جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام جلد 9

مشخصات کتاب

سرشناسه: حسينى ميلانى، على، 1327 -

عنوان و نام پديدآور: جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام: دروس خارج امامت / على حسينى ميلانى؛

تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه مركز حقايق اسلامى.

مشخصات نشر: قم: الحقايق، 1389 -

مشخصات ظاهرى: ج 9.

شابك: ج.1:978-600-5348-21-7؛

ج.2:978-600-5348-42-2؛

ج.3:978-600-5348-61-3؛

ج.4:978-600-5348-69-9؛

ج.5: 978-600-5348-77-4؛

ج.6:978-600-5348-90-3؛

ج.7: 978-600-8518-00-6؛

ج.8:978-600-8518-01-3؛

ج.9: 978-600-8518-06-8؛

وضعيت فهرست نويسى:فيپا

يادداشت: ص.ع لاتينى شده:Jawahir al-Kalam fi Marifat al-Imamati wal Imam principles of Imamat.

يادداشت: ج.2 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.3 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.4 (چاپ اول: 1391).

يادداشت: ج.5 (چاپ اول: 1392).

يادداشت: ج.6 (چاپ اول: 1393) (فيپا).

يادداشت: ج.7 (چاپ اول: 1395) (فيپا).

يادداشت: ج.8 (چاپ اول: 1395) (فيپا).

يادداشت: ج.9 (چاپ اول: 1396) (فيپا).

يادداشت: كتابنامه.

مندرجات: ج.1. مقدمات ـ مبانى.- ج.2. مبانى ـ ادله.- ج.3. ادله امامت.- ج.4. آيات امامت (آيات مودت ـ آيات غدير).- ج.5. ادامه آيات امامت.- ج.6.ادامه آيات امامت - عدم تحريف قرآن.- ج.7. حديث غدير ـ حديث يوم الدار.ـ ج.8. حديث ثقلين ـ حديث منزلت.- ج.9. حديث مدينة العلم، طير و رايت.-

موضوع: امامت

موضوع: امامت -- نظر اهل سنّت

موضوع: احاديث اهل سنّت

شناسه افزوده: انتشارات الحقايق

رده بندى كنگره: 1389 9 ج 54 ح / 223 BP

رده بندى ديويى: 45 / 297

شماره كتابشناسى ملى: 2104579

نام كتاب: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام / ج 9

مؤلّف: آيت اللّه‏ سيّد على حسينى ميلانى

تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق

ناشر: انتشارات الحقايق

شمارگان: 1000نوبت چاپ: يكم ـ 1396

قيمت: 190000 ريال

چاپ: وفـا

شابك: 8 - 06 - 8518 - 600 - 978 - 978 - 600 - 8518 - 06 - 8

حقوق چاپ محفوظ است

مراكز پخش:

قم: تلفن: 37837320-025 و 37842682ـ025

تهران: خيابان مجاهدين، چهارراه آبسردار، ساختمان پزشكان، واحد 9، مركز فرهنگى انتشاراتى منير، تلفن: 77521836-021 (4 خط)

تهران: خيابان پاسداران، خيابان شهيد گلنبى، نبش خيابان ناطق نورى، ساختمان زمرد، طبقه دوم، پلاك 43، نشر آفاق، تلفن: 22847035-021

مشهد: چهارراه شهدا، پشت باغ نادرى، كوچه شهيد خوراكيان، پاساژ گنجينه كتاب، انتشارات نور الكتاب (ميلانى)،

تلفن: 32242262-051 09151199486

اصفهان: چهارباغ پايين، رو به روى ورزشگاه تختى، مركز تخصصى حوزه علميه اصفهان، تلفن: 32240608-031

نشانى اينترنت: www.al-haqaeq.org ـ پست الكترونيك: info@al-haqaeq.org ـ سامانه پيام كوتاه: 10001414

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام

دروس خارج امامت

جلد نهم

حديث مدينة العلم، طير و رايت

آيت اللّه‏ سيّد على حسينى ميلانى

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست نگاشته ها

قاعده افضليت... 24

تقدم افضل، سيره صحابه... 25

عالمان اهل سنّت و تقدم افضل بر فاضل... 28

برترى امير مؤنان در كلام پيامبر... 35

ابن تيميه و انكار كثرت فضائل اميرالمؤمنين... 42

روايات ابن مسعود در افضليت مطلق اميرالمؤنين... 44

مصائب نقل فضايل اميرالمؤنين!... 46

حديث مدينة العلم

حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»... 53

راويان حديث «أنا مدينة العلم»... 55

راويان حديث غدير از صحابه... 55

راويان حديث غدير از تابعان... 56

راويان حديث غدير در قرون متمادى... 57

متن حديث «أنا مدينة العلم وعلي بابها»... 60

روايت يكم: به نقل از امام رضا عليه آلاف التحية والثناء... 60

روايت دوم: به نقل از ابوبكر باغندى واسطى... 61

روايت سوم: به نقل از احمد بن حنبل... 61

روايت چهارم: به نقل از حاكم نيشابورى... 64

روايت پنجم: به نقل از محبّ‏الدين طبرى... 64

روايت ششم: به نقل از ابن اثير جزرى... 65

روايت هفتم: به نقل از ابن

مردويه... 65

روايت هشتم: به نقل از خطيب بغدادى... 66

روايت يكم: به نقل از ابوالقاسم طبرانى... 68

روايت دوم: به نقل از حاكم نيشابورى... 69

روايت سوم: به نقل از خطيب بغدادى... 70

روايت چهارم: به نقل از ابن

اثير... 70روايت پنجم: به نقل از مزّى... 71

روايت يكم: به نقل از ابوبكر بزّار... 72

روايت دوم: به نقل از خطيب بغدادى... 72

روايت سوم: به نقل از ابن

عساكر دمشقى... 73

نقل‏هاى ديگر حديث... 74

سند حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»... 87

2ـ1 ابن جرير طبرى... 92

3ـ1 حاكم نيشابورى... 92

4ـ1 ابن روزبهان... 93

5ـ1 متقى هندى... 95

1ـ2 ابن عراق كنانى... 96

2ـ2 گنجى شافعى... 97

3ـ2 ابن حجر مكى... 97

4ـ2 محمد طاهر فتنى... 98

5ـ2 شمس الدين سخاوى... 99

اعتبار روايت «حسن» همانند روايت «صحيح»... 99

1ـ3 سبط ابن جوزى... 101

2ـ3 عبدالحق دهلوى... 102

3ـ3 محمد بن اسماعيل امير يمانى صنعانى... 103

4ـ3 مولوى حسن زمان... 103

5ـ3 ابن حجر مكّى... 1046ـ3 ابن حزم... 104

7ـ3 ابن تيميه... 105

8ـ3 عبدالعزيز دهلوى... 106

1ـ5 أبونعيم اصفهانى... 107

2ـ5 ابوسعيد سمعانى... 108

3ـ5 بدرالدين عينى... 108

4ـ5 ملا على هروى... 109

5ـ5 شهاب‏الدين آلوسى... 109

6ـ5 ابن عبدربّه... 110

7ـ5 صلاح‏الدين صفدى... 110

دلالت حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»... 111

اعلميت، افضليت و امامت... 111

جايگاه رفيع علم پيامبر... 112

اميرالمؤمنين باب علم پيامبر... 114

انحصار باب علم پيامبر در اميرالمؤمنين... 115

فضليت علم و افضليت اعلم... 127

نتيجه بحث... 131

منع رجوع به غير اميرالمؤمنين برابر با عصمت... 131

راه‏هاى مبارزه با حديث... 133

راه نخست: خدشه در سند و يا دلالت حديث... 135

الف) خدشه در سند حديث... 135

بررسى سند روايت حاكم نيشابورى... 142

سفيان ثورى... 142

عبداللّه‏ بن عثمان بن خثيم قارى... 144

عبدالرحمان بن بهمان مدنى... 144

موضوع بودن حديث... 146

1ـ2 ابوالفرج ابن جوزى... 146

2ـ2 ابن تيميه... 149

3ـ2 عبدالعزيز دهلوى... 149

ب) خدشه در دلالت... 151

مناقشه عاصمى: روايت دال بر غلو!... 151

مناقشه ابن تيميه... 155

انتشار علوم اسلامى منحصر در اميرالمؤمنين... 157

مناقشه طيّبى در شرح مشكاة... 161

مناقشه حافظ سمهودى... 167

مناقشه ابن روزبهان... 168

مناقشه ابن حجر مكى... 170

مناقشه ملاعلى قارى... 171

مناقشه قاضى ثناء اللّه‏ پانى پتى... 173

راه دوم: بيان تعارض ميان حديث «أنا مدينة العلم» با ساير روايات!... 178

روايات معارض... 179

بررسى سند روايت... 186انس بن مالك... 186

ابو قلابه... 187

خالد حذاء... 187

عبدالوهّاب بن عبدالمجيد ثقفى... 187

محمّد بن بشّار... 188

وكيع... 188

قتاده... 189

داود عطّار... 189

سفيان بن وكيع... 189

اشكال ديگر: روايت مرسل است... 190

حديث مرسل، حديثى ضعيف... 192

روايت عاصمى، روايتى مرسل... 192

روايت قتادة، روايتى مرسل... 193

چكيده بحث سند حديث... 194

بررسى تك تك عبارات روايت معارض... 195

رواياتى در مذمّت لعن... 199

أبوبكر صدّيق!... 201

حديثى ساختگى در دفاع از معاذ... 220

دليل‏هايى بر ساختگى بودن حديث... 220

بررسى سند روايت... 226

بررسى طرق بخارى... 228

سند يكم... 228

انس بن مالك... 228

ابوقلابة عبداللّه‏ بن زيد جرمى... 228

خالد بن مهران حذّاء... 231

عبدالأعلى بن الأعلى بصرى... 231

سند دوم... 232

أبو إسحاق سبيعى... 232

سند سوم... 236

إسرائيل بن يونس... 236

عبّاس بن حسين قنطرى... 237

سند چهارم... 237

محمّد بن جعفر غُنْدر... 237

محمّد بن بشّار بندار... 239

سند پنجم، ششم و هفتم... 241

بررسى طرق مسلم... 241

سند يكم... 241

اسماعيل ابن عُلَيّة... 241

سند دوم... 242

حمّاد بن سلمة... 242

عمرو بن ناقد... 243

سند سوم... 244

سند چهارم... 244

بطلان حديث از جهت معنا... 245

وجه يكم: احاديث معارض با اين حديث... 245

وجه دوم... 250

وجه سوم... 251

وجه چهارم... 251

صحابه و گناهان كبيره... 256

زنا... 256

شهادت دروغ... 257

گناهان ديگر... 258

بررسى سند روايت بخارى... 261

عبداللّه‏ بن عمر... 261

حمزة بن عبداللّه‏ بن عمر... 261

محمد بن شهاب زُهرى... 262

سند حديث... 275

جرير بن حازم... 275

عكرمه... 277

اسماعيل بن ابى اويس... 277

مالك بن انس... 278

راههاى ديگر مبارزه با حديث «أنا مدينة العلم»... 279

تحريف و تصرّف... 279

نفرين، تهديد، ضرب و شتم... 290

حديث طير مشوى

راويان حديث طير... 298

راويان حديث از طبقه صحابه... 298

راويان حديث از طبقه تابعان... 300

نقل حديث طير در قرون متمادى... 301

حديث طير در قالب كتابى مستقل... 303

واكنش محافل علمى عامّه نسبت به حديث طير... 310

متن حديث طير... 315

12.روايت ابن عساكر... 329

بررسى سند حديث طير... 334

حسن بن حماد... 337

مسهر بن عبدالملك... 338

عيسى بن عمر قارى... 338

سدّى... 339

عباد بن يعقوب رواجنى... 342

عيسى بن عبداللّه‏ هاشمى... 347

عبداللّه‏ بن محمد بن عمر... 348

محمد بن عمر بن على بن ابى‏طالب... 349

عمر بن علىّ بن ابى‏طالب... 349

عبداللّه‏ بن محمد بن عمر... 349

عبداللّه‏ بن مثنى... 350

عباس بن بكّار ضبى... 351

قطن بن نسير... 353

جعفر بن سليمان... 354

عبداللّه‏ بن مثنى... 354

عمار بن خالد... 355

اسحاق ازرق... 356

عبدالملك بن ابى‏سليمان... 356

دلالت حديث طير مشوى... 358

نكته يكم... 358نكته دوم... 361

نكته سوم... 364

قرائن خارجى بر اطلاق روايت... 365

مورد يكم: روايت أبونعيم اصفهانى و طبرانى... 365

مورد دوم: روايت دارقطنى... 366

مورد سوم: روايت خوارزمى... 368

مورد چهارم: روايت حاكم نيشابورى... 368

مورد پنجم: روايت گنجى شافعى... 369

مورد ششم: روايت ترمذى... 369

بررسى شبهات حديث طير... 375

اشكال يكم... 375

پاسخ از اشكال نخست... 376

اشكال دوم... 378

پاسخ از اشكال دوم... 378

اشكال سوم... 381

پاسخ از اشكال سوم... 381

بررسى موارد تعارض حديث طير... 383

جمع‏بندى... 389

حديث خيبر (رايت)

روايان حديث رايت... 398

راويان حديث در قرون مختلف... 400

متن حديث رايت... 403

روايت نخست... 403

روايت دوم... 405

روايت سوم... 406

روايت چهارم... 407

روايت يكم... 408

روايت دوم... 409

روايت نخست... 411

روايت دوم... 413

روايت يكم... 414

روايت دوم... 416

روايت سوم... 417

روايت يكم... 422

روايت دوم... 423

بررسى اختلاف روايت‏هاى حديث رايت... 424

سند حديث رايت... 432

دلالت حديث رايت... 437

تحريفات صورت گرفته در حديث رايت... 442

بررسى اشكالات وارد شده بر حديث طير... 446

جمع‏بندى... 457

فهرست منابع... 459

بحث پيرامون اثبات مصداق جانشين پيامبر است. آن‏گونه كه در مباحث گذشته اشاره شد و در كتاب‏هاى متكلّمان پيشين نيز مطرح شده است، اثبات مصداق جانشين پيامبر اكرم صلّى اللّه‏ عليه وآله از دو راه امكان‏پذير است. راه نخست با بررسى گزاره‏هاى نقلى سامان مى‏يابد كه بحث پيرامون آن و اثبات امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از پيامبر از اين طريق گذشت. راه دوم كه هم اكنون در صدد آنيم، مسأله جانشينى از ديدگاه عقل را مى‏كاود. در اصطلاح اهل فن از راه دوم به «دليل عقلى» تعبير مى‏شود و اين مهم نيازمند توضيحى مختصر است.

استدلال از راه عقل و به عبارت ديگر دليل عقلى، بر پايه گزاره‏هاى عقلى بنا شده و همانند ديگر استدلال‏ها، تركيبى است از صغرا، كبرا و نتيجه. اين برهان به اين منظور

اقامه مى‏گردد تا اثبات نمايد كه از سويى با وجود شخص افضل و برتر، نوبت به شخص فاضل و يا كم مايه نمى‏رسد (كبراى قضيه)، و از سويى ديگر، به جهت افضليت و برترى اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر صحابه و غيرصحابه (صغراى قضيه)، به يقين فقط وى شايسته منصب خلافت بوده و جانشين بدون واسطه پيامبر خواهد بود (نتيجه برهان).

قاعده افضليت

اشاره

قبل از ورود به بحث و اثبات افضليت و به تبع آن خلافت بلا فصل اميرالمؤمنين عليه السلام، بايد سه نكته مورد توجه قرار گيرد:

نكته يكم: برهان افضليت - در بحثى كه اينك به آن مى‌پردازيم - داراى كبراى عقلى است كه از آن به قاعده مشهور «قبح تقدّم مفضول بر فاضل»، به معناى ناپسند بودن جلو افتادن و يا انداختن شخص بى‌فضل بر صاحب فضل تعبير مى‌شود.

اين قاعده از جهاتى داراى اهميت بسيار است؛

چرا كه كبراى قضيه را سامان مى‌دهد و در صورت عدم پذيرش طرف مقابل كه در اين نوشتار اهل سنت است، استدلال تمام نشده و چيزى به اثبات نخواهد رسيد.

خداوند متعال در قرآن شريف، براى معرفى بندگان شايسته از اين برهان استفاده كرده است. خداى تعالى در سوره حجرات مى‌فرمايد:

«إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّه‌ِ أَتْقاكُمْ »؛⁽¹⁾با كرامت‌ترين افراد نزد پروردگار، پرهيزگارترين آنهاست.

در جاى ديگر مى‌فرمايد:

«يَرْفَعِ اللّه‌ُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ »؛⁽¹⁾خداوند كسانى را كه از ميان شما ايمان آورده‌اند و كسانى كه به آنان علم داده شده درجات والايى مى‌بخشد.

هرگز شخص دانشمند با نادان برابر نيست و نبايد به يك حكم ميان آن دو قضاوت نمود؛

بلكه دانشمند داراى مقام والاتر و پر ارج‌ترى است.

همچنين فرموده است:

«فَضَّلَ اللّه‌ُ الْمُجاهِدينَ عَلَى الْقاعِدينَ أَجْرًا عَظيمًا »؛⁽²⁾خداوند مجاهدان را بر قاعدان با پاداشى بزرگ برترى بخشيده است.

و اين بدان معناست كه خداوند پيكار جويان راه خويش را بر كسانى كه نشسته و پيكار نمى‌كنند برترى و رجحان داده است. در جاى ديگر نيز پيش‌كسوتان در ايمان، نزديك‌ترين افراد به خداى تعالى معرفى گرديده‌اند.

از مجموع چنين بياناتى استفاده مى‌شود كه ميزان سنجش، افضليت است و آن هم افضليتى كه از سوى خداى تعالى ملاك برترى قرار گرفته باشد.

تقدم افضل، سيره صحابه

با رجوع به دوران آغازين اسلام و به ويژه پس از رحلت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، مى‌توان دريافت كه صحابه پيامبر نيز به صورت ارتكازى، براهين خويش را بر اين قاعده كلى استوار مى‌نمودند و در مواردى با همين قاعده، بر اولويت و افضليت شخص مورد نظرشان تأكيد كرده و آن را دست مايه‌اى براى اثبات مدعاى خويش قرار

مى‌دادند. از باب نمونه، در ماجراى سقيفه كه به زودى آن را به طور مبسوط بررسى خواهيم كرد، عمر بن خطاب در استدلال بر خلافت ابوبكر، به برتر بودن مقام وى در ميان اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تمسك جسته و اساس خلافت را بر پايه اولويت و افضليت وى بنا نهاد. بخارى در همين باره مى‌نويسد:

فقال عمر: بل نبايعك أنت، فأنت سيّدنا وخيرنا وأحبّنا إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فأخذ عمر بيده فبايعه وبايعه الناس؛⁽¹⁾همچنين ابوبكر نيز انتصاب عمر بن خطاب را براى جانشينى خويش، مستند به افضليت و برترى او ساخت و اين‌گونه به اعتراض صحابه‌اى همچون اميرالمؤمنين عليه السلام، طلحه، زبير و بزرگان انصار و مهاجران پاسخ گفت. عبدالرزاق صنعانى مى‌نويسد:

ودخل طلحة بن عبيداللّه على أبيبكر، فقال: إنه بلغني يا خليفة رسول اللّه، إستخلفت على الناس عمر، وقد رأيت ما يلقى الناس منه وأنت معهن، فكيف به إذاً خلا بهم، وأنت غداً لاق ربّك، فيسألك عن رعيتك. فقال أبوبكر: أجلسوني، ثم قال: أباللّه تخوفني إذا لقيت ربي فسألني، قلت: إستخلفت عليهم خير أهلك. فقال طلحة: أ عمر خير الناس يا خليفة رسول اللّه؟! فاشتدّ غضبه وقال: إي واللّه، هو خيرهم وأنت شرهم!⁽²⁾

تاريخ مدينة دمشق: 30 / 411؛

الصواعق المحرقة: 1 / 254؛

كنز العمّال: 5 / 269؛

شرح نهج البلاغة: 1 / 104.

مى‌دانى كه مردم درباره عمر چه مى‌گويند و تو نيز در ميان همين مردم هستى [كنايه از اينكه خودت نيز درباره عمر حرفهايى داشتى]. پس چگونه خود را از مردم جدا كردى؛

در حالى كه تو فردا روزى خدا را ملاقات خواهى كرد و او از رعيت تو پرسش خواهد نمود [كه با آنان چه كردى؟].

ابوبكر گفت: بنشين و آن‌گاه گفت: آيا تو به وسيله خدا من را مى‌ترسانى!؟ آن‌گاه كه پروردگارم را ملاقات كردم و او از من پرسيد، در پاسخ مى‌گويم: من بهترين اهل تو را به خلافت بر آنان برگزيدم.

طلحه پاسخ داد: اى خليفه پيامبر خدا! آيا عمر بهترين مردم است؟! غضب ابوبكر شدّت گرفت و گفت: آرى به خدا قسم، عمر بهترين امّت است و تو بدترين امّت! بزرگان اهل سنّت نيز معتقدند عمر بن خطاب علت معرفى كردن اعضاى شوراى شش نفره پس از خود را، افضليت آنان معرفى كرده است. در همين باره آمده است:

فإن عمر لم ينصّ على أحد، بل جعل الإمامة شورى بين ستة وهم عثمان وعلي وعبدالرحمن بن عوف وطلحة والزبير وسعد بن أبيوقاص وقال: لو كان أبوعبيدة بن الجراح حيا لما ترددت فيه وإنما جعلها شورى بينهم؛

لأنه رآهم أفضل ممّن عداهم وإنّه لا يصلح للإمامة غيرهم؛⁽¹⁾عمر بر كسى پس از خودش براى خلافت تنصيص نكرد؛

بلكه امامت را به صورت شورايى ميان شش نفر كه شامل عثمان، على، عبدالرحمان بن عوف، طلحه، زبير و سعد بن ابى‌وقاص بودند قرار داد. عمر با اين وجود گفت: اگر ابوعبيد بن جراح زنده بود، در خليفه پس از خود ترديد نكرده (و او را بر مى‌گزيدم) اما خلافت را در ميان

شوراى شش نفره قرار دادم؛

چرا كه اين شش نفر را برتر از ديگران ديدم و همانا غير از اين شش نفر، كسى صلاحيت و شايستگى امامت را ندارد.

بنابراين، حتى صحابه پيامبر نيز در براهين خويش، به اين مطلب توجّه جدى داشته‌اند كه اين افضليت و برترى است كه خليفه پيامبر را معين مى‌سازد و هرگز روا نيست با وجود انسان لايق، شخصى نا لايق و يا كم لايق جلودار گردد.

بنابر اين، عقل در مى‌يابد كه پيشى گرفتن شخص كم لايق بر شخص لايق سزاوار نيست و اين حقيقت آن چنان روشن است كه عقل مداران به وضوح خود را پايبند به رعايت آن مى‌دانند و درك اين مطلب بديهى بوده و نيازمند آگاهى از براهين پيچيده نيست. از همين رو، بيش از اين مقدار توقف در بيان كبراى استدلال ضرورى نيست و لازم است تا بيشتر به بيان ابعاد صغراى برهان كه همان نكته دوم بحث است بپردازيم.

عالمان اهل سنّت و تقدم افضل بر فاضل

عالمان اهل سنت نيز در بيانات خويش تصريح كرده‌اند كه ملاك در گزينش امام افضليت او است.

طيبى در شرح مشكات، در ذيل حديث «لا ينبغي لقوم فيهم أبوبكر أن يؤهم غيره؛

سزاوار نيست براى قومى كه در آن ابوبكر است جز او كسى امام گردد» مى‌نويسد:

قوله: «أن يؤّهم غيره» مظ: هذا دليل على فضله على جميع الصحابة فإذا ثبت هذا فقد ثبتت خلافته؛

لأن خلافة المفضول مع وجود الفاضل لا تصح؛⁽¹⁾

عدم شايستگى براى غير ابوبكر، دليل افضليت وى بر همه اصحاب است. پس زمانى كه افضليت وى ثابت گردد، خلافت او نيز به اثبات مى‌رسد؛

چرا كه خلافت مفضول با وجود فرد فاضل صحيح نيست.

طيبى در اين عبارت معتقد است كه اگر چنين فضيلتى براى ابوبكر به اثبات رسد، خلافت وى نيز به اثبات مى‌رسد؛

چرا كه اين فضيلتى است كه ابوبكر را از ديگران متمايز مى‌كند و خلافت مفضول با وجود فاضل صحيح نيست.

ملا على قارى هروى كه از شارحان صحيح بخارى و از بزرگان اهل سنت است، براى امامت ابوبكر به افضليت وى استدلال كرده و با ادعاى اجماع امت بر لزوم امامت افضل مى‌نويسد:

وأولى ما يستدل به على أفضلية الصديق رضي اللّه عنه في مقام التحقيق، نصبه صلّى اللّه عليه وسلّم لامامة الأنام مدّة مرضه في الليالي والأيام، ولذا قال أكابر الصحابة رضي اللّه عنهم: رضيه لديننا، أ فلا نرضاه لدنيانا؟ ثم اجماع جمهورهم على نصبه للخلافة ومتابعة غيرهم أيضا في آخر امرهم ... وأمّا الخليفة فليس لهم أن يولّوا الخلافة الا أفضلهم، وهذا في الخلفاء خاصة، وعليه إجماع الأُمّة؛⁽¹⁾نخستين چيزى كه به آن بر افضليت ابوبكر استدلال مى‌شود نصب وى [توسط پيامبر] براى امامت در نماز جماعت مردم در طول بيمارى ايشان است و از همين رو است كه بزرگان صحابه چنين گفتند كه [ابوبكر] را براى [پيشوايى] دين‌مان برگزيديم، آيا او را براى [امامت] دنيامان نپذيريم؟ از اين رو جمهور صحابه بر نصب

وى به عنوان خليفه اجماع كردند در نهايت عده‌اى نيز از آنان پيروى كردند ... ليكن در مورد فرد خليفه، پس صحابه و مردم هرگز حق انتخاب غير افضل را ندارند، به ويژه در مورد خلفاى پس از پيامبر كه بر اين قول تمامى امت اجماع دارند.

واضح است كه ملا على قارى نيز با ادعاى اجماع امت بر اين كه خلافت غير افضل جايز نيست، بر افضليت ابوبكر اذعان و استدلال كرده است.

محب‌الدين طبرى نيز بر عدم انعقاد ولايت و خلافت مفضول با وجود افضل تأكيد نموده و مى‌نويسد:

وأحاديث أفضليته كلّها دليل على تعيّنه على قولنا لاتنعقد ولاية المفضول عند وجود الأفضل وعلى القول الآخر دليل على أولويته لا نزاع في ذلك؛⁽¹⁾و احاديث افضليت ابوبكر همگى دليل بر انتخاب او به عنوان خليفه و مؤد قول ما است كه ولايت و خلافت فرد مفضول با وجود فاضل منعقد نمى‌گردد و بنابر قول ديگر، اين احاديث، همگى دليل بر اولويت او است كه در اين باره نزاعى [بين علما] نيست.

قاضى جرجانى نيز در شرح مواقف و در پاسخ به چرايى انتخاب آن شش نفر براى شوراى انتخاب خليفه، به افضليت آنها استدلال كرده، مى‌نويسد:

إنما جعلها شورى بينهم، لأنه رآهم أفضل ممّن عداهم وإنه لايصلح للإمامة غيرهم وقال في حقّهم: مات رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وهو عنهم راض؛⁽²⁾همانا خلافت را در شورايى ميان آنها قرار داد، چرا كه [عمر] ايشان را افضل از ديگران مى‌دانست و اينكه جز ايشان كسى صلاحيت امامت نداشت. همچنين در

مورد اين شش نفر گفته شده است كه پيامبر وفات كرد، در حالى كه از ايشان رضايت داشت.

پر واضح است كه قاضى جرجانى نيز بر اصل لزوم امامت افضل تأكيد كرده و به آن معتقد است.

همچنين ابن تيميه در دفاع از حقانيت خلافت عثمان، بر افضليت او استدلال كرده و امامت مفضول با وجود افضل را جهل و ظلم عنوان نموده و بر لزوم امامت افضل تأكيد مى‌كند. وى مى‌نويسد:

وقد اجتمع بالمدينة أهل الحلّ والعقد حتى أمراء الأمصار، وبعد ذلك اتفقوا على مبايعة عثمان بغير رغبة ولا رهبة، فيلزم أن يكون هو الأحقّ، ومن كان هو الأحقّ كان هو الأفضل، فإن أفضل الخلق من كان أحقّ أن يقوم مقام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وأبيبكر وعمر ... يلزم أن يكون هو الأحقّ، لانه لو لم يكن ذلك للزم، اما جهلهم وإما ظلمهم، فانه إذا لم يكن أحقّ وكان غيره أحقّ، فان لم يعملوا ذلك كانوا جهالاً، وإن علموه وعدلوا عن الأحقّ إلى غيره كانوا ظلمة؛⁽¹⁾همانا كه اهل حل و عقد از مدينه حتى بزرگان قبايل، با عثمان بدون هيچ رغبت يا ترسى [به خاطر افضليت وى] بيعت كردند. پس عثمان براى خلافت شايسته و احق است و هر كس كه به خلافت شايسته‌تر باشد، ناگزير افضل نيز باشد؛

چرا كه افضل مردمان آن كسى است كه نسبت به ديگران براى جانشينى پيامبر، ابوبكر و عمر ... شايسته‌تر باشد. بنابر اين اگر با وجود فرد احق و افضل، فرد غير افضل خليفه گردد، اين انتخاب از روى جهل بوده و يا ظلمى صورت گرفته است.

نكته جالب سخن ابن تيميه، اين است كه در صورت خلافت و ولايت مفضول با وجود افضل، ظلمى صورت گرفته است و اين ظلم را نه تنها نسبت به فرد افضل روا داشته، بلكه به تمام مردمى كه تحت ولايت آن مفضول قرار گرفته‌اند نيز ظلم شده است.

وى در جايى ديگر، وجوب انتخاب افضل از سوى مردم را به جمهور اصحاب نسبت داده، مى‌نويسد:

الجمهور من أصحابنا وغيرهم يقولون: يجب تولية الأفضل مع الإمكان؛⁽¹⁾جمهور اصحاب ما و غير آنان مى‌گويند كه در صورت امكان، انتخاب و پذيرش افضل واجب است.

سعدالدين تفتازانى از ديگر بزرگان علماى اهل سنت نيز به لزوم افضليت در امام تصريح كرده و مى‌نويسد:

ذهب معظم أهل السنة وكثير من الفرق على أنه يتعين للإمامة أفضل أهل العصر؛⁽²⁾همانا بيشتر علماى اهل سنت و بسيارى از فرق [اسلامى] بر اين عقيده‌اند كه لازم است آن كس كه براى امامت تعيين مى‌شود، افضل زمانه باشد.

آنچه از كلمات علماى اهل سنت آورده شد، همگى به اين جهت است كه كسى از اهل سنت در كبراى قضيه و لزوم امامت افضل مناقشه و ترديدى نكند. بنابر اين به اعتراف عالمان اهل سنت، با وجود فرد افضل، ديگر نوبت به امامت شخص مفضول نخواهد رسيد.

نكته دوم: همانگونه كه استدلال روشمند ايجاب مى‌كند، كبرا حكمى كلى مبتنى بر صغرا و در حقيقت صغرا، موضوع دهنده كبراى استدلال است. ما برآنيم تا اثبات نماييم كه صغراى اين برهان تنها بر اميرالمؤمنين علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام قابل انطباق است؛

از اين رو اميرالمؤمنين عليه السلام افضل ياوران پيامبر است و به همين دليل نبايد در امر خلافت، شخص مفضول بر ايشان پيشى گيرد.

عقيده شيعه اماميه بر اين است كه تنها اميرالمؤمنين على عليه السلام از تمامى ملاك‌هاى افضليت در بالاترين سطح آن بهره‌مند است.

ما بر اين عقيده‌ايم كه حضرت على عليه السلام پس از رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، نسبت به همه افراد بشر افضل است. در بكارگيرى واژه بعديت ذكر اين نكته ضرورى است كه اين بعديت، هم از حيث مرتبت بوده و هم از حيث زمان و ظرف مى‌باشد؛

چرا كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نه تنها در زمان خودشان؛

بلكه در گذشته و آينده نسبت به جميع خلايق از نخستين تا آخرين ايشان افضل الناس بودند. بنابر اين اميرالمؤمنين عليه السلام چه در زمان حيات و چه پس از رحلت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مرتبه دوم و پس از ايشان قرار دارند.

در معتبرترين منابع شيعه و اهل سنت آمده است كه حضرت امام مجتبى عليه السلام، فرداى همان شبى كه اميرالمؤمنين عليه السلام را دفن كردند، طى ايراد خطبه‌اى به افضليت پدر بزرگوارشان تصريح نموده و فرمودند:

لقد قبض في هذه الليلة رجل لايسبقه الأوّلون بعمل ولا يدركه الآخرون؛⁽¹⁾

المستدرك على الصحيحين: 3 / 188.

ما مى‌گوييم كه هيچ كس قابل قياس با اميرالمؤمنين عليه السلام نيست و از اين رهگذر، معتقديم به خاطر افضليت، جانشينى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله پس از رحلت ايشان مخصوص اميرالمؤمنين عليه السلام است؛

ولى اهل سنت بر خلاف شيعه، عقيده دارند كه پس از پيامبر اكرم افضل الناس ابوبكر مى‌باشد؛

همچنان كه تفتازانى از بزرگترين علماى ايشان به آن تصريح كرده است.⁽¹⁾

شرح العقائد النسفية: 95.

شامل عدالت، علم و شجاع بودن مى‌شود كه لازم است به تفصيل اين شروط را بررسى كرده و ببينيم حتى در صورت پذيرفتن مبناى اهل سنت در انتخاب امام، اين معيارها و شروط سه‌گانه در چه كسى يافت مى‌شود؛

ابوبكر بن ابى‌قحافه و يا حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام؟ نكته سوم: اختلاف ديگرى كه در اين ميان وجود دارد و بايد در فرايند استدلال به آن نيز رسيدگى شود، ملاك افضليت و برترى است. به اين بيان كه سنيان، عدالت، علم و شجاعت را به عنوان شاخص افضليت معرفى مى‌كنند و از عصمت و برخى صفات ديگر سخن به ميان نمى‌آورند و همين موضوع نيز از مباحث چالش برانگيز ميان ما و آنان خواهد بود.

در ادامه، به بررسى ادله افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر صحابه مى‌پردازيم.

برترى امير مؤنان در كلام پيامبر

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله وسلّم به مناسبت‌ها و با واژگانى مختلف به برترى اميرالمؤنين عليه السلام بر ديگران تصريح كرده‌اند. اين فرمايشات آنچنان بسيار است كه گويا پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در راستاى رسالتى الاهى به اين امر مهم تصريح و پافشارى نموده‌اند. از عباراتى كه آن حضرت درباره اميرالمومنين عليه السلام به كار برده‌اند مى‌توان به «خير الخلق»، «أحبّ الخلق» و يا «خير الأُمّه» اشاره نمود. واژگانى كه در قالب صيغه افعل تفضيل به دست داده شده است و مبيّن اين است آن حضرت عليه السلام از همگان برتر، محبوب‌تر و مقدم‌تر است.

در ادامه به برخى از اين روايات شريف نبوى به طور گذرا اشاره مى‌كنيم.

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در ماجراى حديث طير، از خداى تعالى حضور محبوب‌ترين بندگان نزد خود را به نزد خويش درخواست نمودند و عرضه داشتند:

اللهمّ، ائتني بأحبّ خلقك إليك ليأكل معي؛⁽¹⁾

المستدرك على الصحيحين: 3 / 141؛

فضائل الصحابة: 2 / 560؛

خصائص علي:

29؛

مسند أبى يعلى: 7 / 105؛

المعجم الكبير: 1 / 253؛

تاريخ بغداد: 9 / 369؛

جامع الأُصول: 8 / 653؛

تاريخ مدينة دمشق: 37 / 406؛

أُسد الغابة: 4 / 120؛

ذخائر العقبى: 61؛

مجمع الزوائد: 9 / 126؛

كنز العمّال: 13 / 72.

همچنين پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در ماجراى فتح خيبر، پس از شكست ابوبكر و عمر و پيش از فرستادن اميرالمؤنين عليه السلام براى فتح خيبر فرمودند:

لأعطينّ الراية غداً رجلاً يحبّه اللّه ورسوله، ويحب اللّه ورسوله؛⁽²⁾

فضائل الصحابة: 2 / 604؛

العقد الفريد: 4 / 292؛

الثقات: 2 / 12؛

المعجم الكبير: 7 / 31؛

دلائل النبوة: 4 / 209؛

الإستيعاب: 3 / 1099؛

الجمع بين الصحيحين: 1 / 550؛

جامع الأُصول: 8 / 651؛

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 88؛

مجمع الزوائد: 6 / 150؛

تهذيب التهذيب: 7 / 296؛

الصواعق المحرقة: 2 / 354؛

كنز العمّال: 13 / 71.

فردا روز، پرچم را به دست مردى مى‌دهم كه خدا و رسول را دوست مى‌دارد و خدا و رسولش نيز وى را دوست مى‌دارند.

و يا در واقعه‌اى ديگر، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله خطاب به عائشه، درباره حضرت اميرمؤنان عليه السلام فرمود:

إنّ علياً أحبّ الرجال إليّ وأكرمهم عليّ، فاعرفي له حقّه وأكرمي مثواه؛⁽¹⁾

ذخائر العقبى: 62؛

الإصابة: 8 / 107؛

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 260.

از اين رو حق او را بشناس و منزلت او را بلند دار.

و يا در عبارت‌هايى ديگر كه در مواضع و مواقع مختلف ابراز داشته‌اند فرمودند:

علي خير من أتركه بعدي؛⁽²⁾

مجمع الزوائد: 9 / 113؛

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 57؛

تهذيب التهذيب: 3 / 91؛

جامع الأحاديث: 3 / 180؛

سبل الهدى والرشاد: 11 / 291؛

كنز العمّال: 1 / 280.

خير رجالكم علي بن أبيطالب؛⁽³⁾

تاريخ مدينة دمشق: 14 / 167؛

جامع الأحاديث: 4 / 321؛

كنز العمّال: 12 / 48.

علي خير البشر فمن أبى فقد كفر؛⁽⁴⁾

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 372؛

تاريخ بغداد: 7 / 421؛

سير أعلام النبلاء: 8 / 205؛

كفاية الطالب: 119؛

فضائل الصحابة: 2 / 564؛

ذخائر العقبى: 96.

من لم يقل علي خير الناس فقد كفر؛⁽¹⁾

تاريخ بغداد: 3 / 192؛

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 372؛

تهذيب التهذيب: 9 / 371؛

جامع الأحاديث: 7 / 377.

علي مني بمنزلة الرأس (رأسي) من بدني (أو جسدي)؛⁽²⁾

ذخائر العقبى: 63؛

سبل الهدى والرشاد: 11 / 297؛

الصواعق المحرقة: 2 / 366؛

كنز العمّال: 11 / 277؛

مرقاة المفاتيح: 11 / 241؛

فيض القدير: 4 / 357؛

الجامع الصغير: 2 / 177.

علي مني بمنزلتي من ربّي؛⁽³⁾

الرياض النضرة: 2 / 6؛

الصواعق المحرقة: 2 / 517؛

السيرة الحلبية: 3 / 489.

أنا منك وأنت مني أو أنت منّي وأنا منك؛⁽⁴⁾

سنن الترمذي: 5 / 636؛

تاريخ مدينة دمشق: 19 / 362؛

ذخائر العقبى: 215؛

مجمع الزوائد: 9 / 275؛

كنز العمّال: 11 / 294.

به هر روى آوازه فضائل و مناقب بسيار ابوالفضائل اميرالمؤنين عليه السلام در كرانه‌هاى آفاق گرفته تا پستوهاى صحابه، تابعان و ديگر عالمان اهل سنت پيچيده است و همين كثرت فضيلت موجب شده است كه على رغم ميل باطنى عالمان اهل سنت، لب به اعتراف گشوده و ايشان را داراى بيشترين فضائل و مناقب در ميان صحابه دانسته و به اين حقيقت اعتراف نمايند. اعترافى كه گاهى به صورت مكرر از سوى عالمان بزرگى همچون احمد بن حنبل به منصه ظهور رسيده و در مواقع مختلف به آن

تصريح نمايد كه در ادامه به برخى از اين اعترافات مى‌پردازيم.

حاكم نيشابورى به نقل از احمد بن حنبل مى‌نويسد:سمعت القاضي أباالحسن علي بن الحسن الجراحي وأباالحسين محمّد بن المظفر الحافظ يقولان: سمعنا أباحامد محمد بن هارون الحضرمي يقول: سمعت محمد بن منصور الطوسي يقول: سمعت أحمد بن حنبل يقول: ما جاء لأحد من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم من الفضائل ما جاء لعليّ بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛⁽¹⁾از ابوالحسن على بن حسن جراحى و ابوالحسين محمّد بن مظفر شنيدم كه به سند خود از محمد بن منصور نقل كردند كه گفت: از احمد بن حنبل شنيدم كه مى‌گفت: آنچه از فضائل على رضى اللّه عنه روايت شده، براى هيچ يك از اصحاب پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به اين اندازه نيامده است.

ابن عبدالبر نيز مى‌نويسد:

وقال أحمد بن حنبل وإسماعيل بن إسحاق القاضي: لم يرو في فضائل أحد من الصحابة بالأسانيد الحسان ما روى في فضائل علي بن أبيطالب. وكذلك قال: أحمد بن شعيب بن على النسائي رحمه اللّه؛⁽²⁾احمد بن حنبل و اسماعيل بن اسحاق گفته‌اند: در فضائل كسى از صحابه، آن هم با اسانيد حسان مانند آنچه در فضائل على بن ابى‌طالب روايت شده، روايت نشده است. اين سخن را احمد بن شعيب بن على نسائى نيز گفته است.

حافظ ابن حجر هيتمى در الصواعق المحرقه مى‌نويسد:

في فضائله رضي اللّه عنه وكرّم اللّه وجهه وهي كثيرة عظيمة شهيرة حتّى قال أحمد:ما جاء لأحد من الفضائل ما جاء لعلي، وقال إسماعيل القاضي والنسائي وأبوعلي النيسابوري: لم يرد في حق أحد من الصحابة بالأسانيد الحسان أكثر ممّا جاء في علي؛⁽¹⁾

تحفة الأحوذي: 10 / 144.

آن هم رواياتى با اسانيد حسن.

حافظ ابن حجر عسقلانى نيز در همين راستا اظهار نظر كرده، مى‌نويسد:

مناقبه كثيرة حتّى قال الإمام أحمد: لم ينقل لأحد من الصحابة ما نقل لعلي، وقال غيره. وكان سبب ذلك بغض بني أمية له، فكان كل من كان عنده علم من شيء من مناقبه من الصحابة يثبته وكلّما أرادوا إخماده وهدّدوا من حدث بمناقبه لا يزداد إلاّ انتشاراً، وقد ولد له الرافضة مناقب موضوعة هو غنى عنها، وتتبع النسائي ما خصّ به من دون الصحابة فجمع من ذلك شيئاً كثيراً بأسانيد أكثرها جياد؛⁽²⁾

فضائل و مناقب اميرالمومنين بسيار است تا آنجا كه امام احمد بن حنبل گويد: براى هيچ يك از صحابه مانند آنچه از فضائل على وارد شده، براى كسى نقل نشده استو به جز احمد، ديگران نيز به اين حقيقت اعتراف كرده‌اند. سبب كثرت روايات فضائل على، بغض و دشمنى بنى اميه با او است؛

چرا كه هر آن كس از صحابه كه نزد او منقبتى از فضائل على بود، آن را ثبت مى‌نمود و هرگاه كه بنى اميه قصد سركوب، ساكت كردن و تهديد ناقلان فضائل على را داشت، نتيجه‌اى جز انتشار و پخش بيشتر فضائل على را در بر نداشت. همانا كه رافضه براى او مناقبى ساخته‌اند كه على از آن مناقب بى‌نياز است. نسائى نيز در كتابى كه در آن به جمع‌آورى فضائل اختصاصى كه ديگر صحابه در آن مشترك نيستند پرداخته است كه بيشتر اسناد روايات آن نيكو و ممتاز است.

ابن حجر عسقلانى در فتح الباري، با عباراتى ديگر چنين مى‌نويسد:

قال أحمد وإسماعيل القاضي والنسائي وأبوعلي النيسابوري: لم يرد في حق أحد من الصحابة بالأسانيد الجياد أكثر ممّا جاء في علي، وكان السبب في ذلك أنّه تأخر ووقع الاختلاف في زمانه وخروج من خرج عليه، فكان ذلك سبباً لانتشار مناقبه من كثرة من كان بينها من الصحابة ردّاً على من خالفه، فكان الناس طائفتين؛

لكن المبتدعة قليلة جدّاً ثمّ كان من أمر علي ما كان فنجمت طائفة أُخرى حاربوه ثم اشتدّ الخطب فتنقصوه واتّخذوا لعنه على المنابر سنة ووافقهم الخوارج على بغضه وزادوا حتّى كفروه مضموماً ذلك منهم إلى عثمان فصار الناس في حقّ علي ثلاثة أهل السنة والمبتدعة من الخوارج والمحاربين له من بني أمية وأتباعهم، فاحتاج أهل

السنة إلى بثّ فضائله فكثر الناقل لذلك لكثرة من يخالف ذلك؛⁽¹⁾

به رغم كثرت روايات فضيلت براى حضرت على، حقيقت آن است كه فضائل خلفاى چهارگانه در يك اندازه و ميزان قرار داشته كه از سوى اهل سنت و جماعت نقل نشده است!». جالب آن است كه خود در كتاب ديگرش، اين ادعا را نقض كرده و مى‌نويسد: «عارضهم جهلة أهل السنة بفضائل معاوية بدأوا بفضائل الشيخين؛

جاهلان اهل سنت در مقابل فضائل اهل بيت دست به جعل حديث در فضيلت معاويه زدند و آن جعل را با فضائل شيخين آغاز نمودند»؛

لسان الميزان: 1 / 13.

ليكن بدعت‌گذاران كم‌اند. آنگاه طايفه‌اى ديگر پيدا شدند كه با اميرالمؤنين جنگيدند و عليه ايشان خطبه‌ها خواندند و تنقيص وى نموده و بر منبرها، لعن او را سنت خويش ساختند و خوارج نيز به خاطر بغض على با آنها همراهى نمودند و تنقيص ايشان را تا به اندازه كفر اميرالمؤنين پيش بردند كه بر آن غائله قتل عثمان را نيز افزودند. در نهايت مردم در حق على بر سه دسته شدند: اهل سنت، بدعت‌گذاران خارجى و دشمنان وى كه از بنى اميه و اتباع ايشان بودند. اهل سنت در مقابل دو گروه ديگر، به نشر فضائل على احتياج داشتند؛

از اين رو راويان فضائل اميرالمؤمنين در ميان اهل سنت زياد شد.

ابوالفرج ابن جوزى نيز از همين گروه از عالمان اهل سنت است و در كتابى كه در شرح حال احمد بن حنبل نگاشته، چنين مى‌نويسد:

أخبرنا سعيد بن محمّد بن بلبل قال: سمعت أباالفضل الطوسي يقول:سمعت عبداللّه بن أحمد بن حنبل يقول: سمعت أبي يقول: ما لأحد من الصحابة من الفضائل بالأسانيد الصحاح مثل ما لعلي رضي اللّه عنه؛⁽¹⁾سعيد بن محمّد بن بلبل از ابوالفضل طوسى، از عبداللّه پسر احمد بن حنبل نقل مى‌كند كه مى‌گفت: پدرم گفته است: در فضيلت هيچ يك از صحابه به اندازه على، روايت با اسانيد صحيح نقل نشده است.

ابن تيميه و انكار كثرت فضائل اميرالمؤمنين

با وجود اين همه تصريح كه از سوى حافظان حديث اهل سنت درباره كثرت فضائل حضرت اميرالمومنين عليه السلام وجود دارد، باز هم ابن تيميه در كتاب منهاج السنة كه در جاى جاى آن، فضائل حضرت اميرالمومنين عليه السلام را انكار كرده، فصل ديگرى از دشمنى خود با فضائل اميرالمؤنين عليه السلام را گشوده و اعتراف احمد بن حنبل كه ابن تيميه تابع فقه او است را منكر شده و اين همه اعتراف را كه احمد در آن تأكيد بر صحيح، جيّد و حسن بودن روايات فضائل اميرالمؤنين عليه السلام را نموده، دروغ پنداشته است! وى مى‌نويسد:

أحمد بن حنبل لم يقل: إنّه صحّ لعليّ من الفضائل ما لم يصح لغيره، بل أحمد أجلّ من أن يقول مثل هذا الكذب، بل نُقل عنه أنّه قال: روي له ما لم يرو لغيره؛⁽²⁾

احمد بن حنبل نگفته است براى على فضايلى صحيح وجود دارد كه براى غير او حديث صحيح موجود نيست؛

بلكه احمد بالاتر از آن است كه چنين دروغى را بگويد؛

بلكه از احمد نقل شده كه گفته است: فضايلى براى او روايت شده كه براى غيرشروايت نشده است.

وى در جاى ديگر نيز مى‌نويسد:

قول من قال: صحّ لعلي من الفضائل ما لم يصح لغيره كذب، لا يقوله أحمد ولا غيره من أئمّة الحديث؛⁽¹⁾گفته كسى كه قائل است در باب فضائل على روايات صحيحى وجود دارد كه براى غير او چنين روايات صحيحى نيست و كذب است. نه احمد چنين چيزى گفته و نه ديگر پيشوايان حديثى! آنچه ابن تيميه در صدد انكار آن بر آمده است، به طور صريح در كلام ابن ابويعلى موصلى، يكى از بزرگان حنابله مشاهده مى‌شود كه به سند خود مى‌نويسد:

سمعت محمد بن المنصور الطوسي يقول: سمعت أحمد بن حنبل يقول: ما روى في فضائل أحد من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بالأسانيد الصحاح ما روى عن علي بن أبيطالب؛⁽²⁾شنيدم از محمد بن منصور طوسى كه مى‌گفت: احمد بن حنبل گويد: آنچه در فضايل على [عليه السلام] با سندهاى صحيح روايت شده، در فضايل هيچ يك از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيامده است.

روايات ابن مسعود در افضليت مطلق اميرالمؤنين

عبداللّه بن مسعود از ديگر صحابه جليل القدر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، در سخنى اميرمؤنان را افضل و برتر از تمامى اصحاب دانسته است. احمد بن حنبل در فضائلالصحابه و ديگران با سند معتبر اين‌گونه روايت كرده‌اند:

حدثنا عبداللّه قال: حدثني أبي، قثنا محمد بن جعفر، نا شعبة، عن أبيإسحاق، عن عبدالرحمن بن يزيد، عن علقمة، عن عبداللّه قال: كنا نتحدث أن أفضل أهل المدينة علي بن أبيطالب؛⁽¹⁾

مسند البزّار: 5 / 55.

نكته قابل توجه در اين اعتراف اين است كه ابن مسعود با عبارت «كنّا نتحدث» به استمرار فعل تأكيد داشته است و اين بدين معناست كه در ميان صحابه پيامبر، افضليت اميرالمؤنين عليه السلام امرى شناخته شده بوده و در افواه و السنه مردم قرار داشته است.

پس از احمد بن حنبل، اين روايت از سوى ابوبكر بزّار نيز - با اندكى تفاوت در راويان سند - روايت شده است.⁽²⁾

ر.ك: مسند البزّار: 5 / 55.

ما روى البزّاز عن بن مسعود قال: كنّا نتحدّث إن أفضل أهل المدينة علي بن أبيطالب رجاله موثقون؛⁽³⁾

بزّار از ابن مسعود روايت كرده كه گفت: ما [صحابه] در مدينه، همواره از افضليت على بن ابى‌طالب در ميان اهل مدينه سخن مى‌گفتيم. راويان روايت ثقه هستند.

هيثمى نيز همين روايت را به نقل از بزّار آورده است و به اعتبار سند آن تصريح كرده است. وى مى‌نويسد:رواه البزّار وفيه يحيى بن السكن وثّقه ابن حبان وضعّفه صالح جزرة وبقية رجاله ثقات؛⁽¹⁾اين حديث را بزّار روايت كرده است و در سند آن يحيى بن سكن است كه ابن حبان وى را توثيق نموده و صالح جزره وى را تضعيف كرده است؛

اما باقى رجال سند آن ثقه هستند.

با توجه به تصريح اعتبار روايت ابن مسعود از سوى ابن حجر و هيثمى، مضمون حديث پيش گفته نيز كه بيانگر شهرت افضليت حضرت اميرالمؤنين على عليه السلام در ميان صحابه است، مورد احتجاج خواهد بود. علاوه بر آن، اين روايت با برخى روايات ديگر تقويت مى‌گردد كه از آن جمله مى‌توان به روايت ديگرى از احمد بن حنبل اشاره نمود. وى مى‌نويسد:

نا عبداللّه، نا أبي، حدثنا يحيى بن آدم قثنا مندل، عن مطرف، عن أبيإسحاق، عن سعيد بن وهب، عن عبداللّه قال: ما تقولون إنّ أعلم أهل المدينة بالفرائض علي بن أبيطالب؟⁽²⁾

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 405.

عبداللّه بن مسعود در روايتى ديگر، اميرمؤنان على عليه السلام را بهترين مردمان دانسته است. حديث وى از سوى طبرانى و عالمان بسيار ديگر نقل شده است كه به نقل طبرانى در اين باره اكتفا مى‌كنيم. طبرانى مى‌نويسد:

حدثنا عبيد بن كثير التمّار قال: حدثنا محمد بن الجنيد قال: حدثنا يحيى بنسالم بن أبيحفصة، عن هاشم بن البريد، عن بيان أبيبشر، عن زاذان، عن عبداللّه قال: قرأت على رسول اللّه سبعين سورة وختمت القرآن على خير الناس علي بن أبيطالب؛⁽¹⁾

المعجم الكبير: 9 / 76؛

مجمع الزوائد: 9 / 116 و 9 / 288؛

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 401؛

سبل الهدى والرشاد: 11 / 403

مصائب نقل فضايل اميرالمؤنين!

نقل فضائل اميرالمؤنين عليه السلام در طول تاريخ به ويژه دو قرن نخست، همواره موجب بروز مشكلاتى براى ناقلان و راويان آن شده است. فشارهايى كه از سوى حاكمان جور و موافقان مكتب خلفاء و مخافان نقل فضائل اميرالمؤنين عليه السلام به منصه ظهور رسيده است. اين محدوديت‌ها با ديدى حداقلى از زمان خليفه نخست، به بهانه جلوگيرى از تحريف سخنان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله و در قالب منع تدوين حديث اجرايى شد و در زمان خليفه دوم وجهه قانونى به خود گرفته و تا زمان عمر بن عبدالعزيز ادامه يافت.

اين منع تدوين سخنان پيامبر خدا كه از سويى به جهت جلوگيرى از نقل فضائل اميرالمؤنين عليه السلام قانونى شد، سالهاى متمادى پس از سه خليفه نخست را نيز در بر گرفت و به ويژه در عصر معاويه و مروانيان به اوج خود رسيد و فضاى نقل فضائل اميرالمؤنين را در بايكوت و خفقان خوف‌انگيزى فرو برد و ساليان سال استمرار يافت كه بررسى كيفيت اين برخوردها مجال واسع خود را مى‌طلبد كه در اينمجال، به نقل پاره‌اى از مصائب و مشكلاتى كه براى ناقلان فضائل اميرالمؤنين عليه السلام رخ داده است، مى‌پردازيم.

يكى از احاديثى كه در مسير اثبات افضليت حضرت اميرالمؤنين عليه السلام بسيار قابل توجه است و خود موجب بروز مشكلاتى براى ناقلان آن شده است، حديث طير مشوى (مرغ بريان) است كه از سوى بسيارى از روات از جمله ابن سقاء واسطى نقل شده است.

اين عالم سنى نه تنها اين حديث را روايت كرده است؛

بلكه آن حديث شريف را تدريس نموده است و خود موجب بروز مشكلاتى براى وى شده است.

ذهبى عالم مشهور اهل سنت در اين باره مى‌نويسد:

قال السلفي: سألت الحافظ خميسا الحوزي عن بن السقاء، فقال: هو من مزينة مضر ولم يكن سقاء بل لقب له من وجوه الواسطيين وذوي الثروة والحفظ رحل به أبوه فأسمعه من أبيخليفة وأبييعلى وابن زيدان البجلي والمفضل بن الجندي وبارك اللّه في سنّه وعلمه واتّفق أنّه أملى حديث الطير فلم تحتمله نفوسهم فوثبوا به وأقاموه وغسلوا موضعه فمضى ولزم بيته فكان لا يحدّث أحداً من الواسطيين، فلهذا قلّ حديثه عندهم وتوفي سنة إحدى وسبعين وثلاثمائة حدثني ذلك شيخنا أبوالحسن المغازلي؛⁽¹⁾

از خميس حوزى درباره ابن سقّا پرسيدم، گفت: وى از طايفه مُزَيْنَه از قبيله مُضَر است. او سقّا نبود؛

بلكه لقبش اين بود. وى از بزرگان، ثروتمندان و اهل فضل شهر واسط به شمار مى‌رفت. پدرش او را به سفر برد و بر سر درس ابوخليفه، ابويعلى، ابن زيدان بجلى و مفضّل بن جندى نشانيد. خدا به عمر و دانش او بركت بخشيده بود. زمانى كه ابن سقّا حديث طير را بر مردم خواند، ايشان آن را برنتابيدند و بر اوشوريدند و از جاى بلندش كردند و جايگاهش را با آب شستند. وى پس از اين رخداد، خانه‌نشين شد و با احدى از مردم واسط سخن نگفت. به همين سبب، احاديث اهل واسط از او اندك است. ابن سقّا در سال 371 درگذشت. اين داستان را استاد ما ابوالحسن مغازلى، براى من نقل كرده است.

چگونه ممكن است دانشمندى چون ابن سقاء واسطى كه پيشوايان جرح و تعديل سنى، او را با القابى نظير «حافظ»، «امام من ائمه الواسطيين»، «من حافظ المتيقنين» توصيف كرده‌اند،⁽¹⁾

سير أعلام النبلاء: 16 / 352؛

الأنساب: 7 / 90.

الوافى بالوفيات: 5 / 166.

مردم شام در عصر نسائى در زمره پيروان بنى اميه بودند؛

از اين رو آنگاه كه نسائى به شام قدم گذاشت، براى جلوگيرى مردم از سب حضرت اميرالمومنين عليه‌السلام بر آن شد كتابى در فضايل آن حضرت بنگارد. مردم نيز با اطلاع يافتن از هدفش، از وى خواستند كه فضيلتى درباره معاويه نقل كند. او در پاسخ گفت: «من براى او فضيلتى نمى‌شناسم مگر آن كه پيامبر در نفرين او فرمود: «خدا شكم تو را سير نكند»». هميناظهار نظر حق وى موجب شد كه او را در ميانه مسجد جامع اموى كتك زدند و كشان‌كشان از مسجد بيرون بردند و چنان بر شكمش ضربه وارد كرده و بر خصيتين او فشار آوردند كه بر اثر همين ضربات پس از سه روز جان سپرد!⁽¹⁾

وفيات الأعيان: 1 / 77.

حديث مدينة العلم

حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»

اشاره

يكى از رواياتى كه اعلميت و برترى مطلق اميرمؤمنان عليه السلام را بر ديگر اصحاب و خلفاى سه‌گانه به اثبات مى‌رساند، روايت مشهور «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» است.

اين روايت با تعبيرهاى گوناگون و در حدود ده‌ها مصدر از مصادر اهل سنت از طريق اميرالمؤمنين عليه السلام، عبداللّه بن عباس، جابر بن عبداللّه انصارى و ديگران با تعبيرات «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»، «أنا مدينة الحكمة وعليّ بابها»، «أنا دار الحكمة وعليّ بابها» و تعابيرى ديگر نقل شده است و بسيارى از علماى اهل سنت، به صحّت و يا حسن بودن آن تصريح كرده‌اند.

اين روايت ثابت مى‌كند كه مسلمان وظيفه دارند سنت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله را تنها از طريق اميرمؤمنان عليه السلام دريافت كنند، و راه و طريقِ منحصر به سوى شهر، اميرمؤمنان عليه السلام است.

همچنين دلالت اين روايت بر اعلميت و انحصار باب علمِ پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در اميرالمؤمنين آنچنان محكم است كه دشمنان پس از ناتوانى در خدشه به سند و دلالت اين حديث، سعى در مخدوش نمودن آن از طريق تعارض با احاديثى كم اعتبار و يا مجعول نموده‌اند. از آنجا كه از اين راه هم نتوانستند به مقاصد خود برسند، راه تحديد

و توهين و در نهايت ضرب و شتم را در پيش گرفته‌اند كه همه اينها خود دليلى بر محكم بودن اعتقاد شيعه مبنى بر خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام بعد از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مى‌باشد.

در اين بحث نيز همانند بحث‌هاى گذشته، به پنج بخش عمده مى‌پردازيم:

بخش يكم: اسامى راويان اين حديث؛

بخش دوم: سند اين حديث كه از كتب اهل سنت، اسانيد مختلف و متعدد را ذكر خواهيم نمود؛

بخش سوم: بررسى متون و شواهدى كه در راستاى اين حديث، در كتب اهل سنت وارد شده است؛

بخش چهارم: بيان دلالت‌هاى اين حديث بر اعلميت و منع از رجوع به ديگران؛

و بخش پنجم: بيان راههاى مبارزه با اين حديث، و بررسى اشكالاتى است كه بر اين حديث از جهات مختلف وارد شده است. از حذف آن در بعضى از كتب گرفته تا مصيبت‌ها و بلاهايى كه بر سر راويان اين حديث آورده‌اند.

راويان حديث «أنا مدينة العلم»

اشاره

حديث «أنا مدينة العلم» از سوى تعداد بسيارى از صحابه و تابعان روايت شده و همچنين تعداد بى‌شمارى از علماى اهل سنت يعنى علماى پس از تابعان، در كتب حديثى خود به نقل آن پرداخته‌اند كه اسامى آنها در ذيل خواهد آمد. اين حديث علاوه بر اينكه توسط محدثان اهل سنت نقل شده، در كتب تفسير، تاريخ و همچنين در ميان اشعار شعراى عامه فراوان به چشم مى‌خورد كه نشان دهنده مفروغٌ عنه بودن لقب «باب دار العلم» براى اميرالمؤمنين عليه السلام باشد و اين مطلب تا جايى است كه بعضى از اين علما، از اميرالمؤمنين عليه السلام با لقب «باب مدينة العلم» نام برده‌اند.

راويان حديث غدير از صحابه

اما از ميان صحابه و ياران پيامبر، نام گروهى از ايشان در زمره روايت‌كنندگان اين حديث به چشم مى‌خورد كه البته برخى از ايشان نيز شخصيت‌هاى مشهور و قابل توجهى هستند كه اينك به ذكر نام آنان مى‌پردازيم:

حضرت اميرالمؤمنين علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام،

حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام،

حضرت امام حسين عليه السلام،

عبداللّه بن عباس،

جابر بن عبداللّه انصارى،

عبداللّه بن مسعود،

حذيفة بن يمان،

عبداللّه بن عمر،

انس بن مالك و عمرو بن عاص.

راويان حديث غدير از تابعان

اين روايت را گروهى از تابعان نيز نقل كرده‌اند كه در اين ميان مى‌توان به حضرت امام زين العابدين علىّ بن الحسين عليه السلام،

حضرت امام باقر محمد بن علىّ عليه السلام،

اصبغ بن نباته حنظلى كوفى،

جرير ضبى،

حارث بن عبداللّه همدانى كوفى،

سعد بن طريف حنظلى كوفى،

سعيد بن جبير اسدى كوفى،

سلمة بن كهيل حضرمى كوفى،

سليمان بن مهران كوفى (اعمش)،

عاصم بن ضمره سلولى كوفى،

عبداللّه بن عثمان بن خثيم قارى مكى،

عبدالرحمان بن عثمان،

عبدالرحمان بن عسيله مرادى،

ابوعبداللّه صنابحى،

مجاهد بن جبر و ابوحجاج مخزومى مكى اشاره نمود.

راويان حديث غدير در قرون متمادى

حديث «مدينه العلم» را بزرگان و پيشوايان بزرگ اهل سنت در سده‌هاى گذشته نقل كرده‌اند كه مى‌توان به عالمان ذيل اشاره نمود:

ابوبكر عبدالرزاق بن همام صنعانى (متوفاى 211)،

ابوزكريا يحيى بن معين مرى (متوفاى 223)،

ابومحمد سويد بن سعيد هروى حدثانى انبارى (متوفاى 240)،

احمد بن حنبل شيبانى (متوفاى 240)،

عباد بن يعقوب رواجنى (متوفاى 250)،

ابوعيسى محمد بن عيسى ترمذى (متوفاى 279)،

ابوعلى حسين بن محمد بغدادى (متوفاى 285)،

ابوبكر احمد بن عمرو بن عبدالخالق (بزّار) (متوفاى 292)،

ابوجعفر محمد بن جرير طبرى (متوفاى 310)،

ابوبكر محمد بن محمد بن سليمان باغندى واسطى بغدادى (متوفاى 312)،

ابوالعباس محمد بن يعقوب اموى اصم (متوفاى 346)،

ابوبكر محمد بن عمر تميمى بغدادى معروف به جعابى (متوفاى 355)؛

ابوالقاسم سليمان بن احمد بن ايوب طبرانى (متوفاى 360)،

ابومحمد عبداللّه بن عبداللّه بن حيان اصفهانى (ابوالشيخ) (متوفاى 369)،

ابومحمد عبداللّه بن محمد بن عثمان (ابن سقاء واسطى) (متوفاى 373)،

ابوليث نصر بن محمد سمرقندى حنفى (متوفاى 373)،

ابوعبداللّه عبيداللّه بن محمد بن بطة عكبرا (ابن بطة) (متوفاى 387)،

ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه نيشابورى (حاكم نيشابورى) (متوفاى 405)،

ابوبكر احمد بن موسى بن مردويه اصفهانى (متوفاى 416)،

ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى (متوفاى 430)،

ابوالحسن على بن محمد بصرى شافعى (ماوردى) (متوفاى 450)،

ابوبكر احمد بن على (خطيب بغدادى) (متوفاى 463)،

ابوسعد عبدالكريم بن محمد تميمى سمعانى مروزى (متوفاى 562)،

ابوالقاسم بن على بن حسن دمشقى (ابن عساكر) (متوفاى 571)،

ابوالحسن على بن محمد جزرى (ابن اثير) (متوفاى 630)،

محب‌الدين محمد بن محمود بغدادى (ابن نجار) (متوفاى 643)،

ابوزكريا يحيى بن شرف بن مرى نووى (متوفاى 676)،

محب‌الدين احمد بن عبداللّه طبرى شافعى مكى (متوفاى 694)،

جمال‌الدين ابوالحجاج يوسف بن عبدالرحمان مزى (متوفاى 742)،

صلاح‌الدين ابوسعيد خليل بن كيكلدى علائى دمشقى (متوفاى 761)،

بدرالدين محمد بن بهادر زركشى شافعى (متوفاى 794)،

شمس‌الدين محمد بن محمد بن محمد جزرى (متوفاى 833)،

جلال‌الدين عبدالرحمان سيوطى (متوفاى 911)،

نورالدين على بن عبداللّه سمهودى (متوفاى 911)،

شهاب‌الدين احمد بن محمد قسطلانى مصرى شافعى (متوفاى 923)،

على بن سلطان هروى (قارى) (متوفاى 1014) و عالمان ديگر.

البته تعداد راويان اين حديث از قرن سوم تا قرن اخير خيلى بيشتر از مواردى است كه اشاره شد.⁽¹⁾

جلد 10.

سنت، درمى‌يابيم كه ادعاى تواتر درباره اين حديث، ادعايى گزاف نيست.

نقل اين حديث به راويان حديث بسنده نمى‌شود، بلكه شاعران نيز در زمان‌هاى مختلف اين منزلت و منقبت را در اشعار خود آورده‌اند كه از جمله مى‌توان به شاعرانى همچون:

ابوالقاسم اسماعيل بن عباد معروف به صاحب،

ابوالقاسم حسن بن اسحاق فردوسى طوسى،

ابوالمجد مجدود بن آدم سنائى،

موفق بن احمد خوارزمى مكى،

افضل‌الدين ابراهيم بن على خاقانى،

فريدالدين محمد بن ابراهيم عطار،

جلال‌الدين محمد بن محمد بلخى رومى معروف به مولوى،

محيى‌الدين يحيى بن شرف نووى،

شرف‌الدين مصلح بن عبداللّه سعدى شيرازى،

شمس‌الدين محمد بن احمد اندلسى هوارى معروف به ابن جابر،

فخرالدين عبدالرحمان بن مكانس قبطى مصرى،

عزّالدين عبدالعزيز بن عمر هاشمى مكى معروف به ابن فهد،

محمد بن اسماعيل بن صلاح صنعانى،

و شهاب‌الدين احمد بن عبدالقادر عجيلى اشاره نمود.

متن حديث «أنا مدينة العلم وعلي بابها»

اشاره

1. روايت به نقل از امير المؤمنين على عليه السلام

اشاره

حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» را سى و هشت نفر از بزرگان اهل سنت به نقل از حضرت امير المؤمنين عليه السلام نقل كرده‌اند كه در اين ميان نام بزرگانى همچون احمد بن حنبل، ترمذى، ابوبكر باغندى، حاكم نيشابورى، ابن مردويه و ديگر بزرگان اهل سنت به چشم مى‌خورد. در ذيل به برخى از اينگونه روايات اشاره مى‌كنيم.

روايت يكم: به نقل از امام رضا عليه آلاف التحية والثناء

نخستين روايت، روايتى است كه حضرت على بن موسى الرضا عليه السلام به نقل از حضرت امير المؤمنين عليه السلام آورده‌اند. ايشان به سند خويش مى‌فرمايند:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأتِ الباب»؛⁽¹⁾پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است و هر آن كس كه طالب علم است بايد از در وارد شود».

روايت دوم: به نقل از ابوبكر باغندى واسطى

ابن مغازلى در كتاب مناقب خود، به سند «ابوبكر باغندى واسطى» اينگونه آورده است:

أخبرنا محمّد بن أحمد بن عثمان، أخبرنا أبوالحسين محمّد بن المظفّر بن موسى بن عيسى الحافظ البغدادي، حدّثنا الباغندي محمّد بن محمّد بن سليمان، حدّثنا محمّد بن مصفى، حدّثنا حفص بن عمر العدني، حدّثنا علي بن عمر، عن أبيه، عن جرير، عن علي، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، ولا تؤتى البيوت إلاّ من أبوابها»؛⁽¹⁾محمد بن احمد بن عثمان به سند خود از اميرالمؤمنين على عليه السلام روايت مى‌كند كه فرمود: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمودند: «من شهر علمم و على در آن است و به خانه‌ها جز از درهاى آن وارد نمى‌شوند».

روايت سوم: به نقل از احمد بن حنبل

احمد بن حنبل اين روايت را به هشت طريق روايت كرده است؛⁽²⁾اما در منابع موجود از كتاب فضائل الصحابه به اين لفظ نيامده است! اما برخى از عالمان اهل سنت همچون سبط ابن جوزى، سمهودى، مناوى و شيخانى قادرى اين روايت را با همين لفظ از فضائل الصحابه احمد نقل كرده‌اند.

سبط ابن جوزى در اين باره مى‌نويسد:

قال أحمد في الفضائل: حدّثنا إبراهيم بن عبداللّه، حدّثنا محمّد بن عبداللّه الرومي، حدّثنا شريك، عن سلمة بن كهيل، عن الصنابجي، عن عليّ، قال:

قال لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؛⁽¹⁾احمد در كتاب فضائل به سند خود از على عليه السلام نقل مى‌كند كه فرمود: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمودند: «من شهر علمم و على درِ آن است».

سمهودى نيز مى‌نويسد:

رواه الإمام أحمد في الفضائل: عن علي رضي اللّه عنه؛⁽²⁾احمد در كتاب فضائل خود اين روايت را از على رضى اللّه عنه روايت كرده است.

نقل اين روايت از سوى احمد بن حنبل موجب اعتماد به آن خواهد شد، زيرا عده‌اى از انديشمندان اهل سنت بر اين باورند كه رجوع به حديثى كه احمد بن حنبل روايت مى‌كند، واجب است؛

چرا كه وى را پيشواى علم حديث در زمان خود مى‌دانند.

گنجى و اخطب خوارزم پس از اقرار به بى‌شمار بودن فضائل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌نويسند:

ويدلّك على ذلك: ما رويناه عن إمام أهل الحديث أحمد بن حنبل، وهو أعرف أصحاب الحديث في علم الحديث، قريع قران أقرانه، وإمام زمانه، والمقتدى به في هذا الفن في إبانه، والفارس الذي نكب فرسان الحفّاظ في ميدانه، وروايته مقبولة، وعلى كاهل التصديق محمولة ... ولا يُتّهم في دينه، ولا يُشكّ أنّه يقول بتفضيل الشيخين أبيبكر وعمر رضي اللّه عنهما وأرضاهما، وأظلّنا بظلّ رضاهما - فجاءت روايته فيه كعمود الصباح، ولا يمكن ستره بالراح؛⁽³⁾

المناقب: 33 / ش 3؛

با اندكى اختلاف در عبارت.

آنچه كه از پيشواى اهل حديث، احمد بن حنبل روايت كرديم، بر اين امر دلالت دارد. او آشناترين اصحاب حديث به علم حديث بوده و گزيده همتايان خود و پيشواى زمان خويش است و از ابتدا در اين فن به او اقتدا شده است. او سوارى است كه اسب ديگر حافظان حديث در ميدان، در مقابل او فرو مى‌افتند. روايتش پذيرفته است و روايت‌هاى درستى حمل مى‌شود ... و در دينش متّهم نيست و بى‌ترديد، قائل به برترى ابوبكر و عمر است كه خداوند از آن دو راضى شده و آن دو را راضى كرده و ما را در سايه رضايت آن دو قرار دهد! وى روايتش درباره او همچون ستون شعله چراغ است كه پوشانيدنش با كف دست ممكن نيست.

سبط ابن جوزى نيز در اين باره مى‌نويسد:

ونحن نقول: الحديث الذي رواه أحمد في الفضائل ليس فيه ميسرة ولا الحكم، وأحمد مقلَّد في الباب، متى روى حديثاً وجب المصير إلى روايته؛

لأنّه إمام زمانه، وعالم أوانه، والمبرّز في علم النقل على أقرانه، والفارس الذي لا يجارى في ميدانه ... وهذا هو الجواب عن جميع ما يرد في الباب، وفي أحاديث الكتاب؛⁽¹⁾ما مى‌گوييم: در حديثى كه احمد در فضائل نقل كرده، هيچ ترديدى نمى‌باشد و در اين‌باره احمد مورد تقليد قرار گرفته است. هرگاه احمد حديثى نقل كند، بازگشت به روايت منقول از وى واجب خواهد بود؛

زيرا وى پيشواى زمان خويش و دانشمند دوران خود است و در علم روايت بر همتايان خود برترى دارد. او تك سوارى است كه در ميدان مسابقه هم آوردى ندارد و اين پاسخى به تمام اشكال‌هايى است كه در اين زمينه، به روايت‌هاى آن كتاب وارد شده است.

روايت چهارم: به نقل از حاكم نيشابورى

ابن حجر هيتمى مكّى در كتاب الصواعق المحرقه، به نقل از «حاكم نيشابورى» مى‌نويسد:

الحديث التاسع: أخرج ... الترمذي والحاكم عن علي رضي اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؛⁽¹⁾حديث نهم: ... ترمذى و حاكم از على عليه السلام نقل مى‌كنند كه فرمود: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمودند: «من شهر علمم و على در آن است».

روايت پنجم: به نقل از محبّ‌الدين طبرى

محبّ‌الدين طبرى كه در زمان خود پيشواى علماى شافعى در مكه و استاد حرم مكى بوده است، در كتاب الرياض النضرة في مناقب العشرة، در باب مناقب على بن ابى‌طالب عليه السلام، فصلى دارد تحت عنوان «ذكر اختصاصه بأنّه باب دار العلم وباب مدينة العلم». وى در اين فصل مى‌نويسد:

عن علي عليه السلام قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أنا دار العلم وعلي بابها». أخرجه في المصابيح في الحسان. وأخرجه أبوعمر وقال: «أنا مدينة العلم [وعليٌ بابها]، وزاد: فمن أراد العلم فليأته من بابه»؛⁽²⁾از اميرالمؤمنين على عليه السلام نقل شده است كه فرمود: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من خانه علمم و على در آن است». [اين روايت را] در كتاب مصابيح و در ضمن حديث‌هاى حسن آورده است. ابوعمر نيز آن را روايت كرده كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم». و افزوده است: «هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

روايت ششم: به نقل از ابن اثير جزرى

همچنين «ابن اثير جزرى» در كتاب جامع الأصول مى‌نويسد:

علي بن أبيطالب - رضي اللّه عنه - : أنّ رسول اللّه - صلّى اللّه عليه وآله - قال: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها». أخرجه الترمذي؛⁽¹⁾على بن ابى‌طالب رضى اللّه عنه [فرمود]: همانا پيامبر خدا فرمود: «من شهر علمم و على در آن است». اين روايت را ترمذى آورده است.

همانطور كه در حديث فوق ملاحظه مى‌شود، اين روايت در سنن ترمذى موجود بوده و عده‌اى از عالمان اهل سنت اين حديث را از سنن ترمذى نقل كرده‌اند، ولى آن‌گاه كه به چاپ‌هاى موجود مراجعه مى‌كنيم، اين حديث را نمى‌يابيم. در مباحث پيش‌رو، در اين‌باره بحث بيشترى خواهيم نمود.

روايت هفتم: به نقل از ابن مردويه

از ديگر كسانى كه به سند خود، اين روايت را از حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام روايت كرده است، ابن مردويه اصفهانى است. وى در اين باره مى‌نويسد:

عن الحسن بن علي، عن أبيه مرفوعا: «أنا مدينة العلم وعلي بابها فمن أراد العلم فليأت الباب»؛⁽²⁾از حسن بن على عليهما السلام به نقل از امير المؤمنين عليه السلام آمده است [كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود]: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

روايت هشتم: به نقل از خطيب بغدادى

ابن عساكر در كتاب خود، به نقل از خطيب بغدادى مى‌نويسد:

أبوبكر الخطيب أنا عبداللّه بن محمّد بن عبيداللّه النّجار، نا محمّد بن المظفّر، نا أبوجعفر محمّد بن الحسين بن حفص الخثعمي بالكوفة⁽¹⁾، نا عبّاد بن يعقوب، نا يحيى بن بشير الكندي⁽²⁾

تلخيص المتشابة في الرسم: 1 / 308 - 309 / ش 485.

ابن عساكر دمشقى نيز مى‌نويسد: «أخبرنا أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبكر الخطيب، أنا عبداللّه‌محمّد بن عبيداللّه النجّار، نا محمّد بن المظفّر، نا أبوجعفر محمّد بن الحسين بن حفص الخثعمي، بالكوفة، نا عبّاد بن يعقوب، نا... فمن أرادها فليأتِ الباب»؛

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 383 - 384 / ح 8987.

ميوه‌اش و شيعيان برگ‌هاى آنند. آيا از پاكيزه غير از پاكيزه بيرون مى‌آيد؟ و منشهر من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

اين روايت با همين عبارات در كتاب كفاية الطالب في مناقب عليّ بن أبيطالب عليه السلام نيز آمده است.⁽¹⁾بيش از 30 عالم ديگر همچون محمود شيخانى قادرى، شيخ عبدالحق دهلوى، ميرزا محمد بدخشانى، مولوى محمد مبين لكهنوى، نورالدين سليمانى و ديگران به نقل اين حديث از حضرت على بن ابى‌طالب عليه السلام پرداخته‌اند كه از ذكر عبارات همه آنها صرف نظر مى‌كنيم.

2. روايت به نقل از امام حسن مجتبى عليه السلام

اين روايت، همان روايتى است كه ابن مردويه با سند خود از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت كرده است كه راوى از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، امام حسن مجتبى عليه السلام است.

3. روايت به نقل از امام حسين عليه السلام

اين روايت نيز همان روايت حضرت على بن موسى الرضا عليه السلام است كه در طريق اين روايت شريف، امام حسين عليه السلام قرار دارند.

ابن مردويه اصفهانى، ابن بشران واسطى، ابن مغازلى واسطى، احمد بن محمّد عاصمى، ابن نجّار بغدادى و سليمان بلخى قندوزى در زمره عالمانى هستند كه به نقل روايت از ايشان مبادرت كرده‌اند.

4. روايت به نقل از عبداللّه بن عباس

اشاره

از ديگر راويانى كه از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله حديث مورد بحث را نقل كرده است، ابن عباس است. بيش از چهل نفر از عالمان اهل سنت همچون يحيى بن معين، ابن فهم بغدادى، ابوالعبّاس اصم، ابن تميم قنطرى، ابن جرير طبرى، ابوالقاسم طبرانى، ابوالشيخ اصفهانى، حاكم نيشابورى، ابن مردويه اصفهانى، ابوبكر بيهقى، خطيب بغدادى، ابن عبدالبر قرطبى، ابن مغازلى واسطى، ابوعلى بيهقى، احمد بن محمّد عاصمى، اخطب خوارزم مكّى، عزّالدين ابن اثير، گنجى شافعى، صدرالدين حموئى، ابوحجّاج مزّى، جمال‌الدين زرندى، صلاح‌الدين علائى، مجدالدين فيروزآبادى، شمس‌الدين جزرى، ابن حجر عسقلانى، جلال‌الدين سيوطى، سمهودى، متّقى هندى، وصابى يمنى، جمال‌الدين محدِّث شيرازى، عبدالرؤوف مناوى، على عزيزى، محمّد بدخشانى، محمّد صدر العالم، شاه ولى اللّه دهلوى، محمّد مبين لكهنوى، ثناء اللّه پانى پتى، ولى اللّه لكهنوى، نورالدين سليمانى و بلخى قندوزى، حديث «أنا مدينة العلم» را به نقل از ابن عباس آورده‌اند كه ما در اينجا فقط به نقل چند مورد بسنده مى‌كنيم.

روايت يكم: به نقل از ابوالقاسم طبرانى

ابوالقاسم طبرانى در كتاب المعجم الكبير مى‌نويسد:

حدثنا المعمري ومحمد بن علي الصائغ المكي، قالا ثنا عبدالسلام بن صالح الهروي، ثنا أبومعاوية، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس قال قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها فمن أراد العلم فليأته من بابه»؛⁽¹⁾

معمرى و محمد بن على صائغ مكى، به سند خود از ابن عباس نقل مى‌كنند كهگفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

در سلسله رجال بسيارى از اين‌گونه روايات كه اسانيد آن به ابن عباس ختم مى‌شود، شخصى به نام عبدالسلام بن صالح هروى (معروف به ابوصلت هروى) وجود دارد. در مورد اين شخص و رواياتى كه توسط ايشان نقل شده است، اشكال‌ها و شبهاتى مطرح است كه در بخش شبهات به آن خواهيم پرداخت. فقط به اجمال بايد دانست كه بر طبق نظر بيشتر عالمان جرح و تعديل اهل سنت، وجود وى در سلسله سند، هيچ ضررى به اعتبار روايت نمى‌رساند.

روايت دوم: به نقل از حاكم نيشابورى

حاكم نيشابورى در كتاب مستدرك مى‌نويسد:

حدّثنا أبوالعبّاس محمّد بن يعقوب، ثنا محمّد بن عبدالرحيم الهروي، بالرملة، ثنا أبوالصلت عبدالسلام بن صالح، ثنا أبومعاوية، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عبّاس رضي اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد المدينة فليأتِ الباب»؛⁽¹⁾ابوالعباس محمد بن يعقوب، به سند خود از ابن عباس نقل مى‌كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

وى پس از نقل حديث مى‌نويسد:هذا حديث صحيح الإسناد؛⁽¹⁾اين حديثى صحيح الاسناد است.

روايت سوم: به نقل از خطيب بغدادى

خطيب بغدادى نيز در كتاب تاريخ بغداد، با سه سند به نقل اين حديث پرداخته است. وى در يكى از اين احاديث مى‌نويسد:

أخبرني أحمد بن محمّد العتيقي، قال: ثنا عبداللّه بن محمّد بن عبداللّه الشاهد، قال: ثنا أبوبكر أحمد بن فاذويه بن عزرة الطحان، قال: ثنا ابوعبداللّه أحمد بن محمّد بن يزيد بن سليم، قال: حدّثني رجاء بن سلمة، قال: حدّثنا أبومعاوية الضرير، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأتِ الباب»؛⁽²⁾احمد بن محمد عتيقى، به سند خود از ابن عباس نقل مى‌كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

روايت چهارم: به نقل از ابن اثير

ابن اثير در كتاب أسد الغابه كه يكى از مهمترين مصادر رجال اهل سنت است، مى‌نويسد:

حدثنا القاسم بن عبدالرحمن الأنباري، حدثنا أبوالصلت الهروي، حدثنا

أبومعاوية، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأت بابه»؛⁽¹⁾قاسم بن عبدالرحمان انبارى به سند خود، از ابن عباس نقل مى‌كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

روايت پنجم: به نقل از مزّى

مزّى در كتاب تهذيب الكمال، اين حديث را از ابن عباس نقل كرده است. وى مى‌نويسد:

حدّثنا القاسم بن عبدالرحمن الأنباري، قال: حدّثنا أبوالصلت الهروي، قال: حدّثنا أبومعاوية، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأت بابه». قال القاسم: سألت يحيى بن معين عن هذا الحديث؟ فقال: صحيح؛⁽²⁾قاسم بن عبدالرحمان ابنارى به سند خود، از ابن عباس نقل مى‌كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد». قاسم گويد: از يحيى بن معين درباره اين حديث پرسش نمودم، او گفت: اين حديث صحيح است.

5. روايت به نقل از جابر بن عبداللّه انصارى

اشاره

علمايى كه از اين صحابى روايت را نقل كرده‌اند به بيش از 30 نفر مى‌رسند كه در اين ميان مى‌توان به افرادى چون عبدالرزاق صنعانى، ابوبكر بزّار، ابوالقاسم طبرانى،

ابن سقاء واسطى، حاكم نيشابورى، خطيب بغدادى، ابن مغازلى واسطى، ابن عساكر دمشقى، ابن حجر عسقلانى، جلال‌الدين سيوطى، سمهودى شافعى، عبدالوهاب بخارى، ابن حجر مكّى، على متّقى هندى، عبدالرؤف مناوى، شيخ ابراهيم كردى، شاه ولى اللّه‌دهلوى و عده‌اى ديگر اشاره نمود. در ذيل عبارات برخى از اين علما را مى‌آوريم.

روايت يكم: به نقل از ابوبكر بزّار

ابن حجر هيتمى در كتاب الصواعق المحرقه، به نقل از ابوبكر بزّار مى‌نويسد:

عن جابر بن عبداللّه ... قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها».⁽¹⁾

روايت دوم: به نقل از خطيب بغدادى

همچنين خطيب بغدادى پس از نقل روايت ابن عباس، مى‌نويسد:

حدّثنا يحيى بن علي الدَسكري بحُلْوان، قال: حدّثنا أبوبكر محمّد بن المقرئ بأصبهان، قال: حدّثنا أبوالطيّب محمّد بن عبدالصمد الدقّاق البغدادي، قال: حدّثنا أحمد بن عبداللّه أبوجعفر المكتب، قال: حدّثنا عبدالرزّاق، قال: أخبرنا سفيان، عن عبداللّه بن عثمان بن خُثيم، عن عبدالرحمن بن بهمان، قال: سمعت جابر بن عبداللّه، قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يوم الحديبية، وهو آخذ بيد عليّ، يقول: «هذا أمير البررة، وقاتل الفجَرة، منصور من نصره، مخذول من خذله - يمدّ بها صوته - أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد البيت فليأتِ الباب»؛⁽²⁾

يحيى بن على دسكرى به سند خود و به نقل از جابر بن عبداللّه انصارى مى‌نويسد: در روز [صلح] حديبيه، از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، در حالى كه دست اميرالمؤمنين عليه السلام را گرفته بود شنيدم كه فرمود: «اين امير نيكوكاران و كُشنده بدكاران است. پيروز است هر آن كس كه او را يارى كند و سر شكسته است هر آن كس كه او رايارى نكرده و واگذارد - آنگاه پيامبر صداى خويش را بلند كرده - . فرمودند: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

يكى از بحث‌هايى كه در روايت «أنا مدينة العلم» وجود دارد، انحصار باب علم در اميرالمؤمنين عليه السلام است كه در بحث دلالت، به آن خواهيم پرداخت. در اين زمينه هم قرائن لفظى، هم قرائن حالى وهم دلايل ديگرى همچون عَلَم بودن اين لقب براى حضرت امير عليه السلام وجود دارد. در روايت فوق نيز، شيوه بيان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله و قرائن حالى، دلالت بر انحصار باب در اميرالمؤمنين دارند.

روايت سوم: به نقل از ابن عساكر دمشقى

ابن عساكر نيز در كتاب تاريخ مدينة دمشق مى‌نويسد:

أخبرنا أبوالقاسم بن السمرقندي، أخبرنا أبوالقاسم بن مسعدة، أخبرنا حمزة بن يوسف، أخبرنا أبوأحمد بن عدي، حدّثنا النعمان بن هارون البلدي، ومحمّد بن أحمد بن المؤمّل الصيرفي، وعبدالملك بن محمّد، قالوا: أخبرنا أحمد بن عبداللّه بن يزيد المؤدّب، حدّثنا عبدالرزّاق، عن سفيان، عن عبداللّه بن عثمان بن خثيم، عن عبدالرحمن بن بهمان، قال: سمعت جابراً يقول: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله (يقول) يوم الحديبية، وهو آخذ بضبع عليّ بن أبيطالب، وهو يقول: «هذا أمير البررة، وقاتل

الفجرة، منصور من نصره، مخذول من خذله» ثمّ مدّ بها صوته وقال: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد الدار فليأتِ الباب»؛⁽¹⁾ابوالقاسم بن سمرقندى به سند خود از جابر بن عبداللّه انصارى روايت مى‌كند كه گفت: در روز [صلح] حديبيه، از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، در حالى كه دست اميرالمؤمنين عليه السلام گرفته بود شنيدم كه فرمود: «اين امير نيكوكاران و كُشنده بدكاران است؛

پيروز است هر آن كس كه او را يارى كند و سر شكسته است هر آن كس كه او را يارى نكرده و واگذارد». آنگاه پيامبر صداى خويش را بلند كرده، فرمودند: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

اين روايات در زمره رواياتى است كه از عالمان بزرگ اهل سنت و با الفاظ و عباراتى گوناگون نقل شده است كه در ادامه به برخى ديگر از عبارات اين حديث مى‌پردازيم.

نقل‌هاى ديگر حديث

تاكنون راويان حديث «أنا مدينة العلم» و متن آن را از سوى علماى اهل سنت نقل شد. همچنين گفته شد كه اين حديث نه يك بار و دو بار، بلكه بارها از زبان مبارك رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله صادر شده است. نكته جالب‌تر اين است كه علاوه بر تعداد دفعات صدور، اين حديث با الفاظ متعدّد و گوناگون كه هر كدام به تنهايى مى‌تواند دلالت بر مطلوب داشته باشد از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله صادر شده است و همين نكته از سويى ما را به محكم بودن اين حديث و متقن بودن دلالت آن بر افضليت بى چون و چراى اميرالمؤمنين عليه السلام بر تمام صحابه رهنمون مى‌سازد؛

و از سويى

ديگر، هر يك از اين عبارت‌ها داراى نكات لطيف و تأثيرگذار در دلالت روايت است كه به برخى اشاره خواهيم كرد. از اين رو در ذيل به نمونه‌هايى از متن حديث و شواهدو مؤيدات آن خواهيم پرداخت.

1. «أنا مدينة العلم وعليٌّ بابها، فمن أراد العلم فليأت الباب»

نخستين عبارتى كه در اين باره وارد شده است عبارت فوق است. اين عبارت در زمره معروف‌ترين عبارات اين حديث محسوب مى‌شود. در اين روايت و همچنين در روايتى ديگر كه در ادامه خواهد آمد، كلمه «الباب» همراه با الف و لام عهد آمده است كه دلالت بر انحصار دارد. در اين خصوص در بخش دلالت، بحث كاملترى خواهيم نمود.

اين نكته را متذكر مى‌شويم كه متن اين روايت و دو روايت «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأت بابه» و«أنا مدينة العلم وعليّ بابها، ولا تؤتى البيوت إلاّ من أبوابها» به طور مكرر روايت شده و در گاهِ بررسى سند، به آن پرداخته و كتابهايى كه به نقل اين متون پرداخته بودند اشاره شد؛

از اين رو ديگر نيازى به تكرار آن نيست.

عبارت «ولا تؤتى البيوت إلاّ من أبوابها» در اين روايت، استثناء پس از نفى است كه صراحت در انحصار دارد و به عبارتى‌ديگر، براى رسيدن به علم پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه شهر علم‌اند، منحصرا بايد از در وارد شويم كه همان اميرالمؤمنين على عليه السلام است نه از ديوار و يا بى‌راهه‌هاى ديگر! به همين روى رسيدن به علم پيامبر مسيرى منحصر دارد و طىّ مسيرى غير از مسير ياد شده، علاوه بر انحراف از علم حقيقى، مخالفت صريح با پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است كه خود انحرافى مضاعف است.

2. «أنا مدينة العلم ... كذب من زعم أنّه يدخلها من غير بابها»

اين روايت را ابن شاذان حربى در كتاب الأمالي نقل كرده است. وى در اين بارهمى‌نويسد:

ثنا إسحاق بن مروان، ثنا أبي، ثنا عامر بن كثير السراج، عن أبيخالد، عن سعد بن طريف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علي بن أبيطالب، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، يا عليّ! كذب من زعم أنّه يدخلها من غير بابها»؛⁽¹⁾اسحاق بن مروان به سند خود و به نقل از اصبغ بن نباته، از امير المؤمنين على عليه السلام نقل مى‌كند كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است. اى على، دروغ مى‌گويد هر آن كس كه ادعا كند كه از غير درش وارد مى‌شود».

3. «يا عليّ: أنا مدينة العلم وأنت الباب ...»

اين روايت لفظ ديگرى از حديث «أنا مدينة العلم» است كه به سند امام على بن موسى الرضا عليه آلاف التحية والثناء از اجداد طاهرينش روايت شده است.

ابن مغازلى در كتاب مناقب خود، به نقل اين روايت پرداخته، مى‌نويسد:

أخبرنا أبوغالب محمّد بن أحمد بن سهل النحوي رحمه اللّه،- في ما أذن لي في روايته عنه - أنّ أباطاهر إبراهيم بن عمر بن يحيى يحدّثهم، قال: حدّثنا محمّد بن عبداللّه بن المطّلب، حدّثنا أحمد بن محمّد بن عيسى، سنة عشر وثلاثمائة، حدّثنا محمّد بن عبداللّه بن عمر بن مسلم اللاحقي الصفّار،

بالبصرة، سنة أربع وأربعين ومائتين، حدّثنا أبوالحسن علي بن موسى الرضا، قال: حدّثني أبي، عن أبيه جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن جدّهعلي بن الحسين، عن أبيه الحسين، عن أبيه علي بن أبيطالب، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «يا عليّ! أنا مدينة العلم وأنت الباب، كذب من زعم أنّه يصل إلى المدينة إلاّ من الباب»؛⁽¹⁾ابوغالب محمد بن احمد نحوى به سند خود و به نقل از حضرت على بن موسى الرضا عليه السلام روايت مى‌كند كه فرمود: مرا حديث كرد پدرم از پدرش جعفر بن محمد، از پدرش، از جدش على بن الحسين، از پدرش حسين، از پدرش على بن ابى‌طالب عليهم السلام كه فرمود: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى على، من شهر علمم و تو درِ آن هستى. هر آن كس كه گمان مى‌كند كه غير از در به شهر مى‌توان راه يافت دروغ گفته است».

پوشيده نيست كه سند روايت حضرت على بن موسى الرضا عليه آلاف التحية والثناء، سندى است در نهايت اعتبار و استحكام كه بيان جلالت مرتبه و بزرگى جايگاه آن امكان‌پذير نيست.

احمد بن حنبل درباره سند اينچنين مى‌نويسد:

لو قرأت هذا الإسناد على مجنون لبرئ من جنونه؛⁽²⁾اگر اين اسناد بر ديوانه‌اى خوانده شود، شفا مى‌يابد.

از عبدالرحمان بن ابى‌حاتم همانند اين سخن روايت شده كه به نقل از پدرش مى‌نويسد:

مثل ذلك، يحكيه عن أبيه، وأنّه قرأه على مصروع فأفاق؛⁽¹⁾سند روايت بر بيمار صرعى خوانده شد و او به هوش آمد.اين روايت شريف، علاوه بر تصريح انحصار باب در اميرالمؤمنين عليه السلام، نص در انحصار تبعيت از ايشان براى رسيدن به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است.

4. «أنا دار الحِكمة وعليُّ بابها»

از احاديث ديگرى كه با متنى متفاوت در اين باره روايت شده است، روايت «أنا دار الحكمة وعليّ بابها» است.

بيش از 50 تن از علماى اهل سنت اين متن از روايت را در كتابهاى خود نقل كرده‌اند. عالمانى همچون احمد بن حنبل، ابوعيسى ترمذى، ابومسلم ابراهيم بن عبداللّه كجى، ابوجعفر محمد بن جرير طبرى، ابوبكر محمد بن محمد باغندى، ابوالحسين محمد بن مظفر بغدادى، ابن بطة، حاكم نيشابورى، ابن مردويه اصفهانى، ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابن مغازلى، ابوالمظفر منصور بن محمد سمعانى، ابوشجاع شيرويه بن شهردار ديلمى، ابومحمد الحسين بن مسعود فراء بغوى، احمد بن محمد بن على عاصمى، كمال‌الدين ابوسالم محمد بن طلحه شافعى، سبط ابن جوزى، ابوعبداللّه محمد بن يوسف گنجى شافعى، محب‌الدين طبرى، صدرالدين ابوالمجامع ابراهيم بن محمد حموئى، ولى‌الدين محمد بن عبداللّه خطيب تبريزى، جمال‌الدين محمد بن يوسف زرندى، صلاح‌الدين خليل بن كيكلدى علائى، مجدالدين محمد بن يعقوب فيروزآبادى، شمس‌الدين محمد بن محمد جزرى، ابن حجرعسقلانى، شهاب‌الدين احمد صاحب توضيح الدلائل، جلال‌الدين

عبدالرحمان بن ابى‌بكر سيوطى، شهاب‌الدين احمد بن محمد قسطلانى، شمس‌الدين محمد علقمى، شمس‌الدين محمد بن يوسف شامى، ابن حجر مكى، على بن حسام‌الدين مشهور به متقى هندى، ابراهيم بن عبداللّه وصابى، شيخ بن عبداللّه عيدروس يمنى، رحمت اللّه بن عبداللّه سندى، جمال‌الدين عطاء بن فضل اللّه شيرازى،محمد عبدالرؤف بن تاج العارفين مناوى، محمد حجازى بن محمد شعرانى، ملا يعقوب بنبانى لاهورى، احمد بن فضل بن محمد باكثير مكى، شيخ عبدالحق دهلوى، شيخ بن على بن محمد جفرى، نورالدين على بن احمد عزيزى، نورالدين على بن على شبراملسى، محمّد بن عبدالباقى زرقانى، ميرزا محمد بن معتمد خان بدخشى، محمد صدر العالم، نظام‌الدين بن قطب‌الدين سهالوى، شاه ولى اللّه بن عبدالرحيم دهلوى، محمد بن اسماعيل امير صنعانى، محمد بن على صبان مصرى، محمد مبين بن محب سهالوى لكهنوى، عبدالعزيز بن ولى اللّه دهلوى، محمد اسماعيل بن عبدالغنى دهلوى، حسن على محدث دهلوى، نورالدين بن اسماعيل سليمانى، ولى اللّه بن حبيب اللّه لكهنوى و سليمان بن ابراهيم بلخى قندوزى.

در ذيلِ برخى از اين نقل‌ها، عبارت «فمن أراد الحكمة فاليأت الباب» و يا عبارتى شبيه به آن ذكر شده است. در كتاب تفريح الأحباب به نقل از كتاب المناقب آمده است كه اين روايت را احمد بن حنبل از صنابحى نقل كرده است. صاحب تفريح الأحباب مى‌نويسد:

عن علي رضي اللّه عنه قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا دار الحكمة وعليّ بابها». رواه الترمذي وقال: هذا حديث غريب. وقال: روى بعضهم هذا الحديث عن شريك ولم‌يذكر فيه عن الصنابحي، ولا نعرف هذا الحديث عن أحد من الثقات غير شريك. ورواه أحمد عن الصنابحي؛⁽¹⁾

از على عليه السلام روايت شده است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من خانه حكمتم و على در آن است». اين روايت را ترمذى نقل كرده است و مى‌گويد: اين حديث غريب است. وى همچنين گويد: برخى اين حديث را از شريك نقل كرده‌اند و نامى از صنابحى نبرده‌اند و ما اين حديث را از هيچ يك از ثقات مگر شريكنشناخته‌ايم. اين روايت را احمد از صنابحى نقل كرده است.

در كتاب ذخائر العقبى، به نقل از كتاب سنن ترمذى اينگونه آمده است:

عن علي رضي اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا دار الحكمة وعلي بابها». أخرجه الترمذي وقال: حديث حسن؛⁽¹⁾از على عليه السلام نقل شده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من خانه حكمتم و على در آن است». اين روايت را ترمذى آورده و مى‌گويد: اين حديث حسن است.

همچنين ابونعيم اصفهانى در كتاب حلية الأولياء مى‌نويسد:

حدثنا أبوأحمد محمد بن أحمد الجرجاني، ثنا الحسن بن سفيان، ثنا عبدالحميد بن بحر، ثنا شريك عن سلمة ابن كهيل عن الصنابحي، عن علي بن أبيطالب قال قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا دار الحكمة وعليّ بابها». رواه الأصبغ بن نباتة والحارث عن علي نحوه، ومجاهد عن ابن عباس، عن النبي صلّى اللّه عليه وآله مثله؛⁽²⁾ابواحمد محمد بن احمد جرجانى به سند خود از على بن ابى‌طالب عليه السلام و ايشان نيز از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل مى‌كند كه فرمود: «من شهر حكمتم و على درِ آن است».

اين روايت را اصبغ بن نباته و حارث از على عليه السلام به همين صورت روايت كرده‌اند. همچنين مجاهد از ابن عباس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله مثل اين روايت را نقل كرده‌اند.

5. «أنا مدينة الحكمة ... فمن أراد الحكمة فليأت الباب»خطيب بغدادى در تاريخش مى‌نويسد:

أخبرنا علي بن أبيعلي المعدّل وعبيداللّه بن محمد بن عبيد النجار قالا: حدّثنا محمّد بن المظفر، حدّثنا أحمد بن عبيداللّه بن سابور، حدثنا عثمان بن إسماعيل بن مجالد، حدثنا أبومعاوية الضرير، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس قال قال: رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة الحكمة وعليّ بابها، فمن أراد الحكمة فليأت الباب»؛⁽¹⁾على بن ابى‌على معدل به سند خود، به نقل از ابن عباس مى‌نويسد كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر حكمتم و على در آن است؛

از اين رو هر كس طالب حكمت است، بايد از در آن بيايد».

وى در كتاب تلخيص المتشابه نيز روايتى به همين مضمون نقل كرده است.⁽²⁾ابن مغازلى در كتاب مناقب مى‌نويسد:

أخبرنا أبوطالب محمّد بن أحمد بن عثمان البغدادي - قدم علينا واسطاً - أنا أبوالحسن علي بن محمّد بن لؤلؤ، إذناً، نا عبدالرحمن بن محمّد بن المغيرة، نا محمّد بن يحيى، نا محمّد بن جعفر الكوفي، عن محمّد بن الطفيل، عن أبي معاوية، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عبّاس، قال:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة الحكمة وعليّ بابها، فمن أراد الحكمة فليأتِ الباب»؛⁽¹⁾محمد بن احمد بن عثمان بغدادى به سند خود و به نقل از ابن عباس مى‌نويسد كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر حكمتم و على در آن است و هر آنكس طالب حكمت باشد بايد از در آن بيايد».

مناوى نيز در فيض القدير مى‌نويسد:

(أنا دار الحكمة)، وفي روايته: «أنا مدينة الحكمة، (وعليّ بابها). أي: علي بن أبيطالب هو الباب الذي يدخل منه إلى الحكمة».⁽²⁾همچنين سيوطى در اللآلي المصنوعة⁽³⁾، شاه ولى اللّه دهلوى در ازاحة الخلفاء⁽⁴⁾و ولى‌اللّه لكهنوى در مرآة المؤمنين⁽⁵⁾اين متن را با اين عبارات روايت كرده‌اند.

6. «أنا دار العلم وعليّ بابها»

محب‌الدين طبرى در كتاب ذخائر العقبى به نقل اين متن پرداخته است. وى مى‌نويسد:

عن عليّ رضي اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا دار العلم وعليّ بابها»؛⁽⁶⁾از على كه رضوان خدا بر او باد نقل شده است كه فرمود: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من خانه علمم و على درِ آن است».

محب طبرى اين روايت را به نقل از مصابيح السنة بغوى آورده است؛

از اين رو در ادامه مى‌نويسد:

أخرج البغوي في المصابيح في الحسان.

طبرى در كتاب ديگرش به نام الرياض النضرة،⁽¹⁾ملا على قارى در المرقاة في شرح المشكاة⁽²⁾و ديگران حديث را به همين صورت روايت كرده‌اند.

7. «أنا ميزان العلم وعليّ كفتاه»

ديلمى در فردوس الأخبار از ابن عباس و او از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله چنين نقل مى‌كند كه فرمود:

أنا ميزان العلم، وعليّ كفّتاه، والحسن والحسين خيوطه، وفاطمة علاقته، والأئمّة من أُمّتي عموده، يوزن به أعمال المحبّين لنا والمبغضين لنا؛⁽³⁾من ترازوى علمم و على دو كفه آن و حسن و حسين ريسمان آن و فاطمه دستگيره آن و امامان از امت من ستون آن مى‌باشند كه با آن ترازو، اعمال محبّان و مبغضان ما سنجيده مى‌شود.

بنابر گزارش مرحوم صاحب عبقات رحمه اللّه، اين حديث را سيد على همدانى در روضة الفردوس، مودّة القربى و السبعين في فضائل أميرالمؤمنين عليه السلام، عبدالوهاب بخارى در تفسير أنورى و قندوزى در ينابيع المودة⁽⁴⁾، از ابن عباس نقل كرده‌اند.

8. «فهو باب مدينة علمي»

ابن مغازلى در كتاب مناقب مى‌نويسد:

أخبرنا أبومحمّد الحسن بن أحمد بن موسى الغندجاني، قال: حدّثنا أبوالفتح هلال بن محمّد الحفّار، قال: حدّثنا إسماعيل بن علي بن رزين، عن أبيه، قال: حدّثنا أخي دعبل بن علي، قال: حدّثنا شعبة بن الحجّاج، عن أبيالتيّاح، عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أتاني جبرئيلبدرنوك من درانيك الجنّة، فجلست عليه، فلمّا صرت بين يدي ربّي، كلّمني وناجاني، فما علّمني شيئاً إلاّ علمه عليّ؛

فهو باب مدينة علمي.

ثمّ دعاه النبيّ صلّى اللّه عليه وآله إليه، فقال له: يا عليّ! سلمك سلمي، وحربك حربي، وأنت العَلم ما بيني وبين أُمّتي من بعدي»؛⁽¹⁾حسن بن احمد غندجانى به سند خود به نقل از ابن عباس آورده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «جبرئيل فرش مخملى از بهشت آورد و من رويش نشستم. آنگاه كه رودر روى خدا تعالى قرار گرفتم، خداى تعالى با من سخن گفت و نجوا كرد. آنگاه چيزى را به من نياموخت مگر اينكه همان را به على عليه السلام نيز آموخت؛

از اين رو او باب علم من است».

آنگاه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله على عليه السلام را نزد خود فرا خواند و فرمود: «اى على، صلح با تو صلح با من و جنگ با تو جنگ با من است. تو پس از من نشانه و عَلَم در ميان امتم هستى».

اين روايت را قندوزى در كتاب ينابيع المودة، پس از نقل روايت از ابن مغازلى، شبيه آن را از خوارزمى نقل كرده است، تنها با اين تفاوت كه در روايت خوارزمى به

جاى عبارت «فهو باب مدينة علمي»، عبارت «فهو باب علمي» آمده است.⁽¹⁾

9. «عليّ باب علمي ومبيّن لأمتي»

همدانى در كتاب السبعين من مناقب أمير المؤمنين اين چنين مى‌نويسد:

الحديث التاسع والعشرون: عن أبيالدرداء [أبيذر] رضي اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: عليّ باب علمي، ومبيّن لأُمّتي ما أُرسلت به منبعدي، حبّه إيمان، وبغضه نفاق، والنظر إليه رأفةً، ومودّته عبادة؛⁽²⁾حديث 29. از ابودرداء [ابوذر] رضى اللّه عنه نقل شده است كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «على درِ علم من است و بيان‌كننده آنچه را كه براى آن فرستاده شده‌ام براى امتم مى‌باشد. دوست داشتن او [نشانه] ايمان است و بغض او نفاق و نظر به سوى وى رأفت است و مودّت به او عبادت است».

سيوطى در كتابهاى اللآلي المصنوعة،⁽³⁾جمع الجوامع⁽⁴⁾

جامع الأحاديث: 6 / 211.

10. «عليّ منّي وأنا من عليّ، فهو باب علمي ووصيّي»

متن فوق را قندوزى در كتاب ينابيع المودة، از سيد على همدانى اين چنين نقل كرده است:

عن عكرمة، عن ابن عبّاس رضي اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله لعبدالرحمن بن عوف: يا عبدالرحمن! إنّكم أصحابي، وعلي بن أبيطالب أخي ومنّي وأنا من عليّ، فهو باب علمي ووصيّي وهو وفاطمة والحسن والحسين هم خير الأرض عنصراً وشرفاً وكرماً؛⁽¹⁾از عكرمه از ابن عباس نقل شده است كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به عبدالرحمان بن عوف فرمود: «اى عبدالرحمان، همانا شما اصحاب من هستيد و على بن ابى‌طالب برادر من است و من از اويم و او از من است. او باب علم من و وصىّ من است او، فاطمه، حسن و حسين بهترين اهل زمين از جهت تبار، شرف و كرامتند».

متن‌هايى كه ذكر شد، در زمره روايت‌هايى است كه شاهد بر روايت «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» است كه با الفاظ و عبارت‌هاى مختلف، به تأييد حديث مورد بحث مى‌پرداخت.

در ادامه، به بررسى دلالت حديث مى‌پردازيم.

سند حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»

اشاره

در ميان احاديث پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، گروهى از آنها - همچون حديث غدير و ثقلين - در چند مناسبت و به جهت‌هاى مختلف، توسط پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بيان شده است. از دقت در روايات بر مى‌آيد كه حديث «أنا مدينة العلم» هم از اين گروه است؛

يعنى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به ذكر اين حديث در موارد متعددى پرداخته‌اند. شاهد بر اين مدعا سخن جلال‌الدين سيوطى است كه در كتابى كه طرق اين حديث را جمع كرده، مى‌نويسد:

كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: «أنا مدينة ...»؛

پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌فرمود: «من شهر علمم ...».

با توجه به اين كليشه كه دلالت‌كننده بر استمرار است، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بارها و بارها اين حديث را در ميان اصحاب فرموده‌اند. دقت در اين نكته، حساسيت اين حديث را دوچندان مى‌نمايد.

با رجوع به كتب اهل سنت، مى‌توان به چند روش به اعتبار حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» در نزد اهل سنت پى برد كه در ذيل به برخى از روش‌هاى اعتبار حديث مى‌پردازيم:

1- تصريح عالمان بزرگ اهل سنت به «صحت» حديث؛

2- تصريح عالمان و پيشوايان بزرگ حديثى اهل سنت به «حسن» بودن آن؛

3- ادعاى شهرت و تواتر حديث؛

4- نقل روايت به صورت ارسال مسلم؛

5- توصيف اميرالمؤمنين على عليه السلام به «باب مدينة العلم»؛

6- تصحيح سند يك يك روايات وارد شده در منابع اهل سنت.

1. تصريح به صحّت حديث

بسيارى از عالمان رجالى اهل سنت همچون:

يحيى بن معين،

محمد بن جرير طبرى،

حاكم نيشابورى،

محمد بن طلحه شافعى،

سبط ابن جوزى،

محمد بن يوسف گنجى،⁽¹⁾صلاح‌الدين علائى،⁽²⁾شمس‌الدين ابن جزرى،⁽³⁾

شمس‌الدين سخاوى،⁽¹⁾

جلال‌الدين سيوطى،

فضل اللّه ابن روزبهان شيرازى،⁽²⁾

على متقى هندى،

سيد محمد بخارى،⁽³⁾

ميرزا محمد بدخشانى،

محمد صدر العالم،⁽⁴⁾

محمد امير يمانى⁽⁵⁾

شرح التحفة العلوية: 215.

اگر چه گروهى از اهل سنت در صدد كاستن از اعتبار اين حديث‌اند؛

ولى آنگاه كه به گروهى از علماى عامه برمى‌خوريم كه حديث را تصحيح كرده و يا حسن شمرده‌اند - كه در سطور آينده قائلان به حسن بودن روايت نيز خواهد آمد - در مى‌يابيم كه قول به ضعف و يا موضوع بودن اين حديث همراه با تعصب و چشم فرو بستن بر روى حقيقتى است كه وضوح آن را نمى‌توان منكر شد.

به هر روى در ذيل به عبارات چند تن از قائلان به صحت حديث اشاره مى‌كنيم:

1-1 يحيى بن معين:

يحيى بن معين⁽¹⁾

يعنى يحيى بن معين. و قال علي بن المديني لانعلم أحد من لدن آدم كتب من الحديث ما كتب يحيى بن معين. قال أبوحاتم الرازي إذا رأيت البغدادي يحب أحمد بن حنبل فاعلم أنّه صاحب سنة وإذا رأيته يبغض يحيى بن معين فاعلم أنّه كذّاب». همچنين در كتاب تهذيب الكمال، جلد 31، صفحه 566 - 567 در باره او آمده است: «مات بالمدينة فحمل على أعواد النبي صلّى اللّه عليه وسلّم ونودي بين يديه هذا الذي كان ينفي الكذب عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم ... و حمل على سرير النبي صلّى اللّه عليه وسلّم».

قال القاسم: سألت يحيى بن معين عن هذا الحديث؟ فقال: صحيح؛⁽²⁾قاسم گويد: از يحيى بن معين درباره حديث ابن عباس پرسيدم، او گفت: اين حديث صحيح است.

خطيب بغدادى در تاريخ خود، از يحيى بن معين نقل مى‌كند كه او در ابتدا صحت روايت را انكار مى‌كرده است؛

اما پس از جستجو متوجه شده كه اين روايت را كسانى غير از ابوصلت هروى نقل كرده‌اند؛

به همين روى ديدگاهش تغيير كرده و آن را صحيح دانسته است. وى مى‌نويسد:

وأمّا حديث الأعمش، فإنّ أباالصلت كان يرويه عن أبيمعاوية عنه، فأنكره أحمد بن حنبل، ويحيى بن معين من حديث أبيمعاوية، ثمّ بحث يحيى عنه فوجد غير أبيالصلت قد رواه عن أبيمعاوية. فأخبرنا محمد بنأحمد بن رزق، أخبرنا أبوبكر مكرم بن احمد بن مكرم القاضي، حدثنا القاسم بن عبدالرحمن الأنباري، حدثنا أبوالصلت الهروي، حدثنا أبومعاوية عن الأعمش عن مجاهد عن ابن عباس قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعلي بابها فمن أراد العلم فليأت بابه». قال القاسم: سألت يحيى بن معين عن هذا الحديث فقال: هو صحيح؛⁽¹⁾اما حديث اعمش. همانا ابوصلت همواره از ابومعاويه، از اعمش حديث [مورد بحث] را نقل مى‌كند؛

به همين روى احمد بن حنبل و يحيى بن معين نقل ابوصلت از ابومعاويه را انكار مى‌كردند. آنگاه يحيى بن معين در جستجو بر آمد تا اينكه دريافت غير از ابوصلت، راوى ديگرى از ابومعاويه نقل كرده است [از اين رو روايت ابوصلت را نيز پذيرفت]. به سند خود محمد بن احمد بن ارزق، از ابوصلت هروى، از ابومعاويه، از اعمش، از ابن عباس روايت كرد كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على درِ آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد». قاسم بن عبدالرحمان انبارى گويد: از يحيى بن معين درباره اين حديث پرسش نمودم، او گفت: اين حديث صحيح است.

همچنين سيوطى در كتاب جمع الجوامع مى‌نويسد:

روى الخطيب في تاريخه عن يحيى بن معين أنّه سئل عن حديث ابن عبّاس؟ فقال: هو صحيح؛⁽²⁾

خطيب بغدادى در تاريخش مى‌نويسد كه از يحيى بن معين درباره حديث ابن عباس پرسش شد، او گفت: اين حديث صحيح است.

2-1 ابن جرير طبرى:

ابن جرير طبرى⁽¹⁾

ولى دشمنان، اين كتاب را معدوم كردند و يا به هر شكل نگذاشتند به دست ما برسد. طبرى در ميان اهل سنت، مذهبى فقهى داشته كه تا قرن ششم و هفتم نيز وجود داشته است.

هذا خبر صحيح سنده؛⁽²⁾اين خبر سندش صحيح است.

سيوطى نيز در كتاب جمع الجوامع، به نقل از طبرى مى‌نويسد:

هذا خبر عندنا صحيح؛⁽³⁾اين خبر در نزد ما عامه صحيح است.

3-1 حاكم نيشابورى:

همچنين حاكم نيشابورى در كتاب مستدرك، پس از نقل حديث از ابن عباس مى‌نويسد:

هذا حديث صحيح الإسناد؛⁽¹⁾اين حديث صحيح الاسناد است.

وى حديث ديگرى را از طريق جابر بن عبداللّه انصارى نقل كرده است. وى اين سند را نيز تصحيح كرده و مى‌نويسد:ولهذا الحديث شاهد من حديث سفيان الثوري بإسناد صحيح:

حدّثني أبوبكر محمّد بن علي الفقيه الإمام الشاشي القفّال، ببخارا، وأنا سألته، حدّثني النعمان بن هارون البلدي، ببلد، من أصل كتابه، ثنا أحمد بن عبداللّه بن يزيد الحرّاني، ثنا عبدالرزّاق، ثنا سفيان الثوري، عن عبداللّه بن عثمان بن خثيم، عن عبدالرحمن بن عثمان التيمي، قال: سمعت جابر بن عبداللّه، يقول: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأتِ الباب»؛⁽²⁾براى اين حديث شاهدى از حديث سفيان ثورى با سندى صحيح وجود دارد. ابوبكر محمد بن على فقيه امام چچنى قفّال براى ما به سند خود از جابر بن عبداللّه انصارى نقل كرد كه گفت: شنيدم كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است؛

هر آن كس كه طالب علم است بايد به نزد آن در بيايد».

4-1 ابن روزبهان:

فضل اللّه بن روزبهان خنجى شيرازى يكى از علماى متعصّب اهل سنت است. او در جواب استدلال علاّمة حلّى مبنى بر اعلميّت و در نهايت امامت بلافصل اميرالمؤمنين على عليه السلام، كتابى تحت عنوان إبطال نهج الباطل نگاشته است. وى در

اين كتاب و در نقد استشهاد علاّمه حلّى به حديث «أنا مدينة العلم» در صحيح ترمذى، مى‌نويسد:

ما ذكره المصنّف من علم أمير المؤمنين، فلا شكّ في أنّه من علماء الأُمّة، والناس محتاجون إليه فيه، وكيف لا؟ وهو وصيّ النبيّ صلّى اللّه عليه وآله في إبلاغ العلم وبدائع حقائق المعارف، فلا نزاع لأحد فيه. وأمّا ما ذكره منصحيح الترمذي، فصحيح؛⁽¹⁾آنچه كه مؤلف (علاّمه حلّى) از علم اميرالمؤمنين عليه السلام يادآورى كرده است، هيچ ترديدى باقى نمى‌ماند كه ايشان در زمره علماء امت است و مردم نيز در علم نيازمند اويند. البته چگونه نباشند؟ در حالى كه وى وصىّ پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در رساندن علم و شگفتى‌هاى حقايق شناخت است و كسى در اين باره اختلافى ندارد. اما آن روايتى كه وى از صحيح ترمذى نقل كرده صحيح است.

وى سپس در جواب يكى از استدلالات علاّمه مبنى بر اينكه غير اميرالمؤمنين، هيچ يك از صحابه واژه «سلونى» را نگفته‌اند مى‌افزايد:

هذا يدلّ على وفور علمه واستحضاره أجوبة الوقائع واطّلاعه على العلوم والمعارف، وكلّ هذه الأُمور مسلّمة، ولا دليل على النص؛⁽²⁾اين دليلى است بر بسيارى علم ايشان و پاسخ‌گويى بى‌درنگش به اتفاقات مختلف و آگاهى ايشان بر علوم و معارف. و تمامى اين گفته‌ها از امور قطعى و مسلّم است و دليلى در برابر نص وجود ندارد.

5-1 متقى هندى:

متقى هندى پس از نقل اشكالاتى كه توسط علماى اهل سنت بر اين روايت وارد شده، و برخى ديگر كه روايت را «حسن» دانسته‌اند، اين چنين نتيجه‌گيرى كرده است:

وقد كنت أُجيب بهذا الجواب دهراً، إلى أن وقفت على تصحيح ابن جرير لحديث عليّ في تهذيب الآثار، مع تصحيح لحديث ابن عبّاس، فاستخرتاللّه وجزمت بإرتقاء الحديث من مرتبة الحسن إلى مرتبة الصحّة؛⁽¹⁾مدتى طولانى من نيز در پاسخ [به پرسش در باره سند روايت] همين جواب را ارائه مى‌كردم تا اين كه صحيح شمردن حديث ابن عباس از سوى طبرى در كتاب تهذيب الآثار و حاكم نيشابورى را ديدم. استخاره كردم و با طلب خير از خداوند! تصميم قطعى گرفتم تا اين حديث را از مرتبه حسن به مرتبه صحيح بالا ببرم.

عالمان بسيارى به صحيح بودن حديث حكم كرده‌اند كه براى جلوگيرى از اطاله كلام، به همين مقدار اكتفاء كنيم.⁽²⁾

2. تصريح به حسن بودن روايت

قول ديگرى كه در سند اين حديث وجود دارد، حسن بودن آن است. از عالمانى كه به حسن بودن روايت تصريح كرده‌اند، مى‌توان به عالمان زير اشاره نمود:

ترمذى،

گنجى شافعى،

صلاح‌الدين علائى،

بدرالدين زركشى

مجد شيرازى،

ابن حجر عسقلانى،

حافظ سخاوى،

سيوطى،

سمهودى،محمد بن يوسف شامى صالحى،

ابوالحسن على بن عراق،

ابن حجر مكّى،

محمد طاهر فتنى،

ملا على قارى،

مناوى،

عبدالحقّ دهلوى و عدّه‌اى ديگر از عالمان اهل سنت.⁽¹⁾

همانگونه كه در ميان اين اسامى مشاهده مى‌شود،

برخى از قائلان به صحت نيز در ميان اينان وجود دارد. علت اين امر اين است كه يا در ابتدا اين حديث را حسن مى‌دانسته و سپس قائل به صحت آن شده‌اند، و يا اينكه حديث را از طريق حسن و از طريق ديگر صحيح دانسته‌اند. به هر روى در ذيل به نام برخى از كسانى كه به حسن بودن حديث تصريح كرده‌اند اشاره مى‌كنيم.

1-2 ابن عراق كنانى

ابوالحسن على بن محمد بن عراق كنانى در كتاب تنزيه الشريعة، به حسن بودن حديث حكم كرده است. او مى‌نويسد:

وسئل الحافظ ابن حجر عن هذا الحديث في فتيا، فكتب عليها: هذا الحديث أخرجه الحاكم في المستدرك وصحّحه، وخالف أبوالفرج ابن الجوزي فذكره في الموضوعات. والصواب خلاف قولهما معاً، وأنّ الحديث من قسم الحسن، لا يرتقي إلى الصحّة ولا ينحط إلى الكذب، وبيان ذلك يستدعى طولاً، ولكن هذا هو المعتمد؛⁽¹⁾از حافظ ابن حجر در فتيا، درباره اين حديث پرسش شد. وى در پاسخ نوشت: اين روايت را حاكم نقل كرده و تصحيح كرده است و ابوالفرج ابن جوزى با اين نظر وى مخالفت كرده و آن را در موضوعات آورده است.

اما سخن صحيح بر خلاف اين دو نظريه است. همانا حديث در زمره احاديث حسن است كه از سويى به حد صحّت نمى‌رسد و از سوى ديگر به كذب و دروغ دچار نمى‌شود و توضيح آن نيازمند بحثى طولانى است؛

ليكن اين نظر همان نظريه مورد اعتماد است.

2-2 گنجى شافعى

گنجى از ديگر عالمانى است كه اين حديث را حسن دانسته است. وى پس از نقل روايت در كفاية الطالب مى‌نويسد:

هذا حديث حسن عال؛⁽²⁾اين حديث حسن عالى است.

3-2 ابن حجر مكى

ابن حجر در چندين كتاب خويش، به حسن بودن روايت تصريح كرده است

وى در كتاب الصواعق المحرقه، پس از نقل چندين روايت از بزرگان اهل سنت، مى‌نويسد:

وصوّب بعض محقّقي المتأخّرين المطّلعين من المحدِّثين أنّه حديث حسن؛⁽¹⁾برخى از محقّقان محدّث متاخّرِ آگاه، حسن بودن حديث را ثابت كرده‌اند.

4-2 محمد طاهر فتنى

وى در كتاب تذكرة الموضوعات، پس از رد قول به ضعف و يا موضوع بودن حديث، حكم به حسن بودن اين حديث كرده است. وى مى‌نويسد:

قلت: قد تعقّب العلائي على ابن الجوزي في حكمه بوضعه، فإنّه ينتهي بطرقه إلى درجة الحسن، فلا يكون ضعيفاً فضلاً عن أن يكون موضوعاً.

وقال ابن حجر: صحّحه الحاكم، وخالفه ابن الجوزي فكذّبه، والصواب خلاف قولهما، والحديث حسن، لا صحيح ولا كذب؛⁽²⁾مى‌گويم: علائى نظر ابن جوزى مبنى بر ساختگى بودن حديث را پى‌گيرى كرده است. پس همانا طرق اين حديث منتهى به مرتبه حسن مى‌شود؛

از اين رو اين حديث ضعيف نخواهد بود، چه رسد به اين كه ساختگى باشد.

ابن حجر مى‌گويد: اين حديث را حاكم تصحيح كرده است و با او ابن جوزى مخالفت كرده و حديث را دروغ پنداشته است. امّا گفتار صحيح خلاف اين دو نظريه است. حديث نه صحيح است و نه دروغ؛

بلكه حسن است.

وى در جاى ديگرى از اين كتاب مى‌نويسد:

فمن حكم بكذبه فقد أخطأ؛⁽¹⁾هر آن كس به دروغ بودن روايت حكم كند، به يقين به اشتباه رفته است.

5-2 شمس الدين سخاوى

سخاوى نيز پس از نقل طرق و ديدگاه‌هاى علما، مى‌نويسد:

أحسنها حديث ابن عباس بل هو حسن؛⁽²⁾بهترين روايت حديث ابن عباس است؛

بلكه اين روايت حسن است.

اعتبار روايت «حسن» همانند روايت «صحيح»

همانطور كه ذكر شد، عده‌اى از علماى اهل سنت قائل به صحّت اين حديث شده‌اند؛

در عين حال، اگر فرض را بر اين بگيريم كه اين روايت از نظر سندى به درجه «صحيح» نرسد و «حسن» باشد، باز هم در حجّيت آن خللى وارد نمى‌شود؛

چرا كه از منظر اهل سنت، روايت «حسن» نيز همانند روايت «صحيح» از حجّيت برخوردار است و از نظر حجّيت هيچ تفاوتى ميان اين دو دسته از روايات نيست. نووى در همين باره مى‌نويسد:

ثمّ الحسن كالصحيح في الإحتجاج به وإن كان دونه في القوة؛

ولهذا أدرجته طائفة في نوع الصحيح؛⁽³⁾حديث حسن از جهت احتجاج و استدلال به مانند صحيح است، اگر چه از جهت قوّت پايين‌تر از صحيح است؛

از اين رو عده‌اى حديث حسن را در نوعى از صحيح گنجانده‌اند.

همچنين ابن كثير مى‌نويسد:

النوع الثاني: الحسن، وهو في الإحتجاج به كالصحيح عند الجمهور؛⁽¹⁾نوع دوم حديث حسن است و آن در ميان جمهور اهل سنت، به هنگام احتجاج، همانند حديث صحيح است.

شريف جرجانى در كتاب المختصر في أصول الحديث مى‌نويسد:

والحسن حجّة كالصحيح، ولذلك أدرج في الصحيح؛⁽²⁾حديثِ حسن به مانند صحيح حجت است؛

از اين‌رو در زمره احاديث صحيح قرار مى‌گيرد.

محمد بن جماعة نيز مى‌گويد:

الحسن حجة كالصحيح وإن كان دونه، ولذلك أدرجه بعض أهل الحديث فيه ولم‌يفردوه عنه؛⁽³⁾حديث حسن به مانند صحيح است و اگر چه [از جهت اعتبارى] پايين‌تر از آن است؛

از اين رو برخى از اهل حديث آن را در زمره حديث صحيح گنجانده‌اند و آن را از صحيح جدا نمى‌دانند [و ديگر به آن حسن نمى‌گويند؛

بلكه صحيح است].

جلال‌الدين سيوطى مى‌گويد:

ثمّ الحسن كالصحيح في الإحتجاج به، وإن كان دونه في القوة، ولهذا أدرجته طائفة في نوع الصحيح كالحاكم وابن حبان وابن خزيمه؛⁽⁴⁾

حديث حسن از جهت احتجاج و استدلال به مانند صحيح است، اگر چه از جهت قوت پايين‌تر از صحيح است؛

از اين رو عده‌اى همچون حاكم، ابن حبان و ابن خزيمه حديث حسن را در زمره نوعى از صحيح گنجانده‌اند.

عبدالرؤوف مناوى نيز به مانند سيوطى اظهار نظر كرده است. وى مى‌گويد:

الحسن مشارك للصحيح في الإحتجاج به، وإن كان دونه في القوة؛⁽¹⁾حديث حسن از جهت احتجاج و استدلال به مانند صحيح است، اگر چه از جهتقوت پايين‌تر از صحيح است.

3. حديث «أنا مدينة العلم»، حديثى متواتر و مشهور

با توجه به كثرت روايت و راويان حديث «أنا مدينة العلم»، روشن است كه اين حديث در زمره حديث‌هاى مشهور و متواترى است كه از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نقل شده است. همين كثرت نقل و بسيارى راويان حديث، نشان‌گر شهرت و تواتر اين حديث در ميان اهل سنت است. با اين وجود اعتراف عالمان بزرگ اهل سنت در اين باره مى‌تواند در فزونى اعتبار اين حديث يارى‌گر باشد. از اين رو به سخن برخى از عالمان بزرگ اهل سنت در اين باره مى‌پردازيم.

1-3 سبط ابن

جوزى نخستين عالمى كه بر شهرت اين حديث حكم كرده، سبط ابن جوزى است. وى در فصل دوم از كتاب تذكرة الخواص كه اختصاص به فضائل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام دارد، مى‌نويسد:

وهي أشهر من الشمس والقمر، وأكثر من الحصى والمدر، وقد اخترت

منها ما ثبت واشتهر، وهي قسمان: قسم مستنبط من الكتاب، والثاني من السُنّة الظاهرة التي لا شكّ فيها ولا ارتياب؛⁽¹⁾فضيلت‌هاى وى مشهورتر از خورشيد و ماه و افزون‌تر از ريگ‌ها و سنگريزه‌ها است و من از ميان آنها، فضائلى را كه ثابت و مشهور شده برگزيدم كه اين فضائل برگزيده بر دو قسم است: نخست بخشى كه از قرآن به دست آمده و ديگرى بخشى كه از سنت آشكارى به دست آمده كه هيچ شك و ترديدى در آن نيست.از سويى با توجه به اين سخن سبط ابن جوزى كه خود را ملتزم به نقل روايت‌هاى مشهور كرده است، و از سويى ديگر نقل اين حديث شريف در كتاب خود بيان‌گر اين است كه وى اين حديث را در زمره احاديث مشهورى كه هيچ شك و ترديدى در آن نيست، برشمرده است. اگر به اين نتيجه، سخن شهاب‌الدين قسطلانى كه حديث مشهور را ملحق به متواتر دانسته است بيافزاييم، در مى‌يابيم كه با توجه به شهرت اين حديث، حديث متواتر نيز خواهد بود.

2-3 عبدالحق دهلوى

عبدالحق دهلوى در كتاب اللمعات في شرح المشكاة، قائل به شهرت اين حديث شده است. وى مى‌نويسد:

واعلم أنّ المشهور من لفظ الحديث في هذا المعنى: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؛⁽²⁾بدان كه لفظ مشهور حديث در اين معنا، روايت «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» است.

3-3 محمد بن اسماعيل امير يمانى صنعانى

يمانى صنعانى در كتاب الروضة الندية في شرح التحفة العلوية، به شهرت اين حديث تصريح كرده است. وى مى‌نويسد:

باب علم المصطفى إن تأته *** فهنيئاً لك بالعلم مريا

البيت إشارة إلى الحديث المشهور المروي من طرق عن ابن عبّاس وغيره، ولفظه عن ابن عبّاس: أنّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأتِ الباب». أخرجه العقيلي وابن عدي والطبرانيوالحاكم؛⁽¹⁾

اگر به نزد باب علم مصطفى آيى علم و دانش گوارايت باد. اين بيت اشاره به حديث مشهورى دارد كه از ابن عباس و غير او روايت شده است. روايت ابن عباس با اين عبارات آمده است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است؛

پس هر آن كس كه علم را بخواهد بايد به نزد آن در بيايد». اين روايت را عقيلى، ابن عدى، طبرانى و حاكم نيشابورى نقل كرده‌اند.

4-3 مولوى حسن زمان

مولوى حسن زمان در زمره عالمان اهل سنتى است كه به شهرت اين روايت تصريح كرده است. وى در كتاب القول المستحسن مى‌نويسد:

من أحسن بيّنة على معنى ختم الأولياء: الحديث المشهور الصحيح، الذي صحّحه جماعات من الأئمّة؛⁽²⁾

بهترين شاهد بر معناى خاتم الأنبياء حديث صحيح مشهورى است كه گروه‌هاى بسيارى از پيشوايان اهل سنت آن را صحيح دانسته‌اند.

وى در ادامه، به انظار عالمان درباره اعتبار اين روايت مى‌پردازد.

5-3 ابن حجر مكّى

ابن حجر مكّى يكى از عالمان متعصّب اهل سنت است. وى به شهرت و يا تواتر اين حديث تصريح و حتى اشاره نكرده است؛

اما با توجه به مبانى خود، بايد به تواتر حديث «أنا مدينة العلم» ملتزم شود. وى در كتاب الصواعق المحرقه، آنگاه كه به حديث «مروا أبابكر فليصلّ بالناس» مى‌رسد، مدعى مى‌شود كه هشت نفر از صحابه اين روايترا نقل كرده‌اند؛

از اين رو آن را متواتر مى‌داند. وى در كتاب خود مى‌نويسد:

إعلم أنّ هذا الحديث متواتر؛

فإنّه ورد من حديث عائشة، وابن مسعود، وابن عبّاس، وابن عمر، وعبداللّه بن زمعة، وأبيسعيد، وعلي بن أبيطالب، وحفصة؛⁽¹⁾بدان كه اين حديث متواتر است و از سوى عايشه، ابن مسعود، ابن عباس، عبداللّه بن عمر، عبداللّه بن زمعه، ابوسعيد خدرى، على بن ابى‌طالب و حفصه روايت شده است.

به همين روى اگر ملاك وى از تواتر نقل هشت نفر از صحابه است، بنابر اولى حديث «أنا مدينة العلم» كه از ده صحابى نقل شده است، در زمره احاديث متواتر خواهد بود.

6-3 ابن حزم

ابن حزم اندلسى به مانند ابن حجر هيتمى به شهرت و يا تواتر حديث حكم نكرده است؛

اما با توجه به مبانى وى در ديگر احاديث، بايد ملتزم به تواتر حديث مورد بحث نيز بشود.

وى در كتاب المحلّى و در بحث عدم جواز فروش آب، پشتوانه اين حكم را احاديث متواترى مى‌داند كه فقط چهار صحابى آن را روايت كرده‌اند.⁽¹⁾از اين رو اگر نقل چهار نفر از صحابه موجب تواتر حديث است، بنابر اولى حديث مورد بحث نيز متواتر خواهد بود.

7-3 ابن تيميه

وى نيز اشاره‌اى به شهرت و تواتر حديث نكرده است؛

ولى مبانى ديگر وى در ديگر روايات، او را ملزم به تواتر حديث «أنا مدينة العلم» خواهد كرد. وى در كتاب منهاج السنة و در راستاى اعتبار سازى براى حديث جعلى «لو كنت متّخذاً من أهلالأرض خليلاً لاتخّذت أبابكر خليلاً» مى‌نويسد:

وهذا الحديث مستفيض بل متواتر عند أهل العلم بالحديث؛

فإنّه قد أُخرج في الصحاح من وجوه متعدّدة من حديث ابن مسعود وأبيسعيد وابن عبّاس وابن الزبير؛⁽²⁾اين حديث در نزد آشنايان به حديث مستفيض، بلكه متواتر است؛

پس همانا اين حديث به وجوه متعدد از ابن مسعود، ابوسعيد، ابن عباس و ابن زبير در صحاح روايت شده است.

مدّعاى وى در تواتر اين حديث جعلى نقل چهار نفر از صحابه است؛

از اين رو روايتى كه ده نفر از صحابه، يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام، امام حسن و امام حسين عليهما السلام، ابن عباس، جابر بن عبداللّه، ابن مسعود، حذيفة، عبداللّه بن عمر، انس بن مالك و عمرو بن عاص آن را نقل كرده‌اند، بنابر اولى متواتر خواهد بود.

8-3 عبدالعزيز دهلوى

وى در تحفه اثنا عشريه و در بحث «مطاعن عثمان»، روايت «إنّما مثلي ومثل عثمان كمثل أثوار ثلاثة ...» كه به دروغ به اميرالمؤمنين على عليه السلام نسبت داده‌اند مشهور و متواتر مى‌داند. وى صرف نقل اين روايت در منابع فريقين را علت اين سخن خود برشمرده است. وى مى‌نويسد:

اين قصه در شهرت و تواتر به حدى رسيده كه در كتب فريقين مذكور و مسطور است، جاى انكار نيست.⁽¹⁾پس اگر ملاك دهلوى در شهرت و تواتر اين حديث، صرف نقل روايت در منابعشيعه و اهل سنت است، روايت «أنا مدينة العلم» نيز به قطع و يقين در زمره همين روايت‌هاى مشهور و متواتر جاى خواهد گرفت.

4. نقل روايت به صورت «ارسال مسلّم»

مسير چهارم در اثبات اعتبار اين حديث، نقل روايت به صورت ارسال مسلّم است.

اين روايت را بسيارى از عالمان حديثى و غير حديثى اهل سنت مسلّم دانسته‌اند؛ به همين روى، با مسلّم دانستن اين روايت شريف، جايى براى شك و شبهه در اعتبار اين حديث باقى نخواهد ماند. از ميان سى و نه نفر از عالمان اهل سنت كه روايت را مسلّم دانسته‌اند مى‌توان به عالمانى هم چون: ابوليث سمرقندى، احمد بن محمد عاصمى، ابن عربى اندلسى، ابن طلحة شافعى، ابوعبداللّه گنجى شافعى، عز بن عبدالسلام، محب‌الدين طبرى شافعى، شمس‌الدين زرندى، سيد على همدانى، كمال‌الدين دميرى، شهاب‌الدين دولت‌آبادى، احمد بن صباغ مالكى، شاه ولى اللّه الدهلوى و ديگران اشاره نمود.

5. توصيف اميرالمؤمنين به لقب «باب مدينة العلم»

بزرگان و پيشوايان اهل سنت، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را به «مدينة العلم» و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را به «باب مدينة العلم» و قريب به اين مضمون، توصيف كرده‌اند كه بدون ترديد اين توصيف برگرفته از همين حديث مورد بحث است و از سويى ديگر نشان‌گر اين است كه حديث در نزد اهل سنت، در زمره احاديث مسلّم و قطعى محسوب مى‌شده است.

از كسانى كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را به اين لقب توصيف كرده‌اند مى‌توان به ابونعيم اصفهانى، ابوسعد سمعانى، ابومؤيد خوارزمى، ابوعبداللّه گنجى، سعيدالدين كازرونى، شمس‌الدين زرندى، سيد على همدانى، ميرزا محمد بدخشانى،هروى ايجى، شهاب‌الدين دولت‌آبادى، شهاب‌الدين قسطلانى، جلال‌الدين دوانى، شمس‌الدين صالحى دمشقى، ابن حجر مكّى، جمال‌الدين محدّث شيرازى، شيخ على قارى، عبدالرؤف مناوى، عبدالحق دهلوى، سيد محمد ماه عالم، عبدالرحمان چشتى، شيخ تاج‌الدين نقشبندى، شيخ ابراهيم كردى، شيخ سالم بصرى، سيد محمد برزنجى، محمد معين سندى، محمد بن اسماعيل امير، شهاب‌الدين احمد عجيلى، رشيدالدين دهلوى، سلامة اللّه بدايونى، حسن الزمان تركمانى و عبدالغنى غنيمى اشاره نمود.

به هر روى در ذيل به سخن برخى از بزرگان اهل سنت در اين باره اشاره مى‌كنيم.

1-5 أبونعيم اصفهانى

ابونعيم در زمره كسانى است كه روايت «أنا مدينة العلم» را با سند صحيح نقل كرده است.⁽¹⁾وى در كتاب حلية الأولياء و در شرح حال اميرالمؤمنين على عليه السلام به القاب آن حضرت نيز اشاره كرده است؛

از جمله مى‌نويسد:

سيد القوم، محبّ المشهود ومحبوب المعبود، باب مدينة الحكم [العلم] والعلوم؛⁽¹⁾آقاى قوم، دوستدار مردمان، محبوب خداوند، درِ شهر حكمت [علم] و علوم.

2-5 ابوسعيد سمعانى

او در كتاب الأنساب و در معناى كلمه «شهيد»، حضرت سيد الشهداء حسين بن على عليهما السلام، يا همان فرزند «باب مدينة العلم» را نخستين كسى دانسته كه به اين لقب مشهور شده است. وى مى‌نويسد:

الشهيد ... إشتهر بهذا الإسم جماعة من العلماء المعروفين، قتلوا فعرفوا«بالشهيد»، أوّلهم: ابن باب مدينة العلم وريحانة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، الشهيد بن الشهيد، الحسين بن علي، سيّد شباب أهل الجنة؛⁽²⁾شهيد ... گروهى از عالمان كه كشته شدند به نام «الشهيد» معروف گشتند كه نخستين آنان فرزند باب مدينه العلم و ريحانه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، شهيد فرزند شهيد حسين بن على سرور جوانان اهل بهشت.

3-5 بدرالدين عينى

عينى در شرح صحيح بخارى، به نقل از ابوالثناء، يكى از ويژگى‌هاى اميرمؤمنان على عليه السلام را «باب علم پيامبر» دانسته است. وى مى‌نويسد:

ومن خواصّه - أي: خواص عليّ رضي اللّه تعالى عنه - ، فيما ذكره أبوالثناء: أنّه كان أقضى الصحابة، ... وأنّه باب مدينة العلم؛⁽³⁾

از ويژگى‌هاى على رضى اللّه عنه از منظر ابوالثناء اين است كه ايشان اقضى صحابه است ... و اين كه ايشان درِ شهر علم است.

4-5 ملا على هروى

ملا على هروى قارى در تقابل ميان فهم علماى امت اسلامى و صحابه مى‌نويسد:

أنّ فهم الصحابي لا سيّما مثل عليّ باب مدينة العلم مقدّم على فهم غيره؛⁽¹⁾همانا فهم صحابى به ويژه همچون على عليه السلام درِ شهر علم بر غير آنان مقدم است.

5-5 شهاب‌الدين آلوسى

آلوسى در تفسير خود و در مواردى متعدد، عبارت «باب مدينه العلم» را براى اميرمؤمنان عليه السلام استفاده كرده است. وى در تفسير روح المعاني و در بحث «ديدن لوح محفوظ» مى‌نويسد:

ثم إنَّ الإمكان ممّا لا نزاع فيه، وليس الكلام إلاّ في الوقوع، وورود ذلك عن النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وأجلّة أصحابه، كالصديق، والفاروق، وذي النورين، وباب مدينة العلم والنقطة التي تحت الباء؛⁽²⁾در امكان اين امر هيچ اختلافى نيست و كلام فقط در وقوع آن است و آن از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله و بزرگان اصحاب مانند صديق، فاروق، ذوالنورين، باب مدينة العلم و نقطه زير باء وارد شده است.

6-5 ابن عبدربّه

ابن عبدربّه سخنان زنى به نام ام الخير بنت حريش با رقيه را نقل مى‌كند كه در حضور معاويه سخنرانى غرائى كرده و از جمله گفته است:

فإلى أين تريدون - رحمكم اللّه - عن ابن عمّ رسول اللّه وصهره وأبيسبطيه؟ خلق من طينته، وتفرّع من نبعته، [و خصّه بسرّه]، وجعله باب مدينته وأعلم بحبّه المسلمين وأبان ببغضه المنافقين؛⁽¹⁾به دنبال چه هستيد؟! خداوند شما را رحمت كند! از پسر عموى پيامبر خدا، دامادش و پدر دو نوه‌اش به كدام سو منحرف مى‌شويد؟ همو كه از سرشت و طينت پيامبر آفريده شده و از سرچشمه‌هاى او شاخه گرفته و باب شهرش قرار داده است. كسىكه به محبت او مسلمانان و بغض او منافقان شناخته مى‌شدند.

7-5 صلاح‌الدين صفدى

او نيز در كتاب الوافي بالوفيات، به نقل شعرى از صفى‌الدين حلّى در باره رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پرداخته كه در آن، از دروازه علم آن حضرت نيز سخن به ميان آمده است. وى پس از آنكه شاعر را مى‌ستايد و او را شاعر على الاطلاق زمان خود مى‌داند، مى‌گويد:

ونقلت من خطه قصيدة يمدح بها سيدنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله الطويل ...

لأنّك سرّ اللّه والآية التي *** تجلّت فجلّى ظلمة الشرك نورها

مدينة علم وابن عمّك بابها *** فمن غير ذاك الباب لم يؤت سرورها⁽²⁾

دلالت حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»

اعلميت، افضليت و امامت

بحث علم و دانش اميرالمؤمنين على عليه السلام در زمره بحث‌هايى است كه ميان شيعه و اهل سنت قابل مناقشه نيست و آنچنان آشكار است كه نياز به استدلال و برهان ندارد، به‌گونه‌اى كه از برخى خلفاء - چه رسد به تابعان و عالمان اهل سنت در قرونپس از آن‌- جملاتى در مورد علم اميرالمؤمنين على عليه السلام شنيده شده و در كتابهاى معتبرشان نقل گشته است كه جاى هيچ‌گونه شك و ترديد در اعلميت اميرالمؤمنين عليه السلام باقى نمى‌ماند.

يكى از روايت‌هايى كه به علم اميرالمؤمنين عليه السلام رهنمون است، حديث «أنا مدينة العلم» است كه نتيجه يكى از دلالت‌هاى آن، اثبات اعلميت اميرالمؤمنين بر ديگران است. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه چشمه سار معارف ناب الاهى و منشأ تمام علوم و حقائق اسلامى است، در اين حديث شريف خود را به شهر علم تشبيه كرده و راه وصول به ژرفاى عميق اين شهر را كسى جز اميرالمؤمنين عليه السلام نمى‌داند. اين انحصار راه وصول به اميرالمؤمنين عليه السلام كه از آن به «باب مدينة» تعبير شده است، ما را به اعلميت مطلق اميرالمؤمنين عليه السلام بر تمام مردم رهنمون مى‌شود. آنگاه اگر ادلّه فضيلت علم و افضليت اعلم را مورد بررسى قرار دهيم و آن را به ادلّه عقلى لزوم تقدّم

افضل بر فاضل (چه رسد به افضل بر جاهل!) ضميمه نماييم، به نتيجه‌اى جز ولايت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله نخواهيم رسيد كه در ذيل به اين فرايند استدلالى خواهيم پراخت.

جايگاه رفيع علم پيامبر

اساسا پيرامون علم پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بحث است كه آيا خداوند متعال تمام آنچه را كه علم دارد به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نيز عنايت فرموده، يا امورى را براى خود نگاه داشته است؟ با صرف نظر از جواب اين پرسش، خود اين سؤال نشان دهنده جايگاه غير قابل تصور علمى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است. اجمالاً بايد گفت كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله جامع تمام علوم هستند و بر همه حقائق و معارف احاطه علمى دارند، به‌گونه‌اى كه قرآن با اين عظمت، در گوشه‌اى از قلب پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآلهحك شده و اين خود يك جنبه از علوم ايشان است.

در بيان دلائل افضليت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بر ساير پيامبران، از قول حكيم ترمذى در تفسير رازى اينگونه آمده است:

إنّ كلّ أمير فإنّه تكون مؤنته على قدر رعيّته، فالأمير الذي تكون إمارته على قرية تكون مؤنته بقدر تلك القرية، ومن ملك الشرق والغرب احتاج إلى أموال وذخائر أكثر من أموال أمير تلك القرية.

فكذلك كلّ رسول بعث إلى قومه فأُعطي من كنوز التوحيد وجواهر المعرفة على قدر ما حمل من الرسالة، فالمرسل إلى قومه في طرف مخصوص من الأرض إنّما يُعطى من هذه الكنوز الروحانيّة بقدر ذلك الموضع، والمرسل إلى كلّ أهل الشرق والغرب - إنسهم وجنّهم - لابدّ وأن يُعطي من المعرفة بقدر ما يمكّنه أن يقوم بسعيه بأُمور أهل الشرق والغرب.

وإذا كان كذلك كانت نسبة نبوّة محمّد صلّى اللّه عليه وآله إلى نبوّة سائر الأنبياء كنسبة كلّ المشارق والمغارب إلى ملك بعض البلاد المخصوصة، ولمّا كان كذلك لا جرم أُعطي من كنوز الحكمة والعلم ما لم‌يعط أحدٌ قبله، فلا جرم بلغ في العلم إلى الحدّ الذي لم يبلغه أحد من البشر؛

قال تعالى في حقّه: «فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى »⁽¹⁾وفي الفصاحة إلى أن قال: «أُوتيت جوامع الكلم»، وصار كتابه مهيمناً على الكتب، وصارت أُمّته خير الأُمم؛⁽²⁾برترى هر اميرى به ميزان رعيّت او است. پس اميرى كه فرمانروائى‌اش بر يك دهكده است، فرمانروايى و برتريش به ميزان همان دهكده است و كسى كه مالكشرق و غرب است، نياز به اموال و اندوخته‌هايى بيش از ثروت آن دهكده دارد و همين‌گونه هر فرستاده‌اى كه به سوى قومش برانگيخته شد، از گنجينه‌هاى توحيد و گوهرهاى معرفت به ميزان بار رسالتى كه بر دوش او گذارده شد به او عطا مى‌شود، پس فرستاده‌اى كه در مكان مشخصى از زمين براى قومش فرستاده شده، از گنجينه‌هاى روحانى به اندازه همان سرزمين به او عطا مى‌شود و فرستاده به سوى تمامى مردم شرق و غرب - از انس و جن - به ناچار بايد به آن اندازه از معرفت به او عطا شود كه بتواند با تلاش خودش، به كارهاى شرق و غرب اقدام كند.

بدين روى، اگر نسبت نبوت محمد صلّى اللّه عليه وآله به نبوت ديگر پيامبران، مانند نسبت تمام شرق و غرب به يك سرزمين مخصوص است، و اگر چنين است، به ناچار از گنجينه‌هاى حكمت و دانش به اندازه‌اى به او عطا شده كه به هيچ كس پيش از او بخشيده نشده است. بنابراين به درجه‌اى از علم رسيده كه هيچ بشرى به

آن مقام و مرتبه نرسيده است. خداى متعال در حق او مى‌فرمايد: «فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى ». در فصاحت تا آنجا رسيد كه مى‌گويد: «جوامع كلمه‌ها به من داده شد» و كتابش سرآمد و نگهبان بر تمام كتاب‌ها و امتش برترين امت‌ها شد».

اميرالمؤمنين باب علم پيامبر

در بحث‌هاى گذشته، متن‌هاى مختلفى از اين روايت آورده شد و پس از بررسى سند آنها و راويان مختلف آن، از صحابه تا علماى پس از تابعان و حتى قرون اخير نام برده شد. در فرايند طرح اينگونه مباحث، دانستيم كه هيچ جايى‌براى مناقشه در سند اين روايت وجود ندارد و اگر كسى بدون عناد و تعصّب با اين حديث روبرو شود، حكم به صحّت و يا لااقل حسن بودن آن خواهد كرد. از لحاظ دلالت نيز بسيار روشن است كه پيامبر خود را «مدينه علم» خوانده است؛

شهر علمى كه از جهت ارزش، فوقتصور بشريت است و تنها خود پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله و ائمه معصومان عليهم السلام قادر به بيان عمق آن هستند؛

ولى به هر صورت، رفعت و بلندى اين علم بر هيچ كسى پوشيده نيست.

آنگاه پيامبرى كه داراى اينچنين مقام علمى والايى است و دلسوزترين شخص نسبت به مردم بوده و از سويى، تمام مصالح و مفاسد اجتماع و امت را مى‌داند، و از سويى ديگر، هيچ گاه سخنى از روى هوا و هوس بر لبان مباركشان جارى نمى‌شود، مى‌خواهد براى وصول به علوم خود، شخصى را به عنوان شاخص انتخاب نمايد. اينجاست كه مى‌فرمايد: «وعليّ بابها»، اگر مى‌خواهيد به سراغ من بياييد و از علوم من بهره بجوييد، راهى جز على بن ابى‌طالب عليه السلام نداريد. او است كه درب ورود به شهر است.

حال اين سؤال مطرح مى‌شود كه صحّت اين سخن پيامبر والامقام - كه طبق اين حديث شريف، على بن ابى‌طالب عليه السلام را باب ورود به شهر علمش ناميده - را

مى‌پذيريم؛

ولى اين سخن به معناى انحصار باب علم در اميرالمؤمنين عيله السلام نيست، بلكه راههاى وصول و دسترسى به علوم پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بسيار است كه يكى از آنها على بن ابى‌طالب عليه السلام است. از اين رو اين فضيلت، فضيلتى مشترك ميان آن حضرت و ديگران است و نمى‌توان آن را دليلى انحصارى براى امير المؤمنين عليه السلام در نظر گرفت تا بتوان افضليت را براى آن حضرت ثابت كرد و در ادامه، از آن براى اثبات امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بهره جست.

در جواب به اين سؤال بايد گفت كه دلائل بسيارى بر انحصار باب علم پيامبردر اميرالمؤمنين عليه السلام وجود دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم.

انحصار باب علم پيامبر در اميرالمؤمنين

با رجوع به منابع معتبر اهل سنت و بررسى گفته‌هاى عالمان بزرگ عامهدر اين باره، مى‌توان به اين حقيقت پى برد كه تنها باب علم پيامبر اميرالمؤمنين عليه السلام است و اين منصبى انحصارى است و كسى ديگر در اين منصب با ايشان اشتراكى ندارد كه در ذيل به برخى از اين انظار خواهيم پرداخت.

1. عبدالرؤوف مناوى

مناوى در كتاب فيض القدير في شرح الجامع الصغير، در باره انحصار علم در على بن ابى‌طالب عليه السلام مى‌نويسد:

قال الحَرّالي: قد علم الأوّلون والآخرون أنّ فهم كتاب اللّه منحصر إلى علم عليّ، ومن جهل ذلك فقد ضلّ عن الباب، الذي من ورائه يرفع اللّه عن القلوب الحجاب حتّى يتحقّق اليقين الذي لا يتغيّر بكشف الغطاء؛⁽¹⁾

حرالى گويد: به تحقيق پيشينيان و پسينيان دانسته‌اند كه فهم قرآن منحصر به علم على عليه السلام است و هر كس آن را نداند، به يقين از آن منحرف شده است. درى كه خداوند از وراء آن پرده‌ها را از قلب‌ها بر مى‌دارد تا آن يقينى كه با برداشته شدن پوشش آن تغيير نيابد، تحقق يابد.

وى به شرح دو متن از اين حديث پرداخته است. ابتدا به حديث «أنا دار الحكمة» اشاره كرده، مى‌نويسد:

«أنا دار الحكمة» - وفي رواية: «أنا مدينة الحكمة - وعليّ بابها»، أي: عليّ بن أبيطالب هو الباب الذي يدخل منه إلى الحكمة، فناهيك بهذه المرتبة ما أسناها، وهذه المنقبة ما أعلاها.

ومن زعم أنّ المراد بقوله: (وعليّ بابها) أنّه: مرتفع من العلو، وهو الإرتفاع، فقد تنحل لغرضه الفاسد بما لا يجزيه، ولا يسمنه ولا يغنيه.أخرج أبونعيم عن ترجمان القرآن، مرفوعاً: ما أنزل اللّه عزّ وجلّ: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا »، إلاّ وعليّ رأسها وأميرها.

وأخرج عن ابن مسعود، قال: كنت عند النبيّ صلّى اللّه عليه وآله، فسئل عن عليّ كرّم اللّه وجهه، فقال: «قسّمت الحكمة عشرة أجزاء، فأُعطي عليّ تسعة أجزاء والناس جزءاً واحداً».

وعنه أيضاً: «أُنزل القرآن على سبعة أحرف، ما منها حرف إلاّ له بطن وظهر، وأمّا عليّ فعنده منه علم الظاهر والباطن» ... .

وأخرج أيضاً: «يا عليّ، إنّ اللّه أمرني أن أُدنيك وأُعلّمك لتعي»، وأُنزلت عليه هذه الآية: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ »» ... والأخبار في هذا الباب لا تكاد تحصى؛⁽¹⁾

«من خانه حكمتم - و در روايتى «من شهر حكمتم» - و على در آن است»؛

يعنى علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام همان درى است كه از آن وارد حكمت مى‌شوند. و تو را كافى است اين مرتبه كه چقدر والاست و اين منقبت چقدر عالى است.

ابونعيم از ابن عباس مرفوعا نقل مى‌كند كه خداوند عزّ وجلّ هيچ عبارت «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا » را نازل نفرمود مگر آنكه على عليه السلام رأس و امير آن بود. عبداللّه بن مسعود مى‌گويد: كنار پيامبر صلّى اللّه عليه وآله بودم. درباره على عليه السلام از ايشان پرسش شد، ايشان در جواب فرمودند: «حكمت به ده بخش تقسيم شده است و نُه بخش آن به على و يك بخش آن به مردم داده شد». همچنين از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله آورده است كه فرمود: «قرآن بر هفت حرف فرو فرستاده شد و حرفى از آن نيست مگر اين كه ظاهر و باطنى دارد و علم ظاهر و باطن آن نزد على عليه السلام است» ... . همچنين از پيامبر نقل شده است كه فرمود:«اى على، خداوند به من فرمان داد تا تو را به خود نزديك كنم و به تو بياموزم تا شنوا شوى» و در همين راستا اين آيه را فرو فرستاد كه: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ »⁽¹⁾... و اخبار در اين باب به شمارش نمى‌آيد.

سپس در ادامه، حديث «أنا مدينة العلم» را اينگونه شرح مى‌دهد:

فإنّ المصطفى صلّى اللّه عليه وآله المدينة الجامعة لمعاني الديانات كلّها، أو لابدّ للمدينة من باب، فأخبر: أنّ بابها هو: عليّ كرّم اللّه وجهه، فمن أخذ طريقه دخل المدينة، ومن أخطأه أخطأ طريق الهدى.

وقد شهد له بالأعلمية الموافق والمخالف، والمعادي والمحالف؛

خرّج الكلاباذي: أنّ رجلاً سأل معاوية عن مسألة، فقال: سل عليّاً، هو أعلم منّي.

فقال: أُريد جوابك. فقال: ويحك! كرهت رجلاً كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يغزّه بالعلم عزّاً. وكان أكابر الصحب يعترفون له بذلك، وكان عمر يسأله عمّا أشكل عليه؛

جاءه رجل فسأله، فقال: ها هنا عليّ فاسأله. فقال: أُريد أسمع منك يا أمير المؤمنين. قال: قم لا أقام اللّه رجليك. ومحى اسمه من الديوان. وصحّ عنه من طرق أنّه كان يتعوّذ من قوم ليس هو فيهم، حتّى أمسكه عنده ولم‌يولّه شيئاً من البعوث، لمشاورته في المشكل.

وأخرج الحافظ عبدالملك بن سليمان، قال: ذكر لعطاء: أكان أحد من الصحب أفقه من عليّ؟ قال: لا واللّه؛⁽¹⁾همانا مصطفى صلّى اللّه عليه وآله شهر جامع تمامى اديان مى‌باشد و به ناچار براى شهر درى بايد باشد، پس خبر داد كه درش على عليه السلام است؛

از اين رو هر كس راه اورا پى گرفت، وارد شهر شد و هر كس كه راه را به خطا رفت، راه هدايت را به خطا رفته است.

موافق و دوست، دشمن و مخالف به اعلميت ايشان گواهى داده‌اند. كلاباذى نقل مى‌كند كه مردى از معاويه مسئله‌اى را پرسيد. معاويه گفت از على بپرس، چرا كه او از من عالم‌تر است. گفت پاسخ تو را مى‌خواهم. معاويه گفت: واى بر تو! پرسش از مردى را كراهت دارى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله پيوسته او را با علم برترى و بزرگى مى‌بخشيد و بزرگان صحابه به اين امر براى او اعتراف مى‌كردند. عمر هر مشكلى داشت از ايشان سؤال مى‌كرد. مردى نزد او آمد و پرسشى پرسيد. عمر گفت: على اينجاست، پس از او بپرس. گفت مى‌خواهم از تو بپرسم اى اميرالمؤمنين! عمر گفت: بلند شو، خداوند پاهايات را بر پا ندارد. و نام او را از ديوان حذف كرد. همچنين

به طرق مختلف و صحيح از عمر نقل شده است كه به خداوند پناه مى‌برد از گروهى كه در ميانشان على عليه السلام نباشد تا به آنجا كه او را نزد خود نگاه داشت و ولايتى را به او نسپرد تا در مشكلات [در كنار او بوده] و با ايشان مشورت كند.

حافظ عبدالملك بن سليمان گفت: به عطا گفته شد كه آيا در ميان اصحاب كسى فقيه‌تر از على عليه السلام بود؟ او در پاسخ گفت: نه به خدا قسم.

همانطور كه در اين عبارات مشهود است، بحث اعلميت اميرالمؤمنين عليه السلام مسأله‌اى واضح است و بسيارى از علماى اهل سنت كه در ميان اين عبارات به بعضى از آنها اشاره شد، شهادت به اعلميت ايشان داده‌اند به طورى كه مناوى مى‌گويد: «وقد شهد له بالأعلميّة الموافق والمخالف، والمعادي والمحالف».

2. قثم بن عباس

همچنين قثم بن عباس در جواب به اين سؤال كه: «كيف ورث عليّ رسول اللّه‌صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم دونكم؟»؛

چطور شد كه فقط اميرالمؤمنين على عليه السلام وارث رسول اللّه شد؟ گفت:

لأنّه كان أوّلنا به لحوقاً وأشدّنا به لزوقاً؛⁽¹⁾

المصنف ابن ابى‌شيبه: 8 / 348 / ش 206؛

المعجم الكبير: 19 / 40؛

كنز العمّال: 13 / 143 / ش 36447 و منابع ديگر.

همان طور كه در متن پرسش مشاهده مى‌شود، عبارت «دونكم» دلالت بر انحصار وراثت علمى اميرالمؤمنين عليه السلام از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله و اعلميّت او پس از پيامبر اكرم دارد.

3. ابن حجر مكّى

ابن حجر عالم متعصب اهل سنت، در كتاب المنح المكية في شرح القصيدة الهمزية، در مورد علم اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌گويد:

تنبيه: ممّا يدلّ على أنّ اللّه سبحانه اختص عليّاً من العلوم بما تقصر عنه العبارات: قوله صلّى اللّه عليه وآله: «أقضاكم عليّ» وهو حديث صحيح لا نزاع فيه. وقوله: «أنا دار الحكمة - و[و في] رواية: مدينة العلم - وعليّ بابها»؛⁽¹⁾تنبيه: از جمله عبارت‌هايى كه دلالت دارد بر اينكه خداوند سبحان دانشى مختصّ على كرده - كه سخن در بيانش ناتوان هستند - اين فرموده پيامبر صلّى اللّه عليه وآله است: «أقضاكم عليٌّ» و آن حديث صحيحى است كه هيچ اختلافى در آن نيست. و همچنين فرموده ايشان: «من خانه حكمتم - و در روايتى من شهر علمم - و علىدرِ آن است».

او همچنين در كتاب تطهير الجنان كه در دفاع از معاويه نوشته، مى‌گويد:

السادس - خروجه على عليّ كرّم اللّه وجهه ومحاربته له، مع أنّه الإمام الحقّ بإجماع أهل الحلّ والعقد، والأفضل والأعدل والأعلم؛

بنصّ الحديث الحسن - لكثرة طرقه، خلافاً لمن زعم وضعه، ولمن زعم صحّته، ولمن أطلق حسنه - : «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؛⁽²⁾ششم - جنگ و خروج او بر على، با اينكه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام امام حق، افضل، اعدل و اعلم بود به نصّ حديث حسن - به جهت كثرت اسنادش، بر خلاف كسى كه آن را ساختگى پنداشته و همچنين كسى كه گمان كرده صحيح است و يا به طور مطلق حسن دانسته - : «أنا مدينة العلم وعليّ بابها».

4. شهاب الدين احمد

وى در توضيح الدلائل مى‌نويسد:

الباب الخامس عشر: في أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وبارك وسلّم دار حكمة ومدينة علم وعليّ لهما باب، وأنّه أعلم الناس باللّه تعالى، وأحكامه وآياته وكلامه بلا ارتياب:

عن مولانا أمير المؤمنين عليّ رضي اللّه تعالى عنه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وعلى آله وبارك وسلّم: «يا عليّ! إنّ اللّه أمرني أن أُدنيك فأعلّمك لتعي، وأنزلت هذه الآية: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ »، وأنت أُذُن واعية لعلمي».

رواه الحافظ الإمام أبونعيم في الحلية. ورواه سلطان الطريقة وبرهانالحقيقة الشيخ شهاب‌الدين أبوجعفر عمر السهروردي في العوارف بإسناده إلى عبداللّه بن الحسن رضي اللّه تعالى عنهما. ولفظه: قال: حين نزلت هذه الآية: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ »،⁽¹⁾قال رسول اللّه‌صلّى اللّه عليه وعلى آله وبارك وسلّم لعليّ رضي اللّه تعالى عنه: «سألت اللّه أن يجعلها أُذُنك يا عليّ».

قال عليّ كرّم اللّه تعالى وجهه: فما نسيت شيئاً بعده، وما كان لي أن أنسى.⁽²⁾

تفسير الرازي: 30 / 107؛

تفسير القرطبي: 18 / 264؛

تفسير ابن كثير: 4 / 441؛

الدرّ المنثور: 6 / 260.

عليّ لهلك عمر؛⁽¹⁾باب پانزدهم: در اينكه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله خانه حكمت و شهر علم است و على عليه السلام درِ اين دو مى‌باشد و اين كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بى‌شك، عالم‌ترين مردم به خداوند متعال، احكام و آيات و سخن اوست:

از مولايمان اميرالمؤمنين على عليه السلام نقل شده است كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود:

«اى على، خداوند مرا فرمان داده است كه تو را نزديك ساخته تا به تو بياموزم تا حفظ كنى.

و اين آيه نازل شد: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ »؛

تو گوش دريابنده دانش من هستى.حافظ و پيشوا ابونعيم در حلية الاولياء آن را روايت كرده است و سلطان طريقت و برهان حقيقت، شيخ شهاب‌الدّين ابوجعفر عمر سهروردى در عوارف المعارف، آن را با اسنادش به عبداللّه بن حسن و لفظ او روايت كرده و گفته است:

هنگامى كه آيه «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ » نازل شد، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به على عليه السلام فرمود:

«اى على، از خداوند خواستم آن را گوش تو قرار دهد». على عليه السلام عرضه داشت:

«پس از آن، چيزى را فراموش نكردم و فراموش نخواهم كرد». استاد اساتيد در زمان خود و يگانه هم رديفان در علوم و عرفان، شيخ زين‌الدّين ابوبكر محمّد بن محمّد بن على خوافى مى‌گويد: از اين رو است كه على عليه السلام به دانش و حكمتِ افزون، اختصاص يافت تا اينكه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است» و عمر گفت: اگر على نبود، عمر به هلاكت مى‌رسيد.

5. ابن

روزبهان وى در جواب استدلال علاّمه حلّى به حديث «مدينة العلم» براى اثبات خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام، قائل به دلالت اين حديث بر اعلميت ايشان شده است، ولى آن را مستلزم خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام ندانسته است.

علاّمه حلّى در اين باره مى‌نويسد:

التاسع عشر: في مسند أحمد بن حنبل وصحيح مسلم، قال: لم يكن أحد من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: سلوني، إلاّ عليّ بن أبيطالب عليه السلام. وقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؛⁽¹⁾نوزدهم: در مسند احمد بن حنبل و صحيح مسلم آمده است كه: هيچ يك از اصحابرسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نبود كه بگويد سلونى مگر على بن ابى‌طالب عليه السلام. و همچنين پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من شهر علمم و على در آن است».

ابن روزبهان در جواب مى‌نويسد:

هذا يدلّ على وفور علمه واستحضاره أجوبة الوقائع واطّلاعه على شتات العلوم والمعارف، وكلّ هذه الأُمور مسلّمة، ولا دليل على النص، حيث لا يجب أن يكون الأعلم خليفة، بل الأحفظ للحوزة والأصلح للأُمّة، ولو لم يكن أبوبكر أصلح للإمامة لما اختاروه كما مرّ؛⁽²⁾اين حديث بر بسيارى دانش و حضور ذهن او درباره رخدادها و آگاهى‌اش بر دانش‌ها و معارف گوناگون دلالت دارد و تمام اين امور مسلّم است؛

اما دليلى بر نص بر امامت نيست؛

زيرا واجب نيست كه اعلم خليفه باشد، بلكه براى امت حفظ نظام مسلمين

اصلح خواهد بود و اگر ابوبكر اصلح براى امامت نبود، - همان‌گونه كه گفتيم - او را برنمى‌گزيدند.

در مورد كلام ابن روزبهان و نقد آن، تفصيلاتى در بحث مناقشات خواهيم آورد.

6. عاصمى

عاصمى در كتاب زين الفتى، به شكلى بسيار لطيف و زيبا اعلميت اميرالمؤمنين علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام را بر جميع امت (غير از خلفاى سه‌گانه!)، به اعلميت حضرت آدم عليه السلام بر جميع ملائكه تشبيه مى‌نمايد. هر چند عاصمى اعلميت اميرالمؤمنين على عليه السلام را بر جميع خلق، مخصوص به غير خلفا مى‌داند و براى ادعاى خود هيچ دليلى نمى‌آورد؛

ولى نكته‌اى كه ما در صدد بيان و توجه به آن هستيم اين است كه او براى اثبات ادعاى‌اعلميت امير المؤمنين عليه السلام، به دو روايت نبوى كهيكى «يا على ملئت علماً وحكمة» و ديگرى «أنا مدينة العلم وعليٌ بابها»، تمسك مى‌جويد. متن كلام او به اين شرح است:

وأمّا بالعلم والحكمة: فإنّ اللّه تعالى قال لآدم عليه السلام: «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها »،⁽¹⁾ففضّل بالعلم العباد الذين كانوا لا يعصون اللّه ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون، واستحقّ بذاك منهم السجود له، فكما لا يصير العلم جهلاً والعالم جاهلاً، فكذلك لم يصر آدم المفضّل بالعلم مفضولاً، وكذلك حال من فضل بالعلم.

وأمّا من فضل بالعبادة، فربّما يصير مفضولاً؛

لأنّ العابد ربّما يسقط عن درجة العبادة إن تركها معرضاً عنها، أو توانى فيها تغافلاً منها، فيسقط فضله، ولذلك قيل: بالعلم يعلو ولا يُعلى، والعالم يُزار ولا يزور. ومن ذلك

وجوب الوصف للّه سبحانه بالعلم والعالم، وفساد الوصف له بالعبادة والعابد، ولذلك منَّ على نبيّه عليه السلام بقوله: «وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللّه‌ِ عَلَيْكَ عَظيمًا »،⁽¹⁾فعظّم الفضل عليه بالعلم دون سائر ما أكرمه به من الخصال والأخلاق، وما فتح عليه من البلاد والآفاق.

وكذلك المرتضى رضوان اللّه عليه، فضّل بالعلم والحكمة، ففاق بهما جميع الأُمّة، ما خلا الخلفاء الماضين رضي اللّه عنهم أجمعين، ولذلك وصفه الرسول عليه السلام بهما؛

حيث قال: يا علي! ملئتَ علماً وحكمة ... وذكر في الحديث عن المرتضى رضوان اللّه عليه: أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وآله كان ذات ليلة في بيت أُمّ سلمة، فبكرت إليه بالغداة، فإذا عبداللّه بن عبّاس بالباب، فخرج النبيّ صلّى اللّه عليه وآله إلى المسجد وأنا عن يمينه وابن عبّاس عن يساره، فقال النبيّعليه السلام: «يا علي! ما أوّل نعم اللّه عليك»؟ قال: أن خلقني فأحسن خلقي. قال: «ثمّ ماذا»؟ قال: أن عرّفني نفسه. قال: «ثمّ ماذا»؟ قال: قلت: «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّه‌ِ لا تُحْصُوها ».⁽²⁾

سوره نحل: آيه 18.

از اين‌رو شايستگى سجده كردن براى او يافت. همان‌گونه كه علم و عالم نادان نمى‌گردند، همچنين آدم كه با علم برترى قرار گرفته بود، زير دست قرار نگرفت و حالِ آن كس كه با دانش

برترى يافته اين چنين است.

اما آن كس كه با عبادت برترى يافته، ممكن است كه زير دست قرار گيرد؛

چرا كه ممكن است عابد از درجه عبادت به جهت رها كردن و روى برگرداندن از عبادت سقوط كند و در عبادت و بندگى از روى غفلت و يا تغافل سستى كند كه در اين صورت فضل او فرو مى‌ريزد. از اين‌رو گفته شده است كه «عالم» با علم برترى مى‌يابد و بر او برترى نمى‌يابند و به ديدار دانشمند مى‌روند و او به ديدار كسى نمى‌رود. از اين رو واجب است كه خداوند به علم و عالم توصيف شود و نادرست است توصيف او به عبادت و عابد؛

به همين‌روى بر پيامبرش صلّى اللّه عليه وآله منت نهاد و فرمود: «و آن‌چه كه نمى‌دانستى به تو آموخت و بخشش خداوند بر تو بسيار بزرگ بود». پس بخشش علم به او را بسيار بزرگ داشت، در مقابل ديگر فضيلت‌هايى كه به او عطا فرمود، از خصلت‌ها، اخلاق و آن‌چه كه از سرزمين‌هاو كشورها برايش گشود.

همچنين على مرتضى عليه السلام به دانش و حكمت بر تمام امت جز خلفاى پيشين برترى يافته است؛

از اين‌رو پيامبر صلّى اللّه عليه وآله او را به اين دو صفت چنين توصيف فرمود: «اى على، از دانش و حكمت انباشته شدى». و در حديثى از مرتضى عليه السلام آمده است كه فرمود: «شبى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در منزل امّ‌سلمه بود. سحرگاهان به سوى ايشان رفتم، ديدم عبداللّه بن عباس بر در خانه ايستاده است. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به قصد مسجد بيرون آمدند در حالى كه من در سمت راست و ابن عباس در سمت چپ ايشان بوديم. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى على، نخستين نعمت خداوند بر تو چيست»؟ عرض كردم: اين كه مرا آفريد و آفرينش مرا نيكو گردانيد.

فرمود: «پس از آن چه چيز»؟ عرض كردم: اين كه خودش را به من شناساند.

فرمود: «پس از آن چه چيز»؟ عرض كردم: اگر نعمت‌هاى خداوند را بشماريد، آن‌ها را نمى‌توانيد بشماريد.

پس پيامبر صلّى اللّه عليه وآله بر شانه‌ام زده و فرمود: «اى على، تو از دانش و حكمت انباشته شده‌اى».

فضليت علم و افضليت اعلم

شأن و فضيلت علم چيزى نيست كه احتياج به دليل داشته باشد. در تمامى زمانها و مكانها و در ميان تمام ملل و اقوام و اديان، علم داراى امتيازات فراوانى بوده است و عالمان جايگاه خاصى در ميان مردم داشته‌اند. در كتاب، سنّت و عقل هم دلايل فراوانى بر فضيلت علم اقامه شده كه در جاى خود به تفصيل بيان شده است.

آياتى كه بيان‌كننده خلقت حضرت آدم هستند، بحث از علم به ميان آورده‌اند.يكى از مواردى كه بيان‌كننده فضيلت و جايگاه رفيع علم است، همين آيات مى‌باشد كه خداى تعالى مى‌فرمايد:

«وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فيها مَنْ يُفْسِدُ فيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ * وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُوني بِأَسْماءِ هؤلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ * قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَليمُ الْحَكيمُ * قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ »؛⁽¹⁾

آنگاه كه پروردگارت به فرشتگان گفت: همانا من در زمين جانشينى قرار خواهم داد. گفتند: آيا در آن كسى را قرار مى‌دهى كه فساد كند و خون‌ها بريزد، در حالى كه ما همراه با ستايش تو، تو را تسبيح كنيم و به تقديس تو مى‌پردازيم؟ فرمود: البته من چيزى مى‌دانم كه شما نمى‌دانيد * و خداوند همه نام‌ها را به آدم آموخت، سپس آنان (صاحبان نام‌ها) را بر فرشتگان عرضه كرد و گفت: اگر راست مى‌گوييد مرا از نام اينان خبر دهيد * گفتند منزهى تو! ما جز آنچه خود به ما آموخته‌اى علمى نداريم، همانا تو خود دانا و حكيمى * خداوند گفت: اى آدم، فرشتگان را از نام‌هاى اينان آگاه كن. پس هنگامى كه آدم آنان را از آن نام‌ها آگاه كرد، خدا گفت: آيا به شما نگفتم كه من غيب آسمان‌ها و زمين را مى‌دانم و آنچه را آشكار مى‌سازيد و آنچه را كتمان مى‌كنيد مى‌دانم.در آيات فوق، پس از آنكه ملائكه علت خلقت انسان را جويا مى‌شوند و برايشان شبهاتى مطرح مى‌شود، خداوند متعال به حضرت آدم، اسماء و علومى عنايت مى‌فرمايد و با اين موضوع، خليفه خود را در زمين معرفى و برتر بودن آن از همه مخلوقات را بيان مى‌دارد. در واقع همين علم و جايگاه رفيع آن در تمام جهان است كه انسان را از ساير مخلوقات متمايز مى‌سازد.

از ديگر آياتى كه در باب فضيلت علم وارد شده و علم و عدم علم را با هم برابر نمى‌داند آيات زير است:

«قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذينَ لا يَعْلَمُونَ »؛⁽¹⁾بگو آيا كسانى كه مى‌دانند با كسانى كه نمى‌دانند برابرند؟

«شَهِدَ اللّه‌ُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِمًا بِالْقِسْطِ »؛⁽¹⁾خداوند خود شاهد است بر اينكه معبودى غير او نيست و ملائكه صاحبان علم نيز شهادت مى‌دهند به يگانگى او و اينكه او همواره قيام به قسط دارد.

«وَما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللّه‌ُ وَالرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ »؛⁽²⁾تأويل قرآن را نمى‌داند مگر خداوند و راسخان در علم.

«قُلْ كَفى بِاللّه‌ِ شَهيدًا بَيْني وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ »؛⁽³⁾بگو خداوند و كسى كه در نزد او علم قرآن است كه ميان من و شما گواه باشند كافى است.«يَرْفَعِ اللّه‌ُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ »؛⁽⁴⁾خداوند كسانى را كه علم به آنان داده شده است را درجات عظيمى مى‌بخشد.

«إِنَّما يَخْشَى اللّه‌َ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَمؤا »؛⁽⁵⁾از ميان بندگان خدا، فقط عالمان از او در خشيت‌اند.

در ميان علماى اهل سنت، افراد بسيارى به بيان فضيلت علم پرداخته دلائل و مؤيداتى نيز از قرآن، روايات و عقل آورده‌اند. در اين جا و به جهت اختصار، سه عبارت كوتاه از اهل سنت مى‌آوريم.

نيشابورى در تفسيرش مى‌نويسد:

البحث الثالث: في فضل العلم: لو كان في الإمكان شيء أشرف من العلم لأظهر اللّه تعالى فضل آدم بذلك الشيء، وممّا يدل على فضله الكتاب والسنة والمعقول؛⁽¹⁾بحث سوم در فضيلت علم: اگر در عالم امكان چيزى شريف‌تر از علم بود، به يقين خداى تعالى به واسطه آن آدم را فضيلت مى‌داد. از آنچه كه بر فضل علم دلالت دارد، كتاب، سنت و عقل است.

سپس در ادامه، به ذكر آياتى از قرآن و احاديثى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله پيرامون فضيلت علم و علما مى‌پردازد.

سمهودى در باب نخست از كتاب جواهر العقدين كه به فضيلت علم و علمااختصاص داده است، مى‌نويسد:

في إيراد الأدلّة الدالّة على فضل العلم والعلماء ووجوب توقيرهم وإحترامهم والتحذير من بغضهم والأذى لبعضهم، وقد تظاهرت الآيات، وصحيح الأخبار والآثار، وتواترت الدلائل العقلية والنقلية، وتوافقت على هذا الغرض الذي أشرنا إليه، وعوّلنا في هذا الباب عليه؛⁽²⁾پيرامون آوردن دليل‌هايى مبنى بر دلالت برترى علم عالمان و لزوم بزرگ داشت و احترامشان و دورى از خشم و آزار برخى از آنان. در اين زمينه، آيات و روايات و آثار صحيح بسيارى ظاهر گشته است و دليل‌هاى عقلى و نقلى به تواتر رسيده

است كه با يكديگر مطابقت و موافقت دارند به آن جهتى كه به آن اشاره كرديم و در اين باب به آن تكيه كرديم.

مولوى عبدالعلى، در بيان مقام و جايگاه علما و بزرگان، و اينكه تفاوت آنان تنها در ميزان علم آنهاست مى‌نويسد:

لأنّ التفاضل ليس إلاّ بالعلم، والفضل بما عداه غير معتد به؛⁽¹⁾چرا كه برترى نيست مگر به وسيله علم، و به فضيلتى غير علم توجهى نمى‌شود.

نتيجه بحث:

پس از پذيرش كبراى ادلّه عقلى قبح تقدّم مفضول بر فاضل، و همچنين وجوب تقدّم فاضل بر مفضول و اثبات صغراى اعلميّت اميرالمؤمنين عليه السلام و انحصار بابعلم در ايشان، و توجه به اين نكته كه اعلميّت دلالت بر افضليّت دارد، عقل سليم و وجدان پاك، به نتيجه‌اى جز ولايت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نخواهد رسيد.

منع رجوع به غير اميرالمؤمنين برابر با عصمت

يكى ديگر از وجوه دلالت اين حديث عصمت اميرالمؤمنين عليه السلام است؛

چرا كه از سويى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله با عبارت «فليأت ...» به پيروى از امير المؤمنين عليه السلام امر فرموده‌اند و از سويى‌ديگر، اگر اميرالمؤمنين عليه السلام معصوم نباشند، ميان اين امر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله و نهى از عمل به آنچه از روى اشتباه و خطا رخ دهد تناقض

لازم مى‌آيد. به ديگر سخن، شكل تناقض به اين صورت است كه بنابر برهان خلف اگر اميرالمؤمنين عليه السلام معصوم نباشند، احتمال اشتباه و خطا در گفته‌ها و كردارهايشان وجود خواهد داشت و اين يعنى از سويى دستور به اتباع مطلق از ايشان و از سويى ديگر اطاعت از شخص غير معصوم و افتادن در ورطه گمراهى و ظلالت خواهد بود كه اين همان نقض غرض و خلف است.

راه‌هاى مبارزه با حديث

اشاره

در طول تاريخ، بسيارى از ظلم‌ها، تعدّى‌ها و حق كشى‌ها، در همين جهان مورد بازخواست قرار گرفته و افرادى كه از حق خود تعدّى كرده‌اند به سزاى عمل خويش رسيده‌اند؛

ولى اين يك قاعده كلّى نيست و اينگونه نيست كه هرجا حقى خورده شده، در همين دنيا باز پس گرفته شده باشد و به صاحب حق بر گردد. در تاريخ كم نيستند افرادى كه به ظلم پرداخته‌اند و حق كشى كرده‌اند؛

اما در ظاهر به كاميابى رسيده و به سزاى عمل خويش نرسيده‌اند و اصولاً مشيّت خداوند مدبّر حكيم بر اين است كه بسيارى از ظلم‌ها و حق كشى‌ها در جهانى جاويد و سراى باقى در ميزان سنجش قرار گيرد و در آنجا حق مظلوم باز پس گرفته شود و اگر اينگونه نبود، ديگر حشر و حسابرسى اعمال معنايى نداشت.

بيان اين مطلب به اين جهت است كه نبايد معيار حق و ناحق را در اتفاقات تاريخى جستجو كنيم؛

بلكه مستحضر باشيم كه رويدادهاى تاريخ فقط مى‌تواند مؤيدى باشد بر ادلّه قطعى كه از سوى عقل و شرع مقدس، ما را به سوى حقيقت رهنمون مى‌شود. ما بايد تابع دليل باشيم و تا به يقين نرسيده‌ايم، به هيچ امرى معتقد و پايبند نشويم. اينكه در صدر اسلام برخى از صحابه آمده و خودسرانه خليفه پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را تعيين كردند، هيچ دليلى بر پذيرش اين رفتار آنان از سوى ما و هر انسانى كه در جستجوى حقيقت است، وجود ندارد.

وقتى به مسأله جانشينى پيامبر خدا بر مى‌خوريم، بايد ببينيم چه چيزى بيانگر واقع است و ما را به سكون و يقين مى‌رساند. با اينكه در صدر اسلام حضور نداشته ايم و اكنون ادله‌اى كه به دست ما رسيده عبارتند از قرآن كريم و روايات پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه توسط صحابه ايشان، نسل به نسل به دست ما رسيده است و البته عقل، آن هم در محدوده‌اى كه عدم حجيت آن نزد شرع به اثبات نرسيده باشد، مى‌تواند بيان‌گر حق و حقيقت در گزاره‌هاى اعتقادى و تاريخى باشد.

يكى از ادله جانشينى پس از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، حديث «مدينة العلم» است. تا كنون اين حديث را از دو جنبه به صورت تفصيلى مورد بررسى قرار داديم. نخست در بحث سند كه دانستيم اين حديث از طرق مختلف و از سوى عالمان متعدد اهل سنت وارد شده و تمام راويان آن مورد وثوق بودند - و تنها مناقشه در راوى با نام ابوصلت هروى بود كه اشكال و جواب آن گذشت - به طورى كه بسيارى از عالمان اهل سنت، اين حديث را تصحيح و يا تحسين نموده‌اند. اين كثرت نقل و تصريحات به صحيح يا حسن بودن اين روايت از جانب بزرگان اهل سنت، با توجه به مبانى آنها در تواتر روايات و ملاكهايى كه براى متواتر خواندن روايتى مورد نظر قرار مى‌دهند، ما را به متواتر بودن و يا لااقل يقينى بودن صدور آن توسط پيامبر اكرم صلّى للّه عليه و آله رهنمون مى‌كند.

دومين جنبه، بحث دلالت اين حديث بود. با توجه به نصوص عبارات اهل سنت در دلالت اين حديث بر اعلميت اميرالمؤمنين علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام، و همچنين خود الفاظ اين روايت كه به روشنى بيانگر واقع حال هستند، جاى هيچ‌گونه ترديد و شبهه‌اى را براى كسى كه جوياى حقيقت و خواهان وصول به چشمه پرفيض پيامبر اكرم صلّى للّه عليه وآله و استفاده از اين گوهر ناب الاهى است، باقى نمى‌گذارد. ولى چه كنيم

كه تعصبات و هواهاى نفس و در برخى موارد كج فهمى و تقليدهاى بى‌جا از علماى سلف، و ميل نفسانى انسان به حركت در مسير آب، انسان را از حقيقت زلال و شفافى كه بايد ما را از مسير پيامبر اكرم صلّى للّه عليه وآله به قرب ذات اقدس احديت برساند، دور مى‌سازد.

همين تعصّبات و كج فهمى‌ها و تقليد بدون عقلانيت از پيشينيان، باعث شده گروهى از اهل سنت، به مبارزه با اين حديث شريف پرداخته تا شايد بتوانند صحّه‌اى بر اتفاقات صدر اسلام گذاشته و خود را با اين توجيهات، سرگرم نمايند. در اين راستا، راهها و شيوه‌هاى گوناگونى براى مبارزه با اين حديث در پيش گرفته‌اند كه در ذيل به اهم آنها اشاره خواهيم نمود:

راه نخست: خدشه در سند و يا دلالت حديث

نخستين راهى كه گروهى به آن پرداخته‌اند، اشكال در سند يا دلالت حديث است. اين گروه با ناديده گرفتن تصريحات و نصوص بزرگان و عالمان خود، دست به قلم برده و از اين راه در صدد تخريب حديث بر آمده‌اند. گاه با تكذيب اين حديث و مناقشه در بعضى طرق آن كلّ حديث را زير سؤال برده و گاه با حرفهاى واهى، دلالت آن را به باد نقد گرفته و بنا به فراخور حال و به دلخواه خود، به تفسير آن پرداخته‌اند. پس اين راه مبارزه را به دو بخش تقسيم كرده و به بررسى و نقد كلام اشكال‌كنندگان خواهيم پرداخت.

الف) خدشه در سند حديث

1. تضعيف حديث

برخى از عالمان اهل سنت قائل به ضعف حديث شده‌اند. تنها علتى كه باعث شده اين گروه اندك حكم به ضعف اين حديث نمايند، وجود «ابوصلت هروى» در

برخى روايات است. قائلان به اين قول به علت ضعف ابوصلت هروى، اين روايت رابه طور كلّى ضعيف مى‌دانند! اينان يا در كتب حديثى و رجالى تتبّع كامل نكرده‌اند و يا اگر تتبّع نموده‌اند، تعصب و غرض‌ورزى آنان مانع از اقرار به حق شده است.

در رد اين ادعا به سه وجه مى‌توان پاسخ داد:

وجه يكم: تعدادى از علماى بزرگ اهل سنت، به صراحت ابوصلت هروى را توثيق كرده و او را در زمره فقهاء و متكلّمان بزرگ برشمرده‌اند. مزّى در تهذيب الكمال مى‌نويسد:

وقال أحمد بن محمّد بن القاسم بن محرز: سألت يحيى بن معين عن أبيالصلت الهروي، فقال: ليس ممّن يكذب. فقيل له: في حديث أبيمعاوية، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عبّاس: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؟ فقال: هو من حديث أبيمعاوية أخبرني ابن نمير، قال: حدّث به أبومعاوية قديماً ثمّ كفّ عنه، وكان أبوالصلت رجلاً موسراً يطلب هذه الأحاديث ويكرم المشايخ، وكانوا يحدّثونه بها؛⁽¹⁾احمد بن محمد قاسم بن محرز گفت: از يحيى بن معين درباره ابوصلت هروى پرسيدم. او در پاسخ گفت: در زمره دروغ گويان نيست. به ابن معين گفته شد: حديث نقل شده از ابومعاويه از اعمش، از مجاهد، از ابن عبّاس كه «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» چگونه است؟ او گفت: آن در زمره حديث ابومعاويه است. ابن‌نمير مرا خبر داد و گفت: ابومعاويه درگذشته آن را نقل كرد و سپس از نقل خوددارى نمود. ابوصلت

مردى ثروتمند و به دنبال اين‌گونه احاديث بود و در همين راستا اساتيد روايى رااكرام مى‌كرد و آنان برايش حديث نقل مى‌كردند.

سيوطى به نقل از علائى، ابوصلت را با همين تعابير توصيف كرده است.⁽¹⁾حاكم نيشابورى پس از نقل حديث از طريق ابوصلت هروى مى‌نويسد:

وأبوالصلت ثقة مأمون؛

فإنّي سمعت أباالعبّاس محمّد بن يعقوب في التاريخ يقول: سمعت العبّاس بن محمّد الدوري يقول: سألت يحيى بن معين عن أبي الصلت الهروي؟ فقال: ثقة. فقلت: أليس قد حدّث عن أبيمعاوية، عن الأعمش: أنا مدينة العلم؟ فقال: قد حدّث به محمّد بن جعفر الفيدي، وهو ثقة مأمون؛⁽²⁾ابوصلت ثقه و امانت‌دار است. من از ابوالعباس محمد بن يعقوب در كتاب التاريخ شنيدم كه مى‌گفت: شنيدم عباس بن محمد دورى مى‌گويد: از يحيى بن معين درباره ابوصلت هروى پرسيدم. گفت: ثقه است. گفتم: مگر از ابومعاويه از اعمش حديث «أنا مدينة العلم» را نقل نكرده است؟ گفت: محمد بن جعفر فيدى آن را حديث كرده و او ثقه و امانت‌دار است.

خطيب بغدادى و سيوطى نيز مى‌نويسند:

قال العبّاس بن محمّد الدوري: سمعت يحيى بن معين يوثّق أباالصلت عبدالسلام بن صالح، فقلت - أو قيل له - : إنّه حدّث عن أبيمعاوية، عن الأعمش: أنا مدينة العلم وعليّ بابها؟ فقال: ما تريدون من هذا المسكين؟! أليس قد حدّث به محمّد بن جعفر

الفيدى عن أبيمعاوية؟⁽¹⁾

اللآلي المصنوعة: 1 / 304 - 305.

قال عبّاس بن محمّد: سمعت يحيى بن معين يوثّق أباالصلت، فقيل له: إنّه حدّث عن أبيمعاوية: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؟ فقال: ما تريدون من هذا المسكين؟ أليس قد حدّث به محمّد الفيدي عن أبيمعاوية؟!⁽²⁾عباس بن محمد گويد: شنيدم يحيى بن معين ابوصلت را توثيق مى‌كرد. به او گفته شد: او از ابومعاويه «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» را نقل كرده است. گفت: از اين بيچاره چه مى‌خواهيد؟ مگر محمد فيدى نقل آن را از ابومعاويه نقل كرده است؟ مزّى نيز در شرح حال وى مى‌نويسد:

وقال عبّاس بن محمّد الدوري: سمعت يحيى بن معين يوثّق أباالصلت عبدالسلام بن صالح، فقلت - أو قيل له - : إنّه حدّث عن أبيمعاوية، عن الأعمش: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؟ فقال: ما تريدون من هذا المسكين؟ أليس قد حدّث محمّد بن جعفر الفيدي عن أبيمعاوية، هذا أو نحوه؛⁽³⁾

عباس بن محمد دورى گفت: شنيدم يحيى بن معين، ابوصلت عبدالسلام را ثقهمى‌شمارد. گفتم: او از ابومعاويه از اعمش حديث «أنا مدينة العلم وعليٌ بابها» را نقل كرده است.

گفت: از اين بيچاره چه مى‌خواهيد؟ مگر نه اين است كه محمد بن جعفر فيدى از ابومعاويه آن را نقل كرده است؟ همچنين ابن حجر درباره وى مى‌نويسد:

وقال الدوري: سمعت ابن معين يوثّق أباالصلت، وقال في حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»: قد حدّث به محمّد بن جعفر الفيدي عن أبيمعاوية؛⁽¹⁾دورى گفت: شنيدم يحيى بن معين ابوصلت را ثقه مى‌دانست و درباره حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» گفت: محمد بن فيدى آن را از ابومعاويه حديث كرده است.

ذهبى در ميزان الإعتدال مى‌نويسد:

عبدالسلام بن صالح [ق]، أبوالصلت الهروي الرجل الصالح، إلاّ أنه شيعي جلد. روى عن حماد بن زيد، وأبيمعاوية، وعلي الرضا ... وقال عباس الدوري: سمعت يحيى يوثق أباالصلت. وقال ابن محرز، عن يحيى: ليس ممّن يكذب؛⁽²⁾عبدالسلام بن صالح، ابوصلت هروى، مردى صالح است، الاّ اينكه وى شيعه‌اى محكم است. وى از حماد بن زيد، ابومعاويه و على بن موسى الرضا عليه السلام روايت مى‌كند ... عباس دورى مى‌گويد: شنيدم كه يحيى بن معين ابوصلت را توثيق كرده

است. ابن محرز نيز از يحيى نقل كرده است كه گفت: در زمره دروغ‌گويان نمى‌باشد.علاوه بر آن، تعدادى از بزرگان اهل سنت در جلسه درس او حاضر مى‌شده‌اند كه اين خود دليلى بر كذّاب نبودن ابوصلت هروى است؛

زيرا شخص كذّاب، وجهى ندارد كه كسى در درس او حاضر شود. همچنين يكى از كتابهايى كه اين حديث را نقل كرده، سنن ابن ماجه است كه در زمره صحاح ستّه است و اهل سنت قائلند كه روات ضعيف در صحاح سته وجود ندارد.

وجه دوم: همانطور كه ابوصلت هروى به واسطه چهار راوى؛

يعنى ابومعاويه، اعمش، مجاهد و ابن عباس از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله حديث را نقل كرده است؛

اشخاص ديگرى همچون ابوعبيد قاسم بن سلام،⁽¹⁾

تذكرة الحفاظ: 2 / 417؛

تهذيب التهذيب: 8 / 315.

الكاشف: 3 / 15؛

تهذيب التهذيب: 9 / 95.

الأنساب: 4 / 29؛

سير أعلام النبلاء: 12 / 179 / ش 62؛

تهذيب التهذيب: 10 / 62 و منابع ديگر.

تذكرة الحفاظ: 2 / 641؛

سير أعلام النبلاء: 14 / 23 / ش 12؛

شذرات الذهب: 2 / 216 و منابع ديگر.

سير أعلام النبلاء: 13 / 576 / ش 299؛

طبقات المفسّرين: 2 / 270.

بر فرض ضعف ابوصلت هروى، باز هم از باب متابعت حديث او قابل قبول است. براى نمونه خطيب بغدادى در تاريخش، همانند حديث مورد نظر را از رجاء بن سلمه، با چهار واسطه از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله اينگونه نقل مى‌كند:

أخبرني أحمد بن محمّد العتيقي، حدّثنا عبداللّه بن محمّد بن عبداللّه الشاهد، حدّثنا أبوبكر أحمد بن فاذويه بن عزرة الطحان، حدّثنا ابوعبداللّه‌أحمد بن محمّد بن يزيد بن سليم، حدّثني رجاء بن سلمة، حدّثنا أبومعاوية الضرير، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأتِ الباب»؛⁽¹⁾احمد بن محمد عتيقى به سند خود از ابومعاويه ضرير، از اعمش، از مجاهد، از ابن عباس نقل مى‌كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وسلّم فرمود: «من شهر علمم و ...».

وجه سوم: بر فرض چشم پوشى از دو وجه فوق، اسانيد ديگرى غير از سند اين حديث وجود دارد كه در سلسله سند آن، نه ابوصلت است و نه ابومعاويه و بنا به نظر علماى اهل سنت، بدون هيچ اشكالى صحيح‌اند. به عنوان نمونه حاكم نيشابورى در كتاب مستدرك، پس از نقل اين حديث از ابومعاويه كه در نهايت به ابن عباس ختم مى‌شود، مى‌نويسد:

ولهذا الحديث شاهد من حديث سفيان الثوري بإسناد صحيح: حدّثني أبوبكر محمّد بن علي الفقيه الإمام الشاشي القفّال ببخارى - وأنا سألته - حدّثني النعمان بن الهارون البلدي، ببلد، من أصل كتابه، ثنا أحمد بن عبداللّه بن يزيد الحراني، ثنا عبدالرزّاق، ثنا سفيان الثوري، عن عبداللّه بن عثمان بن خثيم، عن عبدالرحمن بن عثمان التيمي، قال: سمعت جابر بن عبداللّه، يقول: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: «أنا مدينة العلم وعليّ

بابها، فمن أراد العلم فليأتِ الباب»؛⁽¹⁾اين حديث، شاهدى از حديث سفيان ثورى با اسناد صحيح دارد كه: ابوبكر محمد بن على فقيه امام چچنى قفّال در بخارا به سند خود از عبدالرحمان بن عثمان تيمى نقل مى‌كند كه گفت: از جابر بن عبداللّه شنيدم كه گفت: شنيدم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌فرمود: «من شهر علمم و على در آن است و هر آن كس كه طالب علم است، بايد از آن در وارد شود».

در اين حديث چند راوى وجود دارند كه به بررسى اعتبار يكايك آنها مى‌پردازيم تا درستى سخن حاكم نيشابورى در صحّت حديث روشن شود.

بررسى سند روايت حاكم نيشابورى

سفيان ثورى سفيان ثورى در زمره رجال صحاح ستّه است.⁽²⁾ابن حبّان وى را در كتاب الثقات خود آورده است.⁽³⁾

التاريخ الكبير: 4 / 92 / ش 2077؛

تاريخ بغداد: 9 / 151 / ش 4763؛

تهذيب الكمال: 11 / 154 / ش 2407.

وأمّا نسب ثور بن عبد مناة، فالإمام ابوعبداللّه سفيان بن سعيد ... وكان سفيان من سادات أهل زمانه فقهاً وورعاً وإتقاناً، شمائله في الصلاح والورع أشهر من أن يحتاج إلى الإغراق في ذكرها؛⁽⁴⁾

اما نسل ثور بن عبد مناه، امام ابوعبداللّه سفيان بن سعيد است ... و سفيان در دوران خود از بزرگان در فقه، ورع، حفظ و دقت در عمل بوده است. ظاهر و رفتارش در نيكى و پرهيزكارى مشهورتر از آن است كه نيازمند اغراق در ذكر آن باشد.ابن اثير نيز درباره او مى‌نويسد:

إمام المسلمين، وحجّة اللّه على خلقه، تفوت فضائله الإحصاء، وتعجز العادّين، جمع في زمنه بين الفقه، والاجتهاد فيه، والحديث، والزهد، والعبادة، والورع والثقة، وإليه المنتهى في علم الحديث وغيره من العلوم، أجمع الناس على دينه وزهده وورعه وثقته، ولم‌يختلفوا في ذلك، وهو أحد الأئمّة المجتهدين وأحد أقطاب الإسلام، وأركان الدين؛⁽¹⁾پيشواى مسلمانان و حجت خداوند بر بندگانش! فضائلش فراتر از شمارش و ناتوان‌كننده شمارشگران است! در زمان خود فقه و اجتهاد حديث، زهد، عبادت، ورع و اعتبار را يك جا جمع كرده بود و علم حديث و ديگر علوم به او منتهى مى‌شد. مردم بر ديانت، زهد، ورع و اعتبار بر او اجماع كرده و اختلافى در آن نداشتند. او يكى از پيشوايان مجتهد كوشا و يكى از قطب‌هاى اسلام و اركان دين است.

از ديگر كسانى كه درباره وى اظهار نظر كرده ذهبى است. وى درباره سفيان مى‌نويسد:

هو شيخ الإسلام، إمام الحفّاظ، سيّد العلماء العاملين في زمانه⁽²⁾... أحد الأعلام علماً وزهداً؛⁽³⁾

او بزرگ اسلام، پيشواى حافظان، سرور علماى عامل در زمان خود ... يكى از بزرگان علم و زهد است.

ابن حجر نيز در تهذيب التهذيب، درباره او به تفصيل پرداخته و انظار عالمان درفضل و اعتبار وى را يادآور شده است.⁽¹⁾عبداللّه بن عثمان بن خثيم قارى از ديگر راويان اين سند، عبداللّه بن عثمان قارى است. ابن حجر به نقل نظر عالمان بزرگ جرح و تعديل اهل سنت همچون يحيى بن معين، عجلى، ابوحاتم، نسائى و ديگران در باره وى پرداخته و مى‌نويسد:

قال ابن أبيمريم، عن ابن معين: ثقة حجّة. وقال العجلي: ثقة. وقال أبوحاتم: ما به بأس، صالح الحديث. وقال النسائي: ثقة، وقال مرّة: ليس بالقوي. وذكره ابن حبّان في الثقات ... وقال ابن سعد: ... كان ثقة، وله أحاديث حسنة؛⁽²⁾ابن ابى‌مريم از ابن معين نقل مى‌كند: او ثقه و حجّت است. عجلى گفته: ثقه است. ابوحاتم گويد: مشكلى ندارد؛

صلاحيت حديث دارد. نسائى گفته: ثقه است و يك بار هم گفته است: قوى نيست و ابن حبّان او را در كتاب ثقات نام برده است ... و ابن سعد گويد: ... او ثقه بود و حديث‌هاى حسنى دارد.

عبدالرحمان بن بهمان مدنى راوى ديگر عبدالرحمان بن بهمان مدنى است. حاكم نيشابورى در مستدرك از

وى به «عبدالرحمان بن عثمان التيمي» تعبير كرده است.⁽¹⁾ابن حبّان وى را در كتاب الثقات خود آورده است.⁽²⁾ابن حجر درباره وى مى‌نويسد:عبدالرحمن بن بهمان مدني. مقبول، من الرابعة؛⁽³⁾عبدالرحمان بن بهمان مدنى مورد قبول است. وى از طبقه چهارم بوده است.

وى در جايى ديگر مى‌نويسد:

«ق. عبدالرحمن» بن بهمان. حجازي ... وذكره ابن حبّان في الثقات ... قلت: وثقه العجلي؛⁽⁴⁾از روايان سنن ابن ماجه قزوينى، عبدالرحمان بن بهمان حجازى است ... ابن حبان وى را در كتاب ثقات آورده است ... مى‌گويم: عجلى او را توثيق كرده است.

ذهبى نيز درباره وى مى‌نويسد:

عبدالرحمن بن بهمان عن جابر وعنه عبداللّه بن عثمان بن خثيم وثق حب ق؛⁽⁵⁾عبدالرحمان بن بهمان از جابر روايت كرده است و راوى از عبدالرحمان نيز عبداللّه بن عثمان بن خثيم است. ابن حبان وى را توثيق كرده است.

از ديگر رواياتى كه در سند آن ابوصلت هروى و ابومعاويه وجود ندارد، روايتى است كه سبط ابن جوزى در كتاب تذكرة الخواص آورده است. وى مى‌نويسد:

قال أحمد في الفضائل: حدّثنا إبراهيم بن عبداللّه، حدّثنا محمد بن عبداللّه الرومي، حدّثنا شريك، عن سلمة بن كهيل، عن الصنابحي، عن علي، قال: قال لي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها».⁽¹⁾ابن مغازلى نيز در كتاب مناقب مى‌نويسد:أخبرنا محمد بن أحمد بن عثمان، أخبرنا أبوالحسين محمد بن المظفّر بن موسى بن عيسى الحافظ البغدادي، حدّثنا الباغندي محمّد بن محمد بن سليمان، حدّثنا محمّد بن مصفى، حدّثنا حفص بن عمر العدني، حدّثنا علي بن عمر، عن أبيه، عن جرير، عن علي قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها، ولا تؤتى البيوت إلاّ من أبوابها».⁽²⁾در اسانيد بالا، هيچ نامى از ابومعاويه و ابوصلت به ميان نيامده است و هركدام داراى سندى جداگانه است.

موضوع بودن حديث

1-2 ابوالفرج ابن جوزى از كسانى كه اين قول را اختيار كرده، ابوالفرج ابن جوزى⁽³⁾است. با وجود دلائلى كه در ردّ قولِ به ضعف ذكر شد، به طريق اولى موضوع بودن اين حديث هم مردود

خواهد بود. با اين وجود، در خصوص ابن جوزى و اقوال او بايد بگوييم كه او در موضوعاتش، حتى از صحيح مسلم حديث نقل كرده و آن را دروغ دانسته است، و بنا بر اعتبارى كه اهل سنت براى صحيحين قائلند، نقل حديث از صحيح مسلم و موضوع خواندن آن، دليلى بر بى‌اعتبارى كتاب ابن جوزى است. همچنين علماى پس از ابن جوزى، به قول او اعتنايى نكرده و آن را بى‌دليل دانسته‌اند. خدشه در ابن جوزىو كتاب وى از سوى علماى اهل سنّت، از ديگر دلايل بطلان نظر ابن جوزى است. ابن حجر عسقلانى در لسان الميزان مى‌گويد:

دلّت هذه القصّة على أنّ ابن الجوزي حاطب ليل،⁽¹⁾لا ينقد مايحدّث به؛⁽²⁾اين قصه دلالت دارد بر اينكه ابن جوزى حاطب ليل است و حديث را قبل از نقل بررسى نمى‌كند.

حافظ سمهودى در كتاب جواهر العقدين مى‌گويد:

فإيّاك أن تغترَّ به!⁽³⁾فريبش را نخوريد! سيوطى در يك جا مى‌نويسد:

واعلم أنّه جرت عادة الحفّاظ، كالحاكم وابن حبّان والعقيلي وغيرهم، أنّهم يحكمون على حديث بالبطلان من حيثية سند مخصوص، لكون راويه

اختلق ذلك السند لذلك المتن، ويكون ذلك المتن معروفا من وجهٍ آخر، ويذكرون ذلك في ترجمة ذلك الراوي يجرحونه به، فيغترّ ابن الجوزي بذلك ويحكم على المتن بالوضع مطلقاً ويورده في كتاب الموضوعات، وليس هذا بلائق، وقد عاب عليه الناس ذلك، آخرهم الحافظ ابن حجر؛⁽¹⁾بدان كه عادت حفّاظى همچون حاكم، ابن حبّان، عقيلى و ديگران بر اين است كه ازجهت سندى مخصوص، بر بطلان حديثى حكم مى‌كنند؛

چرا كه راوى آن، سند روايت را براى آن متن ساخته و پرداخته است؛

ولى آن متن از جهت ديگرى شناخته شده است و اين مطلب را در شرح حال آن راوى مى‌آورند و آن را مورد جرح قرار مى‌دهند. اما ابن جوزى فريب خورده و به طور مطلق آن متن را ساختگى مى‌شمارد و روايت را در كتاب موضوعات نقل مى‌كند. و اين [كار وى] شايسته نيست و مردم به اين كار او ايراد گرفته‌اند، كه آخرينشان حافظ ابن حجر است.

و در جاى ديگر مى‌نويسد:

(وقد أكثر جامع الموضوعات في نحو مجلَّدين، أعني: أباالفرج ابن الجوزي، فذكر) في كتابه (كثيرا ممّا لا دليل على وضعه، بل هو ضعيف)، بل وفيه الحسن، بل والصحيح؛⁽²⁾مؤلف كتاب موضوعات زياده‌روى كرده و اين‌گونه روايات را در دو مجلّد آورده است. منظور من ابوالفرج ابن جوزى است. او در كتاب خود به نقل حديث‌هاى بسيارى روى آورده است كه دليلى بر ساختگى بودنشان وجود ندارد؛

بلكه ضعيف‌اند و حتى در آن احاديث حسن و بلكه احاديث صحيح نيز وجود دارد.

2-2 ابن تيميه از ديگر كسانى كه به انكار اين حديث پرداخته ابن تيميه است. وى مى‌نويسد:

وحديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» أضعف وأوهى، ولهذا إنّما يعدّ في الموضوعات وإنْ رواه الترمذي. وذكره ابن الجوزي وبيّن أنّ سائر طرقه موضوعة؛⁽¹⁾حديث «أنا مدينة العلم وعليٌ بابها» ضعيف‌تر و واهى‌تر است؛

از اين رو در زمره موضوعات قرار مى‌گيرد، هرچند اين حديث را ترمذى روايت كرده است. اما ابن جوزى نيز آن را يادآورى كرده و روشن ساخته است كه ساير طرق اين حديث جعلى است.

ابن تيميه در عبارت فوق، بدون هيچ‌گونه توجهى به تصريحات بزرگان خود مبنى بر صحت يا حسن بودن اين حديث، اشاره به آمدن اين حديث در كتاب موضوعات كرده و با اين مطلب مى‌خواهد بگويد بى‌اعتبارى سند اين حديث باعث شده كه ابن جوزى آن را در موضوعات ذكر كند؛

در حالى كه در سطور گذشته و در جلدهاى سابق همين دوره از كتاب، به بررسى شخصيت ابن جوزى و كتاب او از نظر بزرگان اهل سنت پرداختيم و دانسته شد كه نه ابن جوزى و نه كتابش مورد اعتبار و وثوق علماى اهل سنت نيست.

3-2 عبدالعزيز دهلوى از ديگر كسانى كه در سند روايت خدشه كرده است، عبدالعزيز دهلوى صاحب كتاب تحفه اثنا عشريه است. او ادعا كرده كه اين حديث را جمعى از بزرگان رد كرده‌اند؛

از اين رو مى‌نويسد:

حديث پنجم: روايت جابر رضي اللّه عنه: إنّ النبي صلّى اللّه عليه وآله قال: «أنا مدينة العلم وعلي بابها». واين خبر نيز مطعون است. قال يحيى بن معين: لا أصل له، وقال البخاري: إنّه منكر وأنّه ليس له وجه صحيح. وقال الترمذي: إنّه منكر غريب. وذكره ابن الجوزي في الموضوعات. قال الشيخ تقيالدينابن دقيق العيد: هذا الحديث لم يثبتوه. وقال الشيخ محيالدين النووي، والحافظ شمس‌الدين الذهبي، والشيخ شمس‌الدين الجزري: إنّه موضوع. پس تمسك به اين احاديث موضوعه كه اهل سنت آن را از دايره تمسك واحتجاج خارج كرده‌اند [صحيح نيست].⁽¹⁾او اين روايت را فقط از جابر روايت كرده است و اين پرسش را در ذهن ايجاد مى‌كند كه چرا به طرق ديگرى كه از عالمان اهل سنت روايت شده اشاره‌اى نكرده است؟ در كتاب نفحات الأزهار⁽²⁾پيرامون اين مطلب به وجوه مختلفى پرداخته شده است.

بطلان ادعاهاى عبدالعزيز دهلوى بسيار واضح است. وى از قول يحيى بن معين گفته است: «هذا الحديث لا أصل له» و عجيب‌تر اين كه قائل شده ترمذى اين حديث را روايت كرده و آن را انكار نموده است؛

در حالى كه ابن تيميه كه به مراتب از عبدالعزيز دهلوى متعصب‌تر است، پس از تكذيب اين حديث گفته است: «وأنّ رواه الترمذي»؛

اين حديث را ترمذى روايت كرده است. اينگونه در ميان متعصبان اهل سنت كه اهل بحث و فهم حقيقت نيستند، تناقض ديده مى‌شود! ما در بحث سند، به اقوال و تصريحات علماى اهل سنت بر صحّت يا حسن بودن اين حديث اشاره نموده و دليل بر بطلان اين نظر را بيان كرديم.

ب) خدشه در دلالت:

پس از آنكه در سند حديث نتوانستند خدشه وارد كنند، به سراغ دلالت و وجوه مختلفى براى فرار از دلالت بر اعلميّت اميرالمؤمنين عليه السلام و انحصار باب در ايشان رفته‌اند كه به اين اشكالات نيز اشاره و به ردّ آن نيز خواهيم پرداخت.

مناقشه عاصمى: روايت دال بر غلو!

يكى از راههاى مناقشه در دلالت، دادن نسبت غلو به اين حديث است. قائل به اين قول، احمد بن محمد عاصمى‌است. او قبل از ايراد اشكال خود، قولى را از جانب خوارج مطرح و آن را رد كرده است. وى مى‌نويسد:

وتكلّموا في تأويل هذا الحديث، فذهبت الخوارج ومن قال بقولهم إلى أنّه أراد بقوله: (وعليّ بابها): الرفيع الباب، من العلوّ، عليّ بمعنى: العالي، لا الإسم العَلَم الذي كان المرتضى رضوان اللّه عليه مسمّىً به؛

يقال: شيء عال وعليّ، وباب عال وعليّ، مثل: سامع وسميع، وعالم وعليم، وقادر وقدير.

وإنّما أرادوا بذلك الوقيعة في المرتضى رضوان اللّه عليه، والحطّ عن رتبته وهيهات لا يخفى على البصير النهار؛

خوارج و هم نظران آنان گفته‌اند كه مراد از «عليٌ بابُها» بلندى در، از ريشه علوّ مى‌آيد و على هم به معناى عالى است نه اسم عَلَمى كه على مرتضى عليه السلام به آن ناميده شده بود! گفته مى‌شود: شيءٌ عالٌ وعلى وباب عال وعلى؛

مانند سامع و سميع، عالم و عليم و قادر و قدير.

و جز اين نيست كه مى‌خواهند به حضرت اميرالمؤمنين على مرتضى ضربه زنند و درجه و مقامش را پايين آورند و هيهات كه روز روشن بر ديدگان پوشيده شود.

سپس به تقرير اشكال خود مى‌پردازد و مى‌گويد: به موجب اين حديث، تنها راه

رسيدن به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام است و اگر كسى به سراغ ديگرى برود منحرف شده است. اين بدين معناست كه هر روايت و حكمى كه غير از طريق علىّ بن ابى‌طالب باشد، مطرود و باطل است كه لازمه اين سخن، ابطال بسيارى از احكامى است كه مورد اجماع امت است؛

ولى از طريق علىّ بن ابى‌طالب عليه السلامروايت نشده است. تالى باطل است، پس مقدم نيز (انحصار باب در اميرالمؤمنين) باطل خواهد بود. وى مى‌نويسد:

أنّ المرتضى - رضوان اللّه عليه - لمّا كان باب المدينة، ولا يوصل إلى المدينة إلاّ من جهة بابها، فكذلك النبيّ صلّى اللّه عليه وآله مدينة العلم والنبوّة، ولا يوصل إلى علم النبيّ إلاّ من جهة عليّ.

وهذا أيضاً غلوّ وتجاوز عن الحدّ نستعيذ باللّه ممّا يوجب سخط اللّه؛

لأنّهم يتطرّقون بذلك إلى إبطال إمامة الشيخين، ثمّ إلى إبطال إمامة ذي النورين! وإنْ كان الأمر على ما قالوا لَما كان يوصل إلى العلم والأحكام والحدود وشرائع الإسلام إلاّ من جهته، ولكان فيه إبطال كلّ حديث لم يكن المرتضى طريقه، ولكان فيه إبطال كثير من شرائع الدين، التي أجمعت عليها الأُمّة باليقين؛

هنگامى كه على مرتضى عليه السلام درِ آن شهر باشد، و كسى به آن شهر جز از درش نرسد، پيامبر صلّى اللّه عليه وآله نيز شهر علم و نبوّت است و كسى به علم پيامبر نمى‌رسد، جز از سوى على عليه السلام.

و اين نيز زياده‌گويى و تجاوز از حدّ و مرز است كه به خداوند پناه مى‌بريم از آن‌چه موجب خشم او است؛

زيرا كه آنان به اين وسيله به دنبال باطل كردن امامت شيخين

مى‌باشند و پس از آن باطل كردن امامت ذوالنورين! و اگر امر چنان باشد كه آنان گفته‌اند، كسى به دانش، احكام، حدود و شرايع اسلام جز از سوى او نمى‌رسد و در نتيجه هر حديثى كه مرتضى عليه السلام در طريق آن نباشد باطل مى‌شود، و در پى آن باطل شدن بسيارى از شرايع دين كه امّت با يقين بر آن اجماع كرده‌اند، لازمخواهد آمد.

وى پس از بيان اين اشكال، دلالت اين حديث را تخصيص زده و مى‌گويد هركدام از خلفاى راشدين، بابى از ابواب اين شهر هستند. او مى‌نويسد:

ووجه الحديث عندنا: أنّ المدينة لا تخلو من أربعة أبواب؛

لأنّها مبنيّة على أربعة أركان وأسباب، ففي كلّ ركن باب، وقد كان المرتضى أحد أبوابها، وكان الخلفاء الثلاثة قبله هم الأبواب الثلاثة. وهذا - وإن كان صحيحاً في المعنى والحكم، ولكن تخصيص النبيّ عليه السلام إيّاه بلفظة (باب مدينة العلم) - كان يدلّ على تخصيص كان له في العلم والخبرة، وكمال في الحكمة، ونفاذ في القضية، وكفى بها رتبة وفضيلة، ومنقبة شريفة جليلة؛⁽¹⁾اما حديث از نظر ما: آن شهر خالى از چهار در نيست؛

چرا كه بر چهار ركن و سبب برپا و ساخته شده است و در هر ركن يك در است و مرتضى عليه السلام يكى از درهايش بود و خلفاى سه‌گانه‌ى پيش از او نيز آن سه در ديگر بودند. با اين همه، اگر اين حديث در معنا و حكم صحيح باشد، مخصوص گردانيدن او به «باب مدينة العلم» توسط پيامبر صلّى اللّه عليه وآله دلالت مى‌كند بر اينكه علم، تجربه، كمال در حكمت و استوارى قضاوت مخصوص او است و همين رتبه، فضيلت، منقبت، شرافت و جلالت، او را بسنده است.

جواب:

اولاً تالى فاسدى كه عاصمى ادّعا نموده قابل قبول نيست؛

چرا كه هيچگاه نمى‌گوييم كه اگر حديثى از غير طريق اميرالمؤمنين عليه السلام روايت شده باشد (يعنى در سلسله سند آن اميرالمؤمنين وجود نداشته باشد) باطل است؛

بلكه مى‌گوييم هرحديثى كه با كلام اميرالمؤمنين مخالف باشد، باطل است و نقل حديث از راويانى مورد قبول است كه در طريق اميرالمؤمنين عليه السلام و موافق راه او باشند.

ثانيا از سويى بايد از عاصمى پرسيد كه وجه حمل خلاف ظاهر روايت چيست؟ اينكه براى شهر علم پيامبر چهار باب ذكر كرده‌ايد چه دليل و توجيه علمى دارد؟ و بر اساس چه ملاك و مبنايى هر شهرى بر چهار ركن بنا شده و هر ركنى بايد داراى درى باشد؟! و مقايسه شهرهاى دنيوى با شهر دانش بر چه اساس است؟ به واقع بايد گفت خيال پردازى‌هاى عاصمى و تعصب وى موجب چنين توجيهاتى شده است.

اگر خلفاى سه‌گانه سه در ديگر شهر بودند، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بايد از آنان به مانند اميرالمؤمنين عليه السلام و بلكه قبل از ايشان ياد مى‌كرد، در حالى كه چنين نفرموده است. به همين روى از آن جهت كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به جز امير المؤمنين عليه السلام درى را براى آن شهر ذكر نفرموده است، ادّعاى عاصمى نيز باطل خواهد بود.

ثالثاً پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مردم را به ورود از تنها باب خود؛

يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام امر كرده است و در هيچ منبعى «متعلّق امر» را براى غير آن حضرت در نظر نگرفته‌اند؛

از اين رو نمى‌توان بدون دليل و به صرف هواى نفس، ديگران را در مقصود پيامبر صلّى اللّه عليه وآله دخيل كرد.

رابعاً از حقايقى ديگر كه سخن عاصمى را باطل مى‌كند، نادانى خلفاء سه‌گانه نسبت به احكام و حقايق دين و اعتراف آنان در اين باره است. از اين رو آيا كسى كه

چنين اعتراف مى‌كند، شايسته است كه متّصف به باب نبى بوده و اطاعت از وى نيز به طور مطلق جايز باشد؟

مناقشه ابن

تيميه ابن تيميه پس از اشكال به سند اين حديث، شروع به اشكال در دلالت اينحديث نموده، مى‌گويد: لازمه اين حديث، مبتنى بودن تمام مسائل به خبر واحد است، در حالى كه خبر واحد حجيت ندارد! پس اگر قرار باشد كه دلالت اين حديث بر انحصار باب علم به علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام را بپذيريم، سرانجام اسلام تباهى خواهد بود. وى مى‌نويسد:

والكذب يعرف من نفس متنه؛

فإنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وآله إذا كان مدينة العلم، ولم يكن لها إلاّ باب واحد، ولم‌يبلغ عنه العلم إلاّ واحد، فسد أمر الإسلام، ولهذا اتّفق المسلمون على أنّه لا يجوز أن يكون المبلّغ عنه العلم إلاّ واحدا، بل يجب أن يكون المبلّغون أهل التواتر، الذين يحصل العلم بخبرهم للغائب، وخبر الواحد لا يفيد العلم إلاّ بقرائن، وتلك قد تكون منتفية أو خفية عن أكثر الناس، فلا يحصل لهم العلم بالقرآن والسنن المتواترة؛⁽¹⁾و دروغ از خود متن آن شناخته مى‌شود؛

چرا كه اگر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله شهر علم بود و براى آن شهر درى جز يك در نمى‌بود و از او جز يك نفر علم را تبليغ نمى‌كرد، امر اسلام فاسد مى‌شد. از اين رو مسلمانان متّفق شده‌اند! كه جايز نيست علم پيامبر فقط از سوى يك نفر گسترش يابد؛

بلكه لازم است مبلّغان اهل تواتر باشند، همان كسانى كه خبرشان براى ديگران علم‌آور است و خبر واحد نيز جز با

قرائن مفيد علم نيست، و اين قرائن گاهى وجود ندارند و گاهى نيز از مردم مخفى هستند. پس براى آنان علم به قرآن و سنت‌هاى متواتر به دست نمى‌آيد.

جواب:

اولاً اين سخن كه مسلمين بر عدم حجيّت خبر واحد اتفاق دارند ادعايى بلا دليلاست و نه تنها اتّفاقى بر عدم اين حجيّت شكل نگرفته است، بلكه برخى از اهل سنت خبر واحد را مخصّص عمومات و مقيّد مطلقات قرآن كريم مى‌دانند. اين مطلب با مراجعه به كتب اصولى علماى اهل سنت به سادگى قابل پيگيرى است. كتاب‌هايى همچون موافقات شافعى، المحصول في علم الأصول، أصول شيخ الاسلام بزودى، إرشاد الفحول في علم الأصول قاضى شوكانى كتابهاى غزالى و فخر رازى از اين قبيل‌اند.

ثانيا تمام احاديثى كه در كتب اهل سنت وجود دارد، در انتها به يكى از صحابه ختم شده و او نيز از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل كرده است. اگر بنا باشد كه احاديث اميرالمؤمنين عليه السلام را خبر واحد ناميده و حجيّت آن زير سؤال برده شود، تمام احاديثى كه در كتب اهل سنت وجود دارد از حجيّت خواهد افتاد. آن گاه آيا حكمى از اسلام براى اهل سنت باقى خواهد ماند؟ ثالثاً اگر اهل سنت به گفته‌هاى خود ملتزم‌اند، استناد به خبر واحد «إنّا معاشر الأنبياء لا نورث» كه پس از خواسته حضرت زهرا سلام اللّه عليها پيرامون فدك و فقط از سوى ابوبكر بيان شد چه توجيهى دارد؟ به چه وجه موجهى پيرامون اين خبر واحد، ادعاى عدم تواتر و بطلان نمى‌شود؟ نكته جالب توجه اين است كه ابن تيميه در ادامه عباراتش مى‌گويد:

فإنّ جميع مدائن الإسلام بلغهم العلم عن الرسول من غير علي!⁽¹⁾همانا علم رسول خدا، توسط صحابه‌اى غير از على بن ابى‌طالب در شهرهاى اسلامى انتشار يافته است!ما در اينجا در صدد اثبات عكس اين قضيه هستيم؛

يعنى دلائلى داريم كه ثابت مى‌كند نشر علوم پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله در بلاد اسلامى، مستقيما و يا با واسطه اميرالمؤمنين عليه السلام صورت گرفته است؛

از اين رو به برخى از اين موارد اشاره مى‌كنيم.

انتشار علوم اسلامى منحصر در اميرالمؤمنين

اين سخن ابن تيميه نيز از سَرِ گزافه‌گويى است كه از سوى او مطرح شده است، به‌گونه‌اى كه با تحقيقى منصفانه در اين باره، خلاف اين ادعا ثابت مى‌شود و پس از تحقيق مى‌توان دريافت كه تمام علوم اسلامى به اميرالمؤمنين عليه السلام منتهى مى‌شود.

طبق منابع معتبر اهل سنت، در مكّه عبداللّه بن عباس كه شاگرد اميرالمؤمنين عليه السلام است، علوم اسلامى را به مردم آموزش مى‌داده است. در كوفه و قبل از ورود اميرالمؤمنين على عليه السلام، عبداللّه بن مسعود ناشر علوم اسلامى بوده كه او نيز در زمره شاگردان اميرالمؤمنين عليه السلام به شمار مى‌رفته است.

در شام نيز ابوالدرداء چنين منصبى را بر عهده داشته و جلسه درس برگزار مى‌كرده است. وى شاگرد عبداللّه بن مسعود بوده و به عبارتى ديگر، شاگرد با واسطه امام عليه السلام محسوب مى‌شده است. حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام نيز آن‌گاه كه وارد كوفه شدند، به نشر علوم اسلامى پرداختند. همچنين رواج علوم اسلامى در يمن و اسلام آوردن قبائل بزرگى همچون همْدان، طى سفرهايى بوده كه اميرالمؤمنين عليه السلام به آن سامان داشته‌اند. در مدينه و در عصر خلفاى سه‌گانه ابوبكر، عمر و عثمان، اميرالمؤمنين عليه السلام حلاّل

مشكلات بوده‌اند و اين سخنان در كلمات اهل سنت به صراحت يافت مى‌شود. حافظ نووى كه در نزد اهل سنت از جايگاه والايى برخوردار است، در كتاب تهذيب الأسماء واللغات مى‌نويسد:

وسؤال كبار الصحابة له ورجوعهم إلى فتاويه وأقواله في المواطن الكثيرة والمسائل المعضلات مشهور؛⁽¹⁾پرسش بزرگان صحابه و رجوع به فتاواى ايشان [اميرالمؤمنين عليه السلام] در مواردى بسيار و در مسائل و مشكلاتى مختلف مشهور است.

ابن اثير نيز مى‌نويسد:

وله في هذا أخبار كثيرة نقتصر على هذا منها، ولو ذكرنا ما سأله الصحابة مثل عمر وغيره رضي اللّه عنهم لأطلنا؛⁽²⁾براى او اخبار بسيارى است كه به همين مقدار از آن اكتفا مى‌كنيم و اگر آنچه صحابه همچون عمر و ديگران از او پرسيده‌اند را بياوريم، گفتار به درازا مى‌كشد.

همچنين گنجى شافعى در اين باره مى‌گويد:

ومع هذا، فقد قال العلماء من الصحابة والتابعين وأهل بيته بتفضيل عليّ، وزيادة علمه وغزارته، وحدّة فهمه، ووفور حكمته، وحسن قضاياه، وصحّة فتواه، وقد كان أبوبكر وعمر وعثمان وغيرهم من علماء الصحابة يشاورونه في الأحكام، ويأخذون بقوله في النقض والإبرام، إعترافا منهم بعلمه، ووفور فضله، ورجاحة عقله، وصحّة حكمه؛⁽³⁾

با اين همه، عالمان از صحابه، تابعان و خاندان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، به برترى على عليه السلام و بسيارى و وفور علمش و زيركى و حكمت فراوانش، و همچنين نيكويى قضاوت‌هايش و درستى فتواهايش قائل شده‌اند و ابوبكر، عمر و عثمان و ديگر عالمان صحابه، در احكام با او مشورت مى‌كردند و سخن او را تأييد و يا در رد مطلبى پذيرفته و عمل مى‌كردند كه اين خود اعتراف آنان به علم و فضل فراواناميرالمؤمنين على عليه السلام و برترى خرد و درستى حكم وى بر [ديگران] مى‌باشد.

شهاب‌الدين احمد نيز مى‌گويد:

وهو كان بإجماع الصحابة مرجوعا إليه في علمه، موثوقا بفتواه وحكمه، والصحابة كلّهم يراجعونه فيما أشكل عليهم ولا يسبقونه، ومن هذا المعنى قال عمر: لولا عليٌ لهلك عمر؛⁽¹⁾به اجماع صحابه، در علم به او مراجعه مى‌شود و بر فتوا و حكم ايشان اعتماد مى‌شد. تمامى صحابه در مشكلات به او مراجعه مى‌كردند و بر ايشان پيشى نمى‌گرفتند؛

از اين رو بود كه عمر گفت: اگر على نبود عمر هلاك مى‌شد! ملا على قارى همچنين مى‌نويسد:

والمعضلات التي سأله كبار الصحابة عنها، ورجعوا إلى فتواه فيها، فضائل كثيرة شهيرة، تحقّق قوله عليه السلام: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها». وقوله عليه السلام: «أقضاكم عليّ»؛⁽²⁾در مشكلاتى كه بزرگان صحابه از آن مشكلات از ايشان پرسش كرده و به فتواى

ايشان مراجعه مى‌كردند فضايل بسيار مشهورى است، [و در همين راستا] فرموده پيامبر عليه السلام محقّق شد كه: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها». و فرموده ايشان صلّى اللّه عليه وآله: «داورترين شما على عليه السلام است».

عبدالحق دهلوى نيز در زمره كسانى است كه در اين باره اظهار نظر كرده است. وى مى‌نويسد:

وسؤال كبار الصحابة [له] ورجوعهم إلى فتاواه وأقواله في المواطنالكثيرة، والمسائل المعضلات، مشهور، وكان عمر رضي اللّه عنه يرجع إليه ويسأله، ولا يحكم حتّى يسأله، وكان يقول: أقضانا عليّ؛⁽¹⁾پرسش بزرگان صحابه و مراجعه به فتوا و گفته‌هاى ايشان در موارد بسيار و مسائل دشوار مشهور است. عمر به ايشان مراجعه كرده و از ايشان مى‌پرسيد و حكم نمى‌كرد مگر از او مى‌پرسيد، و هميشه مى‌گفت: داورترين ما على است.

عجيلى نيز مى‌گويد:

ولم يكن يسأل منهم واحدا، وكلّهم يسأله مسترشدا، وما ذلك إلاّ لخمود نار السؤال تحت نور الإطلاع؛⁽²⁾هرگز از احدى از صحابه نمى‌پرسيد و تمامى آنان براى راهنمايى، از او مى‌پرسيدند و اين نبود جز از جهت خاموشى آتش پرسش در ذيل نور آگاهى.

حِفنى مى‌گويد:

قوله: «عيبة علمي». أي وعاء علمي الحافظ له، فإنّه باب مدينة العلم، ولذا كانت الصحابة تحتاج إليه في فك المشكلات؛⁽³⁾

فرموده پيامبر كه «عيبة علمى»؛

يعنى ظرف علم من كه نگاهبان آن است، در شهر علم است؛

از اين رو صحابه در گشايش مشكلات به او نيازمند بودند.

همچنين سخن عمر كه بارها گفت «لولا عليّ لهلك عمر» و يا «أعوذ باللّه من معضلة ليس لها أبوالحسن» در زمره سخنان مشهورى است كه از سوى عالمان اهل سنت نقل شده و به صدور آن از سوى عمر اعتراف كرده‌اند نيز در همين راستا است. ازاين رو مى‌توان به سخن ابن تيميه از سر عصبيت و چشم‌پوشى از حقايقِ آشكار و صحيح اسلامى رهنمون شد.

مناقشه طيّبى در شرح مشكاة

از نقل سخنان طيّبى و اعتماد عالمان اهل سنت بر سخنان او مى‌توان دريافت كه وى در نزد عامه از جايگاه والايى برخوردار است. وى در شرح مشكاة و در باب مناقب علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام، بر استدلال به حديث «أنا مدينة العلم» اينگونه ايراد وارد كرده و مى‌نويسد:

لعلّ الشيعة تتمسّك بهذا التمثيل: أنّ أخذ العلم والحكمة منه مختصّ به رضي اللّه عنه، لا يتجاوزه إلى غيره إلاّ بواسطته رضي اللّه عنه؛

لأنّ الدار إنّما يدخل من بابها، وقد قال تعالى: «وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها».⁽¹⁾ولا حجّة لهم فيه؛

إذ ليس دار الجنّة بأوسع من دار الحكمة، ولها ثمانية أبواب.⁽²⁾چكيده اشكال اين است: همچنان كه بهشت درهاى متعددى دارد، پس بايد شهر حكمت نيز درهاى متعددى داشته باشد و در اينكه اميرالمؤمنين عليه السلام درى از

درهاى اين شهر است صحيح مى‌نمايد، ولى ابوبكر، عمر و عثمان نيز درهاى ديگرى هستند كه از طريق آنها نيز وصول به مدينه علم پيامبر صلّى اللّه عليه وآله ممكن است.

جواب:

اولاً ميان وسعت يك شى‌ء و تعداد درهاى آن هيچ‌گونه ملازمه‌اى وجود ندارد. به عبارت ديگر، آيا ممكن نيست كه مساحت باغى چندين هكتار باشد، ولى يك در داشته باشد؟ پس در اينجا هيچ ملازمه شرعى، عقلى و عقلايى ميان وسعت و تعداد دروجود ندارد. علاوه بر آن، علماى اهل سنت تصريح به انحصار باب به اميرالمؤمنين عليه السلام كرده‌اند. ابن حجر مكى مى‌نويسد:

ممّا يدلّ على أنّ اللّه سبحانه اختص عليّاً من العلوم بما تقصر عنه العبارات: قوله صلّى اللّه عليه وآله: «أقضاكم عليّ»؛

وهو حديث صحيح لا نزاع فيه. وقوله: «أنا دار الحكمة» - وفي رواية: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؛⁽¹⁾از امورى كه دلالت دارد بر اينكه خداوند سبحان علومى به على عليه السلام اختصاص داده كه عبارات درباره‌اش ناتوان است، فرموده پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله است كه فرمود: «داورترين شما على عليه السلام است» و اين حديث صحيحى است كه هيچ اختلافى درباره آن نيست. و همچنين سخن آن حضرت كه فرمود: «من خانه حكمتم» و در روايتى ديگر «من شهر علمم و على در آن است».

همانطور كه خداوند متعال در قرآن خبر داده كه بهشت هشت در دارد، بنا به اقرار علماى اهل سنت بر صحت و يا حداقل حسن اين حديث، مخبر نيز صادق خبر داده كه درِ شهر علم پيامبر منحصرا اميرالمؤمنين عليه السلام است؛

از اين رو ميان اين دو مورد منافاتى وجود ندارد.

ثالثاً بر طبق روايات اهل سنت - علاوه بر روايات شيعه - تعدد درهاى بهشت به معناى تعداد واقعى نيست، بلكه بر حسب صفات اهل بهشت است. جلال الدين سيوطى در كتاب البدور السافرة في أُمور الآخرة و در ذيل بابى تحت عنوان «أبواب الجنّة وأسمائها» مى‌نويسد:

قال اللّه تعالى: «وَسيقَ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتّى إِذا جاؤها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها ».⁽¹⁾أخرج الشيخان عن سهل بن سعد: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله قال: «في الجنّة ثمانية أبواب، منها: باب الريّان، لا يدخله إلاّ الصائمون» وفي لفظ: «إنّ في الجنّة باباً يقال له: الريّان، يدخل منه الصائمون يوم القيامة، لا يدخل معهم أحد غيرهم؛

يقال: أين الصائمون؟ فيدخلون منه، فإذا دخل آخرهم أُغلق فلم يدخل منه أحد».

وأخرج الطبراني في الأوسط من حديث أبيهريرة، نحوه.

وأخرج الشيخان عن أبيهريرة: عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، قال: «من أنفق زوجين من ماله في سبيل اللّه دعي من أبواب الجنّة، وللجنّة أبواب؛

فمن كان من أهل الصلاة، دعي من باب الصلاة، ومن كان من أهل الصيام، دعي من باب الريّان، ومن كان من أهل الصدقة، دعي من باب الصدقة، ومن كان من أهل الجهاد، دعي من باب الجهاد»؛⁽²⁾

صحيح مسلم: 3 / 91 باب من جمع الصدقة وأعمال البر؛

مسند أحمد: 2 / 268؛

المصنّف صنعانى: 11 / 107 / ح 20052؛

السنن الكبرى (نسائى): 2 / 6 / ح 2219، 95 / ح 2546 و 5 / 36 / ح 8108؛

صحيح ابن خزيمة: 4 / 114؛

صحيح ابن حبّان: 8 / 207 و 15 / 282؛

السنن الكبرى (بيهقى): 9 / 171؛

كنز العمّال: 6 / 407 / ح 16291 و 11 / 547 / ح 32566.

خداى تعالى مى‌فرمايد: «وَسيقَ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتّى إِذا جاؤها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها ». بخارى و مسلم از سهل بن سعد روايت كرده‌اند كه پيامبر خدا صّلى اللّه عليه وآله فرمود: «در بهشت هشت در است، نخست باب رّيان كه جز روزه داران واردش نمى‌شوند». و در عبارتى ديگر آمده است: «در بهشت دَرى است كه به آن گفته مى‌شود «رّيان». روز قيامت روزه داران از آن وارد مى‌شوند و كسى غير از آنان، همراهشان وارد نمى‌شود.گفته مى‌شود: روزه داران كجا هستند؟ پس آنان از آن در وارد مى‌شوند. آن‌گاه كه آخرين نفرشان داخل شد، در بسته شده و هيچ كس ديگر از آن در وارد نمى‌شود». طبرانى در الأوسط به نقل از ابوهريره مانند آن را روايت كرده است.

بخارى و مسلم از ابوهريره، از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده‌اند كه فرمود: «كسى كه يك جفت از ثروتش را در راه خداوند انفاق كند، از درهاى بهشت دعوت مى‌شود و براى بهشت درهايى است، هر كس اهل نماز باشد، از درِ نماز صدا زده مى‌شود و هر كس اهل روزه باشد، از درِ رّيان خوانده مى‌شود، و هر كس اهل صدقه باشد، از درِ صدقه خوانده مى‌شود، و هر كس اهل جهاد باشد، از درِ جهاد خوانده مى‌شود».

آرى يكى از درهاى بهشت به نام ريّان است و روزه داران از آن وارد بهشت مى‌شوند؛

ولى اين به معناى اين است كه روزه يكى از راههاى ورود به بهشت است. مؤيد اين سخن، ادامه گفتار پيامبر صلّى اللّه عليه وآله است كه مى‌فرمايد: «كسى كه يك جفت از اموالش را (مثلا يك جفت شتر) در راه خدا انفاق كند، خود اين شخص از درهاى

بهشت محسوب مى‌شود» و به بيان ديگر، اگر كسى اهل نماز باشد، خودش باب نماز ناميده مى‌شود و اگر كسى اهل روزه باشد، خود باب روزه ناميده مى‌شود.

همچنين در كتاب الدرّ المنثور اينچنين آمده است:

وأخرج أحمد عن أبيهريرة، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «لكلّ عمل أهل من أبواب الجنّة، يدعون منه بذلك العمل»؛⁽¹⁾احمد بن حنبل از ابوهريره نقل مى‌كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «براىهر عملى درى از درهاى بهشت است كه اهل آن عمل به آن دعوت مى‌شوند».

همچنين قسطلانى مى‌نويسد:

وفي نوادر الأُصول: من أبواب الجنّة باب محمّد صلّى اللّه عليه وآله، وهو باب الرحمة، وهو باب التوبة. وسائر الأبواب مقسومة على أعمال البرّ: باب الزكاة، باب الحجّ، باب العمرة.

وعند عياض: باب الكاظمين الغيظ، باب الراضين، الباب الأيمن، الذي يدخل منه من لا حساب عليه.

وعند الآجري: عن أبيهريرة مرفوعاً: إنّ في الجنّة باباً يقال له: الضحى، فإذا كان يوم القيامة ينادي مناد: أين الذين كانوا يديمون صلاة الضحى؟ هذا بابكم فادخلوا منه.

وفي الفردوس: عن ابن عبّاس، يرفعه: للجنّة باب يقال له: الفرح، لا يدخل منه إلاّ مفرّح الصبيان.

وعند الترمذي: باب للذكر.

وعند ابن بطّال: باب للصابرين؛⁽¹⁾در نوادر الأصول يكى از درهاى بهشت باب محمّد صلّى اللّه عليه وآله است كه همان «باب الرّحمة» و «باب التوبة» است و درهاى ديگر با توجه به كارهاى نيك تقسيم شده است: درِ زكات، در حج و در عُمره. و نزد عياض: در فروبرندگان خشم، درِ راضيان و در اَيمن كه آنانى كه بى‌حسابند از آن وارد مى‌شوند. و در نظر آجرى، به نقل از ابوهريره به صورت مرفوع آمده است: در بهشت درى است كه به آن«ضحى» گفته مى‌شود. روز قيامت منادى ندا مى‌دهد: كجايند آنانى كه بر نماز ظهر مداومت داشته‌اند؟ اين در شماست، از آن وارد شويد. و در الفردوس به نقل از ابن عبّاس به صورت مرفوع و متصل روايت شده است كه مى‌گويد: در بهشت درى است كه به آن فرح گويند و از آن جز شادمان‌كننده كودكان وارد نمى‌شود. و نزد ترمذى است: درى براى ذكر، و نزد ابن بطّال: درى براى صابران.

نتيجه سخن اين كه معناى هشت در بهشت اين است كه هر حسنه‌اى از اين حسنات و هر عبادتى از عبادات، وسيله و راهى براى ورود به بهشت است؛

البته به شرطى كه ساير عبادات را به بجا آورده و گناهى نكرده باشد كه موجب بطلان اين عبادات شود.

رابعاً اشكال ايشان اجتهاد در مقابل نص است؛

چرا كه با رجوع به روايات در اين باره، انحصار ورود به شهر علم پيامبر از باب اميرالمؤمنين عليه السلام فهميده مى‌شود و ديگر با وجود نص پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در اين خصوص، جايى براى اجتهاد باقى نمى‌ماند.

مناقشه حافظ سمهودى

حافظ سمهودى در كتاب جواهر العقدين كه در فضائل اهل بيت عليهم السلام نگاشته است، پس از اثبات اعتبار سند حديث «أنا مدينة العلم» مى‌گويد كه اين حديث منافاتى با افضليت ابوبكر ندارد؛

زيرا اصحاب و از جمله خود على بن ابى‌طالب عليه السلام شهادت به اعلميت و افضليت ابوبكر داده‌اند. همچنين مدعى شده است كه هنگام رخ دادن اختلاف ميان صحابه، حق با ابوبكر بوده است. وى در اين باره مى‌نويسد:

ولا ينافيه تفضيل أبيبكر [رضي اللّه عنه مطلقاً، بشهادة عليّ وغيره بذلك له] ...وشُهد له بالعلم أيضاً؛

فقد قال عليّ: أبوبكر أعلمهم وأفضلهم، وما اختلفوا في شيء إلاّ كان الحقّ معه.

جالب اينجاست كه سمهودى، در جواب اين سؤال مقدّر كه «اعلميت ابوبكر در كدام واقعه و يا مسأله ثبت شده؟» مى‌افزايد:

وعدم اشتهار علمه لعدم طول مدّته بعد الإحتياج بموت النبيّ صلّى اللّه عليه وآله؛⁽¹⁾مشهور نشدن علم ابوبكر به جهت كوتاه بودن مدت خلافت او است كه مردم پس از رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به او احتياج داشتند.

يعنى مجالى براى ابوبكر در طى اين سه سال يافت نشد كه علمش را بروز دهد. مدت خلافتش كوتاه بود؛

از اين رو اعلميتش اشتهار نيافت.

جواب:

اولاً اين سخن «ما اختلفوا في شيء الاّ كان الحقّ معه» ادعاى بدون دليل است. اين

مطلب را در هيچ يك از منابع اهل سنت نيافتيم و بلكه عكس اين ادعا، با سندهاى معتبر در كتابهاى اهل سنت موجود است. در اين باره آمده است:

علي مع الحقّ والحقّ مع علي؛⁽¹⁾

مجمع الزوائد: 7 / 236؛

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 449 و منابع ديگر.

ثانياً بر فرض اينكه كوتاهى خلافتش موجب آشكار شدن اعلميتش شده است، پس چرا موارد جهلش ظاهر گشته است كه به بعضى از آنها در مباحث قبل اشاره كرديم و بروز جهل با اين ادعاى اهل سنت منافات دارد.ثالثاً حافظ سمهودى در جاى ديگرى از همين كتاب، از سويى از احمد و طبرانى به سند صحيح روايت مى‌كند كه پيامبر اكرم به صديقه طاهره حضرت زهرا سلام اللّه عليها فرمود:

أما ترضين أن زوّجتك أقدم أُمّتي سلماً، وأكثرهم علماً، وأعظمهم حلما؟⁽²⁾آيا تو راضى مى‌شوى كه تو را به تزويج مقدم‌ترين بر اسلام، و عالم‌ترين از جهت علم، و بزرگترين از جهت حلم در آورم؟ اما از سويى ديگر، حديث «أنا مدينة العلم» را منافى با ادعاى افضليت ابوبكر نمى‌داند! كه خود تناقضى آشكار است.

مناقشه ابن

روزبهان فضل بن روزبهان، يكى از متكلّمان معروف اهل سنت است. وى پس از آنكه از مقام علمى اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه السلام تجليل مى‌كند، مى‌نويسد:

حيث أنّه لا يجب أن يكون الأعلم خليفة، بل الأحفظ للحوزة، والأصلح

للأُمّة، ولو لم يكن أبوبكر أصلح للإمامة لَما اختاروه؛⁽¹⁾واجب نيست كه اعلم خليفه باشد؛

بلكه حفظ نظام براى امت شايسته‌تر خواهد بود و اگر ابوبكر اصلح براى امامت نبود، او را انتخاب نمى‌كردند.

قبل از پاسخ به مناقشه ابن روزبهان بايد گفت:

در اين عبارت، ابن روزبهان ادعاى اعلميت ابوبكر را نمى‌كند؛

بلكه به عمل صحابه استناد مى‌جويد كه اين خود نوعى فرار از بحث است. البته اين كلام به اين معناست كه از جانب خداوند متعال و حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله نصى دربارهامامت ابوبكر وجود ندارد؛

بلكه اين صحابى هستند كه به هر دليلى كه صلاح مى‌دانسته‌اند او را انتخاب كرده‌اند! امّا جواب:

اولاً انتخاب ابوبكر از سوى تمامى صحابه نبوده است؛

بلكه گروهى او را انتخاب نموده‌اند كه باز در ميان آن گروه چند نفره كه در سقيفه برگزار شد، نزاع و اختلاف صورت گرفت. هر چند سعى كردند كه خبر اين نزاع به بيرون از سقيفه سرايت نكند؛

ولى مداركى در دست است كه نزاع در سقيفه را به اثبات مى‌رساند كه در مباحث آينده به تفصيل به بررسى آن خواهيم پرداخت.

ثانياً به مجرد اين كه برخى از صحابه او را انتخاب كردند، مدعايى را ثابت نمى‌كند! ما از اهل سنت مى‌پرسيم كه دليل بر حجيّت عمل عده‌اى از صحابه چيست؟ ثالثاً ادعاى عدم اشتراط اعلميت براى جانشينى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله ادعايى واهى، بى‌اساس و غير معقول است. اين همه دست و پا زدن علماى اهل سنت براى توجيه اين روايات و ايراد خدشه بر آن، و اشكالات ديگر به اين جهت است كه عقل

هر انسان عاقلى حكم مى‌كند كه اعلم افضل است و افضل مستحق جانشينى رسول خداست و اگر غير از اين باشد، رسالت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله ناقص خواهد ماند و حكمت خدا دچار ترديد خواهد شد و چون اين افضليت و اعلميت به يقين در اميرالمؤمنين عليه السلام به منصه ظهور رسيده است، از اين رو به رفتارى خلاف وجدان و عقل دچار شده‌اند.

مناقشه ابن

حجر مكى ابن حجر هيتمى در دلالت حديث «أنا مدينة العلم» اينگونه مناقشه مى‌كند:

ورواية: «فمن أراد العلم فليأت الباب» لا تقتضي الأعلمية؛

فقد يكون غير الأعلم يُقصد لِما عنده من زيادة الإيضاح والبيان والتفرّغ للناس؛⁽¹⁾روايت «فمن أراد العلم فليأت الباب» مقتضى اعلميت نيست، چرا كه چه بسا به نزد شخصى بروند و به او رجوع كنند نه به جهت اعلميت، بلكه به جهت اينكه داراى توضيح، بيان و فراغت بيشترى براى مردم است.

جواب:

آيا مى‌توان اين كلام ابن حجر را سخنى علمى بر رد دلالت اين حديث دانست؟ آيا با اين همه تصريحات بر اعتبار اين حديث و دلالت بر اعلميت اميرالمؤمنين على عليه السلام از سوى علماى اهل سنت، اين كلام ابن حجر با عقل انسان سازگار است؟ آيا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله كه مى‌خواهند پس از خود مرجع و نائبى براى مردم معرفى كنند كه حقائق را از او بگيرند آن هم به صورت انحصار، آيا كسى را معرفى مى‌كنند كه صرفاً خوش بيان‌تر است و وقت بيشترى دارد؟ اينطور مناقشات، تلاشهاى مذبوحانه‌اى است كه هر عاقلى حكم به بطلان آنها خواهد كرد.

مناقشه ملاعلى قارى

وى دو اشكال به اين روايت كرده است. نخست اعلميت نسبت به برخى از صحابه است نه تمامى صحابه! و ديگرى اعلميت در قضاوت كردن است نه مطلق امور! كه به بررسى ميزان ارزش اشكال وى مى‌پردازيم.

وى كه در زمره محدّثان بزرگ اهل سنت است، مى‌گويد:

والمعنى: عليّ باب من أبوابها، ولكن التخصيص يفيد نوعاً من التعظيم، وهو كذلك؛

لأنّه بالنسبة إلى بعض الصحابة أعظمهم وأعلمهم؛⁽¹⁾معناى روايت اين است كه على درى از درهاى شهر است، ليكن تخصيص درِ شهربه على بن ابى‌طالب عليه السلام نوعى تعظيم است و اينجا نيز همچنين است؛

چرا كه على عليه السلام نسبت به برخى از صحابه بزرگتر و عالم‌تر است.

قارى آنگاه براى اثبات مدعاى خود، اشاره به حديث «أصحابي كالنجوم» كرده - كه در بحث احاديث معارض مورد بررسى قرار خواهد گرفت - و پس از آن به ادعاى ابن تيميه مبنى بر انتشار علوم در بلاد اسلامى توسط غير اميرالمؤمنين على عليه السلام را مطرح مى‌كند - كه به اين مسأله در نقد مناقشه ابن تيميه جواب داده شد - و در آخر مى‌افزايد:

أللهمّ إلاّ أن يختص بباب القضاء؛

فإنّه ورد في شأنه أنّه: «أقضاكم»، كما أنّه جاء في حقّ أبي أنّه: «أقرؤكم»، وفي حقّ زيد بن ثابت أنّه: «أفرضكم»، وفي حقّ معاذ بن جبل أنّه: «أعلمكم بالحلال والحرام»؛⁽²⁾مگر اين كه [روايت] به باب قضاوت اختصاص يابد؛

چرا كه درباره‌اش وارد شده: «او داورترين شماست». آن‌گونه كه درباره ابى آمده است: «او بهترين حافظ در ميان

شماست». و يا درباره زيدبن ثابت آمده است كه «او از تمامى شما بيشتر به انجام واجبات پايبند است.» و درباره معاذ بن جبل آمده است كه: «او داناترين شما به حلال و حرام است».

يعنى مراد پيامبر اكرم از اعلميت علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام، اعلميت او در امور قضاوت است نه در تمام امور! جواب:

خلاصه جواب به اين ادعا اين است كه از سويى روشن است با ثابت شدن اعلميت در قضاوت، اعلميت در تمام احكام و مسائل ثابت مى‌گردد؛

چرا كه داورترينصحابه بودن، لازمه‌اش احاطه كامل علمى بر علوم شرعى است و تا بر اين علوم احاطه نداشته باشد، در قضاوت نيز به همان ميزان مشكل خواهد داشت. از سوى ديگر، برخى به مانند مناوى اعتراف مى‌كنند كه دشمن و دوست بر اعلميت اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر صحابه گواهى داده‌اند.⁽¹⁾بلكه خود قارى در كتاب شرح الفقه الأكبر، در شرح گفته صاحب متن كه «آن‌گاه على بن ابى‌طالب» مى‌نويسد:

أي: ابن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي القرشي الهاشمي، وهو: المرتضى زوج فاطمة الزهراء وابن عم المصطفى، والعالم في الدرجة العليا، والمعضلات التي سأله كبار الصحابة، ورجعوا إلى فتواه، فيها فضائل كثيرة شهيرة، تحقّق قوله عليه السلام: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها» ...؛⁽²⁾

يعنى فرزند عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصى قريشى هاشمى. و ايشان مرتضى همسر فاطمه زهرا و پسرعموى مصطفى عليهم السلام و عالمى است در والاترين درجه. بزرگان صحابه مشكلاتى را از او پرسيدند و در آن به فتواى ايشان بازگشتند. در اين باره فضيلت‌هاى بسيار و مشهورى است كه سخن او عليه السلام را محقّق كرد كه [از جمله] فرمود: «من شهر علمم و على در آن است» ... .

مناقشه قاضى ثناء اللّه پانى پتى

متن اشكال او به اين شرح است:

والأوجه عندي أن يقال: إنّ عليّاً رضي اللّه عنه كان قطب كمالات الولاية،وسائر الأولياء، حتّى الصحابة رضوان اللّه عليهم، أتباع له في مقام الولاية، وأفضلية الخلفاء الثلاثة [عليه] بوجه آخر ... فقوله صلّى اللّه عليه وآله: «أنا دار الحكمة وعليّ بابها» ... و«أنا مدينة العلم وعليّ بابها، فمن أراد العلم فليأت الباب» ... إشارة إلى علوم الأولياء دون علوم الفقهاء؛⁽¹⁾وجه بهتر نزد من اين است كه گفته شود: على عليه السلام قطب كمالات ولايت بود و ديگر اولياء، حتّى صحابه در مقام ولايت پيرو ايشانند و برترى خلفاى سه‌گانه بر ايشان به وجه ديگر است ... پس گفته پيامبرصلّى اللّه عليه وآله كه «أنا دار الحكمة وعليّ بابها» ... و حديث «أنا مدينة العلم وعليّ بابها فمن أراد العلم فليأت الباب» اشاره به علوم اوليا است، نه علوم فقيهان.

قاضى ثناءاللّه براى اميرالمؤمنين على عليه السلام از يك سو، و براى ديگر خلفا از سوى ديگر به جهتى افضليت قائل است! وى بنا به مفاد حديث «أنا مدينة العلم» به

افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام در كمالات ولايى تصريح مى‌كند؛

ولى افضليت خلفا را با اين سخن مجمل چنين بيان مى‌دارد:

«وأفضلية الخلفاء الثلثة عليه بوجه آخر». با اين سخن مجمل آنهم بدون توضيح و استدلال كه نمى‌توان چيزى را ثابت كرد. ما مى‌گوييم شايد به عقيده وى، مقامات و فضائل به دو دسته ظاهرى و باطنى تقسيم مى‌شوند. يك قسم مقام ولايت و امامت معنوى (علوم باطنى) است و ديگرى مقام رياست دنيوى و شريعت (علوم ظاهرى). به عبارت ديگر، براى تفسير و بيان اسرار و حقايق قرآن و معانى احاديث نبوى، عليّ بن ابى‌طالب عليه السلام قطب است و همه بايد تابع او باشند و به او مراجعه كنند؛

ولى دراداره امور مردم و سياست‌هاى حكومتى و ظاهرى، آن سه خليفه از اميرالمؤمنين على عليه السلام افضل بوده‌اند. اين تنها چيزى است كه مى‌توان در توضيح و توجيه عبارات او بيان كرد.

جواب:

اولاً وى به موجب حديث «أنا مدينة العلم» و دلائل و شواهد تاريخى بسيار ديگر، اقرار به افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام در بخشى از علوم كرده است؛

ولى درباره افضليت باقى صحابه فقط ادعا نموده و دليلى ذكر نكرده است.

ثانياً عالمان اهل سنت كه به شرح حديث «أنا مدينة العلم» پرداخته‌اند، خلاف آن چيزى كه پانى پتى بدون دليل مدعى آن است بيان كرده‌اند. مناوى در فيض القدير مى‌نويسد:

أنا دار الحكمة - وفي رواية: أنا مدينة الحكمة - وعليّ بابها. أي: عليّ بن أبيطالب هو الباب الذي يدخل منه إلى الحكمة، فناهيك بهذه المرتبة ما أسناها، وهذه المنقبة ما أعلاها. ومن زعم أنّ المراد بقوله: وعليّ بابها، أنّه

مرتفع من العلوّ، وهو الإرتفاع، فقد تنحّل لغرضه الفاسد بما لا يجزيه، ولا يسمنه ولا يغنيه.

أخرج أبونعيم عن ترجمان القرآن، مرفوعاً: ما أنزل اللّه عزّ وجلّ «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا » إلاّ وعليّ رأسها وأميرها.

وأخرج عن ابن مسعود، قال: كنت عند النبيّ صلّى اللّه عليه وآله، فسئل عن عليّ كرّم اللّه وجهه؟ فقال: «قُسّمت الحكمة عشرة أجزاء، فأُعطي عليّ تسعة أجزاء والناس جزءاً واحداً».

وعنه أيضاً: أُنزل القرآن على سبعة أحرف، ما منها حرف إلاّ وله بطن وظهر،وأمّا عليّ فعنده منه علم الظاهر والباطن.

وأخرج أيضاً علي سيّد المسلمين وإمام المتّقين.

أنا سيّد ولد آدم وعليّ سيّد العرب.

وأخرج أيضاً: عليّ راية الهدى.

وأخرج أيضاً: «يا عليّ، إنّ اللّه أمرني أن أُدنيك وأُعلّمك لتعي، وأُنزلت عليه هذه الآية: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ »».⁽¹⁾وأخرج أيضاً عن ابن عبّاس: كنّا نتحدّث أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله عهد إلى عليّ كرّم اللّه وجهه سبعين عهداً، لم يعهد إلى غيره.

والأخبار في هذا الباب لا تكاد تحصى؛⁽²⁾من خانه حكمتم - و در روايتى: «أنا مدينة الحكمة وعليّ بابها»؛

يعنى علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام آن درى است كه از آن مى‌توان بر حكمت وارد شد و تو را همين

بس كه اين مقام چقدر رفيع است و اين منقبت چه قدر بلند است.

و هر آن كس كه ادّعا كند در فراز «عليّ بابها»، كلمه «عليّ» به معناى مرتفع بوده و از ريشه علوّ. به معناى ارتفاع و بلندى است، براى هدف فاسدش نيرنگ به كار برده به چيزى كه او را بى‌نياز، فربه و توانگر نمى‌نمايد.

ابونعيم از ترجمان قرآن (ابن عباس) مرفوعاً نقل كرده است كه خداوند عزّ وجلّ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا را نازل نفرمود مگر اين كه على رئيس و امير آنان است. و از ابن مسعود نقل مى‌كند كه گفت: محضر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بودم، درباره على عليه السلام از ايشان پرسيدند، فرمود: «حكمت به ده قسمت تقسيم شد [كه از اينميان] نُه قسمت به على داده شد و به تمامى مردم يك قسمت». و نيز از ايشان است كه فرمود: «قرآن بر هفت حرف نازل شد. هيچ حرفى از آن نيست جز اينكه ظاهر و باطنى دارد. و امّا علم ظاهر و باطن نزد على است». و نيز نقل كرده است كه فرمود: «على سرور فرستادگان (مسلمانان) و امام پرهيزكاران است». و نيز نقل كرده است: «من سرور فرزندان آدم هستم و على سرور عرب است». و نيز نقل كرده است كه: «على پرچم هدايت است».

و نيز نقل كرده است كه فرمود: «خداوند به من فرمان داد كه تو را به خود نزديك كرده و بياموزم تا دريابى». و اين آيه بر من نازل شد: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ ». از ابن عبّاس نقل كرده است كه گفت: گفت وگو مى‌كرديم كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله هفتاد پيمان و عهد را به على عليه السلام واگذار فرمود كه آن را بر عهده ديگرى قرار نداد.

و اخبار در اين باب قابل احصاء و شمارش نيست.

وى در جاى ديگر مى‌نويسد:

فإنّ المصطفى صلّى اللّه عليه وآله المدينة الجامعة لمعاني الديانات كلّها، ولابُدّ للمدينة من باب، فأخبر أنّ بابها هو: عليّ كرّم اللّه وجهه، فمن أخذ طريقه دخل المدينة، ومن أخطأه أخطأ طريق الهدى.

وقد شهد له بالأعلمية الموافق والمخالف، والمعادي والمحالف ... قال الحَرّالي: قد علم الأوّلون والآخرون أنّ فهم كتاب اللّه منحصر إلى علم عليّ، ومن جهل ذلك فقد ضلّ عن الباب الذي من ورائه يرفع اللّه عن القلوب الحجاب، حتّى يتحقّق اليقين الذي لا يتغيّر بكشف الغطاء؛⁽¹⁾مصطفى صلّى اللّه عليه وآله، آن شهر فراگيرنده تمامى اديان مى‌باشد و به ناچار بايد آن شهر دَرى داشته باشد؛

از اين رو اطّلاع داد كه آن در اميرالمؤمنين على عليه السلام است. پس هر كس راه او را در پيش گرفت، وارد آن شهر شد و هر كس به خطا رفت، راه هدايت را به خطا رفته است. موافق و مؤالف و دشمن و مخالف بر اعلميّت او شهادت داده‌اند... . حرالى گفته است: پيشينيان و پسينيان دانسته‌اند كه فهم كتاب خداوند منحصر به علم على عليه السلام است و هر آن كس نسبت به اين مطلب جاهل باشد، از آن درى كه پيش روى او است گمراه شده است. خداوند حجاب را از دل‌ها برمى‌دارد تا يقينى پديد آيد كه با كنار رفتن حجاب و پرده، تغييرى نيابد.

ملاعزيزى نيز در كتاب السراج المنير مى‌نويسد:

فيه التنبيه على فضل عليٍّ، واستنباط الأحكام الشرعيّة منه؛⁽²⁾در اين روايت آگاهى است بر برترى على عليه السلام و استنباط احكام شرعى از او است.

همينطور ملا على قارى در شرح الفقه الأكبر مى‌نويسد:

والمعضلات التي سأله كبار الصحابة عنها، ورجعوا إلى فتواه فيها، كثيرة شهيرة، تحقّق قوله عليه الصلاة والسلام: «أنا مدينة العلم وعليّ بابها»؛⁽¹⁾در مشكلاتى كه بزرگان صحابه از ايشان پرسش كرده‌اند و به فتوايش مراجعه كرده‌اند بسيار و مشهور است و فرمايش پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله محقّق شد كه:

«من شهر علمم و على در آن است».

راه دوم:

بيان تعارض ميان حديث «أنا مدينة العلم» با ساير روايات!از آنجا كه حديث «أنا مدينة العلم» بنا به تصريح علماى اهل سنت از جهت سند و دلالت بسيار محكم بوده و قابل خدشه نيست، عده‌اى از علماى اهل سنت راه معارضه را در پيش گرفته‌اند و ادعا مى‌كنند احاديثى در كتب اهل سنت موجود است كه با حديث «أنا مدينة العلم» در تعارض است؛

يعنى اگر اين حديث دلالت بر اين مقام والاى علمى، آن هم به طور انحصارى براى اميرالمؤمنين على عليه السلام مى‌كند، احاديث معارض هم دلالت بر ثبوت اينچنين مقامى براى برخى ديگر از صحابه مى‌نمايد؛

از اين رو يا بايد از دلالت حديث «أنا مدينة العلم» گذشت و يا قائل به عدم انحصار اين مقام براى علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام شد؛

يعنى برخى ديگر از صحابه با او در اين مقام مشترك‌اند. بعضى هم در مقام تعارض حديث «أنا مدينة العلم» را رد كرده و براى حقانيت خلافت سه خليفه به رواياتى كه افضليت آنها را اثبات مى‌كند، تمسك نمايند.

در ادامه، مهمترين اين روايات را مورد بررسى قرار داده و اثبات خواهيم نمود كه اينگونه رواياتِ معارض، يا از لحاظ سندى - بنا بر مبانى اهل سنت - مخدوش، يا از

جهت دلالى دچار مشكل و يا برخى از شروط تعارض را ندارند؛

زيرا تعارض به معناى تناقض است و براى تحقق آن هشت شرط بايد موجود باشد.

روايات معارض

تفسير الرازي: 12 / 23.

عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله أنّه قال: «ما صبّ اللّه في صدري شيئاً إلاّ وصببته في صدر أبيبكر»؛⁽¹⁾حديث‌هاى بسيارى كه در فضيلت و برترى ابوبكر روايت مى‌كنند را رها كردم. برخى از آن‌ها در معنا صحيح است؛

ولى نقلشان ثابت نمى‌شود، و برخى ديگر نيز ارزشى ندارد. همواره از مردم عامى مى‌شنوم كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل مى‌كنند كه فرمود: «خداوند در سينه من چيزى نريخت جز اين كه آن را در سينه ابوبكر ريختم»!سپس مى‌افزايد:

ما رأينا لها أثرا لا في الصحيح ولا في الموضوع، ولا فائدة في الإطالة بمثل هذه الأشياء؛⁽²⁾اثرى از اين‌گونه احاديث، نه در احاديث صحيح و نه موضوع نيافتم و هيچ فايده‌اى در طولانى كردن اين چنين مطالب نيست.

حسين بن عبداللّه طيبى⁽³⁾نيز در كتاب الخلاصة في أصول الحديث، به موضوع و جعلى بودن اين حديث تصريح مى‌نمايد.⁽⁴⁾ابن قيم جوزيه، ملاعلى قارى در الموضوعات الكبرى، محمد طاهر گجراتى

فَتَنى در تذكرة الموضوعات،⁽¹⁾نجم‌الدين فيروز آبادى، شيخ عبدالحق دهلوى هندى، قاضى شوكانى در الفوائد المجموعة في الأحاديث الموضوعة،⁽²⁾محمّد فاخر اله آبادى⁽³⁾نيز به جعلى بودن اين حديث تصريح كرده‌اند.

ملا على قارى در كتاب الموضوعات الكبرى، به نقل از ابن قيم جوزيه اينگونه مى‌نويسد:

وممّا وضعه جهلة المنتسبين إلى السُنّة في فضل الصديق: حديث: «إنّ اللّه يتجلّى للناس عامّة يوم القيامة ولأبي بكر خاصّة». وحديث: «ما صبّ اللّه‌في صدري شيئاً إلاّ صببته في صدر أبيبكر»؛⁽⁴⁾از آنچه جاهلان منتسب به اهل سنت در فضيلت ابوبكر ساخته‌اند [اين حديث است كه]: «همانا خداوند در روز قيامت براى مردم به صورت عمومى و براى ابوبكر به طور خاص تجلّى مى‌كند!» و حديث: «خداوند چيزى در سينه‌ام نريخت مگر اين‌كه آن را در سينه ابوبكر ريختم!» مجدالدين محمد بن يعقوب شيرازى فيروزآبادى در خاتمه كتاب سفر السعادة مى‌نويسد:

أشهر المشهورات من الموضوعات: «إن اللّه يتجلّى [يوم القيامة] للناس عامّة ولأبي بكر خاصّة». وحديث: «ما صبّ اللّه في صدري شيئا إلاّ وصببته في صدر أبيبكر». وحديث: كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله إذا اشتاق الجنة

قبّل شيبة أبيبكر، وحديث: «أنا وأبوبكر كفرسي رهان»، وحديث: «إنّ اللّه تعالى لمّا اختار الأرواح أختار روح أبيبكر» وأمثال هذا من المفتريات، المعلوم بطلانها ببداهة العقل؛⁽¹⁾از مشهورترين روايت‌هاى جعلى و ساختگى در فضايل ابوبكر، اين حديث است كه: «خداوند در روز قيامت براى مردم به طور عمومى و براى ابوبكر به طور خاص تجلّى مى‌كند». و حديث: «خداوند چيزى در سينه‌ام نريخت مگر اين كه آن را در سينه ابوبكر ريختم». و حديث هر گاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله وسلّم به بهشت اشتياق پيدا مى‌كرد، ريش [ابوبكر] را مى‌بوسيد! و حديث: «من و ابوبكر همانند دو اسبمسابقه هستيم»! و حديث: «خداوند متعال هنگام برگزيدن ارواح، روح ابوبكر را برگزيد»! و همانند اين جعليات كه از افتراهايى است كه به بداهت و روشنى عقلى باطل بودنش روشن است.

از مجموع گفتار و عبارات فوق دانستيم كه عبارت «ما صبّ اللّه ...» هيچگونه اعتبار سندى ندارد و تمسك به آن براى علم ابوبكر، خود دليلى است بر عدم وجود دليل محكم و موجه بر اعلميت او.

ثانياً اين حديث با سيره و احوالات ابوبكر منافات دارد. راجع به ابوبكر در روايت معارض ديگر «إرحم أُمّتي بأُمّتي أبوبكر ...» بيشتر سخن خواهيم راند؛

ولى به اجمال مى‌گوييم اگر اين همه علوم پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در سينه ابوبكر قرار داشته است، پس چرا در موضوعات مختلف و متعدد علمى اظهار بى‌اطلاعى كرده است؟ به عنوان نمونه در بحث تقسيم ارث، از او در باره معناى كلاله سؤال شد. يا در باره آيه «وَفاكِهَةً

وَأَبًّا * مَتاعًا لَكُمْ وَ ِلأَنْعامِكُمْ »، از معناى كلمه «ابّا» پرسيده شد و او در هر دو مورد اظهار بى‌اطلاعى و در پاسخ به آن اظهار عجز كرد.⁽¹⁾حال جاى اين پرسش است كه آيا امكان دارد كسى كه به معانى لغوى و ساده الفاظ عربى قرآن آشنا نبوده است، تمام علوم پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در سينه داشته و به تمام حقايق، اسرار و تأويلات قرآن آگاهى داشته باشد؟ آيا كسى كه اينگونه از علم بى‌بهره است، مى‌تواند افضل صحابه و جانشين رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله باشد؟ اظهار بى‌اطلاعى وى در موضوعات مختلف بسيار زياد است كه براى اطلاع بيشتر مى‌توان به كتاب‌هايى كه در اين زمينه نگاشته شده است مراجعه نمود.⁽²⁾ثالثا پذيرش دلالت روايت نيز - به تصريح عبدالحق دهلوى - برابر با برترى او به انبياء و بلكه بر جمع خلايق پس از پيامبر است كه هيچ عالم اهل سنت به اين ادعا ملتزم نمى‌شود.

2. «لو كان بعدي نبيّ لكان عمر»!

اين حديث بسيار عجيب كه در بيان فضيلتى از فضايل عمر است، توسط شاه عبدالعزيز دهلوى در كتاب تحفه اثنا عشريه و به عنوان معارض با حديث «أنا مدينة العلم» آمده است.

در جواب به اين حديث جعلى نيز بايد گفت كه اولاً از جهت سندى، اين روايت - بنا بر اعتراف علماى جرح و تعديل اهل سنت - باطل است.

ثانياً و ثالثاً اين حديث مخالف با عقل و نص قرآن است؛

زيرا عمر مقدار زيادى از عمر خود را در كفر گذرانده است و حتى قصه اسلام آوردن او در كتب مشهور است كه از خانه شمشير به دست بيرون رفت تا پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله را بكشد! آيا عقل انسان مى‌تواند قبول كند كه چنين شخصى لايق نبوت و واسطه ميان خدا و خلق باشد؟ و از سويى ديگر در آيات قرآن كريم مى‌خوانيم كه خداوند مى‌فرمايد:

«لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ »؛⁽¹⁾عهد من به ظالمان نمى‌رسد.

و همچنين در جاى ديگر مى‌فرمايد:

«إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيمٌ »؛⁽²⁾همانا شرك ظلم بزرگى است.

بنابر مفاد دو آيه فوق، نبوت و رسالت خداوند به فردى كه در دوران عمرش - ولو يك روز - مشرك بوده است نمى‌رسد، حال چطور امكان دارد كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله كلامى مخالف قرآن بفرمايد؟ رابعاً اين حديث مخالف اجماع اهل سنت است؛

زيرا آنان به اتفاق قائلند كه با فضيلت‌ترين فرد پس از رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله ابوبكر است؛

ولى به موجب اين حديث، افضل افراد پس از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله عمر خواهد بود!

3. «إرحم أُمّتي بأُمتي أبوبكر ...»

سومين حديث، حديث ذيل است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود:

إرحم أُمّتي بأُمّتي أبوبكر، وأشدّهم في أمر اللّه عمر، وأصدقهم حياءً

عثمان بن عفّان، وأعلمهم بالحلال والحرام معاذ بن جبل، وأفرضهم زيد بن ثابت، وأقرؤهم أُبيّ بن كعب، ولكلّ أُمّة أمين، وأمين هذه الأُمّة أبوعبيدة بن الجرّاح؛⁽¹⁾

سنن ابن ماجة: 1 / 55 / ح 154.

ولى در جاى ديگر ادعا مى‌كند كه هيچ تعجبى نيست كه براى شهر پيامبر درهاى زيادى وجود داشته باشد. وى مى‌نويسد:

ومعنى الحديث: أنّ النبي صلّى اللّه عليه وآله مَثَل المدينة، وإذا كانت مدينة مَثَل النبي صلّى اللّه عليه وآله فليس بعجب أن يكون لها أبواب كثيرة؛⁽²⁾معناى حديث اين است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مَثَل شهر است، و آن گاه كه پيامبر مثل شهر باشند، عجيب نيست كه براى شهر درهاى بسيارى باشد.

سپس مى‌گويد كه صحابه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، هر كدام از جهتى بابى از ابواب علم او هستند. بنابر حديث «أنا مدينة العلم»، على بن ابى‌طالب عليه السلام باب پيامبر در قضاوت است. ابوبكر باب پيامبر در رأفت و رحمت است و همين‌گونه

تعدادى از صحابه كه هر كدام بابى از ابواب شهر پيامبر هستند و سپس براى اثبات ادعاى خود، به روايت فوق استشهاد مى‌كند.

جواب:

اگر از تناقضى كه ميان كلمات عاصمى وجود دارد بگذريم كه در يك جا شهر علم پيامبر را چهار باب، و در جاى ديگر درهاى شهر را بسيار دانسته است! در مورد اين روايت معارض مى‌گوييم:

اولاً بر اساس مبانى علماى اهل سنت، رجال اين حديث مورد خدشه‌اند. اين روايت از لحاظ سندى ضعيف و روايت موضوع و جعلى است.

بررسى سند روايت

انس بن مالككسى كه اين حديث را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل كرده، انس بن مالك است. دروغگويى وى امرى ثابت شده در منابع اهل سنت است. انس بن مالك از جمله كسانى بود كه در واقعه غدير حضور داشت؟ ولى آن گاه كه اميرالمؤمنين عليه السلام از مردم خواستند بر واقعه غدير و جمله پيامبر كه فرمود: «من كنت مولاه فهذا عليّ مولاه» شهادت بدهند، انس بن مالك حاضر به شهادت نشد.

حضرت به او فرمودند: تو كه در واقعه غدير بودى پس چرا شهادت نمى‌دهى؟ گفت: به جهت كهولت سن فراموش كرده‌ام! حضرت نفرينش كرده، فرمودند: خدايا، اين شخص كه مى‌گويد فراموش كرده‌ام، اگر دروغ مى‌گويد، او را به مرضى مبتلا كن كه آن مرض را نتواند مخفى كند. بلافاصله مبتلا به مريضى برص (پيسى) شد به طورى كه قيافه‌اش عوض شد و هرچه عمامه‌اش را بزرگتر مى‌كرد و پايين‌تر مى‌آورد، باز هم پيسى بر روى پيشانى و صورتش آشكار مى‌شد.

ابو قلابه از ديگر روايان سند اين روايت ابوقلابه است. «ابوقلابه» كه مدار دو حديث ابن ماجه و طريق دوم نزد ترمذى است، نكوهش شده و روايتش پذيرفته نشده است كه بررسى اعتبار وى به زودى خواهد آمد.

خالد حذاء وى در زمره رجال ابن ماجه و ترمذى در طريق دوم اين روايت است. به تحقيق بزرگان اهل سنت همچون شعبة بن حجاج، ابن عُلَيّه، حمّاد بن زيد، سليمان تيمى، ابوحاتم رازى، عقيلى صاحب الضعفاء و ديگران در وى طعن و جرح كرده‌اند كه در مباحث آينده به تفصيل به اين تضعيفات خواهيم پرداخت.

عبدالوهّاب بن عبدالمجيد ثقفىاز ديگر راويان طريق دوم ترمذى و طريق نخست ابن ماجه عبدالوهاب ثقفى است.

ابن حجر درباره وى مى‌نويسد:

عدّه ابن مهدي في مَن كان يحدِّث عن كتب الناس، ولا يحفظ ذلك الحفظ؛

ابن مهدى او را در زمره كسانى شمرده است كه از كتاب‌هاى مردم حديث مى‌گفت و آن را آن‌گونه كه بايد حفظ نمى‌كرد.

وى همچنين مى‌نويسد:

وقال الدوري عن ابن معين: إختلط بآخره ... وقال عقبة بن مكرم: إختلط قبل موته بثلاث سنين أو أربع سنين؛

دورى به نقل از يحيى بن معين گفت: عاقبت امر ديوانه شد ... عقبة بن مكرم نيز گفت: سه و يا چهار سال پيش از مرگش عقلش را از دست داد.

وى در ادامه مى‌گويد:

وقال عمرو بن علي: إختلط حتّى كان لايعقل، وسمعته وهو مختلط يقول: حدّثنا محمّد بن عبدالرحمن بن ثوبان، باختلاط شديد؛⁽¹⁾عمروبن على گفت: آشفته شد تا اينكه عقلش را از دست داد. از او [روايت] شنيدم در حالى كه عقلش را از دست داده بود و مى‌گفت: «ما را حديث كرد محمّدبن عبدالرحمان بن ثوبان، با اختلاط و آشفتگى شديد».

سبط ابن عجمى حلبى نيز درباره وى مى‌نويسد:

عبدالوهّاب بن عبدالمجيد بن الصلت: قال عقبة بن مكرم: كان قد اختلط قبل موته بثلاث سنين أو أربع. قال أبوداود: تغيّر. وذكره العقيلي فقال: تغيَّرفي آخرة عمره. وذكره ابن الصلاح أيضا فيهم؛⁽²⁾عبدالوهاب بن عبدالمجيد بن صلت: عقبة بن مكرم گويد: سه و يا چهار سال پيش از مرگش، عقلش را از دست داد. ابوداوود گفت: تغيير يافت. عقيلى نيز درباره‌اش گويد: در پايان عمرش عوض شد و ابن صلاح نيز او را در ميان آنان ياد كرده است.

محمّد بن بشّار راوى از عبدالوهّاب در طريق دوم ترمذى، محمد بن بشّار است كه در مباحث آينده به جرح وى خواهيم پرداخت.

وكيع وكيع نيز در طريق دوم روايت ابن ماجه قرار دارد. وى روايت را از سفيان ثورى

نقل كرده است. احمد بن حنبل و ابن مدينى وى را جرح كرده⁽¹⁾و ذهبى نيز نام وى را در كتاب ميزان الإعتدال في نقد الرجال آورده است.⁽²⁾قتاده وى روايت را در طريق نخست ترمذى از انس نقل كرده است. وى در منابع رجالى اهل سنت با تعابير بسيارى قدح و تضعيف شده است و بر آن كس كه به كتاب تهذيب التهذيب⁽³⁾و ديگر منابع رجالى آنان نظرى بيافكند پوشيده نيست.

داود عطّار راوى از معمر، داوود عطار است. وى در طريق نخست ترمذى قرار دارد. ذهبى در ميزان الإعتدال درباره وى مى‌نويسد:قال الحاكم: قال يحيى بن معين: ضعيف الحديث. وقال الأزدي: يتكلّمون فيه؛⁽⁴⁾حاكم نيشابورى به نقل از يحيى بن معين گفت: داوود عطار ضعيف الحديث است. ازدى نيز درباره وى گويد: در اعتبار او حرف بسيار است.

سفيان بن وكيع در طريق نخست ترمذى نيز شخصى به نام سفيان بن وكيع وجود دارد. وى به مانند ديگر راويان اين طريق ضعيف است. وى نيز از سوى ذهبى مورد نكوهش قرار گرفته است.

ذهبى درباره سفيان مى‌نويسد:

قال البخاري: يتكلّمون فيه لأشياء لقّنوه إيّاها. وقال أبوزرعة: يتّهم بالكذب. وقال ابن أبيحاتم: أشار أبي عليه أن يغيّر ورّاقه؛

فإنّه أفسد حديثه؛⁽¹⁾بخارى گفت: درباره‌اش سخن مى‌گويند؛

هر آنچه به او تلقين مى‌كرده‌اند باور مى‌كرده است. ابوزرعه گفت: به دروغ‌گويى متهم است. ابن ابى‌حاتم نيز درباره وى گفت: پدر من به او اشاره كرد كه وراق و نسخه‌نويس خود را عوض كند؛

چرا كه در نوشته‌هاى او دست مى‌برده است.

ذهبى همچنين در المغني في الضعفاء مى‌نويسد:

ضُعّف. وقال أبوزرعة: كان يتّهم بالكذب؛⁽²⁾وى تضعيف شده است. ابوزرعه مى‌گويد: وى به دروغ‌گويى متهم مى‌شد.ذهبى در الكاشف نيز وى را ضعيف دانسته است.⁽³⁾

اشكال ديگر: روايت مرسل است

بر فرض پذيرش اعتبار راويان اين حديث، حديث با مشكل مرسل بودن مواجه است كه اعتراف برخى عالمان اهل سنت در اين باره، مبيّن همين مشكل است.

ابن حجر در شرح سخن عمر كه مى‌گويد: «أقرؤنا أُبيّ» مى‌نويسد:

كذا أخرجه موقوفاً، وقد أخرجه الترمذي وغيره من طريق أبيقلابة، عن أنس مرفوعاً، في ذكر أُبيّ، وفيه ذكر جماعة، وأوّله: «إرحم أُمّتي بأُمّتي

أبوبكر»، وفيه: «أقرؤهم لكتاب اللّه أُبيّ بن كعب». الحديث، وصحّحه. لكن قال غيره: إنّ الصواب: إرساله؛⁽¹⁾اين چنين آن را موقوف نقل كرده است. ترمذى و غير او نيز آن را از طريق ابوقلابه از انس مرفوعا نقل كرده‌اند. در هنگام يادآورى أُبىّ، گروهى در آن ذكر شده است كه آغازش چنين است: «رحيم‌ترين امّتم به امّتم ابوبكر است». و در آن است: «بهترين حافظ آنها أُبى بن كعب است»، تا آخر حديث كه آن را تصحيح كرده است؛

ليكن غير او گفته‌اند: «همانا صواب مرسل بودن آن است».

سخاوى نيز درباره حديث «إرحم أُمّتي بأُمّتي أبوبكر» مى‌نويسد:

والحديث أُعلّ بالإرسال، وسماع أبيقلابة من أنس صحيح، إلاّ أنّه قيل: إنّه لم‌يسمع منه هذا.

وقد ذكر الدارقطني في العلل الإختلاف فيه على أبيقلابة، ورجّح هو وغيره، كالبيهقي والخطيب في المدرج، أنّ الموصول منه ذكر أبيعبيدة،والباقي مرسل، ورجّح ابن المواق وغيره رواية الموصول؛⁽²⁾حديث به جهت مرسل بودن، عبارتش كاستى يافته است، و شنيدن ابوقلابه از انس صحيح است؛

جز اين كه گفته شده است وى اين حديث را از او نشنيده است. و دارقطنى در العلل، اختلاف نسبت به ابوقلابه درباره اين حديث را آورده است و او و ديگرانى همچون بيهقى و خطيب در المدرج ترجيح داده‌اند كه حديث موصول، همان است كه ابوعبيده نقل كرده است و بقيه نقل‌ها مرسل مى‌باشد و ابن مواق و غير او، روايت موصول را ترجيح داده‌اند.

حديث مرسل، حديثى ضعيف

روشن است كه حديث مرسل در زمره روايت‌هاى ضعيف جاى مى‌گيرد؛

از همين روى استدلال واحتجاج به آن صحيح نمى‌باشد. با رجوع به عالمان اهل سنت مى‌توان به ضعف چنين روايتى پى برد.

ابن صلاح در علوم الحديث و سيوطى در تدريب الراوي به اين مطلب تصريح كرده‌اند. سيوطى در اين باره مى‌نويسد:

(ثمّ المرسل حديث ضعيف) لا يحتجّ به (عند جماهير المحدِّثين والشافعي)، كما حكاه عنهم مسلم في صدر صحيحه، وابن عبدالبرّ في التمهيد، وحكاه الحاكم عن ابن المسيّب، ومالك، (وكثير من الفقهاء، وأصحاب الأُصول) والنظر؛⁽¹⁾مرسل حديث ضعيفى است كه جمهور محدّثان و شافعى به آن احتجاج نمى‌كنند، همان‌گونه كه مسلم در ابتداى صحيحش، چنين مبنايى را نقل كرده استو ابن عبدالبر در التمهيد و حاكم از «ابن مسيب» آن را نقل كرده و مالك و بسيارى از فقيهان و بزرگان اصول و نظر آن را نقل كرده‌اند.

روايت عاصمى، روايتى مرسل

در اين ميان عاصمى، اين روايت را با سندى مرسل روايت كرده است؛

چرا كه از سويى وى روايت را به سند خود، از ابوقلابه، از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله بدون واسطه انس بن مالك آورده است و از سويى ديگر، ابوقلابه تابعى است و پيامبر صلّى اللّه عليه وآله را درك نكرده است. با اين وجود عاصمى روايت را اين‌گونه نقل كرده است:

أخبرني شيخي محمّد بن أحمد رحمه اللّه، قال: حدّثنا أبوسعيد الرازي، قال: حدّثنا يوسف بن عاصم الرازي البزّار، قال: حدّثنا إبراهيم بن الحجّاج، قال: حدّثنا حمّاد بن عاصم الأحول، عن أبيقلابة: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله قال: «إرحم أُمّتي بأُمّتي أبوبكر ...»؛⁽¹⁾مرا خبر داد شيخ من محمد بن احمد به سند خود از ابوقلابه كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «إرحم أمّتي بأمّتي أبوبكر ...».

روايت قتادة، روايتى مرسل

با رجوع به كتاب مصابيح، مشكاة و فتح الباري، مى‌توان دريافت كه روايت قتاده نيز مرسل است و قتاده روايت را از انس نشنيده است. بغوى در مصابيح السنة در اين باره مى‌نويسد:

عن أنس رضي اللّه عنه، عن النبيّ صلّى اللّه عليه وآله، قال: «أرحم أُمّتي بأُمّتي أبوبكر، وأشدّهم في أمر اللّه عمر، وأصدقهم حياءً عثمان، وأفرضهم زيد بن ثابت، وأقرؤهم أُبيّ، وأعلمهم بالحلال والحرام معاذ بن جبل،ولكلّ أُمّة أمين، وأمين هذه الأُمّة أبوعبيدة بن الجرّاح». صحّ. ورواه بعضهم عن قتادة رضي اللّه عنه مرسلاً، وفيه: «وأقضاهم عليّ»؛⁽²⁾از انس از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل شده است كه فرمود: «رحيم‌ترين فرد امتم نسبت به امتم ابوبكر، و شديدترين آنان به امتم در فرمان الاهى عمر، و راستگوترين آنان در حيا عثمان، و داناترينشان زيد بن ثابت، و برترين حافظ آنان ابى [بن كعب]، و داناترين آنان به حلال و حرام معاذ بن جبل است، و هر امتى را

امينى است و امين اين امت ابوعبيده جراح است». صح. برخى نيز روايت را از قتاده به صورت مرسل روايت كرده‌اند كه در آن روايت آمده است: «وأقضاهم عليّ».

وى نيز در كتاب شرح السُنّة به اين مطلب تصريح كرده، مى‌نويسد:

و روي عن معمر عن قتادة مرسلاً، وفيه: وأقضاهم عليّ؛⁽¹⁾

1727 3 / 334 / ح 6111؛

فتح الباري: 8 / 127؛

المصنّف (صنعانى): 11 / 225 / ح 20387.

چكيده بحث سند حديث

اين كه علاوه بر ضعف سند - به جهت وجود راويانى ضعيف - روايت دچار ارسال است؛

از اين رو روايت از جهت سندى معتبر و قابل استناد نخواهد بود.

ثانياً بر فرض صحّت سند حديث، فقط بر افضليت اين افراد در همان صفتى كه برايشان ذكر شده دلالت دارد و هيچ دلالتى بر اينكه هر كدام از اين اشخاص، بابى از شهر علم پيامبرند ندارد. در واقع غير از قسمتى از روايت كه مربوط به معاذ بن جبل است، بقيه روايت پيرامون غير علم است كه ربطى به حديث «أنا مدينة العلم» ندارد. به بيان ديگر، تعارضى ميان اين فراز از روايت و روايت «أنا مدينة العلم» نيست؛

زيراوحدت موضوع كه يكى از شروط تعارض و تناقض است در اينجا وجود ندارد. در خصوص معاذ بن جبل هم خواهيم گفت كه جهل او در موارد متعددى در منابع اهل سنت، احراز شده است.

ثالثاً دلالت اين حديث مخالف واقع است. وقتى اوصافى كه در اين روايت براى برخى صحابه ذكر شده را بررسى‌كنيم، به چيزى غير از آن مى‌رسيم. در ذيل به بررسى تك تك عبارات اين روايت مى‌پردازيم تا بى‌اعتبارى دلالت آن روشن شود:

بررسى تك تك عبارات روايت معارض

1. «إرحم أُمّتي بأُمّتي أبوبكر»

پس از بررسى برخى منابع اهل سنت، به مواردى بر مى‌خوريم كه منافى و مخالف با اين عبارت است كه از آن جمله موارد ذيل است.

1-1 روزى عايشه با صداى بلند، از اينكه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله اميرالمؤمنين على عليه السلام را بيشتر از پدرش دوست دارد اعتراض كرد! در اين زمان ابوبكر وارد شد و از رفتار دخترش نسبت به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله ناراحت شد و رفتار بسيار زشتى از او سر زد. متن روايت چنين است:

استأذن أبوبكر على النبي صلّى اللّه عليه وآله، فسمع صوت عائشة عاليا وهي تقول: واللّه لقد علمت أنّ عليا أحبّ إليك من أبي، فأهوى إليها أبوبكر ليلطمها وقال: يا ابنة فلانة! أراك ترفعين صوتك على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله! فأمسكه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وخرج أبوبكر مغضبا. فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: يا عائشة، كيف رأيتني أنقذتك من الرجل! ثمّ استأذن أبوبكر بعد ذلك وقد اصطلح رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وعائشة فقال: أدخلاني في السلم كما أدخلتماني في الحرب. فقال رسول اللّه‌صلّى اللّه عليه وآله: قد فعلنا؛⁽¹⁾ابوبكر از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله اجازه ورود خواست. آن‌گاه صداى بلند عايشه را شنيد كه مى‌گفت: به خدا سوگند، مى‌دانم كه على را از پدرم بيشتر دوست دارى! ابوبكر به سوى عايشه حمله كرد تا به وى سيلى بزند و به او گفت: اى دختر فلان

زن! مى‌بينم كه صدايت را بر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بلند مى‌كنى؟ آن‌گاه پيامبر خدا ابوبكر را بازداشت و ابوبكر خشمگين خارج شد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: اى عايشه. [از زدن عايشه] آن‌گاه كه تو را از دست آن مرد نجات دادم، مرا چگونه يافتى؟ پس از آن ابوبكر اجازه ورود خواست در حالى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و عايشه آشتى كرده بودند. گفت: مرا در صلحتان داخل كنيد، همان‌گونه كه در جنگتان وارد كرديد. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «چنين كرديم»! از كلمه «أهوى» كه به معناى چنگ زدن و هجوم است، معلوم مى‌شود كه ابوبكر به طرز ناشايستى قصد تنبيه عايشه را داشته و حتى به او فحش و ناسزا گفته است. آيا اين مطلب، با ارحميت سازگارى دارد؟ آيا مقتضاى رحم و عطوفت اين نبود كه ابوبكر به جاى حمله به دخترش، او را نصيحت مى‌كرد؟ آيا بيان اين جمله «يا بنت فلانة» كه نوعى ناسزاست، از زبان كسى كه ارحم امت پيامبر است ممكن است؟ آيا ابوبكر كه از رفتار دخترش نسبت به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله ناراحت شده، نمى‌توانست با ادب، متانت و بخشندگى با دخترش برخورد كند؟ جالب اينجاست كه بغوى در مصابيح السنة، قسمتهايى از اين روايت كه موجبوهن شديد ابوبكر و عايشه است را حذف نموده است! 2-1 جريان نفقه پيامبر به همسران و برخورد ابوبكر و عمر با دختران خود ابن كثير و سيوطى در تفسير خود مى‌نويسند:

دخل أبوبكر يستأذن على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، فوجد الناس جلوساً ببابه ولم‌يؤذن لأحد منهم. قال: فأذن لأبيبكر، فدخل. ثمّ أقبل عمر فاستأذن، فأذن له، فوجد النبيّ جالساً حوله نساؤه، واجماً ساكتاً، قال: فقال:

لأقولنَّ شيئاً أضحك النبيّ صلّى اللّه عليه وآله، فقال: يا رسول اللّه! ما لو رأيت بنت خارجة سألتني النفقة، فقمت إليها فوجأت عنقها؟! فضحك رسول اللّه وقال: هنّ حولي، كما ترى، يسألنني النفقة.

فقام أبوبكر إلى عائشة يجأ عنقها، وقام عمر إلى حفصة يجأ عنقها، كلاهما يقول: تسألن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله ما ليس عنده؟! قلن: واللّه، لا نسأل رسول اللّه شيئاً أبداً ليس عنده؛⁽¹⁾

الدرّ المنثور: 6 / 593؛

تفسير البغوي: 3 / 453؛

تفسير النسفي: 3 / 466.

آيا اين رفتارى كه در اين روايت از ابوبكر و عمر سر زده است، با رحم و شفقت و دلسوزى مناسبت دارد؟ در حالى كه اين دو نفر مى‌توانستند با زبان نرم و مهربانى

دخترانشان را نصيحت كنند، نه اين كه اينگونه با بى‌احترامى و خشونت با آنها برخورد نمايند.

3-1 در كتاب مسند احمد آمده است كه اسماء دختر ابوبكر گفت:

خرجنا مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله حجّاجاً، حتّى إذا كنّا بالعرج نزل رسول اللّه، فجلست عائشة إلى جنب رسول اللّه، وجلستُ إلى جنب أبي، وكانت زمالة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وزمالة أبيبكر واحدة مع غلام أبيبكر، فجلس أبوبكر ينتظره أن يطلع عليه، فطلع وليس معه بعيره، فقال: أين بعيرك؟ قال: قد أضللته البارحة. فقال أبوبكر: بعير واحد تضلّه! فطفق يضربه ورسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يتبسّم ويقول: «انظُروا إلى هذا المحرِم وما يصنع»؛⁽¹⁾براى انجام حج با پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله خارج شديم تا آن گاه كه به «عرج» رسيديم، پيامبر فرود آمد و عايشه كنار پيامبر و من كنار پدرم نشستم. بار شتر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و ابوبكر يكى و به همراه غلام ابوبكر بود. ابوبكر به انتظار او نشست تا او را ببيند. پس از مدتى نمايان شد؛

ولى شترش با او نبود. گفت: شترتكجاست؟ گفت: ديشب آن را گم كردم. ابوبكر گفت: شتر گُم مى‌كنى؟! پريد و شروع به زدن غلامش كرد! رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تبسّم كرده، فرمود: «نگاه كنيد كه با اين مُحرِم چه مى‌كند»؟! 4-1 در كتاب مشكاة المصابيح در باب «حفظ اللسان والغيبة والشتم» از قول عايشه اينگونه نقل شده است:

مرّ النبي صلّى اللّه عليه وآله بأبيبكر وهو يلعن بعض رقيقه فالتفت إليه النبيّ صلّى اللّه عليه وآله فقال: «لعانين وصديقين؟ لعانين وصديقين؟ كلاّ وربّ الكعبة»، فأعتق أبوبكر يومئذ ثمّ جاء إلى النبي صلّى اللّه عليه وآله وقال:

لا أعود؛⁽¹⁾پيامبر صلّى اللّه عليه وآله بر ابوبكر گذر كرد، در حالى كه او بندگانش را لعنت مى‌كرد. پيامبر به ابوبكر فرمود: «لعنت‌كنندگان و راستگويان؟ لعنت‌كنندگان و راستگويان؟ به خدا سوگند هرگز با هم جمع نمى‌شوند». از اين رو همان روز، ابوبكر يكى از برده هايش را آزاد كرد، آنگاه خدمت پيامبر آمد و گفت: تكرار نمى‌كنم.

با توجه به اين روايت، هيچگاه لعن با راستگو بودن و مهربان بودن جمع نمى‌شود؛

از همين رو بطلان، مهربانترين و صدّيق بودن ابوبكر و ملقّب شدن به اين لقب از سوى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله ثابت خواهد شد كه در سطرهاى پيش رو بيشتر به آن خواهيم پرداخت.

رواياتى در مذمّت لعن

روايات بسيارى در مذمّت لعن و لعان وارد شده است كه به برخى از آنها اشارهمى‌كنيم. در كتاب مشكاة المصابيح از ابوهريره نقل شده است، كه گفت:

إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله قال: «لا ينبغي لصدّيق أن يكون لعّاناً». رواه مسلم؛

رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: براى صدّيق شايسته نيست كه لعنت‌كننده باشد. آن را مسلم روايت كرده است.

سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: «إنّ اللعانين لا يكونون شهداء

ولا شفعاء يوم القيامة». رواه مسلم؛⁽¹⁾

صحيح مسلم 8 / 23 - 24.

همچنين ابن مسعود، به نقل از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نقل مى‌كند كه فرمود:

«ليس المؤمن بالطّعان، ولا باللّعان، ولا الفاحش، ولا البذي». رواه الترمذي والبيهقي في شعب الإيمان. وفي أُخرى له: «ولا الفاحش البذي»؛⁽²⁾

شعب الإيمان: 4 / 293 / 5149 ؛

مسند أحمد: 1 / 405؛

المصنّف ابن ابى‌شيبه: 7 / 215.

عبداللّه بن عمر نيز در همين باره، به نقل از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله آورده است كه:

«لا يكون المؤمن لعّاناً». وفي رواية: «لا ينبغي للمؤمن أن يكون لعّاناً». رواه الترمذي؛⁽³⁾مؤمن بسيار لعن‌كننده نخواهد بود». و در روايتى ديگر آمده است: «سزاوار نيست مؤمن بسيار لعن‌كننده باشد». آن را ترمذى روايت كرد.

سمرة بن جندب نيز به همين مضامين از پيامبر نقل كرده است كه فرمود:

«لا تلاعنوا بلعنة اللّه، ولا بغضب اللّه، ولا بجهنّم». وفي رواية: «ولا بالنار». رواه الترمذي وأبوداود؛⁽⁴⁾

سنن أبيداود:2/458/ح4906؛

مسند أحمد:5/15؛

مشكاة المصابيح:4847-4849.

«به لعنت و خشم خداوند و به جهنم، يكديگر را لعنت نكنيد». و در روايتى است: «و نه به آتش». آن را ترمذى و ابوداوود روايت كرده‌اند.

أبوبكر صدّيق! اهل سنت، از ابوبكر با لقب صدّيق ياد مى‌كنند و علت آن را نامگذارى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله مى‌دانند. نكته قابل توجهى كه از روايت عايشه در كتاب مشكاة المصابيح استفاده مى‌شود، اين است كه لاعن بودن و صدّيق بودن با يكديگر قابل جمع نيستند.

مؤيد اين مطلب (علاوه بر روايات مذمّت لعان)، اين كلام پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله است كه فرمود: «كلاّ وربّ الكعبة».

حال بنا بر روايت بالا، ابوبكر لعن كرده است و اگر لعن او جايز بود، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله او را از اين كار نهى نمى‌فرمودند؛

از اين رو هيچ وجهى براى صديق خواندن او وجود ندارد.

5-1 از ديگر رواياتى كه با ارحميت منافات دارد روايت ذيل است. طبرى در تاريخش مى‌نويسد:

فوثب أبوبكر وكان جالسا فاخذ بلحية عمر فقال له: ثكلتك أمّك وعدمتك يابن الخطاب؛⁽¹⁾ابوبكر از جا پريد - در حالى كه نشسته بود - ريش عمر را گرفت و به او گفت: مادرت به عزايت بنشيند و تو را از دست بدهد اى پسر خطاب! شاهد اين روايت، عبارت «أخذ بلحية عمر، فقال له ثكلتك اُمّك وعدمتك» است كه ابوبكر به عمر گفته است. اين كلام هيچ ارتباطى و تناسبى با ارحميت و ارأفيت ندارد.

6-1 در تمام موارد بالا، علتى كه باعث مى‌شود ابوبكر دچار اينچنين رفتارها و گفتارهايى شود، غلبه شيطان بر او و نفس او است و اين مطلبى است كه خود ابوبكر به آن اقرار نموده است.

سيوطى در تاريخ الخلفاء مى‌نويسد: آنگاه كه ابوبكر به خلافت رسيد، در نخستين خطبه خود براى مردم چنين گفت:

فإنّي ولّيت هذا الأمر وأنا له كاره، وواللّه لوددت أنّ بعضكم كفانيه. ألا وإنّكم إن كلّفتموني أن أعمل فيكم بمثل عمل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله لم أقم به؛

كان رسول اللّه عبداً أكرمه اللّه بالوحي، وعصمه به، ألا وإنّما أنا بشر ولست بخير من أحدكم، فراعوني، فإذا رأيتموني استقمت فاتّبعوني، وإذا رأيتموني زغت فقوّموني. واعلموا أنّ لي شيطاناً يعتريني، فإذا رأيتموني غضبت فاجتنبوني، لا أوثر في أشعاركم وأبشاركم؛⁽¹⁾من عهده‌دار اين كار شدم در حالى كه از آن كراهت دارم. به خداوند سوگند دوست داشتم يكى از شما مرا از آن كفايت كند، اگر مرا تكليف كنيد كه مانند رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله درباره شما عمل كنم، من آن را انجام نمى‌دهم. رسول خدا بنده‌اى بود كه خداوند او را به وحى گرامى داشت و با آن او را عصمت بخشيد. من فقطبشرى هستم و از هيچ يك از شما بهتر نيستم. پس مرا بپاييد، اگر مرا ديديد كه به راست مى‌روم، مرا تبعيت كنيد و اگر ديديد كج رفتم، راست كنيد و بدانيد كه من شيطانى دارم كه مرا فرا مى‌گيرد؛

پس اگر مرا خشمگين ديديد از من دورى كنيد، خون من از شما رنگين‌تر نيست.

المصنف صنعانى، تاريخ الطبرى، الرياض النضرة، منهاج السُنّة، كنز العمّال،

الصواعق المحرقه و ديگر كتب اهل سنت⁽¹⁾

تاريخ الطبري: 2 / 460؛

الرياض النضرة في مناقب العشرة:

1 / 252 - 253؛

منهاج السنة: 5 / 462 و 8 / 266؛

كنز العمّال: 5 / 589 / ح 14050.

آيا كسى كه خود مدعى اعلميت نيست، مى‌تواند خليفه پس از رسول خدا باشد؟ آيا كسى كه اينگونه خود را تحت تأثير شيطان مى‌داند و از مردم مى‌خواهد كه مراعات كرده و در هنگام غضبش از او دور شوند، مى‌تواند ولىّ امر تمام مسلمين باشد؟ آيا عبارت «أنّ لي شيطاناً يعتريني» و همچنين «فاجتنبوني لا أوثر في أشعاركم وأبشاركم» با ارحميت سازگار است؟

2. «أشدّهم في أمر اللّه عمر بن الخطاب»!

از فرازهايى كه عاصمى به آن در برترى عمر استناد كرده اين است كه وى پس از ابوبكر، درى در شدت نسبت به منافقان و مخالفان در دين بوده است؛

چنانكه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «أشدّهم في أمر اللّه عمر بن الخطّاب!».

در جواب اين ادعا نيز بايد گفت:

اولاً شواهد تاريخى بر اساس روايات اهل سنت، خلاف اين مدعا را تأييد مى‌نمايد كه به برخى از اينگونه روايات اشاره مى‌كنيم:

1-2 در تفسير الدرالمنثور ذيل آيه «وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللّه‌ُ إِحْدَى الطّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ »⁽²⁾آمده است كه در يكى از غزوات، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از بعضى صحابه مشورت خواستند. عمر در جواب گفت:

يا رسول اللّه، إنّها قريش وعزّها، واللّه ما ذلّت منذ عزّت، ولا آمنت منذ كفرت، واللّه لتقاتلنّك، فتأهّب لذلك أُهبته وأعدد له عدّته؛⁽³⁾

اى پيامبر خدا، اينان قريش‌اند و عزتشان. به خداوند سوگند، از زمانى كه عزت يافته‌اند ذليل نشده و از وقتى كه كفر ورزيدند، ايمان نياورده‌اند. به خداوند سوگند كه حتما با تو مى‌جنگند، پس براى جنگ آماده شو و تداركات را مهيّا كن.

آيا اين جواب، با اشدّ بودن در دين خدا سازگار است؟ جالب است كه پس از اين جواب عمر، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله دوباره از اصحاب مشورت خواستند. اين بار مقداد، اين صحابى جليل القدر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله جواب داد كه اى پيامبر خدا، شما به هر كارى اقدام كنيد، ما از شما تا نفس آخر حمايت خواهيم نمود.

طبرى به نقل از عبداللّه بن مسعود چنين مى‌نويسد:

لقد شهدت من المقداد مشهداً لأن أكون أنا صاحبه أحبّ إليَ ممّا في الأرض من شيء. كان رجلا فارساً، وكان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله إذا غضب احمارّت وجنتاه، فأتاه المقداد على تلك الحال، فقال: أبشر يا رسول اللّه، فواللّه لا نقول لك ما قالت بنو إسرائيل لموسى: «فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنّا هاهُنا قاعِدُونَ »⁽¹⁾، ولكن والذي بعثك بالحقّ لنكوننّ من بين يديك ومن خلفك وعن يمينك وعن شمالك، أو يفتح اللّه لك؛⁽²⁾از مقداد صحنه‌اى مشاهده كردم كه اگر من آن را مى‌داشتم، از هر چيزى در روىزمين دوست داشتنى‌تر بود. او مردى سواركار و جنگجو بود و اگر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله خشمگين مى‌شد، گونه‌هايش برافروخته مى‌شد. در آن حالت بود كه مقدا نزد او آمد و عرضه داشت: بشارت ده اى رسول خدا! به خداوند سوگند به شما آن‌گونه كه بنى اسرائيل به موسى گفتند: «تو و پروردگارت برويد و بجنگيد و ما اين‌جا

نشسته‌ايم»، نمى‌گوييم، ليكن سوگند به كسى كه شما را به حق برانگيخت، به يقين در پيشاپيش و پشت سر و در سمت راست و چپ تو خواهيم بود تا اينكه (در ركاب تو كشته شويم و يا) خداوند براى شما گشايش و پيروزى بفرستد.

همچنين از عبارت «إذا غضب احمرت وجنتاه» معلوم مى‌شود هنگامى كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله جوابى اين چنين سخيفانه از عمر شنيدند، به شدت عصبانى شدند. آيا براى عمر نقص نيست كه به ادعاى اهل سنت «أشدّهم في أمر اللّه» است، چنين نظر سخيفانه و بزدلانه‌اى ابراز كند؛

ولى شخصى همچون مقداد كه نه اسم و رسمى دارد و نه ادعايى، اينگونه پيامبر خدا را دلگرم كند؟ به همين روى مشاهده مى‌شود كه كلام عمر در برخى كتب اهل سنت از اين روايت حذف شده است. به عنوان مثال در طبقات ابن سعد آمده است:

ومضى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، حتّى إذا كان دون بدر أتاه الخبر بمسير قريش، فأخبر به رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله أصحابه واستشارهم، فقال المقداد بن عمرو البهراني: والذي بعثك بالحقّ، لو سرت إلى برك الغماد لسرنا معك حتّى ننتهي إليه؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به پايين و نزديك بدر كه رسيد، خبر مسير حركت قريش را دريافت كرد. پس به اطلاع اصحاب خود رسانيد و با آنان مشورت نمود. مقداد بنعمرو بهرانى گفت: سوگند به كسى كه تو را به حق برانگيخت، حتى اگر ما را به برك الغماد فراخوانى، با تو همراهى مى‌كنيم تا به آن‌جا برسيم.

برخى ديگر از تاريخ‌نگاران اهل سنت، گفته‌هاى اصحاب را حذف كرده و به جاى هر يك از سخنان گفته‌اند: «قال فأحسن»؛

آنگاه تمامى آنان سخن مقداد را نقل كرده‌اند.

ابن هشام كه تبحرى عجيب در تحريف و تفسير جانبدارانه در عبارات احاديث دارد، در كتاب سيره خود مى‌نويسد:

وأتاه الخبر عن قريش بمسيرهم ليمنعوا عيرهم، فاستشار الناس وأخبرهم عن قريش. فقام أبوبكر الصديق، فقال وأحسن. ثمّ قام عمر بن الخطّاب، فقال وأحسن. ثمّ قام المقداد بن عمرو، فقال: يا رسول اللّه، امضِ لِما أراك اللّه، فنحن معك، واللّه لا نقول لك كما قالت بنو إسرائيل لموسى: «ا[ف-] اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنّا هاهُنا قاعِدُونَ »، ولكن اذهب أنت وربّك فقاتلا إنّا معكما مقاتلون، فوالذي بعثك بالحقّ، لو سرت بنا إلى برك الغماد لجالدنا معك من دونه حتّى تبلغه. فقال له رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: خيراً، ودعا له به؛⁽¹⁾خبر مسير قريش را دريافت كرد كه قافله‌شان را باز دارند، پس با مردم مشورت فرمود و از قريش به آنان خبر داد. پس ابوبكر صديق به پاخاست و گفت: نيكو گفت. سپس عمر به پا خاست و گفت: نيكو گفت. سپس مقداد بن عمرو به پا خاست و گفت: اى رسول خدا، پيش برو به آن‌چه خداوند به تو نشان داده و ما با توايم. به خداوند سوگند به تو نمى‌گوييم آن‌گونه كه بنى اسرائيل به موسى گفتند: «تو و پروردگارتبرويد بجنگيد ما اين‌جا نشسته‌ايم». وليكن تو و پروردگارت برويد بجنگيد، ما نيز در كنار شما مى‌جنگيم. سوگند به كسى كه تو را به حق برانگيخت، حتى اگر ما را به برك الغماد فراخوانى، تا رسيدن به آن‌جا همراه تو شمشير مى‌زنيم. پس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از او قدردانى نموده و برايش به همين جهت دعا فرمود.

همانطور كه مى‌بينيم، ابن هشام فقط به اينكه ابوبكر و عمر ايستادند و نظر خوبى ارائه دادند بسنده كرده است و نمى‌گويد كه چه نظرى داده‌اند! 2-2 در جريان فتح مكه، بزرگان قريش نزد پيامبر صلّى اللّه عليه وآله آمدند و غلامهاى خود را مطالبه نمودند. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نظر ابوبكر و عمر را خواستار شدند و پس از شنيدن جواب بزدلانه آن دو، مخالف آن عمل نمودند! در منابع حديثى و تاريخى آمده است:

لمّا فتح رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله مكّة أتاه ناس من قريش، فقالوا: يا محمّد! إنّا حلفاؤك وقومك، وإنّه لحق بك أرقّاؤنا، ليس لهم رغبة في الإسلام، وإنّما فرّوا من العمل، فارددهم علينا. فشاور أبابكر في أمرهم، فقال: صدقوا يا رسول اللّه. فقال لعمر: ما ترى؟ فقال قول أبيبكر.

فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «يا معشر قريش! ليبعثنَّ اللّه عليكم رجلا منكم، امتحن اللّه قلبه للإيمان، يضرب رقابكم على الدين».

فقال أبوبكر: أنا هو يا رسول اللّه؟ قال: «لا».

قال عمر: أنا هو يا رسول اللّه؟ قال: «لا. ولكن خاصف النعل في المسجد».⁽¹⁾

فقال: أما إنّي سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: «لا تكذبوا علَيّ؛

فإنّه من كذب علَيّ متعمّداً فليلج النار»».

فإنّه من يكذب علَيّ يلج النار.

هذا حديث صحيح على شرط مسلم، ولم‌يخرجاه؛⁽²⁾

آن گاه كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مكه را فتح كرد، گروهى از مردم قريش نزد ايشان آمده، گفتند: اى محمد، ما هم پيمانان و قوم تو هستيم، و بنده‌هاى ما به تو پيوسته‌اند و رغبتى به اسلام ندارند؛

بلكه از كار فرار كرده‌اند، آنان را بازگردان.

پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در اين باره با ابوبكر مشورت فرمود و او گفت: اى رسول خدا، راست گفتند. به عمر گفت: تو چه مى‌گويى؟ گفت: همان گفته ابوبكر را.

پس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: اى گروه قريش! خداوند به زودى مردى از ميان شما بر شما مى‌فرستد كه قلبش را براى ايمان آزموده و گردن‌هاى شما را در راه دين مى‌زند.

پس ابوبكر گفت: اى پيامبر خدا، آيا او من هستم فرمود: نه.

عمر گفت: اى رسول خدا، آيا او من هستم؟ فرمود: نه، وليكن آن كس وصله زننده بر نعلين كه در مسجد است، در حالى كه حضرتش نعلين خود را به على داده بود كه آن را وصله زند. سپس گفت: اما من شنيدم كه مى‌فرمود: «بر من دروغ نبنديد كه هر كس بر من دروغ بندد، وارد آتش شود».

اين حديثى صحيح با شرط مسلم است، ولى شيخين آن را نقل نكرده‌اند.

احمد بن حنبل در مسند، نسائى در خصائص، متقى هندى در كنز العمّال و ديگران به نقل اين جريان پرداخته‌اند.⁽¹⁾

السنن الكبرى نسائى: 5 / 115 / ح 8416 ؛

خصائص أمير المؤمنين (نسائى):68 - 69؛

كنز العمّال: 13 / 127 / ح 36402، 13 / 173 / ح 36518 و 174 / ح 36519؛

تاريخ بغداد: 1 / 60 و 4 / 62؛

تاريخ مدينة دمشق: 42 / 342؛

مناقب عليّ بن أبيطالب عليه السلام (خوارزمى): 141 / ح 162.

نكته در خور تأمّل اين است كه در برخى منابع همچون سنن أبيداوود، به جهت اين نظر سخيف و از سر خوف ابوبكر و عمر، اسم آن‌ها از روايت حذف شده و روايت اينگونه آورده شده است:

خرج عبدان إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله - يعني: يوم الحديبية قبل الصلح - فكتب إليه مواليهم، فقالوا: يا محمّد! واللّه ما خرجوا إليك رغبة في دينك، وإنّما خرجوا هرباً من الرق.

فقال ناس: صدقوا يا رسول اللّه، ردّهم إليهم.

فغضب رسول اللّه وقال: «ما أراكم تنتهون يا معشر قريش حتّى يبعث اللّه عليكم من يضرب رقابكم على هذا»؛⁽¹⁾پس پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى گروه قريش، يا از اين كار دست برمى‌داريد يا خداوند كسى را بر شما مى‌فرستد كه در راه دين گردن‌هاى شما را با شمشير مى‌زند».

حاكم نيشابورى، صاحب مصابيح و صاحب مشكاة المصابيح و ديگران نيز به نقل اين روايات مبادرت كرده‌اند.⁽²⁾

مصابيح السُ-نّة: 3 / 91 / ح 3024؛

مشكاة المصابيح:

2 / 403 / ح 3975؛

كنز العمّال: 10 / 473 / ح 30138.

وإنّما غضب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، لأنّهم عارضوا حكم الشرع فيهم بالظنّ والتخمين، وشهدوا لأوليائهم المشركين بما ادّعوه: أنّهم خرجوا هرباً

من الرقّ لا رغبةً في الإسلام، وكان حكم الشرع فيهم: أنّهم صاروا بخروجهم من دار الحرب مستعصمين بعروة الإسلام أحراراً، فكان معاونتهم لأوليائهم تعاوناً على العدوان؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خشمگين شد؛

زيرا كه آنان با حكم شرع، درباره قريشيان با گمان و تخمين معارضه كردند و به ادعاى اولياى مشرك خود، شهادت دادند كه آنان براى فرار از بندگى به اسلام گرويدند نه از روى رغبت به دين، و حكم شرع درباره آنان چنين بود كه با بيرون رفتن از دايره جنگ و تمسك به ريسمان اسلام، آزاد شدند. پس پشتيبانى از اولياى آنان، يارى بر دشمنان بود.

همانند همين تعليل در دو كتاب المرقاة في شرح المشكاة و أشعة اللمعات في شرح المشكاة آمده است.

3-2 امتناع از قتل ذوالثدية، پس از دستور پيامبر اكرم به قتل او! در منابع اهل سنت آمده است:

كان في عهد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله رجل يعجبنا تعبّده واجتهاده، فذكرنا ذلك لرسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله باسمه، فلم يعرفه، فوصفناه بصفته، فلم يعرفه، فبينا نحن نذكره إذ طلع الرجل فقلنا: هو هذا، قال: «إنّكم لتخبروني عن رجل إنْ في وجهه [ل-] سفعة من الشيطان»، فأقبل حتّى وقف عليهم ولم‌يسلّم، فقال له رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «أنشدك اللّه، هل قلت حينوقفت على المجلس: ما في القوم أحد أفضل منّي أو خير منّي؟!» قال: اللهمّ نعم. ثمّ دخل يصلّي، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «من يقتل الرجل؟» قال أبوبكر: أنا. فدخل عليه، فوجده [قائماً] يصلّي، فقال: سبحان

اللّه! أقتل رجلاً يصلّي؛

وقد نهى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله عن قتل المصلّين؟! فخرج. فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «ما فعلت؟» قال: كرهت أنْ أقتله وهو يصلّي؛

وأنت قد نهيت عن قتل المصلّين! فقال: «من يقتل الرجل؟» قال عمر: أنا.

فدخل، فوجده واضعاً (وجهه) جبهته، فقال عمر: أبوبكر أفضل منّي! فخرج. فقال له النبيّ صلّى اللّه عليه وآله: «مه؟» قال: وجدته واضعاً وجهه للّه فكرهت أنْ أقتله! فقال: «من يقتل الرجل؟» فقال عليّ: أنا. فقال: أنت إنْ أدركته.

قال: فدخل عليه، فوجده قد خرج. فرجع إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، فقال له: مه؟ قال: وجدته قد خرج.

قال: لو قتل ما اختلف من أُمّتي رجلان، كان أوّلهم وآخرهم.

قال موسى: فسمعت محمّد بن كعب يقول: هو الذي قتله عليّ، ذو الثدية؛⁽¹⁾در دوران رسول خدا مردى بود كه بندگى و كوشش او ما را به شگفتى درمى‌آورد. او را با نامش نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ذكر كرديم. آن مرد ظاهر شد و گفتيم: او اين مرد است. فرمود: شما مرا از مردى خبر مى‌دهيد كه در صورتش جاى سيلى شيطان است. او پيش آمد تا در برابر پيامبرقرار گرفت، ولى سلام نكرد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به او فرمود: تو را به خدوند سوگند مى‌دهم، آيا وقتى وارد اين مجلسشدى گفتى: در ميان اين گروه كسى برتر از من يا نيكوتر از من نيست؟» گفت: خدايا! آرى.

سپس براى خواندن نماز وارد مسجد شد. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «چه

كسى اين مرد را به قتل مى‌رساند؟» ابوبكر گفت: من.

پس به سوى او رفت، ديد كه نماز مى‌خواند.

گفت: سبحان اللّه! مردى را كه نماز مى‌خواند به قتل برسانم؛

در حالى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از كشتن نمازگزاران نهى فرموده است؟ پس خارج شد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «چه كردى؟» گفت: اكراه داشتم كه وقتى نماز مى‌خواند او را بكشم و شما نهى فرموده‌ايد از كُشتن نمازگزاران! فرمود: «چه كسى اين مرد را به قتل مى‌رساند؟» عمر گفت: من. پس وارد شد و ديد پيشانى را بر خاك گذارده است. با خود گفت:

ابوبكر از من برتر است، و خارج شد! پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به او فرمود: «باز ايست».

گفت: او را يافتم كه پيشانى را براى خدا بر زمين گذارده، پس اكراه داشتم كه او را به قتل برسانم! فرمود:«چه كسى آن مرد را مى‌كُشد»؟ على عليه السلام گفت: من.

فرمود: «تو اگر او را يافتى». (راوى) گفت: پس على عليه السلام وارد شد و ديد او خارج شده است. پس نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بازگشت.به او فرمود: «باز ايست».

گفت: ديدم كه خارج شده است.

فرمود: «اگر كشته مى‌شد، دو نفر از امتم حتى اگر از اولين و آخرين آنان بودند،

اختلاف نمى‌كردند».

موسى گفت: شنيدم كه محمّد بن كعب مى‌گفت: او همان كسى است كه على عليه السلام او را به قتل رساند. او ذوالثدية بود.

3. «أصدقهم حياء عثمان بن عفان»!

عاصمى در ادامه ادعاى خود، عثمان را سومين درِ شهر پيامبر مى‌داند كه درِ صدق و حياست. استناد وى نيز به حديث دروغين و باطلى است كه به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله بسته‌اند كه فرمود: «أصدقهم حياءً عثمان بن عفان»! در جواب اين فراز بايد گفت كه اولاً اين بخش از حديث ساختگى و طولانى است كه به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نسبت داده‌اند كه به تفصيل به ساختگى بودن آن پرداختيم.

ثانيا در رفتارهايى كه از عثمان سرزده بايد تأمّل كرد كه آيا با حياء سازگار است يا خير؟ از جمله رفتار وى با عبداللّه بن مسعود يا ابوذر غفارى. بسيارى از كارهاى ديگر وى نيز به يقين منافات با حيا دارد و همين رفتارها موجب شده است كه صحابه‌اى همچون طلحه، زبير، عمرو بن عاص، عايشه و ديگران تصميم به قتل او بگيرند.

ثالثاً ريشه اين فضيلت در اين روايت، اشاره به حديث مجعول ديگرى دارد كه در آن آمده است:

پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله نشسته بودند و پايشان بيرون بود. ابوبكر آمد، اما حضرت پايشان را جمع نكرده و لباسشان را مرتب نكردند. عمر نيز وارد شد، بازپيامبر به همان ترتيب نشسته بودند. در اين هنگام عثمان داخل شد. هنگام ورود عثمان، پيامبر اكرم پايشان را جمع كرده و لباسشان را مرتب كردند. آنگاه كه از پيامبر سؤال شد: ابوبكر و عمر وارد شدند، ولى عكس العملى از سوى شما صورت نگرفت؛

اما عثمان كه وارد شد، رفتارى متفاوت از شما سر زد؟! پيامبر فرمود: من از او حيا مى‌كنم! عثمان كسى است كه ملائكه خدا از او حيا مى‌كنند و چطور از كسى كه ملائكه از او حيا مى‌كنند، من از او حيا نكنم؟! روشنى بطلان اين حديث جعلى، ما را از بررسى اعتبار آن بى‌نياز مى‌كند.

4. «وأقرؤهم أبي بن كعب»!

معناى «أقرؤهم» فقط به معناى علم قرائت نيست، بلكه تمامى علوم قرآنى را در بر مى‌گيرد.

در رد اين عبارت از روايت، همين بس كه خود اهل سنت تصريح كرده‌اند كه ابوبكر، عمر و على عليه السلام در علوم قرآنى افضل و اعلم هستند. از اين رو برخى از علماى اهل سنت گفته‌اند: أقرأ بودن ابى بن كعب نسبت به برخى از افراد و يا در زمانهاى خاصى بوده است.⁽¹⁾

الملل والنحل: 1 / 5؛

الإمامة والسياسة: 1 / 12.

5. «أعلمهم بالحلال والحرام معاذ بن جبل»!

او يكى از بزرگان انصار و در زمره كسانى است كه در حمله به خانه حضرت زهرا سلام اللّه عليها حضور داشته است! در باره او داستان جالبى نقل كرده‌اند. پس از رحلت پيامبر خدا و غصب خلافت، حضرت زهرا سلام اللّه عليها به منزل معاذ بن جبل رفتند و از او خواستند كه از حق اهل بيت عليهم السلام دفاع كند. گفت ديگر از اين حرفها گذشته، من كارى نمى‌توانم بكنم!حضرت زهرا سلام اللّه عليها به وى فرمود: من ديگر با تو سخنى نخواهم داشت و حرف نخواهم زد و پس از اين سخن تشريف بردند. در اين ميان، پسر معاذ وارد شد. گفت كه

حضرت زهرا سلام اللّه عليها اينجا آمدند؟ معاذ گفت: آرى. پسرش پرسيد: براى چه كارى آمدند؟ معاذ هم جريان را تعريف كرد. پسرش نيز به او گفت: حضرت زهرا سلام اللّه عليها در نهايت چه فرمودند؟ معاذ جمله حضرت را تكرار كرد. پسرش نيز به او گفت كه اى پدر، من نيز ديگر با تو سخن نخواهم گفت و به خاطر صديقه طاهره، حضرت زهرا سلام اللّه عليها با پدرش قطع رابطه كرد.⁽¹⁾اما در بطلان عبارت «أعلمهم بالحلال والحرام معاذ بن جبل» بايد گفت:

اولاً اين مدعا كه معاذ بن جبل بابى از ابواب شهر علم است، لفظ صريحى در اين عبارت وجود ندارد.

ثانياً - همانطور كه بررسى شد - اين روايت از سند صحيحى برخوردار نيست، بلكه جعلى است.

ثالثاً در صورتى معاذ بن جبل درى از درهاى شهر است كه يا علم به حلال و حرام به او اختصاص داشته باشد و ديگران نيز از اين علم بى‌بهره باشند، و يا اينكه وى در اين علم در ميان اصحاب، مبرز و شناخته شده باشد كه هر دو ثابت شده نيست؛

بلكه خلاف آن ثابت است. هم از اين سوى كه وى در مواردى بسيار جهل به حلال و حرام داشته است و هم از آن سوى كه ديگران نيز وى را در اين باره برتر از ديگر صحابه ندانسته‌اند.

در مصادر مهم اهل سنت شواهدى بر نادانى معاذ به حلال و حرام آمده است كهادعاى عاصمى را از اساس باطل مى‌كند؛

از جمله روايت ابن سعد در شرح حال او است كه مى‌گويد:

إستعمل النبي صلّى اللّه عليه وآله معاذا على اليمن، فتوّفي النبي صلّى اللّه عليه وآله واستخلف أبوبكر وهو عليها وكان عمر عامئذ على الحجّ، فجاء معاذ إلى مكّة ومعه رقيق ووصفاء على حدة. فقال له عمر: يا أبا عبدالرحمن لمن هؤلاء الوصفاء؟ قال: هم لي. قال: من أين هم لك؟ قال: أهدوا لي. قال: أطعني وأرسل بهم إلى أبيبكر، فإن طيبهم لك فهم لك. قال: ما كنت لأطيعك في هذا، شيء أهدي لي أرسل بهم إلى أبيبكر؟! قال: فبات ليلة ثمّ أصبح فقال: يا ابن الخطاب، ما أراني إلا مطيعك، إنّي رأيت الليلة في المنام كأنّي أجر وأقاد - أو كلمة تشبهها - إلى النار وأنت آخذ بحجزتي! فانطلق بي وبهم إلى أبيبكر. فقال أنت أحقّ بهم. فقال أبوبكر: هم لك. فانطلق بهم إلى أهله فصفوا خلفه يصلون. فلما انصرف قال: لمن تصلون؟ قالوا: للّه تبارك وتعالى. قال: فانطلقوا فأنتم له؛⁽¹⁾پيامبر صلّى اللّه عليه وآله معاذ را حاكم بر يمن كرد. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله درگذشت و ابوبكر جانشين او شد و معاذ همچنان بر آن منصب بود و در آن سال كه عمر به حج رفته بود، معاذ به مكه آمد و همراهش تعدادى بنده و نيز تعدادى كنيز جداگانه بود. عمر به او گفت: اى ابوعبدالرحمان، اين هم‌نشينان از آنِ كيست؟ گفت: از آنِ من هستند. گفت: اينها را از كجا آوردى؟ گفت: به من هديه شده‌اند. گفت: از من پيروى كن و آنان را نزد ابوبكر بفرست. اگر آنان را برايت صلاح دانست، پس براىتو خواهند بود. گفت: در اين امر تو را اطاعت نخواهم كرد، كه چيزى كه به من اهدا شده را نزد ابوبكر بفرستم.

گفت: يك شب را سپرى و سپس صبح كرد و گفت: اى پسر خطاب، خود را جز مطيع تو نمى‌يابم، ديشب در خواب ديدم گويى مرا مى‌كشانند و به سوى آتش برده مى‌شوم و تو كمر مرا گرفته‌اى! پس من و آنان را نزد ابوبكر برسان. عمر گفت: تو به آنان سزاوارترى و ابوبكر گفت: آنان براى تو هستند. به سرعت با آنان نزد خانواده‌اش رفت. پس پشت سرش به صف ايستاده نماز خواندند. وقتى نماز تمام شد، گفت: براى چه كسى نماز مى‌خوانيد؟ گفتند: براى خداوند تبارك و تعالى. گفت: بشتابيد برويد، شما از آنِ او هستيد.

آيا كسى كه اعلم به حلال و حرام است چنين رفتارى از او سر مى‌زند؟ به سبب همين جهل او در مقابل بسيارى از صحابه است كه مناوى در فيض القدير مى‌نويسد:

«أنّه يصير كذلك بعد انقراض عظماء الصحابة وأكابرهم، وإلاّ فأبوبكر وعمر وعليّ أعلم منه بالحلال والحرام». وفي التيسير: «يعني: سيصير أعلمهم بعد انقراض أكابر الصحابة». وقال العزيزي: «يعني: سيصير أعلمهم بعد انقراض أكابر الصحابة»؛⁽¹⁾او پس از منقرض شدن بزرگان و سرشناسان صحابه، چنين خواهد شد؛

در غير اين صورت ابوبكر، عمر و على به حلال و حرام داناتر از او هستند. در التيسير نيز آمده است: يعنى پس از منقرض شدن بزرگان صحابه، داناترين آنان خواهد شد. عزيزى نيز مى‌گويد: يعنى پس از منقرض شدن بزرگان صحابه، عالم‌ترين آنان خواهد شد.باز هم به عبارت‌هاى مناوى مى‌توان دريافت كه جايگاه علمى وى پس از بزرگان صحابه بوده است و حتى در رديف آنان قرار نداشته است تا چه رسد به اعلميت وى بر ديگران.

همچنين در احوالات او نوشته‌اند كه در زمان زعامتش بر يمن، توسط اموالى كه از بيت المال به دستش مى‌رسيد، تجارت مى‌كرد! شاهد اين ادعا، سخن ابن عبدالبر است. وى در اين باره مى‌نويسد:

كان أوّل من اتّجر في مال اللّه هو؛⁽¹⁾نخستين كسى كه با مال خدا تجارت كرد او بود.

از جابر بن عبداللّه انصارى روايت است كه گفت: معاذ بن جبل در زمره بهترين مردم از جهت چهره، خلق و گشاده‌دستى بود. وى قرضهاى بسيارى بالا آورد. طلبكاران او را الزام كردند و وى چند روزى در خانه‌اش از آنان پنهان شد. طلبكاران از پيامر خدا صلّى اللّه عليه وآله خواستار طلب‌هاى خود شدند. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شخصى را نزد معاذ فرستاد و او را به حضور طلبيد. او را در حالى كه طلبكارانش همراه وى بودند، آوردند. گفتند: اى رسول خدا، حق ما را از او بستان.

پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «خداوند رحمت مى‌كند كسى را كه بر او تصدّق كند».

راوى گفت: گروهى بر او تصدّق كردند و گروهى خوددارى نمودند و گفتند: اى رسول خدا، حق ما را از او بستان.

پيامبر خدا فرمود: «اى معاذ، بر ايشان صبر كن».

گفت: پس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله او را از مالش خلع كرد و به طلبكارانش داد.آنان اموال معاذ را ميان خود تقسيم كردند و به هر كدام پنج هفتم طلبشان رسيد.

گفتند: اى رسول خدا، او را به ما بفروش!

پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به آنان فرمود: «او را رها كنيد، راهى به سوى او براى شما نيست».

پس معاذ به سوى بنو سلمه رفت. گوينده‌اى به او گفت: اى ابوعبدالرحمان، خوب بود كه از پيامبر خدا تقاضايى مى‌كردى؛

چرا كه امروز دست تنگ شده‌اى. گفت: نمى‌خواستم از او تقاضا كنم.

معاذ يك روز ماند. آنگاه رسول خدا او را خواست و به يمن فرستاد و فرمود: «اميد كه خداوند حال تو را نيكو گردانده و بدهى تو را بپردازد».

آنگاه معاذ به يمن رفت و آن‌جا بود تا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله درگذشت. آنگاه در سالى كه عمر به حج رفته بود - كه ابوبكر او را براى آن گمارده بود - روز ترويه در منا با عمر روبه‌رو شده، معانقه كردند و درباره پيامبر خدا به هم تسليت گفتند. عمر غلامانى نزد معاذ ديد، گفت: اى ابوعبدالرحمان، اينان كه هستند؟ گفت: به شكلى آنان را به دست آوردم. عمر گفت: به چه صورت؟ گفت: آنان را به من هديه كردند و به آنان اكرام كردم. عمر گفت: از آنان نزد ابوبكر ياد كرده و گزارش اين غلامان را به ابوبكر بده.

معاذ گفت: چه نيازى به ياد كردن اينان در نزد ابوبكر است؟ معاذ خوابيد. در خواب ديد كه بر لبه جهنم است و عمر از پشت سرش كمر او را گرفته و از افتادنش در آتش جلوگيرى مى‌كند. معاذ بسيار ترسيد و گفت: اين خواب همان چيزى است كه عمر فرمانم داده است. معاذ رفت و آنان را به نام ابوبكر كرد. ابوبكر تصرف در آنها را برايش جايز دانست و بقيه بدهى‌هايش را پرداخت. گفت: شنيدم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌فرمود: «اميد كه خداوند حال تو را نيكو گرداند».⁽¹⁾

به وضوح مى‌توان از اين داستان استفاده نمود كه معاذ بن جبل عالم به حلال و حرام نبوده است و در گردآورى ثروت پرهيز نداشته است؛

از اين رو عقلانى نيست كه درباره‌اش گفته شود كه وى داناترين اصحاب و امت نسبت به حلال و حرام بوده است!

حديثى ساختگى در دفاع از معاذ

از جمله روايت‌هايى كه در دفاع از معاذ ساخته شده است، حديثى است كه در كتاب الإصابه و در شرح حال معاذ آمده است كه:

وذكر سيف في الفتوح، بسند له عن عبيد بن صخر، قال: قال النبيّ صلّى اللّه عليه وآله لمعاذ - حين بعثه إلى اليمن - : إنّي قد عرفت بلاءك في الدين، والذي قد ركبك من الدين، وقد طيّبت لك الهدية، فإن أُهدي لك شيء، فاقبل. قال: فرجع حين رجع بثلاثين رأسا أهديت له؛⁽¹⁾سيف در الفتوح، با سند خود از عبيد بن صخر آورده است كه گفت: پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به معاذ - آن گاه كه وى را به يمن فرستاد - : فرمود: «من گرفتارى تو را در بدهكارى دانستم، و هديه را براى تو جايز شمردم؛

پس اگر چيزى به تو هديه شد بپذير». آن‌گاه كه معاذ بازگشت، با سى رأس كه به او هديه شده بود مراجعت كرد.

دليل‌هايى بر ساختگى بودن حديث

اين حديث از چند جهت ساختگى است:

يكم: اين حديث از «سيف بن عمر كوفى»، نويسنده كتاب الفتوح است كه بسيار ضعيف است؛

بلكه متّهم به زنديقى است.

ذهبى درباره وى مى‌گويد:

قال عبّاس، عن يحيى: ضعيف. وروى مطيّن عن يحيى: فلس خير منه. وقال أبوداود: ليس بشيء. وقال أبوحاتم: متروك. وقال ابن حبّان: اُتّهم بالزندقة. وقال ابن عدي: عامّة حديثه منكر. وقال: وكان سيف يضع الحديث، وقد اتُّهم بالزندقة؛⁽¹⁾عباس به نقل از يحيى گفت: وى ضعيف است. و مطيّن به نقل از يحيى روايت كرد: خيرى در او نيست. و ابوداوود گفت: چيزى نيست. ابوحاتم گفت: ترك شده است و ابن حبان گفته است: به زنديق بودن متهم است. ابن عدى نيز گفت: تمامى احاديث او منكر است و سيف هميشه حديث جعل مى‌كرد و به زنديق بودن متّهم است.

ابن حجر نيز در تهذيب التهذيب، علاوه بر نقل تمامى اين گفته‌ها، به مواردى ديگر در عدم اعتبار سيف بن عمر اشاره كرده است.⁽²⁾دوم: ابن حجر در الإصابة، از ذكر سند روايت سيف غفلت نموده است و ما سند اين روايت را نمى‌دانيم؛

از اين رو اغلب كسانى كه سيف از آنان روايت كرده است، در زمره مجهولان هستند، همان‌گونه كه ذهبى به آن تصريح كرده و اين سخن را تأييد مى‌كند. ابن حجر در الإصابة و در شرح عبيد بن صخر بن لوذان انصارى - پس از نقل روايت‌هايى كه سيف از سهل بن يوسف بن سهل، از پدرش، از عبيد بن صخر نقل كرده است - مى‌نويسد:

وبهذا الإسناد: أنَّ النبيّ صلّى اللّه عليه وآله كتب إلى معاذ، «أنّي عرفت بلاءك في الدين، والذي ذهب من مالك حتّى ركبك الدين، وقد طيّبت لك الهدية؛

فإن اُهدي إليك بشيء فاقبل»؛⁽¹⁾و به اين اسناد: پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به معاذ نوشت: «من از گرفتارى تو كه بدهكارى آگاه شدم و اينكه ثروتت از دست رفت تا اينكه مديون شدى؛

از اين رو هديه را برايت گوارا كردم، پس اگر هديه‌اى به تو داده شد، بپذير».

و اين همان حديث سيف است كه ابن حجر سندش را نقل نكرده است. در اين سند «سهل بن يوسف» و «يوسف بن سهل» هر دو مجهول‌اند و شايد به همين جهت ابوجعفر طبرى، به ضعيف بودن اين حديث فتوا داده است. متقى هندى در كنز العمّال در همين باره و پس از نقل اين روايت مى‌نويسد:

ابن جرير وضعّفه؛⁽²⁾ابن جرير آن را ضعيف شمرده است.

سوم: در حديث‌هاى بسيارى از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله رسيده كه هديه به كارگزاران را تحريم فرمود و آن‌ها را «طوق‌هاى آهنين آتشينى» قرار داد و هم به گفتار و هم به كردار، از پذيرفتن آن‌ها نهى كرد. اين‌گونه حديث‌ها را بخارى در صحيحش و در باب «من لم يقبل الهدية لعلّة»، باب «كيف كانت يمين النّبى»، باب «إحتيال العامل ليهدى له»، باب «هدايا العمّال» باب «محاسبة الإمام عمّاله» نقل كرده است و مسلم نيز در باب «تحريم هدايا العمال» آورده است. همچنين احمد بن حنبل در مسند، خود به نقل چنين رواياتى مبادرت كرده است.

از حديث‌هايى كه عالمان اهل سنت بر آن اتّفاق كرده‌اند، نقل احمد است كه مى‌گويد:

ثنا سفيان، عن الزهري سمع عروة يقول: أنا أبوحميد الساعدي. قال: استعمل النبيّ صلّى اللّه عليه وآله رجلاً من الأزد، يقال له: ابن اللتبية، على صدقة، فجاء فقال: هذا لكم، وهذا اُهدي لي.

فقام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله على المنبر فقال: ما بال العامل نبعثه فيجيء فيقول: هذا لكم، وهذا اُهدى لي؟ أفلا جلس في بيت أبيه واُمّه فينظر: أيُهدي إليه أم لا؟! والذي نفس محمّد بيده، لا يأتي أحد منكم منها بشيء إلاّ به يوم القيامة على رقبته، إن كان بعيرا له رغاء، أو بقرة لها خوار، أو شاة تبعر.

ثمّ رفع يديه حتّى رأينا عفرة يديه، ثمّ قال: اللهمّ هل بلّغت؟ - ثلاثا - . وزاد هشام بن عروة: قال أبوحميد: سمع أذني وأبصر عيني، وسلوا زيد بن ثابت؛⁽¹⁾سفيان از زهرى، از عروه، از ابوحميد ساعدى براى ما روايت كرده است كه گفت: پيامبر صلّى اللّه عليه وآله مردى از قبيله‌ى ازد به نام لتبيه را براى دريافت صدقه به كار گرفت. او كه [پس از جمع‌آورى زكات به خدمت پيامبر] آمد، گفت: اين براى شماست و اين نيز به من هديه شد. آنگاه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از منبر بالا رفت و فرمود: «كار كارگزار به جايى رسيده است كه او را براى دريافت صدقه مى‌فرستيم، آنگاه مى‌آيد و مى‌گويد: اين براى شماست و اين نيز به من هديه شده است! چرا در خانه پدر و مادرش نمى‌نشيند تا ببيند آيا به او هديه مى‌شود يا خير؟! سوگند به كسى كه جان محمد در دست او است، كسى چنين نمى‌كند جز اين كه آن [هديه]را در روز قيامت بر گردنش خواهد ديد؛

خواه شتر، گاو و يا گوسفندى باشد.

سپس پيامبر صلّى اللّه عليه وآله دستش را بالا برد، به طورى كه سفيدى زير بغل او را ديديم. آنگاه فرمود: «بار الاها، آيا ابلاغ كردم»؟ - سه بار فرمود - ، هشام بن عروه در ادامه مى‌افزايد: ابوحميد گفت: گوشم شنيد، چشمم ديد و از زيد بن ثابت بپرسيد.

چهارم: در صورتى كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله هديه را براى معاذ بن جبل جايز دانسته است، بهترين دليل وى در مقابل عمر خواهد بود؛

چرا كه اگر حلال و جايز كردن پيامبر صلّى اللّه عليه وآله در اين باره صحيح بود، جواز آن از سوى ابوبكر جايگاهى نخواهد داشت.

پنجم: و در آخر اينكه اگر اين حديث ساختگى پايه و اساسى داشت، معاذ در خواب نمى‌ديد كه گويى بر لبه آتش است و عمر كمربند او را از پشت گرفته و از افتادن او در آتش جلوگيرى مى‌كند!

6. «أفرضهم زيد بن ثابت»!

زيد بن ثابت در زمره حزب بنى اميه و مريد سرسخت آنان، به ويژه عثمان بوده است. نوشته‌اند كه ارتباطى نيز با يهوديان داشته است. كلام شارحان اين حديث، ما را به بطلان اين عبارت رهنمون مى‌سازد. در فيض القدير اينگونه آمده است:

وأعلمهم بالحلال والحرام، أي: بمعرفة ما يحلّ ويحرم من الأحكام معاذ بن جبل الأنصاري، يعني: أنّه يصير كذلك بعد انقراض عظماء الصحابة وأكابرهم، وإلاّ فأبوبكر وعمر وعليّ أعلم منه بالحلال والحرام، وأعلم من زيد بن ثابت بالفرائض. ذكره ابن عبدالهادي؛

قال: ولم يكن زيد في عهد المصطفى صلّى اللّه عليه وآله مشهوراً بالفرائض أكثر من غيره، ولا أعلم أنّه تكلّم فيها على عهده، ولا على عهد أبيبكر رضي اللّه عنه؛⁽¹⁾

عالم‌ترين آنان به حلال و حرام - يعنى به شناختن آن چه حلال و حرام است - معاذ بن جبل انصارى است، به اين بيان كه او با از ميان رفتن بزرگان اصحاب، اين چنين خواهد شد. ابوبكر، عمر و على از او به حلال و حرام عالم‌ترند، و از زيد بن ثابت نيز به واجبات عالم‌ترند. ابن عبدالهادى اين‌گونه آورده است كه گفت: زيد در عصر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله، بيش از ديگران به دانستن واجبات مشهور نبود، و به خاطر ندارم كه در اين باره، نه در دوران خويش و نه در دوران ابوبكر در باره‌اش سخنى گفته باشند.

همچنين در التيسير آمده است:

أي: إنّه سيصير كذلك بعد انقراض أكابر الصحب. وإلاّ فعليّ وأبوبكر وعمر أفرض منه؛⁽¹⁾يعنى پس از منقرض شدن بزرگان صحابه، عالم‌ترين آنها خواهد شد، والاّ على، ابوبكر و عمر از او عالم‌تر بودند.

7. «أبوعبيدة أمين هذه الأمّة»!

او يكى از مهاجران است كه در زمان رحلت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله، به همراه عمر و ابوبكر در سقيفه حاضر شده است.

عبارت «أمين هذه الأُمّة» در باره ابوعبيده، در صحيح بخارى و مسلم به صورت حديثى مستقل آمده است. اولاً رجال حديث در هر دو كتاب، بر اساس ملاك‌هاى اهل سنت مخدوش است كه به آن خواهيم پرداخت. ثانياً ابوعبيده در موارد متعددى خيانت كرده است⁽²⁾و ثالثاً، به اين جهت به او امين مى‌گويند كه اسرار بنى اميه و قريش در نزد او

بوده است. در ذيل به بررسى هر يك از اين اشكال‌ها خواهيم پرداخت.

بررسى سند روايت

همان‌گونه كه اشاره شد، روايت در دو صحيح بخارى و مسلم آمده است.

در صحيح بخارى و در ابواب مختلف آن آمده است كه:

1- حدّثنا عمرو بن علي، حدّثنا عبدالأعلى، حدّثنا خالد، عن أبيقلابة، قال: حدّثني أنس بن مالك: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله قال: «لكلّ أُمّة أمينٌ، ...».

2- حدّثنا مسلم بن إبراهيم، حدّثنا شعبة، عن أبيإسحاق، عن صلة، عن حذيفة، قال: قال النبيّ صلّى اللّه عليه وآله لأهل نجران: «لأبعثنّ - يعني: عليكم - أميناً حقّ أمين». فأشرف أصحابه، فبعث أباعبيدة؛⁽¹⁾3- حدّثني عبّاس بن الحسين، حدّثنا يحيى بن آدم، عن إسرائيل، عن أبيإسحاق، عن صلة بن زفر، عن حذيفة، قال: جاء العاقب والسيّد - صاحبا نجران - إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يريدان أن يلاعناه، قال: فقال أحدهما لصاحبه: لا تفعل، فواللّه لئن كان نبيّاً فلاعنّا، لا نفلح نحن ولا عقبنا من بعدنا. قالا: إنّا نعطيك ما سألتنا، فابعث معنا رجلا أميناً، ولا تبعثه معنا إلاّ أميناً.

فقال: لأبعثنّ معكم رجلا أميناً حقّ أمين. فاستشرف له أصحاب رسول اللّه، فقال: «قم يا أباعبيدة بن الجرّاح». فلمّا قام، قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «هذا أمين هذه الأُمّة».

4- حدّثني محمّد بن بشّار، حدّثنا محمّد بن جعفر، حدّثنا شعبة، قالسمعت أباإسحاق، عن صلة بن زفر، عن حذيفة، قال: جاء أهل نجران إلى النبيّ صلّى اللّه عليه وآله فقالوا: «ابعث لنا رجلا أميناً». فقال: لأبعثنّ إليكم رجلاً أميناً حقّ أمين. فاستشرف له الناس، فبعث أباعبيدة.

5- حدّثنا أبوالوليد، حدّثنا شعبة، عن خالد، عن أبيقلابة، عن أنس، عن النبيّ صلّى اللّه عليه وآله، قال: «لكلّ أُمّة أمين، وأمين هذه الأُمّة أبوعبيدة بن الجرّاح».⁽¹⁾6- حدّثنا سليمان بن حرب، حدّثنا شعبة، عن أبيإسحاق، عن صلة، عن حذيفة: أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وآله قال لأهل نجران: «لأبعثنّ إليكم رجلاً أميناً حقّ أمين». فاستشرف لها أصحاب النبيّ، فبعث أباعبيدة.

7- حدّثنا سليمان بن حرب، حدّثنا شعبة، عن خالد، عن أبيقلابة، عن أنس: قال النبيّ صلّى اللّه عليه وآله: «لكلّ أُمّة أمين، وأمين هذه الأُمّة أبوعبيدة».⁽²⁾مسلم نيشابورى نيز اين روايت را به چند طريق روايت كرده است. وى مى‌نويسد:

1- حدّثنا أبوبكر بن أبيشيبة، حدّثنا إسماعيل ابن عُلَيّة، عن خالد. ح وحدّثني زهير بن حرب، حدّثنا إسماعيل ابن عُلَيّة، حدّثنا خالد، عن أبيقلابة، قال: قال أنس: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «إنّ لكلّ أُمّة أميناً، وإنّ أميننا أيّتها الأُمّة أبوعبيدة بن الجرّاح».

2- حدّثني عمرو الناقد، قال: حدّثنا عفّان، حدّثنا حمّاد، عن ثابت، عنأنس: إنّ أهل اليمن قدموا على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله فقالوا: ابعث معنا رجلاً ...

3- حدّثنا محمّد بن المثنّى وابن بشّار، واللفظ لابن المثنّى، قالا: حدّثنا محمّد بن جعفر، قال: سمعت أباإسحاق يحدّث عن صلة بن زفر، عن حذيفة، قال: جاء أهل نجران ... .

4- حدّثنا إسحاق بن إبراهيم، قال: أخبرنا أبوداود الحفري، قال: حدّثنا سفيان، عن أبيإسحاق بهذا الاسناد.⁽¹⁾

بررسى طرق بخارى

سند يكم

انس بن مالك مدار اين طريق بر انس بن مالك استوار است. از بزرگترين اشكال‌ها به وى، دشمنى او با اميرالمؤمنين عليه السلام است كه در مباحث گذشته به آن پرداخته شد.

ابوقلابة عبداللّه بن زيد جرمى وى نيز در زمره دشمنان اميرالمؤمنين عليه السلام به شمار مى‌رفته است؛

از اين رو اين خود بزرگترين جرم و بدترين گناهى است كه به واسطه آن، هر شخصى را از عدالت و وثاقت ساقط مى‌كند؛

بلكه موجب كفر او و جاودانه ماندن در آتش و عذاب اليم خواهد كرد. با اين وجود، برخى از عالمان رجالى اهل سنت وى را توثيق كرده و وى را معتبر دانسته‌اند.

ابن حجر درباره وى مى‌نويسد:

قال العجلي: بصري تابعي ثقة، وكان يحمل على عليّ، ولم‌يروِ عنه شيئاً؛⁽¹⁾عجلى مى‌گويد: وى تابعى، اهل بصره و ثقه است. وى بر اميرالمؤمنين على عليه السلام خرده مى‌گرفت و هيچ روايتى از على عليه السلام نقل نكرده است.

از دلائل عدم اعتبار او، مى‌توان به مدلّس بودن او اشاره كرد و شيعه و اهل سنت نيز بر بى‌اعتبارى راوى مدلس اتفاق نظر دارند؛

حتى اگر راوى يك بار دچار تدليس شده باشد.

ذهبى در باره مدلّس بودن ابوقلابه مى‌نويسد:

إمام شهير من علماء التابعين، ثقة في نفسه، إلاّ أنّه يدلّس عمّن لحقهم، وعمّن لم يلحقهم، وكان له صحف يحدّث منها ويدلّس؛⁽²⁾پيشواى مشهور از علماى تابعان است. وى فى نفسه ثقه است، جز اينكه [در روايت منقول] از كسانى كه آنان را درك كرده و يا نكرده است، دست برده و تغيير مى‌داد. و نوشته‌هايى داشت كه از آنها حديث نقل كرده و تدليس مى‌كرد.

به همين روى، سبط ابن عجمى در كتاب خود، نام وى را در زمره مدلسان آورده است.⁽³⁾علاوه بر آن - به تصريح عالمان و حافظان اهل سنت - وى در ميان مردم به ابله و سفيه شناخته مى‌شده است؛

از همين روى اهل سنت، از باطل كردن حكم قسامه‌اى كه ميان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله و خلفاء چهارگانه ثابت بوده است، با استناد به سخن

ابوقلابه از سوى عمر بن عبدالعزيز شگفت زده شده‌اند كه براى اطلاع بيشتر از اين جريان، مى‌توان به كتاب‌هايى همچون عمدة القاري، إرشاد الساري و همچنين دركتاب تهذيب التهذيب در شرح حال ابوقلابه مراجعه نمود.

به هر روى وى ثقه نيست و بهترين دليل بر عدم وثاقت وى، دشمنى او با اميرالمؤمنين عليه السلام بوده است. وى نيز به مانند انس بن مالك با بيمارى و مرض از دنيا رفته است.

ذهبى در اين باره مى‌نويسد:

وأخبرني عبدالمؤمن بن خالد الحافظ، قال: وأبوقلابة ممّن ابتلي في بدنه ودينه، أُريد على القضاء بالبصرة، فهرب إلى الشام، فمات بعريش مصر سنة أربع، وقد ذهبت يداه ورجلاه وبصره، وهو مع ذلك حامد شاكر؛⁽¹⁾حافظ عبدالمؤمن بن خالد به من خبر داد و گفت: ابوقلابه در زمره كسانى است كه در دين و بدنش گرفتار شد. براى قضاوت در بصره خواسته شد، به شام گريخت و پس از مبتلا شدن به مرض جذام و از دست دادن دو دست و پا و چشمانش، در عريش مصر از دنيا رفت.

همچنين در كتاب سير أعلام النبلاء، پس از ذكر متن تذكرة الحفّاظ، مى‌نويسد:

زاره عمر بن عبدالعزيز، فقال له: يا أباقلابة، تشدّد، لا يشمت بنا المنافقون؛⁽²⁾عمر بن عبدالعزيز با او ديدار كرد و به او گفت: اى ابوقلابه، پايدارى كن [در بيمارى‌ات] كه منافقان ما را مورد شماتت قرار ندهند.

خالد بن مهران حذّاء از ديگر راويان سند نخست بخارى، خالد بن مهران است. وى نيز از سوىعالمان بزرگ رجالى اهل سنت جرح شده است. ابوحاتم درباره وى مى‌گويد:

لا يحتجّ به؛⁽¹⁾

تهذيب التهديب: 30 / 105.

در تقريب التهذيب نيز آمده است:

قد أشار حمّاد بن زيد إلى أنّ حفظه تغيّر لمّا قدم من الشام، وعاب عليه بعضهم دخوله في عمل السلطان؛⁽²⁾حماد بن زيد اشاره كرده است به اينكه با آمدن وى به سوى شام، حافظ‌اش تغيير يافته است و برخى نيز به جهت ورود وى به دستگاه سلطنتى، بر وى خرده گرفته‌اند.

عبدالأعلى بن الأعلى بصرى ذهبى درباره وى مى‌نويسد:

قال محمّد بن سعد: لم يكن بالقوي، ومات سنة تسع وثمانين ومائة. وقال أحمد: كان يرى القدر، وقال بندار: واللّه ما كان يدري أيّ رجليه أطول؛⁽³⁾محمد بن سعد گفت: وى [در نقل حديث] قوى نبود و در سال صد و هشتاد و نه مرد. احمد بن حنبل گفت: وى در زمره قدريه بوده است. بندار نيز گفت: به خدا قسم نمى‌دانست كدام پايش بلندتر است.⁽⁴⁾

ذهبى همچنين نام وى را در المغني في الضعفاء آورده است.⁽¹⁾سيوطى نيز در كتاب تدريب الراوي، وى را در زمره «من رمي ببدعة ممّن أخرجلهم البخاري ومسلم، أو أحدهما» آورده است.⁽²⁾

سند دوم

بخارى اين روايت را در كتاب مناقب صحيح خود آورده است.

أبو إسحاق سبيعى نخستين رواى كه در اين روايت قابل بررسى است، ابواسحاق سبيعى است.

ذهبى درباره وى مى‌نويسد:

وروى جرير، عن مغيرة، قال: ما أفسد حديث أهل الكوفة غير أبيإسحاق والأعمش. وقال الفسوي: قال ابن عيينة: ثنا أبوإسحاق في المسجد ليس معنا ثالث. قال الفسوي: قال بعض أهل العلم: كان قد اختلط، وانّما تركوه مع ابن عيينة لاختلاطه؛⁽³⁾جرير به نقل از مغيرة روايت مى‌كند كه گفت: حديث مردم كوفه كسى جز ابواسحاق و اعمش را فاسد نكرد. فسوى نيز به نقل از ابن عيينه نقل مى‌كند كه گفت: ابواسحاق در مسجد براى ما حديث نقل كرد و نفر سومى با ما نبود. فسوى گفت: يكى از اهل علم گفت: او ديوانه شده بود و وى را با ابن عيينه، بر اثر ديوانگى رها كردند.

وى همچنين مدلّس بوده است.

ابن حجر در اين باره مى‌نويسد:

قال ابن حبّان في كتاب الثقات: كان مدلّساً؛

ابن حبان در كتاب ثقات مى‌نويسد: وى مدلس بود.حسين كرابيسى و ابوجعفر طبرى نيز وى را در زمره مدلّسان آورده‌اند.

ابن حجر در ادامه، به نقل انظار برخى از عالمان اهل سنت درباره اين راوى پرداخته، مى‌نويسد:

قال ابن المديني في العلل: قال شعبة: سمعت أباإسحاق يحدّث عن الحارث بن الأزمع بحديث، فقلت له: سمعت منه؟ فقال: حدّثني به مجالد، عن الشعبي، عنه. قال شعبة: وكان أبوإسحاق إذا أخبرني عن رجل قلت له: هذا أكبر منك؟ فإن قال: نعم، علمت أنّه لقي، وإن قال: أنا أكبر منه، تركته.

وقال أبوإسحاق الجوزجاني: كان قوم من أهل الكوفة لا تحمد مذاهبهم - يعني: التشيّع - هم رؤوس محدّثي الكوفة، مثل: أبيإسحاق، والأعمش، ومنصور، وزبيد، وغيرهم من أقرانه، احتملهم الناس على صدق ألسنتهم في الحديث، ووقفوا عندما أرسلوا؛

لما خافوا أن لا تكون مخارجها صحيحةً.

فأمّا أبوإسحاق، فروى عن قوم لا يعرفون، ولم ينتشر عنهم عند أهل العلم إلاّ ما حكى أبوإسحاق عنهم، فإذا روى تلك الأشياء عنهم كان التوقّف في ذلك عندي الصواب.

وقد حدّثنا أبوإسحاق، ثنا جرير، عن مغيرة، قال: أفسد حديث أهل الكوفة الأعمش وأبوإسحاق. يعني: للتدليس؛⁽¹⁾

ابن مدينى در العلل به نقل از شعبه گفت: شنيدم ابواسحاق از حرث بن ارمع حديثى نقل مى‌كند. به او گفتم: از او شنيدى؟ گفت: مجالد از شعبى، از او براى من نقل كرد. شعبه گفت: آن‌گاه كه ابواسحاق از مردى براى من خبر نقل مى‌كرد، به او مى‌گفتم:اين شخص از تو بزرگ‌تر است؟ اگر مى‌گفت آرى، مى‌دانستم كه با او ملاقات كرده است و اگر مى‌گفت من از او بزرگترم، او را رها مى‌كردم! ابواسحاق جوزجانى مى‌گويد: گروهى از مردم كوفه بودند كه مذهب آنان مورد قبول نبود - يعنى تشيّع - و آنها بزرگان محدّثان كوفه محسوب مى‌شدند افرادى همچون: ابواسحاق، اعمش، منصور، زبيد و اشخاص ديگر. مردم آنان را بر اساس راستگو بودنشان در نقل حديث پذيرفتند و در مقابل، آنچه را كه به صورت مرسل نقل مى‌كردند توقّف كردند؛

چرا كه ترسيدند نقل‌صحيح نباشد. امّا از اين ميان ابواسحاق از گروهى روايت مى‌كند كه شناخته شده نيستند و نزد اهل علم روايتى از آنان منتشر نشده است، مگر آنچه ابواسحاق از آنان حكايت كرده است. پس اگر روايات اين‌گونه از آنان روايت شود، نزد من توقّف در آن صحيح است. ابواسحاق، از جرير، از مغيرة نقل مى‌كند كه گفت:

اعمش و ابواسحاق حديث مردم كوفه را با فريبكارى و تدليس فاسد كردند.

سبط ابن عجمى نيز نام وى را در كتاب التبيين لأسماء المدلسين و در الإغتباط بمن رمي بالإختلاط⁽¹⁾

الإغتباط بمن رمي بالإختلاط: 273 / ش 80.

از بزرگترين جرح‌هاى وى، نقل روايت از عمر بن سعد لعنه اللّه، قاتل مولاى ما ابوعبداللّه الحسين عليه السلام است. ذهبى در اين باره مى‌نويسد: