روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 10

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

ادامه سوره توبه

اشاره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

سوره التوبة (9): آیات 90 تا 100

اشاره

وَ جٰاءَ اَلْمُعَذِّرُونَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَ قَعَدَ اَلَّذِينَ كَذَبُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ سَيُصِيبُ اَلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ (90) لَيْسَ عَلَى اَلضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَى اَلْمَرْضىٰ وَ لاٰ عَلَى اَلَّذِينَ لاٰ يَجِدُونَ مٰا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَى اَلْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (91) وَ لاٰ عَلَى اَلَّذِينَ إِذٰا مٰا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاٰ أَجِدُ مٰا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ اَلدَّمْعِ حَزَناً أَلاّٰ يَجِدُوا مٰا يُنْفِقُونَ (92) إِنَّمَا اَلسَّبِيلُ عَلَى اَلَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَ هُمْ أَغْنِيٰاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ اَلْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اَللّٰهُ عَلىٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ (93) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اَللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِكُمْ وَ سَيَرَى اَللّٰهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلىٰ عٰالِمِ اَلْغَيْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (94) سَيَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَكُمْ إِذَا اِنْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ (95) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَرْضىٰ عَنِ اَلْقَوْمِ اَلْفٰاسِقِينَ (96) اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ يَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ عَلىٰ رَسُولِهِ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (97) وَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ مَنْ يَتَّخِذُ مٰا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ اَلدَّوٰائِرَ عَلَيْهِمْ دٰائِرَةُ اَلسَّوْءِ وَ اَللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (98) وَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ وَ يَتَّخِذُ مٰا يُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ اَلرَّسُولِ أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اَللّٰهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (99) وَ اَلسّٰابِقُونَ اَلْأَوَّلُونَ مِنَ اَلْمُهٰاجِرِينَ وَ اَلْأَنْصٰارِ وَ اَلَّذِينَ اِتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِيَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً ذٰلِكَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِيمُ (100)

ترجمه

[و] ⁽¹⁾آمدند عذرخواهان از عرب تا دستورى دهند ايشان را و بنشستند ⁽²⁾آنان كه دروغ گفتند با خداى و پيغامبرش، برسد ⁽³⁾به آنان كه كافر شدند از ايشان عذابى دردناك.

نيست بر ضعيفان و نه بر بيماران و نه بر آنان كه نيابند، ⁽⁴⁾آنچه خرج كنند تنگيى چون نصيحت كنند خداى را و پيغامبرش را نيست بر نيكوكاران از راهى ⁽⁵⁾،و خداى آمرزندۀ بخشاينده است.

[102-پ]و[نه] ⁽⁶⁾بر آنان كه چون آيند به تو تا بر نشانى ايشان را گويى ⁽⁷⁾نمى يابم ⁽⁸⁾چيزى كه بر نشانم ⁽⁾

بر وى،برگردند و چشمهاى ايشان مى رود از آب چشم به غم آن كه ندارند

كه

[103-/] عذر مى خواهند از شما چون بازشوى با ايشان، بگو عذر مخواهى،باور نداريم

سوگند خورند

سوگند مى خورند براى شما تا راضى شويد ازيشان

عربيان ⁽¹⁾سخت ترند به كفر ⁽²⁾و نفاق و سزاوارتر كه نه بدانند حدهاى آنچه فروفرستاد خداى بر رسولش و خداى دانا و محكم كار[است] ⁽³⁾.

[103.پ] و از عربيان ⁽⁴⁾كه ⁽⁵⁾هست كه فراگيرد آنچه نفقه كند غرامت ⁽⁶⁾و چشم مى دارد به شما مصيبتها ⁽⁷⁾برايشان گردش بد و خداى شنوا [و] ⁽⁸⁾داناست.

و از عربيان ⁽⁹⁾كس هست كه ايمان دارد به خداى و به روز آخرت و فراگيرد آنچه نفقه كند ⁽¹⁰⁾نزديكيها نزديك خداى و دعاهاى رسول،آن نزديكى است ايشان را،در برد ⁽¹¹⁾ايشان را خداى در رحمتش،كه خداى آمرزنده و بخشاينده است.

سبق برندگان ⁽¹²⁾پيشينگان ⁽¹³⁾از مكيان و مدنيان و آنان كه پس روى كردند ايشان را به نيكوى،خشنود است خداى از ايشان و خشنوداند از او،و نهاده است ⁽¹⁴⁾ايشان را بهشتها كه مى رود در زير آن جويها،جاويدان باشند در آن، آن ظفرى بزرگ است[104-ر].

قوله: وَ جٰاءَ الْمُعَذِّرُونَ ،يعقوب[خواند از جملۀ قرّاء،و در شاذّ،عبد اللّه] ⁽⁾

«عين»من الاعذار،و يقال:اعذر اذا اتى بعذر و اعذر صار ذا عذر،يعنى آمدند عذر خواهندگان از جملۀ اعراب،و قرائت باقى قرّاء به تشديد«ذال»،و آن را دو وجه بود:يكى معتذرون بوده باشد در اصل،آنگه ادغام كردند«تا»را در«ذال»چنان كه:تذكرون،و الاصل تتذكرون.و وجه دويم آن است كه:من عذر باشد اذا غبب و مرض،يعنى تقصيركنندگان.«من»تبين راست. لِيُؤْذَنَ لَهُمْ ،تا دستورى دهند ايشان را،و زجاج گفت:روا باشد كه،معذرون

قول على-عليه السلام

اياك و ما يعتذر منه ،دور باش از آنچه از او عذر بايد خواستن.ضحّاك گفت:اينان رهط عامر بن الطفيل بودند روز غزات تبوك،بيامدند و گفتند:يا رسول الله!اگر با تو بياييم،اعراب طىّ قبيلۀ ما را و فرزندان

وَ قَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ،و بنشستند از جهاد آنان كه با خداى و پيغمبر دروغ گفتند،يعنى منافقان در اظهار ايمان و ابطان كفر.محمّد بن اسحاق گفت:

آيت در بنى غفار

سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ ،به كافران رسد از جملۀ ايشان عذابى مولم دردناك،و براى آن منهم گفت كه،آنان كه تخلّف كردند از جهاد همه كافر نبودند،بعضى كافر[ان] ⁽¹⁾بودند عذر به دروغ انگيختند ⁽²⁾، بعضى مؤمنان بودند معذور بودند كه ساز نداشتند و برگ نبود ايشان را،لا جرم حق تعالى براى ايشان عذر بخواست گفت: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَى الْمَرْضىٰ ،[نيست] ⁽³⁾بر ضعيفان كه قوّت ندارند و نه بر بيماران كه بنيت ⁽⁴⁾و صحّت ندارند. وَ لاٰ عَلَى الَّذِينَ لاٰ يَجِدُونَ مٰا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ،و نه بر آنان كه نيابند آنچه نفقه كنند بى برگ و بى ساز باشند حرجى و ضيقى و تنگى و بزه اى،براى آن كه اين جمله معذور ⁽⁵⁾باشند. إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ ،چون نصيحت كنند اينان خداى و رسول را.و معنى نصح در آيت اخلاص عمل است از غش،يقال:نصح في عمله نصحا،و منه:التوبة النصوح،و فلان ناصح الجيب اذا كان خالص النية و الاعتقاد. مٰا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ ،بر نيكوكاران راهى نيست،يعنى كس را با ايشان كارى نيست و ملامت و مذمّت را بديشان راهى نيست.

وَ لاٰ عَلَى الَّذِينَ ،و نه نيز بر آنان حرجى است كه بر تو آيند تا تو ايشان را بردارى،يعنى بر نشانى،تو گويى:من چيزى ندارم كه شما را برآن نشانم،ايشان برگردند گريان و چشمهاى ايشان آب مى ريزد ⁽⁶⁾از اندوه بر آنكه ⁽⁷⁾چيزى ندارند كه خرج كنند و با توبه جهاد آيند.و«حمل»در آيت عبارت است از برنشاندن بر چهارپاى،يقال:حملته ⁽⁸⁾

حزنا على حذف الحرف الجارّ،اى حزنا على ان لا يجدوا.چون حرف جرّ بيفگند فعل بدو رسيد و عمل كرد[در او]

المى باشد در دل به فوت كارى[104-پ]مأخوذ من حزن الارض و هى الارض الغليظة.

مجاهد گفت:آيت در جماعتى از مزينه آمد.محمد بن كعب القرظي و محمد بن اسحاق گفتند:در هفت كس آمد از قبايل مختلف.واقدى گفت:هفت مرد انصارى بودند،چون بگريستند و مردمان رغبت ايشان در جهاد بشناختند

إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ ،آنگه حق تعالى چون عذر معذوران بخواست و بگفت:

مٰا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ ،بازنمود كه:آنان كه بر ايشان سبيل است به دست و زبان و مذمّت،ايشان كيستند؟گفت:راه بر آنان است،يعنى ملامت

آن معذران

فان يك ذنبي كل ذنب فانه***محا الذنب كل المحو من جاء تائبا

قال آخر:

اذا اعتذر الجاني محا العذر ذنبه***و كل امرء لا يقبل العذر مذنب

[و اين مذهب اصحاب وعيد است كه گفتند:قبول توبه بر خداى واجب است حملا على وجوب قبول العذر،گوييم:كه تسليم كند كه قبول عذر واجب است؟و چه طريق است به وجوب آن؟و در عقل و شرع دليل نيست،و چگونه واجب بود!

و المعاذير اكثرها اكاذيب ،پس مذهب درست آن است كه:خداى تعالى و يكى از ما به قبول توبه و عذر متفضّل است] ⁽¹⁾. وَ سَيَرَى اللّٰهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ ،رؤيت،به معنى علم است اين جا.خداى تعالى گفت:خداى مى داند عمل شما و پيغمبر ⁽²⁾نيز مى داند و مورد اين كلمه ⁽³⁾وعيد است. ثُمَّ تُرَدُّونَ ،آنگه شما را با خداى برند،يعنى با جايى كه حكم جز خداى را نباشد،خداى كه نهان چنان داند كه آشكارا.آنگه خبر دهد شما را بدانچه كرده باشيد از نيك و بد،و اين جمله كنايات ⁽⁴⁾است از وعيد.

آنگه گفت:آن ⁽⁵⁾جماعت متخلّفان آمدند ⁽⁶⁾تا سوگند خورند براى شما تا ⁽⁷⁾از سر ايشان بگرديد ⁽⁸⁾و ايشان را ملامت نكنيد و رها كنيد ايشان را از توبيخ و سرزنش،و اين هم از جملۀ معجزات رسول است-عليه السلام-براى آن كه خبر است از غيب و مخبر ⁽⁾

آنگه حق تعالى امر كرد رسول را و صحابه را كه:از ايشان بگرديد و اعراض كنيد و رها كنيد ايشان را از ملامت،اعراض استخفاف و اهانت،نه اعراض صفح و عفو چنان كه يكى از ما گويد:دعه الى لعنة اللّه و حرّ سقره. إِنَّهُمْ رِجْسٌ ،كه ايشان پليدند عينا و حكما،چنان كه در حق مشركان بيان كرديم. وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ ،و جاى ايشان دوزخ است و بازگشت ايشان با آنجاست جزاء بدانچه كرده باشند و پاداشت بدانچه اندوخته باشند از عمل.و در آيت،دليل است بر آنكه:حكم منافق،حكم كافر است و نيز دليل است بر بطلان قول مجبر[ه]كه گفتند:جزا براساس

عمل

قوله: يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ ،آنگه حق تعالى بيان كرد كه:غرض ايشان در اين سوگند خوردن چيست

آنگه گفت: اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفٰاقاً ،اين اعراب،و اين،جمع عرب است، و عرب جنس بود،و واحد او عربى بود،به ياى نسبت،اين«يا»دليل وحدت باشد، كرومى و روم،و زنجى و زنج و يهودى و يهود و مجوسى و مجوس.آنگه اعراب جمع جمع بود،گفت:اين اعراب اجلاف جفات كه ايشان را تربيت در باديه و بيابان بوده است،و ايشان سخت تراند به كفر و نفاق.و نصب آن بر تمييز است،گفت:براى آن كه ايشان را اختلاطى نبوده باشد با مردمان حضر كه در ميان ايشان علما و فقها و اهل خبرت و بصيرت باشند،و گفتند:مراد جماعتى اعراب اند كه ايشان پيرامن مدينه بودند از اسد و غطفان،و ايشان در كفر و نفاق سخت تر بودند،و تقول

وَ أَجْدَرُ ،و ايشان سزاوارتر باشند بدان كه حدود و قرآن

روايت كردند كه:زيد بن صوحان را

لتريبنى،حديث تو مرا به تعجب ⁽¹⁾همى آرد،يعنى نيكو مى آيد مرا،و لكن دست تو مرا به شك مى افگند.گفت:چرا؟گفت:براى آن كه گمان مى برم كه ⁽²⁾در دزدى بريده باشند!گفت:يا اعرابى!اين دست چپ است.گفت:پس چه باشد؟گفت:

دزد را دست راست برند،گفت:ندانم من تا كدام دست برند،راست يا چپ؟زيد گفت:صدق الله حيث يقول: اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ يَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلىٰ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ،و خداى تعالى عالم است به احوال ايشان، حكيم است در اجراى احكام برايشان ⁽³⁾حق تعالى گفت:اعراب نيز بر دو قسمت اند:بعضى از ايشان آنانند كه: يَتَّخِذُ مٰا يُنْفِقُ مَغْرَماً ،كه آنچه نفقه كنند در سبيل خداى غرامت و تاوان ⁽⁴⁾شمارند.و«من» در اوّل آيت تبعيض راست،و«مغرم»مصدر است بمعنى الغرامة،و«غرم»و «غرامت»لزوم نايبه اى ⁽⁵⁾باشد در مال بى جنايتى و منه قوله: ...إِنَّ عَذٰابَهٰا كٰانَ غَرٰاماً ⁽⁶⁾،اى لازما،و الغرام الحب اللازم،و قال ⁽⁷⁾:

و إن غرامي فوق كل غرام***

و الغريم،كل واحد من المتداينين،و الجمع غرماء،و غرمته،اى الزمته في ماله.

وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوٰائِرَ ،و تربص،انتظار عاقبت چيزى باشد،و گوش آن مى دارند تا دايره اى از دوائر بد بر شما گردد.و دوائر،عواقب مذمومه باشد.فرّاء و زجاج گفتند:انتظار مرگ يا قتل ايشان مى كردند.آنگه حق تعالى گفت:آنچه بر ايشان مى اندازند بر خود برند ⁽⁸⁾و آنچه بديشان مى خواهند به خود بينند. عَلَيْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ ،برايشان دايرۀ بد باشد.ابن كثير و ابو عمرو خواندند:عليهم دائرة السوء،به ضم«سين»،و باقى قرّاء به فتح«سين».و چون به فتح خوانى به معنى مصدر باشد، نحو قوله: وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ... ⁽⁾

باشد،چه.معنى اضافت كردن با سوء گفتند چنان است كه گويند:رأيته بعين

آنگه پس از اين ذكر قسمت ديگر كرد از جملۀ اعراب،و از جملۀ اعراب كس

رب من أنضجت غيظا صدره***

كه ايمان دارد به خداى و روز بازپسين،يعنى روز قيامت كه از پس او دگر شب نباشد،و آنچه نفقه مى كنند در سبيل خداى آن را قربات و جاى تقرب مى شناسند.

زجاج گفت:در قربات سه وجه رواست:ضم را و سكون او،و فتح او،و لكن قراء جز به ضم نخوانده اند.و معنى قربت،اداى فعل باشد على الوجه الذي امر طلبا لرضاء الله و ثوابه.و فعل بر اين وجه نزديك گرداند بنده را به رحمت. وَ صَلَوٰاتِ [105-پ] اَلرَّسُولِ ،اى:دعوات

استغفار رسول ايشان را قربتى مى شناسند،قتاده گفت:صلوات،دعا به خير و بركت باشد،چنان كه اعشى گفت:

تقول بنتي و قد قربت مرتحلا***يا رب جنب

عليك مثل الذي صليت فاغتمضي

آنگه گفت: أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ ،يعنى،صلوات رسول و دعوت و استغفار او ايشان را قربتى و ثوابى است.آنگه گفت بر سبيل وعده و بشارت: سَيُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ ،

خداى ايشان را در رحمت خود برد كه خداى آمرزندۀ گناه است و بخشايندۀ گناهكار.ضحّاك گفت:اين آيت در عبد اللّه ذو البجادين آمد و قوم او.كلبى گفت:

در بنى اسلم و غفار و جهينه آمد.

و قوله: وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ ،رفع سابقون،به ابتداست،و خبر او رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ ،گفت:از پيش روندگان پيشينان ⁽¹⁾آنان كه از جملۀ اوّلينان سبق بردند به ايمان از جملۀ مهاجران كه خانه و مال و ملك رها كردند و از مكه با رسول به مدينه هجرت كردند،و نيز انصار كه در مدينه ياران رسول بودند،و او را يارى كردند،و اين گروهى بودند كه پيش از هجرت به دو سال ايمان آورده بودند.و يعقوب خواند:

و الانصار،به رفع عطفا على قوله: وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ .و روايت كردند كه:بعضى صحابه روزى مى خواندند:و الانصار اَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ ،به رفع«را»و حذف «واو»(الذين) ⁽²⁾.أبىّ،ردّ كرد و خطا بازداد،با قول أبي آمد. وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ ،و آنان كه متابعت ايشان كردند و بر ره ايشان رفتند در ايمان و هجرت و نصرت.و بر قرائت آن كس كه به رفع خواند،انصار از جملۀ سابقان اوّلان نباشند.و بر قرائت آن كس كه به جر خواند،انصار در اين جمله باشند.و ثعلبى امام اصحاب الحديث در تفسير آورد كه:آن صحابى كه و الانصار خواند،عمر خطاب بود ⁽³⁾.ابى ⁽⁴⁾او را گفت:و الانصار،به جرّ بايد خواندن. وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ ،«واو»از او حذف نبايد كرد ⁽⁵⁾.عمر،قول او نمى شنيد و قبول نمى كرد تا عمر سه بار بخواند:و الانصار، اَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ ،و ابىّ گفت: وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ ،بالجر،و الواو.به بار چهارم عمر را گفت:چرا از من نشنوى!و الله لقد قرأت على رسول الله: وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ ،و أنت تبيع القرط ببقيع الغرقد،گفت:آنگه كه من بر پيغامبر اين خواندم ⁽⁾

يا أبى

و اهل علم در سابقان اول خلاف كردند:أبو موسى الاشعرى و سعيد بن-المسيب و قتاده و ابن سيرين گفتند:آنان بودند كه،به دو قبله با رسول-عليه السلام-نماز كردند.عطاء بن ابى رباح گفت:آنان كه به بدر حاضر[آمدند،شعبى گفت:

آنان اند كه به بيعت رضوان حاضر]

و خلاف كردند در آن كه اوّل كس كه به رسول-عليه السلام-ايمان آورد كه بود از پس خديجه،چه در خديجه خلاف نكردند كه اوّل او بود.عبد اللّه عبّاس و زيد أرقم و جابر بن عبد اللّه الانصارىّ و محمّد بن المنكدر و ربيعه و ابو حازم المدنىّ و جملۀ اهل البيت گفتند كه:اميرالمؤمنين على بود[106-ر]اوّل كس كه به رسول ايمان آورد و نماز كرد.كلبى گفت اميرالمؤمنين ايمان آورد و او را نه سال بود.مجاهد و محمد اسحاق گفتند:ده ساله بود،و محمد بن اسحاق گفت،عن عبد اللّه بن ابى نجيح،عن مجاهد،كه او گفت:از چيزها كه خداى تعالى به على بن ابى طالب- عليه السلام-خواست،آن بود كه سالى قريش را قحطى رسيد و أبو طالب عيال بسيار داشت.رسول-عليه السلام-عمش را عباس گفت:يا عم!قحطى عظيم است،و أبو طالب از سبب عيال رنجور مى باشد،بيا

صواب باشد.برفتند و به نزديك أبو طالب شدند،و رسول-عليه السلام-او را گفت:يا عم!ما آمده ايم تا از عيال تو بعضى را از تو ببريم.گفت:عقيل را به من رها كنيد و ديگران را شما دانيد تا چه كنيد.رسول-صلى اللّه عليه و آله-گفت:من على را بردارم،و عبّاس،جعفر را برگرفت،و على با رسول بود تا آن كه رسول را خداى تعالى نبوّت داد،و على اوّل كس بود كه به او ايمان آورد و با او نماز كرد،و جعفر با عبّاس مى بود تا آنگه اسلام آورد از عباس مستغنى شد.

اسماعيل بن اياس بن عفيف روايت كرد از پدرش عفيف كه گفت:من مردى بازارگان بودم به مكه آمدم و به نزديك عباس عبد المطلب فرود آمدم،و عباس دوست من بود،به يمن آمدى و عطر خريدى و در موسم بازفروختى.گفت:يك روز با عباس نشسته بودم در مكه،در وقت زوال آفتاب نگاه كردم جوانى نيكوروى را ديدم كه بيامد و در قرصۀ ⁽¹⁾آفتاب نگاه كرد،آنگه روى به كعبه كرد و گفت:الله اكبر، كودكى بيامد و بر دست راست او بايستاد و تكبير كرد،و زنى بيامد و در قفاى هر دو بايستاد و تكبير كرد.ساعتى بود آن جوان به ركوع شد،ايشان[نيز] ⁽²⁾به ركوع شدند، چون سر برداشت ايشان[نيز] ⁽³⁾سر برداشتند،[آنگاه جوان ⁽⁴⁾به سجده شد،ايشان نيز به سجده شدند.چون سر برداشت،ايشان نيز سر برداشتند] ⁽⁵⁾.من عباس را گفتم:امر عظيم،كارى عظيم است!آن چيست كه اينان مى كنند؟گفت:نمى دانى اين جوان پسر برادر من است-محمد بن عبد الله بن عبد المطلب-و آن زن خديجه است-بنت خويلد زن محمد است،و محمد دعوى مى كند كه:خداى مرا بدين ⁽⁶⁾دين بفرستاده است،و الله ما اعلم على ظهر الارض احدا على هذا الدين غير هؤلاء الثلاثة،و به خداى كه من بر اين دين كس را نمى شناسم بر همه پشت زمين جز اين سه گانه را.عفيف گفت:در دل من اوفتاد كه كاشكى تا من چهارم اينان بودمى.اين حديث ⁽⁷⁾روايت كرد ⁽⁾

و در خبر است كه ابو طالب،على

صلت الملائكة على و على علىّ سبع سنين لانه لم يرفع الى السماء شهادة ان لا اله الا هو

عباد بن عبد اللّه روايت كرد كه،از اميرالمؤمنين

انا عبد اللّه و اخو رسوله و لا يقولها

معاذة العدوية گفت:از اميرالمؤمنين على شنيدم بر منبر بصره كه مى گفت:

انا الصديق الاكبر امنت قبل ان يؤمن أبو بكر و اسلمت قبل ان يسلم، گفت:من صدّيق اكبرم،ايمان آوردم پيش ازآن كه أبو بكر ايمان آورد،و اسلام آوردم پيش از او

ابو نخيله

الزم[106-پ] كتاب الله و على بن ابي طالب فاشهد على رسول الله

يعسوب المؤمنين و المال يعسوب الظلمة، گفت:على اوّل كس است كه به من ايمان آورد،و اول كس است كه دست در دست من نهد روز قيامت،و او صدّيق اكبر است،و فرق كننده است ميان حق و باطل،و او پيشواى مؤمنان است،و مال پيشواى ظالمان.و اخبار در اين معنى بسيار است،و از او روايت كرده اند اين بيتها:

انا اخو المصطفى لا شك في نسبي*[معه] ⁽¹⁾ربيت و سبطاه هما ولدي جدّي و جد رسول الله منفردو فاطم زوجتي لا قول ذي فند صدقته و جميع الناس في بهممن الضلالة و الاشراك و النكد فالحمد للّه شكرا لا شريك له*البر ⁽²⁾بالعبد و الباقي بلا أمد و خزيمة بن ثابت ذو الشّهادتين گويد:

ما كنت احسب ان الامر ⁽³⁾منصرف ⁽⁴⁾***عن هاشم ثم منها عن ابى الحسن ⁽⁵⁾

أ ليس اوّل من صلّى لقبلتهم***و اعرف الناس بالآثار و السنن

و آخر النّاس عهدا بالنبىّ و من***جبريل عون له في الغسل و الكفن

من فيه ما فيهم لا يمترون ⁽⁶⁾به***و ليس في القوم ما فيه من الحسن

ما ذا الذي ردّكم عنه فنعرفه ⁽⁷⁾***ها إنّ بيعتكم من أغبن الغبن

و مخالفان[ما] ⁽⁸⁾اگرچه روايت كرده اند كه:از جملۀ سابقان أبو بكر بود و زيد ابن حارثه،تسليم كنند كه اميرالمؤمنين برايشان سابق بود در ايمان،جز آن كه گفتند كه على كودك بود و أبو بكر پير،و ايمان على را آن موقع نبود كه ايمان أبو بكر را،گوييم:ايمان على لا جرم لا عن كفر باشد،و ايمان جز او ايمان عن كفر باشد.و اگر مراد به موقع و نفى موقع قبول است،محال باشد اين دعوى كردن براى آن كه تا رسول دعوت نكرد على غيب ندانست كه ايمان آوردن بدو واجب است.و اگر رسول-عليه السلام-على را از روى صغر سن ⁽⁾

بايد كردن و آنگه دعوت كرد او را،اين تابان

...إني عبد اللّه آتنى الكتاب و جعلني نبيّا،و جعلني مباركا اين ما كنت و اوصاني بالصلاة و الزكاة ما دمت حيّا

لو وزن ايمان علي بايمان امتي. و في رواية: و ايمان امتي.لرجح ايمان علي على ايمان امتي الى يوم القيامة، اگر ايمان على با ايمان جملۀ امّت من برسنجند،ايمان على بر

فأما سابقان انصار-على ما جاء فى الاخبار-اهل بيعت بر عقبه بودند،بيعت اول،و آن هفت كس بودند.و در بيعت دوم هم بر عقبه هفتاد كس بودند.[107-ر]و

آن،آنگه بود كه أبو زرارة،و مصعب بن عمير بن هاشم بن عبد الدّار به نزديك ايشان رفت و ايشان را قرآن بياموخت.و او اوّل كس بود كه در مدينه نماز جماعت كرد.و ازآن پس سعد ⁽¹⁾معاذ و عمرو بن الجموح و بنو عبد اللّه الأشهل ⁽²⁾ايمان آوردند و جماعتى بسيار از زنان و جوانان.و مصعب بن عمير صاحب رايت رسول بود روز بدر و احد،و چون مردم به هزيمت بشدند روز احد،او با رسول-عليه السلام-مقام كرد تا شهيد شد.رسول-عليه السلام-در حقّ او گفت:از او شريف تر مرد ⁽³⁾نديدم،او را به مكّه ديدم،دو برد قيمتى پوشيده و نعلينى در پاى كرده شراكش از زر،و دو غلام بر راست و دو غلام بر چپ،و هريكى از ايشان قعبى حيس در دست گرفته و مردمان را مى دادند،و رسول-عليه السلام-چون كسى چيزى از طرائف به هديه پيش او آوردى، آن براى مصعب بن عمير نگاه مى داشتى،و خداى تعالى در حق او فرستاد: وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوىٰ، فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوىٰ ⁽⁴⁾.او را برادرى بود ⁽⁵⁾-ابو عزيز بن عمير-گفتند ⁽⁶⁾:روز بدر او را به اسيرى بگرفتند،براى حرمت مصعب دست از او بداشتند،و گفتند:برو كه راهت گشاده است.گفت:كجا روم! اگر شما مرا رها كنى،دگر قوم مرا بگيرند.اين قوم او را بگرفتند و با خانه بردند و بند بر ننهادند ⁽⁷⁾و طعام آوردند او را از نان و خرما،دست به نان نكرد و خرما بخورد براى آن كه اهل مكه را نان بيش باشد از خرما،و اهل مدينه را خرما غالب بود بر نان.اين جماعت مصعب را گفتند:برادرت را بگرفته ايم به اسيرى و بند ندارد براى حرمت تو،گفت:لا و لا ⁽⁸⁾كرامة له،بندى گران بر ⁽⁾

فَأَمّٰا مَنْ طَغىٰ، وَ آثَرَ الْحَيٰاةَ الدُّنْيٰا، فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوىٰ «1» ،اينت عجب برادرى در ايمان به اين منزلت!و برادرى در كفر به آن پايه،كه برادر را بكشد،يكى مؤمن و يكى كافر،يكى قاتل و يكى مقتول،يكى سعيد و يكى شقى،[شعر]

سرى و دلى

نسب يكى و فعل مختلف،اصل يكى و فرع متباين،[شعر]

عليّ كاسمه ابدا على***و عيسى ساقط وسخ

هما ثمران من شجر و لكن***على مدرك و اخوه نى

لا ينفع الرجس من قرب الزكيّ و لا***على الزكيّ لقرب الرّجس من ضرر

وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ .،گفت

در عرف آنان را كه در عهد رسول در خدمت بودند و در صحبت او بودند،ايشان را صحابه گفتند،و آنان را كه پس از عهد رسول بودند تابعين،و آنان كه پس از ايشان بودند اتباع تابعين.آنگه حق تعالى جمع كرد از ميان همه در رضاى خود گفت:

رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ،خداى تعالى راضى است ازيشان،و ايشان از خداى راضى اند. وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ ،بجارده

[قوله تعالى] ⁽¹⁾:

سوره التوبة (9): آیات 101 تا 118

اشاره

وَ مِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ اَلْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى اَلنِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلىٰ عَذٰابٍ عَظِيمٍ (101) وَ آخَرُونَ اِعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اَللّٰهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (102) خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِهٰا وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاٰتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَ اَللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (103) أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ هُوَ يَقْبَلُ اَلتَّوْبَةَ عَنْ عِبٰادِهِ وَ يَأْخُذُ اَلصَّدَقٰاتِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِيمُ (104) وَ قُلِ اِعْمَلُوا فَسَيَرَى اَللّٰهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلىٰ عٰالِمِ اَلْغَيْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (105) وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اَللّٰهِ إِمّٰا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّٰا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (106) وَ اَلَّذِينَ اِتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ كُفْراً وَ تَفْرِيقاً بَيْنَ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ اَلْحُسْنىٰ وَ اَللّٰهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكٰاذِبُونَ (107) لاٰ تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى اَلتَّقْوىٰ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجٰالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَ اَللّٰهُ يُحِبُّ اَلْمُطَّهِّرِينَ (108) أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَلىٰ تَقْوىٰ مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَلىٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِي نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اَللّٰهُ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِينَ (109) لاٰ يَزٰالُ بُنْيٰانُهُمُ اَلَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (110) إِنَّ اَللّٰهَ اِشْتَرىٰ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ اَلْجَنَّةَ يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي اَلتَّوْرٰاةِ وَ اَلْإِنْجِيلِ وَ اَلْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفىٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اَللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ اَلَّذِي بٰايَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِكَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِيمُ (111) اَلتّٰائِبُونَ اَلْعٰابِدُونَ اَلْحٰامِدُونَ اَلسّٰائِحُونَ اَلرّٰاكِعُونَ اَلسّٰاجِدُونَ اَلْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنّٰاهُونَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ اَلْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اَللّٰهِ وَ بَشِّرِ اَلْمُؤْمِنِينَ (112) مٰا كٰانَ لِلنَّبِيِّ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كٰانُوا أُولِي قُرْبىٰ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ اَلْجَحِيمِ (113) وَ مٰا كٰانَ اِسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِيّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرٰاهِيمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِيمٌ (114) وَ مٰا كٰانَ اَللّٰهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدٰاهُمْ حَتّٰى يُبَيِّنَ لَهُمْ مٰا يَتَّقُونَ إِنَّ اَللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (115) إِنَّ اَللّٰهَ لَهُ مُلْكُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ نَصِيرٍ (116) لَقَدْ تٰابَ اَللّٰهُ عَلَى اَلنَّبِيِّ وَ اَلْمُهٰاجِرِينَ وَ اَلْأَنْصٰارِ اَلَّذِينَ اِتَّبَعُوهُ فِي سٰاعَةِ اَلْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا كٰادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (117) وَ عَلَى اَلثَّلاٰثَةِ اَلَّذِينَ خُلِّفُوا حَتّٰى إِذٰا ضٰاقَتْ عَلَيْهِمُ اَلْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ وَ ضٰاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لاٰ مَلْجَأَ مِنَ اَللّٰهِ إِلاّٰ إِلَيْهِ ثُمَّ تٰابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِيمُ (118)

ترجمه

و از آنان كه پيرامن شمااند از عرب ⁽²⁾،منافقانى هستند و از اهل مدينه سخت شدند ⁽³⁾بر منافقى،تو ندانى ايشان را،ما دانيم ايشان را ⁽⁴⁾،عذاب كنيم ايشان را دوبار پس بازبرندشان ⁽⁵⁾به عذابى بزرگ.

و ديگران مقرّ آمدند ⁽⁶⁾به گناهشان ⁽⁷⁾،در آميختند كردارى نيك،و ديگرى بد ⁽⁸⁾،باشد كه خداى توبه پذيرد ايشان را،كه خداى آمرزگار است بخشاينده.

[108-ر] بگير از خواسته هاشان ⁽⁹⁾زكات تا پاك كنى ⁽¹⁰⁾ايشان را،و زيادت گردانى به آن،نماز كن ⁽¹¹⁾بر ايشان كه نماز و دعاى تو آرامشى بود ايشان را،و خدا شنوا و داناست.

نمى دانند ⁽¹²⁾كه خداى،اوست كه بپذيرد توبه از بندگان وى ⁽¹³⁾،و فراگيرد ⁽¹⁴⁾صدقه ها ⁽¹⁵⁾،و خداى اوست توبه دهنده ⁽⁾

بگو بكنى،كه داند

و ديگران بازپس داشته اند براى فرمان خداى،يا عذاب كند ايشان را،و يا توبه پذيرد برايشان،و خداى داناست و محكم كار.

[108-پ] و آنان كه گرفتند مسجد به زيانى

مه ايست

[109-ر] آن كس كه بنا نهد بناى وى بر ترس از خداى و خشنودى بهتر باشد[يا آن كس كه بنا

نهد] ⁽¹⁾بناى وى بر كرانۀ چاهى رزيده ⁽²⁾،در افتد[به آن] ⁽³⁾در آتش دوزخ،و خداى راه ننمايد گروه ستمكاران را.

زائل ⁽⁴⁾نباشد ⁽⁵⁾بنايى كه ايشان،آن كه بنا كردند شكّى در دلهاى ايشان،مگر كه پاره پاره شود دلهاى ايشان و خداى داناست و محكم كار.

كه خداى بخريد از مؤمنان جانهاى ⁽⁶⁾ايشان و مالهاى ايشان به آن كه ⁽⁷⁾باشد ايشان را بهشت،كارزار كنند در راه خداى،بكشند ايشان،و بكشندشان و عده اى بر او واجب در تورات و انجيل و قرآن،و كيست وفاكننده تر به پيمان وى از خداى؟ شادمانه باشى به بيعى ⁽⁸⁾به آن كه بيعت كرد[ى] ⁽⁹⁾به وى،و اين اوست رستگارى بزرگ[109-پ].

توبه كنندگان خداى پرستان شكركنندگان در راه داران ركوع كنان سجود كنان فرمايندگان به نيكوى بازدارندگان از نابايست ⁽¹⁰⁾.اساس:ندارد،از آو،افزوده شد.⁽⁾

نباشد

[110-ر] و نبود آمرزش خواستن ابراهيم براى پدرش الا از وعده اى،وعده داد

و نبود خداى كه گمراه كند گروهى را پس ازآن كه راه داد ايشان را تا بيان كند ايشان را آنچه پرهيزند

كه خداى او راست پادشاهى آسمانها و زمين،زنده كند و بميراند و نيست شما را از جز خداى از دوستى و نه يارى

و برآن سه كس آنان كه بازپس افگندند ⁽¹⁾ايشان را آنگه كه تنگ شد برايشان زمين با فراخى آن و تنگ شد برايشان تنهاى ايشان،و پنداشتند كه پناه نيست از خداى مگر به او،پس توبه پذيرفت ⁽²⁾ازيشان تا توبه كنند كه خداى توبه پذيرنده و بخشاينده است.

قوله: وَ مِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ ،حق تعالى چون طرفى ذكر نيكان و بزرگان صحابه از مهاجر و انصار بكرد و آنچه ايشان را خواهد بودن،ذكر جماعتى از منافقان كرد كه بعضى در مدينه بودند و بعضى بيرون مدينه بر پيرامن.مفسّران گفتند:مراد به منافقان بيرونى چند قبيله اند:مزينه و جهينه و اسلم و اشجع و غفار،و اين جماعت پيرامن مدينه بودند. وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا ،در كلام حذفى هست و اختصارى و تقدير آن است كه:و من اهل المدينة قوم،او منافقون مردوا على النفاق،و نيز در مدينه قومى هستند يا منافقانى هستند كه ايشان مارداند ⁽³⁾بر نفاق،يعنى طاغى و باغى،يقال:مرد يمرد مرودا،فهو مارد و مريد،و منه:الشيطان المريد،و اصل كلمه از ملاست است،و منه:الامرد و منه:الصّرح الممرد،اى المملس،و ارض جرداء مرداء لا تنبت شيئا.و المرداء ⁽⁴⁾،الصّخرة الملساء،و نسبت آن كلمه به اين ازآنجا باشد كانّه لا خير فيه،پندارى او را از همه خيرى ساده بكرده اند.ابن زيد گفت:

مردوا،اى اقاموا عليه و لم يتوبوا.و أنشد أبان بن تغلب:

مرد القوم على جنتهم***اهل بغى و ضلال و اشر

اى،اصروا ⁽⁾

مرنوا عليه،خوكوار و معتاد شدند برآن.زجّاج گفت:در كلام تقديم و تأخيرى هست، و التقدير:و ممّن حولكم من الاعراب منافقون مردوا على النفاق و من اهل المدينة كذلك.حق تعالى گفت:از اينان كه پيرامن شمااند[111-ر]منافقانى هستند،و

نيز[از]

سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ،ما ايشان را دوبار عذاب كنيم.قتاده گفت:در اين آيت چه

ندانم،آن كس كه احوال خود نداند،احوال ديگران كمتر داند.در اين باب تكلّف چيزى مى كنى كه پيغامبران نكردند،نبينى كه نوح-عليه السلام-مى گويد:... وَ مٰا عِلْمِي بِمٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ

اما قوله: سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ،مفسّران در اين دو عذاب خلاف كردند،بعضى گفتند،و آن روايت سدى است از ابو مالك از عبد اللّه عباس كه:يك عذاب آن بود كه،رسول-صلى اللّه عليه و آله-روز آدينه اى بر منبر خطبه مى كرد،برخاست و اشارت كرد و گفت:يا فلان!برون شو از مسجد كه تو منافقى!و يا فلان و يا فلان!و جماعتى را نام برد،و ايشان را به نفاق گواهى داد و از مسجد بيرون كرد و رسوا كرد ايشان را.اين فضيحت يك عذاب است،و عذاب دوم عذاب گور است.

مجاهد گفت:عذاب اوّل قتل و سبى است و عذاب دوم عذاب گور است.

قتاده گفت:عذاب اوّل دوبيله است و دوم عذاب گور.ابن زيد گفت:عذاب اول مصائب است در اموال و اولاد،و دوم عذاب دوزخ است.

عبد اللّه عباس گفت:عذاب اول زكات مال ستدن است از ايشان بر كره ايشان، و دوم عذاب گور.محمد بن اسحاق گفت:عذاب اول آن است كه،ايشان را به تيغ در اسلام آورد ⁽¹⁾بر رغم ايشان بى آنكه ايشان را در آن خيرى و نفعى مأمول است.دوم عذاب گور.سه ام ⁽²⁾عذاب دوزخ.

بعضى دگر گفتند:عذاب اوّل آن است كه فريشتگان بر روى و پشت ايشان مى زدند عند قبض روحشان،دوم عذاب گور و گفتند:تفسير او در سورۀ النّحل است، فى قوله:... زِدْنٰاهُمْ عَذٰاباً فَوْقَ الْعَذٰابِ ⁽³⁾.

مقاتل بن حيّان گفت:عذاب اوّل تيغ بود برايشان روز بدر،و عذاب دوم به نزديك مرگ.

حسن بصرى گفت:عذاب اول قوله: مَلْعُونِينَ أَيْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلاً ⁽⁴⁾.

و عذاب دوم عذاب گور.

عطا گفت:عذاب اول امراض و محن دنياست بر سبيل عقوبت بى عوض،و بيانش آن كه،در آخر سورت گفت: أَ وَ لاٰ يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عٰامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ⁽⁵⁾...،و المعنى:يعذبون بالامراض.آنگه گفت:ايشان را در آن لطفى و اعتبارى نبود،بيانش:... ثُمَّ لاٰ يَتُوبُونَ وَ لاٰ هُمْ يَذَّكَّرُونَ ⁽⁾

ضحّاك گفت:عذاب اوّل عذاب گور است،و عذاب دوم عذاب دوزخ.

و گفتند:عذاب اوّل به احراق مسجدى كه كرده بودند،رسول-عليه السلام- بفرمود تا بسوختند،و دوم عذاب دوزخ.

و گفتند:عذاب اوّل مال خرج كردن در طاعت تو،و عذاب دوم خويشان و دوستان را كشتن به فرمان تو. ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلىٰ عَذٰابٍ عَظِيمٍ ،آنگه ايشان را در قيامت با عذابى بزرگ برند،و آن عذاب دوزخ است.

قوله: وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ ،مفسّران گفتند:آيت در جماعتى آمد كه ايشان از رسول-عليه السلام-بازپس استادند در غزات تبوك.چون رسول برفت،پشيمان

شدند گفتند:ما در سايه و راحت و آسايش،و رسول خداى و صحابۀ او در جهاد و شدّت و رنج سفر!به خداى تعالى كه ما خويشتن را در استونهاى مسجد بنديم و خود را بازنگشاييم تا رسول ما را بازنگشايد

همچنين كردند،چون رسول-عليه السلام-درآمد،گفت:اينان كيستند و چرا خويشتن را در اين جا بسته اند؟گفتند:اينان آنان اند كه با تو[111-پ]به غزات نيامدند

خلاف كردند در عدد ايشان كه چند كس بودند،روايت كرده اند از اميرالمؤمنين على و عبد اللّه عبّاس كه:ده كس بودند،از جملۀ ايشان ابو لبابة الانصارى.سعيد حبير گفت و زيد اسلم كه:هشت كس بودند،ازيشان هلال بود و أبو لبابة و[كردم و مرداس و أبو قيس.قتاده و ضحّاك گفتند:هفت كس بودند، از جملۀ ايشان جدّ بن قيس بود و ابو لبابه]

را گفت:اگر بر حكم سعد معاذ فرود آيى ذبح و كشتن باشد چنان كه در سورة الانفال برفت.زهرى گفت:آيت در أبو لبابة آمد چون به غزات تبوك نرفت پس پشيمان شد خويشتن به ستون مسجد بازبست و گفت ⁽¹⁾:طعام و شراب نخورم تا بميرم:يا خداى توبه ام بپذيرد.هفت شبان روز هيچ نخورد تا بيوفتاد و هوش و قوّت از او برفت،خداى تعالى اين آيت بفرستاد و توبۀ او قبول كرد.و رسول-عليه السلام-به نفس خود بيامد و او را بازگشاد.ابو لبابه گفت:يا رسول اللّه!آن سراى كه در وى اين گناه كردم به جايگاه رها كنم،و آن مال كه به دوستى او تو را رها كردم از آن به درآيم.رسول-عليه السلام-گفت:جملۀ مال نه و لكن يك ثلث.حق تعالى گفت:

وَ آخَرُونَ يعنى:و آخرون من المتخلفين.و جماعتى ديگر از جملۀ بازايستادگان از غزات تبوك آنان اند كه:اعتراف دادند به گناهشان. خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً ،عملى صالح در آميختند با عمل بد. عَسَى اللّٰهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ ،مفسّران گفتند:عسى از خداى تعالى واجب باشد،و ما بيان كرديم كه:«لعل»و«عسى»را چه تفسير باشد از خداى تعالى،و براى آن گفت:تا مكلّف قطع نكند،بل متردّد مى باشد بين الخوف و الطمع،همانا خداى توبۀ ايشان بپذيرد كه خداى تعالى غفور و رحيم است،آمرزنده گناهان و بخشاينده بر بندگان.

آنگاه گفت: خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ ،فراگير اى محمد از مالهاى ايشان.و من تبعيض راست براى آن مال ايشان جمله برنگرفت به صدقه.بعضى گفتند:

زكات است،بعضى دگر گفتند:مانندۀ كفّارت است،بعضى گفتند:صدقه تطوّع است. تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ ،ايشان را پاكيزه بكنى به آن و مزكى بكنى ايشان را به آن و دو ⁽²⁾قول است،يكى آن كه:هر دو به يك معنى است،و لكن عطف كرد يكى را بر ديگر ⁽³⁾لاختلاف اللفظين كالنّاى و البعد و الكذب و المين.و قولى ديگر آن است:تزكيهم تزيدهم ⁽⁴⁾و تنميهم ⁽⁵⁾تا مالهاشان بركت در او پديد آيد ⁽⁾

و مزكيا.و اگر بها در آيت نبودى،محلّ او رفع

متى تأته تعشو

اى:متى تأته عاشيا.و مسلمة بن محارب

و صلى على دنها و ارتسم***

اى،دعا لها،و منه

قول النّبى-عليه السلام: اذا دعي احدكم الى طعام

صلاتك بر واحد،و باقى قرّاء خواندند:انّ صلواتك بر جمع سلامت و كسر«تا».در قرائت اول به نصب«تا».ابو عبيد اختيار وحدان

فرمود بقوله: وَ أَقِيمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّكٰاةَ ⁽¹⁾...،و در جمع گويند:خمس صلوات الى عشر،و اين جمع قليل ⁽²⁾باشد،و ابو حاتم اختيار جمع كرد و گفت:آن كس كه ظن برد كه واحد ⁽³⁾از جمع بليغتر است غلط افتاد او را،أ لا ترى الى قوله: مٰا نَفِدَتْ كَلِمٰاتُ اللّٰهِ ⁽⁴⁾،و قوله: وَ صَدَّقَتْ بِكَلِمٰاتِ رَبِّهٰا ⁽⁵⁾،حق تعالى گفت:دعاى تو ايشان را سكونى و طمأنينتى باشد.عبد اللّه عباس گفت:رحمة لهم.قتاده گفت:

وقار ⁽⁶⁾لهم.كلبى گفت:طمأنينة لهم بان الله قبل منهم،دلهاشان ساكن شود به آن كه خداى تعالى[از ايشان] ⁽⁷⁾قبول كرد،و گفتند ⁽⁸⁾:صلاة آن است كه،والى چون مال بستاند بگويد:آجرك الله فيما اعطيت و بارك ⁽⁹⁾لك فيما ابقيت،آنچه دادى خدايت به مزد كناد،و آنچه رها كردى خداى برآن بركت كناد.

عبد الله بن ابي أوفى روايت كرد كه:چون كسى صدقه اى پيش رسول آوردى، او گفتى:

اللهم صل على آل فلان. روزى پدرم صدقه اى به نزديك رسول برد عليه السلام،گفت:

اللهمّ صلّ على آل ابي اوفى. عكرمه گفت:اين صدقه فرض است،و حسن گفت:كفّارت است،و ابو على جبّائى گفت:واجب است بر هر ساعيى كه دعا كند متصدّق را چنان كه رسول-عليه السلام-گفت ⁽¹⁰⁾:و اللّه سميع عليم،و خداى تعالى مى شنود گفتار ايشان و مى داند كردار ايشان.

أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبٰادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقٰاتِ ،عكرمه گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،چون خداى تعالى توبۀ ايشان بپذيرفت و اينان را با منازل و درجات خود برد،منافقان طعنه زدند و گفتند:اينان همان قوم اند كه ديروز ⁽¹¹⁾با ايشان حديث نمى شايست كردن ⁽¹²⁾و مسالمه ⁽⁾

با پايه خود رفتند،چه افتاد ايشان را؟خداى تعالى بيان كرد كه:سبب،توبه و صدقۀ ايشان بود كه توبۀ ايشان به موقع قبول افتاد و صدقۀ ايشان به جاى حق

آن خداى است كه توبه قبول كند از بندگانش و صدقات بستاند، أَ لَمْ يَعْلَمُوا

ابو هريره گويد،از رسول-عليه السلام-شنيدم كه گفت:به آن خداى كه جان من به امر اوست كه هيچ بنده اى نباشد كه صدقه اى دهد از كسبى حلال،و خداى تعالى جز حلال و پاك نپذيرد،و بر آسمان نشود الّا صدقۀ پاك،و الّا آن صدقه در دست كرم خداى مى نهد خداى ازو بستاند آن را و مى پروراند چنان كه يكى از شما اسب كره

وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِيمُ ،و تواب،رجّاع باشد كه بناى مبالغت كثير الرّجوع باشد،در صفت بنده آن باشد كه،بسيار توبه كند و با در خداى شود،و در صفت خداى تعالى آن باشد كه،بسيار قبول توبه كند[112-پ]و رحمت با سر بنده آرد،و رحيم و بخشاينده است.

قوله: وَ قُلِ اعْمَلُوا ،حق تعالى در اين آيت امر كرد مكلّفان را به طاعت،گفت:

بكنى آنچه شما را فرموده اند برآن وجه كه فرموده اند،و روا بود كه: اِعْمَلُوا ،بر سبيل تهديد گفت،چنان كه گفت: اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ

فَسَيَرَى اللّٰهُ عَمَلَكُمْ ،«سين»براى خلوص فعل آمد به استقبال و اخراج او از معنى

حال،كه خداى تعالى عملهاى شما بخواهد ديدن.آنگاه در«يرى»،دو قول گفته اند:

يكى آن كه،به معنى علم و معرفت است،و يكى آن كه به معنى رؤيت بصر است، و درست آن است كه،به معنى رؤيت بصر است براى آن كه متعدّى است به يك مفعول،و اگر به معنى علم بودى،متعدّى بودى به دو مفعول،و از اين عذر خواستند [به] ⁽¹⁾آن كه گفتند ⁽²⁾،چنان كه رؤيت بر دو ضرب است،يكى به معنى ابصار و يكى به معنى علم.علم همچنين بر دو ضرب است،يكى به معنى معرفت و يقين و آن يتعدى الى مفعول واحد،كقولك:علمت زيدا،يعنى عرفت شخصه،و آن كه متعدّى باشد به دو مفعول،به معنى ظنّ بود،چنان كه:علمت زيدا فاضلا،يعنى ظننته فاضلا،و چون علم اين جا به معنى معرفت است و متعدّى به يك مفعول است.

و بر اين قول اعتراضى ديگر هست،و آن آن است كه: فَسَيَرَى اللّٰهُ عَمَلَكُمْ ،خداى ببيند،اگر بر علم تفسير دهند لازم آيد كه خداى تعالى عالم بود به علمى محدث، براى آن كه«سين»،استقبال راست چنان كه بگفتيم معنى آن باشد كه:خداى بداند يا بخواهد دانستن چنان كه آنجا معنى ⁽³⁾آن است كه:خداى تعالى عمل شما بخواهد ديدن به آن معنى كه بر او عرض خواهد افتادن.پس معنى آيت آن است كه:

خداى تعالى اما بر سبيل حثّ و ترغيب امر فرمود كه طاعت كنى و محرّض و باعث اين كرد كه گفت:عمل شما بر خداى و رسول عرض خواهد افتادن تا مكلّفان را داعى باشد به آن كه طاعت كنند،و اما بر سبيل تهديد،گفت:آنچه خواهى مى كنى كه عمل شما عرض خواهد افتادن بر خداى و رسول و مؤمنان.و اين عرض و وقت او را در او دو قول است:يكى آن كه به قيامت باشد،و يكى آن كه در اخبار آمده است كه:اعمال امّت هر شب دوشنبهى ⁽⁴⁾و پنج شنبه بر رسول-عليه السلام-عرض كنند و بر ائمه.و مراد به مؤمنان امامان ⁽⁾

إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا

...أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ...

وَ سَتُرَدُّونَ ،و شما را بازگردانند با خداى كه داناست.علم غيب داند و به نهان

وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّٰهِ ،مدنيان خواندند و حمزه و كسائى و خلف و حفص، و كسائى راوى عن ابى بكر:مرجون،بى همزه،و باقى قرّاء خواندند:مرجئون،به همز على وزن«مفعلون»و وزن قرائت اوّل«مفعون»باشد براى آن كه«لام»است كه از او بيفتاده است از

وَ آخَرُونَ ،گروهى ديگر هستند مؤخر و بازپس داشتند

مفسّران گفتند:اين جماعت آن سه كس بودند كه در حق ايشان آمد: وَ عَلَى الثَّلاٰثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا

رسول-عليه السلام-بفرمود تا ايشان را براندند و هجران كردند از ايشان،و فرمود صحابه را:تا با ايشان سخن نگويند،ايشان مهجور و متروك شدند و كس با ايشان سلام و صباح و مكالمت و مخالطت نكرد.زنان ايشان بيامدند و گفتند:يا رسول اللّه، ما از خانۀ ايشان بيرون آييم؟گفت:نه،و لكن ايشان را تمكين مكنى از مقاربت.

ايشان بر اين قاعده پنجاه روز بماندند با حزن و گريه و خوف و اضطراب و قلق،آنگه قبول توبه شان آمد،حق تعالى گفت:كار ⁽¹⁾ايشان به خداى است،اگر خواهد عذاب كند ايشان را،و اگر خواهد عفو بكند ايشان را.و اين آيت دليل است بر آنكه، خداى را باشد كه قبول توبه نكند[و] ⁽²⁾او به قبول آن متفضّل است،چه اگر واجب بودى موقوف نبودى بر مشيّت،چه آنچه واجب باشد،بر مشيّت موقوف نبود،و فاعلش را ازآن كه كردن ⁽³⁾محيص نباشد.و اما در كلام عرب لوقوع احد الشّيئين[باشد] ⁽⁴⁾، يقال:فعلت اما هذا و اما ذاك.و در امر تخيير را باشد،افعل امّا هذا و امّا ذاك، و خداى تعالى عالم است[به آنچه خواهد كردن،اين ابهام بر مكلّفان كرد تا مغرى نشوند به قبيح ⁽⁵⁾و از ميان خوف و رجاء باشند.و خداى تعالى عالم است] ⁽⁶⁾به مصالح بندگان و آنچه ايشان را با صلاح آرد،و حكيم است آنچه فرمايد به حكمت و مصلحت فرمايد قوله:

وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً -الآية،مفسران گفتند:بنو عمرو بن عوف مسجد قبا به نمازگاه خود گرفتند و رسول را-عليه السلام-آنجا بردند تا يك روز نماز جماعت كرد.بنو اعمام ⁽⁷⁾ايشان را حسد آمد بر ايشان،گفتند:ما نيز مسجدى كنيم ⁽⁸⁾در پهلوى مسجد ايشان و از رسول در خواهيم تا آنجا نماز كند به ما،و چون ابو عامر الرّاهب آيد از شام،او را به امام آن مسجد كنيم.و اين ابو عامر از ايشان بود،و پدر حنظله بود-كه او را غسيل الملائكه گفتند ⁽⁾

را شسته يافتند،رسول را بگفتند،گفت:من ديدم فريشتگان را كه از غسل او پرداخته بودند با ابريق زرّين با آسمان مى شدند،و اين ابو عامر ترسا بود و راهب بود در جاهليّت،چون رسول-عليه السلام-بيامد و به پيغامبرى

اين دين ابراهيم است و لكن تو چيزى در آورده اى

رسول-عليه السلام-گفت:نه چنين است كه تو گفتى،

و لكن جئت بها بيضاء نقية، و لكن دينى است پاكيزه روشن كه آورده ام.ابو عامر گفت:امات الله الكاذب منا

را گفتند:يا رسول الله!يك روز آنجا آى ⁽¹⁾و نماز كن آنجا براى ما،و اين آن وقت بود كه رسول-عليه السلام-ساز آن مى كرد تا به غزات تبوك شود.

رسول-عليه السلام-گفت:من مشغولم،چون بازآيم آنگاه بگويم كه چگونه بايد كردن ⁽²⁾.چون رسول-عليه السلام-بازگشت،ايشان آمدند و گفتند:ما مى خواهيم[113-پ] تا به مسجد ما آيى و آنجا نماز كنى و دعا كنى ما را به بركت.رسول به در ⁽³⁾مدينه بود هنوز در شهر نرفته بود،پيراهنى ⁽⁴⁾بخواست تا در پوشد و آنجا رود.جبريل آمد-عليه السلام-و اين آيات ⁽⁵⁾آورد: وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ كُفْراً وَ تَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ ،گفت:آنان كه بگيرند مسجدى،يعنى بنا كنند و بسازند ⁽⁶⁾مسجدى براى ضرار و مضرّت.و ضرار،مضارّه باشد و نصب او بر مفعول له است.و كُفْراً ، عطف است بر ضرار.و تَفْرِيقاً ،و براى تفريق و پراگندن ميان مؤمنان. وَ إِرْصٰاداً ، انتظار،و انتظار و راه پاييدن آن كس كه او كارزار كرده است با خداى و پيغامبرش پيش از اين،يعنى ابا عامر الرّاهب تا از شام بيايد و از روم لشكر آرد.

آنگه بازگفت كفر و نفاق ايشان كه:ايشان سوگند مى خورند ⁽⁷⁾كه ما الا خير و نيكويى نمى خواهيم.و«حسنى»،تأنيث احسن باشد،و از ⁽⁸⁾آن بود كه ايشان را رسول گفت:چرا خود به مسجد من نيايى به نماز كردن؟گفتند:ما اين مسجد براى بيماران و پيران و ضعيفان كرده ايم كه نتوانند به مسجد تو آمدن،و براى شبهاى زمستان و روزهاى باران.و بر اين سوگند خوردند كه:غرض ما در اين باب جز خير و صلاح نيست،حق تعالى تكذيب كرد ايشان را گفت: وَ اللّٰهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكٰاذِبُونَ ، خداى گواهى ⁽⁹⁾مى دهد كه ايشان دروغ زن اند.

آنگاه نهى كرد رسول را،گفت: لاٰ تَقُمْ فِيهِ أَبَداً ،هرگز آنجا مرو و آنجا مه ايست ⁽⁾

مسجد ضرار شوند.آنگه مدح كرد مسجد ديگر را،رسول-عليه السلام-چون اين آيات

معاذ اللّه من فعل خبيث***كسعيك

و قلت بانّ لي شرفا و ذكرا***فقدما بعت ايمانا بكفر

و در خبر هست كه:مجمّع بن حارثه كه امام آن مسجد بود.در عهد عمر خطاب

و عطا روايت كند كه در عهد عمر خطاب ⁽¹⁰⁾شهرها كه گشاده مى شد مسلمانان

را او مى فرمود تا آنجا مسجدها بنا[مى] ⁽¹⁾كردند،و نهى كرد ايشان را كه رها كنند كه كسى مسجدى در بر ⁽²⁾مسجدى بنا كند،يا پهلوى مسجدى بر سبيل حسد و ضرار و منازعت.

آنگه حق تعالى فرمود رسول را كه:در آن مسجد مقام مكن ⁽³⁾،آنگه مدح مسجدى ديگر كرد و گفت: لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوىٰ ،مسجدى را كه بنا بر تقوى و پرهيزگارى كرده باشند از اول روز در آنجا سزاوارتر باشد كه باستى ⁽⁴⁾،در آنجا مردانى هستند كه دوست دارند پاكيزگى ⁽⁵⁾،و خداى تعالى پاكيزگان را دوست دارد.

مفسّران خلاف كردند در آن كه آن مسجد كدام است،عبد اللّه عمر ⁽⁶⁾و زيد بن ثابت و ابو سعيد الخدرىّ گفتند:مسجد رسول است در مدينه.ابو سلمه گفت، از عبد الرّحمن بن ⁽⁷⁾ابى سعيد الخدرى پرسيدم،[114-ر]گفتم:از پدر ⁽⁸⁾چه شنيدى در اين مسجد كه خداى تعالى گفت: أُسِّسَ عَلَى التَّقْوىٰ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ ،گفت،از پدر ⁽⁾

مسجد كم هذا مسجد المدينة، گفت:اين مسجد شماست مسجد مدينه،هم ابو سعيد الخدرىّ روايت كرد گفت:يك روز مردى از بنى خدره و مردى از بنى عوف با يكديگر خصومت كردند در باب اين مسجد تا اين مسجد كه بنا كرده بر تقوى كدام است؟خدرىّ گفت:مسجد رسول است.عوفى گفت:مسجد قباست.پيش رسول آمدند به حكومت،رسول-عليه السلام-گفت:

مسجد مدينه است.ابن بريده و ابن زيد و عروة بن الزّبير گفتند:مسجد قباست،و

اين روايت علىّ بن ابى طلحه است از عبد اللّه عباس.قوله:من اوّل يوم احق، «من»،ابتداى غايت است،و گفته اند:«من»در امكنه باشد و«مذ»در ازمنه، و لكن توسّع كرد چنان كه زهرى گفت:

لمن الدّيار بقنّة

قوله: أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ ،سزاوارتر و حق تر آن است كه اين جا باشى با آن كه آنجا بودن قبح

قوله: فِيهِ فِيهِ رِجٰالٌ ،اوّل ظرف قيام است و دوم ظرف كون الرّجال.و قوله:

يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا ،در جاى صفت مردان

قوله: أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ ،قرّاء خلاف كردند،نافع خواند و ابن عامر:اسّس،به ضمّ همز

كس كه بر فعل مستقيم خواند،اسّس معنى آن باشد كه:آن كس كه بناى خود يعنى بناى مسجد بر تقوى و پرهيزگارى نهد و رضاى خداى تعالى،بهتر باشد يا آن كه بناى بنيت خود بر كرانۀ چاهى ⁽¹⁾ويران ⁽²⁾يا چاله اى ويران نهد كه فروشود و يا[او] ⁽³⁾را با خود به دوزخ فروبرد.و قرائت آن كس كه بر فعل مجهول خواند،معنى همان باشد براى آن كه،اگرچه او تولّاى بنا كند بر نفس خود يا ديگران كنند هم براى او كنند و به امر او كنند،و اين جا تقدير محذوفى ببايد كردن تا معنى روشن شود،و تقدير آن باشد كه:أ فمن اسّس بنيانه له،آن كس بهتر باشد كه بنا براى او كه كنند بر تقوى و رضوان كنند،يا آن كه بناى ⁽⁴⁾شَفٰا جُرُفٍ نهند،يا تقدير بر حذف مضاف بايد كردن و اقامة المضاف اليه مقامه،و التقدير:ابناء من اسس بنيانه على تقوى[من الله و رضوان خير] ⁽⁵⁾گفت:بناى آن كس كه بناى او بر تقوى كنند به باشد يا بناى آن كس كه برخلاف اين باشد؟و بر هر دو قرائت اين تقدير مطّرد باشد و معادله ⁽⁶⁾و مساوات روا بود كه بين البانيين باشد[على ظاهر الكلام.و روا باشد كه بين البناءين ⁽⁷⁾باشد] ⁽⁸⁾على هذا التّقدير.و همزه در اوّل آيت استفهام راست به معنى انكار.و«اسّ»،قاعده و بنياد ديوار باشد،و كذلك الاساس.و جمع لأس،اساس.

و بنيان مصدر است،چون:سبحان و غفران،و واحدش بنيانة ⁽⁹⁾باشد،كضرب و ضربة،قال أوس:

كبنيانة القرىّ موضع رحلها ⁽¹⁰⁾***و آثار نسعيها من الدّف ابلق

[114-پ]ابو على گفت اين،و گفت:روا نباشد كه«بنيان»جمع«بنا»باشد كه آن جمع كه بر وزن فعلان باشد،كقضبان و زغفان واحدش ⁽⁾

انما در مصادر باشد،كضرب و ضربة،و قطع و قطعة،و قال أبو زيد:بنيت ابني بنيا و بنيانا و بناء و بنية،و جمعها

بنى السماء فسوّاها ببنيتها***و لم تمدّ باطناب و لا عمد

پس،بنا و بنية،مصدر است و براى اين بنا در برابر فراشا نهاد،فى قوله: جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً

عَلىٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ ،و التّقدير:مخاطرا،مجارفا،مغرّرا،ملقيا نفسه و بناه فى الخطر.

و رضوان مصدر است،و مراد به او رضاى خداى است-جل جلاله.و لفظ«خير»و «شر»،صالح باشد دو معنى را:يكى تفضيل و يكى بلا تفضيل را.و در آيت تفضيل

و الخير

اما قوله تعالى: وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ

و الجرف،ايضا:الهوة،چاله اى باشد كنارها به باران ويران شده ⁽¹⁾،و اصله من اجتراف الشّىء و اقتلاعه،يقال:جرف السيل الارض و اجترفه،آن باشد كه زمين بكند و خاك از و ببرد.[و منه:المجرفة لآلة الجرف.] ⁽²⁾و قوله:هار،از مقلوب است، و اصله:هائر من هار يهور هورا،فهو هائر و تهوّر تهورا و انهار ⁽³⁾انهيارا،و يقال ايضا:هار يهار،كهاب يهاب،و خاف يخاف.و«الف»او،منقلبه است از«واو»و معناه سقط.و الهائر السّاقط،و مثله فى القلب من قول ⁽⁴⁾الشّاعر:

و لم يعقني عن هواها عاق***

اى عائق،و قوله ايضا[شعر] ⁽⁵⁾.

لاث به الأشاء و العبرى***

اى،لائث،اى دائر مطيف،و الاشاء ⁽⁶⁾النخل،و العبرىّ السّدر الذي على شاطى ⁽⁷⁾الانهار.و منه قولهم:شاكى السّلاح و شائك السّلاح،اى تام ⁽⁸⁾السّلاح. فَانْهٰارَ بِهِ ، اى سقط بصاحبه و اوقعه من الانهيار ⁽⁹⁾،و آن كنارۀ حوض و جوى بريهيدن ⁽¹⁰⁾باشد صاحبش را و بناكننده اش را در آتش دوزخ افگند و فروشود[] ⁽¹¹⁾آن با صاحبش به آتش دوزخ.

روايت كرده اند از جابر عبد اللّه الانصارىّ كه او گفت:آنجا بگذشتم دود ديدم كه ازآنجا مى برآمد ⁽¹²⁾.روايت ⁽¹³⁾كردند كه:مردى بقعه اى ازآنجا بر كند دود از او بر آمد.

خلف بن ياسين الكوفىّ گويد:با پدرم به حج رفتم به آن مسجد رفتم كه پيغامبر -عليه السلام- ⁽¹⁴⁾به دو قبله در او نماز كرد ⁽⁾

اين در روزگار بنى اميّه بود.چون كار با ابو جعفر المنصور

لاٰ يَزٰالُ بُنْيٰانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ ،حق تعالى بازنمود در اين آيت كه:كردن آن مسجد علامتى است ايشان را بر نفاق[115-ر]و كفرشان،و كردن آن بنا در دل ايشان شكّى و نفاقى شده است ثابت كه زائل نشود تا دل ايشان بر جاى باشد مگر دلهاشان پاره پاره كنند،و اين خبر باشد ازآن كه:ايشان بر كفر ميرند

إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ ،الّا كه دلهاى ايشان پاره پاره كنند پس آن زائل شود به زوال القلوب.و بر اين وجه كه تفسير داديم استثناى متّصل باشد،و اگر تفسير برآن نهند

كه:الا ان يموتوا ⁽¹⁾،الّا كه بميرند.و قوّت اين قول،قرائت ابى است:في قلوبهم حتّى الممات،و قوله: تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ ،عبارت باشد ازآن كه بميرد و دلهاشان بپوسد و بريزد.بر اين وجه ⁽²⁾،استثناى منقطع باشد،و اگر به جاى ⁽³⁾إِلاّٰ در اين آيت كه به معنى استثناست«الى»بنهند،معنى ⁽⁴⁾همان باشد براى آن كه«الى»انتهاى غايت را بود،و استثنا اينجا از زمان مستقبل باشد،و زمان مستقبل را نهايت به او رسد،و مثله قولهم ⁽⁵⁾:لالزمنّك او تعطيني حقي.معنى ⁽⁶⁾محتمل است هر دو وجه را،الى ان تعطيني و الا أن تعطيني حقي. وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ،و خداى تعالى داناست به آنچه در دلهاى ايشان است،حكيم است در آنچه فرمود از هدم و احراق مسجد ضرار.

قوله: إِنَّ اللّٰهَ اشْتَرىٰ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ،خداى -جل جلاله -چون حديث كافران و منافقان بكرد و بازنمود كه ايشان به آنچه مى كنند مستحقّ كشتن اند،مسلمانان را ترغيب كرد بر جهاد ايشان،گفت: إِنَّ اللّٰهَ اشْتَرىٰ ، خداى بخريد از مؤمنان جانها و مالشان به آن كه به بها بهشت بدهد.

محمّد بن كعب القرظىّ گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،چون انصاريان ليلة العقبه با رسول اللّه بيعت كردند به مكه-و ايشان هفتاد مرد بودند-عبد اللّه رواحه گفت:يا رسول اللّه!شرطى كه خداى را با ما هست و شرطى كه تو را هست با ما بگو،گفت:

امّا شرط خداى من آن است كه:[او را پرستى و به او شرك نيارى و انباز نگيرى.و شرط من آن است كه:] ⁽⁾

اهل اشارت گفتند:قيمت متاع به سه چيز پيدا شود:به مشترى و دلاّل و بها.

چون مشترى جليل

بعضى اهل[115-پ]اشارت گفتند:نعم المشترى المولى،و نعم الدلال المصطفى،و نعم الثمن جنة المأوى،نعم المشترى ربّ البرية،و نعم الدلال خير البرية،و نعم الثّمن عيشة رضية،نعم المشترى الملك الجبّار،و نعم الدّلال سيد الابرار،و نعم الثّمن دار القرار،نعم المشترى الرب

سؤال كردند كه:چرا نگفت كه بهشت مى فروشم،گفت:بنده مى خرم، گفتند:براى آن كه آن كس كه چيزى فروشد يا از حاجت فروشد يا براى سود،و اين هيچ دو بر خداى روا نيست.گفت:مرا بهشت بهاى نيست و لكن بنده در خور است.پس او بنده خداست از آن كش بنده در خور است.دگر آن كه،اگر گفتى من بهشت مى فروشم،كه زهره داشتى كه گفتى من بهشت مى خرم،يا من بهاى بهشت دارم!بهشت ناخريده ماندى و بنده از اين خير بريده،پس يأس پديد آمدى و افلاس پيدا شدى.قوله: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ،گفت:مرا اين مبايعت و مشارات با مؤمنان است كه كافر مرا نشناسد،و آن كه كسى را نشناسد چيزى قيمتى از او به بهاى اندك بخرد.

دگر آن كه،كافر را آن منزلت ننهم كه با او مبايعت كنم.تا از تو متابعت نباشد از او

مبايعت نباشد،چون تو از متابعت ⁽¹⁾فرمان او استنكاف كنى،او از مبايعت مال و جان تو رغبت نمايد.دگر آن كه [اين] ⁽²⁾مبايعت در سراى شرع مى رود و شارع در اين ميانه دلاّل است،آن كه به اين سراى حاضر نيايد و به اين دلالت ⁽³⁾معرفت ندارد،اين دلاّل او را كى رسد كه مبايع ما باشد نه مبايع ما نبود تا متابع ⁽⁴⁾ما نبود، فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ... ⁽⁵⁾،دعوى دوستى او مى كنى كمر خدمت ما بر ميان بند تا از او به جزا ⁽⁶⁾محبت يابى. قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ ⁽⁷⁾،آن كه خواهد كه چيزى خرد اوّل به دلاّل شود تا دلاّلش دلالت كند،و آن كه چيزى بهايى دارد،به دلاّل تسليم كند تا دلاّل عرض كند تا كه را[رغبت] ⁽⁸⁾ثابت باشد.كافر را جان و مال بهاى ⁽⁹⁾نيست،لا جرم بر اين درگاهش ⁽¹⁰⁾رواى ⁽¹¹⁾نيست.و آن جان و مال كه به اين بها بهاى نيست در خود بس ⁽¹²⁾بهاى نيست.هركه چيزى با بها دارد در اين درگاه پربها دارد،پس اول از تو معرفت بايد تا از دلالت شفقت بود كه:... وَ كٰانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً ⁽¹³⁾.تا از مشتريت ⁽¹⁴⁾صفقه[بود] ⁽¹⁵⁾كه: إِنَّ اللّٰهَ اشْتَرىٰ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ،تا تو بيگانه باشى او را چه كرا ⁽¹⁶⁾كند كه با تو شراء كند،و چون آشنا شدى او را چه منع كند ازآن كه با تو بيع كند.پس اوّل قدم در نه،دست بيعت ⁽¹⁷⁾بده تا به نوبت دوم به صفقۀ بيع دست بر دست زنند،پاى در نه و دست بده و جان و مال از دست بده تا چو مالت نباشد،مآلت باشد،و چون جانت نباشد جنانت باشد.تا تو مالك خودى،تو را جز مالك مالكى نباشد،و آن را كه مالك،مالك بود ⁽¹⁸⁾به غايت هالك بود.چو ⁽⁾

ملك خود بيزار شدى،به ملك من در آمدى لا جرم فردا مالك را با ملك و ملك [من]

قوله: أَنْفُسَهُمْ ،تنها و جانهاى ايشان.نفس مؤمن با مدينه اى ماند يا شهرستانى است

آنگه اين مدينه را چهار حدّ است:يكى،با آدم

لَقَدْ جٰاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ

و اين مدينه را چهار در است:يكى،بر توحيد و شهادت گشاده،و ديگر به راه صدق

بعضى اهل علم گفتند:اشترى،به معنى اختار

أُولٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدىٰ

او مرا خواست،منافق مرا نخواست،نخواستمش، وَ لٰكِنْ كَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ ⁽¹⁾...،چون مالش مرا نشايست،گفتمش: [قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ ⁽²⁾...] ⁽³⁾،مؤمن چون مرا اختيار كرد،منش اختيار كردم. هُوَ اجْتَبٰاكُمْ ⁽⁴⁾...،و مال براى چون من دارد ⁽⁵⁾من بستدم از او، وَ يَأْخُذُ الصَّدَقٰاتِ ⁽⁶⁾...،نه هر درختى بستان را شايد،نه هر نباتى ريحان باشد،و نه هر تنى و مالى درگاه ما را شايد.

اشارة اخرى:عزيز مصر يوسف را بخريد و خواصّ اهلش را به خدمت او مشغول كرد و اهلش را گفت: أَكْرِمِي مَثْوٰاهُ ⁽⁷⁾...،همچنين حق تعالى چون تو را بخريد ملائكۀ ملكوت را به خدمت تو مشغول كرد تا بهرى حافظان تواند،و بهرى دبيران تواند.و بهرى خازنان تواند،و بهرى پايمردان و و كيل دران ⁽⁸⁾و عذر خواهان تواند، ... وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا ⁽⁹⁾.اشارة اخرى:زليخا يوسف را بخريد و به خانه برد و همه دل بدو داد و او را به منزل كرامت و لطافت فرود آورد و آنگه محبوسش كرد، آنگه مملكت بدو ⁽¹⁰⁾افتاد بعد الحبس حق تعالى همچنين تو را بخريد،به انواع اكرام و اعزاز بنواخت، وَ لَقَدْ كَرَّمْنٰا بَنِي آدَمَ ⁽¹¹⁾...،در دنيات بازداشت كه.

الدّنيا سجن المؤمن.

آنگه در زندان با توبه راز ⁽¹²⁾درآمد،از سر ناز با تو راز كرد كه:

من دعاني اجبته، و من سألني اعطيته،و من اطاعني ⁽¹³⁾شكرته،و من عصاني سترته،و من قصدني ابقيته ⁽⁾

ديته،و من على ديته فأنا ديته ،گفت هركه مرا بخواند اجابت

و لقد هممت بقتلها من حبّها***كيما تكون خصيمتى فى المحشر

طمعا يطول على الصراط وقوفنا***فتلد عيني من فنون المنظر

فنكون اول عاشقين تحاكما***يوم القيامة و الخلائق حضّري

آنگه پس از حبس و قتل،پادشاهى به دست تو دهد كه: وَ إِذٰا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَ مُلْكاً كَبِيراً

اشارة أخرى:تو را بخريد تا ابليس طمع بردارد و بداند كه تو ملك اويى،گرد تو نگردد،پس اگر ابلهى از جملۀ شما با او بيعى

اشارة اخرى:آن رفوگر جامۀ خلق بخرد،و آن رائض اسب توسن بخرد،و آن

صاحب بصيرت متاع بد بخرد،چه گويند ايشان را چه خواهى كردن ⁽¹⁾؟گويند:

اصلاح ⁽²⁾اين به دست ما راست شود،آنگه آن را به رياضت و اصلاح به حد صلاح برند.همچنين حق تعالى بنده بر عيب بخريد و او را بپسنديد و عيبها بر او بپوشيد و گناهش ⁽³⁾بيامرزيد.

اشارة اخرى:پادشاه چون ضيعتى ويران ⁽⁴⁾بخرد چون به دست او افتد،معماران برگمارد و آن را تيمار بدارد و به حال عمارت بازآرد تا هركه ببيند بازنشناسد.

همچنين حق تعالى بنده اى بر عيب ⁽⁵⁾بخريد و او را به توفيق موفّق كرد و به تأييد مؤيد و به تسديد مسدّد كرد،و بر جمله ⁽⁶⁾مكرّم كرد تا آثار رحمت و حسن نظر او برآن پيدا شد.

اشارة اخرى:در خبر است كه جابر روايت كرد كه:در بعضى سفرها ⁽⁷⁾با رسول-عليه السلام-بوديم ⁽⁸⁾.مردى شترى داشت ضعيف بد مرد بازو ⁽⁹⁾درمانده بود نمى رفت و تكليف مرد شده بود ⁽¹⁰⁾و كس نمى خريد و كارى نمى كرد.بر رسول آمد و بازو ⁽¹¹⁾شكايت كرد ⁽¹²⁾.رسول-عليه السلام-گفت:مرا فروش ⁽¹³⁾[116-پ]گفت:يا رسول اللّه چه خواهى كردن آن را؟آن به هيچ كار نيايد،گفت:رواست.

رسول-عليه السلام-آن را ⁽¹⁴⁾بخريد.در خبر است كه چون از ملك آن مرد با ملك رسول افتاد،قوّت گرفت و به نشاط شد و در لشكر از پيش همه اشتران بودى ⁽¹⁵⁾.اگر حسن ⁽¹⁶⁾ملكت رسول بر شترى پيدا شد،حسن ملكت مالك الملوك ⁽¹⁷⁾بر بندۀ عاصى پيدا شد چه عجب ⁽⁾

جابر بن عبد اللّه الانصارى مى گويد:اين شتر پيش من

اشارة اخرى:كسى چيزى خرد معيوب

آزاد مكن ز بندگى هيچ مرا***كاين

اشارة اخرى:مردى بنده اى خرد

اشارة اخرى:بو بكر ورّاق

خداى جز مال و جان،حق تعالى گفت:هر دو به من فروش تا آن طاعت كه بدان هر دو كنى بدو معجب نشوى كه تصرّف در ملك غيرى كرده باشى،عجبت نرسد تا عجب تو طاعت تو را حقير نكند،

لو لم ⁽¹⁾تذنبوا فخشيت ⁽²⁾عليكم ما هو اشد من ذلك العجب العجب.

اشارة اخرى:نفس و مال از تو بخريد تا بدان با مردم خصومت نكنى،نگويى:

مالي و حالي و احوالى و جمالى،و في ارتقاء المنازل جلالى و افراسي و جمالى و شائى ⁽³⁾و غنمى و ماشيتى و مالى و نعمي و جودى بها و كرمي،براى آن كه كس براى كس با مردمان ⁽⁴⁾خصومت نكند تا از اين دردسر مسلّم باشى و بر مردمان عزيز و مكرم باشى.

اشارة اخرى:تن و مال از تو بخريد تا از هر دو به[در] ⁽⁵⁾آيى،تو مانى و دل،به دل تا بر او ناز كنى،و به دل باز و ⁽⁶⁾راز كنى از دل بر او ذل كنى،دلت بدو متطلّع ⁽⁷⁾باشد و او بر دلت مطّلع باشد.

اشارة اخرى:هركه او بنده اى خرد و بنده را مالى باشد،مال و بنده سيّد را باشد جز كه سيّد مال بر حال خود رها كند تا بنده آزاد شود مال او را باشد،حق تعالى گفت:مرا به مال تو حاجت نيست، وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ ... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ ⁽⁸⁾...، إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ ⁽⁹⁾.اساس:ندارد،از آو،افزوده شد.⁽¹⁰⁾

اشارة اخرى:اين كرم نگر!بنده بندۀ او،و مال مال او،و بهشت بهشت او،[و مالك او]

فيك الخصام و انت الخصم و الحكم اشارة اخرى:مردى بنده اى خرد به بهاى اندك يا بسيار،و او را كارى فرمايد يا خوار يا دشخوار،و او را اجرت نبايد دادن براى آن كه او بها بداد يك بار،كرم او نگر كه بندۀ خود به مال خود بخريد آنگه او را[117-ر]كارى فرمود كه به مصلحت او بازگردد،آنگه مى گويد بندۀ من مزدت بر من است،رنجت ضايع نيست، إِنّٰا لاٰ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ

اشارة اخرى:هركه

كل يريد رجاله لحياته***يا من يريد حياته لرجاله

در ساير احوالت نگاه مى دارد،در خواب و بيدارى و تنهايى و سفر و حضر

يا نائما و الخليل يحرسه***من كل سوء يدبّ فى الظلم

كيف تنام العيون عن ملك***ياتيك منه فوائد النّعم

قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهٰارِ مِنَ الرَّحْمٰنِ

اشارة اخرى:عادت چنان رفتست

اشارة اخرى:بنده ⁽¹⁾هرچه آفريدم با فنا برم از دنيا،آنگه به آخرت ⁽²⁾بازآرم و بهشت باز آفرينم كه تو از آن منى و بهشت از آن تو،و دوزخ باز آفرينم كه به نام دشمنان تو است تا چندان كه تو اين جا منعّم باشى ايشان آنجا معذّب باشند،تا توبه مراد من باشى و ايشان به كام تو.

اشارة اخرى:در شرع كسى ⁽³⁾كنيزكى خرد چون از او بار بر گرفت،فروخت ⁽⁴⁾از او برخاست براى حرمت حمل ⁽⁵⁾.بندۀ من!تو از من بار امانت دارى،بارى كه آسمان و زمين بر نگرفت و كوه قوّت آن نداشت، وَ حَمَلَهَا الْإِنْسٰانُ ⁽⁶⁾...،تا امانت حليت تو است بيع بر تو حرام است آمن ⁽⁷⁾باش كه از ملك خودت بيرون نكنم.

اشارة اخرى:آن كه بار دارد تا بار نبينند ⁽⁸⁾و ندانند كه حملى حقيقى بوده است،او را مادر فرزند نخوانند تو نيز آنگه بدين مثابت باشى كه بر اين بمانى،امانت كه دارى نگاه دارى،در امانت خيانت نكنى،چه اگر نه چنين كنى هرچه كرده باشى كه صورت فرمان بردارى دارد و به معنى بى فرمانى باشد،يك ره باد عدل بر او فرستم تا چون خرمن خاك بروبد ⁽⁹⁾،باد جايى كه آب نباشد در آتش ريزد، وَ قَدِمْنٰا إِلىٰ مٰا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنٰاهُ هَبٰاءً مَنْثُوراً ⁽¹⁰⁾.

قوله تعالى: بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ،بدان كه ⁽¹¹⁾بهشت ايشان را باشد.قتاده گفت:بها كرد با ايشان و بها ⁽¹²⁾گران كرد.حسن بصرى گفت:بنگريد بدان ⁽¹³⁾بيع و بيعت كه بيعى سودمند است كه خداى تعالى با هر مؤمنى كرد[ه ا] ⁽¹⁴⁾ست به خداى كه هيچ مؤمن نماند كه در اين بيع نه آمد ⁽⁾

رسول اين آيت مى خواند،گفت:اين كلام كيست؟گفتند

بيع و اللّه مربح لا نقيله و لا نستقيله.آنگه با رسول-عليه السلام-به غزات رفت، بازنگشت تا شهيد شد

بها نشترى الجنّات ان انا بعتها***بشيء سواها انّ ذلكم غبن

اذا ذهبت نفسي بدنيا اصبتها***فقد ذهب الدنيا و قد ذهب البدن

من يشتري قبة فى الخلد عالية***في ظلّ طوبى رفيعات مبانيها

دلالها المصطفى و اللّه بائعها***ممن اراد و جبريل مناديها

قوله: يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ،در جاى حال است،يعنى مقاتلين في سبيل اللّه.در آن حال كه ايشان مقاتلت و كارزار كنند در سبيل خداى،يعنى جهاد با كافران.

فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ ،مى كشند ايشان دشمن را و نيز ايشان را مى كشند و جاى هر دو حال است[117-پ]،اى قاتلين و مقتولين در حال كه كشنده باشند و كشته،بعضى كشنده و بعضى كشته و روا بود كه يك مرد هم كشنده باشد به اول و هم او به آخر كشته.و اما بر قرائت حمزه و كسائى و خلف كه به عكس خواندند:فيقتلون و يقتلون،على تقديم المقتولين على القاتلين،هم اين معنى درست آيد،براى آن كه «واو»ايجاب ترتيب نكند.و وجهى ديگر از او آن است كه:ايشان را بكشند و آنگاه آن باقى مسلمانان كشندۀ

محتمل بود ⁽¹⁾.يكى مصدر را ⁽²⁾لا من لفظه ⁽³⁾،و هو قوله: اِشْتَرىٰ ،لأنّ فيه[معنى] ⁽⁴⁾الوعد،كانّه[قال:] ⁽⁵⁾اشترى وعدا كما يقال:اعجبنى الشىء حبّا شديدا.و ديگر آن كه ،«وعد»در كلام مقدر باشد،اى وعد ذلك وعدا واجبا عليه الوفاء به،و از دو وجه وفا كردن بدو واجب است:يكى آن كه ⁽⁶⁾جزاست بر عمل و ثواب بر جهاد،و اين واجب است.و دگر ⁽⁷⁾انجاز وعد است و خلف وعد ⁽⁸⁾قبيح باشد،و اين مشتمل بود ثواب و عوض را،ثواب بر يقتلون،و عوض بر يقتلون. فِي التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ .

زجّاج گفت:آيت دليل مى كند بر آنكه جهاد واجب بوده است بر قوم موسى و عيسى چنان كه بر امت محمد-صلى اللّه عليه و آله و عليهم. فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ ، شادمانه باشيد ⁽⁹⁾به بيعى كه كردى كه در[او] ⁽¹⁰⁾همه سود است و هيچ زيان نيست.و لفظ بيع و شرى در آيت مجاز است و تشبيه،يعنى حق تعالى در اين آيات با شما آن مى كند كه معامل ⁽¹¹⁾كند با معامل،ازآن كه چيزى بستاند و چيزى بدهد،و مثله قوله:

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً ⁽¹²⁾...،چون صورت قرض دارد آنچه مى ستاند تا بيشتر و بهتر و نيكوتر باز جاى دهد،آن را قرض خواند. وَ ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ،آن فلاح و ظفر ⁽¹³⁾بزرگوار است كه چيزى در مقابلۀ آن نيوفتد ⁽¹⁴⁾.

آنگه وصف كرد اين مؤمنان را كه اين مبايعت مى كنند،گفت: اَلتّٰائِبُونَ ،و رفع او بر خبر مبتداى محذوف است،و التّقدير:هم التّائبون،ايشان توبه كارانند و با درگاه من آيندگانند و با طاعت رجوع كنندگان.و وجهى ديگر در رفع او آن است كه:مبتدا باشد و خبرش به آخر مقدّر،و هو قوله: لَهُمُ الْجَنَّةَ .و وجه سوم ⁽⁾

«يا»و«نون»،بر آنكه صفت مؤمنان است،و نصب او بر مدح باشد كأنّه قال:

اعنى التّائبين،يا در محلّ جرّ على صفة المؤمنين. اَلْعٰابِدُونَ ،خداى پرستانند،و اصل عبادت بگفتيم كه تذلّل باشد من قولهم:طريق معبد،اى مذلّل موطوء.

اَلْحٰامِدُونَ ،شكرگزارندگان نعمت او باشند. اَلسّٰائِحُونَ ،در او خلاف كردند:

مؤرج گفت:روزه داران باشند به لغت هذيل.و اعمش از ابو صالح روايت كرد از

سياحة امّتي الصّوم، سياحت و رفتن امّت من روزه باشد،چنان كه زهد و عبادت سلف آن بود كه در زمين رفتندى،عبادت امّت من به جاى آن سياحت،روزه است،و اين قول عبد اللّه مسعود است،و عبد اللّه عباس و سعيد جبير و مجاهد

آنانند كه صايم الدّهر باشند.سعيد جبير گفت:دليل بر آنكه سائح،صايم باشد آن است كه:آنجا كه ذكر سائح كرد،ذكر صايم نكرد،و آنجا كه صايم گفت، سائح نگفت تا تكرار نباشد.سفيان بن عيينه گفت:روزه دار را براى آن سائح خواند كه او عادت خود رها كرده باشد از طعام و شراب و نكاح،قال الشّاعر:

تراه يصلّي ليله و نهاره***يظلّ كثير الذكر للّه سائحا

حسن بصرى گفت:آنان باشند كه از حلال روزه دارند و از حرام امساك كنند و مردمان عهد ما از حلال روزه مى دارند و از حرام امساك نمى كنند.

بعضى علما گفتند:براى آن روزه دار را سائح خواند كه،در خبر مى آيد كه، فرداى قيامت اهل بهشت را- هركس

عطا گفت:سائحان،غازيان و مجاهدان باشند.عكرمه گفت:سائحان،طالبان علم اند كه ايشان بروند و سياحت كنند در طلب علم. اَلرّٰاكِعُونَ السّٰاجِدُونَ ،

ركوع كنندگان و سجودكنندگان باشند،يعنى نماز بسيار كنند. اَلْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ، ⁽¹⁾امربه معروف كنندگان و نهى منكركنندگان مردمان را به طاعت فرمايند و از معصيت بازدارند . وَ الْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ ،و حدهاى خداى نگاه دارند و از آن تعدّى نكنند و اوامر و نواهى خداى را مراعات كنند،اوامر او را امتثال كنند و از نواهى اجتناب نمايند. وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ،بشارت و مژده ده اى محمّد مؤمنان را.

قوله: مٰا كٰانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ ،بعضى مفسران گفتند،سبب نزول آيت آن بود كه:چون أبو طالب را وفات نزديك رسيد،رسول -عليه السلام-به بالين او آمد او را گفت:

يا عمّ إنّك اعظم النّاس علىّ حقّا و احبّهم الى، گفت:اى عمّ!در همۀ جهان آن حق كه تو راست بر من كس را نيست،و آن دوستى كه تو را در دل من است كس را نيست،و حق تو بر من از حقّ پدرم بيشتر است،مرا به كلمتى يارى ده،يعنى كلمۀ ⁽²⁾شهادت.أبو جهل حاضر بود و عبد اللّه بن اميّه،گفتند:ترغب عن ملة عبد المطّلب؟ابو طالب گفت:انا على دين عبد المطلب.

و به روايتى ديگر آن است كه،او را گفتند:يا با طالب!نه ما از تو همه عمرت شنيديم كه تو گفتى من بر ملّت ابراهيم ام؟گفت:گفتم،و امروز همين مى گويم و من بر ملّت ابراهيم ام ⁽³⁾.رسول-عليه السلام-گفت:لا جرم استغفار مى كنم براى تو، پس رسول-عليه السلام-استغفار مى كرد براى او اين آيت آمد،و اين باطل است ازآنجا كه اتّفاق است كه اين سورت[به آخر] ⁽⁴⁾عهد رسول آمد و آخر عمر او،و أبو طالب در ابتداى اسلام فرمان يافت اين هر[د] ⁽⁵⁾و اتّفاق است،ديگر آن كه:اگر اين حديث درست باشد،اين دليل ايمان ابو طالب كند نه دليل كفر او،براى آن كه چون گفت من بر دين عبدالمطّلبم،عبد المطّلب به نزديك ما و در اخبار و روايات ما و مخالفان نيز آن است كه مسلمان بود.در ⁽⁶⁾حديث ابرهۀ صباح آمد كه:چون عبد المطّلب به نزديك او حاضر آمد،او گمان برد كه او آمده است تا او را شفاعت كند تا ازآنجا برگردد، او گفت:اى ملك!من براى آن آمده ام كه كس هاى ⁽⁾

تا به جاى بازدهند،او گفت:من پنداشتم خردى دارى،من از راه دراز

انا على ملّة ابراهيم. و از يوسف عليه السلام- حكايت اين است: وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِي إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ

آنان ⁽¹⁾كه ديدند از رسول-عليه السلام-ايشان را ايمان أبو طالب معلوم نبود،گمان بردند كه رسول-عليه السلام-براى مشركى استغفار مى كند،ايشان براى مشركان استغفار كردند،خداى تعالى آيت فرستاد و ايشان را تنبيه كرد.بر گمان بد و ظنّ خطا كه بر رسول بردند،گفت:ندانى كه پيغامبر را نباشد ⁽²⁾كه براى مشركان استغفار كند.و اما تفسير آيت آن است كه:اين نهى نيست،بل نفى است چنان كه گفت: مٰا كٰانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهٰا ⁽³⁾...،و قوله: وَ مٰا كٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ⁽⁴⁾...، وَ مٰا كٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ⁽⁵⁾...،و محال است گفتن كه، اين آيات را معنى نهى است براى آن كه،انبات درخت و مرگ مقدور ما نيست،ما را از آن چگونه نهى كند و حديث ايمان ما را به آن امر كرده اند نه نهى،پس اين آيت ما را و آن آيات را معنى نفى باشد،يعنى نباشد و نكند و روا ندارد پيغامبر و هيچ مؤمنى كه استغفار كند براى مشركان به علّت خويشى،پس ازآن كه روشن شده باشد كه ايشان را-يعنى پيغامبر را-و مؤمنان را-كه ايشان اهل دوزخ اند.

آنگه بيان كرد حديث ابراهيم-عليه السلام-كه او براى عمّش چرا استغفار كرد.

و علّت حسن آن پيدا كرد آنان را كه ندانستند،گفت: وَ مٰا كٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِيّٰاهُ ،گفت:نبود استغفار ابراهيم براى پدرش-يعنى براى عمّش آزر-چنان كه بيان كرديم در آياتى كه رفت-در سورة البقره و سورة الانعام- كه:آزر عمّ ابراهيم بود و پدرش تارخ نام بود.خلاف از ميان راويان در«حا»و «خا»افتاد كه:تارح به«حا»ى نامعجمه است يا به«خا»ى معجمه!الّا از وعده اى ⁽⁶⁾داد او را به ايمان ابراهيم-عليه السلام-عمّش را دعوت كرد با ايمان.او وعده داد ابراهيم را و گفت:ايمان خواهم آوردن.ابراهيم-عليه السلام-براى او استغفار كرد،استغفار مشروط،و شرط اگرچه در ظاهر لفظ نيست،لابد در نيّت باشد كه نشايد كه ابراهيم-عليه السلام-عالم نباشد به اين مسئله،او ⁽⁾

باشد كه:اللهم اغفر لابي اذا آمن.

و روايتى دگر آن است كه:او اظهار ايمان كرد بر ابراهيم و گفت:من مؤمنم.

ابراهيم-عليه السلام-براى او استغفار كرد،چنان كه گفت: وَ اغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كٰانَ مِنَ الضّٰالِّينَ

و بعضى دگر گفتند:وعده ابراهيم داد پدرش را به استغفار،و اين قول نيك نيست براى آن كه خلاف ظاهر قرآن است،و اين قول مقتضى آن باشد كه ابراهيم -عليه السلام-استغفار نكرد بل وعدۀ استغفار داد،و حق تعالى نه چنين گفت،بل گفت:نبود استغفار ابراهيم پدرش را الّا از وعده اى كه داد او را پس استغفار و حسن او معلل بكرد به وعده.و اگر وعده وعدۀ استغفار بودى،معلّل بودى به نفس خود،و الشّىء لا يعلل بنفسه.و قوله: وَعَدَهٰا إِيّٰاهُ ،در وعد ضمير مرفوع مستكنّ است، و ضمير پدر باشد و«ها»ضمير منصوب متّصل است براى آن كه مفعول اول وعده است و رجوع[او]

در معنى اوّاه،چند قول گفتند:شهر بن حوشب روايت كرد به روايتى مرسل كه،رسول-عليه السلام-گفت:چون او را پرسيدند از اوّاه گفت:

الاوّاه،الخاشع

المتضرّع ،[119-ر]گفت:لابه كننده باشد.

انس روايت كند كه:زنى به نزديك رسول-عليه السلام-سخنى گفت كه رسول را از آن كراهتى حاصل شد،عمر ⁽¹⁾بانگ بر او زد ⁽²⁾،رسول-عليه السلام-گفت:

دعوها ⁽³⁾فانّها اوّاهة، رها كنى او را كه او اوّاهه است،گفتند:يا رسول اللّه!اواهه چه باشد؟گفت:خاشعه.

كعب الاحبار را پرسيدند از معنى اوّاه،گفت:آن باشد كه چون ذكر دوزخ شنود ⁽⁴⁾آه ⁽⁵⁾كند.

عبد اللّه مسعود و عبيد بن عمير گفتند:اوّاه،دعاء باشد،بسيار دعا.عطا گفت:

هو الجامع ⁽⁶⁾الدّعاء،مرد جمع كنندۀ ⁽⁷⁾دعاكننده باشد.از عبد اللّه مسعود پرسيدند، گفت:اوّاه،رحيم باشد،و قتاده هم اين گفت و حسن بصرى نيز.عبد اللّه عبّاس گفت:اوّاه توّاب باشد،توبه كار.مجاهد گفت:اوّاه،موقن ⁽⁸⁾باشد.عكرمه گفت:

مستيقن ⁽⁹⁾باشد به لسان الحبشه،گفت:نبينى كه چون حبشى را چيزى گويند او بداند كه آن چيست،گويد:[آوه!] ⁽¹⁰⁾يعنى عرفت.

ابن ابى نجيح گفت:مؤتمن باشد.كلبى گفت:اوّاه،مرد تسبيح كننده باشد در بيابان ⁽¹¹⁾خالى وحش ⁽⁾

عبد اللّه عبّاس گفت در عهد رسول-عليه السلام-مردى بود قرآن بسيار مى خواندى،او را وفات رسيد.رسول-عليه السّلام-بر او نماز كرد و او را دفن كرد، آنگه گفت:

رحمك اللّه انّك كنت لأوّاها، خداى بر تو رحمت كناد كه تو اواه بودى،يعنى قرآن بسيار خواندى.و گفته اند

آه من النّار قبل ان لا تنفع

شعبه روايت كرد از ابو يونس كه او گفت:در مدينه قاضيى بود،او روايت كرد از أبو ذر كه،أبو ذر گفت:مردى بود كه گرد خانه طواف كردى و در ميانۀ دعا گفتى:

آوه آوه

رسول-عليه السّلام-گفت:

دعه فانّه اوّاه ،گفت:رها كن او را كه او اوّاه است.

گفت شبى بيرون آمدم رسول را ديدم كه او را به دست خويش به چراغ دفن مى كرد.

نخعى گفت:اوّاه،فقيه باشد.فرّاء گفت:آن باشد كه از گناه آه كند.سعيد جبير گفت:معلم خير باشد.عطا گفت:تايب باشد از جملۀ معاصى كه خداى تعالى آن را كاره بود.ابو عبيده گفت:آن باشد كه از سر ترس آه بسيار گويد و از سر نفس

اذا ما قمت ارحلها بليل***تأوه آهة الرّجل الحزين

و قال الرّاجز:

تأوه الرّاعي و ضوضى كلبه***

و يقول العرب:اوه ⁽¹⁾من كذا،قال الشاعر:

فأوه ⁽²⁾لذكراها اذا ما ذكرتها***و من بعد ارض دونها و سماء

و عرب،أوه گويد،و ثلاثى مجرّد نيامده است از او،و اگر آمده بودى،آه يئوه ⁽³⁾على وزن قال يقول.و الحليم ⁽⁴⁾،بردبارى باشد كه شتاب نكند به عقاب و مهلت دهد مستحق را به مقتضى حكمت با آن كه قادر باشد بر تعجيل عقوبت.

قوله: وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدٰاهُمْ -الآية،مجاهد گفت:وجه اتّصال آيت به آيت مقدّم ⁽⁵⁾آن است كه خداى تعالى چون مسلمانان را نهى كرد ازآن كه براى كافران استغفار كنند آنان كه پيش از آن استغفار كرده بودند،گفتند:يا رسول اللّه!پس حكم ما چيست كه ما ندانستيم كه نشايد ⁽⁶⁾،خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:خداى اضلال نكند گروهى را پس ازآن كه هدايت داد ايشان را، يعنى حكم نكند به ضلال ايشان پس ازآن كه توفيق ايمان داد ايشان را،و با ايشان الطاف[119-پ]كرد كه ايشان عند آن اختيار ايمان و طاعت كردند تا بيان كند ايشان را آنچه ايشان را واجب است از آن اجتناب كردن،پس مجاهد گفت:اين آيت خاصّ است در استغفار براى مشركان،و عامّ است در ساير معاصى.

مقاتل و كلبى گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه،خداى تعالى احكامى در شرع بفرمود از:قبله ⁽⁾

بيان كند براى ايشان احكام ناسخ را و اضلال،به معنى ابطال عمل آمد،في قوله:

وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ

إِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ،خداى تعالى به همه چيز عالم است،مصالح او داند، بيان

إِنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ،وجه اتّصال اين آيت به آيات متقدّم

قوله: لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَى النَّبِيِّ -الآية،حق تعالى گفت:توبه پذيرفت

-صلوات اللّه عليهم-نه از گناه باشد،چه گناه برايشان روا نيست ⁽¹⁾نه صغيره و نه كبيره به هيچ وجه،و به نزديك ما توبه را اثر نبود در اسقاط عذاب ⁽²⁾،و انّما اسقاط عقاب خداى كند-جلّ جلاله-عند توبه به تفضّل و حظّ توبه در تحصيل ثواب باشد و قبول توبه از خداى تعالى به معنى ضمان ثواب بود بر او.و توبه،طاعتى است از طاعات،و حظّ طاعت ⁽³⁾ثواب بود نه اسقاط عقاب،و توبۀ پيغامبران-عليهم السّلام-بر سبيل خشوع و خضوع و اخبات و انقطاع بود با خداى تعالى،و توبۀ معصومان هم بر اين وجه باشد،امّا توبۀ مهاجر و انصار آن كه ⁽⁴⁾از ايشان عصمت او درست شود توبۀ او هم بر اين وجه بود،و توبۀ ديگران چون توبۀ ما باشد از گناه از كبيره و صغيره.

و حقيقت توبه بيان كرديم كه چه باشد،و در لغت رجوع باشد،و تاب اللّه على العبد،آن باشد كه رحمت به سر او آرد ⁽⁵⁾،آنگه وصف كرد ياران رسول را از مهاجر و انصار و گفت:آنان اند كه متابع اويند در وقت عسرت و آن ساعت دشخوارى ⁽⁶⁾بود و تنگى طعام و شراب و نايافت چهار پاى در غزات تبوك.

جابر بن عبد اللّه الانصارىّ گفت،سه عسرت بود:عسرت آب،و عسرت زاد،و عسرت چهار پاى.مردم گرسنه و تشنه،پياده مانده بود ⁽⁷⁾به حدّى كه ده مرد ⁽⁸⁾را يك شتر بود،به مراوحه بر او نشستندى به نوبت و فرومى آمدندى و زاد ايشان خرماى بد ⁽⁹⁾و جو بود ⁽¹⁰⁾و روغن گاو طعم بگردانيده،يك خرما از مزاده[120-ر]بگرفتندى و مردى در دهن نهادى و يك دو بار بمژيدى تا ⁽¹¹⁾به صاحبش دادى تا بر هر ده بگرديدى،آنگه با استخوان آمده[بودى] ⁽¹²⁾آنگه جرعۀ آب بر سر آن بازخوردى ⁽⁾

عبد اللّه عبّاس گفت:بى آبى و سختى صحابه در غزات تبوك به جايى رسيد

كه،ما يك روز به منزلى فرود آمديم به گرمگاه،و تشنگى بر ما غالب شد چنان كه نزديك بود كه نفس ما منقطع شود،مرد بود كه شتر را مى كشت و آن آبى و[تر]

...وَ كٰانَ حَقًّا عَلَيْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ

فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ... ⁽¹⁾،و قال: رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنٰا... ⁽²⁾،گفتند سبب نزول آيت آن بود كه:مردى بود در جملۀ صحابه،او را ابو خيثمه عبد اللّه بن خيثمه گفتند.او از رسول-عليه السّلام-بازپس استاد در غزات تبوك ده روز.و اين مرد دو زن داشت يك روز به گرمگاه در آمد،اين زنان هريكى عريشى ساخته بودند و برفته و آب زده و جامه فگنده و آب سرد نهاده و طعامى ساخته.او در آمد ايشان پيش او رفتند و او در عريش آمد و بنشست جايى بود خنك و آبى سرد و طعامى ⁽³⁾،و زنان به خدمت او ايستاد[ه] ⁽⁴⁾.با خويشتن انديشه كرد و گفت:من روا دارم كه من اين جا بنشينم بر چنين حال ⁽⁵⁾و رسول خداى و صحابۀ او سلاح در گردن ⁽⁶⁾در گرما و سرما و باد و باران در رنج!و اللّه كه من با اين زنان حديث نكنم تا ساز نكنم و از قفاى رسول بنشوم.

آنگاه برگ بساخت و زنان با او حديث مى كردند و او جواب نمى داد،و شتر پيش آورد و زادى كه داشت و برگى بر او بست و بر نشست و برفت تا به رسول -عليه السّلام-رسيد به تبوك.مردم گفتند:يا رسول اللّه!سوارى مى آيد از راه.رسول -عليه السّلام-گفت:

كن ابا خيثمه ،ابو خيثمه باشد ⁽⁷⁾كه پيش آمد،ابو خيثمه بود.

رسول-عليه السّلام-گفت:چگونه افتاد كه از من بازپس ايستادى و اكنون بيامدى؟ گفت:يا رسول اللّه!قصّه چنين افتاد و گفت و آنچه رفته بود ⁽⁸⁾حكايت بكرد با رسول -عليه السّلام.خداى تعالى اين آيت بفرستاد و گفت از پس آن كه دل گروهى بر ⁽⁹⁾ابو خيثمه و مانند او جماعتى كه بازماندند از صحبت رسول.آنگه مدد توفيق ايشان را دريافت تا برفتند و رضاى رسول دريافتند و توبه كردند و خداى تعالى توبۀ ايشان قبول كرد،و ذلك قوله: ...ثُمَّ تٰابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا ⁽⁾

كند و برگردد.آنگه حق تعالى ايشان را به توفيق و لطف مدد كرد تا ثبات كردند، توبه كردند،و خداى توبۀ ايشان بپذيرفت

إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ ،رأفت بليغ تر باشد از رحمت،و فيه لغتان:رءوف على وزن فعول

نطيع نبيّنا و نطيع ربّا***هو الرّحمن كان بنا رءوفا

و رءوف،على وزن فعل،[قال]

ترى للمسلمين عليك حقا***كفعل الوالد الرءوف الرّحيم

قوله: وَ عَلَى الثَّلاٰثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا -الآية،گفت:و برآن سه كس كه ايشان را بازپس افگندند و بازپس گذاشتند.و در معنى اين دو وجه باشد

حوالت تخليف و ترك به صحابۀ رسول باشد كه برفتند و ايشان را با پس

و عكرمه خواند:خلفوا،به فتح«خا»و«لام»و به تخفيف،اى قعدوا خلف رسول اللّه و بعد خروجه،كما قال: فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ

عبد الرحيم بن عبد اللّه بن كعب بن مالك]

صحابه برگ خود بساختند و مرا وقت خوش مى آمد و ميوه و سايه،و عزم داشتم كه نروم و چيزكى چند بود از جمله ساز كه به دست نبود،هر روز گفتمى:بخرم، دگرباره گفتمى:نتوان خريدن،تا رسول-عليه السّلام-بيرون شد،من هر روز گفتمى:

امروز بخرم و فردا بروم براثر رسول.هر روز كه به بازار رفتمى،نيافتمى تا رسول -عليه السّلام-برفت و مرا ميسر نشد و از آن صحبت بازماندم.چون ايشان دور برفتند و من[و] ⁽¹⁾اين دو مرد ديگر بازمانديم،مرا پشيمانى سخت پديد آمد ازآنجا كه چندان كه در مدينه مى گشتم از بازماندگان جنس خود كس را نمى ديدم،جماعتى منافقان بودند و جماعتى بيماران و اصحاب ⁽²⁾الأعذار و الأمراض،و زنان ⁽³⁾و كودكان،و عدد ايشان جمله هشتاد و اند كس بودند و ازآن كه مردم بسيار بودند با رسول-عليه السّلام- نظر وى به هريك ⁽⁴⁾نرسيد ⁽⁵⁾،مرا ياد نكرد تا كه به تبوك جمله رسيد،گفت:ما فعل كعب بن مالك،[كعب مالك] ⁽⁶⁾چه كرد؟يكى از جملۀ ما گفت:او را تنعّم منع كرده است و خويشتن دارى.معاذ جبل گفت:خلاف آن است كه تو گفتى،اى رسول اللّه!ما از او الّا خير ندانيم.ايشان در اين بودند كه ابو خيثمه برسيد كه قصّۀ او گفته شد.چون رسول-عليه السّلام-غزات تبوك تمام كرد و آنچه مقصود بود حاصل كرد ⁽⁷⁾،برگشت ازآنجا روى به مدينه نهاد.من با خويشتن انديشه كردم،و گفتم:

چه عذر آرم و چه بهانه سازم؟چنان كه ⁽⁸⁾انديشه كردم مرا به از آن نيامد كه راست گويم چون رسول-عليه السّلام-در مدينه آمد اوّل به مسجد رفت و دو ركعت نماز كرد و عادت او چنين بودى كه،چون از سفر در آمدى ابتدا به مسجد كردى ⁽⁾

آوردمى كه از من قبول كردى،و لكن با تو جز راست

آنگاه مرا گفت:برخيز و برو تا خداى را در تو چه حكم است.من برخاستم و از مسجد بيرون آمدم،قوم من روى در من نهادند به ملامت و مرا گفتند:چرا عذر نخواستى كه پيغامبر از تو قبول كردى چنان كه از ديگران،و براى تو استغفار

بازگفتم و سوگند دادم،گفت:خداى به داند ⁽¹⁾.ازآنجا به در آمدم،بر دگر روز در بازار مدينه نشسته بودم،مردى ترسا،نبطى،از اهل شام در بازار آمد و مى گفت:كعب بن مالك كدام است؟او را به من راه نمودند.بيامد نامه اى مرا داد از آن ملك غسّان ⁽²⁾،و در آنجا نوشته بود:امّا بعد چنين گفتند مرا كه،صاحبت تو را جفا كرده است و برانده و چون تو مرد ضايع نماند،برخيز و به نزديك من آى تا آنچه مراد تو است حاصل كرده شود.با خود گفتم:اين تمام محنتى ⁽³⁾است!آن نامه ⁽⁴⁾بسوختم.

چون چهل روز بر اين بگذشت،رسول مرا گفت:از زن دور شو،گفتم:يا رسول اللّه!طلاقش دهم؟گفت:نه،و لكن نزديكى مكن با او.من به خانه رفتم،او را گفتم خيز و به ⁽⁵⁾خانۀ خود رو،و آن دو كس را نيز هم اين فرمود.اما هلال بن اميّه،مردى پير بود،زن او بيامد و گفت:يا رسول اللّه!هلال بن اميّه مردى پير است و او را اربى نباشد ⁽⁶⁾به زنان،و نمى گريزد او را از خدمتگارى،دستور باشى تا من پيش او باشم و او را خدمت مى كنم؟گفت:روا باشد.بر اين كار مدّت پنجاه روز بر آمد، من بر بام سراى خود نماز بامداد مى كردم كه از سر كوه سلع ⁽⁷⁾ندايى شنيدم كه:

بشارت باد تو را اى كعب مالك!من به روى در افتادم به شكر و دانستم كه خداى فرج فرستاد.همان ساعت سوارى مى تاخت و بشارت مى آورد مرا،من آن جامه ها ⁽⁾

لا بل من عند اللّه، بل از نزديك خداى،و اين

آيت برخواند: لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهٰاجِرِينَ وَ الْأَنْصٰارِ -الى قوله: ...وَ كُونُوا مَعَ الصّٰادِقِينَ

من گفتم:يا رسول اللّه!از توبۀ من آن باد كه عهد مى كنم كه جز راست نگويم، و آن كه از جملۀ مال خود بيرون آيم و صدقه كنم.رسول-عليه السّلام-گفت:جمله نبايد صدقه كردن،بعضى بده و بعضى بازگير.گفتم:همچنين كنم.آنگه گفت:از اين حال كه رفت ما را بر من هيچ از آن خوش تر نيامد كه من با پيغامبر خداى دروغ نگفتم.و نيز آن دو صاحب من هر دو راست گفتند و خداى تعالى به بركت آن صدق

فقلت لهم ظنّوا بألفى مدجّج***سراتهم فى الفارسى المسرّد

يقين شناختند كه ايشان را ملاذى و مفرّى و ملجائى نيست از خداى مگر به او.

ثُمَّ تٰابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا ،آنگه توبه داد ايشان را تا توبه كردند،يعنى توفيق توبه داد و الطافى

كرد با ايشان كه عند آن اختيار توبه كردند،و اين چنان بود كه در دعا گويند:تاب اللّه عليك،اى وفّقك اللّه للتّوبة ⁽¹⁾.وجهى دگر آن است كه:قبول توبه ايشان كرد تا در مستقبل برآن مقام كنند و به آن تمسّك كنند، لِيَتُوبُوا ،اى ليرجعوا ⁽²⁾[به] ⁽³⁾و يحتجوا به عند اللّه،تا فردا آن توبۀ مقبول ايشان را حجّتى باشد اذا رجعوا الى اللّه.

و وجهى دگر آن است كه:توبۀ ايشان قبول كرد تا همچنان شدند كه بودند،و اين وجه نيكوست و هو

كقوله-عليه السّلام: التائب من الذّنب كمن لا ذنب له.

إِنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِيمُ ،كه خداى توبه پذيرنده است و بخشاينده،و اين از شأن و كار اوست تا چنان پندارى كه او را صنعت است.و فعّال و فعيل بناى مبالغت باشد.

[قوله تعالى] ⁽⁴⁾:

سوره التوبة (9): آیات 119 تا 129

اشاره

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ كُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِينَ (119) مٰا كٰانَ لِأَهْلِ اَلْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اَللّٰهِ وَ لاٰ يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ لاٰ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لاٰ نَصَبٌ وَ لاٰ مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ لاٰ يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ اَلْكُفّٰارَ وَ لاٰ يَنٰالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاّٰ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صٰالِحٌ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُضِيعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِينَ (120) وَ لاٰ يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَ لاٰ كَبِيرَةً وَ لاٰ يَقْطَعُونَ وٰادِياً إِلاّٰ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اَللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (121) وَ مٰا كٰانَ اَلْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي اَلدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (122) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا قٰاتِلُوا اَلَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ اَلْكُفّٰارِ وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلْمُتَّقِينَ (123) وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِيمٰاناً فَأَمَّا اَلَّذِينَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِيمٰاناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (124) وَ أَمَّا اَلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ كٰافِرُونَ (125) أَ وَ لاٰ يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عٰامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لاٰ يَتُوبُونَ وَ لاٰ هُمْ يَذَّكَّرُونَ (126) وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلىٰ بَعْضٍ هَلْ يَرٰاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ اِنْصَرَفُوا صَرَفَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ يَفْقَهُونَ (127) لَقَدْ جٰاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مٰا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (128) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ اَلْعَرْشِ اَلْعَظِيمِ (129)

ترجمه

اى آنان كه بگرويدى بترسى از خداى و باشى با راستيگران ⁽⁵⁾.

[122-ر] نباشد اهل مدينه ⁽⁶⁾را و آنان را كه پيرامن ايشان اند از اعراب كه بازپس استند از پيغامبر خداى و رغبت نكنند به تن خود از تن او،اين به آن است كه تا نرسد به ايشان تشنگى و نه رنجى و نه گرسنگى در راه خداى،و ننهند پاى بر جاى ⁽⁷⁾،به خشم آرد كافران را،و نيابند از دشمن دريافتنى مگر بنويسند ⁽⁸⁾ايشان را به آن كردارى نيك،كه خداى ضايع نكند مزد نيكوكاران ⁽⁾

و نفقه نكنند نفقۀ كوچك و نه بزرگ،و نبرند

[122-پ] و نباشد

اى آنان كه بگرويدى،كارزار كنى با آنان كه به نزديك شمااند از كفّار،و بايد تا يابند در شما درشتى،و بدانى كه خداى با پرهيزگاران است.

و چون بفرستد

[123-ر] و اما آنان كه در دلهاى ايشان بيمارى است،بيفزايد ايشان را كفر با كفر

نبينى ⁽¹⁾كه ايشان را بيازمايند در هر سالى يك بار يا دو بار،آنگه توبه نكنند و نه ⁽²⁾نيز عبرت گيرند.

و چون بفرستد ⁽³⁾سورتى،بنگرند بهرى ⁽⁴⁾با بهرى، مى بينند ⁽⁵⁾شما را از كسى؟پس برگردند،بر گرداند خداى دلهايشان،به آن كه ⁽⁶⁾گروهى اند كه نمى دانند.

[123-پ] آمد به شما پيغامبرى از شما سخت بر او و آنچه كفر آرى، حريص است بر شما ⁽⁷⁾،به مؤمنان[مهربان و] ⁽⁸⁾بخشاينده است.

اگر برگردند،بگو:بس مرا خداى،نيست خداى مگر او،بر او ⁽⁹⁾اعتماد كردم،و او خداوند ملك ⁽¹⁰⁾بزرگوار است.

قوله تعالى: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ ،خداى تعالى در اين آيت خطاب كرد با مؤمنان و ايشان را امر كرد به آن كه از خداى تعالى بترسند و با صادقان و راستيگران ⁽¹¹⁾باشند.نافع گفت مع محمّد و اصحابه.ابن جريج گفت:مع المهاجرين، دليلش قوله: لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِينَ ،الى قوله: هُمُ الصّٰادِقُونَ ⁽¹²⁾.ضحّاك گفت:مع النّبيين و الصديقين،گفت:امروز با اينان باش تا فردا با ايشان باشى، ...فَأُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ ⁽⁾

كه در دگر آيت ذكر ايشان كرد في قوله: رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضىٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ...

مع الصادقين[اى]

عبد اللّه عبّاس گفت:با آنان باشى كه ايشان صادق النّية،خالص العمل، مستقيم القلوب باشند،راست نيّت،خالص عمل،راست دل،آنان كه با رسول به تبوك شدند دون آنان كه نشدند.عبد اللّه مسعود گفت:و كونوا من الصادقين،و اين قرائت اوست و قرائت عبد الله عباس.

عبد الله مسعود گفت:از دروغ هيچ جدى و هزلى راست نشود به آن قدر

لا يزال يصدق حتى يكتب عند الله صديقا ،تا نزديك خداى تعالى نام او در جريدۀ صديقان بنويسند.

و انّ العبد لا يزال يكذب حتى يكتب عند اللّه كذابا ،و همچنين بنده دروغ مى گويد تا چندان دروغ بگويد كه به نزديك خداى نام او در ميان

رسول-عليه السّلام-گفت:

عليكم بالصّدق فانّ الصّدق يهدي الى البرّ و انّ البرّ يهدي الى الجنّة،و ايّاكم و الكذب فانّ الكذب يهدي الى الفجور و انّ الفجور يهدي الى النّار، گفت:بر شما باد كه راست گويى كه صدق راه نمايد به برّ،و برّ راه نمايد به بهشت،و دور باشى از دروغ كه دروغ راه نمايد به فجور و فجور راه نمايد به دوزخ.

و در خبر است كه:يك روز ابو ذرّ غفارىّ-رحمة اللّه عليه-حديثى روايت مى كرد از رسول-عليه السّلام-جماعتى صحابه او را به دروغ مى داشتند و تصديق او نمى كردند.چون رسول-عليه السّلام-در آمد او شكايت با رسول كرد، رسول-عليه السلام-گفت:

ما اظلّت الخضراء و لا اقلت الغبراء[124-ر]اصدق لهجة من ابي ذرّ، گفت:آسمان سايه بر كس نيفكند و زمين كس را بر نگرفت راستيگرتر ⁽¹⁾از آن بو ذر.چون اين مى گفت،اميرالمؤمنين على از در مسجد مى درآمد، رسول گفت:

الّا هذا الرّجل المقبل فانّه الصّدّيق الاكبر و الفاروق الاعظم.

قوله: مٰا كٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ ،گفت:نباشد اهل مدينه را:ظاهر او نفى است و معنى نهى،چنان كه گفت:

وَ مٰا كٰانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ... ⁽²⁾،يعنى نشايد و حرام است اهل مدينه را و آنان را كه پيرامن مدينه اند از اعراب جهينه و مزينه و اسلم و اشجع و بنى غفار كه از پيغامبر-عليه السّلام-بازپس استند در غزواتى كه او رود.و«ان»،مع الفعل در تأويل مصدر است در محلّ رفع بر اسم كان. وَ لاٰ يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ،و نه آن كه رغبت نمايند به خويشتن و تن و جان خود از او،و از تن و جان او،يعنى جان خود را صيانت كنند و جان او را ابتذال و تن و جان خود به فداى او نكنند،يقال:رغب فيه اذا اراده،و رغب عنه اذا لم يرده. ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ ،اين بر سبيل تعليل ⁽³⁾گفت،اين براى آن است كه: لاٰ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ ،نرسد به ايشان تشنگى،يقال:ظمئ يظمأ ظما،فهو ظمي و ظمآن و اظمأته انا اظماء.و لا نصب،و نه رنجى.و النّصب و الوصب و التّعب واحد،يقال:نصب ينصب نصبا،فهو نصب و ناصب ⁽⁾

كليني لهم يا اميمة ناصب***و ليل اقاسيه بطىء الكواكب

وَ لاٰ مَخْمَصَةٌ ،و نه گرسنگى،و اصل اين كلمه من ضمور البطن باشد،يقال:

رجل خميص البطن و امرأة خمصانة. فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ،اى فى جهاد الاعداء و قتال المشركين،در راه خداى كه غزات است و جهاد با مشركان. وَ لاٰ يَطَؤُنَ مَوْطِئاً ،و پاى بر هيچ جاى ننهد و هيچ قدمى بر ندارد كه در آن كافران را غيظى و خشمى باشد.

وَ لاٰ يَنٰالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً ،و از دشمنان هيچ اصابتى نكند از قتلى و جراحتى

مفسّران در حكم آيت خلاف كردند،قتاده گفت:اين حكم خاصّ است به رسول-عليه السّلام.چون او به نفس خود به جهاد رفتى،هيچ كس را از مسلمانان نبودى كه از او تخلّف كردى،امّا آنان كه از بعد او بودند از ائمّه،واجب نيست بر جملۀ مسلمانان كه با ايشان مساعدت كنند،و اين موافق مذهب ماست در آن كه جهاد فرض بر كفايت است،چون جماعتى كه با ايشان غنا و كفاف باشد،به آن قيام كنند از باقى بيفتد

صحيح است ازآنجا كه درست شد كه،جهاد از فرض ⁽¹⁾كفايات است،و اگر حكم آيت منسوخ نبودى جهاد از فروض اعيان بود[ى] ⁽²⁾.

قوله تعالى: وَ لاٰ يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَ لاٰ كَبِيرَةً ،عطف است بر آيت اوّل،گفت:

و نفقه نكنند نفقۀ اندك و بسيار،و كوچك و بزرگ.و لا يقطعون واديا،و قطع هيچ مسافت نكنند از اين سر كه روند و از آن سر كه بازآيند. إِلاّٰ كُتِبَ لَهُمْ ،الّا براى ايشان بنويسند،تا به وقت جزا خداى تعالى ايشان را پاداشت ⁽³⁾دهد بيشتر و بهتر ازآن كه كرده باشند.

جماعتى[124-پ]بسيار روايت مى كنند از رسول-عليه السّلام-چون:

اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-و ابو الدرداء،و ابو هريره،و ابو امامة الباهلىّ،و عبد اللّه بن عمر،و جابر بن عبد اللّه،و عمران بن حصين كه،رسول-عليه السّلام-گفت:هركه او نفقه بفرستد براى غازيان و او به خانه بنشيند،به هر درمى هفتصد درم بنويسند او را،و هركه او به نفس خود غزا كند،به هر درمى كه در آن خرج كند خداى تعالى او را روز قيامت هفتصد[هزار]درم عوض بدهد،آنگه اين آيت برخواند: ...وَ اللّٰهُ يُضٰاعِفُ لِمَنْ يَشٰاءُ ⁽⁴⁾.

قوله: وَ مٰا كٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً ،كلبى گفت از عبد اللّه عبّاس كه، سبب نزول آيت آن بود كه:چون رسول-عليه السّلام-به غزا رفتى هيچ كس از مسلمانان بازنماندى ⁽⁵⁾از او الّا منافقان و معذوران از اصحاب بلايا.چون خداى تعالى در حق منافقان آيات فرستاد و عيب و نفاق ايشان آشكارا كرد.چون از غزات تبوك تخلّف كردند،مسلمانان گفتند:ما ازاين پس هرگز بازنه استيم ⁽⁾

وَ مٰا كٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً ،گفت:مؤمنان نبايد تا جمله بروند،رسول-عليه السّلام-را تنها رها كنند،و قوله:كافة.نصب او بر حال باشد،و او عبارت باشد از جمله و عموم،و اصل او از«كف»باشد كه منع بود،براى آن كه چون همه باشند،مزاحمت كنند،و بهرى بهرى را منع كنند، فَلَوْ لاٰ نَفَرَ ،اى و هلا،چرا از هر طايفه گروهى بنروند و گروهى با رسول-عليه السّلام-مقام نكنند تا از او فقه آموزند و قوم خود را كه رفته باشند به غزا،چون بازآيند بياموزند و وعظ و زجر كنند ايشان را،و[اين]قول عبد اللّه عباس است و ضحّاك و اختيار جبّائى.

[مجاهد گفت:آيت در حق] (1)گروهى آمد از صحابۀ رسول كه ايشان به قبايل و احياى عرب رفته بودند به باديه

و كلبى گفت:آيت در بني اسد آمد كه ايشان را قحطى[رسيد برخاستند] (8)و بجمله زنان و كودكان را برگرفتند و با مدينه آمدند و گفتند:ما آمده ايم تا فقه آموزيم از رسول-عليه السّلام-[سعرها گران بكردند] (9)و راهها پليد مى داشتند،خداى تعالى اين آيت فرستاد،گفت:نه نيك كردند،چرا گروهى از ايشان نيامدند و فقه [نياموختند تا چون با قوم] (10)خود رجوع كردندى و ايشان را وعظ و تذكير گفتندى تا ايشان حذر كردندى.

و حسن بصرى گفت:مراد به اين[فرقت جماعت نافره اند] (11)،و معنى آيت آن است كه:چرا از هر قومى گروهى به غزا نرفتند تا مستيقن و مستبصر شدندى به نظر و اعتبار و در[احوال كفّار و نصرت خداى] (12)تعالى مسلمانان را و خذلان او كافران را

تا چون با قوم خود شدندى از كافران ايشان را تحذير كردندى و[بترسانيدندى تا ايشان] (1)از كفر بازآمدندى ⁽¹⁾تا ايشان را مثل آن نرسد كه ايشان ⁽²⁾را رسيد.

و باقر-عليه السّلام-آن قول گفت كه از عبد اللّه عبّاس[و ضحّاك حكايت كرديم] (4)چون مسلمانان بسيار شدند،خداى تعالى گفت:به مناوبه جهاد كنى، چون جماعتى بروند جماعتى با رسول مقام كنند[تا فقه بياموزند،دگر] (5)نوبت اينان بروند و ايشان مقام كنند.و گروهى استدلال كردند به اين آيت بر وجوب عمل به خبر واحد،گفتند:خداى[تعالى حثّ كرد طايفه اى] (6)را بر تفقّه تا چون به نزد قوم خود روند انذار كنند ايشان را و فقه آموزند.و طايفه اسمى است واقع بر جماعتى اندك[125-ر]كه عدد ايشان به حدّ تواتر نباشد،بل جاهى ⁽³⁾بود كه عبارت بود از يك كس،في قوله: وَ لْيَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ⁽⁴⁾،و اگر يك كس حاضر ⁽⁵⁾باشد هم روا بود،و اگر قوم ايشان را از ايشان قبول كردن ⁽⁶⁾واجب نبودى در انذار و اعلام ايشان قوم خود را هيچ فايده نبودى،جواب اين،آن است كه ما گوييم:

آنچه ظاهر آيت اقتضا مى كند،بيش از اين وجوب نفر نيست بر هر طايفه اى از هر جماعتى براى تفقّه،مستفاد آيت وجوب تفقّه باشد و وجوب طلب او،و تسليم ⁽⁷⁾نكنيم كه طايفه واقع اند ⁽⁸⁾بر گروه اندك،بل روا بود كه طايفه اسمى باشد كه بر عددى افتد كه ايشان به حدّ تواتر باشند،و خبر ايشان[ايجاب] (13)علم كند،و اگر تسليم كنيم كه اين يكى باشد يا جماعتى اندك ازآنجا كه چون انذار بر اينان واجب بود قبول بر ايشان واجب بود كه مى شنوند پيش آن كه نظر كنند و بحث كنند.و خداى تعالى عند انذار منذران بر شنوندگان ايجاب حذر كرد و حذر قبول نباشد،بل روا بود كه حذر ⁽⁹⁾بعد البحث عن ذلك بايد كردن،نبينى كه چون خاطر فراز آيد،مكلّف ⁽⁾

خطور الخاطر واجب نيست او را كه آنچه به دل او بگذرد

قوله تعالى: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قٰاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفّٰارِ ،حق تعالى به اين آيت خطاب كرد با مؤمنان و گفت:اى گرويدگان!هر گروهى از شما كارزار كنى با آنان كه

الجار احقّ بصقبه

ابو الحسن اخفش گفت:من فتح نشناسم،و زجّاج گفت در او سه لغت است:فتح، و ضمّ[و كسر،و كسر فصيح تر است] ⁽¹¹⁾،يعنى درشت باشى با ايشان كه چون چنين

باشى،ايشان شما را چنين يابند براى آن كه واجد،موجود در اعلى ⁽¹⁾

(12-10-9-7-6-5-4-2)) .اساس:بريدگى دارد،به قياس با نسخۀ آو،افزوده شد.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ] (2)مَعَ الْمُتَّقِينَ ،و بدانى كه خداى با آنان باشد كه موحر ⁽²⁾اجتناب از معاصى كنند،به معنى نصرت.

قوله: وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ [سورة،بعضى نحويان گفتند:«ما»] (4)زيادت است.

بعضى دگر گفتند:براى آن آورد تا«اذا»بر جزا مسلّط شود تشبيها باذ ما و حيثما،و از اين جا در جواب او[«فا»بازآمد،في قوله:فمنهم] (5).و ضمير راجع است با منافقان در قول حسن و زجّاج.حق تعالى گفت چون سورتى انزال كنند و از آسمان به زمين فرستند،[از منافقان كس] (6)باشد كه گويد بعضى بعضى را گويد:ايّكم زادته هذه ايمانا،اين سورت كه را ايمان بيفزود،بر سبيل تهكّم و سخريّت.[يعنى ما را به نزول اين سورت] (7)هيچ ايمان نيفزود.حق تعالى جواب داد ايشان را و گفت:امّا مؤمنان را اين سورت ايمان بيفزود،و ايشان به نزول اين[سورت شادند ⁽³⁾،و حقيقت] (9)آن است كه:ايشان عند نزول سورت ايمان نيفزايند،و لكن چون اين زيادت عند نزول سورت بود،آن را به سورت اضافت[كرد.ضحّاك گفت:از عبد اللّه] (10)عبّاس:مراد به سورت،سورتى است محكم كه در او احكام و حلال ⁽⁴⁾و حرام باشد.

وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ،و اما[آنان كه در دل ايشان بيمارى باشد (12)][125-پ]يعنى شكّ و نفاق سورت ايشان را رجس باز به رجس ⁽⁾

قوله-عليه السّلام: كفى بالسّلامة داء، تو را درد تندرستى بس است،يعنى تندرستى درد است براى آن كه درد عند آن حاصل آيد و سلامت ادا به درد كند،و قال الشّاعر:

ارى بصري قد رابني بعد صحّة***و حسبك داء ان تصحّ و تسلما

وَ مٰاتُوا وَ هُمْ[كٰافِرُونَ]

امّا كلام در زيادت و نقصان ايمان:سلف برآنند كه،ايمان زيادت و نقصان پذيرد،و از صحابه روايت كرده اند و حديث رسول-عليه السّلام-كه گفت:

لو وزن ايمان علي بايمان اهل الارض لرجح ايمان على، و مثل اين،عمر خطّاب[گفت]در حق ابو بكر صديق.و از اميرالمؤمنين روايت كرده اند كه او گفت:

الايمان يبدو لمظة بيضاء فى القلب فكلما ازداد الايمان عظما ازداد ذلك البياض حتى يبيض القلب كله،و ان النّفاق يبدو لمظة سوداء فى القلب فكلّما ازداد النّفاق ازداد ذلك السّواد حتى يسودّ القلب كلّه، گفت:ايمان پارۀ سپيدى باشد[كه]

ايمانى باشد ناقص،اين نه براى آن كه ⁽¹⁾ايمان عبارتى است از جملۀ علوم توحيد و عدل،و از علوم عدل،[علم] ⁽²⁾نبوّت و امامت و وعد و وعيد كه تا مجتمع نبود ايمان نخوانند آن را،پس بعضى از اين علوم ايمان نباشد و اگرچه علم باشد.

قوله: أَ وَ لاٰ يَرَوْنَ أَنَّهُمْ ،«الف»استفهام راست و«واو»،عطف را و«لا» ⁽³⁾نفى را،و ⁽⁴⁾مراد به استفهام تقريع و ملامت است،و گفت:نمى بينند؟جمله قرّاء به«يا» خواندند[على الخبر من الغائب.و حمزه و يعقوب،به«تا»خواندند] ⁽⁵⁾خطابا للمؤمنين،گفت:نمى بينى شما كه مؤمنانى؟كه ايشان را،يعنى منافقان را به سالى در يك دو بار امتحان و ابتلا كنند به بيمارى و اوجاع،و اين قول عطيّه است.مجاهد گفت:به قحط[و] ⁽⁶⁾شدّت.قتاده گفت:به غزو و جهاد،و گفتند:به دشمن،و گفتند:

ايشان را امتحان كنند تا يك بار معترف شوند و يك بار منكر،و اين سيرت منافقان باشد.مرة الهمدانىّ گفت:فتنه اين جا كفر است،و اين بعيد است.مقاتل حيّان گفت:ايشان را رسوا كنند به اظهار نفاق،يمان گفت:به نقض عهد،و اولى تر حمل او باشد بر عموم.مرّة او مرّتين،نصب او بر مصدر بود،كانّه قال:فتنة او فتنتين. ثُمَّ لاٰ يَتُوبُونَ وَ لاٰ هُمْ يَذَّكَّرُونَ ،آنگه ايشان نه توبه كنند و نه انديشه كنند،نه با درگاه من آيند،و نه انديشۀ بازآمدن كنند،و نه در آيات و عبر من تأمّل و تفكّر كنند،و الاصل يتذكرون.

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلىٰ بَعْضٍ ،حق تعالى در اين آيت هم ذكر منافقان كرد و غمز و لمز ايشان،و اظهار نفاق ايشان گفت:چون سورتى فروفرستد ⁽⁷⁾، بهرى از اين منافقان با بهرى نگرند يعنى با يكديگر نگرند. هَلْ يَرٰاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ،[در او اختصارى هست،و التّقدير:و قالوا هل يريكم من احد] ⁽⁸⁾و گويند:كس شما را مى بيند ⁽⁾

ايشان نظر باشد،بنشينند و بر جاى نباشند.و اگر مسلمانان به خويشتن مشغول باشند، برخيزند و بروند و بازگردند تا آن نشنوند ترس آن را كه نبايد كه در حقّ ايشان بود.و بعضى دگر گفتند: ثُمَّ انْصَرَفُوا ،عن العمل بذلك،آنگه دعا كرد بر ايشان [و گفت:]

قوله: لَقَدْ جٰاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ ،حق تعالى گفت:آمد به شما پيغامبرى هم از شما نه مجهولى كه شما او را نشناسى و حسب و نسب او و نفس و اصل او و ديانت و صيانت

ما ولدني من سفاح اهل الجاهلية شىء ما ولدني الّا نكاح كنكاح اهل الاسلام ،گفت:مرا نزاد از سفاح اهل جاهليّت چيزى،و نزاد مرا الّا نكاحى چون نكاح اهل اسلام،و اين هم دليل است كه از پدران او هيچ كافر نبودند.و در اخبار آمد كه بعضى انبياء بودند و بعضى اوصيا و بعضى ملوك،و جملۀ قراء خواندند: مِنْ أَنْفُسِكُمْ ،في جمع نفس،و در شاذ عبد اللّه عبّاس[و ابن عتيبه]

افعل تفصيل از نفاست،به شما آمد پيغامبرى از محتشم ترين و نفيس ترين شما.قتاده گفت:او را از شريف ترين ايشان كرد تا حسد نبرند بر او به نبوّت.يمان گفت:

عالى نسب تر، عَزِيزٌ عَلَيْهِ ⁽¹⁾،سخت است بر او،چنان كه گويند:عزيز على،اى شقّ علىّ.

مٰا عَنِتُّمْ ،«ما»مصدرى است،اى عنتكم ⁽²⁾اى كفركم و ضلالكم،سخت مى آيد بر او كفر و ضلال شما.ضحاك و كلبى گفتند:اثم و بزه و گناه شما.قتيبى گفت:

رنج شما و زيان شما.عبد اللّه عبّاس گفت:ضلال شما.ابن الانبارىّ گفت:هلاك شما. حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ ،حريص است بر شما،يعنى بر ايمان و صلاح شما.قتاده گفت:حريص است بر ضلال شما تا ايمان آريد.فراء گفت ⁽³⁾:بخيل است به شما كه در دوزخ شوى بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ ،به مؤمنان مهربان و بخشاينده است.

حسين بن الفضل گفت:هيچ پيغامبر را خداى تعالى به دو نام خود بر نخواند الّا رسول ما را كه او را گفت: رَؤُفٌ رَحِيمٌ در اين آيت،و خود را گفت: ...إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ ⁽⁴⁾.

يحيى بن جعده گفت:عمر هركس كه او آيتى آوردى از قرآن ثبت نكردى تا دو گواه گواهى ندادى ⁽⁵⁾مگر اين آيت كه اين دو آيت مردى بياورد.چون بياورد بنوشت و گفت:گواه نخواهم،كان و اللّه كذلك،به خداى كه رسول خداى چنين بود.و گفتند:اين آخر آيتى است كه از قرآن آمد و اين سورت آخر سورتى است كه تمام فرود آمد از قرآن.

قتاده گفت:آخر القرآن عهدا بالسّماء ⁽⁶⁾الآيتان في خاتمة براءة.و در خبر است كه:صلاح صالح مردى در خواب ديد رسول را-عليه السّلام-كه نشسته بود،و جماعتى صحابه با او نشستند ⁽⁾

عليه السّلام-او را دست گرفتش و با بالاى صحابه نشاندش

فَإِنْ تَوَلَّوْا ،اگر برگردند و پشت بر كنند و اعراض كنند از تو و ايمان به تو، فَقُلْ حَسْبِيَ اللّٰهُ ،بگو بس است[126-پ]مرا خداى و با نصرت او و معاونت او،مرا به كس حاجت نيست، لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ،به جز او خداى ديگر نيست، عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ[وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ]

سورة يونس علیه السلام

اشاره

سورة يونس⁽¹⁾اين سورت صد و نه آيت است و هزار و هشتصد ⁽²⁾و سى و دو كلمت است،و هفت هزار و پانصد و شست ⁽³⁾و هفت حرف است.

روايت است از ابو امامه از ابى كعب كه رسول خداى-صلّى اللّه عليه و آله- گفت:هركه او سورت يونس بخواند،خداى تعالى به عدد هركس كه ايمان داشتى ⁽⁴⁾به يونس،و آن كه نداشت،و با عدد آنان كه با فرعون غرق شدند،ده حسنتش ⁽⁵⁾بنويسد ⁽⁶⁾.

سوره يونس (10): آیات 1 تا 11

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ . الر تِلْكَ آيٰاتُ اَلْكِتٰابِ اَلْحَكِيمِ (1) أَ كٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنٰا إِلىٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ اَلنّٰاسَ وَ بَشِّرِ اَلَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قٰالَ اَلْكٰافِرُونَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ مُبِينٌ (2) إِنَّ رَبَّكُمُ اَللّٰهُ اَلَّذِي خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيّٰامٍ ثُمَّ اِسْتَوىٰ عَلَى اَلْعَرْشِ يُدَبِّرُ اَلْأَمْرَ مٰا مِنْ شَفِيعٍ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذٰلِكُمُ اَللّٰهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَ فَلاٰ تَذَكَّرُونَ (3) إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اَللّٰهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا اَلْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ بِالْقِسْطِ وَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِيمٌ بِمٰا كٰانُوا يَكْفُرُونَ (4) هُوَ اَلَّذِي جَعَلَ اَلشَّمْسَ ضِيٰاءً وَ اَلْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ اَلسِّنِينَ وَ اَلْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ ذٰلِكَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ اَلْآيٰاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (5) إِنَّ فِي اِخْتِلاٰفِ اَللَّيْلِ وَ اَلنَّهٰارِ وَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ لَآيٰاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ (6) إِنَّ اَلَّذِينَ لاٰ يَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا وَ رَضُوا بِالْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا وَ اِطْمَأَنُّوا بِهٰا وَ اَلَّذِينَ هُمْ عَنْ آيٰاتِنٰا غٰافِلُونَ (7) أُولٰئِكَ مَأْوٰاهُمُ اَلنّٰارُ بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ (8) إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمٰانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ اَلْأَنْهٰارُ فِي جَنّٰاتِ اَلنَّعِيمِ (9) دَعْوٰاهُمْ فِيهٰا سُبْحٰانَكَ اَللّٰهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِينَ (10) وَ لَوْ يُعَجِّلُ اَللّٰهُ لِلنّٰاسِ اَلشَّرَّ اِسْتِعْجٰالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ اَلَّذِينَ لاٰ يَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا فِي طُغْيٰانِهِمْ يَعْمَهُونَ (11)

ترجمه

به نام ايزد بخشايندۀ بخشايشگر آن ⁽⁷⁾آيتها كتاب محكم است.

بود ⁽⁾

مردمان

[127-ر] به درستى كه خداى شما،خداى است آن كه بيافريد آسمانها و زمين در شش روز،پس مستولى شد بر عرش،تدبير مى كند كار را،نيست شفاعت خواهى مگر از پس فرمان او،آن خداى است خداوند شما،بپرستى[او را]،

[127-پ]

تفصيل دهد ⁽¹⁾آيتها را براى قومى كه بدانند.

به درستى كه در گردش شب و روز و آنچه آفريد خداى در آسمانها و زمين دليلهايى ⁽²⁾هست گروهى را كه بترسند.

آنان كه اميد ندارند ثواب ما،و راضى شدند به زندگانى دنياى نزديكتر و ساكن شدند ⁽³⁾به آن،و آنان كه ايشان از آيات ما غافل اند.

ايشان ⁽⁴⁾جايهاى ايشان در دوزخ بود به آنچه كرده باشند[128-ر].

آنان كه ايمان دارند و كار نيكو كنند،ثواب دهد ايشان را خداى ايشان به ايمانشان،مى رود در زير آن جويها در بهشتها ⁽⁵⁾نعمت.

دعوى ايشان در آنجا،منزّها خدايا كه توى،و تحيّت ايشان در آنجا درود باشد،و بازپسين دعوى ايشان آن بود كه گويند،سپاس خداى را ⁽⁶⁾خداوند جهانيان.

و اگر تعجيل كند خداى براى مردمان بدى تعجيل كردن ايشان[به] ⁽⁷⁾نيكى تا فراز رسد ⁽⁸⁾به ايشان اجل ايشان،رها كنيم آنان را كه اميد ندارند ثواب ما را در گمراهى ايشان تا متحيّر شوند ⁽⁾

قوله تعالى: الر ،[الر]

آنچه در حروف]

قسم و سوگند است.مجاهد و قتاده گفتند:مراد به آيات[آيات]

و غريبة تأتى الملوك حكيمة***قد قلتها ليقال من ذا قالها

و گفته اند:مراد حاكم است فعيل به معنى فاعل،دليله قوله: وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتٰابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّٰاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ...

حكيم،اى حاكم بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسٰانِ وَ إِيتٰاءِ ذِي الْقُرْبىٰ

و المنكر و البغى و بالجنة لمن اطاعه و بالنّار لمن عصاه،گفت:قرآن كتابى است حكم كننده ⁽¹⁾به عدل و احسان[عطا] ⁽²⁾و دادن خويشان و نهى كردن از كارهاى زشت ⁽³⁾و منكر،و ظلم كردن و وعدۀ بهشت آن را كه طاعت دارد،و وعيد دوزخ آن را كه نافرمان باشد.عطا گفت:حاكم است به ارزاق و آجال بر وفق ارادت،آو برحسب مصلحت.

أَ كٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً ،عبد اللّه عباس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،چون رسول-عليه السّلام-بيرون آمد به دعوى پيغامبرى،كافران گفتند:خداى از آن بزرگتر است كه او را از آدميان پيغامبرى ⁽⁴⁾باشد،خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت مردمان را-يعنى اهل مكّه را:عجب مى آيد آن كه ⁽⁵⁾ما وحى كرديم به مردى از ايشان يعنى محمد-صلّى اللّه عليه و آله.أن،مع الفعل در تأويل مصدر است در محل رفع [به] ⁽⁶⁾اسم كان،و عجبا،نصب است بر خبر كان،و التّقدير:أ كان[ايحاؤنا] ⁽⁷⁾الى رجل منهم عجبا،وحى كردن ما به مردى از ايشان عجب است!و قوله: أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ ،آن مع الفعل در محلّ نصب است[به] ⁽⁸⁾آن كه مفعول اوحيناست و در جاى مصدر است،اى اوحينا اليه انذار ⁽⁹⁾الناس و تبشيرهم،گفت:مردمان را بترسان،يعنى كافران مكّه را[و] ⁽¹⁰⁾مژده ده مؤمنان را كه ايشان را به نزديك خداى ايشان قدم صدق است.و ان مع اسمها و خبرها،در محلّ نصب است بوقوع البشارة عليه.

عبد اللّه عباس گفت:معنى قدم صدق،مزدى است نكو به اعمالى ⁽⁾

آن را زوال نبود و در او سختى نبود،بل نعمتى مقيم باشد و خلودى كه با آن مرگ نبود.حسن گفت:عملى كه تقديم كرده باشند صالح برآن قدوم كنند.ابو حاتم گفت:منزل صدق،نظيره قوله: رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ...

قوله -عليه السّلام: نحن الآخرون السّابقون يوم القيامة. و قدم مقدّم،فعل به معنى مفعول، كالقبض و النّقض.آنگه اضافت كرد او را با صدق،و آن[از]

زل

اى،ذى اقدام،[او]

ابو عبيده و كسائى گفتند:هر[129-ر]سابقى در خير و شرّ او به نزديك عرب قدم باشد،يقال:لفلان قدم فى الاسلام

لنا القدم العليا اليك و خلفنا***لأوّلنا في طاعة اللّه تابع

و قال ذو الرمّة:

لكم قدم لا ينكر النّاس انّها***مع الحسب العادي طمّت على البحر

و قال آخر:

قعدت ⁽¹⁾بهم ⁽²⁾قدم الفخار و عرّدت***انسابهم منفضة ⁽³⁾من خالف

قال الكافرون،كافران گفتند:اين سحرى است روشن،و«هذا»اشارت باشد به قرآن كه ذكر او رفت في قوله: ⁽⁴⁾تِلْكَ آيٰاتُ الْكِتٰابِ الْحَكِيمِ ،و كوفيان خواندند: إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ مُبِينٌ ،بر وزن فاعل.بر اين ⁽⁵⁾قرائت،«هذا»اشارت باشد به رسول-عليه السّلام-حاشاه من ذلك.

قوله: إِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيّٰامٍ ،حق تعالى گفت:خداوند شما آن خداى است كه آسمانها و زمينها بيافريد در شش روز،به اين مدت انشا كرد و اختراع آن را ⁽⁶⁾با چندين انواع بدائع و عجايب.و بيان كرديم كه لفظ «رب»در حقّ خداى تعالى مطلق گويند،و در حقّ جز خداى مقيّد. ثُمَّ اسْتَوىٰ عَلَى الْعَرْشِ ،و بر عرش مستولى شد،و مثل اين آيت در ⁽⁷⁾سورة الاعراف ذكر برفت،و در خلق آسمان و زمين در اين مدّت،با آن كه قادر بود كه به يك طرفة العين بيافريند،در او دو قول گفتند:يكى آن كه،دانست كه فريشتگان را در آن لطفى و اعتبارى باشد،و روا بود كه ديگر ⁽⁸⁾مكلّفان را چون بشنوند هم لطف باشد.و وجه دوم آن كه:بتدريج آفريد،چنان كه آدمى را بتدريج مى رساند از حال به حال تا دورتر باشند از ايهام ⁽⁹⁾اتّفاق و دعوى طبع و ايجاب و آنچه ملحدان و مبطلان گفتند في قوله ⁽¹⁰⁾: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ،كارها به تدبير و تقدير مى فرمايد.و ابو القاسم گفت:روا باشد كه خلق آسمان و زمين به اين مدّت راست شود،و مقدور نبود به يك ساعت آفريدن، كالجمع بين الضدّين و ان يكون الحركة الّا في محلّ.و اين چيزى نيست براى آن كه اين اختراع جواهر است،و جواهر در وجود موقوف نيست بر وقتى دون وقتى،پس هيچ وقت نباشد و الّا قادر الذات قادر باشد بر آنكه چندان كه خواهد بيافريند ما دام تا در ازل نباشد،و نه چنين است جمع ضدّين و احتياج حركت به ⁽⁾

مٰا مِنْ شَفِيعٍ ،هيچ شفيعى نيست الا از پس فرمان او،يعنى تا او فرمان ندهد،كسى را شفاعت نرسد.و شفيع،سائل باشد در

و عرش محتمل است در لغت سه معنى را:يكى،به معنى ملك آمد،چنان كه شاعر گفت:

رأوا عرشي تثلم جانباه***

دگر به معنى بناء،من قوله: ...وَ مِمّٰا يَعْرِشُونَ

وَعْدَ اللّٰهِ ،نصب او بر مصدر است،اى وعد اللّه وعدا حقا،و قيل:وعد اللّه وعدا،و حق ذلك الوعد حقا،و روا بود كه نصب او،«حقا»بر حال بود. إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ،ابتداى خلق او كند و انشا و آغاز از عدم و هيچ نابوده باز اعادت كند پس ازآن كه [129-پ]نيست كرده باشد،و مراد به خلق،مخلوق است.و جملۀ قرّاء انّه

خواندند به كسر همزه على الابتداء،مگر ابو جعفر كه خواند:«انّه»به فتح همزه،على تقدير:لأنّه او بأنه،كما قال الشاعر:

أ حقّا عباد اللّه ان لست لاقيا***بثينة او يلقى الثريا رقيبها

فرّاء گفت:فتح«الف»برآن ⁽¹⁾باشد مفعول حقّا بود،اى حقّا انه،چنان كه در بيت هست. لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ بِالْقِسْطِ ،تا خداى-جلّ جلاله- آنان را كه ايمان آورده باشند و عمل صالح كرده،جزا و پاداشت دهد به عدل و داستان ⁽²⁾چنان كه از حقّ ايشان هيچ نقصان نكند،آنگه ابتداى كلامى ديگر كرد[و گفت] ⁽³⁾: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِيمٍ ،اما كافران را،ايشان را،شرابى باشد از حميم،يعنى محموم،تافته،فعيل به معنى مفعول[باشد] ⁽⁴⁾،و عرب هرچه بجوشانند ⁽⁵⁾آن را حميم خوانند،قال المرقّش ⁽⁶⁾:

و كل يوم لها مقطرة***فيها كباء معدّة و حميم

وَ عَذٰابٌ أَلِيمٌ ،و نيز ايشان را عذابى بود سخت مولم به دردآرنده بواجب و استحقاق به آن كفر كه آورده باشند.

قوله: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيٰاءً ،او آن خداى است كه آفتاب ⁽⁷⁾سبب ⁽⁸⁾روشناى روز ساخت،و ماه ⁽⁹⁾سبب روشناى شب.ابو على گفت:ضياء،از دو وجه بيرون نيست،يا جمع ضوء باشد كسوط و سياط،يا مصدر ضاء يضوء[ضياء] ⁽¹⁰⁾باشد، كقام ⁽¹¹⁾قياما،و عاذ عياذا ⁽¹²⁾

اضاء اللّيل،و حق تعالى در آفتاب و ماه[د]

ايشان در هوا معلّق بى دعامه اى از زير و علاقه اى از بالا،آنگه هر دو را به سير مقدّر كرد در اين بروج

الغفر،الزّبانى،الاكليل،القلب،الشّولة،النّعائم،البلدة،سعد الذّابح،سعد بلع، سعد السعود،سعد الاخبية،فرغ الدّلو المقدّم،فرغ الدّلو المؤخّر،بطن الحوت، الشّرطان

رماني بأمر كنت منه و والدي***بريئا و من جول الطّوى رماني

و منازل شمس با قمر ⁽¹⁾و زهره و مشترى و مرّيخ و زحل و عطارد كه جمله هفت اند،اين دوازده است كه آن را بروج خوانند،و آن:حمل است و،ثور و،جوزا و،سرطان و،اسد و،سنبله و،ميزان و،عقرب و،قوس و،جدى و،دلو،و حوت.

آنگه از تقدير او-جلّ جلاله-آن است كه:مقام اين كواكب در اين بروج مختلف ساخت،مقام ماه در هر برجى دو روز و نيم ⁽²⁾باشد،و فلك به يك ماه ⁽³⁾ببرّد،و مقام [130-ر]آفتاب در هر برجى يك ماه باشد،و فلك به يك سال ببرد،و مقام عطارد در هر برجى پانزده ⁽⁴⁾روز باشد،و فلك به شش ماه ببرد،و مقام زهره در هر برجى بيست و پنج ⁽⁵⁾روز باشد و فلك ⁽⁶⁾ببرّد،و مقام مرّيخ در هر برجى چهل و پنج روز باشد و فلك ⁽⁷⁾ببرد،و مقام مشترى در هر برجى يك سال باشد و فلك به دوازده سال ببرد، و مقام زحل در هر برجى دو سال و نيم باشد و فلك به سى سال ببرد.

و گفته اند:آفتاب چندصد و شصت بار ربع ⁽⁸⁾زمين است،و ماه از زمين ⁽⁹⁾مهتر است به سى و نه بار،و آفتاب از ماه مهتر است به هزار و ششصد و چهل و چهار بار على ما زعم اهل الحساب و اللّه اعلم بتحقيق ذلك.

آنگه بيان كرد كه اين چرا كردم،گفت: لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسٰابَ ،تا شما عدد سالها بدانى و حساب بشناسى براى آن كه حساب از دو گونه است:يكى حساب تازيان است،و آن بر ماه است،و يكى حساب پارسيان است،[و آن بر آفتاب است] ⁽¹⁰⁾،اين بر فصول باشد و آن بر اهله.

آنگه گفت:اين همه بحقّ آفريدم نه بباطل.به حكمت آفريدم نه به بازى، يُفَصِّلُ ⁽⁾

،تفصيل مى دهيم

إِنَّ فِي اخْتِلاٰفِ اللَّيْلِ وَ النَّهٰارِ ،در اختلاف شب و روز،در اين سه قول گفتند:

يكى آن كه،اختلاف آمد شد

مختلف اند و با يكديگر نمانند در شكل،چه يكى روشن و نورانى است و يكى تاريك و مظلم،پس از اين وجه به خلاف يكديگرند.و قول سه ام

مختلف اند در طول و قصر،گاه روز دراز است و شب كوتاه،و گاه شب دراز است و روز كوتاه،هرچه

كرسى و لوح و قلم و بهشت،و آنچه در زمين آفريد ⁽¹⁾از انواع:حيوان و جماد از كوهها و درياها و آدميان و جنّيان و بهايم و سباع و وحوش و طيور،آنچه تفصيل آن جز او نداند. لَآيٰاتٍ ،در اين جمله آياتى هست و دلالاتى و بيّناتى آنان را كه متّقى باشند و از عقاب او بترسند و از معاصى او اجتناب كنند.

عبد اللّه عباس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،كافران گفتند:اى محمّد! آيتى بيار ما را تا ما به تو ايمان آريم.حق تعالى،اين آيت ⁽²⁾بفرستاد و گفت:

اين همه،آيات و بيّنات و حجج و دلايل است بر الهيّت و وحدانيّت من،و لكن كسى را آيات باشد[كه] ⁽³⁾در او نگرد.

آنگه گفت: إِنَّ الَّذِينَ لاٰ يَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا ،آنان كه ⁽⁴⁾ثواب ما اميد ندارند و از عقاب ما نترسند و ايمان ندارند به بعث و نشور،و آن كه ايشان را با نزد ما مى بايد آمدن و ملاقات ⁽⁵⁾حساب و كتاب. وَ رَضُوا بِالْحَيٰاةِ الدُّنْيٰا ،و[به] ⁽⁶⁾زندگانى دنيا كه نزديكتر است راضى شده اند ⁽⁷⁾و همّت ⁽⁸⁾ايشان از آن برتر نمى شود ⁽⁹⁾. وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا ،و با دنيا ساكن شده اند و پشت به او بازداده و اعتماد كرده بر او،و آنان كه از آيات و ادلّه و حجج ما غافل اند،بى خبراند.

عبد اللّه عبّاس گفت:مراد به آيت ما ⁽¹⁰⁾،قرآن است و محمد[عليه السّلام] ⁽¹¹⁾و حمل آن بر عموم كردن اولى تر باشد.و بعضى اهل لغت ⁽¹²⁾گفتند:رجاء،در آيت به معنى خوف است،چنان كه هذلى گفت[130-پ]: