روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 8

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

ادامه سوره انعام

اشاره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

سوره الأنعام (6): آیات 111 تا 117

اشاره

وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَيْهِمُ اَلْمَلاٰئِكَةَ وَ كَلَّمَهُمُ اَلْمَوْتىٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مٰا كٰانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اَللّٰهُ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (111) وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيٰاطِينَ اَلْإِنْسِ وَ اَلْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلىٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ اَلْقَوْلِ غُرُوراً وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّكَ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا يَفْتَرُونَ (112) وَ لِتَصْغىٰ إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ اَلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ لِيَرْضَوْهُ وَ لِيَقْتَرِفُوا مٰا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (113) أَ فَغَيْرَ اَللّٰهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَ هُوَ اَلَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ اَلْكِتٰابَ مُفَصَّلاً وَ اَلَّذِينَ آتَيْنٰاهُمُ اَلْكِتٰابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَكُونَنَّ مِنَ اَلْمُمْتَرِينَ (114) وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لاٰ مُبَدِّلَ لِكَلِمٰاتِهِ وَ هُوَ اَلسَّمِيعُ اَلْعَلِيمُ (115) وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي اَلْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اَللّٰهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ يَخْرُصُونَ (116) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (117)

ترجمه

و اگر كه ما بفرستادى ⁽¹⁾زى ⁽²⁾ايشان فرشتگان را و سخن گويند با ايشان مردگان و برانگيزيم ⁽³⁾براى ايشان هر جيزى ميانجيان ⁽⁴⁾نبودند بگروند مگر آنچه خواهد خدا و ليكن ⁽⁵⁾بيشتر ايشان نمى دانند.

و همچنين بكرديم هر پيغامبرى را دشمن،ديوان ⁽⁶⁾آدميان و پريان.اشارت مى كند ⁽⁷⁾بهر ايشان ز بهر بعضى آرايش گفتار را ⁽⁸⁾به فرفتن ⁽⁹⁾و اگر خواستى پروردگار تو نكردى آن را، بگزارشان ⁽¹⁰⁾و آنچه دروغ مى بافند.

تا ميل كنند زن او دلهاى آنان كه نگرويدند بدان جهان ⁽¹⁾و تا پسندند و تا بكنند آنچه خواهند كردن ⁽²⁾.

جز خداى بجويم حكم كننده ⁽³⁾و اوست آن كه بفرستاد زى شما كتاب پيدا كرده ⁽⁴⁾و آنان كه بداديم ايشان را كتاب،مى دانند به درستى كه ⁽⁵⁾فرستاده است از پروردگار براستى ⁽⁶⁾، پس مباش از گمان مندان ⁽⁷⁾.

و تمام شد سخن پروردگار براستى و درستى ⁽⁸⁾،نيست گرداننده مر سخنان او را و او شنوا و داناست.

و اگر فرمان برى بيشتر ⁽⁹⁾آن كه در زمين اند گمراه كنند از راه خداى، پس روى نمى كنند مگر گمان را.[و نيستند] ⁽¹⁰⁾ايشان مگر كه دروغ مى گويند.

كه پروردگار تو اوست داناتر بدان كه گمراه شدند ⁽¹¹⁾از راه او و او داناست ⁽¹²⁾به راهيابندگان ⁽¹³⁾.

وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا ،عبد اللّه بن عبّاس گفت:آيت در شأن آن جماعت كفّار

آمد كه خداى تعالى دانست كه ايشان ايمان نيارند[104-پ]و بر كفر اصرار كنند تا به مردن.ابن جريج گفت:آيت در آنان آمد كه ايشان اقتراح كردند و آيات خواستند از رسول-عليه السلام-و سوگند خوردند،كه اگر آيتى به ايشان آيد و معجزه اى از آن مقترحات ايشان ايمان آرند،خداى تعالى رد كرد بر ايشان و بيان كرد رسول را كه دروغ مى گويند چه اگر ⁽¹⁾فرشتگان را از آسمان به زمين فرستيم به ايشان و مردگان را به ايشان به سخن آريم ⁽²⁾و زنده كنيم بر ايشان از هر جنسى جماعتى را تا معاينه ببينند كه ايمان نيارند.مگرآنكه من خواهم كه ايشان را قهر كنم بر ايمان و ايشان از رسول اين آيات اقتراح كردند،في قوله أَوْ تَأْتِيَ بِاللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِكَةِ قَبِيلاً ⁽³⁾،و قوله لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ ⁽⁴⁾،-الآية،گفتند چرا فرشتگان به زمين نمى آيند براى او تا بر صدق او گواهى دهند و چرا مرده زنده نمى كند چنان كه عيسى كرد ⁽⁵⁾؟و قوله وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوْتىٰ ،كنايت است از احياى موتى،و لكن در اين فايدۀ ديگر است ⁽⁶⁾كه ⁽⁷⁾اگر احيا گفتى آن فايده نبودى و آن آن است كه با آن كه زنده شوند گواهى دهند بر صدق او تا ما را آيتى ديگر باشد.پس در ضمن كَلَّمَهُمُ اين مزيّت هست و در احيا فايدۀ سخن گفتن و گواهى دادن نيست و روا باشد كه مراد آن بود ⁽⁸⁾كه مردگان با ما سخن گويند در آن حال كه مرده باشند و در ايشان حيات نبود چه اين نوعى باشد از معجز خارق عادت و بر[اين] ⁽⁹⁾قول آيت بر ظاهر خود باشد وَ حَشَرْنٰا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ،حشر در لغت جمع باشد و در قرآن كنايت است از بعث و نشور و زنده كردن خلقان بجمع ⁽¹⁰⁾جمله را يا قومى

بسيار مجتمع را.گفت:اگر چنان كه ايشان خواستند از هر جنسى و صنفى جماعتى بسيار را زنده كنيم. وَ مٰا كٰانُوا لِيُؤْمِنُوا ،هم ايمان نيارند.

ابن عامر و نافع و ابو جعفر خواندند:قبلا به كسر«قاف»و فتح«با» و باقى قرّاء به ضمّ«قاف»و«با».ابو زيد گفت:معنى آن است كه مقابلة،روى با روى و معاينه،يقال:لقيت فلانا قبلا و قبلا و قبلا اى مقابلة و مواجهة،همه به يك معنى باشد و اين قول شامل ⁽¹⁾است هر دو قرائت را.و ابو عبيده گفت:قبلا، اى مقابلة و معاينة،بر قرائت ابن عامر و نافع.فامّا بر قرائت باقى قرّاء كه به ضم خوانند ⁽²⁾گفت سه قول گفته اند:يكى آن است كه عبد اللّه عبّاس و قتاده و ابن زيد گفتند معنى آن است كه مقابله[به] ⁽³⁾معنى قرائت اوّل ⁽⁴⁾.قول دوم مجاهد گفت معنى آن است كه گروه گروه و جماعت[جماعت] ⁽⁵⁾.بر اين قول جمع قبيل باشد و قبيل جمع قبيله،كسفينه و سفين[و سفن] ⁽⁶⁾جمع جمع باشد قول سيّم ⁽⁷⁾فرّاء گفت:معنى قبيل كفيل و پايندان باشد و قبل جمع او باشد كرغيف و رغف، لقوله تعالى: أَوْ تَأْتِيَ بِاللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِكَةِ قَبِيلاً ،اى كفيلا ضامنا.ابو على فارسى گفت:

اين وجه ضعيف است،براى آن كه چون به حشر و احيا ايمان نيارند كه معجزى باهر باشد،به كفالت و ضمان كه معجز خارق عادت نباشد هم ايمان نيارند و اين بس طعنى نيست براى آن كه روا باشد كه معجز حشر باشد و كفالت بر سرى بيانى دگر باشد چنان كه شرح داديم في قوله تعالى: وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوْتىٰ ،[/105ر] و قوله: مٰا كٰانُوا لِيُؤْمِنُوا ،اين«لام»مؤكّد نفي است تا قطع طمع رسول-عليه السلام- كند از ايمان ايشان،چنان كه يكى از ما گويد:ما كنت لافعل كذا،من از آن ⁽⁸⁾نباشم كه اين كنم،و قوله: إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اللّٰهُ ،الّا آن كه خداى خواهد.حسن بصرى گفت:الّا كه خداى خواهد كه ايشان را بر ايمان جبر كند به آن كه ايشان را از

اضداد ايمان منع كند تا از ايشان جز ايمان در وجود نيايد.ابو على گفت:الّا اگر خداى خواهد كه ايشان را به قهر و الجابر ايمان دارد به آن كه علم ضرورى در ايشان آفريند،و معنى متقارب است و اگرچه وجه مختلف است.و فايده استثناء آن است كه چون خداى تعالى ايمان از ايشان نفى كرد نفى ⁽¹⁾بليغ با وجود اين همه آيات باهره دانست كه بهرى مردمان ضعيف بصيرت بى علم را گمان آيد ⁽²⁾كه ايشان در اين اصرار به عجز خداى مى كنند گفت: إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اللّٰهُ ،دگر ⁽³⁾اگر خداى خواهد كه ايشان را جبر كند ⁽⁴⁾بر ايمان تا كس ⁽⁵⁾آن گمان نبرد ⁽⁶⁾و لا بدّ است اين مشيّت را حمل كردن بر مشيّت ⁽⁷⁾جبر و اكراه و الّا خداى تعالى مريد است ايمان ايشان را بر وجه اختيار براى ادلّه اى كه گفتيم و اين آيت دليل مى كند بر آنكه خداى مريد است به ارادۀ محدث براى آن كه استثناء دليل اين مى كند، نبينى كه چون كسى گويد:لا افعل ذلك الا ان تفعل ⁽⁸⁾،من اين كار نكنم تا تو نكنى به هر حال آنچه موقوف باشد بر محدث قديم نتواند بودن،پس ايمان ايشان نيست و در وجود موقوف است بر ارادت خداى اگر در وجود آيد به ارادۀ او باشد چگونه توان گفتن كه ارادۀ قديم باشد و ايمان ايشان محدث،نبينى كه محال بودى اگر گفتى ايشان ايمان نيارند الّا آنگه كه خداى عالم باشد يا قادر براى آن كه اين دو صفت خداى را ⁽⁹⁾متجدّد ⁽¹⁰⁾نيست.پس آيت دليل بطلان مذهب هر دو قوم مى كند آن كه مريدى ذاتى گويد يا به ارادۀ قديم چنان كه بيان كرديم، وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ ،و لكن بيشتر ايشان جاهل اند يعنى جاهل اند به آن

كه اگر خداى تعالى به ⁽¹⁾ايشان هرچه خواستند بكند هم ايمان نيارند بطوع.و در آيت دليل است بر آنكه اگر خداى تعالى دانستى كه ايشان را آنچه خواستندى ⁽²⁾بدادندى ⁽³⁾ايمان آوردندى بكردندى ⁽⁴⁾تا ايمان آوردندى،و اين دليل كند بر فساد قول آن كس كه گويد:روا باشد كه در معلوم لطفى باشد كه خداى تعالى داند كه اگر با كافر بكند كافر عند آن ايمان آرد و آنگه ⁽⁵⁾نكند،براى آن كه اگر باشد واجب بود بر خداى تعالى كه بكند تا كافر ايمان آرد و الّا مؤدّى بود با نقض غرض او و منافى حكمت باشد.

قوله: وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا ،وجه تشبيه در«كذلك»محتمل است دو وجه را:يكى آن كه چنان كه دگر پيغامبران ⁽⁶⁾را دشمن بودند همچنين تو را دشمنان ⁽⁷⁾باشند و وجهى ⁽⁸⁾ديگر آن كه چنان كه تمكين و تخليه كرديم دشمنان پيغامبران ⁽⁹⁾را همچنين دشمنان تو را تخليه كنيم ⁽¹⁰⁾و تمكين و منع نكنيم ايشان را بقهر و جبر.

امّا«جعل»را در آيت در تفسير او چهار وجه گفته اند:يكى حكم و تسميه.ما حكم كرديم به آن كه ايشان دشمن اند و ايشان را دشمن نام نهاديم و حكم و تسميه تابع محكوم و مسمّى باشد و اثر نكند در تغيير آن بل تعلّق او به آن على ما هو به باشد.

و وجه دوم آن است كه:به معنى تخليه و تمكين است،و تخليه و تمكين از شرايط تكليف است چه اگر مكلّف ممكّن ⁽¹¹⁾و مخلّى نباشد ملجأ و مضطرّ بود،و اين منافى تكليف باشد و روا باشد وجهى دگر و آن آن است كه:چون

خداى تعالى بر رسول-عليه السلام-نعمتهاى عظيم كرد كه دشمنان،او را برآن حسد كردند،شايد تا گويد: جَعَلْنٰا ،ما كرديم آن ⁽¹⁾دشمن را براى آن كه سبب عداوت و حسد ايشان آن نعمت باشد كه او كرد.[105-پ]نبينى كه يكى از ما چون بر يكى ⁽²⁾نعمتى كند او را از آن سبب دشمنان و حاسدان خيزند گويد:

جعلت لك ⁽³⁾اعداء و حسّادا،من تو را دشمنان و حاسدان پديد آوردم.و وجهى دگر اين گفتند كه:ما تو را و پيغامبران ⁽⁴⁾را فرموديم كه كافران را دشمن گيريد و با ايشان معادات كنيد چون چنين بود ايشان نيز معادات كردند.پس سبب دشمنى كافران از دشمنى پيغامبران ⁽⁵⁾بود ايشان را و آن دشمنى به امر خداى بود پس اين معنى از جهت او بوده باشد و اين نيز وجهى لطيف است و حق تعالى اين بر وجه تسليۀ ⁽⁶⁾رسول-عليه السلام-گفت تا بداند ⁽⁷⁾كه اين دشمن نه او را تنها بوده است پيش از او پيغامبران ⁽⁸⁾ديگر را دشمنان بودند.امّا شياطين انس و جن گفتند مراد مردۀ انس و جن اند از جملۀ كافران،و اين قول قتاده و حسن و مجاهد است.

و قوله: عَدُوًّا ،مفعول دوم جَعَلْنٰا است و شياطين،بدل اوست،و قوله: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلىٰ بَعْضٍ ،وحى،القاء كلامى ⁽⁹⁾خفى باشد و آن ⁽¹⁰⁾دعوت انس و وسوسۀ جنّ بود.و زُخْرُفَ الْقَوْلِ سخن آراسته باشد،چنان كه ما گوييم سخن بنگار.

و زخرف زينت باشد،و كلام مزخرف،اى مزيّن.و زخرف زر باشد همچنين، و غرورا،نصب او بر مصدر باشد از فعلى ⁽¹¹⁾محذوف و شايد كه مفعول له باشد.

آنگه ⁽¹²⁾گفت:اگر من خواستمى كه نكنند بر سبيل قهر و اجبار نكردندى

و لكن نخواست،براى آن كه ارادۀ چنين منافى تكليف باشد.آنگه گفت: فَذَرْهُمْ وَ مٰا يَفْتَرُونَ ،رها كن ايشان را به آن دروغ كه مى گويند،يعنى ايشان را به اختيار خود رها كن و بقهر منع مكن ايشان را كه خداى تعالى ايشان را مكافات كند.و اين بر سبيل تهديد گفت ايشان را چنان كه گفت: اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ ⁽¹⁾،نه آن كه بر حقيقت اوست بل تهديد است،و باقر-عليه السلام-گفت معنى آن كه: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلىٰ بَعْضٍ ،آن است كه شياطين يكديگر ببينند،بهرى بهرى را بياموزند آنچه خلق را به آن اغوا كنند.

وَ لِتَصْغىٰ ،«صغو»ميل باشد،يقال:صغى اليه اذا مال اليه يصغى صغوا و صغيت صغيا بالياء و الواو،و اصغيت اليه اذا استمعت اليه براى آن كه گوش بجنباند به او و زبان ما آن است كه گوش به او كرد،قال الشّاعر ⁽²⁾:

ترى السّفيه به عن كلّ محكمة***زيغ و فيه الى التّشبيه اصغاء

و يقال اصغيت الإناء اذا املته،و منه

الحديث: إنّ رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلّم اصغى لها الإناء،اى للهرّة،و قال انّها ليست بنجسة انّها من الطّوّافين عليكم و الطّوافات، رسول-عليه السلام-اناى خود براى گربه بجنبانيد تا آب بازخورد و گفت:او پليد نيست ⁽³⁾كه او از جملۀ گردندگان است بر شما،و«لام»في قوله: وَ لِتَصْغىٰ تعلّق دارد بقوله: يُوحِي ،و معنى آيت آن است كه:شياطين جن و انس وحى و القا مى كنند سخن آراسته را بر سبيل غرور تا دلهاى كافران به ⁽⁴⁾ايشان ميل كند و به آن از حق بجنبانند. وَ لِيَرْضَوْهُ وَ لِيَقْتَرِفُوا مٰا هُمْ مُقْتَرِفُونَ ،و نيز تا بپسندند و نيز ⁽⁵⁾آنچه خواهند كردن بكنند،و اين قول عبد اللّه عبّاس و ابن زيد و سدّى است و اين اولى تر است ازآن كه«جعلنا»به عامل كنند در او،براى آن كه اين همه اضافت با خداى بايد كردن،و اين به شيطان ⁽⁶⁾لا يقتر است ازآن كه به

خداى تعالى.و اگر تعليق«لام»كنند به«جعلنا»«لام»لام غرض نباشد،«لام» عاقبت باشد،و اين قول زجّاج و ابو القاسم بلخى است،و قول اوّل اولى تر است براى آن كه كلام با او بر ظاهر خود مى ماند،و جبّائى گفت:«لام»امر مغايبه است و معنى تهديد،چنان كه: اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ ⁽¹⁾،و اين خطاست براى آن كه آن«لام»جزم [106-ر]فعل كند،و اين جا فعل مجزوم نيست اگر«لام»امر بودى،و«لتصغ» بايستى،و كنايه في قوله: وَ لِيَرْضَوْهُ ،راجع است با زخرف القول،و القرف الكسب، و الاقتراف الاكتساب،و القرف القشر،و القرف القذف،يقال:قرفه بكذا اذا رماه به و طعنه به.و اصل او از قرف قشر است،و اقترف الكذب اى افتراه ⁽²⁾،قال الشّاعر ⁽³⁾:

اعيا اقتراف الكذب المقروف***تقوى التّقى و عفّة العفيف

قوله:أ فغير اللّه ابتغي حكما،خداى تعالى فرمود رسولش را كه:بگو اين كافران را كه جز خداى حاكمى طلب خواهم كردن؟بر لفظ استفهام و معنى انكار.و«غير»،منصوب است بر فعلى محذوف كه اين فعل ظاهر،او را تعبير ⁽⁴⁾مى كند،و التّقدير:ابتغي غير اللّه ابتغي حكما،و براى اين ⁽⁵⁾فعل را تأخير كرد كه استفهام صدر كلام باشد،و حكم و حاكم يكى باشد،و گفته اند:حكم از حاكم بليغتر است،و گفته اند:حكم آن باشد كه حكم جز به حق نكند ⁽⁶⁾و حاكم حكم هم به حق كند و هم به ناحق،و معنى آيت تقريع و ملامت ايشان است بر آنكه توقّع كردند كه رسول با ايشان بسازد بر حكمى كه ايشان كنند رضا دهد.

وَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ ،«واو»حال است،و او آن خداست كه كتاب بر شما ⁽⁷⁾فروفرستاد به تفصيل،و كتاب را وصف كرد به آن كه مفصّل است يعنى مبيّن و مشروح،در او اشتباه و التباس نيست،چنان كه گفت:

كِتٰابٌ فُصِّلَتْ آيٰاتُهُ ⁽¹⁾،و بروجه الغاز و تعميه نيست و در او معانى مفصّل است و دلايل ملخّص، و نصب او بر حال است از مفعول.و گفته اند:معنى آن است كه در او فصل و فرع است بين الصّادق و الكاذب،و گفته اند:در او فصل است ميان حلال و حرام و شرايع و احكام و كفر و ايمان و هدى و ضلال،اين قول حسن بصرى است.

وَ الَّذِينَ آتَيْنٰاهُمُ الْكِتٰابَ ،و آنان كه ما ايشان را كتاب داديم از جهودان و ترسايان مى دانند كه اين كتاب قرآن منزل است كه از خداى تعالى،و خداى تعالى آن را فرستاده است به حق،و اين را بر عموم حمل نشايد كردن به راه آن كه بيشتر اهل كتاب اين نمى دانند،اين مخصوص باشد به أحبار و علماى ايشان كه دانند و عالم باشند به تورات و انجيل و ذكر رسول ما-عليه السّلام-آنجا خوانده و ديده باشند،و ابن عامر و حفص خواندند:«منزّل»به تشديد«زا»من التّنزيل،و باقى قرّاء«منزل»به تخفيف من الانزال،و معنى متقارب باشد.و قوله: بِالْحَقِّ ، در او دو قول گفتند:يكى آن كه آنچه در اوست حق و صدق است،و يكى آن كه :(انزله بالدلالة و البرهان).

اگر مى گويند:چگونه روا باشد كه كافران را وصف كند[به آن كه] ⁽²⁾ايشان حق مى دانند،و آن كه حق داند مؤمن باشد،و احباط ⁽³⁾نگوى ⁽⁴⁾تا توانى ⁽⁵⁾گفتن كه پس از علم مرتد شود ⁽⁶⁾،گوييم از اين چند جواب است:

يكى آن كه مخصوص است به آنان كه در مستقبل ايّام ايمان آوردند و اگرچه در آن حال مؤمن نبودند،[در آن وقت عالم بودند] ⁽⁷⁾به قرآن و آن كه از نزديك خداست،و لكن اين مقدار ايمان نباشد كه ايمان عبارت است از مجموع علومى كه تا مجتمع نبود ايمانش نخوانند از علم به حدوث اجسام و آن كه آن را محدثى

هست حاصل بر صفات كمال،و آنچه بر او چه روا باشد و چه روا نباشد،و علم به نبوّت و امامت و علم به ثواب و عقاب،و اين در اوقات بسيار حاصل آيد.

جواب دوم آن است كه:اين دانند و لكن نه بر وجهى كه مستحقّ ثواب باشند برآن،براى آن كه نظر ايشان در دليل نه از وجه وجوب نظر بوده باشد،بل براى وجهى ديگر نظر كرده باشند،پس ايشان را علم حاصل آيد و لكن برآن مستحقّ ثواب نباشند ⁽¹⁾.

جواب ديگر آن است كه:محتمل باشد كه معنى اين بود كه ايشان [106-پ]به نزديك خود و در ظنّ و اعتقاد خود عالم باشند براى آن كه چون اعتقاد و صحّت تورات دارند و در آنجا ذكر رسول باشد و ايشان اعتقاد كرده باشند كه هرچه در آنجاست حق است،و لكن نه از دليل دانند،ايشان به نزديك خود عالم باشند به آن كه قرآن منزّل است به حق.

و جواب چهارم از اين آن است كه:مراد به آن كه ⁽²⁾ايشان را كتاب دادند مؤمنان اند،و مراد به كتاب قرآن است كه خداى تعالى قرآن را بسيار جايها ⁽³⁾كتاب خواند في قوله: الم، ذٰلِكَ الْكِتٰابُ لاٰ رَيْبَ فِيهِ ⁽⁴⁾،و في قوله: وَ إِنَّهُ لَكِتٰابٌ عَزِيزٌ ⁽⁵⁾،و في قوله: حم، وَ الْكِتٰابِ الْمُبِينِ ⁽⁶⁾،و دگر آيتها و بر اين وجه سؤال ساقط شود.

فَلاٰ تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ،آنگه امر كرد او را[به آن كه] ⁽⁷⁾از جمله شاكّان نباشد و شايد كه مراد او باشد و دليل بكند بر آنكه او وقتى شاكّ بود،چنان كه گفت: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ⁽⁸⁾،و روا بود كه خطاب با او باشد و مراد امّت، چنان كه گفت: يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ⁽⁹⁾.و المرية و الامتراء،الشّكّ.

قوله: وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً ،كوفيان و يعقوب خواندند: كَلِمَةُ رَبِّكَ بر توحيد،و باقى قرّاء خواندند:«كلمات ربّك»،على الجمع،و اين جمع سلامت باشد.مفسّران گفتند:مراد به«كلمه»و«كلمات»وعد است،و وعيد كه خداى تعالى كرد به ثواب و عقاب كه در آن تغيير و تبديل نباشد. صِدْقاً وَ عَدْلاً ، به راستى و داستان ⁽¹⁾،و آن دو ⁽²⁾مصدر است در معنا حال،أى صادقة عادلة چنان كه گفت: قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُكُمْ غَوْراً ⁽³⁾،أى غائرا،و بعضى مفسّران گفتند:مراد به كلمات شرايع است،و قول اوّل درست است ⁽⁴⁾براى آن كه شرايع را نسخ در او شود،و خداى تعالى گفت مبدّلى نباشد كلمات او را،مگر آنان كه اين قول گفتند تأويل كنند بر آنكه:(لا مبدل لكلماته غيره)،بدل كننده نباشد كلمات شرايع او را مگر او،و با قول اوّل كلام بر ظاهر خود باشد و حاجت نبود به تقدير محذوفى،و كلمه يك سخن باشد و كلمات و«كلم»جمع او باشد بر قول بعضى نحويان،و سيبويه گفت:«كلم»جمع كلمه نباشد كه حروف جمع بايد كه بيشتر از حروف واحد باشد،اين از باب تمر و تمره باشد،و«كلمه»كنايت باشد از جمله كلام بسيار چنان كه گويند:كلمة زهير،أى قصيدته،و كلمة قيس،أى خطبته،و قوله: وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنىٰ عَلىٰ بَنِي إِسْرٰائِيلَ ⁽⁵⁾،گفتند:آن وعده خواست كه داد ايشان را من قوله: وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ ⁽⁶⁾الآية،و مجاهد گفت في قوله تعالى: وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوىٰ ⁽⁷⁾،كه آن كلمه گفتن لااله الاّاللّه است،و بر اين تفسير دادند آن را كه گفت: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ ، يعنى لا إله الا الله، وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ يَرْفَعُهُ ⁽⁸⁾،أى(الصلوات الخمس)،و حقيقت

اين ⁽¹⁾در كلام باشد،و حدّ كلمه هر لفظى باشد كه دليل معنى كند به وضع،و فرق از ميان او و كلام آن باشد كه كلام به نزديك اهل نحو جمله باشد از فعل و ⁽²⁾فاعل يا مبتدا و خبر،و كلمه مفردى باشد از اسم يا فعل يا حرف،و بر اين قاعده مهمل را كلام نخوانند ايشان مگر بر مجاز.

و به نزديك اهل لغت مهمل كلام باشد لقولهم:هذا كلام لا فائدة فيه،و هذا كلام لغو و هذا كلام مهمل،و به نزديك متكلّمان حدّ كلام گفته ايم كه:آن باشد كه نظم كنند آن را از دو حرف يا بيشتر از اين حروف معقوله ⁽³⁾چون در وجود آيد از كسى كه از او يا از قبيل او فايدۀ صحيح بود،و بر اين قاعده مهمل كلام باشد و در آيت دليل است بر آنكه كلام خداى محدث است لقوله: وَ تَمَّتْ ، براى آن كه گفت:تمام شد،و آنچه تمام شود،[107-ر]پس ازآن كه تمام نباشد محدث بود،قديم نبود،براى آن كه معنى تمام حصول چيزى باشد پس از چيزى و تبديل چيزى به جاى چيزى نهادن باشد.

بعضى مفسّران گفتند:معنى آن است كه كس نتواند تا به جاى كلمتى ديگر بنهد،و اگر بنهد نرود و مطّرد نباشد تا اگر كسى قصد كند و چند جامع بنويسد و يك حرف با[يك] ⁽⁴⁾كلمه بدل كند،هركس كه بيند آن را تغيير كند و به حدّ خود بازبرد.

قتاده گفت:اگر لفظش بگردانند،احكامش نتوانند بگردانيدن،چنان كه اهل كتاب بعضى الفاظ تورات بگردانيدند،احكام را تغيير نتوانستند كردن.

و بعضى دگر گفتند معنى ⁽⁵⁾قوله: وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ ،آن است كه آيت از پس آيت مى آمد ⁽⁶⁾و سورت از پس سورت تا تمام باشد ⁽⁷⁾. وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ،

او ⁽¹⁾شنوا و داناست.

قوله: وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ -الآية،اين آيت خطاب است رسول را -عليه السّلام-و مراد او و جملۀ امّت،گفت:اگر اطاعت دارى بيشترين اهل زمين را تو را از راه حق ببرند براى آن كه بيشتر اهل زمين كافر بودند در آن وقت.و «طاعت»امتثال امر باشد با ارادت هرگه كه مطيع دون مطاع باشد در رتبت،و اجابت،مراد سايل به دادن باشد بر وفق سؤال او و رتبت بين المجيب و المجاب معتبر است،برعكس آن كه بين المطيع و المطاع باشد بر قول بعضى،و درست آن است كه در رتبه معتبر نيست در سؤال و جواب سواء اگر سؤال علمى باشد و اگر سؤال امرى از امور،بل شايد كه مثل از مثل پرسد و خواهد و دون از فوق و فوق از دون،و اكثر افعل تفضيل باشد از كثير،و گفته اند:طاعت در آيت به معنى اجابت است براى آن كه چون خطاب با رسول باشد(اكثر من فى الارض بل جميع من فى الارض)در رتبت دون اواند،پس طاعت او ايشان را صورت نبندد،و امّا اگر موافقتى باشد اجابت بود،چنان كه شاعر گفت ⁽²⁾:

ربّ من انضجت غيظا صدره***قد تمنّى لى موتا لم يطع

اى لم يجب براى آن كه مرگ به خداى تعلّق دارد و آنچه او كند با ما اجابت باشد نه طاعت،آنگه وصف كرد كافران را به آنچه صارف بود از اجابت دعوت ايشان به آن كه گفت: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ ،اين كافران متابعت نمى كنند الّا گمان را.و،آنگاه ⁽³⁾،خطا بود و گاه،صواب.پس ايمن نباشند و اعتماد نكنند كه خطاست يا صواب و«ان»به معنى«ما»ى نافيه است و«ظنّ»گفتند معنى ⁽⁴⁾باشد كه قوى بكند به نزديك ظانّ كه مظنون چنان است كه او گمان برد با آن كه روا دارد كه برخلاف آن باشد.و در اين حدّ كه گفتند بس كشف نيست.

وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ يَخْرُصُونَ ،و ايشان جز دروغ نمى گويند.و الخرص:الكذب،و الخرص:الحرز ⁽¹⁾، لأنّ فيه خلافا و تفاوتا،و اصل خرص قطع باشد قال الشّاعر:

ترى قصد المرّان ⁽²⁾فيهم كانّه***تذرّع خرصان بايدى الشّواطب

يعني،جرائد تقطّع ⁽³⁾طولا فيه يتّخذ منه بوارىّ الحصر ⁽⁴⁾و جوى كه از جوى ⁽⁵⁾بازبرند آن را«خريص»خوانند و خرص گوشواره مفرد باشد و خرص عود باشد براى آن كه مخالف باشد امثال ⁽⁶⁾خود را به بوى.

مفسّران گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه كافران مردار مى خورند ⁽⁷⁾.چون مسلمانان بر ايشان عيب كردند گفتند: ⁽⁸⁾اين عيب بر شماست.[107-پ]كه آنچه شما مى كشيد مى خوريد و آنچه خداى مى كشد نمى خوريد،خداى تعالى اين آيت فرستاد كه اگر كسى طاعت ايشان دارد در مردار خوردن ضالّ باشد از ره شرع،خداى حق تعالى به اين دو كلمه هر دو گروه را ذكر كرد هم آنان را كه دروغ از سر گمان گويند هم آنان را كه دروغ بقصد گويند.و در آيت دليل است بر بطلان قول اصحاب معارف،براى آن كه حق تعالى گفت ايشان تابع گمانند،و علم بخلاف ظنّ باشد.و نيز دليل است بر بطلان قول ايشان كه گفتند:خداى تعالى وعيد نكند آن را كه او حق نشناسد براى آن كه آيت مورد وعيد و تهديد دارد.

قوله: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ ⁽⁹⁾عَنْ سَبِيلِهِ ،حق تعالى در اين آيت باز

نمود كه خداى تعالى عالم تر است به آن كس ⁽¹⁾كه او گمراه شود از راه و ⁽²⁾عالم تر است به آنان كه ره برند به ره دين او.و معنى«اعلم»در حق تعالى ⁽³⁾تفضيل باشد در اين صفت بر صفات دگر عالمان براى آن كه قديم تعالى ⁽⁴⁾عالم است به ساير معلومات بر هر وجه كه صحيح باشد كه بدانند بلا علّت.و يكى از ما كه چيزى داند از ساير وجوه نداند و از معلومات اندكى داند،پس قديم تعالى ⁽⁵⁾اعلم من كلّ عالم باشد.و در حقيقت اين لفظ موضوع از ميان دو ذات باشد كه ايشان حاصل باشند بر صفت عالمى آنگه آن صفت يكى را بيشتر باشد ازآن كه ديگرى ⁽⁶⁾را.و نگويند فلان اعلم من فلان الجاهل،براى آن كه اين لفظ دليل اشتراك كند و زيادت.و در موضع«من»دو وجه گفتند:يكى آن كه نصب است به حذف حرف جرّ كه اصل آن بوده است كه «أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ ⁽⁷⁾» .بيانش: وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ،چون حرف جرّ بيفگندند فعل به او رسيد و عمل كرد.و وجهى دگر آن كه محلّ او رفع است به ابتدا.و«من»به معنى«ايّ»است و به معنى استفهام است،و تقدير آن است كه:(ربك اعلم اى الناس يضل عن سبيله)،چنان كه گفت: لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ ⁽⁸⁾،و اين قول فرّاء و زجّاج است و گفتند:افعل من كذا عمل نكند در اسم چنان كه اسم فاعل و مصدر كند.و بعضى دگر گفتند:اعلم به معنى يعلم است چنان كه حاتم طائى گفت ⁽⁹⁾:

فحالفت طىّ من دونهم ⁽¹⁰⁾حلفا***و اللّه اعلم ما كنّا لهم خولا ⁽¹¹⁾

اى يعلم،و قالت الخنساء:

القوم اعلم انّ جفنته***تغدو ⁽¹²⁾و غداة الرّيح او تسري ⁽¹³⁾

اى(تعلم) ⁽¹⁾،رمّانى گفت:اين ضعيف است براى آن كه مطابق نيست آن را كه گفت: وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ،و معنى آيت آن است كه خداى تعالى گفت:

من بدانم آنان را كه از ره من،كه ره حقّ است،برفته اند به ره هلاك و آنان را كه بر ره راست و هدايت رفته اند،كه ره نجات و ثواب است.

قوله تعالى:

سوره الأنعام (6): آیات 118 تا 125

اشاره

فَكُلُوا مِمّٰا ذُكِرَ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيٰاتِهِ مُؤْمِنِينَ (118) وَ مٰا لَكُمْ أَلاّٰ تَأْكُلُوا مِمّٰا ذُكِرَ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاّٰ مَا اُضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَ إِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (119) وَ ذَرُوا ظٰاهِرَ اَلْإِثْمِ وَ بٰاطِنَهُ إِنَّ اَلَّذِينَ يَكْسِبُونَ اَلْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمٰا كٰانُوا يَقْتَرِفُونَ (120) وَ لاٰ تَأْكُلُوا مِمّٰا لَمْ يُذْكَرِ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ اَلشَّيٰاطِينَ لَيُوحُونَ إِلىٰ أَوْلِيٰائِهِمْ لِيُجٰادِلُوكُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (121) أَ وَ مَنْ كٰانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي اَلنّٰاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي اَلظُّلُمٰاتِ لَيْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا كَذٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكٰافِرِينَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (122) وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكٰابِرَ مُجْرِمِيهٰا لِيَمْكُرُوا فِيهٰا وَ مٰا يَمْكُرُونَ إِلاّٰ بِأَنْفُسِهِمْ وَ مٰا يَشْعُرُونَ (123) وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آيَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰى نُؤْتىٰ مِثْلَ مٰا أُوتِيَ رُسُلُ اَللّٰهِ اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ سَيُصِيبُ اَلَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ عَذٰابٌ شَدِيدٌ بِمٰا كٰانُوا يَمْكُرُونَ (124) فَمَنْ يُرِدِ اَللّٰهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّمٰا يَصَّعَّدُ فِي اَلسَّمٰاءِ كَذٰلِكَ يَجْعَلُ اَللّٰهُ اَلرِّجْسَ عَلَى اَلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ (125)

ترجمه

بخوريد از آنچه يادكرده شد ⁽²⁾نام خداى بر او اگر هستيد به نشانه هاى او گرويدگان ⁽³⁾.

و چيست مر شما را كه نمى خوريد[108-ر]از آنچه يادكرده شد ⁽⁴⁾نام خدا بر او و به درستى كه پيدا كرده شد مر شما را ⁽⁵⁾آنچه حرام است بر شما مگر آنچه محتاج شديد زى او و به درستى كه بيشتر گمراه مى شوند به خواستها ⁽⁶⁾بى دانش.

به درستى كه پروردگار تو اوست داناتر به حال در گذرندگان ⁽⁷⁾.

و بگذاريد ⁽⁸⁾آشكارا بزهكارى را و پنهانى او را به درستى كه آنان كه كسب مى كنند ⁽⁹⁾بزه را پاداش داده شوند ⁽¹⁰⁾بدانچه بودند كار مى كردند ⁽¹¹⁾.

؛و مخوريد ⁽¹²⁾از آنچه ياد

كرده نشده نام خدا ⁽¹⁾بر او كه او تباه كار است ⁽²⁾،و به درستى كه ديوان اشارت كنند زى دوستان خودش تا خصومت كنند[با شما] ⁽³⁾و اگر فرمان بريد ⁽⁴⁾ايشان را كه شما انبازآرندگانيد.

يا آن كه بود مرده زنده گردانيديم ما او را و بكرديم ما مرا و را ⁽⁵⁾روشنايى ⁽⁶⁾،مى رود ⁽⁷⁾در مردمان چون آن كس كه داستان او در تاريكيها؟ ⁽⁸⁾نيست برون آينده ⁽⁹⁾از آن همچنين آراسته شد ناگرويدگان را آنچه بودند كار مى كردند.

؛و همچنين بكرديم ما در هر ديهى ⁽¹⁰⁾بزرگان گناهكار آن ⁽¹¹⁾بد برسكارند ⁽¹²⁾در آن و كيد و مكر نكنند مگر به تنهاى خويش و ندانند.

و چون بيايد نشانى ⁽¹³⁾گويند كه هرگز نگرويم ما تا داده شد به[ما] ⁽¹⁴⁾مانند آنچه دادند پيغامبران خداى[را] ⁽¹⁵⁾خداى داناتر است كه كجا وديعت نهد پيغامهاى خودش را برسد آن كسان را كه گناه كردند خوارى به نزديك خداى و عذاب ⁽¹⁶⁾سخت

بدانچه بودند كه بدى مى سگاليدن ⁽¹⁾.

[108-پ]،هركه را خواهد خداى كه راه نمايد فراخ كند ⁽²⁾سينۀ او را براى مسلمانى را،و هركه را خواهد كه گمراه كند بكند سينۀ ⁽³⁾او را سخت تنگ ⁽⁴⁾چنان كه گويى[بر شود] ⁽⁵⁾بر آسمان همچنين بكند خداى پليدى را به آنان كه نگروند.

قوله: فَكُلُوا مِمّٰا ذُكِرَ اسْمُ اللّٰهِ- الآية،عبد اللّه عبّاس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه گفتيم مشركان گفتند مسلمانان را چون است كه كشتۀ خود مى خوريد ⁽⁶⁾و كشتۀ خداى نمى خوريد ⁽⁷⁾؟اين آيت فرود آمد و گفت ⁽⁸⁾:«فا»براى آن آورد كه جواب ايشان است،و اين لفظ اگرچه لفظ امر است و مراد اباحت است براى آن كه امر آن باشد كه آمر مريد باشد مأمور به را،و قديم تعالى مريد مباحات نباشد براى آن كه در او فايده نبود مگر آنگه كه طعام خورنده قصد كند به طعام خوردن،براى آن كه تا او را قوّت باشد بر زيادتى طاعت و قيام تواند نمودن به امور دينى آنگه مندوب اليه باشد و امر به او بر سبيل ترغيب بود.

امّا آن كس كه طعام ⁽⁹⁾بر وجه امساك رمق خورد فعل او در تكليف نيايد كه او ملجأ است،و در قرآن اباحت بسيار است كه صورت امر دارد،منها قوله:

وَ إِذٰا حَلَلْتُمْ فَاصْطٰادُوا ⁽¹⁾، فَإِذٰا قُضِيَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ ⁽²⁾.

مِمّٰا ذُكِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ ،«من»تبيين راست و«ما»روا بود كه موصوله باشد،و رواست كه نكرۀ موصوفه باشد،و آن ذكر كه بايد گفتن كه مسنون است عند الذّبح «بسم اللّه» است يا نامى از نامهاى خدا كه خداى تعالى به آن مختص باشد چون:«قديم»و«رحمان»او«القادر»و«العالم للذّات».و بر ⁽³⁾«بسم اللّه» اجماع است،و سنّت آن است كه گويد: «بسم اللّه و اللّه اكبر» ،و دليل بر آنكه دگر نامهاى مختص شايد گفتن،قوله تعالى: قُلِ ادْعُوا اللّٰهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمٰنَ أَيًّا مٰا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنىٰ ⁽⁴⁾،و آيت خطاب است با مؤمنان و در آيت دليل است بر وجوب تسميه،و هرآن ذبيحه را كه بر او نام خداى نبرده باشند حرام باشد خوردن آن و حكم او حكم مردار باشد،و ازآنجا گفتيم كه:ذبايح اصناف كفّار حرام است كه ايشان نام خداى نبرند،و اگر نام خداى برند بر حقيقت نه نام خداى برده باشند،و آن را كه نام خداى بر او نبرند به سهو و نسيان و كشنده مخالف حق نباشد و در عزم و نيّت او پيش از ذبح نام خداى باشد و اگرچه در وقت ذبح فراموش كند،آن ذبيحه حلال باشد جز كه به قصد رها كند.

و نيز از شرايط واجب آن است كه روى او به قبله كند،و ذبح جز به آهن يا به چيزى كه اوداج ببرد نشايد عند عدم آهن،و ذبح در گلو بايد نحر در بالاى سينه عند الاختيار،امّا عند ضرورت روا باشد و اگر خلاف اين كند ذبيحه حرام باشد،و اگر بقصد عند ذبح به يك بار سرش ببرد پيش ازآن كه سرد شود هم حرام باشد،و اگر گوسپندى يا چيزى ديگر بكشد و هيچ خونش نيايد ⁽⁵⁾حرام باشد.و قوله: إِنْ كُنْتُمْ بِآيٰاتِهِ مُؤْمِنِينَ ؛اگر به آيات او ايمان دارى ⁽⁶⁾،و اگرچه مؤمنان به خطاب مخصوص اند هر ذبيحه كه به اين صفت باشد حلال باشد مسلمانان را و

جملۀ مكلّفان را،و آنچه به اين صفت نباشد حرام بود بر جملۀ مكلّفان.

قوله: وَ مٰا لَكُمْ ،«ما»استفهاميّه است و خطاب با مؤمنان است،گفت:

چه بوده است شما را[109-ر]كه نخورى ⁽¹⁾از آنچه نام خداى برآن برده باشند، يعنى چه منع است و چه حجر است كه ⁽²⁾آنچه حلال است نخورى ⁽³⁾. وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ،«واو»حال راست،نافع خواند و حفص عن عاصم:فصّل و حرّم به فتح «فا»و«صاد»و فتح«حا»و«را»على الفعل المستقيم،و اسناد فعل با خداى باشد-جلّ جلاله-كه نام او در آيت مصرّح است،و ابو عمرو ⁽⁴⁾و ابن كثير و ابن عامر خواندند: وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ ،بر فعل ما لم يسمّ فاعله،هر دو فعل،و جدا كردند براى شما آنچه بر شما حرام كردند.و حمزه و كسائى و أبو بكر خواندند: فَصَّلَ لَكُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ ،به فتح«فا»و«صاد»و ضمّ«حا»و كسر «را»،و جدا كرد خداى تعالى ⁽⁵⁾براى شما آنچه حرام كردند بر شما،يعنى در سورۀ المائدة من قوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ ⁽⁶⁾-الى آخر الآية- آنگه استثنا كرد مضطر را،گفت:الّا آن كس كه مضطر شود به آن و اتّفاق است كه مضطرّ را از مردار و خون و گوشت خوك و آنچه نام خداى نگفته ⁽⁷⁾باشند برآن ،حلال است در كمّيّت آن خلاف است و به نزديك ما روا نباشد بيش ازآن كه سدّ رمق كند به آن،و معنى اُضْطُرِرْتُمْ ⁽⁸⁾آن است كه بر خويشتن از هلاك ترسد و در فقهاء بعضى گفتند كه:روا باشد كه از آن سير بخورد و بعضى گفتند:شايد كه بر دارد و ذخيره كند و بعضى فقها گفتند:مكره نيز داخل باشد در آنجا ⁽⁹⁾براى آن كه حكم او حكم مضطر است در خوف بر نفس. وَ إِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ ؛بسيارى

مردمان به هواى نفس ضالّ مى شوند كه ره شرع رها كنند و متابعت هواى نفس كنند و كوفيان خواندند: لَيُضِلُّونَ ،به ضمّ«يا»و كسر«ضاد»من(الاضلال)،و بسيار مردمان اضلال مى كنند و مردمان را گمراه مى كنند به هواى خود و بر اين قرائت مفعول به از كلام محذوف باشد،و التقدير(ليضلون اشياعهم بغير علم)،از سر هوا نه از ره ⁽¹⁾علم براى آن كه علم به ⁽²⁾خلاف هواى تو باشد- إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ ، حق تعالى بيان كرد كه:ايشان را علمى نيست،آنگه بر سبيل تهديد و وعيد گفت:

خداى تو عالم تر است به آنان كه اعتدا و ظلم و تعدّى كنند و از حدّ فرمان او مجاوزت ⁽³⁾كنند و درگذرند ⁽⁴⁾.تا به حقّ ايشان برسد و جزاى ايشان به سزا بدهد.

آنگه امر كرد مؤمنان را و اگرچه امر است ايشان را و خطاب با ايشان است همۀ مكلّفان در او داخل اند،گفت:رها كنى ⁽⁵⁾از گناه آنچه ظاهر است و ⁽⁶⁾باطن است و بايد نهى كرد از ساير معاصى بر ساير وجوه.

قتاده و مجاهد و ربيع و انس گفتند:براى آن گفت ظاهر و باطن اثم كه مشركان گفتندى زنا چون پنهان كنى زشت نيست و اگر آشكار كنند زشت باشد ⁽⁷⁾، حق تعالى ردّ ⁽⁸⁾بر ايشان گفت:بر ساير وجوه زشت است.جبّايى گفت:به ظاهر، افعال جوارح خواست،و بباطن افعال قلوب ⁽⁹⁾بعضى دگر گفتند:به ظاهر طواف خانه خواست برهنه،و به باطن زنا،و اين قول ابن زيد است؛ سدّى گفت:ظاهر گناه زنا و باطن گناه(اتخاذ الاخدان)است؛دوست گرفتن پنهان و آشكارا.سعيد جبير گفت:«ظاهر اثم»نكاح زن پدر است و باطن زنا و اثم هم گناه باشد،و هم حرج،و بزه گناه باشد و بزهكار را مأثوم گويند.آنگه

گفت:آنان كه كسب معاصى كنند،يعنى فعل معاصى كنند چه كسب جز لغوى معقول نيست آنچه ايشان دعوى كردند[109-پ]معقول نتوانند كردن ايشان را جزا دهند و پاداشت ⁽¹⁾آنچه كرده باشند ⁽²⁾.و اقتراف هم اكتساب باشد، آنگه نهى كرد مكلّفان را از خوردن آنچه نام خداى نبرده باشند برآن،گفت: وَ لاٰ تَأْكُلُوا مِمّٰا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ ؛مخوريد از آنچه-يعنى از آن[ذبايح] ⁽³⁾كه-برآن نام خدا نبرده باشند،و اين[نيز] ⁽⁴⁾دليل است بر وجوب تسميه.و بيان كرديم كه:ذبايح اهل كتاب حرام باشد و تسميۀ ايشان نه تسميه باشد،براى آن كه خداى را نشناسند.و اگر كسى رها كند در او خلاف كردند،اگر بقصد رها كند و ياد دارد ذبيحه ⁽⁵⁾حلال نبود،و اگر بسهو رها كند و معتقد وجوب آن باشد ذبيحه حلال بود،و اين مذهب ماست و مذهب ابو حنيفه و اصحابش.و ثورى و شعبي و داود و ابو ثور گفتند:تسميه شرط است اگر رها كند بقصد يا سهو ذبيحه حلال بود،و اين مذهب شافعى آن است كه:تسميه سنّت است،اگر نكند باكى نبود.

جملۀ فقها گفتند:ذبيحۀ اهل كتاب حلال باشد،و در ارسال الكلب و السّهم در باب تسميه هم اين گفتند فقها.

و بعضى مفسّران گفتند:آيت منسوخ است،و اين درست نيست براى آن كه بر نسخش دليل نيست.و حسن و عكرمه گفتند:ذبايح اهل كتاب از اين جمله منسوخ است بقوله: وَ طَعٰامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتٰابَ حِلٌّ لَكُمْ ⁽⁶⁾،و به نزديك ما اين طعام مخصوص است به حبوب و اين آيت محكم است و بر ظاهر خود است.

قوله: وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ ،يعنى آنچه نام خدا برآن نبرده باشند فسق[است] ⁽⁷⁾، يعنى خوردن آن فسق است،و«ها»كنايت است از اكل لما دلّ عليه قوله: وَ لاٰ تَأْكُلُوا .قوله: وَ إِنَّ الشَّيٰاطِينَ لَيُوحُونَ إِلىٰ أَوْلِيٰائِهِمْ ،مفسّران گفتند:مراد به شياطين

رؤسا و احبار و مقدّمان كافران اند كه در كفر متمرّد باشند،چون شياطين وحى مى كنند به اولياى خود،يعنى اشارت مى كنند به اتباع خود و ايشان را مى فرمايند تا با مسلمانان مخاصمه كنند در استحلال ميته و مردار.

حسن بصرى گفت:مجادله با مسلمانان ⁽¹⁾در معنى آن كردند كه گفتند،آنچه خداى كشته باشد خوردن آن اولى تر باشد كه آنچه ما كشته باشيم.عكرمه گفت:مراد به شياطين،گبركان ⁽²⁾فارس اند كه اشاره مى كردند بر مشركان عرب به مجادلۀ مسلمانان.

عبد اللّه عبّاس گفت و قتاده:مراد به شياطين ديوان اند،وحى مى كنند يعنى وسوسه مى كنند اوليا و دوستان خود را از اهل كتاب و مشركان عرب تا با مسلمانان جدال كنند،و بعضى دگر گفتند:آنان كه در اين معنى مجادله كردند با رسول-عليه السّلام-جماعتى جهودان بودند،آنگه مسلمانان را گفت:اگر شما طاعت ايشان دارى ⁽³⁾در اين جز اين مشرك باشى ⁽⁴⁾براى آن كه آن كس كه استحلال مردار كند و آن را حلال دارد به اجماع كافر باشد ⁽⁵⁾،و هركه مردار خورد و حلال ندارد در حال اختيار فاسق باشد.

و عطا گفت:اين آيت مختص است به ذبايحى كه ايشان در جاهليّت كشتندى براى اصنام،و بعضى دگر گفتند:مخصوص است به مردار،و آنچه معتمد است آن است كه:عام است در هر ذبيحه اى كه مسلمانان كشند و برآن نام خداى نبرند بقصد.

أَ وَ مَنْ كٰانَ مَيْتاً ،مدنيان خواندند و يعقوب:«ميّتا»به تشديد،و باقى قرّاء به تخفيف.ابو عبيده گفت:[110-ر]معنى يكى باشد در تثقيل و تخفيف،و اصل به تثقيل بوده است،آنگه تخفيف كردند،و قال الغسّانيّ و جمع بين اللّغتين ⁽⁶⁾:

ليس من مات فاستراح بميت***انّما الميّت ميّت الاحياء

إنّما الميت من يعيش كئيبا***كاسفا باله ⁽¹⁾قليل الرّجاء

خداى تعالى گفت:آن كس كه او مرده باشد يعنى به كفر،براى آن كه خداى تعالى كافران را مرده خواند في قوله: أَمْوٰاتٌ غَيْرُ أَحْيٰاءٍ وَ مٰا يَشْعُرُونَ أَيّٰانَ يُبْعَثُونَ ⁽²⁾.

فاحييناه،ما او را زنده كنيم به ايمان يعنى به اسباب و آلات ايمان از اقدار ⁽³⁾و تمكين و ازاحت علّت و نصب ادلّت و الطاف و توفيق. وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً ، و او را نورى كنيم كه او به آن ⁽⁴⁾در ميان مردمان مى رود.

در او دو قول گفتند:يكى آن كه مراد نور اطاعت و ايمان است كه روز قيامت بر بنده تا بنده باشد في قوله: يَسْعىٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمٰانِهِمْ ⁽⁵⁾،و قوله:

رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا ⁽⁶⁾،و قوله: اُنْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ ⁽⁷⁾،و قولى دگر آن است كه:

مراد به نور علم و بيان است كه مؤمنان برآن باشند كه كافران آن ندانند و مهتدى نباشند به آن. كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمٰاتِ ؛مثل او چنان باشد كه او در ظلمات و تاريكى بود كه از آن به در نيايد،يعنى ⁽⁸⁾استفهام به معنى تقرير است،و حسن بصرى گفت:مراد به نور در آيت قرآن است،و ديگران گفتند:مراد ايمان است.

آنگه خلاف كردند در آن كه آيت در كه آمد،عبد اللّه عبّاس و حسن و جماعتى مفسّران گفتند:در جملۀ مؤمنان و كافران آمد،و عكرمه گفت:آيت در عمّار ياسر آمد و ابو جهل،و اين قول ابو جعفر باقر است-عليه السّلام.و زجّاج گفت:در رسول آمد-عليه السّلام-و در ابو جهل،و قول اوّل اولى تر است براى عمومش.و قوله: كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمٰاتِ ،بعضى اهل معانى گفتند:«مثل»صله است اين جا،و معنى آن است:(كمن هو فى الظلمات)،و بعضى دگر گفتند:در

اوّل آيت مثلى مقدّر است،و لكن بيفگند براى آن كه در دوم بازآورد،و تقدير آن است كه:(أو مثل من كان ميتا فأحييناه)،و يا تقدير كنند ⁽¹⁾آنجا كه گفتند ⁽²⁾:(فى الناس مثله كمثل من فى الظلمات)،و تلخيص معنى آيت آن است كه:آن كس كه او مرده باشد-يعنى كافر باشد-ما او را به الطاف و توفيق و اقدار ⁽³⁾و تمكين به ايمان درآريم،چون كافر را مرده خواند مؤمن را زنده خواند،و او را كتابى و شرعى و بيانى و علمى دهيم كه به آن در ميان مردمان رود،راه دان ⁽⁴⁾و مهتدى و مميّز باشد،مثل او با مثل آن كس راست باشد كه او در ظلمات ⁽⁵⁾بود كه هرگز از آن به در ⁽⁶⁾نيايد؟يعنى مؤمن،محقّق با كافر مصرّ راست نباشد.

كَذٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكٰافِرِينَ ،بعضى اهل معانى گفتند:وجه تشبيه در«كذلك»آن است كه:براى كافران،كفر همچنان بياراسته اند كه من ايمان بياراسته ام براى مؤمنان،و تزيين كفر بر كافران منسوب است با شياطين و رؤساى ايشان لقوله تعالى: وَ إِنَّ الشَّيٰاطِينَ لَيُوحُونَ إِلىٰ أَوْلِيٰائِهِمْ ⁽⁷⁾،تزيين مضاف باشد با آنان كه وحى مضاف است،با ايشان،و اين قول حسن بصرى است و جبّايى و رمّاني و بلخي و جز ايشان،و بعضى دگر گفتند:آيت در حمزه عبد المطّلب آمد و ابو جهل و سبب اسلام حمزه چنان كه برفته است.

قوله: وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ [110-پ] أَكٰابِرَ مُجْرِمِيهٰا -الآية، گفتند:وجه تشبيه آن است كه ذو المكر را از كافران ما آفريديم،چنان كه ذو النّور را از مؤمنان،و آنچه با ايشان كرديم كه مؤمنان بودند با ايشان كرديم كه كافران بودند از اسباب و آلات و علم و قدرت و حيات و كمال عقل و تمكين و نصب ادلّت،جز كه اينان به حسن اختيار خود ايمان آوردند،و ايشان را به اختيار بد ⁽⁸⁾كافر

شدند.و وجهى دگر در«جعلنا»آن است كه به معنى تمكين و تخليت باشد،و روا باشد كه به معنى خذلان بود بر سبيل عقوبت،چنان كه ⁽¹⁾: وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً ، مأول است بر لطف و توفيق،و قوله: أَكٰابِرَ مُجْرِمِيهٰا ،جمع اكبر باشد،و مراد به «اكابر»رؤسااند،و اين را به مثابت است كرده است براى آن بر افاعل جمع كرد او را،و اگر صفت بودى جمع او بر فعل بودى كقوله: إِنَّهٰا لَإِحْدَى الْكُبَرِ ⁽²⁾⁽³⁾،و در جمع او أكابره و أصاغره آمده است چون:أحامره و أساوره ⁽⁴⁾،قال الشّاعر:

انّ الاحامرة الثّلاثة اهلكت***مالى و كنت بهنّ قدما مولعا ⁽⁵⁾

الخمر و اللّحم السّمين احبّه***و الزّعفران فقد أبيت مردّعا ⁽⁶⁾

و قوله: لِيَمْكُرُوا فِيهٰا ،«لام»عاقبت راست برآن تفسير كه داديم،كقوله:

لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً ⁽⁷⁾،و نشايد تا«لام»غرض ⁽⁸⁾باشد براى آن كه مكر قبيح است و ارادت قبيح قبيح باشد،و اگر اين«لام»غرض ⁽⁹⁾بودى اين آيت مناقض آن[آيه] ⁽¹⁰⁾بودى كه گفت: وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ ، ⁽¹¹⁾براى آن كه چون غرض از خلق جنّ و انس عبادت باشد آنگه گويد:بعضى را براى مكر و كفر آفريدم اين مناقضه باشد،پس معنى آن است كه ايشان را براى طاعت آفريدم و لكن چون اختيار بد داشتند عاقبت و مآل ايشان به اين انجامد ⁽¹²⁾.آنگه حق تعالى ⁽¹³⁾در آيت آنچه مقوّى و مبيّن اين است بازنمود و گفت: وَ مٰا يَمْكُرُونَ إِلاّٰ بِأَنْفُسِهِمْ ،گفت:اين مكر و خديعت جز با خويشتن نمى كنند و نمى دانند كه چنين است براى آن كه وبال آن و عقاب آن به

عاقبت به ⁽¹⁾ايشان خواهد گشتن،يعنى ضرر و عقاب و جزاى آن مكر بر ايشان خواهد بودن و بر حقيقت نشايد كه كسى با خود مكر كند،و نظير اين در معنى قوله تعالى: وَ مٰا يَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ ، ⁽²⁾و قوله: وَ مٰا يُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ ⁽³⁾و مانند اين بسيار است و مكر و حيل و غدر متقارب اند و اصل مكر فتل بود من قولهم جارية ممكورة اذا كانت مفتولة ⁽⁴⁾الخلق محكمته ⁽⁵⁾و معنى مكر بر بيختن ⁽⁶⁾چيز باشد از ره صواب باره ⁽⁷⁾ناصواب به نوع ⁽⁸⁾حيله.

وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آية،حق تعالى در اين آيت خبر داد كه:هرگه كه آيتى و حجّتى و دلالتى به اين كافران آيد كه دليل توحيد من ⁽⁹⁾كند و نبوّت پيغامبر ⁽¹⁰⁾من ايشان گويند ما ايمان نياريم تا مثل آن كه پيغامبران ⁽¹¹⁾را دادند ما را ندهند ⁽¹²⁾حق تعالى اين از ايشان بازگفت تا تمنّاى محال ايشان و حسد ايشان بر پيغامبران خود گفته باشد آنگه رد كرد بر ايشان بر سبيل انكار گفت: اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ ؛خداى عالم تر است كه رسالت ⁽¹³⁾كجا نهد و كيست كه صلاحيت رسالت و پيغامبرى دارد اگر ايشان را دهند از آيات و معجزات كه پيغامبران را دادند،ايشان ⁽¹⁴⁾پيغامبران باشند و پيغامبرى به تمنّاى ايشان نباشد،و وحى به حسب مصلحت بود.آنگه بيان عذاب،و عقاب ايشان كرد و خبر داد بر سبيل تهديد و وعيد كه به ايشان رسد،گفت: سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا ؛برسد به اين

مجرمان گناهكاران صغار مذلّتى و هوانى به نزديك خداى و عذابى سخت به آن مكر كه ايشان كردند و عذاب[111-ر]كه مذلّت و هوان به ⁽¹⁾او مقرون باشد و مستحقّ عقاب باشند،و حق تعالى در اين كلمات بيان حدّ ⁽²⁾عقاب گفت تا از نفع مميّز باشد،گفت:هوان با ⁽³⁾مذلّت به آن مقرون باشد تا از امتحان مميّز باشد و گفت: بِمٰا كٰانُوا يَمْكُرُونَ ؛تا ⁽⁴⁾مستحق بود از ظلم مميّز باشد كه اين ⁽⁵⁾مجازات راست.ابن كثير و حفص،«رسالته»خواندند به نصب«تا»،بر توحيد ⁽⁶⁾، باقى قرّاء رسالاته به كسر«تاء»،على الجمع براى آن كه«تاء»تأنيث جمع در حال نصب مكسور باشد قياسا على جمع السّلامة فى المذكّر.و«عند»نصب بر ظرف است.و بعضى دگر گفتند به حذف حرف جر منصوب شد،و تقدير آن است كه:صغار من عند اللّه،چنان كه گفت: وَ اخْتٰارَ مُوسىٰ قَوْمَهُ سَبْعِينَ ⁽⁷⁾،اى من قومه.

قوله: فَمَنْ يُرِدِ اللّٰهُ أَنْ يَهْدِيَهُ -الآية،حق تعالى گفت:هركه خداى خواهد كه او را هدايت كند دل او روشن كند براى ⁽⁸⁾اسلام،و هركه خواهد كه گمراهش كند دل او تنگ كند ⁽⁹⁾پندارى كه بر آسمان مى شود خداى تعالى رجس بر آنان كند به ايمان نيازند.ظاهر آيه چنان مى نمايد كه مجبّره را تمسّكى ⁽¹⁰⁾تمام است به اين آيت در باب جبر و چنين نيست براى آن كه در آيت چند وجه گفته اند اهل عدل و توحيد،كه هريك آيت را از آن ببرد كه در او شبهتى و مستمسكى باشد اهل جبر را.اوّل آن كه مراد به هدايت مقدّمات ايمان باشد و اسباب و آلات آن كه به خداى تعالى تعلّق دارد.چون اقدار و تمكين و ازاحت علّت و نصب ادلّت و دليل بر اين قوله:

وَ أَمّٰا ثَمُودُ فَهَدَيْنٰاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمىٰ عَلَى الْهُدىٰ ⁽¹⁾،و قوله: وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدىً ⁽²⁾،و مانند اين بسيار است.و مراد ⁽³⁾شرح صدر هم اين باشد از بيان و الطاف و توفيق،و معنى آيت آن باشد كه هركه را خدا خواهد تا توفيق دهد و لطف كند با او ⁽⁴⁾بكند و بدهد،و وجهى دگر آن است كه مراد به هدايت ثواب است و نمودن راه بهشت بيانش قوله تعالى:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمٰانِهِمْ ⁽⁵⁾،اى يثيبهم ⁽⁶⁾و يهديهم الى طريق الجنّة؛و قوله: وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ ⁽⁷⁾سَيَهْدِيهِمْ وَ يُصْلِحُ بٰالَهُمْ ⁽⁸⁾،و معلوم است كه خداى تعالى مؤمنان را به جزاى ايمان ايمان ندهد،ثواب دهد و نيز معلوم است كه آن ⁽⁹⁾را كه ⁽¹⁰⁾در سبيل خداى كشته باشند پس از كشتن ايشان ⁽¹¹⁾ايمان ندهد ثواب دهد و قوله: يَهْدِي بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ ⁽¹²⁾،و قوله: وَ الَّذِينَ جٰاهَدُوا فِينٰا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنٰا ⁽¹³⁾،و امثال اين بسيار است و مراد به شرح صدر الطاف و توفيق و بيان و كمال عقل باشد كه از آن به ايمان رسند و از ايمان به ثواب،و اين هر دو وجه معتمد است و نظاير بسيار دارد و در قرآن وجهى دگر در شرح صدر آن است ⁽¹⁴⁾يا ⁽¹⁵⁾چنان تفسير كنند كه اهل عدل كردند،يا چنان كه مخالفان ما گفتند:اگر چنين تفسير دهند شبهه زائل باشد ⁽¹⁶⁾،و اگر چنان تفسير دهند كه ايشان گفتند در حقّ رسول-عليه السّلام-فى قوله: أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ ⁽¹⁷⁾،كه سينه شكافتن و دل شستن باشد،اين معنى

صورت نبندد و حاصل نيست و نبود در حقّ هيچ كس از مؤمنان،و كذلك فى قوله تعالى: أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلىٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ ⁽¹⁾،عجب از مذهب گويندگان اين معنى خداى تعالى گفت كافرى هفتاد سال بر كفر[112-ر] اصرار كرد ⁽²⁾و با من همتا و انباز گفت ⁽³⁾و رسولان مرا ناسزا گفت ⁽⁴⁾و الهيّت مرا منكر بود ⁽⁵⁾،چون انديشه كند و انتباهى بود ⁽⁶⁾او را ايمان آرد حق تعالى [گفت]: ⁽⁷⁾من شرح صدر او كنم.در اين دو آيت آنچه بدترين ⁽⁸⁾كافران را حاجت نيست بهترين پيغامبران را چگونه حاجت باشد چون تفسير ايشان باطل شد تفسير اهل عدل ماند،اين وجهى ديگر است.و وجهى دگر آن است كه بعضى اهل معانى گفتند كه:شرح صدر در آيت مضاف است با«من»كه مهتدى است و معنى آيت آن است كه:هركس كه خداى خواهد كه او را هدايت دهد او شرح صدر خود كند براى اسلام،يعنى نظر كند در ادلّه و تحصيل علم كند،گفت ⁽⁹⁾بيانش قوله تعالى:

مَنْ كَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِيمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمٰانِ وَ لٰكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً ⁽¹⁰⁾،شرح صدر به كفر با او حوالت كرد. وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ ؛و هركه را خواهد كه اضلال كند اين ضلالت ⁽¹¹⁾همچنين ⁽¹²⁾بر وجوه است:يكى تمكين و تخليه بين العبد و بين اختياره السّوء،آنگه اين را ضلال خواند براى آن كه ضلال عند اين حاصل آيد.وجهى ديگر آن است كه:مراد به اضلال خذلان است بر سبيل عقوبت بر كفر مقدّم،وجهى دگر آن است كه مراد به اضلال آن است كه روز قيامت ايشان را از ره بهشت گمراه كنند ⁽¹³⁾و چندان كه ايشان

خواهند تا به بهشت رسند راه ندهند ⁽¹⁾ايشان را و تمكين نفرمايد.وجهى دگر آن است كه مراد به«اضلال»هلاك ⁽²⁾است و عذاب،چنان كه گفت: وَ يُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِينَ ⁽³⁾و اصل ضلال خود هلاك باشد من قولهم:ضلّ الماء فى اللّبن اذا ذهب فيه و لم يتبيّن،آن چهار وجه است،و اين چهار وجه امّا قوله: يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً ؛دل او تنگ ⁽⁴⁾كند و در اين نيز هم چهار وجه باشد:

يكى آن كه اين كنايت باشد از عقوبت يعنى خداى تعالى خذلان كند او را بر سبيل عقوبت ⁽⁵⁾،وجهى دگر آن است كه:او را از ره بهشت گمراه كند و دل او را تنگ كند تا ⁽⁶⁾ره به بهشت نبرد،و وجهى دگر آن است كه:فعل مضاف بود با«من»او دل خود تنگ كند به ترك نظر و تحصيل علم ناكردن.و وجهى دگر آن كه دل او تنگ كند در دوزخ به انواع غموم و هموم و عذابهاى مختلف،و لا بدّ است ما را و مخالف را از ظاهر آيت عدول كردن براى آن كه در دل مؤمن بر حقيقت نورى و روشنايى نيست و در دل كافر ضيقى و حرجى نيست،بل ⁽⁷⁾دل ايشان از روى خلقت بر يك حد است چون او گويد:اين كنايت است از ايمان و كفر،گوييم ⁽⁸⁾:چون كنايت خواهند بود ⁽⁹⁾،چرا نشايد كه كنايت باشد از حجّت و شبهه ⁽¹⁰⁾و از خذلان و توفيق و از تمكين و تخليه و از اقدار ⁽¹¹⁾و تمكين،ابن كثير خواند:ضيقا به تخفيف و هما لغتان مثل:سيد و سيّد و ميّت و ميّت و هين و هيّن و لين و ليّن،قال الشّاعر: ⁽¹²⁾

هينون لينون ايسار ذوو يسر***سوّاس مكرمة ابناء ايسار

و اهل مدينه و ابو بكر خواندند:حرجا بكسر الرّاء و باقى قرّاء به فتح«را».

و به فتح،مصدر باشد و به كسر اسم،و مصدر بليغ تر باشد از اسم و مثله قولهم:

رجل دنف و دنف و فرق و فرق،و قولهم:رجل عدل و فطر و رضى و صوم و امثال اين.و ابن كثير خواند:كانّما يصعد،به تخفيف من صعد،يصعد،صعودا و باقى يصّعّد به تشديد«فاء»و«عين فعل»و الاصل:يتصعّد،آنگه«تاء»تفعّل با «صاد»كردند براى مناسبت[112-ر]«صاد»فاء الفعل آنگه«صاد»را در«صاد» ادغام كردند و ادغام ممكن نبود تا اسكان«صاد»نكردند و چون«صاد»را اسكان كردند همزۀ وصل بايست،گفتند:اصعّد يصّعّد و اصل يصّعّد ⁽¹⁾كما بيّنا يتصعّد.و ابو بكر خواند و روايت كرد:كانّما يصّاعد به«الف»و اصل او يتصاعد بوده است و مثله قوله ⁽²⁾:اطّيّرنا ⁽³⁾و اثّاقلتم ⁽⁴⁾.امّا معنى آن است كه خداى تعالى تشبيه كرد اين كافران را به كسى كه بر آسمان شود از صعوبت و مشقّت آن كار بر ايشان من قوله تعالى: سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ⁽⁵⁾،اى ساغشيه عذابا شاقّا و يقال:كلّفنى صعودا باهظا اذا كلّفه عملا شاقّا،و منه قول ⁽⁶⁾عمر ⁽⁷⁾:ما تصعّدني شىء ما تصعّدني خطبة النّكاح اى ما شقّ علىّ شىء كمشقّتها،او را تشبيه كرد به آن كس كه او را فرمايند كه بر آسمان شو ⁽⁸⁾امّا به آلت در باب مشقّت و صعود ⁽⁹⁾و إمّا بى آلت در باب تعذّر و استحاله بر توسّع به معنى نفى وجود و قطع طمع. كَذٰلِكَ يَجْعَلُ اللّٰهُ الرِّجْسَ ،اى العقاب؛ هم چنين كند خداى تعالى عقاب ⁽¹⁰⁾بر آنان كه ايمان نيارند.گفتند:وجه تشبيه آن است كه چنان كه در دل ايشان ضيق و حرج كرد بر تن اينان عذاب ابد نهد.

مجاهد گفت:رجس هر چيزى باشد كه در او خير نبود و براى اين شيطان را رجس خواند.و رجس پليدى باشد و نيز پليد باشد و شايد كه در آيت تفسير

دهند ⁽¹⁾بر كفر و ضلال و معصيت به شرط آن كه جعل را تفسير به حكم و تسميه كنند،يعنى خداى تعالى بر كافران به كفر و فسق و پليدى حكم كرد و ايشان را پليد نام نهاد من قوله: وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً ⁽²⁾،اى سمّوهم بذلك و حكموا له،و اين وجه نيز بر او مطرّد باشد فى قوله: يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً ،اى يحكم على قبله بذلك و يسمّيه.و حكم و تسميه متناول باشد مسمّى و محكوم عليه را على ما هو به،و آن را بر وجهى دون وجهى بكند ⁽³⁾اين تأويل آيت است كه اهل عدل گفتند و از ادلّۀ عقل و شرع اين اولى تر باشد از تأويل مخالفان كه ايشان هدى و ضلال را بر ايمان و كفر تفسير كردند و بنده را مجبّر گفتند و از اختيار بدر بردند و خداى را به تكليف ما لا يطاق ظالم گفتند و نسبت كفر و ايمان به خداى كردند با آن كه در عقل خلاف اين مقرّر است و در قرآن به عكس اين مذكور است در يك جاى: اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ كَفَرُوا ،و جملۀ افعال منسوب ⁽⁴⁾و مضاف است با مكلّفان.

دگر آن كه اگر نه چنين تفسير دهند قرآن سراسر متناقض باشد براى آن كه خداى تعالى در بسيار آيتها گفت ⁽⁵⁾كه آن هدى كه به ماست،ما بداديم فى قوله:

وَ هَدَيْنٰاهُ النَّجْدَيْنِ ⁽⁶⁾،و قوله: وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جٰاءَهُمُ الْهُدىٰ ⁽⁷⁾،و قوله:

وَ أَمّٰا ثَمُودُ فَهَدَيْنٰاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمىٰ عَلَى الْهُدىٰ ⁽⁸⁾،و فى قوله: قَدْ جٰاءَكُمْ بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ ⁽⁹⁾،و در اين آيات گفت:من همه را هدى دادم از مؤمن و كافر.در دگر آيت اگر نفى كند مناقضه باشد دگر آن كه ما دل كافران برآن حد مى يابيم از ضيق و سعت كه دل مؤمنان،و اگر از ايشان مى پرسيم خبر مى دهند كه ما در دل

خود ضيقى و تنگى نمى يابيم و كلام در اين معنى در كتب اصول مشروح است.

قوله تعالى:

سوره الأنعام (6): آیات 126 تا 140

اشاره

وَ هٰذٰا صِرٰاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا اَلْآيٰاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (126) لَهُمْ دٰارُ اَلسَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ بِمٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (127) وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يٰا مَعْشَرَ اَلْجِنِّ قَدِ اِسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ اَلْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِيٰاؤُهُمْ مِنَ اَلْإِنْسِ رَبَّنَا اِسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا اَلَّذِي أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ اَلنّٰارُ مَثْوٰاكُمْ خٰالِدِينَ فِيهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اَللّٰهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (128) وَ كَذٰلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ اَلظّٰالِمِينَ بَعْضاً بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ (129) يٰا مَعْشَرَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ أَ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيٰاتِي وَ يُنْذِرُونَكُمْ لِقٰاءَ يَوْمِكُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلىٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ اَلْحَيٰاةُ اَلدُّنْيٰا وَ شَهِدُوا عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كٰانُوا كٰافِرِينَ (130) ذٰلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ اَلْقُرىٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ (131) وَ لِكُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ مٰا رَبُّكَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا يَعْمَلُونَ (132) وَ رَبُّكَ اَلْغَنِيُّ ذُو اَلرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مٰا يَشٰاءُ كَمٰا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (133) إِنَّ مٰا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (134) قُلْ يٰا قَوْمِ اِعْمَلُوا عَلىٰ مَكٰانَتِكُمْ إِنِّي عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ اَلدّٰارِ إِنَّهُ لاٰ يُفْلِحُ اَلظّٰالِمُونَ (135) وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ مِمّٰا ذَرَأَ مِنَ اَلْحَرْثِ وَ اَلْأَنْعٰامِ نَصِيباً فَقٰالُوا هٰذٰا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هٰذٰا لِشُرَكٰائِنٰا فَمٰا كٰانَ لِشُرَكٰائِهِمْ فَلاٰ يَصِلُ إِلَى اَللّٰهِ وَ مٰا كٰانَ لِلّٰهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلىٰ شُرَكٰائِهِمْ سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ (136) وَ كَذٰلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ اَلْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَكٰاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَ لِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا يَفْتَرُونَ (137) وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لاٰ يَطْعَمُهٰا إِلاّٰ مَنْ نَشٰاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعٰامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهٰا وَ أَنْعٰامٌ لاٰ يَذْكُرُونَ اِسْمَ اَللّٰهِ عَلَيْهَا اِفْتِرٰاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمٰا كٰانُوا يَفْتَرُونَ (138) وَ قٰالُوا مٰا فِي بُطُونِ هٰذِهِ اَلْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُكُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلىٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكٰاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (139) قَدْ خَسِرَ اَلَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلاٰدَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا مٰا رَزَقَهُمُ اَللّٰهُ اِفْتِرٰاءً عَلَى اَللّٰهِ قَدْ ضَلُّوا وَ مٰا كٰانُوا مُهْتَدِينَ (140)

ترجمه

؛و اين است راه خداى ⁽¹⁾تو راست،جدا كرديم و بيان كرديم ⁽²⁾نشانها ⁽³⁾گروهى را كه ياد كنند ⁽⁴⁾[112-پ].

؛ايشان ⁽⁵⁾راست سراى سلام ⁽⁶⁾نزديك خداوند شان اوست ولىّ ايشان به آنچه همى كنند.

؛و آن روز كه برانگيزيد ⁽⁷⁾ايشان را همه،ياد شما كه پريانيد ⁽⁸⁾شما پيشى گرفتيد ⁽⁹⁾از مردمان ⁽¹⁰⁾و گفت اولياء ⁽¹¹⁾ايشان از مردمان خداوند ما برخوردار شدند ⁽¹²⁾برخى ⁽¹³⁾از ما به برخى و برسيديم ما به زمان ⁽¹⁴⁾ما آن كه زمان كردى ⁽¹⁵⁾ما را،گفت آتش جايگاه شماست جاودانه ايد در آنجا مگر آنچه خواهد خدا،خداى تو با حكم است.

؛و همچنين بر گماريم بعضى ستمكاران را بر بعضى به آنچه بودند همى كردند.

يا گروه پرى و مردم همى نيامد به شما پيغمبران از شما قصّه كننده بر شما نشانه هاى من و بيم كننده شما را ديدار روز شما اين گويند گواهى داديم ⁽¹⁾بر تنهاى ⁽²⁾ما و غرّه ⁽³⁾كردشان-زندگانى اين جهان و گواهى دادند بر تنهاى خويش كه ايشان بودند كافران.

؛آن است كه نبود پروردگار تو كه هلاك كنندۀ ديهها ⁽⁴⁾به ستم و مردمان غافل باشند.

و همه را پايه هاست از آنچه كردند و نيست خداى تو غافل از آنچه همى كنند.

؛و خداى تو بى نياز است خداوند بخشايش ⁽⁵⁾اگر خواهد ⁽⁶⁾ببرد شما را و بيافريند ⁽⁷⁾از پس شما آنچه خواهد چنان كه بيافريد شما را از فرزندان گروه ديگران.

؛كه آنچه وعده كنندتان ⁽⁸⁾آمدنى ⁽⁹⁾است و نيستيد شما عاجزكنان.

؛بگوى اى گروه من كار كنيد بر جايگاه خويش كه من كننده ام زود باشد كه بدانيد.

؛هركه بود او را سرانجام ⁽¹⁰⁾سراى ⁽¹¹⁾كه نرهند ستمكاران.

؛و گردانيدند ⁽¹⁾خداى تعالى را از آنچه بيافريد از كشت و چهار پايان بهره گويند ⁽²⁾اين خداى راست به گفتار ⁽³⁾ايشان و اين همبازان ما راست،آنچه بود انبازان را.پس نرسد به سوى خدا و آنچه بود ⁽⁴⁾مر خداى را آن برسد به سوى ⁽⁵⁾انبازان ايشان،بد است آنچه حكم مى كنند ⁽⁶⁾.

؛و همچنين بياراستند بسيارى را از كافران ⁽⁷⁾كشتن فرزندانشان انبازانشان تا هلاك كنند ⁽⁸⁾و بپوشند بر ايشان دين ايشان و اگر خواستى خداى نكردندى بگذارشان ⁽⁹⁾و آنچه دروغ گويند ⁽¹⁰⁾.

؛و گويند اين است چهارپايمان و كشت ⁽¹¹⁾بازداشته و حرام كند خوردن آن مگرآنكه خواهيم به گفتار ايشان و چهارپايان كه حرام كرد[ند] ⁽¹²⁾پشت آن و چهار پايانى كه نه ياد كنند ⁽¹³⁾نام خداى بر او دروغ گفتند پاداشت دهد به آنچه بودند دروغ مى گفتند.

و گفتند اندر شكمهاى اين چهارپايان[خاص] ⁽¹⁾مردان را و حرام كرد بر همسران ⁽²⁾ما و اگر باشد مردار اندر آن انباز باشند پاداشت كنندشان بدين دروغ ⁽³⁾گفتنشان كه او حكيم است ⁽⁴⁾و دانا.

؛زيان كردند آن كس ها كه كشتند ⁽⁵⁾فرزندانشان بى خردى ⁽⁶⁾بى دانشى و حرام كردند آنچه روزى كردشان خداى دروغ گفتند بر خداى بى راه شدند ⁽⁷⁾و نبودند راهيابندگان ⁽⁸⁾.

قوله تعالى: وَ هٰذٰا صِرٰاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً الآية،اشاره به«هذا»محتمل است كه به چيزى باشد از دو چيز:عبد اللّه عبّاس گفت:اشارت است به اسلام.بعضى دگر گفتند:اشارت است به بيابانى ⁽⁹⁾كه در قران هست و اضافۀ«صراط»با خداى تعالى براى آن است كه نهندۀ اين راه اعنى راه اسلام و نصب كننده و بيان كننده و اقامت دليل كننده بر او خداست-جلّ جلاله-و به غلبۀ استعمال از اين روا داشتند اعني اضافۀ صراط با خداى كردن چنان كه استعمال راه دين بقوله: فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ⁽¹⁰⁾،و به بدل اين دو لفظ روا نداشتند كه گويند طريق اللّه.و معنى صراط اللّه،دين اللّه باشد و معنى سبيل اللّه طاعة اللّه.و قوله مستقيما،نصب على الحال من قوله:هذا،و التّقدير اشير اليه مستقيما،و مثله قوله:و هذا بعلي شيخا ⁽¹¹⁾،يعنى در او كژى ⁽¹²⁾

نيست.اگر گويند چگونه گفت اين راه مستقيم است با ⁽¹⁾اختلاف اقوال در او، جواب گوييم:آنچه طريق حق است مختلف نيست اگرچه بر او ⁽²⁾ادلّه مختلف است همه مؤدّى و مفضى است با حق،و سليم است از مناقصه و فساد،جمله مؤدّى است با ثواب و نجات اعني ادلّه،قوله: قَدْ فَصَّلْنَا الْآيٰاتِ ؛ما آيات مفصّل كرديم و مبيّن و مشروح براى قومى كه تذكّر و تدبّر ⁽³⁾كنند،و اصل ⁽⁴⁾كلمه،يتذكّرون، بوده است«تاء»تفعّل ⁽⁵⁾را بدل كردند به«ذال»،آنگه در«ذال»ادغام كردند و تخصيص متذكران براى آن كرد كه ايشان منتفع باشند به آن و اگرچه اين تفصيل آيات براى جملۀ مكلّفان كرد،چنان كه گفت: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ⁽⁶⁾،و در آيت دليل است بر بطلان قول اصحاب معارف براى آن كه اگر معارف ضرورى بودى تفصيل آيات براى تذكّر عبث بودى.

لَهُمْ دٰارُ السَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ ؛ايشان راست سراى سلام به نزديك خداوندشان.

در سلام دو قول گفتند:حسن بصرى و سدّى[113-پ]گفتند:سلام نام خداست-جلّ جلاله-فى قوله: اَلسَّلاٰمُ الْمُؤْمِنُ ⁽⁷⁾لهم دار اللّه،و قولى دگر آن است كه ايشان راست سراى سلامت از آفات،و اين قول زجّاج،و جبّائى است.و در عِنْدَ رَبِّهِمْ دو قول گفتند:يكى آن كه مضمون است به نزديك خداى تعالى و او در عهدۀ ضمان تا به مستحقّان رسيدن ⁽⁸⁾،و دگر آن كه:يعنى ⁽⁹⁾در سراى آخرت كه دگر كس را حكم نباشد مگر خداى را-عزّ و جلّ-. وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ ؛و او ولىّ ايشان است.در او نيز دو قول گفتند:يكى آن كه متولّى نعمت و ايصال منفعت اوست به ايشان،و دگر آن كه:مراد به«ولىّ»ناصر باشد،يعنى خداى تعالى ناصر ايشان

است بر دشمنانشان. بِمٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ ،اين«با»مجازات است،چنان كه گفت ⁽¹⁾:لبما ⁽²⁾كان هذيلا يفلّ.

يعنى جزا و عوض آن كه ايشان كرده باشند از طاعت براى آن كه خداى تعالى ولىّ مرد نباشد به عمل ⁽³⁾كه او كند كه نه عمل صالح باشد،پس به قرينۀ وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ ،عمل را بر طاعت حمل كرده مى شود.

و يوم نحشرهم ⁽⁴⁾جميعا يا معشر الجن ،حفص خواند و روح: وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ ، به«يا»على الخبر عن اللّه تعالى حملا على قوله: وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ ،اى محمّد آن روز كه ما حشر كنيم و جمع كنيم جمله را و گوييم كه اى جمله ⁽⁵⁾جنّيان.و اين از جملۀ آن است كه در او قول بيفكندند ⁽⁶⁾لدلالة الكلام عليه،و اين را نظاير بسيار است در قرآن منها قوله: وَ الْمَلاٰئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بٰابٍ سَلاٰمٌ عَلَيْكُمْ ⁽⁷⁾،اى يقولون سلام عليكم،و منها قوله: وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ⁽⁸⁾اى ان يقولوا الحمد للّه، و منها قوله: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ كَفَرْتُمْ ⁽⁹⁾،و المعنى يقال لهم أ كفرتم، ما گوييم جنّيان را كه:استكثار كردى ⁽¹⁰⁾از انسيان.عبد اللّه عبّاس و حسن و قتاده و مجاهد گفتند:معنى آن است كه بسيار بكردى ⁽¹¹⁾از اضلال و اغوا و گمراهى دادن انس،على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه.

وَ قٰالَ أَوْلِيٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ ؛و گويند اولياء و دوستان ايشان از آنان كه فرمان ايشان برده باشند و بر هواى ايشان رفته باشند،يعنى متابعان شياطين از جملۀ انس ⁽¹²⁾، رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ ؛بار خدايا تمتّع كرديم ما بهرى به بهرى و برخوردار شديم.

مفسّران در اين آيت ⁽¹⁾دو قول گفتند:يكى آن كه جن،انس را تزيين مى كنند آنچه به آن ايشان را از راه ببرند ⁽²⁾از متابعت هواى نفس،چه جن را شهوت تعلّق دارد به اضلال ايشان و انس را به شهوت تعلّق دارد به متابعت هواى نفس.و وجهى دگر آن است كه حسن گفت و ابن جريج و زجّاج و فرّاء كه:چون كسى از ايشان خواستى تا به سفرى رود در آن راه از جنّيان ترسيدى پناه با سيّد آن وادى دادى و گفتى:اعوذ بسيّد هذا الوادي.آنگه برفتى و گفتى:ايمنم،و ذلك قوله تعالى: وَ أَنَّهُ كٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً ⁽³⁾،اين استمتاع انس است به جنّ امّا استمتاع جن به انس آن است كه چون از انس چنين شنونده و بينند و اعتقاد ايشان در خود چنين يابند شادمانه شوند و اين قول زجّاج و بلخى و رمّانى است.

بلخى گفت:روا باشد كه اين استمتاع و تمتّع راجع باشد با انس كه بعضى به بعضى متمتّع مى شوند به شهوتى كه با يكديگر برانند. وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنٰا ،در معنى او دو قول گفتند:يكى آن كه حسن و سدّى گفتند مراد به اجل[114-ر]مرگ است،برسيديم به آن اجل كه ما را نهاده بودى.

قول دوّم آن است كه:مراد حشر و حاضر شدن به قيامت است،براى آن كه اجل وقت مرگ باشد و حشر وقت جزا. قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاكُمْ خٰالِدِينَ فِيهٰا ، حق تعالى جواب ايشان دهد و گويد:دوزخ مأوى و مرجع شماست.و مثوى، مقام باشد من ثوى اذا أقام،قال الشّاعر:

رب ثاو يمل منه الثواء***

و معنى آيه تقريع جن و انس است از جمله غواة و ضلاّل ايشان در وقت اعتراف ايشان به گناه خود در حالى كه اعتراف و پشيمانى سود ندارد،و از خداى تعالى جواب چنين آيد كه:النّار مثواكم ⁽⁴⁾دوزخ جاى شماست.

خٰالِدِينَ فِيهٰا ،اى مؤبّدين.نصب او بر حال باشد؛در آنجا هميشه باشند، إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ ،الّا آنچه خداى خواهد،در اين استثنا سه قول گفتند:بعضى گفتند مراد روزگار مقدّم است از وقت استحقاق عقاب تا به وقت معاقبت،آنگه حق تعالى آن را اسقاط فرمايد به تفضّل براى آن كه فايت شده باشد،و ثواب بخلاف اين باشد براى آن كه ثواب حقّ اوست ⁽¹⁾چيزى اسقاط نكند بل توفير كند برآن ⁽²⁾به تمام و كمال.

و قول دوم آن است كه: إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ ،من تبديل الجلود ⁽³⁾و تصريفهم في انواع العذاب.و معنى آن باشد كه ايشان در آنجا معذّب باشند على صفة واحدة،بر يك صفت الّا آنچه ⁽⁴⁾خداى خواهد كه حال بر ايشان بگرداند ازآن كه پوست ايشان بدل كند و عذاب ايشان به نوعى ديگر بدل كند.

و وجه سيّم ⁽⁵⁾آن است كه:«ما»به معنى«من»است،يعنى الّا آن را كه خداى خواهد كه از دوزخ برون آرد از جملۀ مؤمنان فاسق كه چون ايشان را به معصيت عقاب كرده باشد ايشان را به بهشت ⁽⁶⁾برد براى ثواب ايمان و طاعات ايشان. إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ ؛خداى تو حكيم است آنچه ⁽⁷⁾كند از عذاب ايشان بر وجه حكمت و صلاح كند و عالم است به مقادير استحقاق ايشان عقاب او را و اجزا و تفاصيل آن.

وَ كَذٰلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظّٰالِمِينَ بَعْضاً ،گفت:ما بازگذاريم ⁽⁸⁾بعضى ظالمان را با بعضى.در اين دو قول گفتند:يكى آن كه در باب نصرت و معونت ايشان را با يكدگر گزاريم ⁽⁹⁾و منع نكنيم ايشان را از آن،قول دوم آن است كه:

بعضى را متولّى كنيم بر كار بعضى،و اين هر دو قول متقارب است.قولى ⁽¹⁾ديگر آن است كه:مراد تخليه است،يعنى ما ايشان را بعضى را با بعضى گزاريم ⁽²⁾و بعضى را بر بعضى گماريم ⁽³⁾هم به معنى تمكين و تخليه،و اين وجه صحيح تر است لقوله: بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ ،و اين«با» ⁽⁴⁾جزاست چنان كه بيان او چند جاى برفت،و مثله قولهم:و اللّه لئن شكرتنى فبما ⁽⁵⁾اعطيتك من قبل.قتاده گفت:مراد به توليت موالات و متابعت است.يعنى ما ايشان را از پى يكديگر مى فرستيم به دوزخ با آنچه ⁽⁶⁾كرده باشند.امّا وجه تشبيه در«كذلك»بعضى گفتند آن است كه خداى تعالى گفت:چنين كه من گفتم و شنيدى ⁽⁷⁾ظالمان را توليه و تخليه كنم ⁽⁸⁾بعضى را با بعضى.و وجهى دگر آن است كه جبّايى گفت وجه تشبيه آن است كه گفت:چنان كه ⁽⁹⁾در دنيا ظالمان را با يكديگر گذاشته ام،در قيامت ايشان را با يكديگر گذارند تا از يكديگر يارى خواهند اتباع متبوعان را گويند: فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَيْءٍ ⁽¹⁰⁾،آن متابعت ما كه شما را كرديم در دنيا، هيچ نفعى و غنايى نخواهد كردن ⁽¹¹⁾،و اگر استعانت ⁽¹²⁾كنند به من،گويم ⁽¹³⁾معبودان خود را بگويى ⁽¹⁴⁾:تا شما را فرياد رسند امروز،و قوله تعالى: بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ ،«با»مجازات راست،و«ما»مصدريّه است،أى بكسبهم،و«ما» كانوا ⁽¹⁵⁾[114-پ]براى آن آورد تا فعل را در ايّام ماضى آرد،و در فعل لابد ضمير

منصوب متّصل محذوف باشد كه راجع بود با«ما»تا مبيّن بود،و التّقدير:بما كانوا يكسبونه.

يٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ ،خداى تعالى به اين آيت خطاب كرد با انس و جنّ ⁽¹⁾، گفت:اى جماعت انس و جن،يعنى اى فرزندان آدم و اى فرزندان ابليس!و اين خطاب روز قيامت[كند] ⁽²⁾بر سبيل تقريع و توبيخ ايشان را گويند ⁽³⁾: أَ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ ؛به شما هيچ پيغامبر نيامد[هم] ⁽⁴⁾از شما و از نسب و شهر شما؟و«معشر»جماعتى باشند سواء اگر مجتمع باشند و اگر متفرّق،و«جنّ» مأخوذ است از جنّ،و آن ستر ⁽⁵⁾باشد،و اين اسمى است كه اين جنس را به مثابت انس در ميان آدميان و ملك در فرشتگان،و اين خطاب باشد به جمله الّا آن رسولانى كه خداى تعالى ايشان را به خلقان فرستاد،و كس را به ايشان نفرستاد از آنچه او را معلوم بود از عصمتهاى ⁽⁶⁾ايشان.امّا«منكم»،مخصوص باشد به انس دون جنّ براى آن كه اجماع است كه خداى تعالى از جن هيچ پيغامبر نفرستاد،امّا بر طريق تغليب چنان كه تغليب مذكّر كنند بر مؤنّث،و چنان كه گفت: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجٰانُ ⁽⁷⁾،[و لؤلؤ و مرجان] ⁽⁸⁾از آبى ⁽⁹⁾شور برآيد ⁽¹⁰⁾دون آب عذاب و كقولهم:اكلت خبزا و لبنا؛و شير ⁽¹¹⁾مشروب باشد،مأكول نباشد،اين قول بيشتر مفسّران است.

و عبد اللّه عبّاس گفت در يك روايت كه:از جنّ خداى تعالى پيغامبر فرستاد،و لكن ايشان در امر و حكم شرع پيغامبران انس بودند،گفت:دليلش قوله تعالى: وَ إِذْ صَرَفْنٰا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ -الى قوله: وَلَّوْا إِلىٰ

قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ ⁽¹⁾.و ضحّاك گفت:اين آيت دليل است بر آنكه خداى تعالى از جن پيغامبران فرستاد،و اين اختيار جرير طبرى است و ابو القاسم بلخى روا داشت،و اين رواست جز كه بر او نصّى نيامد،و به اين آيت قطع نتوان كردن، چه آيت را تفسير مى توان داد بر وجهى كه دليل نكند بر آنكه از جن پيغامبر باشد.جبّايى و مغربي گفتند«منكم»خطاب است با مكلّفان،يعنى از جماعت مكلّفان،و در اين قول هم قطع نباشد بر آنكه در ايشان پيغامبر باشد يا نه ⁽²⁾.

يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيٰاتِي ؛قصّه مى كنند و مى خوانند آيات من و دلايل و بيّنات من بر شما،و اصل كلمه من قصّ الأثر اذا اتّبعه باشد،و منه قوله ⁽³⁾: وَ قٰالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ ⁽⁴⁾،أى اتّبعي أثره.در قصّۀ موسى عليه[السّلام] ⁽⁵⁾.و«قصّه»طرّه باشد براى تتابع مويها بر يكديگر،و شما را مى ترسانند به دار ⁽⁶⁾ملاقات و مقاسات اين روز كه در آنى ⁽⁷⁾،يعنى روز قيامت.ايشان جواب دهند و گويند:بلى،همچنين است آمدند و انذار و اعذار ⁽⁸⁾كردند و بر خويشتن گواهى ⁽⁹⁾دهند و گواهى ⁽¹⁰⁾بر خويشتن اعتراف و اقرار باشد،گويند:گواهى داديم بر خويشتن،و آنگه گفت:ايشان را زندگانى دنياى عاجل مغرور كرد،و نيز بر خويشتن گواهى دهند كه ايشان كافر بوده اند در دنيا.و براى آن تكرار گواهى كرد كه مشهود عليه مختلف شد،گواهى اوّل بر آمدن رسولان و انذار پيغامبران است،و گواهى دوم بر كفر خويشتن.

و گروهى به اين آيت تمسّك كردند در آن كه خداى تعالى كسى را عذاب نكند تا پيغامبر نفرستند ⁽¹¹⁾،و تكليف بى آن درست نباشد،و اين منتقض است به

اوّل پيغامبر كه خداى فرستاد و پيغامبرانى كه بر ايشان پيغامبر نبود،و جماعتى كه در عهد و روزگار ايشان پيغامبر نبود كه آن را روزگار فترت خوانند.پس چون چنين باشد،تخصيص بايد كرد به ⁽¹⁾آنان كه معلوم از حال ايشان آن است كه شرع ايشان [115-ر]را مصلحت باشد و خداى تعالى ايشان را عذاب نكند تا پيغامبر نفرستد به ايشان،و مثله قوله تعالى: وَ مٰا كُنّٰا مُعَذِّبِينَ حَتّٰى نَبْعَثَ رَسُولاً ⁽²⁾،تا پيغامبر بيايد و مصالح ايشان به ايشان نمايد،چون خلاف كنند پس از آن مستحقّ عقاب شوند.

ذٰلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ ،موضع«ذلك»از اعراب محتمل است دو وجه را:

يكى رفع بر تقدير آن كه الأمر ذلك؛كار آن است كه تو شنيدى از آنچه در آيت مقدّم برفت،بر اين وجه خبر مبتداى محذوف باشد،و شايد كه مبتدا باشد ⁽³⁾.و أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ ،در جاى خبر او بود،و تقدير آن باشد،كه:(ذلك بان لم يكن)،اين به سبب آن است كه خداى تعالى هلاك نكند هيچ شهر را و اهل آن شهر غافل باشند.و وجه دگر آن است كه:محلّ او نصب باشد،و معنى آن كه:(فعلنا ذلك)، ما اين گناه كه[در آيت] ⁽⁴⁾مقدّم برفت بكرديم،براى آن كه خداى تو هلاك نكند هيچ شهر را-و مراد اهل شهر است به ظلم و بيدادى. وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ ،«واو»حال است؛و اهل آن شهر غافل و بى خبر باشند،يعنى نكند الّا بعد ⁽⁵⁾ازآن كه حجّت بر ايشان بدارد،و آنچه علّت ايشان است در تكليف ازاحت كند،و«أن»مخفّفه است از ثقيله،و تقدير آن است:(لأنه لم يكن ربك)،و مثله قول الشّاعر ⁽⁶⁾:

في ⁽⁷⁾فتية كسيوف الهند قد علموا***ان هالك كلّ من يخفى و ينتعل

أى أنّه هالك،براى آن كه«ها»ضمير شأن و كار باشد.

وَ لِكُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا ،در آيت محذوفى هست ⁽⁸⁾،تقدير آن است كه:و

لكلّ عامل بطاعة اللّه او معصيته،هر عاملى را كه ⁽¹⁾عملى كند از طاعت و معصيت،درجاتى و منازلى هست و پايه هاى[و] ⁽²⁾قدرى برحسب آنچه كرده باشد ⁽³⁾از خير و شر،و اين حذف براى آن كرد كه فحوى كلام بر او دليل مى كند،و آيت دليل است بر عدل خداى تعالى و آن كه در قيامت با مكلّفان كار به استحقاق كند،و ثواب و عقاب برحسب عمل خواهد دادن،و خداى تعالى غافل نيست ازآن كه ⁽⁴⁾شما مى كنيد ⁽⁵⁾.و جمله قرّاء«تعملون»خواندند بتاء الخطاب، مگر ابن عامر كه او«يعملون»خواند بياء خبرا ⁽⁶⁾عن الغائب،و اين بر وجه تهديد و وعيد فرمود تا خلايق بدانند كه[چون] ⁽⁷⁾هيچ از اعمال ايشان بر او پوشيده نيست، و ايشان را برآن جزا خواهد دادن به اندك و بسيار تا ⁽⁸⁾ايشان به صلاح نزديكتر باشند و از فساد دورتر.

وَ رَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ ،حق تعالى در اين آيت خبر داد كه:او غنى و بى نياز است،و خداوند رحمت است و غنيّى ⁽⁹⁾خداى تعالى را و ما را صفت نباشد،بل مرجع او با نفى حاجت باشد،و الغنى عن الشّىء آن باشد كه وجود و عدم آن چيز و صحّت و فسادش به نزديك او يكى باشد،به آن معنى كه او را نقصانى نباشد و زيادتى از آن،آنگه گفت: ذُو الرَّحْمَةِ ؛خداوند رحمت است تا بدانند كه جز آن كه او را حاجت نيست به ما،ما را به رحمت او حاجت است.

آنگه بازنمود كه وجود و عدم خلقان به نزديك او يكى است،اگر خواهد شما را ببرد و از پس شما گروهى دگر را كه او خواهد بيارد،چنان كه شما را بيافريد از فرزندان گروهى دگر ⁽¹⁰⁾.و«انشاء»خلق باشد بر سبيل ابتداء،و منه انشاء القصيدة

ابتدأها ⁽¹⁾و نشأ السّحاب اذا ابتدئ ظهورها و انشأها اللّه،و النّشأ و الصّغار من الأولاد كخادم و خدم،قال نصيب ⁽²⁾:

و لو لا ان يقال صبا نصيب***لقلت بنفسي النشأ الصغار

و در وزن[115-پ]و اصل ذرّيّه سه قول گفتند:يكى فعليّة من الذّرّ،و دوم فعلية على وزن صديقة من ذرء اللّه الخلق،أى خلقهم،و قول سيوم ⁽³⁾:ذرّوؤه على وزن فعّولة ⁽⁴⁾،الّا آن است كه همزه را بدل كردند به«واو»،پس با«يا» گردانيدند،و آنگه«يا»در«يا»ادغام كردند به منزله علّيّة من علوت.

إِنَّ مٰا ⁽⁵⁾تُوعَدُونَ لَآتٍ ،آنگه گفت:آنچه شما را به آن وعده ⁽⁶⁾مى كنند آمدنى است و خواهد بودن از بعث و نشور و حساب و كتاب و ترازو و صراط و دوزخ.

و«ما»موصوله است به معنى الّذى،و از حقّ او آن است كه منفصل ⁽⁷⁾نويسند انّ از«ما»تا فرق باشد ميان او و«ماء»كافّه،فى قوله انّما زيد منطلق،و قوله:

«لات»در محلّ رفع است به خبر ابتدا ⁽⁸⁾و براى آن لام بازآمد در خبر او كه«ما» در محلّ رفع است بر ⁽⁹⁾ابتدا و اگر[نه] ⁽¹⁰⁾آنستى كه قرينه كه در آيت هست دليل مى كند كه توعدون از ايعاد است از روى لفظ محتمل است وعد او ⁽¹¹⁾وعيد را براى آن كه وعد يوعد گويند و اوعد يوعد،و اوّل از وعد باشد و دوم از وعيد.و حسن بصرى گفت:از وعده است،مراد وعده به قيام ساعة.به لفظ وعد صالح باشد خير و شر را،و لفظ وعيد مختص باشد به شرّ،يقال:وعدته خيرا و شرّا، چون وعيد خواهى كه گويى:«اوعدته»بايد گفتن.و جبّايى گفت:مراد وعده

است به ثواب و عقاب و قول اوّل اولى تر است.

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ ،آنگه كافران را گفت شما خداى را عاجز نتوانى ⁽¹⁾كردن و از قبضۀ قدرت او برون شدن ⁽²⁾و اگرچه عمل آنان مى كنند كه پندارى ⁽³⁾از عذاب او سلامت خواهند يافتن براى غرورشان به طول سلامت.و آيت ⁽⁴⁾وارد است مورد وعيد و تهديد[را] ⁽⁵⁾.

قُلْ يٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلىٰ مَكٰانَتِكُمْ ؛آنگه گفت:اى محمّد بگو اين مكلّفان را كه بكنى ⁽⁶⁾آنچه توانى ⁽⁷⁾برحسب مكنت و طاقت خود،بعضى گفتند:مراد به «مكانت»طريقت است و بعضى دگر گفتند مراد طاقت و مكنت است.

عبد اللّه عبّاس و حسن گفتند:ناحيه باشد،جبّايى گفت:على حالتكم، زجّاج گفت:مراد تمكّن است،و اگرچه صيغۀ امر است مراد تهديد است كقوله: اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ ⁽⁸⁾و اين صيغه در اين معنى براى مبالغت آورد آنگه گفت ⁽⁹⁾:انّي عامل؛من نيز عمل خواهم كردن و لكن ⁽¹⁰⁾به طاعت خداى تعالى بر آنچه مرا فرموده است و روا بود كه«عامل»به خبر از خدا بود،يقال:و المعنى انّي عامل بكم ما تستحقّونه من الثّواب و العقاب،آنگه گفت:بدانى ⁽¹¹⁾آنچه مى كنى ⁽¹²⁾و اين نيز بر سبيل تهديد است و سوف ⁽¹³⁾خلوص فعل را باشد به استقبال و سين به معنى سوف همين معنى دارد،يعنى بدانى ⁽¹⁴⁾جزاى اعمال خود و آنچه شما مستحقّ آنى ⁽¹⁵⁾،ابو بكر خواند:مكاناتكم بر جمع.و باقى قرّاء بر واحد مكانتكم.من تكون،حمزه و كسائى خواندند من يكون به«يا»براى تقديم

فعل،و باقى قرّاء«تكون»خواندند براى تأنيث عاقبة.و آنان كه به«يا»خواندند حمل كردند بر معنى كه عاقبت مآل ⁽¹⁾و آخر كار باشد،و مثله قوله: وَ أَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ ⁽²⁾،اى الصّوت الشّديد و بالعكس من هذا قوله سائل بني اسد ما هذه الصوت و انّما عنى الصّيحة.و موضع«من»از اعراب محتمل است دو وجه را:يكى رفع[116-ر][و التّقدير] ⁽³⁾ايّنا يكون له عاقبة الدّار،و يكى نصب بقوله تعلمون ⁽⁴⁾و بر قول ⁽⁵⁾[اوّل] ⁽⁶⁾«من»استفهامى باشد و بر دوم موصوله باشد به معنى الّذى ⁽⁷⁾،و معنى آن كه تا بدانند كه عاقبت سراى آخرت و ثواب بهشت مؤمنان را خواهد بود ⁽⁸⁾و دون كافران و اگرچه كافران را نيز عاقبتي از عقوبت باشد،جز كه به فحوى معلوم است كه عاقبت خير مى خواهد و اين چنان باشد كه عرب گويد:

لهم الكرّة و لهم الحملة،و نيز«لهم»دليل عاقبت خير مى كند چه عاقبت بد «لهم»نباشد عليهم باشد. إِنَّهُ لاٰ يُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ ،انّه ضمير شأن و كار است، يعنى شأن و كار چنين آمد كه ظالمان يعنى كافران در اين آيت فلاح و ظفر و بقا نيابند به عاجل،پس بقا نباشد ايشان را و به آجل فوز ⁽⁹⁾و ظفر ⁽¹⁰⁾نباشد ايشان را.

قوله: وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ مِمّٰا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعٰامِ نَصِيباً -الآية،آنگه خبر داد از كافران كه ايشان خداى را نصيبى كردند از آن كشت و چارپايان كه او آفريد.ذرأ اذا خلق ذرءا،و آن خلق باشد بر سبيل اختراع و اصل او ظهور باشد و منه:ملح ذرآنيّ و ذرآنيّ،نمكى سخت[سپيد] ⁽¹¹⁾باشد.و الذّرأة ظهور الشّيب و بياضه،قال الرّاجز: ⁽¹²⁾

و قد علتني ذرأة بادي بدي***و رثية ⁽¹⁾تنهض في تشدّد

يقال:ذرأت لحيته اذا شابت،و ذرت ⁽²⁾الرّيح التّراب إذا أثارته و طعنه فأذراه اذا ألقاه و ذروة الجبل اعلاه،و حرث هم زرع باشد و هم كشتزار،و منه قوله: نِسٰاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ ⁽³⁾،و الانعام؛المواشي،چهارپاى باشد از اشتر ⁽⁴⁾و گاو و گوسپند،واحدش نعم باشد،گفتند:براى نعمت و طيئ را.ذوات الظّلف و الخفّ را أنعام خواند بخلاف ذوات الحافر. فَقٰالُوا هٰذٰا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ ،گفتند:اين نصيب خداى راست،و اشارت به«هذا»به نصيب است. وَ هٰذٰا لِشُرَكٰائِنٰا ؛و اين نصيب ديگر انبازان ما راست،يعنى بتان را.و براى آن بتان را انبازان ايشان خواند[به آن كه ايشان آن را به انبازان خداى كردند،يعنى انبازانى كه ايشان فروداشتند ،و گفتند:براى آن انبازان ايشان خواند] ⁽⁵⁾آن را كه مال به مشرك و انبازى كردند ميان خداى و ايشان ⁽⁶⁾.

مفسّران گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه مشركان چيزى كه ايشان را دادنى بودى از نذرى كه كرده بودندى و جز آن،بر دو قسمت نهادندى گفتندى:

اين يك قسمت خداى راست به زعم و دعوى ايشان و الّا بر حقيقت همه خداى راست ⁽⁷⁾.كسائى خواند:بزعمهم،به ضمّ«زا»در هر دو جاى،و باقى قرّاء «بزعمهم»خواندند به فتح«زا»،آنگه اگر چنان بودى كه از نصيب خداى تعالى ⁽⁸⁾چيزى در نصيب اوثان افتادى رها كردندى،و اگر از نصيب بتان چيزى در نصيب خدا افتادى با جاى نهادندى و روا نداشتندى گفتندى:خدا توانگر است و اينان درويش اند،نشايد كه از نصيب اينان چيزى در نصيب او افتد.آنگه آنچه نصيب اوثان بودى به درويشان دادندى،و آنچه نصيب خداى بودى به مهمانان

دادندى و به مبرّت ⁽¹⁾كردندى و اين قول عبد اللّه بن عبّاس و قتاده است.

حسن و سدّى گفتند:اگر از نصيب بتان چيزى تباه شدى بدل[آن] ⁽²⁾از نصيب خداى ⁽³⁾برداشتندى،و اگر از نصيب خداى تلف شدى از ايشان نصيب بدل بر نداشتندى ⁽⁴⁾.حق تعالى اين معنى از ايشان بازگفت،و آنگه گفت ⁽⁵⁾:بد حكمى مى كنند. سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ [116-پ]،اى ساء الحكم حكما يحكمون، و موضع«ما»نصب باشد على انّها نكرة موصوفة[أى] ⁽⁶⁾ساء حكما يحكمونه،و زجّاج گفت:روا باشد كه موضع او رفع باشد على انّها موصولة،أى ساء الحكم ⁽⁷⁾الّذى يحكمونه.

وَ كَذٰلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ،ابن عامر تنها خواند:«زيّن»بضمّ«زا» و كسر«يا»على الفعل المجهول. قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَكٰاؤُهُمْ ،بضمّ«لام»و نصب «دال»و كسر«يا»على تقدير:زيّن قتل شركائهم اولادهم،و فصل كرد ميان مضاف ومضاف اليه به مفعول و استشهاد كرد به بيتى دو ضعيف،منها قول الشّاعر ⁽⁸⁾:

فزججتها بمزجّة***زجّ القلوص أبي مزاده

أى زجّ أبى مزادة القلوص،و قول الآخر ⁽⁹⁾:

تمرّ على ما تستمرّ و قد شفت***غلائل هذى النّفس منها صدورها

على تقدير شفت هذى النّفس ⁽¹⁰⁾غلائل صدورها،و اين قرائت ضعيف است،و اين ابيات محمول است بر شذوذ،و كلام خداى تعالى بر شذوذ و حمل نكنند،و عرب روا ندارد فصل كردن ميان مضاف ومضاف اليه مگر به ظرف

چنان كه شاعر گويد ⁽¹⁾:

كأنّ اصوات من ايغالهنّ بنا***اواخر ⁽²⁾الميس اصوات الفرائج

و باقى قرّاء خواندند:زيّن،بفتح«زا»و«يا»على الفعل المستوي.

قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَكٰاؤُهُمْ ،بر آنكه«شركاء»فاعل«زيّن»باشد و«قتل» مفعول او،معنى آن است كه:بياراستند ⁽³⁾براى بسيار مشركان بتان ايشان كشتن فرزندانشان،الّا آن است كه تقديم مفعول كرد ⁽⁴⁾بر فاعل.

و ابو عبد الرّحمن السّلمىّ خواند در شاذّ: وَ كَذٰلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَكٰاؤُهُمْ ،بر فعل مجهول و رفع«قتل»و«شركاء»بر تقدير آن كه پندارى چون گفت: زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ .سائلى سؤال كرد و گفت:من زيّن؟فقال:شركاءهم،و على هذا قراءة من قرأ:يسبّح له فيها بالغدوّ و الآصال رجال،«يسبّح»بر مجهول،آنگه«رجال»هم بر اين مرفوع باشد كه سائلى پرسد:من يسبّح؟فقال:رجال،و مثله قول الشّاعر ⁽⁵⁾:

ليبك يزيد ضارع لخصومة***و مختبط ممّا تطيح الطّوائح

حق تعالى در اين آيت حكايت آن كرد كه عرب دختران خود را زنده در گور كردندى استنكاف آن را تا ايشان را به كسى نبايد دادن ⁽⁶⁾.و وجه تشبيه در «كذلك»آن است كه چنان كه شيطان به اوثان-يعنى عبادت اوثان-براى ايشان مزيّن بكرد كه خداى را نصيبى كنند و بتان را نصيبى،و همچنين مزيّن بكرد براى ايشان قتل اولاد و كشتن فرزندان ايشان.

و در«شركاء»پنج قول گفتند.حسن و مجاهد و سدّى گفتند:مراد شياطين اند كه برايشان،وأد و دفن كردن ⁽⁷⁾دختران زنده مزيّن بكرد ترس عار و

درويشى را.فرّاء و زجّاج گفتند:سدنه و خدم بتان بودند.بعضى ديگر گفتند:

غوات و مضلاّن بودند از مردمان.بعضى دگر گفتند:شريك ايشان بودند در نعمت.بعضى دگر گفتند:شريك ايشان بودند در شرك.

لِيُرْدُوهُمْ ؛تا هلاك كنند ايشان را.و الرّدى؛الهلاك،و الإرداء؛الاهلاك، يقال:ردى يردى ردى و أردى غيره و تردّى إذا هلك،و مرداة گويند سنگى بزرگ را كه از كوه به زير آيد،و«لام»غرض است،و گفته اند:عاقبت راست،و دين ايشان بر ايشان بپوشند بر وجه اضلال و اغواء. وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا فَعَلُوهُ ؛اگر [خداى] ⁽¹⁾خواستى نكردندى به آن معنى كه اگر[117-ر]خداى خواستى ايشان را منع كردى به جبر،جز آن كه حكمت راه نداد ⁽²⁾در تكليف كه چنين كند.آنگه رسول را امر كرد،گفت:رها كن ايشان را به آن فريه كه مى كنند و آن دروغ كه مى گويند،و اين را معنى تهديد و وعيد باشد،كقوله: اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ ⁽³⁾.

وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ ،آنگه خبر داد از اعتقاد باطل و گفت محال ايشان را كه گفتند:اين«انعام»و چهار پايان و گشت و زرع كه براى اصنام خود كردند به زعم ايشان بر خويشتن حرام كردند.در«انعام»دوم گفتند:مراد بحيره و سايبه و وصيله و حام است،و(هى الانعام التي حرمت ظهورها)؛كه پشت ايشان بر خود حرام كردند،فقالوا:حمى ظهره،پشت خود حمايت كرد.و«انعام» سيم ⁽⁴⁾آن چهار پايان است كه ايشان بكشتندى و برآن نام خداى نبردندى.و معنى «حجر»حرام باشد،يقال:حجرت على فلان كذا إذا حرّمته عليه،و منه قوله:

حجرا محجورا ⁽⁵⁾أى حرام محرّما.و اصل«حجر»منع باشد،و حجر كعبه براى امتناع او،و حجر عقل براى آن كه مانع باشد از ناشايست،و حجر ثمود [را براى] ⁽⁶⁾عزّت و امتناع ايشان ⁽⁷⁾گفتند،و قال رؤبة:

و جارة البيت لها حجريّ***

و قال آخر:

فبتّ مرتقبا و العين ⁽¹⁾ساهرة***كانّ نومي عليّ اللّيل محجور

و قال المتلمّس:

حنّت الى النّخلة القصوى فقلت لها***حجر حرام ألا تلك الدّهاريس

و حجر و حرج لغتان و هو من المقلوب،مثل جذب و جبذ،و اين قرائت عبد اللّه عبّاس است،و حسن و قتاده خواندند:«حجر»بضمّ الحاء.و حجر و حجر كنار مرد باشد.

و تلخيص معنى آيت آن است كه خداى تعالى گفت:مشركان گفتند كه اين چهار پايان و كشت و زرع حرام است،و هيچ كس را روا نباشد كه خوردن الّا آن كس را كه ما مى خواهيم.به گفتار و دعوى باطلشان بى دليلى و حجّتى.و چهار پايانى گفتند كه پشت خود حرام كرده اند-برآن تفسير كه داديم حامى را- و چهار پايان ديگر كه برآن نام خداى تعالى نبرده باشند و گويند:بر بعضى حلال است و بر بعضى حرام،و اين جمله بر سبيل دروغ و فريه گفتند بر خداى تعالى، يا محمّد!تو رها كن ايشان را به آن دروغ كه مى گويند،من به حقّ ايشان ⁽²⁾برسم.

و ممكن است به اين آيت تمسّك كردن ⁽³⁾در آن كه اشياء در اصل عقل بر اباحت است براى آن كه خداى تعالى مذمّت كرد عرب را به تحريم اين چيزها، و اين در جاهليّت كردند،آنگه كه هنوز پيغامبر-عليه السّلام-نيامده بود و شرع او مستقر نبود.اگر در عقل اشياء بر حظر بودى اين مذمت و ملامت نكو نبودى و اين مسأله اى است كه در اصول فقه و علما را در او خلاف است.بعضى گفتند:اشيائى كه به او انتفاع بر توان گرفت و بر كسى از آن ضررى نباشد آن بر اباحت است تا حظر ⁽⁴⁾و كراهت آمدن،و بعضى گفتند:بر حظر ⁽⁵⁾است و

تحريم،تا اباحت معلوم شدن،و بعضى گفتند:بر توقّف است ميان حظر ⁽¹⁾و اباحت.

آنگه آنان كه حظر ⁽²⁾گفتند،خلاف كردند،بعضى گفتند:آن مقدار كه قوام تن و بقاى حيات به آن باشد حلال ⁽³⁾است،و آنچه برون ⁽⁴⁾آن است حرام است.و بعضى از ايشان اين فرق نكردند و همه حرام گفتند،و خلاف نيست در ميان آنان كه به حظر گفتند و ميان آ[نا]ن ⁽⁵⁾كه بر توقّف گفتند،در آن كه واجب است امساك كردن از آن،الّا آن است كه در تعليل ⁽⁶⁾خلاف كردند.آنان كه حظر گفتند،گفتند:امساك واجب است از آن براى آن كه اگر اقدام[117-پ]كند بر او اقدام بر قبيحى كرده باشد مقطوع على قبحه،و آنان كه بر توقّف گفتند،گفتند:

امساك ازآنجا واجب است كه آن كس كه اقدام كند بر او ايمن نباشد كه اقدام كرده باشد ⁽⁷⁾بر قبيحى،و مذهب سيّد ⁽⁸⁾-رحمه اللّه-آن است كه:بر اباحت گويد، و مذ[هب] ⁽⁹⁾شيخ ⁽¹⁰⁾بر حظر،و دليل بر صحّت آن كه بر اباحت است آن است كه:

ما به ضرورت دانيم كه هرچه در او منفعتى باشد و در او هيچ مضرّت نباشد نه عاجل نه آجل نه معلوم نه مظنون،صفت مباح دارد و اقدام كردن بر او نيكو بود، همچنان كه به ضرورت دانيم كه هر چيزى كه در او ضررى بود خالص از همۀ منافع عاجل و آجل معلوم و مظنون قبيح باشد و اقدام كردن بر او محظور بود [و] ⁽¹¹⁾علم به حسن و قبح اين[هر دو] ⁽¹²⁾،جارى مجراى علم به حسن و قبح احسان و ظلم است ⁽¹³⁾،دليلى ديگر بر اين آن است كه ما به ضرورت دانيم كه حسن ⁽¹⁴⁾التنفّس فى الهواء،و لا بد حسن آن را علّتى بايد و نشايد كه علّت حاجت به آن

باشد كه لازم آيد كه هرچه به آن ⁽¹⁾محتاج باشد ⁽²⁾نكو بود ⁽³⁾،و نشايد كه وجه حسن آن دفع مضرّت بود،براى آن كه اگر چنين بودى بايستى كه پيش ازآن كه محتاج بودندى به آن كه در بقاى حيات نيكو نبودى،و خلاف اين معلوم است.

دليلى ديگر بر اين آن است كه:خداى تعالى اين چيزها كه آفريد از آنچه به او منفعت بر توان گرفت ⁽⁴⁾كه در او طعوم ⁽⁵⁾و اراييح است لا[بد] ⁽⁶⁾بايد تا در او غرضى باشد،چه اگر در او غرض نباشد عبث ⁽⁷⁾بود،و هيچ وجه نيست كه اشارت توان كردن به آن جز انتفاع بندگان به آن ⁽⁸⁾،براى آن كه منفعت بر او روا نيست چون وجه حسن نفع غير باشد،اگر بر اباحت نبود بر حظر ⁽⁹⁾بود،نقض غرض باشد، به منزلت آن كه مردى طعامى در پيش گرسنه اى نهد،چون خواهد كه دست به آن دراز كند،از پيش او بردارد يا دست او را از آن كوتاه كند.

و قوله تعالى: وَ قٰالُوا مٰا فِي بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ -الآية،خداى در اين آيت خبر داد از اين كافران كه ايشان آن محال گفتند كه در آيت اوّل ذكر كرد كه نيز مى گويند:آنچه در شكم اين جانوران است از بچّه،چون زنده باشد خالص مردان ما را حلال است و بر زنان حرام است.بعضى گفتند:مراد جملۀ زنان اند از دختران و مادران،و بعضى[گفتند] ⁽¹⁰⁾:ازواج خواست لا غير،و ظاهر دليل اين مى كند.و بعضى مفسّران گفتند:اين براى آن گفتند كه مردان بودندى كه خدمت بتخانه كردندى،اين تفضيل مردان را بر زنان براى اين دادند.

آنگه خلاف كردند در آنچه در شكم چهار پايان است تا مراد به آن چيست؟قتاده گفت:مراد به آن شير است.مجاهد و سدّى گفتند:مراد بچّه

است،بعضى دگر گفتند:مراد همه است،و نيز احشاى شكم،و اين قول عام تر است و به فايده ⁽¹⁾بيشتر ⁽²⁾.و مراد به خالصة لذكورنا،تخصيص ذكور است به آن دون ⁽³⁾اناث نه نفى شوب ⁽⁴⁾و اختلاط.

و در دخول«تا»در خالصة،سه وجه گفتند:يكى آن كه مبالغت راست، كقولهم:علاّمة و نسّابة،و يكى آن كه به منزلۀ«تا»است كه در مصدر شود، كالعافية و العاقبة،و يكى آن كه مراد به[ما] ⁽⁵⁾اناث بچّگان است،و قول اوّل بهتر است،و يقال:فلان خالصة فلان و خلصانه،و بعضى اهل لغت گفتند كه:

اشتقاق ذكر از ذكر است كه شرف باشد،لشرف الرّجال على النّساء لقوله: وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ ⁽⁶⁾.

و ان يكن[118-ر]ميتة،ابن كثير خواند:«يكن»بالياء،«ميتة»بالرّفع بر آنكه «كان»تامّه باشد[و معنى آن كه اگر حاصل آيد و واقع مرده اى،و اگرچه فعل را اسناد به او كرد،«يا»گفت،براى آن كه گفت:تأنيث حقيقى نيست.و ابن عامر و ابو جعفر«تكن»بالتّاء،«ميتة»بالرّفع براى آن كه«كان»تامّه باشد] ⁽⁷⁾.و در لفظ «تا»ى تأنيث هست،تكن اولى تر باشد.و أبو بكر عن عاصم خواند:«تكن»بالتّاء، «ميتة»بالنّصب بر آنكه ⁽⁸⁾بچّه ماده باشد،و«كان»ناقصه باشد،و باقى قرّاء خواندند:

«يكن»بالياء،«ميتة»بالنّصب،بر تقدير آن كه:و ان يكن الولد ميتة،و گفتند:اگر چنان باشد كه آنچه بزايد مرده باشد،زنان و مردان از آن بخورند و همه را حلال باشد.

آنگه حق تعالى گفت:من جزا دهم ايشان را به اين وصف كه كردند و اين دروغ كه گفتند،و«با»بيفگند ⁽⁹⁾،فعل به وصف رسيد و در او عمل كرد و مفعول به

بيفگند،و التّقدير:سيجزيهم العقاب ⁽¹⁾بوصفهم.و زجّاج گفت:مضاف بيفگند و مضاف اليه به جاى او بنهاد،و تقدير آن كه:سيجزيهم جزاء وصفهم.

إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ ؛و او حكيم است،آنچه كند به حكمت كند.و عليم و داناست به مصالح بندگان در حلال و حرام.

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلاٰدَهُمْ ،حق تعالى گفت:زيان كردند آنان كه فرزندان خود را بكشتند و زنده در گور كردند،خوف درويشى را و انديشۀ عار را، تا كسى ايشان را به نكاح به حكم خود نكند ⁽²⁾،و اصل«خسران»هلاك باشد،و خسران در تجارت هلاك سرمايه باشد.

ابن كثير و ابن عامر خواندند:«قتلوا»به تشديد«تا»على التّفعيل لتكثير الفعل.و قوله:سفها،نصب او بر مفعول له است و روا باشد كه مصدر بود لا من لفظ الفعل براى آن كه آن قتل برآن وجه سفاهت است،و«سفه»نقيض حلم باشد و سفيه ضدّ حليم بود و اصل او خفّت و سبكى باشد به سبكسارى.و فرق ميان سفه و نزق آن باشد كه سفه از داعى هوا بود و نزق خفّتى ⁽³⁾طبيعى باشد ⁽⁴⁾.

وَ حَرَّمُوا مٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ ؛و بر خود حرام كردند آنچه خداى تعالى روزى ⁽⁵⁾ايشان كرد از انعام و حرث،و اين آيت نيز دليل آن مى كند كه پيش از ورود شرع بر اباحت بوده است،چه اگر بر حظر بودى نگفتى ⁽⁶⁾: وَ حَرَّمُوا مٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ ،و حرام كردند بر ايشان بلكه ⁽⁷⁾عقل حظر كرده بودى آن را،آنگه به اين رها نكردند تا ⁽⁸⁾حوالت آن با خداى كردند به دروغ ⁽⁹⁾بى حجّتى.و نصب افترا بر مفعول له باشد و روا بود كه مصدرى بود چنان كه گفتيم ⁽¹⁰⁾:لا من لفظ الفعل:آنگه بيان كرد كه ايشان به اين تحريم كه

كردند ضالّ و گمراه شدند ⁽¹⁾،مهتدى و راه يافته به طريق صواب و سداد نشدند ⁽²⁾، اگرچه ضلال و نفى اهتدا يكى باشد براى آن جمع كرد ميان هر دو كه لفظ مختلف شد كقوله:و هند اتى من دونها النّأى و البعد.

قوله تعالى:

سوره الأنعام (6): آیات 141 تا 147

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِي أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ اَلنَّخْلَ وَ اَلزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَ اَلزَّيْتُونَ وَ اَلرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشٰابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ يُحِبُّ اَلْمُسْرِفِينَ (141) وَ مِنَ اَلْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً كُلُوا مِمّٰا رَزَقَكُمُ اَللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ اَلشَّيْطٰانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (142) ثَمٰانِيَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ اَلضَّأْنِ اِثْنَيْنِ وَ مِنَ اَلْمَعْزِ اِثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ اَلْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اِشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحٰامُ اَلْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ (143) وَ مِنَ اَلْإِبِلِ اِثْنَيْنِ وَ مِنَ اَلْبَقَرِ اِثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ اَلْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اِشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحٰامُ اَلْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاكُمُ اَللّٰهُ بِهٰذٰا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَرىٰ عَلَى اَللّٰهِ كَذِباً لِيُضِلَّ اَلنّٰاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِينَ (144) قُلْ لاٰ أَجِدُ فِي مٰا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلىٰ طٰاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اَللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اُضْطُرَّ غَيْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (145) وَ عَلَى اَلَّذِينَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَ مِنَ اَلْبَقَرِ وَ اَلْغَنَمِ حَرَّمْنٰا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمٰا إِلاّٰ مٰا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمٰا أَوِ اَلْحَوٰايٰا أَوْ مَا اِخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذٰلِكَ جَزَيْنٰاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ (146) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وٰاسِعَةٍ وَ لاٰ يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ اَلْقَوْمِ اَلْمُجْرِمِينَ (147)

ترجمه

؛اوست آن كه ⁽³⁾بيافريد بوستانها چفته بسته ⁽⁴⁾و نابسته،درختان خرما ⁽⁵⁾و كشت زار به خلاف يكديگر ميوه اش ⁽⁶⁾و زيتون و نار مانندۀ با يكديگر و جز ماننده،بخورى ⁽⁷⁾از ميوه اش چون بر آرد و بدهى ⁽⁸⁾حقّش روز درودنش و اسراف مكنى ⁽⁹⁾[118-پ]كه او دوست ندارد اسراف كنندگان را.

؛و از چارپايان باركشان ⁽¹⁰⁾و كوچكان ⁽¹¹⁾بخورى ⁽¹²⁾از آنچه روزى داد خداى شما را و پى گيرى ⁽¹³⁾مكنى ⁽¹⁴⁾گامهاى ⁽¹⁵⁾ديو ⁽¹⁶⁾را كه او شما را دشمنى آشكار است.

؛هشت جفت از ميش دو،و از بز دو،بگو آيا دو نر را به حرام كرده است ⁽¹⁾يا دو ماده را يا آنچه گرد آمد بر او رحمهاى دو ماده؟خبر دهى ⁽²⁾ما را ⁽³⁾به دانش كه ⁽⁴⁾راست مى گويى.

؛و از شتر دو،و از گاو دو،بگو دو نر را حرام كرد يا دو ماده را يا آنچه گرد آمد بر او رحمهاى دو ماده يا شما بودى ⁽⁵⁾حاضر چون اندرز كرد شما را خداى[به اين] ⁽⁶⁾كيست ظالم تر ⁽⁷⁾ازآن كه فرابافد بر خداى دروغ ⁽⁸⁾تا گمراه كند مردمان را بى دانش[به درستى كه] ⁽⁹⁾خداى راه ندهد گروه ستمكاران را.

؛بگو كه نيابم در آنچه وحى كردند ⁽¹⁰⁾به من حرامى برخورنده اى كه بخورد مگر كه باشد مردارى يا خونى ريخته ⁽¹¹⁾يا گوشت خوك كه آن پليد است يا چيزى برون فرمان خداى برآن نام جز خداى هركه را ضرورت باشد نه بغى كننده و نه تعدّى كننده،خداى تو آمرزنده و بخشاينده است.

؛و بر آنان كه جهود شدند حرام كرديم هرچه از او ناخن

دارد ⁽¹⁾و از گاو و گوسفند حرام كرديم بر ايشان پيه هاشان ⁽²⁾مگر آنچه برداشت پشت ايشان يا رودگانى يا آنچه آميخته باشد به استخوان آن پاداشت ⁽³⁾داديم ايشان را به ظلمشان و ما را ستيگريم ⁽⁴⁾.

؛ اگر دروغ دارند ⁽⁵⁾تو را بگو خداى شما خداوند رحمت ⁽⁶⁾است فراخ و بازندارند ⁽⁷⁾عذاب از گروه ⁽⁸⁾گناهكاران[119-ر].

قوله: وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ ،وجه اتّصال آيت به آيت اوّل آن است كه خداى تعالى چون ذكر آن كه كافران گفتند بكرد و بر ايشان رد كرد بازنمود كه خطا كردند،بندگان را تذكير كرد به بعضى نعمتهاى خود تا بدانند كه كس را نرسد كه تحليل و تحريم كند مگر آن را كه منعم باشد بر بندگان خود به اين انواع اين نعمت.و بيان كرديم كه انشاء،احداث فعل باشد بر سبيل ابتدا نه بر وجه اقتدا به مثالى ⁽⁹⁾سابق،و مثله:الابتداء و الاختراع.«جنّات»جمع جنّت باشد و آن بستان بسيار درخت بود كه زمين او را از آفتاب بپوشد.«معروشات»در او دو قول گفتند:يكى آن كه عبد اللّه عبّاس و سدّى گفتند آن مراد چفته است كه مردم بربندند براى زر،و قول دوم آن است كه:ابو على گفت آن خواست به او كه بناهاى بلند دارد از ديوار بست و حظيره،و اصل عرش رفع بود و منه سمّي السّرير الرّفيع عرشا،و منه قوله: وَ لَهٰا عَرْشٌ عَظِيمٌ ⁽¹⁰⁾،اى سرير كبير ⁽¹¹⁾.و قوله:

خٰاوِيَةٌ عَلىٰ عُرُوشِهٰا ⁽¹⁾اى ساقطة على سقوفها،و سقف را براى بلندى عرش خوانند.

وَ غَيْرَ مَعْرُوشٰاتٍ ،و آنچه برخلاف اين باشد و محلّ او بر نصب است بر صفت جنّات. وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ ،عطف است بر جنّات اى و انشا النّخل و الزّرع؛و درختان خرما نيز بيافريد و زرع برويانيد مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ ،نصب او بر حال است و اگرچه هنوز مأكول نيست و مثله قولهم:مررت برجل معه صقر صائدا به غذا اى مقدّرا الصّيد ⁽²⁾غدا،و گفتند مراد به اكل ميوه آن است،و بر اين وجه به تاويل حاجت نباشد.

وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ ؛و زيتون و نار يعنى درختان او نيز عطف است بر مقدّم مُتَشٰابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشٰابِهٍ ،نصب او بر حال است يعنى بهرى با بهرى ماند از اين درختان در تكاثف اغصان و با برگرفتن به ميوه و با يكدگر نماند در دگر اوصاف،و گفته[اند] ⁽³⁾:مشتبها فى اللّون و الشّكل غير متشابه فى الطّعم،در شكل و لون با يكديگر ماند ⁽⁴⁾،در طعم با يكديگر نماند بل طعمشان مختلف باشد. كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ ،صورت امر است و مراد اباحت،گفت:بخورى ⁽⁵⁾از ميوۀ او چون ميوه بيارد. وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصٰادِهِ ؛و حقّ او بدهى ⁽⁶⁾آن روز كه بدروى ⁽⁷⁾.اهل بصره و ابن عامر و عاصم خواندند:حصاده به فتح«حا»و باقى قرّاء به كسر،و اين هر دو لغت است.

سيبويه گفت:مصادرى كه بر اينها ⁽⁸⁾زمان آمد آن را بر وزن فعال گفتند كالجداد و الجذاذ ⁽⁹⁾،و الصّرام و القطاع و الحصاد و فتح نيز روا باشد در او،در اين ⁽¹⁰⁾حق خلاف كردند.

عبد اللّه عبّاس گفت و محمّد بن الحنفيّة و زيد بن اسلم و حسن بصرى و طاوس ⁽¹⁾و جابر بن زيد و قتاده و ضحّاك:مراد زكات است و چون چنين باشد امر بر وجوب بود،و از باقر-عليه السّلام-روايت است،و عطا و مجاهد و عبد اللّه عمر و سعيد بن جبير و ربيع و انس گفتند:مراد آن است كه از درخت بيفتد ⁽²⁾آن به درويش بايد دادن بر سبيل صدقه،و اصحاب ما روايت كردند كه آن دسته باشد كه به وقت درو كردن ⁽³⁾به درويش دهند،برون ⁽⁴⁾زكات.

ابراهيم و سدّى گفتند:آيت منسوخ است به فرض زكات، ⁽⁵⁾روز درو نبايد دادن و نيز گفت براى آن كه استقرار فرض زكات در مدينه بود و اين سوره مكّى است و نيز آن كه روايت كرده اند كه:

الزّكاة نسخت كلّ صدقة ؛كه زكات همه صدقات را منسوخ كرد،يعنى وجوب زكات.و بعضى دگر گفتند:يوم حصاده،وقت وجوب باشد،و يوم رفعه وقت دادن و به نزديك ما عند بدوّ صلاح زكات واجب شود و دادن به وقت ارتفاع باشد. وَ لاٰ تُسْرِفُوا [119-پ]؛و اسراف مكنيد.در او چند قول گفتند:

يكى آن كه توانگران در آن عهد در دادن اسرف كردندى تا محتاج شدندى تا روايت كرده اند كه ثابت بن قيس بن الشّمّاس ⁽⁶⁾را پانصد درخت خرما بود به وقت ارتفاع همه را بداد و براى عيال هيچ بازنگرفت،خداى تعالى از اين نهى كرد و رسول -عليه السّلام-گفت:

ابدأ بمن تعول ⁽⁷⁾ابتدا به عيال خود كن،مقاتل و عطيّه عوفى گفتند:براى بتان چيزى مدهى ⁽⁸⁾.زهرى گفت:در معصيت خرج مكنيد.مجاهد گفت:اگر كوه ابو قبيس زر گردد كسى را باشد به صدقه بدهد اسراف نباشد و اگر مدّى در معصيت بدهد اسراف باشد و ازآنجاست كه حاتم طائى را گفتند:لا خير فى السّرف،گفت:لا اسراف فى الخير.و الاسراف التّبذير،و السّرف الخطاء.

و بعضى دگر گفتند:اين خطاب است با سلطان،يعنى بالاى حقّ خود مستانى ⁽¹⁾و بعضى دگر گفتند:خطاب عام است با همه،و گفته اند:اسراف هم در افراط مستعمل است و هم در تقصير،و در اين بيت را بر اين تفسير دادند كه شاعر گفت ⁽²⁾:

أعطوا هنيدة تحدوها ثمانية***ما في عطائهم منّ و لا سرف

اى منّة و لا تقصير،و يقال السّرف الاخطاء من قولهم:مررت بكم فسرفتكم،اى اخطأتكم، ⁽³⁾معنى آن باشد كه به جاى خود نهى ⁽⁴⁾و از جاى و استحقاق تعدّى مكنيد.

و آنچه واجب است در غلاّت و ثمان عشر است يا نصف العشر،و نصاب در او پنج وسق باشد هر وسقى شصت صاع هر صاعى چهار مد هر مدّى دويست و نود و دو درم و نيم،و نصاب همين يكى باشد و پس از آن هرچه بيفزايد از اندك و بسيار عشر يا نصف العشر بايد داد،اگر از جايى آب خورد كه آن را مؤنثى نبود چون آب باران و رود عشر بايد داد ⁽⁵⁾ده يك،و اگر آب را مئونت باشد چون آب كاريز نصف العشر بايد داد ⁽⁶⁾،و آنچه دهد در عهد امام به امام مسلمانان بايد برد تا او بر مستحقّان قسمت كند و در وقت آن كه امام حاضر نباشد او قسمت كند بر مستحقّان ⁽⁷⁾،و اگرچه به يك كس دهد روا باشد.

آنگه گفت:خداى تعالى مسرفان را كه اسراف كنند و از اندازه تعدّى كنند.دوست ندارد.

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً ،و از چهارپايان بيافريد براى شما حموله و فرش و عامل در حموله و فرشا هم آن عامل متقدّم است من قوله:انشأ،يعنى انشأ حمولة و فرشا،و در معنى«حمولة و فرشا»سه قول گفتند،يكى آن كه عبد اللّه مسعود و عبد اللّه و عبّاس و حسن و مجاهد گفتند:«حموله»شتر بزرگ

باشد.و«فرش»شتر كوچك،قال عنتره: ⁽¹⁾

ما راعني الّا حمولة اهلها***وسط الدّيار تسفّ حبّ الخمخم

و«فعوله»به فتح«فا»مذكّر و مؤنّث در او يكسان باشد،كالضّرورة و الفروقة،چون به معنى فاعل باشد و چون به معنى مفعول باشد فرق كنند ميان مذكّر و مؤنّث،كالحلوبة و الرّكوبة،و فرش را شاهد قول را جز است كه گفت: ⁽²⁾

اورثني ⁽³⁾حمولة و فرشا***أمشّها في كلّ يوم مشّا

و قال آخر:

و حوينا الفرش من انعامكم***و الحمولات و ربّات الحجل

و قولى ديگر آن است كه قتاده و ربيع و سدّى و ضحّاك گفتند:«حموله» اشتر و گاو باركش باشد و«فرش»گوسپند.قول سيوم از عبد اللّه عبّاس آن است كه:«حموله»هر چارپايى باشد كه باركش بود] ⁽⁴⁾از شتر[و استر] ⁽⁵⁾و اسب و خر و گاو و فرش و گوسپند باشد.و«حموله»اسم جمع است و از لفظ خود واحد ندارد و«حموله»به ضمّ«حا»بارها باشد ⁽⁶⁾و گوسپند را براى آن«فرش»خواند ⁽⁷⁾كه از خردى منفردش ⁽⁸⁾باشد بر زمين و فرش زمين مطمئن باشد،و فرش نقبى باشد [120-ر]به زير زمين.قال الرّاجز: ⁽⁹⁾

كمشفر النّاب تلوك ⁽¹⁰⁾الفرشا***

آنگه گفت: كُلُوا مِمّٰا رَزَقَكُمُ اللّٰهُ ⁽¹¹⁾بخورى ⁽¹²⁾از آنچه خدا ⁽¹³⁾شما را روزى كرده است.و لا تتّبعوا خطوات الشّيطان،و پيروى مكنيد ⁽¹⁴⁾گامهاى شيطان را.

«كلوا»لفظ امر است و مراد اباحت است و در«خطوات»سه وجه آمده است:

ضمّ الخاء و الطّاء و ضمّ الخاء و سكون الطّاء،و اين قرائت ابو عمرو است و ضمّ «خا»و فتح«طا»،و در معنى او دو قول گفتند:يكى بيان متابعت و آن كه خطوه را بيان متابعت كرد بر سبيل مبالغت،يعنى پى بر پى شيطان منهى ⁽¹⁾و به ره او نروى ⁽²⁾براثر او،دوم آن كه:شيطان بگذراند ⁽³⁾شما را از حلال به حرام. إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ؛كه شيطان شما را دشمنى است آشكارا،من ابان الشّىء اذا تبيّن.و گفته[اند]: ⁽⁴⁾مظهر عداوت ازآن كه با پدر شما كرد.

قوله: ثَمٰانِيَةَ أَزْوٰاجٍ ،هم عطف است على قوله:انشأ؛و بيافريد براى شما هشت جفت. مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ ؛از ميش دو و از بز دو،و اهل بصره خواندند و ابن كثير،الّا ابن فليح ⁽⁵⁾و ابن عامر الّا الدّاجونيّ عن هشام:المعز بفتح العين،و باقى قراء به سكون العين،و معز بفتح العين جمع ما عزّ باشد كخادم و خدم و طالب و طلب و حارس و حرس،و اخفش گفت:جمع ⁽⁶⁾جمع است و او را واحد نيست از لفظ.و كذلك المعزى،و ابو زيد گفت:و كذلك الامعوز و انشد:

كالتّيس في أمعوزه المتزيّل***⁽⁷⁾و آن كه«معز»خواند،گفت:جمع ما عز باشد كراكب و ركب و صاحب و صحب،اين قول اخفش است.و سيبويه گفت:اسم جمع است براى آن كه لفظ جمع ⁽⁸⁾حروف بيشتر بايد ⁽⁹⁾از حروف واحد،و ابو عثمان المازنيّ اين بيت بياورد به حجّت قول سيبويه ⁽¹⁰⁾:

بنيته بعصبة من ماليا***اخشى ركيبا او رجيلا عاديا

و ابو عثمان گفت:گاو به نزديك عرب«نعجه»باشد و آهو«ماعز»،گفت دليل بر اين قول ذو الرّمه كه گفت: ⁽¹⁾

اذا ما علاها راكب الضّيف لم يزل***يرى نعجة في مرتع و يثيرها

مولّعة خنساء ليست بنعجة***تدمّن اجواف المياه و قيرها

و توليع و خنس از صفت گاو باشد از صفت گوسپند ⁽²⁾نباشد و دليل بر آنكه آهو را«ماعز»خوانند قول ابو ذؤيب است: ⁽³⁾

و عادية ⁽⁴⁾تلقى الثّياب كانّها***تيوس ظباء محصها و انبتارها ⁽⁵⁾

و«تيس»فحل بز ⁽⁶⁾باشد و مراد به ازواج افراد است،عرب گويد:عندي زوجان من الحمام،نر و ماده خواهد؛يعنى هريكى از ايشان جفت آن ديگر باشد و واحد«ضأن»ضائن در مذكّر و ضائنه در مؤنّث است و جمع ضأن كرده اند على ضئين،كعبد و عبيد و جمع«ما عز»بر مواعز كرده اند.

و از صادق-عليه السّلام-روايت كردند كه او گفت مراد بقوله: مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ ،اهلى و وحشى خواست و همچنين در بز و گاو اهلى و وحشى خواست و در شتر همچنين عربى و بختى خواست.و بر اين قول هشت جفت شانزده عدد باشد و تخصيص اين اجناس[براى آن كرد] ⁽⁷⁾كه اين آن بود كه ايشان حرام كردند.از اين جمله ⁽⁸⁾آنچه حرام كردند.آنگه بر سبيل احتجاج گفت و ردّ بر ايشان كه:بگوى ⁽⁹⁾تا كدام حرام كرد خداى از اين هشتگانه دو نر يا دو ماده؟و «الف»استفهام راست و معنى تقريع و انكار. أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَيَيْنِ ؛

يا ⁽¹⁾آنچه مشتمل شود و گرد آيد بر او ارحام اين دو ماده از اين دو جنس و غرض ⁽²⁾آن كه هرچه از اين بگويند و فتوى كنند بر او خلاف راستى باشد و دروغ تر بود ⁽³⁾[120-پ]. نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ ؛مرا خبر دهى به علمى و دانشى اگر راست گويى ⁽⁴⁾در اين دعوى كه مى كنى.

مفسّران گفتند:مشركان به نزديك رسول آمدند و خطيب ايشان را در اين وقت ⁽⁵⁾أبو الأحوص مالك بن عوف بود و در معنى بحيره و سايبه با او مناظره كردند.

رسول عليه السّلام گفت:اين چيزها چرا حرام كرده اى از جهت نران يا مادگان يا از جهت هر دو،و هيچ بچّه نباشد الّا از نر و ماده؟و آنگه به چه علّت بهرى بر زنان حلال است و بر مردان حرام و چون بميرند بر همه حلال باشند ⁽⁶⁾؟اين چرا چنين باشد ⁽⁷⁾؟فروماندند ⁽⁸⁾و هيچ جواب نداد ⁽⁹⁾،گفت:خداى تعالى چنين فرمود.خداى تعالى اين آيات فرستاد ⁽¹⁰⁾ردّ بر ايشان.

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ ،و نيز بيافريد براى شما از شتر دو جفت و از گاو ⁽¹¹⁾دو جفت،اكنون تمامى هشت بازآمد بر قول اوّل كه ازواج بر افراد حمل كردند،و نصب او بر ⁽¹²⁾«انشأ»است،يعنى و انشأ لكم مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ ⁽¹³⁾،بر اين طريقه ⁽¹⁴⁾گفت بگو و بپرس ⁽¹⁵⁾از ايشان ⁽¹⁶⁾:

از اين دوگانه كدام حرام كرد دو نر يا دو ماده يا آنچه رحم اين دو جنس

بر او مشتمل شود از بچّه؟ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدٰاءَ ؛يا شما حاضر بودى چون خداى تعالى شما را اندرز كرد به اين جمله بر سبيل ردّ بر ايشان و تخطئه و تجهيل ايشان بگفت.آنگه گفت:كيست ظالم تر و ستمكارتر از آن كسى كه ⁽¹⁾مردمان را گمراه كند بى علم ؟آنگه:خداى تعالى لطف نكند با چنين كافران بر كفر مصرّ،و نيز راه ننمايد ايشان را به بهشت و ثواب براى آن كه ايشان مستحقّ عقاب ⁽²⁾دائم باشند.

قوله: قُلْ لاٰ أَجِدُ فِي مٰا أُوحِيَ -الآية،آنگه رسول-عليه السّلام-را گفت:

بگو اين كافران را ⁽³⁾كه من نمى يابم در اين قرآن كه بر من وحى كرده اند و فرود آورده هيچ طعامى حرام بر كسى كه خورد الّا كه مردارى باشد،يعنى خداى تعالى در شرع من چيزى حرام نكرد از جملۀ طعام بر خورنده الّا مردار و براى آن مردار گفت اين جا و در سورۀ المائده منخنقة و موقوذة و متردّية و نطيحة گفت كه آن هر چهار داخل باشند در تحت اين دو جمله مردار باشد،جز كه طريق كشتن و تلف ⁽⁴⁾آن مختلف ⁽⁵⁾مى شود. أَوْ دَماً مَسْفُوحاً ؛يا خونى ريخته باشد يا گوشت خوك باشد كه آن پليد است.اين سه گانه برآن ⁽⁶⁾تخصيص كرد كه تحريم اين مؤكّدتر است،و بعضى دگر گفتند:اين چيزها به نصّ قران حرام است ⁽⁷⁾و آنچه جز اين است به وحى كه نه قرآن است.بعضى دگر گفتند:سورت مكّى است،در مكّه حرام هم اين ⁽⁸⁾بود باقى محرّمات را بيان به مدينه فرود آمد.و«ميته»عبارت باشد از تنى كه در او حيات نباشد برود از او بى آنكه او را بكشند به ذبح يا به نحر تذكيتى شرعى.و مسفوح مصبوب ⁽⁹⁾باشد ريخته،و براى آن قيد زد به مسفوح كه

آنچه از خون با گوشت و جگر آميخته باشد از آنچه جدا نتوان كردن،آن معفوّ و مباح است و گوشت خوك و ⁽¹⁾اگرچه گوشت را تخصيص كرد از خوك همه [چيز] ⁽²⁾حرام است از ⁽³⁾گوشت و پوست و پيه و موى. فَإِنَّهُ ،كنايت راجع است با آنچه ⁽⁴⁾در پيش ذكر آن برفت از حرام. أَوْ فِسْقاً ،عطف است على«لحم خنزير» ⁽⁵⁾، و مراد به«فسق»اين جا ذبيحه است كه نه به نام ⁽⁶⁾خداى كشته باشند،بل به نام اصنام و اوثان كشته باشند.

آنگه گفت:اگر كسى مضطر شود و ضرورت او را بدان آرد ⁽⁷⁾كه اين چيزها او را تناول بايد كردن ⁽⁸⁾و باغى و عادى ⁽⁹⁾نباشد در او چند قول گفتند: ⁽¹⁰⁾يكى آن كه طلب اين چيزها نكند،و گفته اند:[طلب] ⁽¹¹⁾لذّت نكند به تناول اين چيزها،و گفته اند:[مراد] ⁽¹²⁾[121-ر]به باغى آن است كه بر امام عادل برون ⁽¹³⁾آيد،و گفته اند:معنى آن است كه تعدّى نكند ازآن كه امساك رمق كند او را،و گفته اند:

تعدّى نكند از حلال به حرام،و حدّ آن ضرورت كه اين چيزها[را] ⁽¹⁴⁾با آن رخصت باشد آن است كه از گرسنگى ⁽¹⁵⁾به جايى رسد ⁽¹⁶⁾كه از تلف نفس بترسد.

فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ،«فا»جواب شرط است،يعنى هركه مضطر ⁽¹⁷⁾باشد خداى تعالى غفور و رحيم است بر بندگان،به رحمت رخصت داده است ⁽¹⁸⁾

ايشان را در تناول،و به مغفرت بيامرزد ايشان را چون از حال ايشان اضطرار داند.و جماعتى فقها استدلال كردند به اين آيت بر آنكه حرام در شرع همين است كه در اين آيت گفت از آنان كه به دليل الخطاب گفتند،و اين درست نيست براى آن كه از آيت اين دانند كه آنچه در اوست حرام باشد،امّا آنچه جز آن است ⁽¹⁾روا باشد كه تحريم آن به ديگر آيت و دليل سنّت مقطوع عليها و دليل اجماع دانند.و محرّمات بسيار است چون سباع و هرچه ناب مخلب دارد، و آنچه مسوخ ⁽²⁾است چون پيل ⁽³⁾و كپى و بسيار چيزهاى ديگر[كه] ⁽⁴⁾در اخبار مقطوع آمد چون جرّى و مارماهى،و ممكن است اين را استدلال كردن بر آنكه پوست مردار حرام است لقوله:«ميتة»و پوست نيز در او حيات بوده باشد و برفته، و دليل نيست بر آنكه موى و پشم و وبر ⁽⁵⁾از او حرام است ⁽⁶⁾كه آن را حيات نبوده است در او ⁽⁷⁾و رسول-عليه السّلام گفت:

لا تنتفعوا من الميتة باهاب و لا عصب.

وَ عَلَى الَّذِينَ هٰادُوا ،حق تعالى در اين آيت بيان كرد كه بر جهودان عهد موسى و آنان كه پس از ايشان بودند بر شرع او تا منسوخ شدن ⁽⁸⁾،حرام كرديم كُلَّ ذِي ظُفُرٍ ؛هر حيوانى كه ناخن داشت يعنى چنگال.عبد اللّه عبّاس و سعيد جبير و مجاهد و قتاده و سدّى گفتند:هر حيوانى است كه شكافته سم نباشد چون شتر و شتر مرغ و بطّ و مرغابى،و ابو على جبّائى گفت:جملۀ انواع سباع از شير و گرگ و پلنگ و روباه و سگ و گربه و هرچه او را به چنگال صيد كند ⁽⁹⁾داخل است تحت اين.أبو القاسم بلخىّ گفت:مراد هر ذوات الحافرى است

از چهارپاى و هر ذوات المخلبى از مرغان،بر اين قول اسب ⁽¹⁾[و] ⁽²⁾شتر و خر در او داخل باشد ⁽³⁾،و در اخبار ما اين هر دو مكروه است،و گفت:ظفر را براى ⁽⁴⁾مجاز حافر خواند،چنان كه طرفه گفت ⁽⁵⁾:

فما رقد الولدان حتّى رأيته***على البكر يرميه بساق و حافر

در بيت قدم را حافر خواند. وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ ،و بازنمود كه از گاو و گوسپند پيه بر ايشان حرام بود از هر نوع پيه كه در شكم باشد از ثرب و پيه كلى الا پيهى ⁽⁶⁾،يعنى گوشت ⁽⁷⁾فربه كه بر پشت ايشان باشد. أَوِ الْحَوٰايٰا ؛يا آن پيه كه بر حوايا باشد و آن مباعر بود و رودكانى كه پشك در او بود.و اين قول عبد اللّه عبّاس است و حسن و سعيد جبير و قتاده و مجاهد و سدّى،و ابن زيد گفت:جاى شير باشد براى آن كه شير در او جمع شود.و در واحد حوايا چند قول گفتند،زجّاج گفت:

حاوياء ⁽⁸⁾و حاويه كقاصعاء ⁽⁹⁾و قواصع و ضاربه و ضوارب،و آن كه گفت وزن او فعايل است،گفت:واحد او حويّه باشد،كسفينة و سفاين،و نيز استثناء كرد از آن جمله هر پيهى و گوشتى فربه كه بر استخوان باشد چون گوشت پهلو و دنبه،و اين قول سدّى است و ابن جريج[121-پ].و در محلّ«حوايا»از اعراب خلاف كردند.بيشتر اهل علم گفتند:محلّ او رفع است عطفا على الظّهور،يعنى ⁽¹⁰⁾ما حملت الحوايا من الشّحم،و بعضى دگر گفتند:محلّ او نصب است عطفا على «ما»فى قوله: إِلاّٰ مٰا حَمَلَتْ ؛اما قوله:او ما اختلط بعظم،عطف است على«ما» فى قوله:ما حملت،و بعضى دگر گفتند:«حوايا»[و] ⁽¹¹⁾:«ما اختلط بعظم»

عطف است على ⁽¹⁾قوله: شُحُومَهُمٰا و جمله حرام است و«او»به معنى واو است و آنچه مستثناست جز يك چيز نيست: إِلاّٰ مٰا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمٰا ،و تقدير آن است كه (و على الذين هادوا حرمنا كل ذى ظفر و من البقر و الغنم حرمنا عليهم شحومهما او الحوايا او ما اختلط بعظم الا ما حملت ظهورهما)،و در اين وجه عدول است از ⁽²⁾چند وجه، ⁽³⁾وجه،اوّل اولى تر است. ذٰلِكَ جَزَيْنٰاهُمْ بِبَغْيِهِمْ ؛اين جزاى ايشان است كه ما داديم به بغى و ظلمشان،و اين چيزها كه خداى تعالى گفت بر جهودان حرام كرده در شرع موسى بود،امّا شرع رسول ما-عليه السّلام-،آن را منسوخ كرد و ترسايان دعوى كردند كه شرع عيسى-عليه السّلام-آن را منسوخ كرد و بر اين ⁽⁴⁾قطع نيست ما را براى آن كه طريقى عملى ⁽⁵⁾نيست فرا ⁽⁶⁾آن ما را.قوله: ذٰلِكَ جَزَيْنٰاهُمْ بِبَغْيِهِمْ ،اگر گويند:شرايع تابع مصلحت باشد،و اين ⁽⁷⁾جمله تكاليف ⁽⁸⁾است و غرض به ⁽⁹⁾تكليف تعرّض ⁽¹⁰⁾ثواب است،و چگونه روا باشد،كه تكليف عقاب بود ⁽¹¹⁾؟جواب گوييم:خداى تعالى اين را جزا و عقاب براى آن خواند كه آن گناهان كه ايشان كردند از تحريف و تصحيف و تحليل محرّمات اقتضاى آن كرد در باب مصلحت كه چيزها ⁽¹²⁾كه حلال بود ايشان را اگر آن معاصى نكرده بودندى همچنان حلال بودى،چون ارتكاب آن معاصى كردند بر ايشان حرام كرد.

پس چون تغيير ⁽¹³⁾مصلحت عند فعل ايشان بود و تحريم عقيب ⁽¹⁴⁾آن حاصل آمد ⁽¹⁵⁾،آن را بر توسّع عقاب و جزا خواند. وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ ،و ما راست گوييم ⁽¹⁶⁾در

آن خبر كه داديم از تحريم اين چيزها بر جهودان بر سبيل عقوبت،اوايل ايشان را و اواخر ايشان را بر سبيل مصلحت تا به وقت نسخ شرع موسى-عليه السّلام.

قوله تعالى ⁽¹⁾: فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وٰاسِعَةٍ ؛اگر تو را تكذيب كنند.

و دروغزن دارند در آن خبر كه دادى كه خداى اين چيزها به حرام كرد،و تكذيب ايشان آن ⁽²⁾بود كه گفتند كه:اين چيزهايى است كه يعقوب بر خويشتن حرام كرد، خداى بر او حرام نكرده بود.ما موافقت ⁽³⁾يعقوب را،آن چيزها بر خويشتن حرام كرديم نه چنان است كه تو گفتى خداى حرام كرده است.قولى دگر آن است كه:

كنايت راجع است با جملۀ مشركان در انواع تكذيب كه كردند رسول را-عليه السّلام.

گفت تو به جواب آن تكذيب بگوى كه:خداى شما خداوند رحمت فراخ است.

اگر گويند:چگونه رحمت واسعه را به جواب تكذيب رسول كرد؟گوييم ⁽⁴⁾از اين دو جواب است:يكى آن كه حق تعالى به رحمت خود با تكذيب ايشان ايشان را مهلت داد و عقوبت عاجل ⁽⁵⁾نكرد.جواب ديگر آن كه:ذكر رحمت براى آن كرد تا ترغيب كند ايشان را به ⁽⁶⁾ايمان و تزهيد ⁽⁷⁾كند در كفر.چون ايشان بشنودند كه خداى تعالى واسع الرّحمه است،طمع رحمت او ايشان را داعى باشد با ايمان و طاعت و صارف ⁽⁸⁾باشد از كفر و تكذيب.آنگه با ترغيب ترهيب ⁽⁹⁾كرد و با وعد وعيد مقرون كرد بقوله: وَ لاٰ يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ ،گفت:عقاب ⁽¹⁰⁾او رد نكند ⁽¹¹⁾[122-ر]از كافران و گناهكاران تا چنان كه ايشان را به طريق ترغيب نزديك يكديگر ⁽¹²⁾به طريق ترهيب نزديك بكند ⁽¹³⁾تا از دو وجه ايشان را لطف باشد.

و قوله ⁽¹⁾تعالى ⁽²⁾:

سوره الأنعام (6): آیات 148 تا 157

اشاره

سَيَقُولُ اَلَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مٰا أَشْرَكْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَيْءٍ كَذٰلِكَ كَذَّبَ اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰى ذٰاقُوا بَأْسَنٰا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَخْرُصُونَ (148) قُلْ فَلِلّٰهِ اَلْحُجَّةُ اَلْبٰالِغَةُ فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاكُمْ أَجْمَعِينَ (149) قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَكُمُ اَلَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اَللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ اَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا وَ اَلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (150) قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاّٰ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوٰالِدَيْنِ إِحْسٰاناً وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَكُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيّٰاهُمْ وَ لاٰ تَقْرَبُوا اَلْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ لاٰ تَقْتُلُوا اَلنَّفْسَ اَلَّتِي حَرَّمَ اَللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ذٰلِكُمْ وَصّٰاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (151) وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ اَلْيَتِيمِ إِلاّٰ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتّٰى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا اَلْكَيْلَ وَ اَلْمِيزٰانَ بِالْقِسْطِ لاٰ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كٰانَ ذٰا قُرْبىٰ وَ بِعَهْدِ اَللّٰهِ أَوْفُوا ذٰلِكُمْ وَصّٰاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (152) وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا اَلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذٰلِكُمْ وَصّٰاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (153) ثُمَّ آتَيْنٰا مُوسَى اَلْكِتٰابَ تَمٰاماً عَلَى اَلَّذِي أَحْسَنَ وَ تَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (154) وَ هٰذٰا كِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اِتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (155) أَنْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أُنْزِلَ اَلْكِتٰابُ عَلىٰ طٰائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنٰا وَ إِنْ كُنّٰا عَنْ دِرٰاسَتِهِمْ لَغٰافِلِينَ (156) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنّٰا أُنْزِلَ عَلَيْنَا اَلْكِتٰابُ لَكُنّٰا أَهْدىٰ مِنْهُمْ فَقَدْ جٰاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيٰاتِ اَللّٰهِ وَ صَدَفَ عَنْهٰا سَنَجْزِي اَلَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيٰاتِنٰا سُوءَ اَلْعَذٰابِ بِمٰا كٰانُوا يَصْدِفُونَ (157)

ترجمه

؛گويند ⁽³⁾آنان كه انباز گرفتند ⁽⁴⁾اگر خواستى خدا را انباز نگرفتمانى ⁽⁵⁾و نه پدران ما و نه ⁽⁶⁾حرام كرديمى ⁽⁷⁾از شىء ⁽⁸⁾،همچنين دروغ داشتند ⁽⁹⁾آنان كه از پيش ⁽¹⁰⁾ايشان بودند تا بچشيدند ⁽¹¹⁾عذاب ما،بگو هست نزديك ⁽¹²⁾شما از دانش ⁽¹³⁾پس برون آورى ⁽¹⁴⁾از براى ما؟ پيروى نمى كنيد مگر گمان را و نمى گويى ⁽¹⁵⁾الّا ⁽¹⁶⁾دروغ.

؛بگو خداى راست حجّت رسيده ⁽¹⁷⁾اگر خواستى هدايت دادى شما را جمله ⁽¹⁸⁾.

؛بگو بياريد ⁽¹⁹⁾گواهان شما را آنان كه گواهى مى دهند كه خدا به حرام كرد اين، ⁽²⁰⁾اگر گواهى دهند تو گواهى مده با ايشان و پى روى مكن هواى ⁽²¹⁾آنان كه دروغ داشتند

آيات ⁽¹⁾ما را و آنان كه نگرويدند به آخرت ⁽²⁾و ايشان به خداشان انباز گيرند ⁽³⁾.

؛بگو بيايى ⁽⁴⁾تا بخوانيم ⁽⁵⁾آنچه حرام كرد خدايتان بر شما،آن كه شرك نيارى ⁽⁶⁾چيزى و با مادر و پدر نيكويى كنى ⁽⁷⁾و مكشى ⁽⁸⁾فرزندانتان را از ⁽⁹⁾درويشى،ما روزى دهيم شما را و ايشان را و گرد مگردى ⁽¹⁰⁾زشتيها را آنچه آشكار است از آن و آنچه پنهان ⁽¹¹⁾و مكشيد تن آن كه حرام كرد خدا مگر براستى،اين است كه وصيّت كردتان بدان تا مگر شما اندرز يابيد ⁽¹²⁾.

؛و نزديكى مكنيد ⁽¹³⁾به خواسته هاى ⁽¹⁴⁾يتيمان ⁽¹⁵⁾مگر بدانچه آن نيكوتر است تا برسند به بلاغت ⁽¹⁶⁾و تمام بدهيد پيمانه ⁽¹⁷⁾و ترازو به داد ⁽¹⁸⁾ننهيم ⁽¹⁹⁾بر تنى ⁽²⁰⁾مگر آنچه طاقت آن باشد و چون گوييد داد كنيد ⁽²¹⁾و اگرچه باشند خويش و به پيمان

خداى وفا كنيد اين است كه وصيّت كرد ⁽¹⁾به آنتان مگر شما ياد كنيد ⁽²⁾.

[122-پ].

اين راهى راست ⁽³⁾پس روى كنيد ⁽⁴⁾آن را و مكنيد متابعت ⁽⁵⁾راهها كه پراگنده[كند] ⁽⁶⁾شما را از راه او،آن است كه وصيّت كرد ⁽⁷⁾شما را بدان تا مگر شما بترسيد.

پس بداديم موسى را تورات ⁽⁸⁾تمام بر آنكه نيكو كند و جدا كرد ⁽⁹⁾همه ⁽¹⁰⁾چيزى را و راه راست و رحمت ⁽¹¹⁾تا مگر ايشان به ديدار خداوند ⁽¹²⁾شان بگروند.

و اين كتاب ⁽¹³⁾كه فرستاديم آن را به بركت ⁽¹⁴⁾متابعت كنيد ⁽¹⁵⁾او را و بترسيد تا مگر شما را ببخشايند ⁽¹⁶⁾.

اگر گوييد ⁽¹⁷⁾بفرستادند ⁽¹⁸⁾اين كتاب ⁽¹⁹⁾بر دو گروه از پيش ما و كه بوديم

از خواندن ⁽¹⁾ايشان غافلان ⁽²⁾.

؛ يا گوييد ⁽³⁾كه اگر ما فروفرستادندى ⁽⁴⁾بر ما اين كتاب بودمانى ⁽⁵⁾راه يافته تر از ايشان كه آمد به شما حجّتى از خداى شما و راهى راست ⁽⁶⁾و رحمت و بخشايش،كيست ستمكارتر ازآن كه به دروغ داشت ⁽⁷⁾به آيتهاى خدا و بازشود ⁽⁸⁾از آن،پاداش ⁽⁹⁾دهيم آن كس ها كه بازگردند ⁽¹⁰⁾از حجّتها ⁽¹¹⁾و بدى عذاب بدانچه بودند بازگشتند ⁽¹²⁾.

قوله تعالى: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا ،حق تعالى در اين آيت بر سبيل معجز رسول را-عليه السّلام-خبر داد كه مشركان خواهند آمدن ⁽¹³⁾تا با تو محاجّه و مناظره كنند ايشان بيامده ⁽¹⁴⁾و خبر موافق مخبر آمد و بر اين وجه معجز بود ⁽¹⁵⁾،گفت:خواهند گفتن آنان كه مشرك شدند و با من انباز گفتند ⁽¹⁶⁾كه اگر خداى خواستى ما شرك نياورديمى ⁽¹⁷⁾و با خداى انباز نگرفتمانى ⁽¹⁸⁾نه ما و نه پدران ما و هيچ ⁽¹⁹⁾حرام نكردمانى ⁽²⁰⁾،

تا آنجا حكايت است از ايشان آنگه اين كلام مبتداست: كَذٰلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ، گفتند:همچنين تكذيب كردند و به دروغ داشتند پيغامبران را پيش از اين[123-ر] آنان كه پيش اينان بودند و«كذب»به تخفيف خواندند همچنين دروغ گفتند بر خداى آنان كه پيش ايشان بودند،و بر قرائت عامّه كه«كذّب»خواندند دليل آن مى كند كه پيغامبر-عليه السّلام-بخلاف اين گفت كه ايشان گفتند تا ايشان او را تكذيب كردند.

حَتّٰى ذٰاقُوا بَأْسَنٰا ؛تا عذاب ما بچشيدند يعنى تا عذاب و هلاك ما به ايشان رسيد.

آنگه گفت يا محمّد بگو: هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ ؛به نزديك شما علمى هست؟تا براى ما برون ⁽¹⁾آرى كه ما ندانيم تا بدانيم،و اين بر سبيل تهكّم و سخريّت گفت با ايشان و انكار بر ايشان و آن كه بازنمايد كه ايشان را علمى نيست.آنگه گفت: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ ؛شما متابعت نمى كنيد مگر گمان را و الّا دروغ نمى گويى ⁽²⁾،و الخرص الكذب و الحزر ايضا و معناهما متقارب،براى آن كه نادره باشد كه آنچه حزّار ⁽³⁾گويد ⁽⁴⁾راست بازآيد چنان كه در او هيچ تفاوتى نباشد به اندك و بسيار،پس حزر ⁽⁵⁾بيشتر دروغ باشد،و منه قوله: قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ ،اى الكذّابون حق تعالى ⁽⁶⁾به اين آيت احتجاج كرد بر مشركان و مجبّران و بازنمود كه مجبّران هم آن مقاله مى گويند كه مشركان مى گويند ⁽⁷⁾و مشركان نيز همان مقاله گفتند كه پيش ايشان گفتند،و اين آيت من ادلّ الدّليل است بر بطلان قول مجبّره ⁽⁸⁾و اضافت ايشان ارادۀ كفر و قبيح ⁽⁹⁾با خداى تعالى،براى آن كه باتّفاق آيت وارد است مورد مذمّت و ملامت و عيب و تقريع بر گويندگان اين مقالت بنگر تا چه مقالتى باشد جبر كه خداى تعالى ملامت به شرك و كفر رها كند و ايشان را به جبر ملامت كند تا مثل در حقّ ايشان

محقّق شود كه مع كفره قدريٌّ كه با آن كه كافراند قدرى اند ⁽¹⁾و چون اين مقالت ⁽²⁾بر كافران و مشركان عيب و نقص باشد همانا بر مسلمانان هنر نباشد،دگر آن كه خداى تعالى بازنمود كه اين قول دروغ گفتند و تكذيب رسول كردند.اگر گويند اين آنگه باشد كه قرائت«كذب»بتخفيف گويند،گوييم:بازنموديم كه آن نيز خوانده اند و ديگر آن كه مكذّب ⁽³⁾بر حقيقت كاذب باشد چه مكذّب ⁽⁴⁾آن بود كه صادقى را گويد:

كذبت فيما قلت،و اين خبرى است كه مخبر بخلاف آن باشد و اين ⁽⁵⁾حقيقت كذب است.جز كه مكذّب ⁽⁶⁾خاص تر بود و كاذب عام تر بود هر مكذّب كاذب بود و لكن نه هر كاذب مكذّب باشد،و بر قرائت آن كس كه به تشديد خواند الزام كم از اين نيست براى آن كه مراد به تكذيب رسولان چيزى بايد كه لايق اين ⁽⁷⁾حال باشد و چيزى ديگر اجنبى نشايد تا كلام متنافر و متناقض نشود و اگر از اين بگريزد به علّت تثقيل قرائت به: إِنْ هُمْ إِلاّٰ يَخْرُصُونَ ⁽⁸⁾،چه كند و آن خرص دروغ ⁽⁹⁾است آنجا به اتّفاق اگر گويند خداى تعالى اين براى آن بر ايشان عيب كرد كه بر سبيل استهزاء گفتند نه بر سبيل ايمان،گوييم:خلاف اين معلوم است از ايشان و مذهب ايشان كه ايشان آنچه از اين معانى گفتند از سر اعتقاد و تقرّب گفتند و گمان بردند و مانند اين: لِيُقَرِّبُونٰا إِلَى اللّٰهِ زُلْفىٰ ⁽¹⁰⁾،و قوله: هٰؤُلاٰءِ شُفَعٰاؤُنٰا عِنْدَ اللّٰهِ ⁽¹¹⁾، و قوله: هٰذٰا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ ⁽¹²⁾،و دليل ديگر بر اين آن است كه:ايشان بر سبيل احتجاج و حجّت انگيختن گفتند و آن نه جاى استهزاء و سخريّت باشد،دگر آن كه:

مستهزئ و ⁽¹³⁾ساخر را كاذب نگويند براى آن كه مخبرى نيست بر ⁽¹⁴⁾[123-پ]

حقيقت آن خبرى كه مخبر برخلاف آن باشد،و خداى تعالى ايشان را در اين مقالت كاذب خواند،دگر آن كه بر اين قاعده خداى را نرسد ⁽¹⁾كه بر ايشان انكار كند كه ايشان آنچه كردند به اراده و مشيّت خداى كردند و هركس كه او كارى كند موافق ارادۀ كسى مطيع او باشد و در او عاصى نبود،چه طاعت امتثال ⁽²⁾امر و اراده باشد.اگر گويند:خداى اين مقالت براى آن بر ايشان عيب كرد كه از سر ظن گفتند نه از سر علم و روا باشد كه چيزى از سر ظن گويند،و صدق باشد، گوييم:اگر چنين بودى كه گفتى،خداى تعالى حكم نكردى به آن كه دروغ مى گويند و ايشان را دروغزن نخواندى ⁽³⁾چون ايشان را كاذب خواند و مكذّب دليل آن مى كند كه خبرى دادند از خداى و صفات خداى كه مخبر به خلاف خبر بود تا خداى ايشان را كاذب خواند سواء اگر ⁽⁴⁾ظن گفتند و اگر از خلاف ظن.

دگر آن كه آن كس كه گمان برد كه چيزى بر صفتى است از ظنّ خود و اعتقاد خود خبر دهد او را كاذب نگويند در خبر،و ظنّ او را خطا گويند،فكيف چون گمان برد و آن خبر چنان باشد كه ظنّ او بود على زعمهم.دگر آن كه اگر از سر علم گفتندى الّا عدل و توحيد نگفتندى ⁽⁵⁾،براى آن كه علم از نظر در ادلّه حاصل آيد اين جا و آن كس كه او نظر كند در ادلّه به شرايط خود لابد نظر او توليد علم كند پس اگر از سر علم گفتندى جز ايمان و توحيد و علم نبودى و ملامت راه نيافتى بر هيچ دو گروه.

قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبٰالِغَةُ ،آنگه حق تعالى گفت:يا محمّد بگو اين كافران را كه بيامده اند ⁽⁶⁾و با تو احتجاج مى كنند به امثال ⁽⁷⁾اين خرافات و محالات تعلّل مى كنند در كفر خود به جبر و آنگه ايشان و پدرانشان كافر ⁽⁸⁾براى آن اند كه خداى

از ايشان كفر خواست كه شما را در امتثال ⁽¹⁾اين مقالات و محلات حجّتى نيست بر خداى،بل خداى را بر شما حجّت است حجّتى بليغ رسيده به ⁽²⁾آنجا كه قطع اعذار و شبهات كند و خداى را حجّت نباشد بر كافران تا چنين نگويند كه ما گفتيم،چه اگر آن مقالت گويند كه مجبّران ⁽³⁾گفتند و مشركان گمان برند ⁽⁴⁾كه فاعل و خالق و محدث و منشى هر كفر و ضلالت و فضاى و قبايح خداست تعالى علوا كبيرا ⁽⁵⁾،و قدرت موجب ⁽⁶⁾است و ارادت موجبۀ مراد است و قدرت مع الفعل خداى آفريند و بنده چون محلّ فعل است خداى را اگر خواهد به خراباتش برد اگر خواهد به صومعه و اگر خواهد بتخانه ⁽⁷⁾و اگر خواهد به كعبه ⁽⁸⁾، بنده را در اين هيچ اختيار و مشيّت نيست آنگه فردايش ⁽⁹⁾به قيامت بر اين مناقشه كند و محاسبه و مؤاخذه حجّت بنده را باشد بر خداى،خداى را بر بنده هيچ حجّت نباشد ⁽¹⁰⁾.قوله: فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاكُمْ أَجْمَعِينَ ؛اگر خواستى همه را هدى دادى ⁽¹¹⁾.دو وجه را محتمل است:يكى آن كه بر جبر بر ايمان داشتى مشيّت قهر و اكراه چنان كه گفتيم چند جايگاه،يا اگر خواستى همه را هدايت كردى به ره بهشت و نعيم ⁽¹²⁾،براى آن نكرد كه حكمت ⁽¹³⁾از او مانع است در تكليف و اين نكرد براى آن ⁽¹⁴⁾خبر داد كه: إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ ⁽¹⁵⁾،و اگر ما را به فعل ⁽¹⁶⁾رها كنند عفو كفّار مجوّز داريم.

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَكُمُ ،حق تعالى در اين آيت بازنمود كه طريق به صحّت

مذاهب و مقالاتى كه اينان گفتند منسدّ ⁽¹⁾است هم از جهت عقل[124-ر]و هم از جهت سمع گفت بگوى اى محمّد:هلمّ؛بيارى ⁽²⁾،و«هلمّ»از اسماء افعال است يعنى ⁽³⁾اسمى است كه معنى او فعل باشد و هم لازم باشد و هم متعدّى،قال اللّه تعالى فى اللازم: وَ الْقٰائِلِينَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنٰا ⁽⁴⁾،يعنى به ما آيى ⁽⁵⁾و در متعدّى گفت: هَلُمَّ شُهَدٰاءَكُمُ ⁽⁶⁾بيارى گواهانتان ⁽⁷⁾و در لغت اهل حجاز آن را تثنيه و جمع و تذكير و تأنيث يكى باشد يقول:هلمّ يا رجل و هلمّ يا رجلين ⁽⁸⁾و هلمّ يا رجال و هلمّ يا هذه و هلمّ يا مرأتان و هلمّ يا نسوة،و بر لغت تميمى تثنيه و جمع و تذكير و تأنيث كنند آن را فقالوا:هلمّ و هلمّا و هلموا و هلمّي و هلممن و لغت[قرآن] ⁽⁹⁾بر اوّل است؛بگو اى محمّد بيارى گواهاتان را ⁽¹⁰⁾كه گواهى خواهند داد ⁽¹¹⁾كه خداى اين چيزهاى به حرام كرد،و سيبويه گفت:اين دو كلمه است من«ها»و«لمّ»و ها تنبيه راست،و لمّ امر من لمّه اذا جمعه،يعنى انتبهوا و اجمعوا شهداءكم،و قول اعشى بر لغت اهل حجاز است:

و كان دعا قومه دعوة***هلمّ الى امركم قد صرم

و با«لام»نيز به كار دارند و يقال:هلمّ لك و هلمّ لكما و هلمّ لكم:اگر گويند چگونه گفت:گواهان بيارى ⁽¹²⁾اگر گواه بيارند و گواهى بدهند گواهى شان مقبول نباشد در اين چه فايده باشد؟گوييم از اين دو جواب است:يكى آن كه اين بر سبيل تهكّم،گفت يعنى هركس بر اين گواهى ندهد و اگر دهد نه چنان دهد كه در او حجّتى باشد،دوم آن كه اگر گواهى دارى كه مقبول الشّهادة باشد بيارى ⁽¹³⁾

و دانست كه نيارند ⁽¹⁾تا دعوى ايشان مجرّد بماند از ⁽²⁾مقبول نبود،و قول اوّل ابو على گفت و دوم حسن بصرى،آنگه گفت:اگر كسى آيد تا بر اين معنى گواهى دهد به دروغ تو گواهى مده،اين تنبيه است بر آنكه هر گواهى كه دهند بر اين معنى همه دروغ باشد،و نيز گفت:متابعت مكن هواها و آراء آنان را كه آيات مرا ⁽³⁾دروغ داشتند و اين خطاب با رسول است و مراد امّت،و روا باشد كه خطاب با رسول باشد و اگرچه داند كه او هرگز نكند،چنان كه گفت: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ⁽⁴⁾، حق تعالى به اين آيت ما را نهى كرد ازآن كه اتّباع كنيم مذاهب گروهى را كه مذهب و اعتقاد هوا دارند،و مردم مذهب به هوا از چند وجه دارند:يكى از جهت تقليد آن كس كه تقليد او حق شناسد،و يكى ازآن كه شبهتى داخل شود بر او،[و] ⁽⁵⁾او آن شبهه دليل گمان برد ازآن كه انعام ⁽⁶⁾نظر نكرده باشد برآن ثبات كند،و يكى آن كه او را نشو و تربيت بر مذهبى افتاده باشد دشخوار آيد بر او مفارقت آن كردن كه ⁽⁷⁾او الفت ⁽⁸⁾گرفته باشد،و يكى آن كه هيچ گرد نظر ⁽⁹⁾نگردد و مشقّت آن بر خود ننهد،از ميانه مذهبى گفته يا ناگفته ⁽¹⁰⁾اختيار كند و آنان ⁽¹¹⁾را دين و طريقه گيرد.

وَ الَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ،و نيز هواى آنان كه به قيامت ايمان ندارند. وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ ،و ايشان با خداى انباز گيرند من العدل و هو المثل،و منه العديل للنّظير ⁽¹²⁾،يعنى آنان كه به خداى شرك آرند از بت پرستان و از جز ايشان ⁽¹³⁾انباز گيرند و اگرچه ⁽¹⁴⁾اين همه كافران اند،و الكفر ملّة واحدة؛و كفر يك

ملّت است.خداى تعالى اين تفصيل بداد تا مردم جهت كفر هر گروه بدانند از كجا كافر شدند. آنگه گفت:يا محمّد بگو اين كافران را بيايى ⁽¹⁾تا بر شما خوانم آنچه حرام كرد خداى ⁽²⁾بر شما،چه حرام كرده است تا بدانى ⁽³⁾كه آنچه شما گفتى ⁽⁴⁾تحريم آن نه از خداست-جلّ جلاله-و«تعال»كلمتى باشد مستعمل در امر به مجىء،و اصل او از تعالي و علوّ است،آنگه استعمال آن بسيار شد در هر آمدنى و اگرچه از بالا به نشيبى ⁽⁵⁾باشد.و«اتل»جواب امر است براى آن مجزوم است و«ما»موصوله است و محلّ او نصب است بوقوع الفعل عليه،و روا باشد كه عامل در او«حرّم» ⁽⁶⁾باشد و«ما»استفهامى بود،و التّقدير[124-پ]اىّ شىء حرّم ربّكم،و قوله: أَلاّٰ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً ⁽⁷⁾،محلّ آن و ما بعده از فعل مضارع محتمل است چند وجه را از اعراب:يكى رفع على تقدير مبتداء محذوف و التّقدير و هو ان لا تشركوا،و دوم آن كه محلّ او نصب است على تقدير اوصى ان لا تشركوا به شيئا،و اين فعلى باشد مقدّر كه فحواى كلام بر او دليل كند،اين قول زجّاج است و روا بود كه عامل در او«اتل»باشد،التّقدير تعالوا اتل عليكم نفى الشّرك.وجه سيوم ⁽⁸⁾آن است كه:او را محلّى نباشد از اعراب و«ان»به معنى اى باشد و تقدير آن بود كه اى لا تشركوا به شيئا و در وجهى دگر گفته اند چهارم و آن آن است كه:عامل در او«حرّم»باشد و«لا»زيادت ⁽⁹⁾بود و تقدير آن بود كه:

حرّم ربّكم عليكم الشّرك،چنان كه گفت: مٰا مَنَعَكَ أَلاّٰ تَسْجُدَ ⁽¹⁰⁾و التّقدير ان تسجد، و موضع تشركوا محتمل است دو وجه را:يكى نصب به«ان»و دگر جزم به لاء نهى،و باقر-عليه السّلام-گفت:كمينه شرك عبادت به ريا باشد.قوله: وَ بِالْوٰالِدَيْنِ

إِحْسٰاناً ،عامل در او فعلى مقدّر باشد،و التّقدير امر احسانا بالوالدين،و فرمود كه:

با مادر و پدر نيكويى كنيد،و دليل بر تقدير اين فعلهاى محذوف كه مى گوييم دو چيز باشد:يكى حرّم براى آن كه«حرّم»را در او امر وصايت هست،اى وصىّ بتحريمه ⁽¹⁾و امر بتركه،دگر قوله: ذٰلِكُمْ وَصّٰاكُمْ بِهِ ⁽²⁾،چون ذكر وصيّت خواست گفتن، اوّل حذف كرد تعويلا على الثّانى و اعتمادا عليه،و روا بود كه عامل در او اوصى باشد،و التقدير اوصى بالوالدين احسانا،حق تعالى گفت:بگوى اى محمد بيايى ⁽³⁾تا من بخوانم بر شما آنچه حرام است كه خداى حرام كرده است يكى شرك است بر قول آن كس كه گفت[لا] ⁽⁴⁾زايد است و بر ديگر قولها گفت:من محرّمات برخوانم آنگه واجب و حرام از روى فعل و ترك متداخل باشند كه واجب را تركش حرام بود و حرام را ترك واجب،يعنى فعل شرك حرام است و تركش واجب،و نيز از جملۀ آن كه ترك او در تحريم دارد،احسان با مادر و پدر است،و از جملۀ آنچه حرام است ناكردن ⁽⁵⁾آن است كه:فرزندان را نكشى[به] ⁽⁶⁾ترس و درويشى.و املاق و افلاس نفاد مال و زاد بود،و رجل مملق اى فقير،و الملق من هذا براى آن كه درويش متملّق باشد از روى طمع،آنگه ايشان را ايمن كرد از درويشى ⁽⁷⁾، گفت:روزى شما و ايشان به امر من است و در قبضۀ قدرت من است. نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيّٰاهُمْ ؛ما روزى مى دهيم شما را و ايشان را-يعنى فرزندانشان را.

آنگه گفت: وَ لاٰ تَقْرَبُوا الْفَوٰاحِشَ ؛گرد فواحش مگردى ⁽⁸⁾.و فواحش جمع «فاحشه»باشد و آن قبيحى بود ظاهر القبح.بعضى گفتند:فاحشه كبيره باشد،و صغيره را فاحشه نخوانند و قبيح شامل باشد و صغيره و كبيره ⁽⁹⁾را،و قوله:

مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ ،در معنى او دو قول گفتند:عبد اللّه و عبّاس و ضحّاك و سدّى گفتند عرب را اعتقاد چنان بود كه زنا كردن آشكارا نشايد،پنهان شايد.حق تعالى گفت:

از زنا اجتناب كنيد پنهان و آشكارا،و ⁽¹⁾باقر-عليه السّلام-گفت:ما ظهر زناست، و ما بطن دوستى مردان با زنان بر وجه مخادنت ⁽²⁾و عاشق و معشوقى،و گفته اند:

عام است در جمله فواحش ظاهر و باطن و اين اولى تر است لعموم الفائدة.آنگه از جملۀ محرّمات گفت: وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ؛و مكشى ⁽³⁾نفسى را كه خداى تعالى به حرام كرده است كشتن آن مگر به حق[125-ر]و حق آن باشد كه رسول-عليه السّلام-گفت:

لا يحلّ دم امرئ مسلم الّا لإحدى خصال اربع كفر بعد ايمان و زنا بعد احصان و رجل عمل عمل قوم لوط و رجل قتل نفسا بغير نفس، گفت خون مرد كه مسلمان ⁽⁴⁾حلال نباشد الّا براى خصلتى از چهار خصلت مردى:مردى كه كافر شود پس ⁽⁵⁾ايمان،و مردى كه زنا كند پس ⁽⁶⁾احصان ⁽⁷⁾و مردى كه عمل قوم لوط كند،و مردى كه نفسى را بكشد به قصد بى آنكه او كسى را كشته باشد. ذٰلِكُمْ وَصّٰاكُمْ بِهِ ،خطاب است با جملۀ مكلّفان،حق تعالى گفت:

اين آن است كه خداى تعالى شما را به آن وصيّت مى كند تا شما عاقل شويد، يعنى عقل بر كار گيريد و بدانى ⁽⁸⁾آن را به استعمال عقل و كار بندى ⁽⁹⁾.

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْيَتِيمِ ،و از جمله محرّمات تعرّض مال يتيم كردن است، يقال:قربت الشّىء اقربه قربا و قربانا و قربت من الشّىء اقرب قربا.گفت:گرد مال يتيم مگردى ⁽¹⁰⁾الّا بر وجهى كه نيكوتر ⁽¹¹⁾باشد،و مراد به قرب مال يتيم احتراز است از تصرّف كردن در او،و يتيم را براى آن تخصيص كرد-و اگرچه مال جملۀ

آدميان در تحريم[به] ⁽¹⁾يك منزلت است-كه:يتيم بى پدر و بى ناصر باشد و به جاى رحمت باشد و ازآنجا كه او بى ناصر بود طمع به مال او بيشتر بود ناپاكان را،و قوله: إِلاّٰ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ،در او سه قول گفتند:يكى آن كه نگاه بايد داشتن براى او تا او بزرگ شود و بالغ شود آنگه با او دهد.قول دوم مجاهد و ضحّاك و سدّى گفتند:مراد به احسن آن است كه مال ايشان ضايع نگذارد،بل در تجارت و زراعت و عمارت كار برد بر وجهى كه ازآنجا چيزى و نفعى برآيد تا در وجه خرج ايشان شود و سرمايه بر جاى باشد.سيّم ⁽²⁾آن است كه ابن زيد گفت:مراد آن است كه كسوت و نفقۀ او بر وجه قصد و ميانه مى دهد دون اسراف و تقصير.

حَتّٰى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ ؛تا به اشدّ رسد،اين لفظ بعضى گفتند جمع است،و در واحدش چند قول گفتند:يكى«شدّ»مثل فلس و أفلس،يكى«شدّ»مثل ودّ و اودّ و يكى«شدّه»چون نعمه و انعم،و گفته اند:جمعى است كه واحد ندارد و مراد غايت برناى و قوّت و شدّت او باشد،و شدّ النّهار معظمه و ارتفاعه،قال عنتره: ⁽³⁾

عهدي به شدّ النّهار كانّما***خضب اللّبان و رأسه بالعظم

العظم الوسمة،و اللّيل المظلم ايضا،و قال آخر: ⁽⁴⁾

تطيف به شدّ النّهار ظعينة***طويلة انقاء اليدين سحوق

شعبى و يحيى بن يعمر گفتند ⁽⁵⁾:اشدّ وقت حلم و بلوغ و كمال عقل باشد كه حسنات و سيّئات بر او نويسند،كلبى گفت:از هژده سال تا سى سال،و سدّى گفت:سى سال،و قوله: حَتّٰى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ ،«حتّى»غايت نيست در آن كه مال يتيم را تا به آنگه تعرّض نشايد كردن ⁽⁶⁾الّا على احسن الوجوه،بل مال ⁽⁷⁾يتيم و جز يتيم را گرد آن نگشتن و آن را صيانت كردن از تصرّف نا ⁽⁸⁾واجب واجب است در همه

حال،و اين وقت براى آن زد كه او در اين وقت از آن برود كه يتيم باشد،

لقوله -عليه السّلام-: لا يتم بعد حلم ،و نيز چون او را عقل و قوّت و تصرّف باشد رها نكند كه مال او به ناحق بردارند چون به اين حال ⁽¹⁾رسد ⁽²⁾بنگرند اگر رشيد باشد مال او به او دهند و اگر نباشد امام يا قاضى حجر كند ⁽³⁾بر او محجور مى باشد تا رشيد شدن آنگه گفت: أَوْفُوا الْكَيْلَ ؛و مكيال و ميزان راست كنيد،يعنى آنچه پيمايى ⁽⁴⁾و آنچه سنجى ⁽⁵⁾تمام بدهى،و اگرچه يكى بر مصدر گفت و يكى بر آلتى كه كيل مصدر است و ميزان آلت مراد مكيل و موزون است و ذكر آن دو لفظ مجاز است براى آن كه«ايفاء»در متاع باشد[125-پ]و ايفاء،تمام به دادن باشد و استيفاء تمام بستدن باشد و«وفاء»تمامى باشد و وافى تمام باشد. بِالْقِسْطِ، ، اى بالعدل؛بداد و استان ⁽⁶⁾و راستى،و قوله: لاٰ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا ؛هيچ نفس را تكليف نكنيم الّا آنچه طاقت او باشد،يعنى اگر او اجتهاد كند و احتياط به جاى آرد آنگه آنچه او از آن احتراز نتواند كردن،آن در تكليف او نيست،بر او بيشتر از اجتهاد نباشد. وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا ؛و چون سخنى گويى ⁽⁷⁾به عدل و انصاف و راستى گويى و اگرچه بر بعضى خويشان شما باشد،و قول ⁽⁸⁾براى آن تخصيص كرد دون فعل كه در ميان مردمان قول بيشتر رود و آن كه در قول حيف روا ندارد در فعل هم روا ندارد. وَ بِعَهْدِ اللّٰهِ أَوْفُوا ؛و به عهد خداى وفا كنيد.در اين دو قول گفتند:يكى آن كه مراد اوامر و نواهى خداست و وصايتى كه مكلّفان را كرد به اداى واجبات و اجتناب مقبّحات،و قول دوم آن است كه:مراد سوگند به خداست و عهد و نذر با خدا،و چون چنين كنند وفا واجب باشد ما دام تا در معصيت نباشد. ذٰلِكُمْ ،اشارت است به اين جمله كه در اين آيت است. وَصّٰاكُمْ بِهِ ؛

خداى شما را به اين اندرز مى كند تا همانا شما انديشه كنيد و غافل نباشى ⁽¹⁾از اين تا آنچه كردنى است كار بندى ⁽²⁾و آنچه ناكردنى است اجتناب كنى ⁽³⁾.كوفيان خواندند الّا ابن كثير ⁽⁴⁾: تَذَكَّرُونَ ،بتخفيف«ذال»هركجا باشد،و باقى قرّاء بتشديد«ذال»يقال:ذكرت الشّىء ذكرا و ذكرا كالحفظ ⁽⁵⁾و الشّرب ⁽⁶⁾،و ذكر فعلى است متعدّى به يك مفعول چون عين مضاعف ⁽⁷⁾كنى ⁽⁸⁾متعدّى شود به دو مفعول،يقال ذكرت فلانا و ذكّرته كذا،قال الشّاعر: ⁽⁹⁾

يذكّر نيك ⁽¹⁰⁾حنين ⁽¹¹⁾العجول ⁽¹²⁾***و نوح الحمامة تدعو ⁽¹³⁾هديلا

و كذلك اذكرته كذا،يادداشت دادم ⁽¹⁴⁾فلان چيز را،و تذكّر مطاوع«ذكّر» باشد و او متعدّى باشد به يك مفعول،و قال الشّاعر: ⁽¹⁵⁾

تذكّرت ارضا بها اهلها***من أخوالها و من اعمامها

و قال آخر: ⁽¹⁶⁾

تذكّرت ليلى لات حين ادّكارها ⁽¹⁷⁾***و قد حنى الاضلاع ضلّ بتضلال

آن كه ⁽¹⁸⁾به تخفيف خواند،گفت:اصل او تتذكّرون ⁽¹⁹⁾بود،يك«تا»بيفگندند و آن«تا»ى تفعّل باشد دون حرف مضارعت كه او براى معنى ⁽²⁰⁾آمد فصار تذكّرون،

و آن كه ⁽¹⁾مشدّد خواند گفت:تتذكّرون بود«تاء»تفعّل«ذال»ادغام كردند به مناسبت فاء الفعل و آنگه در«زال»ادغام كردند چنان كه اند ⁽²⁾جايگاه بيان كرديم و مثله:

اطيرنا و اثّاقلتم و ادَّكر و غير ذلك.

وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِي مُسْتَقِيماً ،و كسائى و حمزه خواندند:و انّ هذا،بكسر همزه و باقى بفتح همزه،و جملۀ قرّاء«نون»انّ مشدّد ⁽³⁾خواندند مگر ابن عامر كه او مخفّف خواند و جملۀ قرّاء«يا»ى صراطى ساكن خواندند مگر ابن عامر كه او مفتوح خواند صراطى.يعقوب همچنين خواند.و ابن عامر و ابن كثير سراطى به«سين»خواندند، ديگران ⁽⁴⁾به«صاد»مگر حمزه كه او از ميان«صاد»و«زا»خواند.امّا آنان كه«انّ» بفتح خواندند قرائت ايشان محتمل است دو وجه را:يكى آن كه معطوف باشد بر«اتل»، و التقدير اتل ما حرّم ربّكم عليكم و انّ هذا صراطى مستقيما.و وجه دوم به تقدير «لام»كه:و لأنّ هذا صراطي مستقيما فاتّبعوه،و المعنى:اتّبعوه لاجل الاستقامة.

و آن كه مكسور كرد همزه را قرائت او نيز[126-ر]محتمل است دو قول را:يكى عطفا على قوله:اتل،و تلاوت را تفسير به قول كنند كأنّه قال:أقول لكم ⁽⁵⁾ما حرّم ربّكم عليكم و اقول:انّ هذا صراطى مستقيما.و وجه دوم آن است كه كلامى ⁽⁶⁾مستأنف باشد غير متعلّق بما قبله،و آن كه تخفيف«نون»كرد گفت:«نون»مخفّفه است از ثقيله،و معنى هم آن ⁽⁷⁾باشد جز كه چون تخفيف كنند،عملش باطل شود هذا به او ⁽⁸⁾در محلّ رفع باشد و در او ضمير شأن و قصّه باشد،و التّقدير:و انّه هذا،و هرجا كه «ان»تخفيف ⁽⁹⁾باشد بر اين شريطه ⁽¹⁰⁾باشد،نحو قوله: عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضىٰ ⁽¹¹⁾،

و التّقدير:انّه سيكون.و«هذا»مبتداست و«صراطى»خبر اوست و«مستقيما»نصب بر حال است و عامل در او يا«ها»يا«ذا»باشد؛كانّه قال:انبّه عليه مستقيما او اشير اليه مستقيما.حق تعالى گفت اين راه يعنى ره مسلمانى و شرع رسول و اين مكارم اخلاق و آداب شرع كه در اين آيات گفت راه من است و راست است، متابعت كنيد آن را و راههاى ديگر را متابعت مكنيد ⁽¹⁾كه شما را از ره ⁽²⁾من پراگنده كند هر رهى كه جز ره مسلمانى است از جهودى و گبركى و ترسايى و راههاى خداوندان اهواء و بدع و ضلالات ⁽³⁾چه اگر برآن راه باشى ⁽⁴⁾بر راه من نبوده باشى ⁽⁵⁾كه جمع نتوان كردن ميان حق و باطل. ذٰلِكُمْ وَصّٰاكُمْ بِهِ ؛اين آن است كه خداى تعالى شما را به اين وصيّت كرد ⁽⁶⁾تا باشد كه شما متّقى شويد ⁽⁷⁾،از معاصى او حذر كنيد ⁽⁸⁾تا عقاب او به شما نرسد.

ثُمَّ آتَيْنٰا مُوسَى الْكِتٰابَ تَمٰاماً ،گفت:پس از آن بداديم موسى را كتاب.اگر گويند چگونه گفت موسى را پس از اين كتاب داديم-[و] ⁽⁹⁾موسى را كتاب پيش از اين داد ⁽¹⁰⁾گوييم از اين چند جواب است:يكى آن كه در كلام محذوفى مقدّر است و تقدير آن كه:(ثم قل اتينا موسى الكتاب)؛پس بگوى اى محمّد ايشان را كه خداى تعالى موسى را پيش از اين كتاب داد و اين«قل»بيفگند اين جا تعويلا على قوله: قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ⁽¹¹⁾.جواب دوم زجّاج گفت تقدير آن است كه:ثمّ اتل اتينا موسى الكتاب،بيايى ⁽¹²⁾تا محرّمات برخوانم ⁽¹³⁾و قصّه كنم بر شما كه خداى تعالى موسى را كتاب داد.سيوم ⁽¹⁴⁾ابو مسلم گفت:عطف

است برآن منّتها كه بر ابراهيم نهاد،من قوله: وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ -الى قوله ⁽¹⁾: صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ ،و مغربى اين وجه را استحسان كرد.چهارم آن كه:«ثمّ» اين جا به معنى«واو»است و در او مجرّد عطف است،چنان كه شاعر گفت:

قل لمن ساد ثمّ ساد ابوه***ثمّ قد ساد قبل ذلك جدّه

و اين وجوه جمله ⁽²⁾نيك است و محتمل و اگر در اين وجه گويند مراد تعداد نعمت است بر مكلّفان،جز آن كه ابتدا به رسول كرد آنگه به موسى تا«ثمّ» بر جاى خود باشد.و كذلك فى البيت كانّه بدأ فى التّعداد به ثمّ بابيه ثمّ بجدّه،و هذا تأويل مليح فى الآية من استخراجي،و مثاله قولهم:أ لم احسن اليك ثمّ خلّصتك ثمّ كسوتك ثمّ اعطيتك،و اگرچه آنچه از پس ⁽³⁾گفت اوّل كرده ⁽⁴⁾باشد.

قوله: تَمٰاماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ ،در او پنج قول گفتند:يكى ربيع و فرّاء گفتند:تماما على احسانه،يعنى بر احسان موسى،يعنى كتاب داديم او را تا احسان او تمام شود كه به آن ثواب آخرت رسد ⁽⁵⁾.دوم مجاهد گفت:تماما على المحسنين،و لفظ اگرچه واحد است مراد جمع است[126-پ]و التّقدير على الّذين احسنوا،و هكذا هو فى حرف عبد اللّه بن مسعود،چنان كه يكى از ما گويد: