تفسیر نور جلد 9

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

[مقدمات پژوهش]

اشاره

سخن ناشر

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینه‌ی رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که بخشی از مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام‌الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا، توسط حجّت‌الاسلام والمسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می شود که خود نیز می تواند راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حداقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به

نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می دهند.

البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یکبار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب 5 عنوان ارائه می گردد:

1- متن آیه،که با رسم‌الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ گردیده و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2- ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حداقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن، مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3- نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4- پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،چنانکه در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5-پاورقی که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی گنجیده،در پاورقی ذکر شده است.

در مورد کتب تفسیری،هرجا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

علاقمندان می‌توانند برای دسترسی به متن مجلّدات تفسیر نور و دیگر کتب حجّت‌الاسلام و المسلمین قرائتی با امکان بهره‌گیری از جستجوی لفظی به پایگاه اینترنتی www.Qaraati.net مراجعه نمایند.

همکاران محترم:

در پایان از زحمات حجج‌اسلام آقایان:

حسن دهشیری و رحمت‌اللّٰه جعفری و محمود متوسل که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی‌محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی:تهران-صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیّدنا و نبیّنا محمّد و آله الطاهرین

مقدّمه جلد یازدهم

شاید بتوان گفت یکی از معجزات قرآن جامعیت آن است،زیرا کتاب‌های دیگر تنها یک موضوع را دنبال می‌کنند و جامع الاطراف نیستند.در کتاب‌های پزشکی خبری از تاریخ نیست و در کتب تاریخ خبری از ریاضی نیست.

اما قرآن،تنها کتاب آسمانی تحریف نشده‌ای است که داستان و برهان،بشارت و هشدار،رحمت و حکمت،برکت و عزّت،علم و بصیرت،احکام و اخلاق،هدایت و ضلالت،راه و چاه،گذشته و آینده،درد و درمان،قهر و مهر،طبیعت و ماورای طبیعت، سیاست و دیانت و مسائل روح و جسم را در هم آمیخته است.

همان کتابی که می‌گوید: «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ» ⁽¹⁾می‌فرماید: «أَقِیمُوا الْوَزْنَ» ⁽²⁾.در کنار فرمان جهاد،دستور دوری از تجاوز صادر کرده است.در کنار نگاه به شتر،نگاه به آسمان را مطرح کرده است.در کنار توازن در آسمان «وَ السَّمٰاءَ رَفَعَهٰا وَ وَضَعَ الْمِیزٰانَ» ⁽³⁾به مسئله توازن در زمین اشاره کرده است. «أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ» ⁽⁴⁾

توحید قرآن به قدری ناب است که خداوند را از هر گونه شرک و ظلم و جهل و عجز و

داشتن همسر و فرزند منزّه می‌داند.نبوّت قرآن،پیامبران را الگوهایی پاک و معصوم و به دور از هوی و هوس و اشرافی‌گری و خودمحوری،همراه با موعظه و برهان و پیشگامی در آنچه به دیگران می‌گویند،معرفی می‌کند.

قرآن،برای رشد و تربیت انسان‌ها و جوامع بشری،از یک سو به نیت‌ها،شیوه‌ها، ابزارها،نیازها،الگوها،فرصت‌ها،نیروها،امکانات،تجربه‌ها،ابتکارات،مشارکت‌ها، مشورت‌ها،ظرفیت‌ها،اولویت‌ها و بایدها و نبایدها توجّه کرده است و از سوی دیگر به آفات و آسیب‌ها از قبیل حسادت‌ها،رقابت‌ها،وسوسه‌ها،تک‌روی‌ها،خودباختگی‌ها، باج‌دادن‌ها،تشویق‌های نابجا،اسراف‌ها و تجمّل‌گرایی‌ها،تملّق‌ها و سازش‌ها،تأخیرها و تعجیل‌ها،اعتمادهای نابجا و سوءظن‌ها،فتنه‌ها و سم‌پاشی‌ها و شایعات و صدها آسیب دیگر اشاره کرده است.

اکنون که نگارش تفسیر این کتاب بزرگ را تمام کرده‌ام،به اینجا رسیده‌ام که مزه قرآن را نه به ما چشاندند و نه خود چشیدیم و نه ما به دیگران چشاندیم.

قرآنی که در سخن معصومین چنین معرّفی شده است: ⁽¹⁾میزان شناسایی روایات است.اگر حدیثی شنیدیم که با قرآن مخالف بود باید آن را به دیوار بزنیم.قرآن،سیمای تاریخ گذشته و چشم‌انداز جهان آینده را برای ما ترسیم می‌کند.کسی که علم را از غیر قرآن جستجو کند خداوند گمراهش می‌کند.نه در خیرخواهی قرآن غشّ است و نه در هدایتش انحرافی،واسطه‌ای امین و ریسمانی محکم است،پس هرگاه فتنه‌ها به شما هجوم آورد،به سراغ قرآن بروید که راه نجات در آن است.شما را به خدا،شما را به خدا، نگذارید دیگران در عمل به قرآن بر شما سبقت گیرند.قرآن را امام و رهبر خود قرار دهید.برتری قرآن بر سایر کتب مثل برتری خداوند بر سایر مخلوقات است.قرآن را زیبا بخوانید که راست‌ترین داستان‌ها در آن است و از آن شفا بخواهید که شفای امراض در آن است.هر کتابی کهنه می‌شود جز قرآن که همواره تازگی دارد و برای همه عصرها و نسل‌ها است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:اگر زندگی سعادتمندانه و مرگ شهادت‌گونه و نجات در قیامت را می‌خواهید به سراغ قرآن روید که آن،کلام خدای رحمن و حرز از وساوس شیطان و ثقل در میزان خوبی‌ها است.

اگر در امور و علوم دیگر پژوهش و تحقیق نکنیم،مورد توبیخ قرار نمی‌گیریم ولی تدبر نکردن در قرآن،توبیخ خداوند را به دنبال دارد. «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا» ⁽¹⁾

امروزه تحقیق و ابتکار در دنیا بسیار است و ارتباطات،دنیا را یک پارچه کرده است، سیاستمدار و حقوقدان و دانشمند فزونی یافته است،اما آیا انسانیت نیز رشد کرده است؟

اتوبان‌ها گسترده ولی حوصله‌ها کم،وسایل ارتباطی بسیار،ولی روابط انسانی منقطع و کدورت‌ها جای صفا و صمیمیّت را گرفته است.درآمدها زیاد،اما آرامش کم،علم پیشرفت کرده ولی آمار فساد و جنایت کم نشده است.علوم سیاسی به جای استقلال و آزادی،شیوه‌های جدید استثمار و استعمار را برای بشر به ارمغان آورده است.

آری اگر انسان دست خود را از دست انبیا درآورد و به جای وحی تابع هوس‌های خود یا دیگران شود و از قرآن که ذکر الهی است،اعراض کند،حتماً زندگی سخت و نکبت‌باری خواهد داشت. «مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً» ⁽²⁾

خداوندا! جز با لطف و اراده تو نمی‌توانیم راه نجات را پیدا کنیم.تو را به قرآن و هرکه را در آن ستایش کرده‌ای،لحظه‌ای میان ما و قرآن و همتای آن اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام جدایی میانداز.

محسن قرائتی

84/6/17

سیمای سوره احقاف

اشاره

این سوره که در ابتدای جزء بیست و ششم قرآن قرار گرفته،سی و پنج آیه دارد و در مکّه نازل شده است.

«احقاف»به معنای شن‌های روان است که بر اثر باد روی هم انباشته می‌شود.

به سرزمین قوم عاد،به خاطر آنکه شن‌زار و ریگستان بود،احقاف می‌گفتند.

نام گذاری این سوره به«احقاف»،بر اساس آیه 21،در بیان ماجرای حضرت هود و قوم عاد است.

این سوره،آخرین سوره از سوره‌های هفتگانه‌ای است که با حروف مقطّعه‌ی «حم»شروع شده و در تمامی آنها بعد از این حروف،سخن از نزول قرآن و اهمیّت آن است.

امام صادق علیه السلام فرمودند:هرکس سوره احقاف را در هر شب جمعه قرائت کند،در دنیا از ترس و هراس دنیوی ایمن باشد و در آخرت نیز ترسی ندارد. ⁽¹⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

حم«1» تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ«2»

حا،میم.نزول(این)کتاب،از جانب خداوند عزیز حکیم است.

مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ الَّذِینَ کَفَرُوا عَمّٰا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ«3»

ما آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آنهاست،جز بر اساس حق و زمان‌بندی مشخّص نیافریدیم،و(لی)کسانی که کفر ورزیدند،از آنچه بدان هشدار داده شده‌اند،روی‌گردانند.

نکته‌ها:

سرآغاز هفت سوره‌ی غافر،فصّلت،شوری،زخرف،دخان،جاثیه و احقاف،حروف مقطعه‌ی«حم»است که به«حوامیم سبعه»معروف است.

از تکرار آیه حم ، تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ ...در چند سوره پشت سر هم،می‌توان فهمید که مسائل مهم و اساسی را باید تکرار کرد.

عزّت،از اوصاف و کمالاتی است که هم برای خدا آمده، «مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ» ،هم برای کتابِ خدا، «إِنَّهُ لَکِتٰابٌ عَزِیزٌ» ⁽¹⁾هم برای پیامبر خدا و مؤمنان به خدا آمده است.«ان لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾

آفرینش هستی،حکیمانه و بر اساس حقّ است.اگر در هستی با چیزی برخورد کردیم که

اسرار وجودی آن را نفهمیدیم،به آفریدگار آن خدشه‌ای وارد نیست،بلکه مشکل محدودیّت علمی ما می‌باشد،چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ ، مٰا خَلَقْنٰاهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ» ⁽¹⁾

با کمی دقّت در آیاتی که پس از حروف مقطعه«حم»آمده،نتیجه می‌گیریم که قرآن:

از سرچشمه علم و عزّت خداوند است. «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ» ⁽²⁾

از سرچشمه رحمت و محبّت اوست. «تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» ⁽³⁾

از سرچشمه قدرت و حکمت اوست. کَذٰلِکَ یُوحِی ... اَللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ⁽⁴⁾

کتابی روشن و روشنگر و مایه‌ی اندیشه و تعقّل است. اَلْکِتٰابِ الْمُبِینِ ... قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ⁽⁵⁾

کتابی مبارک و مایه‌ی برکت است. «وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ» ⁽⁶⁾

یکی از عوامل اساسی انحراف انسان،عدم توجّه به محدود بودن و فانی بودن دنیا و توهّم جاودانه بودن خود است،لذا انسان به فرموده قرآن به راهها و روشهای گوناگونی برای جاودانه ماندن خود دست می‌زند:

گاهی برای بقای خود به جمع مال و ثروت و شمار و حساب و کتاب آن می‌پردازد و توفیق هیچ انفاقی ندارد. «الَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ. یَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ» ⁽⁷⁾

گاهی برای جاودانگی خود بناهایی محکم می‌سازد. «وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ» ⁽⁸⁾

گاهی برای همیشگی خود به زورگویی و لشکرکشی و قدرت‌طلبی روی می‌آورد. «وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ» ⁽⁹⁾

گاهی به پندار خود،در صدد مقابله با مرگ و قهر الهی برمی‌آید. «وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ» ⁽¹⁰⁾

غافل از آنکه محدودیّت عمر،حقیقتی است که در مورد همه جریان دارد. «أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ» ⁽¹⁾و قرآن همواره خطر غفلت را به انسان تذکّر داده است. «مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی»

پیام‌ها:

1- نزول قرآن،تنها از جانب خداوند عزیز و حکیم مقدور است و از عهده بشر خارج است. «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

2- برنامه‌های قرآن،هر چند آسمانی و متعالی است،امّا در حدّ فکر و توان محدود بشر،نازل شده است. «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ»

3- چون نزول قرآن از سوی خداوندی است که سرچشمه عزّت و حکمت است،لذا برنامه‌ها و دستورات آن فرد و جامعه را به سوی عزّت و استواری سوق می‌دهد. «مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

4- عزّت و قدرت خداوند،آمیخته با حکمت و کاردانی است. «اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

5-نظام هدفدار،بدون برنامه نمی‌شود.تکوین و تشریع،بر اساس حق و حکمت است. اَلْکِتٰابِ ... اَلْحَکِیمِ - خَلَقْنَا ... بِالْحَقِّ

6- در نظام آفرینش،کژی،انحراف،سستی،پستی،نادرستی و بیهودگی جایی ندارد. «مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ»

7- آسمان‌ها و زمین و تمام هستی،زمان و فرجامی حساب شده و سنجیده دارند و اتفاقی و بی‌حساب نیستند. خَلَقْنَا ... بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی

8-لازمه‌ی حقّانیّت آفرینش،وجود جهانی پس از آن است.(اگر معاد نباشد، بسیاری از نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌ها جبران نشده و موجّه نخواهد بود.) «مٰا

خَلَقْنَا ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی»

9- تمام پدیده‌ها از آغاز تا پایان،حساب شده و زیرنظر هستند. «أَجَلٍ مُسَمًّی»

10- توجّه به محدودیّت دنیا و ناپایداری نعمت‌ها و پدیده‌ها،زمینه حق‌گرایی و دل نبستن به دنیا و هشداری برای انسان است. «أَجَلٍ مُسَمًّی»

11- نظام تکوین و تشریع برای هدایت و کمال انسان است،با این حال،برخی ناسپاسی کرده و کفر می‌ورزند. «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا عَمّٰا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ»

12- تمام هستی در مسیر حق حرکت می‌کند و این انسان است که می‌تواند با انتخاب مسیری ناحق،منحرف شود. «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا عَمّٰا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ»

13- در نظام تعلیم و تربیت و تبلیغ،هشدار و تهدید لازم است. «أُنْذِرُوا»

14- اعراض از حق،نشانه‌ی اراده و اختیار انسان است. «مُعْرِضُونَ»

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ ائْتُونِی بِکِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا أَوْ أَثٰارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ«4»

بگو:آیا آنچه را به جای خداوند می‌خوانید،دیده‌اید؟ به من نشان دهید که چه چیزی را از زمین آفریده‌اند،یا در(آفرینش)آسمان‌ها چه مشارکتی داشته‌اند؟ اگر راستگو هستید،کتابی پیش از این(قرآن)یا نشانه‌ای علمی (بر ادّعای خود)برای من بیاورید.

نکته‌ها:

«أَثٰارَةٍ» به معنای آثار باقیمانده و نشانه‌های وجود چیزی است.

مشرکان نیز قبول داشتند که آفریدگار آسمان‌ها و زمین خداوند است. «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ» ⁽¹⁾لذا خداوند آنها را توبیخ می‌کند که چرا به سراغ بت‌ها و دیگران می‌روند و به جای خدا،آنها را می‌پرستند و از آنان کمک می‌خواهند.

منطق توحید به قدری قوی و مستدل است که می‌توان با آن به مجادله با مشرکان

پرداخت و آنان را محکوم کرد.

امام باقر علیه السلام فرمود:مراد از«کتاب»در این آیه،تورات و انجیل و مراد از«علم»،سخنان جانشینان انبیاست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- پیامبر در تمام شئون رسالت،حتّی شیوه‌ی مجادله با مخالفان،گوش به فرمان خداوند است. قُلْ ...

2- در تبلیغ و ارشاد،می‌توان با سؤال و پرسش،فطرت دیگران را بیدار کرد و آنان را به تفکر و اندیشه واداشت. أَ رَأَیْتُمْ ... مٰا ذٰا خَلَقُوا

3- استقامت و پایداری،شرط اساسی تبلیغ است،حتّی پس از اعراض کفار دست از تبلیغ برندارید. مُعْرِضُونَ قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ...

4- در پذیرش اعتقادات،به گفته دیگران اکتفا نکنید،آنچه را خود دیده‌اید و فهمیده‌اید،قبول کنید. أَ رَأَیْتُمْ ... أَرُونِی

5-موجودی صلاحیّت استمداد و خوانده شدن دارد که قدرت آفرینش داشته باشد.ریشه‌ی توحید در عبادت،توحید در خالقیّت است. مٰا تَدْعُونَ ... مٰا ذٰا خَلَقُوا

6- بت‌ها و معبودهای خیالی،از هر جهت عاجزند؛نه نقشی در آفرینش زمین دارند، «مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ» و نه سهمی در برپایی آسمان‌ها. «أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ»

7- در مجادله و گفتگو با مخالفان،باید روی مشترکات تکیه کرد.(مشرکان، خالقیّت خدا را قبول داشتند.) «أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ»

8-کتاب‌های آسمانیِ قبل از قرآن،شایسته احترام و اعتماد می‌باشند. «ائْتُونِی بِکِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا»

9- در مجادله و استدلال،دلیل یا باید فطری و شهودی باشد، «أَ رَأَیْتُمْ» یا نقلی، «بِکِتٰابٍ» یا عقلی، «أَثٰارَةٍ مِنْ عِلْمٍ» و شرک هیچ دلیلی ندارد.

10- طرح هر ادّعا و پذیرش آن،باید منطقی و بر اساس علم و استدلال باشد.

اِئْتُونِی بِکِتٰابٍ ... أَوْ أَثٰارَةٍ مِنْ عِلْمٍ

11- یادها و یادگارها،آثار گذشتگان و میراث فرهنگی،آنجایی ارزش دارد که نشانه‌ای از علم و رشد در آنها باشد. «أَثٰارَةٍ مِنْ عِلْمٍ»

وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَنْ لاٰ یَسْتَجِیبُ لَهُ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعٰائِهِمْ غٰافِلُونَ«5»

و کیست گمراه‌تر از کسی که به جای خداوند،کسانی را می‌خواند که تا روز قیامت پاسخش را نمی‌دهند و حتّی از خوانده شدن خود بی‌خبرند.

وَ إِذٰا حُشِرَ النّٰاسُ کٰانُوا لَهُمْ أَعْدٰاءً وَ کٰانُوا بِعِبٰادَتِهِمْ کٰافِرِینَ«6»

و آنگاه که مردم محشور شوند،آنها دشمن‌شان خواهند بود و عبادتشان را انکار خواهند کرد.

نکته‌ها:

بالاترین گمراهی،انحراف در شناخت است و کسی که خدای علیم و قدیر و سمیع و بصیر را رها کرده و به سراغ غیر او می‌رود،گرفتار چنین گمراهی شده است،زیرا غیر خدا توان انجام هیچ کاری را ندارد.

مشابه آیه 5،آیه 29 سوره یونس است که می‌فرماید:معبودهای مشرکان در قیامت به آنها می‌گویند: «فَکَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ إِنْ کُنّٰا عَنْ عِبٰادَتِکُمْ لَغٰافِلِینَ» خداوند میان ما و شما گواه است که ما از عبادت شما بی‌خبر بودیم.

چقدر تفاوت است میان معبودی که دعا را می‌شنود و مستجاب می‌کند، «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ

لَکُمْ»

⁽¹⁾ و معبودی که هرگز نمی‌شنود و پاسخ نمی‌دهد. «مَنْ لاٰ یَسْتَجِیبُ لَهُ» و یا اگر بشنود،توان پاسخگویی ندارد! «إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجٰابُوا لَکُمْ» ⁽²⁾

تفاوت نقش خدا و غیر خدا در زندگی انسان

الف: نقش خدا در زندگی انسان

1.آفریدگارِ اوست. «خَلَقَ الْإِنْسٰانَ» ⁽³⁾

2.پروردگار او و همه جهانیان است. «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ⁽⁴⁾

3.او را بسیار دوست دارد. «بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ» ⁽⁵⁾

4.دعای او را می‌شنود. «سَمِیعُ الدُّعٰاءِ» ⁽⁶⁾

5.فریادرس اوست. «یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ» ⁽⁷⁾

6.او را به خوبی راهنمایی می‌کند. «الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا» ⁽⁸⁾

7.او را حمایت و سرپرستی می‌کند. «وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ» ⁽⁹⁾

8.به او رشد و تکامل می‌دهد. «یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ» ⁽¹⁰⁾

9.به او آرامش و اطمینان می‌دهد. «أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» ⁽¹¹⁾

10.به او آموزش می‌دهد. «الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ» ⁽¹²⁾

11.به او وسعت و فزونی می‌دهد. «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» ⁽¹³⁾

12.بیماریش را شفا می‌دهد. «وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ» ⁽¹⁴⁾

13.امید آینده‌ی اوست. «وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ» ⁽¹⁵⁾

ب: نقش غیر خدا در زندگی انسان

1.قدرتی در آفرینش ندارند. «لَنْ یَخْلُقُوا ذُبٰاباً» ⁽¹⁾

2.از خواسته‌های انسان بی‌خبرند. «وَ هُمْ عَنْ دُعٰائِهِمْ غٰافِلُونَ» ⁽²⁾

3.دعای او را نمی‌شنوند. «لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ» ⁽³⁾

4.توان پاسخگویی ندارند. «یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَنْ لاٰ یَسْتَجِیبُ لَهُ» (احقاف،5)

5.دشمن انسان‌اند. «کٰانُوا لَهُمْ أَعْدٰاءً» (احقاف،6)

6.در برابر حوادث ناتوان‌اند. «فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ» ⁽⁴⁾

7.نه قدرت نفع‌رسانی دارند و نه از ضرر جلوگیری می‌کنند. «مٰا لاٰ یَضُرُّهُمْ وَ لاٰ یَنْفَعُهُمْ» ⁽⁵⁾

و خلاصه به قول حضرت یوسف علیه السلام: «أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ» ⁽⁶⁾آیا خدایان پراکنده و گوناگون بهترند یا خدای یگانه مقتدر؟

پیام‌ها:

1- انحرافات فکری و اعتقادی،بالاترین انحرافات بشر است. «مَنْ أَضَلُّ»

2- هر راهی غیر از راه خداوند،گمراهی است. «مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ»

3- مردم،برای دنیا سراغ غیر خدا می‌روند،در حالی که آنها نه تنها در دنیا کمکی نمی‌کنند،بلکه در قیامت هم دشمن می‌شوند. لاٰ یَسْتَجِیبُ لَهُ ... کٰانُوا لَهُمْ أَعْدٰاءً

4- پیوندهای غیر الهی و شرک آلود دنیوی،به عناد و روابط خصمانه در قیامت تبدیل خواهد شد. «إِذٰا حُشِرَ النّٰاسُ کٰانُوا لَهُمْ أَعْدٰاءً»

5-درخواست از دیگران،اگر به جای خداوند باشد،نوعی عبادت و پرستش است که با توحید سازگار نیست. دُعٰائِهِمْ ... بِعِبٰادَتِهِمْ

6- معبودهای خیالی،از عبادت مریدانشان در دنیا،غافل و در قیامت آن را انکار می‌کنند. «عَنْ دُعٰائِهِمْ غٰافِلُونَ ، بِعِبٰادَتِهِمْ کٰافِرِینَ»

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ«7»

و هرگاه آیات روشنگر ما بر آنان خوانده شود،کسانی که کفر ورزیدند، در باره حقی که برایشان آمده،گویند:این سحر آشکار است.

نکته‌ها:

کلمه «مُبِینٌ» ،بیانگر تأثیر فوق العاده کلام و معجزات انبیاست،تا آنجا که مردم آن را همچون سحر و جادو می‌پندارند.

منکران،هنگام شنیدن آیات قرآن،گفتارها و برخوردهای گوناگونی داشتند،از جمله:

1.اینها را قبلاً شنیده‌ایم،اگر بخواهیم مثل آن را می‌گوییم. «إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا قٰالُوا قَدْ سَمِعْنٰا لَوْ نَشٰاءُ لَقُلْنٰا مِثْلَ هٰذٰا» ⁽¹⁾

2.آیاتی که بت‌ها را نفی و طرد می‌کند،حذف یا تغییر بده تا قرآن را بپذیریم. «ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ» ⁽²⁾

3.مهم،ثروت و دارایی است نه چیز دیگر. قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً ⁽³⁾

4.متکبّرانه پشت می‌کردند. «قَدْ کٰانَتْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ تَنْکِصُونَ» ⁽⁴⁾

5.آن را تکذیب می‌کردند. «أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ» ⁽⁵⁾

6.خود را به کری و ناشنوایی می‌زدند. «إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا» ⁽⁶⁾

7.آن را افترا و بدعت می‌دانستند. «قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ وَ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ مُفْتَریً» ⁽⁷⁾

8.مخالفت و برخوردی بدون دلیل و تعصّبی غلط داشتند. «مٰا کٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتُوا بِآبٰائِنٰا» ⁽⁸⁾

9.ادعا می‌کردند که آیات قرآن افسانه است و واقعیّت ندارد. «إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ» ⁽¹⁾

10.پیام و پیامبر خدا را،جادو و جادوگر می‌نامیدند. «قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ» (احقاف،7)

پیام‌ها:

1- اگر روح لجاجت غالب شد،نشانه‌های روشن هم انکار می‌گردد. «وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا»

2- آیات قرآن کریم،روشن و روشنگر است. «آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ»

3- معجزات انبیا،برای تیره‌دلان،غیر قابل باور،ولی جالب توجّه و غیر عادّی بود. «هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ»

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلاٰ تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا تُفِیضُونَ فِیهِ کَفیٰ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ«8»

یا این‌که می‌گویند:(آنچه را پیامبر آورده)افتراست.بگو:اگر من آن را بافته و دروغ(به خدا)بسته باشم،(در آن هنگام)شما در برابر قهر خداوند نمی‌توانید از من دفاع کنید.خداوند به آنچه در آن وارد می‌شوید(و به گفتگو و جدال می‌پردازید)آگاه‌تر است.برای گواه بودن میان من و شما خداوند کافی است و اوست بسیار آمرزنده و مهربان.

نکته‌ها:

«تُفِیضُونَ» از«افاضه»به معنای ورود و داخل شدن و طغیان و سرازیر شدن است.

اگر کسی به دروغ ادّعای پیامبری کند،بر خداست که او را رسوا کند و هیچ کس نمی‌تواند مانع رسوایی او شود و در برابر خداوند از او دفاع کند.

پیام‌ها:

1- لجاجت و بی‌تقوایی،سبب انواع برخوردهای متضاد و گفته‌های متناقض می‌شود.(در آیه قبل،قرآن را سحر و در این آیه پیامبر را دروغ‌باف می‌خوانند). هٰذٰا سِحْرٌ ... اِفْتَرٰاهُ

2- شبهات را بی پاسخ نگذارید و پاسخ دهید. یَقُولُونَ ... قُلْ

3- افترا بر خداوند،کیفر و هلاکتی درپی دارد که هیچ چیز نمی‌تواند مانع آن شود. «إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلاٰ تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً»

4- دشمن هر حرفی می‌زند با انگیزه فساد است. یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ ... تُفِیضُونَ فِیهِ

5-ایمان به حضور خداوند،هم می‌تواند بهترین وسیله خودداری از خلاف باشد و هم می‌تواند پشتوانه و امید اهل ایمان باشد. «کَفیٰ بِهِ شَهِیداً»

6- در تربیت،راه اعتدال را بپیمائیم و بیم و امید را در کنار هم مطرح کنیم. هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا تُفِیضُونَ ... وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

7- صلابت در کنار محبّت ارزش دارد. فَلاٰ تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللّٰهِ ... وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

8-حتّی برای کفار و منکران رسالت نیز راه توبه باز است. هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا تُفِیضُونَ ... وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ«9»

بگو:من در میان پیامبران،بی‌سابقه نیستم و نمی‌دانم با من و شما چگونه عمل خواهد شد و جز آنچه به من وحی می‌شود از چیز دیگری پیروی نمی‌کنم و من جز هشدار دهنده‌ای آشکار نیستم.

نکته‌ها:

«بدع»به معنای پدیده نوظهور و بی‌سابقه است.مخالفان به گونه‌ای با پیامبر برخورد می‌کردند که گویا تا به حال هیچ پیامبری نیامده و این امری نوظهور است.

پیامبر،آنچه را از غیب آماده و مطلع است که خداوند به او عطا کند، «تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ» ⁽¹⁾و بدون عطا و وحی و تعلیم الهی،هیچ کس از غیب و آینده خبر ندارد.

چنانکه قرآن می‌فرماید: «فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ» ⁽²⁾

پیامبر،در سخن جز وحی نمی‌گوید، «مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ» ⁽³⁾و در عمل جز از وحی پیروی نمی‌کند، «إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ» بنابراین کلام و سیره پیامبر برای مردم حجّت و الگو است.

پیام‌ها:

1- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مأمور پاسخ‌گویی به شبهات است. قُلْ ...

2- رهبران الهی،حتّی در شیوه دفاع از حقّانیّت خود،طبق دستور خدا عمل می‌کنند. قُلْ مٰا کُنْتُ ...

3- بعثت پیامبران و رسالت آنان،یک جریان مستمر در طول تاریخ بوده است.

«مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ»

4- باید شبهات را با منطق و مدارا پاسخ داد.مخالفان می‌گفتند: سِحْرٌ مُبِینٌ ...

اِفْتَرٰاهُ ولی پیامبر می‌فرمود: کَفیٰ بِهِ شَهِیداً ... مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ

5-چون مردم در برابر مسائل جدید و نوظهور حساسیّت نشان می‌دهند،بیان سابقه و تاریخ گذشته لازم است. «قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ»

6- لازمه‌ی رسالت،دانستن همه چیز نیست. «مٰا أَدْرِی»

7- رهبر باید با مردم صادقانه سخن بگوید. «وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ»

8-در بیان مشترکات،اول از خود شروع کنید بعد دیگران. «مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ»

9- وظیفه پیامبر،اجبار مردم به ایمان آوردن نیست،وظیفه او هشدار و اعلام خطر است. «مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ»

10- برای مردم غافل،هشدار دادن از امید دادن لازم‌تر است. «مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ»

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ مِثْلِهِ فَآمَنَ وَ اسْتَکْبَرْتُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ«10»

بگو:اگر(این قرآن)از نزد خدا باشد و شما به آن کفر ورزید،در حالی که گواهی از بنی‌اسرائیل،بر همانند آن(یعنی تورات)گواهی داده و ایمان آورده،ولی شما(همچنان)تکبّر ورزیده‌اید،آیا(عاقبت کار را)دیده‌اید؟ همانا خداوند قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند.

نکته‌ها:

غرورزدایی در بسیاری از موارد،لازم است.چنانکه قرآن در جایی خطاب به مؤمنان می‌فرماید:هر کس از شما از دین خود برگردد،خداوند دیگرانی را که از شما بهترند خواهد آورد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ» ⁽¹⁾و در جای دیگر خطاب به زنان پیامبر می‌فرماید:بهانه‌گیری نکنید،اگر پیامبر شما را طلاق دهد،بهتر از شما نصیب او می‌شود. «عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ» ⁽²⁾

در این آیه نیز خطاب به مشرکان مکّه می‌فرماید:پیش از شما،بنی‌اسرائیل بر حقانیّت تورات گواهی دادند و به آن ایمان آورده‌اند،اگر شما کفر ورزید و از پذیرش آن سر باز زنید، به قرآن ضربه‌ای نمی‌خورد،شما به فکر عاقبت کار خودتان باشید.

اکثر مفسّران گفته‌اند که مراد از«شاهد»در «شَهِدَ شٰاهِدٌ» ،دانشمند معروف یهود،عبداللّه بن سلام می‌باشد که در جمع یهودیان به حقانیّت اسلام و پیامبر اسلام شهادت داد.

پیام‌ها:

1- انسان باید گاهی در روش و موضع‌گیری‌های خود اندیشه کند،اگر مغرورانه ندای حقّی را نپذیرفته است،برای استکبار خود چه پاسخی خواهد داشت.

«أَ رَأَیْتُمْ»

2- در گفتگو با مخالفان،بر عقاید خود تعصّب نشان ندهید تا زمینه برای بحثِ آزاد فراهم شود.با آنکه پیامبر یقین دارد که قرآن از سوی خداست،باز هم می‌فرماید: «إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ»

3- از افرادی که در محیط انحرافی،خطشکن هستند،تجلیل کنیم. «وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ»

4- ریشه کفر،استکبار است. «فَآمَنَ وَ اسْتَکْبَرْتُمْ» (بجای «کَفَرْتُمْ» می‌فرماید:

«اسْتَکْبَرْتُمْ» )

5-ایجاد رقابت سالم میان افراد و گروه‌ها در جهت رشد،یک ارزش است.

«فَآمَنَ وَ اسْتَکْبَرْتُمْ» (آنان ایمان آوردند،شما تکبّر ورزیدید)

6- استکبار در برابر وحی و قرآن،ظلم است. اِسْتَکْبَرْتُمْ ... اَلْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

7- ظلم،مانع بصیرت و سبب محروم شدن از الطاف الهی است. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ»

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا لَوْ کٰانَ خَیْراً مٰا سَبَقُونٰا إِلَیْهِ وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ فَسَیَقُولُونَ هٰذٰا إِفْکٌ قَدِیمٌ«11»

و کسانی که کفر ورزیدند،درباره کسانی که ایمان آورده‌اند،گویند:اگر (اسلام)خوب بود،آنان در پذیرفتن آن بر ما سبقت نمی‌گرفتند.و چون خود هدایت نیافتند،به زودی خواهند گفت:این دروغی سابقه‌دار است.

نکته‌ها:

کفار گمان می‌کنند تنها آنان می‌فهمند و اگر امر مفید و خوبی وجود داشته باشد،پیش از دیگران به آن دست می‌یابند.و چون آنان ایمان نیاورده‌اند،لابد،ایمان امر خوبی نیست!

پس از آنکه پیامبر فرمود: «مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ» رسالت،چیز جدیدی نیست و من پیامبری نوظهور نیستم،دشمنان،دست به تخریب اصل نبوّت زدند و گفتند: «هٰذٰا إِفْکٌ قَدِیمٌ» این دروغی قدیمی و نیرنگی کهن است.

پیام‌ها:

1- کفار،خود را زیرک‌تر از مسلمانان می‌پندارند. «لَوْ کٰانَ خَیْراً مٰا سَبَقُونٰا إِلَیْهِ»

2- تبلیغات تحقیرآمیز علیه اسلام و مسلمانان همیشه بوده است. لَوْ کٰانَ خَیْراً مٰا سَبَقُونٰا ...

3- در هدایت قرآن شکی نیست،ولی افراد لجوج و متکبر آن را نمی‌پذیرند.

«وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا»

4- دشمن،همیشه از یک راه وارد نمی‌شود و یک حرف ومنطق ندارد.گاهی می‌گوید:اسلام ارزشی ندارد وگرنه ما قبل از همه می‌پذیرفتیم، «لَوْ کٰانَ خَیْراً مٰا سَبَقُونٰا» و گاهی می‌گوید:این مطالب،دروغ کهن و سابقه‌داری بیش نیست.

«فَسَیَقُولُونَ هٰذٰا إِفْکٌ قَدِیمٌ»

5-گاهی باید مربّی،افراد تحت تربیت خود را با آشنا کردن به انواع ادعاها و گرایش‌ها و سخنان یاوه و مسموم و دادن پاسخ به آنها،بیمه کند. قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... فَسَیَقُولُونَ ...

6- رهبر و مردم باید یاوه‌سرایی‌های مخالفان را پیش‌بینی کنند. «فَسَیَقُولُونَ»

7- مخالفان به قدری لجوجند که هم محتوای قرآن را دروغ می‌پندارند و هم تاریخ مصرف گذشته می‌دانند. «هٰذٰا إِفْکٌ قَدِیمٌ»

8-این‌که قرآن مربوط به زمان پیامبر بوده و به درد امروز نمی‌خورد،شبهه و حرفِ جدیدی نیست،مخالفانِ مدعی فکر و اندیشه در زمان پیامبر نیز،این شبهات و حرف‌های بی‌اساس را می‌گفتند. هٰذٰا ... قَدِیمٌ

9- زشت بودن افترا و دروغ‌بافی،امری فطری است.حتّی کفار برای شکستن اسلام،آن را افک و افترا می‌نامیدند. «إِفْکٌ قَدِیمٌ»

وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً وَ هٰذٰا کِتٰابٌ مُصَدِّقٌ لِسٰاناً عَرَبِیًّا لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ بُشْریٰ لِلْمُحْسِنِینَ«12»

و پیش از قرآن،کتاب موسی امام و رحمت بود و این کتاب که به زبان عربی است،تصدیق کننده(کتاب‌های آسمانی)است تا به ظالمان هشدار دهد و برای نیکوکاران بشارت باشد.

نکته‌ها:

در آیه‌ی 9،از قول پیامبر صلی الله علیه و آله خواندیم که فرمود:پیامبریِ من،نوظهور و بی‌سابقه نیست، این آیه همان مطلب را دنبال می‌کند و می‌فرماید:قبل از قرآن،کتاب موسی،امام بود.

البتّه قبل از قرآن،انجیل کتاب حضرت عیسی مطرح بوده و شاید علّت این‌که از تورات نام برده شده،این است که بیشتر مخالفان پیامبر در مدینه،یهودیان بودند.علاوه بر آنکه شریعت حضرت عیسی،استمرار شریعت حضرت موسی بوده و انجیل،مکمّل تورات است.

در قرآن،حضرت ابراهیم به عنوان امام مطرح شده، «إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً» ⁽¹⁾و کتاب حضرت موسی،امام دانسته شده، «کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً» و سیره و روش پیامبر اسلام الگو معرفی شده است، «لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» ⁽²⁾مؤمنان نیز از خداوند پیشوایی اهل تقوا را خواهانند. «وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً» ⁽³⁾

آیه‌ی 9،پیامبر را «نَذِیرٌ» خواند و این آیه،قرآن را«نذیر»می‌خواند. لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ...

همان گونه که خداوند،پیامبر را بشیر نامیده، «رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ» ⁽⁴⁾و این آیه، قرآن را نیز بشیر می‌نامد. «بُشْریٰ لِلْمُحْسِنِینَ»

پیام‌ها:

1- فرستادن کتاب آسمانی،از سنّت‌های الهی است. «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ»

2- مردم نیاز به الگو و راهبر دارند و کتاب‌های آسمانی که جلوه‌ای از رحمت الهی می‌باشند،امام مردم هستند. «کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً»

3- بر خلاف حکومت سلاطین که غالباً با سلطه و ضلالت همراه است،امامت دینی،آمیخته با هدایت و رحمت است. «إِمٰاماً وَ رَحْمَةً»

4- در تجلیل از حاضران،قبلی‌ها را فراموش نکنید. وَ مِنْ قَبْلِهِ ... وَ هٰذٰا کِتٰابٌ ...

5-هماهنگی و همسویی میان کتب آسمانی،دلیلی بر حقانیّت آنهاست. وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ ... وَ هٰذٰا کِتٰابٌ مُصَدِّقٌ

6- در برابر تخریب و تهمت،تجلیل و تأیید لازم است. هٰذٰا إِفْکٌ قَدِیمٌ ... هٰذٰا کِتٰابٌ مُصَدِّقٌ

7- قرآن با تصدیق کتب آسمانی پیشین،حق بزرگی بر آنان دارد. «مُصَدِّقٌ»

8-کتاب آسمانی،وسیله‌ی هشدار ستمگران و بشارت نیکوکاران است. لِیُنْذِرَ ...

وَ بُشْریٰ

9- پذیرش کتاب آسمانی،احسان و انکار آن،ظلم به خویشتن است. ظَلَمُوا ... لِلْمُحْسِنِینَ

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ«13»

همانا کسانی که گفتند:پروردگار ما تنها خداست،سپس(بر ایمان و گفته خود)پایداری کردند،هیچ بیمی بر آنان نیست و اندوهگین نخواهند شد.

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ خٰالِدِینَ فِیهٰا جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ«14»

آنان به خاطر آنچه(از کارهای نیک)انجام می‌دادند،اهل بهشتند و در آن جاودانه خواهند ماند.

نکته‌ها:

مراد از گفتن «رَبُّنَا اللّٰهُ» ،تنها لفظ نیست،بلکه انتخاب راه حق و پایداری بر آن است.در واقع مهم‌تر از اظهار ایمان واقرار به توحید،استقامت و پایداری بر آن است. «ثُمَّ اسْتَقٰامُوا»

«خَوْفٌ» ترس و هراس نسبت به آینده است و«حزن»مربوط به گذشته است.

سخن حق،باید اظهار شود، «قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ» استمرار و پایداری بر آن باشد، «ثُمَّ اسْتَقٰامُوا» و همراه با عمل باشد. «بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

انسان به طور طبیعی،خواهان آرامش و رفاه و زندگانی جاوید است و خداوند،راه رسیدن به تمام این خواسته‌ها را در گرو ایمان و عمل صالح پایدار می‌داند.

پایداری بر حق مشکل است،ولی با پاداش بزرگی مثل بهشتِ پر نعمت و دور از حزن واندوه،آسان می‌شود.لذا باید کارهای سخت را با پاداش‌های بزرگ جبران کرد.

پیام‌ها:

1- به موقعیّت فعلی خود مغرور نشویم و صِرفِ اظهار ایمان را کافی ندانیم،بلکه استقامت بر آن و سرانجام و آینده را در نظر بگیریم. «قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا» (چنانکه حضرت یوسف پس از نجات از سختی‌ها و رسیدن به عزیزی مصر،فرمود: «تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽¹⁾خدایا! مرا مسلمان بمیران و با نیکان محشور گردان)

2- ایمان به خدا،خوف از دیگران را از بین می‌برد. رَبُّنَا اللّٰهُ ... فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ

3- تنها کسانی از گذشته خود پشیمان نمی‌شوند که همواره در راه خدا حرکت می‌کنند. رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا ... لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

4- جزای استواری ایمان و استمرار نیکی‌ها،جاودانه بودن در بهشت و نعمت‌های بهشتی است. اِسْتَقٰامُوا ... خٰالِدِینَ فِیهٰا

5-بهشت،پاداش اهل عمل است،نه اهل سخن. «جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ«15»

و ما انسان را سفارش کردیم که به والدین خود نیکی کند،مادرش او را با سختی حمل کرد و با سختی به دنیا آورد و دوران حمل تا از شیر گرفتنش سی ماه(به طول کشد)،تا آنگاه که به رشد کامل رسد و چهل ساله شود،گوید:پروردگارا! مرا توفیق ده تا نعمتی را که بر من و بر پدر و مادر من لطف کردی،شکرگزاری کنم و عمل شایسته‌ای انجام دهم که تو آن را بپسندی و فرزندانم را برای من صالح و شایسته گردان،همانا من به سوی تو بازگشته و از تسلیم شدگانم.

نکته‌ها:

«کره»به معنای سختی درونی و«کره»،سختی از بیرون است. ⁽¹⁾«أَوْزِعْنِی» به معنای ایجاد علاقه و عشق برای انجام کاری است که به آن توفیق الهی گویند.

احسان به والدین،از جایگاه ویژه‌ای نزد خداوند برخوردار است.در قرآن،پنج بار کلمه «وَصَّیْنَا» بکار رفته که سه بار آن مربوط به والدین است. ⁽²⁾

در این آیه به دوران جنینی و نوزادی انسان تا سن چهل سالگی اشاره شده و این سنّ،اوج کمال جسمی انسان شمرده شده است. «بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً»

از این آیه معلوم می‌شود که کوتاه‌ترین مدّت حاملگی،شش ماه است،چون دو سال شیردهی،اگر از سی ماه که در آیه آمده است کم شود،حداقل مدت حمل شش ماه می‌شود.

«وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً»

مادر به دلیل دشواری دوران بارداری و زایمان و شیردهی،حق ویژه‌ای بر فرزند داشته و باید نسبت به او بیشتر احسان کرد،چنانچه در روایات تأکید بیشتری در مورد احسان به مادر شده است و پیامبر اکرم در روایتی سه بار سفارش به نیکی به مادر کرد و آنگاه سفارش به نیکی به پدر. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- سفارش احسان به والدین،در طول تاریخ و تمام ادیان بوده است.( «وَصَّیْنَا» در قالب ماضی آمده است)

2- احسان به والدین،از حقوق انسانی است که هر پدر و مادری بر گردن فرزندشان دارند. «وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ» (نفرمود:«وصینا الذین آمنوا»)

3- در احسان به والدین،مسلمان بودن آنان شرط نیست. «وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ»

4- استحکام بنیاد خانواده و حفظ جایگاه والدین،مورد توجّه خاص خداوند است. «وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً»

5-نه تنها انفاق و امداد و احترام،بلکه هر نوع نیکی نسبت به والدین لازم است.

( «إِحْسٰاناً» به صورت نکره آمده که شامل هر نوع احسانی شود.)

6- احسان به والدین باید پیوسته و برجسته باشد،نه به مقدار ضرورت و مقطعی.

(تنوین در «إِحْسٰاناً» نشانه‌ی عظمت و برجستگی است.)

7- توجّه به سفارش اکید خداوند به زحمات گذشته والدین،احسان و خدمت کردن به آنان را عاشقانه و جدی‌تر می‌کند. وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ ... حَمَلَتْهُ أُمُّهُ

8-کمال احسان به والدین،در آن است که بی‌واسطه انجام گیرد. «بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً» (حرف«ب‍»در «بِوٰالِدَیْهِ» نشانه آن است که احسان به والدین با دست خود باشد.)

9- یاد رنج و زحمت‌های مادران،در برانگیختن عاطفه فرزندان مؤثّر است.

حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً ... کُرْهاً ...

10- حق مادر بیش از پدر است.پس از کلمه«والدین»،سخن از رنجهای مادر است. حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً ...

11- تمام دستورات و اوامر و نواهی دینی،دلیل و فلسفه دارند.(گرچه دلیل بعضی از آنها مانند احسان به والدین،بیان شده است). وَصَّیْنَا ... حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً ...

12- چهل سالگی قلّه توانمندی و رشد انسان است. «بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً»

13- شکر الهی،به استمداد و توفیق خداوند نیاز دارد. «أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ»

14- بخشی از نعمت‌های انسان،به واسطه والدین و نیاکان است. «أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ»

15- بلوغ جسمی و کمال عقلی،بستر بلوغ معنوی است. بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ ...

16- تشکّر فرزند از نعمت‌هایی که خداوند به والدین او داده،وظیفه و نوعی احسان به والدین است. أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ ... عَلیٰ وٰالِدَیَّ

17- بهترین راه تشکر از نعمت‌های خداوند،انجام کار نیک است.

أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ ... أَعْمَلَ صٰالِحاً

18- ارزش عمل صالح به آن است که پیوسته و دائمی باشد. «أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً» (فعل مضارع«اعمل»،نشانه دوام و استمرار است)

19- عمل صالحی ارزشمند است که خالصانه بوده و مورد قبول و رضای خدا قرار گیرد. «أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ»

20- فرزند و نسل صالح،افتخاری برای والدین است. «أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی»

21- بهترین دعا آن است که انسان،هم به والدین و هم به فرزندان توجّه داشته باشد. عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی

22- در برابر ناسپاسی‌هایی که نسبت به خدا و والدین داشته‌ایم،توبه و جبران

کنیم. وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ

23- تسلیم فرمان خدا زیستن و مسلمان مردن،دعای پاکان و صالحان است. «إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ»

أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ«16»

آنانند کسانی که بهترین آنچه را انجام داده‌اند،از آنان می‌پذیریم و از بدی‌هایشان در می‌گذریم،در حالی که در زمره بهشتیانند.(این بهشت، همان)وعده راستی است که همواره به آنان وعده داده می‌شدند.

نکته‌ها:

قبولی اعمال دارای مراتبی است:

الف)قبول عادّی. «إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾خداوند فقط از اهل تقوا می‌پذیرد.

ب)قبول نیکو. «فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ» ⁽²⁾خداوند،مریم را به خوبی پذیرفت.

ج)قبول احسن. «نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا» و در دعا می‌خوانیم:خدایا به بهترین نوع از ما قبول کن.«فتقبله منا باحسن قبولک» ⁽³⁾

اگر کارهای انسان مورد قبول حق واقع نشود،حتّی ساختن خانه خدا کعبه هم بی‌فایده است.هنگامی که حضرت ابراهیم پایه‌های کعبه را بالا می‌برد،به خود و کار خود مباهات نکرد،بلکه گفت: «رَبَّنٰا تَقَبَّلْ مِنّٰا» ⁽⁴⁾خداوندا! از ما پذیرا باش.

اعمال انسان،انواع و اقسامی دارد:واجب،حرام،مستحب،مکروه و مباح.در قیامت، خداوند در میان این پنج نوع عمل،بهترین‌ها را که واجبات و مستحبات باشد،از مؤمنان می‌پذیرد و از بدی‌های آنان،چه مکروهات و چه محرمات در می‌گذرد و مباحات،مشمول

ردّ و قبول نیست. ⁽¹⁾

کسی از وعده‌ی خود تخلّف می‌کند که یا هنگام وعده دادن توجّه نداشته و عجولانه قول داده و یا پس از آن،ناتوان و پشیمان شده است و استناد هیچ یک از این نقایص و اوصاف درباره خداوند عالم،قادر و توانا صحیح نیست.

پیام‌ها:

1- ارزش هر عمل،به قبول شدن آن است. أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ ...

2- احسان به والدین و تشکر از خداوند،زمینه قبولی اعمال صالح انسان است.

بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ

3- در بارگاه الهی،گناهکار تائب هم مورد پذیرش قرار می‌گیرد. أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ ... وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ

4- احسان به والدین و شکر الهی،زمینه پذیرش نیکی‌ها و برخورداری از عفو الهی است. إِحْسٰاناً ... أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ ... نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ

5-احسان به والدین و شکر الهی،کلید بهشت است. إِحْسٰاناً ... أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ ... فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ

6- وعده‌های الهی تخلف ناپذیر است. «وَعْدَ الصِّدْقِ»

7- انبیا و جانشینان آنان،همواره پیام‌ها و وعده‌های الهی را به گوش مردم می‌رسانند. «کٰانُوا یُوعَدُونَ»

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ«17»

و آنکه به والدین خود گفت:اُفّ بر شما! آیا به من وعده می‌دهید که(پس از مرگ از گور)خارج گردم،در حالی که نسل‌های بسیاری پیش از من گذشته‌اند(و هرگز زنده نشده‌اند)؟ ولی والدین او،خدا را به فریادرسی می‌خوانند(و به او می‌گویند:)وای بر تو! ایمان بیاور! قطعاً وعده خداوند حق است،امّا او می‌گفت:این(وعده‌ها)جز افسانه پیشینیان نیست.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ«18»

آنان کسانی هستند که در میان اقوام کافری از جن و انس که پیش از آنان بودند،عذاب خدا بر آنان قطعی شده است،حتماً آنان زیانکارانند.

نکته‌ها:

«أُفٍّ» به معنای اعلام بی‌زاری و ابراز ناخشنودی و نوعی توهین و تحقیر و بی‌ادبی است.

در آیه قبل،آثار احسان به والدین و ایمان به خدا و شکر نعمت‌های الهی که همان بهشت جاودان است،مطرح شد،در این آیه چهره‌ی فرزند نااهل و سرانجام شوم و خسارت‌بار او ترسیم می‌شود تا شیوه سخن و رفتار و عاقبت دو نوع فرزند،با یکدیگر مقایسه شود.

مقصود از حشر مردم در جهان آخرت،محشور شدن همه مردم در یک زمان و مکان است،نه آنکه هر چند صباحی گروهی از مردگان در این دنیا زنده شوند که این فرزند نااهل به والدین خود می‌گوید:چرا گروه‌های قبلی زنده نشده‌اند؟

کسی‌که ایمان به معاد ندارد،هستی و استعدادها و نعمت‌های خود را با بهای ناچیز و اهداف زود گذر معامله می‌کند و در قیامت دست‌خالی مانده و سرمایه‌اش هدر رفته و اهل حسرت و خسارت است.

پیام‌ها:

1- فرزند نااهل به والدین خود بدگویی و بی‌ادبی می‌کند: «أُفٍّ لَکُمٰا» ولی والدین

با ایمان و دلسوز،برای هدایت فرزند خود،هم از خدا استمداد می‌کنند و هم او را به خوبی‌ها امر و از بدی‌ها نهی می‌کنند. «یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ»

2- معمولاً منکر معاد،نه استدلال دارد نه ادب. «أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی»

3- فرزند،آزاد و مستقل و مسئول اعمال خویش است. أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ ... وَیْلَکَ آمِنْ

4- والدین در قبال ارشاد و هدایت فرزندان خود مسئول هستند،گرچه پاسخ مثبت نگیرند. أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ ... وَیْلَکَ آمِنْ

5-والدین،در کنار رشد و تغذیه جسمی فرزند،مسئول رشد معنوی او نیز هستند. حَمَلَتْهُ ... بَلَغَ أَشُدَّهُ ... هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ ... وَیْلَکَ آمِنْ

6- والدین،با یادآوری معاد و عاقبت اندیشی،فرزندان خود را تربیت کنند. «آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ»

7- ایمان نداشتن به معاد،سبب بی‌تعهدی فرزند حتّی در برابر والدین می‌شود.

أُفٍّ لَکُمٰا ... مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

8-منکران معاد،مؤمنان را مرتجع و متحجّر می‌دانند و خود را نواندیش. «مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ»

9- کفر به معاد و بدگویی و بی‌ادبی گستاخی در برابر والدین،عذاب قطعی را به دنبال دارد. قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ

10- لجاجت فرزندان در کفر،مانع استجابت دعای والدین در حق آنان می‌شود.

وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ ... حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ

11- سنّت خداوند نسبت به همه منحرفان یکسان است. «حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ»

12- کفر و انکار معاد،در میان جن و انس سابقه طولانی دارد. «أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ»

13- جن نیز موجودی مثل انسان؛دارای تکلیف،تمدّن،مرگ و میر،حساب و

کتاب و دریافت کیفر و پاداش است. أُمَمٍ ... مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ

14- انکار معاد وانحراف فکری،خسارت سنگین در پی‌دارد. «إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ»

15- گستاخی در برابر والدین،حتّی با گفتن کوچکترین حرفی،جرمی بزرگ و مورد نکوهش قرآن و مایه‌ی خسارت انسان است. أُفٍّ لَکُمٰا ... کٰانُوا خٰاسِرِینَ

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ«19»

و برای هر یک(از جن و انس،گذشتگان و آیندگان،)از آنچه انجام داده‌اند، درجاتی(از سعادت و شقاوت)است(که به آن خواهند رسید)و(خداوند) جزای کارهایشان را کامل بدهد و آنان مورد ستم قرار نمی‌گیرند.

نکته‌ها:

«لِیُوَفِّیَهُمْ» از«وفی»به معنای دریافت کامل است.یعنی کیفر و پاداش و درجات افراد در قیامت به طور کامل داده می‌شود.

در دنیا،امکان کیفر و پاداش کامل و تمام وجود ندارد،زیرا این دنیا هم بسیار کوچک و محدود است و هم آثار و تبعات جزای دنیوی به دیگران سرایت می‌کند و موجب اذیّت و آزار آنان می‌شود.برای پیامبرانی که میلیون‌ها انسان را از جهل،شرک،تفرقه،فساد و انواع انحرافات نجات داده‌اند،چه پاداشی داریم؛بهترین نعمت‌های دنیا از قبیل خوردنی‌ها، پوشیدنی‌ها و وسایل رفاهی هم که باشد،چیزی نیست،زیرا برای طاغوت‌ها نیز وجود دارد.

چنانکه برای مجرمان و جلاّدانی که هزاران نفر را کشته یا مجروح کرده‌اند،چه مجازاتی داریم جز آنکه آنان را اعدام کنیم که کیفری بسیار ناچیز و ناعادلانه است.

پیام‌ها:

1- سعادت و شقاوت درجات و مراتبی دارد که انسان با عملش به آن می‌رسد.

«لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا»

2- ملاک تعیین درجه و رتبه در قیامت،عمل است. «لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا»

3- یکی از اهداف برپایی قیامت،رسیدگی به اعمال مردم است. «وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ»

4- قیامت،پاداشی برای مؤمنان و کیفری برای تبهکاران است. «لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ»

5-با گذشت زمان،اعمال انسان محو و نابود نمی‌شود و در قیامت به طور کامل مجسّم می‌گردد. «لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ» و بدون کوچکترین نقصی پاداش و جزا داده می‌شود. «وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ»

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ الدُّنْیٰا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِهٰا فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْسُقُونَ«20»

و(یاد کن)روزی که کافران بر آتش عرضه شوند.(به آنان گفته شود:)شما در زندگی دنیا،نعمت‌های دل پسندتان را تلف کردید و از آنها کامیاب شدید(و برای امروزتان چیزی ذخیره نکردید،)پس امروز به خاطر استکبار ناحقی که در زمین داشتید و پیوسته مرتکب گناه می‌شدید،به عذاب خوار کننده کیفر داده می‌شوید.

نکته‌ها:

از دست دادن امکانات و نعمت‌ها و حسرت خوردن بر آنها،از لحظه مرگ آغاز می‌شود.

حضرت علی علیه السلام درباره چگونگی جان دادن می‌فرماید:انسان در آخرین لحظات زندگی فکر می‌کند که با عمرش چه کرده و چگونه روزگار گذرانیده است.«یفکر فیم افنی عمره و فیم اذهب دهره» ⁽¹⁾

در قرآن،آیاتی این حالت را ترسیم می‌کند و می‌فرماید:انسان به هنگام مرگ می‌گوید: «مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ. هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ» ⁽²⁾ثروتم برای من مفید واقع نشد،توان و قدرتم از دست رفت.

در این آیه نیز به انسان‌ها گفته می‌شود:طیّبات را از دست دادید و ذخیره‌ای نکردید.

در قیامت،گاهی مجرمان بر دوزخ عرضه می‌شوند، «یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ» و

گاهی دوزخ را بر آنان عرضه می‌کنند. «وَ عَرَضْنٰا جَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ لِلْکٰافِرِینَ» ⁽¹⁾و در مرحله‌ای دیگر مجرمان را در آن پرتاب می‌کنند. «خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- در قیامت انواع شکنجه‌های جسمی و روحی و روانی برای مجرمان است.

«یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ أَذْهَبْتُمْ» (عذاب مجرمان،همراه با توبیخ و سرزنش و تحقیر آنان است.)

2- استفاده از نعمت‌ها و طیّبات برای انسان حلال است، «أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ» ⁽³⁾لیکن مصرف آنها در راه هوس‌ها،خسارت است. «أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ»

3- کیفر تکبّر در دنیا،خواری و ذلّت در قیامت است. «عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ»

4- گردنکشی و استکبار،مقدّمه فسق و خروج از مدار حق است. تَسْتَکْبِرُونَ ...

تَفْسُقُونَ

5-تکبّر درونی،سبب عملکرد بد بیرونی است. تَسْتَکْبِرُونَ ... تَفْسُقُونَ

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ«21»

و سرگذشت برادر قوم عاد(حضرت هود)را یاد کن،آنگاه که قومش را در منطقه احقاف هشدار داد.در حالی که پیش از او و پس از او هشدار دهندگانی آمده بودند.

(او به مردم گفت:)جز خدا را نپرستید که من از عذاب روز بزرگ بر شما می‌ترسم.

نکته‌ها:

«احقاف»از«حقف»به معنای شن روان،نام منطقه‌ای شن‌زار و رمل‌خیز در جنوب

عربستان بین یمن،عمان و عدن است که محل سکونت قوم عاد بوده است. ⁽¹⁾

تعبیر به برادر که در مورد پیامبرانی همچون صالح و شعیب و هود آمده است. ⁽²⁾حضرت هود «أَخٰا عٰادٍ» ،یا به خاطر وابستگی فامیلی این پیامبران با قوم خود بوده و یا به خاطر انگیزه و سوز برادرانه پیامبران برای هدایت مردم است.

در تفسیر نورالثقلین می‌خوانیم:در زمان معتصم عباسی،برای دسترسی به آب،چاهی را در منطقه بطائنیه عراق حفر کردند.با آنکه چاه عمیقی کندند امّا به آب نرسید و آن را رها کردند.در زمان متوکل باز به حفر چاه پرداختند تا به تخته سنگی سخت رسیدند.هنگامی که آن را شکستند،ناگهان باد سردی وزید و عده‌ای را هلاک کرد.این حادثه عجیب را از امام هادی علیه السلام سؤال کردند،آن حضرت فرمود:آنجا سرزمین احقاف و قوم مشرک هود بوده که با وزیدن باد سردی به هلاکت رسیدند.

پیام‌ها:

1- آشنایی با تاریخ گذشتگان و یادآوری حوادث مهم تاریخی،مایه‌ی درس و عبرت است. وَ اذْکُرْ ...

2- انبیا با مردم برخورد برادرانه داشتند. «أَخٰا عٰادٍ»

3- در بیان تاریخ،مقدّمات بیهوده را حذف و راز و رمز حرکت‌ها و رشدها و سقوطها را مطرح کنیم. وَ اذْکُرْ ... إِذْ أَنْذَرَ ...

4- شیوه انبیا در برابر منحرفان،هشدار است. «إِذْ أَنْذَرَ»

5-اولین مخاطب انبیا،اطرافیان و قوم خودشان بودند. «قَوْمَهُ»

6- شرایط سخت جغرافیایی و محیطی،مانع کار انبیا نبوده است. «بِالْأَحْقٰافِ»

7- از سنّت‌های خداوند،فرستادن پیامبران متعدّد بوده است. «خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ»

8-سرلوحه‌ی کار انبیا،دعوت به یکتاپرستی است. «أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ»

9- بهترین راه دعوت،تذکر به پیامد اعمال و آینده‌نگری است. «إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ»

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ«22»

(قوم عاد به حضرت هود)گفتند:آیا به سراغ ما آمده‌ای تا ما را از خدایانمان برگردانی؟ پس اگر از راستگویانی،آنچه را وعده می‌دهی برای ما بیاور.

قٰالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُبَلِّغُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ«23»

هود گفت:علم(به زمان وقوع قیامت)تنها نزد خداست و من آنچه را بدان فرستاده شده‌ام به شما ابلاغ می‌کنم،ولی(متأسفانه)شما را گروهی جاهل می‌بینم.

پیام‌ها:

1- پیامبران منتظر مراجعه مردم نبودند؛خود به سراغ آنان می‌رفتند و معمولاً با استقبال آنها مواجه نمی‌شدند. «أَ جِئْتَنٰا»

2- گاهی شرک و بت‌پرستی،چنان حق جلوه می‌کند که توحید و یکتاپرستی، انحراف محسوب می‌شود. «لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا»

3- علم به همه حقایق تکوینی،مخصوص خداوند است. «إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ»

4- پیامبران نیز محدودیّت علمی داشته و به آن اقرار کرده‌اند. «إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ» (گاهی اقرار به نمی‌دانم لازم است.)

5-وظیفه انبیا،ابلاغ رسالت الهی است. «أُبَلِّغُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ»

6- درخواست نابجای نزول عذاب،به جای تفکر در سخن حق،نشانه جهل و نادانی است. فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ«24»

پس چون آن توده‌ی ابر را دیدند که به سمت سرزمین آنان روی آورده است، گفتند:این ابر باران زاست،(هود گفت:چنین نیست)بلکه آن عذابی است که به شتاب خواستارش بودید.بادی که در آن عذابی دردناک نهفته است.

تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهٰا فَأَصْبَحُوا لاٰ یُریٰ إِلاّٰ مَسٰاکِنُهُمْ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ«25»

(آن باد)به فرمان پروردگارش همه چیز را در هم می‌کوبد.پس صبح کردند در حالی که چیزی جز خانه‌هایشان دیده نمی‌شد،اینگونه، تبهکاران را جزا می‌دهیم.

نکته‌ها:

مراد از «عٰارِضٌ» توده ابری است که در آسمان پیدا شود و گستردگی آن تمام افق را بپوشاند. «أَوْدِیَةٌ» جمع«وادی»به معنای درّه و سرزمین محل سکونت است.

«تُدَمِّرُ» از«تدمیر»به معنای هلاک و نابود کردن است.

قوم عاد که با بی‌آبی و خشکسالی شدیدی روبرو شده و مدت‌ها منتظر باران بودند،ابتدا با دیدن توده ابر خوشحال شدند،ولی بعد فهمیدند که این ابرِ نعمت نیست،بلکه ابرِ نقمت و همان عذابی است که خواهانش بودند و برای آمدنش عجله می‌کردند.

پیام‌ها:

1- نزول قهر خداوند،پس از اتمام حجت است. أُبَلِّغُکُمْ ... رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ

2- برخی ابرها،باران‌زا نیستند،بلکه سبب وزش طوفان‌های سخت و هولناک می‌شوند.مشرکان با دیدن ابرها گفتند: «هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا» امّا حضرت هود فرمود: بَلْ هُوَ ... رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ

3- طبیعت،هم مسیر لطف خداست، «أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ» ⁽¹⁾و هم می‌تواند وسیله قهر خداوند باشد. «رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

4- عذاب الیم،مخصوص آخرت نیست،در دنیا نیز ممکن است،رخ دهد. «رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

5-اگر قهر خدا فرا رسد،هیچ چیز مانع آن نیست. «تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ»

6- حرکت ابر و بادها نیز تصادفی نیست،بلکه با فرمان الهی است. «بِأَمْرِ رَبِّهٰا»

7- آثار بجامانده از مجرمان،نمایشگاه عبرت است. «لاٰ یُریٰ إِلاّٰ مَسٰاکِنُهُمْ»

8-قلع و قمع مجرمان،سنّت الهی است. «کَذٰلِکَ»

9- عامل هلاکت مردم،رفتار خودشان است. «نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ»

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاهُمْ فِیمٰا إِنْ مَکَّنّٰاکُمْ فِیهِ وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصٰاراً وَ أَفْئِدَةً فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُهُمْ وَ لاٰ أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ«26»

و همانا به قوم عاد چنان امکاناتی دادیم که به شما(اهل مکّه)ندادیم و به آنان گوش و چشم و دل دادیم،ولی گوش و چشم و دل آنان به حالشان سودی نبخشید،زیرا پیوسته آیات خدا را انکار می‌کردند و(بالاخره) عذابی که آن را به مسخره می‌گرفتند،آنان را فراگرفت.

پیام‌ها:

1- گرچه تلاش انسان لازمه‌ی به دست آوردن امکانات است،امّا همه آنها از آنِ خداوند است. «وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاهُمْ»

2- وقتی ابرقدرت‌ها فرو می‌پاشند،دیگران باید حساب کار خود را بکنند. «تُدَمِّرُ

کُلَّ شَیْءٍ ... وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاهُمْ»

3- همه جا امکانات و دارایی،مایه‌ی رشد نیست. مَکَّنّٰاهُمْ ... فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ

4- اگر اراده انسان بر پندپذیری نباشد،نه امکانات مادی و نه توانایی‌های جسمی،هیچ کدام کارساز نیست. فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ ... إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ

5-دارایی‌ها امکانات مادی،به شرطی ارزشمند است که در اختیار انسان صالح باشد و گرنه همان امکانات،اسباب آزار و عذاب انسان می‌گردد. مَکَّنّٰاهُمْ ... فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ ... إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ

6- انکار و استهزای کفار،سبب نابودی آنان می‌شود. کٰانُوا یَجْحَدُونَ ... کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

7- کیفرهای خداوند با نوع عمل و رفتار انسان تناسب دارد. «حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنٰا مٰا حَوْلَکُمْ مِنَ الْقُریٰ وَ صَرَّفْنَا الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ«27»

و همانا آبادی‌هایی را که در اطراف شما(اهل مکّه)بود،نابود کردیم و آیات خود را گونه گونه بیان کردیم تا شاید(از راه باطل خود)باز گردند.

پیام‌ها:

1- هلاکت و قهر الهی،پس از اتمام حجت است. أَهْلَکْنٰا ... صَرَّفْنَا

2- تاریخ اقوام نزدیک به خود را مطالعه کنیم که اثر گذاری بیشتری دارد. «مٰا حَوْلَکُمْ مِنَ الْقُریٰ»

3- در تبلیغ باید تنوّع باشد. «صَرَّفْنَا الْآیٰاتِ»

4- رشد انسان در سایه رجوع به فطرت و راه خداست. «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»

فَلَوْ لاٰ نَصَرَهُمُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ قُرْبٰاناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَ ذٰلِکَ إِفْکُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ«28»

پس چرا معبودانی که به جای خداوند برای تقرّب برگزیده بودند،آنان را یاری نکردند؟ بلکه از نزد آنان محو شدند و این بود(سرانجام)دروغ و انحراف آنان و آنچه دروغ می‌بافتند.

پیام‌ها:

1- باید از ناتوانی و بی‌خاصیّتی معبودان غیر الهی عبرت گرفت. «فَلَوْ لاٰ نَصَرَهُمُ»

2- تمایل به قرب الهی،فطری است و حتّی بت پرستان،بت‌ها را وسیله تقرّب به خدا می‌دانستند. «قُرْبٰاناً آلِهَةً»

3- به کسی تکیه کنیم که در روز نیاز و سختی،حاضر و فعال باشد،نه غایب و بی اثر. «بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ»

4- یاری رسانی بت‌ها،خیالی دروغین و بی اساس و موهوم است. «ذٰلِکَ إِفْکُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ»

وَ إِذْ صَرَفْنٰا إِلَیْکَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمّٰا حَضَرُوهُ قٰالُوا أَنْصِتُوا فَلَمّٰا قُضِیَ وَلَّوْا إِلیٰ قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ«29»

و آنگاه که گروهی از جن را به سوی تو روانه ساختیم تا قرآن را بشنوند، پس چون نزد آن حاضر شدند،گفتند:خاموش باشید!(و گوش فرا دهید) پس چون(شنیدن آیات)به انجام رسید،به سوی قوم خود باز گشتند تا آنان را هشدار دهند.

نکته‌ها:

آشنایی با قرآن،بینش و افق دید خردمندان را باز و وسیع می‌کند.قرآن می‌گوید:موجود صاحب شعور و اراده تنها انسان نیست،بلکه موجود دیگری مثل جنّ،با داشتن همان

شرایط،توان بیشتری دارند.

شاید در این آیه تعریضی به انسان‌های مشرک و منحرف باشد که خود را عقل کل می‌دانند که اگر شما با شنیدن این همه آیات ایمان نیاوردید،امّا جنّیان با شنیدن چند آیه، هم ایمان آوردند و هم مبلّغ آن شدند.

پیام‌ها:

1- آنجا که خداوند اراده کند،مسیر حرکت‌ها عوض می‌شود. «صَرَّفْنَا»

2- جن همانند انسان دارای عقل و تکلیف و مسئولیّت و قدرت انتخاب و ارشاد همنوع خود است. یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ ...

3- جن نیز می‌فهمد که به هنگام استماع قرآن،باید سکوت کرد. یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ ... قٰالُوا أَنْصِتُوا

4- پس از شناخت حق،حرکت لازم است. یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ ... وَلَّوْا إِلیٰ قَوْمِهِمْ

5-در تبلیغ باید از آشنایان و نزدیکان شروع کرد. «إِلیٰ قَوْمِهِمْ»

6- هر جا استعداد و آمادگی باشد،چند آیه و چند تذکر کارساز است. یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ ... وَلَّوْا إِلیٰ قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ

7- جن نیز دارای زندگی اجتماعی است. نَفَراً مِنَ الْجِنِّ ... وَلَّوْا إِلیٰ قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ

قٰالُوا یٰا قَوْمَنٰا إِنّٰا سَمِعْنٰا کِتٰاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ وَ إِلیٰ طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ«30»

گفتند:ای قوم ما! همانا ما(آیات)کتابی را شنیدیم که بعد از موسی نازل شده و کتاب‌های پیش از خود را تصدیق می‌کند.مردم را به سوی حق و به سوی راه راست هدایت می‌نماید.

پیام‌ها:

1- پیامبر انسان‌ها،پیامبر جنّیان نیز هست و گروهی از جنّ،مأمور تبلیغِ دین و

آیین پیامبران در میان جامعه خود هستند. قٰالُوا یٰا قَوْمَنٰا إِنّٰا سَمِعْنٰا ...

2- جنّیان،از تاریخ انبیا و کتب آسمانی آگاه هستند. «کِتٰاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ»

3- جنّیان،از محتوای کتاب‌های آسمانی آگاه هستند. «مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ»

4- هماهنگی میان کتب آسمانی،نشانه حقانیّت آنهاست. «مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ»

5-جنّیان با شنیدن چند آیه،حق را فهمیدند ولی انسان‌هایی همچون ابوجهل و ابولهب،عمری با پیامبر بودند و نخواستند حق را بفهمند. «یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ»

6- راه حق،راه مستقیم است.راهی بر اساس اعتدال و دور از هرگونه افراط و تفریط. «یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ وَ إِلیٰ طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ»

یٰا قَوْمَنٰا أَجِیبُوا دٰاعِیَ اللّٰهِ وَ آمِنُوا بِهِ یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ«31»

ای قوم ما! دعوت‌گر الهی را اجابت کنید و به او ایمان آورید تا خداوند از گناهانتان بر شما ببخشد و از عذاب دردناک امانتان دهد.

نکته‌ها:

در قرآن،ایمان،استغفار،قرض الحسنه و تقوا،از عوامل جلب مغفرت الهی است.

در این آیه به تمام اصول عقاید اسلامی اشاره شده است:توحید: «آمِنُوا بِهِ» ،نبوّت:

«دٰاعِیَ اللّٰهِ» و معاد: «یُجِرْکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ»

پیام‌ها:

1- در تبلیغ دین،از عنصر عاطفه و پیوندهای اجتماعی بهره بگیریم. «یٰا قَوْمَنٰا» دوبار تکرار شده است.

2- انبیا مردم را به خدا دعوت می‌کنند،نه به سوی خود. «دٰاعِیَ اللّٰهِ»

3- در تبلیغ و امر به معروف،آثار اعمال را بیان کنیم. أَجِیبُوا ... یَغْفِرْ لَکُمْ

4- ایمان،بعضی گناهان مانند کفر و شرک را برطرف می‌کند،امّا برخی گناهان

مانند تضییع حق مردم،حساب دیگری دارد. «مِنْ ذُنُوبِکُمْ» (کلمه«من»،یعنی بخشی از گناهانتان بخشیده می‌شود.)

5-جنّ نیز همانند انسان مکلّف است و در صورت نافرمانی،گنهکار محسوب شده و مورد قهر و کیفر قرار می‌گیرد. ذُنُوبِکُمْ ... عَذٰابٍ أَلِیمٍ

وَ مَنْ لاٰ یُجِبْ دٰاعِیَ اللّٰهِ فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی الْأَرْضِ وَ لَیْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءُ أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ«32»

و هر که دعوت‌گر الهی را پاسخ نگوید،پس نمی‌تواند(عوامل قهر الهی)در زمین را عاجز کند وجز خداوند هیچ‌گونه یاوری نخواهد داشت،آنان در گمراهی آشکارند.

پیام‌ها:

1- جن،دارای قدرت انتخاب و اختیار است. أَجِیبُوا ... وَ مَنْ لاٰ یُجِبْ

2- تشویق و تهدید باید در کنار هم باشد. یَغْفِرْ لَکُمْ ... فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ

3- کفر،انسان را در بن بست قرار می‌دهد،نه خود می‌تواند فرار کند، فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی الْأَرْضِ ...نه کسی می‌تواند او را رها سازد. «لَیْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءُ»

4- هر راهی به جز راه خدا،گمراهی آشکار است. مَنْ لاٰ یُجِبْ ... فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ بَلیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«33»

آیا نمی‌نگرند خدایی که آسمان‌ها و زمین را آفریده و در آفرینش آنها درنمانده، می‌تواند مردگان را زنده کند،آری،او بر هر کاری بسیار تواناست.

نکته‌ها:

«لَمْ یَعْیَ» از«عی»به معنای ناتوانی است.

اگر این آیه را ادامه سخن جنّیان بدانیم،معلوم می‌شود که بحث انکار معاد در میان آنان نیز وجود دارد.

پیام‌ها:

1- برای امکان معاد،به قدرت نمایی خداوند در هستی بنگریم. أَ وَ لَمْ یَرَوْا ... إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

2- قدرت خداوند،مطلق و نامحدود است. «وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ»

3- آیا منکران معاد،زنده کردن مردگان را از آفرینش آسمان‌ها و زمین سخت‌تر می‌بینند که آن را نمی‌پذیرند؟ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ«34»

و روزی که کافران بر آتش عرضه شوند(به آنان گفته شود:)آیا این (جهنّم)حق نیست؟ گویند:به پروردگارمان سوگند که چنین است.

(خداوند به آنان)گوید:پس به خاطر کفرتان،عذاب را بچشید.

نکته‌ها:

در آیه 20 نیز مسئله عرضه کفار بر آتش بیان شد.در آنجا توبیخ شدند: «أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ الدُّنْیٰا» که شما نعمت‌هایتان را در دنیا از دست دادید و ذخیره‌ای برنداشتید،ولی در این آیه از آنها سؤال می‌شود: «أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ» آیا قیامت حق نبود؟

پیام‌ها:

1- در قیامت عذاب جسمی و روحی و روانی،در کنار هم است. یُعْرَضُ ... أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ

2- کافران در قیامت به ربوبیّت خدا وحقانیّت قیامت اعتراف می‌کنند. «بَلیٰ وَ رَبِّنٰا»

3- در قیامت،اقرار و اعتراف به حقیقت سودی ندارد. قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا ... فَذُوقُوا ...

«35»فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مٰا یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَةً مِنْ نَهٰارٍ بَلاٰغٌ فَهَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفٰاسِقُونَ

پس(ای پیامبر!)صبر کن همان گونه که پیامبران اولوا العزم صبر کردند و برای(عذاب)آنان شتاب نکن.روزی که آنچه را وعده داده شده‌اند بنگرند،گویی جز ساعتی از روز(در دنیا)نمانده‌اند.(این)ابلاغی است (برای همگان)،پس آیا جز گروه بدکار هلاک می‌گردند؟

نکته‌ها:

«عزم»،هم به معنای اراده و تصمیم است و هم به معنای عزیمة و شریعت و مراد از «أُولُوا الْعَزْمِ» ،پیامبران صاحب شریعت است.پیامبران اولواالعزم عبارتند از:1.حضرت نوح 2.حضرت ابراهیم 3.حضرت موسی 4.حضرت عیسی 5.حضرت محمد که در آیه 7 سوره احزاب و 13 سوره شوری آمده است. «شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ»

قرآن درباره صبر انبیا آیات فراوانی را ذکر فرموده است،از جمله:

«وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا»

⁽¹⁾ همانا پیامبران قبل از تو،مورد آزار و تکذیب واقع شدند،ولی صبر کردند تا نصرت الهی فرارسید.

آیه‌ای دیگر،تمام پیامبران را از صابران می‌داند. «کُلٌّ مِنَ الصّٰابِرِینَ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- لجاجت و اذیّت و آزارِ کفار نسبت به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به قدری بود که پیامبر به دلداری و تسلّی و سفارش خداوند نیاز دارد. فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ ...

2- توجّه به کیفر کفار،زمینه‌ساز صبر و استقامت مؤمنان است. «وَ یَوْمَ یُعْرَضُ

اَلَّذِینَ کَفَرُوا ... فَاصْبِرْ»

3- انسان نیاز به الگو دارد و الگوها در رشد و سازندگی او نقشی مؤثّر دارند.

«فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ»

4- همه‌ی انبیا در یک درجه نیستند، «أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ» و صبر همه‌ی آنها یکسان نبوده است. «کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ»

5-پیامبر اسلام نیز از انبیای اولوا العزم است و گرنه تکلیف به صبری همچون صبر آن پیامبران،بر حضرت روا نبود. «فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ»

6- لجاجت و سرسختی کافران به قدری بود که صاحب «خُلُقٍ عَظِیمٍ» و «رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ» را به درخواست عذاب وادار می‌کرد.(هر چند به این درخواست تصریح نشده است.) «لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ»

7- رهبر باید سعه صدر داشته باشد. فَاصْبِرْ ... وَ لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ

8-سنّت خداوند بر مهلت دادن به مردم است. «وَ لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ»

9- عمر دنیا در مقایسه با آخرت،همچون ساعتی از یک روز است. «لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَةً مِنْ نَهٰارٍ»

10- قرآن،بهترین وسیله تبلیغ،بلکه عین بلاغ و اوج آن است. «بَلاٰغٌ»

11- فسق،سبب تباهی و مایه هلاکت فرد و جامعه است. «فَهَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفٰاسِقُونَ»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره محمّد صلی الله علیه و آله

اشاره

این سوره سی و هشت آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

نام سوره،برگرفته از آیه دوم آن است که نام پیامبر عزیز اسلام حضرت محمّد صلی الله علیه و آله در آن ذکر شده است.

جنگ و جهاد با دشمنان اسلام،مهم‌ترین موضوعی است که در این سوره مطرح شده و لذا برخی آن را سوره«قتال»نامیده‌اند.

عمده مطالب سوره درباره‌ی مؤمنان و کفّار و مقایسه میان وضع آن دو گروه در دنیا و آخرت و نگاهی به عملکرد منافقانی که در مدینه کارهای تخریبی داشتند،می‌باشد.به علاوه،مسائلی پیرامون اسارت و آزادی اسرای جنگی، دعوت به انفاق و نهی از مداهنه و سازش نابجا با دشمن در آن مطرح شده است.

در حدیث می‌خوانیم:هر کس می‌خواهد حال ما اهل بیت و دشمنان ما را بنگرد،سوره محمّد را تلاوت کند. ⁽¹⁾

همچنین روایت شده است که پیامبراکرم در نماز مغرب،این سوره را می‌خواندند. ⁽²⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ«1»

کسانی‌که کفر ورزیدند و(مردم را)از راه خدا بازداشتند،(خداوند) اعمالشان را تباه گردانید.

نکته‌ها:

در میان یکصد و چهارده سوره قرآن کریم،در یازده سوره،اولین آیه درباره تهدید یا توبیخ است که به جز سوره احزاب بقیه در مورد دشمنان اسلام است.

1.سوره انعام.... ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ ...امّا کافران برای پروردگارشان شریک قرار می‌دهند.

2.سوره توبه. «بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ» خداوند و رسول او از کفّار برائت دارند.

3.سوره احزاب. «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللّٰهَ وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ» ای پیامبر! از خداوند پروا کن و از کفّار و منافقان پیروی نکن.

4.سوره محمّد. «الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ»

5.سوره ممتحنه. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ» ای اهل ایمان! دشمن من و دشمن خودتان را سرپرست خود قرار ندهید.

6.سوره منافقون. إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ...هرگاه منافقین نزد تو آمدند....

7.سوره معارج. «سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ» یکی از منافقان و دشمنان تقاضای عذاب کرد.

8.سوره بیّنه. «لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ وَ الْمُشْرِکِینَ مُنْفَکِّینَ حَتّٰی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ»

کفّار از اهل کتاب و مشرکان،از کفر و شرک خود دست بردار نیستند،مگر آن که برایشان شاهد و بیّنه بیاید.

9.سوره فیل. «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحٰابِ الْفِیلِ» آیا ندیدی که پروردگارت با سپاه فیل چه کرد؟

10.سوره کافرون. «قُلْ یٰا أَیُّهَا الْکٰافِرُونَ» ای پیامبر! به کافران بگو.

11.سوره مسد. «تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ» دستان ابولهب بریده باد.

عبارت «صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ» را دو گونه می‌توان معنا کرد:

الف)به معنای اعراض کردن،یعنی خودشان از راه خدا اعراض کردند.

ب)به معنای ممانعت کردن،یعنی مردم را از راه خدا بازداشتند. ⁽¹⁾

عبارت «أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ» را نیز دو گونه می‌توان معنا کرد:

الف.خداوند اعمال خوب کفّار و مشرکان،مانند صدقه و انفاق به فقرا را به دلیل کفر و منحرف کردن مردم،باطل و بی اثر می‌کند،به گونه‌ای که در آخرت در پرونده آنان خبری از این چیزها نیست.

ب.خداوند،تلاش‌های آنان برای از بین بردن اسلام و شکست مسلمانان را بی اثر می‌سازد تا به مقصد و هدف نائل نشوند.

اعمال کفّار همه تباه است. «أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ» این تباهی اعمال کفّار با چند تعبیر در قرآن کریم آمده است:

پیام‌ها:

1- در روانشناسی تبلیغ،گاهی باید بی مقدّمه سخن گفت. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا ...

2- معمولاً هر انحرافی انحراف دیگر را به دنبال دارد،بعضی ابتدا کفر می‌ورزند و آنگاه مانع ایمان دیگران می‌شوند. «کَفَرُوا وَ صَدُّوا»

3- تلاش کفّار ناکام می‌شود،کوشش آنان عاقبت ندارد و مردم دیر یا زود حقیقت را خواهند فهمید. صَدُّوا ... أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ

4- راه خدا دشمن دارد و دشمنان بیکار نمی‌نشینند و در صدد انحراف دیگرانند.

«صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ»

5-تباه کردن اعمال،نوعی کیفر الهی برای کفّار است. کَفَرُوا ... أَضَلَّ

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ«2»

و کسانی که(به خدا)ایمان آورده و کارهای نیکو انجام داده‌اند و به آنچه بر محمّد نازل شده که حق است و از جانب پروردگارشان است،ایمان آورده‌اند،خداوند بدی‌های آنان را پوشاند و کارشان را به سامان رساند.

نکته‌ها:

کلمه«بال»یا به معنای کار و حالات و شئون است و یا به معنای روح و قلب.

تکرار جمله «آمَنُوا» ،نشانه آن است که باید ایمان به وحی و دستورات پیامبر هم وزنِ ایمان به خدا باشد همچنین خداشناسی و جهان بینی صحیح و رفتارهای خوب به تنهایی نجات‌بخش نیست،بلکه ایمان به رسالت پیامبر اسلام و شریعت او نیز لازم است.

مراد از «عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ» انجام تمام کارهای صالح نیست،زیرا انجام تمام آنها برای انسان ممکن نیست.چنانکه مراد این نیست که تمام کارهای مؤمنان صالح است،زیرا به

دنبال آن می‌فرماید: «کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ» بدی‌های آنان را جبران می‌کنیم. ⁽¹⁾بلکه مراد انجام کارهای نیک در هر زمینه‌ای به مقدار توان و در حد امکان است.

مراد از «بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ» ،وحی الهی است که هم شامل قرآن می‌شود و هم شامل سنّت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله.چنانکه در قرآن می‌خوانیم: «مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ» ⁽²⁾سخنان او از روی هوا و هوس نیست.

همان گونه که تکلیف نماز و روزه بر پیامبر نازل شد،دستور تعیین جانشین نیز در حجّةالوداع نازل شد. یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ ... ⁽³⁾بنابراین بشارت در این آیه مخصوص کسانی است که به تمام آنچه بر پیامبر نازل شده(نه فقط به بخشی از آن)، ایمان داشته باشند.

پیام‌ها:

1- ایمان،درجات و مراحلی دارد و امری کمال‌پذیر است. آمَنُوا ... وَ آمَنُوا

2- ایمان و عمل،از یکدیگر جدا نمی‌شوند. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا»

3- ایمانی ارزش دارد که به اطاعت کامل از دستورات الهی بیانجامد. «بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ»

4- پیروی از دستورات انبیا،طبق ملاک و معیار حق است. «وَ هُوَ الْحَقُّ»

5-احکام و شریعت دین،برای رشد و تربیت انسان است. نُزِّلَ ... مِنْ رَبِّهِمْ (به

عبارت دیگر،ربوبیّت الهی اقتضا می‌کند که برای رشد و تربیت بندگان، برنامه‌ای حقیقی و به دور از انحراف فرو فرستاده شود.)

6- معیار حقّ وحقیقت،مطابقت با وحی ودستورات خداست. «هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ»

7- پیامبر اسلام از پیش خود حرفی نمی‌زند،آنچه می‌گوید وحی است. نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ ... مِنْ رَبِّهِمْ

8-برای دریافت الطاف الهی،ایمان به تنهایی کافی نیست،بلکه عمل صالح و پیروی از رسول خدا نیز لازم است. آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ ... کَفَّرَ عَنْهُمْ ... وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ

9- ایمان و عمل صالح،گذشته‌ها را جبران و آینده را بیمه می‌کند. کَفَّرَ ... أَصْلَحَ

10- کفر،سبب تباهی عمل،و ایمان و عمل صالح،سبب اصلاح عمل می‌گردد.

اَلَّذِینَ کَفَرُوا ... أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ - اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... أَصْلَحَ بٰالَهُمْ

11- گناهان و بدی‌ها مانع اصلاح انسان است،ابتدا باید آنها برطرف شود تا زمینه اصلاح فراهم گردد. «کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ»

12- خداوند با تهدید کفّار «أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ» و بشارت به مؤمنان «أَصْلَحَ بٰالَهُمْ» ،از پیامبر و اهل ایمان دلجویی می‌کند.

ذٰلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبٰاطِلَ وَ أَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ أَمْثٰالَهُمْ«3»

این(دو گونه سرانجام)به خاطر آن است که کسانی که کفر ورزیدند،از باطل پیروی کردند و کسانی که ایمان آوردند،از همان حقی که از طرف پروردگارشان(نازل شده)است پیروی نمودند.این گونه خداوند برای (بیداری)مردم،مثال حالشان را بیان می‌کند.

نکته‌ها:

مقایسه و تفکیک میان سرانجام کافران و مؤمنان،یکی از شیوه‌های تربیتی قرآن است که در این چند آیه مکرّر بیان شده است.

در این آیه،ایمان و کفر بر اساس حق و باطل از یکدیگر جدا شده‌اند که بیانگر منطق قرآن در برخورد با مخالفان است.

پیام‌ها:

1- سرنوشت و عاقبت خوب یا بد انسان،تابع افکار و اعمال اوست. «أَضَلَّ

أَعْمٰالَهُمْ ... أَصْلَحَ بٰالَهُمْ - ذٰلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ...»

2- باطل‌گرایی،زمینه گرایش به کفر است. «الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبٰاطِلَ»

3- هر راهی که در مقابل حقّ قرار گیرد،باطل و بی اساس است و میان حق و باطل،راه سومی وجود ندارد. اِتَّبَعُوا الْبٰاطِلَ ... اِتَّبَعُوا الْحَقَّ

4- باطل،از ناحیه انسان است و به خدا نسبتی ندارد ولی حق از سوی خداوند است و حقایق آسمانی پوچ نیستند. «الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ»

5-مصداق بارز و روشن حقّ،قرآن است. «اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ» (در آیه قبل خواندیم: «بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ»)

6- استفاده از مثال و بیان عوامل سعادت و شقاوت انسان در قالب تمثیل،از اصول تربیتی قرآن است. ذٰلِکَ بِأَنَّ ... کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ أَمْثٰالَهُمْ

فَإِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقٰابِ حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثٰاقَ فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً حَتّٰی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا ذٰلِکَ وَ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ«4»

پس هرگاه با کسانی که کافر شدند(در میدان جنگ)روبرو شدید، گردن‌هایشان را بزنید تا آن که آنان را از پا درآورید(و چون در دست شما اسیر شوند)پس آنان را سخت ببندید(تا فرار نکنند)سپس،یا بر آنان منّت نهید(و آزادشان کنید)و یا با گرفتن فدیه و عوض،رهایشان کنید تا جنگ بار سنگین خود را بر زمین نهد.این است(دستور خداوند)و اگر خداوند اراده می‌کرد،(از طریق صاعقه و زلزله و دیگر بلایا)از آن کفّار انتقام می‌کشید،ولی خدا(فرمان جنگ داد)تا برخی از شما را به وسیله برخی دیگر بیازماید و کسانی که در راه خدا کشته شدند،هرگز خداوند اعمالشان را از بین نمی‌برد.

نکته‌ها:

«أَثْخَنْتُمُوهُمْ» از«ثخن»به معنای غلبه کامل و زمین‌گیر کردن دشمن است.«وثاق»، وسیله بستن مثل طناب است.

فلسفه جهاد در اسلام،چند امر است:

الف)برای دفاع از خود یا دیگر مظلومان. «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» ⁽¹⁾، «کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً» ⁽²⁾

ب)به جهت برانداختن فساد و فتنه. «قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ» ⁽³⁾

ج)برای حفظ مراکز توحیدی. «لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ» ⁽⁴⁾

د)برای دفاع از احکام و حدود الهی. «قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ یُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ» ⁽⁵⁾

این آیه مربوط به میدان نبرد است،یعنی در صحنه‌ی جنگ که کافران در برابر شما ایستاده‌اند و قصد از میان برداشتن شما را دارند،شما با قاطعیّت و صلابت بجنگید و آنان را بکشید و پس از غلبه کامل بر آنان و اطمینان از درهم شکستن قوای دشمن،اسیر بگیرید و پس از پایان جنگ،هرگونه که رهبر اسلامی مصلحت دانست،جنگ،در قبال گرفتن عوض یا بدون آن،اسیران را آزاد کنید.

لذا برخی که گمان کرده‌اند آیه می‌گوید:هر کافری را هرکجا یافتید بکشید،به واژه«حرب» به معنای جنگ و مسئله اسارت که در جنگ پیش می‌آید،توجّهی نکرده‌اند.

از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد که شهید در راه خدا کیست؟ آیا کسی که با انگیزه به رخ کشیدن شجاعت خود و یا به خاطر تعصّبات خانوادگی و قومی و یا از روی ریا و خودنمایی جنگیده و جان خود را از دست داده،شهید است؟

حضرت فرمودند:«من قاتل لتکون کلمة الله هی العلیا فهو فی سبیل الله» ⁽⁶⁾شهید،کسی است که برای اعتلای راه خدا جنگیده باشد.

پیام‌ها:

1- از میان کافران،تنها آنان را که در برابر شما به جنگ ایستاده‌اند،از میان بردارید. «فَإِذٰا لَقِیتُمُ»

2- رزمنده مسلمان باید آماده،آموزش دیده و شجاع باشد. «فَضَرْبَ الرِّقٰابِ»

3- هدف اصلی در حمله به دشمن،نقاط کلیدی و حساس باشد. «الرِّقٰابِ»

4- تا دشمن از پای در نیامده و زمین‌گیر نشده،به فکر اسیر گرفتن و جمع غنائم نباشید. «حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ»

5-در هنگام نبرد محکم کاری کنید تا دشمن سوء استفاده نکند و اسیران فرار نکنند. «فَشُدُّوا الْوَثٰاقَ»

6- در جبهه باید اختیاراتی به فرمانده تفویض شود. «فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً»

7- هدف از جهاد،جلوگیری از ظلم و یا از بین بردن ظلم و ستم است و لذا عفو و بخشش اسیران از سفارش‌های اسلام است. «فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً»

8-در جهاد اسلامی،هم قدرت لازم است، «فَضَرْبَ الرِّقٰابِ» و هم عطوفت و مهربانی. «فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً»

9- آزاد کردن اسیران،بدون گرفتن عوض،بر آزاد کردن با عوض مقدّم است.

«فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً»

10- جنگ و جهاد،یکی از زمینه‌های آزمایش الهی است. «لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ»

11- جهاد در اسلام،برای حفظ دین خداست،نه کشورگشایی،استعمار،تهدید، رقابت،انتقام،حسادت و.... «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ»

12- گرچه در جنگ بعضی شهید می‌شوند ولی خداوند اهدافشان را به ثمر می‌رساند و زحمات آنان هرگز تباه نمی‌شود. «قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ»

13- جنگ،میدان آزمایش الهی و کفّار،وسیله آزمایش و شهدا،پیروزمندان این آزمایشند. لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِینَ قُتِلُوا ... فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ

سَیَهْدِیهِمْ وَ یُصْلِحُ بٰالَهُمْ«5»

خداوند،به زودی آنان را(به سوی مقامات والا)هدایت می‌کند و حال و کارشان را نیکو می‌گرداند.

وَ یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهٰا لَهُمْ«6»

و در بهشتی که برای آنان توصیف کرده،وارد می‌سازد.

پیام‌ها:

1- هدایت الهی،دائمی است و حتّی پس از مرگ و شهادت نیز ادامه دارد. قُتِلُوا ...

سَیَهْدِیهِمْ

2- هنگام رفتن به جبهه و جهاد،نگران زندگی فردی و خانوادگی خود نباشید.

«یُصْلِحُ بٰالَهُمْ»

3- شهادت در راه خدا،همه‌ی نابسامانی‌های انسان را جبران می‌کند؛لغزش‌ها بخشیده و عیب‌ها نادیده گرفته می‌شود. «یُصْلِحُ بٰالَهُمْ»

4- مدیریّت کارهای شهید را ذات مقدّس خداوند بر عهده دارد. سَیَهْدِیهِمْ ...

یُصْلِحُ ...

5-تشویق‌ها و پاداش‌های بزرگ،بهترین وسیله برای ایجاد انگیزه در کارهای سخت است. فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ ... سَیَهْدِیهِمْ ... یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ

6- شناخت قبلی از پاداش،لذّت و شوق انسان را به هنگام دریافت آن بیشتر می‌کند. «الْجَنَّةَ عَرَّفَهٰا لَهُمْ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدٰامَکُمْ«7»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر خدا را یاری کنید،شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌سازد.

نکته‌ها:

انسان،موجودی محدود است و نصرت و یاری او از راه خدا نیز محدود؛ولی خداوند بی نهایت است و نصرت او برخاسته از قدرت نامحدود.

خداوند چند چیز را در گرو چند چیز بر خود لازم کرده است:

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:اگر خدا را یاری کنید،خداوند شما را یاری می‌کند و گام‌های شما را استوار می‌سازد...خداوند از روی خواری و ناچاری از شما نصرت ویاری نمی‌خواهد...

او از شما یاری خواسته در حالی که خود عزیز و حکیم است و سپاهیان آسمان‌ها و زمین به فرمان او هستند.نصرت خواهی و استقراض الهی برای آن است که شما را بیازماید و بهترین عامل به نیکی‌ها را مشخص سازد. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1- لازمه‌ی ایمان،اقدام عملی در جهت نشر و گسترش دین الهی است. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ ...

2- جهاد با کفّار محارب،یکی از مصادیق یاری دین خداوند است. فَضَرْبَ الرِّقٰابِ ... إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ ...

3- پاداش و کیفر الهی،با عملکرد انسان همگون است. «تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ»

4- هرکس با فکر،زبان و عمل خویش،دین اسلام را یاری کند،خداوند نیز او را حمایت می‌کند. «إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ»

5-دریافت الطاف الهی،به تلاش انسان بستگی دارد. «إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ» (انتظار نصرت خداوند بدون تلاش و کوشش،توقّعی نابجاست.)

6- در میان امدادهای الهی،ثابت قدم بودن،برجسته‌ترین آنهاست.(بعد از نصرت الهی نام پایداری آمده است.) «یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدٰامَکُمْ»

7- پاداش‌های الهی بیش از عملکرد ما است. «إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدٰامَکُمْ»

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ«8»

و کسانی که کفر ورزیدند،بر آنان نگون‌ساری باد و(خداوند)اعمالشان را نابود گردانید.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ«9»

این(هلاکت)به خاطر آن است که آنچه را خداوند نازل کرده،ناخوش داشتند،پس(خداوند)کارهایشان را تباه(و بی ارزش)نمود.

نکته‌ها:

کلمه«تعس»به معنای لغزیدن،سقوط کردن و به رو افتادن است.

یکی از بهترین راه‌های تربیت،روش مقایسه است.در آیات قبل نسبت به مؤمنان شهید فرمود: «فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ» در این آیه نسبت به کفّار می‌فرماید: «أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ» این مقایسه،نویدی برای مؤمنان مجاهد است.همچنین در مورد مؤمنان فرمود: «یُثَبِّتْ أَقْدٰامَکُمْ» خداوند گام‌هایشان را استوار می‌سازد و این آیه در مورد کافران می‌فرماید:

«فَتَعْساً لَهُمْ» آنها در لغزشگاه‌ها و پرتگاه‌ها سقوط می‌کنند.

پیام‌ها:

1- نفرین بر کفّار لجوج رواست. فَتَعْساً لَهُمْ ...(چنانکه در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ»)

2- کفر،مایه‌ی تباهی و نابودی است. کَفَرُوا ... أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ

3- کراهت از دستورهای الهی،نشانه‌ی نوعی کفر در وجود انسان است.و اَلَّذِینَ کَفَرُوا ... کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ

4- کیفرهای الهی،به میزان کفر و کراهت انسان است. کَفَرُوا ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ ...

5-کراهت از قرآن و اعراض از آن،موجب حبط و تباهی اعمال خیر می‌شود.

کَرِهُوا ... فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

6- انگیزه و نشاط،به کارها ارزش می‌دهد.کسی که نسبت به فرمان‌های خداوند ناراضی است،کارهایش ارزشی ندارد. کَرِهُوا ... فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکٰافِرِینَ أَمْثٰالُهٰا«10»

پس آیا در زمین سیر نکردند،تا بنگرند سرانجام کسانی که قبل از آنان بودند چگونه بود؟ خداوند آنان را هلاک کرد و برای این کافران نیز همانند آن کیفرها خواهد بود.

نکته‌ها:

«دَمَّرَ» از«تدمیر»به معنای نابودی،هلاکت و زیر و رو کردن است و آنگاه که در کنار آن، «علی»قرار گیرد،شدّت را می‌رساند.

در قرآن نابودی و هلاکت مردم،بر اساس عملکرد و خلق و خوی آنان است:

پیام‌ها:

1- افراد غافل که از هلاکت گذشتگان عبرت نمی‌گیرند،قابل توبیخ و سرزنش هستند. «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا»

2- سیر و سیاحت و جهانگردی باید هدفدار و برای بررسی تاریخ ملّت‌ها و عامل عبرت و رشد باشد. أَ فَلَمْ یَسِیرُوا ... فَیَنْظُرُوا

3- مطالعه تاریخ و شناخت سرنوشت ملّت‌ها،در جهان بینی و ایمان انسان نقش دارد. أَ فَلَمْ یَسِیرُوا ... فَیَنْظُرُوا

4- جلوه‌های رفاه مهم نیست،پایان و عاقبت کار مهم است. «کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ»

5-کارهای خداوند حکیمانه و قانونمند است. دَمَّرَ اللّٰهُ ... وَ لِلْکٰافِرِینَ أَمْثٰالُهٰا

6- اراده خداوند بر تاریخ و طاغوت‌ها،غالب و حاکم است. دَمَّرَ اللّٰهُ ...

7- قهر الهی در انحصار یک یا چند نمونه نیست،او می‌تواند به شکل‌های گوناگون قهر خود را نشان دهد. «لِلْکٰافِرِینَ أَمْثٰالُهٰا»

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکٰافِرِینَ لاٰ مَوْلیٰ لَهُمْ«11»

این(کیفرِ کافران)به خاطر آن است که خداوند،یاور کسانی است که ایمان آورده‌اند و همانا کافران یاوری ندارند.

نکته‌ها:

مراد از«مولیٰ»،دوست و یاور است وگرنه همه‌ی هستی تحت ولایت خدا می‌باشد و در این جهت،تفاوتی میان مؤمن و کافر نمی‌باشد.

مؤمنانی که در این دنیا به ظاهر بی‌یار و یاور بوده و تکیه‌گاهشان فقط خدا بود،روز قیامت خداوند یاور آنان است. «اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا» چنانکه در دنیا نیز چنین است: «اللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا» ⁽¹⁾امّا کافران که در دنیا دوستان و یاورانی داشته‌اند، «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ» ⁽²⁾در قیامت مشخص می‌شود که اینان یاور واقعی آنها نیستند. «وَ أَنَّ الْکٰافِرِینَ لاٰ مَوْلیٰ لَهُمْ»

پیام‌ها:

1- ایمان،وسیله جلب حمایت‌های الهی و کفر،عامل از دست دادن آنهاست.

«اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکٰافِرِینَ لاٰ مَوْلیٰ لَهُمْ»

2- در روز قیامت،هیچ یک از حامیان کفّار و مشرکان،کارساز نیستند. «وَ أَنَّ الْکٰافِرِینَ لاٰ مَوْلیٰ لَهُمْ»

إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ وَ النّٰارُ مَثْویً لَهُمْ«12»

همانا خداوند کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،به باغ‌هایی(از بهشت)که نهرها از زیر(درختان)آن جاری است داخل می‌کند.و کسانی که کفر ورزیدند(از زندگی دنیا)بهره می‌گیرند و همانند که چهارپایان می‌خورند و(سرانجام،)آتش جایگاه آنهاست.

نکته‌ها:

در این آیه،خوردن کفّار به خوردن چهارپایان تشبیه شده است و این شباهت می‌تواند از چند جهت باشد،از جمله:

الف)تمام همّت حیوانات رسیدن به غذاست.چنانکه حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«همها علفها» ⁽³⁾همّ و غمّ حیوانات رسیدن به خوراک است.کفّار نیز جز کامیابی اراده‌ای ندارند.

«وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا»

⁽¹⁾ ب)چهارپایان غافلند،کفّار نیز از قیامت و مسئولیّت غافلند. «أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ» ⁽²⁾

ج)حیوانات،سرچشمه غذا را که از حلال است یا حرام نمی‌دانند.بعضی انسان‌ها نیز فکر حلال و حرام نیستند و به گفته قرآن همین که به ارث و مال بی زحمتی رسیدند،بدون توجّه به حقوق دیگران در آن تصرّف می‌کنند. «وَ تَأْکُلُونَ التُّرٰاثَ أَکْلاً لَمًّا» ⁽³⁾

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:کسی که تمام توانش را در راه شکمش قرار داده،ارزشش همان چیزی است که از او خارج می‌شود. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1- وارد ساختن مؤمنان به بهشت،جلوه‌ای از ولایت الهی است. بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا ... إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ

2- اهل ایمان و عمل صالح در مقامی هستند که خداوند خود عهده‌دار وارد ساختن آنان به بهشت است. إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ ...

3- ملاک،پایان کار است وگرنه بهره‌گیری‌های مادّی،کم و بیش برای همه هست.

جَنّٰاتٍ تَجْرِی ... یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ

4- برای تشویق به حقّ،از تمایلات طبیعی مردم استفاده کنید.(انسان به طور طبیعی از باغ و نهر لذّت می‌برد) «جَنّٰاتٍ تَجْرِی»

5-بهره‌گیری و کامیابی در چهارچوب مقرّرات الهی جایز است.(آنچه مورد انتقاد قرآن است،کامیابی‌های حیوان‌گونه است) «یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ»

6- شکم‌پرستی،برجسته‌ترین نفسانیّات انسان است،زیرا مقام،مال و شهوت،

هر چند صباحی به سراغ انسان می‌آید،ولی شکم دائماً مزاحم است.(قرآن در کنار عنوان کامیابی،نام خوردن را جداگانه آورده است.) «یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ»

7- زندگی کفّار،از نظر ماهیّت حیوانی است و از نظر پایان و فرجام،دوزخی.

«کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ وَ النّٰارُ مَثْویً لَهُمْ»

8-در ارزیابی‌ها،عاقبت‌کار را هم به حساب آورید. «النّٰارُ مَثْویً لَهُمْ»

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْنٰاهُمْ فَلاٰ نٰاصِرَ لَهُمْ«13»

و چه بسیار(مردم)شهرها که از(مردم)شهری که تو را بیرون کردند، نیرومندتر بودند،ما آنان را هلاک کردیم و برای آنان هیچ یاوری نبود.

نکته‌ها:

انبیا علاوه بر شنیدن تهمت‌هایی از قبیل شاعر،کاهن،ساحر و مجنون،به انواع خطرات نیز تهدید شده‌اند،مانند:

الف)قتل. «إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ» ⁽¹⁾جمعیّت برای کشتن تو به مشورت نشسته‌اند.

ب)شکنجه. «لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ» ⁽²⁾به نوح گفتند:تو از سنگسار شدگانی.

ج)تبعید و اخراج. «لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ» ⁽³⁾ای شعیب! ما تو را تبعید خواهیم کرد.

د)زندان. «لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ» ⁽⁴⁾ای موسی! ما تو را از زندانیان قرار خواهیم داد.

این آیه به پیامبر دلداری می‌دهد که ما همه آن اقوام پیشین را هلاک کردیم با آنکه از مردم مکّه بسیار قوی‌تر بودند.

گرچه پیامبر اسلام با اراده خود هجرت کرد،ولی چون کفّار مکّه شرایط سختی را برای آن حضرت به وجود آورد که باعث تصمیم پیامبر به هجرت شد،لذا خداوند،خروج حضرت را

به مردم مکّه نسبت می‌دهد. «أَخْرَجَتْکَ»

پیام‌ها:

1- آشنایی با تاریخ،انگیزه‌ای برای مقاومت در برابر ناملایمات است. «وَ کَأَیِّنْ»

2- اقوام ستمگری که در تاریخ هلاک شده‌اند،زیادند. وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ ... أَهْلَکْنٰاهُمْ

3- از قدرت‌های غیر الهی نترسید که همه در برابر قدرت الهی هیچ‌اند. أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ ... أَهْلَکْنٰاهُمْ

4- کفّار،گاهی علاوه بر عذاب اخروی، «النّٰارُ مَثْویً لَهُمْ» عذاب دنیوی هم دارند.

«أَهْلَکْنٰاهُمْ»

5-عاقبت ابرقدرت‌های ظالم،هلاکت و نابودی است. أَشَدُّ قُوَّةً ... أَهْلَکْنٰاهُمْ ...

6- چه بسا فشارها و سختی‌ها که عامل حرکت و برکت می‌شود. أَخْرَجَتْکَ ...

(گرچه خداوند از عکس العمل مردم مکه در برابر دعوت پیامبر که باعث هجرت پیامبر شد انتقاد کرده،امّا این هجرت برکاتی را در پی داشت.)

7- مصلحان و مبلّغان دینی باید آمادگی کامل برای هر گونه اذیّت و آزاری را از جانب مخالفان داشته باشند. «أَخْرَجَتْکَ»

8-در برابر قهر الهی هیچ یاوری نیست. «فَلاٰ نٰاصِرَ لَهُمْ»

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ«14»

پس آیا کسی که بر دلیل روشنی از طرف پروردگارش است،همچون کسی است که بدی کردارش در نظرش آراسته شده و از هوس‌هایش پیروی کرده است؟

نکته‌ها:

«بیّنه»در اصل به چیزی می‌گویند که میان دو چیز فاصله و جدایی ایجاد می‌کند به

گونه‌ای که دیگر هیچ گونه ربط و اتصالی با هم نداشته باشند.به همین خاطر به دلیل روشن و آشکاری که حقّ را از باطل جدا می‌کند«بیّنه»می‌گویند. ⁽¹⁾

پیامبر با منطق و بیّنه به سراغ مردم می‌آید،ولی مردم با خوب پنداشتن راه خود و پیروی از هوس‌های خویش با او برخورد می‌کنند.

رسالت پیامبر اسلام همراه با بیّنه است.آن حضرت از جانب خداوند مأمور است و از پیش خود حرفی ندارد و بر این امر تأکید می‌ورزد. «إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- تکیه‌گاه مؤمن،دلیل و برهان است، «بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ» امّا کفّار به پندار و هوس خویش تکیه دارند. «زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ»

2- خودمحوری،نقطه مقابل خدامحوری است.کسی که در برابر دلیل و استدلال تواضع نکند،پیرو هوس‌های خود و دیگران خواهد شد. بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ... اِتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

3- انسان فطرتاً با بدی مخالف است و هر کجا می‌خواهد دست به کار زشتی بزند،ابتدا آن را رنگ و لعاب زیبایی می‌زند. «زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ»

4- مقتضای ربوبیّت،نشان دادن دلائل روشن است. «بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ»

5-بعضی از کارها دارای قبح ذاتی است.یعنی ذات و حقیقت آن عوض نمی‌شود گرچه زیباسازی و تقلّب صورت بگیرد. «زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ»

6- انسان برای رسیدن به خواسته‌های نفسانی،کارهای زشت را به گونه‌ای توجیه می‌کند که انجام آن زیبا و پسندیده باشد. «زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ»

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهٰا أَنْهٰارٌ مِنْ مٰاءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِی النّٰارِ وَ سُقُوا مٰاءً حَمِیماً فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ«15»

وصف بهشتی که اهل پروا به آن وعده داده شده‌اند،(چنین است:)در آن نهرهایی است از آبی که بدبو شدنی نیست و نهرهایی از شیر که مزه آن دگرگونی ندارد و نهرهایی از شراب که برای نوشندگان لذّت‌بخش است و نهرهایی از عسل مصفّا و ناب.و برای آنان در آنجا هرگونه میوه‌ای موجود است و نیز آمرزشی از طرف پروردگارشان.(آیا اینان)همانند کسانی هستند که در آتش جاودانه‌اند و آبی جوشان،نوشانده می‌شوند،که اندرونشان را متلاشی می‌کند.

نکته‌ها:

آنچه به اجمال در مورد بهشت در آیه دوازده مطرح شد «جَنّٰاتٍ تَجْرِی» ،مشروح آن در این آیه بیان شده است. فِیهٰا أَنْهٰارٌ ... وَ أَنْهٰارٌ ... وَ أَنْهٰارٌ

انواع نهرهای بهشتی در این آیه مطرح شده،لیکن برای گروه خاصّی در بهشت چشمه‌ای ویژه وجود دارد. «عَیْناً یَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ» ⁽¹⁾چشمه‌ای که تنها مقرّبان از آن می‌نوشند.

برای هر چیزی کمالی است،کمال آب،بو نداشتن و کمال شیر،تغییر نکردن مزه آن و کمال نوشیدنی‌ها،لذیذ بودن و کمال عسل،خالص بودن آن است.

با توجّه به تکرار کلمه«انهار»می‌توان فهمید که هر یک از شیر و عسل و شراب و آب، دارای چندین نهر است.

امام حسین علیه السلام فرمود:مغفرتی که در بهشت نصیب اهل بهشت می‌شود،بهترین نعمت برای آنان است و آنگاه به آیه 72 سوره توبه استناد کردند. ⁽²⁾«وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ»

ممکن است مراد از مغفرت در بهشت،زدودن یاد لغزشها از خاطر بهشتیان باشد تا به یاد لغزشهای دنیوی خود نیفتند و خاطرشان ملول نگردد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- در برابر جلوه‌ها و زینت‌های دنیوی که وسیله‌ی ارتکاب برخی گناهان می‌گردد،با بیان جلوه‌ها و زیبایی‌ها و کامیابی‌های بهشت،مردم را به حق دعوت کنید. مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ...

2- کسانی که به خاطر تقوا،از کامیابی‌های زودگذر و نامشروع پروا می‌کنند،به کامیابی پایدار خواهند رسید. «وُعِدَ الْمُتَّقُونَ»

3- امیددادن به سرانجامی نیکو،عامل گرایش به حق و تقواست. «وُعِدَ الْمُتَّقُونَ»

4- تعدّد و تنوّع‌طلبی،خواست طبیعی بشر است. أَنْهٰارٌ ... أَنْهٰارٌ

5-در بهشت،در کنار نعمت‌های مادّی و جسمانی،نعمت‌های معنوی و روحی نیز هست. أَنْهٰارٌ ... مَغْفِرَةٌ ...

6- نعمت‌های بهشتی از هر گونه آفت و نقص و تغییر به دورند. غَیْرِ آسِنٍ ... لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ ... مُصَفًّی

7- آب و هوای بهشت،نعمت‌ها را متغیّر و مسموم و بد بو نمی‌کند. لَمْ یَتَغَیَّرْ ...

8-نعمت‌هایی را که بهشتیان دریافت می‌کنند،در سایه مغفرت پروردگار است.

«مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ»

9- در بهشت انواع میوه‌ها،به مقدار وفور وجود دارد. «کُلِّ الثَّمَرٰاتِ»

10- در دوزخ،آب جوشان را با زور و ذلّت به کفّار می‌نوشانند. «سُقُوا»

11- تشویق و تهدید در کنار هم سازنده است. أَنْهٰارٌ ... مٰاءً حَمِیماً

12- معاد،جسمانی است.(شیر و عسل،نشانه کامیابی جسمانی است،چنانکه قطعه قطعه شدن اندرون کفّار بر آن دلالت دارد.) «فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ»

13- حساب جسم و بدن انسان در قیامت،با جسم و بدن او در دنیا فرق می‌کند.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ«16»

و گروهی از آنان،کسانی هستند که(در ظاهر)به تو گوش می‌سپارند،امّا همین که از نزد تو بیرون روند،به صاحبان علم و دانش گویند:او هم اکنون چه گفت؟ آنان کسانی هستند که خداوند بر دلهایشان مُهر نهاده و از هوای نفسشان پیروی کرده‌اند.

نکته‌ها:

پس از بیان وضعیّت مؤمنان و کافران،این آیه به شیوه برخورد منافقان با گفتار پیامبر که برگرفته از وحی آسمان بود اشاره کرده و خطاب به پیامبر می‌فرماید:کافرانی که در ظاهر مسلمان هستند،در مجالس تو شرکت می‌کنند و به قرآن گوش می‌دهند،امّا چون به حقانیّت تو و کتاب تو ایمان ندارند،قادر به درک و پذیرش آن نیستند و لذا هرگاه به پیروانت که نسبت به سخنان تو علم دارند می‌رسند،با تحقیر و تمسخر می‌گویند:این چه سخنانی است که این مرد می‌گوید؟!

امّا ای پیامبر! گمان نکنی که سخنان تو قابل درک نیست،بلکه روحیه عناد و لجاجت آنها باعث گردیده که خداوند بر دل آنها مُهر نهد و آنان قدرت درک حقیقت را نداشته باشند و فقط تابع هوا و هوس‌های خویش باشند.

از این که جمله‌ی «وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ» پس از عبارتِ «طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ» آمده است می‌توان استفاده کرد که اگر انسان فهم،بینش و عقل خود را رها کند،تحت فرمان هوا و هوس و شهوت قرار می‌گیرد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- حضور هر قشری از مردم حتّی کافران و منافقان،نزد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آزاد بود. «مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ»

2- شناخت و افشای حرکات مرموز مخالفان،برای مردم لازم است. وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ ...

3- منافقان در فکر تشکیک و تفرقه در میان خواصّ اهل حقّ هستند. یَسْتَمِعُ ...

قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ

4- سؤال،اگر بر اساس تخریب و تضعیف و سست کردن ایمان و یا تحقیر و استهزا باشد،قابل توبیخ است. «مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً»

5-وحی الهی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله،علمی و عالم‌پرور بود. «أُوتُوا الْعِلْمَ»

6- تشکیک در میان مسلمانان،نوعی تهاجم فرهنگی است. «مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً»

7- انسان،با انگیزه و عمل فاسد و هواپرستی،زمینه مهر شدن دل خود را فراهم می‌کند و قابلیّت فهم وحی و معارف الهی را از دست می‌دهد. «أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ»

8-به انبوه حاضران و مستمعین مغرور نشویم که چه بسا پذیرای حق نیستند.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ ... طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

9- مسخره نمودن وحی و قرآن،موجب کدورت قلب شده و انسان را از درک حقایق باز می‌دارد. مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً ... طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

10- اگر بر دلی مهر خورد،سخنان رسول خدا نیز در او کارساز نخواهد بود.

«طَبَعَ اللّٰهُ»

11- قلب و روح آدمی،فطرتاً حقّ‌پذیر است.عواملی سبب بسته شدن و مهر خوردن بر آن می‌شود.(کلمه «طَبَعَ» ،معمولاً در مواردی بکار می‌رود که ابتدا

راه باز بوده و سپس بسته شده است)

12- کسی که برای تضعیف پیامبر اقدام کند،در حقیقت با خدا طرف شده است.

یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ ... مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً ... طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

13- هوس‌ها و خواهش‌های بی پایه بشر متعدّد است. «اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ»

14- هواپرستی با خداپرستی سازگار نیست. «طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ»

وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدیً وَ آتٰاهُمْ تَقْوٰاهُمْ«17»

وکسانی که هدایت یافته‌اند،خداوند هدایتشان را بیفزاید و روح پرهیزگاری به آنان عطا کند.

نکته‌ها:

در آیه قبل خواندیم که گروهی با اینکه سخنان حق و آیات قرآن را از پیامبر می‌شنیدند، امّا حاضر به پذیرش آن نبودند.این آیه می‌فرماید:گروهی با شنیدن همان آیات و سخنان، رشد یافته و وسعت روحی و معنوی پیدا می‌کنند.

عباراتی مانند «زٰادَهُمْ هُدیً» و «زِدْنِی عِلْماً» ⁽¹⁾صرفاً فزونی هدایت یا علم را بیان نمی‌کند،بلکه بیانگر رشد و بالندگی روحی و فزونی ظرفیت آن کسی است که از این هدایت یا علم برخوردار می‌شود.

چند چیز باعث ازدیاد هدایت مؤمنان می‌شود:

الف)آیات و معارفی که خداوند نازل می‌کند.

ب)سخنان و حکمت‌های پیامبر.

ج)صبر و تحمّل آنان در برابر استهزای منافقان. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- پذیرش هدایت از طرف انسان،زمینه‌ساز فزونی هدایت از طرف خداوند است. «اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ»

2- هدایت،مراحل و مراتبی دارد. «زٰادَهُمْ هُدیً»

3- هدایت پذیری،ظرفیّت روحی انسان را توسعه می‌دهد. «زٰادَهُمْ» (و نفرمود:

«زاد هدایتهم»)

4- یک گام از طرف انسان،چند گام از طرف خدا را به دنبال دارد. «اهْتَدَوْا» از طرف انسان، زٰادَهُمْ ... وَ آتٰاهُمْ از طرف خدا.

5-هدایت واقعی آن است که انسان را به تقوا برساند. اِهْتَدَوْا ... آتٰاهُمْ تَقْوٰاهُمْ

6- تقوا،هدیه و پاداش الهی برای هدایت پذیران است. «آتٰاهُمْ تَقْوٰاهُمْ»

فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ«18»

پس آیا(کفّار برای ایمان آوردن)قیامت را انتظار دارند،که ناگهان به سراغشان آید،در حالی که نشانه‌های آن آمده است؟ پس آنگاه که(رستاخیز)به سراغشان آید متذکّر شدن آنان چه سودی برایشان خواهد داشت؟!

نکته‌ها:

«أشراط»جمع«شرط»به معنای نشانه و علامت است و مراد از «فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا» در این آیه،بر اساس روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله،بعثتِ آن بزرگوار است. ⁽¹⁾زیرا آخرین رسول و کتاب الهی بر مردم نازل و حجّت خداوند بر مردم،کامل گشته است.پس هرگونه گناه،فساد،کفر و انکار،ظهور قیامت را نزدیک می‌سازد.

گرچه معمولاً کلمه «السّٰاعَةَ» در مورد قیامت بکار می‌رود ولی مانعی ندارد که مراد،زمانِ نزول قهر الهی و هلاکت مردم در همین دنیا باشد که مقدّمه عذاب قیامت است.

ابن عباس نقل می‌کند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله در حجّة الوداع در حالی که نزدیک‌ترین افراد به آن حضرت،سلمان فارسی بود فرمود:آیا به شما خبر دهم از نشانه‌های قیامت؟ آنگاه فرمود:«اضاعة الصّلوات و اتّباع الشّهوات و المیل الی الاهواء و تعظیم أصحاب المال و

بیع الدین بالدنیا» ⁽¹⁾بی توجّهی به نماز و پیروی از هوسها و احترام به ثروتمندان و فروختن دین به دنیا.

در برخی روایات،بیش از صد علامت برای نشانه‌های برپایی قیامت برشمرده‌اند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- کفّارِ سنگدل با مشاهده تمام دلائل،باز ایمان نمی‌آورند و منتظر سپری شدن آخرین مهلت‌اند. «فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ»

2- برپایی قیامت و به هلاکت رسیدن کفّار،ناگهانی و غافلگیرانه است. «بَغْتَةً»

3- قیامت،نشانه‌ها و مقدّماتی دارد. «فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا»

4- فکر نکنید که همیشه راه توبه باز است و مجالی برای بازگشت وجود دارد.

«فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ»

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ«19»

پس بدان که هیچ معبودی جز اللّه نیست و برای گناه خود و برای مردان و زنان با ایمان استغفار کن و خداوند،رفت و آمد و آرمیدن شما را می‌داند (و به تمام حالات شما آگاه است).

نکته‌ها:

«متقلب»،مصدر میمی به معنای انقلاب و انتقال و جابجایی و«مثوی»نیز مصدر میمی به معنای محل استقرار و آرامش است.

در آیه 55 سوره غافر نیز همین جمله «وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ» آمده است که با توجّه به اینکه همه انبیا معصوم و به دور از گناه می‌باشند،این استغفار و طلب بخشش،برای یکی از این چند امر است:

الف)استغفار یک عبادت است،گرچه گناهی در کار نباشد.

ب)استغفار از ترک اولی،یعنی کارهایی که گناه نبوده،ولی بهتر بود که شخصی همچون پیامبر انجام نمی‌داد.

ج)برای آنکه استغفار از گناه،برای مردم یک سنّت و روش شود.

د)استغفار،سبب علوّ درجات پیامبر می‌شود.

ه‍)مراد،استغفار برای گناهانی است که مردم نسبت به پیامبر مرتکب شده‌اند.

و)استغفار همیشه از تقصیر نیست،بلکه گاهی از قصور است.بنده وقتی عزّت و عظمت خداوند و حقارت و ذلّت خود را می‌بیند،استغفار و طلب بخشش می‌کند. ⁽¹⁾

بعضی از مفسّران گفته‌اند که«ذنب»همیشه به معنای عصیان و گناه نیست،بلکه به معنای«ذَنَب فعل»و تبعات افعال و رفتار نیز می‌باشد.بنا بر این معنا،«ذنبِ»پیامبر،همان تبعات دعوت پیامبر به سوی خداوند است که رسیدن بدی و شر از جانب مخالفان است، مانند هتک حرمت،قتل و آزار و اذیّت.هرچه دعوت الهی سنگین‌تر باشد،ذنب و تبعات آن نیز مشکل‌تر خواهد بود و استغفار بیشتری را می‌طلبد و استغفار از آن به این معنا است که از خدای متعال بخواهیم ما را از شرّ مخالفان حفظ کند. ⁽²⁾

در قرآن،از پیامبران دیگر همچون حضرت داود،موسی و ابراهیم علیهم السلام نیز استغفار نقل شده است.

استغفار بزرگان برای عموم مردم نیز بارها در قرآن مطرح شده است،نظیر استغفار حضرت ابراهیم برای پدر و مادر و مؤمنان ⁽³⁾و حتّی عمویش ⁽⁴⁾و استغفار حضرت یعقوب برای فرزندانش، ⁽⁵⁾استغفار حضرت موسی برای برادرش ⁽⁶⁾و استغفار فرشتگان برای مردم ⁽⁷⁾و در این آیه استغفار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای مؤمنان و مؤمنات که این خود نوعی شفاعت است.

پیام‌ها:

1- اکنون که دیدی مؤمنان را پاداش و کافران را کیفر می‌دهیم،پس بدان که همه‌کاره خداست. «فَاعْلَمْ»

2- ایمان و توحید باید آگاهانه باشد. «فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ» (تقلید در اصول عقائد جایز نیست.)

3- در نظام الهی،اولیای خداوند واسطه‌های دریافت لطف و مغفرت الهی برای مردم هستند.با اینکه خداوند قادر است بدون دعای پیامبر مردم را ببخشد، امّا به آن حضرت فرمان دعا و استغفار می‌دهد. اِسْتَغْفِرْ ... لِلْمُؤْمِنِینَ

4- رهبر باید نسبت به مردم دلسوز باشد. اِسْتَغْفِرْ ... لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ

5-زنان و مردان،هر دو مشمول دعای پیامبرند و ملاک دعای پیامبر،مؤمن بودن است نه جنسیّت. «لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ»

6- تنها به استغفار پیامبر تکیه نکنید،بلکه خودتان نیز خدا را حاضر و از گناه در محضر او حیا کنید. «وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ»

7- اصلاح خود باید قبل از اصلاح دیگران باشد. وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ ...

8-همه‌ی مردم حتّی رسولان الهی نیازمند لطف خداوند هستند. وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ ...(عظمت ویژگی خالق،ضعف و کوچکی مخلوق و درخواست چشم‌پوشی از کوتاهی‌ها)

9- خداوند،خواهان عفو و بخشش مردم است و لذا به پیامبرش فرمان می‌دهد تا برای مردم استغفار کند و واسطه شود. وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ ...

10- احاطه علمی خداوند بر تمام حالات انسان،سبب نگرانی از عقوبت لغزشها و موجب روی آوردن به استغفار می‌شود. اِسْتَغْفِرْ ... اَللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ

11- علم خداوند محدودیّت ندارد و هیچ چیز از دید او دور نمی‌ماند.(حرکت یا سکون ما برای خدا فرقی ندارد.) «یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ»

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ«20»

و کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گویند:چرا سوره‌ای(برای جهاد)نازل نمی‌شود؟ پس هنگامی که سوره‌ای محکم و روشن نازل می‌گردد که در آن نامی از جنگ رفته است،بیماردلان را می‌بینی که به تو نگاه می‌کنند مانند نگاه کردن کسی که از (سکرات)مرگ بی‌هوش شده است،پس همان مرگ برایشان سزاوارتر است.

نکته‌ها:

واژه «سُورَةٌ» یک اصطلاح قرآنی است که مجموعه‌ای از آیات در آن جای دارد،نه آنکه بعداً وضع کرده باشند.مراد از «سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ» ،سوره‌ای است که آیات آن محکم وروشن باشد،نه متشابه و مبهم.

مراد از کسانی که در قلوبشان مرض است،در این آیه،منافقان نیستند،زیرا منافقان جزو مؤمنان نیستند و آیه درباره‌ی مؤمنان است. ⁽¹⁾بنابراین گاهی ایمان وجود دارد ولی قلب از سلامت کامل برخوردار نیست.

پیام‌ها:

1- گروهی از مؤمنان در انتظار فرمان جهادند و این آمادگی خود را پیوسته به زبان می‌آورند. یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا ...

2- مؤمنان،روش زندگی خود را در تمام ابعاد،بر پایه دستورات الهی قرار می‌دهند. «یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ»

3- فرمان جهاد باید بر اساس وحی و دستورات الهی باشد. «لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ»

4- جهاد در جایی است که دلایل لزوم آن،محکم و روشن باشد. «سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ»

5-جنگ و جهاد هدف اصلی فرمان‌های الهی نیست،بلکه یکی از احکام است.

«ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ»

6- فرمان جهاد،میدان آزمایش افراد است. ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ ...

7- با توجّه به نوع نگاه و دید و نظر افراد،می‌توان آنان را ارزیابی کرد. رَأَیْتَ ...

یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ

8-ترس از جهاد،نشانه بیماردلی است و افراد سست ایمان با فرمان جهاد،مرگ خود را با چشم می‌بینند همان گونه که در حال احتضار،انسان مرگ را می‌بیند.

«فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ»

9- شعار مرگ و مرده باد و تبرّی از دیگران،ریشه قرآنی دارد. «فَأَوْلیٰ لَهُمْ»

طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ«21»

فرمانبرداری و سخن سنجیده(شایسته و بایسته آنان است)پس هنگامی که امر(کارزار)قطعی شد(از رفتن به جهاد سر باز می‌زنند)اگر به خدا راست گویند(و صادقانه جهاد کنند)،قطعاً برایشان بهتر است.

نکته‌ها:

مراد از «طٰاعَةٌ» ،یک پارچه اطاعت کردن است.عبارتِ «عَزَمَ الْأَمْرُ» به معنای پیدا شدن وضعی است که عزم و اراده‌ای نافذ می‌خواهد و بعضی آن را به معنای شدّت و سخت شدن جنگ دانسته‌اند.

افراد سست ایمان،به دلیل ترس از جهاد،علاوه بر نافرمانی و شانه خالی کردن از جهاد، دست به توجیه و دلیل تراشی و سخنان نامربوط می‌زنند.قرآن در آیات متعدّد به بهانه‌های آنان اشاره کرده است،از جمله این‌که می‌گفتند:

در این آیه می‌فرماید:اگر به هنگام فرمان جهاد،به جای این قبیل بهانه‌ها،اطاعت کنید و سخنی نیک بگویید،بهتر است. «طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ»

پیام‌ها:

1- مؤمن،در برابر فرمان الهی جهاد،سراپا فرمانبردار است. «طٰاعَةٌ»

2- گفتار و کردار،هر دو باید صحیح و بجا باشد. «طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ»

3- در باره فرامین الهی،به نیکی و پسندیده سخن بگویید. «وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ»

4- جهاد و دفاع،از نظر عقل و فطرت پسندیده است. «قَوْلٌ مَعْرُوفٌ»

5-ریشه‌ی ترس از جهاد،آن است که صادقانه عمل نمی‌کنیم. «فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ»

6- فرمان خداوند بر جهاد،به نفع انسان است،(نه خدا). «لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ»

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ«22»

پس(ای بیماردلانِ سست ایمان!)اگر(از جهاد)روی گردانید،جز این از شما انتظار نمی‌رود که در زمین فساد کنید و پیوندهای خویشاوندی را قطع کنید.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ«23»

آنانند کسانی که خداوند از رحمت خویش دور و(گوششان را)کر و چشم‌هایشان را کور ساخته است(نه حقّی می‌شنوند و نه حقّی می‌بینند).

نکته‌ها:

مفسّران، «تَوَلَّیْتُمْ» را دو گونه معنا کرده‌اند:

الف)اعراض و پشت کردن به جبهه و سرگرم شدن به خلافکاری و قطع صله رحم.

ب)ولایت بر مردم را به دست گرفتن و سپس قلع و قمع دیگران.

امّا معنای دوم با سیاق آیات سازگار نیست. ⁽¹⁾

آیه خطاب به افراد سست ایمان که به خاطر حفظ جان از شرکت در جهاد اعراض می‌کنند، می‌فرماید:گمان نکنید که با ترک جهاد محفوظ می‌مانید،زیرا با فرار خود از جنگ،زمینه گسترش فساد و قتل را فراهم می‌سازید که دامان شما را نیز می‌گیرد و همچون دوران جاهلیّت،حتّی کشتن فرزند را برای شما مباح می‌سازد.

پیام‌ها:

1- اعراض از دین و دستورات قرآن،زمینه ساز فساد و تباهی است. إِنْ تَوَلَّیْتُمْ ...

تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ ...

2- ترک صله رحم و روابط خویشاوندی،گناهی است در ردیف فساد در زمین.

«تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ»

3- اگر فساد گسترش یابد،انسان حتّی به بستگان خود نیز رحم نمی‌کند. «تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ»

4- فراریان از جنگ،فسادگران و قاطعان رحم،مورد نفرین خداوند هستند.

تَوَلَّیْتُمْ ... تُفْسِدُوا ... تُقَطِّعُوا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ

5-محرومیّت از رحمت الهی،نتیجه عملکرد خود ماست. تُفْسِدُوا ... تُقَطِّعُوا ...

لَعَنَهُمُ اللّٰهُ

6- بهره نگرفتن از امکانات،همانند محرومیّت از آنها است.(گوش دارد ولی حقّ‌شنو نیست،چشم دارد ولی حقیقت بین نیست) لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ ...

7- بزرگ‌ترین محرومیّت معنوی،محرومیّت از شناخت حقیقت است. «لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ»

8-استفاده نامشروع و نامتعارف و غیر مفید از استعدادهای خدادادی،نشانه‌ی دور شدن از رحمت الهی است. «لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ»

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا«24»

آیا در قرآن تدبّر و تأمّل نمی‌کنند یا بر دلهایشان قفل‌ها خورده است.

نکته‌ها:

این آیه،در ادامه آیه قبل،تدبّر نکردن در قرآن را ناشی از کوری و کری نسبت به حقایق می‌داند که در اثر لعنت الهی،انسان به آن گرفتار گردد.

در سوره«ص»آیه 29 نیز به مسئله تدبّر در قرآن سفارش شده است. «کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ مُبٰارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیٰاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ» قرآن کتاب مبارکی است که ما آن را به سوی تو نازل کردیم تا در آیاتش تدبّر شود و خردمندان پند گیرند.

پیام‌ها:

1- قرآن،تنها برای تلاوت و رعایت تجوید نیست،کتاب اندیشه و تدبّر است و تلاوت باید مقدّمه تدبّر گردد. «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ»

2- همه مأمور به تدبّر در قرآن هستند و تدبّر،اختصاص به گروه خاصی ندارد.

«أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ»

3- کسانی که تدبّر در قرآن را رها کرده و با قرآن برخوردی سطحی دارند،مورد توبیخ خداوند قرار می‌گیرند. «أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا»

4- شرط بهره‌وری از مفاهیم عالی وحی و قرآن،سعه صدر و داشتن قلبی باز و سالم و تدبّر در آن است.... أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا

5-یکی از راههای شناخت،راه دل و قلب است. «أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا»

6- نشانه عقل و قلب سالم،تدبّر در آیات قرآن است.(کل آیه)

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ«25»

همانا کسانی که پس از آن که راه هدایت برایشان روشن شد به آن پشت کردند،شیطان(رفتار بدشان را)برایشان آراسته و آنان را با آرزوهای طولانی فریفته است.

نکته‌ها:

«سَوَّلَ لَهُمْ» یا به معنای زیباسازی زشتی‌ها و وارونه نمایاندن واقعیّات است و یا به معنای «تسهیل»و آسان سازی است،یعنی شیطان راه انحراف را برای انسان آسان جلوه می‌دهد.

«أَمْلیٰ» یا به معنای مهلت دادن و یا به معنای امداد و یاری رساندن است.

کارهای سراسر شرّ شیطان در قرآن عبارتند از:وسوسه ⁽¹⁾،امر به فحشا و زشتی‌ها ⁽²⁾،زینت دادن کارهای زشت ⁽³⁾،ایجاد ترس و وحشت ⁽⁴⁾و دشمنی ⁽⁵⁾،وعده فقر و تهیدستی ⁽⁶⁾،بد قولی و خلف وعده ⁽⁷⁾،اسراف ⁽⁸⁾و بازداشتن از یاد خدا ⁽⁹⁾،اختلاف و تفرقه ⁽¹⁰⁾،تمرد و نافرمانی ⁽¹¹⁾،ایجاد شک و تردید ⁽¹²⁾،شرک و انحراف ⁽¹³⁾و آرزوهای طولانی و دراز ⁽¹⁴⁾.

البتّه قرآن راه درمان و فرار انسان از شیطان را در دو چیز معرّفی می‌کند:یکی آن که به دید

دشمن به او بنگرد، «إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» ⁽¹⁾دیگر آن که در برابر شرور شیطان،به خداوند پناه ببرد. «وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ» ⁽²⁾و گرنه شیطان خارجی، «الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ» و شیطان درونی، «وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی» ⁽³⁾انسان را به هلاکت و نابودی می‌رسانند.

پیام‌ها:

1- توجّه و گوش سپردن به وسوسه‌های شیطان،از آفات ایمان است و سرانجامی جز ارتداد و بد عاقبت شدن ندارد. «إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا»

2- ارتداد و بازگشت از حق بعد از روشن شدن آن،عملی ارتجاعی و قابل سرزنش است. اِرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ ...

3- راه حق،روشن و واضح است و آگاهی و درک آن مسئولیّت آور. «مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی»

4- اگر با جلوه‌ها و وسوسه‌ها به جدّیت مبارزه نکنیم،آگاهی و علم به تنهایی کاری از پیش نمی‌برد. «تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ»

5-زیبا جلوه دادن بدی‌ها و آرزوهای طولانی،ابزار کار شیطان است.(هر کس زشتی‌ها را زیبا جلوه دهد،شیطان صفت است) «الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ»

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ«26»

این،به خاطر آن است که(بیماردلان مرتد)به کسانی که از دستورات الهی ناخشنود بودند،گفتند:ما در بعضی امور از شما اطاعت خواهیم کرد،در حالی که خداوند پنهان کاری آنان را می‌داند.

نکته‌ها:

منافق،برای حفظ خود به دنبال افراد مخالف می‌گردد و اگر در تمام جهات با او قدر مشترک نداشت،به همان مقدار که وجوه مشترک دارند،همکاری و بلکه اطاعت می‌کند.

منافقان مدینه نیز با یهودیان مخالف پیامبر،چنین برخوردی داشتند. ⁽¹⁾

شاید مراد از «لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ» کافرانی باشند که در اوایل سوره نامشان برده شد و فرمود: اَلَّذِینَ کَفَرُوا ... کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- افراد ناراضی،آسیب‌پذیر و در تیررس توطئه‌های مخالفان هستند. قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا ... سَنُطِیعُکُمْ

2- افراد منافق به کسانی که از احکام الهی ناراحت و ناراضی هستند،وعده پشتیبانی و حمایت و حتّی اطاعت می‌دهند. «سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ»

3- منافقان با کفّار و دشمنان اسلام همدست می‌باشند. «سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ»

4- نشانه‌ی ارتداد،همدلی با ناراضیان و کفّار است. اِرْتَدُّوا ... سَنُطِیعُکُمْ

5-پیروی از منحرفان حتّی در بعضی امور،قابل سرزنش و توبیخ است.

«سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ»

6- بعضی برای حفظ مصالح و منافع خود،منافقانه عمل می‌کنند.در برخی امور، همراه مؤمنان و در برخی همراه کافران می‌شوند که مورد سرزنش‌اند.(گاهی به نعل و گاهی به میخ می‌زنند) «سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ»

7- قرارهای منافقان و ناراضیان علنی نیست،بلکه نامحسوس و مخفیانه است.

«وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ»

8-منافقان به هوش آیند که خداوند از کارهای مخفی آنان آگاه است و ممکن است هر لحظه آنان را رسوا کند. «وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ»

9- اگر انسان باور داشته باشد که خداوند تمام کارهای مخفی و اسرار او را می‌داند،توطئه‌چینی را کنار گذارده و با مردم شفّاف برخورد می‌کند. «وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ»

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ«27»

پس(حال آنان)چگونه خواهد بود،آنگاه که فرشتگان جانشان را بازگیرند،در حالی که به صورت و پشت آنان می‌کوبند.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ«28»

این(نوع جان گرفتن)به خاطر آن است که آنان از آنچه خداوند را به خشم می‌آورد،پیروی کرده و خشنودی خدا را خوش نداشتند،پس خداوند نیز اعمالشان را تباه کرد.

نکته‌ها:

«توفی»به معنای بازگرفتن کامل چیزی است که به انسان داده‌اند.این واژه در قرآن،در مورد مرگ به کار می‌رود،زیرا مرگ در حقیقت،بازگرفتن روح خدا دادی از جسم است.

در آیه 50 سوره انفال نیز،مشابه این آیه برای چگونگی جان دادن کفّار آمده است.

شاید عذاب مرتدّان از ناحیه صورت: «یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ» ،تجسّم اقبال و روآوردن به سخط الهی است «اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ» و عذاب از ناحیه پشت: «أَدْبٰارَهُمْ» ،تجسّم ادبار، پشت کردن و ناپسند شمردن رضوان الهی است. «وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ»

پیام‌ها:

1- آنان که دیگران را در برابر حق به مقاومت دعوت می‌کنند،با ذلّت و عذاب جان خواهند داد. فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ ...

2- مرگ،نابودی نیست،بلکه گرفتن کامل روح و جان توسط فرشتگان است.

«تَوَفَّتْهُمُ»

3- کیفر منافقانِ مرتدّ،از لحظه جان دادن آغاز می‌شود. «تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ»

4- توجّه به عمر محدود دنیا و خط پایانی توطئه‌ها و گرفتار شدن به عذاب، می‌تواند انسان را از توطئه بازدارد. فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ ... یَضْرِبُونَ ...

5-دشمنی با وحی و قرآن،موجب خشم خداوند و بطلان اعمال انسان می‌شود.

ذٰلِکَ ... فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

6- گرچه کافران در انتخاب راه و روش خود مختارند، «اتَّبَعُوا ، کَرِهُوا» امّا چاره‌ای جز پذیرش آثار و پیامدهای آن ندارند. «فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ»

7- گاهی انسان نیکی‌ها و آنچه را کاشته است،خود به آتش کشیده و نابود می‌کند. اِتَّبَعُوا ... کَرِهُوا ... فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

8-حرکت در مسیری که رضای الهی در آن نیست،بیهوده گرایی و قابل توبیخ است. اِتَّبَعُوا ... کَرِهُوا ... فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ«29»

آیا کسانی که در دل‌هایشان بیماری(نفاق و کفر)است،پنداشته‌اند که خداوند هیچ وقت کینه‌ها و حسادتشان را آشکار نخواهد کرد؟

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ«30»

و اگر بخواهیم آنان را به تو می‌نمایانیم،آنگاه ایشان را به سیمایشان می‌شناسی و در شیوه و آهنگ کلامشان نیز آنان را خواهی شناخت و خداوند(ظاهر و باطن)کارهایتان را می‌داند.

نکته‌ها:

«ضغن»به معنای کینه شدید است.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:هر کس چیزی را به راز در دل نگه دارد،در لابلای سخنان و

در چهره‌اش نمایان می‌شود. ⁽¹⁾

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در غدیر خم،حضرت علی علیه السلام را به جانشینی خود منصوب کرد،بعضی گفتند:محمّد در بالا بردن بازوی پسر عمویش(از تعصّب فامیلی و فامیل مداری)کوتاهی نمی‌کند.آنگاه این آیات نازل شد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- سوء استفاده از ستّاریت خداوند عملی منافقانه و بیمار دلی است. «أَمْ حَسِبَ»

2- رسوایی گنهکاران مخصوص قیامت نیست،بلکه در دنیا نیز امکان رسوائی هست. أَمْ ... أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

3- با افشاگری،منافقان را رسوا و خواب خوش را از آنان بگیریم. وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ ...

4- حسادت و کینه،از عوامل بروز بیماری نفاق و دورویی است. فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... أَضْغٰانَهُمْ

5-خلق و خوی درونی انسان،در قیافه و چهره تأثیر گذار است و سیمای انسان تا حدود زیادی بیانگر سیرت اوست. «فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ»

6- نه فقط اصل سخن،بلکه لحن سخن نیز باید مؤدّبانه باشد.بی‌ادبی منافقان در سخن گفتن،نفاق درونی آنان را آشکار می‌سازد. «لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ»

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتّٰی نَعْلَمَ الْمُجٰاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصّٰابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ«31»

ما قطعاً شما را می‌آزماییم تا از میان شما مجاهدان و صابران را نشان دهیم و اخبار(و اعمالتان)را آزمایش خواهیم کرد.

نکته‌ها:

«ابتلاء»،گاهی به معنای آزمایش افراد برای کشف حقیقت است،مانند: «إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ» ⁽¹⁾و گاهی به معنای ایجاد زمینه‌های مختلف برای بروز حالات درونی است،مانند این آیه. ⁽²⁾«نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ»

جمله «حَتّٰی نَعْلَمَ» به معنای«معلوم داریم»از ماده«علم»به معنای نشانه و علامت است نه از ماده«عِلم»در برابر جهل.یعنی آزمایش الهی،علامت شناسایی آنان است.

در آیه قبل خواندیم که خداوند عملکرد ما را می‌داند، «وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ» و برای علم و آگاهی خود نیاز به آزمایش ندارد.بنابراین آزمایش برای آن است که مردم کاری انجام دهند و بر اساس آن استحقاق پاداش یا کیفر را پیدا نمایند.همان گونه که ما شغل افراد را می‌دانیم،ولی بر اساس دانستن شغل به آنان مزد نمی‌دهیم،بلکه باید از آنان کاری انجام پذیرد تا استحقاق دریافت مزد را داشته باشند.

تفکیک انسان‌ها از یکدیگر مراحلی دارد:در مرحله اول،انسان‌ها با کفر و ایمان جداسازی می‌شود و در مرحله دوم،اهل ایمان با جهاد و فرار از جهاد تفکیک می‌یابند و در مرحله سوم،جهادگران با صبر و مقاومت بیشتر.بنابراین آزمایش‌های الهی یکی پس از دیگری ادامه دارد.

از آیه 16 تا اینجا،بارها سخن از منافقان و بیماردلان به میان آمد و سیمایی از آنان ترسیم شد که به جمع بندی آن اشاره می‌کنیم:

1.تحقیر گفته‌های پیامبر. «مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً» (آیه 16)

2.ترس از فرمان جهاد. «ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ» (آیه 20)

3.فساد در زمین و قطع رحم. «تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ» (آیه 22)

4.ارتداد و برگشت از حق. «ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ» (آیه 25)

5.به وعده‌های شیطان فریفته می‌شوند. «الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ» (آیه 25)

6.توطئه‌گری و اعلام همکاری با سایر مخالفان. «سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ» (آیه 26)

7.پیروی از کارهایی که سبب خشم الهی است. «اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ» (آیه 28)

8.ناخشنودی از کارهایی که سبب رضای الهی است. «کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ» (آیه 28)

9.کینه توزی. «أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ» (آیه 29)

در برابر این همه خباثت،خداوند نیز آنان را با مُهر زدن بر دلها،لعنت و دوری از رحمت خویش،عذاب و ضربه به صورت و پشت هنگام جان دادن و تباه و حبط شدن اعمالشان تهدید می‌نماید.

پیام‌ها:

1- آزمایش مردم،امری حتمی و همگانی و یکی از سنّت‌های الهی است. «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ» (حرف لام و نون تأکید،نشانه قطعی بودن آن است)

2- یکی از بسترهای آزمایش و شناسایی انسان‌ها،میدان جنگ است.منافقان در جبهه رسوا می‌شوند. «حَتّٰی نَعْلَمَ الْمُجٰاهِدِینَ مِنْکُمْ»

3- در جهاد،صبر واستقامت نقش بسیار مهمی دارد. «الْمُجٰاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصّٰابِرِینَ»

4- ادّعاها و سخنان انسان،در صحنه عمل مورد آزمون الهی قرار می‌گیرند. «نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ»

5-معیار ارزیابی الهی،موفقیّت در آزمون‌های عملی است. «نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ»

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدیٰ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیُحْبِطُ أَعْمٰالَهُمْ«32»

همانا کسانی که کفر ورزیدند و(مردم را)از راه خدا بازداشتند و بعد از آنکه برایشان راه هدایت روشن شد،با پیامبر مخالفت کردند،هرگز به خداوند گزندی نرسانند و زود باشد که خداوند اعمالشان را تباه سازد.

نکته‌ها:

بازداشتن مردم از راه خدا،در قالب‌های متعدّدی می‌تواند صورت گیرد از جمله:تحریف قانون الهی،بدعت‌گذاری در دین،ایجاد شک در باورهای مردم،(نظیر «أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ» ⁽¹⁾،از کجا می‌دانید که صالح پیامبر است؟)،تضعیف رهبران الهی(نظیر گفتن شاعر،کاهن،ساحر و مجنون به پیامبران)،تهدید مردم برای جلوگیری از ایمان آوردن، سرگرم کردن مردم به مسائل لغو و غیر ضروری،ایجاد جنگ و جدال،وضع قوانین دست و پاگیر برای جلوگیری از کارهای الهی،در رأس قرار گرفتن نااهلان در امور دینی و ایجاد شایعه برای افراد لایق.

انسان گاهی به جای حق پذیری و اقدام در مسیر رشد و کمال خود،با حق به ستیز برخاسته و خود را به صورت بدترین عنصر در می‌آورد:

پیام‌ها:

1- کفر،سرچشمه‌ی ظلم به خود،جامعه و پیامبران است. کَفَرُوا ... صَدُّوا ... شَاقُّوا الرَّسُولَ

2- خداوند با ارائه راههای هدایت و کمال،با مردم اتمام حجّت می‌کند. «تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدیٰ» (شناخت حقّ،تکلیف و مسئولیّت انسان را بیشتر می‌کند)

3- کفر و تلاش منحرفان هیچ گونه لطمه‌ای به خداوند نمی‌زند. «لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ»

4- عناد و لجاجت بعد از آگاه شدن،سبب تباه شدن اعمال است. «سَیُحْبِطُ أَعْمٰالَهُمْ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ«33»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را اطاعت کنید و از رسول(نیز)پیروی نمایید و کارهایتان را باطل نسازید.

نکته‌ها:

در آیات و روایات،برخی اعمال و گفتارها سبب بطلان اعمال معرّفی شده‌اند،از جمله:

1.منّت گذاشتن و آزار دادن نیازمندان،که پاداش انفاق را محو می‌کند. «لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ» ⁽¹⁾

2.بی‌ادبی نسبت به رهبران الهی، «لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ... أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ» ⁽²⁾صدای خود را بر صدای پیامبر برتر قرار ندهید تا کارهایتان تباه نشود.

3.عُجب و حسد.«الهی عبدنی لک و لا تفسد عبادتی بالعجب» ⁽³⁾چنانکه امام صادق علیه السلام فرمودند:«ان الحسد یأکل الایمان کما تأکل النار الحطب» ⁽⁴⁾حسد نیکی‌ها را نابود می‌کند همان گونه که آتش هیزم را می‌سوزاند.

4.شرک به خدا. «لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ» ⁽⁵⁾اگر شرک ورزی قطعاً عمل تو را تباه می‌کند.

5.ریا که گونه‌ای از شرک است. اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ رِئٰاءَ النّٰاسِ ... ⁽⁶⁾

در حدیث می‌خوانیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:هرکس یک«سبحان اللّه»بگوید،درختی در بهشت برای او کاشته می‌شود.شخصی گفت:پس ما(که همواره به این ذکر مشغولیم) درختان بسیار زیادی در آنجا داریم!.حضرت آیه فوق را تلاوت کرده و فرمودند:مواظب باشید آتشی پس از آن نفرستید تا آنها را بسوزاند. ⁽⁷⁾

در مورد معنای عبارتِ «لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ» با توجّه به صدر آیه،سه وجه می‌توان ذکر کرد:

الف)ایمان خود را حفظ کنید و مشرک نشوید که اعمالتان باطل می‌شود.زیرا شرک اعمال را تباه می‌کند. «لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ» ⁽¹⁾

ب)با ترک اطاعت از رسول خدا،اعمالتان را تباه نسازید.

ج)با منّت گذاشتن به پیامبر،اعمال خود را تباه نکنید.چنانکه خداوند می‌فرماید: «یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- گرچه مخاطب قرآن،مؤمنان هستند،امّا ذکر این عنوان در آغاز برخی آیات، بیانگر شخصیّت دادن و تکریم آنان است. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ ...

2- اولویّت‌ها و سلسله مراتب را مراعات کنیم.در اینجا نام خداوند قبل از پیامبر آمده است. «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ»

3- لازمه‌ی ایمان،تسلیم بودن و اطاعت از فرامین خدا و رسول است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ»

4- دستورات دین،دو نوع است:دستورات ثابت که از طرف خداوند است.

«أَطِیعُوا اللّٰهَ» و دستورات متغیّر که به مقتضای ضرورت‌ها و نیازها از طرف حاکم اسلامی صادر می‌شود. «أَطِیعُوا الرَّسُولَ»

5-پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله معصوم است.فرمان اطاعت از پیامبر بدون هیچ قید و شرطی،نشانه عصمت او و واجب الاتباع بودن اوست. «أَطِیعُوا الرَّسُولَ»

6- مؤمنان،به ایمان خود مغرور نشوند که اعمالشان در معرض خطر است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا ... لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ«34»

همانا کسانی که کفر ورزیدند و(مردم را)از راه خدا باز داشتند،سپس در حال کفر از دنیا رفتند،پس خداوند هرگز آنان را نخواهد بخشید.

نکته‌ها:

این آیه در میان دو آیه قرار گرفته که خطاب به مؤمنان است و لذا خطر ارتداد مؤمنان را که به کفر آنان بیانجامد گوشزد می‌کند.خطری که بسیار بدفرجام است.

با اینکه خداوند همه گناهان را می‌بخشد، «إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً» ⁽¹⁾و راه توبه برای همه و همیشه و نسبت به هر گناه تا لحظه مرگ باز است،امّا آنان که در حال کفر از دنیا بروند و یا مرتد شده و باز نگردند و یا منافقان،مشمول مغفرت نمی‌گردند. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ» ⁽²⁾، «فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ»

پیام‌ها:

1- کفر،مایه‌ی بطلان اعمال گذشته انسان در دوره ایمان می‌گردد. لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ ... اَلَّذِینَ کَفَرُوا

2- هنگام مردن مهم این است که انسان مؤمن بمیرد یا کافر. کَفَرُوا ... مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ

3- کفر و عناد،عامل بازداشتن دیگران از نیکی‌ها و خوبی‌ها می‌گردد. «کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ»

4- آمرزش الهی تا قبل از دیدن علائم مرگ امکان‌پذیر است. «مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ»

فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ«35»

پس سستی نورزید،تا به سازش دعوت کنید،با اینکه شما برترید و خداوند با شماست و هرگز چیزی از(پاداش)اعمالتان را کم نمی‌کند.

نکته‌ها:

جمله «یَتِرَکُمْ» از«وتر»به معنای نقصان و کاهش است.

سؤال: قرآن در یک جا می‌فرماید: «وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا» ⁽¹⁾اگر دشمن آغوش خود را برای صلح باز کرد،شما نیز بال خود را بگشایید و پیشنهاد صلح را بپذیرید،امّا این آیه از صلح انتقاد کرده و می‌فرماید: «فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ» پس تکلیف چیست و باید به کدام آیه عمل کرد؟

پاسخ: هر آیه نظر به یک جنبه‌ای دارد،سازش بر اساس ترس و سستی و رعب زدگی ناپسند است،زیرا آرزو و علاقه دشمنان همین است، «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ» ⁽²⁾امّا مدارا که از موضع قدرت و ترحم بر ضعیف است،پسندیده می‌باشد.چنانکه آهسته رفتن گاهی بر اساس ضعف جسمی است وگاهی برای همراهی با کودکان و سالمندان که توان تند رفتن ندارند.اسلام می‌فرماید:شما از نظر روحیه،قدرت و امکانات باید در مرحله عالی باشید و در آن حال اگر دشمن تقاضای صلح کرد بپذیرید.

مراد از معیّت و همراهی خداوند با مؤمنان «وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ» ،معیّت عمومی خداوند،که فرموده است: «هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ» ⁽³⁾نیست،بلکه معیّت خاص است که در اینجا به معنای عزّت و نصرت و هدایت ویژه الهی نسبت به مجاهدان راه اوست. ⁽⁴⁾چنانکه در آیات دیگر نیز به این همراهی خاص اشاره شده است: «إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ» ⁽⁵⁾

هنگامی که خداوند متعال خطاب به مؤمنان فرمود: «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ» امکان داشت که

برخی مؤمنان با دیدن کمی نفرات خودی و کثرت نفرات و تجهیزات و قدرت دشمن دچار تردید و دودلی شوند،لذا خداوند بلافاصله فرمود: «وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ» . ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- مؤمن،نباید به خود سستی راه دهد. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... فَلاٰ تَهِنُوا

2- صلابت و استحکام جبهه داخلی،شرط اساسی پیروزی است. فَلاٰ تَهِنُوا ...

3- پیشنهاد صلح و سازش،از جانب جبهه ایمان مطرح نمی‌گردد. «فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ» (ولی اگر دشمنان پیشنهاد دادند و به مصلحت بود پذیرفته می‌شود. «وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا»)

4- به مسلمانان روحیه بدهید و ارزش آنان را به خودشان تذکّر دهید. «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ»

5-امدادهای الهی همواره با مؤمنان مجاهد است. «وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ»

6- خداوند،پاداش مجاهدان را تضمین نموده است. «وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ»

إِنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ«36»

زندگی دنیوی،تنها بازیچه و سرگرمی است و اگر ایمان آورید و پروا پیشه کنید،خداوند به شما پاداش می‌دهد و همه اموالتان را نمی‌خواهد.

نکته‌ها:

«لَعِبٌ» کاری است که انگیزه واهی دارد و «لَهْوٌ» کاری است که انگیزه عاقلانه ندارد.

در آیه قبل،از سستی و سازش با کفّار نهی شد،این آیه گویا به عامل مهم سستی که علاقه به دنیاست اشاره می‌کند و می‌فرماید:دنیا شما را نفریبد.

یوسف علیه السلام در نزد پدر،فرزندی عزیز؛در دید برادران،رقیب؛در دید کاروانیان که او را از چاه

بیرون آوردند،برده؛در دید زلیخا،معشوق و در دید زندانیان خوابگذار است.دنیا نیز در دید اکثر مردم،وسیله‌ی سرگرمی و کامیابی است،ولی در نگاه مؤمنان؛کلاس خداشناسی و همه چیز آن آیات الهی و بازار تجارت عمل صالح و مزرعه آخرت و کسب فضیلت است.

آفرینش الهی بر اساس لهو و لعب نیست، «وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ» ⁽¹⁾بلکه این انسان است که به خاطر عدم استفاده صحیح،آن را لهو و لعب و وسیله زینت و تفاخر و تکاثر قرار می‌دهد.

پیام‌ها:

1- دلدادگی به دنیا و دنیاطلبی،از عوامل اساسی سستی و ضعف مؤمنان است.

فَلاٰ تَهِنُوا ... إِنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

2- دنیا منهای ایمان و تقوا،بازیچه است. «لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا»

3- تقوا از آثار ایمان و مرحله‌ای بالاتر است. «تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا»

4- ایمان و تقوا دو عاملی است که دنیای انسان را از پوچی خارج می‌کند. «لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ»

5-ایمان و تقوا،منافاتی با داشتن ثروت ندارد. تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا ... لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ

6- فرمان انفاق،اطعام،زکات،خمس و صدقه،برای رشد ماست،نه پرداخت مزد هدایت. «لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ»

إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغٰانَکُمْ«37»

اگر خداوند همه اموالتان را بخواهد و به آن اصرار ورزد،بخل می‌ورزید و (به سبب همین بخل،)کینه‌های شما را آشکار می‌سازد.

نکته‌ها:

«یحفکم»از«احفاء»به معنای اصرار در مطالبه و سؤال است و«أضغان»جمع«ضغن»به

معنای کینه شدید است.

دلبستگی برخی انسان‌ها به مال دنیا به قدری است که حتّی اگر خداوند هم از آنان چیزی را مطالبه کند،کینه او را به دل می‌گیرند.

پیام‌ها:

1- خصلت‌های انسان،در برخورد با اوامر و نواهی الهی هویدا می‌شود.

إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا ... تَبْخَلُوا

2- دلبستگی شدید به دنیا و بخل ورزیدن،مورد انتقاد و سرزنش است.

إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا ... تَبْخَلُوا

3- خداوند انسان را به امور حرجی و مشقت آور فرمان نداده است. «فَیُحْفِکُمْ» (قوانین و فرمان‌های الهی متناسب با استعداد و توان ذاتی انسان‌هاست،ما نیز قوانین را آنگونه قرار ندهیم که مردم موضع خصمانه بگیرند.)

4- صفا یا کینه دوستان،به هنگام سخاوت وبخل کشف می‌شود. «یُخْرِجْ أَضْغٰانَکُمْ»

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّمٰا یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللّٰهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُونُوا أَمْثٰالَکُمْ«38»

آگاه باشید! این شمایید که برای انفاق در راه خدا دعوت می‌شوید،پس بعضی از شما بخل می‌ورزند و هر کس بخل ورزد،فقط نسبت به خود بخل می‌ورزد و خداوند غنیّ و بی‌نیاز است و شمایید نیازمندان و اگر روی بگردانید،قومی غیر شما را جانشین شما می‌کند که آنان مثل شما(سست ایمان و بخیل)نباشند.

نکته‌ها:

سؤال: در دو آیه قبل فرمود: «لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ» ما از اموال شما چیزی نمی‌خواهیم،در حالی که این آیه مردم را دعوت به انفاق کرده و از آنان چیزی می‌خواهد،این چند آیه را

چگونه در کنار هم جمع نماییم؟

پاسخ: مراد از «لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ» آن است که ما در قبال هدایت و ایمانتان چیزی از شما نمی‌خواهیم و یا برای خودمان نیازی به شما نداریم،ولی دعوت به انفاق در این آیه،برای ایجاد عدالت اجتماعی،وحدت،نوع‌دوستی،برطرف کردن کدورت‌ها،کینه‌ها وتبعیض‌هایی است که اگر برطرف نشود،تفاوت طبقاتی به صورت یک عقده و انفجار و انتقام در می‌آید و دعوت به انفاق برای حفظ نظام زندگی خود انسان‌ها است.لذا خداوند می‌فرماید:هر کس بخل ورزد،به ضرر خودش خواهد بود و خداوند از هر جهت غنی و بی‌نیاز است.

در تفاسیر می‌خوانیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در پاسخ کسی که پرسید:آن قوم دیگر که بخل نمی‌ورزند کیانند؟ حضرت دستی به شانه سلمان زدند و فرمودند:منظور،قوم سلمان(مردم ایران)است،سوگند به آن کس که جانم به دست اوست،اگر ایمان به ثریّا بسته باشد، گروهی از فارسیان آن را به چنگ می‌آورند. ⁽¹⁾

در شیوه تربیت باید مراحلی طی شود:

الف)هشدار به مخاطب. «هٰا أَنْتُمْ»

ب)درخواست و دعوت. تُدْعَوْنَ ...

ج)توجیه و استدلال. «مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّمٰا یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ»

د)تکرار و قاطعیّت. «وَ اللّٰهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ»

ه‍)اتمام حجّت و تهدید. وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ ...

پیام‌ها:

1- در تبلیغ،گاهی باید مخاطب را برای شنیدن حساس کرد. هٰا أَنْتُمْ ...

2- تا می‌توانید با دست خود انفاق کنید که وارثان کاری نخواهند کرد. «لِتُنْفِقُوا»

3- آنچه مورد دعوت الهی است،کار خالصانه است. «لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ»

4- مردم را باید به انفاق و کمک به دیگران دعوت کرد،امّا باید آزادشان گذاشت

تا با فکر و انتخاب خود گامی بردارند. «فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ»

5-کسی که بخل می‌ورزد،گمان می‌کند مردم را از مال خود محروم کرده،در حالی که خودش را از محبوبیّت و عزّت وقرب الهی محروم کرده است.

«فَإِنَّمٰا یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ»

6- بخل مربوط به روحیه افراد است و لازمه‌ی آن ثروتمند بودن نیست،چه بسیارند افرادی که سرمایه دارند و بخل ندارند. «فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ»

7- دعوت به انفاق،نشانه‌ی نیاز خداوند نیست. «وَ اللّٰهُ الْغَنِیُّ»

8-در تبلیغ،مخاطبین را مغرور نکنیم. تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا ... أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ (در کنار دعوت به انفاق،بی‌نیازی خدا و فقر و نیازمندی انسان را یادآور می‌شود)

9- در تبلیغ و دعوت،از تملّق مردم پرهیز شود و کرامت احکام الهی حفظ گردد.

تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا ... وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ

10- احکام خداوند تعطیل نمی‌شود،گرچه شما آن را انجام ندهید. «إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ»

11- همان گونه که تاریخ گذشته درس عبرت است،آینده‌نگری نیز می‌تواند سازنده باشد. «یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ»

12- ترک انفاق به قدری خطر دارد که ممکن است خداوند ملّت یا رژیمی را قلع و قمع کند. وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ ...

13- برای تربیت و ترغیب،گاهی باید از اهرم تهدید استفاده کرد. «وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ»

14- زمین،هرگز از افراد صالح خالی نخواهد ماند. «یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُونُوا أَمْثٰالَکُمْ» (سنّت الهی آن است که زمین خالی از حجّت نباشد.)

15- آنچه برای خداوند مطرح است بندگان مطیع است،من و شما ندارد. «قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُونُوا أَمْثٰالَکُمْ» (دین الهی برای بقا و استمرار خود،وابسته به هیچ گروه و قوم خاصی نیست.) «والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره فتح

اشاره

این سوره بیست و نه آیه دارد و در سال ششم هجری بعد از ماجرای صلح حدیبیّه،در مدینه نازل شده است.

عمده مطالب این سوره در مورد بشارت فتح مکّه و مسائل مربوط به صلح حدیبیّه،بیعت رضوان،کارشکنی منافقان و کسانی که از جهاد تخلّف کردند و در پایان سیمایی از یاران پیامبراکرم صلی الله علیه و آله می‌باشد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً«1»

همانا ما گشایش آشکاری را برای تو پیش آوردیم.

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً«2»

تا خداوند برای تو گناهِ پیش و پس(از هجرت را که کفّار مکّه به تو نسبت می‌دهند) ببخشد و نعمتش را بر تو تمام کند و تو را به راه راست هدایت نماید.

وَ یَنْصُرَکَ اللّٰهُ نَصْراً عَزِیزاً«3»

و خداوند تو را با پیروزی شکست ناپذیری یاری نماید.

نکته‌ها:

در این‌که مراد از«فتح مبین»در آیه اول سوره فتح چیست،میان مفسران اختلاف است؛ گروهی مانند:آلوسی،ابوالفتوح،علامه طباطبایی و فیض کاشانی،آن را مربوط به صلح حدیبیّه می‌دانند و گروه دیگری مانند شیخ طوسی،زمخشری و فخررازی،آن را مربوط به فتح مکّه دانسته‌اند و هر دو گروه به روایاتی استناد کرده‌اند.

صلح حدیبیّه از آن جهت مهم است که سرآغاز فتح مکّه و پیروزی‌های مهم پس از آن بوده است،علاوه بر آنکه تا آن روز مشرکان تنها به نابودی مسلمانان می‌اندیشیدند و برای آنان جایگاهی قائل نبودند،امّا با پذیرش صلح،در حقیقت مسلمانان را پذیرفتند که این در واقع

پیروزی بزرگی در صحنه سیاسی اجتماعی بود.

فتح مبین از آن جهت بود که در سال ششم،یک هزار و چهارصد نفر همراه حضرت بودند ولی بعد از دو سال،ده هزار نفر در فتح مکّه با پیامبر همراه بودند.

در نظام هدایت الهی،ابهامی وجود ندارد و همه روشن و روشنگر می‌باشند،از جمله:

فرستاده‌اش روشنگر است. «رَسُولٌ مُبِینٌ» ⁽¹⁾

قرآنش روشن و روشنگر است. «قُرْآنٍ مُبِینٍ» ⁽²⁾

با زبانی روشن و واضح بیان شده است. «هٰذٰا لِسٰانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ» ⁽³⁾

هشدارهایش نیز بدون ابهام است. «نَذِیرٌ مُبِینٌ» ⁽⁴⁾

حتّی جنگ و صلحش نیز روشن است. «فَتْحاً مُبِیناً»

پس هر گروهی در برابر این همه شفّافیت مخالفت کند،گمراهی او نیز بسیار روشن است.

«وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِیناً»

⁽⁵⁾ در این آیات،شش مرتبه پیامبراکرم صلی الله علیه و آله مورد خطاب واقع شده است، فَتَحْنٰا لَکَ ... لِیَغْفِرَ لَکَ ، ذَنْبِکَ ، عَلَیْکَ ، یَهْدِیَکَ ، یَنْصُرَکَ که بیانگر جایگاه ویژه پیامبر اسلام نزد خداوند است.

کلمه«ذنب»به معنای دنباله و آثار و پیامدهای هر چیز است و بیشتر در مورد گناه و پیامدهای سوء آن بکار می‌رود.

شکی نیست که هر حرکت حق طلبانه،برای منحرفان خوشایند نیست و آن ندا را گناه می‌شمرند و بر ضدّ منادیان آن،انواع مشکلات،نگرانی‌ها،آزار و شکنجه‌ها،نسبت‌های ناروا،توطئه‌ها،اختلافات و شایعات را به راه می‌اندازند،امام رضا علیه السلام فرمودند:گناه هیچ کس نزد مشرکان،بیشتر از گناه پیامبر نبود،زیرا پیامبر با بت‌پرستی مبارزه می‌کرد و حال آنکه مشرکان تا قبل از فتح مکّه 360 بت داشتند،امّا با فتح مکّه و پیروزی قدرتمند پیامبر و مسلمانان،تمام اشتباهات پوشانده ماند. ⁽⁶⁾

خداوند در سال دوم هجری که قبله تغییر کرد و سال ششم که صلح حدیبیّه به وقوع

پیوست و سال هشتم که مکّه فتح گردید،وعده تمام کردن نعمت را در آینده می‌دهد می‌فرماید: «یُتِمَّ نِعْمَتَهُ» ،امّا در حجّة الوداع به آن وعده‌ها جامه عمل پوشاند و با اعلام نصب حضرت علی علیه السلام به امامت،نعمت را تمام کرد و فرمود: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی» ⁽¹⁾

ماجرای صلح حدیبیّه

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ماه ذی القعده سال ششم هجرت،به قصد سفر حج به سوی مکّه حرکت کرد و مسلمانان را به شرکت در این سفر،تشویق نمود و سرانجام با جمعیّت یک هزار و چهارصد نفری،با لباس احرام به سوی مکّه حرکت کردند.خبر به مشرکان مکّه رسید و در نزدیکی مکّه(روستای حدیبیّه)راه را بر مسلمانان بستند و مانع ورود آنان به مکّه شدند.

در این ماجرا،نمایندگانی از دو طرف برای گفتگو رفت و آمد کردند،نماینده مشرکان هنگامی که دید مسلمانان چنان شیفته پیامبرند که قطرات آب وضوی پیامبر را برای تبرک برمی دارند،به مشرکان گفت:با این عشق و علاقه‌ای که مردم به محمد دارند،نمی‌توانید آنها را از او جدا کنید.

عثمان به عنوان سفیر مسلمانان برای مذاکره به مکّه رفت،امّا شایع شد که او را در مکّه به قتل رسانده‌اند.پیامبر صلی الله علیه و آله برای آماده‌باش مسلمانان،در زیر درختی با یارانش تجدید بیعت کرد که این بیعت،بیعت رضوان نام گرفت.

پس از چند روز،عثمان به سلامت برگشت و با حضور نمایندگان دو طرف،صلح نامه‌ای در چند ماده تهیه و توسط حضرت علی علیه السلام نوشته شد و به امضای طرفین رسید.از جمله این‌که دو گروه متعهد شدند:

تا ده سال،جنگی میان آنان صورت نگیرد.

مسلمانان از همانجا برگردند و سال آینده به مدت سه روز برای عمره به مکّه بیایند.

به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله شترانی را که برای حج آورده بودند،در همانجا قربانی کردند و سرهای

خود را تراشیده و از احرام خارج شدند و به مدینه بازگشتند.

گرچه مسلمانان به حج نرفتند،ولی این صلح نامه و مفاد آن که تعطیل شدن جنگ به مدت ده سال و آزاد شدن مراسم عمره بود،برای مسلمانان پیروزی آشکاری به حساب می‌آمد.

زیرا پایانی بر خصومت‌ورزی آشکار مشرکان و گشودن راهی برای تبلیغ دین و تجدید قوای مسلمانان بود و زمینه‌ساز فتح مکّه گشت.

پیام‌ها:

1- پیروزی همیشه در سایه جنگ و جهاد نیست. إِنّٰا فَتَحْنٰا ...(خداوند صلح حدیبیّه یا فتح مکّه را پیروزی نامیده است.)

2- موفّقیّت و پیروزی خود را در سایه لطف خدا بدانیم،نه نتیجه فکر،طرح، تدبیر و قدرت خود. إِنّٰا فَتَحْنٰا ...

3- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مورد عنایت مخصوص خداست. فَتَحْنٰا لَکَ ... لِیَغْفِرَ لَکَ ...

یَهْدِیَکَ ... یَنْصُرَکَ (مخاطب شخص پیامبر است)

4- همه چیز به دست خداست. «فَتَحْنٰا ، لِیَغْفِرَ ، یُتِمَّ ، یَهْدِیَکَ ، یَنْصُرَکَ» (تا خدا اراده نکند،هیچ چیزی تحقق پیدا نمی‌کند.)

5-پیروزی بر دشمن،هدف نهایی نیست،بلکه مقدّمه‌ای برای دریافت نعمت‌های دیگر است. «فَتَحْنٰا ، لِیَغْفِرَ ، وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ»

6- اگر برای خدا کار کنیم،خداوند خود پاسخ دشمنان ما را می‌دهد و دهان آنان را می‌بندد. «لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ»

7- حتّی پیامبر هم با هدایت و توفیق الهی به راه مستقیم می‌رود. «یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً»

8-آنچه خداوند مرحمت می‌کند،برجسته‌ترین،روشن‌ترین و بهترین‌هاست.

پیروزی آشکار،نعمت تمام،هدایت به راه مستقیم و نصرتش غالب است.

«فَتْحاً مُبِیناً ، یُتِمَّ نِعْمَتَهُ ، یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً ، نَصْراً عَزِیزاً»

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً«4»

اوست که آرامش را به دل‌های مؤمنان نازل کرد،تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند و لشکریان آسمان‌ها و زمین برای خداست و خداوند،دانای حکیم است.

نکته‌ها:

«سکینه» به معنای سکون و آرامش است و خداوند این حالت را به هر کس عنایت کند، نتایج بسیاری را برای او در پی دارد،از جمله:از ملامت‌ها نمی‌هراسد،توکّل دارد،اگر چیزی را از دست بدهد غمناک نمی‌شود و اگر چیزی را به دست آورد طغیان و نافرمانی نمی‌کند.

استقبال یا بی‌اعتنایی مردم،شهرت یا گمنامی و فقر و غنا در او اثری ندارد.

همان گونه که القای ترس بر دل کفّار یکی از امدادهای الهی است، «سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ» ⁽¹⁾آرامش نیز نعمتی الهی است که بر قلوب مؤمنان وارد می‌کند. «أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ»

پیام‌ها:

1- آرامش روحی تنها در سایه الطاف الهی است و هیچ فرد یا چیز دیگری نمی‌تواند به انسان آرامش دهد. «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ»

2- دریافت الطاف الهی،لیاقت می‌خواهد. أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ ...

3- ظرف آرامش،دل مؤمن و وسیله آرامش یاد خداست. أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ ...(چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» ⁽²⁾)

4- ایمان،درجاتی دارد و قابل کم یا زیاد شدن است. «لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً»

5-یک مرحله از ایمان،مقدّمه رسیدن به آرامش و مرحله دیگر ایمان آرامش

است. «لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً» (ابتدا،ایمانی لازم است تا خداوند آرامش را بر دل نازل کند «أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ» و نتیجه آرامش،بالارفتن ظرفیّت و زیاد شدن ایمان است.)

6- توجّه به جنود الهی در زمین و آسمان،وسیله آرامش است. أَنْزَلَ السَّکِینَةَ ... لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ

7- همه هستی،لشکریان خداوند هستند. «لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

8-الطاف الهی و یاری رسانی خداوند،عالمانه و حکیمانه است. «وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً»

لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عِنْدَ اللّٰهِ فَوْزاً عَظِیماً«5»

تا خداوند مردان و زنان با ایمان را،به باغ‌هایی(از بهشت)که نهرهایی از زیر (درختان)آن جاری است،داخل کند،در حالی که جاودانه در آن باشند و گناهانشان را می‌پوشاند و این نزد خداوند،رستگاری و کامیابی بزرگی است.

نکته‌ها:

کلمه «فوز» که در قرآن همراه کلمات «کبیر،مبین و عظیم» آمده،به معنای رسیدن به خیر و سعادت است.

در آیه اول و دوم،خداوند چهار نعمت به پیامبرش عطا فرمود و در آیه چهارم و پنجم، چهار نعمت و لطفی که خداوند به مؤمنان عطا کرده،بیان شده است.

نعمت‌های پیامبرش عبارت بودند از:پیروزی آشکار،مغفرت،اتمام نعمت و هدایت پیامبر و نصرت او در سایه فتح مبین.امّا نعمت‌هایی که به مؤمنان عطا فرمود:سکینه وآرامش،زیاد

شدن ایمان،داخل شدن به بهشت و پوشاندن بدی‌ها. ⁽¹⁾

بهشت جای طهارت و پاکی است و کوچک‌ترین آلودگی در آن راه ندارد.ابتدا باید لغزشهای بهشتیان تطهیر شود،آنگاه وارد بهشت شوند. لِیُدْخِلَ ... یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ البتّه ممکن است مراد از تکفیر،بخشش گناهان نباشد بلکه پوشاندن گناهان از ذهن خود بهشتیان باشد تا آنان در بهشت با یادآوری گناهان خویش شرمنده و مکدّر نشوند.

پیام‌ها:

1- نزول آرامش الهی،سبب افزوده شدن ایمان و زمینه ورود به بهشت است.

أَنْزَلَ السَّکِینَةَ ... لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً ... لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ

2- زنانِ همراه و همفکر،در کنار مردان به فوز و رستگاری می‌رسند. «لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ» (گرچه فتح مبین به دست مردان صورت گرفت،ولی زنان همفکر آنان که به وظیفه خود عمل نمایند و از شرکت مردان و فرزندان خود در جبهه و جهاد راضی باشند،در پاداش‌ها در کنار مردان هستند.)

3- معنای ایمان،آن نیست که هیچ لغزشی از انسان سر نزند. اَلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ...

یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ

4- مؤمنان،با مغفرت و چشم پوشی خداوند از لغزشهای آنان،شایسته ورود به بهشت می‌شوند(نه اعمال خود). لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ ... یُکَفِّرَ عَنْهُمْ

5-سعادت و رستگاری بزرگ و واقعی مؤمن آن است که در دنیا دلی آرام داشته و در آخرت بهشتی باشد. أَنْزَلَ السَّکِینَةَ ... لِیُدْخِلَ ... فَوْزاً عَظِیماً (سعادتی کامل و ارزشمند است که هم در دنیا باشد و هم در آخرت.)

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً«6»

و مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را که به خداوند گمان بد دارند،(و می‌گویند خداوند پیامبرش را یاری نخواهد کرد،)عذاب کند،بدی بر آنها احاطه کرده است،خداوند بر آنان غضب کرده و از رحمت خود دورشان ساخته و برایشان جهنّم را آماده کرده است که بد سرانجامی است.

وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً«7»

و لشکریان آسمان‌ها و زمین برای خداوند است و خدا شکست‌ناپذیر حکیم است.

نکته‌ها:

«دٰائِرَةُ السَّوْءِ» به معنای حادثه‌ی تلخ و فراگیر است. ⁽¹⁾

پس از بیان الطاف چهارگانه خداوند بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و همچنین بر مؤمنان در آیات قبل، در این آیه،چند تهدید برای منافقان و مشرکان بیان شده است.

در این آیه،نام منافق قبل از مشرک آمده،گویا نفاق از شرک و منافق از مشرک بدتر است.

ممکن است مراد از عذاب منافقان و مشرکان،عذاب آخرت نباشد،بلکه عذاب و تنگناهای خط نفاق و شرک باشد که پس از صلح حدیبیّه و فتح مکّه گریبانگیر آنان می‌شود.

در حدیث می‌خوانیم:خداوند هیچ بنده‌ای را پس از توبه و استغفار،عذاب نمی‌کند مگر به خاطر سوء ظنّ به خدا و امیدوار نبودن به او.آنگاه امام این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽²⁾

عبارتِ «لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» یکبار برای لطف به مؤمنان در آیه 4 آمد و یکبار نیز در این آیه برای قهر و عذاب آمده است.

امّا آنجا که خداوند لشکریانی برای خیر رسانی به مؤمنان می‌فرستد،خود را با کلمه «عَلِیماً

حَکِیماً» توصیف فرموده،ولی آنجا که لشکریان را برای قهر و عذاب می‌فرستد،خود را با «عَزِیزاً حَکِیماً» ستوده است،و این به خاطر آن است که به مؤمنان بگوید:تمام کارهای شما را می‌دانم و به مخالفان بگوید:سر و کار شما با قدرتی شکست‌ناپذیر است.ولی در هر دو حال،کار ما حکیمانه است نه از روی انتقام و کینه و عقده و امثال آن.

پیام‌ها:

1- تشویق خوبان و تهدید منحرفان،در کنار هم لازم است. لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ ...

2- ممکن است حادثه‌ای برای عدّه‌ای مفید و برای دیگران عذاب باشد.فتح مبین برای مؤمنان لطف الهی و برای دیگران عذاب بود. لِیَغْفِرَ ... لِیُدْخِلَ ... یُعَذِّبَ

3- زنان،در کسب فضایل یا رذایل،مانند مردانند. اَلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... اَلْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ

4- سوء ظنّ به خدا،کار منافقان و مشرکان است وگرنه مؤمنان،امید و عشق و توکّل به خدا دارند. «الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ»

5-منافقان و مشرکان،در شیطنت و انحراف،همفکر و همراه یکدیگرند.

«الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ»

6- مؤمن به خاطر ایمانش،در سکینه و آرامش است،ولی مشرک و منافق به دلیل انحراف و سوء ظنّ به خدا،گرفتار اضطراب و ناآرامی هستند. «دٰائِرَةُ السَّوْءِ»

7- منافق و مشرک،در دنیا و آخرت از رحمت الهی به دور هستند. «غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً»

8-خداوند،کار خود را از طریق اسباب و علل انجام می‌دهد. لِلّٰهِ جُنُودُ ...

9- خداوند هم برای لطف به مؤمنان لشکریان فراوان دارد و هم برای نزول قهر بر غضب‌شدگان. لِلّٰهِ جُنُودُ ...

10- مانور قدرت الهی،برای ایجاد تقوا و عشق،کارساز است. «لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً«8»

همانا ما تو را گواه(بر اعمال)و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم.

لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً«9»

تا به خدا و رسولش ایمان آورید و او را یاری کنید و بزرگش بدارید و خداوند را بامدادان و شامگاهان،تسبیح گویید.

نکته‌ها:

«تُعَزِّرُوهُ» از«تعزیر»به معنای بازداشتن است و مقصود آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله را از هرگونه اذیّت و آزار حفظ کنید.

ممکن است مراد از«شاهد»ارائه یک الگوی کامل باشد.وقتی گفته می‌شود پیامبر شاهد است،یعنی او نمونه یک انسان کامل و تمام عیار است.

جمله‌های «تُعَزِّرُوهُ» و «تُوَقِّرُوهُ» ممکن است مربوطه به خدا باشد و امکان دارد مربوط به پیامبر باشد که البتّه تکریم پیامبر،تکریم خداوند است.

پیام‌ها:

1- پیامبر در همه حال ناظر و گواه بر اعمال ماست. «شٰاهِداً» (در قالب نکره و مطلق آمده است)

2- وظیفه پیامبر،نظارت بر اعمال و بیم و بشارت است. «شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً» و وظیفه مردم،دفاع از حریم الهی و پیامبر خدا و تکریم اوست. «لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ»

3- از اصول تربیت و هدایت الهی،معرّفی الگو در کنار بشارت و هشدار است.

«شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً»

4- بشارت و هشدار،تشویق و تنبیه،دو نیاز ضروری بشر برای رهیابی و انتخاب

راه صحیح است. «مُبَشِّراً وَ نَذِیراً»

5-لازمه‌ی ایمان،حمایت و حراست از حریم دین و رسول خداست. «تُعَزِّرُوهُ»

6- یاری و حراست از پیامبر،باید همراه تعظیم و تکریم و برخاسته از عشق و معرفت باشد. «تُوَقِّرُوهُ»

7- همواره باید یاد خدا باشیم و آغاز روز و پایان آن بهترین وقت ذکر و دعاست.

«تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً»

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً«10»

همانا کسانی که با تو بیعت می‌کنند،در واقع با خدا بیعت می‌کنند،دست خداوند بالای دست آنهاست،پس هر کس پیمان شکنی کند،به زیان خود پیمان می‌شکند و هر کس به آنچه با خداوند عهد بسته وفا کند، خداوند به زودی پاداش بزرگی به او خواهد داد.

نکته‌ها:

«بیعت»به معنای پیمان و تعهّد است.کسی که با دیگری بیعت می‌کند،گویا مال و جان خود را برای اهداف او در معرضِ بیع و فروش قرار می‌دهد. ⁽¹⁾چنانکه جابربن عبداللّه انصاری می‌گوید:ما در آن روز بیعت رضوان زیر درخت با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تا مرز جانبازی و عدم فرار،بیعت بستیم.

برای بیان لطف به وفاداران،در این آیه دو تعبیر آمده است:یکی «یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ» و دیگری «أَجْراً عَظِیماً» ولی برای بیان قهر نسبت به پیمان شکنان،یک تعبیر آمده است.

«یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ»

پیام‌ها:

1- ایمان به پیامبر و نصرت و تکریم او باید به صورت یک تعهّد و جریان همیشگی باشد،نه برنامه‌ای موقّت و موسمی. تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ ... إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ ،(قالب مضارع،نشان دوام و استمرار است)

2- بیعت گرفتن از مردم،منافاتی با توحید و توکّل ندارد. «یُبٰایِعُونَکَ»

3- عمل و تصمیم پیامبر،همان اراده و خواست خداوند است و پیامبر به چیزی جز اراده الهی اقدام نمی‌کند. «الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ»

4- بیعت با پیامبر،بیعت با خداست. یُبٰایِعُونَکَ ... یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ

5-رهبر مسلمانان باید در شرایط بحرانی بر وفاداری مردم تأکید ورزیده و از آنان مجدداً پیمان بگیرد.(از قرائن و شأن نزول آیه استفاده می‌شود که پیامبر اسلام در شرایط بحرانی قبل از صلح حدیبیّه،از مردم بیعت گرفت.) ⁽¹⁾

6- حمایت رهبری الهی،حمایت خداوند را در پی دارد. یُبٰایِعُونَکَ ... یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ

7- به بیعت و حمایت مردم مغرور نشوید که قدرت خدا،بالاتر از هر قدرتی است. «یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ»

8-خداوند به حمایت کسی نیازی ندارد،پس،از پیمان شکنی بپرهیزید که با خدایی طرف هستید که فوق قدرت‌هاست. یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ ...

9- پیمان شکنی،خودشکنی است. «فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ»

10- عاقبت خوبان و بدان را برای مردم بیان کنید تا خود با مقایسه انتخاب کنند.

فَمَنْ نَکَثَ ... وَ مَنْ أَوْفیٰ ...

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً«11»

به زودی بادیه‌نشینان بازمانده از جنگ و جهادگریزان،(برای توجیه خلاف خود) به تو خواهند گفت:اموال و خانواده‌هایمان ما را مشغول و سرگرم ساخت(و نتوانستیم تو را همراهی کنیم).پس برای ما(از خداوند)طلب آمرزش کن.آنان به زبان چیزی می‌گویند که در دل‌هایشان نیست.(به آنان)بگو:اگر خداوند برای شما زیانی اراده کند،یا برای شما سودی بخواهد،کیست که در برابر خداوند از شما دفاع کند،بلکه خداوند به آنچه انجام می‌دهید،آگاه است.

نکته‌ها:

«اعراب»به بادیه‌نشینان جامعه‌گریز و دور از فرهنگ گفته می‌شود.شکّی نیست که اینان در مقابل شهرنشینان نیستند،بلکه کسی که از فرمان پیامبر سرپیچی کند،به نوعی از فرهنگ و تمدّن به دور است.

کسانی که به جبهه نمی‌روند،با بهانه‌هایی فرار خود را توجیه می‌کنند:

گاهی می‌گویند:هوا گرم است. «لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ» ⁽¹⁾

گاهی می‌گویند:تعداد دشمن زیاد و توان ما کم است. «لاٰ طٰاقَةَ لَنَا» ⁽²⁾

گاهی می‌گویند:خانه‌های ما در و دیوار و حفاظی ندارد و ما نگرانیم. «إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ» ⁽³⁾

گاهی می‌گویند:می‌ترسیم با نگاه به دختران رومی(در جنگ تبوک)،گرفتار فتنه و گناه شویم.پس ما را با فرمان شرکت در جنگ،به فتنه نیانداز. لاٰ تَفْتِنِّی ... ⁽⁴⁾

گاهی می‌گویند:اموال و دارایی و خانواده،ما را گرفتار کرده و مانع حضور ما در جنگ شده

است. «شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا»

معمولاً جهادگریزان،ترس را در قالب احتیاط،حرص و طمع را در قالب تأمین آینده، ضعف نفس را با شرم و حیا،سستی و بی‌عُرضگی را در قالب زهد و ضعف و ناتوانی خود را به قضا و قدر الهی و رضایت به خواست خدا توجیه می‌کنند.

پیام‌ها:

1- یکی از عوامل سستی در جهاد،ضعف فرهنگی و پائین بودن فرهنگ مردم است. «الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ»

2- رهبر باید آینده‌نگر بوده و سخنان و تحرّکات مخالفان و منافقان را پیش‌بینی کرده و جوابی آماده داشته باشد. سَیَقُولُ ... قُلْ ...

3- متخلّفان و نافرمانان،کار خود را توجیه می‌کنند. «شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا»

4- توجّه و وابستگی به مسائل اقتصادی و خانوادگی،گروهی را از انجام فرمان الهی و جهاد باز می‌دارد. «شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا»

5-تخّلف از جهاد،گناه است. «فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا»

6- دعا و شفاعت پیامبر در حق دیگران،مستجاب و مورد قبول است.لذا مردم، به پیامبر توسل می‌جستند. «فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا»

7- گاهی افشاگری،لازم است. «یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ»

8-فرار از جهاد،سبب بیمه شدن مال و جان از خطر نیست. «فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا»

9- دفاع از مکتب واجب است،گرچه متحمّل ضرر و زیان شویم. «أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا»

10- گویا منافقان و جهادگریزان،نمی‌دانند که خداوند همه چیز آنان را می‌داند و گرنه این همه نفاق از خود نشان نمی‌دادند. «بَلْ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً»

بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً«12»

بلکه(نافرمانی و فرار شما به خاطر آن بود که)گمان کردید پیامبر و مؤمنان هرگز(به سلامت)به خانواده‌های خود باز نخواهند گشت و این در دل‌های شما آراسته شد و گمان بد کردید و(این گونه)مردمی بدبخت شدید.

وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَعِیراً«13»

و هر کس به خدا و پیامبرش ایمان نداشته باشد،پس ما برای کافران آتش شعله‌ور آماده کرده‌ایم.

نکته‌ها:

کلمه«بور»به معنای ورشکستگی،رسوایی و هلاکت است.

فطرت انسان،کارهایی را بد و زشت می‌داند ولی شیطان و نفس،آنها را نزد انسان زیبا جلوه می‌دهند،تا انسان مرتکب آن شود.

جهادگریزان،خیال کردند که مسلمانان شکست خورده و همه کشته خواهند شد،لذا ترس، بخل،محرومیّت و رسوایی را بر خود خریدند.

پیام‌ها:

1- خداوند به افکار درونی مردم آگاه است و روزی از آنها پرده برمی‌دارد.

«بَلْ ظَنَنْتُمْ»

2- بسیاری از محاسبات و تحلیل‌ها که انسان را آشفته یا شیفته کرده،واقعیّت ندارد. «بَلْ ظَنَنْتُمْ»

3- گاهی سوء ظن و افکار انحرافی چنان در انسان تأثیر می‌گذارد که او را به یقین و سرانجام نافرمانی می‌کشاند. «بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ»

4- ترس از شکست،از عوامل فرار از جهاد است. بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ ...

5-توجّه بیش از حدّ به خانواده،عامل فرار از جهاد است. لَنْ یَنْقَلِبَ ... إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً

6- توجّه به خانواده،گاهی چنان در نزد انسان جلوه و ارزش پیدا می‌کند که فرد حاضر می‌شود خدا و رسولش را به خاطر آنها رها کند. «زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ»

7- سوء ظن و پندارها و محاسبات نابجا،دل انسان را بایر و شخصیّت او را تباه می‌کند. «ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً»

8-نافرمانی از فرامین رسول خدا،نشان نداشتن ایمان واقعی و یا زمینه بی‌ایمانی است. «مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ»

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً«14»

حکومت آسمان‌ها و زمین برای خداوند است،هر که را بخواهد(و شایسته بداند)می‌بخشد و هر که را بخواهد(و سزاوار بداند)عذاب می‌کند و خداوند آمرزنده و مهربان است.

نکته‌ها:

در مواردی که قرآن می‌فرماید:«خداوند هر کس را بخواهد می‌بخشد و هر کس را بخواهد عذاب می‌کند»،با توجّه به این‌که خداوند هم عادل است و هم حکیم،مراد آن است که در موارد لطف و بخشش،انسان خود را لایق دریافت بخشش الهی کرده و در موارد قهر و عذاب،انسان خود را از قابلیّت انداخته است.

پیام‌ها:

1- بخشش حق کسی است که قدرت مطلقه دارد. لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ ... یَغْفِرُ

2- لطف خداوند بر قهرش غلبه دارد. «یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ» ،( «یَغْفِرُ» قبل از «یُعَذِّبُ» آمده است)

3- خوف و رجا و بیم و امید در کنار هم لازم است. یَغْفِرُ ... یُعَذِّبُ

4- راه توبه،برای همه باز است. «کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً»

5-خداوند علاوه بر بخشش گذشته،با رحمت خود،آینده انسان را نیز تأمین می‌کند. یَغْفِرُ ... غَفُوراً رَحِیماً

6- بخشش و آمرزش خداوند،از روی لطف و مهربانی و رحمت است،نه از روی نیاز و چشمداشت. «غَفُوراً رَحِیماً»

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً«15»

آنگاه که شما به سوی غنایم(خیبر)حرکت کردید تا آنها را برگیرید،متخلّفان(از حدیبیّه)می‌گویند،بگذارید به دنبال شما بیاییم،آنان می‌خواهند کلام خدا را(که فرموده است:غیراز اصحاب حدیبیّه در خیبر شرکت نکنند)،تغییر دهند.(به آنان) بگو:شما هرگز نباید دنبال ما بیائید،این گونه خداوند(درباره شما)از قبل گفته است.پس آنان بزودی می‌گویند که شما نسبت به ما حسد می‌برید(و نمی‌خواهید ما نیز از غنایم بهره‌ای ببریم.چنین نیست)،ولی آنان جز اندکی نمی‌فهمند.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه آمده است که خداوند به پیامبرش دستور داد:کسانی حق دارند در جبهه خیبر شرکت کنند که در حدیبیّه حضور داشته‌اند.ولی متخلّفان حدیبیه می‌خواستند این دستور را تغییر دهند و با این‌که در حدیبیّه حضور نداشتند،تصمیم گرفتند برای جبران تخلّف گذشته خود و یا به خاطر این‌که در خیبر غنایم زیادی به دست می‌آمد،حضور داشته باشند،نزول این آیه ماهیت آنان را برملا می‌کند. ⁽¹⁾

آیاتِ 12 و 13 دلیل عدم شرکت در حدیبیّه را سوء ظن به خدا و ضعف ایمان مطرح کرد.

افرادی که در حدیبیه حضور نداشتند،می‌خواستند با شرکت در خیبر نشان دهند که ایمان دارند و سوءظنی در کار نیست و سخن خداوند در مورد آنان صادق نیست.

پیام‌ها:

1- جبران شکست‌ها و تقویت روحیه‌ی مؤمنان لازم است.خداوند مشکلات حدیبیّه را با غنائم خیبر جبران می‌کند. «انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ» (به جای«انطلقتم الی الجهاد»)

2- گروهی فرصت‌طلب،به هنگام تقسیم غنایم اعلام وجود می‌کنند. «مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ»

3- تغییر و تبدیل سخن و فرمان خداوند،یکی از خواسته‌های متخلّفان است.

«یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ»

4- برای رزمندگان باید حساب ویژه‌ای باز کرد و مخالفان را طرد نمود. «قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا»

5-کلام خود را مستند به کلام خدا کنید. قُلْ ... کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ

6- از تهدید و تهمت نباید ترسید. «فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا»

7- شیوه رفتار و شعار دشمن،تابع شرایط است و مدام در حال تغییر است.ابتدا قصد تغییر کلام اللّه را دارد،ولی همین که موفّق نمی‌شود،تغییر موضع داده و به مؤمنان نسبت حسادت می‌دهد. فَسَیَقُولُونَ ... ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ ... فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا

8-کسانی که سطحی‌نگرند،در تحلیل و تفسیر آثار رفتارهای ناشایست خود،به انحراف کشیده شده و به جای این‌که دلیلِ از دست دادن الطاف الهی را سوء سابقه خود بدانند،آن را حسادت مؤمنان می‌دانند. «بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً»

قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً«16»

به بادیه نشینان متخلّف بگو:به زودی(برای جنگ)با گروهی سرسخت و جنگجو دعوت خواهید شد که با آنان بجنگید تا اسلام آورند،پس اگر اطاعت کنید(و دعوت را قبول)کنید،خداوند پاداشی نیک به شما خواهد داد و اگر سرپیچی کنید،همان گونه که پیش از این نافرمانی کردید،شما را به عذابی دردناک عذاب خواهد کرد.

پیام‌ها:

1- راه بحث و گفتگو را بر مخالفان و متخلّفان باز بگذارید. «قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ»

2- یکی از جلوه‌های اعجاز قرآن در زمان نزول،خبردادن از آینده است.

«سَتُدْعَوْنَ»

3- راه بازگشت و جبران را برای متخلفان باز بگذاریم و آنان را برای همیشه بایکوت نکنیم. «سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ»

4- دشمن را ساده و ناتوان ننگرید. «أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ»

5-رزمندگان باید آگاهانه بجنگند و دشمن و ساز و برگ او را از قبل شناسایی کرده باشند. «أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ»

6- دشمنی‌ها را در بیان حقایق نادیده بگیریم. «أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ»

7- توان و قدرت دشمن،مانع انجام تکلیف و وظیفه نیست. أُولِی بَأْسٍ ...

تُقٰاتِلُونَهُمْ

8-مسلمانان باید از نظر قدرت نظامی در حدّی باشند که دشمن زورمند را به اسلام آوردن وادار کنند. «تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ»

9- در میدان جنگ،درون و باطن افراد بر ملا شده و صداقت‌ها و ریاکاری‌ها

آشکار می‌شوند. تُطِیعُوا ... تَتَوَلَّوْا

10- نیکی‌ها و خیرات،بدی‌های گذشته را محو می‌کند، قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ ... فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً

11- در تبلیغ و تربیت،تشویق و پاداش را بر تهدید و توبیخ مقدّم بدارید.عبارتِ «أَجْراً حَسَناً» قبل از «عَذٰاباً أَلِیماً» آمده است.

12- تشویق و تنبیه در کنار هم لازم است. أَجْراً حَسَناً ... عَذٰاباً أَلِیماً

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً«17»

بر نابینا گناهی نیست و بر لنگ گناهی نیست و بر بیمار گناهی نیست،(که به جهاد نروند)و هر کس خدا و رسولش را پیروی کند،(خداوند)او را در باغ‌هایی(بهشتی)که نهرها از زیر(درختان)آن جاری است،داخل می‌کند و هر کس سرپیچی کند،او را به عذابی دردناک،عذاب خواهد کرد.

نکته‌ها:

معیار معافیت و مرز عذر در ترک جبهه،نابینایی و ناتوانی در راه رفتن و بیماری و ناسلامتی است،نه کوتاه بودن قد و امثال آن.

گرچه برای گروهی،جبهه رفتن واجب نیست،امّا خیرخواهی برای رزمندگان لازم است، چنانکه خداوند در سوره توبه آیه 91 می‌فرماید: لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ ... حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ

پیام‌ها:

1- قانون‌گذار باید به تمام جوانب قانون توجّه کند و برای موارد خاص(مانند افراد نابینا و علیل و بیمار)قانون ویژه وضع کند. لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ...

2- معلولین،احساس حقارت نکنند،هیچ گناه و تقصیری بر آنان نیست.(کلمه «حَرَجٌ» به اصطلاح ادبی،نکره در سیاق نفی است که از آن معنای عام استفاده می‌شود.) لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ ... عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ

3- تکالیف الهی،به مقدار قدرت و توان است. لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ ... حَرَجٌ

4- افراد معذور،از بهشت محروم نمی‌شوند،به شرط آنکه در حدّ توان،مطیع باشند. لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ ... مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ ...

5-پیامبر معصوم است،زیرا اطاعت او قرین اطاعت خداست. «مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ»

6- ملاک اصلی ورود به بهشت،اطاعت است،گرچه شفاعت هم گاهی کارساز است. مَنْ یُطِعِ ... یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً«18»

همانا خداوند از مؤمنان راضی شد،آنگاه که(در حدیبیّه)زیر آن درخت با تو بیعت کردند،پس خداوند آنچه را در دل‌هایشان(از ایمان و صداقت) بود،دانست،بنابراین آرامش را بر آنان نازل کرد و پیروزی نزدیکی را پاداش آنان قرار داد.

وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً«19»

و غنایم بسیاری که به چنگ خواهند آورد،و خداوند عزیز و حکیم است.

نکته‌ها:

رسم چنین بوده که پس از آنکه قرارداد و معامله‌ای صورت می‌گرفت،دو طرف قرارداد و معامله با یکدیگر دست می‌دادند که به آن بیعت می‌گفتند،امّا پس از آن به هر نوع توافق و تعهّد و پذیرش پیمانی که با دست دادن اعلان موافقت می‌شود،بیعت گفته شده است.

بیعت،یک تعهد شرعی است که وفای به آن لازم و شکستن آن حرام است و عقاب دارد.

بیعت مردم با پیامبر و امام،منافاتی با تعیین و نصب آنان از سوی خدا ندارد.زیرا خداوند، پیامبر یا امام را تعیین می‌کند و مردم برای اعلام اطاعت خود،با او بیعت می‌کنند.

مراد از «الشَّجَرَةِ» درختی است در منطقه حدیبیّه که مردم پای آن درخت با پیامبر بیعت کردند و این بیعت،به دلیل اعلام رضایت خداوند از بیعت کنندگان «رَضِیَ اللّٰهُ» ،«بیعت رضوان»نام گرفت.

پیام‌ها:

1- ایمانی مورد رضایت خداوند است که همراه با وفاداری نسبت به پیامبرش باشد. «لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ»

2- دین از سیاست جدا نیست.رضایت خداوند از مؤمنانی است که در مسائل اجتماعی و سیاسی با پیامبرشان بیعت نمایند. رَضِیَ اللّٰهُ ... إِذْ یُبٰایِعُونَکَ

3- برای ثبت حوادث مهم،نام بردن از نشانه لازم است. «یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ»

4- الطاف الهی،مخصوص کسانی است که برخوردهایشان از سر اخلاص و صداقت باشد. فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ ... فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ

5-آرامش،هدیه‌ای الهی است که از طرف خدا،تنها بر مؤمنان نازل می‌شود.

«فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ»

6- نیّت خالص و صادقانه،منافاتی با کامیابی‌های مادّی ندارد. فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ ...

وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً

7- وفاداری نسبت به فرستاده الهی،رمز دریافت الطاف دنیوی و اخروی است.

رَضِیَ اللّٰهُ ... فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ ... وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً

8-نعمت‌های معنوی،بالاتر از نعمت‌های مادّی است.ابتدا فرمود: «رَضِیَ اللّٰهُ - فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ» و سپس فرمود: «وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً»

9- یک حرکت خالصانه از انسان،الطاف متعدّد الهی را در پی دارد. یُبٰایِعُونَکَ - فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ ... وَ أَثٰابَهُمْ ... وَ مَغٰانِمَ

10- آرامش،مقدّمه پیروزی است. فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ ... وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً

11- پیروزی‌ها را از لطف خداوند بدانیم. «أَثٰابَهُمْ فَتْحاً» چنانکه در آیه اول این سوره خواندیم: «إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ»

12- اگر جهت رضای خداوند تلاش کنیم و با وفاداری به پیامبرش خود را مستعد و لایق سازیم،وعده‌های خداوند حکیمانه و بر اعطای وعده‌ها،قادر است. «کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً»

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً«20»

خداوند،غنیمت‌های بسیاری به شما وعده داده است که آنها را خواهید گرفت،پس این(غنایم خیبر)را زودتر برای شما فراهم ساخت و دست مردم را از(تعرّض بر)شما بازداشت،تا برای مؤمنان نشانه(و عبرتی) باشد و شما را به راهی راست،هدایت کند.

نکته‌ها:

در دو آیه قبل،به کسانی که با پیامبر بیعت کردند،وعده«فتح قریب»داد که به گفته برخی مفسّران،همچون طبری،شیخ طوسی،زمخشری،مراغی و طبرسی،مراد فتح خیبر است.

قلعه خیبر در حدود دویست کیلومتری مدینه بود با حصارهای بلند و حدود ده هزار نفر یهودی در آن زندگی می‌کردند و اطرافش کشاورزی داشتند.این قلعه‌ی بسیار محکم،در سنگین و عجیبی داشت که چهل نفر آن را حرکت می‌دادند.

از آنجایی که خیبر پایگاه دشمنان و لانه جاسوسی مخالفان اسلام شده بود،یک ماه پس از صلح حدیبیّه،مسلمانان به سراغ آنجا رفتند.ابتدا فرماندهی مسلمانان را کسانی به عهده داشتند که نتواستند کاری را از پیش ببرند،تا آنکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:فردا پرچم را به دست کسی خواهم داد که خدا و رسولش از او راضی هستند و او را دوست دارند و روز بعد پرچم را به دست امام علی علیه السلام داد.

راهیابی به صراط مستقیم،بزرگترین نعمت و تفضل الهی است و خداوند همواره انسان را به آن سفارش کرده است و تمام مسلمانان و مؤمنان نیز باید در شبانه روز در حال نماز و مناجات از خداوند هدایت به آن راه را در خواست کنند.با این‌که خداوند به پیامبر اسلام می‌فرماید: «إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ ، عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» ⁽¹⁾تو از پیامبران و در راه مستقیم می‌باشی؛باز هم آن حضرت،مأمور است که در نمازهای خود از خداوند هدایت به راه مستقیم را بخواهد و بگوید: «اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ»

با توجّه به این‌که نمازهای نافله نیز بر پیامبر واجب بود و از 51 رکعت نماز واجب و مستحب،در 44 رکعت آن باید سوره حمد تلاوت و این درخواست مطرح شود،آنهم از جانب رسول خدایی که راه و عمل او از طرف خدا بیمه و تأمین شده،نشان دهنده خطر انحراف و لغزش در همه حالات انسان است.

پیام‌ها:

1- در جنگ و جهاد،کسب غنیمت از دشمن،امری مجاز و از وعده‌های الهی است. «وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً»

2- گسترش و توسعه اقتصادی مسلمانان،نعمت و موهبتی الهی است و سبب ایجاد انگیزه می‌شود. «وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً»

3- آنچه مسلمانان در امثال خیبر،به عنوان غنایم به دست می‌آوردند،تمام وعده‌های الهی نیست. «فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ»

4- عجله،در بعضی جاها پسندیده است. «فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ»

5-غنایم،آنگاه گواراست که همراه با امنیّت باشد. «کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ»

6- دست کشیدن دشمن از شما،یک نعمت الهی است. «کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ»

7- حوادث و برخوردها را تلخ نپندارید،بلکه هر یک در جای خود نشانه قدرت‌نمایی خداوند است. «لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ»

8-غنیمت،امنیّت و هدایت،پاداش مؤمنان است. مَغٰانِمَ ... کَفَّ أَیْدِیَ ... یَهْدِیَکُمْ

9- مال و ثروت،لغزشگاهی خطرناک است و لطف الهی زمانی است که ثروت همراه با هدایت باشد. مَغٰانِمَ کَثِیرَةً ... یَهْدِیَکُمْ

10- درخواست هدایت به راه مستقیم،همواره لازم است،حتّی بعد از بیعت با رسول خدا و پیروزی و کسب غنایم و رضای خداوند. «وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً»

وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً«21»

و(غنایم)دیگری(نصیبتان می‌کند)که شما بر آنها قدرت ندارید،ولی خداوند بر آنها احاطه دارد و خداوند بر هر چیزی توانمند است.

نکته‌ها:

قرآن بارها فرموده است:همراه سختی،آسانی است. «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً» ⁽¹⁾«سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً» ⁽²⁾«فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ» ⁽³⁾سال‌های اول بعثت که همراه انواع تهمت‌ها،شکنجه‌ها و توطئه‌ها بود و سال‌های اول هجرت که جنگ‌ها،کشته‌ها و مجروحان زیادی به همراه داشت،سالهای سخت و طاقت‌فرسایی بود،امّا سال‌های آخر عمر پیامبر،آسایش و پیروزی و عزّت بود،چنانکه این سوره تاکنون به آن اشاره کرده است:

«فَتْحاً قَرِیباً» ، «یَنْصُرَکَ اللّٰهُ نَصْراً عَزِیزاً» ، «أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً» ، «مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ» و «وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا».

پیام‌ها:

1- وعده دست‌یابی به غنایم در آینده،بر اساس علم و قدرت الهی است.

وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ ...

2- به دست آوردن غنایم را به زرنگی خود نپندارید. «وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا»

3- در کنار موفقیّت‌ها،از ضعف‌های خود غافل نشویم.(در آیات قبل خواندیم:

فَتْحاً قَرِیباً ... مَغٰانِمَ کَثِیرَةً و در این آیه می‌فرماید: «لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا»)

4- به وعده‌های خدا ایمان داشته باشیم. وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً ... قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا

5-آیات قرآن،بستری برای توکّل به خدا و تربیت انسان‌های موحّد است.

وَعَدَکُمُ ... فَعَجَّلَ ... کَفَّ ... یَهْدِیَکُمْ ... أَحٰاطَ اللّٰهُ ... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً

6- به وعده کسی باید تکیه کرد که پشتوانه قوی داشته باشد. «وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً»

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً«22»

و اگر کسانی که کفر ورزیدند با شما کارزار کنند،(توان مبارزه با شما را ندارند و)عقب‌نشینی و پشت کرده و آنگاه هیچ سرپرست و یاوری نخواهند یافت.

نکته‌ها:

اگر این آیات را مربوط به ادامه ماجرای صلح حدیبیّه بدانیم،معنای آیه چنین می‌شود که صلح حدیبیّه بر اساس ناتوانی و ضعف رزمی شما نبود،بلکه به خاطر مصلحت نظام بود، شما در حدیبیّه نیز اگر دست به جنگ می‌زدید،پیروز بودید و دشمنانتان فرار می‌کردند.

در قیامت مشخص می‌شود که کافران هیچ ندارند و کسی ولایت و نصرت آنها را نمی‌پذیرد،اما در مقابل مؤمنان همه چیز دارند،گرچه در دنیا چیزی نداشته‌اند.

امام حسین علیه السلام در دعای عرفه به خداوند می‌گوید:«ما ذا فقد من وجدک و ما ذا وجد من فقدک»هر کس تو را دارد چه ندارد و هر کس تو را ندارد چه دارد؟

پیام‌ها:

1- مسلمانانِ ضعیف،به عزّتی رسیدند که دشمنان،تاب درگیری با آنان را

نداشتند. وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ ... لَوَلَّوُا

2- هر کس خدا ندارد،هیچ یاوری ندارد. «لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً»

سُنَّةَ اللّٰهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً«23»

(این پیروزی شما و ترس و شکست کفّار،)سنّت خداوند است که از پیش جاری بوده است و هرگز برای سنّت‌های خداوند،تغییر و تبدیلی نخواهی یافت.

نکته‌ها:

این آیه نظیر آیه 21 سوره مجادله است که می‌فرماید: «کَتَبَ اللّٰهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی» خداوند این گونه مقرّر داشته که ما و پیامبرانمان قطعاً پیروزیم.

تاریخ و حوادث تاریخی،قانون‌مند بوده و عواملی باعث رشد یا رکود،عزّت یا ذلّت و فقر یا غنای آن می‌شود و سنّت خداوند،پیروزی حق بر باطل است.

پیام‌ها:

1- حوادث تاریخی،جرقه و تصادف نیست،بلکه یک جریان و قانون جاری و از پیش برنامه‌ریزی شده است. «سُنَّةَ اللّٰهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ»

2- سنّت‌ها و قوانین الهی،فراتر از زمان و مکان و عقل محدود بشری است و بر اساس آزمون و خطا نیست،لذا جامع و بدون تغییر است. «لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً»

3- قوانین الهی،در طول زمان کهنه و ناکارآمد نمی‌شود. «لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً»

وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً«24»

و او کسی است که بعد از آنکه شما را(در حدیبیّه)بر آنان پیروز ساخت، در درون مکّه(نیز)دست آنان را از شما و دست شما را از آنان کوتاه کرد و خداوند به هر کاری که می‌کنید بیناست.

نکته‌ها:

ظاهراً مقصود از دست کشیدن هر دو طرف از جنگ،همان صلح حدیبیّه است.زیرا مشرکان مکّه خود را آماده‌ی جنگ کرده بودند و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز از مسلمانان،بیعت وفاداری گرفته بود و هر دو طرف،دشمن سرسخت یکدیگر بودند.

در صلح حدیبیّه،خداوند از یک سو دست تجاوز مشرکان را قطع کرد و از سوی دیگر مؤمنان را از کشتن مشرکان بازداشت که این نیز به دو دلیل،در آن تاریخ نعمت بود:یکی حفظ قداست حرم و مکّه که نباید به دست مسلمانان هتک و ضایع شود ودیگری آتش‌بس ده‌ساله‌ای بود که در قرارداد صلح آمد،و در این مدّت،جمع بسیاری به مسلمانان پیوستند،و به خاطر آنکه مسلمانان کسی از آنان را نکشته بودند،در سال بعد،عمره دسته‌جمعی انجام دادند و سال بعد با شکوه و هیبت هرچه تمام‌تر،مکّه را فتح کردند،که تمام اینها از برکات آن صلح بود.

اگر در حدیبیّه،جنگ و درگیری رخ می‌داد و نفراتی از مشرکان کشته شده بودند،راه صلح، آتش بس و راه عمره در سال‌های بعد و راه حفظ و قداست مکّه و شاید راه فتح مکّه در آینده بسته شده بود،به همین دلیل،صلح حدیبیّه را فتح مبین و راه گشای نفوذ با عزّت اسلام و زمینه ساز رشد سریع اسلام دانسته‌اند.

پیام‌ها:

1- سنّت خداوند در مورد لطف به مؤمنان،قطعی و حتمی است. «وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ»

2- تمام پیروزی‌ها و پیشرفت‌ها،به تدبیر و اراده الهی است. وَ هُوَ الَّذِی ...

3- امنیت و در امان ماندن از دشمن،آنهم در میان دشمن،نعمتی بزرگ است.

«بِبَطْنِ مَکَّةَ»

4- گاهی صلح،نشانه پیروزی است. «مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ»

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً«25»

آنان کسانی هستند که کفر ورزیدند و شما را از مسجد الحرام و قربانی‌های نگاه داشته شده را از رسیدن به محل قربانگاه باز داشتند و اگر مردان و زنان با ایمانی(در مکّه)نبودند که(به خاطر فرمان حمله) آنان را نشناخته پایمال کنید و ناآگاهانه از سوی مسلمانان،کشته شده و به شما ضرر برسد(ما فرمان جنگ و حمله به مکّه و مبارزه با این کفّار را صادر می‌کردیم،ولی این فرمان را ندادیم)تا خداوند هر کس را بخواهد، در رحمت خود داخل کند.اگر(مؤمنان و مشرکان)از هم جدا بودند،قطعاً کسانی از اهل مکّه را که کفر ورزیدند،به عذابی دردناک عذاب می‌کردیم.

نکته‌ها:

«معکوف»،به معنای ممنوع و محبوس است، «الْهَدْیَ مَعْکُوفاً» یعنی حیوانی که برای قربانی مشخص شده را محبوس می‌کنند تا به قربانگاه برسد.معتکف نیز به کسی گفته می‌شود که برای هدف مقدّسی،خود را به نوعی محبوس و پایبند مکان یا چیزی می‌کند.

«مَعَرَّةٌ» به معنای ضرر و زیان است و «تَزَیَّلُوا» به معنای تفکیک و جداسازی است.

دلیل پذیرش صلح حدیبیّه این بود که اگر خداوند برای نابود کردن کفّاری که مانع شما و رسیدن قربانی شما به قربانگاه شدند،فرمان حمله می‌داد،شما به مکّه هجوم برده و مسلمانان بی دفاعی که در آن جا مقیم بودند و شما آنان را نمی‌شناختید،در زیر هجوم و حمله شما،خونشان به ناحق ریخته می‌شد و در این صورت شما گرفتار خونبها می‌شدید، پس یکی از دلایل صلح حدیبیّه،حفظ خون مسلمانان مقیم در مکّه بود.

امام حسن علیه السلام در مورد دلیل پذیرش صلح با معاویه این چنین فرمود:

«فانّی ترکتُه لصلاح

الاُمّة و حقن دمائها» ⁽¹⁾من جنگ را رها کردم به خاطر مصلحت امّت و حفظ خون آنان.

حساب مسلمانان مستضعف که شما ناشناخته آنان را بکشید،از حساب مسلمانانی که آگاهانه خود را در جبهه‌ی کفر و سپر کفّار قرار داده‌اند جداست،در بخش اول آیه می‌فرماید:

نباید حمله کرد،امّا در بخش دوم،کشتن مسلمانانی که خود را سپر کفر قرار داده‌اند،جایز دانسته است.

پیام‌ها:

1- مشرکان مکّه با آن همه کفر و عناد،به صلح با مسلمانان تن دادند. کَفَّ أَیْدِیَهُمْ ...

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا

2- قربانی در مناسک حج،جایگاه ویژه‌ای دارد.(یکی از جرم‌های کفّار، جلوگیری از رسیدن قربانی به قربانگاه ذکر شده است.) «وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ»

3- فلسفه جنگ یا صلحِ خود را برای پیروان بیان کنید. «لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ» (فرمان‌های الهی دارای دلیل و فلسفه است و دلیل صلح حدیبیّه این بود که مسلمانان ناشناخته کشته نشوند.)

4- رعایت مسئله اهم ومهم،یک قانون عقلی،شرعی وعرفی است. لَوْ لاٰ رِجٰالٌ ...

(آری،در شرایطی حفظ خون مسلمانان،مهم‌تر از حمله به کفّار است.)

5-خون مسلمان محترم است و مرد و زن ندارد. «رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ»

6- آسیب رساندن به مسلمانان حتّی از روی ناآگاهی،مسئولیّت و بازخواست دارد. لَوْ لاٰ رِجٰالٌ ... لَمْ تَعْلَمُوهُمْ

7- خداوند،خواهان دور ماندن ساحت مؤمنان از هر لکّه ننگ و بدنامی است.

«فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ»

8-رهبری جامعه اسلامی باید همه جوانب و آثار و عوارض فرمان خود را

محاسبه کند. «لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ» تا ناخواسته به بی‌گناهی آسیبی نرسد.

9- بهانه به دست دشمن ندهید. «فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ» اگر فرمان حمله به مکّه صادر می‌شد و مسلمانان ناشناخته کشته می‌شدند،دشمنان این حرکت را وسیله تبلیغات خود قرار می‌دادند و می‌گفتند مسلمانان به خودشان نیز رحم نمی‌کنند.

10- گاهی صلح،زمینه‌ساز گسترش اسلام می‌شود. وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ ... لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ

11- کفّار،مستحق عذاب حتمی الهی هستند. «لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ»

إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً«26»

آنگاه که کافران،تعصّب(آن هم)تعصّب جاهلیّت را(نسبت به شما)در قلب‌های خود جا داده بودند.پس خداوند آرامش خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان نازل کرد(و آنان برای صلح آماده شدند)و خداوند آنان را به حقیقت تقوا ملزم ساخت که به آن سزاوارتر و اهل آن بودند و خداوند به همه چیز آگاه است.

نکته‌ها:

«حمیت»به معنای گرمی و داغی است و به خشم و تعصّب شدید نیز اطلاق می‌شود.

تعصّب اگر بر اساس جهالت باشد،نکوهیده ولی اگر بر اساس غیرت دینی و پافشاری بر حق و منطق باشد نیکوست.

در ماجرای صلح حدیبیّه،حضرت علی علیه السلام به فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله صلح‌نامه را با «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» آغاز کردند،مشرکان گفتند که ما قبول نداریم و حضرت،آن را به

«بسمک اللهم»تغییر دادند،سپس مشرکان از کلمه«رسول اللّه»ایراد گرفتند که باید حذف شود.بار دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله این تغییر را با آرامش پذیرفت و لقب«رسول اللّه»را حذف کردند، این نمونه حمیّت مشرکان و نزول سکینه بر پیامبر و یارانش بود.

اسلام،با فرهنگ جاهلیّت به هر نوعی که باشد مبارزه می‌کند؛ «ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ» ⁽¹⁾، «تَبَرُّجَ الْجٰاهِلِیَّةِ» ⁽²⁾و «حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ»

دل انسان،هم مرکز ارتباط با خدا و رشد فضایل است و هم بستر گسترش مفاسد:

رشد معنوی: «تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ» ⁽³⁾، «أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ» ⁽⁴⁾و «فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ» ⁽⁵⁾

گسترش منفی: «سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ» ⁽⁶⁾، «یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ» ⁽⁷⁾و «اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ» ⁽⁸⁾

در حدیث می‌خوانیم که مراد از «کَلِمَةَ التَّقْویٰ» ایمان است. ⁽⁹⁾

پیام‌ها:

1- تعصّب جاهلیّت،عامل بستن راه مسجد بر مؤمنان است. صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ

2- آنچه انسان را در برابر تعصّب‌های جاهلی حفظ می‌کند،سکینه و آرامش است. حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ ... فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ

3- مفاسد اخلاقی،در بستر کفر رشد و نمو می‌کند و ایمان به خدا مانع رشد غرایز منفی است. اَلَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ ...

4- تعصّب و ایستادگی،اگر همراه با استدلال و منطق باشد،ارزش دارد،آنچه مورد انتقاد است،خشم و تعصّب برخاسته از جاهلیّت است. «حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ»

5-درمقابل رفتار جاهلانه نباید مقابله به مثل کرد. حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ ... فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ

6- خداوند مؤمنان را در برابر کینه‌ها و تعصّب‌ها،تنها نمی‌گذارد. حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ ...

فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ

7- آرامش و سکینه را با مال و مقام و تعداد نفرات،نمی‌توان تحصیل کرد،بلکه هدیه الهی است. «فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ»

8-همین که خدا و رسول،صلح را در حدیبیّه از هجوم و جهاد بهتر دانستند، مؤمنان باید به آن ملتزم و پایبند باشند. «أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ»

9- تقوایی ارزش دارد که دائمی باشد نه موسمی. «أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ»

10- برای دریافت الطاف الهی،باید اهلیّت و لیاقت توسط خود افراد بوجود آید.

«کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا»

11- انتخاب‌ها و اولویّت‌ها،با شعار و توقع نیست،بلکه باید آگاهانه و عالمانه باشد. «کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً»

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً«27»

همانا خداوند،آن رؤیا را برای پیامبرش به حق تحقّق بخشید.شما مسلمانان ان شاء اللّه آسوده خاطر،در حالی که(موی)سرهای خود را تراشیده و تقصیر(و مو و ناخن)کرده‌اید کوتاه کرده‌اید و از هیچ‌کس ترس و وحشتی ندارید،به مسجد الحرام داخل خواهید شد.خداوند چیزی را دانست که شما نمی‌دانستید،پس غیر از این،پیروزی نزدیکی(در خیبر)برای شما قرار داد.

نکته‌ها:

در سال ششم هجری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خواب دیدند که مسلمانان،آسوده خاطر وارد مسجد الحرام شده،در حالی که سرهای خود را تراشیده و موی و ناخن کوتاه کرده‌اند،

مراسم عمره انجام دادند.مسلمانان پس از شنیدن این خواب بسیار خوشحال وامیدوار شدند.پس از مدتی پیامبر همراه مسلمانان به قصد انجام مراسم حج حرکت کرده و تا پشت دروازه‌های مکّه در حدیبیّه رفتند.کفّار از ماجرا آگاه شده و راه را بر آنان بستند و تصمیم بر کشتار مسلمانان گرفتند.پیامبر صلی الله علیه و آله از مسلمانان همراه خود بیعت و پیمان وفاداری گرفتند، اما سرانجام به امر خداوند با دشمنان صلح و صلح‌نامه‌ای را امضاکردند،زیرا در این هجوم، بعضی از مسلمانان مقیم مکّه که ناشناخته بودند،به ناحق کشته می‌شدند و مسلمانان ناخواسته گرفتار پرداخت دیه و زخم زبان کفّار شده و بسیاری در آتش فتنه می‌سوختند،در این صلح برکاتی بود و در این مدت گروه زیادی به اسلام ملحق شدند.

امّا بعضی مسلمانان نگران بودند که چرا خواب پیامبر صلی الله علیه و آله تعبیر نشد؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود:

لازم نیست این خواب در این سال تعبیر و محقّق شود.به هر حال پیامبر و همراهان به مدینه بازگشتند و طبق قرارداد صلحنامه،در سال بعد سه روز مکّه را خالی کردند و مسلمانان با آسودگی خاطر اعمال عمره را با شکوه فراوان انجام دادند.البتّه پس از مدتی کفّار پیمان شکستند و مسلمانان در سال هشتم هجری مکّه را بدون خونریزی فتح کردند.

آیات 11،15،16 با جملات «سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ» و «سَتُدْعَوْنَ» از آینده خبر داد،همان گونه که این خواب نیز از آینده خبر می‌دهد.

«فَتْحٌ قَرِیبٌ» ،می‌تواند فتح خیبر یا مکّه باشد و می‌تواند صلح حدیبیّه باشد که در حقیقت برای مسلمانان یک پیروزی به حساب می‌آمد.

در حدیث می‌خوانیم که حضرت علی صلی الله علیه و آله فرمود:خداوند تراشیدن سر را مقدّم بر کوتاه کردن مو ذکر کرد،بنابراین تراشیدن از کوتاه کردن بهتر است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- خواب انبیا،از خواب‌هایی است که حتماً محقّق می‌شود. «لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ»

2- ورود حتمی مسلمانان به مسجد الحرام در حال آرامش،یک پیشگویی بود که به تحقّق پیوست و از جلوه‌های اعجاز قرآن بوده است. «لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ»

3- با این‌که رؤیا از پیامبر است،امّا در خبر دادن از هر امری که در آینده واقع می‌شود،گفتن «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ» لازم است.

4- تراشیدن سر و کوتاه کردن مو و ناخن،از اعمال حج و عمره است. مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ ...

5-امنیّت ظاهری کافی نیست،آرامش درونی نیز لازم است. «آمِنِینَ - لاٰ تَخٰافُونَ»

6- انسان،از تمام آثار و برکات،یا خطرات و عوارض تصمیم‌های خود آگاه نیست و باید مطیع فرمان خدا باشد.مسلمانان به فکر ورود به مکّه بودند ولی خداوند می‌داند آثار و برکات صلح،بیشتر و بهتر است. «فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا»

7- چه بسا صلحی که مقدّمه پیروزی باشد. «فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً»

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً«28»

او کسی است که پیامبرش را همراه با هدایت و دین حق فرستاد،تا آن را بر همه ادیان پیروز کند و کافی است که خداوند گواه این موضوع باشد.

نکته‌ها:

وعده پیروزی اسلام بر همه ادیان،بارها در قرآن تکرار شده است.این پیروزی،هم می‌تواند از جهت علمی،منطقی وغلبه در استدلال باشد،که همشیه چنین بوده،و هم اشاره به آینده تاریخ باشد که اسلام جهان را فراخواهد گرفت و وارثان زمین،بندگان صالح خواهند بود،چنانکه قدرت اسلام در نیم قرن اول هجری،بخش بزرگی از زمین را فراگرفت.

آینده تاریخ از نظر ما بسیار روشن و قطعی است و با ظهور حضرت مهدی علیه السلام آخرین امام معصوم از اهل بیت پیامبر،دنیا پر از عدل و داد خواهد شد.

پیام‌ها:

1- غلبه حق بر باطل،آرمانی است که تنها خداوند می‌تواند آن را محقّق سازد.

«هُوَ الَّذِی»

2- رمز پیروزی اسلام،هدایت الهی و حقانیّت راه است. «أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ»

3- در شرایط سخت،نوید و امید دادن لازم است.(زمانی که کفّار مکّه به مسلمانان اجازه ورود به مسجد الحرام را نمی‌دهند،خداوند نوید پیروزی بر تمام جهان را می‌دهد که شما نه تنها بر مشرکان مکّه بلکه بر تمام ادیان جهان، غالب خواهید شد.) «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ»

4- تمام ادیان گذشته،برای برهه‌ای از زمان بوده است. «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ»

5-قرآن از آینده تاریخ و جهانی شدن اسلام خبر می‌دهد. «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ»

6- پذیرش مردم مهم نیست،گواه بودن خداوند کافی است. «کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً»

7- اگر به الوهیّت او ایمان دارید،به وعده‌های او نیز اعتماد کنید. «کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً»

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً«29»

محمّد،رسول خداست و کسانی که با او هستند،بر کفّار،سخت و در میان خودشان مهربانند.آنان را پیوسته در رکوع و سجود می‌بینی،که فضل و رضوان را از خدا می‌جویند،نشانه آنان در رخسارشان از اثر سجود نمایان است.این

است وصف ایشان در تورات و وصف آنان در انجیل،مانند زراعتی است که جوانه را از زمین خارج کرده،پس آن را نیرو داده تا سخت شود و بر ساقه‌ی خود بایستد،آن گونه که کشاورزان را به شگفتی و شادی وامی‌دارد.تا خداوند به واسطه مؤمنان کفّار را به خشم آورد،ولی خداوند به کسانی از کفّار که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دهند،وعده آمرزش و پاداشی بزرگ داده است.

نکته‌ها:

«رکع»جمع«راکع»به معنای رکوع کننده و«سجد»جمع«ساجد»به معنای سجده کننده است.این دو کلمه برای کسانی به کار می‌رود که بسیار اهل سجده و رکوع و نماز باشند و بر آن مداومت کنند.

«سوق»به معنای ساق پا و ساقه گیاه،«شطأ»به معنای جوانه گیاه،«آزر»به معنای تقویت و کمک و «فَاسْتَغْلَظَ» از غلظت به معنای سفت و محکم شدن می‌باشد.

در آغاز سوره،پیامبر صلی الله علیه و آله مورد خطاب بود، «إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ» در پایان سوره نیز محور آن، رسول خدا است. «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ»

در این آیه،شیوه‌ی ارتباطات یک مؤمن ترسیم شده است:

رابطه با بیگانگان. «أَشِدّٰاءُ» شدت و سختی.

با خودی‌ها. «رُحَمٰاءُ» محبت و مهربانی.

با خداوند. «رُکَّعاً سُجَّداً» عبودیت و بندگی.

با خود. «یَبْتَغُونَ» تلاش و کوشش و امید به فضل خدا.

تشبیه جامعه اسلامی به مزرعه کشاورزی،قابل دقت است زیرا:

الف.کشت،از درون زمین است،عقیده نیز از درون انسان است.

ب.کشت،در محیط مناسب رشد می‌کند،جامعه اسلامی هم نیاز به زمینه‌های مناسب دارد.

ج.کشت،دارای رشد طبیعی و تدریجی و اصیل و ثابت است،رشد امت اسلامی نیز مراحل و ثبوت و اصالت دارد.

در نوشتن صلح‌نامه حدیبیّه،همین که حضرت علی علیه السلام نوشتند:محمّد رسول اللّه،نماینده

کفّار اصرار کرد که این کلمه باید حذف شود،امام علی علیه السلام از حذف لقبِ«رسول اللّه»ناراحت بود ولی خداوند به جای آن در متن قرآن فرمود: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ»

یاران پیامبر،در جستجوی دنیا و آخرتند،«فضل»به نعمت‌ها و امکانات مادی،و «رضوان»به نعمت‌ها و امور معنوی گفته می‌شود.شاید هم مقصود این باشد که یاران پیامبر برای کار خود ارزشی قائل نیستند،بلکه به فضل او دل‌بسته‌اند نه به اعمال خود.

این آیه،هم به نشانه‌های ظاهری مؤمن اشاره کرده که خضوع و خشوع در گفتار و رفتار است، «سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ» و هم به استواری و ریشه‌دار بودن عقیده در دل و جان مؤمن که همواره در حال رشد و گسترش است. کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ ...

در انجیل متیٰ می‌خوانیم:بار دیگر مثلی برای ایشان زد و گفت:ملکوت آسمان مثل دانه خردلی است که شخصی گرفته در مزرعه خویش بکارد.هر چند دانه خردل از سایر دانه‌ها کوچکتر است،ولی چون نمو کند،بزرگ‌ترین بقول(سبزیجات)و درختی می‌شود چنان که مرغان هوا در شاخه‌هایش آشیانه می‌گیرند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در بیان آیه «سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ» ،فرمودند:مراد آثار شب زنده‌داری است.«هو السهر فی الصلاة» ⁽²⁾

اسلام دین جامع است؛در خط سیاسی «أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ» و در اخلاق اجتماعی، «رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ» و در بعد معنوی «تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً» است.

پیام‌ها:

1- وعده‌های الهی شفاف است.(آن پیامبری که مکتبش بر تمام ادیان غالب می‌شود،محمّد رسول اللّه است.) أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ ... مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ...

2- جهانی شدن مکتب اسلام،به رهبری الهی و یارانی صادق نیازمند است.

لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ ... مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ

3- یکی از ابزار و شیوه‌های تربیت،معرّفی الگوهاست. «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ»

4- ایمان به رسول خدا،«آمنوا به»گام اول است،مهم‌ترین گام،همراهی با رسول است. «وَ الَّذِینَ مَعَهُ»

5-مسلمانان باید در برابر دشمن؛خشونت،قاطعیّت،صلابت و شدّت داشته و در برابر دیگر مؤمنان؛رأفت،مودّت،رحمت و عطوفت،مهر و احساسات داشته باشند. «أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ»

6- بی‌تفاوتی ممنوع،مسلمان باید مظهر حبّ و بغض باشد. «أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ»

7- ملاک مهر و قهر،ایمان و کفر است،نه قوم و قبیله و مال و ثروت. «أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ»

8-عبادت،برای یاران پیامبر یک سیره دائمی است،نه یک عمل موسمی. «تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً»

9- در جامعه اسلامی،باید نماز ظهور و بروز داشته باشد،نه مخفی و پنهان.

«تَرٰاهُمْ»

10- رکوع و سجود در نماز،دارای محوریّت است. «رُکَّعاً سُجَّداً»

11- عبادتی مورد ستایش است که همراه با کثرت و مداومت باشد. «رُکَّعاً سُجَّداً»

12- بخش‌هایی از تورات و انجیل فعلی،دست نخورده و تحریف نشده است، لذا قرآن در مواردی به آنها استناد می‌کند. ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ ... اَلْإِنْجِیلِ

13- در کتب آسمانی قبل نیز پیش‌گویی‌هایی بوده است.در تورات و انجیل، سیمای یاران پیامبر اسلام مطرح شده است. ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ ... اَلْإِنْجِیلِ

14- مثال‌های کتب آسمانی،طبیعی،همه‌جایی،همه فهم،در دسترس و قابل تجربه است. کَزَرْعٍ أَخْرَجَ ...

15- رشدی پایدار است که طبیعی،مستقل و تدریجی باشد. کَزَرْعٍ أَخْرَجَ ...

16- جامعه اسلامی باید خودکفا،مستحکم و مستقل باشد تا روی پای خود بایستد. «فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ»

17- دین از سیاست جدا نیست.در کنار رکوع و سجود،موضع‌گیری‌های قاطع و دشمن شکن لازم است. رُکَّعاً سُجَّداً ... لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ

18- رشد کمی و کیفی مسلمانان،کفّار را عصبانی می‌کند. أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ ...

لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ

19- رکوع و سجود و همگامی با رسول خدا کافی نیست،باید تمام آن امور برخاسته از ایمان و عمل صالح باشد تا اجر عظیم دریافت شود. «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً»

20- پاداش مؤمنان راستین در وهم نگنجد. «أَجْراً عَظِیماً»

21- دفع ضرر،مقدّم بر کسب منفعت است.(اول «مَغْفِرَةً» بعد«اجر عظیم»)

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره حجرات

اشاره

این سوره در مدینه نازل شده ودارای هجده آیه است.

«حجرات»جمع«حجرة»است و چون در آیه چهارم این سوره درباره حجره‌های خانه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سخن به میان آمده،این سوره حجرات نامیده شده است.

در این سوره که به سوره آداب نیز شهرت دارد،موضوع‌های اخلاقی و اجتماعی مهمی مطرح شده که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1.آداب برخورد با پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشی نگرفتن بر آن حضرت.

2.دوری از مسخره کردن،نام بد نهادن،سوءظن،تجسّس و غیبت.

3.برقراری روابط اجتماعی بر اساس اخوّت و برادری،اصلاح ذات البین، بسیج عمومی بر ضد یاغی،میانجی‌گری عادلانه و دوری از شایعه پراکنی.

4.ارزش گذاری افراد جامعه بر اساس درجات ایمان و تقوای آنان و دوری نمودن از کفر،فسق و گناه.

5.پیروی از پیامبر الهی از روی عشق وآگاهی و دوری از هرگونه منّت‌گذاری به واسطه‌ی پذیرش اسلام و عمل به دستورات آن.

در این سوره کوتاه،پنج بار خطاب «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» تکرار شده است که بیانگر جایگاه مسائل اخلاقی و روابط اجتماعی در اسلام می‌باشد و به خوبی نشان می‌دهد که نحوه‌ی رفتار مسلمانان با یکدیگر و با رهبران خود،مورد توجّه شارع مقدس بوده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ«1»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید!(در هیچ کاری)بر(حکم)خدا و پیامبر او پیشی نگیرید و از خداوند پروا کنید،که خداوند شنوا و دانا است.

نکته‌ها:

سه سوره‌ی مائده،حجرات و ممتحنه که درباره مسائل حکومتی و اجتماعی است،با جمله‌ی «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» شروع شده است.

در آغاز سوره‌ی مائده می‌خوانیم: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به پیمان‌های خود وفادار باشید و در سوره‌ی ممتحنه می‌خوانیم: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ» ای کسانی که ایمان آورده‌اید! دشمن من و دشمن خود را سرپرست خود قرار ندهید و در این سوره می‌خوانیم:ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بر حکم خدا و رسول پیشی نگیرید.

این آیه می‌خواهد مؤمنان را همچون فرشتگان تربیت کند،زیرا قرآن درباره‌ی آنها می‌فرماید:در سخن بر خدا سبقت نمی‌گیرند و تنها طبق دستور او عمل می‌کنند.

«لاٰ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ»

⁽¹⁾ قرآن،موارد تقدّم و پیشی گرفتن بر پیامبر را بیان نکرده است تا شامل نهی از انواع پیش

افتادن‌ها در امور عقیدتی،اجتماعی،سیاسی،اقتصادی و غیر آن در گفتار وکردار گردد.

خداوند از تقدّم بر رهبر جامعه اسلامی به شدّت نهی نموده است،زیرا کسی که در کارهایش از خدا و پیامبر پیشی می‌گیرد،در مدیریّت نظام اسلامی خلل وارد کرده و جامعه را به هرج ومرج می‌کشاند و در حقیقت نظام قانون‌گذاری را بازیچه تمایلات خود قرار می‌دهد.

عمل به این آیه،جلوی بسیاری از خطاها را می‌گیرد.زیرا گاهی خواسته‌ی مردم،پیروی انسان از حدس و تخمین یا میل به ابتکار ونوآوری و یا قضاوت عجولانه و یا گمان آزاداندیشی،انسان را وادار به گفتن،نوشتن و یا گرفتن تصمیماتی می‌کند که ناخودآگاه از خواسته‌ی خدا و رسول جلو می‌افتد.همان گونه که گروهی به گمان عبادت،قاطعیّت، انقلابی بودن و زهد و ساده زیستی،از خدا و رسول پیشی گرفتند و به قول معروف کاسه‌ی داغ‌تر از آش شدند.

پذیرش و عمل به آن دسته از آداب و عادات و رسوم اجتماعی و یا مقرّرات و قوانین بشری که ریشه در قرآن و حدیث ندارد و برخاسته از عقل و فطرت نیست،نوعی پیش افتادن از خدا و رسول است.

نمونه‌های پیش‌افتادن

به چند نمونه تاریخی از پیشی گرفتن بر پیامبر که در تفاسیر و روایات آمده،توجّه کنیم:

1.در عید قربان،گروهی قبل از پیامبر صلی الله علیه و آله قربانی کردند،به آنان گفته شد: «لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ» ⁽¹⁾

2.پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله گروهی را برای تبلیغ نزد کفّار فرستاد.کفّار نمایندگان پیامبر را کشتند و تنها سه نفر توانستند فرار کنند.این سه نفر در مسیر بازگشت دو نفر از کفّار قبیله‌ی بنی‌عامر را به انتقام کشته شدن دوستان خود کشتند،در حالی که آن دو نفر بی‌تقصیر بودند.قرآن آنان را به خاطر این عمل خودسرانه توبیخ کرد که چرا بدون دستور پیامبر دست به این عمل زدید؟ ⁽²⁾«لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ»

3.قوم بنی‌تمیم از پیامبر صلی الله علیه و آله امیر و حاکم خواستند.خلیفه‌ی اوّل و دوّم هر کدام شخصی را پیشنهاد کردند و با هم مشاجره می‌کردند که کاندیدای من بهتر است،آیه نازل شد:

لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ ...و لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ ⁽¹⁾

4.امام معصوم علیه السلام به شخصی فرمود:این دعا را بخوان:لا اله الا الله...تا آنجا که می‌فرماید:«یحیی و یمیت».شنونده از پیش خود جمله‌ای اضافه کرد و گفت:«و یمیت و یحیی»حضرت فرمودند:جمله‌ی تو صحیح است،امّا آنچه من می‌گویم بگو و سپس آیه‌ی «لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ» را برای او تلاوت فرمودند. ⁽²⁾

5.بعضی اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله خواب و خوراک و آمیزش با همسر را بر خود حرام کردند.

حضرت ناراحت شده و مردم را جمع کرده و فرمودند:من خودم غذا می‌خورم،می‌خوابم و با همسرم زندگی می‌کنم.راه و روش و سیره‌ی زندگی من این است،پس هرکس از این راه پیروی نکند،از من نیست.«فمن رغب عن سنتی فلیس منی» ⁽³⁾

6.با این که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ازدواج موقّت را شرعی و قانونی اعلام فرمودند،امّا خلیفه‌ی دوم آن را حرام کرد.این خود،نوعی پیش افتادن از پیامبر صلی الله علیه و آله است که در این آیه از آن نهی شده است. «لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ»

7.در سال هشتم هجری که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای فتح مکه از مدینه حرکت کردند،بعضی از مسلمانان در این سفر روزه خود را افطار نکردند،با این که می‌دانستند مسافر روزه ندارد و می‌دیدند که پیامبر صلی الله علیه و آله افطار کرده است.اینها در واقع از پیامبر صلی الله علیه و آله پیشی گرفتند.

پیام‌ها:

1- پیش از درخواست و دستور به کاری،باید ابتدا زمینه‌های روانی پذیرش را در مخاطب ایجاد کرد.جمله‌ی «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» به مؤمنان شخصیّت می‌دهد و

رابطه‌ی آنان با خدا را که زمینه‌ی انجام دستور است،بیان می‌کند.

2- از آنجا که فرمان پیش نیفتادن از خدا و رسول،فرمان ادب است،خود این آیه نیز مخاطب را با ادب ویژه صدا می‌زند. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ...

3- حرام کردنِ حلال خداوند و یا حلال کردن حرام‌ها،نوعی پیشی گرفتن بر خدا و رسول است. لاٰ تُقَدِّمُوا ...

4- هرگونه بدعت و جعل قانون در برابر قانون الهی ممنوع است. لاٰ تُقَدِّمُوا ...

5-سرچشمه‌ی قانون و رفتار ما باید قرآن و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله باشد. «لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ»

6- حکم رسول،حکم خداست و بی‌احترامی به او بی‌احترامی به خداست. «لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ»

7- پیشی گرفتن از خدا و رسول،بی‌تقوایی است. لاٰ تُقَدِّمُوا ... وَ اتَّقُوا

8-برای انجام تکالیف،دو اهرم ایمان و تقوا لازم است. آمَنُوا ... وَ اتَّقُوا

9- التزام عملی باید همراه با تقوای درونی باشد. لاٰ تُقَدِّمُوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

10- کسانی که به خاطر سلیقه‌های شخصی یا آداب اجتماعی،بر خدا و رسولش پیشی می‌گیرند،از ایمان و تقوا دور شده‌اند. لاٰ تُقَدِّمُوا ... وَ اتَّقُوا

11- تندروی‌های خود را توجیه نکنیم. لاٰ تُقَدِّمُوا ... إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

12- ایمان به حضور و آگاهی خداوند،زمینه پرهیز و خداترسی می‌گردد. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ«2»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید!(در گفتگو با پیامبر)صدایتان را بلندتر از صدای پیامبر نکنید و آن گونه که با یکدیگر بلند گفت‌وگو می‌کنید،با پیامبر بلند سخن مگویید! مبادا(به خاطر این بی‌ادبی،)اعمالتان نابود شود و شما آگاه نشوید.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،از پیشی‌گرفتن بر رسول خدا و دستورات الهی در عمل نهی شد و در این آیه،از بلند کردن صدا در حضور پیامبر در گفتار و سخن گفتن.در آیه‌ی 63 سوره‌ی نور نیز سفارش شده که پیامبر را مانند خود صدا نزنید،بلکه با احترام و مؤدّبانه نام ببرید.

حفظ عمل،مهم‌تر از خود عمل است.اعمال ما گاهی از اوّل خراب است،چون با قصد ریا و خودنمایی شروع می‌شود،گاهی در وسط کار به خاطر عُجب و غرور از بین می‌رود و گاهی در پایان کار به خاطر بعضی از اعمال حبط می‌شود.به همین جهت قرآن می‌فرماید:هر کسی عمل خود را تا قیامت بیاورد و از آفات بیمه کند،ده برابر پاداش داده می‌شود: «مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا» ⁽¹⁾و نمی‌فرماید:هر کس عملی را انجام دهد،ده برابر پاداش دارد.زیرا میان انجام عمل در دنیا و تحویل آن در قیامت،فاصله‌ی زیادی است.

چنانکه در روایتی رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:برای هر ذکری،درختی در بهشت کاشته می‌شود، شخصی گفت:پس ما در بهشت درختان زیادی داریم! حضرت فرمود:بله،ولی گاهی گناه و اعمالی از شما سر می‌زند که آن درختان را می‌سوزاند.سپس آیه فوق را تلاوت فرمود. ⁽²⁾

قرآن،حبط اعمال را،یک جا برای کفر و شرک آورده و یک جا برای بی‌ادبی در محضر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله،پس کیفر بی‌احترامی به پیامبر،هم‌وزن کیفر کفر و شرک است.

یکی از یاران پیامبر که در حضور پیامبر بلند سخن گفته بود،هنگامی که شنید صدای بلند او سبب از بین رفتن و نابودی کارهای خوب او می‌شود،بسیار ناراحت شد.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:صدای بلند تو برای خطابه و سخنرانی بود و حساب تو از دیگران جداست. ⁽³⁾

در جمله‌ی «أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ» ،این نکته نهفته است که برخی اعمال آثار وضعی دارد و آن آثار وابسته به دانستن یا ندانستن ما نیست.

اگر انسان مایعی سمّی بخورد مسموم می‌شود،گرچه گمان کند آب است.اگر به سیم برق دست بزنیم،دچار برق گرفتگی می‌شویم،گرچه گمان کنیم برق ندارد.برخی گناهان،سبب

پیدایش قحطی،زلزله،کوتاه شدن عمر،ذلّت و خواری می‌شود،گرچه خود انسان از عامل پیدایش این آثار خبری نداشته باشد.

گرچه بلند کردن صدا در مقابل پیامبر بی‌ادبی به پیامبر صلی الله علیه و آله است که به خاطر مقام والای آن حضرت،سبب حبط اعمال می‌شود،ولی قرآن به ما سفارش کرده که نسبت به همه‌ی مردم ادب را رعایت کنیم و آرام سخن بگوییم.چنانکه لقمان علیه السلام به فرزندش می‌گوید:

«وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ» صدای خود را فرو گیر و آرام سخن بگو.سپس صداهای بلند را به صدای الاغ تشبیه کرده است: «إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْوٰاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ» ⁽¹⁾

مسئله‌ی صدای بلند و آلودگی صوتی،امروزه یکی از مشکلات جامعه‌ی بشری است که گاهی به اسم عروسی،گاهی به اسم عزا،گاهی در مسجد و گاهی در کوچه و خیابان و زمین ورزش،آرامش را از مردم سلب می‌کند.

نمونه‌های بی‌ادبی به پیامبر

الف:پیامبر اسلام در آستانه‌ی رحلت،تقاضای قلم و کاغذی کرد و فرمود:می‌خواهم چیزی بگویم و بنویسید که بعد از آن هرگز گمراه نشوید! در میان حاضران خلیفه‌ی دوّم گفت:

بیماری پیامبر شدید شده و سخنانش بی‌ارزش است،شما قرآن دارید و نیازی به نوشتن نیست.سر و صدا به موافقت و مخالفت بلند شد.حضرت فرمود:برخیزید و بروید. ⁽²⁾

مرحوم علامه سید شرف‌الدین،صاحب کتاب المراجعات،می‌فرماید:گرچه قلم و کاغذ نیاوردند و چیزی نوشته نشد،ولی می‌توان خط نانوشته را خواند.زیرا با بررسی روایات خواهیم دید که پیامبر این مطلب را بارها بیان فرموده است که من از میان شما می‌روم و دو چیز گرانبها را به جا می‌گذارم که اگر به آن دو تمسّک کنید،هرگز گمراه نشوید و آن دو،قرآن و اهل‌بیت من هستند.«انی تارک فیکم الثقلین ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا کتاب الله و عترتی اهل بیتی» ⁽³⁾

پس در اینجا نیز مراد آن حضرت تمسّک به قرآن و اهل‌بیت بوده است.

ب:هنگامی که امام حسن مجتبی علیه السلام شهید شد و خواستند او را در کنار قبر جدّش رسول‌خدا صلی الله علیه و آله دفن کنند،عایشه جلوگیری کرد و این امر باعث بلند شدن سر و صدای مردم شد.امام‌حسین علیه السلام با تلاوت آیه‌ی لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ ...مردم را امر به سکوت کرد و فرمود:احترام پیامبراکرم صلی الله علیه و آله پس از مرگ حضرت نیز همچون زمان حیات او لازم است. ⁽¹⁾

مقدّسات در اسلام

در تمام دنیا با وجود عقائد مختلف،به بزرگان خود احترام خاصّ می‌گزارند.شهرها، خیابان‌ها،دانشگاه‌ها،فرودگاه‌ها،مدارس و مؤسسات را به نام آنان نام‌گذاری می‌کنند.در اسلام نیز برخی افراد و حتّی برخی گیاهان و جمادات قداست دارند.

در اسلام ریشه‌ی قداست و کرامت هر چیزی،وابستگی آن به ذات مقدّس خداوند است و هر چه این وابستگی بیشتر باشد،قداست هم بیشتر است و ما باید احترام ویژه‌ی آن را حفظ کنیم.امّا مقدّسات:

1.خداوند سرچشمه قدس است و مشرکان که دیگران را با خدا یکسان می‌پندارند،در قیامت به انحراف خود اقرار خواهند کرد و به معبودهای خیالی خود خواهند گفت:رمز بدبختی ما این است که شما را با پروردگار جهانیان یکسان می‌پنداشتیم. «إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» ⁽²⁾

در قرآن از تسبیح و تنزیه خداوند زیاد سخن به میان آمده است،یعنی ما باید برای خدا آن احترام وقداستی را بپذیریم که هیچ‌گونه عیب ونقصی برای او تصوّر نشود.نه تنها ذات او، بلکه نام او نیز باید منزّه باشد. «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی» ⁽³⁾

2.کتاب خدا نیز احترام و قداست ویژه‌ای دارد.وقتی خداوند قرآن را عظیم می‌داند، ⁽⁴⁾پس ما باید آن را تعظیم کنیم،وقتی قرآن را کریم می‌داند، ⁽⁵⁾ما باید آن را تکریم کنیم،و چون قرآن را مجید می‌داند، ⁽⁶⁾ما باید آن را تمجید کنیم.

3.رهبران الهی،تمام انبیا و جانشینان بر حقّ آن بزرگواران به خصوص حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت او،دارای مقام مخصوصی هستند که در این سوره پاره‌ای از آداب برخورد با آن حضرت بیان شده است:بر آنان پیشی نگیریم،بلندتر از آنان صحبت نکنیم و در آیات دیگر،فرمان صلوات بر پیامبر داده شده است. ⁽¹⁾

البتّه باید به این نکته توجّه کنیم که پس از رحلت پیامبر نیز،زیارت آن حضرت ⁽²⁾و زیارت و احترام جانشینان و ذریّه آن بزرگوار و تمام کسانی که به گونه‌ای به آن حضرت نسبت دارند،به خصوص علمای ربّانی و فقهای عادل و مراجع تقلید که به فرموده‌ی روایات، جانشینان پیامبرند،بر ما لازم است.چنانکه در حدیث می‌خوانیم:کسی که سخن فقیه عادل را رد کند،مثل کسی است که سخن اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام را رد کرده و کسی که سخن آنان را رد کند،مثل کسی است که سخن خدا را رد کرده باشد. ⁽³⁾

نه تنها شخص پیامبران،بلکه آنچه مربوط به آنان است،قداست و کرامت دارد.در قرآن می‌خوانیم:صندوقی که موسی علیه السلام در زمان نوزادیش در آن نهاده و به دریا انداخته شده بود و پس از آن یادگارهای موسی و آل‌موسی در آن نگهداری می‌شد،به قدری مقدّس بود که فرشتگان آن را حمل می‌کردند و باعث پیروزی بر دشمنان می‌شد. ⁽⁴⁾

4.در اسلام،والدین از کرامت و قداست خاصّی برخوردارند.در قرآن پنج مرتبه بعد از سفارش به یکتاپرستی،احسان به پدر و مادر مطرح شده ⁽⁵⁾و تشکّر از آنان،در کنار تشکّر از خداوند آمده است. ⁽⁶⁾

احترام والدین تا آنجا است که نگاه همراه با محبّت به والدین عبادت است و به ما سفارش

شده صدای خود را بلندتر از صدای آنها قرار ندهید،سفری که سبب اذیّت آنان می‌شود، حرام است و باید در آن سفر نماز را کامل خواند.

5.در اسلام،بعضی زمان‌ها مثل شب قدر،بعضی مکان‌ها مثل مسجد،بعضی سنگ‌ها مثل حجرالاسود،بعضی آبها مثل زَمزم،بعضی خاک‌ها مثل تربت امام حسین علیه السلام،بعضی لباسها مثل لباس احرام،مقدّس شمرده شده است و باید برای آنها احترام خاصّی قائل شد.

در قرآن می‌خوانیم:حضرت موسی به احترام وادی مقدّس،هنگام ورود به آنجا کفش خود را بیرون آورد. «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً» ⁽¹⁾

مسجدالحرام مکان مقدّسی است که مشرک،حقّ ورود به آنجا را ندارد. «إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ» ⁽²⁾

محلّ عبادت و مساجد مقدّس است و هنگامی که به مسجد می‌روید،زیبا و پاکیزه بروید.

«خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ»

⁽³⁾ و فرد جُنُب و ناپاک،حقّ توقّف در مسجد را ندارد. «وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ» ⁽⁴⁾

مسجد به قدری عزیز است که افرادی مثل حضرت ابراهیم،اسماعیل،زکریّا و مریم علیهم السلام مسئول تطهیر آن بوده‌اند. «طَهِّرٰا بَیْتِیَ» ⁽⁵⁾حتّی مادر مریم که خیال می‌کرد فرزندش پسر است،نذر کرد او را خادم مسجدالاقصی قرار دهد. «إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً» ⁽⁶⁾

6.انسان با ایمان نیز دارای قداست وکرامت است،تا آنجا که آبروی مؤمن از کعبه بیشتر است و آزار و غیبت او حرام و دفاع از حقّ او واجب و حتّی بعد از مرگ نیز نبش قبر او حرام است.

پیام‌ها:

1- برای آموزش ادب به دیگران،ما نیز باید آنان را مؤدّبانه صدا بزنیم.(در این آیه خداوند مؤمنان را با جمله‌ی «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» صدا زده است.)

2- سفارش به احترام بزرگان،از زبان دیگران زیبا است.(در این آیه پیامبر

نمی‌فرماید:بلندتر از من سخن نگویید،این خداوند است که سفارش می‌کند بلندتر از پیامبر صحبت نکنید.) «لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ»

3- مقام و موقعیّت افراد،در عمل آنان اثر دارد.(جسارت مؤمن نسبت به پیامبر، کیفر سنگینی دارد.) یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا ... أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ

4- گاهی انسان ندانسته تیشه به ریشه خود می‌زند. «تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ»

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ«3»

همانا کسانی که نزد پیامبر(از روی ادب و احترام)صدایشان را پایین می‌آورند، آنان کسانی هستند که خداوند دلهایشان را برای(پذیرش)تقوا آزمایش(و آماده) کرده و آمرزش و پاداش بزرگ مخصوص آنها است.

نکته‌ها:

«غض»به معنای پایین آوردن و کوتاه کردن است.این واژه در قرآن،هم در مورد کوتاه کردن صدا به کار رفته و هم در مورد کوتاه کردن نگاه؛چنانکه در مورد نگاه به نامحرمان، قرآن می‌فرماید: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ» ⁽¹⁾

اگر ادب در کلام لازم است،در رفتار و کردار،به طریق اولی لازم است.

آهسته سخن گفتن،نشانه‌ی ادب،تواضع،وقار و آرامش انسان است.

قرآن در این آیه می‌فرماید:خداوند دلهای افراد را آزمایش می‌کند،تا میزان پاکی و تقوای درون آنها را آشکار سازد.زیرا چه بسیار افراد ریاکارانه اظهار ادب و تواضع می‌کنند،ولی در درون متکبّرند.

پاداش‌های الهی معمولاً با صفات«کریم»، «عَظِیمٌ» ، «کَبِیرٌ» و «غَیْرُ مَمْنُونٍ» (پیوسته)همراه است و این بخاطر آن است که سرچشمه این پاداش‌ها،رحمت و لطف بی‌نهایت خدا است.

ادب در گفتار

این آیه ادب سخن گفتن با رسول خدا را بیان می‌کند،در اینجا مناسب است به دستوراتی که اسلام برای نوع سخن و گوینده و چگونگی بیان او دارد،اشاره کنیم:

1.سخن باید واقعی و حقیقی باشد. «بِنَبَإٍ یَقِینٍ» ⁽¹⁾

2.گفتار بایستی دل پسند باشد. «الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ» ⁽²⁾

3.سخن باید رسا و شفّاف باشد. «قَوْلاً بَلِیغاً» ⁽³⁾

4.بعضی از گفتار باید نرم بیان شود. «قَوْلاً لَیِّناً» ⁽⁴⁾

5.سخن باید بزرگوارانه بیان شود. «قَوْلاً کَرِیماً» ⁽⁵⁾

6.سخنی باشد که پذیرش و عمل آن آسان باشد. «قَوْلاً مَیْسُوراً» ⁽⁶⁾

7.در گفتار هیچ گونه لغو و باطلی نباشد. «اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» ⁽⁷⁾، «عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» ⁽⁸⁾

8.گفتار باید همراه با کردار باشد وگرنه قابل سرزنش است. «لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ» ⁽⁹⁾

پیام‌ها:

1- هم خلافکار را توبیخ کنیم و هم درستکار را تشویق.(در آیه‌ی قبل کسانی که در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله بلند صحبت کردند توبیخ شدند،و در این آیه و آیات بعد،افراد مؤدّب تشویق می‌شوند.) إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ ... لَهُمْ مَغْفِرَةٌ ...

2- ادب‌های مقطعی و لحظه‌ای،نشان دهنده‌ی عمق تقوا نیست. «یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ» (فعل مضارع،نشانه‌ی استمرار و تداوم است)

3- در قرآن هرجا «مَغْفِرَةٌ» و «أَجْرٌ» آمده،ابتدا سخن از مغفرت است.زیرا تا از گناه پاک نشویم،نمی‌توانیم الطاف الهی را دریافت کنیم. «لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ»

4- لازمه‌ی ایمان و تقوا،عصمت از گناه نیست،چه بسا افراد مؤمن متّقی که

گرفتار لغزش و گناه می‌شوند امّا به زودی جبران می‌کنند. «لَهُمْ مَغْفِرَةٌ»

إِنَّ الَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ«4»

همانا کسانی که از پشت حجره‌ها تو را می‌خوانند،اکثرشان تعقّل نمی‌کنند.

وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ«5»

و اگر صبر کنند تا به سوی آنان خارج شوی،قطعاً برایشان بهتر است و خداوند آمرزنده مهربان است.

نکته‌ها:

اسلام،برای آداب اجتماعی اهمیّت ویژه‌ای قائل است.در این سوره به بخشی از آن آداب اشاره شده و لذا به سوره آداب مشهور شده است.

گرچه مسئله‌ی صدا زدن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از پشت دیوار و پنجره،امروز دیگر مطرح نیست، ولی درس و قانونی که از این ماجرا به دست می‌آید،برای ما کارساز است.در تفسیر روح‌المعانی می‌خوانیم که ابن عباس به خانه‌ی استادش می‌رفت،ولی درِ خانه را نمی‌زد و صبر می‌کرد تا خود استاد بیرون بیاید.از او پرسیدند:چرا در نمی‌زنی؟ و او در پاسخ این آیه را تلاوت می‌کرد: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ» اگر مردم صبر کنند تا تو از خانه خارج شوی برای آنان بهتر است.

اتاق‌های خانه پیامبر صلی الله علیه و آله به تعداد همسران او بود و هریک از آنان،حجره‌ای مستقل داشت.این اتاق‌ها بسیار ساده و بی‌آلایش بود و متأسفانه در زمان ولیدبن عبدالملک خراب و جزو مسجد قرار داده شد. ⁽¹⁾ای کاش این حجره‌ها به حال خود باقی می‌ماند تا مردم جهان این سادگی را می‌دیدند و عبرت می‌گرفتند!

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«لا عقل لمن لا أدب له» ⁽²⁾،کسی که ادب ندارد،در واقع عاقل نیست.

پیام‌ها:

1- معمولاً بی‌ادبی نشانه‌ی بی‌خردی است. اَلَّذِینَ یُنٰادُونَکَ ... لاٰ یَعْقِلُونَ

2- بی‌ادبی نسبت به رهبران آسمانی،قابل توبیخ و سرزنش است. اَلَّذِینَ یُنٰادُونَکَ ... لاٰ یَعْقِلُونَ

3- خانه و خانواده،حریم دارد و دیگران حق مزاحمت برای آن ندارند،حتی با صدا زدن آنان از بیرون خانه. «یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ»

4- حساب افرادی که بر اساس عادت بلند سخن می‌گویند،(نه بر اساس اهانت و تحقیر،)از افراد بی‌ادب و مغرِض جداست. «أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ»

5-به برنامه‌ها و اوقات فراغت دیگران احترام بگذاریم.پیامبر نیز به آرامش و استراحت نیاز دارد و نباید مردم هر لحظه مزاحم او شوند. لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا ...

6- مسئولیت‌های اجتماعی،نباید مانع رسیدگی به امور خانوادگی آنان شود.

«صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ»

7- پیامبراکرم صلی الله علیه و آله زمان‌هایی را برای ملاقات با مردم قرار داده بود و نیازی به فریاد از کوچه نبود. «صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ»

8-در برابر افراد بی‌ادب و بی‌خرد،از باب رحمت،گذشت و مهربانی وارد شویم و آنان را مأیوس نکنیم.خداوند ضمن سرزنش کسانی که پیامبر را با فریاد صدا می‌زدند،مغفرت و رحمت خود را مطرح می‌کند تا یکسره مأیوس نشوند وفرصت تغییر رفتار داشته باشند. لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِینَ«6»

ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! اگر فاسقی برای شما خبری مهم آورد تحقیق کنید،مبادا(از روی زودباوری و شتاب‌زدگی تصمیم بگیرید و) ناآگاهانه به گروهی آسیب رسانید،سپس از کرده‌ی خود پشیمان شوید.

نکته‌ها:

بر اساس روایات متعدّد از طرق شیعه و سنّی،این آیه درباره ولیدبن عقبه نازل شده است.

زیرا پیامبر او را برای جمع‌آوری زکات از قبیله بنی مصطلق اعزام داشت،امّا از آنجا که میان او و این قبیله در دوران جاهلیّت،خصومتی شدید بود،هنگامی که اهل قبیله به استقبال او می‌آمدند،گمان کرد که به قصد کشتن او آمده‌اند.لذا جلوتر نرفت و نزد پیامبر بازگشت و خبر داد که مردم از پرداخت زکات خودداری کرده‌اند.پیامبر از این خبر ناراحت شد و تصمیم گرفت آنان را گوشمالی دهد.آیه فوق نازل شد و در مورد خبر فاسق دستور تحقیق داد.

روشن است که فسقِ ولیدبن عقبه،از ابتدا روشن نبود و گرنه پیامبر شخص فاسق را به عنوان نماینده خود جهت دریافت زکات اعزام نمی‌کرد،بلکه پس از دروغی که ولید در مورد سرباز زدن قبیله بنی‌المصطق از پرداخت زکات گفت،این آیه فسق او را آشکار ساخت تا پیامبر و مؤمنان بر اساس خبر او عمل نکنند.

امام حسین علیه السلام در احتجاجی که با ولید بن عقبه داشت فرمود:به خدا سوگند من تو را در دشمنی‌ات با علیّ‌بن ابی‌طالب علیهما السلام ملامت نمی‌کنم،زیرا خداوند،علی را مؤمن و تو را فاسق خوانده است.سپس آیه فوق را تلاوت کردند. ⁽¹⁾

سؤال: در این آیه دستور تحقیق و بررسی آمده،ولی درآیه‌ی 12 همین سوره،تجسّس، حرام شمرده شده است،آیا می‌شود تحقیق و تفحّص،هم حرام باشد و هم واجب؟

پاسخ: آنجا که تجسّس حرام است،درباره‌ی رفتار شخصیِ مردم است که ربطی به زندگی اجتماعی ندارد،ولی آنجا که واجب است،موردی است که به جامعه مربوط است و می‌خواهیم بر اساس آن،اقدام و عملی انجام دهیم که اگر به خاطر احترام فرد،تحقیق و بررسی نکنیم ممکن است جامعه در معرض فتنه و آشوب قرار گیرد.

فسق چیست و فاسق کیست؟

«فسق»در لغت به معنای خارج شدن است و در اصطلاح قرآنی،به خارج شدن از راه مستقیم گفته می‌شود.این کلمه در برابر عدالت به کار می‌رود و فاسق به کسی گویند که مرتکب گناه کبیره‌ای شود و توبه نکند.

واژه«فسق»،در قالب‌های گوناگون،پنجاه و چهار بار در قرآن آمده و در موضوعات و مصادیق مختلفی به کار رفته است از جمله:

1.در مورد انحراف‌های فرعون و قوم او: «إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ» ⁽¹⁾

2.در مورد افراد چند چهره و منافق: «إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ» ⁽²⁾

3.در مورد آزار دهندگان به انبیا و سرکشان از دستورات آنان: قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا ...

اَلْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ

⁽³⁾ 4.در مورد کسانی که طبق قانون الهی داوری و قضاوت نمی‌کنند: «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ» ⁽⁴⁾

5.در مورد حیله گران:... بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ ⁽⁵⁾

6.در مورد کسانی که وظیفه‌ی مهم امر به معروف و نهی از منکر را رها می‌کنند: أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا ... بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ ⁽⁶⁾

7.در مورد کسانی که خانه،تجارت،فامیل و مادّیات را بر جهاد در راه خدا ترجیح می‌دهند:

إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ ... أَحَبَّ ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ ⁽⁷⁾

8.در مورد گناهان علنی و انحرافات جنسی و شهوت‌رانی‌های ناروا.(قرآن به قوم لوط که گناه را در مجالس علنی و بی‌پروا انجام می‌دادند،لقب فاسق داده است) «رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ» ⁽⁸⁾

9.در مورد بهره‌گیری از غذاهای حرام: حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ⁽⁹⁾

10.در مورد تهمت زدن به زنان پاکدامن: یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ ⁽¹⁾

تحقیق،داروی دردهای اجتماعی

در طول تاریخ،انبیا با مردم و اجتماعاتی روبرو بوده‌اند که به انواع بیماری‌های اجتماعی و اخلاقی مبتلا بوده‌اند و حتّی امروز با آن همه پیشرفت‌های مهمی که در زندگی بشر شده است،هنوز آن بیماری‌ها به قوّت خود باقی است.بیماری‌هایی همچون:

تقلید کورکورانه از نیاکان و پیروی از عادات وآداب ورسوم خرافی.

پیروی از خیالات،شایعات،پیشگویی‌ها و رؤیاهای بی‌اساس.

داوری و موضع‌گیری بدون علم،ستایش یا انتقاد بدون علم و نوشتن و گفتن بدون علم.

داوریی شفابخش برای همه آن بیماری‌ها،تحقیق و بررسی است که در این آیه آمده است.

اگر جامعه اهل دقّت و تحقیق و بررسی باشد،همه‌ی این آفات و بلاهای اجتماعی یکسره درمان می‌شود.

مشابه این آیه،آیه 94 سوره نساء است که می‌فرماید: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً» ای مؤمنان! هرگاه در راه خدا گام بر می‌دارید و سفر می‌کنید،تحقیق و بررسی کنید و به کسی که اظهار ایمان می‌کند نگوئید تو مؤمن نیستی و بخاطر به دست آوردن غنائم بی‌گناهی را نکشید.زیرا نزد خداوند غنائم فراوانی است.

چنانکه در تاریخ آمده است:پس از جنگ خیبر،پیامبر صلی الله علیه و آله شخصی به نام اسامةبن زید را همراه گروهی از مسلمانان به سوی یهودیانی که در یکی از روستاهای فدک بودند فرستاد تا آنان را به اسلام یا قبول شرایط ذِمّه و تحت‌الحمایه بودن دعوت نماید،یکی از یهودیان(به نام مِرداس)با شنیدن خبر،اموال و خانواده خود را در پناه کوهی قرار داد و با گفتن«لا اله

الاّ اللّه محمّدٌ رَسولُ اللّه»به استقبال مسلمانان آمد.اُسامه به گمان این‌که او از ترس،اسلام آورده و اسلام او واقعی نیست،او را کشت.رسول خدا پس از اطلاع،به شدّت ناراحت شدند و آیه فوق نازل شد.

خبر در اسلام

اسلام درباره‌ی چگونگی سخن و نقل خبر تأکیدهای فروانی کرده است از جمله:

الف)قرآن از کسانی که هر خبری را می‌شنوند و نسنجیده آن را نشر می‌دهند،به شدّت انتقاد کرده و می‌فرماید:خبر را به اهل استنباط عرضه کنید و اگر حقّانیّت آن ثابت شد،آنگاه آن را پخش کنید. ⁽¹⁾

ب)قرآن برای کسانی که با پخش اخبار دروغ،در جامعه دغدغه ایجاد می‌کنند،کیفری سخت معیّن فرموده است. ⁽²⁾

ج)پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در سال آخر عمر شریف خود در سفر حج فرمودند:کسانی که خبرهای دروغی از من نقل می‌کنند،زیادند و در آینده زیادتر خواهند شد،هر کس آگاهانه به من نسبت دروغ بدهد،جایگاهش دوزخ است و هر چه از من شنیدید،به قرآن و سنّت من عرضه کنید،پس اگر موافق آن دو بود بپذیرید وگرنه ردّ کنید. ⁽³⁾

د)امام صادق علیه السلام به کسی که خبرهای دروغی را به پدرش امام باقر علیه السلام نسبت می‌داد،لعنت کردند و فرمودند:هر چه از ما شنیدید،اگر شاهد و گواهی از قرآن یا سایر سخنان ما بر آن پیدا کردید،بپذیرید وگرنه نپذیرید. ⁽⁴⁾

ه‍)امام رضا علیه السلام فرمودند:سند سخنان ما،قرآن و سنّت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله است. ⁽⁵⁾

و)یکی از مهم‌ترین علوم اسلامی،علم رجال است که برای شناخت خبر صحیح از غیر صحیح،افرادی را که حدیث نقل می‌کنند،مورد ارزیابی و بررسی قرار می‌دهد.

پیام‌ها:

1- افراد مؤمن باید اهل تحقیق و بررسی باشند،نه افرادی زودباور و سطحی‌نگر.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... فَتَبَیَّنُوا

2- همه‌ی اصحاب پیامبر عادل نبوده‌اند،بلکه در میان آنان افراد فاسق و منافق نیز بوده‌اند. «إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ»

3- افشاگری و رسوا کردن افرادی که کارشان سبب فتنه است،مانعی ندارد.

«إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ»

4- زمینه فتنه دو چیز است:تلاش فاسق،زودباوری مؤمن. اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ ... فَتَبَیَّنُوا

5-اصل در اسلام،اعتماد به مردم است،امّا حساب کسی که فسق او بر همه روشن شد،از افراد عادّی جداست. إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ ... فَتَبَیَّنُوا

6- افراد فاسق،در صدد ترویج اخبار دروغ و نوعی شایعه پراکنی هستند. «جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ»

7- ایمان،با خوش‌باوری سازگار نیست. آمَنُوا ... فَتَبَیَّنُوا

8-تحقیق وبررسی را به تأخیر نیندازید. «فَتَبَیَّنُوا» (حرف«فاء»نشانه‌ی اقدام سریع است)

9- گاهی فاسق راست می‌گوید،بنابراین نباید همه جا سخن او را تکذیب کرد، بلکه باید تحقیق شود. «فَتَبَیَّنُوا»

10- جامعه اسلامی،در معرض تهاجم خبری است و مردم باید هوشیار باشند.

إِنْ جٰاءَکُمْ ... فَتَبَیَّنُوا

11- در مدیریّت،باید علاج واقعه را قبل از وقوع کرد.ابتدا تحقیق و سپس اقدام کنیم. «فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ»

12- بیان فلسفه و رمز و راز احکام الهی،انگیزه‌ی مردم را برای انجام دستورات زیاد می‌کند.(فلسفه تحقیق،دوری از ایجاد فتنه است.) «فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا»

13- یکی از اهداف خبرگزاری‌های فاسق،ایجاد فتنه و بهم زدن امنیّت نظام است. «أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ»

14- اقدام بر اساس یک گزارش بررسی نشده،می‌تواند جامعه‌ای را به نابودی بکشاند. «أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً»

15- اقدام عجولانه و بدون بررسی و تحقیق،نوعی جهالت است. «بِجَهٰالَةٍ»

16- عمل به دستورات الهی،مانع پشیمانی است.تحقیق کنیم تا مبادا پشیمان شویم. فَتَبَیَّنُوا ... نٰادِمِینَ

17- پایان کار نسنجیده،پشیمانی است. «نٰادِمِینَ»

وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ«7»

و بدانید که در میان شما رسول‌خداست که(شما باید از او پیروی کنید و)اگر او در بسیاری از امور پیرو شما باشد،قطعاً به سختی ومشقّت خواهید افتاد،ولی خدا ایمان را محبوب شما قرار داده و در دلهایتان آن را زینت بخشیده است و کفر، فسق و گناه را مورد تنفّر شما قرار داده است.آنها همان رشد یافتگان هستند.

فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ«8»

(این علاقه به ایمان و تنفّر از کفر،)فضل و نعمتی بزرگ از طرف خداوند است و خداوند آگاه و حکیم است.

نکته‌ها:

در ذیل آیه قبل خواندیم که ولیدبن عَقبه به دروغ،خبر مخالفت مردم با پرداخت زکات را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد.مردم آماده هجوم شدند که آیه نازل شد:هرگاه فاسقی خبری آورد تحقیق کنید.این آیه می‌فرماید:اصولاً مردم باید تابع پیغمبر باشند،نه آنکه رهبر الهی تابع

هیجان‌های ناپخته‌ی برخاسته از گزارشات افراد فاسق قرار گیرد.

در روایات می‌خوانیم:اگر اهل ایمان نزد شما محبوب بودند،در راه خیر هستید و اگر به گنهکاران علاقمند بودید،در شما خیری نیست. ⁽¹⁾

بر اساس روایات،یکی از مصادیق ایمان در جمله‌ی «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ» ،محبّت علی‌ابن ابی‌طالب علیهما السلام و مراد از کفر و فسوق و عصیان،دشمنی با اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام است. ⁽²⁾

در حدیث می‌خوانیم:کسانی که علاقه به معنویات و تنفّر از گناه را نعمت نمی‌دانند، نعمت‌های الهی را کفران کرده،عملشان کم و تلاشهای آنان نابود است. ⁽³⁾

رسیدن به رشد و کمال،هدیه‌ی الهی به انبیاست؛ «آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ» ⁽⁴⁾ووظیفه‌ی آنها رشد دادن دیگران می‌باشد؛ «یٰا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشٰادِ» ⁽⁵⁾آنان نیز خود به دنبال رشد بوده‌اند،چنانکه حضرت موسی در بیابان‌ها به دنبال حضرت خضر می‌رود تا از طریق علم او به رشد برسد؛ «هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً» ⁽⁶⁾

ایمان زمینه‌ی رشد، «وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» ⁽⁷⁾و کتب آسمانی وسیله‌ی رشد هستند، «یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ» ⁽⁸⁾.در این آیه نیز مؤمنان واقعی اهل رشد معرّفی شده‌اند. «أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ» به هر حال مراد از رشد در قرآن،رشد معنوی است،و این کوته فکری است که انسان رشد را تنها در کامیابی‌های دنیوی بداند.

در مدیریّت و سیاست‌گذاری جامعه،اگر تصمیم‌گیرنده معصوم یا عادل نباشد،از استبدادی سر در می‌آورد که در آن رشدی نیست، «وَ مٰا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ» ⁽⁹⁾ولی اگر تصمیم‌گیرنده معصوم یا عادل باشد،زمینه‌ی رشد فراهم است. «أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ»

پیام‌ها:

1- اگر می‌خواهیم پشیمان نشویم باید به تعالیم انبیا مراجعه کنیم.(در آیه‌ی قبل،

سخن از ندامت و پشیمانی بود و این آیه می‌فرماید:به پیامبر مراجعه کنید تا از کارهای ندامت‌آور بیمه شوید.) «نٰادِمِینَ - وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ»

2- حضور پیامبر ورهبران الهی،امتیاز خاصّی برای جامعه است. «فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ»

3- رهبر باید در دسترس مردم باشد. «أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ»

4- توقّع مشورت کردن پیغمبر با مردم مانعی ندارد،امّا اطاعت پیامبر از مردم انتظاری نابجاست. لَوْ یُطِیعُکُمْ ... لَعَنِتُّمْ ...

5-مشکلات جوامع به خاطر دوری از مکتب انبیا وعمل به سلیقه‌ها وهوسهای شخصی است. لَوْ یُطِیعُکُمْ ... لَعَنِتُّمْ ...

6- رهبر جامعه اسلامی باید استقلال رأی داشته باشد. لَوْ یُطِیعُکُمْ ... لَعَنِتُّمْ ...

(دشمن نیز همین نوع مشکلات را که برخاسته از سستی رأی رهبر است می‌خواهد،چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ ... ⁽¹⁾)

7- در مواردی که حکمی از طرف خدا و رسول نیست،مشورت با مردم و پیروی از آنها مانعی ندارد. «فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ»

8-گرایش به مذهب،امری فطری است که خداوند در انسان به ودیعه گذاشته است. حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ ...

9- ایمان،امری قلبی است که با جبر و تحمیل سازگار نیست. «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ»

10- ایمان،زینت دلهاست. «وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ» همان گونه که کوه‌ها،دریاها، معادن،گل‌ها،آبشارها وهمه‌ی آنچه روی زمین است،زینت زمین است. «إِنّٰا جَعَلْنٰا مٰا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهٰا» ⁽²⁾(آری،زینت انسان،کمالات معنوی است و جلوه‌های مادّی،زینت زمین هستند.)

11- تولّی و تبرّی باید در کنار هم باشد،اگر اهل ایمان را دوست داریم باید از اهل کفر،فسق و عصیان نیز بیزار باشیم. حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ ... کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ ...

12- انکار قلبی و انگیزه‌ی فاسد،مقدّمه‌ی طغیان است.ابتدا فرمود: «الْکُفْرَ» وسپس «الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ»

13- آفات ایمان؛کفر،فسوق وعصیان است. حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ ... کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ

14- تنفّر از بدی‌ها،امری فطری است، کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ ...و این تنفّر،مایه‌ی رشد انسان است. «أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ»

15- کسانی که از کفر،فسق و عصیان تنفّر ندارند،رشد ندارند. کَرَّهَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ

16- از نعمت‌های بزرگ الهی،علاقه به ایمان و بیزاری از کفر،فسق و عصیان است. حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ ... کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ ... فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً

17- فضل خداوند،بر اساس علم و حکمت اوست،نه بدون ملاک و گزافه.

فَضْلاً ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ«9»

و اگر دو گروه از مؤمنان به نزاع و جنگ پرداختند،پس میان آنان صلح و آشتی برقرار کنید.سپس اگر یکی از دو گروه بر دیگری تجاوز کرد،با متجاوز بجنگید تا به فرمان خداوند بازگردد.پس اگر متجاوز بازگشت(و دست از تجاوز برداشت)،میان آن دو گروه به عدالت صلح برقرار کنید و عدالت ورزید که خداوند عدالت‌پیشگان را دوست دارد.

نکته‌ها:

گرچه اقتضای ایمان،دوری از نزاع و برخورد میان مؤمنان است،امّا مؤمنان،معصوم نیستند که خطایی از آنها سرنزند و چه بسا گفتن جمله‌ای یا انجام کاری،موجب بروز درگیری میان آنان گردد.بنابراین باید آماده بود تا در صورت بروز چنین برخوردهایی،ضمن خاموش کردن آتش فتنه،حقّ مظلوم پایمال نشود و چنان با ظالم برخورد شود که دیگر تجاوزی تکرار نگردد.

در حدیث می‌خوانیم:برادر دینی خود را خواه ظالم باشد یا مظلوم،یاری کن.اگر مظلوم است،در گرفتن حقّ و اگر ظالم است،در جلوگیری از ظلم. ⁽¹⁾

این آیه،آیه‌ای است که برای تلاوتش دو دست قطع شد.در ماجرای جنگ جمل،هر چند حضرت علی علیه السلام مخالفان را از برپاکردن جنگ نهی فرمود،امّا طرفداران عایشه گوش ندادند و حضرت به خداوند شکایت کرد که مردم نافرمانی می‌کنند.آنگاه قرآن را به دست گرفت و فرمود:کیست که آیه وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ...را برای مردم بخواند؟

شخصی به نام مسلم مجاشعی گفت:من این آیه را با صدای بلند می‌خوانم.امام فرمود:

دستان تو را قطع و تو را شهید خواهند کرد.گفت:«هذا قلیل فی ذات الله»شهادت من در راه خدا چیزی نیست.آنگاه قرآن را به دست گرفت و در برابر لشگر عایشه ایستاد و مردم را به ایمان به خدا دعوت کرد تا شاید خونی ریخته نشود و جنگی صورت نگیرد،اما آنان بر او حمله کردند و دست راست او را قطع کردند،قرآن را به دست چپ گرفت،دست چپ او را نیز جدا کردند،قرآن را به دندان گرفت،سرانجام این تلاوت کننده قرآن را به شهادت رساندند.

حضرت علی علیه السلام بعد از شهادت او دستور حمله داد. ⁽²⁾

آری،ابتدا باید با استناد به قرآن،اتمام حجّت نمود و سپس شجاعانه تا آخرین نفس در راه هدف مبارزه کرد.

عدالت

در این آیه،سه بار سخن از برقراری صلح و اصلاح میان مردم بر اساس عدالت به میان آمده است: «فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ»

اصولاً،آفرینش بر اساس حقّ وعدل است.«بالعدل قامت السماوات» ⁽¹⁾و بعثت انبیا برای آن بوده است که مردم به عدالت قیام کنند. «لِیَقُومَ النّٰاسُ بِالْقِسْطِ» ⁽²⁾

در جوامع امروزی،تحقّق عدالت ملازم قانون‌مداری و بی‌عدالتی مرادف قانون گریزی است.امّا کدام قانون؟ قانونی که ساخته دست بشری همچون خودماست؟ قانونی که هر روز در حال تغییر و تحوّل است؟ قانونی که در آن منافع افراد و احزاب نهفته و برخاسته از افکار ناپخته و اطلاعات محدود و تحت تأثیر تهدیدها،تطمیع‌ها و هوسهای خود و دیگران وضع شده است؟ قانونی که قانون‌گذارش انواع قانون گریزی‌ها دارد و خود به آن عمل نمی‌کند؟

آیا این قوانین می‌تواند برای انسان قداست و کرامت داشته باشد و برای جامعه،عدالت و امنیّت را به ارمغان آورد؟

آنچه می‌تواند صلح و عدالت را در جامعه حاکم سازد و از هرگونه خطا و نقص به دور باشد، قوانین الهی است که توسط پیامبران به بشر عرضه شده است.قوانینی که خالق انسان بر پایه‌ی علم وحکمت ولطف بی‌نهایت وضع کرده و آورنده‌ی آن اوّلین عامل به آن است.

پیام‌ها:

1- ایجاد نزاع و درگیری میان مؤمنان،یک جرقّه است نه یک جریان،موقّتی است نه دائمی. «اقْتَتَلُوا» نشان از پدید آمدن نزاع است،نه دوام آن وگرنه می‌فرمود:«یقتتلون»

2- مسلمانان در برابر یکدیگر مسئولند وبی‌تفاوتی در برابر درگیری‌ها پذیرفته نیست. «فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا»

3- برای آشتی دادن و برقراری صلح میان مسلمانان،باید با سرعت و بدون تأخیر

قیام کنیم.(حرف فاء در «فَأَصْلِحُوا» نشانه‌ی سرعت است)

4- اگر یکی از دو گروه درگیر،یاغی‌گری کرد،امّت اسلامی باید بر ضدّ او بسیج شود. فَإِنْ بَغَتْ ... فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی

5-برای برقراری امنیّت و عدالت،حتّی اگر لازم شد باید مسلمانان یاغی کشته شوند.آری،خون یاغی ارزش ندارد. فَإِنْ بَغَتْ ... فَقٰاتِلُوا ...

6- در برابر خشونت باید خشونت به خرج داد. فَإِنْ بَغَتْ ... فَقٰاتِلُوا

7- در سرکوب یاغی،طفره نرویم و مسامحه نکنیم. «فَقٰاتِلُوا» (حرف«فاء» علامت تسریع است)

8-جنگ و قتال در اسلام،هدف مقدّس دارد. «حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ»

9- مدّت مبارزه تا زمان رسیدن به هدف است، «حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ» و ساعت،ماه و تاریخ خاصّی ندارد.مثل مدّت مراجعه بیمار به پزشک و مصرف دارو است که تا زمان سلامتی باید ادامه یابد.

10- در مبارزات اسلامی،هدفهای شخصی،قومی،حزبی،یا انتقام،خودنمائی و گرفتن زهر چشم از دیگران مطرح نیست،بلکه هدف،برگشتن یاغی به راه خداست. «حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ»

11- در مرحله‌ی درگیری که متجاوز معلوم نیست،باید تلاش برای خاموش کردن اصل فتنه و ایجاد صلح باشد، «فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا» ولی در مرحله‌ی بعد که متجاوز و یاغی شناخته شد،صلح باید در سمت و سوی دفاع از مظلوم و گرفتن حقّ او از ظالم باشد. «فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ»

12- وظیفه مسلمانان در شرایط مختلف تفاوت دارد؛گاهی اصلاح است و گاهی جنگ.(در این آیه،هم کلمه«اصلحوا»دو بار آمده است و هم کلمه«قاتلوا»)

13- هر کجا طوفان غرائز و غضب و لغزشگاه خطرناکی بود،سفارشات پی‌درپی لازم است. بِالْعَدْلِ ، أَقْسِطُوا ... یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ

14- صلحی ارزش دارد که حقّ به صاحبش برسد،وگرنه سازش ذلّت‌بار،

مرگ‌آفرین و تحمیلی است.اصلحوا...و اقسطوا

15- هر کجا تحمّل مشکلات لازم است،از اهرم محبّت استفاده کنید. «إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ»

16- صلح دادن دو طرف جنگ بدون برقراری عدالت،محبوب خداوند نیست.

«إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ»

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ«10»

همانا مؤمنان با یکدیگر برادرند،پس میان برادران خود،(در صورت اختلاف و نزاع)صلح و آشتی برقرار کنید و از خدا پروا کنید تا مورد رحمت قرار گیرید.

نکته‌ها:

این آیه،رابطه‌ی مؤمنان با یکدیگر را همچون رابطه‌ی دو برادر دانسته که در این تعبیر نکاتی نهفته است،از جمله:

الف)دوستی دو برادر،عمیق و پایدار است.

ب)دوستی دو برادر،متقابل است،نه یک سویه.

ج)دوستی دو برادر،بر اساس فطرت و طبیعت است،نه جاذبه‌های مادی و دنیوی.

د)دو برادر در برابر بیگانه،یگانه‌اند وبازوی یکدیگر.

ه‍)اصل و ریشه دو برادر یکی است.

و)توجّه به برادری مایه‌ی گذشت و چشم‌پوشی است.

ز)در شادی او شاد و در غم او غمگین است.

امروزه برای اظهار علاقه،کلمات رفیق،دوست،هم شهری و هم وطن بکار می‌رود،امّا اسلام کلمه برادر را بکار برده که عمیق‌ترین واژه‌هاست.

در حدیث،دو برادر دینی به دو دست تشبیه شده‌اند که یکدیگر را شستشو می‌دهند. ⁽¹⁾

در این آیه و آیه‌ی قبل،سه بار فرمان«اصلحوا»تکرار شده که نشانه‌ی توجّه اسلام به برقراری صلح و دوستی میان افراد جامعه است.

در آیه قبل فرمود: فَأَصْلِحُوا ... وَ أَقْسِطُوا به عدالت،صلح برقرار کنید و این آیه می‌فرماید: فَأَصْلِحُوا ... وَ اتَّقُوا در برقراری صلح،از خدا بترسید.اگر شما را به عنوان میانجی پذیرفتند،خدا را در نظر بگیرید و حکم دهید،نه آنکه اصلاح شما،مایه‌ی ظلم و ستم به یکی از طرفین گردد.

اخوّت و برادری

از امتیازات اسلام آن است که اصلاحات را از ریشه شروع می‌کند.مثلا می‌فرماید: «إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً» ⁽²⁾تمام عزّت برای خداست،چرا به خاطر کسب عزّت به سراغ این و آن می‌روید؟ یا می‌فرماید: «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً» ⁽³⁾تمام قدرت‌ها از اوست،چرا هر ساعتی دور یک نفر می‌چرخید!؟ در این آیه نیز می‌فرماید:همه‌ی مؤمنان با یکدیگر برادرند،بعد می‌فرماید:اکنون که همه برادر هستید،قهر و جدال چرا؟ همه با هم دوست باشید.

بنابراین برای اصلاح رفتار فرد و جامعه باید مبنای فکری و اعتقادی آنان را اصلاح کرد.

طرح برادری واُخوّت وبکارگیری این واژه،از ابتکارات اسلام است.

در صدر اسلام پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه هفتصد و چهل نفر در منطقه‌ی«نخیله»حضور داشتند که جبرئیل نازل شد و فرمود:خداوند میان فرشتگان عقد برادری بسته است،حضرت نیز میان اصحابش عقد اخوّت بست و هر کس با کسی برادر می‌شد.مثلاً:

ابوبکر با عمر،عثمان با عبدالرّحمن،سلمان با ابوذر،طلحه با زبیر،مصعب با ابوایّوب انصاری،حمزه با زیدبن حارثه،ابودرداء با بلال،جعفر طیّار با معاذبن جبل،مقداد با عمّار، عایشه با حفصه،امّ‌سلمه با صفیّه و شخص پیامبر صلی الله علیه و آله با علی علیه السلام عقد اخوّت بستند. ⁽¹⁾

در جنگ احد،پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور داد دو نفر از شهدا،به نام‌های عبداللّٰه‌بن عمر و عمربن جموح را که میانشان برادری برقرار شده بود،در یک قبر دفن کنند. ⁽²⁾

برادری نسبی،روزی گسسته خواهد شد، «فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ» ⁽³⁾ولی برادری دینی حتّی در قیامت پایدار است. «إِخْوٰاناً عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ» ⁽⁴⁾

دوستی و برادری باید تنها برای خدا باشد.اگر کسی با دیگری بخاطر دنیا دوست شود،به آنچه انتظار دارد نمی‌رسد و در قیامت نیز دشمن یکدیگر می‌شوند. ⁽⁵⁾قرآن می‌فرماید:در قیامت،دوستان با هم دشمن می‌گردند جز متّقین. «الْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ» ⁽⁶⁾

آنچه مهم‌تر از گرفتن برادر است،حفظ برادری است.در روایات از کسانی که برادران دینی خود را رها می‌کنند به شدّت انتقاد شده و سفارش شده است که اگر برادران از تو فاصله گرفتند،تو با آنان رفت و آمد داشته باش.«صل من قطعک» ⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:مؤمن برادر مؤمن است،مانند یک جسد که اگر بخشی از آن بیمار گردد،همه‌ی بدن ناراحت است. ⁽⁸⁾

حقوق برادری

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:مسلمان بر برادر مسلمانش سی حق دارد که هر یک باید آن حقوق را ادا کنند،از جمله:

1.عفو و مهربانی به او،2.پنهان کردن اسرار او،3.جبران اشتباهات او،4.قبول عذر او، 5.دفاع در برابر بدخواهان او،6.خیرخواهی نسبت به او،7.عمل به وعده‌هایی که به او داده،8.عیادت به هنگام بیماری او،9.تشییع جنازه او،10.پذیرفتن دعوت و هدیه‌ی او، 11.پاداش دادن به هدایای او،12.تشکّر از خدمات او،13.کوشش در یاری رسانی به او، 14.حفظ ناموس او،15.برآوردن حاجت او،16.واسطه‌گری برای حل مشکلاتش،

17.گمشده‌اش را راهنمائی کند،18.به عطسه او تهنیت گوید،19.سلامش را پاسخ دهد، 20.به سخن وگفته‌ی او احترام گذارد،21.هدیه‌ی او را خوب تهیه کند،22.سوگندش را بپذیرد،23.دوست او را دوست بدارد وبا او دشمنی نکند،24.او را در حوادث تنها نگذارد، 25.هر چه را برای خود می‌خواهد برای او نیز بخواهد و... ⁽¹⁾

پیامبراکرم صلی الله علیه و آله بعد از تلاوت آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» فرمودند:خون مسلمانان با هم برابر است و اگر یکی از آنان به کسی پناه یا امان داد،دیگران باید به آن تعهّد پایبند باشند و همه در برابر دشمن مشترک،بسیج شوند.«و هم ید علی من سواهم» ⁽²⁾

صلح و آشتی در قرآن

در قرآن،واژه‌های صلح، «وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ» ⁽³⁾،اصلاح، «وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ» ⁽⁴⁾،تألیف قلوب، «فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ» ⁽⁵⁾و سِلم، «ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً» ⁽⁶⁾نشان‌دهنده‌ی توجّه اسلام به صلح و صفا و زندگی مسالمت‌آمیز و شیرین است.

از نعمت‌های الهی که خداوند در قرآن مطرح کرده است،الفت میان دل‌های مسلمانان است.چنانکه خداوند خطاب به مسلمانان می‌فرماید: «کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ» ⁽⁷⁾به یاد آورید که شما قبل از اسلام با یکدیگر دشمن بودید،پس خداوند میان دل‌های شما الفت برقرار کرد.چنانکه میان قبیله‌ی اوس و خزرج یکصد و بیست سال درگیری و فتنه بود و اسلام میان آنان صلح برقرار کرد.

اصلاح و آشتی دادن،سبب دریافت بخشودگی و رحمت از جانب خداوند شمرده شده است. «إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً» ⁽⁸⁾و هر کس واسطه‌گری خوبی میان مسلمانان انجام دهد،پاداشِ در شأن دریافت خواهد کرد. «مَنْ یَشْفَعْ شَفٰاعَةً حَسَنَةً یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنْهٰا» ⁽⁹⁾

اسلام برای اصلاح میان مردم،احکام ویژه‌ای قرار داده است،از جمله:

1.دروغ که از گناهان کبیره است،اگر برای آشتی واصلاح گفته شود،جرم و گناهی ندارد.«لا کذب علی المصلح» ⁽¹⁾

2.نجوا و درگوشی سخن گفتن که از اعمال شیطان و مورد نهی است، ⁽²⁾اگر برای اصلاح و آشتی دادن باشد،منعی ندارد. «لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ» ⁽³⁾

3.با این‌که عمل به سوگند،واجب و شکستن آن حرام است،امّا اگر کسی سوگند یاد کند که دست به اصلاح و آشتی دادن میان دو نفر نزند،اسلام شکستن این سوگند را مجاز می‌داند.

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ أَنْ ... تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ ⁽⁴⁾

4.با این‌که عمل به وصیّت،واجب و ترک آن حرام است،امّا اگر عمل به وصیّت،میان افرادی فتنه و کدورت می‌آورد،اسلام اجازه می‌دهد که وصیّت ترک شود تا میان مردم صلح و صفا حاکم باشد. «فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ» ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1- رابطه برادری،در گرو ایمان است.(مسائل اقتصادی،سیاسی،نژادی، جغرافیایی،تاریخی و...نمی‌تواند در مردم روح برادری به وجود آورد.) «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» جانِ گرگان و سگان از هم جداست متّحد،جان‌های شیران خداست

2- برادری بر اساس ایمان،مشروط به سنّ،شغل،سواد و درآمد نیست. «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»

3- هیچ کس،خود را برتر از دیگران نداند. «إِخْوَةٌ» (آری،میان والدین و فرزند برتری است،ولی میان برادران،برابری است.)

4- برای برقراری صلح وآشتی،از کلمات محبّت‌آمیز و انگیزه‌آور استفاده کنیم.

«إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا»

5-جلوگیری از نزاع و اقدام برای اصلاح و برقراری صلح،وظیفه‌ی همه است، نه گروهی خاص. «فَأَصْلِحُوا»

6- اصلاح کننده نیز خود را برادر طرفین درگیر بداند. «فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ»

7- اصلاح و آشتی دادن،آفاتی دارد که باید مراقب بود. فَأَصْلِحُوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

8-صلح و صفا،مقدّمه‌ی نزول رحمت الهی است. فَأَصْلِحُوا ... تُرْحَمُونَ

9- جامعه بی‌تقوا،از دریافت رحمت الهی محروم است. «اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ«11»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! مبادا گروهی(از شما)گروهی دیگر را مسخره کند،چه بسا که مسخره‌شدگان بهتر از مسخره‌کنندگان باشند و زنان نیز،زنان دیگر را مسخره نکنند،شاید که آنان بهتر از اینان باشند و در میان خودتان عیب‌جویی نکنید و یکدیگر را با لقب‌های بد نخوانید.

(زیرا)فسق(و بدنام بودن)پس از ایمان،بد رسمی است،(و سزاوار شما نیست.)و هرکس(از این اعمال)توبه نکند،پس آنان همان ستمگرانند.

نکته‌ها:

«لمز»عیب‌جویی در روبرو و«همز»عیب‌جویی در پشت سر است ⁽¹⁾و«تنابز»نام بردن و صدازدن دیگران با لقب بد است. ⁽²⁾

در آیه‌ی قبل،مسئله‌ی برادری میان مؤمنان مطرح شد و در این آیه اموری مطرح می‌شود

که برادری را از بین می‌برد.همچنین در آیات قبل سخن از صلح و اصلاح بود،در این آیه به بعضی عوامل و ریشه‌های فتنه و درگیری که مسخره کردن،تحقیر کردن و بدنام بردن است اشاره می‌کند.

آری،یکی از برکات عمل به دستورات اسلام،سالم‌سازی محیط و جلوگیری از درگیری‌های اجتماعی است.

شاید بتوان گفت که عنوان تمسخر و تحقیر که در این آیه مطرح شده،از باب نمونه است و هر سخن یا حرکتی که اخوّت و برادری اسلامی را خدشه‌دار کند،ممنوع است.

با آنکه زنان در واژه«قوم»داخل بودند،امّا ذکر آنان به صورت جداگانه،بیانگر خطر بیشتر تمسخر و تحقیر در میان آنان است.

تمسخر و استهزای دیگران

استهزا و مسخره کردن،در ظاهر یک گناه،ولی در باطن چند گناه است؛گناهانی مانند:

تحقیر،خوار کردن،کشف عیوب،اختلاف افکنی،غیبت،کینه،فتنه،تحریک،انتقام و طعنه به دیگران در آن نهفته است.

ریشه‌های تمسخر

1.گاهی مسخره کردن برخاسته از ثروت است که قرآن می‌فرماید: «وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ ، اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ» ⁽¹⁾وای بر کسی که به خاطر ثروتی که اندوخته است،در پیش رو یا پشت‌سر،از دیگران عیب‌جویی می‌کند.

2.گاهی ریشه‌ی استهزا،علم و مدرک تحصیلی است که قرآن درباره این گروه می‌فرماید:

«فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»

⁽²⁾ آنان به علمی که دارند شادند و کیفر آنچه را مسخره می‌کردند،ایشان را فرا گرفت.

3.گاهی ریشه‌ی مسخره،توانایی جسمی است.کفّار می‌گفتند: «مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً» ⁽³⁾کیست که قدرت و توانایی او از ما بیشتر باشد؟

4.گاهی انگیزه‌ی مسخره کردن دیگران،عناوین و القاب دهان پر کن اجتماعی است.کفّار فقرایی را که همراه انبیا بودند تحقیر می‌کردند و می‌گفتند: «مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا» ⁽¹⁾ما پیروان تو را جز افراد اراذل نمی‌بینیم.

5.گاهی به بهانه تفریح و سرگرمی،دیگران به تمسخر گرفته می‌شوند.

6.گاهی طمع به مال و مقام،سبب انتقاد همراه با تمسخر از دیگران می‌شود.گروهی،از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره‌ی زکات عیب‌جویی می‌کردند،قرآن می‌فرماید: «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ» ⁽²⁾ریشه‌ی این انتقاد طمع است،اگر از همان زکات به خود آنان بدهی راضی می‌شوند،ولی اگر ندهی همچنان عصبانی شده و عیب‌جویی می‌نمایند.

7.گاهی ریشه‌ی مسخره،جهل و نادانی است.هنگامی که حضرت موسی برای حل اختلاف و درگیری دستور کشتن گاو را داد،بنی‌اسرائیل گفتند:آیا ما را مسخره می‌کنی؟ موسی علیه السلام گفت: «أَعُوذُ بِاللّٰهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ» ⁽³⁾به خدا پناه می‌برم که از جاهلان باشم.یعنی مسخره برخاسته از جهل و نادانی است و من جاهل نیستم.

8.گاهی سرچشمه تمسخر،ریاکاری و بهانه‌گیری و شخصیت‌شکنی است. «یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ» ⁽⁴⁾

یکی از کارهای مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از بعثت تغییر نام افراد و مناطقی بود که دارای نام زشت بودند. ⁽⁵⁾زیرا نام بد،وسیله‌ای برای تمسخر و تحقیر است.

عقیل،برادر حضرت علی علیه السلام بر معاویه وارد شد،معاویه برای تحقیر او گفت:درود بر کسی که عمویش ابولهب،لعنت شده‌ی خداوند است و خواند: «تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ» عقیل فوری پاسخ داد:درود بر کسی که عمّه‌ی او چنین است و خواند: «وَ امْرَأَتُهُ حَمّٰالَةَ الْحَطَبِ» (زن ابولهب،دختر عمّه‌ی معاویه بود.) ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1- ایمان،با مسخره‌کردن بندگان خدا سازگار نیست. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ»

2- کسی که مردم را از توهین به دیگران باز می‌دارد نباید در شیوه‌ی سخنش توهین باشد. «لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ» (نفرمود:«لا تسخروا»یعنی شما که مسخره‌کننده هستید.)

3- مسخره،کلید فتنه،کینه و دشمنی است. لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ ...(بعد از بیان برادری و صلح و آشتی در آیات قبل،از مسخره کردن نهی شده است)

4- در شیوه‌ی تبلیغ،آنجا که مسئله‌ای مهم است یا مخاطبان متنوّع هستند،باید مطالب تکرار شود. قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ ... وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ

5-ریشه‌ی مسخره کردن،احساس خودبرتربینی است که قرآن این ریشه را می‌خشکاند و می‌فرماید:نباید خود را بهتر از دیگران بدانید،شاید او بهتر از شما باشد. «عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً»

6- ما از باطن و سرانجام مردم آگاه نیستیم،پس نباید ظاهربین،سطحی‌نگر وامروزبین باشیم. عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً ...

7- عیب‌جویی از مردم،در حقیقت عیب‌جویی از خود است. «وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ»

8-نقل عیب دیگران،عامل کشف عیوب خود است. «وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ»

9- بد صدا زدن،یک طرفه باقی نمی‌ماند،دیر یا زود مسئله به دو طرف کشیده می‌شود. «لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ» ( «تَنٰابَزُوا» برای کار طرفینی است)

10- مسخره کردن و بدنام بردن،گناه است و توبه لازم دارد. «وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ» (البتّه توبه تنها به زبان نیست،بلکه توبه‌ی تحقیر کردن،تکریم نمودن است.)

11- مسخره،تجاوز به حریم افراد است و اگر مسخره کننده توبه نکند،ظالم

است. «فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ«12»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری گمان‌ها دوری کنید،زیرا بعضی گمان‌ها گناه است.و(در کار دیگران)تجسّس نکنید و بعضی از شما دیگری را غیبت نکند،آیا هیچ یک از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟(هرگز)بلکه آن را ناپسند می‌دانید و از خدا پروا کنید،همانا خداوند بسیار توبه‌پذیر مهربان است.

نکته‌ها:

در ادامه آیه قبل،این آیه نیز به عواملی چون سوءظن،تجسّس و غیبت،که صلح و صفا و اخوّت میان مؤمنان را به هم می‌زند اشاره می‌کند.

در قرآن،به حسن ظن سفارش شده و از گمان بد نسبت به دیگران نهی گردیده است.در سوره‌ی نور می‌خوانیم: «لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً» ⁽¹⁾چرا در باره‌ی شنیده‌های خود نسبت به مردان و زنان با ایمان،حسن ظن ندارید؟

همان‌گونه که آیه‌ی نهم این سوره،برای امنیّت و حفظ جان مردم،همه‌ی مسلمانان را مسئول مبارزه با یاغی و تجاوزگر دانست،این آیه نیز برای حفظ آبروی مردم؛سوءظن، تجسّس و غیبت را حرام کرده است.

امروزه حقوق‌دانان جهان،از حقوق بشر حرف می‌زنند،ولی اسلام به مسائلی از قبیل تمسخر،تحقیر،تجسّس و غیبت توجّه دارد که حقوق‌دانان از آن غافلند.

هیچ گناهی مثل غیبت به درّندگی بی‌رحمانه تشبیه نشده است.آری،حتّی حیوانات درنده هم نسبت به هم جنس خود تعرّض نمی‌کند.

اقسام سوء ظن و بدگمانی

سوء ظن اقسامی دارد که بعضی پسندیده و برخی ناپسند است:

1.سوءظن به خدا،چنانکه در حدیث می‌خوانیم:کسی که از ترس خرج ومخارج زندگی ازدواج نمی‌کند،در حقیقت به خدا سوء ظن دارد؛گویا خیال می‌کند اگر تنها باشد خدا قادر است رزق او را بدهد،ولی اگر همسر داشته باشد،خدا قدرت ندارد.این سوءظن،مورد نهی است.

2.سوء ظن به مردم،که در این آیه از آن نهی شده است.

3.سوء ظن به خود،که مورد ستایش است.زیرا انسان نباید به خود حسن ظن داشته باشد و همه کارهای خود را بی‌عیب بپندارد.حضرت علی علیه السلام در برشمردن صفات متّقین در خطبه همام می‌فرماید:یکی از کمالات افراد باتقوا آن است که نسبت به خودشان سوء ظن دارند.

آری،افرادی که خود را بی‌عیب می‌دانند،در حقیقت نور علم و ایمانشان کم است و با نور کم،انسان چیزی نمی‌بیند.اگر شما با یک چراغ قوّه وارد سالنی بزرگ شوید،جز اشیای بزرگ چیزی را نمی‌بینید،ولی اگر با نور قوی مانند پرژکتور وارد سالن شدید،حتّی اگر چوب کبریت یا سنجاقی در سالن باشد می‌توانید آن را ببینید.

افرادی که نور ایمانشان کم است،جز گناهان بزرگ چیزی به نظرشان نمی‌آید و لذا گاهی می‌گویند:ما که کسی را نکشته‌ایم! از دیوار خانه‌ای که بالا نرفته‌ایم! و گناه را تنها این قبیل کارها می‌پندارند،امّا اگر نور ایمان زیاد باشد،تمام لغزش‌های ریز خود را نیز می‌بینند و به درگاه خدا ناله و استغفار می‌کنند.

اگر کسی نسبت به خود خوش‌بین شد،هرگز ترقّی نمی‌کند.او مثل کسی است که دائماً به پشت سر خود و به راههای طی شده نگاه می‌کند و به آن مغرور می‌شود،ولی اگر به جلو نگاه کند و راههای نرفته را ببیند،خواهد دانست که نرفته‌ها چند برابر راههای رفته است!

توجّه به این نکته لازم است که معنای حسن‌ظن؛سادگی،زودباوری،سطحی‌نگری و غفلت از توطئه‌ها و شیطنت‌ها نیست.اُمّت اسلامی هرگز نباید به خاطر حسن ظن‌های نابجا،دچار غفلت شده ودر دام صیادان قرار گیرد.

غیبت و پیامدهای آن

غیبت آن است که انسان در غیاب شخصی چیزی بگوید که مردم از آن خبر نداشته باشند و اگر آن شخص بشنود،ناراحت شود. ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:دست از سر مرده‌ها بردارید و بدی‌های آنان را بازگو نکنید،کسی که مُرد،خوبی‌هایش را بیان کند. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:غیبت کننده اگر توبه کند،آخرین کسی است که وارد بهشت می‌شود و اگر توبه نکند،اوّلین کسی است که به دوزخ برده می‌شود. ⁽³⁾

امام رضا علیه السلام از امام سجاد علیه السلام نقل می‌کند که هر کس از ریختن آبروی مسلمانان خود را حفظ کند،خداوند در قیامت لغزشهای او را نادیده می‌گیرد. ⁽⁴⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:هر کس زن یا مردی را غیبت کند،تا چهل روز نماز و روزه‌اش پذیرفته نمی‌شود. ⁽⁵⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:در قیامت هنگامی که نامه‌ی اعمال انسان به دست او داده می‌شود، عدّه‌ای می‌گویند:چرا کارهای خوب ما در آن ثبت نشده است؟ به آنها گفته می‌شود:خداوند، نه چیزی را کم و نه چیزی را فراموش می‌کند،بلکه کارهای خوب شما به خاطر غیبتی که کرده‌اید از بین رفته است.در مقابل افراد دیگری،کارهای نیک فراوانی در نامه‌ی عمل خود می‌بینند و گمان می‌کنند که این پرونده از آنان نیست،به آنها می‌گویند:به‌واسطه‌ی غیبت‌شدن،نیکی‌های کسی که شما را غیبت کرده،برای شما ثبت شده است. ⁽⁶⁾

سؤال: چرا در روایات کیفر یک لحظه غیبت کردن،محور نابودی عبادات چند ساله‌ی انسان بیان شده است؟ آیا این نوع کیفر عادلانه است؟

پاسخ: همان گونه که غیبت کننده در یک لحظه،آبرویی را که مؤمن سال‌ها به دست آمده می‌ریزد،خداوند هم عباداتی را که او سال‌ها بدست آورده از بین می‌برد.بنابراین محو

عبادات چندساله،یک کیفر عادلانه است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در آخرین سفر خود به مکّه فرمودند:خون و مال و آبروی مسلمان،محترم است،همان گونه که این ماه ذی‌الحجة و این ایام حج محترم است. ⁽¹⁾

در روایات،نام غیبت کننده در کنار کسی آمده که دائماً شراب می‌خورد.«تحرم الجنة علی المغتاب و مدمن الخمر» ⁽²⁾کسی که غیبت می‌کند و شراب می‌نوشد،از بهشت محروم است.

بر اساس روایات،کسی که عیوب برادر دینی خود را پی‌گیری(و برای دیگران نقل)کند، خداوند زشتی‌های او را آشکار می‌کند. ⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:یک درهم ربا،از سی و شش زنا بدتر است و بزرگ‌ترین ربا،معامله با آبروی مسلمان است. ⁽⁴⁾

در حدیث می‌خوانیم:نشستن در مسجد به انتظار نمازِ جماعت،عبادت است البتّه مادامی که منجر به غیبت نشود. ⁽⁵⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله در آخرین خطبه خود در مدینه فرمودند:اگر کسی غیبت کند،روزه‌ی او باطل است. ⁽⁶⁾یعنی از برکات وآثار معنویی که یک روزه‌دار برخوردار است،محروم می‌شود.

اگر از بدن انسان زنده قطعه‌ای جدا شود،امکان پر شدن جای آن هست،ولی اگر از مرده چیزی کنده شود،جای آن همچنان خالی می‌ماند.غیبت،بردن آبروی مردم است و آبرو که رفت دیگر جبران نمی‌شود. «لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً»

جبران غیبت

برای جبران غیبت‌هایی که در گذشته مرتکب شده‌ایم،در صورتی که غیبت‌شونده زنده و در قید حیات است؛اگر به او بگوییم که ما غیبت تو را کرده‌ایم ناراحت می‌شود،به گفته بعضی مراجع تقلید ⁽⁷⁾،نباید به او گفت،بلکه باید بین خود و خداوند توبه کرد و اگر امکان دسترسی

به شنوندگان غیبت است،به گونه‌ای با ذکر خیر و تکریم آن فرد،تحقیر گذشته را جبران کنیم و اگر غیبت‌شونده ناراحت نمی‌شود،از خود او حلالیّت بخواهیم؛اما اگر غیبت شونده از دنیا رفته است،باید توبه کرده و از درگاه خداوند عذرخواهی کنیم که البتّه خداوند توبه‌پذیر و بخشنده است.

شیخ طوسی در شرح تجرید،بر اساس حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:اگر غیبت شونده، غیبت را شنیده است،جبران آن به این است که نزد او برویم و عذرخواهی کرده و حلالیّت بخواهیم،امّا اگر نشنیده است،باید هرگاه یادی از غیبت شونده کردیم،برای او استغفار نماییم.«ان کفارة الغیبة أن تستغفر لمن اغتبته کلما ذکرته» ⁽¹⁾

موارد جواز غیبت

در مواردی،غیبت کردن جایز است که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:

1.در مقام مشورت در کارهای مهم؛یعنی اگر شخصی درباره‌ی دیگری در مورد ازدواج و گزینش و مسئولیت دادن و...مشورت خواست،ما می‌توانیم عیب‌های آن فرد را به مشورت کننده بگوییم.

2.برای ردّ سخن و عقیده‌ی باطلِ اشخاصی که دارای چنین اعتقاداتی هستند،نقل سخن و عیب سخن آنها جایز است،تا مبادا مردم دنباله‌رو آنها شوند.

3.برای گواهی دادن نزد قاضی،باید حقیقت را گفت گرچه غیبت باشد.

4.برای اظهار مظلومیّت،بیان کردن ظلم ظالم مانعی ندارد.

5.کسی‌که بدون حیا و آشکارا گناه می‌کند،غیبت او مانعی ندارد ندارد.

6.برای ردّ ادعاهای پوچ،غیبت مانعی ندارد.کسی که می‌گوید:من مجتهدم،دکترم،سیّدم،و ما می‌دانیم که او اهل این صفات نیست،جایز است به مردم آگاهی دهیم تا فریب نخورند.

شنیدن غیبت

وظیفه شنونده،گوش ندادن به غیبت ودفاع از مؤمن است.در حدیث می‌خوانیم:«الساکت شریک القائل» ⁽¹⁾کسی که غیبت را بشنود و سکوت کند،شریکِ جرم گوینده است.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:هر کس غیبتی را بشنود و آن را ردّ کند،خداوند هزار باب شرّ را در دنیا و آخرت بر او می‌بندد،ولی اگر ساکت بود و گوش داد،گناه گوینده نیز برای او ثبت می‌شود.و اگر بتواند غیبت‌شونده را یاری کند،ولی یاری نکند،در دو دنیا خوار و ذلیل می‌شود. ⁽²⁾

در روایتی،غیبت کردن؛کفر و شنیدن و راضی بودن به آن،شرک دانسته شده است. ⁽³⁾

در آیه‌ی 36 سوره اسراء می‌خوانیم: «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً» هر یک از گوش و چشم و دل انسان،در قیامت مورد بازخواست قرار می‌گیرند.

بنابراین ما حق شنیدن هر حرفی را نداریم.

پیام‌ها:

1- ایمان،تعهّدآور است و باید از یک‌سری افکار و اعمال دوری نماید. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا ...(ایمان،با سوءظن و تجسّس و غیبت سازگار نیست.)

2- برای دوری از گناهان حتمی،باید از گناهان احتمالی اجتناب کنیم.(بنابراین از آنجایی که برخی گمان‌ها گناه است،باید از بسیاری گمان‌ها،دوری کنیم.) اِجْتَنِبُوا کَثِیراً ... إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ

3- در جامعه‌ی ایمانی،اصل بر اعتماد،کرامت و برائت انسان‌ها است. «إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ»

4- برای جلوگیری از غیبت باید زمینه‌های غیبت را مسدود کرد.(راه ورود به غیبت،اوّل سوء ظن و سپس پیگیری و تجسّس است،لذا قرآن به همان ترتیب نهی کرده است.) اِجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ ... لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ

5-گناه،گرچه در ظاهر شیرین و دلنشین است،ولی در دید باطنی و ملکوتی،

خباثت و تنفّرآور است. «یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً» (باطن غیبت،خوردن گوشت مرده است و درباره هیچ گناهی این نوع تعبیر بکار نرفته است.)

6- از شیوه‌های تبلیغ و تربیت،استفاده از مثال و تمثیل است. أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ ...

7- در شیوه نهی از منکر،از تعبیرات عاطفی استفاده کنیم. لاٰ یَغْتَبْ ... أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ

8-غیبت و بدگویی از دیگران حرام است،از هر سنّ و نژاد و مقامی که باشد. لاٰ یَغْتَبْ ...( «أَحَدُکُمْ» شامل کوچک و بزرگ،مشهور و گمنام،عالم و جاهل،زن و مرد و...می‌شود.)

9- مردم باایمان،برادر و هم‌خون یکدیگرند. «لَحْمَ أَخِیهِ»

10- همان گونه که مرده قدرت دفاع از خود را ندارد،شخصی که مورد غیبت قرار گرفته است،چون حاضر نیست،قدرت دفاع ندارد. «مَیْتاً»

11- غیبت کردن،نوعی درّندگی است. «یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً»

12- غیبت،با تقوا سازگاری ندارد. لاٰ یَغْتَبْ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

13- تقوا،انسان را به سوی توبه سوق می‌دهد. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ»

14- در اسلام بن‌بست وجود ندارد،با توبه می‌توان گناه گذشته را جبران کرد.

لاٰ یَغْتَبْ ... إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ

15- عذرپذیری خداوند،همراه با رحمت است. «تَوّٰابٌ رَحِیمٌ»

16- توبه پذیری خداوند،جلوه‌ای از رحمت اوست. «تَوّٰابٌ رَحِیمٌ»

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ«13»

ای مردم! ما شما را از مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید،همانا گرامی‌ترین شما نزد خدا،با تقواترین شماست،همانا خدا دانای خبیر است.

نکته‌ها:

بعضی مفسّران این آیه را مرتبط با آیات قبل دانسته و گفته‌اند:چون مسخره و غیبت کردن،برخاسته از روحیّه‌ی خودبرتربینی و تحقیر دیگران است،این آیه می‌فرماید:ملاک برتری و کرامت،تقواست،نه جنس و نژاد.

دراین آیه به سه اصل مهم اشاره شده است:اصل مساوات در آفرینش زن و مرد،اصل تفاوت در ویژگی‌های بشری و اصل این‌که تقوا ملاک برتری است.البتّه در آیات دیگر قرآن،ملاک‌هایی از قبیل علم،سابقه،امانت،توانایی و هجرت نیز به چشم می‌خورد.

پیام‌ها:

1- مرد یا زن بودن،یا از فلان قبیله وقوم بودن،ملاک افتخار نیست که اینها کار خداوند است.«خلقنا،جعلنا»

2- تفاوت‌هایی که در شکل و قیافه و نژاد انسان‌ها دیده می‌شود،حکیمانه و برای شناسائی یکدیگر است،نه برای تفاخر. «لِتَعٰارَفُوا»

3- کرامت در نزد مردم زودگذر است،کسب کرامت در نزد خداوند مهم است.

«أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ»

4- قرآن،تمام تبعیض‌های نژادی،حزبی،قومی،قبیله‌ای،اقلیمی،اقتصادی، فکری،فرهنگی،اجتماعی و نظامی را مردود می‌شمارد و ملاک فضیلت را تقوا می‌داند. «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ»

5-برتری‌جویی،در فطرت انسان است و اسلام مسیر این خواسته‌ی فطری را تقوا قرار داده است. «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ»

6- ادّعای تقوا و تظاهر به آن نکنیم که خدا همه را خوب می‌شناسد. «عَلِیمٌ خَبِیرٌ»

قٰالَتِ الْأَعْرٰابُ آمَنّٰا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لٰکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنٰا وَ لَمّٰا یَدْخُلِ الْإِیمٰانُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لاٰ یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمٰالِکُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ«14»

آن اعراب بادیه‌نشین گفتند:ما ایمان آورده‌ایم،به آنان بگو:شما هنوز ایمان نیاورده‌اید،بلکه بگوئید:اسلام آورده‌ایم و هنوز ایمان در دلهای شما وارد نشده است و اگر خدا و رسولش را اطاعت کنید،خداوند ذرّه‌ای از اعمال شما کم نمی‌کند.همانا خداوند آمرزنده مهربان است.

نکته‌ها:

مراد از اعراب،بادیه‌نشینانند که بعضی آنان مؤمن بودند،چنانکه در سوره‌ی توبه از آنان تجلیل شده است: «وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ» ⁽¹⁾،ولی بعضی از آنان خود را بالاتر از آنچه بودند می‌پنداشتند و ادّعای ایمان می‌کردند،در حالی که یک تازه مسلمانی بیش نبودند.

تفاوت اسلام با ایمان

1.تفاوت در عمق.

اسلام،رنگ ظاهری است،ولی ایمان تمسّک قلبی است.امام صادق صلی الله علیه و آله به مناسبت آیه‌ی «وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ صِبْغَةً» ⁽²⁾فرمود:رنگ الهی اسلام است،و در تفسیر آیه‌ی «فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقیٰ» ⁽³⁾فرمود:تمسّک به ریسمان محکم الهی،همان ایمان است. ⁽⁴⁾

2.تفاوت در انگیزه.

گاهی انگیزه‌ی اسلام آوردن،حفظ یا رسیدن به منافع مادّی است،ولی انگیزه‌ی ایمان حتماً معنوی است.امام صادق علیه السلام فرمودند:با اسلام آوردن،خون انسان حفظ می‌شود و ازدواج با مسلمانان حلال می‌شود،ولی پاداش اخروی بر اساس ایمان قلبی است. ⁽⁵⁾

3.تفاوت در عمل.

اظهار اسلام،بدون عمل ممکن است،ولی ایمان باید همراه عمل باشد،چنانکه در حدیث می‌خوانیم:«الایمان اقرار و عمل و الاسلام اقرار بلاعمل» ⁽⁶⁾بنابراین در ایمان،اسلام نهفته

است،ولی در اسلام ایمان نهفته نیست.

در حدیث دیگری،اسلام،به مسجد الحرام وایمان به کعبه تشبیه شده که در وسط مسجدالحرام قرار گرفته است. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:ایمان،چیزی است که در قلب مستقر می‌شود و انسان به وسیله آن به خدا می‌رسد و عمل،آن باور قلبی را تصدیق می‌کند.ولی اسلام چیزی است که در گفتار و رفتار ظاهر می‌گردد،گرچه در قلب جای نگرفته باشد. ⁽²⁾

4.تفاوت در رتبه.

در حدیث می‌خوانیم:ایمان،بالاتر از اسلام و تقوا،بالاتر از ایمان و یقین،بالاتر از تقوا است و در میان مردم چیزی کمیاب‌تر از یقین نیست. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- به هر ادّعا و شعاری گوش ندهیم.«و قٰالَتِ الْأَعْرٰابُ آمَنّٰا»

2- ادّعاهای نابجا را مهار کنیم. «قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا»

3- هر کس حریم خود را حفظ کند و بیش از آنچه هست خود را مطرح نکند.

«قُولُوا أَسْلَمْنٰا»

4- اسلام،امری ظاهری است،ولی ایمان،به دل مربوط است. «فِی قُلُوبِکُمْ»

5-با مدّعیان کمال باید به گونه‌ای سخن گفت که از رسیدن به کمال ناامید نشوند.

«وَ لَمّٰا یَدْخُلِ الْإِیمٰانُ فِی قُلُوبِکُمْ»

6- راه رسیدن به ایمان،اطاعتِ عملی است،نه ادّعای زبانی. لَمّٰا یَدْخُلِ الْإِیمٰانُ ... وَ إِنْ تُطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ...

7- اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله در کنار اطاعت از خدا آمده است و این نشانه‌ی عصمت

پیامبر است که باید او را بدون چون وچرا اطاعت کرد. «إِنْ تُطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ»

8-خداوند،عادل است وذرّه‌ای از پاداش عمل انسان را کم نمی‌کند.(مدیریّت صحیح آن است که ذرّه‌ای از حقوق دیگران کم‌گذاشته نشود.) «لاٰ یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمٰالِکُمْ شَیْئاً»

9- اطاعت از خدا و رسول،زمینه دریافت بخشش و رحمت الهی است.

تُطِیعُوا ... إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ«15»

مؤمنان،تنها کسانی هستند که به خدا ورسولش ایمان آورده و دچار تردید نشدند و با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد کردند.اینانند که (در ادّعای ایمان)راستگویانند.

سیمای مؤمن واقعی

چهار آیه‌ی قرآن با جمله «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ» شروع شده که ترسیم سیمای مؤمن واقعی است:

3 و 4.در همین سوره مطرح شده است؛یک بار در آیه دهم، إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ...و بار دیگر در همین آیه.

اگر این چهار آیه را در کنار هم بگذاریم،سیمای مؤمنان صادق و واقعی را کشف می‌کنیم.

همانان که قرآن درباره‌شان فرموده است: «أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا» ⁽¹⁾و «أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ» بنابراین مؤمنان واقعی کسانی هستند که:

1.دلهای آنان به یاد خدا بتپد،نه با مال و مقام و.... «إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ»

2.دائماً در حال حرکت و تکامل هستند و توقّفی در کارشان نیست و در برابر هر پیام الهی؛ متعهّد،عاشق و عامل هستند. «وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً»

3.تنها تکیه‌گاه آنان ایمان به خداست،نه قراردادها و وابستگی‌های به شرق و غرب و....

«عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ»

4.در نظام اجتماعی،پیرو رهبر الهی هستند و بدون دستور او حرکتی نمی‌کنند و نسبت به او وفادارند. «إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ»

5.خود را برتر از دیگران ندانند و با همه به چشم برادری نگاه کنند. «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»

6.ایمان آنان پایدار است.ایمانشان بر اساس علم،عقل و فطرت است و به خاطر عمل به آنچه می‌دانند،به درجه‌ی یقین رسیده‌اند و تبلیغات و حوادث تلخ و شیرین آنان را دلسرد و دچار تردید نمی‌کند. «ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا»

7.هر کجا لازم باشد،با مال وجان از مکتب دفاع می‌کنند. «وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ»

پیام‌ها:

1- قرآن،هم ملاک و معیار کمال را بیان می‌کند، «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ» و هم الگوهای کامل را نشان می‌دهد. إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ ...

2- ایمان به پیامبر،در کنار ایمان به خداوند لازم است. «آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ»

3- نشانه‌ی ایمان واقعی،پایداری و عدم تردید در آن است. «ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا»

4- ایمان،امری باطنی است که از راه عمل شناخته می‌شود. إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ ...

جٰاهَدُوا ...

5-ایمان بدون جهاد،شعاری بیش نیست. جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ ...(کمال

ایمان به گذشت از جان و مال است.)

6- در فرهنگ اسلام،جهاد مالی و جانی،باید در راه خدا باشد. جٰاهَدُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

قُلْ أَ تُعَلِّمُونَ اللّٰهَ بِدِینِکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ«16»

بگو:آیا شما،خدا را از دین و ایمان خود آگاه می‌کنید،در حالی که خداوند آنچه را در آسمان‌ها و آنچه را در زمین است می‌داند و خداوند به هر چیزی دانا است!؟

نکته‌ها:

گروهی با سوگند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گفتند که ایمان ما صادقانه است.این آیه نازل شد که نیاز به سوگند نیست،خداوند به همه چیز آگاه است.

عرضه‌ی عقائد خود به اولیای خدا،اگر برای ارزیابی واصلاح ویا کسب اطمینان باشد، بسیار پسندیده است،چنانکه حضرت عبدالعظیم حسنی عقائد خود را به امام هادی علیه السلام عرضه کرد.امّا اگر عرضه‌ی عقائد ریاکارانه باشد،جای سرزنش وتوبیخ است.

پیام‌ها:

1- تظاهر نزد پیامبر صلی الله علیه و آله در حقیقت تظاهر نزد خداست.با این‌که این گروه نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله تظاهر کردند،ولی قرآن می‌فرماید: أَ تُعَلِّمُونَ اللّٰهَ ...

2- در برابر خداوندی که همه چیز را می‌داند،ادّعا و تظاهر نداشته باشیم.

أَ تُعَلِّمُونَ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ ...

3- خداوند،هم به وجود اشیا آگاه است وهم خصوصیّات هر چیزی را می‌داند.

یَعْلَمُ ... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ«17»

آنان بر تو منّت می‌گذارند که اسلام آورده اند.بگو:اسلام آوردنتان را بر من منّت ننهید،بلکه این خداوند است که بر شما منّت دارد که شما را به سوی ایمان هدایت کرد،اگر راست می‌گویید.

نکته‌ها:

بعضی از مسلمانان مثل طائفه‌ی بنی‌اسد،اسلام آوردن خود را منّتی بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌دانستند و می‌گفتند:ما با آغوش باز به اسلام روی آوردیم و تو باید قدرشناس ما باشی.

این آیه آنان را از این عمل نهی فرمود.

خداوند در این آیه،نعمت ایمان و در آیه‌ی 164 سوره آل‌عمران،فرستادن انبیا و در آیه‌ی 5 سوره قصص،وارث کردن مستضعفان را منّت خود بر مردم شمرده است و این نشان می‌دهد که مهم‌ترین نعمت‌ها،نعمت هدایت الهی،رهبری معصوم و حکومت حقّ می‌باشد.

پیام‌ها:

1- هدایت شدن به اسلام و پذیرش اسلام،نعمت بزرگ الهی و منّتی از جانب خداست. «بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ»

2- خداوند به اسلام و ایمان و عبادت ما احتیاج و نیازی ندارد. «لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ»

3- نشانه‌ی ایمان صادقانه،خود را منّت‌دار خداوند دانستن است،نه منّت گذاشتن بر او. لاٰ تَمُنُّوا ... بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (مسلمان واقعی خود را طلبکار خدا نمی‌داند.)

4- منّت نهادن بر پیامبر،در حقیقت منّت گذاردن بر خداست.(خداوند پاسخ منّت بر پیامبرش را آنگونه می‌دهد که گویا منّت بر او گذاشته‌اند.) یَمُنُّونَ عَلَیْکَ ... بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ ...

5-شما اسلام آوردن خود را منّت می‌گذارید، «یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا» در حالی که خداوند شما را به مرحله‌ی ایمان هدایت فرموده است. «هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ»

6- مقصد نهاییِ تکامل انسان،ایمان است، «هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ» نه تظاهر به اسلام،زیرا

منافقان نیز در ظاهر چنین می‌باشند.

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ«18»

همانا خداوند نهان آسمان‌ها و زمین را می‌داند و خداوند به آنچه عمل می‌کنید بیناست.

پیام‌ها:

1- در آسمان‌ها و زمین،اسرار نهفته و نامکشوف بسیاری است. «إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

2- انگیزه‌های پنهان بشر،گاهی به مراتب پیچیده‌تر از غیب آسمان‌ها و زمین است.(در مورد آسمان‌ها،واژه «یَعْلَمُ» به کار رفته و در مورد عمل انسان‌ها، واژه «بَصِیرٌ» آمده است.)

3- در مدار توحید،ارزشها بر اساس تظاهر،منّت وشعار نیست،بلکه بر اساس اخلاص قلبی است که آگاهی بر آن مخصوص خداست. «إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» (خداوندی که غیب و پنهان هستی را می‌داند،چگونه ایمان درونی ما را نمی‌داند؟)

4- اگر انسان به علم وبصیرت خداوند ایمان داشته باشد،در رفتار و گفتار خود دقّت می‌کند. «وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ» (اگر بدانیم از روزنه‌ای فیلم ما را می‌گیرند و یا صدای ما را ضبط می‌کنند،در کلمات وحرکات خود دقّت بیشتری می‌کنیم.)

5-علم خداوند همراه با بصیرت او است.علم او،اجمالی،سطحی،یک جانبه، قابل تردید و موقّت نیست. إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ ... وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ ...

«والحمد للّه ربّ العالمین»

سیمای سوره«ق»

اشاره

این سوره چهل و پنج آیه دارد و در مکّه نازل شده است.

نام این سوره از ابتدای آن که حرف مقطّعه«ق»می‌باشد،گرفته شده است.

محور اصلی آن،همانند دیگر سوره‌های مکّی،مسئله معاد و بیان فرجام اقوام گذشته و افراد نیک و بد است.

سوره با استبعاد و انکار مخالفان نسبت به زنده شدن دوباره انسان آغاز می‌گردد و با استناد قرآن به نمونه‌های معاد در طبیعت و آفرینش ادامه می‌یابد.

شیوه جان دادن انسان به هنگام مرگ و حوادث تکان دهنده پایان جهان که سرآغازی است بر جهان دیگر،مقدّمه‌ای است برای بیان گوشه‌ای از حوادث قیامت و ویژگی‌های بهشت و دوزخ.

و آنچه در این میان انسان را از خطرات حفظ می‌کند،یاد خدا و توجّه به کلام اوست که در این سوره به آن سفارش شده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ«1»

قاف،سوگند به قرآن با عظمت،(که نبوّت تو و وقوع قیامت حقّ است).

بَلْ عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقٰالَ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا شَیْءٌ عَجِیبٌ«2»

بلکه از آمدن پیامبری هشدار دهنده از میان خودشان در شگفت شدند،پس کافران گفتند:این(سخنان که از قیامت خبر می‌دهد)چیز عجیبی است!

نکته‌ها:

این سوره یکی از 29 سوره‌ای است که با حروف مقطّعه آغاز گردیده و چنانکه بارها گفته‌ایم،این حروف بیانگر عظمت و اعجاز قرآن است که از همین حروف الفبا تشکیل یافته و لذا بلافاصله پس از آن به قرآن سوگند یاد شده است. «ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ»

درباره‌ی پیامبر و آنچه بر او نازل شده و دستورات او،دو نوع تعجّب در قرآن ذکر شده است:یکی مثبت و دیگری منفی.تعجّب مثبت از گروهی جن بود که مطالب عالی قرآن آنان را به تعجّب واداشت و گفتند: «سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً» ⁽¹⁾تعجّب منفی از کفّار است که در چند مورد می‌باشد:

از این‌که شخصی مثل خود آنان پیامبر شده است. «بَلْ عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ»

از دعوت او به یکتاپرستی. «أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلٰهاً وٰاحِداً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عُجٰابٌ» ⁽²⁾

از گفتار او درباره حسابرسی و برپایی قیامت. «أَ فَمِنْ هٰذَا الْحَدِیثِ تَعْجَبُونَ» ⁽¹⁾

از زنده شدن مجدّد. «وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- سوگند به قرآن بسیار مهم است،چون دارای مجد و عظمت است.

«وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ»

2- اگر مجد و عظمت می‌خواهید،به قرآنِ صاحب مجد و شرافت روی بیاورید.

«وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ»

3- اگر قرآن،مجید و کریم است،ما نیز باید آن را تمجید و تکریم کنیم.

«وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ» ، «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ» ⁽³⁾

4- معروف‌ها و کمال‌ها،در دید نابخردان منکر و ناپسند جلوه می‌کند.هم جنس بودن و از میان مردم بودن پیامبران،یک کار پسندیده و حکیمانه است ولی کفّار آن را ناپسند دانسته و تعجّب می‌کردند. «عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ»

5-از نقاط مهم رسالت انبیا،هشدار دادن و انذار مردم است. «مُنْذِرٌ مِنْهُمْ»

6- انکار عملکرد حکیمانه‌ی خداوند نسبت به ارسال پیامبران،کفر است. عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ ... فَقٰالَ الْکٰافِرُونَ

7- منطق کفّار در طول تاریخ،استبعاد و تعجّب از رسالت پیامبران بوده است.

«فَقٰالَ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا شَیْءٌ عَجِیبٌ»( آری،کفّار دلیلی بر نفی نبوّت و قیامت ندارند، تنها کارشان تعجّب از هشدارهای انبیا به خصوص در مورد قیامت است.)

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً ذٰلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ«3»

آیا هنگامی که مردیم و خاک شدیم(دوباره زنده می‌شویم؟)این بازگشتی

دور(از عقل و انتظار)است.

قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ«4»

بدون شک هر چه را زمین از آنان می‌کاهد،می‌دانیم و نزد ما کتابی است که(همه چیز را در خود)حفظ می‌کند.

بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ«5»

بلکه سخن حق را چون به سراغشان آمد،تکذیب کردند،پس در کار(نبوّت و معاد)سردرگُم و آشفته هستند.

نکته‌ها:

مراد کفّار از «رَجْعٌ بَعِیدٌ» ،بعید بودن از نظر عقل و عادت است.یعنی بازگشت دوباره انسان،از جهت عقل و عادت،امری بعید است.بنابراین آنها دلیلی بر انکار معاد ندارند و تنها استبعاد می‌کنند.

«مَرِیجٍ» به معنای اختلاط و آشفتگی است.چنانکه قرآن در مورد اختلاط آب‌های دو دریا می‌فرماید: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ» ⁽¹⁾کلمه «مَرِیجٍ» در قرآن تنها یکبار بکار رفته آن هم در قالب صفت مشبهه که حاکی از تداوم تحیّر و سردرگمی کفّار است.

پیام‌ها:

1- توجّه به معاد و حیات پس از مرگ،محور هشدار انبیا است. جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ ...

ذٰلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ

2- به سؤالات و شبهات اعتقادی پاسخ دهید.تعجّب کفّار،ناشی از متلاشی شدن جسد انسان در زمین است که قرآن پاسخ می‌دهد:ما این فرسایش را می‌دانیم.

أَ إِذٰا مِتْنٰا ... قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ

3- تمام تحوّلات و تغییرات مادّی حساب و کتاب داشته و زیر نظر خداست. «قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ»

4- زمین،خاصیّت فرسایش دهندگی دارد. «تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ»

5-علم خداوند به ذرّات هستی،منافاتی با ثبت و ضبط امور ندارد. عَلِمْنٰا ... وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ (مثل آن که شما به کسی بگویی:من خودم می‌دانم و در ضمن اسناد و مدارک هم نشان بدهی.)

6- خداوند،نسبت به کفّار نیز اتمام حجت می‌کند. «کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ»

7- ریشه اضطراب و سردرگمی،تکذیب حق و کفر است،همان‌گونه که ریشه آرامش،توجّه به قرآن و یاد خداست. بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ ... فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ

8-کسی که ایمان ثابت و محکمی ندارد،هر لحظه سخنی می‌گوید و مضطرب است.(گاهی پیامبر را ساحر و کاهن و گاهی مجنون و شاگرد دیگران می‌خواندند.) «فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ»

أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّمٰاءِ فَوْقَهُمْ کَیْفَ بَنَیْنٰاهٰا وَ زَیَّنّٰاهٰا وَ مٰا لَهٰا مِنْ فُرُوجٍ«6»

پس آیا به آسمان بالای سرشان نگاه نکرده‌اند که چگونه آن را بنا کردیم و(با ستارگان)زینت دادیم و آن را هیچ شکاف و خللی نیست؟

وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ«7» تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ«8»

و زمین را بگستردیم و کوه‌های استوار در آن افکندیم و از هر نوع گیاه با طراوت در آن رویاندیم.تا برای هر بنده‌ای که(به سوی حق،)روی می‌آورد،مایه‌ی بینش و پند باشد.

نکته‌ها:

«رَوٰاسِیَ» جمع«راسیة»به معنای محکم و استوار است.

بیان زوجیّت گیاهان،یکی از معجزه‌های علمی قرآن است. «مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ»

ریشه تعجّب و بعید شمردن معاد،چند چیز است:

الف)مرده‌ای که پوسید و خاکش پراکنده شد،چه کسی می‌داند کجاست؟

ب)بر فرض ذّرات پراکنده شناخته شوند،با چه قدرتی جمع می‌شوند؟

در پاسخ شبهه اول در آیه 4 خواندیم:ما همه ذرّات خاک را می‌دانیم و می‌شناسیم. «عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ»

در پاسخ شبهه دوم در این آیات می‌فرماید:ما قدرت جمع کردن آن ذرّات را داریم و نمونه قدرت ما را در آسمان‌ها و زمین مشاهده می‌کنید که چگونه آسمان‌ها را برافراشته و زینت داده‌ایم به گونه‌ای که هیچ گونه رخنه و کاستی در آن نیست.

در اسلام تعقّل،تفکّر،بصیرت و معرفت،گام اول است و مناجات،گریه،انابه و عبادت گام بعدی. «تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ» اول بصیرت بعد تذکّر.در جای دیگر می‌فرماید: یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ ... ⁽¹⁾یعنی ابتدا تفکّر و تعقّل می‌کنند،آنگاه به ربوبیّت خداوند اقرار می‌کنند.

قرآن در ستایش از خردمندان می‌فرماید: «أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ» ⁽²⁾اشک آنان برخاسته از فکر،معرفت و بصیرت است،نه بر اساس عادت و احساسات.

پیام‌ها:

1- طبیعت،کلاس خداشناسی است. أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّمٰاءِ ...

2- با بیان نمونه‌ها،مردم را دعوت کنید.(برای امکان معاد،به قدرت‌نمایی خداوند در آسمان و زمین نظر کنید.) «أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا»

3- کسانی که در هستی نمی‌اندیشند و معاد را بعید می‌شمارند،قابل سرزنش‌اند.

«أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا»

4- در کرات آسمانی،نظم و قانون حاکم است. کَیْفَ بَنَیْنٰاهٰا ... مٰا لَهٰا مِنْ فُرُوجٍ

5-زمین،کوه‌های استوار دارد. «أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ»

6- استحکام و زیبایی،ویژگی آفریده‌های خداوند در آسمان و زمین است. مٰا لَهٰا مِنْ فُرُوجٍ ،زینا السماء، أَلْقَیْنٰا ... رَوٰاسِیَ ، زَوْجٍ بَهِیجٍ

7- رویش گیاهان زنده از دل خاک مرده،نمودی از رستاخیز دوباره انسان است.

ذٰلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ ... وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ

8-نگاه به گیاهان و مناظر طبیعی،عاملی برای ایجاد نشاط و سرور است. أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا ... مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ

9- آن قدر نمونه‌های قدرت خداوند را نظر کنید،تا ذرّه‌ای شبهه باقی نماند. أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا ... بَنَیْنٰا ،زینا،مددنا، أَلْقَیْنٰا ، أَنْبَتْنٰا

10- ارزان‌ترین،عمومی‌ترین،نزدیک‌ترین،سالم‌ترین،بادوام‌ترین، هدفدارترین و جامع‌ترین نشاطها،نگاه در آفریده‌های الهی است. «بَهِیجٍ»

11- در مکتب انبیا،نگاه باید مقدّمه بصیرت،فهمیدن،هوشیاری و پند گرفتن باشد. «یَنْظُرُوا - تَبْصِرَةً - ذِکْریٰ»

12- راه بازگشت،بر روی همه باز است. «لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ»

13- اگر انسان،دلی برای فهمیدن داشته باشد،تمام هستی(آسمان و زمین)برای او کلاس معرفت است. «تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ»

14- در مکتب انبیا،زیبایی‌ها و سرورها،وسیله غفلت نیست،بلکه وسیله رشد و قرب است.زینا... زَوْجٍ بَهِیجٍ ... تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ

15- تواضع،زمینه فهمیدن و غرور،باعث محرومیّت است. «تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ»

16- زاری و انابه به درگاه خداوند،لازمه عبودیّت است. «عَبْدٍ مُنِیبٍ»

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ«9» وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ«10»

و از آسمان،آبی پر برکت نازل کردیم،پس به وسیله آن باغ‌ها و دانه‌های دروشدنی رویاندیم.و نیز درختان بلند خرما با خوشه‌های پر و بر هم چیده.

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ«11»

تا رزق بندگان باشد و به باران،زمین مرده را زنده کردیم،خروج(از گور نیز)این گونه است.

نکته‌ها:

«حصید»به معنای درو شده، «بٰاسِقٰاتٍ» به معنای بلندقامت، «طَلْعٌ» شکوفه‌ای است که تازه به خرما تبدیل شده، «نَضِیدٌ» به معنای متراکم و برهم چیده شده است.

از بهترین و لذّت‌بخش‌ترین حالات کشاورز،هنگام رسیدن و درو کردن محصول است.

«حَبَّ الْحَصِیدِ»

در این آیات،برای تبیین معاد،از نزول باران و رویش گیاهان استفاده شده است.

امام باقر علیه السلام درباره «نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ» از پیامبراکرم فرمودند:هیچ آبی در زمین نیست مگر آنکه با آب آسمان مخلوط گشته است. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام هنگام بارش باران،آب باران را بر سر و روی خود می‌ریختند و می‌فرمودند:این برکتی از آسمان است که هیچ دست و ظرفی به آن برخورد نکرده است. ⁽²⁾

پیام‌ها: