلام روشن و آشكار مى‌شود.

در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: عَلى بابِ الْجَنَّةِ مَكْتُوبٌ: الصَّدَقَةُ بِعَشَرَةٍ وَ الْقَرْضُ بِثَمانِيَةَ عَشْرٍ: «بر در بهشت نوشته شده است بخشش در راه خدا ده برابر پاداش دارد، و وام دادن هيجده برابر».⁽¹⁾

و اين خود مى‌رساند كه يك اصل اساسى براى ورود در بهشت همان توجه به مشكلات مالى نيازمندان و محرومان جامعه و كمك به آنهاست.

و بالاخره در حديث مفصل ديگرى كه شرح ماجراى معراج و مشاهده بهشت و دوزخ در آن سفر آسمانى آمده است مى‌خوانيم: پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: بهشت هشت در داشت و بر هر درى چهار كلمه نوشته شده بود كه از تمام دنيا و آنچه در دنياست براى كسى كه بداند و عمل كند بهتر است، و سپس كلمات چهارگانه هر يك از اين درها را بيان مى‌كند، با اين قيد كه بر سر هر در قبل از ذكر اين چهار كلمه جمله «لا الهَ الّا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيٌّ اللَّهِ» آمده است.

بر در اوّل نوشته شده ... اسباب زندگى صحيح، قناعت، حقشناسى، ترك كينه‌توزى، و همنشينى با اهل خير است.

روى در دوّم نوشته شده ... اسباب سرور آخرت چهار چيز است: دست كشيدن بر سر يتيمان، محبت نسبت به مستمندان و بيوه زنان، كوشش در حوائج، مؤمنان، و تفقد از فقرا و مساكين.

روى در سوّم نوشته شده ... اسباب سلامت در دنيا چهار چيز است: كم گفتن، كم خوابيدن، كم راه رفتن، و كم خوردن.

روى در چهارم نوشته شده ... كسى كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد بايد ميهمان را احترام، و همسايگان را گرامى، و پدر و مادر را محترم شمرد، و سخن نيك بگويد يا خاموش شود.

روى در پنجم نوشته شده ... هركس مى‌خواهد به او ستم نشود ستم نكند، هركس مى‌خواهد به او دشنام ندهند دشنام نگويد، هركس مى‌خواهد خوار نگردد ديگران را خوار نكند، و هركس مى‌خواهد در دنيا و آخرت به دستگيره محكمى چنگ زند بگويد: لا الهَ الَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِىٌّ وَلِىُّ اللَّه

و روى در ششم نوشته شده ... هركس مى‌خواهد قبر او گشاده باشد بناى مسجد كند، و هركس مى‌خواهد بدنش طعمه حشرات زير زمين نشود در مسجد بسيار بماند، و هركس مى‌خواهد جسدش سالم بماند و پوسيده نشود مساجد را نظافت كند، و هركس مى‌خواهد جايگاه خويش را در بهشت ببيند

مساجد را فرش كند.

و بر در هفتم نوشته شده .... نورانيت قلب در چهار چيز است: عيادت بيماران، تشييع جنازه، خريد كفن، و اداء ديون.

و بالاخره بر در هشتم نوشته شده ... هركس مى‌خواهد از اين درها وارد بهشت گردد به چهار چيز چنگ زند: سخاوت، حسن خلق، صدقه، و ترك آزار بندگان خدا.⁽¹⁾

ابعاد تربيتى و انسانى اين حديث بسيار گسترده و روشن است، و نشان مى‌دهد ورود در كانون رحمت الهى و بهشت جاودان در گرو چه اعمال و صفاتى است؟

5- وسعت بهشت

اشاره

اشاره:

كراراً گفته‌ايم جهانى كه در آن زندگى مى‌كنيم در برابر جهان ديگر بسيار محدود و حقير است، و رستاخيز از نظر گستردگى و وسعت قابل مقايسه با محيط زندگى ما نيست، در حقيقت آنچه در روايات اسلامى راجع به مساكن اهل بهشت و وسعت آنها آمده است گواه صدقى بر اين مدعاست، بدون شك آنهمه نعمت و مواهب عظيم و بى‌انتها در عالمى بس عظيم خواهد بود.

به قرآن باز مى‌گرديم و توصيف اين گستردگى را از زبان قرآن مى‌شنويم:

1- سابِقُوا الى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْارْضِ اعِدَّتْ لِلَّذينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ (حديد 21)

2- وَ سارعُوا الى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها السَّمواتُ وَ الْارْضُ اعِدَّتْ لِلْمُتَّقين (آل‌عمران 133)

3- وَ اذا رَأيْتَ ثَمّ رَأيْتَ نَعيماً وَ مُلْكَاً كَبيراً (دهر 20)

ترجمه:

بر يكديگر سبقت گيريد براى رسيدن به مغفرت پروردگارتان و بهشتى كه پهنه آن مانند پهنه آسمان و زمين است، و آماده شده براى كسانى كه به خدا و رسولانش ايمان آورده‌اند.

2- براى يكديگر سبقت بجوييد براى رسيدن به آمرزش پروردگار خود و بهشتى كه وسعت آن آسمان و زمين است و براى پرهيزكاران آماده شده است.

3- و هنگامى كه آنجا را بينى نعمت‌ها و ملك عظيمى را مى‌بينى.

تفسير و جمع‌بندى

به وسعت آسمان و زمين

نخستين آيه وسعت بهشت را همانند وسعت آسمان و زمين شمرده، مى‌فرمايد: «سبقت جوييد به سوى آمرزش پروردگارتان و بهشتى كه پهنه آن همچون پهنه آسمان و زمين است، و آماده شده براى كسانى كه ايمان به خدا و رسولانش داشته باشند» سابِقُوا الى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْارْضِ اعدَّتْ لِلَّذين آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ

روشن است كه منظور از «عرض» در اينجا عرض در مقابل طول نيست، بلكه منظور همان مفهوم لغوى يعنى وسعت پهنه است ⁽¹⁾و اينكه جمعى از مفسّران در اينجا به خاطر پيدا كردن طول بهشت به زحمت افتاده‌اند به خاطر اشتباهى است كه در مفهوم «عرض» مرتكب شده‌اند.

بعضى نيز گفته‌اند كه اين تعبير جنبه كنايى دارد زيرا بالاترين وسعتى كه به ذهن انسان مى‌گنجد وسعت آسمان و زمين است و گرنه وسعت واقعى آن از اينها فراتر است.

قابل توجه اينكه، نخست سخن از موهبت و مغفرت و آمرزش الهى مى‌گويد، و بعد سخن از بهشت با آن وسعتش چرا كه مغفرت يعنى شستشوى از گناه و پاك شدن و لايق قرب پروردگار گشتن حتى از بهشت بالاتر است، بعلاوه تا آن پاكى و غفران حاصل نشود نوبتى به بهشت نخواهد رسيد.

تعبير به سابِقُوا از ماده «مسابقه» اشاره به اين نكته لطيف است كه بهشت و مغفرت آنچنان پر ارزش است كه سزاوار است مؤمنان همانند قهرمانانى كه سعى دارند براى رسيدن به يك هدف بر يكديگر پيشى گيرند، تلاش كنند.

ضمناً اين تعبير نشان مى‌دهد كه اين دنيا همچون «ميدان مسابقه» است و هدف نهايى آن جهان ديگر مى‌باشد.

در اينكه منظور «سبقت جستن» در چه چيز است؟ بسيارى از مفسّران انگشت روى مصداق‌هاى خاصى گذارده‌اند، مانند سبقت به سوى «اسلام» يا «هجرت» يا «نمازهاى پنجگانه» يا «جهاد» يا «توبه».

ولى پيداست كه مفهوم آيه مفهوم وسيعى است كه تمام طاعات و اعمال صالح را شامل مى‌شود، و

آنچه در كلمات اين گروه از مفسّران آمده در واقع بيان مصداقى از اين مفهوم گسترده است.

در دوّمين آيه همين مسأله با تعبيرات ديگرى دنبال شده است، در آنجا سخن از «سبقت جستن» بود، و در اينجا «سرعت گرفتن» در آنجا مى‌فرمود: وسعت بهشت مانند وسعت آسمان و زمين است، و در اينجا واژه معادل «مانند» حذف شده، و «آسمان» تبديل به «آسمان‌ها» گرديده است، در آنجا مى‌فرمايد:

«آماده براى پرهيزكاران است» وَ سارِعُوا الى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها السَّماواتُ وَ الارَضُ اعِدَّتْ لِلْمُتَّقينَ

ناگفته پيداست كه «سبقت گرفتن» از «سرعت در كار» جدا نيست و «پرهيزكاران» كسانى هستند كه «ايمان واقعى به خدا و رسولانش دارند» چرا كه «تقوى» بازتاب «ايمان» راسخ است و «سماء» نيز معناى جنس دارد كه همه آسمان‌ها را شامل مى‌شود، پس هر دو آيه در واقع يك حقيقت را دنبال مى‌كند.

در اينجا سؤالى براى بسيارى از مفسّران مطرح شده كه اگر وسعت بهشت به اندازه تمام وسعت آسمان‌ها و زمين است پس براى دوزخ جايى باقى نمى‌ماند؛

پاسخ اين سؤال را مى‌توان چنين بيان كرد كه در آن روز جهان به مراتب گسترده‌تر از امروز است چرا كه عالمى است برتر و كامل‌تر، و بهشت آن روز به اندازه پهنه آسمان‌ها و زمين امروز است، و دوزخ جداى از آن است، چرا كه آن عالم از يكجا از هر جهت وسيع‌تر است.

پاسخ ديگرى در اينجا نيز وجود دارد كه خلاصه‌اش چنين است در اين جهان نور و ظلمت نعمت و نقمت با هم متزاحمند و طبعاً در يكجا جمع نمى‌شوند، ولى در آنجا مزاحمتى در ميان اين امور نيست، ممكن است هر دو تمام جهان را فرا گرفته باشند اما چون دو مرحله از وجود و هستى هستند مزاحم يكديگر نمى‌باشند!.

مثال ساده‌اى براى نزديك ساختن اين معنا به ذهن مى‌توان بيان كرد، و آن اينكه: ممكن است صداى دلنواز و بسيار مليح و زيبايى، از يك فرستنده راديويى با موج مخصوصى در سراسر جهان پخش گردد، و در همان حال صداى بسيار گوش خراش توأم با آهنگ وحشتناكى از فرستنده ديگر برخيزد، اين دو موج ممكن است سراسر كره زمين را فرا گرفته باشند، در عين حال براى افرادى عادى قابل درك نيستند،

آنهايى كه گيرنده راديوى خود را با موج اوّل تطبيق كرده از آن نغمه دلنواز غرق لذّت مى‌شوند، و آنها كه با دوّمى تطبيق كرده‌اند در عذاب و ناراحتى خواهند بود، گروه اوّل گويى در بهشتند و گروه دوّم در دوزخ! شرح اين سخن را به خواست خدا به زودى خواهيم داد.

در سوّمين و آخرين آيه، تعبير سربسته و پرمعنايى در مورد عظمت بهشت آمده است، روى سخن را به پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم كرده مى‌فرمايد: «هنگامى كه آنجا را مى‌نگرى نعمت‌ها و ملك عظيمى را مى‌نگرى: وَ اذا رَأَيْتَ ثُمَّ رَأَيْتَ نَعيماً وَ مُلْكاً كَبيراً.⁽¹⁾

در تفسير ملك كبير، مطالب بسيارى گفته شده است، اين تفسيرها در دو محور عمدتاً قرار گرفته:

جمعى «ملك كبير» را اشاره به وسعت و عظمت بهشت و خانه‌ها و قصرها و باغ‌هاى بهشتيان مى‌دانند، از جمله اينكه در تفسيرى آمده: پائين‌ترين افراد بهشتى قلمرو ملكش به اندازه‌اى است كه وقتى نگاه مى‌كند فاصله هزار سال راه را مى‌بيند و در بعضى از روايات دو هزار سال آمده است!.⁽²⁾

و گروهى آن را اشاره به عظمت معنوى بهشت و مقامات عالى بهشتيان مى‌دانند از جمله اينكه:

فرشتگان بدون اجازه بر آنها وارد نمى‌شوند، و هميشه به آنها سلام و تحيّت مى‌گويند، يا اينكه فناء و زوال و نيستى در آنجا راه ندارد، و يا اينكه هريك از آنها هفتاد دربان دارد!.⁽³⁾

بعضى «ملك» را به معناى «مالكيت» تفسير كرده‌اند، و بعضى نيز به معناى «حاكميّت».

بعضى نيز «ملك كبير» را به معناى «قرب الى اللَّه و شهود معنوى جلال و جمال او» دانسته‌اند (جمع ميان همه اين معانى نيز ممكن است، زيرا تضادى در ميان آنها نيست).

آنچه از مجموع اين آيات به دست مى‌آيد اين است كه همان گونه كه نعمت‌هاى بهشتى از نظر اهميّت و گستردگى و تنوّع، هرگز به وصف نمى‌آيد، عظمت و وسعت آن نيز چنين است، و هرچه در اين زمينه سخن گفته شود باز از ترسيم و توصيف آن عاجز است.

6- آيا بهشت آفريده شده؟

اشاره

اشاره:

با اينكه وعده الهى حق است، و هيچگونه تخلفى در آن امكان‌پذير نيست، و آنچه را از پاداش‌ها به مؤمنان، و از كيفرها و عذاب‌ها به مجرمان، وعده داده مسلم تحقق خواهد يافت، زيرا تخلف از وعده يا به سبب عجز و ناتوانى است، يا جهل و نادانى و پشيمانى، و مسلم است كه اين امور به ذات پاك او راه ندارد، و به همين دليل همه مى‌توانند به وعده‌هاى پاداش او دلگرم، و از تهديدهاى او نسبت به كيفرها بيمناك باشند اما با اين حال آيات قرآن مجيد بر اين مسأله اصرار دارد كه بهشت و جهنم هم اكنون آفريده شده و موجودند و آماده براى مستحقان!.

از روايات مختلف نيز استفاده مى‌شود كه اعمال نيك انسان‌ها بهشت را مى‌سازد و اين خود دليل بر اين است كه بهشت هم اكنون وجود دارد.

اين اصرار به خاطر آن است كه مسأله پاداش و كيفر وارد مرحله جدى‌تر مى‌شود، نيكوكاران نتائج اعمال خود را در كنار خويش احساس كنند، و بدكاران كيفرها را لمس نمايند.

با اين اشاره به قرآن باز مى‌گرديم و به آياتى كه در اين زمينه است گوش جان فرا مى‌دهيم.

1- ... وَجَنَّةٍ عَرْضُها السَّمواتُ وَ الارْضُ اعِدَّتْ لِلْمُتَّقينَ

(آل‌عمران 133)

2- ... وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الارْضِ اعِدَّتْ لِلْذينَ آمَنوا بِاللَّه وَ رُسُلِهِ (حديد 21).

3- فَاتَّقُوا النَّارَ التَّي وَ قُودُها النَّاسُ وَ الحِجارَةُ اعِدَّتْ لِلْكافِرينَ (بقره 24).

4- وَ اتَّقُوا النّارَ التي اعِدَّتْ لِلْكافِرينَ (آل‌عمران 131).

5- وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً اخْرى- عِنْدَ سِدْرَهِ المُنْتَهى- عِنْدَها جَنَّةُ المَأْوَى (نجم 13 تا 15).

6- يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعذَابِ وَ انَّ جَهَنَّمَ لَمُحيطَةٌ بِالْكافِرينَ (عنكبوت 54).

7- انَّ الابْرارَ لَفي نَعيمٍ- وَ انَّ الفُجَّارَ لَفي جَحيمٍ- يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدّينِ- وَ ما هُمْ عَنْها بِغائبينَ (انفطار 13 تا 16).

8- كَلا لَوْ يَعْلَمُونَ عِلْمَ اليَقينِ- لَتَرَوُنَّ الجَحيمَ- ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ اليَقينِ (تكاثر 5 تا 7).

ترجمه:

1- ... و بهشتى كه وسعت آن آسمان‌ها و زمين است، و براى پرهيزگاران آماده شده!.

2- ... و بهشتى كه پهنه آن مانند پهنه آسمان و زمين است و آماده شده براى كسانى كه به خدا و رسولانش ايمان آورده‌اند.

3- از آتشى بترسيد كه هيزم آن بدن‌هاى مردم (گنهكار) و سنگ‌ها، است كه براى كافران مهيا شده است.

4- و از آتشى بپرهيزيد كه براى كافران آماده شده است.

5- و بار ديگر (پيامبر) او را مشاهده كرد، نزد سدرة المنتهى كه جنة المأوى در آنجا است!.

6- آنها با عجله از تو تقاضاى عذاب مى‌كنند در حالى كه جهنم به كافران احاطه دارد!.

7- مُسلماً نيكان در نعمت فراوانى هستند، و بدكاران در دوزخند، روز جزا وارد آن مى‌شوند و مى‌سوزند و هيچگاه از آن غائب و دور نيستند!.

8- چنان نيست كه شما خيال مى‌كنيد، اگر شما علم اليقين داشتيد قطعاً جهنم را مشاهده مى‌كرديد!.

سپس آن را به عين اليقين مشاهده خواهيد كرد.

تفسير و جمع‌بندى

آماده براى پرهيزگاران!

در آيه اوّل و دوّم بعد از اشاره به عظمت و وسعت بهشت و اينكه به اندازه وسعت تمام آسمان‌ها و زمين است، مى‌فرمايد: «آن آماده براى پرهيزگاران شده است» اعِدَّتْ لِلْمُتَّقينَ

بسيارى از بزرگان مفسّران ذيل اين آيه تصريح كرده‌اند كه از آن استفاده مى‌شود كه بهشت هم اكنون آماده و موجود است.⁽¹⁾

قابل توجه اينكه قرطبى ذيل آيه مورد بحث مى‌گويد: غالب علماى اسلام بر اين عقيده‌اند كه بهشت هم اكنون مخلوق و موجود است، و صريح و روايات معراج و روايات ديگرى كه در «صحيحين» و غير آن آمده است همين معنا مى‌باشد، هر چند معتزله اين عقيده را نپذيرفته و معتقدند كه بعد از پايان اين جهان آفريده مى‌شود، چرا كه آنجا دار جزاست و اينجا دار تكليف است و اين دو با هم جمع نمى‌شوند!.⁽²⁾

البته اين استدلال معتزله مغالطه‌اى بيش نيست زيرا سخن از آفرينش فعلى بهشت است نه ورود مردم در بهشت.

در آيه سوّم و چهارم سخن از وجود فعلى «دوزخ» در ميان آمده، مى‌فرمايد: «از آتشى بترسيد كه هيزم آن انسان‌ها و سنگ‌هاست و آماده براى كافران شده است» فَاتَّقُوا النَّارَ التَّي وَقُودُها النّاسُ وَ الحِجارَةُ اعِدَّتْ لِلْكافِرينَ

اين آيات نيز گواه بر وجود فعلى آتش سوزان جهنم است، و جمعى از مفسّران نيز به آن تصريح كرده‌اند، و اين تفسير كه گفته شود تعبير «اعِدَّتْ» (آماده شده) هر چند فعل ماضى است ولى به معناى مستقبل و آينده است، چون گاه آينده حتمى را به صورت فعل ماضى بيان مى‌كند، بر خلاف ظاهر آيه است، و چنين تفسيرى بدون شاهد و قرينه ممكن نيست.

پنجمين آيه سخن از داستان معراج پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم مى‌گويد: «بار ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم او را مشاهده كرد، نزد سدرة المنتهى (درختى است پر برگ و پر سايه در اوج آسمان‌ها) همان كه جنة المأوى و بهشت برين نزد آن است» وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً اخْرى عِنْدَ سِدْرَةِ المُنْتَهى عِنْدَها جَنَّةُ المَأْوَى

در اينكه آيا جَنَّةُ المَأوَى به معناى بهشت برزخى است يا بهشت جاويدان؟ در ميان مفسّران گفتگو است، ممكن است تعبير به مَأْوَى بهشت جاويدان را تداعى كند، هرچند بودن اين بهشت در بخشى از آسمان‌ها تداعى معناى بهشت برزخى را مى‌كند زيرا بهشت جاويدان به وسعت تمام زمين و آسمان‌ها است.

بنابراين استدلال به آيه فوق براى مخلوق بودن بهشت تنها مطابق تفسير اوّل صحيح است، جمعى از مفسّران اين تفسير را ترجيح داده‌اند از جمله «طبرسى» در «مجمع‌البيان» و علّامه «طباطبايى» در «الميزان».

در آيه بعد سخن از احاطه دوزخ به كافران است در برابر اصرار لجاجت‌آميزى كه داشتند قرآن مى‌فرمايد: «آنها با عجله از تو تقاضاى عذاب مى‌كنند، در حالى كه (هم اكنون) جهنم به كافران احاطه دارد»! يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالعَذابِ وَ انَّ جَهَنَّمَ لَمُحيطَةٌ بِالكَافِرينَ

آنها نه تنها جهنم دنيا را بر اثر شرك و آلودگى به گناه و عصيان و ظلم و ستم براى خود فراهم كرده‌اند، بلكه جهنم آخرت نيز هم اكنون آنها را احاطه نموده است، مخصوصاً با توجه به اينكه در آغاز آيه سخن از عجله كفار به ميان آمده، مناسب اين است كه گفته شود چرا عجله مى‌كنيد شما هم اكنون در دوزخيد! منتها حجاب‌هاى اين جهان شما را از تأثير مستقيم آن بر كنار داشته، ولى در قيامت اين حجاب‌ها كنار مى‌رود و احاطه جهنم را با چشم خود مى‌بينيد.⁽¹⁾

اين احتمال در تفسير آيه نيز گفته شده كه آيه ناظر به قيامت است و آيه بعد از آن كه مى‌گويد يَوْمَ يَغْشاهُمُ العَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ به منزله قيد براى احاطه دوزخ است.

به تعبير ديگر اين تعبير اشاره به آينده حتمى است، زيرا همان‌گونه كه گفتيم در ادبيات عرب آينده حتمى (مضارع متحقق الوقوع) را به صورت حال، و گاه به صورت ماضى بيان مى‌كنند.

ولى از آيات سوره انفطار مى‌توان براى تفسير اول كمك گرفت آنجا كه مى‌فرمايد: انَّ الابْرارَ لَفي نَعيم- وَ انَّ الفُجَّارَ لَفي جَحيمٍ- يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينَ- وَ ما هُمْ عَنْها بِغائبينَ

«مسلماً نيكان در نعمت‌هاى (بهشتى) هستند- و بدكاران در دوزخند- روز جزا با آن مى‌سوزند- و هرگز از آن غائب و دور نيستند»!.

اين تعبير نشان مى‌دهد كه «صَلْي» (به معناى سوختن با آتش) در قيامت است، ولى هم اكنون دوزخ فاجران را در بر گرفته، هرچند حجاب‌ها مانع سوختن آنها در دنياست، مخصوصاً جمله «وَماهم عنها بغائبين» تأكيد مجددى است بر اين معنا (دقت كنيد).

در آخرين آيه منكران قيامت را مخاطب ساخته مى‌فرمايد: اين چنين نيست كه شما مى‌پنداريد، اگر علم اليقين داشتيد قطعاً دوزخ را مى‌ديديد كَلا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ اليَقينِ لَتَرَوُنَّ الجَحيمَ

بعد مى‌افزايد: سپس (در قيامت) آن را به عين اليقين مشاهده خواهيد كرد ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ اليَقينِ

اگر آيه را به همين صورت كه ظاهر آن است معنا كنيم (و به اصطلاح «لو» براى شرط و جزاى آن لَتَرَوُنَّ الجَحِيمَ باشد) مفهومش اين خواهد بود كه صاحبان «علم اليقين» در همين جهان دوزخ را مشاهده مى‌كنند، و لازمه اين سخن آن است كه دوزخ هم اكنون وجود داشته باشد.

مفسّران در تفسير اين آيات طوفانى به پاكرده و هريك راهى را برگزيده‌اند، گويا غالباً نتوانسته‌اند اين معنا را هضم كنند كه اين آيات ممكن است اشاره به شهود دوزخ در دنيا، و سپس مشاهده آن در آخرت باشد.

از يك سو مى‌بينند آيه را نمى‌توان تماماً ناظر به آخرت دانست، چرا كه همه كافران و مجرمان در قيامت دوزخ را مى‌بينند، اين نياز به شرطى ندارد، و لذا گروهى معتقدند كه جزاء شرط در اينجا محذوف است، بلكه فخر رازى ادعاى اتفاق مفسّران را بر اين مطلب دارد.⁽¹⁾

ولى مسلماً اين سخن مبالغه است، چنين نيست كه اتفاق نظرى در اين مسأله باشد، ولى به هر حال مفهوم آيه را گروهى از مفسّران چنين مى‌دانند: لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ اليَقينِ لَما الْهاكُمْ التَّكاثُرُ اگر شما علم اليقين داشتيد تفاخر و مباهات بر يكديگر شما را به خود مشغول نمى‌داشت و از خدا و قيامت غافل نمى‌كرد.⁽¹⁾

بعضى ديگر كه محذوف دانستن جزاء را نادرست ديده‌اند مشاهده و رؤيت را مشاهده علمى و قلبى دانسته‌اند، بنابراين تفسير معناى آيه چنين مى‌شود اگر شما علم اليقين داشتيد به دوزخ ايمان پيدا مى‌كرديد.

روشن است كه هم تفسير اوّل و هم تفسير دوّم مخالف ظاهر اين آيات است، چرا كه هم محذوف بودن جزاء بر خلاف قاعده است و هم تفسير رؤيت به معناى علم.⁽²⁾

بنابراين اگر آيه را صاف و بدون تقدير و حذف معنا كنيم، و هم الفاظ آن را طبق معناى حقيقى تفسير نماييم نتيجه همان تفسير مى‌شود كه در بالا به آن اشاره كرديم و بعضى از مفسّران لااقل به عنوان يك احتمال اين تفسير را پذيرفته‌اند.

در روايات اسلامى نيز تعبيرات روشنى ديده مى‌شود كه با مفهوم اين تفسير هماهنگ است، از جمله داستان معروف جوان با ايمانى است كه در كتاب كافى در حديثى از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود:

روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نماز صبح را با مردم خواند ناگهان نظرش به جوانى خواب‌آلود در مسجد افتاد، رنگ از چهره‌اش پريده، لاغر اندام و نحيف به نظر مى‌رسيد، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نامش را برد و فرمود: حالت چگونه است اى جوان! عرض كرد: صبح كردم اى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در حالى كه داراى نيروى يقينم! پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم (از اين سخن در شگفتى فرو رفت و) فرمود: يقين نشانه‌اى دارد، نشانه يقين تو چيست؟

عرض كرد: اى رسول خدا! يقين من همان چيزى است كه مرا در اندوه عميق فرو برده، شب‌ها به عبادت مشغول داشته، و روزها به روزه، و به كلى نسبت به دنيا و آنچه در دنياست بى‌اعتنا ساخته است، گويى عرش پروردگارم را مى‌بينم كه براى حساب برپا شده، و خلايق محشور شده‌اند، و من در ميان آنها هستم، گويى بهشت را مى‌بينم كه اهلش در آن متنعمند، و بر تخت‌ها تكيه زده‌اند، گويى اهل جهنم را مى‌بينم كه

در آتش سوزانش فرياد مى‌كشند!، گويى الأن صداى آتش افروخته دوزخ را مى‌شنوم كه در گوش‌هاى من دور مى‌زند!، رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به اصحابش فرمود، هذا عَبْدٌ نَوَّرَ اللَّه قَلْبَهُ بِالايمانِ: «اين بنده‌اى است كه خدا دلش را به نور ايمان روشن ساخته است»!. سپس به او فرمود: الْزَمْ ما انْتَ عَلَيهِ: «بر اين حال و برنامه‌اى كه هستى بوده باش و از دست مده» جوان عرض كرد: ادْعُ اللَّه لي يا رَسُولَ اللَّه انْ ارْزَقَ الشَّهادَةَ مَعَكَ: «اى رسول خدا براى من دعا كن كه شهادت را در جهاد همراه تو نصيبم كند»! پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در حقّ او دعا كرد، چيزى نگذشت كه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به يكى از غزوات رفت و بعد از نه نفر از مسلمانان شهيد شد، و به آرزوى خود رسيد».⁽¹⁾

جمله كَأَنِّي الانأَ اسْمَعُ زَفيرَ النَّارِ يَدُورُ في مَسامِعي «گويى الان مى‌شنوم صداى آتش را كه در گوشه‌هاى من دور مى‌زند» دليل بر اين است كه هم اكنون دوزخ وجود دارد، و او از طريق ايمان آميخته با شهود آن را به چشم خود مى‌بيند.

از مجموع آنچه در آيات بالا آمده است استفاده مى‌شود كه بهشت و دوزخ هم اكنون آفريده شده‌اند و موجودند، و اگر در دلالت بعضى از اين آيات ترديد شود لااقل نمى‌توان در دلالت مجموع ترديد كرد، به خصوص آياتى كه تعبير به «اعِّدَتْ» (آماده شده است) دارد.

توضيحات

1- نظرات دانشمندان اسلامى درباره آفرينش بهشت و دوزخ.

همان‌گونه كه در بالا اشاره شد اكثريت دانشمندان اسلامى معتقدند كه بهشت و دوزخ هم اكنون وجود دارد و براى اثبات اين عقيده به بعضى از آيات گذشته استدلال كرده‌اند، ولى بعضى از علماى كلام مانند ابو هاشم و عبد الجبار كه دو نفر از متكلمان قديمند عقيده دارند كه بهشت و دوزخ الان وجود خارجى ندارد و بعداً ايجاد مى‌شود، آنها براى اثبات مدعاى خود به آيه شريفه كُلُّ شَي‌ءْ هالِكٌ الا وَجْهَهُ

«همه چيز جز ذات پاك او فانى مى‌شود» (قصص 88) استدلال كرده‌اند، كه اگر آنها الان موجود باشند بايد در پايان اين جهان فانى شوند، و در اين صورت اين با آيه ديگر قرآن كه مى‌گويد اكُلُها دائِمٌ «ميوه‌هاى بهشت هميشگى است» (رعد 35) منافات دارد (دقت كنيد).

مرحوم علّامه حلّى در پاسخ اين استدلال مى‌گويد: «هلاك و فنا» كه در آيه آمده است به معناى خارج شدن از قابليت استفاده است و مسلم است هنگامى كه انسان‌ها و عموم مكلفين فانى شوند بهشت بلا استفاده خواهد بود.

پاسخ ديگرى كه مى‌توان به اين سؤال داد اين است كه بهشت و دوزخ در ظاهر اين جهان نيستند، بلكه در باطن اين عالمند و فنا و هلاكت مربوط به ظواهر اين جهان است (توضيح بيشتر در اين زمينه به زودى خواهد آمد).

بعضى نيز گفته‌اند آيه كُلُّ شَى‌ءٍ هالِكُ الا وَجْهَهُ» مى‌گويد ذات خداوند و آنچه بدون علل مادى و با عنايت او خلق شود جاودانى است، و كلمه «وَجْه اللَّه» همه آنها از جمله بهشت و دوزخ را شامل مى‌شود، آنچه فانى و هلاك مى‌شود اين جهان ماده است كه به وساطت علل مادى ايجاد شده (دقت كنيد).

2- وجود فعلى بهشت و دوزخ در روايات اسلامى

بسيارى از احاديث اسلامى نيز اين معنا را تأييد و تأكيد مى‌كند كه بهشت و دوزخ هم اكنون مخلوقند، از جمله در حديثى از امام علي بن موسى الرضا عليه السلام آمده است كه يكى از اصحاب او از بهشت و دوزخ پرسيد كه آيا آنها هم اكنون مخلوقند؟ امام عليه السلام فرمود: وَ انَّ رَسُولَ اللَّه قَدْ دَخَلَ الجَنَّةَ وَرَأى النَّارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ الَى السَّماءِ «آرى آفريده شده‌اند، و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به هنگام معراج وارد بهشت شد و دوزخ را نيز مشاهده كرد».

راوى مى‌گويد عرض كردم گروهى مى‌گويند: آنها مخلوق نيستند، امام عليه السلام! فرمود: ما اولئِكَ مِنَّا وَلا نَحْنُ مِنْهُمْ، مَنْ انْكَرَ خَلْقَ الجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَدْ كَذَّبَ النَّبيَّ وَ كَذَّبَنَا ... «آنها از ما نيستند و ما از آنها نيستيم، كسى كه

آفرينش بهشت و دوزخ را انكار كند پيامبر را تكذيب كرده، و ما را نيز تكذيب نموده است ...».⁽¹⁾

در بسيارى از روايات مربوط به معراج پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به مسأله بهشت و دوزخ و وجود فعلى آنها اشاره شده، و اينها در حقيقت تأكيدى است بر آنچه در آيات فوق خوانديم كه قرآن در سوره نجم در جريان معراج پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نيز اشاره كرده است.

در تفسير علي بن ابراهيم در شرح آيه وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى چنين آمده است: وَ امَّا الرَّدُّ عَلَى مَنْ انْكَرَ خَلْقَ الجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَولُهُ عِنْدَها جَنَّةُ المَأْوَى، ايْ عِنْدَ سِدْرَةِ المُنْتَهىَّ فسِدْرَةُ المُنْتَهى في السَّماءِ السَّابِعَةِ وَ جَنَّةُ المَأْوَى عِنْدَها: «پاسخ كسانى كه آفرينش بهشت و دوزخ را انكار مى‌كنند، آيه عِنْدَها جَنَّةُ المَأْوَى» است يعنى در نزد سدرة المنتهى كه در آسمان هفتم است، بهشت جاويدان قرار دارد».⁽²⁾

روايات متعددى كه در منابع شيعه و اهل سنّت درباره تولّد بانوى اسلام فاطمه زهرا عليها السلام آمده نيز گواه بر اين معناست كه مى‌گويد: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم در شب معراج وارد بهشت شد و از ميوه درختان بهشتى تناول فرمود، و از همان ميوه، نطفه زهرا عليها السلام منعقد شد، و لذا پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم او را بوسيد و مى‌گفت «از او بوى بهشت مى‌شنوم».⁽³⁾

در تفسير آيه 37 سوره آل‌عمران ... كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا المِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً ...: «هر زمان زكريا وارد محراب مريم (س) مى‌شد غذاى مخصوصى در آنجا مى‌يافت» (و هنگامى كه سؤال مى‌كرد از كجا آورده‌اى مى‌گفت: از سوى خداست) در بسيارى از منابع اسلام اعم از شيعه و اهل سنت آمده است كه اين غذاى ميوه‌هاى بهشتى بود كه در غير فصل خداوند در اختيار مريم مى‌گذاشت.⁽⁴⁾

درباره بانوى اسلام فاطمه زهرا عليها السلام نيز در روايات اسلامى مى‌خوانيم كه خداوند مائده بهشتى بر آن

حضرت نازل كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و علي عليه السلام و جمعى از همسران پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و همسايگان از آن خوردند و پيامبر آن را تشبيه به جريان مريم كرده فرمود: الحَمْدُ للَّه‌الذَّي جَعَلَكِ شَبِيهَةً بِسَيَّدَةِ نِساءِ بَني اسْرائِيلَ: «شكر مى‌كنم خدايى را كه تو را شبيه مريم بانوى زنان بنى اسرائيل قرار داد».⁽¹⁾

ممكن است گفته شود اينها مربوط به بهشت برزخى است همان بهشتى كه ارواح شهدا نيز بعد از شهادت و قبل از قيامت در آن جاى دارند، ولى پاسخ اين سخن اين است كه بهشت برزخى مادى نيست بلكه بلكه جنبه مثالى دارد و ارواح در قالب‌هاى مثالى در آن بهشت متنعمند و مسلماً چنين بهشتى كه جنبه مادى عنصرى ندارد، ميوه‌هايى همچون ميوه‌هاى اين جهان كه قابل استفاده بر اين جسم مادى باشد در آن نخواهد بود، بلكه از جهاتى شبيه به صحنه‌هايى است كه انسان در خواب مى‌بيند و لذّاتى كه از آن بهره‌مند مى‌گردد.

اضافه بر اينها در روايات متعددى مى‌خوانيم كه بهشت هم اكنون در حال شكل گرفتن و گسترش به وسيله اعمال انسان‌هاست و پاره‌اى از اعمال سبب غرس درختان تازه‌اى در بهشت مى‌شود، اين گونه اخبار تنها در صورتى مفهوم است كه بهشت هم اكنون موجود باشد از جمله به چند خبر آموزنده زير توجه كنيد.

1- در حديثى از ابو ايوب انصارى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه در شب معراج ابراهيم خليل عليه السلام بر من عبور كرد و گفت: مُرْ امّتَكَ انْ يَكْثُروا مِنْ غَرْسِ الجَنَّةِ، فَانَّ ارْضَها واسِعَةٌ، وَ تُرْبَتَها طيِّبَةٌ! قُلْتُ: وَ ما غَرْسُ الجَنَّةِ؟ قالَ: لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الا بِاللَّه: «به امتت دستور ده در بهشت زياد درختكارى كنند، چرا كه زمينش گسترده و خاكش پاك و حاصلخيز است! گفتم: درختكارى بهشت چيست؟ گفت: ذكر لا حول و لا قوة الا باللَّه است».⁽²⁾

2- در حديث ديگرى از پيغمبراكرم صلى الله عليه و آله و سلم آمده است: مَنْ قالَ لا الهُ الا اللَّه غُرِسَتْ لَهُ شَجَرَةٌ في الجَنَّةِ: «كسى كه لا اله الا اللَّه بگويد درختى در بهشت براى او غرس مى‌شود».⁽³⁾

3- در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام از اباء گراميش از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم چنين آمده است: مَنْ

قالَ سُبْحانَ اللَّه غَرَسَ اللَّه لَهُ بها شَجَرَةً في الجَنَّةِ، وَ مَنْ قالَ الحَمْدُ للَّه‌غَرَسَ لَهُ بِها شَجرَةً في الجَنَّةِ، وَ مَنْ قالَ لا الهَ الّا اللَّه غَرَسَ لَهُ بِها شَجرَةً في الجَنَّةِ، وَ مَنْ قالَ اللَّه اكْبَرُ غَرَسَ اللَّه لَهُ بِها شَجَرَةً في الجَنَّةِ: «كسى كه سبحان اللَّه بگويد خداوند درختى در بهشت براى او مى‌نشاند و كسى كه الحمد للَّه‌بگويد خداوند درختى در بهشت براى او مى‌نشاند، و كسى لا اله الا اللَّه بگويد خداوند درختى در بهشت براى او غرس مى‌كند، و كسى كه اللَّه اكبر بگويد خداوند درختى در بهشت براى او مى‌نشاند».

مردى از قريش در آنجا بود و عرض كرد اى رسول خدا بنابراين درختان ما در بهشت زياد است! پيامبر در جواب فرمود: نَعَمْ، وَلَكِنْ ايّاكُمْ انْ تُرْسِلُوا عَلَيْها نِيراناً فُتُحْرِقُوها: «آرى! ولى بر حذر باشيد از اينكه آتشى بر آنها بفرستيد و آنها را بسوزانيد».⁽¹⁾

4- در حديث ديگرى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم تعبير لطيف‌ترى در اين زمينه ديده مى‌شود و آن اينكه مى‌فرمايد هنگامى كه به معراج رفتم وارد بهشت شدم در آنجا فرشتگانى را ديدم كه قصرهايى مى‌سازند و گاه توقف مى‌كنند از علت اين امر سؤال كردم گفتند ما منتظر مصالح هستيم! گفتم مصالح شما چيست؟

گفتند: ذكر «سبحان ا و الحمد اللَّه و لا اله الا اللَّه و اللَّه اكبر» كه مؤمن مى‌گويد: هنگامى كه ذكر مى‌كند بنا مى‌كنيم و هنگامى كه خوددارى مى‌كند دست نگه مى‌داريم.⁽²⁾

اين بحث را با سخنى از مرحوم علّامه مجلسى پايان مى‌دهيم او در بحار الانوار ذيل روايات مربوط به بهشت و دوزخ مى‌گويد:

«بدان ايمان به بهشت و دوزخ آن گونه كه در آيات و اخبار وارد شده بدون تأويل كردن آن به معناى ديگر از ضروريات دين است

... اما اينكه آنها هم اكنون مخلوقند يا نه غالب علماى اسلام مگر گروه اندكى از معتزله معتقدند كه هم اكنون مخلوق هستند، و آيات و اخبار متواترة سخن آن گروه اندك را نفى مى‌كند، و مذهب آنها را تضعيف مى‌نمايد، و ظاهر اين است كه احدى از علماى اماميّه قائل به اين مذهب نادرست نيست مگر سخنى كه به سيد رضي نسبت مى‌دهند.⁽³⁾

3- پاسخ به دو ايراد

منكران وجود فعلى بهشت و دوزخ ممكن است به دو اشكال عقلى و نقلى متوسل شوند.

اما اشكال عقلى اينكه ايجاد اين دو قبل از قيامت لغو و بيهوده است، چرا كه يقيناً قبل از حساب روز قيامت نه كسى وارد بهشت مى‌شود و نه كسى وارد دوزخ، اين درست به آن ميماند كه از هزار سال قبل خانه‌اى را براى ساكنان هزار سال بعد بسازند و آماده كنند، آيا اين بيهوده نيست؟!.

پاسخ اين ايراد روشن است و آن اينكه: اين مسأله چنان كه گفتيم اثر روانى و تربيتى فوق‌العاده‌اى در انسان‌ها دارد خداوند با اين كار به انسان مى‌فهماند كه نه آن پاداش عظيم نسيه است و نه آن كيفر بزرگ هر دو از هم اكنون آماده شده‌اند، درست به اين مى‌ماند كه ما جوائزى را از آغاز سال براى جمعى از دانش‌آموزان كه در آخر سال بيشترين نمره‌ها را در امتحانات بياورند آماده كنيم، و حتى در ويترين مدرسه در مقابل چشمانشان بگذاريم، و بگوييم اين است پاداش كسانى كه بيشترين تلاش را در تحصيل خود داشته باشند، يا اينكه زندان و چوبه دار را برا قاتلان و جانيان جلوتر آماده سازند.

مسلماً اين كار نه تنها لغو نيست بلكه اثر عميق فوق‌العاه‌اى دارد، منتها چون بهشت و دزوخ براى اهل دنيا با توجه به حجاب‌هايى كه وجود دارد قابل مشاهده نيست اخبار خداوند و پيامبران معصوم و صادق در اين زمينه همان اثر را دارد.

ديگر اينكه مى‌دانيم در پايان اين جهان همه چيز فانى مى‌شود قرآن مجيد مى‌گويد: كُلُّ شَى‌ءٍ هالِكُ الا وَجْهَهُ «همه چيز جز ذات پاك او فانى مى‌شود».

اين اشكال نيز از چند طريق قابل پاسخ است.

نخست اينكه منظور از «كل شى‌ء» تمام دنياست، و آنچه مربوط به دنياى فانى است، ولى براى بهشت يا دوزخ كه جزء سراى باقى است و در ماوراى جهان ماده يا در باطن آن قرار دارد «هلاك» مفهومى ندارد، چرا كه آنها از قلمرو دنياى فانى بيرون هستند.

ديگر اينكه استثناى «وجه» (ذات پاك خداوند) شامل كليه امورى مى‌شود كه انتساب آن به او چنان قوى و نيرومند است كه داخل در مفهوم «وجه» مى‌شود، و از آنجا كه بهشت و دوزخ مظهر رحمت و غضب او و كانون پاداش و كيفر اوست داخل در مستثناست.

سوم اينكه «هلاك» به معناى نبودن كسانى است كه از آن بهره گيرند همچون خانه آبادى كه اهل آن

بميرند و بى‌صاحب بماند در اين مورد گاه تعبير به هلاك مى‌شود.

4- بهشت كجا است؟

اين سؤال با توجه به دو نكته به طور جدى مطرح خواهد شد نخست اينكه: بهشت هم اكنون موجود است (طبق شواهد زيادى كه از آيات و روايات ذكر شد).

و ديگر اينكه وسعت بهشت به اندازه وسعت آسمان و زمين است (طبق آيات صريحى كه در بحث قبل آمد).

اكنون ممكن است كسانى بگويند چنين موجودى كه وسعتش به اندازه تمام آسمان و زمين است و هم اكنون وجود دارد دقيقاً كجاست؟ و اصولًا چگونه ممكن است چنين چيزى وجود داشته باشد، و از دسترس حسّ ما بيرون باشد؟.

جمعى در پاسخ اين سؤال گفته‌اند از آيات قرآن استفاده مى‌شود كه بهشت در آسمان‌هاست، زيرا همان گونه كه قبلًا نيز اشاره شده در آيه 15 سوره نجم كه خبر از معراج پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به آسمان‌ها مى‌دهد مى‌فرمايد: عندها جنة المأوى (بهشت جاويدان نزد سدرة المنتهى است) (همان نقطه‌اى كه برترين و بالاترين محل آسمان است)(299) هرچند بعضى آن را به بهشت برزخى كه ارواح شهداء در آن است، يا بهشت آدم تفسير كرده‌اند، ولى هر دو خلاف ظاهر تعبير جنة المأوى است.

و نيز در آيه 22 ذاريات آمده است: و في السماء رزقكم و ما توعدون «روزى شما در آسمان است و (همچنين) آنچه به شما وعده داده مى‌شود»، بسيارى از مفسّران معتقدند منظور از «ما توعدون» همان بهشت جاويدان است كه خداوند به بندگانش وعده داده (300) و جمعى نيز گفته‌اند هم بهشت و هم دوزخ را شامل مى‌شود، هرچند بعضى آن را اشاره به عذاب‌هاى دنيوى دانسته‌اند كه از آسمان بر كافران و جباران نازل شده و مى‌شود (مانند عذاب قوم نوح و قوم لوط و امثال آن).

نتيجه اين سخن آن است كه بهشت جاويدان الهى در ماوراء آسمان دنياست و وسعتش به اندازه پهنه زمين و آسمان دنيا، يا به مراتب و سيعتر است، چرا كه بيانى از اين فراتر نبوده است كه قرآن درباره وسعت بهشت بگويد، و به اين ترتيب هم موجود است، و هم در آسمان است، و هم وسعتش به اندازه

وسعت زمين و آسمان دنياست.

بعضى بر اين عقيده خرده گرفته‌اند كه اگر بهشت فوق فلك نهم باشد لازمه‌اش اين است كه در لامكان و لا جهت قرار گيرد؟ و اگر در طبقات آسمان‌ها يا در ميان دو فلك از اين افلاك قرار گيرد، يا تداخل لازم مى‌آيد، يا جدايى افلاك از يكديگر، و همه اينها محال است! و با تعبير قرآن كه مى‌گويد وسعت بهشت به اندازه آسمان‌ها و زمين است سازگار نيست.

ناگفته پيداست كه اين ايراد در واقع بر اساس هيئت بطلميوس و افلاك نه گانه‌اى است كه به اعتقاد او مانند طبقات پوست پياز روى يكديگر قرار داشتند و كمترين فاصله‌اى در ميان آنها وجود نداشت، ولى اكنون كه با دلائل قطعى باطل بودن اين عقيده به ثبوت رسيده، و حتى بطلان آن در بعضى از قسمت‌ها جنبه حسى پيدا كرده است، ديگر جايى براى اين گونه اشكالات وجود ندارد، هيچ مانعى ندارد كه بر فراز اين ستارگان ثوابت و سيار و كهكشان‌ها، عوالم بزرگ ديگرى باشد كه از آسمان و زمين ما به مراتب گسترده‌تر است، و به اين ترتيب تضادى با آيه فوق نيز ندارد.

نظريه ديگر اعتقاد جمعى از فلاسفه است كه مادى بودن بهشت و دوزخ را به كلى انكار كرده‌اند، بنابراين به عقيده آنها بهشت نيازى به مكان مادى ندارد، بلكه در ماوراء عالم ماده و حسّ است، صدر المتألهين در اسفار در اين زمينه مى‌گويد:

«بدان كه هر نفسى از نفوس سعادتمندان در عالم آخرت كشور پهناورى دارد و جهانى كه عظيم و گسترده‌تر از تمام آسمان‌ها و زمين‌هاست، ولى اين كشور خارج از ذات خود او نيست! بلكه جميع اين كشور و مملوك‌ها و خادمان و بستگان و باغ‌ها درختان و حور و غلمان همه در درون ذات خود اوست، و قائم به او! و او نگهدارنده و ايجاد كننده آنها به اذن خداست.

سپس مى‌افزايد: وجود اشياء اخروى هر چند شبيه صورت‌هايى است كه انسان در خواب يا در آئينه مى‌بيند لكن ذاتاً و حقيقتاً با آن متفاوت است، درست است كه از اين نظر با هم شبيهند كه هيچكدام از آنها در موضوع هيولا (ماده جسمانى) و در مكان و جهتى كه اين مواد دارند موجود نمى‌باشد ... اما تفاوت اين دو باهم در اين است كه عالم آخرت و صورت‌هايى كه در آن واقع است جوهرى قويتر، وجودى شديدتر، و تأثيرى بزرگتر از نظر لذت والم دارد، و قوى‌تر و شديدتر و مؤكدتر از موجودات اين جهان است، تا چه رسد به صورت‌هايى كه انسان در خواب يا آئينه مى‌بيند، و نسبت آخرت به اين دنيا

مانند نسبت بيدارى به خواب است».⁽¹⁾

گرچه او تعبيرات مختلفى درباره معاد دارد و تنها با اين تعبير نمى‌توان قضاوت كرد ولى روشن است كه اين تفسير براى معاد با آنچه از ظاهر بلكه صريح قرآن استفاده مى‌شود منظبق نخواهد شد و متناسب گفتار كسانى است كه معاد را فقط روحانى مى‌دانند چرا كه در بيان بالا صريحاً آمده بود كه بهشت در درون خود انسان، و در نفس و روح اوست و همه چيز در آنجا شكل مثالى دارد، و همه چيز روحانى است، بلكه ايجاد كننده آن روح انسان است!

ما در سابق نه يك آيه و ده آيه بلكه صدها آيه شاهد براى معاد جسمانى ضمن چندين گروه بيان كرديم كه هر قسمت مى‌تواند پاسخى به اين گونه سخنان بوده باشد.

سومين نظرى كه در اينجا مى‌توان مطرح كرد اين است كه بهشت و دوزخ هر دو در درون و باطن همين جهان قرار دارد و حجاب‌هاى عالم دنيا مانع از مشاهده آنها مى‌شود ولى اولياء اللَّه ميتوانند آن را ببينند، و پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نيز به هنگام معراج كه از هياهوى مردم اين جهان دور بود با چشم ملكوتى خود توانست گوشه‌اى از بهشت را در جهان بالا مشاهده كند، حتى براى اولياء خدا ممكن است در جذبه‌هاى خاص معنوى در روى زمين نيز گهگاه آن را ببينند!

تعبير وَ انَّ جَهَنَّمَ لَمُحيطَةٌ بِالكافِرينَ «دوزخ به كافران احاطه دارد» (عنكبوت 54) و همچنين انَّ الأبَرارَ لَفي نَعيمِ وَ انَّ الفُجارَ لَفي جَحيمِ ... «نيكان در بهشتند و فاجران در دوزخند» (انفطار 13 و 14) و نيز كَلالَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ اليَقينِ لَتَرَوُنَّ الجَحِيمَ: «اگر شما علم اليقين داشتيد دوزخ را مى‌ديديد» (تكاثر 5 و 6) ممكن است اشاره به همين معنا باشد.

از يك جهت مى‌توان وجود بهشت را در باطن اين جهان تشبيه به وجود گلاب در گل كرد، درست است هم گلاب مادى است و هم گل، ولى مانعى ندارد يكى در ديگرى پنهان باشد و با هيچ چشمى مشاهده نشود.

تشبيه ديگرى براى نزديك ساختن اين مطالب به ذهن مى‌توان بيان كرد كه قبلًا نيز اشاره‌اى به آن

داشتيم و آن اينكه:

در همين جهان ماده اشياء زيادى وجود دارد كه در شرائط عادى براى ما قابل درك و احساس نيستند، و بسيارى از آنها در باطن مادى اين جهان قرار دارند، مثلًا در زمان واحد، امواج متعددى از فرستنده‌هاى راديوئى و تلويزيونى جهان در فضا پخش مى‌شود و گاه از طريق ماهواره‌ها به تمام دنيا مى‌رسد، در هر خانه‌اى انواعى از اين امواج وجود دارد، ولى هيچكس آن را احساس نمى‌كند، ممكن است بعضى از فرستنده‌ها صداهاى دلنشين و روح پرور، و بعضى ديگر آژيرهاى خطر و صداهاى هول‌انگيز و نفرت زا پخش كنند، همچنين بعضى از فرستنده‌هاى تلويزيونى صحنه‌هايى زيبا و دل‌انگيز و مناظرى روح پرور و نشاط آور نشان دهند درحالى كه امواج ديگرى صحنه‌هاى جنگ و خونريزى و ويرانى و آتش سوزى و جنايت را پخش كنند، تمام اين صحنه‌ها و تصويرها و صداهاى مختلف در همين دنياى مادى در همين فضاى اطراف ما موجود است، و براى خود، بهشت و جهنم كوچكى در درون اين جهان ساخته است.

بعضى از مردم امواج دستگاه‌هاى گيرنده خود را تطبيق بر صداهاى زيبا و نغمه‌هاى دلپذير، و صحنه‌ها و منظره‌هاى جالب و روح پرور مى‌كنند، در حالى كه بعضى ديگر گيرنده‌هاى خود را اختياراً يا به حكم اجبار با صداها و صحنه‌هاى ضد آن منطبق مى‌سازند، گروه اول در عالمى لذّت بخش، و گروه دوّم در جهانى شكنجه زا به سر مى‌برند و اينها همه در حالى است كه جهان ما جهانى است مادى، و اين امور نيز همه در دل اين جهان مادّى نهفته شده است.

اشتباه نشود هرگز نمى‌گوييم بهشت و دوزخ عيناً چنين است بلكه تنها مى‌گوييم چه مانعى دارد كه در عمق اين جهان، عالم و عوالم ديگرى باشد كه ما در شرايط كنونى به هيچوجه نتوانيم از آن آگاه شويم؟! چون در ميان ما و آنها حجاب‌هاى متعددى فرو افتاده است، ولى كسانى كه توانائى كنار زدن اين حجاب‌ها را داشته باشند چه بسا در همين جهان نيز آن عوالم را ببينند (دقت كنيد).

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله و سلم در سفر آسمانى خود در آنجا كه غوغاى عالم مادّه كمتر، و عوامل سرگرم كننده ضعيف‌تر، و جلوه‌هاى جلال و جمال خدا بيشتر بود، پرده‌ها را كنار زد و در همانجا گوشه‌هايى از اين دو عالم (بهشت و دوزخ) را كه در باطن و درون اين جهان بود مشاهده كرد.

اين بدان معنا نيست كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم يا ساير اولياء اللَّه در روى زمين نيز نتوانند بهشت يا دوزخ

را ببينند، بلكه همانطور كه از پاره‌اى از روايات بر مى‌آيد اين مسأله گاهى در زمين هم اتفاق افتاده است.

در حديثى كه «راوندى» در «خرائج» آورده است مى‌خوانيم: در آستانه عاشورا هنگامى كه اصحاب و ياران حسين عليه السلام اعلام وفا دارى كامل به آن حضرت كردند و از ترك ميدان كربلا و نقض بيعت سر باز زدند «دَعالَهُمْ بِالخَيْرِ وَ كَشَفَ عَنْ ابْصارِهِمْ فَرَأَوا ما حَباهُمُ اللَّه مِنْ نَعيمِ الجِنانِ وَ عَرَّفهُم مَنازلَهُم فيها»: «امام براى آنها دعاى خير كرد و پرده‌ها را جلو چشمان آنها كنار زد، آنها آنچه را خداوند از نعمت‌هاى بهشتى به آنان بخشيده بود با چشم خويش ديدند! و امام عليه السلام منازل و جايگاهشان را به آنها معرفى فرمود!.⁽¹⁾

نويسنده «مقتل الحسين» بعد از اين روايت مى‌گويد: اين در قدرت خداوند كم نظير نيست، و در تصرفات امام عليه السلام عجيب به نظر نمى‌رسد، چرا كه ساحران فرعونى هنگامى كه ايمان به موسى آوردند.

و فرعون تصميم بر قتل آنها گرفت موسى عليه السلام منازلشان را در بهشت به آنها نشان داد.⁽²⁾

در بعضى از روايات نيز آمده است كه امام صادق عليه السلام حوض كوثر را به بعضى از يارانش نشان داد.⁽³⁾

اين نظريه درباره محل بهشت ضمناً مسأله وسعت آن را كه به پهنه آسمان‌ها و زمين است نيز حل مى‌كند، و به اشكالات واهى بعضى از متكلمان در مورد لزوم تداخل، پاسخ مى‌گويد.

به هر حال آنچه در اينجا درباره وجود بهشت و دوزخ در درون و باطن آن جهان گفتيم تنها به عنوان يك نظريه بود كه براى اتخاذ عقيده نياز به بررسى بيشتر و جمع دلائل و شواهدى فزونترى دارد.

7- مقامات بهشتى

اشاره

اشاره:

از تعبيرات مختف قرآن مجيد به خوبى استفاده مى‌شود كه باغ‌هاى بهشتى متعدد و گوناگون است، و با توجه به رواياتى كه در تفسير آيات مربوط به اين قسمت آمده روشن مى‌شود كه اين اشاره به مراتب و درجات و مقامات بهشتيان است كه هر گروهى از آنها طبق شايستگى‌ها در اين باغ‌هاى بهشتى كه هريك از ديگرى برتر و والاتر است جايگزين مى‌شوند.

مثلًا در تفسير آيات سوره «الرحمن» درباره باغ‌هاى بهشتى در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: جَنَتانِ مِنْ ذَهَبٍ لِلمُقربينَ، وَ جَنتانِ مِنْ وَرَقٍ لِاصْحابِ اليمين «دو باغ بهشتى از طلا براى مقربان و دو باغ بهشتى از نقره براى اصحاب اليمين است».⁽¹⁾

روشن است كه تعبير به طلا و نقره با توجه به تفاوت مرتبه از اين دو بهشت مى‌باشد.

اين اشاره به آيات قرآن مجيد در زمينه تعدد باغ‌هاى بهشتى باز مى‌گرديم و به آيات زير گوش جان مى‌سپاريم.

1- قُلْ اذْلِكَ خَيرٌ امْ جَنَّةُ الخُلْدِ التي وُعِدَ المُتْقُونَ كانَتْ لَهُمْ جَزاءً وَ مَصيرا (فرقان 15).

2- اولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهارُ (كهف 31).

3- امّا الذَينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحاتِ فَلَهُمْ جَنّاتُ المَأوى نُزُلًا بِما كانوا يَعْمَلُونَ (الم سجده 19).

4- انَّ الذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنّاتُ الفردوسِ نُزُلًا (كهف 107).

5- وَ السَّابقونَ السَّابِقُونَ- اولئِكَ المُقَرَّبُونَ- في جَنّاتِ النَّعيمِ (واقعه 10 تا 12).

6- وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِهِ جَنَّتانِ ... ذواتا افنانٍ ... وَ مِنْ دونِهما جَنَّتانِ ... مُدهامّتانِ (رحمن آيات 46 و 48 و 62 و 64).

ترجمه

1- بگو آيا اين بهتر است يا بهشت جاويدان كه به پرهيزگاران وعده داده شده؟

بهشتى كه پاداش اعمال آنها و قرارگاهشان است.

2- آنها كسانى هستند كه بهشت جاودان براى آنان است، باغ‌هايى از بهشت كه نهرها از زير درختان و قصرهايش جارى است.

3- امّا كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند باغ‌هاى بهشت جاويدان از آنها خواهد بود اين وسيله پذيرائى (خداوند) از آنهاست، در مقابل اعمالى كه انجام مى‌دادند.

4- امّا كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند باغ‌هاى فردوس منزلگاهشان است.

5- سومين گروه، پيشگامان پيشگامند- آنها مقربانند- و در باغ‌هاى پر نعمت بهشت جاى دارند!.

6- و براى كسى كه از مقام پروردگارش بترسد دو باغ بهشت است، آن دو باغ بهشتى كه داراى انواع نعمت‌ها و درختان پر طراوت است- و پائين‌تر از آنها دو بهشت ديگر است- هر دو كاملًا خرم و سر سبزند.

تفسير و جمع‌بندى

بهشت يا بهشت‌ها

در نخستين آيه اشاره به عذاب‌هاى دردناك دوزخيان كرده، و جايگاه بهشتيان را با آنها مقايسه مى‌كند، و مى‌فرمايد: «آيا آنها (عذاب دردناك) بهتر است يا «جَنَةُ الخُلد» (بهشت جاويدان) كه به پرهيزگاران وعده داده شده، هم پاداش آنهاست و هم قرارگاهشان»! قُلْ اذلِكَ خَيْرٌ ام جَنَّدُ الخُلْدِ التَّي وُعِدَ

المتَّقُون كانَتْ لَهُمْ جَزاءً وَ مَصيراً.

تعبير به «جنة الخلد» تنها در يك آيه از قرآن مجيد آمده و اشاره به جاودانگى بهشت است.

«راغب» در «مفردات» مى‌گويد: «خُلُود» به معناى دور ماندن چيزى از فساد و باقيماندن بر حال خويش است، و «مقاييس اللغة» اصل آن را به معنا ثبات و ملازمت مى‌داند، و «مصباح اللغه» آن را به معنا اقامت تفسير كرده است، تعبير «جنة الخلد» هرچند به صورت اضافه ذكر شده معنا وصفى دارد، و ظاهراً توصيفى است براى بهشت به طور كلى، زيرا تمام نعمتهايش جاودانى، و بقاى بهشتيان نيز در آن هميشگى است، بنابراين اختصاص به بخش معينى از بهشت ندارد، زيرا اين وصف براى تمام باغ‌هاى بهشتى است.

بعضى از ارباب لغت مانند «ابن منظور» در «لسان العرب» «خُلْد» را يكى از اسماء بهشت مى‌دانند، ولى بعيد نيست كه نظر آنها نيز بيان يك توصيف هميشگى باشد كه تدريجاً به صورت نامى از نام‌هاى بهشت درآمده است.

در دومين آيه با تعبير ديگرى روبه‌رو مى‌شويم، بعد از اشاره به ضايع نشدن پاداش مؤمنان صالح مى‌فرمايد: «براى آنها «جنات عدن» است كه از زير درختانش نهرها جارى است» اولئِكَ لَهُمْ جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الانْهارُ.

تعبير «جنات عدن» در يازده آيه از قرآن مجيد آمده است ⁽¹⁾اين تكرار و تأكيد دليل بر اهميت آن در توصيفات مربوط به بهشت مى‌باشد.

«جنات» جمع «جنت» اشاره به باغ‌هاى متعدد بهشتى است و «عدن» (بر وزن عدل) به گفته «مقاييس» در اصل به معنا اقامت است، و يا به تعبير راغب در مفردات به معنا استقرار و ثبات مى‌باشد، و لذا به محل و قرارگاه فلزّات و مواد گرانقيمت «معدن» گويند، و در اينجا اشاره به جاودانگى بهشت است، نه همچون باغ‌هاى دنيا كه درختانش خزان دارد، و بعد از چند سال مى‌خشكد، و چشمه‌هايش كم آب مى‌شود، و گاه به كلى خشك مى‌گردد، گاهى آفت ميوه‌ها را از بين مى‌برد، و ساقه‌ها را از درون تهى

مى‌كند، گاه بادهاى داغ و سوزان يا بسيار سرد سبب خشكى آنها مى‌شود، و گاهى صاعقه‌ها آنها را مبدل به خاكستر مى‌كند، خلاصه هزار گونه آفت و بلا دارد، در حالى كه باغ‌هاى بهشتى باغ‌هايى است جاويدان و هميشه باقى و برقرار است نه آفتى، نه خزانى، و نه خشكيدنى.

بعضى از مفسّران گفته‌اند منظور از «جنات عدن» وسط بهشت است، كه در واقع باغى از باغ‌هاى بهشت محسوب مى‌شود، امّا از بس گسترده است به طورى كه هر گوشه‌اى از آن گويى بهشت مستقلى است به صورت جمع ذكر شده است ⁽¹⁾ولى با توجه به آنچه گفته شد اين معنا بعيد به نظر مى‌رسد.

سوّمين آيه همين مطلب را با تعبير ديگرى دنبال كرده، مى‌فرمايد: «اما كسانى كه ايمان آوردندن و عمل صالح انجام دادند براى آنها جنات المأوى است اين وسيله پذيرائى از آنهاست، در مقابل اعمالى كه انجام مى‌دادند» امّا الذَّينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَلَهُم جَنّاتُ المَأوى نُزُلًا بِما كَانُوا يَعْمَلُونَ

«مَأْوى» از ماده «اوِيّ» (بر وزن قوى يا «اوِيّ» (بر وزن قُمّى) به گفته راغب در مفردات به معنا انضمام چيزى به ديگرى است (سپس به معنا اقامت نزد چيزى آمده است).

مقاييس اللغه نيز يكى از معانى اصلى آن را «تَجَمُّعْ» ذكر كرده است كه لازمه آن سكونت نزد چيزى است، خلاصه اينكه مكان و مسكن و جايگاهى را كه انسان روز يا شب در آن ساكن مى‌گردد و استراحت مى‌كند «مأوى» گويند، بنابراين «جنات المأوى» اشاره به همان وصف خلود و جاودانگى و ثبات بهشت است و مفهوم آرامش و اطمينان را نيز مى‌رساند.

بعضى گفته‌اند اين تعبير اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه سراى دنيا مأوى (جايگاه اصلى انسان) نيست، بلكه گذرگاهى است كه از آن عبور مى‌كند، يا به تعبير روايت معروف الدنيا قنطرة «دنيا پل است» كه هرگز جاى ثبات و استقرار نيست.

ناگفته پيداست كه اين وصف براى تمام بهشت است ولى با اين حال از ابن عباس نقل شده كه مى‌گويد باغ‌هاى بهشتى هشت عددند، يكى از آنها جنة المأوى است، و بقيه عبارتند از «دار الجلال» و «دار الجلال»، و «دار القرار»، و «دار السلام»، و «جَنَّةُ عدن»، و «جنة الخلد»، و «جنة الفردوس» و «جنة

النعيم».

سابقاً گفتيم بعضى «نزل» را به معنا نخستين چيزى كه با آن از ميهمان پذيرائى مى‌كنند دانسته‌اند (همان‌گونه كه امروز با شربت يا آب سرد يا چايى پذيرائى مى‌نمايند).

اگر چنين باشد دليل بر اين است كه جنات المأوى با آنهمه وسعت و عظمتش كمترين پذيرائى بندگان خالص خداست! بنابراين پذيرائى اصلى نعمت‌هايى است كه جنات المأوى در مقابل آن كوچكاست، و آن چيزى جز «جنت قرب و لقاى پروردگار و بهشت معرفت جلال و جمال او» نيست!.

تعبير ديگر در قرآن مجيد از اين كانون بزرگ رحمت الهى همان «جنات الفردوس» است، مى‌فرمايد:

«كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند جنات فردوس وسيله پذيرائى از آنان خواهد بود» انَّ الذَّينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُم جَنَّاتُ الفِرْدَوس نُزُلًا.

در اينكه واژه «فردوس» اصلًا رومى است يا سريانى، يا نَبَطى) يا حَبَشى و يا عربى؟ در ميان مفسران و ارباب لغت گفتگو است و هريك احتمالى را برگزيده‌اند.

بعضى نيز آن را از ريشه فارسى مى‌دانند كه بعداً به صورت «پراديزس» و «پراديز» و سپس «فردايس» و «فِردوس» در آمده است!.

براى اين واژه معانى زيادى ذكر كرده‌اند: باغ و بستان، باغ‌هاى انگور، باغ‌هايى كه هرگونه گل و هرگونه ميوه داشته باشد، باغ‌هايى كه پوشيده از درخت و داراى آب فراوان و احياناً داراى درختان انگور بسيار باشد.

آنها كه آن را عربى مى‌دانند از ماده «الفَرْدسَه» به معناى وسعت گرفته‌اند، اين واژه كه تنها دوبار در قرآن مجيد آمده است (كهف 107 و مؤمنون 11) به معناى بهشت به كار رفته، و از روايات اسلامى كه از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و امامان اهلبيت عليه السلام نقل شده به خوبى استفاده مى‌شود كه اين نام مربوط به بخش بسيار ممتازى از بهشت است.

در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه فرمود: اذا سَأَلْتُمْ اللَّه تَعالى فَاسْألُوهُ الفِردَوْسَ، فَانَّهُ وَسَطُ الجنَّةُ وَ اعْلى الجنَّةِ، وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرّحمنِ، وَ مِنْها تَفُجُرَ انْهارُ الجَنَّةِ!: «هنگامى كه از خداوند متعال

تقاضا مى‌كنيد، فردوس را تقاضا كنيد كه وسط بهشت، و قسمت اعلى و برتر آن است و بر فراز آن عرش خداست و از فردوس نهرهاى بهشتى سرچشمه مى‌گيرد»!.⁽¹⁾

در حديث ديگرى از امير مؤمنان علي عليه السلام چنين مى‌خوانيم: (لِكُلِّ شَى‌ءٍ ذِروَةُ وَ ذِرْوَةُ الجنة الفردوس و هي لمحمّد و آل محمّد) «براى هر چيزى محل اعلائى است و محل اعلاى بهشت فردوس است و آن براى محمّد صلى الله عليه و آله و سلم و آل‌محمّد عليه السلام است.⁽²⁾

و بالاخره در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه در تفسير اين آيه فرمود: آيه درباره ابوذر و سلمان و مقداد و عمار ياسر نازل شده، (جَعَلَ اللَّه لَهُمْ جَناتُ الفِردوسِ نُزلًا اي مأوى و منَزلًا): خداوند باغ‌هاى فردوس را منزلگاه آنها قرار داده».⁽³⁾

روشن است كه ميان حديث دوّم و سوّم تضادى نيست، چرا كه افراد با ايمان و الا مقامى همچون ابوذر و سلمان و ... كه پيروان راستين محمّد و آل محمّد عليهم السلام هستند در واقع در زمره آنها قرار دارند.

در اينكه «نزلًا» در اينجا چه معنا دارد؟ بعضى آن را به معناى منزلگاه و محل سكونت دانسته‌اند، همان گونه كه در حديث امام صادق عليه السلام به آن اشاره شده است. و بعضى از مفسّران نيز گفته‌اند كه نزل به معناى وسيله پذيرائى است و يا نخستين چيزى كه ميهمان را با آن پذيرائى مى‌كنند، جمع ميان اين دو معناى نيز مانعى ندارد.

تعبير ديگر از باغ‌هاى بهشتى كه در سوره واقعه آمده است «جنّاتٌ النَّعيم» است مى‌فرمايد: پيشگامان پيشگام (در ايمان و اعمال صالح) مقربانند آنها در «جنّات النعيم» و باغ‌هاى پر نعمت بهشت قرار دارند.

«جنات» جمع «جنت» است شايد اين تعبير به خاطر آن است كه هريك از بهشتيان جنتى دارند كه مجموعاً جنات مى‌شود و نعيم جمع نعمت است چون بهشت هميشه انواع نعمت‌هاى معنوى و مادى را در بر دارد، نه همچون باغ‌هاى دنيا كه گاه وسيله زحمت است و رنج و درد سر و گاه راحت و نعمت، بعلاوه باغ‌هاى دنيا هر كدام نعمتى دارد نه تمام نعمت‌ها را.

جالب اينكه نخست از مقام قرب آنها سخن مى‌گويد (اولئِكَ المُقَرَّبُونَ) و سپس از «جنات النعيم» و پيداست كه جنات النعيم با آنهمه نعمت و با آنهمه عظمت در برابر مقام قرب الهى قطره‌اى در برابر دريا است.

اين تعبير (جنة النعيم- جنات النعيم) ده بار در آيات قرآن مجيد آمده و تكرار آن دليل بر تأكيد و اهميت آن است.⁽¹⁾

قابل توجه اينكه در اين جهان هر قدر انسان به مبادى قدرت نزديك‌تر و مقرب‌تر مى‌شود نگرانى او بيشتر است، زيرا دائماً در وحشت و اضطراب خواهد بود مبادا نظر آن مبدأ قدرت به خاطر پيش آمدى نسبت به او برگردد، و به بدترين عقوبتش گرفتار كند و لذا ارباب معرفت هميشه انسان‌هاى با شخصيت را از «قرب سلطان» بر حذر مى‌داشتند، ولى قرب پروردگار درست عكس آن است، و ثمره محصولش، آرامش، لذت معنوى و روحانى و نات النعيم است.

اين نكته نيز شايان دقت است كه در روايات متعددى كه در ذيل آيه شريفه ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَومَئِذٍ عَنِ النّعيمْ (تكاثر 8) وارد شده «نعيم» به «نعمت ولايت» تفسير شده است ⁽²⁾و از اينجاست كه ممكن است جنات النعيم بهشت ولايت باشد، ولايت خدا و اولياى او، و عشق ورزيدن به آنان، و بهره‌گيرى از نور معنويشان.

در اينكه «جنات نعيم» تمام بهشت را شامل مى‌شود يا اشاره به بخش‌هاى مهمى از بهشت است دو احتمال وجود دارد، از يك سو وعده الهى در اين قسمت به مقربان ممكن است دليل بر احتمال دوم باشد به خصوص اينكه شبيه همين تعبير در آيه 88 و 89 همين سوره به چشم مى‌خورد فَامّا انْ كانَ مِنَ المُقَرَّبينَ فَروحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعيمٍ» واقعه 88 و 89.

در ششمين و آخرين بخش از اين آيات اشاره سربسته‌اى به چهار بهشت از بهشت‌هاى الهى شده و ويژگى‌هاى آنها را، دو به دو، بيان فرموده است، مى‌فرمايد: «براى كسانى كه از مقام پروردگارشان بترسند

دو باغ بهشتى است» (وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِهِ جَنَتانِ).

«آن دو داراى انواع نعمت‌ها و درختان پر شاخه و با طراوتند» (ذَواتا افَنانِ).

«و پائين‌تر از آنها دو باغ بهشتى ديگر است ... هر دو كاملًا خرم و سرسبزند» (وَ مِنْ دُونِهما جَنتانِ ...

مُدهامّتانِ).

گاهى تصور كرده‌اند كه اين چهار باغ بهشتى همه براى همه مؤمنان است و اين تعدد به عنوان تنوع است، چرا كه طبع آدمى تنوع مى‌طلبد و از آن لذت مى‌برد.

ولى لحن آيات و همچنين رواياتى كه در تفسير اين آيات وارد شده به خوبى نشان مى‌دهد كه آنها براى دو گروه متفاوت است، و تعبير به «من دونهما» همان معنى پائين‌تر را مى‌رساند.

به اين ترتيب دو باغ بهشتى نخست از آن «مقربان» و دو باغ بهشتى مرحله پائين‌تر از آن «اصحاب اليمين» است، و در حقيقت اشاره به درجات و مقامات مختلف اهل بهشت مى‌باشد و بايد همچنين باشد، چرا كه بدون شك بهشتيان همه در يك سطح و يك مقام و يك مرتبه نيستند، و بايد درجات آنها متفاوت باشد.

اين تفاوت مقام و درجه با تعبير زيبايى در حديثى از پيغمبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و سلم چنين بيان شده است: جَنَّتانِ مِنْ فِضَّةٍ آنِيَتُهُما وَ ما فيهما، جَنَّتانِ مِنْ ذَهَبٍ آنِيتُهما وَ ما فيهما!: «دو باغ بهشتى كه بناى آنها و ظروف و هرچه در آنهاست از نقره است و دو باغ بهشتى كه بناى آنها و ظروف و هرچه در آنهاست از طلاست»!.⁽¹⁾

همين معنا با صراحت بيشترى در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده است، فرمود: لا تَقولَنَّ واحِدَةٌ انَّ اللَّه يقُولُ: وَ مِنْ دُونِهما جَنَّتَانِ، و لا تَقولَنَّ دَرَجَةٌ واحِدَةٌ انَّ اللَّه يَقولُ: دَرَجاتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ، انّما تَفاضُلُ القَوْمُ بِالاعمالِ : «نگوييد بهشت يكى است زيرا خداوند مى‌فرمايد: (پائين‌تر از آن، دو بهشت ديگر است) و نگوييد درجه واحدى است، چرا كه خدا فرموده: «درجاتى است بعضى بالاتر از بعض ديگر) و اين تفاوت به خاطر اعمال آنهاست».⁽²⁾

در اينكه چرا هريك از اين دو گروه داراى دو باغ بهشتى هستند مفسّران احتمالات زيادى ذكر كرده‌اند كه با هم تضادى ندارند و ممكن است در مفهوم آيه جمع باشد.

از جمله اينكه يكى اشاره به جنت روحانى و ديگرى اشاره به جنت جسمانى است، يا اينكه هريك از بهشتيان درااى دو باغ بهشتى هستند يكى عمومى و براى ديدار دوستان، و ديگر خصوصى براى زندگى با همسران.

يا اينكه يكى به عنوان پاداش عقيده است و ديگرى پاداش اعمال صالح.

يا اينكه يكى جزاى عمل است و ديگرى فضل الهى.

يا اينكه يكى براى اطاعت فرمان است و ديگرى براى ترك گناه!.

از مجموع آنچه در بالا آمد به خوبى مى‌توان نتيجه گرفت كه بهشت داراى مقامات و درجات و مراتبى است و مى‌توان هر كدام را بهشتى دانست، و بدون شك تفاوت مقامات اولياء اللَّه ايجاب مى‌كند كه درجات آنها در بهشت متفاوت باشد بهشت مقربين با اصحاب اليمين متفاوت است، و بهشت كسانى كه در قله‌هاى ايمان و معرفت و اعمال صالح قرار دارند با كسانى كه در مراتب پائين‌ترند فرق دارد.

گرچه اوصاف هيچيك از آنها دقيقاً به فكر ما نمى‌گنجد ولى قطعاً مى‌دانيم عوالم مختلفى است، و شايد حتى در قيامت كسانى كه در مراحل و مقامات پائين‌ترند نتوانند به درستى دريابند كه در عوالم بالا چه خبر است؟!.

قابل توجه اينكه «جنت» در آيات قرآن گاه به صورت مفرد آمده كه مفهوم جنس را مى‌رساند، و تمام باغ‌هاى بهشتى را شامل مى‌شود، و گاه به صورت جمع، (جنات) كه شامل تمام باغ‌هاى بهشتى و مراحل و مراتب مختلف آن است، و گاه به صورت تثنيه (جنتان) كه اشاره به دو مرحله مختلف است كه قبلًا شرح آن داده شد.

گاه از جاودانگى بهشت سخن مى‌گويد، و تعبير به «جنات عدن» يا «جنة المأوى» و «جنة الخلد» مى‌كند، و گاه از تنوع نعمت‌هاى مادى و معنوت آن بحث مى‌كند، و تعبير به «جنات النعيم» دارد، و گاه به بخش بسيار ممتاز و عالى بهشت اشاره كرده و سخن از «جنات الفردوس» مى‌گويد.

اين تعبيرات پر معنا هر كدام به يكى از ابعاد آن كانون بزرگ رحمت الهى و مقامات قرب و وصال آن محبوب حقيقى است اللَهُمَّ ارْزُقْنا بِمَنَّكَ وَ رَحْمتِكَ يا ارْحَمَ الرَّاحِمينَ).

8- چند سئوال درباره بهشت

1- آيا تكرار و يكنواختى ملالت بار نيست؟

بعضى ايراد مى‌كنند و مى‌گويند آنچه از آيات و روايات استفاده مى‌شود اين است كه نعمت‌هاى الهى در اين كانون بزرگ رحمت يكنواخت است، و مى‌دانيم اين مسأله مخصوصاً در دراز مدت آتش شور و شوق و نشاط را خاموش مى‌كند، زيرا بهترين صحنه‌ها، زيباترين مناظر، و جالب‌ترين غذاها، با تكرار شكل عادى به خود مى‌گيرد، تا آنجا كه گاهى انسان براى برهم زدن اين يكنواختى به زندگى ساده‌تر و مشقت بارتر تن در مى‌دهد تا تنوعش آن را جبران كند!.

در پاسخ به سه نكته بايد توجه داشت: نخست اينكه ما نبايد با معيارهاى جسمى و روانى اين جهان درباره آن جهان قضاوت كنيم، اى بسا اين حالت روانى كه در اين جهان در ما وجود دارد كه با تكرار خسته و ملول كه و بى‌تفاوت مى‌شويم در آنجا بر عكس باشد، هرچه بيشتر انسان مى‌بيند شوقش بيشتر مى‌گردد، و هر قدر تكرار مى‌كند لذتش افزون‌تر مى‌شود، و به اين ترتيب تكرارها مايه تشديد لذّات معنوى و مادى مى‌گردد!.

چه دليلى داريم كه وضع روحى انسان در آنجا و در اينجا از اين جهت يكى است.

ثانياً در همين جهان نيز نعمت‌هايى وجود دارد كه هيچگاه انسان از آن سير نمى‌شود، ما هر قدر هواى تازه و پر اكسيژن را استنشاق كنيم از آن خسته و ملول نخواهيم شد، بلكه دائماً از آن لذت مى‌بريم و براى ما مايه نشاط است.

آب يك نوشيدنى كاملًا ساده و يكنواخت است ما اگر صدها سال عمر كنيم نوشيدن آب گوارا به هنگام تشنگى از همه چيز براى ما لذت بخش‌تر است، و همان است كه مى‌گوييم آب طعم حيات دارد، نه خسته مى‌شويم و نه بى‌اعتنا بلكه آب گوارا هميشه براى تشنگان فوق‌العاده و جالب و جذاب است.

چه مانعى دارد كه در آنجا نيز خداوند حالتى شبيه تشنگى (تشنگى لذت‌بخش نه مزاحم و آزار دهنده، همچون تشنگى لقاى محبوب) بر انسان مسلط سازد، و به خاطر آن دائماً از نعمت‌هاى روحانى و جسمانى بهشت فوق‌العاده درك لذت كند؟!.

ثالثاً از آنجا كه ذات و صفات خدا بى‌نهايت است، بدون شك جلوه‌هاى روحانى و معنوى او نيز پايان نمى‌گيرد، هر روز لطف و عنايت تازه‌اى و هر دم رحمت و هدايت جديدى بر بهشتيان و مقربان درگاهش مى‌فرستد، به گونه‌اى كه اصلًا تكرارى در آن نيست مگر بى‌نهايت ممكن است مكرر شود؟!.

نعمت‌هاى مادى نيز جلوه‌هاى رحمانيت و رحيميت اويند، آنها نيز حد و نهايتى به خود نمى‌پذيرند.

چه مانعى دارد همان درختان بهشتى، همان نهرها، همان گل‌ها، همان رنگ و بوها، همان شراب‌هاى طهور، هر روز و هر ساعت رنگ و بوى تازه‌اى، و شكل و عطر جديدى داشته باشند؟ دائماً رنگ عوض كنند، دائماً دگرگون شوند، دائماً چهره نو پيدا كنند، به گونه‌اى كه يك غذا و يك منظره فقط يكبار در تمام عمر بهشتيان ديده شود و مورد استفاده قرار گيرد! (عجب صحنه‌اى!).

پاره‌اى از آيات قرآن و روايات اسلامى نيز اين مطلب را تأييد مى‌كند.

در آيه 29 سوره رحمن مى‌خوانيم: (كُلُّ يَوْمٍ هُوَ في شَأْنٍ) «او هر زمان در شأن و كارى است»!.

مفسران در تفسير اين آيه بيانات بسيار متنوع و گوناگونى دارند كه هر كدام به يكى از افعال خداوند مسأله آفرينش و مرگ انسان‌ها، يا رزق و حيات آنها يا عزّت و ذلت اقوام، يا آمرزش گناهاى و برطرف ساختن اندوه‌ها، يا فراهم ساختن منافع و دفع زيان‌ها، اشاره مى‌كند، ولى بدون شك آيه مفهوم گسترده‌اى دارد كه هرگونه دگرگونى را در اوضاع جهان در بر مى‌گيرد، و از آنجا كه دليلى بر تخصيص آيه به دنيا در دست نيست بلكه ذكر اين آيه بعد از آيه «كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الجَلالِ وَ الاكْرامِ»:

«تمام كسانى كه روى زمين هستند فانى مى‌شوند و تنها ذات ذو الجلال و گرامى پروردگارت باقى مى‌ماند» مى‌تواند قرينه‌اى باشد بر اينكه دگرگونى‌ها و تنوع‌ها در سراى ديگر نيز ادامه دارد، و بهشتيان به اراده خداوند هر روز در شأن و در كارى هستند.

بعضى از مفسران نيز «كل يوم» را تعميم داده و ايام دنيا و آخرت را هر دو مشمول آن دانسته‌اند.⁽¹⁾

در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: انَّ اللَّه خَلَقَ جَنَّةً لَمْ يَرَها عَيْن، وَلَم يَطَّلْعِ عَلَيْها مَخْلُوقٌ، يَفْتَحُها الرَّبُّ تَبارَكَ وَ تَعالى كُلَّ صَباحٍ فَيَقُولُ ازْدادِي طِيْباً! ازْدادي ريحَ : «خداوند بهشتى آفريده كه هيچ چشمى نديده، و هيچ مخلوقى از آن آگاه نيست، پروردگار متعال هر صبحگاه آن را مى‌گشايد و مى‌گويد: بوى خوشت را افزون كن! و نسيمت را بيفزاى»!.⁽²⁾

در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام آمده است: انَّ اهْلَ الجَنَّةِ تُوْضَعُ لَهُمْ مَوائِدُ عَلَيْها مِنْ سائِرِ ما يَشْتَهُونَهُ مِنَ الاطْعِمَةِ التي لا ألَذَّ مِنْها و لا اطْيَبَ، ثُم يُرفَعُونَ عَنْ ذلِكَ الى غَيْرِهِ «براى اهل بهشت سفره‌هايى مى‌گسترانند كه بر آن آنچه مورد علاقه آنها از طعام‌هاست قرار داده مى‌شود طعام‌هايى كه از آن لذيذتر و خشبوتر نيست سپس آنها را از سر آن سفره بلند كرده و سفره ديگرى براى آنها مى‌گسترانند»!.⁽¹⁾

اين تعبيرات به خوبى نشان مى‌دهد كه در آنجا تكرارى وجود ندارد بلكه هر لحظه الطاف و عنايات تازه‌اى است!.

اين سخن را با اشاره كوتاهى از سوى يكى از مفسّران پايان مى‌دهيم كه گفته است: «آيه فوق اشاره به تجلّى حق در هر زمان، و در هريك از نفوس انسانى بر حسب استعدادش دارد، و مى‌دانيم تجليات خداوند را نهايت و پايانى نيست!.⁽²⁾

بدون شك اين تمام مفهوم آيه نيست بلكه مى‌تواند جزيى از مفهوم آيه باشد (دقت كنيد).

2- مگر لذت در مقايسه با فقدان نيست؟

معروف است كه «فقدان‌ها» هميشه ارزش «وجدان‌ها» را آشكار مى‌سازد، و به تعبير ديگر نعمت‌ها و مواهب الهى را هميشه در مقايسه با زوال آنها مى‌توان شناخت اگر بيمارى‌در عالم وجود نداشت هيچ‌كس نمى‌دانست نعمت سلامتى چه گوهر گران‌بهايى است؟ و اگر ناامنى روى نمى‌داد قيمت نعمت امنيت هرگز شناخته نمى‌شد!.

روى اين حساب در بهشت كه فقدانى وجود ندارد نه ناآرامى است، نه بيمارى و تعب، نه قحطى و خشكسالى و ... بنابراين ارزش آنهمه نعمت‌ها تدريجاً به فراموشى سپرده مى‌شود و طبعاً در اين حال لذّتى احساس نخواهد شد.