جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام جلد 8

مشخصات کتاب

سرشناسه: حسينى ميلانى، على، 1327 -

عنوان و نام پديدآور: جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام: دروس خارج امامت / على حسينى ميلانى؛ تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه مركز حقايق اسلامى.

مشخصات نشر: قم: الحقايق، 1389 -

مشخصات ظاهرى: ج 8.

شابك: ج.1:978-600-5348-21-7؛ ج.2:978-600-5348-42-2؛

ج.3:978-600-5348-61-3؛ ج.4:978-600-5348-69-9؛

ج.5: 978-600-5348-77-4؛ ج.6:978-600-5348-90-3؛

ج.7: 978-600-8518-00-6؛ ج.8:978-600-8518-01-3؛

وضعيت فهرست نويسى:فيپا

يادداشت: ص.ع لاتينى شده:Jawahir al-Kalam fi Marifat al-Imamati wal Imam principles of Imamat.

يادداشت: ج.2 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.3 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.4 (چاپ اول: 1391).

يادداشت: ج.5 (چاپ اول: 1392).

يادداشت: ج.6 (چاپ اول: 1393) (فيپا).

يادداشت: ج.7 (چاپ اول: 1395) (فيپا).

يادداشت: ج.8 (چاپ اول: 1395) (فيپا).

يادداشت: كتابنامه.

مندرجات: ج.1. مقدمات ـ مبانى.- ج.2. مبانى ـ ادله.- ج.3. ادله امامت.- ج.4. آيات امامت (آيات مودت ـ آيات غدير).- ج.5. ادامه آيات امامت.- ج.6.ادامه آيات امامت - عدم تحريف قرآن.- ج.7. حديث غدير ـ حديث يوم الدار.ـ ج.8. حديث ثقلين ـ حديث منزلت

موضوع: امامت

موضوع: امامت -- نظر اهل سنّت

موضوع: احاديث اهل سنّت

شناسه افزوده: انتشارات الحقايق

رده بندى كنگره: 1389 9 ج 54 ح / 223 BP

رده بندى ديويى: 45 / 297

شماره كتابشناسى ملى: 2104579

نام كتاب: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام / ج 8

مؤلّف: آيت اللّه‏ سيّد على حسينى ميلانى

تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق

ناشر: انتشارات الحقايق

شمارگان: 1000

نوبت چاپ: يكم ـ 1395

قيمت: 210000 ريال

چاپ: وفا

شابك: 3 - 01 - 8518 - 600 - 978 - 978 - 600 - 8518 - 01 - 3

حقوق چاپ محفوظ است

مراكز پخش:

قم: تلفن: 37837320-025 و 37842682025

تهران: خيابان مجاهدين، چهارراه آبسردار، ساختمان پزشكان، واحد 9، مركز فرهنگى انتشاراتى منير، تلفن: 77521836-021 (4 خط)

تهران: خيابان پاسداران، خيابان شهيد گلنبى، نبش خيابان ناطق نورى، ساختمان زمرد، طبقه دوم، پلاك 43، نشر آفاق، تلفن: 22847035-021

مشهد: چهارراه شهدا، پشت باغ نادرى، كوچه شهيد خوراكيان، پاساژ گنجينه كتاب، انتشارات نور الكتاب (ميلانى)، تلفن: 32242262-051 09151199486

اصفهان: چهارباغ پايين، رو به روى ورزشگاه تختى، مركز تخصصى حوزه علميه اصفهان، تلفن: 32240608-031

نشانى اينترنت: www.al-haqaeq.org ـ پست الكترونيك: info@al-haqaeq.org ـ سامانه پيام كوتاه: 10001414

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام

دروس خارج امامت

جلد هشتم

حديث ثقلين ـ حديث منزلت

آيت اللّه‏ سيّد على حسينى ميلانى

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست نگاشته ها

حديث ثقلين

رابطه حديث ثقلين و وحدت اسلامى... 20

متن حديث ثقلين... 29

1ـ روايت به نقل از احمد بن حنبل... 29

2ـ روايت به نقل از مسلم نيشابورى... 32

3ـ روايت به نقل از ترمذى... 34

4ـ روايت به نقل از بغوى... 34

5ـ روايت به نقل از ابن اثير جزرى... 35

6ـ روايت به نقل از فخررازى... 36

7ـ روايت به نقل از عزالدين ابن اثير... 36

8ـ روايت به نقل از ابن منظور و ازهرى... 37

9ـ روايت به نقل از علاءالدين خازن... 37

10ـ روايت به نقل از محمد بن سعد... 39

11ـ روايت به نقل از ابن ابى شيبه... 40

12ـ روايت به نقل از ابن راهويه و ابن ابى عاصم... 40

13ـ روايت به نقل از دارمى... 41

14ـ روايت به نقل از ابن ابى عاصم... 42

15ـ روايت به نقل از متقى هندى... 42

16ـ روايت به نقل از ابوبكر بزار... 43

17ـ روايت به نقل از نسائى و حاكم نيشابورى... 43

18ـ روايت به نقل از طبرانى... 45

19ـ روايت به نقل از دارقطنى... 47

20ـ روايت به نقل از ابن مغازلى... 49

21ـ روايت به نقل از على بن برهان الدين حلبى شافعى... 52

سير تاريخى راويان حديث ثقلين... 56

راويان حديث ثقلين از صحابه... 57

راويان حديث ثقلين از تابعان... 59

راويان حديث ثقلين در قرن سوم... 61

راويان حديث ثقلين در قرن چهارم... 63

راويان حديث ثقلين در قرن پنجم... 63

راويان حديث ثقلين در قرن ششم... 64

راويان حديث ثقلين در قرن هفتم... 64

راويان حديث ثقلين در قرن هشتم... 64

راويان حديث ثقلين در قرن نهم... 65

بررسى سند حديث ثقلين... 66

عبداللّه‏ بن قدوس... 71

بررسى دلالت حديث ثقلين... 77

گستره دلالت حديث... 79

قرآن و عترت قرين يكديگر... 79

حديث ثقلين، وصيت رسول خدا... 81

اطاعت، عصمت، امامت و ولايت... 82

اعلميت... 114

افضليت... 117

بررسى شبهات وارد شده بر حديث ثقلين... 132

آيا ميان سنت و عترت تعارض است؟... 161

بررسى حديث اقتدا به شيخين... 165

بررسى حديث «اهتدوا بهدى عمار» و «تمسكوا بعهد ابن ام عبد»... 170

حديث «اعلمكم بالحلال والحرام معاذ بن جبل»... 173

حديث «خذوا شطر دينكم عن هذه الحميراء»... 181

حديث «اصحابى كالنجوم»... 187

عبدالرحمان بن عمرو... 197

خالد بن معدان... 197

وليد بن مسلم... 198

ثور بن يزيد... 200

ابوعاصم... 202

حسين بن على خلال حلوانى... 202

يحيى بن سعيد... 203

بقيه بن وليد... 203

يحيى بن ابى مطاع... 206

معاوية بن صالح حمصى... 206

حديث منزلت

راويان حديث منزلت... 212

متن هاى مختلف حديث منزلت... 218

1ـ روايت به نقل از احمد بن حنبل... 218

2ـ روايت به نقل از بخارى... 222

3ـ روايت به نقل از مسلم نيشابورى... 223

4ـ روايت به نقل از ترمذى... 226

5ـ روايت به نقل از ابن ماجه قزوينى... 227

6ـ روايت به نقل از محمد بن سعد... 228

7ـ روايت به نقل از ابن أبى عاصم... 235

8ـ روايت به نقل از نسائى... 236

9ـ روايت به نقل از طبرانى... 239

10ـ روايت به نقل از رزين عبدرى... 241

11ـ روايت به نقل از موفّق خوارزمى... 242

12ـ روايت به نقل از ابن عساكر... 243

13ـ روايت به نقل از محب الدين طبرى... 252

14ـ روايت به نقل از ابن كثير دمشقى... 253

سند حديث منزلت... 255

اعتراف به صحت حديث... 259

كثرت طرق و تواتر حديث... 261

اشكال در سند حديث منزلت... 267

1ـ انكار صحّت و درستى حديث... 272

2ـ نفى تواتر حديث... 274

1ـ تأييد اين حديث با احاديث متواتر ديگر... 274

2ـ تواتر حديث منزلت نزد شيعه... 275

3ـ تمسك اهل سنت به خبرهاى واحد در مباحث گوناگون... 275

4ـ نقض اشكال با حديث «الائمّة من قريش»... 276

5ـ قطعى بودن حديث هاى صحيح بخارى و مسلم... 281

دلالت حديث منزلت... 290

دلالت حديث بر تعميم منزلت ها... 291

پاره اى از اشكال هاى دهلوى به دلالت حديث... 312

اطلاق نيز دال بر عموم است... 316

مناصب هارون و اميرالمؤمنين... 331

بررسى خلافت هارون در كتاب هاى تاريخى... 341

ميرخواند شاه... 341

بدرالدين عينى... 342

ابوالفتح شهرستانى... 343

چند نكته قابل استفاده از سخن شهرستانى... 344

تصريح پيشوايان اهل سنت در امامت هارون و فرزندانش... 345

اميرالمؤمنين چهارمين خليفه پس از آدم، داوود و هارون... 348

دلالت واژگان موجود در حديث بر امامت و خلافت اميرالمؤمنين... 349

الف ـ فرمايش پيامبر خدا: «لا ينبغي أنْ أذهب إلاّ وأنت خليفتي»... 349

1 ـ الف. روايت احمد بن حنبل... 351

2 ـ الف. روايت حاكم نيشابورى... 353

3 ـ الف. روايت محبّ طبرى... 354

ب ـ فرمايش ديگر پيامبر خدا: «أنت خليفتي في كلّ مؤمن من بعدي»... 355

بررسى اعتبار اين حديث... 357

محمّد بن مثنّى... 357

ج ـ فرمايشى ديگر از پيامبر خدا: «وأنت خليفتي»... 359

د ـ سخن پيامبر اكرم كه فرمود: «خلّفتك أنْ تكون خليفتي»... 359

هـ ـ معاويه و استفاده امامت از حديث... 361

و ـ سخن اروى دختر حارث با معاويه... 364

فخر رازى و نتيجه گيرى نادرست... 368

پاسخ نيشابورى به رازى... 369

ز ـ اميرالمؤمنين فرمود: «اى پسر مادر، اين مردم...»... 370

انتساب كتاب «الإمامة والسياسة» به ابن قتيبه... 373

اعتراف برخى عالمان اهل سنت در دلالت حديث بر امامت و خلافت... 377

6ـ اصلاح گرى... 382

7ـ اعلميت... 383

دلالت حديث بر اعلميت از زبان معاويه... 386

روايت يكم: به نقل از ابن عساكر... 387

11 حديث يكم... 387

21 حديث دوم... 388

روايت دوم: به نقل از ابن مغازلى... 389

روايت سوم: به نقل از ابن حجر مكّى... 389

روايت چهارم: به نقل از سمهودى... 390

روايت پنجم: به نقل از حموينى... 390

8ـ افضليت... 391

ولى اللّه‏ دهلوى... 391

قاضى عياض... 392

شعبه بن حجّاج... 394

قاضى عبدالجبار... 394

محمّد بن اسماعيل امير... 396

تصريح نظام الدين لكهنوى... 398

9ـ عصمت... 399

10ـ وصايت... 400

11ـ واجب الإطاعه بودن... 402

12ـ سكونت در مسجد... 416

چكيده دلالت حديث منزلت... 429

بررسى چند شبهه پيرامون حديث... 432

1ـ نفى عموم منزلت... 432

2ـ اختصاص خلافت به زمان حيات حضرت موسى... 433

حديث منزلت در غير از جنگ تبوك... 442

1ـ حديث منزلت در روز مؤاخاة (پيمان برادرى)... 443

2ـ حديث منزلت هنگام ولادت حسنين... 445

3ـ حديث منزلت روز جنگ خيبر... 447

4ـ حديث منزلت هنگام سدّ الأبواب (بستن تمامى درها به مسجد پيامبر)... 449

5ـ نهى از خوابيدن در مسجد... 452

6ـ حديث منزلت در حال تكيه دادن به اميرالمؤمنين... 453

7ـ حديث منزلت در منزل امّ سلمه... 455

8ـ حديث منزلت در روز غدير... 457

تأييدى از سوى دهلوى... 459

3ـ انكار دلالت حديث بر امامت... 460

نگاهى به گفته هاى اعور و پاسخ به آنها... 463

تناقض گويى هاى اعور... 465

افترا زدن اعور بر حضرت هارون... 469

بررسى گفته هاى ابن تيميه و پاسخ به آن ها... 476

بررسى گريه حضرت اميرالمؤمنين... 479

نسبت دروغ به دو صحيح... 484

جعل، تحريف و دستبرد در حديث... 501

جعل حديث منزلت براى شيخين (ابوبكر و عمر)... 501

نقض سخنان دهلوى پيرامون حديث منزلت... 506

تحريفى ديگر از سوى دهلوى... 507

تحريف حديث در به كار بردن «قارون» به جاى «هارون»... 509

كتاب نامه... 519

حديث ثقلين

اشاره

يكى ديگر از ادله اى كه در تبار براهين نقلى اثبات خلافت و امامت بلافصل اميرالمؤمنين جاى مى گيرد، حديث ثقلين است. اين حديث مانند ديگر احاديثى كه در اين موضوع وارد شده، صغراى استدلال عقلى بر جانشينى پيامبر اسلام را ترسيم مى كند و چون در كنار كبراى استدلال كه از قاعده عقلى «قبح تفضيل مفضول بر فاضل» تشكيل شده قرار بگيرد، خلافت بلافصل اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام را اثبات مى نمايد.

واژه «ثقلين» به گونه هاى متفاوتى قرائت شده است و قرائت به فتحه در دو حرف نخست، قرائت برگزيده ماست؛ هر چند كه برخى نيز اين واژه را به كسر حرف نخست و سكون حرف دوم قرائت كرده اند.

در هر حال حديث ثقلين، سخنى از رسول خداست كه طبق روايت مشهور آن، فرمود:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: إنّي تارك فيكم ما إن تمسكتم به لن تضلّوا بعدي، أحدهما أعظم من الآخر، كتاب اللّه حبل ممدود من السماء إلى الأرض وعترتي أهل بيتي، ولن يفترقا حتى يردا عليّ الحوض، فانظروا كيف تخلفونى فيهما؛⁽¹⁾

من در ميان شما دو امانت گران بها به وديعه مى گذارم، كتاب خداوند و اهل بيتم كه اگر به آن دو تمسك جوييد، هرگز گمراه نخواهيد شد. همانا اين دو امانت هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا هنگامى كه كنار حوض بر من وارد آيند و آنگاه من از رفتار شما با اين دو ميراث گران بها حساب مى كشم.

حديث ثقلين در زمره رواياتى است كه علاوه بر ترسيم راهبردى روشن براى آينده سياسى جهان اسلام، در عين حال دربردارنده نكات عميق معرفتى درخور توجه براى حيات مسلمانان در دوران پس از رسول خداست.

آنچه اين ادعا را اثبات مى نمايد، مقدمه كوتاهى است كه در بعضى از روايات وارد گرديده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود:

إنّي يوشك أن أُدعي فأُجيب وإنّي تارك فيكم الثقلين...؛⁽¹⁾

5/182.

در بعضى از احاديث، اضافه بيشترى وارد شده كه پيامبر خداصلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود:

إنّه لم يعمر نبي إلاّ نصف عمر الذي يليه من قبله وإنّي لأظنّ أنّي يوشك أن أُدعى...؛⁽²⁾هيچ پيامبرى نزيست مگر آن كه نصف عمر پيامبر پيش از خود زندگى نمود و من گمان مى كنم كه به زودى دعوت حق را لبيك گويم... .

در هر حال آنچه مهم است، توجه به اين نكته مى باشد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه

وآله وسلم با ايراد حديث ثقلين، كوشيد تا به امت خويش بفهماند كه بايد در دوران پس از او از چه شيوه اى بهره گيرند تا در گرداب ضلالت و گمراهى فرو نيافتند.

حديث ثقلين با عنايت به دلالت رسا و روشنى كه دارد، از سند محكمى نيز برخوردار است تا آن جا كه به پژوهشگر اين اجازه را مى دهد تا با قاطعيت، حكم به تواتر معنوى آن در ميان مسلمانان بدهد و آن را مقطوع الصدور بداند.

اين حديث را حدود چهل نفر از مردان و زنان صحابه پيامبر روايت كرده اند و صدها حديث نگار، مفسر، تاريخ نويس و حتى لغت شناس آن را در كتابهاى خويش نقل كرده اند و در قرن هاى پيوسته و متمادى، بزرگان اهل سنت به نقل آن همت گمارده اند.

اين حديث در كتاب بخارى روايت نشده، اما مسلم نيشابورى - هرچند كه در متن آن تصرف كرده - از روايت آن غفلت نورزيده است. بارها گفته شده كه صاحب دو كتاب صحيح بخارى و مسلم در نقل احاديث، تعصب و غرض ورزى داشته اند؛ اما با اين وجود، در برخى موارد همچون نقل حديث ثقلين ديده شده كه مسلم تعصب كمترى نسبت به بخارى داشته است.

غير از بخارى و مسلم، صاحبان ديگر صحاح نيز اين حديث را روايت كرده اند و بزرگانى مانند احمد بن حنبل، نسائى، ترمذى و ديگر صحيح نويسان نسبت به نقل حديث ثقلين مبادرت ورزيده اند.

حديث ثقلين از گستره دلالى چشم گيرى برخوردار است و به صورت هم زمان، بر چند نكته بسيار كليدى دلالت كند. به عنوان نمونه اين حديث از ادله اى است كه اصل وصيت كردن پيامبر را ثابت مى نمايد و به عبارت ديگر، نظريه عدم وصيت پيامبر براى آينده اسلام را نفى مى كند.

از سوى ديگر، بر عصمت اهل بيت عليهم السلام دلالت دارد و مرجعيت علمى

خاندان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلم را به اثبات مى رساند.

همچنين اين حديث، افضليت و اعلميت اهل بيت را تأييد مى كند و مى توان دو گزاره «وجوب تقدم اهل بيت عليهم السلام» و «حرمت تقدم بر اهل بيت عليهم السلام» را از آن استنباط نمود. نتيجه تمام مدلول هاى اين حديث را مى توان در اثبات حق امامت بلافصل و ولايت مطلق اهل بيت عليهم السلام خلاصه نمود.

رابطه حديث ثقلين و وحدت اسلامى

گستره دلالى حديث ثقلين تنها محدود به شؤون سياسى يا تعيين مصداق مرجع علمى در جهان اسلام نمى شود، بلكه حتى شؤون اجتماعى جهان اسلام را نيز در برمى گيرد. يكى از مهم ترين شؤون اجتماعى اسلام، مسأله زيست مسلمانان در كنار يكديگر است كه امروزه از آن به «وحدت اسلامى» تعبير مى شود. نظريه وحدت اسلامى از سويى ريشه در انديشه سياسى اسلام و از سوى ديگر، ريشه در احكام اجتماعى و شيوه زندگى مسالمت آميز مسلمانان دارد؛ از اين رو گستره دلالى حديث ثقلين مى تواند تمام ابعاد نظريه مذكور را پاسخ دهد.

بدون ترديد پيامبر اسلام كاملاً از اوضاع آينده جامعه اسلامى آگاه بود و خطر اختلاف و چند دستگى مسلمانان را درك مى نمود و بارها بابت اين فتنه دهشتناك، هشدارهاى لازم را ابلاغ فرموده بود. بسيار ساده انگارى يا غرض ورزانه است كه وانمود نماييم پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم هيچ راه حلى براى حل نمودن اختلاف مسلمانان مطرح نكرده است. حتى اگر به اندازه ابوبكر و عمر، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم را دلسوز و مدبّر امت خويش بپنداريم! قطعا بايد بپذيريم كه آن حضرت نيز نسخه شفا بخشى براى اختلاف مسلمانان پيچيده است و به باور ما، يكى از مهم ترين، بهترين و شيواترين نسخه پيامبر خدا، حديث ثقلين است كه به تعبير آن حضرت، ريشه هر ضلالت و گمراهى را بر مى چيند.

به هرروى اهل سنت، سند حديث ثقلين را پذيرفته اند و اين پذيرش به معناى تسليم شدن در برابر صدور اين روايت از سوى پيامبر خداست. حتى كينه توزان و غرض ورزان نيز نتوانسته اند در سند حديث ثقلين مناقشه كنند و تنها سخنانى در دلالت اين حديث به زبان رانده اند.

گفتنى است كه مسأله وحدت در دو قرن اخير از دغدغه هاى بسيار مهم دانشمندان بزرگ شيعه بوده و بازتاب متفاوتى داشته است. نتيجه تلاش بزرگان را مى توان در قالب چند نظريه ارائه داد كه هر كدام، ناظر به جهت خاصى است. از اين ميان، روش مرحوم شيخ محمد حسين كاشف الغطاء، سيد عبدالحسين شرف الدين و سيد مرتضى عسگرى از برجستگى بيشترى برخوردار است.

در دو قرن اخير و با ظهور قدرت هاى بيگانه، اساس اسلام بارها در مخاطره قرار گرفت و لزوم همدلى و اتحاد مسلمانان را بيش از پيش آشكار كرد و همين مهم سبب گرديد تا مسلمانان در مقابل تعرضات بيگانگان يك صدا شوند تا در مقابل فتنه ها قامت خم نكنند. به عنوان نمونه در حوادث سال 1920ميلادى، عالمان، نجف، كربلا و بزرگان بغداد متحد شدند و عليه دشمن مشترك خود به پا خواستند و نيز در حوادث اخير افغانستان، شيعه و سنى در كنار يكديگر قرار گرفتند و از كيان مرزهاى بلاد اسلامى دفاع كردند.

بنابراين وحدت اسلامى از بعد سياسى، محقق بوده و حتى مربوط به زمان حاضر نيز نيست؛ بلكه در سيره ائمه عليهم السلام و عالمان گذشته نيز مسبوق به سابقه است. همچنين وحدت اجتماعى نيز قدمت درازى دارد و نگارنده اين سطور بارها در نجف اشرف شاهد بوده ام كه شيعه و سنى زندگى آرام و احترام آميزى با يكديگر داشته اند و عالمان فريقين در فضايى آرام و دوستانه به ديدار يكديگر رفته و در جلسات مشترك شركت مى جستند. در زمان امامان عليهم السلام نيز اين سنت برقرار

بوده و اساسا خود اهل بيت پايه گذار اين سنت حسنه بوده اند، چه اين كه فرمودند:

عودوا مرضاهم، واشهدوا جنائزهم، واشهدوا لهم وعليهم، وصلّوا معهم في مساجدهم؛⁽¹⁾از بيمارانشان عيادت نماييد، در تشييع جنازه آنان حاضر شويد، [در نزد قاضى] براى آنان شهادت دهيد و در مساجد مخالفان نماز بخوانيد.

و در بعضى روايات ديگر نيز وارد شده كه حضرت صادق عليه السلام فرمود: به گونه اى با مخالفان برخورد كنيد كه بگويند:

رَحِمَ اللّه جعفراً، كان أحسن ما يؤدّب أصحابه؛⁽²⁾خدا جعفر بن محمد را رحمت كند، همانا پيروانش را به نيكى تربيت كرده است.

بنابراين وحدت اسلامى از بعد سياسى و اجتماعى سابقه درازى دارد و ظاهرا اين قرائت از وحدت اسلامى چندان محل بحث نيست و حيطه معينى دارد. اما محل بحث در وحدت فكرى و اعتقادى است و براى رسيدن به چنين وحدتى، بدون ترديد نيازمند راه و روش صحيحى خواهيم بود.

مرحوم كاشف الغطا در كتاب اصل الشيعه واصولها و در ذيل بحث متعه، روشى براى وحدت اعتقادى مطرح كرده و مرحوم شرف الدين نيز روش ديگرى را اختيار نموده است. مرحوم عسگرى بر اين باور بود كه بايد كتابهايى كه منابع اصلى مسائل اسلامى است، مورد تجديد نظر قرار بگيرد و سه كتاب بخارى، سيره ابن هشام و تاريخ طبرى در اولويت نخست و در عين حال خطرناك و پرآسيب است.

قرائت هاى جديدتر، شيوه ديگرى را براى تحقق وحدت ترسيم نموده و برگرفتن نقاط مشترك و واگذارى نقاط اختلافى را در دستور كار خود قرار داده است. طبق اين روش، بايد جلسات منسجمى بر اساس مبانى معين تشكيل گردد تا مشتركات و مسائل اختلافى شناسايى، و سپس مشتركات برجسته و مسائل اختلافى كم رنگ گردد.

يكى از آسيب هاى مهم اين روش آن است كه غير مشتركات كه جزئى از مذهب مى باشد، به دست فراموشى سپرده خواهد شد و به مرور از ميان مى رود. اما در عين حال اگر بنا باشد كه مشتركات در دستور كار قرار گيرد، يكى از بهترين و اساسى ترين اصول مشترك فريقين، حديث ثقلين است.

در دوران اخير، شيخ محمد فهّام كه در سمت شيخ الاسلام دانشگاه الأزهر مصر بود، هنگامى كه به مشهد مشرف شد و به ملاقات آيت اللّه العظمى سيد محمد هادى ميلانى رحمه اللّه آمد، سخن از روش هاى برقرارى وحدت به ميان آمد و نگارنده كه خود در آن جلسه حاضر بود، از مرجع بزرگ مرحوم آيت اللّه ميلانى شنيد كه ايشان، يگانه راه حل وحدت مسلمانان را حديث ثقلين معرفى نمود.

شرح اين ماجرا به اين صورت است كه شيخ الأزهر از مرحوم آيت اللّه ميلانى تقاضاى ملاقات نمود و مرحوم ميلانى مشروط به حضور بزرگان و علماى حوزه، و در ضمن يك ديدار عمومى و علنى پاسخ مثبت گفت و وعده ديدار خصوصى را نپذيرفت. بعد از تشكيل شدن جلسه و تبادل سخنانى از طرفين، آيت اللّه ميلانى فرمود:

«حديث ثقلين بهترين راه و بهترين وسيله براى تحقق بخشيدن به وحدت مسلمانان است؛ زيرا فرقين به صورت متواتر آن را روايت كرده و پذيرفته اند. چرا به حديث ثقلين عمل نمى شود و به آن تمسك نمى گردد»؟!

اما متاسفانه در زمان معاصر و در محافل حوزه قم، زمزمه هايى به گوش مى رسد كه با كنار گذاشتن حديث مشترك ثقلين، انديشه هاى ابن تيميه كه خود بزرگ ترين نقض كننده اتحاد مسلمانان بوده، به عنوان ملاك وحدت مطرح گرديده است!! عده اى در نگاه خوش بينانه و از سر ناآگاهى، و عده اى از سرغرض ورزى، امويان را مورد تكريم قرار داده و شيوه آنان را به عنوان الگوى وحدت مطرح مى كنند! آنان هم صدا با ابن تيميه به صراحت، امويان را مايه عزت اسلام مى پندارند و خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام را موجب اختلاف و كينه توزى امت! آيا نه اين است كه ابن تيميه مى نويسد:

فإن هؤلاء ليس فيهم من كان له سيف إلاّ عليّ بن ابيطالب، ومع هذا فلم يتمكّن في خلافته من غزو الكفار ولا فتح مدينة ولا قتل كافرا بل كان المسلمون قد اشتغل بعضهم بقتال بعض حتى طمع فيهم الكفار بالشرق و الشام من المشركين وأهل الكتاب حتى يقال: إنّهم أخذوا بعض بلاد المسلمين، وإنّ بعض الكفار كان يحمل إليه كلام حتى يكف عن المسلمين. فأيّ عزّ للإسلام في هذا والسيف يعمل في المسلمين وعدوهم قد طمع فيهم ونال منهم.⁽¹⁾آرى، برخى روشنفكران امروز حوزوى نيز حكومت امويان و لشكر كشى هاى آنان را سبب گسترش اسلام پنداشته اند! اما حق آن است كه اين قرائت ها نه تنها در راستاى وحدت، بلكه در راستاى تقويت اختلافات ديرينه است. بررسى پرونده فتوحات اسلامى خود مجال واسعى را مى طلبد و نيازمند مطالعات گسترده و عميق

است و با سخنان خطابه اى و شعارى حل نمى گردد. از آن جا كه بررسى فتوحات اسلامى از موضوع اين نوشتار مختصر خارج است؛ از اين رو سزاوار نيست تا به بيان ابعاد آن پرداخته شود، اما به صورت اجمالى بايد گفت كه چند پرسش درباره فتوحات اسلامى قابل بررسى و پيگيرى است:

پرسش نخست: ريشه و انگيزه فتوحات اسلامى چه بود و براى كدامين هدف، لشكر كشى هاى گسترده اى صورت گرفت؟ ابن عساكر در تاريخ مدينة دمشق مى نويسد:

هنگامى كه مردم عليه عثمان شوريدند و اوضاع جامعه ملتهب گشت، عثمان با بزرگان و وزرايش به مشورت نشست و راه چاره خواست. بعضى به او گفتند: وجود برخى افراد در مدينه خطرآفرين است؛ بنابراين تو نيز همانند خلفاى پيشين، مردم را به جبهه هاى جنگ بفرست تا به اين بهانه از حجاز خارج شوند! بر اين اساس، آيا انديشه فتوحات برآمده از حس دلسوزى خلفاء بود، يا نوعى تاكتيك و استراتژى كنترل جامعه و اصحاب ناراضى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم؟ پرسش دوم: آيا اساسا بنى اميه اسلام را باور داشتند؟ هيثمي در تفسير آيه «وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآَنِ» مى نويسد:

عن أبيهريرة أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم رأى في منامه كأنّ بني الحكم ينزون على منبره وينزلون فأصبح كالمتغيظ فقال: ما لي رأيت بني الحكم ينزون على منبري نزو القردة. قال: فما رؤي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم مستجمعا ضاحكا بعد ذلك حتّى مات صلّى اللّه عليه وسلم؛⁽¹⁾

ابوهريره مى گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در عالم رويا، امويان را در حالى ديد كه مانند بوزينگان بر منبر آن حضرت بالا و پايين مى روند و بدين صورت شب خود را به صبح رساند. سپس فرمود: بنى اميه را در حالى ديدم كه همچون بوزينه بر منبرم جست و خيز مى كردند. و پس از اين رؤيا، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم خندان ديده نشد تا از دنيا رفت! امويانى كه مصداق شجره ملعونه در قرآن هستند و كسانى كه به اصل اسلام باور نداشتند، چگونه مايه عزت اسلام باشند؟ به راستى قرائت اخير از وحدت اسلامى، حركتى بى سابقه و مشكوك است و به نظر مى رسد كه در عمل ضد وحدت مى باشد. مدعيان وحدت راستين، همواره از نقد سازنده حمايت كرده و كوشيده اند تا با گفتگوى آرام و عارى از هرگونه تعصب به مقصود راه يابند و هيچگاه جانب دارى از امويان را به عنوان الگوى وحدت مطرح نكرده اند.

اگر نظريه مرحوم عسگرى پذيرفته شود، مستلزم آن است كه لجنه اى از بزرگان شيعه و سنى گردهم آيند و به پالايش منابع اصلى اسلامى بپردازند و كتب تاريخ، فقه، سيره و... را بازنگرى نمايند و انحرافاتى كه از اسرائيليات و ديگر غرض ورزان به آن كتابها راه يافته، علاج كنند.

اگر شيوه مرحوم شرف الدين پذيرفته شود، باز مستلزم اعمال منطق گفتگوى آرام و منصفانه است؛ چه اين كه آن مرحوم با سعه صدر و ادب متعالى از دشنام مخالفان نمى هراسيد و حقانيت تشيع را با منطقى آرام تبيين مى نمود و در عين حال بزرگ ترين منادى وحدت بود.

پيامبر اسلام و ائمه اطهار عليهم السلام و بزرگان مذهب، از همان ابتدا با شيوه

احتجاج سازنده و اقامه برهان گام برداشته اند و مراجعه به آثار بزرگانى همچون شيخ مفيد، سيد مرتضى، شيخ طوسى، علامه حلى و ديگران، به خوبى گوياى اين مطلب است.

بنابراين وحدت اسلامى اگر با كتمان حقائق توأم باشد، بدون ترديد محكوم به شكست است و اگر با جانب دارى از جريان خاصى مانند امويان عجين گردد، به ابتذال مى گرود. خرد حكم مى كند كه در سايه احترام و ادب و با محور قرار دادن واقعيت و حقيقت مى توان به وحدتى پايدار دست يافت و در اين مسير، كتمان حقايق يا سانسور واقعيت آسيبى مهم و ويران كننده خواهد بود. بنابراين، بيان فضائل اهل بيت عليهم السلام و مصائب آنان به همراه ديگر واقعيت هاى موجود، نه تنها خلاف وحدت نيست، بلكه جزئى از رسالت خردمندان در وفادارى به واقعيت و صداقت است.

با ترسيم الگوى صداقت و واقعيت محورى، حديث ثقلين نقش برجسته اى مى يابد، زيرا بيان گر بخشى از واقعيت حيات زندگى پيامبر خداست. به عبارت ديگر، يكى از واقعيت هاى مهم حيات پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم ، مسأله وصيت آن حضرت است و حديث ثقلين به خوبى گوياى وصيت روشن پيامبر براى آينده اسلام مى باشد.

با پژوهش هاى صورت گرفته در اين نوشتار كه به زودى به صورت مشروح بيان مى گردد، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در پنج موضع، حديث ثقلين را تكرار و مورد تأكيد قرار داده است كه يكى از آن موارد در روز غدير خم و مرتبه ديگر در ساعات پايانى عمر آن حضرت است. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم با بيان حديث ثقلين، تنها به دنبال پر نمودن خلاى بود كه پس از درگذشتش ايجاد مى شد، از اين رو از تعبير «خليفه» استفاده نمود كه به معناى پركننده خلأ است.

آرى، درگذشت پيامبر سبب انقطاع عالم مادى با عالم غيب مى گرديد و رشته اتصال با عالم ماوراء از ميان مى رفت و اگر اين آسيب تدارك نمى شد، منجر به ايجاد مشكلات لاينحلى مى گرديد. بنابراين پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم ، قرآن و عترت را به عنوان عامل اتصال و مانع ضلالت معرفى نمود. شاهد بر اين ادعا آن است كه برخى از عالمان اهل سنت به مناسبت آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ»، به حديث ثقلين اشاره كرده و قرآن و عترت را مصداق حبل اللّه ذكر كرده اند.

مرحوم ميرزا قوام الدين وشنوى، جزوه كوچكى در مورد اين حديث تنظيم نمود و آن را در مؤسسه تقريب مذاهب كه در قاهره، به امر مرحوم آيت اللّه بروجردى رحمه اللّه تأسيس شده بود، ارائه داد. اكنون نيز نياز جامعه اسلامى منحصر در شيوه مرحوم آيت اللّه بروجردى است، نه تكريم امويان و اقدامات واپس گرايانه اى مانند حذف زيارت عاشورا، ادعيه و حقايق تاريخى و روايى و مواردى ديگر از اين قبيل.

متن حديث ثقلين

اشاره

حديث ثقلين به چند صورت روايت شده و برخى نقل ها با يكديگر متفاوت است؛ از اين رو لازم است تا با نقل مختلف اين حديث، اختلاف موجود در نقل ها معلوم گردد.

1- روايت به نقل از احمد بن حنبل

11 احمد بن حنبل در كتاب مسند خود مى نويسد:

ثنا الأسود بن عامر ثنا شريك عن الركين عن القاسم بن حسان عن زيد بن ثابت قال قال رسول اللّه صَلَّى اللّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إني تارك فيكم خليفتين كتاب اللّه حبل ممدود ما بين السماء والأرض أو ما بين السماء إلى الأرض وعترتي أهل بيتي وإنهما لن يتفرقا حتى يردا عليَّ الحوض؛⁽¹⁾اسود بن عامر به سند خود از زيد بن ثابت، از رسول خدا روايت كرده كه فرمود: «من در ميان شما دو جانشين قرار مى دهم: كتاب خداوند كه ريسمان كشيده شده ميان آسمان و زمين است - يا ريسمان كشيده شده از آسمان به زمين است - ، و عترتم كه

اهل بيتم مى باشند و همانا آن دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه در كنار حوض بر من وارد آيند.

21 وى در روايتى ديگر مى نويسد:

ثنا أبواحمد الزبيري [وبقيّة سند مانند روايت قبلى] قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إنّي تارك فيكم خليفتين كتاب اللّه وأهل بيتي وإنّهما لن يتفرّقا حتّى يردا عليَّ الحوض جميعا»؛⁽¹⁾ابواحمد زبيرى [با سندى كه پيش از اين بيان شد] از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده كه فرمود: «من در ميان شما دو جانشين باقى مى گذارم، كتاب خدا و اهل بيتم. همانا اين دو هرگز از يك ديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند».

31 احمد بن حنبل در همان كتاب آورده است:

حدثنا أسود بن عامر أخبرنا أبوإسرائيل يعني إسماعيل بن أبيإسحاق الملائيَّ عن عطية عن أبيسعيدٍ قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم «إنِّي تارك فيكم الثقلين أحدهما أكبر من الآخر كتاب اللّه حبل ممدود من السَّماء إلى الأرض وعترتي أهل بيتي وإنهما لن يفترقا حتَّى يردا عليَّ الحوض»؛⁽²⁾اسود بن عامر به سند خود از ابوسعيد خدرى، از رسول خدا روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «من در ميان شما دو چيز گران بها باقى مى گذارم كه يكى از آن دو چيز از ديگرى بزرگ تر است، كتاب خداوند كه ريسمانى كشيده شده از سوى آسمان به

زمين است، و عترتم كه همان اهل بيتم مى باشند و آن دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند».

همان گونه كه مشاهده مى شود، در روايت دوم از واژه «ثقلين» و در روايت نخست از واژه «خليفتى» استفاده شده است و طبق روايت دوم، تعبير «احدهما اكبر» به كار رفته است و همين موضوع سبب شده تا ميان پژوهشگران اين بحث مطرح شود كه آيا قرآن برتر از اهل بيت است، يا اهل بيت برتر از قرآن مى باشند؟ و برخى در اين موضوع كتاب مستقل نگاشته اند.⁽¹⁾41 احمد بن حنبل در جايى ديگر از كتاب مسند خود مى نويسد:

ثنا أسود بن عامر ثنا إسرائيل عن عثمان بن المغيرة عن علي بن ربيعة قال لقيت زيد بن أرقم وهو داخل على المختار أو خارج من عنده فقلت له أسمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم يقول: «إنّي تارك فيكم الثقلين»؟ قال نعم؛⁽²⁾اسود بن عامر به سند خود از على بن ربيعه نقل مى كند كه مى گويد: با زيد بن ارقم ملاقات نمودم در حالى كه او بر مختار وارد شده و يا از محضر مختار خارج مى شد. در اين هنگام از او پرسيدم: آيا سخن رسول خدا را شنيده اى كه مى فرمايد: «من در ميان شما دو چيز گران بها باقى مى گذارم»؟ زيد بن ارقم پاسخ داد: آرى.

به نظر مى رسد كه منظور راوى اين بوده كه اگر اين حديث را شنيده اى، پس چرا مختار را همراهى نكردى و با قيام خود به وصيت پيامبر عمل نكردى؟

2- روايت به نقل از مسلم نيشابورى

مسلم نيشابورى در كتاب صحيح خود مى نويسد:

حدثني زهير بن حرب، وشجاع بن مخلد جميعا عن ابن علية. قال زهير: حدثنا إسماعيل بن إبراهيم، حدثني أبوحيان ( حدثني يزيد بن حيان ) قال: انطلقت أنا وحصين بن سبرة وعمر بن مسلم إلى زيد بن أرقم، فلما جلسنا إليه قال له حصين: لقد لقيت يا زيد خيرا كثيرا، رأيت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم وسمعت حديثه، وغزوت معه، وصليت خلفه، لقد لقيت يا زيد خيرا كثيرا. حدثنا يا زيد ما سمعت من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم؟ قال: يا ابن أخي، واللّه لقد كبرت سنّي وقدم عهدي ونسيت بعض الذي كنت أعي من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم فما حدثتكم فاقبلوا، وما لا فلا تكلفونيه. ثم قال: قام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم يوماً فينا خطيبا بماء يدعى خما بين مكة والمدينة، فحمد اللّه وأثنى عليه ووعظ وذكر ثم قال: «أما بعد، ألا أيها الناس، فإنما أنا بشر يوشك أن يأتي رسول ربي فأجيب، وأنا تارك فيكم ثقلين أولهما كتاب اللّه فيه الهدى والنور، فخذوا بكتاب اللّه واستمسكوا به، فحثّ على كتاب اللّه ورغب فيه» ثم قال: «وأهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي». فقال له حصين: ومن أهل بيته يا زيد؟ أليس نساؤه من أهل بيته؟ قال: نساؤه من أهل بيته ولكن أهل بيته من حرم الصدقة بعده. قال: ومن هم؟ قال: هم آل علي، وآل عقيل، وآل جعفر، وآل عباس. قال: كل هؤلاء حرم الصدقة ؟ قال: نعم؛⁽¹⁾

زهير بن حرب به سند خود از يزيد بن حيان نقل مى كند كه گفت: من به همراه حصين بن سبره و عمرو بن مسلم به ديدن زيد بن ارقم رفتيم و هنگامى كه نزد او رسيديم، حصين از او پرسيد: اى زيد، تو خير فراوانى ديدى، زيرا رسول خدا را درك كردى و از او حديث شنيدى و در جنگها در ركابش بودى و پشت سرش نماز گذاردى؛ بنابراين خير بسيارى ديدى. اينك براى ما از رسول خدا روايتى نقل نما. زيد بن ارقم در پاسخ گفت: اى پسر برادرم، اينك به كهولت سن دچار شدم و برخى از شنيده هايم از رسول خدا را فراموش كرده ام؛ بنابراين آنچه مى گويم را بپذيريد و من را به زحمت نياندازيد. سپس گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم ميان مكه و مدينه در خم براى ما خطبه خواند و پس از به جا آوردن حمد و ستايش الاهى فرمود: «اى مردم، من بشر هستم و مى پندارم كه به زودى به ديار آخرت بشتابم. من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم، نخست كتاب خدا كه در آن نور و هدايت است، پس به آن تمسك جسته و از آن پيروى نماييد». آنگاه در مورد كتاب خدا تأكيد نمود؛ «و ديگر اهل بيتم. شما را به اهل بيتم سفارش مى كنم، شما را به اهل بيتم سفارش مى كنم، شما را به اهل بيتم سفارش مى كنم».

در اين هنگام حصين پرسيد: اى زيد، اهل بيت چه كسانى هستند؟ آيا همسران پيامبر از اهل بيت او مى باشند؟ زيد پاسخ داد: هر چند همسران نيز از اهل بيت هستند؛ اما مراد از اهل بيت در اين جا كسانى هستند كه صدقه بر آنان حرام مى باشد. پرسيد: آنان چه كسانى هستند؟ زيد گفت: آنان فرزندان على، فرزندان عقيل، فرزندان جعفر و فرزندان عباس مى باشند. پرسيد: آيا بر تمام آنان صدقه حرام است؟ پاسخ داد: آرى.

3- روايت به نقل از ترمذى

ترمذى در كتاب صحيح خود مى نويسد:

حدثنا علي بن منذر الكوفي. أخبرنا: محمد بن فضيل. أخبرنا: الأعمش، عن عطية، عن أبيسعيد، والأعمش عن حبيب بن أبيثابت، عن زيد بن أرقم قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم: «إنّي تارك فيكم ما إن تمسكتم به لن تضلّوا بعدي أحدهما أعظم من الآخر، كتاب اللّه حبل ممدود من السماء إلى الأرض وعترتي أهل بيتي، ولن يتفرقا حتى يردا عليَّ الحوض، فانظروا كيف تخلفوني فيهما»؛⁽¹⁾على بن منذر كوفى به سند خود از زيد بن ارقم، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «من در ميان شما چيزى باقى مى گذارم كه اگر پس از من به آن تمسك كنيد، هرگز گمراه نمى شويد و يكى از آن دو چيز كتاب خداست كه از ديگرى بزرگ تر است و ريسمان كشيده شده از آسمان به زمين است، و ديگرى عترتم كه همان اهل بيتم مى باشند و اين دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند. پس بنگريد چگونه با بازمانده هاى من رفتار مى كنيد».

در اين روايت، سه تعبير «ما إن تمسكتم»، «لن يفترقا» و «فانظروا كيف تخلفوني» اضافه شده است.

4- روايت به نقل از بغوى

محيى السنة بغوى، در كتاب مصابيح و در قسمت بيان احاديث صحاح مى نويسد:

عن زيد بن أرقم قال: قام رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم خطيباً بماء يدعى خما بين مكة والمدينة، فحمد اللّه وأثنى عليه ووعظ وذكر، ثم قال: «أما بعد، أيها الناس: إنما أنا بشر يوشك أن يأتيني رسول ربي فأجيب، وأنا تارك فيكم الثقلين أولهما كتاب اللّه فيه الهدى والنور فخذوا بكتاب اللّه واستمسكوا به، وأهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي»؛⁽¹⁾زيد بن ارقم مى گويد: پيامبر خدا در خم كه مكانى ميان مكه و مدينه است، خطبه خواند و پس از به جا آوردن حمد و ثناى الاهى و موعظه فرمود: «اى مردم، من بشر هستم و مى پندارم كه به زودى دعوت فرستاده الاهى را پاسخ گويم و از دنيا بروم. من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم؛ نخست كتاب خداست كه هدايت و نور در آن است پس كتاب خدا را بگيريد و به آن تمسك جوييد و ديگر، اهل بيت من هستند. شما را سفارش مى كنم به اهل بيتم، شما را سفارش مى كنم به اهل بيتم، شما را سفارش مى كنم به اهل بيتم».

5- روايت به نقل از ابن اثير جزرى

ابن اثير جزرى در كتاب جامع الأصول، به نقل از ترمذى مى نويسد:

عن جابر بن عبداللّه: قال: رأيت رسول اللّه - صلّى اللّه عليه وسلم - في حجّته يوم عرفة، وهو على ناقته القصواء، يخطب، فسمعته يقول: «يا أيّها الناس، إنّي تركت فيكم ما إن أخذتم به لن تضلّوا: كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي»؛⁽²⁾

جابر مى گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم را در حجة الوداع در روز عرفه ديدم، در حالى كه بر ناقه خويش سوار بود و خطبه مى خواند. من شنيدم كه فرمود: «من در ميان شما چيزى باقى مى گذارم كه اگر آن را بگيريد و به آن تمسك كنيد، هرگز گمراه نمى شويد. كتاب خدا و عترتم كه همان اهل بيت من مى باشند».

6- روايت به نقل از فخررازى

فخر رازى در كتاب تفسير مفاتيح الغيب، ذيل آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعًا» مى نويسد:

روي عن أبيسعيد الخدري عن النبي صلّى اللّه عليه وسلم أنّه قال: «إنّي تارك فيكم الثقلين، كتاب اللّه تعالى حبل ممدود من السماء إلى الأرض وعترتي أهل بيتي»؛⁽¹⁾از ابوسعيد خدرى روايت شده كه رسول خدا فرمود: «من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم، كتاب خدا كه ريسمان كشيده شده از آسمان به زمين مى باشد و عترتم كه همان اهل بيتم مى باشند».

7- روايت به نقل از عزالدين ابن اثير

از عزالدين ابن اثير در كتاب أسد الغابة، ذيل بحث از عبداللّه بن حنطب آمده است:

روى عنه ابنه أيضا أنّه قال: خطبنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم بالجحفة فقال: «ألست أولى بكم من أنفسكم»؟ قالوا: بلى يا رسول اللّه؟ قال: «إنّي سائلكم عن اثنتين عن القرآن وعن عترتي»؛⁽²⁾

فرزندش از او روايت كرده كه رسول خدا در جحفه براى ما خطبه خواند و فرمود: «آيا من سزاوارتر به شما از خود شما نيستم؟» همه عرضه داشتند: آرى، شما سزاوارتر هستيد. سپس فرمود: «من شما را بابت قرآن و عترتم مورد سؤال قرار مى دهم».

8- روايت به نقل از ابن منظور و ازهرى

ابن منظور در كتاب لسان العرب و ازهرى در كتاب تهذيب اللغة، ذيل ماده «حبل» مى نويسند:

وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلم: «أُوصيكم بكتاب اللّه وعِتْرَتي أَحدهما أَعظم من الآخر وهو كتاب اللّه حَبْل ممدود من السماء اِءلى الأَرض أَي نور ممدود»؛⁽¹⁾در روايتى از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم نقل شده كه فرمود: «وصيت مى كنم شما را به كتاب خدا و عترتم كه يكى از آن دو از ديگرى بزرگ تر است و آن كتاب خداست كه ريسمان كشيده شده از آسمان به زمين است؛ يعنى نور كشيده شده باشد».

9- روايت به نقل از علاءالدين خازن

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعًا» أي تمسّكوا بحبل اللّه، والحبل هو السبب الذي يتوصل به إلى البغية... وفي أفراد مسلم من حديث زيد بن أرقم أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم قال: «ألا وإني تارك فيكم ثقلين، أحدهما

كتاب اللّه هو حبل اللّه، من اتبعه كان على الهدى، ومن تركه كان على الضلالة»؛⁽¹⁾«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعًا»؛ يعنى به ريسمان الاهى تمسك كنيد و حبل، يعنى سببى كه به آن متوصل مى شوند تا حاجتشان برآورده گردد... و مسلم از زيد بن ارقم روايت كرده كه رسول خدا فرمود: «آگاه باشيد كه من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم، يكى از آن دو چيز كتاب خداست و آن ريسمان خداوند مى باشند كه هر كس از آن پيروى كند، هدايت يافته و هر كس آن را ترك كند، در گمراهى است».

عن زيد بن أرقم أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم قال: «إني تارك فيكم الثقلين، أولهما كتاب اللّه فيه الهدى والنور، فخذوا بكتاب اللّه تعالى واستمسكوا به، فحثّ على كتاب اللّه ورغب فيه». ثم قال: «وأهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي». فقال له حصين: من أهل بيته يا زيد ؟ أليس نساؤه من أهل بيته ؟ قال: نساؤه من أهل بيته، ولكن أهل بيته من حرمت عليه الصدقة بعده. قال: ومن هم ؟ قال: هم آل علي وآل عقيل وآل جعفر وآل عباس؛⁽²⁾از زيد بن ارقم روايت شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم، نخست كتاب خداست كه در آن نور و هدايت است. پس كتاب خدا را بگيريد و به آن تمسك جوييد. آنگاه پيامبر خدا بر كتاب خداوند تأكيد نمود و فرمود: «و اهل بيتم و شما را سفارش مى كنم به اهل بيتم، شما را سفارش مى كنم به اهل بيتم». در اين هنگام حصين از زيد بن ارقم پرسيد: آيا زنان

پيامبر نيز از اهل بيت او هستند؟ زيد گفت: هرچند كه زنان پيامبر از اهل بيت او به حساب مى آيند، اما در حقيقت اهل بيت رسول خدا كسانى هستند كه صدقه پس از پيامبر بر آنان حرام است و آنان فرزندان على، فرزندان عقيل، فرزندان جعفر و فرزندان عباس هستند.

10- روايت به نقل از محمد بن سعد

محمد بن سعد زهرى در كتاب الطبقات الكبرى مى نويسد:

أخبرنا هاشم بن القاسم الكناني أخبرنا محمد بن طلحة عن الأعمش عن عطية عن أبيسعيد الخدري عن النبي صلّى اللّه عليه وآله قال: «إنّي أوشك أن أدعى فأجيب، وإني تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه وعترتي، كتاب اللّه حبل ممدود من السماء إلى الأرض، وعترتي أهل بيتي، وإنّ اللطيف الخبير أخبرني أنهما لن يفترقا حتى يردا عليَّ الحوض، فانظروا كيف تخلفوني فيهما»⁽¹⁾هاشم بن قاسم كنانى به سند خود از ابوسعيد خدرى، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «مى پندارم كه به زودى دعوت حق را لبيك گويم و از دنيا بروم. من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم، كتاب خدا و عترتم. كتاب خدا ريسمان كشيده شده از آسمان به زمين است و عترتم همان اهل بيتم مى باشند. همانا خداوند لطيف خبير مرا آگاه نموده كه آن دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند؛ پس بنگريد كه چگونه از طرف من با آنان رفتار مى كنيد».

11- روايت به نقل از ابن ابى شيبه

ابن ابى شبيه كه از مشايخ بخارى است، به نقل از ميرزا محمد بدخشانى مى نويسد:

حدثنا حاتم بن إسماعيل عن جعفر عن أبيه عن جابر أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلم قال: «تركت فيكم ما إن تضلوا بعده إن اعتصمتم به: كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي»؛⁽¹⁾حاتم بن اسماعيل از جعفر، از پدرش، از جابر نقل مى كند كه همانا پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «من چيزى ميان شما باقى مى گذارم كه اگر به آن تمسك كنيد، پس از من هرگز گمراه نخواهيد شد: كتاب خدا و عترتم كه همان اهل بيت من مى باشند».

12- روايت به نقل از ابن راهويه و ابن ابى عاصم

ابن راهويه و ابن ابى عاصم⁽²⁾نيز در اين باره آورده اند:

عن كثير بن زيد عن محمد بن علي بن أبيطالب عن أبيه عن جده علي رضي اللّه عنه: إنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلم قال: «قد تركت فيكم ما إن أخذتم به لن تضلوا: كتاب اللّه سببه بيده وسببه بأيديكم، وأهل بيتي»؛⁽³⁾

كثير بن زياد به سند خود از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت كرده كه همانا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «در ميان شما چيزى باقى گذاشتم كه اگر آن را بگيريد، هرگز گمراه نمى شويد: كتاب خدا كه وسيله اتصال شما با خداوند است و اهل بيتم».

13- روايت به نقل از دارمى

ابومحمد دارمى در كتاب سنن خود مى نويسد:

حدثنا جعفر بن عون ثنا أبوحيَّان عن يزيد بن حيَّان عن زيد بن أرقم قال: قام رسول اللّه - صلّى اللّه عليه وسلم - يوماً خطيباً فحمد اللّه وأثنى عليه ثم قال: «يا أيها النَّاس إنما أنا بشر يوشك أن يأتيني رسول ربّي وأنا تارك فيكم الثقلين أولهما كتاب اللّه، فيه الهدى والنور ، فتمسَّكوا بكتاب اللّه وخذوا به». فحثَّ عليه ورغَّب فيه ثم قال: «وأهل بيتي أذكركم اللّه في أهل بيتي». ثلاث مرّات؛⁽¹⁾جعفر بن عون به سند خود و به نقل از زيد بن ارقم مى نويسد: روزى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم به پاخواست و خطبه خواند و پس از حمد و ثناى الاهى، فرمود: «اى مردم، من بشر هستم و مى پندارم كه به زودى دعوت حق را لبيك گويم و از دنيا بروم و در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى گذارم، نخست كتاب خدا كه در آن هدايت و نور است. پس كتاب خدا را دريابيد و به آن تمسك كنيد». سپس فرمود: «و اهل بيتم، و شما را سفارش مى كنم به اهل بيتم»، و سه مرتبه اين جمله را تكرار نمود.

14- روايت به نقل از ابن ابى عاصم

ابن ابى عاصم در كتاب السنة خود آورده است:

عن زيد بن ثابت، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم: «إنّي تارك فيكم الخليفتين من بعدي كتاب اللّه وعترتي اهل بيتي، وإنّهما لن يتفرقا حتّى يردا عليَّ الحوض»؛⁽¹⁾زيد بن ثابت، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم كه جانشين پس از من هستند: كتاب خدا و عترتم. همانا آن دو از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد شوند».

15- روايت به نقل از متقى هندى

متقى هندى در كتاب كنز العمال و به نقل از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى نويسد:

أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلم حضر الشجرة بخمّ ثمّ خرج آخذا بيد عليّ فقال: «أيّها الناس، ألستم تشهدون أن اللّه ربّكم؟». قالوا: بلى قال: «ألستم تشهدون أنّ اللّه ورسوله أولى بكم من أنفسكم وأنّ اللّه ورسوله مولاكم»؟، قالوا: بلى، قال: «فمن كان اللّه ورسوله مولاه فإن هذا مولاه، وقد تركت فيكم ما إن أخذتم به لن تضلوا بعده: كتاب اللّه سببه بيده وسببه بأيديكم وأهل بيتي»؛⁽²⁾

رسول خدا پس از آن كه به خم آمد، دست من را گرفت و فرمود: «اى مردم، آيا شما شهادت نمى دهيد كه خداوند پروردگار شماست؟». پاسخ دادند: آرى. سپس فرمود:

«آيا شهادت نمى دهيد كه خدا و رسولش به شما از خودتان سزاوارتر بوده و خدا و رسولش، مولا و سرپرست شما مى باشند؟» پاسخ دادند: آرى. آنگاه فرمود: «هر كس خدا و رسولش مولاى اوست، اينك اين مرد (اشاره به اميرالمؤمنين) مولاى اوست و من در ميان شما چيزى باقى مى گذارم كه اگر به آن تمسك كنيد هرگز گمراه نمى شويد: كتاب خدا كه وسيله اتصال شما با خداست و اهل بيتم».

16- روايت به نقل از ابوبكر بزار

ابوبكر بزار در مسند خود در اين باره مى نويسد:

عن أبيهريرة، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم: «إنّي قد خلّفت فيكم اثنين لن تضلّوا بعدهما أبداً، كتاب اللّه وسنتي، ولن يتفرّقا حتّى يردا عليَّ الحوض»؛⁽¹⁾ابوهريره مى گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «من در ميان شما دو چيز باقى مى گذارم كه پس از آن دو چيز، هرگز گمراه نشويد: كتاب خدا و سنت خويش؛ آن دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند».

17- روايت به نقل از نسائى و حاكم نيشابورى

نسائى در كتاب خصائص و حاكم در كتاب مستدرك مى نويسند:

أخبرنا محمد بن المثنى قال حدثنا يحيى بن حماد قال أخبرنا أبوعوانة

عن سليمان قال حدثنا حبيب بن أبيثابت عن أبيالطفيل عن زيد بن أرقم قال: لمّا رجع النبي صلّى اللّه عليه وسلم من حجة الوداع ونزل غدير خم، أمر بدوحات فقممن ثم قال: «كأنّي قد دعيت فأجبت وإنّي تارك فيكم الثقلين أحدهما أكبر من الآخر كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي فانظروا كيف تخلفوني فيهما فإنّهمالن يفترقا حتى يردا عليَّ الحوض». ثم قال: «إنّ اللّه مولاي وأنا وليّ كلّ مؤمن ثمّ إنّه أخذ بيد عليّ فقال: «من كنت وليّه فهذا وليّه؛ اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه». فقلت لزيد: سمعته من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم فقال: وإنّه ما كان في الدوحات أحد إلاّ رآه بعينه وسمعه بأذنيه؛⁽¹⁾محمد بن مثنى به سند خود از ابوطفيل، از زيد بن ارقم روايت كرده است كه چون رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در حجة الوداع به غدير خم آمد، فرمود: «مى پندارم كه به زودى دعوت حق را لبيك گويم و از دنيا بروم؛ من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم كه يكى بزرگ تر از ديگرى است: كتاب خدا و اهل بيتم؛ پس بنگريد كه چگونه از جانب من با آن دو رفتار مى كنيد و آن دو از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند». سپس فرمود: «خداوند مولاى من و من مولاى هر مؤمنى هستم». آنگاه دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى اويم، اينك على مولاى او است. خداوندا، دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن بدار». ابوطفيل مى گويد: از زيد پرسيدم: آيا تو اين سخن را از رسول خدا شنيدى؟ زيد گفت: هيچ كس در ميان آن درختان بزرگ باقى نماند مگر آن كه با چشم خود ديد و با گوش خود شنيد.

18- روايت به نقل از طبرانى

1 - 18. از طبرانى در كتاب المعجم الكبير خود مى نويسد:

حدثنا عبيد بن غنام، ثنا أبوبكر بن أبيشيبة، ثنا شريك، عن الركين بن الربيع، عن القاسم بن حسان، عن زيد بن ثابت يرفعه قال: «إنّي قد تركت فيكم الخليفتين، كتاب اللّه وعترتي، وإنّهما لن يتفرّقا حتّى يردا عليَّ الحوض»؛⁽¹⁾عبيد بن غنام به سند خود از زيد بن ثابت، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «من در ميان شما دو جانشين باقى مى گذارم: كتاب خدا و عترتم و اين دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا در كنار حوض بر من وارد آيند».

2 - 18. وى در حديثى ديگر در همين كتاب مى نويسد:

حدثنا محمد بن عبداللّه الحضرمي ثنا جعفر بن حميد (ح) حدثنا محمد بن عثمان بن أبيشيبة حدثنا النضر بن سعيد أبوصهيب قالا ثنا عبداللّه بن بكير عن حكيم بن جبير عن أبيالطفيل عن زيد بن أرقم قال: نزل النبي صلّى اللّه عليه وسلم يوم الجحفة ثم أقبل على الناس فحمد اللّه وأثنى عليه ثم قال: «إني لا أجد لنبي إلاّ نصف عمر الذي قبله وإني أوشك أن أدعى فأجيب فما أنتم قائلون؟». قالوا: نصحت. قال: «أليس تشهدون أن لا إله إلاّ اللّه وأن محمدا عبده ورسوله وأن الجنة حق والنار حق وأن البعث بعد الموت حق؟». قالوا نشهد. قال: فرفع يديه فوضعهما على صدره ثم قال: «وأنا أشهد معكم». ثم قال: «ألا تسمعون؟». قالوا: نعم. قال: «فإنّي فرطكم على الحوض وأنتم واردون على الحوض، وإنّ

عرضه أبعد ما بين صنعاء وبصرى، فيه أقداح عدد النجوم من فضة، فانظروا كيف تخلفوني في الثقلين». فنادى مناد: وما الثقلان يا رسول اللّه؟ قال: «كتاب اللّه طرف بيد اللّه عزّ وجلّ وطرف بأيديكم فاستمسكوا به لا تضلوا، والآخر عترتي. وإن اللطيف الخبير نبأني أنهما لن يتفرقا حتى يردا عليَّ الحوض. وسألت ذلك لهما ربي. فلا تقدموهما فتهلكوا ولا تقصروا عنهما فتهلكوا ولا تعلموهم فإنهم أعلم منكم. ثم أخذ بيد علي رضي اللّه عنه فقال: «من كنت أولى به من نفسه فعلي وليّه، اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه»؛⁽¹⁾محمد بن عبداللّه حضرمى به سند خود و به نقل از زيد بن ارقم مى گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در جحفه وارد شد، سپس رو به مردم نمود و پس از حمد و ثناى الاهى فرمود: «اى مردم، من پيامبرى را سراغ ندارم مگر آن كه نصف پيامبر پيش از خود عمر كرد و من مى پندارم كه به زودى دعوت حق را لبيك گويم و از دنيا بروم. حال شما چه مى گوييد؟». مردم عرضه داشتند: نصيحت بفرما. آنگاه رسول خدا فرمود: «آيا شما گواهى نمى دهيد كه معبود بر حقى به جز خداى يكتا وجود ندارد و محمد بنده و فرستاده او است و بهشت و جهنم حق است و برانگيخته شدن پس از مردن حق مى باشد؟». مردم پاسخ دادند: آرى. رسول خدا دست بر سينه شريف نهاد و فرمود: من نيز گواهى مى دهم. آيا گواهى مرا شنيديد؟». مردم پاسخ دادند: آرى. سپس فرمود: «من پيش از شما در كنار حوض در انتظار شما هستم و شما بر من وارد مى شويد و مساحت حوض كوثر به اندازه اى است كه يك طرف آن در شام و طرف ديگرش در صنعاست (كنايه از بزرگى حوض)، و كنار آن ظرف هايى است از نقره. پس بنگريد كه چگونه با دو بازمانده گران بهاء من رفتار مى كنيد؟» در اين هنگام

شخصى عرضه داشت: اى پيامبر خدا، منظور شما از دو بازمانده گران بهاء چيست؟ حضرت فرمود: «كتاب خدا كه يك سوى آن به دست خدا و سوى ديگرش در دستان شماست و به آن تمسك جوييد تا هرگز گمراه نشويد، و ديگرى عترت من مى باشد. همانا لطيف خبير مرا آگاه كرده كه آن دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند و شما نيز كنار حوض بر من وارد مى شويد، آنگاه از قرآن و عترت مى پرسم كه امتم چگونه با شما رفتار كردند؟ پس از آن دو جلو نيافتيد كه هلاك مى گرديد و نسبت به آن دو كوتاهى نكنيد كه هلاك مى شويد و به اهل بيتم نياموزيد، زيرا از شما داناتر هستند». سپس دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: «هر كس من از خودش نسبت به او سزاوارتر هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، دوستان على را دوست بدار و دشمنانش را دشمن بدار».

19- روايت به نقل از دارقطنى

1 - 19. دارقطنى در كتاب وسيلة المآل آورده است:

عن أم سلمة سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم في مرضه الذي قبض فيه وقد امتلأت الحجرة من أصحابه، قال: «أيّها الناس، يوشك أن أقبض قبضا سريعاً فينطلق بي، وقد قدمت القول معذرة إليكم! إلاّ أنّي مخلف فيكم كتاب اللّه عز وجل وعترتي أهل بيتي». ثم أخذ بيد علي فقال: «هذا علي مع القرآن والقرآن مع عليّ لا يفترقان حتّى يردا عليَّ الحوض، فأسألهما عما خلّفت فيهما»؛⁽¹⁾ام سلمه مى گويد: در مرضى كه منجر به درگذشت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم شد و اتاق آن حضرت نيز پر از اصحاب بود، از آن حضرت شنيدم كه فرمود: «اى

مردم، مى پندارم كه به زودى از دنيا بروم و در اين حال با شما اتمام حجت مى كنم كه در ميان شما كتاب خدا و عترتم كه همان بيتم هستند را به عنوان جانشين خويش قرار مى دهم». آنگاه دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: «اين على همراه قرآن است و قرآن همراه عليست و هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند. آنگاه از شما مى پرسم كه چگونه با دو جانشين من رفتار كرديد».

2 - 19. حديث ثقلين از دارقطنى در كتاب المؤتلف والمختلف نيز روايت شده است. وى مى نويسد:

حدثنا أبوالقاسم الحسن بن محمد بن بشر الكوفي الخزاز في سنة إحدى وعشرين، حدثنا الحسين بن الحكم الحبري حدثنا الحسن بن الحسين العرفي حدثنا علي بن الحسين العبدي عن محمد بن رستم أبوالصامت الضبي عن زاذان أبيعمر عن أبيذر: إنه تعلق بأستار الكعبة وقال: أيها الناس ! من عرفني فقد عرفني ومن لم يعرفني فأنا جندب الغفاري. [ومن لم يعرفني فأنا أبوذر] أقسمت عليكم بحق اللّه وبحق رسوله هل فيكم أحد سمع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يقول: «ما أقلّت الغبراء وما أظلّت الخضراء ذا لهجة أصدق من أبيذر». فقام طوائف من الناس فقالوا: اللّهم إنا قد سمعناه وهو يذكر ذلك. فقال واللّه ما كذبت منذ عرفت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ولا أكذب أبدا حتى ألقى اللّه تعالى، وقد سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول: «إنّي تارك فيكم الثقلين أحدهما أكبر من الآخر، كتاب اللّه حبل ممدود من السماء إلى الأرض، سبب بيد اللّه تعالى وسبب بأيديكم، وعترتي.

وأنهما لن يفترقا حتى يردا عليَّ الحوض». وسمعته صلّى اللّه عليه وآله وسلّم

يقول: «إنّ مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح من ركبها نجا ومن تخلّف عنها هلك»؛⁽¹⁾ابوالقاسم حسن بن محمد بن بشر كوفى خزاز به سند خود از زاذان نقل مى كند كه گفت: ابوذر در حالى كه پرده كعبه را گرفته بود، گفت: اى مردم، هر كس مرا مى شناسد كه مى شناسد و هر كس مرا نمى شناسد، پس بداند كه من جندب غفارى هستم. از رسول خدا شنيدم كه فرمود: «من در ميان شما دو چيز گران بها باقى مى گذارم كه يكى بزرگ تر از ديگرى است؛ كتاب خدا كه ريسمان كشيده شده از آسمان به زمين است و يك طرف آن در دست خدا و طرف ديگرش در دست شماست، و عترتم كه همان اهل بيتم مى باشند؛ پس بنگريد كه چگونه با جانشينان من رفتار مى كنيد. همانا خداوند مرا وعده داده كه آن دو از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند». و همچنين از رسول خدا شنيدم كه فرمود: «اهل بيت من مانند كشتى نوح هستند كه هر كس بر آن سوار شود نجات مى يابد و هر كس از آن تخلف نمايد، هلاك مى گردد».

20- روايت به نقل از ابن مغازلى

ابن مغازلى در كتاب مناقب مى نويسد:

أخبرنا أبويعلى عليُّ بن عبيد اللّه بن العلاّف البزار إذناً قال: أخبرنا عبدالسلام بن عبدالملك بن حبيب البزّار قال: أخبرنا عبداللّه بن محمد بن عثمان قال: حدثنا محمد بن بكر بن عبدالرزاق حدثنا أبوحاتم مُغيرة بن محمد المُهلّبي قال: حدثني مسلم بن إبراهيم حدّثنا نوح بن

قيس الحُدّاني حدثنا الوليد بن صالح عن امرأة زيد بن أرقم قالت: أقبل نبيُ اللّه من مكّة في حجّة الوداع حتّى نزل صلّى اللّه عليه وآله وسلم بغدير الجُحفَة بين مكّة والمدينة فأمر بالدوحات فقمّ ما تحتهنّ من شوك ثم نادى: الصلاة جامعة ! فخرجنا إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم في يوم شديد الحرّ، وإنّ منّا لمن يَضعُ رداءه على رأسه وبعضه على قدميه من شدّة الرّمضاءِ حتّى انتهينا إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فصلّى بنا الظهر ثمّ انصرف إلينا فقال: «الحمد للّه نحمده ونستعينه، ونؤمن به ونتوكّل عليه، ونعوذ باللّه من شرور أنفسنا، ومن سيّئات أعمالنا، الذي لا هادي لمن أضلّ، ولا مُضِلَّ لمن هدى، وأشهد أن لا إله إلاّ اللّه وأنّ محمداً عبده ورسوله. أمّا بعد. أيُّها الناس ! فإنّه لم يكن لنبيِ من العمر إلاّ نصفٌ مِن عُمر مَن قَبْلَه، وإن عيسى بن مريم لبث في قومه أربعين سنة وإنّي قد أسرعت في العشرين، ألا وإنّي يوشك أن أُفارقكم، ألا وإنّي مسؤول وأنتم مسؤولون فهل بلّغتكم؟ فماذا أنتم قائلون؟»، فقام من كلّ ناحية من القوم مجيب يقولون: نشهد أنك عبداللّه ورسوله، قد بلّغت رسالته، وجاهدت في سبيله، وصدعتَ بأمره، وعبدته حتّى أتاك اليقين، جزاك اللّه عنّا خير ما جزى نبيّاً عن أمّته. فقال: «ألستم تشهدون أن لا إله إلاّ اللّه لا شريك له وأنّ محمداً عبده ورسوله وأنّ الجنّة حقٌّ وأنّ النار حقٌّ وتؤمِنون بالكتاب كلّه؟» قالوا بلى. قال: «فإنّي أشهد أن قد صَدقتُكُم، وصدّقتمُوني، ألا وإنّي فَرَطُكم، وإنّكم تَبَعي، تُوشَكُون أن تَرِدوا عَلَيَّ الحوضَ، فأسألكم حين تَلقَونَنِي عن ثِقْلَيَّ كيف خَلفْتُموني فيهما». قال: فاعِيلَ علينا ما ندري ما الثّقلان، حتى قام رجل من المهاجرين وقال بأبي وأُمّي أنت يا نبيّ اللّه ما الثِّقْلان؟

قال صلّى اللّه عليه وآله وسلم: «الأكبر منهما كتاب اللّه تعالى: سَبَب، طرف بيد اللّه وطرف بأيديكم، فتمسّكوا به ولا تضلُّوا، والأصغر منهما عترتي. من استقبل قِبلَتي وأجاب دَعوتي! فلا تقتلوهم ولا تقهروهم ولا تقصروا عنهم فإني قد سألت لهم اللطيف الخبير فأعطاني، ناصرهما لي ناصر، وخاذلُهما لي خاذل، ووليُّهما لي وليُ، وعدُّهما لي عدوّ. ألا وإنَّها لم تهلك أمّة قبلكم حتّى تتديّن بأهوائها وتظاهر على نبوّتها، وتقتل من قام بالقسط»، ثمّ أخذ بيد عليِ بن أبيطالب عليه السلام فرفعها ثمّ قال: «من كنت مولاه فهذا مولاه ومن كنت وليَّه فهذا وليُّه اللّهمَّ وال من والاه، وعاد من عاداه». قالها ثلاثاً؛⁽¹⁾ابويعلى على بن عبيداللّه بزار به سند خود و به نقل از زيد بن ارقم نقل مى كند: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در راه بازگشت از مكه، در حجة الوداع و در حجفه كه ميان مكه و مدينه است، توقف نمود و منادى مردم را به نماز فراخواند، در حالى كه هوا به شدت گرم و سوزان بود و برخى از شدت حرارت، عباى خويش را به سر گرفته بودند و بعضى عباى خويش را به قدم هايشان مى گذاشتند تا از پاى خويش محافظت نمايند. پيامبر خدا نماز را به جاى آورد و سپس رو به ما كرد و پس از حمد وثناى الاهى، فرمود: «اى مردم، هيچ پيامبرى نبود مگر آن كه نصف پيامبر پيش از خود عمر نمود و من مى پندارم كه به زودى از شما جدا شوم و به ديار باقى بشتابم، آگاه باشيد كه من مسؤولم و شما نيز مسؤول مى باشيد. آيا پيام خود را رساندم؟» مردم از هر طرف پاسخ مثبت دادند و به سخن پيامبر گواهى دادند. سپس رسول خدا فرمود: «من در انتظار شما هستم و شما به من ملحق مى شويد و كنار حوض بر من

وارد مى آييد و آن گاه من بابت رفتار شما با ثقلين سؤال مى نمايم». پرسيدند: اى پيامبر خدا، ثقلين كدامند؟ فرمود: «ثقل بزرگ قرآن است و آن رشته اى است كه يك سوى آن به دست خداوند و سوى ديگرش در دستان شماست و به آن تمسك جوييد؛ زيرا هرگز شما را گمراه نمى كند و ثقل كوچك، اهل بيت من هستند؛ پس آنان را نكشيد و به آنان بى حرمتى نكرده و در حقشان كوتاهى نكنيد. يارى كننده آنان، يارى كننده من است و ذليل كننده آنان، ذليل كننده من است و دوستى با آنان، دوستى با من است و دشمنى با آنان دشمنى با من است». سپس دست على عليه السلام را بلند كرد و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. خدايا، دوست على را دوست بدار و با دشمنش دشمن باش» و اين جمله را سه مرتبه تكرار نمود.

21- روايت به نقل از على بن برهان الدين حلبى شافعى

حلبى شافعى در زمره كسانى است كه به نقل اين روايت پرداخته است. وى در كتاب انسان العيون مى نويسد:

لما وصل صلّى اللّه عليه وسلم إلى محلّ بين مكة والمدينة يقال له غدير خم بقرب رابغ، جمع الصحابة وخطبهم خطبة، بيّن فيها فضل علي كرم اللّه وجهه وبراءة عرضه مما تكلم فيه بعض من كان معه بأرض اليمن، بسبب ما كان صدر منه إليهم من المعدلة التي ظنها بعضهم جورا وبخلاً، والصواب كان معه كرم اللّه وجهه في ذلك، فقال صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «يا أيها الناس، إنه قد نبأني اللطيف الخبير أنه لم يعمر نبي إلاّ نصف عمر الذي يليه من قبله، وإني لأظن أن يوشك أن أدعى فأجيب...». ثم حض على التمسّك بكتاب اللّه ووصّى بأهل بيته. أي فقال: «إني تارك فيكم

الثقلين كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي ولن تتفرقا حتى تردا عليّ الحوض». وقال في حق علي كرم اللّه وجهه لما كرر عليهم: «ألست أولى بكم من أنفسكم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ثلاثا، وهم يجيبونه»؟ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بالتصديق والاعتراف، ورفع صلّى اللّه عليه وآله يد علي كرم اللّه وجهه وقال:

«من كنت مولاه فعلي مولاه، اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه وأحب من أحبه وأبغض من أبغضه وانصر من نصره وأعن من أعانه واخذل من خذله وأدر الحق معه حيث دار»؛⁽¹⁾هنگامى كه رسول خدا به مكانى ميان مكه و مدينه رسيد كه آن را غدير خم مى گفتند، براى مردم خطبه خواند و به بيان فضائل على عليه السلام پرداخت و از شكوه برخى همراهان على كه همسفر او در يمن بودند و از على گلايه كرده بودند، بيزارى جست و فرمود: «اى مردم، خدا به من خبر داده كه هيچ پيامبرى نبوده مگر آن كه نصف پيامبر پيش از خود عمر نموده است و من مى پندارم كه به زودى به ديار باقى بشتابم...». سپس رسول خدا بر تمسك به كتاب خدا تأكيد نمود و مردم را به اهل بيت وصيت نمود و فرمود: «من در ميان شما دو شى ء گران بها باقى مى گذارم، كتاب خدا و عترتم كه همان اهل بيتم مى باشند و اين دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند». آن گاه در حق على فرمود: «آيا من سزاوارتر از شما به شما نيستم؟» و اين جمله را سه مرتبه تكرار نمود. مردم در هر بار

سخن پيامبر را تأييد كردند، آنگاه رسول خدا دست على را بلند كرد و فرمود: «هركس من مولاى او هستم اينك على مولاى او است. خداوندا، دوستان على را دوست بدار و با دشمنانش دشمن باش. و هر كس على را مورد مهرورزى قرار مى دهد، مورد مهرورزى خويش قرار ده، و هر كس با على كينه توزى مى كند، مورد كينه توزى خويش قرار ده. و هر كس او را يارى مى كند، يارى نما و هر كس او را خوار مى كند، خوار نما و حق را در هر حالى همراه على نما».

آنچه تاكنون بيان گرديد، مهم ترين روايات مربوط به حديث ثقلين است كه حديث نگاران دسته اول آن را نقل كرده اند. البته نقل هاى ديگرى از حديث ثقلين نيز وجود دارد كه به عنوان نمونه حافظ ابونعيم اصفهانى در كتاب حلية الاولياء، از حذيفه و زيد بن ارقم روايت كرده كه در غديرخم، رسول خدا از مردم اقرار گرفت و سپس ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و حديث ثقلين را بيان فرمود؛ اما به دليل آن كه نكته اضافه اى نسبت به روايات گذشته ندارد، از نقل آن خوددارى مى كنيم.

سيوطى در تفسير الدر المنثور، ذيل آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعًا وَلا تَفَرَّقُوا»، از احمد بن حنبل (به نقل از زيد بن ثابت)، طبرانى و ابن سعد حديث ثقلين را روايت كرده است. همچنين ذيل آيه مودت نيز با تمسك به حديث ثقلين، كوشيده تا اثبات نمايد كه ذوى القربى همان عترت پيامبر است.

ابن حجر مكى نيز در كتاب الصواعق المحرقه، ذيل آيه تطهير به حديث ثقلين اشاره نموده و باز ذيل آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» مى نويسد كه امت به جهت ولايت اميرالمؤمنين مورد بازخواست قرار مى گيرند، سپس مى گويد:

ثمّ اعلمٍ أنّ لحديث التمسّك بذلك طرقا كثيرة وردت عن نيف وعشرين صحابيا، ومرّ له طرق مبسوطة في حادي عشر الشبه، وفي بعض تلك الطرق انه قال ذلك بحجه الوداع بعرفة، وفي أخرى انه قاله بالمدينة في

مرضه وقد امتلأت الحجرة بأصحابه، وفي أخرى أنه قال ذلك بغدير خم، وفي أخرى أنّه قاله لما قام خطيبا بعد انصرافه من الطائف كما مر. ولا تنافي إذ لا مانع من أنه كرر عليهم ذلك في تلك المواطن وغيرها إهتماما بشأن الكتاب العزيز والعترة الطاهرة؛⁽¹⁾بدان كه براى حديث تمسك به ثقلين، طرق زيادى وجود دارد و از طريق بيست و اندى صحابى روايت گرديده است و پيش از اين به صورت مبسوط به طرق آن اشاره كرديم و در بعضى نقل هاى اين حديث وارد شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در حجة الوداع و در روز عرفه اين حديث را بيان فرموده است. و در برخى نقل ها وارد شده كه رسول خدا در مدينه و در لحظات آخر عمر، در حالى كه در بستر بيمارى بود، اين حديث را بيان نموده اند. و در بعضى نقل ها وارد شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در غدير خم و در بعضى ديگر از نقل ها وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم پس از بازگشت از طائف اين حديث را بيان فرموده است.

البته به درستى مشخص نيست كه مراد از بازگشت پيامبر از طائف چه زمانى مى باشد؟ آيا پس از عزيمت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم به مدينه بوده كه در اين صورت مربوط به دوران نخستين بعثت مى شود؟ يا اين كه پس از فتح مكه و در سال پايانى حيات آن حضرت است؟ احتمال دارد كه اين ماجرا مربوط به داستانى باشد كه ابن هشام نقل كرده است، به طورى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در ابتداى بعثت با رؤسا و افراد بانفوذ عرب ديدار كرد و آنان را به اسلام دعوت نمود؛ اما آنان شرطى گذاشتند مبنى بر اين كه رسالت پيامبر را مى پذيرند و در عوض جانشينى و رياست پس از

پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم را تصاحب مى كنند. اما پيامبر خدا در شرائطى كه بسيار نيازمند همراهى آنان بود، نپذيرفت و فرمود كه امر امامت و جانشينى آن حضرت را خداوند معين مى نمايد؛ و احتمالا آن جا فرمودند كه جانشين پس از من، كتاب خدا و اهل بيتم مى باشند.

در هر حال كوشيديم تا به مهم ترين روايات حديث ثقلين اشاره نماييم و همان گونه كه گذشت، مهم ترين نقل حديث ثقلين مربوط به ماجراى غدير خم است و در موارد ديگرى نيز اين حديث از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم بيان گرديده است. اين حديث از سوى ديگر در تفسير آيات قرآن نيز به كار رفته و مفسران آن را به عنوان تبيين كننده برخى آيات مورد استفاده قرار داده اند. نكته ديگر آن است كه اين حديث به صورت مسند و از صحابه مختلف روايت شده كه در قسمت بعد، به اسامى آنان اشاره خواهد شد.

سير تاريخى راويان حديث ثقلين

اشاره

حديث ثقلين به صورت متصل، از مردان و زنان اصحاب پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم روايت گرديده و پس از آنان، تابعان و سپس حديث نگاران بزرگ اهل سنت به نقل آن همت گماشته اند. از اين رو سزاوار است تا به صورت منظم به طبقه صحابه، تابعان و حديث نگاران اهل سنت اشاره نمائيم. در اين ميان، صحابه از جايگاه ويژه اى برخوردار هستند، چه اين كه آنان از سويى حلقه اتصال رسول خدا با نسل هاى بعدى مى باشند و از سوى ديگر، سخن آنان نزد اهل سنت از اعتبار فزاينده اى برخوردار است.

راويان حديث ثقلين از صحابه

همچنين از ميان زنانى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم را درك كرده اند، مى توان به موارد ذيل اشاره نمود:

بنابراين، سى و پنج نفر از اصحاب برجسته و نام دار رسول خدا، از روايت كنندگان حديث ثقلين مى باشند.

راويان حديث ثقلين از تابعان

در طبقه پس از اصحاب پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم، تعداد بسيار زيادى از تابعان كه در واقع حلقه اتصال ميان صحابه و محدثان هستند، ديده مى شوند و از آن جا كه نام بردن از تمام تابعان، سخن را به درازا مى كشاند تنها به چند نمونه اشاره مى شود:

حديث ثقلين از طبقه پس از تابعان نيز به صورت متصل تا زمان حاضر روايت شده و محدثان نسبت به نقل آن همت گماشته اند. محدثانى كه در قرن دوم حديث ثقلين را روايت كرده اند به شرح ذيل مى باشند:

راويان حديث ثقلين در قرن سوم 1. جعفر بن عون مخزومى (متوفاى 206)؛

راويان حديث ثقلين در قرن چهارم 1. حافظ حسن بن سفيان نسوى (متوفاى 303)؛

راويان حديث ثقلين در قرن پنجم 1. ابوعبيد هروى (متوفاى 401)؛

راويان حديث ثقلين در قرن ششم

راويان حديث ثقلين در قرن هفتم

راويان حديث ثقلين در قرن هشتم

راويان حديث ثقلين در قرن نهم

بنابراين همان گونه كه بيان شد، حديث ثقلين توسط تعداد زيادى از راويان حديث نقل گرديده است، به ويژه كه سه قرن نخست از اهميت ويژه اى برخوردار است و رشته اتصال اين روايت تا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم همواره به صورت پيوسته حفظ گرديده است.

حديث نگاران برجسته اهل سنت نيز از نقل حديث ثقلين غفلت نكرده اند و احمد بن حنبل كه به باور اهل سنت ملتزم به نقل احاديث صحيح بوده، اين حديث را در مسند خويش روايت كرده و پس از او مسلم نيشابورى در كتاب صحيح خود، اين حديث را نقل كرده است. همچنين ترمذى و نسائى نيز در كتب صحاح خود به حديث ثقلين پرداخته اند.

در طبقه بعد، ابن راهويه در كتاب صحيح و حاكم نيشابورى در المستدرك، حديث ثقلين را روايت كرده اند و ضياءالدين مقدسى و صاحب كتاب الجمع بين الصحيحين و كتاب الجمع بين الصحاح و نيز در كتاب جامع الاصول ابن اثير و در نوع كتابهايى كه به احاديث صحاح اختصاص دارد، حديث ثقلين روايت شده است.

بررسى سند حديث ثقلين

اشاره

پس از بيان طبقات مختلف صحابه، تابعان و ديگر حديث نگاران اهل سنت، به روشنى مى توان ادعاى تواتر معنوى را نسبت به حديث ثقلين مطرح ساخت.

آرى، به راستى اگر با اين حجم انبوه از روايات گسترده نتوان در مورد حديث ثقلين ادعاى تواتر نمود، اساسا تواتر به چه كارى مى آيد و كجا قابل استفاده خواهد بود؟ تواتر در اصطلاح محدثان به هر معنايى كه در نظر گرفته شود، حتى اگر سخت گيرانه ترين ضوابط تعريف تواتر نيز مدنظر آيد، باز قدر متيقن آن در حديث ثقلين بروز مى كند؛ زيرا اين حديث را بيش از سى و پنج نفر از صحابه روايت كرده و گروه انبوهى از تابعان، حديث نگاران و صاحبان صحاح نقل كرده اند و كوچك ترين ارسال و افتادگى در سند آن ديده نمى شود. از اين رو بحث از سند اين روايت معنا ندارد و هيچ كدام از خبرگان و محققان اهل سنت نيز در مورد سند حديث ثقلين، سخنى نگفته و خدشه اى نكرده اند.

تنها كسانى كه در مورد سند اين حديث خرده گيرى نموده اند، ابن جوزى و ابن تيميه حرانى مى باشند و البته جاى تعجب از مانند ابن تيميه نيست؛ زيرا او در اين خرده گيرى هايى كه منحصر به شخص خودش مى باشد، پيش گام است، گويى رسالت خويش را در مناقشه در روايات فضائل اهل بيت مى پندارد؟! ابن تيميه نيز در حقيقت به سند حديث ثقلين خرده نگرفته يا به عبارت

صحيح تر، نتوانسته در سند مناقشه نمايد و كوشيده تا از برخى قرائت هاى تحريف شده حديث ثقلين، دست آويزى براى خود فراهم نمايد. از اين رو واكاوى سخنان او را به قسمت بررسى شبهات حديث ثقلين واگذار مى كنيم.

اما ابن جوزى در كتاب العلل المتناهيه، در مورد سند حديث ثقلين چنين مى نويسد:

حديث في الوصية لعترته : أنبأنا عبدالوهاب الأنماطي... . قال المصنف : هذا حديث لا يصحّ. أما عطية فقد ضعفه أحمد ويحيى وغيرهما ، وأما ابن عبدالقدوس قال يحيى ليس بشيء رافضي خبيث ، وأما عبداللّه بن داهر فقال أحمد ويحيى ليس بشيء، ما يكتب منه إنسان فيه خير؛⁽¹⁾حديثى كه وصيت رسول خدا در مورد عترت است: عبدالوهاب انماطى به سند خود از ابوسعيد خدرى نقل كرده است كه:... و اين حديث صحيح نمى باشد زيرا در سند آن عطيه است كه احمد و يحيى و ديگران او را تضعيف نموده اند. همچنين ابن عبد قدوس از ديگر افراد اين سند مى باشد كه يحيى بن معين او را رافضى خبيث خطاب كرده و گفته كه به رواياتش اعتماد نمى شود. و نيز عبداللّه بن داهر در سند روايت است كه او نيز مورد تضعيف احمد و يحيى قرار گرفته و كسى در مورد او تعبير نيكويى به كار نبرده است.

بنابر اين ابن جوزى سند حديث ثقلين را تنها از ناحيه عطيه، ابن عبد قدوس و عبداللّه بن داهر مورد خدشه قرار داده است.

در دوران معاصر نيز دكتر سالوس خود را به زحمت انداخته تا حديث ثقلين را

از اعتبار بياندازد. هرچند مطابق موازين علمى نبايد وقت مخاطب را گرفت و به بررسى سخنان بى پايه او پرداخت؛ اما از آن جا كه تنها اشاره اى به اشكال سندى حديث ثقلين شده باشد، به نقل سخن او مى پردازيم.

همان گونه كه بيان شد، هيچ خدشه اى در سند حديث ثقلين صورت نگرفته است؛ از اين رو نياز نيست تا تمامى افراد و انبوه روات اين حديث را بررسى نماييم، اما تنها مناقشه سندى در مورد عطيه عوفى صورت پذيرفته و دكتر سالوس كوشيده تا با تضعيف «عطيه»، حديث ثقلين را زير سؤال ببرد و ابن جوزى نيز دو نفر ديگر به نام «ابن عبد قدوس» و «عبداللّه بن داهر» را مورد خدشه قرار داده است؛ از اين رو اگر پايه بحث را بر اين خرده گيرى ها بنا نهيم، به اين نتيجه مى رسيم كه اسناد ديگر روايت ثقلين مورد تأييد حديث پژوهان بوده و تنها در سندى كه سه فرد نام برده را در بردارد، مناقشه شده است.

حقيقت آن است كه اين خرده گيرى ها واهى است؛ زيرا به فرض كه عطيه توثيق نشده باشد، باز خللى و در وى ايجاد نمى شود؛ زيرا سند حديث ثقلين تنها از او روايت نشده و اگر شخص عطيه، ابن عبد قدوس و عبداللّه بن داهر نيز ثقه نباشند، سندهاى فراوان ديگرى در دست است كه صحت حديث ثقلين را اثبات مى كند. از آن جا كه سخن دكتر سالوس طولانى و مرتبط با مباحث ديگرى مى باشد، از نقل اصل عبارت او صرف نظر مى كنيم و تنها به چكيده خرده گيرى هاى نام برده مى پردازيم. خلاصه اشكال او آن است كه سند يكى از روايت هاى احمد و ترمذى به عطيه عوفى ختم مى گردد و عطيه شخص قابل اعتمادى نمى باشد.

دو پاسخ به اين اشكال قابل توجه است:

نخست آن كه به فرض عطيه شخص ضعيفى باشد، اما مگر حديث ثقلين تنها از او روايت گرديده است؟ عطيه تنها يكى از هفده تابعى است كه حديث ثقلين را

روايت كرده و آيا نقل شانزده تابعى ديگر نيز به خاطر ضعف عطيه مخدوش مى گردد؟! اين خرده گيرى به غرض ورزى بيشتر شباهت دارد تا بحث علمى؛ زيرا بسيار تعجب آور است كه ابن جوزى و سالوس، تمام راويان را نديده گرفته و تنها عطيه را عامل ضعيف دانستن حديث ثقلين معرفى كرده اند.

دوم آن كه جرم عطيه تنها تشيع اوست و هيچ كدام از عالمان رجال، عطيه را به كذب، يا تدليس و يا فريبكارى متهم نكرده اند. تنها برخى از غرض ورزان او را به چوب تشيع رانده و همين باور را جرم او تلقى نموده اند و پيش از اين، در اين زمينه پژوهش مستقلى صورت گرفت كه علاقه مندان مى توانند با مراجعه خويش، حقيقت مطلب را دريابند.⁽¹⁾با اين وجود به بررسى مختصر اعتبار عطيه عوفى مى پردازيم.

عطيه از رجال بخارى است و بخارى در كتاب الادب المفرد از عطيه حديث نقل كرده است. همچنين او از رجال ابوداوود است كه در مورد آن گفته شده كه پس از قرآن، از معتبرترين كتب است.⁽²⁾و نيز از رجال ترمذى، ابن ماجه و صاحبان صحاح سته مى باشد و احمد در كتاب مسند، روايات زيادى از او نقل كرده است.

از اين رو تنها به واسطه تشيع است كه او را طعن مى زنند و سر اين مطلب در كلام ابن حجر بازگو شده، زيرا ابن حجر در مورد او مى نويسد:

قال ابن سعد، خرج عطية مع ابن الاشعث فكتب الحجاج إلى محمد بن القاسم ان يعرضه على سب علي فإن لم يفعل فاضربه أربعمائة سوط واحلق لحيته، فاستدعاه فأبى أن يسب فأمضى حكم الحجاج فيه؛

ابن سعد مى گويد: عطيه همراه ابن اشعث خارج شد. در اين هنگام حجاج به محمد بن قاسم نامه اى نوشت و از او خواست كه دشنام دهى بر على بن ابى طالب را به عطيه عرضه كند و اگر او نپذيرفت، چهارصد تازيانه به او بزند و محاسنش را بتراشد. محمد بن قاسم به فرمان حجاج، عطيه را احضار كرد و از او خواست تا به على بن ابى طالب دشنام دهد، اما عطيه حاضر نشد تا اميرالمؤمنين را سب كند و به همين جرم، چهارصد تازيانه خورد و محاسنش تراشيده گشت.

همچنين در ادامه مى نويسد:

قال أبوبكر البزار كان يعده في التشيع روى عنه جلّة الناس ... وكان يقدم عليا على الكلّ؛⁽¹⁾ابوبكر بزار در مورد او گفته كه او از شيعيان شمرده شده و بزرگان از او روايت نقل كرده اند ... و او على را بر همه مقدم مى دانسته است.

در نتيجه گناه عطيه شيعه بودن وى است و اگر او به فرمان حجاج عمل مى كرد و اميرالمؤمنين على عليه السلام را سب مى نمود، در زمره رجال برجسته عامه بود و از مقربان حجاج مى شد! در غير اين صورت او جرم ديگرى ندارد و در عين حال از رجال صحاح سته بوده و متهم به كذب و متهم به خيانت در نقل حديث نشده است.

بنابراين هيچ دليلى وجود ندارد كه عطيه تضعيف شود و اگر بنا باشد شخصى كه مورد اعتماد احمد بن حنبل بوده و احمد روايات زيادى از او نقل كرده و همچنين بخارى و ديگر صاحبان صحاح سته به او اعتماد نموده اند، تضعيف گردد، در حقيقت احمد و بخارى و ديگر صاحبان صحاح نيز بايد تضيعف شوند؛ زيرا از فرد ضعيفى روايت نقل كرده اند.

مسأله آسان است و نياز به مطرح ساختن مباحث دامنه دار ندارد و نه عطيه ضعيف است و نه حديث متواتر ثقلين زير سؤال مى رود.

عبداللّه بن قدوس

اما عبداللّه ابن عبد قدوس نيز مورد توثيق رجاليان عامه است و به صراحت توثيق شده و ابن جوزى در تضعيف وى، شتاب زده عمل نموده است.

حافظ مقدسى در باره او مى نويسد:

وحكى ابن عدي عن محمد بن عيسى أنّه قال: هو ثقة؛⁽¹⁾ابن عدى از محمد بن عيسى [بن الطباع] نقل كرده كه در مورد عبداللّه بن قدوس گفته: او ثقه است.

ابن حجر عسقلانى نيز عين عبارت مذكور را نقل كرده⁽²⁾، در حالى كه محمد بن عيسى بن طباع از جايگاه ويژه اى برخوردار است و احمد بن حنبل⁽³⁾و بخارى⁽⁴⁾از او به بزرگى ياد نموده اند.

همچنين رجالى سرشناس، ابن حبان نيز نام عبداللّه بن قدوس را در كتاب ثقات خود ذكر كرده و ابن حجر توثيق او را اين گونه نقل كرده است:

ذكره ابن حبان في الثقات؛⁽⁵⁾ابن حبان او را در كتاب ثقات ذكر كرده است.

مهم تر از همه آن كه بخارى نيز او را توثيق كرده است. هيثمى در مجمع الزوائد مى نويسد:

وثقّه البخاري وابن حبّان؛⁽¹⁾عبداللّه بن عبد قدوس را بخارى و ابن حبّان توثيق نموده اند.

ابن حجر عسقلانى نيز مى نويسد:

قال البخاري : هو في الأصل صدوق، إلاّ أنّه يروي من أقوام ضعاف؛⁽²⁾بخارى در مورد او مى گويد: او در اصل راستگو [و قابل اعتماد] است، مگر اين كه از افراد ضعيفى روايت مى كند.

و پوشيده نيست كه صرف نقل روايت از افراد ضعيف، دليل بر ضعف راوى نمى شود و وثاقت او را مخدوش نمى نمايد و اگر بنا شود كه صرف روايت از ضعفاء، دليل قدح راوى باشد، بسيارى از بزرگان اهل سنت نيز به اين قدح مبتلا خواهند شد.

علاوه بر مطالب مذكور، عبداللّه بن عبد قدوس طبق اعتراف صاحب تهذيب التهذيب، از رجال بخارى و ترمذى مى باشد؛ يعنى دو نفر از صاحبان صحاح از او نقل حديث كرده اند و آيا از ديدگاه عامه، بخارى و ترمذى از شخص ضعيف روايت نقل مى كنند!؟ پس جرم عبداللّه بن قدوس نيز رافضى بودن و تشيع او مى باشد.

بنابراين، عبداللّه بن عبد قدوس توسط بزرگانى همچون ابن حبان و بخارى توثيق شده و از رجال صحاح نيز مى باشد و جاى ترديد باقى نمى ماند كه وى در زمره ثقات و مورد اعتماد است. در هر حال اگر فرض را بر اين بگذاريم كه حتى عبداللّه بن عبد قدوس ضعيف باشد، باز خللى در حديث ثقلين ايجاد نمى شود،

چه اين كه عبداللّه بن عبد قدوس تنها روايت كننده حديث ثقلين از اعمش نيست و غير او، كسان ديگرى همچون محمد بن طلحة بن مصرف يامى و محمد بن فضيل بن غزوان ضبى نيز همين روايت را از اعمش نقل كرده اند؛ از اين رو روايت ابن عبد قدوس توسط روايت دو راوى نام برده تأييد مى شود و شبهه احتمالى را دفع مى نمايد.

اما اشكال ديگر ابن جوزى در مورد عبداللّه بن داهر بود و ابن جوزى به درستى تبيين نكرده كه بر چه اساس عبداللّه بن داهر را تضعيف نموده است. از اين رو ضعف او مجمل بوده و وجه علمى ندارد و طبق موازين علمى، بدون دليل نمى توان راوى حديث را تخطئه كرد. كم دقتى ابن جوزى در خرده گيرى بر حديث ثقلين سبب شده تا عده اى از پژوهشگران او را مورد ملامت قرار دهند و شبهات او را جدى تلقى نكنند. نوه ابن جوزى از كسانى است كه خرده گيرى جد خود را مردود شمرده و نوشته:

فإن قيل : فقد قال جدك في كتاب (الواهية): أنبأنا عبدالوهاب الأنماطي... قلت : الحديث الذي رويناه أخرجه أحمد في (الفضائل)، وليس في إسناده أحد ممن ضعفه جدي ، وقد أخرجه أبوداود في سننه والترمذي أيضا وعامة المحدثين، وذكره ابن رزين في الجمع بين الصحاح. والعجب كيف خفي عن جدي ما روى مسلم في صحيحه من حديث زيد بن أرقم : قام فينا رسول للّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم؛⁽¹⁾اگر گفته شود كه جد تو در كتاب العلل المتناهية چنين گفته... [و حديث ثقلين را مردود دانسته است]، در پاسخ مى گويم: اين روايت را احمد در كتاب الفضائل نقل

كرده و در اسنادش هيچ كدام از كسانى كه جدم آنها را تضعيف نموده، وجود ندارد. همچنين ابوداوود، ترمذى و عموم حديث نگاران نيز اين روايت را نقل كرده اند و رزين در كتاب جمع بين صحاح به آن اشاره نموده و من تعجب مى كنم كه چگونه از جدم مخفى مانده، در حالى كه مسلم نيز در صحيح خود اين روايت را از زيد بن ارقم نقل كرده است.

البته اين حيرت تنها به فرزند ابن جوزى اختصاص ندارد، زيرا سخاوى نيز مى نويسد:

وتعجبت من إيراد ابن الجوزي له في ( العلل المتناهية)، بل أعجب من ذلك قوله «إنّه حديث لا يصحّ» مع ما سيأتي من طرقه التي بعضها في (صحيح) مسلم؛⁽¹⁾من از ايراد ابن جوزى در كتاب العلل المتناهية متعجب و شگفت زده ام و آن چه حيرت مرا فزونى بخشيده، عبارت اوست كه مى گويد اين حديث صحيح نيست! در حالى كه به زودى اسناد اين روايت را نقل مى كنم و آشكار مى شود كه برخى از اسنادش را مسلم در صحيح نقل كرده است.

سمهودى نيز نتوانسته حيرت و شگفتى خويش را مخفى نمايد و با سخن احترام آميزى، ابن جوزى را سرزنش كرده و مى نويسد:

ومن العجيب ذكر ابن الجوزي له في (العلل المتناهية)، فإياك أن تغتر به، وكأنه لم يستحضره حينئذ؛⁽²⁾آنچه ابن جوزى در كتاب العلل المتناهية نقل كرده عجيب است و گويا او در هنگام بحث از حديث ثقلين استحضار كافى نداشته است.

اما ابن حجر مكّى با عبارت صريحى مى نويسد:

وذكر ابن الجوزي لذلك في العلل المتناهية وهم أو غفلة عن استحضار بقية طرقه، بل في مسلم عن زيد بن أرقم أنه (صلّى اللّه عليه وسلم) قال ذلك يوم غدير خم؛⁽¹⁾سخن ابن جوزى در كتاب العلل المتناهية، يا توهم است يا اين كه از بقيه اسناد حديث غفلت ورزيده، در حالى كه در صحيح مسلم، اين روايت از زيد بن ارقم در ماجراى غدير روايت شده است.

مناوى نيز تضعيف ابن جوزى را توهم دانسته، مى نويسد:

قال الهيثمي : رجاله موثقون ، ورواه أيضا أبويعلى بسند لا بأس به ، والحافظ عبدالعزيز بن الأخضر وزاد أنّه قال في حجّة الوداع. ووهم من زعم ضعفه كابن الجوزي؛⁽²⁾هيثمى گفته كه رجال اين حديث ثقه هستند و ابويعلى و حافظ عبدالعزيز بن اخضر آن را روايت نموده اند و در سندش خدشه اى نيست. و هر كس مانند ابن جوزى اين حديث را ضعيف بپندارد، گرفتار توهم شده است.

آنچه بر شگفتى پژوهشگران مى افزايد آن است كه خود ابن جوزى حديث ثقلين را با اختلاف اندكى در كتاب مسلسلات روايت نموده است.⁽³⁾

در نتيجه هر چند كه بررسى سند حديث ثقلين و واكاوى ايراد ابن جوزى، به بحث مستقلى احتياج ندارد، اما بيان نكات مذكور خالى از لطف نيست و اهميت حديث ثقلين و واهى بودن شبهات غرض ورزان را بيش از پيش آشكار مى سازد، در هر حال سند حديث ثقلين شفاف تر از آن است كه به مباحث دامنه دار نيازمند باشد.

بررسى دلالت حديث ثقلين

اشاره

همان گونه كه پيش از اين بيان شد، حديث ثقلين از گستره دلالى چشم گيرى برخوردار است و نكات راهبردى بسيار مهمى را براى جامعه اسلامى ترسيم مى نمايد كه مهم ترين اين نكات، ارائه الگوى سياسى براى آينده دنياى اسلام است. از اين رو لازم است تا به صورت دقيق، مفردات و دلالت سياق اين روايت بررسى گردد تا معلوم شود كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با بيان اين حديث، به دنبال تبيين كدامين نكات كليدى بوده است.

پيش از اين بيان شد كه واژه «ثقلين» به فتح دو حرف نخست، تثنيه «ثقل» است. فيروزآبادى در بيان معناى اين واژه مى نويسد:

والثقل، محركة، متاع المسافر وحشمه، وكلّ شيء نفيس مصون، ومنه الحديث «إني تارك فيكم الثقلين: كتاب اللّه وعترتي»؛⁽¹⁾

«والجمع أثقال وكلّ شيء خطر نفيس مصون له قدر و وزن... وكذلك الحديث: إني تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه وعترتي جعلهما ثقلين إعظاماً لقدرهما وتفخيما لهما وقال ثعلب: سمّاهما ثقلين لأنّ الأخذ بهما والعمل بهما ثقيل».

همين معنا، حديث ثقلين است كه گفته شده: «من در ميان شما دو چيز گران بها باقى مى گذارم: كتاب خدا و عترتم را».

بر اين اساس، معناى حديث ثقلين اين گونه است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مى فرمايد: من مى خواهم از اين دنيا كوچ نمايم و به ديار باقى سفر كنم؛ بنابراين براى سفر خود زاد و توشه اى بر مى دارم. هر مسافرى در سفر، به طور ناخواسته گران بهاترين شى ء را حمل مى كند، به ويژه در زمان هاى قديم كه وسائل چندانى براى حمل اساسيه در اختيار افراد نبوده است. از اين رو رسول خدا مى فرمايد من در ميان شما چيز قيمتى باقى مى گذارم كه در حقيقت بايد ببرم؛ اما نمى برم و براى شما مى گذارم و اين دو باقى مانده، عزيزترين اشياء زندگى من هستند. بدون ترديد نزديك ترين افراد به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم، محبوب ترين آنان نزد آن حضرت مى باشند و از آيات و روايات انبوه مانند آيه مباهله و حديث طير مشوى استفاده مى شود كه حضرت زهرا، اميرالمؤمنين و حسنين عليهم السّلام، محبوب ترين افراد نزد رسول خدا بودند. از سوى ديگر، قرآن نيز محبوب ترين اشياء نزد آن حضرت است، بنابراين قرآن و اهل بيت، گران بهاترين متاعى است كه رسول خدا براى سفر خويش مهيا كرده و آن را در اختيار امت قرار داده است.

البته رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به تعبير قرآن «بِالْمُؤمِنينَ رَؤفٌ رَحيمٌ» است و به امت خويش علاقه دارد؛ زيرا براى اين امت رنج بسيار برده و خون دل فراوان خورده؛ پس به طور طبيعى نمى تواند نسبت به آينده اين امت بى تفاوت باشد؛ به همين روى بهترين و گران بهاترين متاع خود را براى امتش به ميراث مى نهد و تأكيد مى كند كه اگر قدرشناس اين دو بازمانده گران بهاى من باشيد و از آنان جدا

نشويد، هرگز گمراه نخواهيد شد. منتها مشروط بر آن كه ميان قرآن و عترت جدايى نيافكنيد و آن دو را از يكديگر جدا نكنيد. ايشان باز تأكيد مى نمايد كه قرآن و عترت تا قيامت از يكديگر جدا نمى شوند و من كنار حوض كوثر شما را مؤاخذه كرده و بابت رفتارتان با قرآن و عترت پرسش خواهم نمود.

گستره دلالت حديث

از فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم چند نكته استفاده مى شود:

قرآن و عترت قرين يكديگر

نكته نخست: قرآن و عترت قرين و همراه يكديگر هستند و جدايى ميان آن دو، سبب گمراهى و ضلالت و پيروى از هر دو واجب است و شاهد بر اين سخن، سخنان حديث نگاران بزرگ اهل سنت است. ملا على قارى و مباركفورى در شرح حديث ثقلين، به نقل از ابن ملك مى نويسند:

التمسّك بالكتاب العمل بما فيه، وهو الإئتمار بأوامر اللّه والإنتهاء بنواهيه. ومعنى التمسّك بالعترة محبتهم والإهتداء بهديهم وسيرتهم؛⁽¹⁾معناى تمسك به قرآن، عمل نمودن به مفاد آيات است، يعنى به هرآنچه امر نموده، گردن نهيم و از آنچه نهى كرده دست بركشيم. و معناى تمسك به عترت آن است كه آنان مورد مهرورزى قرار گيرند و از سيره و منش آنان پيروى گردد.

ابن حجر در كتاب الصواعق المحرقه، پس از نقل حديث ثقلين مى نويسد:

تنبيه: سمّى رسول اللّه القرآن وعترته - وهي بالمثناة الفوقية: الأهل

والنسل والرهط الأدنون - ثقلين: لأنّ الثقل كلّ نفيس خطير مصون، وهذان كذلك، إذ كلّ منهما معدن العلوم اللدنيّة والأسرار والحكم العلية والأحكام الشرعية، ولذا حثّ [صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ]على الإقتداء والتمسّك بهم والتعلّم منهم؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قرآن و عترت را ثقلين ناميد، زيرا ثقل به شى ء نفيسى گفته مى شود كه مهم است و به واسطه اهميتى كه دارد، مورد صيانت و حفاظت قرار مى گيرد و رسول خدا نيز قرآن و عترت را به همين دليل ثقل ناميد؛ زيرا قرآن و عترت بسيار نفيس و با اهميت هستند و آنان گنجينه علوم لدنى و اسرار و حكمت و احكام شريعت مى باشند و از اين رو، رسول خدا به اقتداء، تمسك و دانش آموزى از آنان سفارش نمود.

على بن سليمان شاذلى نيز در كتاب شرح صحيح ترمذى، در توضيح حديث ثقلين مى نويسد:

أي إنْ عملتم بما فيه ائتمارا بأوامره وانتهاء عن نواهيه، وأحببتم عترتي واهتديتم بهداهم وسيرتهم، فيه إشارة إلى أنّهما كتوأمين خليفتين عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم؛⁽²⁾يعنى به قرآن عمل نمائيد و از اوامر آن پيروى كنيد و از آنچه نهى كرده بپرهيزيد و عترت پيامبر را دوست بداريد و از هدايت آنان پيروى نموده و سيره ايشان را الگوى خويش سازيد. در اين حديث اشاره شده كه قرآن و عترت مانند دو طفل هستند و از

تمام جهات، شبيه يكديگر مى باشند و در تمام شؤون، جانشين رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم هستند و خلأ وجودى آن حضرت را پر مى نمايند.

مانند اين سخنان را مناوى در فيض القدير، عزيزى در سراج المنير، شهاب خفاجى در نسيم الرياض و زرقانى در شرح مواهب اللدنية بيان كرده اند.⁽¹⁾بنابراين جاى ترديد باقى نمى ماند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با بيان حديث ثقلين، از ارتباط غير قابل تفكيك ميان قرآن و عترت پرده برداشته و تفكيك ميان قرآن و عترت را به عنوان خط قرمز و مرز گمراهى و ضلالت برشمرده است. از اين رو يگانه معيار سنجش هدايت يافتگى جامعه اسلامى را بايد در ميزان پيروى امت از قرآن و عترت جست.

حديث ثقلين، وصيت رسول خدا

نكته دوم: يكى از موارد اختلاف فرق اسلامى، در مسأله وصيت رسول خداست و گروه زيادى از مسلمانان بر اين باورند كه پيامبر بدون وصيت از دنيا رفته است؛ اما فرقه حق اثنا عشرى بر اين باور است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به روشنى وصيت كرده و هرگز بدون وصيت از دنيا نرفته است. يكى از ادله اثبات وصيت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، حديث ثقلين مى باشد و دلالت اين حديث بر وصيت نمودن رسول خدا به قدرى روشن است كه حتى عده اى از بزرگان اهل سنت به اين نكته تصريح كرده و نوشته اند اين حديث، وصيت پيامبر خداست.

به زودى عبارت مناوى را نقل خواهيم كرد كه به صراحت، حديث ثقلين را وصيت رسول خدا معرفى نموده. همچنين حاكم نيشابورى در اين مورد مى نويسد:

( أخبرنا ) أبوعبداللّه محمد بن عبداللّه الزاهد الأصبهاني ثنا أحمد بن مهران بن خالد الأصبهاني ثنا عبيد اللّه بن موسى ثنا طلحة بن خير الأنصاري عن المطلب بن عبداللّه عن مصعب بن عبدالرحمن عن عبدالرحمن بن عوف رضي اللّه عنه قال افتتح رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مكة ثم انصرف إلى الطائف فحاصرهم ثمانية أو سبعة ثم أوغل غدوة أو روحة ثم نزل ثم هجر ثم قال: «أيها الناس إنّي لكم فرط وإنّي أوصيكم بعترتي خيرا موعدكم الحوض»؛⁽¹⁾حاكم نيشابورى به سند خود از عبدالرحمان بن عوف نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم پس از فتح مكه راهى طائف شد و آن جا را محاصره نمود. سپس بازگشت و فرمود: «اى مردم، من كنار حوض در انتظار شما هستم و شما را به عترت خويش وصيت مى كنم».

اطاعت، عصمت، امامت و ولايت

نكته سوم: حديث ثقلين - به تقرير ذيل - بر اطاعت، عصمت، امامت، ولايت و حاكميت اهل بيت پس از پيامبر دلالت دارد.

تقرير نخست: حديث ثقلين - همان طور كه گذشت - بر وجوب پيروى از اهل بيت دلالت دارد زيرا رسول خدا فرمود: به قرآن و عترت «تمسك» جوييد و از واژه تمسك، وجوب استفاده مى شود؛ يعنى همان گونه كه امت به پيروى از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم موظف هستند، وظيفه دارند كه پس از پيامبر، از عترت او نيز پيروى نمايند.

علاّمه سندى كه از بزرگان اهل سنت است، در اين باره مى نويسد:

فنظرنا فإذا هو مصرح بالتمسّك بهم، وبأن تباعهم كتباع القرآن على الحقّ الواضح، وبأنّ ذلك أمر متحتم من اللّه تعالى لهم، ولا يطرأ عليهم في ذلك ما يخالفه حتّى الورود على الحوض وإذا فيه حثّ بالتمسّك فيهما بعد الحثّ على وجه أبلغ؛⁽¹⁾نظر ما اين است كه حديث ثقلين تصريح دارد كه بايد به اهل بيت تمسك كرد. همچنين صراحت دارد كه پيروى از آنان مانند پيروى از قرآن در مسير حق مى باشد و اين فرمان از ناحيه خداوند است و در پيروى از اهل بيت عليهم السلام، مخالفت با خدا صورت نمى گيرد؛ يعنى اطاعت از آنان مانند اطاعت رسول خداست تا اين كه كنار حوض بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم وارد آيند و از اين جهت، پيامبر بر پيروى از قرآن و عترت تأكيد فرموده است.

بنابراين اطاعت از اهل بيت همان اطاعت از قرآن است و مسلمانان همان گونه كه به پيروى از قرآن موظف گرديده اند، به اطاعت از اهل بيت نيز موظف شده اند و اطاعت از اهل بيت يعنى حاكم قرار دادن آنان پس از رسول خدا. به عبارت ديگر، همان طور كه در اختلافات و مشكلات، مرجع امت قرآن است و بر اساس آيات قرآن حكم صادر مى نمايند، به همين كيفيت اهل بيت عليهم السلام نيز مرجع مردم پس از رسول خدا هستند و در اختلاف جانشينى پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بايد آنان مقدم گردند.

مناوى در فيض القدير مى نويسد:

وفي هذا مع قوله أولاً «إنّي تارك فيكم» تلويح بل تصريح بأنهما كتوأمين

خلفهما ووصى أمته بحسن معاملتهما وإيثار حقهما على أنفسهما والإستمساك بهما في الدين؛⁽¹⁾سخن رسول خدا كه فرمود: «انّى تارك فيكم الثقلين» صراحت دارد بر اين كه قرآن و عترت هم سنگ و قرين يكديگر مى باشند؛ از اين رو رسول خدا به امت خويش وصيت نمود كه با قرآن و عترت درست رفتار نمايند و از آنان اطاعت كنند و قرآن و عترت را مقدم بدارند و در دين، اعم از فروع و اصول به نظر آنان تمسك جويند.

قارى و زرقانى نيز مانند مناوى از واژه «تمسك» همين نكته را استنباط نموده اند.

ملا على قارى مى نويسد:

معنى التمسّك بالعترة محبّتهم والإهتداء بهداهم وسيرتهم؛⁽²⁾معناى تمسك به عترت آن است كه به آنان مهر ورزيده شود و از هدايت و سيره آنان پيروى گردد.

زرقانى نيز مى نويسد:

و أكّد تلك الوصية وقوّاها بقوله: فانظروا بم تخلفوني فيهما بعد وفاتي، هل تتبعونهما فتسروني أو لا فتسيئوني؛⁽³⁾و اين وصيت را با فرمايش خود مورد تأكيد قرار داد و فرمود: پس بنگريد كه چگونه با بازماندگان من پس از من رفتار مى نماييد آيا از آنان پيروى مى نماييد تا من خوشنود گردم يا پيروى نمى نماييد تا من آزرده شوم.

تقرير دوم: اساسا واژه «ثقلين» در سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به خوبى گوياى وجوب پيروى از قرآن و عترت است. ازهرى در كتاب تهذيب اللغة و ابن اثير در كتاب النهاية، به مضمون ذيل مى نويسند:

إنّ العمل والأخذ بهما والإنقياد لهما والمحافظة على حقوقهما ورعايتها وما يجب لهما ثقيل؛⁽¹⁾ثقلين يعنى بايد جانب قرآن و عترت را گرفت و مطيع آنان بود و از حقوق ايشان حفاظت نمود و حقشان را رعايت كرد، همان طور كه شأن ثقيل چنين وجوبى را مى طلبد.

«ثقيل» به معناى ثقل معنوى است و ثقل معنوى مسؤوليت سنگينى دارد و رعايت شؤونش به معناى وجوب پيروى و صيانت از آن است.

سمهودى نيز در توضيح واژه ثقلين مى نويسد:

أي كتاب اللّه والعترة الطاهرة، سمّاهما ثقلين لعظمهما وكبر شأنهما كما قال النووي: إذ «الثقل» محركاً يطلق لغة كما في القاموس على متاع المسافر وكلّ شيء نفيس مصون، وقال: ومنه الحديث «إنّي تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه وعترتي»،... قلت: والحاصل أنّه لمّا كان كلّ من القرآن العظيم والعترة الطاهرة معدناً للعلوم الدينية، والأسرار والحكم النفيسة الشرعية، وكنوز دقائقها، أطلق صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عليهما (الثقلين).

ويرشد لذلك حثّه في بعض الطرق الثابتة السابقة على الإقتداء والتمسّك والتعلّم من أهل بيته وقوله في حديث أحمد الآتي: «الحمدللّه الذي جعل فينا الحكمة أهل البيت؛⁽²⁾

كتاب خدا و اهل بيت را به خاطر بزرگى و علو مقامشان ثقلين ناميدند، همان گونه كه نووى نيز چنين گفته است. فيروزآبادى مى گويد كه واژه ثقل، هنگامى كه به صورت مفتوح خوانده شود به زاد مسافر و به چيزى گفته مى شود كه بايد به واسطه اهميتش مورد حفاظت قرار گيرد و حديث ثقلين نيز از همين واژه برگرفته شده است. من (سمهودى) مى گويم: حاصل سخن آن است كه هر كدام از قرآن و عترت معدن علوم دينى و اسرار شريعت هستند و به همين دليل ثقلين ناميده شده اند؛ از اين رو امر شده كه به اهل بيت تمسك شود و از آنان دانش آموزى صورت گيرد، همان گونه كه رسول خدا فرمود: «سپاس خداوندى را سزاست كه حكمت را در ميان ما اهل بيت قرار داد و او به هر كس حكمت دهد، همانا خير انبوهى داده است».

تقرير سوم: در قسمت بيان متن حديث اشاره شد كه ابن ابى شيبه، حديث ثقلين را اين گونه روايت كرده است:

وقد تركت فيكم ما لن تضلّوا بعده إن اعتصمتم به كتاب اللّه.⁽¹⁾واژه اعتصام نيز دلالت روشنى بر وجوب پيروى از اهل بيت دارد؛ زيرا مفسّران واژه اعتصام را مرادف «تمسّك» گرفته اند. فخر رازى،⁽²⁾طبرى،⁽³⁾ثعلبى،⁽⁴⁾واحدى،⁽⁵⁾بغوى،⁽⁶⁾بيضاوى،⁽⁷⁾سيوطى⁽⁸⁾در تفسير آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعًا وَلا

تَفَرَّقُوا» نوشته اند:

أي، تمسّكوا؛ يعنى تمسك كنيد.

و نيز در تفسير آيه «وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللّه‌ِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ» نوشته اند:

أي، ومن يستمسك.⁽¹⁾بنابراين، از اين كه آنان واژه اعتصام را به تمسك تفسير كرده اند، استفاده مى شود كه گستره دلالى واژه اعتصام نيز همانند واژه تمسك است. اين تفسير تنها سخن مفسران نيست و منشأ آن به كلمات اهل لغت باز مى گردد. راغب اصفهانى، ابن اثير، ابن منظور، سيوطى و زبيدى يك صدا در بيان معناى واژه «اعتصام» نوشته اند:

أي «الإستمساك» أو «الإمتساك بالشي».⁽²⁾از اين رو واژه عاصم در آيه «لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّه‌ِ» كه مربوط به سخن حضرت نوح به فرزند طغيانگرش مى باشد نيز از ريشه عصم و به معناى استمساك آمده، يعنى فرار تو بر بلنداى كوه ها، تو را حفظ نمى كند.

بنابراين، واژه عصم و اعتصام به معناى تمسك و استمساك ذكر شده و هر دو معنا دلالت بر وجوب پيروى مى كند.

با توجه به مطالب بيان شده، معناى سخن امام صادق عليه السلام در تفسير آيه «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّه» روشن مى شود. ثعلبى در تفسير آيه مذكور مى نويسد:

وروى أبان بن تغلب عن جعفر بن محمد: نحن حبل اللّه الذي قال اللّه:

«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّه جَمِيعا وَلاَ تَفَرَّقُواْ»⁽¹⁾⁽²⁾جعفر بن محمد فرمود: ما همان حبل اللّه هستيم كه خداوند مى فرمايد:

«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّه جَمِيعا وَلاَ تَفَرَّقُواْ».

سخن امام صادق عليه السلام بر اين اساس بيان گرديده كه اهل بيت و قرآن، هم سنگ يكديگر هستند و هر جا قرآن باشد، اهل بيت نيز هستند. بنابراين همان گونه كه حبل اللّه به قرآن تفسير شده و خداوند امر نموده كه معتصم به حبل اللّه، يعنى قرآن باشيد، به همين صورت بايد به اهل بيت نيز معتصم بود؛ و بيان شد كه اعتصام يعنى تمسك و وجوب پيروى.

آيه علاوه بر لزوم پيروى از اهل بيت، بر وحدت مسلمانان نيز دلالت دارد و از اين آيه مى توان به خوبى استنباط نمود كه يگانه راه تحقّق وحدت، پيروى از اهل بيت پيامبر عليهم السلام است. اگر ملاك تحقق وحدت، برگرفتن نقاط مشترك و رها كردن موارد اختلاف فريقين باشد، باز هم راه تحقق وحدت، منحصر در پيروى از اهل بيت عليهم السلام است؛ زيرا اهل بيت مورد قبول تمام فرق اسلامى هستند و شيعه به حضرات اميرالمؤمنين و حسنين عليهم السلام ايمان كامل دارد و اهل سنت نيز پيروى از آنان را لازم مى دانند؛ اما از آن سو تمام صحابه مورد قبول شيعه نيستند و اساسا شيعيان صحابه اى را لازم الاتباع مى دانند كه مطابق سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حركت نمايند. بنابراين قدر متيقن نقطه مشترك فريقين، پيروى از اهل بيت عليهم السلام است.

شافعى كه يكى از ائمه چهارگانه اهل سنت است، به خوبى سخن وحدت بخش حضرت صادق عليه السلام را در قالب شعر بيان كرده و مى گويد:

ولمّا رأيت الناس قد ذهبت بهم *** مذاهبهم في أبحر الغي والجهل .

ركبت على اسم اللّه في سفن النجا *** وهم أهل بيت المصطفى خاتم الرسل .

وأمسكت حبل اللّه وهو ولاؤهم *** كما قد أمرنا بالتمسّك بالحبل⁽¹⁾.

هنگامى كه مردم را ديدم در حالى كه به گروه هاى مختلف تقسيم شدند و در درياى جهل فرو رفتند.

من بر كشتى نجات سوار شدم و كشتى نجات همان اهل بيت مصطفى هستند كه خاتم پيامبران است.

من به حبل اللّه تمسك جستم و حبل اللّه همان ولاء اهل بيت است، همان گونه كه امر شديم تا به حبل تمسك بجوئيم.

تقرير چهارم: برخى از حديث نگاران برجسته اهل سنت مانند احمد بن حنبل، ترمذى، ابن راهويه، نسائى، ابويعلى، طبرانى⁽²⁾و ديگران نقل كرده اند كه رسول خدا فرمود: «إنّي قد تركت فيكم ما إن اخذتم به لن تضلّوا بعدي، كتاب اللّه وعترتى اهل بيتي». اين عبارت نيز دلالت بر وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام دارد.

ملا على قارى در شرح اين عبارت مى نويسد:

و المراد بالأخذ بهم التمسّك بمحبتهم ومحافظة حرمتهم والعمل بروايتهم والاعتماد على مقالتهم؛⁽³⁾

مراد از اخذ به اهل بيت، تمسك به محبت آنان و صيانت از منزلت آنان و عمل به رواياتشان و اعتماد به سخنان آنان است.

شهاب الدين خفاجى نيز در نسيم الرياض مى نويسد:

وقال صلّى اللّه عليه وسلّم: ما إن أخذتم به أي تمسكتم وعملتم واتبعتموه؛⁽¹⁾سخن پيامبر كه فرمود: ما إن أخذتم به، يعنى به اهل بيت تمسك جوييد و مطابق نظر آنان عمل كنيد و از آنان پيروى نماييد.

تقرير پنجم: حاكم نيشابورى و ابن حجر حديث ثقلين را با لفظ «اتباع» نقل كرده و نوشته اند:

... لن تضلّوا إن اتبعتموهما؛⁽²⁾اگر از آن دو پيروى كنيد، هرگز گمراه نمى شويد.

اين واژه نيز دلالت بر وجوب پيروى از اهل بيت مى كند، زيرا عدم گمراهى معلّق بر پيروى از اهل بيت گرديده و پيروى از عترت ملازم با عدم ضلالت قرار داده شده است و معناى اين تلازم و تعليق كه در قالب جمله شرطيه بيان شده، آن است كه اگر از اهل بيت تبعيت شود، هرگز گمراهى نخواهد بود؛ و اين معنا مستلزم حق جانشينى اهل بيت عليهم السلام پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم است.

تقرير ششم: در پايان برخى نقل هاى حديث ثقلين وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم سه مرتبه فرمود: «اذكركم اللّه في أهل بيتي». اين تأكيد، دلالت بر وجوب پيروى از اهل بيت را دارد، از اين رو دهلوى، صاحب كتاب اشعة اللمعات مى نويسد:

ولقد كرّر هذه الكلمة للمبالغة والتأكيد... فإنّ محبّتهم وتعظيمهم ورعاية حقوقهم وآدابهم اقدم واهمّ واتمّ؛⁽¹⁾تكرار اين كلمات براى مبالغه و تأكيد است... پس همانا محبت به آنان (اهل بيت) و بزرگداشت مقامشان و رعايت حقوقشان مقدم تر، مهم تر و تمام تر است.

مناوى نيز مى نويسد:

قال الحكيم الترمذي: حضّ على التمسّك بهم؛ لأنّ الأمر لهم معاينة، فهم أبعد عن المحنة؛⁽²⁾حكيم ترمذى مى گويد: پيامبر به تمسك به اهل بيت تأكيد مى نمايد، زيرا امور براى اهل بيت روشن و منكشف است و پرده اى مقابل ديدگان آنان آويخته نشده و آنان نسبت به ديگران از گزند شيطان دورتر مى باشند.

زرقانى مالكى نيز نزديك به همين عبارات، چنين بيانى دارد.⁽³⁾سخن ترمذى اشاره به جنبه عرفانى و ملكوتى قضيه دارد و از اين راه وجوب پيروى از اهل بيت را توجيه مى كند. به باور او كه مطابق باور ما نيز هست، بايد از اهل بيت بدون چون و چرا پيروى نمود، همان گونه كه از قرآن نيز بايد بدون چون و چرا و بهانه جويى پيروى كرد؛ زيرا اهل بيت حقائق را مى بينند و با عنايت به واقعيت سخن مى گويند و بر اساس ذهنيات و پندارهاى بشرى نظر نمى دهند و البته اين تقرير، علاوه بر وجوب پيروى، عصمت اهل بيت عليهم السلام را نيز اثبات مى نمايد كه به زودى بر آن اشاره خواهيم كرد.

در تمام روايت هاى حديث ثقلين وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم

فرمود: «قرآن و عترت هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند. حوض كوثر از امورى است كه با روايات قطعى ثابت شده و جاى هيچ ترديدى در آن نيست. در روايات زيادى بيان شده كه در عالم بالا، حوضى وجود دارد كه آن را حوض كوثر مى گويند و در صحيح بخارى بابى به نام آن گشوده شده است.

از سوى ديگر در روايات زيادى وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در كنار حوض منتظر اصحابش مى نشيند، اما تعداد زيادى از اصحاب پيش از آن كه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم برسند، روانه دوزخ مى شوند. بخارى از ابن مسيب و ديگران روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود:

حدّثنا أحمد بن صالح، حدّثنا ابن وهب، أخبرني يونس، عن ابن شهاب، عن ابن المسيّب، أنّه كان يحدّث عن أصحاب النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم أنّ النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال: «يرد على الحوض رجال من أصحابي فيحلؤون عنه». فأقول: «يا ربّ! أصحابي». فيقول: إنّك لا علم لك بما أحدثوا بعدك، إنّهم ارتدوا على ادبارهم القهقري؛⁽¹⁾ابن مسيب مى گويد كه از اصحاب پيامبر روايت شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: كنار حوض، مردانى از اصحابم بر من وارد مى شوند، اما آنان را مى برند. پس من عرضه مى دارم: خدايا، اينان اصحاب من هستند [پس چرا به سمت دوزخ برده مى شوند؟]. خطاب مى رسد: تو نمى دانى كه آنان پس از تو چه كردند؟ همانا آنان مرتد شدند و به دوران جاهليت خويش بازگشتند.

تعداد اين روايات نيز بسيار زياد است و در جوامع مهم حديثى مانند صحيح

بخارى و مسند احمد روايت شده است. در بعضى از اين روايات وارد شده كه از اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به جز تعداد بسيار اندكى، بقيه به سمت دوزخ برده مى شوند و شاهد بر اين ادعا، روايتى است كه بخارى نقل كرده است. وى مى نويسد:

عن أبيهريرة عن النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال: «بينا أنا قائم فإذا زمرة حتى إذا عرفتهم خرج رجل من بيني وبينهم». فقال هلم. فقلت: «أين؟». قال: إلى النار واللّه قلت: «وما شأنهم؟». قال: إنّهم ارتدوا بعدك على أدبارهم القهقرى... فلا أراه يخلص منهم إلاّ مثل همل النعم؛⁽¹⁾ابوهريره روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: نگهبانى اصحاب من را از مقابل من مى برد و من مى گويم كجا مى بريد؟ مى گويد: به سوى آتش. مى گويم: به چه جرمى؟ عرضه مى دارد: آنان پس از شما مرتد شدند و به دوران جاهليت باز گشتند. پس من نمى بينم كسى از اصحابم خلاص شود مگر تعداد بسيار اندكى.

با وجود اين روايات و با تمسك به قانون «الحديث يفسّر بعضه بعضا» مى توان نتيجه گرفت كه تعبير «حتى يرد على الحوض» در حديث ثقلين اشاره به اين نكته دارد كه ميعاد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با اصحاب در مورد رفتار آنان با ثقلين، كنار حوض كوثر است و بسيارى از اصحاب طبق دلالت احاديثى كه نقل شد، به ميعاد پيامبر وفادار نمانده و اهل دوزخ گردند. از اين رو تعبير حوض در حديث ثقلين دربردارنده بار ويژه اى است و مى توان با قرينه گرفتن احاديث ديگرى كه ناظر به حوض است، نتايج عميق ترى را به دست آورد.

در هر حال مناوى در كتاب فيض القدير مى نويسد:

وفي هذا مع قوله أولاً: «إنّي تارك فيكم» تلويح بل تصريح بأنّهما كتوأمين خلفهما ووصى أمته بحسن معاملتهما وإيثار حقّهما على أنفسهم والإستمساك بهما في الدين، أما الكتاب فلأنه معدن العلوم الدينية والأسرار والحكم الشرعية وكنوز الحقائق وخفايا الدقائق، وأما العترة فلأن العنصر إذا طاب أعان على فهم الدين فطيب العنصر يؤدي إلى حسن الأخلاق، ومحاسنها تؤدي إلى صفاء القلب ونزاهته وطهارته؛⁽¹⁾عبارت «انى تارك» اشاره، بلكه صراحت دارد در اين معنا كه قرآن و عترت، هم سنگ و قرين يكديگر هستند؛ از اين رو امر شده تا با آنان به نيكى رفتار شود و حقشان ادا گردد و به آنها تمسك شود؛ زيرا هر دو ثقل واجد حقائق الاهيه بوده و امت موظف هستند تا در اعمال، افكار و تمام شؤون، پيرو اين دو ثقل باشند.

زرقانى نيز شرحى مانند سخن مناوى ذكر كرده كه به دليل رعايت اختصار از بيان آن خوددارى مى كنيم.⁽²⁾شهاب دولت آبادى از ديگر عالمان اهل سنت نيز در اين باره مى نويسد:

أي فيشهدان لمن كان محبّاً لهما وعلى من كان معادياً، ومن أطاع أمري فيهما وتمسّك بهما ومن ترك وخالف؛⁽³⁾[ثقلين كنار حوض] نزد رسول خدا شهادت مى دهند كه چه كسانى به قرآن و عترت

مهرورزى كردند و از آن اطاعت نموده و به آنان تمسك جستند و چه كسانى از آنان روى گردان شده و مخالفت ورزيدند.

تقرير هفتم: در برخى نقل هاى حديث ثقلين وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در فقرات پايانى حديث ثقلين فرمود: «فانظروا كيف تخلفونى فيهما»؛ يعنى بنگريد كه چگونه با ميراث من رفتار مى كنيد. در محاورات فارسى نيز گفته مى شود كه فلان چيز يا فلان كس را به تو مى سپارم، ببينم چه مى كنى. اين تعبير پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيز دلالت بر وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام را دارد.

شهاب الدين خفاجى در توضيح اين فقره مى نويسد:

«فانظروا كيف تخلفوني فيهما»؛ أي بعد وفاتي انظروا عملكم بكتاب اللّه و اتباعكم لأهل بيتي ورعايتهم وبرّهم بعدي، فإنّ ما يسرهم يسرني وما يسؤهم يسؤني؛⁽¹⁾«فانظروا كيف تخلفونى فيهما»؛ يعنى پس از درگذشت من بنگريد كه رفتارتان با كتاب خدا و پيروى از اهل بيت و رعايت حقوق و نيكى با آنان چگونه است. همانا رفتار نيك شما با آنان، كردار نيك با من است و بد رفتارى شما با آنان، بد رفتارى با من است.

تقرير هشتم: پيش از اين و در قسمت بيان متن حديث ثقلين، ذيل روايت بيست و چهارم از ابوذر روايتى نقل شد به اين كيفيت كه ابوذر حديث ثقلين را با حديث سفينه بيان كرد و گفت:

إنّي سمعت نبيكم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يقول: «مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح من ركبها نجا ومن تركها هلك»، ويقول: «مثل أهل بيتي فيكم

مثل باب حطة في بني إسرائيل من دخله غفر له»، ويقول: «إنّي تارك فيكم ما إن تمسكتم به لن تضلوا، كتاب اللّه وعترتي ولن يفترقا حتّى يردا عليَّ الحوض»؛⁽¹⁾همانا من از پيامبر شما شنيدم كه مى فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما مانند مثل كشتى نوح است كه هر كس سوار آن شود نجات مى يابد و هر كس آن را ترك كند هلاك مى شود»؛ و نيز فرمود: «مثل اهل بيت من در ميان شما مانند باب حطه در بنى اسرائيل است كه هر كس داخل آن شود آمرزيده مى گردد»؛ و نيز مى فرمود: «من در ميان شما چيزى باقى گذاشتم كه اگر به آن تمسك جوييد، هرگز گمراه نمى شويد كتاب خدا و عترتم و آن دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند».

پيش از تقرير استدلال، بيان يك مقدمه لازم است و آن مقدمه اين است كه در محاورات عرفى، قانونى وجود دارد به نام «وحدت سياق» كه يكى از قرائن بازيابى مراد متكلم به حساب مى آيد. اين قانون مورد پذيرش شيعه و اهل سنت است و در مواردى به آن استناد مى شود تا مراد متكلم به دست آيد. كاربرد قانون «وحدت سياق» به مواردى اختصاص دارد كه دليل بيّنى در ميان نباشد. بنابراين اگر دليل بيّنى ظهور سياق عبارت را تحت الشعاع قرار ندهد، مى توان به وحدت سياق استناد كرد.

قانون وحدت سياق گونه اى از اقسام ظهور كلام است و مفاد آن برگرفته از بررسى صدر و ذيل عبارت و چينش واژه ها مى باشد.

پس از بيان اين مقدمه، به روايت ابوذر باز مى گرديم. سخن ابوذر به عنوان

روايت گر فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، به حكم قانون وحدت سياق بر وجوب پيروى از اهل بيت دلالت دارد؛ زيرا در سخنان او، حديث ثقلين كنار حديث سفينه قرار گرفته و حديث سفينه بدون ترديد بر وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام دلالت دارد.

پيامبر خدا با بيان حديث سفينه، اهل بيت عليهم السلام را به كشتى نوح تشبيه نموده است. وجه تشبيه در آن است كه كشتى نوح تنها راه نجات قوم نوح از طوفان سهمگين و عذاب الاهى بود و هر كس كه از سوار شدن بر آن سرباز زد، به هلاكت و نابودى گرويد، اهل بيت نيز در حكم همان كشتى هستند كه در طوفان فتنه ها و گمراهى ها تنها راه نجات و رستگارى امت مى باشند. بنابراين حديث سفينه از آن جا كه اهل بيت را تنها راه نجات امت معرفى مى نمايد، دلالت بر وجوب پيروى از آنان مى كند و از آن جا كه حديث ثقلين نيز به دنبال حديث سفينه ذكر شده و در سياق واحدى بيان گرديده. پس اين حديث نيز بر وجوب پيروى از اهل بيت دلالت دارد. علاوه بر اين مطلب، مى توان به حكم وحدت سياق استفاده نمود كه اهل بيت تنها راه نجات مى باشند و طريق حق، منحصر در آنان است نه اين كه وجوب پيروى از اهل بيت در كنار پيروى از ديگران، نجات بخش به نظر آيد.

توضيح بيشتر آن كه ممكن است در نظر برخى اين تصور به نظر آيد كه وجوب پيروى از اهل بيت با پيروى از ديگر صحابه منافات ندارد و مى توان ميان پيروى از اهل بيت و ديگر صحابه جمع نمود. اما همان طور كه گذشت، وحدت سياق روايت ابوذر دلالت مى كند بر اين نكته كه طريق حق تنها در پيروى از اهل بيت عليهم السلام است و اگر عملكرد ديگر صحابه با كردار اهل بيت منطبق بود، قابل پيروى و در غير اين صورت تنها بايد به شيوه اهل بيت عليهم السلام تمسك كرد.

حافظ سمهودى در كتاب جواهر العقدين، با اشاره به نكته مذكور مى نويسد:

هذا الحثّ شامل للتمسّك بمن سلف من أئمة أهل البيت والعترة الطاهرة والأخذ بهداهم. وأحق من تمسك به منهم: إمامهم وعالمهم علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه في فضله وعلمه ودقائق مستنبطاته وفهمه وحسن شيمه ورسوخ قدمه، ويشير إلى هذا ما أخرجه الدارقطني في الفضائل عن معقل بن بشّار قال: سمعت أبابكر رضي اللّه عنه يقول: علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه عترة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: أي الذي حث على التمسّك بهم، فخصه أبوبكر رضي اللّه عنه بذلك لما أشرنا إليه، وبهذا خصه صلّى اللّه عليه وسلم من بينهم يوم غدير خم بما سبق من قوله:

«من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمَّ وال من والاه وعاد من عاداه»، وهذا حديث صحيح لا مرية فيه؛⁽¹⁾رسول خدا با حديث ثقلين مردم را وادار به پيروى از اهل بيت نموده است و على بن ابى طالب سزاوارترين فرد از اهل بيت به پيروى مى باشد؛ زيرا در فضل و در علم و دقت استنباط و پايدارى و استقامت، سرآمد همگان است و شاهد بر اين مطلب، روايتى است كه دارقطنى از معقل بن يسار روايت نموده كه از ابوبكر شنيدم كه گفت: على بن ابى طالب عليه السلام از عترت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به حساب مى آيد، يعنى از همان كسانى كه رسول خدا به تمسك از آنان امر نموده است. بنابراين ابوبكر مصداق عترت را على بن ابى طالب معرفى نموده و از اين رو پيامبر در غدير خم از ميان عترت خويش، دست على را بلند كرد و فرمود: هر كس من مولاى او هستم اينك على مولاى اوست، پروردگارا دوستان على را دوست بدار و با دشمنانش دشمن باش. و اين حديث بدون ترديد صحيح است.

شبيه همين سخن را ابن حجر در كتاب الصواعق المحرقه⁽¹⁾نيز بيان كرده است. بنابر اين با استناد به سخن ابوبكر كاملاً آشكار مى گردد كه اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام، مصداق عترت است و لازم است كه تنها از او پيروى گردد.

خلاصه سخن در دلالت حديث ثقلين آن شد كه اين حديث بر وجوب پيروى و اطاعت از اميرالمؤمنين دلالت دارد و آن حضرت نخستين و برترين مصداق عترت است و عترت نيز افضل افراد امت مى باشند و پس از اميرالمؤمنين، فرزندان آن حضرت كه همگى از مصاديق عترت هستند، خلفاى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بوده و آخرين فرد آنان وجود امام عصر عليه السلام است.

عترت پيامبر پس از درگذشت آن حضرت تا پايان دنيا بوده و همگى همراه با قرآن مى باشند و از قرآن جدايى ندارند.

دسته ديگرى از احاديث، تعداد عترت را مشخص نموده و اين دسته از احاديث نيز مورد قبول شيعه و سنى مى باشد. در اين روايات با تعابيرى مانند «الائمة بعدي اثنى عشر» يا «الخلفاء بعدي اثنى عشر»، تعداد امامان پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را بيان نموده است. بنابراين، اين دسته از احاديث در حكم مفسر حديث ثقلين مى باشد و معناى حديث ثقلين را اين گونه بيان مى دارد:

من در ميان شما دو چيز باقى مى گذارم، كتاب خدا و عترتم كه همان دوازده امام پس از من مى باشند.

دسته ديگرى از احاديث بيان داشته كه اگر كسى از دنيا برود در حالى كه امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهليت مرده و اهل دوزخ است. اين روايات با تعابير مختلفى همچون: «من مات وليس في عنقه بيعة امام، مات ميتة الجاهلية»، «من مات

ليلة وليس في عنقه بيعة امام فمات ميتة جاهليه» و «من مات ولم يعرف إمام زمانه فقد مات ميتة جاهليه» در جوامع حديثى معتبر اهل سنت وارد شده است. به حكم اين روايات، در هر زمانى امامى وجود دارد و اين امام بايد يكى از آن دوازده امام و يكى از مصاديق ثقلين باشد.

بنابراين وجود امام عصر عليه السلام نيز از حديث ثقلين استفاده مى شود و اين حديث نه تنها جانشين بلافصل پيامبر، بلكه امامت امامان دوازده گانه را نيز ثابت مى نمايد كه نخستين آنان اميرالمؤمنين و آخرين آنان امام عصر عليه السلام مى باشد.

ابن حجر مكى در كتاب الصواعق المحرقه مى نويسد:

وفي أحاديث الحثّ على التمسّك بأهل البيت إشارة إلى عدم انقطاع متأهل منهم للتمسّك به إلى يوم القيامة، كما أنّ الكتاب العزيز كذلك، ولهذا كانوا أمانا لأهل الأرض؛⁽¹⁾در احاديث تأكيد شده كه بايد به اهل بيت عليهم السلام تمسك جست و اين روايات اشاره دارد كه تا روز قيامت، همواره بايد كسى باشد كه اهليت امامت را دارا باشد، همان طور كه كتاب خدا نيز تا قيامت باقى خواهد ماند.

و سمهودى نيز مى نويسد:

إنّ ذلك يفهم وجود من يكون أهلا للتمسّك به من أهل البيت والعترة الطاهرة في كلّ زمان وجدوا فيه إلى قيام الساعة، حتى يتوجّه الحثّ المذكور إلى التمسّك به، كما أنّ الكتاب العزيز كذلك، ولهذا كانوا - كما سيأتي - أماناً لأهل الأرض، فإذا ذهبوا ذهب أهل الأرض؛⁽²⁾

اين حديث دلالت دارد بر اين كه در هر زمان تا روز قيامت، فردى از اهل بيت و عترت طاهره وجود دارد و اگر غير اين باشد، تأكيد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بدون وجه خواهد بود، همان طور كه كتاب عزيز نيز اين گونه است [يعنى تا روز قيامت باقى است و اگر قرآن تا قيامت باقى نبود، معنا نداشت كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بر آن تأكيد نمايد]، و به همين دليل فرمود كه اهل بيت مايه ايمنى و امان اهل زمين هستند و زمانى كه آنان بروند، اهل زمين نيز خواهند رفت.

مناوى نيز در همين باره مى نويسد:

وفي هذا مع قوله أوّلاً (إنّي تاركٌ فيكم) تلويح بل تصريح بأنّهما كتوأمين خلفهما ووصى أمّته بحسن معاملتهما وايثار حقهما على انفسهم والإستمساك بهما في الدين؛⁽¹⁾در اين حديث آن جا كه مى فرمايد: (من در ميان شما باقى گذاشتم) اشاره، بلكه تصريح است به اين كه قرآن و عترت همانند يكديگر در ميان امت نهاده شده اند و رسول خدا، امتش را به اين دو وصيت كرده است و فرمان داده تا با آنها به نيكى رفتار شود و حقوق آنان رعايت گردد.

بنابراين از مجموع اين بيانات استفاده مى شود كه اهل بيت عليهم السلام به عنوان يكى از ثقلين نه تنها بايد جانشين بلافصل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم باشند، بلكه وجود آنان تا قيامت نيز استمرار داشته و به صورت متصل ادامه مى يابد و از آن جا كه پس از امام عسكرى نبايد اين رشته منقطع شود، نتيجه مى گيريم كه امام عصر عليه السلام نيز پس از پدر بزرگوار خويش جانشين رسول خداست و تاكنون در قيد حيات بوده و خواهد بود تا مبادا زمين از وجود يكى از

ثقلين خالى شود. بر اين اساس، ثابت مى شود كه حديث ثقلين به صورت هاى مختلف بر وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام دلالت دارد.

گستره دلالى حديث ثقلين آن قدر وسيع است كه برخى مانند جلال الدين سيوطى اين حديث را ذيل آيه موّده بيان داشته اند⁽¹⁾و برخى نيز از اين حديث براى تفسير آيه تطهير بهره جسته اند.⁽²⁾برخى ديگر⁽³⁾ذيل آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئُولُونَ»⁽⁴⁾و برخى⁽⁵⁾ذيل آيه «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّه جَمِيعا»،⁽⁶⁾حديث ثقلين را مطرح و آيات شريف را به بركت اين حديث، تفسير كرده اند.

به همين دليل حافظ سخاوى پس از نقل حديث ثقلين مى نويسد:

وناهيك بهذا الحديث العظيم فخرا لأهل بيت النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، لأنّ قوله صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «أنظروا كيف تخلفوني فيهما، وأوصيكم بعترتي خيرا، وأذكركم اللّه في أهل بيتي» - على اختلاف الألفاظ في الروايات التي أوردتها - تتضمّن الحثّ على المودّة لهم والإحسان إليهم والمحافظة بهم واحترامهم وإكرامهم وتأدية حقوقهم الواجبة والمستحبّة، فإنّهم من ذرية طاهرة من أشرف بيت وجد على وجه الأرض فخراً وحسباً ونسباً؛⁽⁷⁾

كافى است كه اين حديث مايه فخر و عظمت اهل بيت عليهم السلام باشد، زيرا سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه فرمود: «بنگريد كه چگونه از طرف من با بازمانده من رفتار مى كنيد، و شما را وصيت مى كنم كه با عترت من با نيكى رفتار كنيد، شما را به خدا سفارش مى كنم در مورداهل بيتم...» بنابر اختلاف الفاظ روايات، دربردارنده تأكيد بر مهرورزى و نيكى به اهل بيت و رعايت حقوق و احترام و اكرام آنان است، زيرا آنان از نسلى پاك و از برترين خانه اى هستند كه روى زمين وجود دارد.

ملاعلى قارى نيز در شرح حديث ثقلين مى نويسد:

والمعنى أنبهكم حقّ اللّه في محافظتهم ومراعاتهم واحترامهم وإكرامهم ومحبّتهم ومودّتهم؛⁽¹⁾حديث ثقلين به اين معنا است كه به شما هشدار مى دهم كه از اهل بيت حمايت نمائيد و حقوق آنان را رعايت كنيد و به آنان احترام گذاريد و تكريمشان كنيد و آنان را مورد مهرورزى قرار دهيد.

نتيجه بررسى دلالت حديث ثقلين تاكنون به اين جا رسيد كه اين حديث بر جانشينى اميرالمؤمنين و ائمه دوازده گانه عليهم السلام و وجوب پيروى از آنان دلالت دارد. اما گستره دلالى اين حديث هنوز به موارد ذكر شده محدود نمى گردد و مى توان از اين حديث عصمت اهل بيت عليهم السلام را نيز استفاده نمود.

مرحوم سيد محمد تقى حكيم رحمه اللّه كه از دانشوران برجسته حوزه نجف بود و در دانشگاه و مراكز آكادميك نيز به فعاليت علمى مشغول بود، در جلسه اى در قاهره مصر، با انديشمندان اهل سنت به بحث نشسته و عصمت اهل بيت عليهم السلام

را از حديث ثقلين اثبات كرده و دانشمندان مصرى نيز تسليم برهان وى شده بودند كه شرح اين ماجرا، پس از آن در مجله اى در نجف به چاپ رسيد كه در اختيار نگارنده است.

به هر روى عصمت، مفهوم گسترده اى است و اثبات آن به شيوه هاى مختلفى امكان پذير است. برخى از اديان مفهوم عصمت را به گونه هاى مختلف پذيرفته اند؛ پس سخن در امكان ذاتى آن نيست، بلكه روى سخن در امكان وقوعى اين مفهوم است.

چند شيوه براى احراز عصمت وجود دارد:

نخست: از طريق نصّ به عصمت شخصى اشاره شود كه بدون ترديد كاشف از عصمت آن شخص خواهد بود.

شيوه دوم: به يكى از لوازم عصمت در شخصى اشاره شود، مانند آن كه گفته شود فلانى از هر عيب و نقصى منزه است و اين معنا نيز عصمت را اثبات مى نمايد.

شيوه سوم: به صورت مطلق گفته شود كه در تمام افعال از عمل فلانى پيروى نما و يا اين كه گفته شود هر چه از فلانى صادر شد، بپذير. اين معنا نيز بدون ترديد عصمت را ثابت مى كند، زيرا اگر مفيد اثبات عصمت نباشد، مستلزم تناقض خواهد بود.

اثبات عصمت طبق شيوه سوم به بيانات مختلفى از آيات و روايات وارد شده است. خداوند در قرآن كريم به صورت مطلق و بدون كوچك ترين قيد و استثنائى مى فرمايد:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا أَطِيعُوا اللّه وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»؛⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده ايد، از خدا و فرستاده او و اولى الامر فرمان بريد.

و در آيه ديگر مى فرمايد:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ»؛⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده ايد، از خدا بترسيد و با راست گويان باشيد.

كه در اين مورد نيز به صورت مطلق و بدون هيچ قيد و استثنائى امر به پيروى از صادقان نموده است. اما در موارد ديگر ديده مى شود كه امر به پيروى از شخصى، مقيد به موارد خاصى شده است، مانند آيه:

«وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ»؛⁽²⁾و در برابرشان از روى مهربانى سر تواضع فرودآور.

و ديگر آياتى كه به اطاعت از والدين امر نموده است؛ اما نه به صورت مطلق، بلكه در جاى ديگر قيد آن را بيان كرده و فرموده:

«وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا وَإِنْ جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا»؛⁽³⁾و وصيت كرديم به انسان كه با والدينش به نيكى رفتار كند، اما اگر والدين بخواهند كه تو از روى نادانى به من شرك بورزى، پس از آنان پيروى نكن.

يعنى اگر والدين، فرزند خويش را امر نمودند كه به خداوند شرك بورزد، فرزند نبايد اطاعت كند. در نتيجه از اين بيان خداوند استفاده مى شود كه خداى تعالى در مقام تبيين عصمت والدين نيست، زيرا پيروى از آنان را مقيد كرده برخلاف مواردى كه به اطاعت از رسول خدا و اهل بيت عليهم السلام امر نموده است.

با بيان مطالب مذكور، حديث ثقلين نيز از مواردى است كه عصمت را براى

اهل بيت ثابت مى كند و غير از رسول خدا و اهل بيت، ديگران را از اين فضيلت بزرگ محروم مى نمايد؛ زيرا در اين حديث شريف تنها به قرآن و عترت تصريح، و امر به پيروى از آنان شده است. بنابراين بر تمام كسانى كه مخاطب رسول خدا بودند لازم مى آيد تا تنها از كتاب و عترت پيروى نمايند.

البته كسى غير از اهل بيت نيز ادعاى عصمت نكرده، ولى در عين حال اين حديث به روشنى بر عصمت اهل بيت عليهم السلام دلالت مى كند. بنابراين، حديث ثقلين اثبات مى نمايد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تنها اهل بيت را قرين قرآن قرار داده است و تنها ميان اهل بيت و قرآن، قرابت و هم پوشانى برقرار كرده است، و از سوى ديگر به اقتضاى «قول به عدم فصل» كشف مى نماييم كه منصب عصمت براى غير اهل بيت نيز مورد ادعا واقع نشده است؛ از اين رو اثبات مى شود كه حديث ثقلين تنها در اهل بيت عليهم السلام متعين بوده و تنها عصمت را براى آنان اثبات مى نمايد.

پيش از اين در قسمت بيان متن حديث ثقلين، روايت مسلم از زيد بن ارقم را نقل كرديم كه از زيد بن ارقم پرسيدند كه آيا همسران پيامبر نيز از مصاديق عترت مى باشند؟ او نيز - طبق يك نقل - پاسخ داد كه اهل بيت كسانى هستند كه صدقه بر آنان حرام مى باشد. در نقل ديگرى وارد شده است كه گفت: همسر را اگر طلاق بدهند مى رود و از خانه طرد مى شود، در حالى كه اهل بيت به اهل خانه گفته مى شود و مراد، آل عباس، آل عقيل و آل جعفر هستند و سخن او به اين معناست كه اهل بيت تنها بنوهاشم هستند و بس.

حال از ميان تيره هاى بنو هاشم، هيچ كدام ادعاى عصمت نكرده اند و كسى نيز در مورد آنان مدعى عصمت نشده، مگر براى اميرالمؤمنين و فرزندان آن حضرت عليهم السلام و از آن جا كه امر پيامبر به پيروى از ثقلين، مطلق و بدون قيد بيان

شده، استفاده مى شود كه مراد از عترت تمام بنو هاشم نيستند و پيش از اين از قول ابوبكر نيز نقل كرديم كه او اميرالمؤمنين عليه السلام را مصداق عترت معرفى نمود و اگر سخن ابوبكر هم نبود، باز معنا نداشت كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم تمام بنو هاشم را به صورت مطلق، سزاوار پيروى معرفى نمايد و كسى همچنين ادعايى نكرده است. پس نتيجه گرفته مى شود كه «ثقلين» معصوم هستند؛ زيرا به صورت مطلق امر به پيروى از آنان وارد شده و مصاديق عترت نيز تنها اميرالمؤمنين و ائمه اى عليهم السلام هستند كه از نسل آن حضرت مى باشند.

فخر رازى ذيل آيه «أَطِيعُوا اللّه وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ» مى نويسد:

إنّ اللّه تعالى أمر بطاعة أولي الأمر على سبيل الجزم في هذه الآية، ومن أمر اللّه بطاعته على سبيل الجزم والقطع، لابدّ وأن يكون معصوماً عن الخطاء، إذ لو لم يكن معصوماً عن الخطاء كان بتقدير إقدامه على الخطأ يكون قد أمر اللّه بمتابعته، فيكون ذلك أمرا بفعل ذلك الخطأ، والخطأ لكونه خطأ منهيّ عنه، فهذا يفضي إلى اجتماع الأمر والنهي في الفعل الواحد بالاعتبار الواحد وإنّه محال، فثبت أنّ اللّه تعالى أمر بطاعة أولي الأمر على سبيل الجزم، وثبت أنّ كلّ من أمر اللّه بطاعته على سبيل الجزم وجب أن يكون معصوماً عن الخطأ، فثبت قطعاً أنّ أولي الأمر المذكور في هذه الآية لابدّ وأن يكون معصوماً؛⁽¹⁾خداوند در اين آيه به صورت قطعى [و مطلق] امر نموده تا از اولو الامر پيروى گردد و هنگامى كه خداوند به طور قطعى امر به اطاعت از كسى نمايد، لازم است كه آن شخص معصوم باشد، زيرا اگر آن شخص معصوم از خطا نباشد، ممكن است خطائى

از او سر زند و حال آن كه خطا مورد نهى خداوند است و هنگامى كه پيروى از او به صورت قطعى وارد شده باشد، لازم مى آيد كه خداوند از سويى امر به پيروى او نمايد و از سويى نهى از خطاى او نمايد و در اين صورت اجتماع امر و نهى شارع به فعل واحد و اعتبار واحد تعلق مى گيرد كه محال است. بنابراين لازم است كه اولو الامر معصوم باشند تا محذور تناقض در امر و نهى شارع حكيم لازم نيايد.

برهان فخر رازى به عنوان موجبه كليه صحيح است؛ زيرا اگر خداوند شخصى را به عنوان مطلق و رها مرجع مردم قرار دهد، در حالى كه آن شخص از لغزش در امان نباشد، لازم مى آيد كه شارع يا لغزش او را نيز تأييد كند و يا آن كه اساساً براى آن شخص، كوچك ترين لغزش و انحرافى نباشد. اما فرض نخست نمى تواند صحيح باشد؛ زيرا خداوند حكيم هرگز امر به پيروى از لغزش و انحراف و خطا نمى كند؛ چرا كه در اين صورت خلق خود را به فساد و تباهى رهنمون ساخته و ساحت ربوبى منزه از امر به فساد و تباهى است. در نتيجه تنها فرض دوم باقى مى ماند مبنى بر اين كه اولو الامر معصوم و ايمن از هر گونه لغزش و انحراف مى باشند و البته هنگامى كه چنين افراد معصومى در جامعه باشند، عقل و عقلا پيروى از غير معصومان را نمى پذيرند.

مشابه برهان مذكور در مورد آيه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّه وَكُونُواْ مَعَ الصَّادِقِينَ» نيز صادق است و گستره دلالى برهان مذكور، حديث سفينه و بسيارى از احاديث ديگر همچون حديث:

من اطاعني فقد أطاع اللّه، ومن عصاني فقد عصى اللّه، ومن أطاع عليّا فقد أطاعني، ومن عصى عليا فقد عصاني؛⁽¹⁾

هر كس از على پيروى كند، از من پيروى نموده، و هر كس از من پيروى نمايد، از خدا پيروى نموده و هر كس از على نافرمانى كند، از من نافرمانى نموده و هر كس از من نافرمانى كند، از خدا نافرمانى نموده است.

را نيز در برمى گيرد، زيرا دستور به پيروى مطلق از «صادقين» در آيه مذكور و پيروى از اهل بيت عليهم السلام در حديث سفينه، جز با فرض عصمت معقول نخواهد بود.

رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با بيانات ديگرى نيز هم عصمت و هم مصداق ثقلين را مشخص نموده است. يكى از احاديثى كه در حكم مفسّر حديث ثقلين تلقى مى شود، حديث ذيل است:

عليّ مع القرآن والقرآن مع عليّ، لا يفترقان حتّى يردا عليَّ الحوض؛⁽¹⁾على همراه قرآن و قرآن همراه على است و اين دو هرگز از يكديگر جداشوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند.

اين روايت، به روشنى اميرالمؤمنين را همراه هميشگى قرآن معرفى مى نمايد و حديث ثقلين را نيز تفسير مى كند، به اين معنا كه مصداق آن را مشخص مى نمايد و اميرالمؤمنين عليه السلام را مصداق اتم و كامل ثقلين به حساب مى آورد و اين معنا نيز جز با فرض عصمت معناى صحيحى نمى يابد و از آن جا كه اصل دعوا در مسأله خلافت و جانشينى پيامبر، بر سر مصداق بلافصل است، ثابت مى شود كه از ميان صحابه، تنها اميرالمؤمنين عليه السّلام مصداق ثقلين و معصوم است و لياقت منصب جانشينى بلافصل رسول خدا را داراست.

مناوى در فيض القدير مى نويسد:

وعترتي أهل بيتي تفصيل بعد إجمال بدلاً أو بيانا، وهم أصحاب الكساء الذين أذهب اللّه عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا؛⁽¹⁾مراد از اهل بيتى كه پس از عترتى بيان شده، تفصيل بعد از اجمال است و آنان همان اصحاب كساء مى باشند كه آيه تطهير در شأنشان نازل گرديده است.

با بيانى كه گذشت، شرح حديث ثقلين نيز معلوم مى گردد، چرا كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در حديث ثقلين، گمراه نشدن امت را در گرو پيروى بى چون و چرا از قرآن و اهل بيت معرفى نموده و اگر اهل بيت از عصمت برخوردار نباشند، چگونه پيروى مطلق از آنان مى تواند مايه رستگارى امت باشد؟ برهان دومى كه مى توان با استعانت از حديث ثقلين بر عصمت اهل بيت عليهم السلام اقامه نمود، از راه هم سنگ انگارى قرآن و عترت است. در تمام نسخه هاى حديث ثقلين قرآن و عترت از لحاظ دستورى، به صيغه تثنيه يا «ماء موصوله» آمده و اين نكته بيانگر هم سنگ قرار دادن قرآن و عترت مى باشد. به اين بيان كه هرچه در مورد قرآن صادق باشد، در مورد اهل بيت نيز صادق خواهد بود. از اين رو حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام در خطبه اى فرمود:

ونحن أحد الثقلين الذين خلفهما جدّي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم في أمّته ونحن ثاني كتاب اللّه فيه تفصيل كلّ شي لا يأتيه الباطل من يديه ولا من خلفه؛⁽²⁾و ما يكى از دو ثقلين هستيم كه جدم رسول خدا به عنوان جانشين خويش در ميان

امتش قرار داد. ما هم سنگ كتاب خدا هستيم، همان كتابى كه باطل از پيش رو و پشت نمى تواند به ساحتش وارد شود [كنايه از عصمت است].

بنابراين، اگر كتاب خدا معصوم از انحراف است، اهل بيت كه قرين آن قرار داده شده اند نيز معصوم از انحراف خواهند بود.

برهان سوم بر عصمت اهل بيت مبتنى بر قاعده «من كان يجوز عليه الضلال لا يمكن أن يكون مانعاً عن الضلال» است كه مورد قبول عقلاء مى باشد. توضيح بيشتر آن است كه قاعده مذكور مى گويد: كسى كه خود ايمن از گمراهى نيست، نمى تواند مانع از گمراهى ديگران باشد. از سوى ديگر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با بيان حديث ثقلين، تمسك به اهل بيت را عامل عدم گمراهى امت برشمرده و اگر اهل بيت معصوم نبوده و خود ايمن از انحراف نباشند، نمى توانند مانع گمراهى امت قلمداد گردند.

برهان چهارم: در حديث ثقلين بيان شده كه قرآن و عترت هرگز از يكديگر جدا نمى شوند و اين تعبير با واژه «لن يفترقا» بيان گرديده كه دلالت بر نفى دائمى مى كند؛ بنابراين معناى اين عبارت آن است كه اهل بيت هرگز با قرآن مخالفت نمى كنند و اين معنا جز با عصمت امكان پذير نيست.

برهان پنجم: در بعضى از نقل هاى حديث ثقلين وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در پايان بيانات خويش در حق اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

اللّهمّ أدر الحقّ معه حيث دار؛⁽¹⁾خدايا در هر حالى حق را همراه على قرار بده.

اين فقره مربوط به حديث غدير خم مى باشد و در ضمن بيان روايت بيست و ششم، به تفصيل به اصل آن اشاره شد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در ضمن بيان حديث غدير به حديث ثقلين اشاره كرده و طبق بعضى از نقل ها، در ادامه حديث ثقلين به عبارت مذكور اشاره نمود. از اين روايت استفاده مى شود كه اميرالمؤمنين عليه السلام در هر حالى با حق و حقيقت است و هيچگاه از حق جدا نمى شود، و هم سنگ بودن دائمى با حق جز با عصمت سازگارى ندارد.

برهان ششم: ابن مغازلى نيز در ادامه حديث ثقلين، عبارت ذيل را اضافه نموده كه پيامبر فرمود:

ناصرهما لي ناصر، وخاذِلُهما لي خاذل، ووليُّهما لي وليُ، وعَدوّهما لي عَدُوٌّ؛⁽¹⁾يارى كننده ثقلين، يارى كننده من است و ذليل كننده آن دو، ذليل كننده من است و دوست دار آن دو، دوست دار من است و دشمن آن دو، دشمن من است.

از عبارت فوق به دست مى آيد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، اهل بيت را نازل منزله خويش قرار داده و شأن آنان را مطابق شأن خويش معرفى نموده. همچنين از اين عبارت استفاده مى شود كه مقامات پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به استثناى نبوت كه به دليل خاص تخصيص خورده، براى اهل بيت عليهم السلام نيز ثابت مى گردد و همچنين عصمت آنان را نيز ثابت مى نمايد.

برهان هفتم: حافظ ابونعيم اصفهانى روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم پس از بيان حديث ثقلين فرمود:

وإنّهم لن يخرجوكم من باب هدى ولن يدخلوكم في باب ضلالة؛⁽¹⁾همانا ثقلين شما را از درب هدايت خارج نمى كنند و در درب گمراهى نمى افكنند.

اين تعبير دلالت مى كند كه اهل بيت عليهم السلام امت را از راه مستقيم خارج نخواهند كرد و اگر امت دائماً از اهل بيت پيروى نمايند، بر صراط مستقيم خواهند بود و لازمه اين سخن آن است كه اهل بيت از هرگونه انحراف و لغزشى مصون هستند.

ابن حجر هيتمى در كتاب المنح المكية مى نويسد:

وفي الحديث: «أنا تارك فيكم ما إن تمسكتم به لن تضلّوا، كتاب اللّه تعالى وعترتي»، فتأمل كونه صلّى اللّه عليه وسلم قرنهم بالقرآن في أنّ التمسّك بهما يمنع الضلال ويوجب الكمال؛⁽²⁾و در حديث وارد شده كه من در ميان شما چيزى باقى مى گذارم كه اگر به آن تمسك كنيد، پس از من هرگز گمراه نمى شويد؛ كتاب خدا و عترتم. پس بايد انديشيد كه رسول خدا، اهل بيت را هم سنگ قرآن قرار داده در اين كه تمسك به آن دو، مانع گمراهى و موجب كمال مى باشد.

صاحب كتاب دراسات اللبيب نيز مى نويسد:

وفيه من تأكد أخبار كونهم على الحق كالقرآن وصونهم أبدا عن الخطأ كالوحي المنزل ما لا يخفى على الخبير؛⁽³⁾از پيامبر نقل شده كه آن حضرت تأكيد نمود كه اهل بيت مانند قرآن برحق هستند و تا ابد مانند وحى منزل از خطا ايمن مى باشند واين نكته برشخص خبير پوشيده نيست.

بنابراين حديث ثقلين به بياناتى كه ذكرش گذشت، دلالت بر عصمت اهل بيت مى نمايد.

اعلميت

يكى ديگر از مواردى كه گستره دلالى حديث ثقلين شامل آن مى شود، اعلميت و داناتر بودن اهل بيت است و اعلميت علاوه بر آن كه از فضائل برجسته و مهم اهل بيت عليهم السلام است، يكى از اساسى ترين شروط جانشين رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيز مى باشد.

از حديث ثقلين به چند صورت مى توان اعلميت اهل بيت را اثبات نمود:

برهان نخست: تأكيد پيامبر بر تمسك بى چون و چرا از اهل بيت عليهم السلام علاوه بر اثبات عصمت، اعلميت اهل بيت را نيز ثابت مى نمايد. از اين رو برخى از حديث پژوهان اهل سنت از تأكيد بر تمسك به اهل بيت، اعلميت را نيز استفاده كرده اند.

سمهودى در اين زمينه مى نويسد:

الذين وقع الحثّ على التمسّك بهم من أهل البيت النبويّ والعترة الطاهرة، هم العلماء بكتاب اللّه عزّ وجلّ، إذ لا يحثّ صلّى اللّه عليه وسلم على التمسّك بغيرهم، وهم الذين لا يقع بينهم وبين الكتاب افتراق حتّى يردا الحوض، ولهذا قال لا تقدموهما فتهلكوا ولا تقصروا عنهما فتهلكوا؛⁽¹⁾رسول خدا بر تمسك به اهل بيت تأكيد نموده، زيرا آنان عالمان به كتاب خدا هستند و پيامبر بر تمسك به غير ايشان تأكيد نكرده است و ميان اهل بيت و قرآن جدايى

نمى افتد تا اين كه كنار حوض بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم وارد آيند؛ از اين رو رسول خدا فرمود: «بر اهل بيت پيشى نگيريد، زيرا هلاك مى شويد، و در حق آنان كوتاهى نكنيد، زيرا به تباهى گرويد».

ابن حجر نيز مى نويسد:

ثمّ الذين وقع الحثّ عليهم منهم إنّما هم العارفون بكتاب اللّه وسنّة رسوله، إذ هم الذين لا يفارقون الكتاب إلى الحوض، ويؤيده الخبر السابق: «ولا تعلّموهم فإنّهم أعلم منكم»، وتميزوا بذلك عن بقية العلماء، لأنّ اللّه أذهب عنهم الرجس وطهّرهم تطهيراً وشرّفهم بالكرامات الباهرة والمزايا المتكاثرة؛⁽¹⁾بر تمسك به اهل بيت تأكيد شده، زيرا تنها آنان به كتاب خدا و سنت رسول آگاهند و از كتاب جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر پيامبر وارد آيند و آنچه اين نكته را تأييد مى نمايد، حديث پيشين است كه فرمود: «به اهل بيت نياموزيد، همانا آنان داناتر از شما هستند»؛ و اهل بيت به همين دليل از بقيه علما جدا مى شوند؛ چرا كه خداوند هر گونه پليدى را از آنان دور كرده و آنان را پاك قرار داده و كرامات آشكار و مزاياى افزونى بر آنان مرحمت فرموده است.

برهان دوم: واژه ثقلين دلالت بر اعلميت اهل بيت عليهم السلام مى كند. زمخشرى و ملا على قارى در بيان علت نام گذارى ثقلين مى نويسند:

انّ الدين يستصلح بهما ويعمر؛⁽²⁾«كتاب و عترت را از اين رو ثقلين ناميدند»، زيرا به واسطه قرآن و عترت، دين آباد مى شود.

برهان سوم: اگر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم با وجود شخص يا افراد داناترى، امت را به اهل بيت ارجاع دهند مرتكب امر قبيحى گرديده اند و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم هرگز مرتكب امر ملامت آفرينى نمى شود؛ در نتيجه اهل بيت عليهم السلام اعلم امت خواهند بود. سعدالدين تفتازانى كه از اسطوانه هاى اهل سنت است، در كتاب شرح المقاصد و پس از بيان حديث ثقلين مى نويسد:

ألا يرى أنّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قرنهم بكتاب اللّه في كون التمسّك بهما منقذا من الضلالة، ولا معنى للتمسّك بالكتاب إلاّ الأخذ بما فيه من العلم والهداية، فكذا في العترة؛⁽¹⁾آيا نمى نگريد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ، اهل بيت را هم سنگ و قرين كتاب خدا قرار داده و تمسك به اهل بيت را كنار تمسك به قرآن جاى داده و تمسك به هر دو را مايه نجات از گمراهى خوانده است؟ تمسك به قرآن معنا نمى دهد، مگر آن كه به آيات آن عمل شود و همچنين تمسك به اهل بيت عليهم السلام معنا نمى دهد، مگر زمانى كه علوم آنان برگرفته شود و از هدايتشان پيروى گردد.

و شبيه اين سخنان را حافظ سمهودى بيان داشته و همچنين در متن حديث ثقلين كه طبرانى و متقى هندى آن را روايت كرده اند و ابن حجر حكم به صحت اين نقل داده، وارد شده كه رسول خدا فرمود: «لاتعلّموهم فإنّهم أعلم منكم».

و در روايت ابونعيم اصفهانى وارد شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود:

فلا تسبقوا أهل بيتي فتفرقوا ولا تخلفوا عنهم فتضلوا ولا تعلموهم فهم أعلم، وإنّهم لن يخرجوكم من باب هدى ولن يدخلوكم في باب ضلالة،

أحلم الناس كبارا وأعلمهم صغارا؛⁽¹⁾بر اهل بيت پيشى نگيريد، زيرا متفرق مى شويد و از آنان فاصله نگيريد؛ چرا كه گمراه مى شويد و به آنان نياموزيد. همانا آنان از شما داناتر هستند و شما را از مسير هدايت منحرف نمى كنند و به گمراهى نمى افكنند و آنان بردبارترين و داناترين مردم هستند از كوچك و بزرگ.

ملاعلى قارى در شرح اين حديث مى نويسد:

وأقول: الأظهر هو أنّ أهل البيت غالبا يكونون أعرف بصاحب البيت وأحواله، فالمراد بهم أهل العلم منهم، المطّلعون على سيرته، الواقفون على طريقته، العارفون بحكمه وحكمته، وبهذا يصلح أن يكونوا مقابلاً لكتاب اللّه سبحانه كما قال: «وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ»؛⁽²⁾مى گويم كه آنچه از ظاهر حديث استفاده مى شود دلالت مى كند بر اين كه اهل بيت آگاه تر به احوال صاحب خانه هستند و مراد از اهل بيت، دانشمندان آنان است كه از سيره و راه پيامبر آگاهند و حكم و حكمت ها را شناسند و به همين دليل است كه هم سنگ قرآن قرار گرفتند و همانطور كه خداوند مى فرمايد: «آنان را كتاب و حكمت آموخت».

بنابراين حديث ثقلين اعلميت اهل بيت عليهم السلام را نيز اثبات مى كند و اعلميت يكى از مهم ترين شروط امامت و جانشينى پيامبر است.

افضليت

گستره دلالى حديث ثقلين بر افضليت اهل بيت عليهم السلام نيز دلالت مى كند؛

زيرا اهل بيت هم سنگ قرآن قرار داده شده اند و بدون ترديد قرآن برترين كتاب آسمانى است و تمام امت پيامبر نيز در برتر بودن قرآن ترديد ندارد و لازمه هم سنگ بودن اهل بيت عليهم السلام با قرآن آن است كه اهل بيت عليهم السلام نيز همچون قرآن برترين فرد امت باشند.

تفتازانى در كتاب شرح المقاصد به اين نكته تصريح كرده، مى نويسد:

وفضل العترة الطاهرة لكونهم أعلام الهداية، وأشياع الرسالة، على ما يشير إليه ضمهم إلى كتاب اللّه في إنقاذ المتمسّك بهما عن الضلالة؛⁽¹⁾حديث ثقلين بر فضيلت اهل بيت دلالت دارد؛ زيرا آنان علم هدايت هستند و به اين دليل هم سنگ قرآن قرار داده شده اند، چرا كه تمسك به آنان مانند قرآن مانع از گمراهى است.

ابن اثير نيز در شرح واژه ثقلين مى نويسد:

ويقال لكلّ خطير نفيس: ثقل، فسماهما ثقلين إعظاما لقدرهما، وتفخيما لشأنهما؛⁽²⁾ثقل به هر شى ء گران بها و نفيس گفته مى شود و كتاب و عترت نيز به واسطه بزرگى منزلتشان و عظمت شأنشان ثقلين ناميده شدند.

استظهار ابن اثير دال بر افضليت اهل بيت عليهم السلام است و برخى ديگر از واژه پژوهان نيز به اين نكته تصريح نموده اند و پيش از اين، از قول فيروزآبادى نيز مانند اين سخنان نقل شد. سبط ابن جوزى ثقلين را به دو شى ء خطير و بزرگ تفسير نموده و مى نويسد:

والثقلان الخطران العظيمان؛⁽¹⁾گنجى شافعى نيز سخنى در مورد ثقلين گفته كه بر افضليت آنان دلالت دارد. او مى نويسد:

وأما الثقلان فأحدهما كتاب اللّه عزّ وجلّ والآخر عترة النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم وأهل بيته، وهما أجل الوسائل، وأكرم الشفعاء عند اللّه؛⁽²⁾يكى از ثقلين كتاب خدا و ديگرى اهل بيت پيامبر علهيم السلام است و اين دو، بهترين وسائل تقرب به خدا و با كرامت ترين شفيعان نزد خداى متعال مى باشند.

سمهودى در تنبيه پنجم شرح حديث ثقلين مى نويسد:

خامسها: قد تضمنت الأحاديث المتقدمة الحثّ البليغ على التمسّك بأهل البيت النبوي وحفظهم واحترامهم والوصية بهم.... بل سبق قول ابن عمر رضي اللّه عنهما: آخر ما تكلم به رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم:

أخلفوني في أهل بيتي. مع قوله صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «أنظروا كيف تخلفوني فيهما» وقوله: «و اللّه سائلكم كيف خلفتموني في كتابه وأهل بيتي...» وفي الآخر: «من حفظني في أهل بيتي فقد اتخذ عند اللّه عهدا، مع ما اشتملت عليه ألفاظ الأحاديث المتقدمة على اختلاف طرقها، وما سبق ممّا أوصى به أمته وأهل بيته». فأيّ حثّ أبلغ من هذا وآكد منه؟⁽³⁾تنبيه پنجم: احاديثى كه بيان شد دربردارنده تأكيد بر تمسك به اهل بيت و حفظ احترام و وصيت به آنان است... و از قول ابن عمر روايت شد كه آخرين سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، سفارش به اهل بيت عليهم السلام بود، به علاوه آن كه

فرمود: «بنگريد كه چگونه با دو جانشين من رفتار مى كنيد». و نيز فرمود: «به خدا سوگند از شما مؤاخذه خواهم كرد كه با كتاب خدا و اهل بيت من چه رفتارى داشتيد» و اين سفارش با بيانات مختلف و گوناگونى بيان گرديد تا آن جا كه فرمود: «اگر كسى من را در ميان اهل بيتم حفظ نمايد، يعنى شأن مرا با أهل بيتم حفظ كند، نزد خداوند پيمانى اختيار كرده است». پس كدامين تأكيد رساتر و بليغ تر از تأكيد رسول خداست؟ مانند اين سخنان را مناوى و صاحب كتاب السراج الوهاب كه يكى از شروح صحيح مسلم است نيز گفته اند. طيبى نيز در اين باره مى نويسد:

و في قوله: «إني تارك فيكم» إشارة إلى أنّهما بمنزلة التوأمين الخليفتين عن رسول اللّه وإنّه يوصي للأمة بحسن المخالفة معهما، وإيثار حقّهما في أنفسهم، كما يوصي الأب المشفق الناس لأولاده؛⁽¹⁾«إنى تارك فيكم» اشاره به اين نكته است كه قرآن و عترت در كنار يكديگر جانشين پيامبر مى باشند و پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به امت خويش وصيت نمود كه با آنان به نيكى رفتار كنند، همان گونه كه پدر دلسوز به فرزندانش وصيت مى نمايد.

بنابراين جاى ترديد نيست كه حديث ثقلين بر افضليت اهل بيت عليهم السلام دلالت مى كند و اين نكته آن قدر آشكار است كه حتى حديث پژوهان اهل سنت نيز به اين مسأله اعتراف نموده اند.

در هر حال حديث ثقلين با ترسيم خط گمراهى و تعيين مرزهاى آن، برنامه كاملى را براى امت اسلامى ترسيم نموده است. نظام نيشابورى ذيل آيه «كَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللّه وَفِيكُمْ رَسُولُهُ» نكته عميقى در مورد حديث ثقلين بيان مى دارد و مى نويسد:

وكيف تكفرون، استفهام بطريق الإنكار والعجب. والمعنى من أين يتطرق إليكم الكفر والحال أن آيات اللّه تتلى عليكم على لسان الرسول صلّى اللّه عليه وسلّم في كلّ واقعة وبين أظهركم رسول اللّه يبين لكم كل شبهة ويزيح عنكم كلّ علّة؟... قلت: أما الكتاب فإنه باق على وجه الدهر، وأما النبي صلّى اللّه عليه وسلّم فإن كان قد مضى إلى رحمة اللّه في الظاهر، ولكن نور سرّه باق بين المؤمنين، فكأنه باق. على أن عترته صلّى اللّه عليه وسلّم ورثته يقومون مقامه بحسب الظاهر أيضا. ولهذا قال صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنّي تارك فيكم الثقلين ما أن تمسكتم بهما لن تضلّوا كتاب اللّه وعترتي»؛⁽¹⁾استفهام در اين آيه شريف از نوع استفهام انكارى و از باب تعجب است و بدين معنا است كه چگونه شما به كفر گرايش مى يابيد در حالى كه آيات خدا در هر رويدادى توسط پيامبر بر شما تلاوت مى گردد و پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در ميان شماست و تمام شبهات شما را برطرف مى سازد؟.... مى گويم: اما كتاب خدا كه تا ابد الدهر باقى است و رسول خدا نيز هر چند كه به حسب ظاهر از اين دنيا رفته اما نور سرّش در ميان مؤمنان باقى مانده است، گويا عترت و ورثه اش امر او را به پا مى دارند و خلأ وجودى او را پر مى نمايند. از اين رو آن حضرت فرمود: «من در ميان شما دو چيز باقى مى گذارم كه اگر به آن تمسك جوييد هرگز گمراه نمى شويد، كتاب خدا و عترتم».

بنابراين طبق تفسير نظام، حديث ثقلين مفسر آيه «كَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللّه وَفِيكُمْ رَسُولُهُ» مى باشد و اگر اين حديث نباشد، به حكم آيه

مذكور، امت در گرداب كفر و گمراهى فرومى رود؛ اما اگر به ثقلين تمسك شود، گمراهى جاى خود را به هدايت و رستگارى خواهد داد.

يكى از عالمان اهل يمن در قرن دوازدهم به نام شهاب الدين عجيلى، كتابى به نام ذخيرة المآل نگاشته كه نسخه خطى آن در اختيار نگارنده است و در كتابخانه آيت اللّه مرعشى نيز موجود مى باشد. اين كتاب يكى از منابع دو كتاب شريف عبقات الأنوار و الغدير است. نام برده ذيل حديث ثقلين بيانى دارد كه هرچند طولانى است، اما نقل آن خالى از فايده نيست. او مى نويسد:

وإذا صحّ وثبت أنّ النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم أفضل من آياته - ومنها القرآن - دخل في ذلك الآل الكرام الذين اصطفاهم اللّه وخصهم بالولاية والوراثة لمقامه الإبراهيمي، فقد ألحقوا بنفسه الشريفة في أمور كثيرة كما يشير إليه قوله: اللّهم إنهم مني وأنا منهم، وذلك من قبيل الأخبار.. وقوله في المحبة: والذي نفسي بيده لا يؤمن عبد حتى يحبني ولا يحبني حتى يحب ذوي، وقوله: «إنّي تارك فيكم»، وقصة المباهلة ودخولهم معه في قصة الكساء ودعاؤه لما تضمنته الآية بأن يجعل اللّه صلاته ورحمته وبركاته ومغفرته ورضوانه عليه وعليهم، وطلب ذلك له ولهم من تعظيم قدرهم حيث ساوى بين نفسه وبينهم. وقوله: «فاطمة بضعة منّي». قال البيهقي: الحديث يدلُّ على أن من سبها فقد كفر، ومن صلّى عليها فقد صلّى على أبيها، ويستنبط من ذلك أنّ أولادها مثلها لأنّهم بضعة منها. وقوله: «عليّ منّي وأنا من عليّ»، وقوله: «عليّ منّي بمنزلتي من ربّي»، وقوله: «من أبغض عليا فقد أبغضني، ومن فارق عليا فارقني»، «إنّ عليا منّي وأنا منه وخلق من طيني وخلقت من طينة إبراهيم»، «وأنا أفضل من إبراهيم»... وقوله «الحسن منّي والحسين من

علي». والدلائل النقلية في إلتحاقهم بنفسه الشريفة كبيرة. والدليل العقلي ما سيأتي أن فك الفرع من أصله هو فك الشيء من أصله وهو محال غير ممكن، باعتبار أن هذا الفرع إنّما هو الشخص المعمول من مادة، وذلك الأصل ونتيجته المتولدة منه، وسيأتي تحقيق ذلك إن شاء اللّه تعالى والإعادة تظهر الإفادة، وهذا الإتصال على الإطلاق مختص بالعترة الشريفة، لحديث «كلّ نسب وسبب منقطع يوم القيامة»؛⁽¹⁾و از آن جا كه ثابت شده كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از قرآن برتر مى باشد، ثابت مى شود كه اهل بيت عليهم السلام نيز اين گونه هستند. آنان كه برگزيده خدا هستند و ولايت به آنان واگذار شده و ميراث ابراهيم به آنان ختم گرديده است. از اين رو پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در امور بسيارى، اهل بيت را به خود ملحق نموده و فرموده: «خداوندا، اهل بيت از من و من از آنان هستم»؛... و در مورد محبت فرموده: «سوگند به كسى كه جانم در قبضه قدرت او است» «هيچ بنده اى ايمان نمى آورد مگر آن كه مرا دوست بدارد، و هيچ كس مرا دوست نمى دارد مگر آن كه اهل بيتم را دوست بدارد. و در جاى ديگر فرموده: «من در ميان شما دو چيز باقى مى گذارم - اشاره به حديث ثقلين -» و مانند قضيه مباهله و مانند قضيه داخل شدن اهل بيت عليهم السلام در كساء و آيه اى كه به مناسبت آن ماجرا نازل گرديد و خداوند رحمت، تحيت، مغفرت و رضوان خويش را بر رسول خدا و اهل بيت عليهم السلام نازل نمود و اين ماجرا به خاطر عظمت و بزرگى منزلت آنان بود، از اين جهت كه ميان رسول خدا و اهل بيت مساوات برقرار نمود. و مانند سخن پيامبر در حق فاطمه سلام اللّه عليها كه فرمود: «فاطمه جزئى از من است». بيهقى از اين روايت استفاده نموده كه هركس به

فاطمه ناسزا گويد، كافر گرديده است و هر كس بر فاطمه درود بفرستد، گويى بر پدرش درود فرستاده است و از اين تعبير استفاده مى شود كه فرزندان فاطمه نيز مانند او هستند؛ زيرا آنان جزئى از فاطمه مى باشند. و مانند سخن رسول خدا كه فرمود: «على از من و من از على هستم»؛ و باز فرمود: «على نسبت به من به منزله من نسبت به خداوند است»؛ و باز فرمود: «هر كس على را دشمن بدارد، مرا دشمن پنداشته و هر كس از على جدا شود گويى از من جدا شده است». و باز فرمود: «على از گل من و من از گل ابراهيم آفريده شدم و من از ابراهيم برتر مى باشم». و باز فرمود: «حسن از من و حسين از على است»؛ و در هر حال روايات زيادى وجود دارد كه رسول خدا، اهل بيت عليهم السلام را به نفس شريف خويش ملحق نموده است.

اما دليل عقلى نيز همين مهم را ثابت مى نمايد، زيرا جدا شدن فرع از اصل به معناى جدايى شى ء از ريشه خود مى باشد، در حالى كه چنين انقطاع و جداشدنى محال است؛ زيرا اين اصل و فرع از مادّه مشتركى پديد آمده و هر دو از يك ريشه برآمده اند و در جاى خود تحقيق خواهيم نمود كه اين خصلت تنها به اهل بيت اختصاص دارد؛ زيرا در روايت وارد شده كه هر نسبى در قيامت گسسته مى شود مگر نسب پيامبر.

رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود:

كلّ نسب وسبب منقطع يوم القيامة إلاّ نسبي وسببى؛⁽¹⁾بر من صلوات ناقص نفرستيد؛ بلكه بر اهل بيت من نيز صلوات بفرستيد؛ زيرا هر نسبى در روز قيامت قطع مى شود مگر نسب من.

بنابراين پس از بيان وجوه مختلف دلالت حديث ثقلين بر افضليت

اهل بيت عليهم السلام و بيان سخنان دانشوران اهل سنت در تأييد اين ادعا، نتيجه گرفته مى شود كه اهل بيت عليهم السلام به حكم حديث ثقلين برترين افراد امت هستند و حق خلافت و جانشينى بلافصل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم تنها از آن اهل بيت خواهد بود، زيرا آنان معصوم، افضل و اعلم افراد امت هستند.

همچنين - همان گونه كه بارها اشاره شد - حديث ثقلين در ضمن حديث غدير نيز بيان شده و اين قرينه يكى ديگر از براهينى است كه دلالت مى نمايد كه حديث ثقلين ناظر به خلافت و جانشينى اهل بيت عليهم السلام است. طبرى به نقل از ابن ابى عاصم، ملاعلى متقى هندى در كتاب كنزالعمال، محاملى در كتاب الامالى و ابن كثير در كتاب تاريخ خود، حديث ثقلين را ضمن حديث غدير نقل كرده اند. سمهودى در كتاب جواهر العقدين و ابن اثير در دو كتاب أسدالغابة و الاصابة و حاكم در كتاب المستدرك، از ديگر كسانى هستند كه حديث ثقلين را در ضمن حديث غدير بيان داشته اند.

آنچه اين ادعا را تأييد مى نمايد آن است كه حافظ طحاوى مى نويسد:

حدثنا إبراهيم بن مرزوق، ثنا أبوعامر العقدى، ثنا يزيد بن كثير، عن محمد بن عمر بن على، عن أبيه عن على: إن النبى صلّى اللّه عليه وآله وسلم حضر الشجرة بخم، فخرج آخذا بيد علي فقال: «يا أيّها الناس، ألستم تشهدون أنَّ اللّه ربّكم؟». قالوا: بلى. قال: «ألستم تشهدون أنَّ اللّه ورسوله أولى بكم من أنفسكم، وأنَّ اللّه ورسوله مولاكم؟». قالوا: بلى. قال: «فمن كنت مولاه فإنّ هذا مولاه» أو قال: «فإنّ علياً مولاه» - شك ابن مرزوق - «إنّي قد تركت فيكم ما إن أخذتم لن تضلوا: كتاب اللّه سببه بأيديكم وأهل بيتي»؛⁽¹⁾

على عليه السلام مى گويد: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در وادى خم زير درختى قرار گرفت و دست على را بالا برد و فرمود: «اى مردم، آيا شما گواهى نمى دهيد كه خداوند، پروردگار شماست؟». مردم عرضه داشتند: آرى. سپس فرمود: «آيا گواهى نمى دهيد كه خداوند و رسولش از شما نسبت به خودتان سزاوارتر هستند و خدا و رسولش مولاى شما مى باشند؟». مردم عرضه داشتند: آرى. آنگاه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم اينك على مولاى او است. من در ميان شما چيزى باقى مى گذارم كه اگر به آن تمسك جوييد هرگز پس از من گمراه نمى شويد، كتاب خدا و اهل بيتم».

و نص اين روايت را ملاعلى متقى هندى در كتاب كنزالعمال، طبرى به نقل از ابن ابى عاصم، محاملى در كتاب الامالى و ابن كثير در كتاب تاريخ، سمهودى در كتاب جواهر العقدين، ابن اثير در دو كتاب أسدالغابة و الاصابة و حاكم در كتاب المستدرك روايت نموده اند؛ در ابتداى اين نوشتار نيز در ذيل روايت بيستم به نقل از نسائى و روايت بيست و هفتم به نقل از حلبى شافعى، حديث ثقلين در ضمن حديث غدير بيان گرديد.

از سوى ديگر حديث ثقلين ذيل آيات تطهير، مودت، ولايت و آيه اعتصام بيان شده و اين نكته از ديگر قرائنى است كه حديث ثقلين را در ادله اثبات خلافت مى گنجاند. مناوى در فيض القدير مى نويسد:

(وعترتى)... (أهل بيتى) تفصيل بعد إجمال بدلاً أو بيانا، وهم أصحاب الكساء الذين أذهب اللّه عنهم الرجس وطهّرهم تطهيرا؛⁽¹⁾مراد از اهل بيتى كه پس از عترتى بيان شده، تفصيل بعد از اجمال است و آنان همان اصحاب كساء مى باشند كه آيه تطهير در شأنشان نازل گرديده است.

جلال الدين سيوطى اين حديث را ذيل آيه مودت بيان داشته است و برخى از اين حديث براى تفسير آيه تطهير بهره جسته اند. برخى ديگر ذيل آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» و برخى ذيل آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ» حديث ثقلين را مطرح و آيات شريف را به بركت اين حديث، تفسير كرده اند.

سيوطى در تفسير الدر المنثور، ذيل آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعًا وَلا تَفَرَّقُوا» از احمد بن حنبل به نقل از زيد بن ثابت و از طبرانى و ابن سعد حديث ثقلين را روايت كرده است⁽¹⁾. همچنين ذيل آيه مودت نيز با تمسك به حديث ثقلين، كوشيده تا اثبات نمايد كه ذوى القربى همان عترت پيامبر هستند. ابن حجر مكى نيز در كتاب الصواعق المحرقه ذيل آيه تطهير به حديث ثقلين اشاره نموده و باز ذيل آيه «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ» مى نويسد كه امت بابت ولايت اميرالمؤمنين مورد بازخواست قرار مى گيرند، سپس مى گويد:

ثمَّ اعلم أنَّ لحديث التمسّك بذلك طرقا كثيرا وردت عن نيف وعشرين صحابيا ومرَّ له طرق مبسوطه... وفي بعض تلك الطرق أنَّه قال ذلك بحجة الوداع بعرفة، وفي أخرى أنَّه قاله بالمدينة في مرضه... وفي أخرى أنَّه قال ذلك في غدير خم، وفي أخرى أنَّه قاله: لمّا قام خطيبا بعد انصرافه من الطائف؛⁽²⁾بدان كه براى حديث تمسك به ثقلين، طرق زيادى وجود دارد و از سوى بيست و اندى صحابى روايت گرديده است. پيش از اين به صورت مبسوط به طرق آن اشاره كرديم و در بعضى نقل هاى اين حديث وارد شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم

در حجة الوداع و در روز عرفه اين حديث را بيان فرموده است. در بعضى نقل ها وارد شده كه رسول خدا در مدينه و در لحظات آخر عمر در حالى كه در بستر بيمارى بود، اين حديث را بيان نمود است. در بعضى نقل ها نيز وارد شده كه رسول خدا در غدير خم و در بعضى ديگر از نقل ها وارد شده كه رسول خدا پس از بازگشت از طائف اين حديث را بيان فرموده است.

فخر رازى در تفسير مفاتيح الغيب، ذيل آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعًا» مى نويسد:

روي عن أبيسعيد الخدري عن النبي صلّى اللّه عليه وسلم أنّه قال: «إنَّي تارك فيكم الثقلين، كتاب اللّه تعالى حبل ممدود من السماء إلى الأرض وعترتي أهل بيتي»؛⁽¹⁾از ابوسعيد خدرى روايت شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم، كتاب خدا كه ريسمان كشيده شده از آسمان به زمين مى باشد و عترتم كه همان اهل بيتم مى باشند».

علاءالدين خازن نيز در تفسير خود و در ذيل آيه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعًا وَلا تَفَرَّقُوا» مى نويسد:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ» أي تمسكوا بحبل اللّه، والحبل هو السبب الذي يتوصل به إلى البغية ... وفي أفراد مسلم من حديث زيد بن أرقم أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم قال: «ألا وإنّي تارك فيكم ثقلين، أحدهما كتاب اللّه هو حبل اللّه، من اتبعه كان على الهدى، ومن تركه كان على الضلالة»؛⁽²⁾

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ» يعنى به ريسمان الاهى تمسك كنيد و حبل يعنى سببى كه به آن متوصل مى شوند تا حاجتشان برآورده گردد... و مسلم از زيد بن ارقم روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «آگاه باشيد كه من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم، يكى از آن دو چيز كتاب خداست و آن ريسمان خداوند مى باشند كه هر كس از آن پيروى كند، هدايت يافته و هر كس آن را ترك كند، در گمراهى است».

و باز ذيل آيه مودت مى نويسد:

عن زيد بن أرقم أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم قال: إنّي تارك فيكم الثقلين، أولهما كتاب اللّه فيه الهدى والنور، فخذوا بكتاب اللّه تعالى واستمسكوا به، فحثّ على كتاب اللّه ورغب فيه ثم قال: وأهل بيتى، أذكركم اللّه في أهل بيتى، أذكركم اللّه في أهل بيتى. فقال له حصين: من أهل بيته يا زيد؟ أليس نساؤه من أهل بيته؟ قال: نساؤه من أهل بيته، ولكن أهل بيته من حرمت عليه الصدقة بعده. قال: ومن هم؟ قال: هم آل علي وآل عقيل وآل جعفر وآل عباس؛⁽¹⁾از زيد بن ارقم روايت شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: من در ميان شما دو چيز گران بهاء باقى مى گذارم، نخست كتاب خداست كه در آن نور و هدايت است پس كتاب خدا را بگيريد و به آن تمسك جوييد؛ پس رسول خدا بر كتاب خداوند تأكيد نمود سپس فرمود: و اهل بيتم و شما را سفارش مى كنم به اهل بيتم، شما را سفارش مى كنم به اهل بيتم. در اين هنگام حصين از زيد بن ارقم پرسيد: آيا زنان پيامبر نيز از اهل بيت او هستند؟ زيد گفت: هر چند كه زنان پيامبر از اهل بيت او به حساب مى آيند اما در حقيقت اهل بيت رسول خدا كسانى هستند كه صدقه پس از

پيامبر بر آنان حرام است و آنان فرزندان على و فرزندان عقيل و فرزندان جعفر و فرزندان عباس مى باشند.

حديث ثقلين در روايات ديگرى همچون نقل ابن حجر مكى در كتاب الفتوا، علاوه بر حديث غدير، ضمن حديث منزلت بيان گرديده است و اين قرينه نيز دلالت دارد بر اين كه حديث ثقلين بر خلافت و جانشينى اهل بيت دلالت دارد.

از سوى ديگر، حديث ثقلين ذيل آيات تطهير، مودت، ولايت و آيه اعتصام بيان شده و اين نكته از ديگر قرائنى است كه حديث ثقلين را در ادله اثبات خلافت مى گنجاند.

صاحبان كتاب بحرالمحيط، الدرالمنثور، الصواعق المحرقه و كنزالعمال در تتمه حديث ثقلين روايت كرده اند كه پيامبر فرمود: «از اهل بيت پيشى نگيريد» و عبارت ابن حجر بيان شد كه در توضيح اين عبارت بيان داشت كه اين تعبير دلالت دارد بر اين كه هيچ كس از اهل بيت در امور دينى مقدم نيست و اين تعبير نيز بر خلافت اهل بيت دلالت دارد.

صاحب كتاب نسيم الرياض مى نويسد:

لأنّه علم بالوحي ما يكون بعده في أمر الخلافة والفتن، فلذا خصّهم حرّض على رعايتهم؛⁽¹⁾زيرا آن حضرت به واسطه وحى آگاه بود كه پس از خود در امر خلافت چه فتنه هايى به وقوع مى پيوندد؛ از اين رو تأكيد نمود تا حق اهل بيت مراعات گردد.

بنابراين صاحب كتاب نسيم الرياض نيز حديث ثقلين را از ادلّه خلافت اهل بيت عليهم السلام مى داند. اهل بيت نيز در احتجاج خود بر خلافت به اين حديث تمسك جسته اند و اين استدلال بيان گر اين نكته است كه حديث ثقلين را از ادلّه

اثبات خلافت مى دانسته اند. خطبه امام حسن مجتبى عليه السلام در استدلال به حديث ثقلين در قسمت بيان متن حديث گذشت و همچنين استناد اميرالمؤمنين عليه السلام در جلسه شورا به نقل از ابوطفيل نيز بيان گرديد و چنين استنادى به روشنى گوياى اين نكته است كه تبار حديث ثقلين در تبار ادله اثبات خلافت جاى مى گيرد. ابن عباس نيز - طبق روايت خوارزمى - با استناد به حديث ثقلين، افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام را اثبات مى نمايد. خوارزمى به نقل از مجاهد مى نويسد:

قيل لإبن عباس: ما تقول في علي بن أبيطالب؟ فقال: ذكرت واللّه أحد الثقلين، سبق بالشهادتين، وصلّى القبلتين، وبايع البيعتين؛⁽¹⁾به ابن عباس گفته شد كه نظرت در مورد على بن ابى طالب چيست؟ گفت: به خدا سوگند او يكى از دو ثقل رسول خداست و در گفتن شهادتين بر ديگران پيشى جسته و بر دو قبله نماز خوانده [يعنى پيش از تغيير قبله از بيت المقدس به كعبه نماز گذار بوده] و در دو بيعت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم شركت داشته است.

بنابراين خلاصه استدلال به حديث ثقلين اين شد كه اين حديث يكى از مهم ترين احاديثى است كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم صادر گرديده و علاوه بر ترسيم راهبردى آينده اسلام، فضائل مهم و ارزشمندى را براى اهل بيت ثابت مى نمايد. اين حديث از سويى صفاتى را براى اهل بيت ثابت مى كند كه از مهم ترين شروط خليفه پيامبر است مانند اعلميت، عصمت و افضليت و از سوى ديگر، خلافت بلافصل اهل بيت عليهم السلام را نيز به اثبات مى رساند.

بررسى شبهات وارد شده بر حديث ثقلين

اشاره

همان طور كه گذشت، حديث ثقلين مانند حديث غدير از چنان اعتبارى برخوردار است كه جاى هيچ گونه ترديدى در صحت اسنادش به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم باقى نمى گذارد و حتى اگر در مواردى شخصى به سند اين حديث اشكالى وارد نموده، عالمان اهل سنت به خرده گيرى او پاسخ داده اند. بنابراين تبار شبهات وارد شده بر حديث ثقلين از ناحيه سند نبوده و خرده گيران كوشيده اند تا با مناقشه در گستره دلالى حديث ثقلين، از اعتبار آن بكاهند.

چكيده خرده گيرى ها را مى توان در قالب چند بحث دنبال كرد:

نخست: برخى از خرده گيران، شمول و سعه دلالى واژه هاى مفرد حديث ثقلين را مورد بحث قرار داده اند و دامنه دلالى برخى واژه ها را توسعه يا ضيق كرده اند. به باور منتقدان اين گروه، واژه «اهل بيت» دلالت عامى دارد و شامل مطلق نزديكان پيامبر مى شود و مى توان آن را نسبت به همسران و ديگر افراد بنى هاشم نيز تسرى داد. بنابراين هنگامى كه دلالت حديث ثقلين در انحصار اميرالمؤمنين و ديگر امامان دوازگانه عليهم السلام نباشد، اصل ادعا زير سؤال مى رود و نمى توان از حديث ثقلين، خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام را اثبات نمود.

دوم: برخى از غرض ورزان، در واژه هاى حديث تصرف نموده اند به اين كيفيت كه به جاى واژه «عترتى» يا «اهل بيتى»، واژه «سنتى» را قرار داده تا به پندار

خويش، سنت را در مقابل عترت قرار دهند و دلالت حديث بر مقامات و منزلت عترت را از ميان ببرند. به عبارت ديگر، هدف اين گروه از خرده گيران آن است كه قرائت «كتاب اللّه و سنتى» را جايگزين قرائت «كتاب اللّه و عترتى» كنند تا آن را به عنوان اهرم فشار براى تخريب انحصار حديث ثقلين در اهل بيت قرار دهند و به اين وسيله، انحصار دلالى حديث ثقلين نسبت به اهل بيت عليهم السلام را ويران سازند و اين روش، نوعى تحويل نگرى در مباحث علمى است كه به جاى پاسخ گويى، به پاك سازى صورت بحث مى پردازد.

سوم: عده ديگرى نيز با ترسيم تعارض ميان حديث ثقلين و برخى احاديث جعلى همچون «اقتدوا بالذين من بعدى ابوبكر وعمر»، دلالت حديث ثقلين بر خلافت و امامت را مخدوش نموده اند. توضيح بيشتر آن است كه خرده گيران اين گروه، دلالت حديث ثقلين را پذيرفته اند و در وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام سخنى ندارند، اما با استناد به قرينه خارجى و برخى روايات ديگر، به دنبال آن هستند تا با ترسيم باب تعارض، حديث ثقلين را از حجيت بياندازند و روايات ديگرى را جايگزين آن سازنند.

بنابراين، تبار خرده گيرى هايى كه از حديث ثقلين صورت گرفته را مى توان در قالب سه نظريه كلّى جاى داد، هر چند كه شبهات ديگرى نيز مطرح شده كه در لابه لاى مباحث به آنها اشاره و پاسخ مقتضى داده خواهد شد.

اما براى پاسخ به اشكال نخست، دو راه براى پژوهش گران وجود دارد، زيرا منشأ اين اشكال در حقيقت به دو مسأله رجوع مى نمايد. ابتدا بايد با واكاوى لغت، گستره واژه «عترت» و «اهل بيت» را به دست آورد و حدود و ثغور آن را مشخص كرد و در مرحله دوم، نگريست كه آيا از ناحيه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يا ديگر صحابه نصى به دست ما رسيده كه مصاديق «عترت» و «اهل بيت» را مشخص

نمايد؟ و در مرحله بعد نيز بايد ديد كه آيا اساساً - با قطع نظر از لغت و نصوص - راه ديگرى براى تعيين مصداق عترت وجود دارد يا خير؟ واژه پژوهان، عترت را به نزديكان و فرزندان صلبى شخص معنا كرده اند. جوهرى در صحاح در بيان معناى عترت مى نويسد:

عترة الرجل نسله ورهطه الأدنون؛⁽¹⁾عترت مرد به ذريه انسان و اقوام نزديك او مى گويند.

ابن اثير در بيان معناى عترت مى نويسد:

عترة الرجل: أخص أقاربه؛⁽²⁾عترت مرد به خصوصى ترين نزديكان مرد گفته مى شود.

ابن منظور در لسان العرب، پس از بيان حديث ثقلين و سخن ابن اثير مى نويسد:

وقال ابن الأعرابي: العترة ولد الرجل وذريته وعقبه من صلبه قال: فعترة النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ولد فاطمة البتول عليها السلام؛⁽³⁾ابن اعرابى مى گويد: عترت به فرزندان، ذريه و بازماندگان صلبى مرد گفته مى شود و عترت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فرزندان فاطمه سلام اللّه عليها هستند.

بنابراين واژه شناسان، عترت را به فرزندان صلبى و نزديكان خيلى خاص معنا كرده اند. پيش از اين و در قسمت بيان متن حديث ثقلين، به روايتى از زيد بن ارقم اشاره شد كه او مصداق عترت را نيز معرفى كرده بود. توضيح زيد بن ارقم در مورد تعيين مصداق و تعريف عترت به چند صورت بيان گرديده است. نام برده در بيان

مصداق عترت، عده اى را نام مى برد و آنان را مصاديق عترت معرفى مى نمايد. او آل على، آل عقيل، آل جعفر و آل عباس را عترت پنداشته و تصريح مى نمايد كه زنان پيامبر از مصاديق ثقلين نيستند.

سخن زيد بن ارقم از چند جهت قابل ارزيابى است. نخستين سؤالى كه از بيانات او به ذهن خطور مى كند آن است كه آيا سخنش برخلاف لغت و نظر لغت پژوهان مى باشد.

دوم اين كه آيا او در اين زمينه سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را بيان كرده، يا استظهار و نظر شخصى خويش را بازگو نموده است؟ سخن زيد بن ارقم دست آويزى شده تا برخى با استناد به آن، واژه عترت را توسعه داده و بنى هاشم را مصداق آن بدانند؛ اما در حقيقت بايد گفت كه سخن زيد بن ارقم از سويى برخلاف نظر واژه شناسان مى باشد و از سوى ديگر، براى توضيح و تفسير احاديث، گريزى از معناى لغوى نيست و اجتهاد شخصى صحابه يا ناقلان حديث در مواردى كه مستند به دليل روشنى نباشد، قابل اعتماد نيست و برخلاف موازين علمى مى باشد.

آنچه از ظاهر سخن زيد بن ارقم به دست مى آيد آن است كه تفسير او از عترت، تنها نظر شخصى خود اوست؛ زيرا نظر او در اين مورد با نظر برخى ديگر از صحابه و همچنين برخى از احاديث ديگر همخوانى ندارد. با قطع نظر از اين موارد، اگر فرض شود كه دامنه معناى عترت شامل بنى هاشم مى شود، باز بايد گفت كه اگر حديث ثقلين بر اعلميت و افضليت عترت دلالت كند، ادعا تنها نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام مى باشد و كسى آل عقيل و آل عباس را معصوم ندانسته و حتى اعلم و افضل نيز ذكر نكرده و اين ادعا تنها در مورد على بن ابى طالب عليه السلام و يازده فرزند آن حضرت مطرح گرديده. بنابراين اطلاق، سخن زيد بن ارقم

تنها منصرف به تيره خاصى از بنى هاشم مى شود.

حكيم ترمذى كه نام او را در زمره عارفان ذكر كرده اند، در كتاب نوادر الاصول مى نويسد:

وقوله صلّى اللّه عليه وسلّم: «لن يتفرقا حتى يردا عليَّ الحوض»، وقوله صلّى اللّه عليه وسلّم: «ما إن أخذتم به لن تضلوا»، واقع على الأئمة منهم السادة، لا على غيرهم؛⁽¹⁾عبارت حديث ثقلين كه پيامبر فرمود: «قرآن و عترت از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه كنار حوض بر من وارد آيند» و «اگر از آنان پيروى نماييد، هرگز گمراه نمى شويد»، در مورد بزرگان ائمه عترت وارد گرديده نه غير آنان.

و سبط ابن جوزى در كتاب تذكرة خواص الامة تحت عنوان «ذكر الائمة» بيان نموده و از عبارت وى استفاده مى شود كه او حديث ثقلين را در مورد ائمه اهل بيت جارى مى داند نه تمام اهل بيت.⁽²⁾و حافظ سمهودى در تنبيه سومى كه در شرح حديث ثقلين بيان داشته، مى نويسد:

ثالثها إنّ ذلك يفهم وجود من يكون أهلاً للتمسك به من أهل البيت والعترة الطاهرة في كلّ زمان وجدوا فيه إلى قيام الساعة، حتى يتوجه الحثّ المذكور إلى التمسّك به؛⁽³⁾سوم: از اين حديث برمى آيد كه در هر زمان و تا قيام قيامت، همواره يك نفر از اهل بيت و عترت پاك رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم وجود خواهد داشت تا تأكيد

پيامبر بر وجوب پيروى از عترت، در مورد آن شخص صادق باشد.

مناوى در فيض القدير و در توضيح حديث ثقلين مى نويسد:

«وعترتي أهل بيتي» تفصيل بعد إجمال بدلاً أو بيانا، وهم أصحاب الكساء الذين أذهب اللّه عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا؛⁽¹⁾واژه اهل بيت كه در حديث پس از واژه عترت بيان شده، تفصيل بعد از اجمال است و مراد از عترت، اهل كساء مى باشند، همان كسانى كه آيه تطهير در مورد آنان وارد گرديده است.

مشابه اين تعابير را زرقانى، سندى، صاحب ذخيرة المعاد، نيشابورى و ملا على قارى بيان داشته اند كه به پاره اى از آنان پيش از اين اشاره شد.

يكى ديگر از قرائنى كه مى توان به كمك آن، مصداق حديث ثقلين را تعيين نمود، «آيه تطهير» است. پيش از اين و در بيان معناى آيه تطهير بيان داشتيم كه واژه اهل بيت براى خمسه طيب عليهم السلام علم شده و در اصطلاح سنت و كتاب به اصطلاح خاصى براى اهل بيت مبدل گرديده است. بنابراين، هر كجا واژه اهل بيت به كار رود، هر يك از مصاديق خمسه طيبه، سلام اللّه عليهم اجمعين به ذهن تبادر مى كند؛ يعنى همانانى كه نزد شيعه به معصومان شهرت دارند. بنابراين، آيه تطهير مى تواند واژه اهل بيت را در حديث ثقلين تفسير كند و احاديث امامان دوازده گانه نيز مى تواند تعداد اهل بيت مدنظر در حديث ثقلين را مشخص كند و همان گونه كه پيش از اين بيان داشتيم، وجود منجى آخر الزمان و حضرت حجت عليه السلام نيز از حديث ثقلين اثبات مى گردد.

بنابراين جاى ترديد باقى نمى ماند كه با عنايت به سخنان واژه شناسان

و حديث پژوهان و احاديثى كه در مقام تفسير حديث ثقلين است - كه پيش از اين به برخى از آنان اشاره شد - مصداق عترت تنها اميرالمؤمنين و فرزندان يازده گانه آن حضرت عليهم السلام مى باشند و سخنان زيد بن ارقم نيز قابل قبول نيست؛ زيرا مستند روشنى ندارد و اجتهاد شخصى اوست كه بر خلاف ديگر ادله و در تعارض با آنهاست.

اشكال ديگرى كه در تبار خرده گيرى هاى دسته نخست جاى مى گيرد، مناقشه در دلالت حديث ثقلين بر حاكميت و مرجعيت عام اهل بيت عليهم السلام است.

خرده گيران اين گروه، عبارت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه طبق برخى نقل ها سه مرتبه فرمود: «اذكركم اللّه في اهل بيتى» را قرينه بر آن گرفته اند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در مقام توصيه و پند اخلاقى، به عترت خويش سفارش نموده است و همين تعبير قرينه است تا ديگر توصيه هاى پيامبر كه در ديگر نقل هاى حديث ثقلين به عبارات ديگرى بيان گرديده را بر سفارش اخلاقى آن حضرت حمل نمائيم؛ در نتيجه نمى توان از اين پند و اندرزها وجوب پيروى و مرجعيت عام عترت را به دست آورد. ابن تيميه در تشريح اين خرده گيرى مى نويسد:

إنّ لفظ الحديث الذي في صحيح مسلم عن زيد بن أرقم قام فينا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم خطيبا بماء يدعى خما بين مكة والمدينة فقال: «أما بعد، أيها الناس إنما أنا بشر يوشك أن يأتيني رسول ربي فأجيب ربّي، وإنّي تارك فيكم ثقلين أولهما كتاب اللّه فيه الهدى والنور، فخذوا بكتاب اللّه واستمسكوا به». فحثّ على كتاب اللّه ورغب فيه ثم قال: «وأهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي». وهذا اللفظ يدل على أن الذي أمرنا بالتمسّك به وجعل المتمسّك به لا يضل هو كتاب اللّه... وأما قوله: «وعترتي أهل بيتي وإنهما لن يفترقا حتى يردا عليَّ الحوض»، فهذا رواه

الترمذي، وقد سئل عنه أحمد بن حنبل، فضعفه غير واحد من أهل العلم وقالوا إنه لا يصح؛⁽¹⁾همانا لفظ حديث ثقلين طبق روايت مسلم اين گونه است كه زيد بن ارقم مى گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در غديرخم خطبه خواند و فرمود: «اى مردم، من بشرى هستم كه به زودى از دنيا مى روم و در ميان شما دو شى ء گران بهاء باقى مى گذارم، كتاب خدا كه در آن هدايت و نور است؛ پس به كتاب خدا تمسك جوييد» و بر كتاب خدا تأكيد فراوان نمود، سپس فرمود: «و اهل بيتم. شما را به اهل بيتم سفارش مى كنم». اين روايت دلالت مى كند كه امر به وجوب پيروى از كتاب خدا شده و كتاب خدا عامل عدم گمراهى معرفى گرديده و اين تعبير در مورد اهل بيت نيامده؛ اما روايتى كه مى گويد «عترت عامل عدم گمراهى است» را ترمذى روايت كرده، أمّا احمد بن حنبل در مورد صحّت آن سخن دارد و صحّت آن را زير سؤال برده و برخى از اهل علم آن را صحيح نمى دانند و مى گويند صحيح نيست.

در پاسخ اين خرده گيرى بايد ابتدا چند نقطه مبهم را تشريح كنيم. مستشكل اين اشكال، يكى از نقل هاى حديث ثقلين را كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم سه مرتبه فرمود: «أذكركم اللّه في أهل بيتى»، به عنوان ركن ركين حديث گرفته و آن را ملاك توجيه ديگر روايات حديث ثقلين قرار داده است. اما از اين نكته غفلت ورزيده كه نقل مذكور، تنها روايت مسلم است و مسلم نيز در نقل متن حديث ثقلين دست برده و آن را تحريف نموده و شاهد تحريف او آن است كه در ديگر مصادر مهم حديثى، حديث ثقلين به گونه ديگرى روايت شده و يا حداقل اين شبهه را ايجاد مى كند كه نقل مسلم قطعى ترين روايت حديث ثقلين نيست. براين اساس،

نمى توان نقل مسلم را به عنوان قطعى ملاك قرار داد و اگر بنا باشد متنى به عنوان ملاك قضاوت قرار گيرد، بايد نقلى برگزيده شود كه لااقل اسطوانه هاى حديثى در متن آن اختلاف نداشته و يا حداقل كم تر اختلاف داشته باشند تا از اين راه اعتماد بيشترى به نقل صحيح روايت حاصل شود؛ نه اين كه مانند بحث فعلى تنها به نقلى اعتماد شود كه مسلم به تنهائى آن را روايت نموده و شواهدى نيز در دست است كه نقل او تحريف گرديده است.

يكى از دلائل تصرف مسلم در متن حديث آن است كه او در ابتداى نقل خود اشاره نموده كه اين حديث در مكانى ميان مكه و مدينه و در قالب خطبه اى از سوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ايراد گرديده است؛ اما او هيچ اشاره اى به اصل خطبه نكرده و حديث را به صورت ناقص و بدون فراز آغازين و پايانى خطبه روايت كرده است، در حالى كه در مصادر ديگر، به مفاد خطبه اشاره شده و صدر و ذيل آن بيان گرديده و همين نكته نشان مى دهد كه مسلم در نقل حديث ثقلين، تدليس نموده و از روى صداقت، تمام حديث را ذكر نكرده است. آيا سزاوار نبود كه خطبه مفصل پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه در آخرين سفر حج آن حضرت ايراد گرديده به صورت كامل روايت شود؟ و آيا گزينش نمودن فرازهايى از سخنان يك شخص در نقل حديث برخلاف معيارهاى علمى نيست و هدفمند بودن نقل روايت را نمى رساند؟ نگارنده در كتاب ديگرى به نام الصحيحان في الميزان به مواردى اشاره نموده و پرده از شيوه مسلم و بخارى در نقل برخى روايات برداشته ام. شيوه شناسى مسلم و بخارى نشان مى دهد كه آنان در مواردى كاملا گزينشى عمل كرده و در نقل احاديث تدليس نموده اند. حال چگونه يك پژوهشگر مى تواند انبوه نقل هاى مختلف حديث ثقلين را رها كند و تنها به نقل مسلم كه بوى خيانت از آن استشمام

مى شود، اعتماد نمايد؟! مسلم حديث ثقلين را اين گونه روايت كرده:

«...فإنما أنا بشر يوشك أن يأتي رسول ربي فأجيب، وأنا تارك فيكم الثقلين أولهما كتاب اللّه فيه الهدى والنور، فخذوا بكتاب اللّه واستمسكوا به»، فحثّ على كتاب اللّه ورغب فيه ثم قال: «وأهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي، أذكركم اللّه في أهل بيتي...».⁽¹⁾همان گونه كه از متن مسلم به دست مى آيد، تعبير «استمسكوا»، كه بر وجوب پيروى دلالت دارد، در مورد قرآن بيان شده و فاصله ميان تعبير «اهل بيتى» و «كتاب اللّه» سبب گرديده تا دامنه وجوب پيروى تنها در مورد كتاب صدق كند نه اهل بيت. از اين رو هيچ دليلى باقى نمى ماند تا دلالت نمايد كه تعبير «أذكركم اللّه في أهل بيتى» بر وجوب پيروى دلالت مى كند.

روايت مسلم را بايد با مسند احمد كه مقدم بر اوست و صحيح ترمذى مقايسه كرد. طبق نقل احمد و ترمذى، ميان «كتاب اللّه و عترتى» فاصله نيافتاده و عبارت «اذكركم اللّه في اهل بيتى» نيز تكرار نشده است. آنچه اين ادعا را تأييد مى نمايد، عبارت محب الدين طبرى در كتاب ذخائر العقبى است كه فصلى را به اين نام گشوده است. و از اين باب اين گونه تعبير كرده است:

باب في فضل اهل البيت والحثّ علي التمسّك بهم وبكتاب اللّه عزوجل والخلف فيها بخير؛ بابى در فضيلت اهل بيت و لزوم تمسك به آنان و به كتاب خدا، و سفارش به خير در مورد آن دو.

سپس حديث ثقلين از زيد بن ارقم را به اين كيفيت روايت مى كند:

عن زيد بن أرقم رضي اللّه عنه قال: قال: رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم إنّي تارك فيكم الثقلين ما إن تمسكتم به لن تضلوا بعدى، أحدهما أعظم من الآخر كتاب اللّه عزوجل حبل ممدود من السماء إلى الارض، وعترتي أهل بيتى ولن يفترقا حتى يردا عليَّ الحوض، فانظروا كيف تخلفوني فيهما. أخرجه الترمذي وقال حسن غريب.

سپس در ادامه به نقل مسلم اشاره كرده و مى نويسد:

وعنه قال قام فينا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم خطيبا فحمد اللّه وأثنى عليه ثمّ قال: «أيّها الناس إنما أنا بشر يوشك أن يأتيني رسول ربّي عزوجل فأجيبه وإنّي تارك فيكم الثقلين أولهما كتاب اللّه فيه الهدى والنور، فتمسكوا بكتاب اللّه عزوجل وخذوابه» - وحث فيه ورغب فيه ثم قال: - «وأهل بيتى، أذكركم اللّه عزوجل في أهل بيتى» ثلاث مرات. فقيل لزيد من أهل بيته أليس نساؤه من أهل بيته؟ فقال بلى إن نساءه من أهل بيته ولكن أهل بيته من حرم عليه الصدقة بعده. قال ومن هم؟ قال هم آل علي وآل جعفر وآل عقيل وآل عباس. قال أكل هؤلاء حرم عليهم الصدقة؟ قال نعم. أخرجه مسلم.⁽¹⁾بنابراين محب الدين طبرى در يك باب، هم روايت مسلم، هم روايت احمد و هم روايت ترمذى را نقل كرده است؛ و از كنار هم نهادن اين روايات نتيجه گرفته مى شود كه در نقل مسلم تصرفى صورت گرفته است.

در هر حال، همان گونه كه در تبارشناسى خرده گيران بيان داشتيم، اين شبهه

نيز در واقع به تصرف در متن حديث باز مى گردد و نوعى تحويلى نگرى در مباحث علمى و پاك نمودن صورت مسأله است. هر شخص منصفى به نيكى در مى يابد كه بيان حديث ثقلين در ادامه و تأكيد حديث ولايت، معنايى جز امر به حاكميت و وجوب پيروى از عترت نخواهد داشت و از سوى ديگر تعابير «تمسكوا»، «اعتصمتم»، «اخذتم» و مواردى ديگر را نمى توان به پندار يك احتمال موهوم حمل بر توصيه اخلاقى نمود و اگر چنين بود، حديث شناسان خبره به اين معنا ملتفت مى شدند و حديث ثقلين را بر وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام حمل نمى نمودند. و پيش از اين به عبارات حديث شناسانى مانند ترمذى، سندى، زرقانى و ديگران اشاره نموديم كه بر خلاف سخن ابن تيميه، تكرار عبارت «اذكركم اللّه في اهل بيتى» را دليل بر تأكيد وجوب پيروى از عترت گرفته اند.

بنابراين خلاصه پاسخ به اشكال ابن تيميه آن شد كه روايت مسلم تحريف گرديده و مصادر متقدم بر او همچون احمد بن حنبل، حديث ثقلين را به گونه ديگرى نقل كرده اند كه دال بر وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام است.

اما در پاسخ اشكال دوم كه ادعا شده حديث ثقلين با واژه سنتى به جاى عترتى بيان گرديده است، گفته مى شود كه حديث ثقلين از چند جهت مورد تحريف قرار گرفته و نوعا اشكالات وارد شده بر اين حديث به واسطه تحريفات صورت گرفته است؛ زيرا طبق نسخه تحريف نشده روايت، هيچ كدام از خرده گيرى ها وارد نبوده و دلالت حديث كاملا روشن است. در هر حال منشأ اشكال نخست به تحريف روايت از سوى مسلم منتهى شد و منشأ اشكال دوم نيز به تحريف حديث از سوى عده ديگرى منتهى مى شود كه نيازمند بررسى است. البته در پايان بررسى اين بحث خواهيم گفت كه قرائت «كتاب اللّه و سنتى» از حديث ثقلين با تمام اشكالاتى كه بر آن وارد است، هيچ منافاتى با «كتاب اللّه

وعترتى» ندارد و منشأ خرده گيرى از اين قرائت به تفسير خاص عامه از سنت باز مى گردد كه آن را به سنت شيخين معنا مى كنند و در حقيقت منشا اين اشكال را بايد در تعارض حديث ثقلين با روايات «اقتدوا بالذين من بعدى ابوبكر وعمر» و «عليكم بسنتى و سنت خلفاء الراشدين» جست.

در هر حال بدون ترديد در متن حديث ثقلين تصرفاتى صورت گرفته و حتى در كتاب تاريخ بغداد اساساً واژه «عترتى» يا «اهل بيتى» حذف شده است! صاحب تاريخ بغداد حديث ثقلين را اين گونه روايت كرده است:

حدثنا زيد بن الحسن عن معروف عن أبيالطفيل عن حذيفة بن أسيد أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال: «يا أيّها الناس، إنّي فرط لكم وأنتم واردون علي الحوض وإنّي سائلكم حين تردون علي عن الثقلين، فانظروا كيف تخلفوني فيهما، الثقل الأكبر كتاب اللّه سبب طرفه بيد اللّه وطرفه بأيديكم فاستمسكوا به ولا تضلوا ولا تبدلوا».⁽¹⁾همان گونه كه مشاهده مى شود، اثرى از ثقل دوم نيست و گويى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم اصلاً توصيه به «عترت» يا «سنت» نكرده است! اما برخى حديث ثقلين را به صورت «كتاب اللّه و سنتى» روايت كرده اند. نخستين كسى كه حديث ثقلين را به صورت كتاب اللّه و سنتى روايت كرده، مالك بن انس در كتاب الموطا است. اين كتاب نزد اهل سنت از اهميت بسزايى برخوردار است و يكى از مصادر مذاهب چهارگانه به حساب مى آيد. اين كتاب به سفارش منصور دوانيقى! تاليف شده و منصور، به نگارنده اين كتاب وعده داده كه آن را در بلاد اسلامى ترويج نمايد و به عنوان مصدر مسلمانان قرار دهد و شايد از اين رو

است كه حتى يك حديث از اميرالمؤمنين عليه السلام در اين كتاب روايت نگرديده است. در هر حال مالك بن انس حديث ثقلين را به صورت مرسل روايت كرده و نوشته است:

وحدّثني عن مالك أنّه بلغه أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال: «تركت فيكم أمرين لن تضلوا مامسكتم بهما: كتاب اللّه وسنّة نبيّه»؛⁽¹⁾مالك براى من روايت كرده كه از رسول خدا به ما رسيده كه فرمود: در ميان شما چيزى باقى مى گذارم كه اگر به آن تمسك كنيد، گمراه نمى شويد، كتاب خدا و سنت پيامبرش.

از سويى مالك در سال 179 هجرى از دنيا رفته و ميان او و حديث ثقلين حدودا صد سال فاصله افتاده و از سوى ديگر، اصل روايت را نيز به صورت مرسل نقل كرده است. ابن عبدالبر كه از فقيهان پيرو مالك بن انس مى باشد نيز اين روايت را نقل كرده و كوشيده تا آن را از حالت ارسال خارج كرده و مسند نمايد.

پس از مالك بن انس، شخص ديگرى كه حديث ثقلين را با واژه «سنتى» روايت كرده، ابن هشام صاحب كتاب معروف سيره نبويه است. ابن هشام در سال 218 از دنيا رفته و كتاب او در اصل برگرفته از كتاب سيره ابن اسحاق است كه ابن هشام با سليقه خويش به پيرايش آن پرداخته و هر كجا را كه مخالف ميلش بوده حذف كرده و هر كجا كه مطابق ميلش بوده، روايت كرده است! در سيره ابن اسحاق، حديث ثقلين در ضمن بيان ماجراى حجة الوداع اين گونه نقل شده است:

وقد تركت فيكم ما ان اعتصمتم به فلن تضلوا أبدا أمرا بيّنا: كتاب اللّه وسنة نبيّه.⁽¹⁾بنابراين، روايت ابن هشام از ابن اسحاق نيز مرسل است و سند صحيحى براى آن ذكر نگرديده است.

حاكم نيشابورى كه متوفاى اوائل قرن پنجم است، اين روايت را با دو سند نقل كرده است. سند نخست او چنين است:

حدثنا أبوبكر أحمد بن إسحاق الفقيه، أنبأ العباس بن الفضل الأسفاطي، ثنا إسماعيل بن أبيأويس، وأخبرني إسماعيل بن محمد بن الفضل الشعراني، ثنا جدي، ثنا ابن أبيأويس، حدثني أبي، عن ثور بن زيد الديلي، عن عكرمة، عن ابن عباس، أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم خطب الناس في حجة الوداع، فقال: «قد يئس الشيطان بأن يعبد بأرضكم ولكنه رضي أن يطاع فيما سوى ذلك مما تحاقرون من أعمالكم، فاحذروا يا أيّها الناس، إنّي قد تركت فيكم ما إن اعتصمتم به فلن تضلّوا أبدا: كتاب اللّه وسنة نبيه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، إنّ كلّ مسلم أخ مسلم، المسلمون إخوة ولا يحل لامرئ من مال أخيه إلاّ ما أعطاه عن طيب نفس ولا تظلموا، ولا ترجعوا من بعدي كفارا يضرب بعضكم رقاب بعض»؛ ابوبكر احمد بن اسحاق فقيه به سند خود از ابن عباس روايت كرده كه رسول خدا در حجة الوداع براى مردم خطبه خواند و فرمود:

«شيطان از اين كه در زمين شما مورد پرستش قرار بگيرد نااميد گشته؛ اما از اين كه در بقيه اعمال شما مورد اطاعت قرار بگيرد خشنود است، پس برحذر باشيد. اى مردم، من در ميان شما چيزى باقى مى گذارم كه اگر به آن تمسك كنيد هرگز گمراه نخواهيد شد؛ كتاب خدا و سنت پيامبرش. هر مؤمنى برادر مؤمن است و مسلمانان با يكديگر برادر باشند و بر هيچ شخصى روا نيست كه در مال برادرش تصرف نمايد مگر با رضايت او. به يكديگر ستم نكنيد و پس از من به كفر باز نگرديد و برخى از شما گردن برخى ديگر را نزند».

سپس حاكم كوشيده تا اين روايت را تصحيح نمايد و مى نويسد:

وقد وجدت له شاهداً من حديث أبيهريرة؛ و به تحقيق من براى اين روايت شاهدى از حديث ابوهريره يافتم.

آن گاه سند دوم را از ابوهريره به اين صورت نقل مى كند:

أخبرنا أبوبكر بن إسحاق الفقيه، أنبأ محمد بن عيسى بن السكن الواسطي، ثنا داود بن عمرو الضبي، ثنا صالح بن موسى الطلحي، عن عبدالعزيز بن رفيع، عن أبيصالح، عن أبيهريرة رضي اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «إنّي قد تركت فيكم شيئين لن تضلّوا بعدهما: كتاب اللّه وسنتي، ولن يتفرقا حتى يردا عليَّ الحوض»؛⁽¹⁾ابوبكر بن اسحاق فقيه به سند خود از ابوهريره نقل مى كند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «همانا من در ميان شما دو چيز را مى گذارم كه پس از آن دو گمراه نمى شويد، كتاب خدا و سنتم و اين دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا اين كه در كنار حوض بر من وارد شوند».

بنابراين حاكم نقل «كتاب اللّه و سنتى» را با دو سند روايت كرده كه يكى به ابن عباس و ديگرى به ابوهريره ختم مى گردد. البته سند ابن عباس در سنن بيهقى⁽¹⁾نيز روايت شده كه او نيز از شاگردان حاكم مى باشد و اين روايت را از استاد خويش روايت نموده و قاضى عياض مالكى نيز از ديگر روايت كنندگان حديث مذكور است.⁽²⁾از متاخران نيز جلال الدين سيوطى⁽³⁾و متقى هندى⁽⁴⁾در كنزل العمال از روايت كنندگان اين حديث هستند. در نتيجه حديث ثقلين به قرائت «كتاب اللّه و سنتى» از سوى عده اى به صورت مرسل روايت شده و برخى نيز آن را به صورت مسند نقل كرده اند و سندهاى آنان به ابن عباس، ابوهريره و كثير بن عبداللّه بن اوص ختم مى گردد كه هر سه نفر از صحابه به حساب مى آيند.

با توجه به نكاتى كه بيان شد، حال بايد پژوهشى صورت گيرد تا اولاً مشخص شود كه اصل حديث ثقلين به صورت «كتاب اللّه و سنتى» از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم صادر گرديده است يا خير؟ و ثانياً تاب تعارض در مقابل قرائت «كتاب اللّه وعترتى» را دارد و آيا اساسا ميان اين دو روايت تعارضى متصور است يا خير؟ آنچه كه در ابتدا مى توان بيان داشت آن است كه حديث ثقلين به قرائت «كتاب اللّه و سنتى»، در صحيح بخارى و مسلم روايت نشده و طبق اصطلاح در زمره احاديثى است كه «مما اعرض عنه الشيخان». هرچند اين دو كتاب و اين دو مبنا مورد تأييد ما نيست و اعراض شيخين از روايت را دليل ضعف روايت نمى دانيم،

اما از باب الزام خصم به اين قاعده تمسك مى جوييم؛ زيرا جناح رقيب اعتبار ويژه اى به نقل شيخين مى دهد، در حالى كه بخارى اصل حديث را نقل نكرده و مسلم نيز طبق قرائت «كتاب اللّه و اهل بيتى» اين حديث را روايت نموده است. و از سوى ديگر، در هيچ كدام از صحاح سته، اثرى از اين روايت به چشم نمى خورد؛ بر اين اساس چگونه اين قرائت مى تواند با قرائتى برابرى نمايد كه در بيشتر صحاح روايت شده است؟ از صحاح كه عبور نماييم، در هيچ كدام از مسانيد از قبيل مسند احمد، مسندابويعلى، سنن دارمى و ديگر منابع قابل اعتبار حديثى مانند معاجم سه گانه طبرانى نيز اثرى از قرائت «كتاب اللّه و سنتى» ديده نمى شود.

اما حاكم نيشابورى كه اين روايت را نقل كرده، خود مى نويسد:

و ذكر الإعتصام بالسنّة في هذه الخطبة غريب ويحتاج إليها، وقد وجدت له شاهدا من حديث ابيهريرة؛⁽¹⁾اين كه در اين خطبه، تمسك به سنت ذكر شده معروف و مشهور نيست و من شاهدى براى آن در حديث ابوهريره به دست آوردم.

صاحب كتاب كنزالعمال نيز اين روايت را با تعبير «غريب جدا»⁽²⁾ذكر نموده كه خود حاكى از عدم شهرت و فقدان اعتبار آن است. اما در مورد الموطا مالك كه نخستين مصدر حديث ثقلين به قرائت «كتاب اللّه و سنتى» است، نكاتى قابل توجه است. الموطا نخستين كتاب نگاشته شده در حديث عامه مى باشد و از اين جهت بسيار مورد توجه و قابل اهميت است؛ اما از لحاظ اعتبار و اعتماد، در رتبه نخست

قرار ندارد و حديث شناسان خبره جايگاه آن را پس از بخارى، مسلم و ديگر صحاح و المستدرك حاكم قرار داده اند و اين مطلب را مى توان از كتاب تدريب الراوى به دست آورد كه مى نويسد:

فعلى هذا هو بعد صحيح الحاكم؛⁽¹⁾بنابراين موطا پس از صحيح حاكم، داراى اعتبار است.

جلال الدين سيوطى در شرحى كه بر الموطا مالك نوشته است، به نكاتى در مورد اين اثر اشاره نموده و مى نويسد:

وقال ابن حزم في كتاب مراتب الديانة: أحصيت ما في موطّأ مالك، فوجدت فيه من المسند خمسمائة ونيّفاً، وفيه ثلاثمائة ونيّف مرسلا، وفيه نيّف وسبعون حديثاً قد ترك مالك نفسه العمل بها، وفيه أحاديث ضعيفة وهّاها جمهور العلماء؛⁽²⁾ابن حزم مى گويد: در كتاب موطا مالك جست و جو كردم و در آن پانصد و اندى حديث مسند و سيصد و اندى حديث مرسل يافتم و به هفتاد و اندى حديث برخوردم كه حتى خود مالك نيز به آنها عمل نكرده و آنها را ترك نموده بود و همچنين در اين كتاب احاديث ضعيفى وجود دارد كه جمهور علما به آن اعتناء نكرده اند.

بر اساس گزارش سيوطى از ابن حزم، اگر مجموع احاديث طبقه بندى شده در الموطا را با حساب خرده ريزهايش نهصد حديث بدانيم، يك سوم آنها از اعتبار برخوردار نيست؛ چرا كه يا مرسل بوده يا به واسطه نقاط ضعف ديگر مطرود واقع شده است. بنابراين روايتى كه او به صورت مرسل نقل كرده و مورد اعراض شيخين

و ديگر صحاح نيز بوده، از چه اعتبارى برخوردار است؟ ابوالعباس مبرد در كتاب الكامل، مالك را به خوارج نسبت مى دهد و مى نويسد:

وكان عدّة من الفقهاء ينسبون إليه، منهم عكرمة مولى ابن عبّاس، وكان يقال ذلك في مالك بن أنس، ويروي الزبيريّون أنّ مالك بن أنس المديني كان يذكر عثمان وعليّاً وطلحة والزبير فيقول: واللّه ما اقتتلوا إلاّ على الثريد الأعفر؛⁽¹⁾و گروهى از فقيهان به مالك نسبت داده اند كه عكرمه مولا ابن عباس نيز از آنان است. طرفداران زبير نيز روايت كرده اند كه مالك بن انس، عثمان، على، طلحه و زبير را نام مى برد و مى گفت: به خدا سوگند آنان كشته نشدند مگر به خاطر آبگوشت خوش مزه! ابوالفرج اصفهانى در كتاب الأغانى مى نويسد:

كان يتغنّى بالآلات؛⁽²⁾مالك غناى با آلات انجام مى داد [و اهل لهو و لعب بود].

حتى برخى نيز مالك را شماتت كرده و از او به نيكى ياد نمى نمودند.

ابن عبدالبر مى نويسد:

وقد تكلّم ابن أبيدؤيب في مالك بن أنس بكلام فيه جفاء وخشونة كرهت ذكره وهو مشهور عنه... وكان إبراهيم بن سعد يتكلم فيه ويدعو عليه، وتكلّم في مالك أيضا فيما ذكره الساجى في كتاب العلل... وتكلّم

فيه غيرهم؛⁽¹⁾ابن ابى ذؤيب در مورد مالك سخنى گفت كه آغشته به جفا و خشونت است و من از بيان آن پرهيز مى كنم در حالى كه اين سخن از او مشهور است ... و ساجى در كتاب علل نقل كرده كه ابراهيم بن سعد نيز عليه مالك سخن گفته ... و غير او نيز در مورد مالك سخن گفته اند.

نتيجه آن كه از سويى خود مالك چندان محبوب ميان حديث نگاران عامه نيست و كتابش نيز از اعتبار والايى برخوردار نمى باشد و از سويى ديگر، حديث ثقلين را نيز به صورت مرسل روايت كرده است و از آن جا كه روايت ابن هشام نيز به صورت مرسل مى باشد، سزاوار است تا به نقل حاكم تكيه كنيم و آن را مورد بررسى قرار دهيم.

حاكم نيشابورى با يك سند، حديث ثقلين را به قرائت «كتاب اللّه و سنتى» از ابن عباس اين گونه روايت كرده است:

حدثنا أبوبكر أحمد بن إسحاق الفقيه، أنبأ العباس بن الفضل الأسفاطي، ثنا إسماعيل بن أبيأويس، وأخبرني إسماعيل بن محمد بن الفضل الشعراني، ثنا جدي، ثنا ابن أبيأويس، حدثني أبي، عن ثور بن زيد الديلي، عن عكرمة، عن ابن عباس... .⁽²⁾در اين سند شخصى به نام اسماعيل بن ابى اويس وجود دارد كه خواهرزاده و داماد مالك بن انس است و روايت را از پدرش نقل نموده است... .

ابن حجر عسقلانى كه راوى شناس بزرگ اهل سنت است، درباره او و پدرش

مى نويسد:

قال معاوية بن صالح عنه [ابن معين]، هو وابوه ضعيفان وقال عبدالوهاب بن عصمة عن أحمد بن أبييحيى عن ابن معين: ابن أبيأُويس وأبوه يسرقان الحديث وقال ابراهيم بن الجنيد عن يحيى:

مخلّط، يكذب، ليس بشيء؛⁽¹⁾معاويه بن صالح از ابن معين روايت كرده كه او [كه از بزرگان اهل جرح و تعديل است] در باره اسماعيل و پدرش گفت: پدر و پسر هردو ضعيف هستند. و همو گفته كه ابن ابى اويس و پدرش از سارقان حديث مى باشند. ابراهيم بن جنيد از يحيى نقل مى كند كه گفت: [وى] مخلّط دروغ گو و به احاديثشان اعتناء نمى شود.

ابن عدى، صاحب كتاب الكامل في الضعفاء نيز مى نويسد:

روى عن خاله مالك أحاديث غير أنّه لا يتابعه أحد عليها؛⁽²⁾اسماعيل از دايى خود يعنى مالك، روايت هايى نقل كرده كه از غرائب است و هيچ كس از آن پيروى ننموده است.

دولابى نيز در مورد او مى نويسد:

سمعت النضر بن سلمة المروزي يقول: ابن أبيأُويس كذّاب، كان يحدّث عن مالك بمسائل عبداللّه بن وهب؛⁽³⁾از نضر بن سلمه مروزى شنيدم كه مى گفت: ابن ابى اويس دروغ گو است. او از مالك، مسائل عبداللّه ابن وهب را روايت نموده است.

عقيلى در كتاب الضعفا مى نويسد:

ثنا أُسامة الرفاف، بصري، سمعت يحيى بن معين يقول: ابن أبيأُويس يسوى فلسين؛⁽¹⁾اسامه بصرى براى من نقل كرد كه از يحيى بن معين شنيدم كه در مورد ابن ابى اويس گفت: او دو قران نمى ارزد.

دارقطنى نيز در مورد او مى نويسد:

لا أختاره في الصحيح؛⁽²⁾من روايات او را صحيح نمى دانم.

ابن حزم در كتاب المحلى مى نويسد:

قال أبوالفتح الأزدي حدّثني سيف بن محمّد أنّ ابن أبيأُويس كان يضع الحديث... قال سلمة بن شبيب سمعت إسماعيل بن أبيأُويس يقول: ربّما كنتُ أضع الحديث لأهل المدينة إذا اختلفوا في شيء فيما بينهم؛⁽³⁾ابوالفتح ازدى براى من از سيف بن محمد نقل كرد كه ابن ابى اويس از جعل كنندگان حديث است... سلمه بن شبيب گويد كه از اسماعيل بن أبى اويس شنيدم كه مى گفت:

اى بسا من براى اهل مدينه حديث جعل مى كردم تا اختلافشان را حل نمايم! با توجه به اين كه در سند ابن عباس چنين شخص بدنامى وجود دارد كه متهم به جعل حديث و دروغ گويى است، حالِ اصل حديث نيز معلوم مى شود و نياز به

بررسى بقيه افراد اين سند نخواهد بود.

اما حاكم سند دوم خويش كه به ابوهريره منتهى مى شود را اين گونه آورده است:

أخبرنا أبوبكر بن إسحاق الفقيه، أنبأ محمد بن عيسى بن السكن الواسطي، ثنا داود بن عمرو الضبي، ثنا صالح بن موسى الطلحي، عن عبدالعزيز بن رفيع، عن أبيصالح، عن أبيهريرة رضي اللّه عنه... .⁽¹⁾در اين سند شخصى به نام صالح بن موسى طلحى وجود دارد كه او نيز بدنام بوده و تضعيف شده است. ابن حجر در مورد او مى نويسد:

عن ابن معين: ليس بثقة؛⁽²⁾يحيى بن معين او را ثقه ندانسته است.

ابراهيم بن يعقوب جوزجانى مى گويد:

ضعيف الحديث؛⁽³⁾در نقل حديث ضعيف است.

ابن ابى حاتم به نقل از پدرش مى نويسد:

ضعيف الحديث، منكر الحديث جداً، كثير المناكير عن الثقات، قلت: يكتب حديثه؟ قال: ليس يعجبنى حديثه؛⁽⁴⁾از پدرم در مورد او پرسيدم و پدرم گفت: در نقل حديث ضعيف است و احاديث منكر روايت مى كند و از اشخاص ثقه، حديث هاى منكر روايت كرده است. گفتم: آيا احاديثش را بنويسم؟ پدرم گفت: احاديث او مرا متعجب نمى كند.

بخارى نيز تعبير «منكر الحديث» را براى او برگزيده و نسائى در جايى او را ضعيف و در جاى ديگر «متروك الحديث» خطاب كرده است. ابواحمد بن عدى در مورد او مى نويسد:

عامّة ما يرويه لا يتابعه عليه أحدٌ. وهو عندى ممّن لا يتعمّد الكذب، ولكن يشبه عليه ويخطئ، وأكثر ما يرويه في جدّه من الفضائل ما لا يتابعه عليه أحد؛⁽¹⁾غالب آنچه روايت كرده را هيچ كس پيروى ننموده و نزد من از كسانى است كه عمدا دروغ نمى گويد، اما امر بر او مشتبه مى گردد و خطا مى كند و بيشتر آنچه را كه در مورد فضائل جدش روايت كرده، هيچ كس پيروى ننموده و اعتناء نكرده است.

ترمذى نيز مى گويد:

تكلّم فيه بعض أهل العلم. قلت: وقال عبداللّه بن أحمد: سألتُ أبي عنه فقال: ما أدري. كأنّه لم يرضه؛⁽²⁾بعضى از اهل علم در مورد او سخن مى گفتند و من گفتم كه عبداللّه فرزند احمد بن حنبل گفت: از پدرم در مورد او پرسيدم و او گفت: نمى دانم؛ گويا از او راضى نبود.

عقيلى نيز همراه با ابن عدى، روايات او را قابل پيروى نمى داند و ابن حبان مى نويسد:

كان يروي عن الثقات ما لا يشبه حديث الأثبات حتى يشهد المستمع لها أنها معمولة أو مقلوبة، لا يجوز الإحتجاج به؛⁽³⁾او از ثقات روايت كرده، اما شنوده به اشتباه مى افتد كه آيا روايت او ساختگى است يا

تحريف شده در هر حال سزاوار نيست تا به روايات او استناد گردد.

ابونعيم اصفهانى نيز او را با تعابيرى از قبيل: «متروك» و «يروى المناكير» مورد جرح قرار داده است.⁽¹⁾در نتيجه سند دوم نيز از فردى روايت شده كه قابل اعتماد نيست و متهم به خلط احاديث است. بنابر اين روايت حديث ثقلين از طريق ابن عباس و ابوهريره قابل قبول نبوده و از رجال موثقى برخوردار نيست. اما در اين ميان ابن عبدالبر كوشيده تا سند اين روايت را از طريق كثير بن عبداللّه بازسازى نمايد و آن را مسند كند. ابن عبدالبر به سند ذيل، حديث ثقلين را روايت نموده، مى نويسد:

حدّثنا عبدالرحمن بن يحيى قال: حدّثنا أحمد بن سعيد قال: حدّثنا محمّد بن إبراهيم الديبلي قال: حدّثنا علي بن زيد الفرائضي قال: حدّثنا الحنيني عن كثير بن عبداللّه بن عمرو بن عوف عن أبيه عن جدّه قال قال رسول اللّه... .⁽²⁾كثير بن عبداللّه نقطه اتصال سند ابن عبدالبر است؛ اما رجاليان به او نيز روى خوش نشان نداده اند. ابن حجر در مورد كثير بن عبداللّه مى نويسد:

قال أبوطالب عن أحمد: منكر الحديث، ليس بشئوقال عبداللّه بن أحمد: ضرب أبي على حديث كثير بن عبداللّه في المسند ولم يحدّثنا عنه قال أبوخيثمة: قال لي أحمد: لا تحدّث عنه شيئاً وقال الدوري عن ابن معين: لجدّه صحبة، وهو ضعيف الحديث. وقال مرّةً: ليس بشئ وقال الدارمي عن ابن معين أيضاً: ليس بشئوقال الآجري: سُئل أبوداود عنه فقال: كان أحد الكذّابين...وقال ابن أبيحاتم: سألتُ

أبازرعة عنه فقال: واهي الحديث ليس بقويّ ...وقال أبوحاتم: ليس بالمتين... وقال النسائي والدار قطني: متروك الحديث. وقال النسائي في موضع آخر: ليس بثقة... وقال ابن عديّ: عامّة ما يرويه لا يُتابَع عليه... قلت وقال أبونعيم: ضعّفه عليُ بن المديني. وقال ابن سعد: كان قليل الحديث، يُستضعَف... وقال الحاكم: حدث عن أبيه عن جدّه نسخة فيها مناكير، وضعفه الساجي ويعقوب بن سفيان وابن البرقي وقال ابن عبدالبر مجمع على ضعفه؛⁽¹⁾ابوطالب به نقل از احمد بن حنبل مى گويد كه او را منكر الحديث خوانده و به او اعتماد نكرده است. عبداللّه فرزند احمد نيز مى گويد كه حديث كثير بن عبداللّه را در مسند بر پدرم عرضه كردم و او از روايت حديث او سرباز زد. ابوخيثمه مى گويد كه احمد مرا از نقل روايات او منع نمود. دورى از ابن معين نقل مى كند كه او را ضعيف الحديث خوانده و در جاى ديگر گفته كه به او اعتمادى نيست و دارمى نيز شبيه همين سخن را از ابن معين روايت كرده است. آجرى مى گويد كه از ابوداوود در مورد كثير بن عبداللّه پرسيدم و او دروغگو خطابش كرد. ابن ابى حاتم مى گويد كه از ابوزرعه در مورد نام برده سؤال پرسيدم و او گفت: احاديث واهى نقل مى كند و قوى نيست. ابوحاتم سخن او را با متانت نمى داند و نسائى و دارقطنى او را متروك الحديث معرفى نموده اند و نسائى در جاى ديگر، حكم به عدم وثاقتش كرده است. ابن عدى مى گويد: غالب آنچه روايت كرده مورد پيروى نيست و ابونعيم گفته كه على بن مدينى او را تضعيف نموده است. و ابن سعد گفته كه او حديث كمى روايت كرده و ضعيف شمرده شده است. حاكم مى گويد او از جدش روايتى نقل كرده كه در آن منكر وجود دارد و ساجى و يعقوب بن سفيان و ابن برقى او را تضعيف نموده اند.

بنابراين، روايت ابن عبدالبر نيز بى اعتبار است و تاب مقاوت در برابر قرائت مشهور حديث ثقلين را ندارد.

قاضى عياض مالكى نيز حديث ثقلين به قرائت «كتاب اللّه و سنتى» را با سند ديگرى روايت نموده كه نيازمند بررسى است. او سند را اين گونه آورده است:

وقال عليه السلام فيما أخبرنا به القاضي الحافظ أبوعليّ الحسين بن محمّد - رحمه اللّه - قراءةً منّي عليه، قال: أخبرنا الشيخ الإمام أبوالفضل أحمد بن أحمد الأصبهاني، قال: أخبرنا أبونعيم أحمد بن عبداللّه الحافظ، قال: أخبرنا عبداللّه بن محمّد بن جعفر، أخبرنا بنان بن أحمد القطّان، أخبرنا عبداللّه بن عمر بن أبان، أخبرنا شعيب بن إبراهيم، أخبرنا سيف بن عمر، عن أبان بن إسحاق الأسدي، عن الصباح بن محمّد، عن أبيحازم، عن أبيسعيد الخدري، قال: قال رسول اللّه... .⁽¹⁾در اين سند شخصى به نام سيف بن عمر وجود دارد كه نزد عالمان رجال تضعيف شده است. ابن حجر در مورد او نويسد:

قال ابن معين: ضعيف الحديث وقال مرة فليس خير منه. وقال أبوحاتم: متروك الحديث... وقال أبوداود: ليس بشي. وقال النسائي والدارقطني: ضعيف. وقال ابن عديّ: بعض أحاديثه مشهورة، وعامّتها منكرة لم يُتابع عليها . وقال ابن حبّان: يروي الموضوعات عن الأثبات. قال: وقالوا: إنّه كان يضع الحديث. قلت: بقيّة كلام ابن حبّان: اتُّهِم بالزندقة. وقال البرقاني عن الدار قطني: متروك. وقال الحاكم: اتُّهِم بالزندقة وهو في الرواية ساقط؛⁽²⁾

ابن معين او را ضعيف در حديث خوانده و ابوحاتم او را متروك الحديث خطاب نموده و ابوداوود او را قابل اعتماد ندانسته است. نسائى و دارقطنى او را ضعيف دانسته اند و ابن عدى مى گويد: بعضى از احاديثش مشهور است، اما نوع رواياتش منكر مى باشد و مورد پيروى قرار نگرفته است. ابن حبان مى گويد: روايات جعلى را از ثقات روايت كرده و در مورد او گفته شده كه جعل حديث مى نموده و به زندقه متهم است. برقانى از دارقطنى نقل مى كند كه گفت: [وى] متروك است. و حاكم نيز او را به زندقه متهم ساخته و از روايت ساقط كرده است.

بنابراين، ما تمام اسناد حديث ثقلين به قرائت «كتاب اللّه و سنتى» مخدوش و غير قابل اعتماد است و در روايت كنندگان آن افرادى مى باشند كه متهم به جعل حديث و دروغ گويى هستند.

نكته ديگرى كه بسيار مهم است آن است كه در روايت حافظ ابوبكر بزار به نقل سيوطى، حديث ثقلين را به اين كيفيت روايت كرده است:

الحديث الثاني والعشرون، أخرج البزار عن أبيهريرة قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «إنّي خلّفت فيكم اثنين لن تضلوا بعدهماابدا: كتاب اللّه، ونسبي، ولن يتفرقا حتى يردا عليَّ الحوض»؛⁽¹⁾حديث بيست و دوم: بزار از ابوهريره روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: من در ميان شما دو چيز باقى مى گذارم كه پس از من هرگز گمراه نشويد، كتاب خدا و نسب خويش را و اين دو هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا كنار حوض بر من وارد آيند.

سند بزار همان سند ابوهريره است كه حاكم و بيهقى نقل كرده اند و پيش از اين بيان شد؛ اما طبق نقل بزار به جاى سنتى، نسبى وارد گرديده است؛ بنابراين با

يك سند، دو روايت نقل شده كه يكى نسبى و ديگرى سنتى مى باشد و اين اشتباه يا عمداً صورت گرفته و آن يا سهوى بوده است؛ مانند واژه حسن كه به آسانى بر اثر اشتباه عمد يا سهو تبديل مى شود به حسين.

همين روايت در مجمع الزوائد نيز آمده است و هيثمى در انتهاى نقل روايت مى نويسد:

رواه البزّار وفيه صالح بن موسى الطلحي وهو ضعيف؛⁽¹⁾اين روايت را بزار روايت كرده است كه در آن صالح بن موسى طلحى وجود دارد كه ضعيف است.

اين حديث را سمهودى و ابن حجر نيز روايت كرده اند و جلال الدين سيوطى با همان سند روايت كرده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود:

إنّي خلّفت فيكم اثنين... كتاب اللّه ونسبي.⁽²⁾كه باز خيلى ساده ممكن است كه نسبتى به سنتى مبدل گردد.

در هر حال قرائت حديث ثقلين به «كتاب اللّه و سنتى» از جهات مختلف سندى و متنى مخدوش است و در مقابل، قرائت به «كتاب اللّه و عترتى» نه تنها از نظر سند مخدوش نيست، بلكه از متن واحدى برخوردار است.

آيا ميان سنت و عترت تعارض است؟

پس از بررسى نقاط ضعف سندى و متنى حديث ثقلين، به قرائت «كتاب اللّه وسنتى»، اين پرسش مطرح مى شود كه آيا اساساً ميان سنت و عترت تعارض وجود دارد و رابطه منطقى عترت با سنت از قبيل قضاياى مانعة الجمع است يا خير؟

پيامبر براى پس از خويش چاره انديشى نموده و كتاب خدا و سنت را مطابق فرض، برگزيده است. سنت يعنى پيروى از كسانى كه سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را شنيده اند و از فعل و تقرير آن حضرت آگاهى دارند كه اين افراد صحابه پيامبر مى باشند. عترت نيز افتخار مصاحبت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را دارند و اميرالمؤمنين و حسنين عليهم السلام نيز از صحابه شمرده شده اند و ترديدى در اين مسأله وجود ندارد. حال اگر سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از عترت كه خود نيز از صحابه شمرده شده اند برگرفته شود كه علاوه بر صحابى بودن، معصوم نيز هستند مشكلى پيش نمى آيد؛ اما اگر سنت پيامبر از صحابه اى گرفته شود كه معصوم نيستند و سخن و كردارشان با عترت منافات دارد، تكليف چيست؟ در اين فرض چند احتمال بيشتر باقى نمى ماند، زيرا يا صحابه و عترت به صورت مشترك سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را بيان كنند و به آن عمل مى نمايند، يا اين كه صحابه به سنت پيامبر عمل نموده و عترت خلاف آن را انجام مى دهند و يا برعكس، عترت به سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم وفادار و صحابه از سنت تخلف مى كنند.

فرض نخست محل اختلاف نيست و شيعه و سنى متفق هستند كه اگر تمام صحابه و عترت به سنت گرويدند، اهل حق هستند و پيروى از آنان لازم مى باشد. اما فرض دوم محال است و در خارج تحقق نمى يابد؛ زيرا به حكم آيه تطهير، عترت معصوم هستند و خلاف سنت انجام نمى دهند و خود نيز افتخار مى كنند كه پيرو سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم هستند. حال اگر تعارضى ميان عترت و صحابه در عمل به سنت رخ دهد - همان طور كه در خلافت رخ داد - ترديدى نيست كه سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مقدم است و عترت به حكم عصمتشان بر خلاف سنت عمل نمى كنند، درنتيجه صحابه اى كه خلاف عترت گام

برداشته اند باطل بوده و خلاف حق رفته اند. و از اين بيان تكليف فرض سوم نيز مشخص مى شود.

نگارنده در شهر مدينه منوره بحثى با برخى از اهل خلاف انجام داد به اين صورت كه آنان شيعه را متهم كردند كه با اصحاب پيامبر ميانه خوبى ندارند و نگارنده در پاسخ، مسأله را اين گونه مطرح كرد:

ما نقاط مشترك را واكاوى مى كنيم و در نقاط اختلافى توقف مى نماييم. طرف مقابل از اين پيشنهاد استقبال كرد و بنا شد ملاك بحث در نقاط مشترك جلو رود. نگارنده عرضه داشت كه تمام صحابه در يك تقسيم، دو گروه مى شوند: گروهى كه در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از دنيا رفتند و به شهادت رسيدند و يا مشمول دعاى حضرت واقع شدند و گروهى كه پس از رسول خدا در قيد حيات باقى ماندند. اما گروه نخست مورد احترام ما و شما هستند كه طرف مقابل پذيرفت.

گروهى كه پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم باقى ماندند نيز دو قسم شدند؛ زيرا برخى به وصيت آن حضرت عمل كردند و ما و شما آنان را دوست مى داريم؛ و طرف مقابل نيز پذيرفت. اما برخى ديگر از صحابه به وصيت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عمل نكردند و ما آنان را دوست نداشته، ولى شما دوست مى داريد. طرف مقابل اعتراض كرد و گفت كه ما هم صحابه اى كه به وصيت عمل ننموده اند را دوست نداريم. نگارنده در اين هنگام به آنان گفت كه پس اختلافى ميان ما و شما نيست. اما آنان گفتند كه مراد شما از وصيت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم چيست؟ به آنان گفتم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرموده: «كتاب اللّه و عترتى يا سنتى» و طبق هر دو معنا مشكلى پيش نمى آيد.

آرى مشكل از آن جا شروع مى شود كه توهين به عترت با سنت پيامبر در

تعارض نيافتد و مراد از سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مبهم تفسير گردد. سنت پيامبر با سنت شيخين قرين و هم سنگ گردد و عترت به حاشيه رانده شوند. شاهد اين مطلب آن است كه امويان به عترت اهانت مى كنند و در عين حال در وصف آنان گفته مى شود: «تابعا للسنة»! يا اين كه درب خانه حضرت زهرا سلام اللّه عليها به آتش كشيده مى شود و ضاربان از پيروان سنت معرفى مى گردند! حقيقت آن است كه وقتى سنت پيامبر به معناى سنت شيخين باشد، قطعاً ميان اين حديث و قرائت «كتاب اللّه و عترتى» تعارض شديدى رخ مى دهد و اهل سنت نيز با استناد به احاديث «اقتدوا بالذين من بعدى ابوبكر و عمر» و «عليكم بسنتى وسنت خلفاء الراشدين من بعدي»، سنت نبوى را به معناى سنت شيخين معنا مى كنند، و الاّ سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در ذات خود هيچ تعارضى با عترت نداشته و نخواهد داشت. بنابر اين منشا اشكال دوم كه قرائت «كتاب اللّه وسنتى» بود، در حقيقت به تعارض حديث ثقلين با احاديثى از قبيل «اقتدوا بالذين من بعدى...» و «عليكم بسنتى...» باز مى گردد و حتى قرائت «كتاب اللّه و سنتى» على رغم اشكالى كه از ناحيه سند و متن دارد، باز با «كتاب اللّه و عترتى» تعارض پيدا نمى كند.

حديث «اقتدوا بالذين من بعدى ابوبكر وعمر» كه پس از اين با تعبير حديث اقتدا از آن ياد مى كنيم، تنها مورد قبول عامه است و شيعه آن را نمى پذيرد و طبق انصاف علمى اساسا نبايد مورد تمسك قرار گيرد؛ زيرا ما از احاديث متفق نزد فريقين سخن مى رانيم و آنان از احاديثى سخن مى گويند كه مورد اختلاف و خلاف وحدت مسلمانان است. البته ما در خلال بحث اثبات مى كنيم كه حتى خود عامه نيز در مورد حديث اقتدا متحد نيستند و تنها گروه اندكى از غير محققان به اين حديث تمسك كرده اند.

بررسى حديث اقتدا به شيخين

برخى از بزرگان و حديث شناسان خبره عامه كه در عصر نخستين مى زيسته اند، حديث اقتدا را نپذيرفته اند. يكى از اين افراد، ابوحاتم رازى است كه معاصر بخارى و مسلم مى باشد و متوفاى 277 است. سمعانى در باره او گفته است:

إمام عصره والمرجوع إليه في مشكلات الحديث؛⁽¹⁾او پيشواى عصر خويش بوده و در حل مشكلات حديث به او رجوع مى شده است.

و ابن اثير نيز در باره او مى گويد:

وهو من أقران البخاري ومسلم؛⁽²⁾او از هم سنگ هاى بخارى و مسلم است.

با اين اوصاف، ابوحاتم كه هم سنگ بخارى و مسلم تلقى گرديده، به نقل مناوى در مورد حديث اقتدا مى گويد:

وأعلّه أبوحاتم، وقال البزار كابن حزم: لا يصحّ؛⁽³⁾ابوحاتم اين روايت را ناسالم دانسته و بزار مانند ابن حزم، حكم به عدم صحت آن داده است.

ترمذى نيز كه يكى از صاحبان صحاح مى باشد، در مورد حديث اقتدا مى نويسد:

هذا حديث غريب من هذا الوجه من حديث ابن مسعود، لا نعرفه إلاّ من حديث يحيى بن سلمة بن كهيل، ويحيى بن سلمة يضعف في الحديث؛⁽⁴⁾

اين حديث غريب است و ما تنها آن را از طريق يحيى بن سلمة بن كهيل مى شناسيم و يحيى بن سلمه نيز در حديث تضعيف شده است.

عقيلى حديث اقتدا را در كتاب الضعفاء نقل كرده و آن را ضعيف دانسته است.⁽¹⁾همچنين ابوبكر نقاش حديث اقتدا را واهى معرفى كرده⁽²⁾و ابن عدى كه متوفاى 365 است، پس از نقل حديث اقتدا به حماد بن دليل خرده گرفته و سند روايت را از ناحيه او ضعيف معرفى كرده است.⁽³⁾ابوالحسن دارقطنى (متوفاى 385)، با قاطعيت حديث اقتدا را رد كرده و نوشته است:

لايثبت والعمري هذا ضعيف؛⁽⁴⁾اين حديث ثابت نيست و به جانم سوگند كه ضعيف است.

اين سخن در حالى از ابوالحسن دارقطنى صادر شده كه ذهبى در مورد او مى نويسد:

صار الدارقطني أوحد عصره في الحفظ والفهم والورع وإماماً في القرّاء والنحويين؛⁽⁵⁾دار قطنى در عصر خويش از لحاظ حفظ، فهم و ورع يگانه گشت و پيشواى قرّا و نحويان به حساب مى آمد.

ابن حزم اندلسى از ديگر خرده گيران بر حديث اقتداست و ابوحيان به نقل از او مى نويسد:

وهذا خبر مكذوب موضوع باطل لم يصلح قطّ؛⁽¹⁾اين خبر دروغ، جعل شده و باطل است و هرگز صحيح نمى باشد.

كار در نهايت به اين جا مى رسد كه ابن حزم مى نويسد:

قال أبومحمّد: ولو أننا نستجيز التدليس والأمر الذي لو ظفر به خصومنا طاروا به فرحا، أو أبلسوا أسفا، لاحتججنا بما روي «اقتدوا باللذين من بعدي أبيبكر وعمر». قال أبومحمّد ولكنه لا يصح، ويعيذنا اللّه من الاحتجاج بما لا يصحّ؛⁽²⁾ابومحمد مى گويد: اگر ما تدليس را روا مى دانستيم و پيروزى بر دشمنان را به هر قيمتى مى پذيرفتيم و تدليس و سياه نمايى را روا مى داشتيم، هر آينه به حديث اقتدا به شيخين تمسك مى جستيم؛ اما پناه مى بريم بر خدا از احتجاج به حديثى كه صحيح نيست.

فضاحت حديث اقتدا آن قدر فاحش است كه ابن حزم آن را به سخره گرفته و به عنوان نماد حديث جعلى و غير صحيح معرفى نموده است.

ذهبى نيز در احوال احمد بن صليح، اين حديث را از مالك، از ابن عمر روايت كرده، مى نويسد:

أحمد بن صليح عن ذي النون المصري عن مالك عن نافع عن ابن عمر: بحديث «اقتدوا باللذين من بعدي» وهذا غلط، وأحمد لا يعتمد عليه؛⁽³⁾

احمد بن صليح از ذوالنون مصرى، از مالك، از نافع، از ابن عمر روايت كرده است كه حديث «اقتدوا باللذين من بعدى» حديث غلطى است و احمد اعتمادى بر آن نكرده است.

در جاى ديگر، اين حديث را از نوه عمر روايت كرده و مى نويسد:

فهذا ملصق بمالك وقال ابوبكر النقاش وهو واه؛⁽¹⁾اين روايت را به مالك بسته اند و ابوبكر نقاش آن را واهى دانسته است.

يكى از راويان حديث اقتدا، نوه عمر، يعنى محمد بن عبداللّه بن عمر بن قاسم بن عبداللّه بن عبيد اللّه بن عاصم بن عمر بن خطاب مى باشد و عقيلى در احوالات اين شخص مى گويد:

لايصحّ حديثه ولا يعرف بنقل الحديث؛⁽²⁾حديث او صحيح نيست و اين شخص نيز به نقل حديث شناخته نمى شود.

دارقطنى نيز در مورد او مى نويسد:

العمري هذا يحدث عن مالك بأباطيل وقال ابن مندة له مناكير؛⁽³⁾عمرى [نوه عمر] از مالك اباطيلى نقل كرده و ابن منده در مورد او گفته كه داراى احاديثى ناشناخته است.

اما نورالدين ابوبكر هيثمى صاحب كتاب مجمع الزوائد، حديث اقتدا را به گونه اى از طبرانى روايت كرده كه خيلى شبيه حديث ثقلين است. وى مى نويسد:

عن أبيالدرداء قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «اقتدوا بالذين من بعدي أبيبكر وعمر فإنّهما حبل اللّه الممدود ومن تمسك بهما فقد

تمسك بالعروة الوثقى التي لا انفصام لها». رواه الطبراني وفيه من لم أعرفهم؛⁽¹⁾ابودرداء مى گويد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: «اقتدوا باللذين من بعدى ابوبكر و عمر، فانّهما حبل اللّه الممدود ومن تمسّك بهما فقد تمسك بالعروة الوثقى التى لا انفصام لها» و اين روايت را طبرانى نقل كرده و در سند آن اشخاصى هستند كه من آنها را نمى شناسم.

ابن حجر عسقلانى با تمام تعصبى كه دارد، در قسمت هاى مختلف لسان الميزان، به حديث اقتدا اشاره كرده و آن را رد نموده است.⁽²⁾شيخ الاسلام احمد بن يحيى هروى⁽³⁾در كتاب الدرالنضيد، حديث اقتدا و حديث «إنّ اللّه يتجلّي لأبى بكر خاصّه وللناس عامّة يوم القيامه» را نقل مى كند و حكم به بطلان آنها مى كرده، مى نويسد:

من موضوعات أحمد الجرجاني: «اقتدوا باللذين من بعدي أبيبكر وعمر. باطل»؛⁽⁴⁾از جعليات احمد جرجانى حديث اقتدا مى باشد كه باطل است.

مناوى در فيض القدير در شرح حديث اقتدا مى نويسد:

( اقتدوا باللذين ) بفتح الذال: أي الخليفتين اللذين يقومان ( من بعدي: أبوبكر وعمر )... قال ابن حجر: اختلف فيه على عبدالملك وأعله أبوحاتم وقال البزار كابن حزم لا يصح لأن عبداللّه لم يسمعه من ربعي

وربعي لم يسمعه من حذيفة لكن له شاهد؛⁽¹⁾به دو كسى كه پس از من مى آيند اقتدا كنيد؛ يعنى به دو خليفه اى كه پس از من هستند؛ يعنى ابوبكر و عمر ... ابن حجر مى گويد: در مورد سند اين روايت در عبدالملك اختلاف است و ابوحاتم او را طعن كرده و بزار مانند ابن حزم گفته كه اين روايت صحيح نمى باشد، زيرا عبداللّه آن را از ربعى نشنيده و ربعى نيز از حذيفه نشنيده است و لكن براى آن شاهدى مى باشد.

خلاصه مطالب آن است كه حديث اقتدا از نظر سند بسيار ضعيف است و برخى آن را به صراحت در زمره روايات جعلى برشمرده اند، در حالى كه نخستين شرط تعارض هم رتبه بودن سند دو روايت است و حديث ثقلين به تواتر ثابت شده در حالى كه حديث اقتدا سند محكمى ندارد.

بررسى روايت «اهتدوا بهدى عمار» و «تمسكوا بعهد ابن ام عبد»

از ديگر احاديثى كه ادعا شده با حديث ثقلين تعارض دارد، حديث «اهتدوا بهدى عمار» و حديث «تمسكوا بعهد ابن ام عبد» مى باشد.

خرده گيران مدعى هستند كه اين دو روايت بر وجوب پيروى از عمار و ابن مسعود دلالت دارد و با وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام تعارض دارد.

اما در مورد روايت نخست بايد گفت كه با قطع نظر از سند اين روايت، چه تعارضى ميان وجوب پيروى از عمار و وجوب پيروى از اهل بيت عليهم السلام وجود دارد؟ اساسا اين روايت تأييدكننده حديث ثقلين است و نه تنها تعارض با حديث ثقلين ندارد، بلكه شاهد صدق ديگرى بر حديث ثقلين مى باشد؛ زيرا عمار از پيروان راستين اميرالمؤمنين عليه السلام بوده و تا پايان عمر شريفش لحظه اى دست از

عترت پيامبر نكشيد. مگر عمار نبود كه دائما از منتقدان خلفا به حساب آمد و همواره خلفا با او ميانه خوبى نداشتند و از حمايت عمار از اميرالمؤمنين عليه السلام آزرده مى شدند؟ از جمله اين موارد جريان عمار و خليفه سوم عثمان است.

ابن قتيبه به ماجراى انتقاد عمار از عثمان اشاره كرده و آن را به صورت مفصل روايت نموده است. وى مى نويسد:

اجتمع ناس من أصحاب النبي عليه الصلاة السلام، فكتبوا كتابا ذكروا فيه ما خالف فيه عثمان من سنة رسول اللّه وسنة صاحبيه... ثم تعاهد القوم، ليدفعن الكتاب في يد عثمان، وكان ممن حضر الكتاب عمار بن ياسر والمقداد بن الأسود وكانوا عشرة، فلما خرجوا بالكتاب ليدفعوه إلى عثمان - والكتاب في يد عمار - جعلوا يتسللون عن عمار حتى بقي وحده، فمضى حتى جاء دار عثمان فاستأذن عليه فأذن له في يوم شات، فدخل عليه وعنده مروان بن الحكم وأهله من بني أمية، فدفع إليه الكتاب فقرأه فقال له: أنت كتبت هذا الكتاب؟ قال: نعم، قال: ومن كان معك؟ قال: كان معي نفر تفرقوا فرقا منك قال: من هم؟ قال: لا أخبرك بهم، قال: فلم اجترأت علي من بينهم؟ فقال مروان: يا أمير المؤمنين، إن هذا العبد الأسود (يعني عمارا) قد جرأ عليك الناس وإنك إن قتلته نكلت به من وراءه. قال عثمان: اضربوه، فضربوه وضربه عثمان معهم حتى فتقوا بطنه فغشي عليه، فجروه حتى طرحوه على باب الدار فأمرت به أم سلمة زوج النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فأدخل منزلها؛⁽¹⁾اصحاب پيامبر گرد يكديگر جمع شدند و نامه اى نوشتند و در آن به مواردى كه

عثمان از سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و خلفاى پيشين تخلف نموده، اشاره كردند و پيمان بستند كه اين نامه را به عثمان بدهند. اين گروه ده نفر بودند كه عمار و مقداد نيز در ميان آنان حاضر بودند. نامه در دست عمار بود و همگى به سوى عثمان حركت كردند، اما دست آخر، عمار تنها ماند و بقيه كنار رفتند. پس عمار تصميم گرفت تا به تنهايى نامه را به عثمان بدهد؛ از اين رو بر عثمان وارد شد و در حالى كه مروان و برخى ديگر از امويان حاضر بودند، نامه را به عثمان داد. عثمان نامه را خواند و پرسيد آيا تو اين نامه را نوشته اى؟ عمار پاسخ داد: آرى. عثمان پرسيد ديگر چه كسانى همراه تو بودند؟ عمار گفت: تعدادى بودند كه از ترس تو متفرق شدند. عثمان گفت: آنان را معرفى نما. عمار گفت: معرفى نمى كنم. عثمان گفت: چگونه تو از ميان آنان جرأت كردى تا نامه را به من برسانى؟ در اين هنگام مروان صدا زد: اى اميرالمؤمنين، اين بنده سياه مردم را عليه تو مى شوراند، پس او را به قتل برسان تا ديگران حساب كار خود را بكنند. عثمان دستور داد تا او را به باد كتك بگيرند و امويان به جان عمار افتادند و خود عثمان نيز به آنان كمك كرد و آن قدر عمار را زدند تا اين كه فتق او آسيب ديد و بيهوش شد. سپس او را به درب خانه انداختند در اين هنگام ام سلمه به يارى او شتافت و او را به منزل برد.

از اين ماجرا به خوبى استفاده مى شود كه فضاى دوران خلفاء تا چه اندازه ملتهب و خطرناك بوده و حتى صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نيز در امان نبوده اند. اين ماجرا و نظائر آن به خوبى نشان مى دهد كه كردار عمار نه تنها با اهل بيت عليهم السلام تعارض نداشته، بلكه با سيره خلفاء در تعارض بوده و در حقيقت نبايد اين روايت را معارض حديث ثقلين دانست، بلكه بايد معارض احاديثى همچون حديث اقتدا دانست. يعقوبى مى نويسد:

وتخلّف عن بيعة أبيبكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي

بن أبيطالب، منهم العباس بن عبدالمطلب والفضل بن العباس والزبير بن العوام وخالد بن سعيد والمقداد بن عمرو وسلمان الفارسي وأبوذر الغفاري وعمار بن ياسر والبراء بن عازب وأبي بن كعب؛⁽¹⁾گروهى از مهاجران و انصار از بيعت با ابوبكر سرباز زدند و به على بن ابى طالب پيوستند كه عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، زبير، خالد بن سعيد، مقداد، سلمان، ابوذر، عمار بن ياسر، براء بن عازب و ابى بن كعب از آنان بودند.

بنابراين عمار پيرو اميرالمؤمنين على عليه السلام بوده است و در نهايت نيز - طبق خبر پيامبر - در صفين و در ركاب اميرالمؤمنين به شهادت رسيد و با شهادت خويش، معاويه را رسوا ساخت. در نتيجه كردار عمار با ابوبكر و ديگر خلفا تعارض داشت، پس روايت مذكور را بايد با حديث اقتدا در تعارض دانست نه حديث ثقلين.

حديث «تمسكوا بعهد ابن ام عبد» نيز دقيقاً مانند قضيه عمار است؛ زيرا ابن مسعود نيز از منتقدان جدى خلفا بود و وصيت كرد كه عثمان بر جنازه او حاضر نشود و بدين گونه، نفرت خود را از عثمان اعلام كرد.

مگر نه اين بود كه عثمان به زور قرآن عبداللّه بن مسعود را گرفت و طورى او را كتك زدند كه دو دنده او شكست و به واسطه اين ضربه مريض شد و از دنيا رفت؟! و شرح جنايت عثمان با او را ابن قتيبه، يعقوبى، سيوطى و ديگران روايت كرده اند.

روايت «اعلمكم بالحلال والحرام معاذ بن جبل»

از ديگر احاديثى كه به عنوان معارض با حديث ثقلين نقل شده، روايت «اعلمكم بالحلال والحرام معاذ بن جبل» است كه از انصار مى باشد. البته شايد

دلالت اين روايت با حديث ثقلين در تعارض باشد؛ زيرا معاذ از شركت كنندگان در حمله به منزل حضرت زهرا سلام اللّه عليها بوده است. او كسى بود كه وقتى حضرت صديقه زهرا سلام اللّه عليها به منزل او رفت تا او را به يارى فرابخواند، از پذيرش سخن دختر پيامبر سرباز زد و آن حضرت را آزرده خاطر ساخت و حضرت با ناراحتى از منزل او بيرون رفت. اين عدم يارى شرم آور، به گونه اى وقيح بود كه حتى فرزندش به او اعتراض نمود و ديگر با او سخن نگفت. بنابراين اين روايت با حديث ثقلين در تعارض است، زيرا معاذ بر خلاف عترت حركت نمود و در مقابل آنان قرار گرفت. بحث از اين روايت به صورت مفصل ذيل حديث «مدينه العلم» مطرح خواهد شد، اما به صورت اجمالى به سند آن مى پردازيم.

در سند اين روايت، محمد بن عبدالرحمان بيلمانى است كه از پدرش، از سلام، از طويل روايت كرده و اين سند از چند جهت مخدوش بوده و راويان آن متهم به جعل حديث مى باشند.

بخارى، ابوحاتم و نسائى وى را منكر الحديث دانسته اند.⁽¹⁾ذهبى نيز در ميزان الاعتدال مى نويسد:

محمد بن عبدالرحمن بن البيلماني عن ابيه، ضعفوه. قال البخاري وابوحاتم: منكر الحديث وقال الدارقطني وغيره ضعيف وقال ابن حبان حدث عن ابيه بنسخة شبيها بمائتي حديث كلّها موضوعة... قال ابن عدي: كل ما يرويه ابن البيلماني فإن البلاء [فيه] منه؛⁽²⁾عالمان رجالى روايات محمد بن عبدالرحمان بن بيلمانى از پدرش را ضعيف

دانسته اند و بخارى و ابوحاتم او را منكر الحديث معرفى كرده و دارقطنى و ديگران نيز حكم به ضعف او داده اند. ابن حبان در مورد او گفته: دويست روايت از پدرش در يك نسخه روايت كرده كه همگى جعلى و ساختگى مى باشد... و ابن عدى مى گويد: هر چه ابن بيلمانى روايت كرده قابل اعتماد نيست و مشكل از سوى خود او است.

هيثمى در مجمع الزوائد، در ضمن بيان حديثى به محمد بن عبدالرحمان بيلمانى اشاره كرده و در مورد او مى نويسد:

وهو مجمع على ضعفه؛⁽¹⁾او كسى است كه بر ضعف وى اجماع شده است.

وى در جاى ديگرى مى نويسد:

وهو ضعيف جدا؛⁽²⁾ابن حبان نيز مى گويد:

يضع على ابيه العجائب؛⁽³⁾او از قول پدرش احاديث عجيبى روايت كرده است.

ابن حجر عسقلانى نيز او و پدرش را با تعبير «ضعيف جدا» مورد سرزنش قرار داده است.⁽⁴⁾و خلاصه دارقطنى،⁽⁵⁾ذهبى در تلخيص المستدرك،⁽⁶⁾ملا على متقى⁽⁷⁾در

كنزالعمّال، شوكانى در نيل الأوطار⁽¹⁾و مناوى در فيض القدير⁽²⁾اين پدر و پسر را تضعيف كرده اند.

يكى ديگر از افراد سند اين روايت، سلام بن سليم است كه او نيز ضعيف است. بخارى در مورد او مى گويد:

تركوه؛⁽³⁾روايات وى را ترك كرده اند.

نسائى و ابن ابى حاتم او را «متروك الحديث» مى دانسته⁽⁴⁾و ابونعيم در مورد متروك بودن وى ادعاى اتفاق كرده است.⁽⁵⁾ابن حبان در مورد او مى نويسد:

يروي عن الثقات الموضوعات وكأنّه كان المعتمد لها؛⁽⁶⁾او از ثقات، روايات جعلى نقل كرده و گويى خود اين روايات را جعل مى كرده است.

ابوبكر هيثمى نيز ضعيف بودن او را مورد اجماع مى داند.⁽⁷⁾ابن تيميه در كتاب منهاج السنّه تصريح مى كند كه عده اى از محدثان، اين حديث را تكذيب كرده اند و ذهبى در ميزان الإعتدال، و مناوى در كتاب فيض القدير حكم به تضعيف اين روايت نموده و اقوال بزرگان را در ضعف اين روايت بيان داشته است.⁽⁸⁾

بنابراين حديث معاذ از سند ضعيفى برخوردار است و عده اى در سند اين حديث هستند كه از جعل كنندگان و دروغ پردازان احادث به حساب مى آيند، اما با اين وجود، اين سؤال مطرح مى شود كه آيا به راستى معاذ در دانستن حلال و حرام سرآمد بوده است؟ با بررسى اين ادعا، خلاف آن را مى توان دريافت.

ابن سعد در كتاب طبقات مى نويسد:

أخبرنا عبيد اللّه بن موسى، قال أخبرنا شيبان، عن الأعمش عن شقيق قال: استعمل النبي صلّى اللّه عليه وسلم معاذا على اليمن، فتوفي النبي صلّى اللّه عليه وسلم واستخلف أبوبكر وهو عليها، وكان عمر عامئذ على الحج، فجاء معاذ إلى مكة ومعه رقيق ووصفاء على حدة، فقال له عمر: يا أباعبدالرحمن لمن هؤلاء الوصفاء؟ قال: هم لي، قال: من أين هم لك ؟ قال: أهدوا لي. قال: أطعني وأرسل بهم إلى أبيبكر فإن طيبهم لك فهم لك، قال: ما كنت لأطيعك في هذا، شيء أهدي لي أرسل بهم إلى أبيبكر؟ قال: فبات ليلته ثم أصبح فقال: يا ابن الخطاب ما أراني إلاّ مطيعك، إني رأيت الليلة في المنام كأني أجر - أو أقاد أو كلمة تشبهها - إلى النار وأنت آخذ بحجزتي، فانطلق بهم إلى أبيبكر ، فقال: أنت أحق بهم، فقال أبوبكر: هم لك، فانطلق بهم إلى أهله فصفوا خلفه يصلون، فلما انصرف قال: لمن تصلون ؟ قالوا: للّه تبارك وتعالى. قال: فانطلقوا فأنتم له؛⁽¹⁾عبيداللّه بن موسى به سند خود از شقيق نقل مى كند كه مى گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم، معاذ را براى كارى به يمن فرستاد و در آن ايام پيامبر از دنيا رفت

و ابوبكر به خلافت رسيد و معاذ همچنان در يمن بود. عمر در آن سال به عنوان امير الحاج به مكه رفت و معاذ نيز به مكه آمد، در حالى كه كنيزانى همراه خود آورده بود. عمر به او گفت: اين كنيزان مال كيست؟ او در پاسخ گفت: مال من است. عمر گفت: آنان را از كجا آورده اى؟ معاذ در پاسخ گفت: آنان را به من هديه داده اند. عمر گفت: سخن من را گوش كن و آنان را نزد ابوبكر بفرست و اگر او رضايت داد، آن گاه آنان را براى خود بردار. معاذ گفت: در اين مورد سخن تو را گوش نمى دهم و چرا چيزى كه به من هديه داده شده را براى ابوبكر بفرستم؟! آن روز سپرى شد و روز بعد، معاذ به عمر گفت: گويا بايد به سخن تو گوش بدهم، زيرا در خواب ديدم كه من را بسوى آتش مى خواندند و تو مانع از به جهنم رفتن من مى شدى. اينك آن كنيزان را بگير و نزد ابوبكر ببر. عمر گفت: خودت ببر، زيرا تو به اين كار سزاوارتر مى باشى. آن گاه آنان را نزد ابوبكر برد و ابوبكر آنان را به او بخشيد! البته اين ماجرا مقدمه اى دارد كه ابن سعد نقل نكرده و ما آن را به نقل از ابن عبدالبر در كتاب الاستيعاب روايت مى كنيم. ابن عبدالبر مى نويسد:

حدثنا خلف بن القاسم قال حدثنا ابن المفسر قال حدثنا أحمد بن على قال حدثنا يحيى بن معين قال حدثنا عبدالرزاق قال حدثنا معمر عن الزهري عن عبدالرحمن بن عبداللّه بن كعب بن مالك عن أبيه قال: كان معاذ رجلاً شابا جميلاً من أفضل سادات قومه، سمحا لا يمسك، فلم يزل يدان حتى أغلق ماله كله من الدين، فأتى للنبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فطلب إليه أن يسأل له غرماءه أن يضعوا له، فأبوا، ولو تركوا لأحد من أجل أحد لتركوا لمعاذ من أجل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فباع النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ماله كلّه في دينه حتى قام معاذ بغير شيء، حتى إذا كان عام فتح مكة بعثه النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم إلى طائفة من

أهل اليمن ليجبره، فمكث معاذ باليمن أميرا وكان أول من أتجر في مال اللّه هو، فمكث حتى أصاب وحتى قبض رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فلما قدم قال عمر لأبي بكر: أرسل إلى هذا الرجل فدع له ما يعيشه وخذ سائره منه، فقال أبوبكر: إنما بعثه النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ولست بآخذ منه شيئا إلاّ أن يعطيني، فانطلق عمر إليه إذ لم يطعه أبوبكر، فذكر ذلك لمعاذ، فقال معاذ: إنما أرسلني إليه النبي صلّى اللّه عليه وسلم ليجبرني ولست بفاعل، ثم أتى معاذ عمر فقال: قد أطعتك وأنا فاعل ما أمرتني به، فإنّي رأيت في المنام أني في حومة ماء قد خشيت الغرق، فلخصتني منه يا عمر، فأتى معاذ أبابكر فذكر ذلك كلّه له وحلف لايكتم شيئا فقال أبوبكر: لا آخذ منك شيئا قد وهبته لك، فقال عمر: هذا خير حلّ وطاب فخرج معاذ عند ذلك إلى الشام؛⁽¹⁾خلف بن قاسم به سند خود از عبداللّه بن كعب بن مالك نقل مى كند كه گفت: معاذ بن جبل جوان زيبارو و برترين جوان در ميان قومش بود، اما ورشكسته شد و روز به روز بر قرض هايش افزوده گرديد تا آن جا كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم تقاضا كرد تا از طلبكارانش براى او عفو بطلبد، اما آنان نپذيرفتند. كار به جايى رسيد كه تمام اموال معاذ براى بدهى هايش هزينه شد و او بدون مال شد. در سال فتح مكه، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم او را به يمن فرستاد و او را امير آن جا قرار داد تا ورشكستگى او جبران گردد و معاذ در يمن باقى ماند تا پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم از دنيا رفت و او نخستين كسى بود كه اموال بيت المال را براى خويش برداشت و هزينه نمود و از اين راه به ثروتى دست يافت.

او پس از درگذشت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و در ايام خلافت ابوبكر بازگشت. عمر به ابوبكر گفت: شخصى را سراغ معاذ بفرست و به اندازه نياز او از اموالش را به او ببخش و باقى را پس بگير. ابوبكر گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم او را فرستاد تا جبران ورشكستگى اش را نمايد و من چيزى از او پس نمى گيرم مگر آن كه خودش بدهد. عمر هنگامى كه از ابوبكر نا اميد شد، خود نزد معاذ رفت و ماجرا را مطرح ساخت و معاذ در پاسخ او گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مرا فرستاد تا ضرر گذشت من را جبران نمايد و دست من نيست و حكم رسول خدا بوده است. پس از گذشت مدتى، معاذ نزد عمر رفت و گفت: هر چه بگويى انجام مى دهم، زيرا در خواب ديدم كه من در حال غرق شدن در آب مى باشم و تو مرا خلاص كردى و نجات دادى. آنگاه نزد ابوبكر رفت و صورت اموال داد و ابوبكر همه را به او بخشيد. در اين هنگام عمر گفت: اكنون اموال تو پاك و حلال شد، سپس معاذ بسوى شام رهسپار گرديد.

همان گونه كه از اين دو روايت استفاده مى شود، مى توان ميزان آگاهى معاذ از حلال و حرام الاهى را به دست آورد! كسى كه بيت المال را به مصرف شخصى مى گيرد و حتى عمر به او اعتراض مى نمايد، با اين وجود مى تواند اعلم صحابه در حلال و حرام باشد؟ بنابراين روايت معاذ نيز علاوه بر ضعف شديدى كه در سند دارد، از لحاظ واقع نيز صادق نيست و در عالم خارج، عكس آن به اثبات رسيده و بسيار جاى تعجب است كه كسى خود را دانشمند مى پندارد و در عين حال مى كوشد تا اين روايت را متعارض با حديث ثقلين جلوه دهد!

حديث «خذوا شطر دينكم عن هذه الحميراء»

يكى ديگر از احاديثى كه به عنوان معارض با حديث ثقلين مطرح شده، حديث ذيل است:

خذوا شطر دينكم عن هذه الحميراء؛⁽¹⁾بخشى از دين خويش را از عايشه فرا بگيريد.

اين روايت دو گونه معنا شده: برخى مراد از شطر را نصف گرفته اند يعنى نصف دين خود را از عايشه بگيريد⁽²⁾و برخى ديگر، شطر را به معناى ثلث گرفته اند⁽³⁾يعنى يك سوم دين خود را از عايشه فرا بگيريد و معناى اخير مطابق روايتى ديگر به همين مضمون است.⁽⁴⁾به هر روى اهل سنت تعصب فزاينده اى نسبت به عايشه دارند و گويا او را از تمام همسران پيامبر مقدم مى انگارند. از اين رو علامه حلى بر اين باور است كه اهل سنت بر عايشه تعصب دارند و شاهد اين ادعا آن است كه از ميان همسران رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم تنها به او ام المؤمنين مى گويند و بقيه همسران را به اسم خطاب مى كنند. نگارنده در مجلد چهارم كتاب تشييد المراجعات، قضاياى مربوط به عايشه را مطرح كرده و پرده از كردار او برداشته است.

اجمالاً عايشه كسى است كه به ام المؤمنين خديجه اهانت مى كرده⁽⁵⁾و نسبت

به حضرت زهرا سلام اللّه عليها حساسيت منفى نشان داده⁽¹⁾و رسماً به جنگ اميرالمؤمنين عليه السلام رفته و با شنيدن خبر شهادت آن حضرت، اظهار فرح و خوشنودى نموده است.⁽²⁾هنگامى كه عايشه در شُرُف مرگ قرار گرفت، وصيت نمود تا او را در بقيع دفن كنند و هنگامى كه به او گفته شد چرا مايل نيستى تا در جوار پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به خاك سپرده شوى، گفت:

إنّي احدثت بعد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم حدثا؛⁽³⁾پس از رسول خدا بدعت گذارى كردم [از اين رو سزاوار نيست تا در جوار آن حضرت مدفون گردم.] اما در عين حال اهل سنت بسيار از او تجليل مى كنند و او را محترم مى شمرند! در هر حال حديث نگاران بزرگ اهل سنت حديث ياد شده را تأييد نكرده و آن را موثق ندانسته اند. ابن امير الحاج مى نويسد:

ذكر الحافظ عمادالدين بن كثير أنه سأل الحافظين المزي والذهبي عنه فلم يعرفاه؛⁽⁴⁾حافظ عمادالدين بن كثير از مزى و ذهبى در مورد اين حديث سؤال پرسيد و آنان اظهار بى اطلاعى كردند.

وى همچنين مى گويد:

قال شيخنا الحافظ - ابن حجر العسقلاني - : لا أعرف له إسنادا، ولا رأيته في شيء من كتب الحديث؛⁽¹⁾شيخ ما حافظ ابن حجر عسقلانى مى گويد: من براى آن هيچ سندى را سراغ ندارم و اثرى از آن را در كتابهاى حديث نديدم.

حافظ مزى نيز مى نويسد:

لم أقف له على سند إلى الآن؛⁽²⁾تاكنون براى اين حديث سندى نيافته ام.

و در جاى ديگر آمده است:

كلّ حديث فيه لفظ الحميراء لا أصل له، إلاّ حديثاً واحداً في النسائي؛⁽³⁾هر حديثى كه در آن لفظ حميرا باشد اساسى ندارد، مگر يك روايت كه نسائى نقل كرده است.

ذهبى نيز علاوه بر نقل قول مذكور كه از او صورت گرفته است، مى نويسد:

هو من الأحايث الواهية التي لايعرف لها إسناد؛⁽⁴⁾اين حديث از احاديث واهى است كه سندى براى آن شناخته شده نيست.

ابن قيم جوزيه كه از شاگردان ابن تيميه است، در مورد حديث مذكور مى نويسد:

وكلّ حديث فيه «يا حميراء» وذكر الحميراء فهو كذب مختلق، وكذا «يا

حميراء لا تأكلي الطين، فإنه يورث كذا وكذا» وحديث «خذوا شطر دينكم عن الحميراء»؛⁽¹⁾هر حديثى كه در آن، لفظ حميراء باشد، دروغ و جعلى است و همچنين حديثى كه مى گويد: «اى حميرا از خاك نخور، زيرا سبب كذا و كذا مى شود» و همچنين حديثى كه مى گويد: «دين خود را از حميرا اخذ نماييد» دروغ و جعلى است.

جلال الدين سيوطى از قول ابن كثير، حديث «خذوا شطر دينكم عن الحميراء» را روايت كرده و نوشته است:

لم اقف عليه؛⁽²⁾من براى اين روايت سندى نيافتم.

حافظ عمادالدين ابن كثير در تخريج احاديث مختصر ابن حاجب نيز مى نويسد:

هو حديث غريب جداً، بل هو حديث منكر، سألت عنه شيخنا الحافظ المزي فلم يعرفه؟ وقال: لم اقف له على سند إلى الان، وقال شيخنا الذهبى: هو من الاحاديث الواهية التى لايعرف لها إسناده؛⁽³⁾اين حديث جدا غريب، بلكه منكر است. من از استادم حافظ مزى در مورد آن پرسيدم و او پاسخ داد: اين حديث را نمى شناسم و گفت تاكنون سندى براى آن نيافته ام. و استاد ما ذهبى نيز مى گويد: حديث ياد شده از احاديث واهى مى باشد كه سند شناخته شده اى ندارد.

عجلونى نيز به نقل از ابن حجر عسقلانى مى نويسد:

قال الحافظ ابن حجر في تخريج أحاديث ابن الحاجب من إملائه: لا اعرف له اسنادا ولا رأيته في شيء من كتب الحديث الا في النهايه لابن الاثير ذكره في مادة ح م ر، ولم يذكر من خرجه. ورأيته في الفردوس بغير لفظه، وذكره عن انس بغير إسناد بلفظ «خذوا ثلث دينكم من بيت الحميراء»؛⁽¹⁾حافظ ابن حجر در تخريج احاديث ابن حاجب كه به خط خود نگاشته، مى نويسد:

براى اين حديث، سندى سراغ ندارم و آن را در هيچ كدام از كتب حديث نديده ام، مگر در نهايه ابن اثير، در ماده «ح م ر» و كتاب فردوس منتها با الفاظى متفاوت، اين حديث را از انس و بدون سند نقل كرده و نوشته اند: «خذوا ثلث دينكم من بيت الحميراء».

ابن حجر در فتح البارى مى نويسد:

وفي رواية النسائي من طريق ابيسلمة عنها دخل الحبشة يلعبون، فقال لي النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «يا حميراء، أتحبّين أن تنظري اليهم؟» فقلت: نعم. اسناده صحيح، ولم أر في حديث صحيح ذكر الحميراء إلاّ في هذا؛⁽²⁾و در روايت نسائى از طريق ابوسلمه نقل شده كه عده اى از حبشه آمدند و براى سرگرمى مردم بازى مى كردند. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به من فرمود: «اى حميراء، آيا دوست دارى آنان را ببينى؟». عرضه داشتم: بله. و اين سند صحيح است و من در حديث صحيحى لفظ حميراء را نديده ام مگر در اين روايت.

بنابراين حديث مورد بحث به اعتراف ابن حجر صحيح نيست.

ملاعلى قارى نيز در كتابى كه در باره احاديث جعلى نوشته، حديث «خذوا شطر دينكم عن الحميرا» را روايت كرده و آن را جعلى معرفى نموده است.⁽¹⁾فتنى حديث «خذوا شطر دينكم عن الحميراء» را در كتاب تذكرة الموضوعات ذكر كرده و به جعلى بودن اين حديث اشاره نموده، مى نويسد:

قال شيخنا: لا أعرف له إسنادا ولا رأيته في شيء من كتب الحديث إلاّ في نهاية ابن الأثير وإلاّ في الفردوس بغير إسناد ولفظه «خذوا ثلث دينكم من بيت الحميراء» وسئل المزني والذهبي فلم يعرفاه؛⁽²⁾استاد ما مى گويد براى اين حديث، سندى سراغ ندارم و آن را در كتابهاى حديث نديدم مگر در كتاب نهايه ابن اثير و كتاب فردوس كه بدون اسناد و اين گونه روايت شده بود: «خذوا ثلث دينكم من بيت الحميراء». و از مزنى و ذهبى در مورد اين حديث سوال كردند و آن دو از اين حديث اظهار بى اطلاعى نمودند.

زرقانى در شرح المواهب اللدنيه⁽³⁾و در كتاب مسلم الثبوت به جعلى بودن اين حديث اشاره كرده است. شوكانى نيز در كتاب الفوائد المجموعة⁽⁴⁾، اين حديث را رد كرده و عالم هندى صاحب كتاب تذكرة الموضوعات⁽⁵⁾اين حديث را باطل معرفى نموده است.

شيبانى در كتاب السعى الحثيث في تمييز الطيب من الخبيث و صاحب كتاب التيسير في شرح التحرير⁽¹⁾نيز اين حديث را مردود و دروغ دانسته اند.

بنابراين، بدون ترديد با وجود چنين نقاط ضعفى، نمى توان اين روايت واهى را در مقابل حديث ثقلين قرار داد.

حديث «اصحابي كالنجوم»

يكى ديگر از احاديثى كه به عنوان معارض حديث ثقلين ذكر شده، حديث «أصحابي كالنجوم بأيّهم اقتديتم اهتديتم» مى باشد.

احمد حسين يعقوب، كتابى به نام عدالت صحابه نگاشته و اين گونه احاديث را رد كرده و به طور كلى نظريه اقتدا به تمام صحابه در اين روزگار آن قدر مورد انتقاد انديشمندان واقع گرديده كه نياز به بررسى مجدد ندارد. با اين وجود در مجلدات آينده از همين مجموعه، به بررسى كامل اين حديث خواهيم پرداخت؛ اما در اين جا تنها به بررسى سند اين روايت اكتفا مى كنيم.

در كتاب فواتح الرحموت ذكر شده كه احمد بن حنبل و بزار، نخستين كسانى هستند كه بر اين حديث خرده گرفته و آن را مردود دانسته اند. ابن حزم در اين باره مى نويسد:

مكذوب موضوع باطل؛⁽²⁾اين روايت دروغ و باطل است و احمد و بزار نيز آن را باطل دانسته اند.

ابن عبدالبر از قول مزنى كه از شاگردان شافعى مى باشد، مى نويسد:

قال المزني رحمه اللّه في قول رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم «أصحابي كالنجوم»، قال: إن صحّ هذا الخبر فمعناه فيما نقلوا عنه وشهدوا به عليهم: فكلّهم ثقة مؤتمن على ما جاء به، لا يجوز عندي غير هذا، وأما ما قالوا فيه برأيهم، فلو كان عند أنفسهم كذلك ما خطأ بعضهم بعضا ولا أنكر بعضهم على بعض ولا رجع منهم أحد إلى قول صاحبه، فتدبر؛⁽¹⁾مزنى در مورد سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم كه فرموده: اصحاب من مانند ستاره مى باشند، مى گويد: اگر اين خبر صحيح باشد بدين معناست كه تمام صحابه ثقه هستند و اگر چنين بود، نبايد برخى از صحابه برخى ديگر را رد مى كردند و نبايد برخى از آنان از يكديگر روى برمى تافتند.

ابن عبدالبر در جاى ديگر، از بزار نقل كرده كه در باره اين روايت گفته است:

وهذا الكلام لا يصحّ عن النبي؛⁽²⁾اين سخن به صورت صحيح از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم روايت نشده است.

ابن حجر عسقلانى، نظر دارقطنى در باره اين روايت را اين گونه گزارش مى كند:

أخرجه الدارقطني في غرائب مالك،... . قال الدارقطني: لا يثبت عن مالك، ورواته مجهولون؛⁽³⁾دارقطنى اين روايت را در غرائب مالك نقل كرده؛ يعنى از رواياتى دانسته كه تعجب

آور است و به مالك نسبت داده شده و مى گويد: نسبت اين روايت به مالك ثابت نشده و راويان آن مجهول مى باشند.

ابوبكر بيهقى در مورد اين حديث مى نويسد:

متنه مشهور، وأسانيده ضعيفة، لم يثبت في هذا إسناد؛⁽¹⁾متن اين روايت مشهور است، اما سندش ضعيف مى باشد و با اين سند نمى توان روايت را ثابت كرد.

ابن جوزى اين روايت را در كتاب العلل المتناهيه ذكر كرده كه در مورد احاديث ساختگى مى باشد و مى نويسد:

وهذا لا يصحّ، نعيم مجروح، وقال يحيى بن معين: عبدالرحيم كذاب؛⁽²⁾اين روايت صحيح نيست، زيرا در سند آن شخصى به نام نعيم وجود دارد كه مورد جرح و مذمت واقع شده و شخص ديگرى به نام عبدالرحيم وجود دارد كه ابن معين آن را دروغ گو خطاب كرده است.

حافظ عراقى از قول ابن دحيه اين گونه نقل كرده است:

وقال ابن دحية - وقد ذكر حديث أصحابي كالنجوم - حديث لا يصح؛⁽³⁾ابن دحيه مى گويد: حديث اصحابى كالنجوم صحيح نمى باشد.

ابوحيان اندلسى در تفسير مشهور البحر المحيط، پيرامون اين روايت مى نويسد:

وقوله: وقد رضي اللّه صلّى اللّه عليه وآله إلى قوله: اهتديتم، لم يقل ذلك رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، وهو حديث موضوع لا يصح بوجه عن رسول

اللّه صلّى اللّه عليه وآله، قال الحافظ أبومحمد علي بن أحمد بن حزم في رسالته في إبطال الرأي والقياس والاستحسان والتعليل والتقليد ما نصه: وهذا خبر مكذوب موضوع باطل لم يصلح قط، وذكر إسناده إلى البزار صاحب المسند قال: سألتم عمّا روي عن النبي صلّى اللّه عليه وآله مما في أيدي العامة ترويه عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله قال: «إنما مثل أصحابي كمثل النجوم أو كالنجوم بأيها اقتدوا اهتدوا». وهذا كلام لم يصح عن النبي صلّى اللّه عليه وآله، رواه عبدالرحيم بن زيد العمى عن أبيه عن سعيد بن المسيب عن ابن عمر عن النبي صلّى اللّه عليه وآله. وإنما أتى ضعف هذا الحديث من قبل عبدالرحيم، لأنّ أهل العلم سكتوا عن الرواية لحديثه، والكلام أيضا منكر عن النبيّ صلّى اللّه عليه وآله ولم يثبت، والنبي صلّى اللّه عليه وآله لا يبيح الإختلاف بعده من أصحابه. هذا نص كلام البزار. قال ابن معين: عبدالرحيم بن زيد كذاب خبيث ليس بشيء، وقال البخاري: هو متروك. رواه أيضا حمزة الجزري. وحمزة هذا ساقط متروك؛⁽¹⁾اين سخن از رسول خدا نيست و حديثى ساختگى مى باشد. حافظ ابن حزم در كتابش مى گويد كه اين خبر دروغ، جعلى و باطل مى باشد و صلاحيت استناد ندارد. سپس سند را از بزار روايت مى كند كه مى گويد: روايتى كه به پيامبر نسبت داده شده كه فرمود: «اصحاب من همانند ستارگان مى باشند و به هر كدام اقتدا نماييد، راه مى يابيد» را نمى توان به رسول خدا نسبت داد و سند اين روايت از ناحيه عبدالرحيم مخدوش است زيرا اهل علم در مورد آن سكوت كرده اند و بزار مى گويد: اين سخن منكرى است كه به رسول خدا نسبت داده شده زيرا آن حضرت اختلاف ميان

اصحاب را براى دوران پس از خودش تجويز ننموده [يعنى اين سخن مستلزم آن است كه اگر ميان اصحاب اختلاف شود، اين اختلاف قبيح نيست و سخن تمام صحابه درست مى باشد] و ابن معين نيز عبدالرحيم را دروغ گو خطاب كرده و بخارى او را متروك دانسته است. حمزه جزرى از ديگر روايت كنندگان اين حديث است كه او نيز متروك و قابل اعتماد نمى باشد.

ذهبى نيز در چند موضع از كتاب خويش با تعبير «فهذا باطل» به اين حديث طعنه زده و آن را مردود اعلام كرده است.⁽¹⁾ابن قيم جوزيه در مورد حديث ياد شده مى نويسد:

الوجه الخامس والأربعون قولهم يكفي في صحّة التقليد الحديث المشهور «أصحابي كالنجوم بأيهم اقتديتم» جوابه من وجوه. أحدها:

إنّ هذا الحديث قد روي من طريق الأعمش عن أبيسفيان عن جابر، ومن حديث سعيد بن المسيب عن ابن عمر، ومن طريق حمزة الجزري عن نافع عن ابن عمر. ولا يثبت شيء منها؛⁽²⁾وجه چهل و پنجم: مى گويند: براى صحيح بودن تقليد كافيست تا به حديث «اصحابى كالنجوم ...» استناد گردد. و جواب اين استدلال را به وجوه مختلفى مى توان بيان كرد و نخست وجهش آن است كه اين حديث از طريق اعمش، از ابو سفيان، از جابر روايت شده و نيز از طريق سعيد بن مسيب، از ابن عمر روايت گرديده و باز از طريق حمزه جزرى، از نافع، از ابن عمر نقل شده است، در حالى كه هيچ كدام از اين طرق ثابت نيست.

ابن حجر عسقلانى درباره اين روايت مى نويسد:

الدارقطني في المؤتلف من رواية سلام بن سليم... وسلام ضعيف. وأخرجه في غرائب مالك... ورواه عبد بن حميد والدارقطني في الفضائل من حديث حمزة الجزري عن نافع عن ابن عمر، وحمزة اتهموه بالوضع. ورواه القضاعي في مسند الشهاب من حديث أبيهريرة وفيه: جعفر بن عبدالواحد الهاشمي، وقد كذبوه. ورواه ابن طاهر من رواية بشر بن الحسين عن الزبير بن عدي عن أنس. وبشر كان متهما أيضا. وأخرجه البيهقي في المدخل من رواية جويبر عن الضحاك عن ابن عباس. وجويبر متروك، ومن رواية جويبر عن جواب بن عبيد اللّه مرفوعا، وهو مرسل... . وروى في المدخل أيضا عن عمر: ... وفي إسناده عبدالرحيم بن زيد العمي وهو متروك؛⁽¹⁾دارقطنى اين روايت را از سلام بن سليم روايت كرده... در حالى كه سلام ضعيف است. و در جاى ديگر اين روايت را در غرائب مالك نقل كرده [كه عبارت آن گذشت] و باز عبد بن حميد و دارقطنى از حمزه جزرى اين حديث را روايت كرده اند، در حالى كه جزرى به جعل حديث متهم است. قضاعى اين حديث را از ابوهريره روايت كرده و در سند آن جعفر بن عبدالواحد است كه او را تكذيب نموده اند. ابن طاهر نيز به سند خود اين حديث را روايت كرده، ولى در سند آن بشر بن حسين است كه او نيز متهم است. بيهقى اين حديث اين را از جويبر روايت كرده، در حالى كه جويبر متروك بوده و طريق ديگر اين روايت مرسل مى باشد. و باز اين روايت را از عمر نقل كرده و در سند آن عبدالرحيم بن زيد بوده كه متروك و غيرقابل اعتماد است.

بزرگان ديگر اهل سنت نيز در قدح اين روايت سخنانى گفته اند⁽¹⁾كه براى رعايت اختصار به همين موارد اكتفا كرده و فقط به اسامى برخى بزرگان بسنده مى كنيم:

ابن قيم، زين الدين عراقى، ابن حجر در تلخيص الحبير و التحرير في علم الاُصول، سخاوى در كتاب المقاصد الحسنه، ابن ابى شريف در فيض القدير، ملاعلى متقى در كنزالعمال، ملا على قارى در كتاب المرقاة، مناوى در فيض القدير، شهاب الدين در شرح كتاب قاضى عياض و شوكانى در كتاب ارشاد الفحول في علم الاصول از ديگر كسانى هستند كه به ضعف حديث «اصحابى كالنجوم» تصريح كرده اند.⁽²⁾بنابر اين، حديثى كه به تصريح بزرگان اهل سنت از اعتبار برخوردار نيست نمى تواند با حديث ثقلين تعارض نمايد و همين مقدار در ضعف حديث «اصحابى كالنجوم» كافى است و نياز به بحث از دلالت آن نمى باشد، هر چند كه در دلالت آن نيز اشكالاتى مطرح شده كه به جهت رعايت اختصار از نقل آنها خوددارى مى كنيم.

از ديگر احاديثى كه به عنوان معارض با حديث ثقلين مطرح شده، روايتى است كه ابوداوود به صورت ذيل روايت كرده است:

حدّثنا أحمد بن حنبل، ثنا الوليد بن مسلم، ثنا ثور بن يزيد، قال: حدّثني خالد بن معدان، قال: حدّثني عبدالرحمن بن عمرو السلمي وحجر بن حجر، قالا: أتينا العرباض بن سارية، وهو ممّن نزل فيه «وَلا

عَلَى الَّذينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ» فسلّمنا وقلنا: أتيناك زائرين وعائدين ومقتبسين، فقال العرباض: صلّى بنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ذات يوم، ثمّ أقبل علينا، فوعظنا موعظةً بليغةً، ذرفت منها العيون، ووجلت منها القلوب. فقال قائل: يا رسول اللّه، كأن هذه موعظة مودّع، فماذا تعهد إلينا؟ فقال: أُوصيكم بتقوى اللّه، والسمع والطاعة وإن عبدا حبشيا، فإنّه من يَعِش منكم بعدي فسيرى اختلافاً كثيراً، فعليكم بسنّتي وسنّة الخلفاء المهديين الراشدين، تمسّكوابها وعضّوا عليها بالنواجذ، وإيّاكم ومحدثات الأمور، فإن كلّ محدّثة بدعة وكلّ بدعة ضلالة؛⁽¹⁾احمد بن حنبل بن سند خود از عبدالرحمان بن عمرو و حجر بن حجر روايت كرده كه آن دو نفر گفته اند: نزد عرباض بن ساريه همان كسى كه آيه «وَلا عَلَى الَّذينَ إِذا ما أَتَوْكَ...» در مورد او نازل شده، رفتيم و گفتيم: آمده ايم تا تو را ببينيم و از تو استفاده كنيم. عرباض مى گويد: روزى رسول خدا پس از نماز ما را موعظه و اندرز داد به گونه اى كه اشك ها سرازير گرديد و قلب ها به درد آمد. در اين هنگام مردى عرضه داشت: يا رسول اللّه، گويى به ما وصيت مى كنيد؟ رسول خدا فرمود: شما را وصيت مى كنم كه تقوا را رعايت كنيد و بشنويد و فرمان بردار باشيد هر چند كه فرمانرواى شما يك مرد حبشى باشد. هر كس از شما پس از من زندگى كند، گرفتار اختلافات فراوانى مى شود پس در آن هنگام بر شما باد به سنت من و سنت خلفائى كه هدايت كننده هستند و به آنان تمسك جوييد و برحذر باشيد از امورى كه نوظهور است؛ زيرا هر نوظهورى بدعت است و هر بدعتى گمراهى مى باشد.

اين روايت را ترمذى،⁽¹⁾ابن ماجه⁽²⁾- با اندكى اختلاف - و ابوداوود و ديگران⁽³⁾نقل كرده اند. و دلالت مى كند بر اين كه پيروى از خلفا واجب است؛ از اين رو اين روايت در حكم معارض با حديث ثقلين مى باشد.

سند حديث مذكور در سنن ترمذى، سنن ابن ماجه و سنن ابوداوود يكى است و در هيچ كدام از سنن ياد شده سند معتبرى ندارد و عجيب تر آن است كه غالب راويان اين حديث از اهالى شام و حمص مى باشند! حموى در كتاب معجم البلدان نوشته كه اهالى اين شهر از دشمنان اميرالمؤمنين عليه السلام هستند و اين حديث در زمان امويان در منطقه شام جعل گرديده است.⁽⁴⁾تنها روايت كننده اين حديث، شخصى به نام عرباض بن ساريه است و اين حديث تنها از او روايت شده است، در حالى كه در متن روايت بيان شده كه گروهى در محضر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بودند، اما از آن گروه تنها عرباض به نقل اين روايت مبادرت كرده است! عرباض بن ساريه حمصى كسى است كه ابن حجر در كتاب الإصابة در مورد او مى نويسد:

وحديثه في السنن الأربعة؛⁽⁵⁾حديث او در سنن چهارگانه روايت شده است.

بنابراين، اين شخص از كسانى است كه مورد اعراض شيخين قرار گرفته. همچنين او در زمره كسانى است كه در فضيلت معاويه روايت عجيبى جعل نموده است كه علاقه مندان مى توانند براى اطلاع از حديث جعلى او به مجلد سوم كتاب نفحات الازهار مراجعه نمايند. بنابراين هيچ دليل اعتمادآور و قابل استنادى در مورد وثاقت اين شخص به دست نيامده و قرائنى موجود است كه دلالت مى كند نام برده از اشخاص مغرض است.

طبق روايت احمد بن حنبل، عبدالرحمان بن عمرو سلمى و حجر بن حجر اين روايت را از عرباض نقل كرده اند، در حالى كه هر دو نفر مورد اعتماد نيستند.

حجر بن حجر حمصى شخصيت مجهولى دارد كه به تعبير ابن قطان، شناخته شده نيست.⁽¹⁾ذهبى در باره او مى نويسد:

ما حدّث عنه سوى خالد بن معدان بحديث العرباض مقروناً بآخر؛⁽²⁾از اين شخص روايتى نقل نشده است، مگر از خالد بن معدان كه روايت عرباض را از او نقل كرده است.

ابن حجر نيز در باره او مى نويسد:

روى له أبوداود حديثاً واحداً في طاعة الأمير؛⁽³⁾تنها روايتى كه از او نقل شده، حديثى است كه ابوداوود در مورد اطاعت از امير از او روايت كرده است.

بنابراين، حجر بن حجر مجهول است و غير اين روايت، روايت ديگرى از او نقل نشده و كسى نيز از احوال او آگاهى ندارد.

عبدالرحمان بن عمرو

اما عبدالرحمان بن عمرو بن عبسه سلمى از اهالى شام است و از او نيز به غير از روايت عرباض، هيچ حديث ديگرى نقل نشده و هيچ كس نيز اطلاعى از سرگذشت او ندارد. ابن حجر مى نويسد:

له في الكتب حديث واحد في الموعظة... وزعم القطّان الفاسي أنّه لايصحّ لجهالة حاله؛⁽¹⁾از اين شخص تنها يك روايت وجود دارد... و قطان پنداشته كه اين روايت صحيح نيست؛ زيرا حال راوى آن مجهول مى باشد.

پس تاكنون روايت كننده اصلى و دو نفر راوى پس از او ناشناخته اند و روايت به اين مهمى! غير از آنان روايت نشده است.

خالد بن معدان

اما مهم ترين راوى اين حديث شخصى به نام خالد بن معدان است كه تمام طرق اين روايت به او ختم مى گردد. اين شخص نيز از اهالى حمص، يعنى مركز نواصب و از شيوخ شام شمرده شده است. طبرى در باره او مى نويسد:

حدّثني الحارث، عن الحجّاج، قال: حدّثني أبوجعفر الحداني، عن محمّد بن داود، قال: سمعت عيسى بن يونس يقول: كان خالد بن معدان

صاحب شرطة يزيد بن معاوية؛⁽¹⁾خالد بن معدان رئيس پليس يزيد بن معاويه بوده است.

ابن عساكر نيز مى نويسد:

كان يتولّى شرطة يزيد بن معاوية؛⁽²⁾او از مقامات پليس در حكومت يزيد بن معاويه بود.

بنابراين خالد بن معدان نيز ناشناخته است و تنها اطلاعى كه از او به ما رسيده، آن است كه مسؤول مأموران يزيد بوده است.

وليد بن مسلم

شخص ديگرى كه در سند اين روايت وجود دارد، وليد بن مسلم است و از اين شخص اطلاعات بيشترى در دسترس مى باشد. ابن عساكر او را از هم پيمانان بنى اميه در شام معرفى نموده و ذهبى و ابن حجر در باره او مى گويند:

مدلَّس، وربّما دلّس عن الكذّابين؛⁽³⁾او تدليس كننده بوده و چه بسيار احاديثى را كه از دروغ گويان به صورت تدليس روايت نموده است.

ذهبى در جاى ديگر درباره او مى نويسد:

كان الوليد ممّن يأخذ من ابن السفر حديث الأوزاعي، وكان ابن السفر

كذّاباً وهو يقول فيها: قال الأوزاعي؛⁽¹⁾او از ابن سفر حديث اوزاعى را نقل نموده و به اوزاعى نسبت داده، در حالى كه ابن سفر دروغ گو مى باشد.

ابن حجر نيز درباره وى مى نويسد:

روى الوليد عن مالك عشرة أحاديث ليس لها أصل؛⁽²⁾او از مالك ده حديث روايت كرده كه هيچ كدام اصلى ندارد.

وى در جاى ديگر مى نويسد:

وكانت له منكرات؛⁽³⁾احاديث منكر از او روايت گرديده است.

همچنين مى گويد:

كان الوليد يرسل يروي عن الأوزاعي أحاديث عند الأوزاعي عن شيوخ ضعفاء؛⁽⁴⁾او روايات اوزاعى را نقل نموده و به اوزاعى نسبت داده، در حالى كه اين روايات را از مشايخ ضعيف روايت كرده است.

بنابراين وليد بن مسلم شخصى بوده كه در نقل حديث صداقت نداشته و طبق سليقه خود در احاديث دست مى برده و آن ها را به ديگران نسبت مى داده است.

مروزى نيز در مورد وليد بن مسلم گفته كه او كثير الخطا مى باشد و شبيه اين سخنان را ابن معين بيان داشته است.⁽⁵⁾

در نتيجه روايت احمد بن حنبل با سندى نقل شده كه افراد گم نام و بدسابقه در آن به چشم مى خورند و همگى از اهالى شام و حمص مى باشند و كوچك ترين شاهد صدقى در آن وجود ندارد.

ثور بن يزيد

در سند ابوداوود نيز علاوه بر راويان نام برده شده، شخص ديگرى به نام ثور بن يزيد وجود دارد كه خالد بن معدان از او روايت نقل كرده است. ابن حجر در مورد اين شخص نوشته كه او عالم حمص بوده و از كينه توزان نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام به حساب مى آمده است. وى مى نويسد:

وكان جدّه قتل يوم صفِّين مع معاوية، فكان ثور إذا ذكر عليّاً قال: لاأُحبّ رجلاً قتل جدّي؛⁽¹⁾جد او در صفين در ركاب معاويه كشته شد؛ از اين رو هر گاه نام على را مى آوردند، مى گفت: من شخصى كه جدم را به قتل رسانده دوست نمى دارم.

ذهبى نيز او را از كسانى برشمرده كه در مجالس دشنام گويى به اميرالمؤمنين عليه السلام حاضر مى گرديده و او را از بدعت گزاران خوانده است. وى مى نويسد:

كان من أوعية العلم لولا بدعته؛⁽²⁾او از حاملان علم بوده، اگر از بدعت هايش چشم بپوشيم.

و شايد به همين دليل او را از حمص اخراج نمودند. ابن عساكر در مورد او اين چنين گزارشگرى كرده است:

وكان أهل حمص نفوه وأخرجوه منها؛⁽¹⁾اهالى حمص او را از شهر اخراج نمودند.

ابن حجر در تهذيب التهذيب مى نويسد:

فنهى مالك عن مجالسته، وليس لمالك عنه رواية لا في الموطأ ولا في الكتب الستة؛⁽²⁾مالك از هم نشينى با او نهى مى كرد و خود مالك نيز از او در كتاب موطا روايت نقل نكرده و در كتب صحاح سته نيز از او روايت نقل نشده است.

ذهبى مى نويسد:

وقال سلمة بن العبار: كان الأوزاعي سيئى القول في ثور، وابن اسحاق، وزرعة بن إبراهيم؛⁽³⁾سلمة بن عبار مى گويد: اوزاعى از ثور، ابن اسحاق و زرعه بن ابراهيم به بدى ياد مى كرد و آنان را هجو مى نمود.

ابن حجر عسقلانى مى نويسد:

كان الأوزاعي يتكلّم فيه ويهجوه؛⁽⁴⁾اوزاعى از او به بدى ياد مى كرد و او را هجو مى نمود.

بنابراين ثور بن يزيد نيز از كسانى است كه به هيچ عنوان نمى توان به او اعتماد نمود، به خصوص كه او نيز مانند راويان بعدى خويش، داراى انگيزه قوى براى جعل چنين احاديثى بوده است.

ابوعاصم

در سند حاكم نيشابورى ثور بن يزيد، از شخصى به نام ابوعاصم روايت نقل كرده است. طبق گزارش صاحب ميزان الاعتدال، يحيى بن سعيد اين شخص را جرح كرده⁽¹⁾و عقيلى نيز در كتاب الضعفاء از او ياد نموده است.⁽²⁾

حسين بن على خلال حلوانى

يكى ديگر از راويان حديث مذكور، حسن بن على خلال حلوانى مى باشد كه در يكى از اسناد ترمذى از ابوعاصم روايت كرده است. ابن حجر در مورد او مى نويسد:

قال داود بن الحسين البيهقي: بلغني أنّ الحلواني قال: لا أكفر من وقف في القرآن. قال داود: فسألت سلمة بن شبيب عن الحلواني فقال: يرمي في الحش، من لم يشهد بكفر الكافر فهو كافر. وقال الإمام أحمد: ما أعرفه بطلب الحديث ولا رأيته يطلبه. ولم يحمده، ثم قال: يبلغني عنه أشياء أكرهه، وقال مرة: أهل الثغر عنه غير راضين، أو ما هذا معناه؛⁽³⁾بيهقى مى گويد: به من خبر رسيده كه حلوانى گفته است: من كسى را كه در مورد قرآن توقف نمايد، تكفير نمى كنم. داوود گويد: از سلمه بن شبيب در مورد حلوانى پرسيدم و او در پاسخ گفت: هر كس به كفر كافرى حكم نكند، كافر است. احمد در مورد او مى گويد: من او را از طالبان حديث نمى دانم و نديدم كه حديث طلب نمايد تا از او تعريف نمايم. سپس مى گويد: از او خبرهايى به من رسيده كه از بيان آن خرسند

نيستم. باز گفته است: اهل ثغر از او رضايت ندارند يا سخنى به اين معنا.

بنابراين اين شخص كسى است كه به گفته احمد بن حنبل، بويى از حديث به مشامش نرسيده و صلاحيت نقل روايت ندارد.

يحيى بن سعيد

اما يكى ديگر از راويان اين حديث طبق يكى از اسناد ترمذى، بحير بن سعيد است كه اتفاقا او نيز از اهالى حمص باشد.

از اين شخص نيز روايت چندانى نقل نشده و محدثان برجسته از او روايت نكرده اند و تنها ثور بن يزيد و بقية بن وليد از او روايت كرده اند كه آنان نيز قابل اعتناء نمى باشند. بنابراين نام برده از كسانى است كه مجهول مى باشد و ضعفا از او روايت كرده اند. ابن حجر در مورد او مى نويسد:

بحير بن سعيد السحولي أبوخالد الحمصي، روى عن خالد بن معدان ومكحول، وعنه اسماعيل بن عياش وبقية بن الوليد وثور بن يزيد وهو من أقرانه، ومعاوية بن صالح وغيرهم؛⁽¹⁾ابوخالد بحير بن سعيد سحولى حمصى، از خالد بن معدان و مكحول روايت نقل كرده و اسماعيل بن عياش، بقية بن وليد و ثور بن يزيد از او روايت نقل كرده اند و او هم سنگ آنان است.

بقيه بن وليد

يكى ديگر از راويان اين حديث، بقية بن وليد است كه از بحير بن سعيد

روايت كرده و رجاليان تعابير تندى در مورد او بيان داشته اند. ابن جوزى در مورد او مى نويسد:

قد ذكرنا أن بقية كان يروي عن المجهولين والضعفاء، وربما أسقط ذكرهم وذكر من رووا له عنه؛⁽¹⁾بقيه از مجهولان و اشخاص ضعيف حديث نقل كرده و چه بسيار مواردى كه او نام مجهولان و ضعفا را پنهان كرده و تنها به كسانى كه از آنان براى او روايت كرده اند، اشاره نموده است.

ذهبى در باره او مى نويسد:

وقال غير واحد: كان مدلّسا، فإذا قال: عن، فليس بحجة. قال ابن حبان: سمع من شعبة ومالك وغيرهما أحاديث مستقيمة ثم سمع من أقوام كذابين عن شعبة ومالك فروى عن الثقات بالتدليس ما أخذ عن الضعفاء. وقال أبوحاتم: لا يحتج به. وقال أبومسهر: أحاديث بقية ليست نقية فكن منها على تقية... وقال أبوإسحاق الجوزجاني: رحم اللّه بقية ما كان يبالي إذا وجد خرافة عمن يأخذه، فإن حدث عن الثقات فلا بأس به... وقال ابن خزيمة لا أحتج ببقية، حدثنا أحمد بن الحسن الترمذي سمعت أحمد بن حنبل يقول: توهمت أن بقية لا يحدث المناكير إلاّ عن المجاهيل، فإذا هو يحدث المناكير عن المشاهير؛⁽²⁾اشخاص زيادى او را تدليس كننده در حديث مى دانند و هنگامى كه بگويد از فلانى نقل مى كنم، نمى توان به او اعتماد كرد. ابن حبان مى گويد: او از مالك و شعبه به صورت مستقيم حديث شنيده، سپس از افراد دروغ گو نيز از قول مالك و شعبه حديث

شنيده، آنگاه احاديث ضعيف را تدليس نموده و به نقل از ثقات روايت كرده است. ابوحاتم او را قابل استناد نمى داند و ابومسهر مى گويد: احاديثى كه بقيه روايت نموده، پاكيزه نمى باشد [يعنى بدون غل و غش نيست و او در حديث دست مى برده است].

جوزجانى نيز مى گويد: خدا بقيه را رحمت كند، او باكى ندارد هر خرافه اى را كه از هر كس بشنود روايت كند، بنابراين اگر او از ثقات نقل نمود، به سخنش اعتناء كنيد. ابن خزيمه مى گويد: به سخن بقيه نمى توان استناد كرد و ترمذى از احمد شنيده است كه گفته: گمان مى كردم بقيه احاديث منكر را تنها از افراد مجهول روايت مى كند اما او روايات منكر را به افراد مشهور نسبت مى دهد.

ذهبى از وكيع نقل كرده كه در باره بقيه مى گويد:

ما سمعت أحداً أجرأ على أن يقول قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم من بقية؛⁽¹⁾از هيچ كس نشنيدم كه جرأت كند به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حديث ببندد مگر از بقيه.

و باز ذهبى از شعبه نقل مى كند كه مى گويد:

وبقية ذو غرائب وعجائب ومناكير؛⁽²⁾بقيه، احاديث غريب، عجيب و منكر روايت كرده است.

ابن قطان در مورد بقيه مى نويسد:

بقية يدلس عن الضعفاء ويستبيح ذلك، وهذا إن صح مفسد لعدالته؛⁽³⁾او در نقل از ضعفا تدليس مى نمود و اين كار را روا مى دانست و اگر چنين باشد،

عدالتش فاسد مى گردد.

در نتيجه اين شخص توثيق نشده و متهم به تدليس، سياه نمايى و حقه بازى در نقل حديث است.

يحيى بن ابى مطاع

يكى ديگر از راويان روايت مذكور كه از رجال سند ابن ماجه مى باشد، شخصى به نام يحيى بن ابى مطاع مى باشد.

ابن قطان او را مجهول دانسته و ذهبى در مورد او مى نويسد:

وقد استبعد دحيم لقيه للعرباض فلعلّه أرسل عنه، فهذا في الشاميين كثير الوقوع، يروون عمن لم يلحقوهم؛⁽¹⁾دحيم بعيد دانسته كه او عرباض را درك كرده باشد و احتمالا به صورت مرسل از او روايت كرده و اين شيوه نقل حديث، بسيار در ميان شاميان اتفاق مى افتاده؛ يعنى آنان از كسى نقل حديث مى كرده اند كه او را ملاقات نكرده اند.

همان طور كه از سخن ذهبى استفاده مى شود، شيوه شاميان در نقل حديث بر تدليس و حقه بازى استوار بوده و به گونه اى حديث نقل مى كنند كه مخاطب فريب مى خورد.

معاوية بن صالح حمصى

يكى ديگر از راويان اين حديث، معاوية بن صالح حمصى است. صاحب تهذيب الكمال اين شخص را از قاضيان امويان در اندلس معرفى نموده كه اصالتا

اهل حمص بوده است.⁽¹⁾ذهبى در مورد او مى نويسد:

قال ابوحاتم: لا يحتج به، وكذا لم يخرج له البخاري؛⁽²⁾ابن حاتم مى گويد: نمى توان به او استناد كرد و بخارى نيز از او روايت نكرده است.

و باز در جاى ديگر مى نويسد:

عن يحيى بن سعيد: ما كنا نأخذ عنه... وقال أبوصالح الفراء عن أبيإسحاق الفزاري: ما كان بأهل أن يروى عنه... وقال ابن عمار زعموا أنه لم يكن يدري أي شيء في الحديث؛⁽³⁾يحيى بن معين گفته است: ما از او حديث نقل نمى كنيم. و فراء از فزارى نقل كرده كه او گفته: او اهليت ندارد تا از او روايت كنيم... و ابن عمار گفته است: مى پندارند او هيچ چيز در حديث درك نكرده است.

بنابراين اين روايت نيز به سندهايى كه نقل شده ضعيف است و ياراى تعارض با حديث ثقلين را ندارد و بسيار جاى تعجب است كه برخى مى كوشند روايت متواترى همچون حديث ثقلين را در مقابل احاديث ضعيف و واهى قرار دهند! از سوى ديگر، با فرض پذيرش اين روايت و مانند آن، باز هم تعارض مطرح نمى شود؛ زيرا مگر اميرالمؤمنين عليه السلام طبق نظر عامه يكى از خلفا نبوده است؟ آيا سنت خلفا شامل اميرالمؤمنين عليه السلام نمى گردد و تنها سنت اميرالمؤمنين عليه السلام استثناء گرديده است؟ در حالى كه سنت خلفاء بدون ترديد با يكديگر تعارض جدى داشته و پيش از اين در نقل روايت عمار اشاره شد كه حتى به عثمان نيز گفته

شد كه تو برخلاف سنت خلفاى پيشين عمل نموده اى و اميرالمؤمنين نيز از سنت خلفاى پيشين پيروى ننمود و اساساً در شوراى شش نفره عمر، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به دليل نپذيرفتن پيروى از سنت شيخين از خلافت كنار زده شد. بنابراين چگونه است كه سنت خلفا به عنوان معارض حديث ثقلين مطرح گردد و اصلاً بررسى نشود كه مراد از سنت خلفا، كدامين اشخاص هستند؟ از اين رو اين قبيل روايات كه از سند معتبرى نيز برخوردار نيست، گرفتار تناقض درون متنى مى باشد و تنها به عنوان حربه اى براى مخدوش نمودن خلافت اهل بيت به كار مى رود.

خلاصه بحث اين است كه شبهات و خرده گيرى هايى كه در مورد حديث ثقلين صورت گرفته، غالبا به تصرف در متن حديث يا معارض قرار دادن اين حديث با احاديث ديگر است و كسى نتوانسته با وجود انبوه اسناد حديث ثقلين و تواتر آن، در سند حديث ثقلين خدشه نمايد. و از سوى ديگر متن حديث ثقلين نيز به روشنى دلالت بر حق خلافت اهل بيت عليهم السلام مى كند و احاديث معارض علاوه بر تناقض درون متنى، از سندهاى بسيار واهى و ضعيفى برخوردار مى باشد و ابتدائى ترين شرط تعارض نيز در آن ها وجود ندارد.

حديث منزلت

اشاره

حديث منزلت

حديث منزلت يكى از مهم ترين احاديثى است كه در مباحث امامت، ولايت، حكومت و خلافت مطرح شده است. اين حديث در ميان شيعه و اهل سنت از اهميت بالايى برخوردار است، چه از جهت شيعه كه آن را در زمره ادله مهم امامت و خلافت حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام مى داند، و چه از سوى اهل سنت كه به جهت قرار گرفتن آن در مجامع مهم حديثى اهل سنت به ويژه صحيح بخارى و مسلم، خود را ملتزم به بررسى و پرداختن به آن نموده اند و البته از اين رهگذر، از روى عناد و تعصب به ابراز مطالبى دست زده اند كه براى هر خواننده منصفى اين تعصب بى جا مشهود خواهد بود كه در همين نوشتار، به برخى از اين تعصبات اشاره خواهيم نمود.

به مانند احاديث ديگر، در سه محور به اين حديث خواهيم پرداخت: نخست از جهت سند و اعتبار حديث، دوم دلالت و سوم مناقشات و اشكالاتى كه پيرامون اين حديث مطرح شده است.

راويان حديث منزلت

در سال هاى متمادى و در قرون مختلف، راويان بسيارى به نقل اين روايت پرداخته اند كه از اين ميان، بالغ بر چهل صحابى را مى توان در ميان اين راويان مشاهده نمود كه در رأس اين راويان، اميرالمؤمنين على عليه السلام قرار دارد. از ديگر صحابه اى كه به نقل اين حديث همت گمارده اند مى توان به نام هاى زير اشاره نمود:

1- عبداللّه بن عباس؛ 2- جابر بن عبداللّه انصارى؛ 3- عبداللّه بن مسعود؛ 4- سعد بن ابى وقاص؛ 5- عمر بن خطاب؛ 6- ابوسعيد خدرى؛ 7- براء بن عازب؛ 8- جابر بن سمره؛ 9- ابوهريرة؛ 10- مالك بن حويرث؛ 11- زيد بن ارقم؛ 12- ابورافع؛

13- حذيفة بن اسيد؛ 14- انس بن مالك؛ 15- عبداللّه بن ابى اوفى؛ 16- ابوايوب انصارى؛ 17- عقيل بن ابى طالب؛ 18- حبشى بن جناده؛ 19- معاوية بن ابى سفيان.

از ميان زنان صحابه اى كه به نقل اين حديث پرداخته اند نيز مى توان به:

با رجوع به منابع مختلف تفسيرى، حديثى و تاريخى در قرون مختلف، عالمان بزرگى به نقل اين حديث شريف مبادرت كرده اند كه از آن جمله مى توان به عالمان زير اشاره كرد:

متن هاى مختلف حديث منزلت

اشاره

يكى از ويژگى هاى اين حديث شريف، كثرت سند و بسيارى نقل آن است كه در اين ميان، عالمان بزرگى همچون ابن عساكر، به تنهايى بالغ بر 130 روايت و با اسنادى متفاوت، در كتاب تاريخ مدينة دمشق روايت كرده است كه خود مؤيد بسيارى و كثرت اين حديث است. و همين بسيارى نقل است كه موجب شده عده اى از عالمان اهل سنت، هم به تواتر و هم به تعدد طرق اين روايت اعتراف كنند. به هر روى در اين جا از ميان روايات معتنا به، به نقل پاره اى از اين احاديث كه از سوى عالمان بزرگى نقل شده است، اشاره كرده و در جاى خود به بررسى اعتبار و دلالت اين احاديث خواهيم پرداخت.

1- روايت به نقل احمد بن حنبل [متوفاى 241]

احمد بن حنبل اين حديث شريف را به سندهاى مختلف و از چهار صحابى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نقل كرده است.

سند نخست:

وى در اين سند، روايت را از اسماء بنت عميس رحمها اللّه نقل كرده، مى نويسد:

ثنا يحيى بن سعيد، عن موسى الجهني، قال: دخلت على فاطمة بنت

علي فقال رفيقي أبومهل:⁽¹⁾كم لك؟ قالت: ستّ وثمانون سنة. قال: ما سمعتِ من أبيك شيئاً؟ قالت: حدّثتنى أسماء بنت عميس أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال لعليّ: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه ليس بعدي نبيّ»؛⁽²⁾يحيى بن سعيد، از موسى جهنى نقل مى كند كه گفت: بر فاطمه دختر على بن الحسين عليه السلام وارد شدم. همراه من نيز ابوسهل بود كه از فاطمه پرسيد: آيا از پدرت حديثى شنيده اى؟ وى به نقل از امام سجاد عليه السلام گفت: براى ما اسماء بنت عميس روايت كرد كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در شأن على عليه السلام فرمود: «جايگاه تو در نزد من به منزله جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز آن كه پس از من نبيى نخواهد بود».

سند دوم:

احمد بن حنبل در اين سند، روايت را از ابوسعيد خدرى نقل كرده است. وى مى نويسد:

حدّثنى وكيع، قال: حدّثنا فضيل بن مرزوق، عن عطية العوفى، عن أبيسعيد الخدرى، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي»؛⁽³⁾پدرم از وكيع، از فضيل بن مرزوق، از عطيه عوفى، از ابوسعيد خدرى روايت كرد كه گفت: پيامبر بر خدا در شأن على عليه السلام فرمود: «جايگاه تو در نزد من، به منزله جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز آن كه پس از من نبيى نخواهد بود».

سند سوم:

احمد بن حنبل در طريق سوم، اين روايت را از سعد بن ابى وقاص نقل كرده است. وى مى نويسد:

حدّثنا سفيان بن عيينة، عن زيد، عن سعيد بن المسيب، عن سعد: أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم قال لعليّ: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى». قيل لسفيان: غير أنّه لا نبيّ بعدي؟ قال: نعم؛⁽¹⁾سفيان بن عيينه، از على بن زيد، از سعد بن مسيب، از سعد (بن ابى وقاص) روايت كرد كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در شأن على عليه السلام فرمودند: «جايگاه تو نزد من، به منزله جايگاه هارون نسبت به موسى است».

به سفيان بن عيينه گفته شد: آيا اين قسمت كه «غير أنّه لانبى بعدي» نيز در ذيل روايت آمده است؟ سفيان پاسخ داد: آرى.

سند چهارم:

اين روايت را نيز احمد بن حنبل به سند خود، از سعد بن ابى وقاص روايت كرده است؛ اما عبارات اين روايت با روايتى كه گذشت اندكى متفاوت است. احمد بن حنبل مى نويسد:

حدّثنا محمّد بن جعفر، قال: حدّثنا شعبة، عن الحكم، عن مصعب بن سعد بن أبيوقّاص، قال: خلّف رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم عليّ بن أبيطالب في غزوة تبوك. قال: يا رسول اللّه! تخلّفني في النساء والصبيان؟ قال: «أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى غير أنّه لا نبيّ بعدي؟»؛⁽²⁾

محمد بن جعفر، از شعبه، از حكم، از مصعب بن سعد، از سعد بن ابى وقاص نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در غزوه تبوك، على عليه السلام را جانشين خود [در مدينه گمارد]. على عليه السلام عرضه داشت: اى رسول خدا، آيا شما مرا جانشين خود در ميان زنان و كودكان مى گمارى؟ پيامبر فرمود: «آيا خوشنود نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد، مگر آن كه پس از من نبيى نيست؟».

نكته قابل توجه درباره اين حديث اين است كه در اين حديث - به خلاف احاديث گذشته اى كه احمد بن حنبل نقل كرده است - اشاره به غزوه تبوك شده است، هنگام عزيمت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به غزوه تبوك، اميرالمؤمنين على عليه السلام را در مدينه جانشين خود گماردند و پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در پاسخ به پرسش حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام اين منزلت را در شأن ايشان فرمودند.

تذكر به اين نكته، در واقع اشاره اى مختصر به يكى از شبهاتى است كه اهل سنت بر اين حديث وارد كرده اند كه در آينده به آن رسيدگى خواهد شد.

سند پنجم:

احمد بن حنبل اين روايت را در كتاب فضائل الصحابه آورده است. وى در اين سند، روايت را از سعيد بن زيد نقل كرده، مى نويسد:

وفى ما كتب إلينا محمّد بن عبداللّه يذكر أنّ يزيد بن مهران حدّثهم، قال: حدّثنا أبوبكر بن عيّاش، عن الأجلح، عن حبيب بن أبيثابت، عن ابن البيلماني، عن سعيد بن زيد، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ:

«أنت منّي بمنزلة هارون من موسى»؛⁽¹⁾

محمد بن عبداللّه براى ما نوشت و در آن متذكر شد كه يزيد بن مهران براى آنان به سند خود از سعيد بن زيد روايت كرد كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به على عليه السلام فرمود: «جايگاه تو نسبت به من به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است».

نكته قابل توجه در اين روايت، وجود سعيد بن زيد است. وى راوى حديث جعلى «عشره مبشره» و يكى از كسانى است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به آنان وعده بهشت داده است! با اين وجود، مكتب خلفاء وى را منزوى كرده و از وى به ندرت حديث نقل كرده اند كه در جاى خود قابل تحقيق و بررسى است.

2- روايت به نقل بخارى [متوفاى 256]

محمد بن اسماعيل بخارى در كتاب صحيح خود، اين روايت را به دو سند از سعد بن ابى وقاص روايت كرده است.

سند نخست:

وى در سند نخست مى نويسد:

حدّثنا محمّد بن بشّار، ثنا غندر، ثنا شعبة، عن سعد، قال: سمعت إبراهيم بن سعد، عن أبيه، قال: قال النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ: «أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى؟»؛⁽¹⁾محمد بن بشار، از غندر، از شعبه، از سعد نقل كرد كه گفت: از ابراهيم بن سعد شنيدم كه از پدرش سعد بن ابى وقاص نقل كرد كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در شأن على عليه السلام فرمود: «آيا خوشنود نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند

جايگاه هارون نسبت به موسى باشد؟».

سند دوم:

بخارى اين روايت را نيز در كتاب صحيح، باب غزوه تبوك و به نقل از فرزند ديگر سعد بن ابى وقاص؛ يعنى مصعب آورده است. وى مى نويسد:

حدّثنا مسدّد، قال: حدّثنا يحيى، عن شعبة، عن الحكم، عن مصعب بن سعد، عن أبيه: إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم خرج إلى تبوك فاستخلف عليّا، فقال: أتخلّفني في الصبيان والنساء؟ قال: «ألا ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه ليس نبيّ بعدي؟»؛⁽¹⁾مسدد به سند خود از سعد بن ابى وقاص نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در غزوه تبوك، على عليه السلام را جانشين خود [در مدينه گمارد]. على عليه السلام عرضه داشت: اى رسول خدا، آيا مرا جانشين خود در ميان زنان و كودكان مى گماريد؟ پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا خوشنود نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد، مگر آن كه پس از من نبيى نيست؟».

3- روايت به نقل مسلم نيشابورى [متوفاى 261]

مسلم نيشابورى نيز در صحيح خود، به نقل اين روايت و با چند سند پرداخته است.

سند نخست:

مسلم در سند نخست، اين روايت را به نقل از يكى ديگر از فرزندان سعد بن

ابى وقاص آورده است. وى مى نويسد:

قال: حدّثنا يوسف أبوسلمة الماجشون، حدّثنا محمّد بن المنكدر، عن سعيد بن المسيب، عن عامر بن سعد بن أبيوقّاص، عن أبيه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي». قال سعيد: فأحببت أن أُشافه بها سعداً، فلقيت سعداً فحدّثته بما حدّثني به عامر. فقال: أنا سمعته. فقلت: أنت سمعته؟ فوضع إصبعيه على أُذنيه فقال: نعم وإلاّ فاستكّتا؛⁽¹⁾ابوسلمه يوسف ماجشون به سند خود از سعد بن ابى وقاص مى كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «جايگاه تو نسبت به من به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است، الا اين كه هيچ نبيى پس از من نيست». سعيد بن مسيب گويد: دوست داشتم همين حديث را از دو لب سعد بشنوم؛ از اين رو سعد را ملاقات كردم و روايتى را كه عامر بن سعد به من گفته بود بازگو كردم. سعد در جواب گفت: آرى، من اين سخن را از پيامبر شنيدم. [سعيد گويد ]:

به او گفتم كه آيا تو خود اين سخن را از پيامبر شنيدى؟ سعد انگشتانش را بر روى گوش هاى خود قرار داد و گفت: آرى، و اگر دروغ بگويم، گوش هايم كر شود! نكته اى كه در اين روايت قابل توجه و تأمل است، نقش و جايگاه تابعان در كشف حقايق و تلاش آنان براى كسب چنين حقايقى از صحابه بوده است. اين روايت و حقيقت نهفته شده در آن در زمره همين حقايقى است - به مانند احاديثى همچون حديث غدير - كه صحابه به جهت هاى گوناگون به نقل آن مبادرت نمى كردند و تابعان، گاهى با روش هايى همچون قسم دادم، تعهد بر عدم نقل آن به

ديگران و روش هايى از اين قبيل، به اخذ چنين حقايقى اقدام مى كرده اند كه اين برخورد تابعان و صحابه مبين دو نكته است: نخست اهميت و جايگاه والا و تأثيرگذار اين حقايق و ديگرى ترس و احتياط صحابه از نقل چنين حقايقى!

حديث دوم:

مسلم روايت ديگرى را به سند خود نقل مى كند. اين روايت در زمره مهم ترين روايت هايى است كه در اين باب وارد شده است. البته بخارى متعرض اين روايت نشده و علت آن را نيز مى توان در حقيقت نهفته شده در اين روايت جستجو كرد. به واقع تعصب بخارى است كه وى را واداشته است كه به نقل فضايل و مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام اقدام نكند و سانسور را سرلوحه تدوين و تأليف كتاب خود قرار دهد. با اين وجود مسلم نيشابورى، به نقل اين روايت مبادرت كرده است و در واقع نقل اين گونه روايات از وى موجب شده است كه كتاب وى، در رتبه بعدى پس از بخارى قرار بگيرد! چراكه تعصب وى نسبت به بخارى كمتر بوده است. به هر روى مسلم مى نويسد:

حدّثنا قتيبة بن سعيد ومحمّد بن عباد - وتقاربا في اللفظ - قالا: نا حاتم - وهو ابن إسماعيل - عن بكير بن مسمار، عن عامر بن سعد بن أبيوقّاص، عن أبيه، قال: أمر معاوية بن أبيسفيان سعداً فقال: ما منعك أن تسبّ أباالتراب؟ فقال: أمّا ما ذكرت ثلاثاً قالهنَّ له رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فلن أسبّه، لأن تكون لي واحدة منهنَّ أحبّ إليّ من حمر النعم: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول له [وقد] خلّفه في بعض مغازيه، فقال له عليّ: يا رسول اللّه! خلّفتنى مع النساء والصبيان؟ فقال له رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة

هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبوة بعدي؟»؛⁽¹⁾قتيبة بن سعيد و محمد بن عباد به سند خود، از سعد بن ابى وقاص نقل مى كنند كه گفت: معاويه بن ابى سفيان به سعد بن ابى وقاص امر كرد و گفت: چه چيزى تو را از دشنام دادن به ابوتراب (اميرالمؤمنين على عليه السلام) باز مى دارد؟ سعد گفت: هرگاه سه ويژگى را كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم درباره وى فرمود به ياد مى آورم، هرگز به وى دشنام نمى دهم، كه اگر يكى از آنها را پيامبر در شأن من فرموده بود، براى من از تمامى نعمت هاى دنيا بالاتر بود. نخست اين كه شنيدم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، آنگاه كه على عليه السلام را در برخى از جنگ ها به جاى خود در مدينه گمارد، على عليه السلام به او عرضه داشت: آيا شما مرا جانشين خود در ميان زنان و كودكان قرار مى دهيد؟ پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به ايشان فرمود: «آيا خوشنود نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد، مگر آن كه پس از من نبوتى نيست؟».

ترمذى، ابن ماجه، نسائى، حاكم نيشابورى، ابن ابى شيبه و ديگر عالمان بزرگ اهل سنت نيز به نقل اين روايت اقدام كرده اند كه در برخى از اين روايت ها، مطالبى است كه در منابع گذشته نيامده است؛ اما دانستن آن براى فهم بهتر دلالت حديث كارگشاست، از اين رو به برخى ديگر از اين متون اشاره مى كنيم.

4- روايت به نقل ترمذى [متوفاى 279]

ترمذى در صحيح خود و در باب «مناقب علىّ بن ابى طالب رضى اللّه عنه» مى نويسد:

حدّثنا القاسم بن دينار الكوفي، نا أبونعيم، عن عبدالسلام بن حرب، عن يحيى بن سعيد، عن سعيد بن المسيب، عن سعد بن أبيوقّاص: أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم قال لعليّ: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى»؛ قاسم بن دينار به سند خود از سعد بن ابى وقاص نقل مى كند كه گفت: پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله به على عليه السلام فرمود: «جايگاه تو در نزد من به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است».

ترمذى در ادامه مى نويسد:

هذا حديث حسن صحيح، قد روي من غير وجه عن سعد، عن النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم؛⁽¹⁾اين حديثى صحيح است. به چندين صورت از سعد از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله روايت شده است.

5- روايت به نقل ابن ماجه قزوينى [متوفاى 273]

ابن ماجه در سنن خود مى نويسد:

حدّثنا على بن محمّد، ثنا أبومعاوية، ثنا موسى بن مسلم، عن ابن سابط - وهو عبدالرحمن - عن سعد بن أبيوقّاص، قال: قدم معاوية في بعض حجّاته، فدخل عليه سعد، فذكروا عليّاً، فنال منه، فغضب سعد وقال: تقول هذا لرجل سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «من كنت مولاه فعليٌ مولاه». وسمعته يقول: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي». وسمعته يقول: «لأُعطينّ الراية اليوم رجلاً يحبّ اللّه

ورسوله»؛⁽¹⁾على بن محمّد به سند خود از سعدبن ابى وقاص نقل مى كند كه گفت: معاويه در يكى از حجّ‌هايش سعد بر او وارد شد. از على ياد كردند، آن گاه معاويه او را دشنام داد. سعد خشمگين شد و گفت: اين سخن را به مردى مى گويى كه شنيدم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى فرمود: «هر كه من مولاى او هستم، على مولاى او است». و شنيدم كه مى فرمود: «جايگاه تو نسبت به من، به مانند هارون نسبت به موسى است، جز اين كه پس از من پيامبرى نيست». و شنيدم كه [در جنگ خيبر ]مى فرمود: «حتماً امروز پرچم را به مردى مى دهم كه خداوند و پيامبرش را دوست مى دارد».

6- روايت به نقل محمد بن سعد [متوفاى 230]

ابن سعد در كتاب الطبقات الكبرى، اين حديث را به چند سند ذكر كرده است.

روايت نخست:

اين سند منتهى مى شود به سعيد بن مسيب. اين حديث همان حديثى است كه از صحيح مسلم نقل شده است. با مقارنه ميان اين سند و روايت صحيح مسلم، مى توان به عبارت تلطيف و متعادل شده اى دست يافت كه مسلم در اين حديث به كار گرفته است. در روايت ابن سعد آمده است:

أخبرنا عفان بن مسلم، عن حمّاد بن سلمه قال: أخبرنا علي بن زيد، عن سعيد بن مسيب قال: قلت لسعد بن مالك: إنّي أريد أن أسألك عن حديث وأنا أهابك أن أسألك عنه! قال: لا تفعل يابن اخي إذا علمت أن عندي علماً فسلني عنه ولا تهبني. فقلت: قول رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله

وسلّم لعلي حين خلفه بالمدينة في غزوة تبوك قال: أتخلفني في الخالفة في النساء والصبيان؟ فقال: «أما ترضى أن تكون مني بمنزلة هارون من موسى؟»؛⁽¹⁾عفان بن مسلم به سند خود از سعيد بن مسيب نقل مى كند كه گفت: به سعد بن مالك (سعد بن ابى وقاص) گفتم: مى خواهم از تو درباره حديثى بپرسم در حالى كه مى ترسم چنين پرسشى را مطرح كنم! سعد بن ابى وقاص گفت: اى پسر برادر، چنين نكن. هرگاه دانستى كه در نزد من علمى است كه از آن آگاهم بپرس و از من واهمه نكن. گفتم: آنگاه كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم على عليه السلام را در جريان جنگ تبوك در مدينه به جاى خود گمارد، به او چه فرمود؟ سعد گفت: آنگاه كه على عليه السلام از پيامبر پرسيد كه: آيا شما من را در ميان زنان و كودكان جانشين خود قرار داديد؟ پيامبر فرمود: «آيا راضى نيستى كه جايگاه تو در نزد من به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد»...؟.

تفاوت نقل ابن سعد با نقل مسلم در كيفيت پرسش سعيد بن مسيب است. در اين نقل سعيد بن مسيب مى گويد:

«مى خواهم از تو درباره حديثى بپرسم، در حالى كه مى ترسم چنين پرسشى را مطرح كنم»! اما در نقل صحيح مسلم آورده است: «فأحببت أن أشافه بها سعداً»؛ دوست داشتم همين حديث را از دو لب سعد بشنوم! تغيير متن و دستبرد در روايت از روش هاى ناميمونى است كه برخى از عالمان اهل سنت به آن دست يازيده اند تا از اين رهگذر، نه غبارى بر دامن مرادها و موالى آنان بنشيند و نه رفتارهاى ناپسند آنان براى آيندگان بازگو شود. از همين موارد است

دستبردى كه آنان در توهين عمر به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، به هنگام درخواست دوات و كاغذ زده اند و عبارت عمر را تلطيف كرده و از زشتى بيرون آورده اند.

در منابع آمده است كه هنگام درخواست دوات و قرطاس براى نوشتن - كه اگر اين مطلب نگاشته شده و به آن عمل مى شد، گمراهى و ضلالتى در امت پس از رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم حاصل نمى گشت؛ همان گونه كه اگر به سخنان پيامبر در غدير خم و در مناسبت هاى ديگر گوش فرا داده مى شد، امت ايشان در گمراهى قرار نمى گرفت - عمر بى مهابا و با تعبيرى شگرف و به دور از اخلاق، ايمان و معرفت گفت:

«إنّ نبي اللّه ليهجر»!⁽¹⁾اين عبارت با همين لفظ در كتب مختلف اهل سنت آمده است، ولى آنان اين لفظ را تغيير داده و نوشته اند كه عمر گفت: «إنّ الرجل قد غلبه الوجع»!⁽²⁾-⁽³⁾به هر روى در متنى كه در صحيح مسلم آمده است، وى از عبارت «فاحببت أن أشافه لها سعداً» استفاده كرده است، در حالى كه در طبقات ابن سعد چنين آمده است كه سعيد بن مسيب مى گويد: وقتى اين سخن را از پسر سعد شنيدم، به سراغ سعد رفتم و گفتم: «إنّي أريد أن أسئلك عن حديث، وأنا أهابك أن أسئلك عنه»؛ من مى خواهم پرسشى پيرامون حديثى از تو بپرسم، در حالى كه از تو واهمه دارم كه اين سؤال را مطرح كنم! از ابتدا بايد اجازه گرفته شود! بايد با نگرانى پرسش را

مطرح كرد و حقيقت ماجرا را از صحابى پرسيد. سعد بن ابى وقاص نيز در پاسخ وى گفت:

لاتفعل يابن أخي، إذا علمت أنّ عندي علماً فسئلني عنه ولا تهبني! اى پسر برادر! چنين نكن. هرگاه دانستى كه من از مطلبى آگاهم، بپرس و از من واهمه نكن! با رجوع به منابعى ديگر مى توان حذفيات و دستبردهاى ديگرى نيز در صحيح مسلم مشاهده نمود. ابن كثير همين حديث را در تاريخ خود آورده است. در نقل وى عبارت «إنّ معاوية وقع في علي فشتمه» نيز وجود دارد كه در اين عبارت، تصريح شده است كه معاويه در حضور سعد و جمعى ديگر، با شتم و دشنام بر حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام، به آن حضرت جسارت كرده است.⁽¹⁾معاويه پس از اين جسارت است كه به سعد امر مى كند كه وى نيز به آن حضرت توهين كند.

با رجوع به صحيح مسلم، اين عبارت - در راستاى حفظ حرمت و جايگاه معاويه! - حذف شده است و مسلم نيشابورى با عبارت «أمر معاوية بن أبيسفيان سعداً» از كنارش گذشته است! برخى ديگر نيز براى حفظ حرمت معاويه از بردن نام وى خوددارى كرده و نوشته اند: «إنّ بعض الأمراء قال لسعد: ما منعك أن تسبّ أباتراب؟!».⁽²⁾در اين عبارت با واژه «بعض الأمراء»، به پرده پوشى از فضايح و قبائح معاويه اقدام كرده اند كه خود نيز قابل پيگيرى است.

ابن سعد صاحب الطبقات الكبرى در ادامه روايت مى نويسد:

سعيد بن مسيب مى گويد: به سعد گفتم:

قول رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم لعلي حين خلّفه في المدينة في غزوة تبوك؛ [مى خواهم از تو درباره] سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، آنگاه كه على عليه السلام را در جنگ تبوك، جانشين خود قرار داده بود بپرسم.

سعد در پاسخ نيز تمام حديث را براى وى نقل كرد.⁽¹⁾روايت دوم:

ابن سعد اين روايت را از طريق براء بن عازب و زيد بن ارقم روايت كرده است. وى مى نويسد:

أخبرنا روح بن عبادة، قال: أخبرنا عون، عن ميمون، عن البراء بن عازب وزيد بن أرقم، قالا: لمّا كان عند غزوة جيش العُسرة، وهى تبوك، قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ بن أبيطالب: «إنّه لابُدّ من أن أُقيم أو تقيم». فخلّفه، فلمّا فصل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم غازياً قال ناس: ما خلّف عليّاً إلاّ لشيء كرهه منه. فبلغ ذلك عليّاً، فأتبع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم حتّى انتهى إليه. فقال له: «ما جاء بك يا عليّ؟». قال: لا يا رسول اللّه، إلاّ أنّي سمعت ناساً يزعمون أنّك إنّما خلّفتني لشيء كرهته منّي. فتضاحك رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وقال: «يا علي، أما ترضى أن تكون منّي كهارون من موسى غير أنّك لست بنبيّ؟». قال: بلى يا رسول اللّه. قال: «فإنّه كذلك»؛⁽²⁾

روح بن عباده به سند خود از براء بن عازب و زيد بن ارقم روايت مى كند كه گفتند:

آنگاه كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به جنگ [تبوك] مى رفت، به على عليه السلام فرمود: «به ناچار، يا تو بايد بمانى يا من بمانم»؛ پس او را در مدينه گذاشت. برخى مردمان گفتند: او را در مدينه نگذاشت مگر به اين جهت كه او را خوش نداشت. اين سخنان به گوش على عليه السلام رسيد. نزد پيامبر خدا آمد و او را آگاه كرد. پيامبر خنديد و فرمود: «اى على، آيا راضى نمى شوى كه نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسى باشى، جز اين كه پيامبرى پس از من نيست؟».

در اين روايت نكات قابل توجهى آمده است. آنگاه كه جنگ تبوك فرا رسيد، پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: «ناگزير يا من و يا تو بايد در مدينه بمانيم». اين سخن از عبارت «أنّه لابدّ أن أقيم أو تقيم» استفاده شده است. از اين سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم استفاده مى شود كه در آن شرايط، حوادث و دسيسه هايى در مدينه در حال شكل گيرى بوده است. منافقان تبانى كرده بودند تا پس از رفتن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به تبوك و همراهى اميرالمؤمنين عليه السلام با ايشان در اين جنگ، طبق معمول فضاى مدينه خالى شده و زمينه براى پياده كردن طرح و برنامه آتى آنان كه تصرف شهر مدينه بود، مساعد خواهد شد. از اين رو شرايط اقتضا مى كرد كه از سويى با توجه به ناگزيرى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به جنگ و از سويى ديگر، اين كار از عهده شخص سومى غير از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و على عليه السلام برنمى آمد؛ به همين جهت يا شخص پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و يا على عليه السلام بايد در مدينه حضور مى داشتند.

با توجه به شرايط موجود، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود: «إنّه لابدّ أن أقيم أو تقيم؛ ناگزير يا من و يا تو بايد در مدينه بمانيم» و پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم پس از قرار دادن حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام در

مدينه به عنوان جانشين خود، رهسپار تبوك شدند.

اين رفتار پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، نشان گر اين است كه توطئه منافقان به امر الاهى خنثا شد و آنان نتوانستند از اين طرح طرفى ببندند؛ از اين رو با توجه به نقل برخى با عباراتى همچون «قال ناس من قريش» و يا «بعض المنافقين»⁽¹⁾چنين گفتند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم اميرالمؤمنين عليه السلام را به جهت اين كه از وى راضى نبوده و از او خوشش نمى آمده در مدينه گذاشته است! نكته اى ديگر كه بايد مورد توجه قرار گيرد، وجود منافقانى از قبيله قريش در ميان مسلمانان است. نكته مهم اين است كه از سويى در مدينه قريشى وجود نداشته است؛ بلكه آنان در زمره كسانى بوده اند كه از مكه به مدينه هجرت كرده اند و از سويى ديگر، جريان غزوه تبوك مربوط به سال هاى آخر زندگى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله است؛ از اين رو نه وجود منافقان اختصاص به انصار دارد، نه اختصاص به شهر مدينه دارد و نه اختصاص به سال هاى پس از هجرت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به مدينه؛ بلكه وجود منافقان مربوط به دورانى است كه پيامبر در مكه حضور داشتند و از سال هاى نخستين بعثت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم چنين منافقانى در ميان قريش بوده اند.⁽²⁾از همين رو، اين سخن ابن تيميه كه نفاق را در ميان مهاجران نفى مى كند صحيح نمى نمايد.

به هر روى پس از اين طعنه منافقان، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام خود را به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم رساندند. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: «ما جاء

بك يا على؟».

پس از جواب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مبنى بر چرايى گمارده شدن در مدينه، پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم خنده اى كرده و فرمودند:

يا علي، أما ترضى أن تكون منّي كهارون من موسى، إلاّ أنّك لست بنبيّ؟ اى على، آيا راضى نيستى جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد؛ مگر اين كه تو نبى نيستى؟

7- روايت به نقل ابن أبى عاصم [متوفاى 287]

ورواه أحمد بن عمرو بن الضحّاك بن مخلّد الشيبانى في كتاب الآحاد والمثاني، وفي كتاب السُنّة. أمّا في الأوّل، فقد رواه في حديث المؤاخاة عن زيد بن أبيأوفى؛ قال: حدّثنا نصر بن علي، نا عبدالمؤمن بن عبّاد العبدي، نا يزيد بن معن، قال: أخبرني عبداللّه بن شرحبيل، عن رجل من قريش، عن زيد بن أبيأوفى رضي اللّه تعالى عنه، قال: دخلت على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم مسجد المدينة، فجعل يقول... فقام عليّ بن أبيطالب صلوات اللّه عليه فقال: يا رسول اللّه! ذهبت روحي، وانقطع ظهري حين رأيتك فعلت بأصحابك ما فعلت غيري؛ فإن كان من سخطة علَيّ فلك العتبى والكرامة. قال: «والذي بعثني بالحقّ! ما اخترتك إلاّ لنفسي؛ فأنت منّي بمنزلة هارون من موسى، إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي، فأنت أخي ووارثي». قال: يا رسول اللّه! ما أرث منك؟ قال: «ما ورث الأنبياء عليهم السلام قبلك»، قال: «كتاب اللّه عزّ وجلّ وسُنّة نبيّهم، أنت أخي ورفيقي...»؛⁽¹⁾

احمد بن عمرو بن ضحاك بن مخلد شيبانى در كتاب الآحاد و المثانى و در كتاب السنه به نقل اين روايت پرداخته است. وى در كتاب الآحاد و المثانى اين حديث را در حديث برادرى به سند خود از زيد بن ابى اوفى نقل مى كند كه: بر رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در مسجدش وارد شدم، فرمود: ... در اين هنگام على بن ابى طالب عليه السلام به پا خواست و عرضه داشت: اى پيامبر خدا، آنگاه شما را ديدم كه درباره يارانتان بدان سان عمل كرديد غير از من، جانم رفت و پُشتم شكست. اگر اين به جهت ناخشنودى شما از من است، پس خشنودى و كرامت از آن شماست. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «سوگند به كسى كه مرا به حق فرستاد، تو را تنها براى خود نگاه داشتم و جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است، غير از اين كه پس از من پيامبرى نيست. و تو برادر و وارثم هستى». عرضه داشت: اى پيامبر خدا، از شما چه چيزى به ارث مى برم؟ فرمود: «آنچه را كه پيامبران پيش از من به ارث گذاشتند». عرضه داشت: پيامبران پيش از شما چه چيزى به ارث گذاشتند؟ فرمود: «كتاب خداوند و سنّت نبيشان و تو برادر و رفيق من هستى... ».

8- روايت به نقل نسائى [متوفاى 303]

نسائى نيز روايت را به سندهاى مختلف روايت كرده است كه به برخى از سندها و متن هاى آن اشاره مى كنيم.

حديث يكم:

أنبأنا بشر بن هلال البصري، قال: ثنا جعفر - وهو ابن سليمان - قال: ثنا حرب بن شدّاد، عن قتادة، عن سعيد بن المسيب، عن سعد بن أبيوقّاص رضى اللّه عنه، قال: لمّا غزا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم غزوة تبوك خلّف عليّاً بالمدينة، فقالوا فيه: ملّه وكره صحبته. فتبع عليّ النبيّ

صلّى اللّه عليه وسلّم حتّى لحقه في الطريق، قال: يا رسول اللّه! خلّفتني بالمدينة مع الذراري والنساء حتّى قالوا: ملّه وكره صحبته؟ فقال له النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم: «يا عليّ، إنّما خلّفتك على أهلي، أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى، غير أنّه لا نبيّ بعدي؟»؛⁽¹⁾بشر بن هلال بصرى به سند خود از سعدبن ابى وقاص نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به جنگ تبوك رفت و على را در مدينه جا گذاشت. درباره اش گفتند: از او دلتنگ شد و هم صحبتىِ او را خوش نداشت. على عليه السلام دنبال پيامبر صلّى اللّه عليه وآله رفت تا در راه به ايشان رسيد. عرضه داشت: اى پيامبر خدا، مرا در مدينه با كودكان و زنان جا گذاشتى تا اين كه گفتند: از او دلتنگ شد و هم صحبتى او را دوست نداشت؟ پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به او فرمود: «اى على، جز اين نيست كه تو را بر خانواده ام جا گذاشتم. آيا راضى نمى شوى كه نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسى باشى، جز اين كه پس از من پيامبرى نيست؟».

حديث دوم:

وى در روايتى ديگر مى نويسد:

أخبرنا محمّد بن المثنّى، قال: حدّثنا أبوبكر الحنفي، قال: حدّثنا بُكير بن مسمار، قال: سمعت عامر بن سعد يقول: قال معاوية لسعد بن أبيوقّاص: ما يمنعك أن تسبَّ ابن أبيطالب؟ قال: لا أسبّه ما ذكرت ثلاثاً قالهنَّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، لأن تكون لي واحدة منهنّ أحبّ إليّ من حُمر النعم؛ لا أسبّه ما ذكرت حين نزل عليه الوحي فأخذ عليّاً

وابنيه وفاطمة، فأدخلهم تحت ثوبه، ثمّ قال: «ربِّ هؤلاء أهلي وأهل بيتي». ولا أسبّه ما ذكرت حين خلّفه في غزوة تبوك، قال عليّ: خلّفتني مع النساء والصبيان؟ فقال: «أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى، إلاّ أنّه لا نبوّة من بعدي؟» ... قال: فواللّه ما ذكره معاوية بحرف حتّى خرج من المدينة؛⁽¹⁾محمّدبن مثنى به سند خود از عامر بن سعد نقل مى كند كه مى گفت: معاويه به سعدبن ابى وقاص گفت: چه چيز تو را از دشنام دادن به فرزند ابوطالب بازداشت؟ گفت: او را دشنام نمى دهم به اين جهت كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله درباره او سه خصلت بيان فرمود كه اگر يكى از آن ها را مى داشتم، برايم از شتران سرخ موى دوست داشتنى تر بود. او را دشنام نمى دهم از آن جهت كه به ياد آوردم وقتى بر ايشان وحى نازل شد، على، دو فرزندش و فاطمه را دربرگرفت و زير پيراهنش وارد كرد و عرضه داشت: «پروردگارا، اينان اهل من و خانواده من هستند». او را دشنام نمى دهم به جهت اين كه ذكر شده است هنگامى كه در جنگ تبوك او را جا گذاشت، على گفت: مرا با زنان و كودكان جا گذاشتى؟ فرمود: «آيا راضى نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد، جز اين كه پس از من نبوّتى نيست؟» .... گفت: به خدا سوگند، معاويه حرفى با او نزد تا اين كه از مدينه خارج شد.

حديث سوم:

أنبأنا أحمد بن يحيى الكوفي، قال: ثنا علي - وهو ابن قادم - قال: ثنا إسرائيل، عن عبداللّه بن شريك، عن الحارث بن مالك، قال: قال سعد بن

مالك: إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم غزا على ناقته الحمراء وخلَّف عليّاً، فجاء عليّ حتّى أخذ بغرز الناقة، فقال: يا رسول اللّه! زعمت قريش أنّك إنّما خلّفتني أنّك استثقلتني وكرهت صحبتي، وبكى عليّ. فنادى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في الناس: «ما منكم أحد إلاّ وله حامة، يا ابن أبيطالب، أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي»؟، قال علي: رضيت عن اللّه عزّ وجلّ وعن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؛⁽¹⁾احمد بن يحيى كوفى به سند خود از سعدبن مالك روايت مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله سوار بر شتر حمراء خود به جنگ رفت و على را جا گذاشت. على عليه السلام آمد تا از شتر پيشى گرفت و گريان گفت: اى رسول خدا، قريش مى پندارد تنها به اين دليل مرا جا گذاشتى كه مرا بار سنگينى دانسته و از هم صحبتىِ من خوشنود نيستى. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در ميان مردم فرياد برآورد كه: «هيچ كدام از شما نيست جز اين كه رازى دارد. اى فرزند ابوطالب، آيا راضى نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز اين كه پس از من پيامبرى نيست؟». على عليه السلام عرضه داشت: از خداوند عزّوجلّ و از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله راضى شدم.

9- روايت به نقل طبرانى [متوفاى 360]

طبرانى اين روايت را دو كتاب خود، يعنى المعجم الكبير و الأوسط آورده است.

وى مى نويسد:

حدّثنا محمود بن محمّد المروزي، قال: حدّثنا حامد بن آدم، قال: حدّثنا جرير، عن ليث، عن مجاهد، عن ابن عبّاس، قال: لمّا آخى النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم بين أصحابه وبين المهاجرين والأنصار، فلم يؤاخ بين عليّ بن أبى طالب وبين أحد منهم، خرج عليّ مغضباً حتّى أتى جدولاً من الأرض فتوسّد ذراعه، فتسفي عليه الريح، فطلبه النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم حتّى وجده، فوكزه برجله فقال له: «قم، فما صلحت أن تكون إلاّ أباتراب، أغضبت علَيّ حين آخيتُ بين المهاجرين والأنصار ولم أُواخ بينك وبين أحد منهم؟ أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه ليس بعدي نبيّ؟ ألا من أحبّك حُفّ بالأمن والإيمان، ومن أبغضك أماته اللّه ميتةً جاهلية وحوسب بعمله في الإسلام»؛⁽¹⁾محمود بن محمّد مروزى به سند خود از ابن عبّاس روايت مى كند كه گفت: هنگامى كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله ميان اصحاب خود و مهاجران و انصار پيمان برادرى بست، ميان على بن ابى طالب و هيچ يك از آنان چنين نكرد. على ناراحت بيرون رفت تا به زمين گودى رسيد. آنگاه - در حالى كه باد بر او مى وزيد - به بازويش تكيه كرد. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به جست وجوى او پرداخت تا او را يافت. با پايش به او زد و فرمود: «بلند شو، عنوانى جز ابوتراب زيبنده تو نيست. آيا هنگامى كه ميان مهاجران و انصار برادرى برقرار كردم، امّا ميان تو و هيچ يك از آنان چنين نكردم از من ناراحت شدى؟ آيا راضى نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد، جز اين كه پس از من پيامبرى نيست؟ بدان، هر كس

تو را دوست داشت، ايمنى و ايمان او را فرا گيرد، و هر آن كس تو را دشمن دارد، خداوند او را به مرگ جاهليت ميرانده و در اسلام به عملش حسابرسى مى شود».

10- روايت به نقل رزين عبدرى [متوفاى 535]

رزين بن معاويه عبدرى در الجمع بين الصحاح الستّة به اين روايت اشاره كرده است. ابن بطريق در اين باره مى نويسد:

ومن الجمع بين الصحاح الستّة لرزين في الجزء الثالث، في ثلثه الأخير، من أجزاء ثلاثة، في باب مناقب أميرالمؤمنين عليّ بن أبى طالب، ومن صحيح أبيداود، وهو كتاب السنن، وصحيح الترمذي: عن أبيسريحة وزيد بن أرقم: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال لعليّ: «من كنت مولاه، فعليّ مولاه».

وعن سعد: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله] وسلّم قال لعليّ: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى، إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي».

وقال ابن المسيب: أخبرني بهذا عامر بن سعد، عن أبيه، فأحببت أن أُشافه به سعداً، فلقيته، فقلت: أنت سمعت هذا من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم؟ فوضع إصبعيه في أُذنيه وقال: نعم وإلاّ فاستكّتا؛⁽¹⁾رزين بن معاويه عبدرى حديث منزلت را در الجمع بين الصحاح الستة در يك سوم پايانى جزء سوم در باب «مناقب اميرالمؤمنين على بن ابى طالب» و ابوداوود در كتاب صحيح كه كتاب سنن است، و ترمذى در صحيح به نقل از ابوسريحه و زيدبن ارقم آورده اند كه گفتند: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به على فرمود: «جايگاه

تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز اين كه پس از من پيامبرى نيست».

ابن مسيّب گفت: عمربن سعد اين حديث را به نقل از پدرش نقل كرد، دوست داشتم كه آن را بدون واسطه از زبان سعد بشنوم. او را ملاقات كردم و گفتم: تو اين را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدى؟ دو انگشت خود را بر دو گوشش نهاد و گفت: آرى والاّ كر شوند.

11- روايت به نقل موفّق خوارزمى [متوفاى 568]

خوارزمى در كتاب مناقب، پس از نقل «حديث طير»، به همان سند مى نويسد:

وبهذا الإسناد عن أبيعيسى الترمذي هذا قال: حدّثنا قتيبة، قال: حدّثنا حاتم بن إسماعيل، عن بكير بن مسمار، عن عامر بن سعد بن أبيوقّاص، عن أبيه، قال: أمر معاوية بن أبيسفيان سعداً فقال: ما منعك أن تسبَّ أباتراب؟ قال: أمّا ما ذكرت فإنّي سمعت ثلاثاً قالهنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فلنّ أسبّه، لأن تكون لي واحدة منهنّ أحبّ إليّ من حمر النعم: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول لعليّ - وخلّفه في بعض مغازيه - فقال له علي: أتخلّفني مع النّساء والصبيان؟ فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبوّة بعدي؟» ... قال أبوعيسى: هذا حديث حسن غريب، صحيح من هذا الوجه.

قال المصنّف: قوله عليه السلام: «أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى». أخرجه الشيخان في صحيحيهما بطرق كثيرة؛⁽¹⁾

به اسناد سابق از ابوعيسى ترمذى و به سند خود از سعد بن ابى وقاص نقل مى كند كه گفت: معاوية بن ابى سفيان به سعد [به سب اميرالمؤمنين عليه السلام] امر كرد و گفت: چه چيز تو را از دشنام دادن به ابوتراب بازداشت؟ سعد گفت: به ياد بيان سه فضيلت از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله [درباره على عليه السلام] افتادم كه شنيدم درباره وى مى فرمود؛ ازاين رو هرگز او را دشنام نمى دهم كه اگر يكى از آنها برايم بود، آن را از شتران سرخ مو بيشتر دوست مى داشتم.

شنيدم پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به على عليه السلام، آنگاه كه او را در برخى جنگها به جاى خود گمارد و على عليه السلام عرضه داشت: آيا مرا با زنان و كودكان وا مى گذارى؟ فرمود: «آيا راضى نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد، مگر اين كه نبوّتى پس از من نيست»... . ابوعيسى گفت: اين حديثِ حسن غريب و صحيح از اين وجه است.

خوارزمى گويد: اين كه پيامبر فرمود: «آيا راضى نمى شوى كه جايگاه من نسبت به تو به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد؟». بخارى و مسلم آن را در صحيح خود، به طرق مختلف آورده اند.

12- روايت به نقل ابن عساكر [متوفاى 573]

ابن عساكر دمشقى در كتاب تاريخ مدينة دمشق، با اسانيدى بسيار و با عبارتهايى مختلف به نقل روايت هاى حديث منزلت پرداخته است كه از ميان حدود 130 روايت، به نقل برخى از اين روايات از كتاب وى مى پردازيم.

حديث يكم:

يكى از روايات منقول از وى، روايتى است كه از جابر بن عبداللّه انصارى روايت كرده است. در اين روايت آمده است:

أخبرنا أبوالحسن السُلمي، نا عبدالعزيز التميمي، أنا علي بن موسى بن الحسين، أنا أبوسليمان بن زبر، نا محمّد بن يوسف الهروي، نا محمّد بن النعمان بن بشير، نا أحمد بن الحسين بن جعفر الهاشمي اللّهبي، حدّثني عبدالعزيز بن محمّد، عن حزام بن عثمان، عن عبدالرحمن ومحمّد ابني جابر بن عبداللّه، عن أبيهما جابر بن عبداللّه الأنصاري، قال: جاءنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم ونحن مضطجعون المسجد وفي يده عسيب رطب، فضربنا وقال: «أترقدون في المسجد؟! إنّه لا يرقد فيه أحدٌ». فأجفلنا وأجفل معنا عليّ بن أبيطالب، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «تعال يا عليّ، إنّه يحلّ لك المسجد ما يحلّ لي، يا علي! ألا ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ النبوّة؟ والذي نفسي بيده إنّك لتذودنّ عن حوضي يوم القيامة رجالاً كما يذاد البعير الضالّ عن الماء بعصا معك من عَوسج، كأنّي أنظر إلى مقامك من حوضي»؛⁽¹⁾ابوالحسن سُلَمى به سند خود از جابر بن عبداللّه انصارى نقل مى كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله - در حالى كه ما در مسجد دراز كشيده بوديم، وارد شدند و در دستشان شاخه اى رطب بود و فرمودند: «آيا در مسجدى كه كسى در آن نمى خوابد، مى خوابيد؟». ما ترسيديم و على بن ابى طالب نيز ترسيد. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمودند: «اى على بيا، آنچه براى من در مسجد حلال است، براى تو هم حلال است. اى على، آيا راضى نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند مقام هارون نسبت به موسى باشد جز نبوت؟ سوگند كه به كسى كه جانم در دست او است، به درستى كه تو روز قيامت مردانى را از حوضم با شاخه اى تمشك دور مى كنى،

همان گونه كه شتر گمشده را از آب دور مى كنند. گويى كه جايگاه تو را در كنار حوضم مى نگرم».

حديث دوم:

روايت به نقل از سعد بن ابى وقاص أخبرنا أبوالمظفّر بن القُشيري، أنا أبوسعد الأديب، أنا أبوعمرو بن حمدان. ح وأخبرنا أبوسهل بن سعدويه، وأبوعبداللّه الأديب، قالا: أنا إبراهيم بن منصور، أنا أبوبكر بن المقرئ، قالا: أنا أبويعلى، أنا أبوخيثمة - وفي حديث ابن المقرئ: نا زهير - نا عفّان، نا حمّاد، عن علي بن زيد، عن سعيد - زاد ابن حمدان: ابن المسيّب - قال: قلت لسعد بن مالك: إنّي أُريد أن أسألك عن حديث، وأنا أهابك أن أسألك عنه. فقال: لا تفعل يا ابن أخي، إذا علمتَ أنّ عندي علماً تسألني عنه فلا تهابني.

قلت: - وقال ابن حمدان: قال: قلت: - قول رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ حين خلّفه بالمدينة في غزوة تبوك؟ - زاد ابن المقرئ: قال سعد: نعم، خلّف رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم عليّاً بالمدينة في غزوة تبوك. ثمّ اتّفقا - فقال: يا رسول اللّه، تخلّفني في الخالفة: النساء؟ - وقال ابن حمدان: في النساء والصبيان؟ - قال: «أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى؟». قال: بلى يا رسول اللّه. قال: فأدبر عليّ مسرعاً ...»؛⁽¹⁾ابوالمظفّر بن قُشيرى، از ابوسعد اديب، از ابوعمروبن حمدان.

همچنين ابوسهل بن سعدويه و ابوعبداللّه اديب، [هر دو] به سند خود از راوى نقل

مى كنند كه گفت: به سعد بن مالك گفتم: مى خواهم درباره حديثى از تو بپرسم، امّا مى ترسم كه بپرسم. گفت: اى پسر برادرم، چنين مكن. اگر دانستى كه دانشى نزد من است كه درباره اش بپرسى، از من مترس. گفتم: [پرسش من پيرامون] سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به على است، هنگامى كه او را در جنگ تبوك در مدينه گذاشت. راوى افزود: سعد گفت: آرى، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در جنگ تبوك على را در مدينه گذاشت؛ آنگاه كه متّفق شدند، عرضه داشت: اى پيامبر خدا، مرا در ميان بازماندگان، زنان (و به عبارت ابن حمدان: در ميان زنان و كودكان) جا مى گذارى؟ فرمود: «آيا راضى نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد؟». عرضه داشت: آرى، اى رسول خدا. سپس على با شتاب بازگشت ... .

حديث سوم:

اين روايت را ابن عساكر به نقل از زهرى آورده است. وى مى نويسد:

فأخبرناه أبوالحسن الفقيه، نا عبدالعزيز بن أحمد، أنا تمام بن محمّد، والحسن بن حبارة، قالا: نا خيثمة، نا أبوإسحاق إبراهيم بن إسحاق الصوّاف، نا مَعْمَر بن بكّار، حدّثني إبراهيم بن سعد، عن الزهري، عن عامر بن سعد، قال: إنّي لمع أبيإذ تبعنا رجل في نفسه على عليّ بعض الشيء، فقال: يا أباإسحاق، ما حديث يذكر الناس عن عليّ؟ قال: وما هو؟ قال: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى». قال: نعم، سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول لعليّ: «أنت منّى كهارون من موسى»؛ ما تنكر أن يقول لعليّ هذا، وأفضل من هذا؟!⁽¹⁾

ابوالحسن فقيه به سند خود از زهرى و وى نيز از عامر بن سعد نقل مى كند كه گفت: با پدرم بودم. شخصى در پىِ ما راه افتاد كه نسبت به على كدورتى در دلش بود.

گفت: اى ابواسحاق، حديثى كه مردم درباره على نقل مى كنند چيست؟ گفت: كدام حديث؟ گفت: «تو نسبت به من در جايگاه هارون نسبت به موسى هستى». سعد پاسخ داد: آرى، شنيدم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به على فرمودند: «جايگاه تو نسبت به من، به مانند نسبت هارون به موسى است». چرا انكار مى كنى كه اين چنين به على بفرمايد در حالى كه او برتر از آن است؟

حديث چهارم:

روايت به نقل از عمر. در اين روايت آمده است:

وأخبرنا أبوغالب بن البنّا، أنا أبوالحسين بن الآبنوسي، أنا أبومحمّد عبداللّه بن محمّد بن سعيد بن محارب بن عمرو الأنصاري الأوسي الإصطخري، نا أبومحمّد عبداللّه بن أذران الخياط بشيراز سنة أربع وثلاثمئة، نا إبراهيم بن سعيد الجوهري وصيّ المأمون، حدّثني أمير المؤمنين المأمون، حدّثني أمير المؤمنين الرشيد، حدّثني أمير المؤمنين المهدي، حدّثني أمير المؤمنين المنصور، عن أبيه، عن جدّه، عن عبداللّه ابن عبّاس، قال: سمعت عمر بن الخطّاب وعنده جماعة، فتذاكروا السابقين إلى الإسلام، فقال عمر: أمّا عليّ، فسمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول فيه ثلاث خصال، لوددتُ أنّ لي واحدة منهنّ، فكان أحبّ إليّ ممّا طلعت عليه الشمس.

كنت أنا وأبوعبيدة وأبوبكر وجماعة من الصحابة إذ ضرب النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم بيده على منكب عليّ فقال له: «يا عليّ، أنت أوّل المؤمنين

إيماناً، وأوّل المسلمين إسلاماً، وأنت منّي بمنزلة هارون من موسى»؛⁽¹⁾ابوغالب بن بناء به سند خود و به نقل از ابراهيم بن سعيد جوهرى (وصى مأمون)، از مأمون، از رشيد، از مهدى، از منصور، از پدرش، از جدّش، از عبداللّه بن عبّاس نقل مى كند كه گفت: گروهى كه نزد عمربن خطاب بودند درباره پيشينيان در اسلام گفت و گو مى كردند. عمر گفت: درباره على از پيامبر خدا سه صفت نيكو شنيدم كه اگر يكى از آن ها را داشتم، برايم دوست داشتنى تر از آنچه خورشيد بر آن تابيده است. من، ابوعبيده، ابوبكر و گروهى از ياران بوديم. آن گاه پيامبر با دست بر شانه على زد و به او فرمود: «اى على، تويى نخستين مؤمن در ايمان و نخستين مسلمان در اسلام و جايگاه تو نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است».

حديث پنجم:

روايتى ديگر به نقل از عمر.

فأخبرناه أبوالحسن علي بن المسلّم الفقيه، نا عبدالعزيز بن أحمد التميمي، أنا الحسين بن عبداللّه بن محمّد بن أبيكامل، أنا محمّد بن الحسين بن صالح في كتابه، نا المبارك بن محمّد، نا أحمد بن موسى صاحب الآدم، نا إسماعيل بن يحيى بن عبداللّه التيمي، عن عبدالملك، عن عطاء، عن سويد بن غفلة، قال:

رأى عمر رجلاً يخاصم عليّاً، فقال له عمر: إنّي لأظنّك من المنافقين؛ سمعت رسول اللّه ( صلّى اللّه عليه وسلّم ) يقول: «عليّ منّي بمنزلة هارون من موسى، إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي»؛⁽²⁾

ابوالحسن على بن مسلّم فقيه به سند خود از سويد بن غفلة نقل مى كند كه گفت: عمر ديد مردى با على دشمنى مى كند. عمر به او گفت: مى پندارم تو از منافقان باشى؛ چرا كه شنيدم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى فرمود: «جايگاه تو نسبت به من به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز اين كه پس از من پيامبرى نيست».

حديث ششم:

روايت به نقل از ابن عباس .

وأخبرناه أتمّ من هذا أبوالقاسم بن السمرقندي، أنا أبوالقاسم بن مسعدة، أنا أبو عمرو عبدالرحمن بن محمّد الفارسي، أنا أبوأحمد بن عدي، نا علي بن سعيد بن بشير الرازي، نا عبداللّه بن داهر الرازي، حدّثني أبيداهر بن يحيى، عن الأعمش، عن عَباية الأسدي، عن ابن عبّاس، عن النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم:

أنّه قال لأُمّ سلمة: «يا أُمّ سلمة، إنّ عليّاً لحمه من لحمي، ودمه من دمي، وهو منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي»؛⁽¹⁾ابوالقاسم بن سمرقندى به سند خود از ابن عباس، از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل مى كند كه ايشان به ام سلمه فرمود: «اى ام سلمه، همانا على گوشتش از گوشت من و خونش از خون من است. او از من است و او نسبت به من در جايگاه هارون نسبت به موسى است، مگر اين كه پس از من پيامبرى نيست».

حديث هفتم:

روايت به نقل از معاويه.

فأخبرنا أبوالقاسم زاهر بن طاهر، أنا أبوسعد الجَنْزَرودي، أنا السيّد

أبوالحسن محمّد بن علي بن الحسين، نا حمزة بن محمّد الدهقان، نا محمّد بن يونس، نا وهب بن عثمان البصري، نا إسماعيل بن أبيخالد، عن قيس بن أبيحازم، قال:

سأل رجل معاوية عن مسألة، فقال: سل عنها عليّ بن أبيطالب، فهو أعلم منّي.

قال: قولك يا أمير المؤمنين! أحبّ إليّ من قول عليّ! قال: بئس ما قلت ولؤم ما جئت به؛ لقد كرهت رجلاً كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يَغرّه بالعلم غرّاً، ولقد قال له: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى، إلاّ أنّه لا نبيّ بعدى». وكان عمر بن الخطّاب يسأله ويأخذ عنه، ولقد شهدتُ عمر إذا أشكل عليه أمر قال: ها هنا عليّ بن أبيطالب؟ ثمّ قال للرجل: قُمْ لا أقام اللّه رجليك. ومحا إسمه من الديوان؛⁽¹⁾ابوالقاسم زاهر بن طاهر به نقل از قيس بن ابى حازم نقل مى كند كه گفت: شخصى از معاويه مسأله اى پرسيد. معاويه در پاسخ گفت: آن را از على بن ابى طالب بپرس؛ چرا كه او از من عالم تر است. سائل گفت: اى اميرالمؤمنين! سخن تو برايم دوست داشتنى تر است تا سخن على! معاويه گفت: چه بسيار بد است آنچه كه گفتى و چه پَستى است آنچه آوردى.

تو از مردى كراهت دارى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله او را به علم و دانش بزرگ مى داشت و به او مى فرمود: «تو نسبت به من به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى، مگر اين كه پس از من پيامبرى نيست».

عمربن خطاب نيز از او مى پرسيد و از او علم مى آموخت. به يقين شاهد بودم كه هرگاه

كارى براى عمر دشوار نمود، گفت: آيا على بن ابى طالب اين جاست؟ سپس معاويه به آن مرد گفت: برخيز كه خداوند پاهايت را برپا ندارد.⁽¹⁾و نام او را از ديوان حقوق بگيران حذف كرد.

حديث هشتم:

روايت به نقل از ابوسعيد خدرى .

أخبرناه أبوالقاسم بن السمرقندي، أنا عاصم بن الحسن بن محمّد، أنا أبوعمر بن مهدي، أنا أبوالعبّاس بن عقدة، نا أحمد بن يحيى، نا عبدالرحمن - يعني ابن شريك - نا أبي، نا الأعمش، عن عطية العوفي، عن أبيسعيد الخدري، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ في غزوة تبوك: «أخلفني في أهلي». فقال علي: يا رسول اللّه، إنّي أكره أن تقول العرب خذل ابن عمّه وتخلّف عنه. فقال: «أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى؟». قال: بلى. قال: «واخلفني»؛⁽²⁾ابوالقاسم بن سمرقندى به سند خود از ابوسعيد خدرى نقل مى كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در جنگ تبوك، به على عليه السلام فرمود: «جانشين من در ميان خانواده ام باش». على عليه السلام عرضه داشت: اى پيامبر خدا، كراهت دارم كه عرب بگويد پسرعمويش را يارى نكرد و از همراهى او بازماند. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا نمى پسندى كه نسبت تو به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد؟». عرضه داشت: آرى. فرمود: «پس جانشين من باش».

13- روايت به نقل محب الدين طبرى [متوفاى 694]

محب الدين طبرى نيز به نقل چند روايت در اين باره پرداخته است كه به دو روايت وى اشاره مى كنيم.

حديث يكم:

روايت به نقل از اسماء بنت عميس .

وعن أسماء بنت عميس رضى اللّه عنها، قالت: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يقول: «اللّهمّ إنّي أقول كما قال أخي موسى: واجعل لي وزيراً من أهلي، أخي عليّاً، اشدد به أزري، وأشركه في أمري، كي نسبّحك كثيراً، ونذكرك كثيراً، إنّك كنت بنا بصيراً». أخرجه أحمد في المناقب؛ از اسماء بنت عميس رضى اللّه عنها نقل شده است كه گفت: شنيدم از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله كه مى فرمود: «خداوندا، همانا من همان چيزى را مى گويم كه برادرم موسى گفت: براى من وزيرى از اهلم قرار ده، برادرم على را. پشتم را به او محكم كن و او را در امر من شريك گردان تا تو را فراوان تسبيح كرده و تو را بسيار ياد كنيم. همانا تو بر حال ما آگاهى». اين روايت را احمد در مناقب آورده است.

حديث دوم:

روايتى ديگر به نقل از ايشان .

وعنها، قالت: هبط جبرائيل على النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: يامحمّد، إنّ ربّك يقرئك السلام ويقول لك: «عليّ منك بمنزلة هارون من موسى، لكن لا نبيّ بعدك». أخرجه الإمام عليّ بن موسى الرضا؛⁽¹⁾از ام سلمه نقل شده است كه گفت: جبرئيل بر پيامبر هبوط كرد و عرضه داشت: اى

محمد، همانا خداى تو بر تو سلام مى رساند و مى فرمايد: «على نسبت به تو به منزله هارون نسبت به موسى است، ليكن نبيى پس از تو نيست». اين روايت را على بن موسى الرضا عليه آلاف التحية والسلام روايت كرده است.

14- روايت به نقل ابن كثير دمشقى [متوفاى 774]

اين روايت را ابن كثير به نقل از معاويه آورده است. وى مى نويسد:

وقال أبوزرعة الدمشقي: ثنا أحمد بن خالد الذهبي أبوسعيد، ثنا محمّد بن إسحاق، عن عبداللّه بن أبينجيح، عن أبيه، قال: لمّا حجّ معاوية أخذ بيد سعد بن أبيوقّاص فقال: يا أباإسحاق! إنّا قوم قد أجفانا هذا الغزو عن الحجّ حتّى كدنا أن ننسى بعض سننه، فطف نطف بطوافك.

قال: فلمّا فرغ أدخله دار الندوة، فأجلسه معه على سريره، ثمّ ذكر عليّ ابن أبيطالب، فوقع فيه. فقال: أدخلتني دارك، وأجلستني على سريرك ثمّ وقعت في عليّ تشتمه؟ واللّه لأن يكون فيَّ إحدى خلاله الثلاث أحبّ إليَّ من أن يكون لي ما طلعت عليه الشمس:

لأن يكون لي ما قال له [رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم] حين غزا تبوكاً: «ألا ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي؟» أحبّ إليّ ممّا طلعت عليه الشمس... لا أدخل عليك داراً بعد هذا اليوم. ثمّ نفض رداءه ثمّ خرج؛⁽¹⁾

ابوزرعه دمشقى به سند خود از ابونجيح، از پدرش نقل كرد كه گفت: معاويه هنگام انجام اعمال حج، دست سعد بن ابى وقّاص را گرفت و گفت: اى ابواسحاق، ما قومى هستيم كه جنگ ما را از حج دور نموده است، به طورى كه نزديك است برخى سنّت هاى آن را فراموش كنيم؛ از اين رو طواف كن تا با طواف تو طواف كنيم. راوى گويد: پس از انجام اعمال، سعد را وارد «دارالندوه» كرد و با خود بر تخت خويش نشانيد. آنگاه از على بن ابى طالب عليه السلام ياد كرد و ايشان را دشنام داد! سعد گفت: مرا به خانه خود وارد كردى و بر تخت خويش نشاندى، آنگاه على را دشنام مى دهى! به خداوند سوگند كه اگر يكى از سه ويژگى على عليه السلام را مى داشتم، برايم دوست داشتنى تر از داشتن آنچه خورشيد بر آن مى تابد، بود. [نخست] اين كه اى كاش اين حديث در شأن من بود كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به هنگام جنگ تبوك فرمود: «آيا راضى نمى شوى كه جايگاه تو نسبت به من، همانند جايگاه هارون نسبت به موسى باشد، مگر اين كه پس از من پيامبرى نيست؟». اين فضيلت براى من دوست داشتنى تر است از آنچه خورشيد بر آن بتابد... حال كه اين چنين سخن مى گويى، از امروز به بعد در خانه اى كه تو هستى وارد شوم. آنگاه لباسش را تكانى داد و خارج شد.

اين روايات برخى از رواياتى بود كه درباره جريان جنگ تبوك و صدور آن از سوى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلّم و در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام صادر شده بود كه در ادامه به بررسى اعتبار سندى برخى از اين روايات مى پردازيم.

سند حديث منزلت

اشاره

از سويى وجود اين روايت در مجامع مهم روايى اهل سنت همچون صحيح بخارى و مسلم موجب شده است كه مشكل چندانى در تصحيح سند اين روايت نداشته باشيم؛ چرا كه تمامى احاديث موجود در صحيح بخارى و مسلم - به اعتراف بزرگان اهل سنت - صحيح است؛ از اين رو نيازمند بررسى سندى نخواهد بود. اين اعتراف ها را مى توان در كتابهايى همچون تدريب الراوى في شرح تقريب النواوى، تأليف جلال الدين سيوطى، علوم الحديث، نوشته ابن الصلاح و همچنين شرح هايى همچون شرح ابن كثير، شرح زين الدين عراقى و ديگر شرح ها كه بر كتاب الفية الحديث نگاشته شده است مشاهده نمود.

تأكيد ولى اللّه دهلوى در كتاب حجة اللّه البالغة كه كتاب مورد اعتماد و معتبر در ميان اهل سنت است در همين راستاست. وى مى نويسد:

و أمّا الصحيحان، فقد اتفق المحدّثون على أنّ جميع ما فيهما من المتّصل المرفوع صحيح بالقطع، وأنّهما متواتران إلى مصنّفيها، وأنّ كلّ من يهوّن أمرهما فهو مبتدع متّبع غير سبيل المؤمنين؛⁽¹⁾

همه علماء اتفاق نظر دارند كه هركس به اين دو كتاب اعتنا نكند و آن ها را بى ارزش بداند، بدعت گذارده و راه مؤمنان را نپيموده است.

با توجه به اين تأكيد دهلوى - كه بر آن ادعاى اتفاق و اجماع نيز كرده است - مى توان دريافت كه هركس در حديث منزلت مناقشه و ترديد كند، بدعت گذار در دين خواهد بود و از طريق مؤمنان عدول كرده است.

خطيب تبريزى نيز در همين باره اظهار نظر كرده است. وى در كتاب مشكاة المصابيح مى نويسد:

عن سعد بن أبيوقّاص، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبيّ بعدي». متّفق عليه؛⁽¹⁾از سعد بن ابى وقّاص روايت شده است كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به على عليه السلام فرمود: «جايگاه تو نسبت به من، به منزله جايگاه هارون نسبت به موسى است، غير از اين كه پس از من پيامبرى نيست». بر اين حديث اتّفاق شده است.

همچنين با رجوع به كتابهاى رجالى اهل سنت، راويانى را كه بخارى و مسلم در سند روايت هاى خود آورده اند، مورد پذيرش و اعتماد عالمان رجالى و راوى شناسان قرار گرفته اند به طورى كه برخى گفته اند:

من روى له الشيخان فقد جاز القنطرة؛⁽²⁾هركس از اين دو نفر روايت كند، از پل عبور كرده است.

به هر روى ما براى احتجاج، استدلال و الزام اهل سنت به حقايق الاهى، به آنچه كه در نزد آنان معتبر است استناد كرده و آنان را ملزم به پذيرش اين گونه حقايق

مى كنيم. با اين وجود، اهل سنت آن گاه كه در راستاى منافع آنان باشد، دو كتاب بخارى و مسلم را ملاك قرار داده و غير آن را نمى پذيرند؛ اما آن گاه كه روايتى به ضررشان باشد - با وجود نقل در صحيحين - از پذيرش آن خوددارى كرده و حكم به تضعيف آن مى كنند! بيان نمونه اى مى تواند در فهم بهتر و طلب كارگشا باشد. در روايتى آمده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود:

ستفترق أمّتي على ثلاث وسبعين فرقة؛ امت من به هفتاد و سه فرقه تقسيم خواهند شد.

اين حديث و با اين تعبير در صحيحين نيامده، ولى در سنن چهارگانه آمده است. به همين روى ابن تيميه در ردّ اين حديث مى گويد:

فإنّ هذا الحديث إنّما يرويه أهل السّنّة بأسانيد أهل السّنّة، والحديث نفسه ليس في الصّحيحين، بل قد طعن فيه بعض أهل الحديث كابن حزمٍ وغيره، ولكن قد رواه أهل السّنن كأبيداود والتّرمذيّ وابن ماجة، ورواه أهل المسانيد. كالإمام أحمد وغيره؛⁽¹⁾همانا اين حديث را اهل سنت، با اسانيد اهل سنت نقل كرده است؛ ولى اين حديث در صحيحين نيامده است؛ بلكه برخى از اهل حديث مثل ابن حزم و غير او در اين حديث طعن كرده اند؛ ليكن صاحبان سنن همچون ابوداوود، ترمذى، ابن ماجه و صاحبان مسانيد همچون احمد و غير او اين حديث را نقل كرده اند.

با وجود اين كه ابن تيميه اين روايت را به جهت نبود در صحيحين باطل پنداشته است؛ اما برخى به گونه اى ديگر عمل مى كنند. مثلاً جريان خشم حضرت زهرا سلام اللّه عليها بر ابوبكر و سخن نگفتن با وى تا شهادت، در دو صحيح بخارى

و مسلم آمده است،⁽¹⁾اما به جهت اين كه اين روايت در شخصيت ابوبكر خدشه وارد كرده و وى را تخطئه مى كند، اشخاصى همچون دهلوى در كتاب تحفه اثنا عشريه اين حديث را باطل دانسته اند!⁽²⁾ضعيف دانستن حديث ثقلين - با وجود اين كه در صحيح مسلم آمده است - از سوى ابوالفرج ابن جوزى⁽³⁾و همچنين روايت عدم بيعت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام با ابوبكر به مدت شش ماه توسط قسطلانى⁽⁴⁾و ابن حجر مكى⁽⁵⁾- كه در هر دو صحيح آمده است - از همين قبيل است.

با اين بيان، روشن است كه پذيرش حديث و يا رد آن دائر مدار مصالح اهل تسنن است. هرگاه به نفع آنان باشد، بر آن اعتماد كرده و با استناد به وجود آن در صحيحين، آن را تصحيح كرده و معتبر مى دانند؛ و هرگاه به ضرر آنان باشد و ركن و اساسى از اركان مذهب و مكتب عقيدتى آنان را در هم ريزد، آن حديث را ضعيف شمرده و حكم به بطلان آن مى كنند، گر چه در دو كتاب صحيح بخارى و مسلم آمده باشد! بنابراين، اهل تسنن قاعده ثابتى كه در همه جا به آن ملتزم باشند ندارند و آنچه در روش آنان مشهود است، خواسته هاى نفسانى آنان است كه قواعد را بر آن مترتب كرده و به عنوان اصل و اساس جرح و تعديل و تصحيح و بطلان قرار مى دهند. به هر روى سخن با كسانى است كه اين دو كتاب را صحيح دانسته و بر اساس همين قاعده به تبعات آن ملتزم مى شوند.

اعتراف عالمان و رجاليان بزرگ اهل سنت مبنى بر صحت حديث منزلت و تواتر آن، جهت ديگرى است كه ما را از رسيدگى به سند اين حديث شريف بى نياز مى كند كه براى نمونه، به چند مورد از اين اعترافات اشاره مى كنيم.

اعتراف به صحت حديث

يكى از راههاى اثبات اعتبار روايت در ميان عالمان اسلامى، تصريح به صحت و درستى روايت از سوى انديشمندان و عالمان رجالى است. يكى از اين گونه روايات كه به روشنى به صحت آن حكم كرده اند، همين حديث شريف است كه در ذيل، به سخن برخى از اين عالمان در اين باره مى پردازيم.

يكى از كسانى كه در ميان اهل سنت و به ويژه وهابيت جايگاه ممتازى دارد ابن تيميّة است. وى كه به هر ترفندى در صدد تضعيف و ردّ احاديث فضائل اميرالمؤمنين على عليه السلام است و اصل را بر نفى فضائل و مناقب آن امام همام گذارده است! اما آنگاه كه به اين حديث شريف مى رسد، وى حديث را پذيرفته و به صراحت و روشنى به صحت اين حديث اعتراف مى كند كه اين خود نشان گر از قوام و اعتبار سندى بالاى اين حديث شريف است. وى مى نويسد:

إنّ هذا الحديث صحيح بلا ريب، ثبت في الصحيحين وغيرهما؛⁽¹⁾به يقين و بدون هيچ ترديدى اين حديث صحيح است. در دو صحيح بخارى و مسلم و ديگر كتابهاى حديثى آمده است.

اعتراف عبدالحقّ دهلوى كه او نيز به مانند ابن تيميه از متعصبان اهل سنت است، قابل توجه است. وى معترف است كه عامه در صحت سند اين حديث اتفاق نظر دارند. او مى نويسد:

إنّ أئمّة الحديث متّفقون على صحّة هذا الحديث، وما قالوه هو المعتمد؛⁽¹⁾پيشوايان حديثى بر صحّت حديث منزلت اتّفاق دارند وسخن آنان مورد اعتماد است.

فتنى نيز در تذكره الموضوعات اين روايت را متفق عليه مى داند. وى مى نويسد:

«علي مني بمنزلة هارون من موسى» متّفق عليه؛⁽²⁾حديث «على منى بمنزلة هارون من موسى» بر آن اتفاق شده است.

ابن عبدالبر نيز در كتاب الاستيعاب، اين حديث را از معتبرترين و صحيح ترين روايات برشمرده است. وى مى نويسد:

وروى قوله صلّى اللّه عليه وسلّم لعليّ: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى» جماعة من الصحابة، وهو من أثبت الأخبار وأصحّها؛⁽³⁾اين سخن پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله به على عليه السلام كه «أنت منّى بمنزلة هارون من موسى» را گروهى از صحابه روايت كرده اند. اين حديث از قوى ترين و صحيح ترين خبرهاست.

عبداللّه بن اسعد يافعى نيز در شرح حال اميرالمؤمنين على عليه السلام، به اين حديث اشاره كرده و به صحت اين حديث تصريح كرده است.⁽⁴⁾

كثرت طرق و تواتر حديث

از ديگر ويژگى هاى اين حديث شريف كه در راستاى فزونى اعتبار حديث قرار مى گيرد، بسيارى اسناد و طرق اين حديث است كه در ذيل به اعتراف عالمان بزرگ عامه مبنى بر كثرت طرق و تواتر اين حديث اشاره مى كنيم.

ابن عبدالبر پس از اعتراف به صحت حديث، به نام عده اى از صحابه اشاره مى كند كه اين حديث شريف را نقل كرده اند و در پايان مى نويسد:

رواه عن النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم: سعد بن أبيوقّاص؛ وطرق حديث سعد فيه كثيرة جدّاً، قد ذكره ابن أبيخيثمة وغيره. ورواه ابن عبّاس، وأبو سعيد الخدري، وجماعة يطول ذكرهم؛⁽¹⁾جمعى آن را از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده اند كه شامل سعد بن ابى وقّاص - كه نقل هاى او جدا بسيار است - ابن ابى خثيمه و ديگران آن را يادآورى كرده اند. ابن عبّاس، ابوسعيد خدرى و گروهى ديگر نيز كه نام بردن آنان به درازا مى كشد، آن را روايت كرده اند.

مزّى نيز در تهذيب الكمال پس از نقل حديث، به مانند ابن عبدالبرّ اظهار نظر كرده است. وى در اين باره مى نويسد:

وروى قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى» جماعة من الصحابة،وهو من أثبت الآثار وأصحّها.رواه عن النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم:

سعد بن أبيوقّاص، وابن عبّاس، وأبوسعيد الخدري، وجابر بن عبداللّه، وأُمّ سلمة، وأسماء بنت عميس، وجماعة يطول ذكرهم؛⁽²⁾

اين فرمايش پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله كه فرمود: «أنت منّى بمنزلة هارون من موسى» را گروهى از صحابه روايت كرده اند. اين حديث، از قوى ترين و صحيح ترين روايات است. گروهى از جمله سعد بن ابى وقّاص، ابن عبّاس، ابوسعيد خدرى، جابر بن عبداللّه انصارى، امّ سلمه، اسماء بنت عميس و عده اى ديگر كه نام بردن آنان به درازا مى كشد، اين روايت را از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده اند.

ابن عساكر در كتاب تاريخ مدينة دمشق و به هنگام شرح حال حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام، در مواردى بسيار به اين حديث اشاره كرده و در اين ميان، اين روايت را از حدود بيست صحابى نقل مى كند.⁽¹⁾ابن كثير نيز در كتاب تاريخ خود، پس از نقل حديث به اسناد مختلف، با نقل قول ابن عساكر در اين باره، سخن ابن عساكر را تأييد مى كند. وى در ادمه مى نويسد: