کیمیای سعادت خلاصه و شرح و تعلیق کتاب عظیم القدر و شریف اصول کافی

مشخصات کتاب

سرشناسه:کلینی، محمدبن یعقوب، - 329ق.

AlKulayni, Muhammad ibn Ya’qub

عنوان قراردادی:الکافی .اصول .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:کیمیای سعادت: خلاصه و شرح و تعلیق کتاب عظیم‌القدر و شریف اصول کافی/ محمدبن یعقوب کلینی؛ با شرح و تعلیق اثر عبدالله عصام‌رودسری.

مشخصات نشر:ساری: انتشارات الحاوی، 1401.

مشخصات ظاهری: [5] ، 755 ص.؛ 21× 14 س‌م.

شابک:978-622-97404-9-1

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتاب حاضر برگزیده‌ای از کتاب اصول کافی تالیف محمدبن یعقوب کلینی است.

موضوع:کلینی، محمدبن یعقوب، - 329ق.

موضوع:AlKulayni, Muhammad ibn Ya’qub

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 4ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 10th century

شناسه افزوده:عصام رودسری، عبدالله، 1334 -، گردآورنده

رده بندی کنگره:BP129

رده بندی دیویی:297/212

شماره کتابشناسی ملی:7499595

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

کیمیای سعادت

خلاصه و شرح و تعلیق کتاب عظیم‌القدر و شریف اصول کافی

علامه محمدبن یعقوب کلینی رضوان الله تعالی علیه

اثر: کلب آستان حضرت

علامه امینی رضوان الله تعالی علیه

«عبدالله عصام رودسری»

« بسم الله الرحمن الرحیم »

این اثر را نگارنده تقدیم می‌نماید به ذات اقدس احدیت و تمامی مقدسین درگاه او و در صدر آنان محمد و آل محمد علیهم السلام و عجل فرجهم و امید دارد تا مورد رضایت خدا و رسول او و ائمه اطهار و مقربین درگاه آنان واقع شود و خداوند علی اعلی، اجرت عمل و تلاش او را فرج مهدی آل محمد علیه السلام و عجل فرجهم قرار دهد. آمین آمین آمین یا رب العالمین.

عبدالله عصام رودسری

"مقدمه"

این اثر شریف خلاصه ی کتاب اصول کافی مولانا المجاهد فی سبیل الله حضرت علامه عالی قدر شیخ ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رحمه الله تعالی علیه یعنی یار و یاور دین خدا و خادم محمد و آل محمد علیهم السلام و عجل فرجهم است و نگارنده در این اثر تلاش نموده است تا از نقل احادیثی که فهم آن غامض است خودداری نموده و نیز به جهت رعایت اصول خلاصه نویسی از درج بعضی از قسمت های روایات که تکراری است و نیز آن قسمت از احادیث که در آن ها استناد به آیات کتاب خدا شده است در صورت لزوم ذکر شود زیرا ترجمه های تحت لفظ هرگز زیبایی و شیوایی کلام خدا را ندارد و لذا محقق می تواند در صورت نیاز به اصل روایت مراجعه نماید که روایت عظیم مولانا المظلوم حضرت موسی بن جعفر به هشام نمونه ی بارز آن است.

و من الله توفیق و علیه التکلان

کلب آستان حضرت علامه امینی

عبدالله عصام رودسری

بسم الله الرحمن الرحیم

ستایش خدای راست که برای نعمتش ستایش شده و برای قدرتش پرستیده گشته، در سلطنت خویش فرمان رواست و به جهت شوکتش از او بیم دارند و خدا به وسیله ی پیشوایان هدایت که خاندان پیغمبر ما می باشند دینش را آشکار نمود و راه های راست خود را روشن ساخت و حقیقت چشمه های دانش خویش را برگشود، ایشان را طریق معرفتش و نشانه های دینش و دربانان بین خود و خلقش و باب شناسایی حقش قرار داد و محرم اصرار نهفته ی خویش ساخت.

پس سزاوارتر چیزی که عاقل برگیرد و متفکر باهوش آن را جوید و شخص با توفیق و درست رو در آن کوشد همانا علم دین و شناختن روش عبادتی است که خدا از خلقش خواسته و آن توحید و مقررات و احکام و امر و نهی و جلوگیری ها و آداب او می باشد و امام علیه السلام فرموده است کسی که از روی علم داخل ایمان شود ثابت ماند و ایمانش او را سود بخشد و کسی که بدون علم داخل شود همچنان که داحل شده خارج می شود و نیز فرموده است هر که دینش را از کتاب خدا و سنت پیغمبرش (صلی الله علیه و آله و سلم) برگیرد از کوه ها استوارتر است و کسی که دینش را از دهان مردم گیرد همان مردمش از دین برگردانند و باز فرمود هر که امر امامت ما را از قرآن نفهمد از فتنه ها بیرون نرود.

(کتاب عقل و جهل)

1- امام باقر (علیه السلام) فرماید: چون خدا عقل را آفرید از او بازپرسى كرده باو گفت پیش آى پیش آمد، گفت باز گرد، بازگشت، فرمود بعزت و جلالم سوگند مخلوقى كه از تو به پیشم محبوب‌تر باشد نیافریدم و ترا تنها بكسانیكه دوستشان دارم بطور كامل دادم. همانا امر و نهى كیفر و پاداشم متوجه تو است

2- اصبغ بن نباته از على علیه السلام روایت مى‌كند كه جبرئیل بر آدم نازل شد و گفت: اى آدم من مأمور شده‌ام كه ترا در انتخاب یكى از سه چیز مخیر سازم پس یكى را بر گزین و دو تا را واگذار. آدم گفت چیست آن سه چیز؟ گفت: عقل و حیاء و دین آدم گفت عقل را برگزیدم، جبرئیل بحیاء و دین گفت شما باز گردید و او را واگذارید، آن دو گفتند اى جبرئیل ما مأموریم هر جا كه عقل باشد با او باشیم. گفت خود دانید و بالا رفت.

3- شخصى از امام ششم علیه السلام پرسید عقل چیست؟ فرمود چیزى است كه بوسیله آن خدا پرستش شود و بهشت بدست آید آن شخص گوید: گفتم پس آنچه معاویه داشت چه بود؟ فرمود: آن نیرنگست، آن شیطنت است، آن نمایش عقل را دارد ولى عقل نیست.

4- حسن بن جهم گوید: از امام رضا علیه‌السلام شنیدم كه مى‌فرمود: دوست هر انسانى عقل او است و دشمن او جهلش.

حسن بن جهم گوید: بحضرت ابوالحسن علیه السلام عرض كردم نزد ما دسته‌اى هستند كه دوستدار امامند ولى آن تصمیم راسخ را ندارند (كه بتوانند از راه عقیده خویش از جان و مال بگذرند) همین قدر است كه از محبت امام دم مى‌زنند.

5- فرمود آنها (بواسطه كوتاهى عقل و قصور اداركشان) از جمله كسانى كه مورد سرزنش خدا قرار گرفته‌اند نیستند. همانا خدا مى‌فرماید: عبرت گیرید اى صاحبان بصیرت (و ایشان صاحب بصیرت نمى‌باشند).

6- اسحاق بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هر كه عاقل است دین دارد و كسى كه دین دارد ببهشت مى‌رود (پس هر كه عاقل است ببهشت مى‌رود).

7- ابو جارود از امام پنجم علیه السلام نقل مى‌كند: خدا در روز قیامت نسبت بحساب بندگانش باندازه عقلى كه در دنیا به آنها داده است باریك بینى مى‌كند.

8- سلیمان دیلمى گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم فلانى در عبادت و دیانت و فضیلت چنین و چنانست فرمود: عقلش چگونه است؟ گفتم نمى‌دانم، فرمود، پاداش باندازه عقل است، همانا مردى از بنى اسرائیل در یكى از جزایر دریا كه سبز و خرم و پر آب و درخت بود عبادت خدا مى‌كرد یكى از فرشتگان از آنجا گذشت و عرض كرد پروردگارا مقدار پاداش این بنده‌ات را به من بنما خداوند باو نشان داد و او آن مقدار را كوچك شمرد، خدا باو وحى كرد همراه او باش پس آن فرشته بصورت انسانى نزد او آمد عابد گفت تو كیستى؟ گفت مردى عابدم چون از مقام و عبادت تو در این مكان آگاه شدم نزد تو آمدم تا با تو عبادت خدا كنم پس آن روز را با او بود، چون صبح شد فرشته باو گفت: جاى پاكیزه‌اى دارى و فقط براى عبادت خوب است. عابد گفت: اینجا یك عیب دارد. فرشته گفت: چه عیبى؟ عابد گفت: خداى ما چهارپائى ندارد، اگر او خرى مى‌داشت در اینجا مى‌چراندیمش براستى این علف از بین مى‌رود! فرشته گفت: پروردگار كه خر ندارد، عابد گفت: اگر خرى مى‌داشت چنین علفى تباه نمى‌شد، پس خدا بفرشته وحى كرد: همانا او را باندازه عقلش پاداش مى‌دهم (یعنى حال این عابد مانند مستضعفین و كودكان است كه چون سخنش از روى ساده دلى و ضعف خرد است مشرك و كافر نیست لیكن عبادتش هم پاداش عبادت عالم خداشناس را ندارد).

9- امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلى الله و آله نقل مى‌كند كه: چون خوبى حال مردى (مانند نماز و روزه بسیارش) بشما رسید، در خوبى عقلش بنگرید زیرا به میزان عقلش پاداش مى‌یابد.

10- ابن سنان گوید بحضرت صادق علیه السلام عرض كردم: مردیست عاقل كه گرفتار وسواس در وضو و نماز مى‌باشد: فرمود چه عقلى كه فرمانبرى شیطان مى‌كند؟ گفتم: چگونه فرمان شیطان مى‌برد؟ فرمود از او بپرس وسوسه‌ایكه باو دست میدهد از چیست؟ قطعا بتو خواهد گفت از عمل شیطانست.

11- پیغمبر فرمود: خدا به بندگانش چیزى بهتر از عقل نبخشیده است، زیرا خوابیدن عاقل از شب بیدارى جاهل بهتر است و در منزل بودن عاقل از مسافرت جاهل (به سوى حج و جهاد) بهتر است و خدا پیغمبر و رسول را جز براى تكمیل عقل مبعوث نسازد (تا عقلش را كامل نكند مبعوث نسازد) و عقل او برتر از عقول تمام امتش باشد و آنچه پیغمبر در خاطر دارد، از اجتهاد مجتهدین بالاتر است و تا

بنده‌اى واجبات را به عقل خود در نیابد آنها رإ؛ انجام نداده است همه عابدان در فضیلت عبادتشان بپاى عاقل نرسند. عقلا همان صاحبان خردند كه درباره ایشان فرموده: تنها صاحبان خرد اندرز مى‌گیرند.

12- هشام بن حكم گوید: موسى بن جعفر علیهم‌السلام به من فرمود: اى هشام خداى تبارك و تعالى صاحب عقل و فهم را در كتاب مژده داده است و فرموده اى هشام همانا خداى متعال بواسطه عقل حجت را براى مردم تمام كرده و پیغمبران را بوسیله بیان یارى كرده و بسبب برهانها بر ربوبیت خویش دلالتشان نموده و فرموده است اى هشام خدا اینها را دلیل بر شناسائى خود قرار داده كه مسلما مدبرى دارند، پس فرموده است اى هشام پس خداوند صاحبان عقل را اندرز داده و به آخرت تشویقشان نموده و فرموده است.

اى هشام سپس خدا كسانى را كه كیفرش را تعقل نمى‌كنند بیم داده و فرموده. اى هشام عقل همراه علم است و خدا فرموده اى هشام خدا اكثریت را نكوهش نموده و فرموده اى هشام سپس اقلیت را ستوده و فرموده اى هشام سپس خداوند از صاحبان عقل به نیكوترین وجه یاد نموده و ایشان را بهترین زیور آراسته و فرموده اى هشام خداى تعالى در كتابش مى‌فرماید (37 سوره 50) همانا در این كتاب یاد آورى است براى كسى كه دلى دارد (یعنى عقل دارد) و فرموده (12 سوره 31) (((همانا بلقمان حكمت دادیم))) فرمود مقصود از حكمت عقل و فهم است. اى هشام لقمان بپسرش گفت: تابع حق باش تا عاقلترین مردم باشى همانا زیركى در برابر حق ناچیز است پسر عزیزم دنیا دریاى ژرفى است كه خلقى بسیار در آن غرقه شدند (اگر از این دریا نجات مى‌خواهى) باید كشتیت در این دریا تقواى الهى و آكنده آن ایمان و بادبانش توكل و ناخدایش عقل و رهبریش دانش و لنگرش شكیبائى باشد. اى هشام براى هر چیز رهبرى است و رهبرى عقل اندیشیدن و رهبر اندیشید خاموشى است و براى هر چیزى مركبى است و مركب عقل تواضع است، براى نادانى تو همین بس كه مرتكب كارى شوى كه از آن نهى شده‌ئى. اى هشام‌خدا پیغمبران و رسولانشرا بسوى بندگان نفرستاد مگر براى آنكه از خدا خردمند شوند (یعنى معلومات آنها مكتسب از كتاب و سنت باشد نه از پیش خود) پس هر كه نیكوتر پذیرد معرفتش بهتر است و آنكه بفرمان خدا داناتر است عقلش نیكوتر است و كسیكه عقلش كاملتر است مقامش در دنیا و آخرت بالاتر است: اى هشام خدا بر مردم دو حجت دارد: حجت آشكار و حجت پنهان، حجت آشكار رسولان و پیغمبران و امامانند علیه السلام و حجت پنهان عقل مردم است. اى هشام عاقل كسى است كه حلال او را سپاسگزارى باز ندارد و حرام بر صبرش چیره نشود. اى هشام هر كه سه چیز را بر سه چیز مسلط سازد بویرانى عقلش كمك كرده است: آنكه پرتو فكرش را به آروزى درازش تاریك كند و آنكه شگفتیهاى حكمتش را بگفتار بیهوده‌اش نابود كند و آنكه پرتو اندرز گرفتن خود را بخواهشهاى نفسش خاموش نماید (هر كه چنین كند) گویا هوس خود را برویرانى عقلش كمك داده و كسى كه عقلش را ویران كند دین و دنیاى خویش را تباه ساخته است. اى هشام چگونه كردارت نزد خدا پاك باشد كه دل از فرمان پروردگارت باز داشته و علیه عقلت از هوست فرمان برده باشى. اى هشام صبر بر تنهائى نشانه قوت عقل است. كسى كه از خدا خردمندى

گرفت از اهل دنیا و دنیاطلبان كناره گیرد و به آنچه نزد خداست بپردازد و خدا انیس وحشت او و یار تنهائى او و اندوخته هنگام تنگدستى او و عزیز كننده اوست بى‌فامیل و تبار. اى هشام حق براى فرمانبردارى خدا بپا داشته شد، نجاتى جز بفرمانبردارى نیست و فرمانبردارى بسبب علم است و علم با آموزش بدست آید و آموزش بعقل وابسته است و علم جز از دانشمندان الهى بدست نیاید و شناختن علم بوسیله عقل است.

اى هشام كردار اندك از عالم چند برابر پذیرفته شود و كردار زیاد از هواپرستان و نادانان پذیرفته نگردد. اى هشام همانا عاقل به كم و كاست دنیا با دریافت حكمت خشنود است و با كم كاست حكمت و رسیدن به دنیا خشنود نیست از این رو تجارتشان سودمند گشت. اى هشام همانا خردمندان زیاده بر احتیاج از دنیا را كنار نهادند تا چه رسد به گناهان با اینكه ترك دنیا فضیلت است و ترك گناه لازم.اى هشام عاقل به دنیا و اهل دنیا نگریست و دانست كه دنیا جز با زحمت دست ندهد و به آخرت نگریست و دانست كه آن هم جز با رحمت نیاید پس با زحمت در جستجوى پاینده‌تر آن برآمد (یعنى چون دید به دست آوردن دنیا و آخرت هر دو احتیاج به زحمت دارد با خود گفت چه بهتر كه این زحمت را در راه تحصیل آخرت پاینده متحمل شوم). اى هشام خردمندان از دنیا رو گردانیده به آخرت روى آوردند زیرا ایشان دانستند كه دنیا خواهان است و خواسته و آخرت هم خواهان است و خواسته و كسى كه خواهان آخرت باشد دنیا او را بجوید تا روزیش را بطور كامل از دنیا برگیرد و كسى كه دنیا طلبد آخرت او را جوید یعنى مرگش در رسد و دنیا و آخرتش را تباه سازد. اى هشام كسى كه ثروت بدون مال و دل آسودگى از حسد و سلامتى دین خواهد باید با تضرع و زارى از خدا بخواهد كه عقلش را كامل كند زیرا عاقل به قدر احتیاج قناعت كند و آنكه به قدر احتیاج قناعت كند بى‌نیاز گردد و كسى كه بقدر احتیاج قناعت نكند هرگز بى‌نیازى نیابد. اى هشام خدا از مردمى شایسته حكایت كند كه آنها گفته‌اند (8 سوره‌3) (((پروردگارا بعد از آنكه ما را هدایت فرمودى دلهاى مان را منحرف مساز و ما را از نزد خویش رحمتى بخشاى كه تو بخشاینده‌اى))) چون دانستند كه دلها منحرف شوند و به كورى و سرنگونى گرایند. همانا از خدا نترسد كسى كه از جانب خدا خردمند نگردد و كسى كه از جانب خدا خرد نیابد دلش بر معرفت ثابتى كه بدان بینا باشد و حقیقتش را دریابد بسته نگردد و كسى كه به دین سعادت رسد كه گفتار و كردارش یكى شود و درونش با برونش موافق باشد زیرا خدایى كه اسمش مبارك است بر عقل درونى پنهان جز به ظاهرى كه از باطن حكایت كند دلیلى نگذاشته است. اى هشام امیر المؤمنین علیه السلام مى‌فرمود: خدا با چیزى بهتر از عقل پرستش نشود و تا چند صفت در انسان نباشد عقلش كامل نشده است مردم از كفر و شرارتش در امان و به نیكى و هدایتش امیدوار باشند. زیادى مالش بخشیده زیادى گفتارش بازداشت شده باشد. بهره او از دنیا مقدار قوتش باشد. تا زنده است از دانش سیر نشود. ذلت با خدا را از عزت با غیر خدا دوست‌تر دارد. تواضع را از شرافت دوست‌تر دارد. نیكى اندك دیگران را زیاد و نیكى بسیار خود را اندك شمارد همه مردم را از خود بهتر داند و خود را از همه بدتر و این تمام مطلب است. اى هشام عاقل دروغ نگوید اگر چه دلخواه او باشد. اى هشام كسى كه مردانگى ندارد دین ندارد كسى كه عقل ندارد مردانگى ندارد. با ارزش‌ترین مردم كسى است كه

دنیا را براى خود منزلى نداند. همانا براى هدفهاى شما بهائى جز بهشت نیست پس آنرا به غیر بهشت نفروشید. اى هشام امیر المؤمنین علیه السلام مى‌فرمود: از جمله علامات عاقل این است كه سه خصلت در او باشد.

1-چون از او پرسند جواب دهد 2- و چون مردم از سخن در مانند او سخن گویند 3- و رأیى اظهار كند كه به مصلحت همگنان باشد كسى كه هیچ یك از این صفات ندارد احمق است، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: در صدر مجلس نباید نشیند مگر مردى كه این سه خصلت یا یكى از آنها را داشته باشد و كسى كه هیچ ندارد و در صدر نشیند احمق است. و حسن بن على علیه السلام فرمود حاجات خود را از اهلش خواهید عرض شد اهلش كیانند اى پسر پیغمبر؟ فرمود: آنها كه خدا در كتابش بیان كرده و یاد نموده و فرموده: تنها صاحب دلان پند گیرند. و آنها خردمندانند. و على بن حسین علیهما السلام فرمود: همنشینى با خوبان صلاح انگیز است و حسن اخلاق دانشمندان عقل خیز و فرمانبرى از حاكمان عادل كمال عزت است و بهره بردارى از ما كمال مردانگى و رهنمائى مشورت خواه اداى حق نعمت است و خوددارى از آزار نشانه كمال عقل است و آسایش تن در دنیا و آخرت. اى هشام عاقل به كسى كه بترسد تكذیبش كند خبر ندهد و از آنكه نگرانى مضایقه دارد چیزى نخواهد و به آنچه توانإ؛ نیست وعده ندهد و به آنچه در امیدواریش سرزنش شود امید نبندد و به كارى كه بترسد در آن درماند اقدام نكند.

13- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: عقل پرده‌ایست پوشاننده محبت. و فضل جمالى است هویدا پس نادرستیهاى اخلاقت را به فضلت به پوشان و با عقلت هوست را بكش تا دوستى مردم برایت سالم ماند و محبت تو بر آنها آشكار گردد.

14- سماعه گوید خدمت حضرت صادق علیه السلام بودم و جمعى از دوستانش هم حضور داشتند كه ذكر عقل و جهل به میان آمد حضرت فرمود: عقل و لشكرش و جهل و لشكرش را بشناسید، سماعه گوید من عرض كردم قربانت گردم غیر از آنچه شما به ما فهمانیده‌اید نمى‌دانیم. حضرت فرمود: خداى عزوجل عقل را از نور خویش و از طرف راست عرش آفرید و آن مخلوق اول از روحانیین است پس بدو فرمود: پس رو او پس رفت سپس فرمود پیش آى پیش آمد خداى تبارك و تعالى فرمود: ترا با عظمت آفریدم و بر تمام آفریدگانم شرافت بخشیدم سپس جهل را تاریك و از دریاى شور و تلخ آفرید به او فرمود پس رو پس رفت فرمود پیش بیا پیش نیامد فرمود: گردن كشى كردى؟ او را از رحمت خود دور ساخت سپس براى عقل هفتاد و پنج لشكر قرار داد. چون جهل مكرمت و عطاء خدا را نسبت به عقل دید دشمنى او را در دل گرفت و عرض كرد پروردگارا این هم مخلوقى است مانند من. او را آفریدى و گرامیش داشتى و تقویتش نمودى من ضد او هستم و بر او توانایى ندارم آنچه از لشكر به او دادى به من هم عطا كن فرمود بلى مى‌دهم ولى اگر بعد از آن نافرمانى كردى ترا و لشكر تو را از رحمت خود بیرون مى‌كنم عرض كرد خشنود شدم پس هفتاد و پنج لشكر به او عطا

كرد. و هفتاد و پنج لشكرى كه به عقل عنایت كرد (و نیز هفتاد و پنج لشكر جهل) بدین قرار است:

نیكى و آن وزیر عقل است و ضد او را بدى قرار داد؛ كه آن وزیر جهل است؛ و ایمان و ضد آن كفر؛ و تصدیق حق و ضد آن انكار است؛ و امیدوارى و ضد آن نومیدى؛ و دادگرى و ضد آن ستم؛ و خشنودى و ضد آن قهر و خشم؛ و سپاسگذارى و ضد آن ناسپاسى؛ و چشمداشت رحمت خدا و ضد آن یأس از رحمتش؛ و توكل و اعتماد به خدا و ضد آن حرص و آز؛ و نرم دلى و ضد آن سخت دلى؛ و مهربانى و ضد آن كینه توزى و دانش و فهم و ضد آن نادانى؛ و شعور و ضد آن حماقت؛ و پاكدامنى و ضد آن بى‌باكى و رسوائى و پارسائى و ضد آن دنیا پرستى؛ و خوشرفتارى و ضد آن بدرفتارى؛ و پروا داشتن و ضد آن گستاخى؛ و فروتنى و ضد آن خودپسندى؛ و آرامى و ضد آن شتابزدگى؛ و خردمندى و ضد آن بى‌خردى و خاموشى و ضد آن پرگوئى؛ و رام بودن و ضد آن گردنكشى؛ و تسلیم حق شدن و ضد آن تردید كردن، و شكیبایى و ضد آن بى‌تابى؛ و چشم پوشى و ضد آن انتقامجوئى؛ و بى‌نیازى و ضد آن نیازمندى؛ و به یاد داشتن و ضد آن بى‌خبر بودن؛ و در خاطر نگه داشتن و ضد آن فراموشى؛ و مهرورزى و ضد آن دورى و كناره‌گیرى؛ و قناعت و ضد آن حرص و آز؛ و تشریك مساعى و ضد آن دریغ و خوددارى؛ و دوستى و ضد آن دشمنى؛ پیمان دارى و ضد آن پیمانشكنى؛ و فرمانبرى و ضد آن نافرمانى سرفرودى و ضد آن بلندى جستن؛ و سلامت و ضد آن مبتلا بودن؛ و دوستى و ضد آن تنفر و انزجار؛ و راستگوئى و ضد آن دروغگوئى؛ و حق و درستى و ضد آن باطل و نادرستى؛ و امانت و ضد آن خیانت؛ و پاكدلى و ضد آن ناپاكدلى؛ و چالاكى و ضد آن سستى و زیركى و ضد آن كودنى؛ و شناسایى و ضد آن ناشناسائى؛ و مدارا و رازدارى و ضد آن رازفاش كردن؛ و یك روئى و ضد آن دغلى؛ و پرده پوشى و ضد آن فاش كردن؛ و نماز گزاردن و ضد آن تباه كردن نماز؛ و روزه گرفتن و ضد آن روزه خوردن؛ و جهاد كردن و ضد آن فرار از جهاد؛ و حج گزاردن و ضد آن پیمان حج شكستن و سخن نگهدارى و ضد آن سخنچینى؛ و نیكى به پدر و مادر و ضد آن نافرمانى پدر و مادر؛ و با حقیقت بودن و ضد آن ریاكارى؛ و نیكى و شایستگى و ضد آن زشتى و ناشایستگى؛ و خودپوشى و ضد آن خود آرائى و تقیه و ضد آن بى‌پروائى؛ و انصاف و ضد آن جانبدارى باطل؛ و خودآرائى براى شوهر و ضد آن زنا دادن؛ و پاكیزگى و ضد آن پلیدى؛ و حیا و آزرم و ضد آن بى‌حیائى؛ و میانه روئى و ضد آن تجاوز از حد؛ و آسودگى و ضد آن خود را به رنج انداختن؛ و آسان‌گیرى و ضد آن سختى گیرى؛ و بركت داشتن و ضد آن بى‌بركتى؛ و تن درستى و ضد آن گرفتارى؛ و اعتدال و ضد آن افزون طلبى؛ و موافقت با حق و ضد آن پیروى از هوس و سنگینى و متانت و ضد آن سبكى و جلفى؛ و سعادت و ضد آن شقاوت؛ و توبه و ضد آن؛ اصرار برگناه؛ و طلب آمرزش و ضد آن بیهوده طمع بستن؛ و دقت و مراقبت و ضد آن سهل‌انگارى؛ دعا كردن و ضد آن سرباز زدن؛ و خرمى و شادابى و ضد آن سستى و كسالت؛ و خوشدلى و ضد آن اندوهگینى؛ مأنوس شدن و ضد آن كناره گرفتن و سخاوت و ضد آن بخیل بودن.

پس تمام این صفات ( هفتاد و پنج گانه) كه لشگریان عقلند جز در پیغمبر و جانشین او و مؤمنینى كه خدا دلش را به ایمان آزموده جمع نشود اما دوستان دیگر ما برخى از اینها را دارند و متدرجا همه را دریابند و از لشكریان جهل پاك شوند آنگاه با پیغمبران و اوصیاءشان در مقام اعلى همراه شوند و این سعادت جز با شناختن عقل و لشكریانش و دورى از جهل و لشكریانش به دست نیاید خدا ما و شما را به فرمانبرى و طلب ثوابش موفق دارد.(در متن جنود عقل و جهل را هفتاد و پنج ذكر كرده و در توجیه هفتاد و هشت و ظاهرا بعضى به عبارت دیگر تكرار شده).

15- حضرت صادق علیه السلام فرمود: هیچگاه پیغمبر با مردم از عمق عقل خویش سخن نگفت بلكه مى‌فرمود: ما گروه پیغمبران مأموریم كه با مردم به اندازه عقل خودشان سخن گوئیم.

16- امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دلهاى نادانان را طمع‌ها از جا بر مى‌كنند و آرزوهاى بى‌جا در گروشان مى‌گذارند و نیرنگها به دامشان مى‌اندازند.

17- حضرت صادق علیه السلام فرمود با عقل ترین مردم خوش خلق‌ترین آنها است.

18- ابو هاشم گوید: خدمت حضرت رضا علیه السلام بودم و از عقل و ادب گفتگو مى‌كردیم حضرت فرمود: اى ابو هاشم عقل موهبت خدا است و ادب با رنج سختى بدست آید پس كسى كه در كسب ادب زحمت كشد آن را بدست آرد و كسى كه در كسب عقل رنج برد بر نادانى خویش افزاید.

19- اسحاق بن عمار گوید: به حضرت صادق عرض كردم: قربانت گردم من همسایه‌اى دارم كه نماز خواندن و صدقه دادن و حج رفتنش بسیار است و عیب ظاهرى ندارد فرمود عقلش چطور است گفتم: عقل درستى ندارد فرمود: پس با آن اعمال درجه‌اش بالا نمى‌رود.

20- ابن سكیت گوید به امام دهم علیه السلام عرض كردم: چرا خود حضرت موسى را با وسیله عصا و ید بیضا و ابزار ابطال جادو فرستاد و حضرت عیسى را با وسیله طبابت و حضرت محمد را كه بر او و خاندانش و پیغمبران درود باد به وسیله كلام و سخنرانى حضرت فرمود: چون خدا موسى علیه السلام را مبعوث كرد جادوگرى بر مردم آن زمان غلبه داشت پس او از طرف خدا چیزى آورد كه مانندش از توانائى آنها خارج بود و به وسیله آن جادوى آنها را باطل ساخت و حجت را بر ایشان ثابت كرد و عیسى علیه السلام را در زمانى فرستاد كه فلج و زمینگیرى زیاد شده بود و مردم نیاز به طب داشتند پس او از جانب خدا چیزى آورد كه مانندش را نداشتند پس به اجازه خدا مردگان را زنده كرد و كور مادرزاد و پیس را درمان نمود و حجت را بر ایشان ثابت كرد. و حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) را در زمانى فرستاد كه خطبه خوانى و سخنورى به گمانم شعر را هم فرمود زیاد شده بود، پس آن حضرت از طرف خدا پندها و دستوراتى شیوا آورد كه گفتار آنها را باطل كرد و حجت را بر ایشان تمام نمود. ابن سكیت گفت به خدا هرگز مانند تو را ندیده‌ام بفرمائید در این زمان حجت خدا بر مردم چیست فرمود: عقل است كه بوسیله آن امام راستگو مى‌شناسد و تصدیقش مى‌كند و دورغگو را

مى‌شناسد و تكذیبش مى‌نماید. ابن سكیت گفت به خدا جواب درست همین است.

21- حضرت صادق علیه السلام فرمود: حجت خدا بر بندگان پیغمبر است و حجت میان بندگان و خدا عقل است.

22- و فرمود: پایه شخصیت انسان عقل است و هوش و فهم و حافظه و دانش از عقل سرچشمه مى‌گیرند. عقل انسان را كامل كند و رهنما و بینا كننده و كلید كار اوست و چون عقلش به نور خدائى مؤید باشد دانشمند و حافظ و متذكر و با هوش و فهمیده باشد و از این رو بداند چگونه و چرا و كجاست و خیرخواه و بدخواه خود را بشناسد و چون آنرا شناخت روش زندگى و پیوست و جدا شده خویش بشناسد و در یگانگى خدا و اعتراف بفرمانش مخلص شود و چون چنین كند از دست رفته را جبران كرده بر آینده مسلط گردد و بداند در چه وضعى است و براى چه در اینجاست و از كجا آمده و به كجا مى‌رود؟ اینها همه از تأیید عقل است.

23- حضرت صادق علیه السلام فرمود عقل راهنماى مؤمن است.

24- امام صادق علیه السلام از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل مى‌كند كه فرمود: اى على هیچ تهیدستى سخت‌تر از نادانى و هیچ مالى سود بخش‌تر از عقل نیست.

25- امام باقر علیه السلام فرمود چون خدا عقل را آفرید به او فرمود پیش بیا، پیش آمد فرمود برگرد، برگشت فرمود بعزت و جلالم مخلوقى بهتر از تو نیافریدم، امر نهى و پاداش و كیفرم متوجه تو است.

26- اسحاق بن عمار گوید به حضرت صادق علیه السلام عرض كردم: نزد مردى مى‌روم و بعضى از سخنم را مى‌گویم او تمام مقصود مرا مى‌فهمد و مردى دیگر نزد او مى‌روم و تمام سخنم را به او مى‌گویم او طبق گفته من جواب مى‌دهد و مردى دیگر نزد او مى‌روم و سخنم را مى‌گویم او ( چون مقصود مرا نمى‌فهمد) مى‌گوید دوباره بگو. فرمود: اى اسحاق مى‌دانى چرا چنین است؟ گفتم: نه، فرمود: آنكه تمام سخن ترا از بعضى گفتارت مى‌فهمد، كسى است كه نطفه‌اش با عقلش خمیر شده است و آنكه پس از اتمام سخنت جواب تو را مى‌گوید كسى است كه عقلش در شكم مادر به او آمیخته است و آنكه چون سخنش گوئى گوید: دوباره بگو كسى است كه پس از بزرگ شدن عقلش به او آمیخته شده او است كه مى‌گوید دوباره بگو

27- امام صادق علیه السلام از پیغمبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: چون مردى را پرنماز و روزه دیدید به او ننازید تا بنگرید عقلش چگونه است.

28- امام صادق علیه السلام فرمود: اى مفضل كسى كه تعقل نكند رستگار نگردد و تعقل نكند كسى كه نداند، كسى كه بفهمد نجیب مى‌شود، كسى كه صبر كند پیروز شود، دانش سپر بدبختى است و راستى عزت است و نادانى زلت، فهمیدن بزرگوارى و سخاوت كامیابى و خوش خلقى دوستى آورنده است، كسى كه به اوضاع زمانش آگاه باشد اشتباهات بر او هجوم نیارد، دوراندیشى همان بدبینى

است واسطه بین انسان و رسیدن به حقیقت نعمت وجود عالم است و نادان در این میان بدبخت است، خدا دوست كسى است كه او را شناخت و دشمن آنكه خودسرانه خویش را در زحمت شناسائیش انداخت خردمند عیب پوش است و نادان فریبنده اگر خواهى بزرگوار شوى ملایم باش و اگر خوار شوى درشتى كن شریف طینت نرم دل است بداصل سخت دل كس كه كوتاهى كند به پرتگاه افتد و كسى كه از عاقبت بیم كند از نسنجیده كارى سالم ماند، كسى كه ندانسته و ناگاه بكارى در آید بینى خود را بریده است (خود را بنهایت خوارى و مذلت انداخته است). هر كه نداند نفهمد و هركه نفهمد سالم نماند و آنكه سالم نماند عزیز نگردد و هر كه عزیز نگردد خرد شود. و آنكه خرد شود سرزنش شود و هر كس چنین باشد سزاوار است كه پشیمان شود.

29- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: كسى را كه آگاه شوم بر یكى از صفات خوب استوار است، بپذیرم و از نداشتن صفات دیگرش بگذرم ولى از نداشتن عقل و دین چشم نمى‌پوشم زیرا جدائى از دین جدائى از امنیت است و زندگى با حراس گوارا نباشد و فقدان عقل فقدان زندگى است ( زیرا بى‌خردان) فقط با مردگان مقایسه شوند و بس.

30- و نیز فرمود: خود بینى انسان دلیل بر سستى خودش مى‌باشد.

31- حسن بن جهم گوید: جمعى از یاران ما خدمت حضرت رضا علیه السلام سخن از عقل به میان آوردند. امام فرمود: دیندارى كه عقل ندارد اعتنائى به او نباشد. گفتم: قربانت گردم. بعضى از مردمى كه به امامت قائلند ما نقصى بر آنها نمى‌بینیم در صورتى كه به اندازه عقلشان عقل شایسته ندارند فرمود: ایشان مورد خطاب خدا نیستند (زیرا خدا عاقل را امر و نهى مى‌كند و به اندازه عقلشان پاداش و كیفر مى‌دهد) خدا عقل را آفرید به او فرمود: پیش آى پیش آمد، برگرد، برگشت فرمود به عزت و جلالم بهتر و محبوبتر از تو چیزى نیافریدم باز خواست و بخششم متوجه تو است.

ب صفوان گوید شنیدم امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: مكنتى پر نعمت‌تر از عقل نیست و تنگدستى پست‌تر از حماقت نى. و در هر كار پشتیبانى فزونتر از مشورت نیست.

(کتاب فضل علم)

اشاره

(باب وجود دانش و آموختن آن و تشویق بدان)

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دانشجوئى بر هر مسلمانى واجب است، همانا خدا دانشجویان را دوست دارد.

2- حضرت صادق علیه السلام فرمود: دانشجوئى واجب است.

3- از حضرت ابوالحسن علیه السلام سؤال شد كه: مردم را مى‌رسد كه از آنچه نیاز دارند نپرسند فرمود: نه.

4- امیر المؤمنین علیه السلام مى‌فرمود: اى مردم بدانید كمال دین طلب علم و عمل بدانست، بدانید كه طلب علم بر شما از طلب مال لازم‌تر است زیرا مال براى شما قسمت و تضمین شده. عادلى (كه خداست) آنرا بین شما

قسمت كرده و تضمین نموده و به شما مى‌رساند ولى علم نزد اهلش نگهداشته شده و شما مأمورید كه آنرا از اهلش طلب كنید، پس آنرا بخواهید.

5- پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود طلب علم واجب است و در حدیث دیگر فرمود طلب علم بر هر مسلمانى واجب است. همانا خدا دانشجویان را دوست دارد.

6- على بن أبى حمزه گوید شنیدم كه حضرت صادق علیه السلام مى‌فرمود دین را خوب بفهمید زیرا هر كه دین را خوب نفهمد مانند صحراگرد است. خداوند در كتابش مى‌فرماید (124 سوره‌9) تا در امر دین دانش اندوزند و چون بازگشتند قوم خود را بیم دهند شاید آنها بترسند.

7- مفضل گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم كه مى‌فرمود: بر شما باد كه در دین خدا دانشمند شوید و صحراگرد نباشید زیرا آنكه در دین خدا دانشمند نشود خدا روز قیامت به او توجه نكند و كردارش را پاكیزه نشمارد.

8- و فرمود: مى‌خواهم با تازیانه بر سر اصحابم بزنند تا دین را خوب به فهمند.

9- مردى به امام صادق علیه السلام عرض كرد: قربانت مردیست كه امر امامت را شناخته و در خانه نشسته و با هیچ یك از برادران دینیش آشنائى ندارد فرمود: این مرد چگونه دینش را مى‌فهمد.

(باب توصیف و فضیلت علم و فضل دانشمندان)

1- امام هفتم علیه السلام فرمود: چون رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) وارد مسجد شد دید جماعتى گرد مردى را گرفته‌اند فرمود: چه خبر است گفتند علامه‌اى است. فرمود: علامه یعنى چه؟ گفتند: داناترین مردم است به دودمان عرب و حوادث ایشان و به روزگار جاهلیت و اشعار عربى. پیغمبر فرمود: اینها علمى است كه نادانش را زیانى ندهد و عالمش را سودى نبخشد سپس فرمود: همانا علم سه چیز است: آیه محكم، فریضه عادله، سنت پابرجا، و غیر از این فضل است.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: دانشمندان وارثان پیمبرانند براى اینكه پیمبران پول طلا و نقره به ارث نگذارند و تنها احادیثى از احادیثشان بجاى گذارند هر كه از آن احادیث برگیرد بهره بسیارى بر گرفته است. پس نیكو بنگرید كه این علم خود را از كه می گیرید، زیرا در خاندان ما اهل بیت در هر عصر جانشینان عادلى هستند كه تغییر دادن غالیان و بخود بستگى خرابكاران و بد معنى كردن نادانان را از دین برمى‌دارند.

شرحخرابكارى در دین طبق این روایت سه گونه است: 1- كلمه یا جمله قرآن و حدیث را به نفع و سلیقه خویش تغییر دادن و این عمل گاهى از غلاة و مسلمین كاسه از آش داغتر سر مى‌زند 2- كسانى كه مسلمان و متدین نیستند خود را به اسلام و دین ببندند یا مطلبى كه از دین نیست به دین نسبت دهند 3- قرآن و حدیث را از معنى حقیقى خود برگردانیده و طبق سلیقه شخص خویش معنى كنند. و در هر دوره امامان یا علماى عادلى هستند كه از این اعمال جلوگیرى كنند.

3- فرمود: چون خدا خیر بنده‌اى خواهد او را در دین دانشمند كند.

4- امام باقر علیه السلام فرمود: كمال انسان و نهایت كمالش دانشمند شدن در دین و صبر در بلا و اقتصاد در زندگى است.

5- امام صادق علیه السلام فرمود: دانشمندان امینند و پرهیزگاران دژها و جانشینان سروران و روایت دیگر دانشمندان برجهاى نورافكن و پرهیزگاران دژها و جانشینان سرورانند.

6- حضرت صادق علیه السلام به بشیر فرمود: هر یك از اصحاب ما كه فهم دین ندارد خیرى ندارد، اى بشیر هر مردى از ایشان كه از نظر فهم دین بى‌نیاز نباشد به دیگران نیاز پیدا مى‌كند و چون به آنها نیازمند شد او را در گمراهى خویش وارد كنند و او نفهمد.

7- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: در زندگى جز براى دو نفر خیرى نیست: عالمى كه فرمانش برند. و شنونده نگهدار (آنكه چون مطلبى از دین شنید حفظ كند و عمل نماید).

8- امام باقر علیه السلام فرمود: عالمى كه از علمش بهره برد (یا بهره برند) بهتر از هفتاد هزار عابد است.

9- معاویه بن عمار گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم: مردى است كه از شما روایت بسیار نقل كند و میان مردم انتشار دهد و آن را در دل مردم و دل شیعیانتان استوار كند و شاید عابدى از شیعیان شما باشد كه در روایت چون او نباشد كدامیك بهترند؟ فرمود: آنكه احادیث ما را روایت كند و دلهاى شیعیانمان را استوار سازد از هزارعابد بهتر است.

(باب انواع مردم)

1- امیر مؤمنان علیه السلام مى‌فرمود: پس از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) مردم به سه جانب روى آورند: 1- به عالمى كه رهبرى خدایى داشت و خدا او را به آنچه مى‌دانست از علم دیگران بى‌نیاز ساخته بود (قطعا این عالم خود آن حضرت بود و آن مردم سلمان و مقداد و ابوذر و امثال آنها) 2- به نادانى كه مدعى علم بود و علم نداشت، به آنچه در دست داشت مغرور بود، دنیا او را فریفته بود و او دیگران را. 3- به دانش آموزى كه دانش خود را از عالمى كه در راه هدایت خدا و نجات گام برداشته پس آنكه ادعا كرد هلاكت شد و آنكه دروغ بست نومید گشت.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: مردم سه دسته‌اند دانشمند و دانشجو و خاشاك روى آب (كه هر لحظه آبش به جانبى برد مانند مردمى كه چون تعمق دینى ندارند هر روز به كیشى گروند و دنبال صدایى برآیند).

3- و آن حضرت به أبى حمزه فرمود: یا دانشمند باش و دانشجو و یا دوستدار دانشمندان و چهارمى (یعنى دشمن اهل علم) مباش كه بسبب دشمنى آنها هلاك شوى.

4- و فرمود: مردم به سه دسته شوند: دانشمند و دانشجو و خاشاك روى آب، ما دانشمندانیم و شیعیان ما دانشجویان و مردم دیگر خاشاك روى آب.

(باب ثواب دانشمند و دانشجو)

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: كسیكه در راهى رود كه در آن دانشى جوید خدا او را به راهى سوى بهشت برد، همانا، فرشتگان با خرسندى بالهاى خویش به راه دانشجو فرو نهند و اهل زمین و آسمان تا برسد به ماهیان دریا براى دانشجو آمرزش طلبند و برترى عالم بر عابد مانند برترى ماه شب چهارده است بر ستارگان دیگر و علما وارث پیامبرانند زیرا پیامبران پول طلا و نقره به جاى نگذارند بلكه دانش بجاى گذارند، هر كه از دانش ایشان برگیرد بهره فراوانى گرفته است.

2- امام باقر علیه السلام فرمود: آنكه از شما شیعیان به دیگرى علم آموزد مزد او به مقدار مزد دانشجو است با قدرى بیشتر پس از دانشمندان دانش آموزید و آنرا به برادران دینى خود بیاموزید چنانچه دانشمندان به شما آموخته‌اند.

3- ابو بصیر گوید شنیدم كه امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: كسى كه به دیگرى چیزى آموزد براى اوست مثل پاداش كسى كه به آن عمل كند. عرض كردم: اگر باز به دیگرى آموزد همین پاداش براى او هست؟ فرمود: اگر به همه مردم بیاموزد همان ثواب درباره او جارى است، گفتم: اگر چه معلم بمیرد فرمود: اگر چه بمیرد.

4- حضرت باقر علیه السلام فرمود: هركه به مردم درى از هدایت آموزد مثل پاداش ایشان دارد بدون اینكه از پاداش آنها چیزى كم شود و كسى كه به مردم درى از گمراهى آموزد مثل گناه ایشان دارد بدون اینكه از گناه آنها چیزى كم شود.

5- امام چهارم علیه السلام فرمود: اگر مردم بدانند در طلب علم چه فایده‌ایست آن را مى‌طلبند اگر چه با ریختن خون دل و فرو رفتن در گردابها باشد. خداوند تبارك و تعالى به دانیال وحى فرمود كه: منفورترین بندگان من نزد من نادانى است كه حق علما را سبك شمرد و پیروى ایشان نكند و محبوبترین بندگانم پرهیزكارى است كه طالب ثواب بزرگ و ملازم علماء و پیرو خویشتن‌داران و پذیرنده حكما باشد.

6- حفص گوید امام صادق علیه السلام به من فرمود: هر كه براى خدا علم را بیاموزد و بدان عمل كند و بدیگران بیاموزد در مقامهاى بلند آسمانها عظیمش خوانند و گویند: آموخت براى خدا، عمل كرد براى خدا، تعلیم داد براى خدا.

(باب صفت علماء)

1- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: دانش آموزید با وجود آن خود را با خویشتندارى و سنگینى بیارائید و نسبت به دانش آموزان خود تواضع كنید و نسبت به استاد خود فروتن باشید و از علماء متكبر نباشید كه رفتار باطلتان حق شما را ضایع كند.

2- امام صادق علیه السلام راجع به قول خداى عزو جل (تنها بندگان دانشمند خدا از او ترس دارند) فرمود: مراد به دانشمند كسى است كه كردارش گفتارش را تصدیق كند و كسى كه چنین نباشد عالم نیست

3- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: آیا از آنكه به حقیقت فقیه است به شما خبر ندهم؟ او كسى است كه مردم را از رحمت خدا ناامید نكند و از عذاب خدا ایمن نسازد و به آنها رخصت گناه ندهد و قرآن را ترك نكند از روى اعراض و به چیز

دیگر متوجه شود. همانا در علمى كه فهم نباشد خیرى نباشد همانا در خواندنى كه تدبر نباشد خیرى نباشد همانا در عبادتى كه تفكر نباشد خیرى نباشد. و در روایت دیگریست: همانا در علمیكه فهم نباشد خیرى نیست همانا در خواندنیكه تدبر نباشد خیرى نیست همانا در خداپرستى كه فقه نباشد خیرى نیست همانا در عبادتیكه در آن پرهیزكارى نباشد خیرى نیست.

4- امام رضا (علیه السلام) فرمود: از نشانه‌هاى فهمیدن دین خویشتندارى و خاموشى است.

5- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: سفاهت و فریفتگى (ناآزمودگى) در دل عالم نیست.

6- امام علیه السلام از عیسى بن مریم نقل مى‌كند كه او گفت: اى گروه حواریون: مرا به شما حاجتى است، آن را برآورید: گفتند حاجتت رواست یا روح الله! پس برخاست و پاهاى ایشان را بشست، آنها گفتند: ما به شستن سزاورتر بودیم یا روح الله فرمود: همانا سزاروارترین مردم به خدمت نمودن عالم است من تا این اندازه تواضع كردم تا شما پس از من در میان مردم چون من تواضع كنید سپس عیسى علیه السلام فرمود: بناى حكمت بوسیله تواضع ساخته شود نه بوسیله تكبر چنانچه زراعت در زمین نرم مى‌روید نه در كوه.

7- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اى دانشجو همانا دانشمند را سه علامت است: علم و خویشتندارى و خاموشى. و عالم نما را سه علامت است با نافرمانى نسبت به مافوق خود كشمكش كند و بوسیله چیرگى به زیر دست خود ستم كند. و از ستمكاران پشتیبانى نماید.

(باب حق عالم)

1- امیرالمؤمنین علیه السلام مى‌فرماید: از جمله حقوق عالم است كه از او زیاد نپرسى و جامه‌اش نگیرى چون بر او وارد شدى و گروهى نزد او بودند به همه سلام كن و او را نزد آنها بتحیت مخصوص گردان، مقابلش بنشین و پشت سرش منشین، چشمك مزن، با دست اشاره مكن، پرگوئى مكن كه فلانى و فلانى برخلاف نظر او چنین گفته‌اند و از زیادى مجالستش دلتنگ مشو زیرا مثل عالم مثل درخت خرماست باید در انتظار باشى تا چیزى از آن بر تو فرو ریزد و پاداش عالم از روزه‌دار شب زنده دارى كه در راه خدا جهاد كند بیشتر است.

(باب مردن علماء)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: مرگ هیچ كس نزد شیطان محبوب‌تر از مرگ عالم نیست.

2- و فرمود چون مؤمن عالمى بمیرد، رخنه‌ئى در اسلام افتد كه چیزى آن را نبندند.

3- امام هفتم علیه السلام فرمود چون مؤمن بمیرد فرشتگان و مکان های زمینى كه خدا را در آن عبادت مى‌كرده و درهاى آسمانیكه اعمالش از آنها بالا میرفته بر او گریه كنند و در اسلام رخنه‌ئى افتد كه چیزى آنرا نبندد زیرا مؤمنین دانشمند دژهاى اطراف شهر.

4- امام صادق علیه‌السلام فرمود: مرگ هیچیك از مؤمنین نزد شیطان محبوبتر از مرگ عالم نیست.

5- زین العابدین علیه‌السلام مى‌فرمود: زود مردن و كشته شدن ما خانواده را گفتار خدا بر من گوارا مى‌كند (41 سوره‌13) (((مگر نمى‌بینند كه ما بر زمین در آئیم و از اطرافش كاهش دهیم))) كاهش اطراف زمین همان از دست رفتن علماست.

(باب همنشینى و همدمى باعلما)

1- امام فرماید: لقمان به پسرش گفت: پسر عزیزم همنشین را از روى بصیرت انتخاب كن. اگر دیدى گروهى خداى عزوجل را یاد مى‌كنند با ایشان بنشین كه اگر تو عالم باشى علمت سودت بخشد و اگر جاهل باشى ترا بیاموزند و شاید خدا بر آنها سایه رحمت اندازد و ترا هم فرا گیرد. و چون دیدى گروهى بیاد خدا نیستند با آنها منشین زیرا اگر تو عالم باشى علمت سودت ندهد و اگر جاهل باشى نادانترت كنند و شاید خدا بر سرشان كیفرى آرد و ترا هم فرا گیرد.

2- موسى بن جعفر علیهماالسلام فرمود: گفتگوى با عالم در خاكروبه بهتر از گفتگوى با جاهل است روى تشكها.

3- رسول خدا فرمود: حواریین بعیسى علیه السلام گفتند یا روح‌الله با كه بنشینیم فرمود: با كسیكه دیدارش شما را بیاد خدا اندازد و سخنش دانشتان را زیاد كند و كردارش شما را به آخرت تشویق كند.

4- رسول خدا فرمود: همنشینى با اهل دین شرف دنیا و آخرتست.

5- امام باقرعلیه السلام فرمود: نشستن نزد كسیكه باو اعتماد دارم از عبادت یكسال برایم اطمینان بخش‌تر است.

(باب پرسش از عالم و مذاكره با او)

1- یكى از اصحاب گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم كه مردى آبله‌دار جنب شده بود او را غسل دادند و مرد، فرمود: او را كشتند! چرا نپرسیدند، همانا دواى نفهمى پرسش است.

2- حضرت صادق بحمران راجع بسؤالیكه كرده بود فرمود: همانا مردم هلاك شدند چون نپرسیدند.

3- و فرمود: بر در این علم قفلى است كه كلید آن پرسش است.

4- و فرمود: مردم در فراخى و گشادگى نیستند مگر اینكه بپرسند و بفهمند و امام خویش بشناسند و بر آنها رواست كه به آنچه امام گوید عمل كنند اگرچه از روى تقیه باشد.

5- ابوجارود گوید شنیدم امام باقر علیه السلام مى‌فرمود: خدا رحمت كند بنده‌ئى را كه علم را زنده كند. گفتم زنده كردن علم چیست؟ فرمود: اینستكه با اهل دین و اهل پرهیزكارى مذاكره شود.

6- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: با یكدیگر مذاكره و ملاقات و گفتگو كنید زیرا حدیث صیقل دلهاست همانا دلها مانند شمشیر زنگار مى‌گیرد و صیقل آنها حدیث است.

(باب بذل علم)

1- امام صادق علیه‌السلام فرماید: در كتاب على علیه‌السلام خواندم كه: خدا از نادانها پیمانى براى طلب علم نمى‌گیرد تا آنكه از علماء پیمان گیرد كه به نادانان علم آموزند زیرا كه علم بر جهل مقدم است (یعنى خلقت موجودات عالم مانند لوح و قلم و ملائكه و آدم بر خلقت مردم جاهل مقدم است و ابتدا خدا از آنها پیمان گرفته است سپس از نادانان).

2- امام باقر علیه‌السلام فرمود: زكاة علم این است كه آن را به بندگان خدا بیاموزى.

(باب نهى از ندانسته گوئى)

1- امام باقر علیه السلام فرمود: هر كه ندانسته و رهبرى نشده بمردم فتوى دهد فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب او را لعنت كنند و گناه آنكه بفتوایش عمل كند دامنگیرش شود.

2- امام باقر علیه السلام فرمود: آنچه مى‌دانید بگوئید و آنچه نمى‌دانید بگوئید خدا داناتر است. همانا مرد آیه‌اى از قرآن بیرون مى‌كشد از این رو بفاصله‌اى دورتر از میان آسمان و زمین سرنگون گردد.

3- براى عالم رواست كه چون از او سؤالى شود كه نداند گوید: خدا داناتر است ولى براى غیر عالم شایسته نیست كه چنین گوید (بلكه او باید صریحا بگوید نمیدانم و اگر او بگوید خدا داناتر است روا نیست (معنى تضمنى این جمله آنستكه من دانایم اما خدا داناتر است.

4- زوارة گوید از امام باقر علیه السلام پرسیدم: حق خدا بر بندگان چیست؟ فرمود آنچه مى‌دانند بگویند و از آنچه نمى‌دانند باز ایستند.

5- ابن شبرمه گوید حدیثى از امام صادق علیه السلام شنیده‌ام كه هر گاه یادم مى‌آید نزدیك است دلم شكافته شود فرمود: خبر داد مرا پدرم از جدم تا برسد به رسول خدا ابن شبرمه گوید بخدا سوگند كه نه پدرش بر جدش دروغ بست و نه جدش به رسول خدا كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود هر كه بقیاسها عمل كند خودش سخت هلاك شده و مردم را هلاك كرده است و كسى كه ندانسته فتوى دهد و او ناسخ را از منسوخ و محكم را از متشابه تشخیص ندهد سخت هلاك شده و هلاك كرده است.

(باب كسی كه ندانسته عمل كند)

1- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: هر كه بدون بصیرت عمل كند مانند كسى است كه بیراهه میرود هر چند شتاب كند از هدف دورتر گردد.

2- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: كسیكه ندانسته عملى انجام دهد خراب كردنش از درست كردنش بیشتر است.

(باب بكار بستن علم)

1- سلیم گوید شنیدم امیرالمؤمنین را كه از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) خبر مى‌داد كه آن حضرت در سخنش مى‌فرمود مردم دانشمند دو قسمند: دانشمندى كه علم خود را به كار بسته و این رستگار است و دانشمندى كه علمش را كنار گذاشته و این

هلاك شده است. همانا دوزخیان از بوى گند عالم بى‌عمل در اذیتند و میان دوزخیان ندامت و حسرت آنكس سخت‌تر است كه در دنیا بنده‌اى را به سوى خدا خوانده و او پذیرفته و اطاعت خدا كرده و خدا به بهشتش در آورده است و خود دعوت كننده را به سبب عمل نكردن و پیروى هوس و در ازاى آرزویش به دوزخ درآورده است، پیروى هوس از حق جلو گیرد و درازى آرزو آخرت را از یاد برد.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: علم با عمل همدوش است (نجات و رستگارى انسان به هر دو مربوط است) هر كه بداند باید عمل كند و هر كه عمل كند باید بداند، علم عمل را صدا زند اگر پاسخش گوید بماند و گرنه كوچ كند (مثلا كسى كه مى‌داند اطاعت خدا خوب است و لازم گویا همان دانستن او را به زبان حال صدا مى‌زند و مى‌گوید تو كه مى‌دانى اطاعت خدا خوب است اطاعت كن، اگر فرمان برد علمش ثابت و بر جا ماند و گرنه با شك و شبهه و فراموشى از میان برود).

3- و فرمود: چون عالم بعلم خویش عمل نكند اندرزش از دلهاى شنوندگان بلغزد چنانچه باران از سنگ صاف بلغزد.

4- مردى خدمت امام چهارم علیه السلام آمد و از او مسائلى پرسید و آنحضرت جواب داد سپس بازگشت تا همچنان بپرسد حضرت فرمود: در انجیل نوشته است كه: تا بدانچه دانسته‌اید عمل نكرده‌اید از آنچه نمیدانید نپرسید، همانا علمى كه به آن عمل نشود جز كفر (ناسپاسى) داننده و دورى او را از خدا نیفزاید.

5- امیرالمؤمنین علیه السلام در سخنرانى منبر خویش فرمود: اى مردم چون دانا شدید به آن عمل كنید شاید هدایت شوید. عالمى كه برخلاف عملش عمل كند چون جاهل سرگردانى است كه از نادانى به هوش نیاید بلكه حجت بر او تمام‌تر و حسرت این عالمى كه از علم خویش جدا شده بیشتر است از حسرت جاهل سرگردان در جهالت و هر دو سرگردان و خوابند. تردید و دو دلى به خود راه ندهید تا به شك افتید و شك نكنید تا كافر شوید و به خود اجازه ندهید (از خود سلب مسؤلیت نكنید) تا سست شوید و در راه حق سست نشوید تا زیان یابید. از جمله حق اینست كه دین را بفهمید و از فهمیدن است كه فریب نخورید. همانا خیر خواه‌ترین شما نسبت به خود مطیع‌ترین شماست خدا را و خائن‌ترین شما با خود نافرمانترین شماست خدا را، كسیكه اطاعت خدا كند ایمن گردد و مژده یابد و آنكه نافرمانى خدا كند نومید گردد و پشیمان شود.

(باب كسیكه از علمش روزى خورد و به آن بنازد)

1- امیرالمؤمنین علیه السلام گوید رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دو پر خورند كه سیر نشوند: دنیا طلب و دانشجو، كسى كه از دنیا به آنچه خدا برایش حلال كرده قناعت كند سالم ماند و كسى كه دنیا را از راه غیر حلالش بدست آورد هلاك گردد مگر اینكه توبه كند و بازگشت نماید، (مال حرام را بصاحبش بر گرداند) و

كسى علم را از اهلش گرفته و به آن عمل كند نجات یابد و كسى منظورش از طلب علم مال دنیا باشد بهره‌اش همانست (و در آخرت بهره ندارد).

2- امام صادق علیه السلام فرمود كسى كه حدیث ما را براى سود دنیا خواهد در آخرت بهره‌ای ندارد و هر كه آن را براى خیر آخرت جوید خداوند خیر دنیا و آخرت به اوعطا فرماید.

3- و فرمود: هر كه حدیث را براى سود دنیا خواهد در آخرت بهره‌ئى ندارد.

4- و فرمود: چون عالم را دنیا دوست دیدید او را نسبت بدینتان متهم دانید (بدانید دینداریش حقیقى نیست) زیرا دوست هر چیزى گرد محبوبش مى‌گردد، و فرمود خدا بداود وحى فرمود كه: میان من و خودت عالم فریفته دنیا را واسطه قرار مده كه ترا از راه دوستیم بگرداند زیرا كه ایشان راهزنان بندگان جویاى منند، همانا كمتر كارى كه با ایشان كنم اینستكه شیرینى مناجات مرا از دلشان بر كنم.

5- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دانشمندان فقیه تا هنگامیكه وارد دنیا نشده‌اند امین پیغمبرانند. عرض شد یا رسول الله! معنى ورودشان در دنیا چیست؟ فرمود: پیرو سلطان، پس چون چنین كنند نسبت بدینتان از ایشان بر حذر باشید.

6- امام باقر علیه السلام فرمود: هر كه علم جوید براى اینكه بر علما ببالد یا برسفها ستیزد یا مردم را متوجه خود كند باید آتش دوزخ را جاى نشستن خود گیرد همانا ریاست جز براى اهلش شایسته نیست.

(باب ثبوت حجت بر عالم و سختى امرش)

1- امام صادق علیه السلام بحفص بن غیاث فرمود: اى حفص هفتاد گناه جاهل آمرزیده شود پیش از آنكه یك گناه عالم آمرزیده شود.

2- و حضرت صادق علیه السلام فرمود: عیسى بن مریم علیه السلام فرمود: واى بر علماء بد كه چگونه آتش دوزخ بر آنها زبانه كشد.

3- و حضرت صادق علیه السلام فرمود، چون جان باینجا رسد با دست بگلویش اشاره كرد براى عالم توبه‌اى نیست سپس این آیه را قرائت فرمود (17 سوره 4) قبول توبه بر خدا فقط نسبت بكسانى است كه از روى نادانى بدى میكند.

4- امام باقر علیه السلام راجع بگفتار خداى عزوجل (94 سوره 26) گمراه كنندگان و گمراه شدگان بدوزخ سرنگون گردند مى‌فرماید: ایشان گروهى باشند كه عدالت را بزبان بستایند (ولى در مقام عمل) مخالفت نموده بستم گرایند (عادل را ستایند و بظالم گرایند).

(باب نوادر- متفرقات)

1- امیرالمؤمنین علیه السلام مى‌فرمود: جان خود را بمطالب شگفت حكمت استراحت دهید زیرا جان هم چون تن خسته شود.

2- مردى خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و گفت: یا رسول الله علم چیست؟ فرمود: سكوت كردن، گفت سپس چه؟ فرمود: گوش فرا دادن، گفت سپس چه؟ فرمود: حفظ كردن، گفت سپس چه؟ فرمود به آن عمل كردن، گفت سپس چه اى رسول خدا: فرمود: انتشارش دادم.

3- امام صادق علیه السلام فرمود: همانا روایت كنندگان قرآن بسیارند و رعایت كنندگانش كم، چه بسا مردمیكه نسبت به حدیث خیرخواه و نسبت به قرآن خیانتگرند، علما از رعایت نكردن غمگینند و جاهلان از حفظ روایت (از اینكه نتوانند روایت را حفظ كنند غمگینند)، یكى در پى حفظ حیات خود است و دیگرى در پى هلاك خویش، در اینجاست كه دو دسته رعایت كننده اختلاف پیدا مى‌كنند و از هم جدا مى‌شوند (در صورتیكه به حسب ظاهر و در نظر مردم جاهل هر دو دسته ستایش شوند).

4- و فرمود: كسى كه چهل حدیث از احادیث ما را حفظ كند خدا او را روز قیامت عالم و فقیه مبعوث كند.

5- زید شحام از امام باقر درباره گفتار خداى عز وجل (24 سوره 80) باید انسان به خوراك خویش نظر داشته باشد پرسید معنى خوراك چیست؟ فرمود: علمى را كه فرا مى‌گیرد نظر كند از كه فرا مى‌گیرد (زیرا علم و غذاى روح است و خوبش موجب صحت و بدش باعث مرض روح مى‌گردد).

6- حضرت باقر علیه السلام فرمود: از امر مشتبه باز ایستادن بهتر است از به هلاكت افتادن و واگذاردنت حدیثى را كه روایت آن برایت ثابت نشده بهتر است از روایت كردنت حدیثى را كه بر آن احاطه ندارى.

شرح -این حدیث شریف را از لحاظ كلمه ((تروه)) و احتمالاتیكه در تلفظ آن داده‌اند معانى مختلفى كرده‌اند ولى تمام آن احتمالات این معنى را در بردارد كه حدیثى كه از همه جهات برایت روشن و واضح نیست و از مصادیق امر مشتبه است باز ایستادن از آن و واگذاشتن آن بهتر از روایت كردنش مى‌باشد.

7- ابن طیار بر حضرت صادق بعضى از سخنرانیهاى پدرش علیهماالسلام را عرضه كرد تا به جمله‌اى از آن رسید فرمود: بایست و ساكت باش. سپس فرمود: در اموریكه با آن مواجه مى‌شوید و حكمش را نمى‌دانید وظیفه‌اى جز باز ایستادن و درنگ كردن و ارجاع دادن آنرا به ائمه هدى (علیهم السلام) ندارید، تا ایشان شما را بر اعتدال (راه راست یإ؛ت‌ت هدفتان) وادارند و گمراهى را از شما بردارند و حق را بشما بفهمانند خدایتعالى فرموده (42 سوره 16) اگر نمى‌دانید از اهل قرآن بپرسید.

8- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: همه علم مردم را در چهار چیز یافتم: اول اینكه پروردگار خود را بشناسى. دوم اینكه بدانى تا تو چه كرده (بخلقت موزون و حكیمانه‌ات و نعمت عقل و حواس و ارسال رسل و انزال كتب پى ببرى) سوم اینكه بدانى او از تو چه خواسته است، چهارم اینكه بدانى چه چیز ترا از دینت خارج كند (گناهان و موجبات شرك و ارتداد را بشناسى).

9- هشام گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم: حق خدا بر مردمان چیست! فرمود اینكه آنچه دانند بگویند و از آنچه ندانند باز ایستند، چون چنین كنند حق خدا را به او پرداخته‌اند. (از علم خود مضایقه نكنند و ندانسته چیزى نگویند).

10- امام صادق علیه السلام فرمود: منزلت مردم را به اندازه روایتى كه از ما مى‌كنند بشناسید. (هر كه بیشتر و بهتر روایت كند مقامش بالاتر است).

11- امیرالمؤمنین علیه السلام در بعضى از سخنرانیهایش مى‌فرمود: بدانید كسیكه از سخن ناحقی كه به او گویند از جا كنده شود عاقل نیست، و آنكه به ستایش نادان خرسند گردد حكیم نیست، مردم فرزند كارهاى نیك خود هستند و ارزش هر كس به اندازه كاریست كه بخوبى انجام دهد، سخن علمى گوئید تا ارزشتان هویدا شود.

12- عبدالله بن سلیمان گوید مردى از اهل بصره كه نامش عثمان اعمى بود به امام باقر علیه السلام عرض كرد: حسن بصرى عقیده دارد كسانیكه علم را كتمان كنند گند شكمشان اهل دوزخ را اذیت كند. امام فرمود: بنابراین مؤمن آل فرعون هلاك شده است! (در صورتیكه قرآن او را به كتمان ایمان ستاید) از زمان بعثت نوح علم پنهان بوده است. حسن بصرى به هر راهى كه خواهد برود. بخدا علم جز در این خاندان یافت نشود.

(باب روایت كتب و توسل به آنها و حدیث و فضیلت نوشتن)

1- ابوبصیر از امام صادق علیه السلام راجع به آیه (18 سوره 39) كسانیكه گفتارها را مى‌شنوند و از بهترش پیروى مى‌كنند پرسید حضرت فرمود: او مردى است كه حدیثى را شنود سپس آن را چنانكه شنیده بى‌كم و زیاد باز گوید.

2- محمد بن مسلم گوید به امام صادق علیه السلام عرض كردم: من از شما حدیث مى‌شنوم و در آن كم و زیاد مى‌كنم. فرمود: اگر مقصودت بیان معانى آن باشد عیب ندارد: (اگر مقصودت شرح و توضیح باشد بنحوى كه معنى را تغییر ندهد عیب ندارد).

3- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: چون حدیثى بشما گویند در مقام نقل آنرا به گوینده‌اش نسبت دهید اگر درست باشد بنفع شماست و اگر دروغ باشد بزیان گوینده است.

4- امام صادق علیه السلام فرمود: دل به نوشته اطمنیان پیدا مى‌كند.

5- و فرمود: احادیث را بنویسید زیرا تا ننویسید حفظ نمیكنید.

6- و فرمود: نوشتجات خود را محفوظ دارید كه در آینده به آن نیاز پیدا میكنید.

7- مفضل گوید: امام صادق علیه السلام بمن فرمود: بنویس و علمت را در میان دوستانت منتشر ساز و چون مرگت رسید آنها را به پسرانت میراث ده زیرا براى مردم زمان فتنه و آشوب مى‌رسد كه آن هنگام جز با كتاب انس نگیرند.

8- و فرمود از دروغ مفترغ بپرهیزید، عرض شد دروغ مفترغ چیست؟ فرمود: اینكه مردى بتو حدیثى گوید و تو در مقام نقل گوینده را رها كنى و آنرا از كسیكه گوینده از او خبر داده روایت كنى (یعنی اگر راوی جاعل باشد، جعلی بودن آن روایت پنهان می شود).

شرح -در حدیث 7 از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شد كه حدیث را به گوینده‌اش نسبت دهید تا اگر دروغ باشد زیانش دامنگیر او شود و در این حدیث میفرماید اگر بگوینده نسبت ندهى و به آنكه گوینده از او نقل كرده نسبت دهى یك نوع دروغ است زیرا میگوئى از فلانى شنیدم در صورتیكه چنین نبوده اما معنى كردن كلمه

(((مفترع))) را بفارسى براى ما لازم نیست زیرا معنى حقیقى آنرا خود امام علیه‌السلام بیان فرموده و از سؤال اصحاب با آنكه اهل لسان بودند پیداست كه استعمال این كلمه در این مورد از ابتكارات و اصطلاحات خود آن حضرت است نظیر استعمال الفاظ صوم و صلوة در معانى شرعیه ولى اگر بخواهیم با قطع نظر از بیان امام علیه‌السلام معنى فارسى برایش بگوئیم باید گفت: (((دروغ غیر اصلى یا دروغ میان پاره))) تا بیان امام علیه السلام با معنى لغوى آن تطبیق كند.

9- و فرمود: حدیث من حدیث پدرم است و حدیث پدرم حدیث جدم و حدیث جدم حدیث حسین و حدیث حسین حدیث حسن و حدیث حسن حدیث امیرالمؤمنین و حدیث امیرالمؤمنین حدیث رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و حدیث رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) گفتار خداى عزوجل.

(باب تقلید)

1- ابوبصیر گوید از امام صادق (علیه السلام) در باره آیه (31 سوره‌9) (((علما و راهبان خویش را پروردگار خود گرفتند نه خدا را))) پرسیدم فرمود: بخدا سوگند كه علما و راهبان مردم را به عبادت خویش نخواندند و اگر هم مى‌خواندند آنها نمى‌پذیرفتند ولى حرام خدا را براى آنها حلال و حلالش را حرام كردند بنابراین آنها ندانسته و نفهمیده عبادت ایشان كردند.

2- امام صادق علیه‌السلام در تفسیر آیه (31 سوره 9) (((غیر خدا علما و راهبان خود را پروردگار گرفتند))) مى‌فرماید: بخدا براى آنها روزه نگرفتند و نماز نگزاردند بلكه بر ایشان حرامرا حلال و حلال را حرام ساختند و ایشان هم پذیرفتند.

(باب بدعت ها و رأى و قیاسها)

1- امیرالمؤمنین علیه السلام براى مردم سخنرانى كرد و فرمود: اى مردم همانا آغاز پیدایش آشوبها فرمانبرى هوسها و بدعت نهادن احكامى است بر خلاف قرآن كه مردمى بدنبال مردمى آنرا بدست گیرند، اگر باطل برهنه مى‌بود بر خردمندى نهادن نمى‌گشت و اگر حق ناآمیخته مى‌شود اختلافى پیدا نمى‌شد ولى مشتى از حق و از باطل گرفته و آمیخته شود و با هم پیش آیند، اینجاست كه شیطان بر دوستان خود چیره شود و آنها كه از جانب خدا سبقت نیكى داشتند نجات یابند.

2- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: زمانیكه در امتم بدعتها هویدا گشت بر عالم است كه علم خویش را آشكار كند، هر كه نكند لعنت خدا بر او باد.

3- در حدیث است: كسى كه نزد بدعتگزارى آید و تعظیمش كند در خرابى اسلام كوشیده است.

4- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خدا از قبول توبه بدعتگزار خوددارى فرموده. عرض شد چرا چنین است؟

5- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: براى هر بدعتى كه پس از من براى نیرنگ زدن با ایمان پیدا شود سرپرستى از خاندانم گماشته شده كه از ایمان دفاع كند و به الهام خدا

سخن گوید و حق را آشكار و روشن كند و نیرنگ نیرنگبازان را رد كند و زبان ناتوان باشد، اى هوشمندان پند گیرید و بخدا توكل كنید.

6- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: مبغوض‌ترین مردم نزد خدا دو نفرند:

1-مردیكه خدا او را بخودش وا گذاشته از راه راست منحرف گشته، دلباخته سخن بدعت شده، از نماز و روزه هم دم میزند، مردمى بوسیله او بفتنه افتاده‌اند، راه هدایت پیشینیانش را گم كرده و در زندگى و پس از مرگش گمراه كننده پیروانش گشته، باربر خطاهاى دیگرى شده و در گرو خطاى خویش است.

2-مردى كه نادانى را در میان مردم نادان قماش خود قرار داده، اسیر تاریكیهاى قتنه گشته، انسان نماها او را عالم گویند در صورتیكه یكروز تمام را صرف علم نكرده، صبح زود بر خاسته و آنچه را كه كمش از زیادش بهتر است (مال دنیا یا علوم بیفائده) فراوان خواسته چون از آب گندیده سیر شد و مطالب بیفائده را انباشته كرد، بین مردم بر كرسى قضاوت نشست و متعهد شد كه آنچه بر دیگران مشكل بوده حل كند، اگر با نظر قاضى پیشینش مخالفت مى‌كند اطمینان ندارد كه قاضى پس از او حكم او را نقض نكند چنانكه او با قاضى پیشین كرد، اگر با مطالب پیچیده و مشكلى مواجه شود ترهاتى از نظر خویش براى آن بافته و آماده مى‌كند و حكم قطعى مى‌دهد شبهه بافى او مثل تار بافتن عنكبوت است، خودش نمى‌داند درست رفته یا خطا كرده، گمان نكند در آنچه او منكر است دانشى وجود داشته باشد و جز معتقدات خویش روش درستى سراغ ندارد، اگر چیزى را به چیزى قیاس كند (و بخطا هم رود) نظر خویش را تكذیب نكند و اگر مطلبى بر او تاریك باشد براى جهلى كه در خود سراغ دارد آن را پنهان مى‌كند تا نگویند نمى‌داند سپس گستاخى كند و حكم دهد اوست كلید تاریكیها (كه در نادانى بر مردم گشاید) شبها ترا مرتكب شود، در نادانیها كوركورانه گام بر دارد، از آنچه نداند پوزش نطلبد تا سالم ماند و در علم ریشه‌دار و قاطع نیست تا بهره برد. روایات را در هم مى‌شكند همچنانكه باد گیاه خشكیده را، میراثهاى بناحق رفته از او گریانند، و خونهاى بناحق ریخته از او نالان، زناشوئى حرام بحكم او حلال گردد، و زناشوئى حلال حرام شود، براى جواب دادن بمسائلى كه نزدش میآید سرشار نیست و اهلیت ریاستى را كه بواسطه داشتن علم حق ادعا مى‌كند ندارد.

توضیح فرق میان این دو نفر اینستكه اولى در اصول دین خرابكارى كند و بدعت گذارد و دومى مقام قضاء و فتوى را بناحق غصب كند.

7- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: قیاس كنندگان علم را از راه قیاس جستند و قیاس جز دورى از حق بر آنهإ؛چچ نیفزود، همانا دین خدا با قیاس درست نمى‌شود.

توضیح قیاس یكى از ادله شرعیه است نزد ابوحنیفه و پیروانش فقها شیعه با استناد به احادیث این باب قیاس در احكام شرعى را ممنوع و قدغن دانستنه‌اند.

امام باقر و امام صادق علیه‌السلام فرمودند: هر بدعتى گمراهى و هر گمراهى راهش بسوى دوزخ است.

8- محمدبن حكیم گوید: به حضرت ابوالحسن علیه السلام عرض كردم: قربانت ما در دین دانشمند شدیم و از بركت شما خدا ما را از مردم بى‌نیاز كرد تا آنجا كه جمعى از ما در مجلسى باشیم: كسى از رفیقش چیزى نپرسد چون آن مسأله و جوابش را در خاطر دارد بواسطه منتى كه خدا از بركت شما بر ما نهاده، اما گاهى مطلبى براى مإ؛چچ پیش مى‌آید كه از شما و پدرانت درباره آن سخنى به ما نرسیده است پس ما به بهترین وجهى كه در نظر داریم توجه مى‌كنیم و راهى را كه با اخبار از شما رسیده موافق‌تر است انتخاب مى‌كنیم. فرمود: چه دور است، چه دور است این راه از حقیقت، به خدا هر كه هلاك شد از همین راه هلاك شد اى پسر حكیم سپس فرمود: خدا لعنت كند ابوحنیفه را كه مى‌گفت: على چنان گفت و من چنین گویم. ابن حكیم به هشام گفت به خدا من از این سخن مقصودى نداشتم جز اینكه مرا به قیاس اجازه دهد.

9- یونس گوید به موسى بن جعفر علیه السلام عرض كردم: به چه وسیله خدا را به یگانگى پرستم؟ فرمود: اى یونس: بدعت گزار مباش كسى كه به رأى خویش توجه كند هلاك شود و هر كه خانواده پیغمبرش (صلی الله علیه و آله و سلم) را رها كند گمراه گردد و كسى كه قرآن و گفتار پیغمبرش را رها كند كافر گردد.

10- ابو بصیر گوید به امام صادق علیه السلام عرض كردم مطالبى براى ما پیش مى‌آید كه حكمش را از قرآن نمى‌فهمیم و حدیثى هم نداریم كه در آن نظر كنیم (مى‌توانیم به رأى و قیاس عمل كنیم؟) فرمود: نه، زیرا اگر درست رفتى پاداش ندارى و اگر خطا كنى بر خدا دروغ بسته‌اى.

11- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر بدعتى گمراهى و هر گمراهى در آتش است.

12- سماعه گوید: به امام هفتم عرض كردم: اصلحك الله ما انجمن مى‌كنیم و وارد مذاكره مى‌شویم، هر مطلبى كه پیش آید، راجع به آن نوشته‌اى داریم، این هم از بركت وجود شماست كه خدا به ما لطف كرده است، گاهى مطلب كوچكى پیش مى‌آید كه حكمش را حاضر نداریم و به یكدیگر نگاه مى‌كنیم و چون نظیر آن موضوع را داریم آن را به بهترین نظیرش قیاس مى‌كنیم. فرمود: شما را با قیاس چه كار؟! همانا پیشینیان شما كه هلاك شدند بواسطه قیاس هلاك شدند، سپس فرمود: چون مطلبى براى شما پیش آمد كه حكمش را مى‌دانید بگوئید و چون آن چه را نمى‌دانید پیش آمد، این با دست به لبهاى خویش اشاره فرمود (یعنى سكوت كنید یا حكمش را از دهان من جوئید) پس فرمود: خدا ابوحنیفه را لعنت كند كه مى‌گفت على چنان گفت و من چنین گویم، اصحاب چنان گفتند و من چنین گویم، پس فرمود: در مجلسش بوده‌اى؟ گفتم: نه ولى این سخن اوست؟ پس گفتم اصلحك الله آیا پیغمبر احتیاجات مردم زمان خویش را كامل آورد؟ فرمود: بلى و آنچه را هم تا قیامت محتاجند، گفتم: آیا چیزى هم از دست رفت؟ گفت نه، نزد اهلش محفوظ است (یعنی تمامی آنچه لازم است در کلام معصومین وجود دارد).

13- امام صادق علیه السلام فرمود: دانش ابن شبرمه در برابر جامعه كه به املاء پیغمبر و دست خط على علیه السلام است گمشده و نابود است، جامعه براى كسى جاى سخن نگذاشته، در آن است علم حلال و حرام، همانا اصحاب قیاس عمل را بوسیله قیاس جستند لذا از راه حق دورتر شدند. همانا دین خدا با قیاس درست نمى‌شود.

توضیح راجع به جامعه در كتاب حجت توضیح بیشترى مى‌آید.

14- حضرت صادق علیه السلام به ابان بن تغلب فرمود: احكام اسلامى را نمى‌توان قیاس كرد، نمى‌بینى كه زن حائض روزه‌اش را قضا كند و نمازش را قضا كند اى ابان احكام اسلامى اگر قیاس شود دین از میان برود.

15- عثمان بن عیسى گوید از حضرت موسى بن جعفر راجع به قیاس پرسیدم. فرمود: شما را با قیاس چه كار؟! از خدا پرسش نشود چگونه حلال و چگونه حرام كرده است.

16- مسعدة گوید امام صادق از پدرش علیهماالسلام خبر داد كه على صلوات الله علیه فرمود است: هر كه خود را بر كرسى قیاس نشاند همیشه عمرش در اشتباه است و كسیكه براى خود خداپرستى كند همیشه عمر در باطل فرو رفته است. و امام باقر (علیه السلام) فرمود: كسى كه به رأى خویش به مردم فتوى دهد ندانسته خدا پرستى كرده است و آنكه ندانسته خدا پرستى كند مخالفت خدا نموده چون كه آنچه را ندانسته حلال و حرام كرده است.

17- امام صادق علیه السلام فرمود: شیطان خود را به آدم قیاس كرد و گفت: (12 سوره 7) مرا از آتش و شیطان را از خاك آفریدى. و اگر گوهرى را كه خدا آدم را از آن آفرید با آتش قیاس مى‌كرد آن گوهر درخشنده‌تر و روشن‌تر از آتش بود.

18- زرارة گوید از امام صادق علیه السلام راجع به حلال و حرام پرسیدم فرمود: حلال محمد همیشه تا روز قیامت حلال است و حرامش همیشه تا روز قیامت حرام، غیر حكم او حكمى نیست و جز او پیغمبرى نیاید و على علیه السلام فرمود هیچ كس بدعتى ننهاد جز آنكه به سبب آن سنتى را ترك كرد.

19- ابوحنیفه بر امام صادق علیه الس لام وارد شد. حضرت فرمود: به من خبر رسیده كه تو قیاس مى‌كنى گفت آرى فرمود: قیاس نكن زیرا نخستین كسى كه قیاس كرد شیطان بود، آنگاه كه گفت: مرا از آتش آفریدى و آدم را از خاك، او بین آتش و خاك قیاس كرد و اگر نورانیت آدم را با نورانیت آتش قیاس مى‌كرد امتیاز میان دو نور و پاكیزگى یكى را بر دیگرى مى‌فهمید.

20- قتیبه گوید مردى از امام صادق علیه السلام مسأله‌اى پرسید و حضرت جوابش داد سپس گفت: بر رأى شما اگر چنین و چنان باشد جوابش چیست؟ فرمود خاموش باش، هر جوابى كه من به تو مى‌دهم از قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است، ما از خود رأیى نداریم.

21- امام باقر علیه السلام فرمود: غیر خدا را براى خود تكیه گاه و محرم راز مگیرید كه مؤمن نباشید زیرا هر وسیله و پیوند و خویشى و محرم راز و بدعت و شبهتى

نزد خدا بریده و بى‌اثر است جز آنچه را كه قرآن اثبات كرده است (و آن علم و ایمان و تقوى است).

(باب رجوع به قرآن و سنت و اینكه همه حلال و حرام و احتیاجات مردم در قرآن یا سنت موجود است)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: خداى تبارك و تعالى در قرآن بیان هر چیز را فرو فرستاده تا آنجا كه بخدا سوگند چیزى را از احتیاجات بندگان فروگذار نفرموده: و تا آنجا كه هیچ بنده‌ئى نتواند بگوید ایكاش این در قرآن آمده بود جز آنكه خدا آن را در قرآن فرو فرستاده است.

2- امام باقر علیه السلام مى‌فرمود: خداى تبارك و تعالى چیزى از احتیاجات امت را وانگذاشت جز آنكه آنرا در قرآنش فرو فرستاد و براى رسولش از آن مرز تجاوز كند كیفرى قرار داد.

3- امام صادق علیه السلام فرمود: خدا حلال و حرامى نیافریده جز آنكه براى آن مرزى مانند مرز خانه هست آنچه از جاده است جزء جاده محسوب شود و آنچه از خانه است بخانه تعلق دارد تا آنجا كه جریمه خراش و غیر خراش و یك تازیانه و نصف تازیانه (در حلال و حرام خدا) معین شده است.

4- و فرمود: چیزى نیست جز آنكه در باره‌اش آیه قرآن یا حدیثى هست.

5- ابوجارود گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: چون بشما از چیزى خبر دهم از من بپرسید كجاى قرآنست آنگاه حضرت ضمن گفتارش فرمود: پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از قیل و قال و تباه ساختن مال و زیادى سؤال نهى فرموده است، بحضرت عرض شد، پسر پیغمبر! همینكه فرمودید در كجاى قرآنست؟ فرمود: خداى عزوجل مى‌فرماید: (114 سوره 4) در بسیارى از سر گوشیهاى مردم خیرى نیست جز آنكه بصدقه یا نیكى یا اصلاح میان مردم دستور دهد. و فرمود (5 سوره 4) اموالتان را كه خدا اقوام كار شما قرار داده بكم خردان میدهد، و فرموده (101 سوره 5) از چیزهائیكه اگر بر شما عیان شود غمگینتان كند سؤال نكنید.

6- امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ امرى نیست كه دو نفر در آن اختلاف نظر داشته باشند جز آنكه براى آن در كتاب ریشه و بنیادى است ولى عقلهاى مردم به آن نمیرسد.

7- امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: اى مردم خداى تبارك و تعالى پیغمبر را بسوى شما فرستاد و قرآن حق را بر او نازل فرمود در حالى كه شما از قرآن و فرستنده قرآن بى‌خبر بودید و هم از پیغمبر و فرستنده او، در زمان تعطیلى پیغمبران و خواب دراز ملتها و گسترش نادانى و سركشى فتنه و گسیختن اساس محكم و كورى از حقیقت و سرپیچى ستم و كاهش دین و شعله‌ورى آتش جنگ، همزمان با زردى گلستان باغ جهان و خشكیدن شاخه‌ها و پراكندگى برگها و نومیدى از میوه و فرو رفتن آبهاى آن، پرچمهاى هدایت فرسوده و پرچمهاى هلاكت افراشته بود، دنیا برخسار مردم عبوس و روى درهم كشیده بود، به آنها پشت گردانیده روى خوش نشان نمى‌داد: میوه دنیا آشوب و خوراكیش مردار بود نهانش ترس و

آشكارش شمشیر بود: بند از بند شما جدا گشته و پراكنده بودید، دیدگان مردم جهان نابینا و روزگارشان تاریك بود پیوند خویشى خود را بریده و خون یكدیگر را مى‌ریختند، دختران خود را در جوار خود زنده بگور كردند، زندگى خوش و رفاه و آسایش از ایشان دور گشته بود، نه از خدا امید پاداشى و نه از او بیم كیفرى داشتند، زنده ایشان كورى بود پلید و مرده آنها در آتش و نومید. در آن هنگام پیغمبر اكرم نسخه‌اى از كتب آسمانى نخستین بر ایشان آورد كه كتب جلوترش را تصدیق داشت و حلال را از حرام مشكوك جدا ساخت، این نسخه همان قرآنست، از او بخواهید تا با شما سخن گوید، او هرگز سخن نگوید، ولى. من از او بشما خبر مى‌دهم، در قرآنست علم گذشته و علم آینده تا روز قیامت میان شما حكم مى‌دهد و اختلافات شما را بیان مى‌كند، اگر از من قرآن را بپرسید به شما مى‌آموزم.

8- عبدالاعلى گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: من زاده رسول خدایم و به قرآن دانایم، در قرآنست آغاز خلقت و آنچه تا روز قیامت رخ دهد و خبر آسمان و زمین و خبر بهشت و دوزخ و خبر گذشته و خبر آینده تمام اینها را میدانم چنانچه بكف دست خود مینگرم، همانا خدا مى‌فرماید: در قرآنست بیان آشكار هر چیز (و توجه نما که این خبر در راستای نفی اختیار و اراده نیست و ما قبلا کلام خود را در این خصوص مذکور نمودیم).

9- و فرمود: قرآنست كه هر خبرى كه پیش از شما برده و هر خبرى كه بعد از شما باشد در آنست و داور میان شما است و ما آن را میدانیم.

10- سماعة به امام كاظم (علیه السلام) عرض كرد: همه چیز در كتاب خدا و سنت پیغمبرش موجود است یا شما هم در آن گفتارى دارید؟ فرمود: همه چیز در كتاب خدا و سنت پیغمبرش مى‌باشد.

(باب اختلاف حدیث و روایت عظیم امیرالمومنین علیه السلام)

1- سلیم بن قیس گوید: به امیرالمؤمنین علیه السلام عرض كردم. من از سلمان و مقداد و ابى‌ذر چیزى از تفسیر قرآن هم احادیثى از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده‌ام كه با آنچه در نزد مردم است مخالفست و باز از شما مى‌شنوم چیزى كه آنچه را شنیده‌ام تصدیق مى‌كند، و در دست مردم مطالبى از تفسیر قرآن و احادیث پیغمبر مى‌بینم كه شما با آنها مخالفید و همه را باطل مى‌دانید، آیا عقیده دارید مردم عمدا بر رسول خدا دروغ مى‌بندند و قرآن را به رأى خود تفسیر مى‌كنند؟ سلیم گوید: حضرت به من توجه كرد و فرمود، سؤالى كردى اكنون پاسخش را بفهم.

همانا نزد مردم حق و باطل و راست و دروغ و ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محكم و متشابه و خاطره درست و نادرست همه و در زمان پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مردم بر حضرتش دروغ بستند تا آنكه میان مردم بسخرانى ایستاد و فرمود: (((اى مردم همانا دروغ بندان بر من زیاد شده‌اند هر كه عمدا بمن دروغ بندد باید جاى نشستن خود را دوزخ

داند.))) سپس بعد از او هم بر او دروغ بستند همانا حدیث از چهار طریقى كه پنجمى ندارد بشما میرسد.

اول- شخص منافقى كه تظاهر بایمان مى‌كند و اسلام ساختگى دارد عمدا دروغ بستن به پیغمبر پروا ندارد و آن را گناه نمى‌شمارد، اگر مردم بدانند كه او منافق و دروغگوست از او نمى‌پذیرند و تصدیقش نمى‌كنند لیكن مردم میگویند این شخص همدم پیغمبر بوده و او را دیده و از او شنیده است مردم از او اخذ كنند و از حالش آگهى ندارند در صورتى كه خداوند پیغمبرش را از حال منافقین خبر داده و ایشان را توصیف نموده و فرموده است (3 سوره 63) (((چون ایشان را بینى از ظاهرشان خوشت آید و اگر سخن گویند بگفتارشان گوش دهى ))) منافقین پس از پیغمبر زنده ماندند و به رهبران گمراهى و كسانیكه با باطل و دروغ و تهمت مردم را بدوزخ خوانند پیوستند و آنها پستهاى حساسشان دادند و بر گردن مردمشان سوار كردند و بوسیله آنها دنیا را بدست آوردند زیرا مردم همراه زمامداران و دنبال مى‌روند مگر آنرا كه خدا نگهدارد این بود یكى از چهار نفر.

دوم- كسى كه چیزى از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده و آن را درست نفهمیده و بغلط رفته ولى قصد دروغ نداشته آن حدیث در دست او است. به آن معتقد است و عمل مى‌كند و بدیگران مى‌رساند و مى‌گوید من این را از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم. اگر مسلمین بدانند كه او بغلط رفته نمى‌پذیرندش و اگر هم خودش بداند اشتباه كرده و آن را رها مى‌كند.

سوم- شخصى كه چیزى از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده كه به آن امر مى‌فرمود سپس پیغمبر از آن نهى فرموده و او آگاه نگشته یا نهى چیزى را از پیغمبر شنیده و سپس آنحضرت به آن امر فرموده و او اطلاع نیافته پس او منسوخ را حفظ كرده و ناسخ را حفظ نكرده اگر او بداند منسوخست تركش كند و اگر مسلمین هنگامیكه از او مى‌شنوند بدانند منسوخ است تركش كنند.

چهارم- شخصى كه بر پیغمبر دروغ نبسته و دروغ را از ترس خدا و احترام پیغمبر مبفوض دارد و حدیث را هم فراموش نكرده بلكه آنچه شنیده چنانكه بوده حفظ كرده و همچنانكه شنیده نقل كرده، به آن نیفزوده و از آن كم نكرده و ناسخ را از منسوخ شناخته، بناسخ عمل كرده و منسوخ را رها كرده، زیرا امر پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هم مانند قرآن ناسخ و منسوخ (و خاص و عام) و محكم و متشابه دارد، گاهى رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به دو طریق سخن مى‌فرمود: سخنى عام و سخنى خاص مثل قرآن. و خداى عزوجل در كتابش فرموده (7 سوره 59) آنچه را پیغمبر برایتان آورده اخذ كنید و از آنچه نهیتان كرده باز ایستید، كسى كه مقصود خدا و رسولش را نفهمد و درك نكند و بر او مشتبه شود، اصحاب پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) كه چیزى از او مى‌پرسیدند همگى كه نمى‌فهمیدند، بعضى از آنها از پیغمبر مى‌پرسیدند ولى (بعلت شرم یا احترام یا بى‌قیدى) فهم جوئى نمى‌كردند و دوست داشتند كه بیابانى و رهگذرى بیاید و از پیغمبر بپرسد تا آنها بشنوند.

اما من هر روز یك نوبت و هر شب یك نوبت بر پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) وارد مى‌شدم با من خلوت مى‌كرد و در هر موضوعى با او بودم (محرم رازش بودم و چیزى از من پوشیده نداشت) اصحاب پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مى‌دانند كه جز من با هیچكس چنین رفتار نمى‌كرد، بسا بود كه در خانه خودم بودم و پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نزدم مى‌آمد، و این همنشینى در خانه من بیشتر واقع مى‌شد از خانه پیغمبر و چون در بعضى از منازل بر آنحضرت وارد مى‌شدم، زنان خود را بیرون مى‌كرد و تنها با من بود و چون براى خلوت به منزل من مى‌آمد فاطمه و هیچیك از پسرانم را بیرون نمى‌كرد، چون از او مى‌پرسیدم جواب مى‌داد و چون پرسشم تمام مى‌شد و خاموش مى‌شدم او شروع مى‌فرمود، هیچ آیه‌ئى از قرآن بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل نشد جز اینكه براى من خواند و املا فرمود و من بخط خود نوشتم و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه و خاص و عام آن را به من آموخت و از خدا خواست كه فهم و حفظ آن را بمن عطا فرماید، و از زمانى كه آن دعا را در باره من كرد هیچ آیه‌ئى از قرآن و هیچ علمى را كه املا فرمود و من نوشتم فراموش نكردم و آنچه را كه خدا تعلیمش فرمود از حلال و حرام و امر و نهى گذشته و آینده و نوشته‌اى كه بر هر پیغمبر پیش از او نازل شده بود از طاعت و معصیت به من تعلیم فرمود و من حفظش كردم و حتى یك حرف آن را فراموش نكردم، سپس دستش را بر سنیه‌ام گذاشت و از خدا خواست دلم را از علم و فهم و حكم و نور پر كند، عرض كردم اى پیغمبر خدا پدر و مادرم قربانت از زمانى كه آن دعا را در باره من كردى چیزى را فراموش نكردم و آنچه را هم ننوشتم از یادم نرفت، آبا بیم فراموشى بر من دارى؟ فرمود! نه بر تو بیم فراموش و نادانى ندارم.

2- محمد بن مسلم گوید به حضرت صادق علیه السلام عرض كردم، چه مى‌شود مردمى را متهم به دروغ نیستند حدیثى را بواسطه از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت مى‌كنند ولى از شما خلافش به ما مى‌رسد؟ فرمود: حدیث هم مانند قرآن نسخ مى‌شود.

3- ابن حازم گوید: چه مى‌شود كه من از شما مطلبى مى‌پرسم و شما جواب مرا مى‌گویید و سپس دیگرى نزد شما مى‌آید و به او جواب دیگرى مى‌فرمائید! فرمود: ما مردم را به زیاد و كم ( به اندازه عقلشان) جواب مى‌گوییم. عرض كردم، بفرمایید آیا اصحاب پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بر آن حضرت راست گفتند یا دروغ بستند! فرمود: راست گفتند. عرض كردم پس چرا اختلاف پیدا كردند؟ فرمود: مگر نمى‌دانى كه مردى خدمت پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مى‌آمد و از او مسأله‌اى مى‌پرسید و آن حضرت جوابش مى‌فرمود و بعدها به او جوابى مى‌داد كه جواب اول را نسخ مى‌كرد پس بعضى از احادیث بعضى دیگر را نسخ كرده است.

4- زیاد گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر ما به یكى از دوستان خود فتوائى از روى تقیه دهیم چه مى‌گویى! عرض كردم؛ قربانت شما بهتر مى‌دانید. فرمود: اگر همان را اخذ كند برایش بهتر و پاداشش بزرگتر است و در روایت دیگر است كه فرمود: اگر آن را أخذ كند پاداش یابد و اگر رها كند به خدا كه گناه كرده است.

5- زراره گوید: از امام باقر علیه السلام مطلبى پرسیدم و جوابم فرمود، سپس مردى آمد و همان مطلب را از او پرسید و او برخلاف جواب من به او گفت، سپس مرد دیگرى آمد و به او جوابى برخلاف هر دو جواب داد، چون آن دو مرد رفتند، عرض كردم پسر پیغمبر! دو مرد از اهل عراق و از شیعیان شما آمدند و سؤالى كردند و شما هریك را برخلاف دیگرى جواب دادید!! فرمود: اى زراره این گونه رفتار براى ما بهتر و ما و شما را بیشتر باقى دارد و اگر اتفاق كلمه داشته باشید، مردم متابعت شما را از ماه تصدیق مى‌كنند (و اتحاد شما را علیه خود مى‌دانند) و زندگى ما و شما ناپایدار گردد.

زراره گوید سپس به امام صادق علیه السلام عرض كردم: شیعیان شما چنانند كه اگر آنها را به سوى سرنیزه و آتش برانید مى‌روند با این حال از شما جوابهاى مختلف مى‌شنوند.آن حضرت هم به مانند پدرش به من جواب داد.

6- امام صادق علیه السلام فرمود: كسى كه مى‌داند ما جز حق نگوئیم باید همان علمش به ما او را بس باشد پس اگر از ما خلاف آنچه را كه مى‌داند (گفتارى به ظاهر ناحق) شنید باید بداند كه آن گفتار براى دفاع ماست از او.

7- سماعه گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردیست كه دو نفر از هم مذهبانش نسبت به مطلبى دو روایت مختلف برایش نقل مى‌كنند، یكى امرش مى‌كند و دیگرى نهیش مى‌نماید، او چه كند! فرمود: تأخیرش اندازد تا آنكه را بواقع خبرش مى‌دهد (امام زمانش را) ملاقات كند، و تا زمان ملاقاتش خود مختاراست. و در روایت دیگر است، به هر كدام از آندو روایت كه با رضایت خاطر عمل كنیم تو را روا است.

8- راوى گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: بگو بدانم. اگر من امسال حدیثى به تو گویم و سال آینده كه نزد من آئى خلاف آنرا به تو گویم به كدام یك از دو حدیث عمل مى‌كنى! عرض كردم؛ بدومى فرمود خدایت بیامرزد.

9- ابن خنیس گوید به امام صادق علیه السلام عرض كردم: اگر حدیثى از امام سابق رسد و حدیثى بر خلاف از امام لاحق به كدامیك عمل كنیم! فرمود: به یكى از آندو (به حدیث امام لاحق عمل كنید ملاصدرا -) تا از امام زنده بیانى رسد و چون از امام زنده بیانى رسید به آن عمل كنید، سپس فرمود: به خدا ما شما را براهى در آریم كه در وسعت باشید و در روایت دیگر است: به حدیث تازه‌تر عمل كنید.

(باب اخذ به قول پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و شواهد قرآن)

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: براى هر امر حقى و حقیقى موجود است (كه به سوى آن حق رهبرى مى‌كند) و بر سر هر امر درستى نورى موجود است، پس آنچه موافق قرآنست اخذ كنید و آنچه مخالف قرآنست ترك نمائید (زیرا قرآن نور است و حقیقت كه مردم را به حق و صواب دلالت كند).

2- ابن ابى یعفور گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم درباره اختلاف حدیث كه آنرا روایت كند كسى كه به او اعتماد داریم و كسى كه به او اعتماد نداریم (و در

مضمون مختلف باشند) فرمود: چون حدیثى به شما رسید و از قرآن یا قول پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گواهى بر آن یافتید اخذش كنید و گرنه براى آورنده‌اش سزاوارتر است. (شما نپذیرید و به كسى كه نقل مى‌كند برگردانید).

3- امام صادق علیه السلام فرمود: هر موضوعى باید به قرآن و سنت ارجاع شود و هر حدیثى كه موافق قرآن نباشد دروغیست خوش‌نما.

4- و فرمود: حدیثى كه با قرآن موافقت نكند دروغیست خوش‌نما.

5- پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در منى سخنرانى كرده فرمود: اى مردم آنچه از جانب من به شما رسید و موافق قرآن بود آنرا من گفته‌ام و آنچه به شما رسید و مخالف قرآن بود من آنرا نگفته‌ام.

6- امام صادق علیه السلام فرمود: كسیكه با قرآن و سنت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) مخالفت كند كافر است.

توضیح كلمه (((سنت))) در معانى بسیارى بكار میرود مانند 1- طریقه موافق دین در مقابل بدعت 2- مستحب مقابل واجب 3- حدیث و خبریكه از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) رسیده است 4- روش عملى پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم). و اینجا دو معنى اخیر مناسب است و نگارنده قول چهارم را به علاوه ی اجماع اجل اسلام از مصادیق سنت می داند.

7- امام چهارم علیه السلام فرمود: شریفترین اعمال نزد خدا عمل به سنت است اگر چه كم باشد.

8- ابان بن تغلب گوید: از امام باقر علیه السلام مسأله‌اى پرسیده شد و حضرت پاسخ فرمود، مرد سائل گفت: فقها چنین نگویند: فرمود: واى بر تو! تو هرگز فقیهى دیده‌اى؟! فقیه حقیقى، زاهد در دنیا، مشتاق آخرت، چنگ زننده به سنت پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است.

9- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هیچ گفتارى جز با كردار ارزش ندارد و هیچ گفتار و كردارى جز با نیت ارزش ندارد هیچ گفتار و كردار و نیتى جز با موافقت سنت ارزش ندارد.

10- امام باقر علیه السلام فرمود: هر كسى را جوشش و آرامشیست، آنكه آرامشش به سوى سنت باشد رهبرى شده و و آنكه آرامشش بسوى بدعت باشد گمراه گشته.

11- امام باقر علیه السلام فرمود: هر كه از سنت تجاوز كند باید به سنت برگردد.

12- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: سنت دو گونه است: سنتى است در واجب كه عمل به آن هدایت و تركش گمراهى است، و سنتى است در غیر واجب كه عمل به آن فضیلت است و ترك آن غیر گناه.

توضیح دو معنى اخیرى كه براى (((سنت))) در حدیث ششم گفته شد در اینجا مناسب است زیرا كه سخن پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گاهى امر به عمل واجب است و گاهى امر به عمل مستحب و همچنین عمل خود آن حضرت گاهى انجام عمل واجبى است و گاهى انجام عمل مستحب.

كتاب فضل علم به پایان رسید و الحمدلله رب العالمین و صلى الله على محمد و آله الطاهرین.

کتاب توحید

(باب حادث بودن جهان و اثبات پدید آورنده آن)

1- هشام بن حكم گوید: در مصر زندیقى بود كه سخنانى از حضرت صادق علیه السلام باو رسیده بود بمدینه آمد تا با آنحضرت مباحثه كند در آنجا بحضرت برنخورد، باو گفتند به مكه رفته است، آنجا آمد، ما با حضرت صادق علیه السلام مشغول طواف بودیم كه بما رسید: نامش عبدالملك و كینه ی او ابو عبدالله بود، در حال طواف شانه‌اش را بشانه امام صادق علیه السلام زد، حضرت فرمود: نامت چیست؟ گفت نامم: عبدالملك، (بنده سلطان): فرمود: كینه‌ات چیست؟ گفت: كنیه ام ابوعبدالله (پدر بنده خدا) حضرت فرمود: این ملكى كه تو بنده او هستى؟ از ملوك زمین است یا ملوك آسمان و نیز بمن بگو پسر تو بنده خداى آسمانست یا بنده خداى زمین، هر جوابى بدهى محكوم مى‌شوى (او خاموش ماند)، هشام گوید: بزندیق گفتم چرا جوابش را نمى‌گوئى؟ از سخن من بدش آمد، امام صادق (علیه السلام) فرمود: چون از طواف فارغ شدم نزد ما بیا زندیق پس از پایان طواف امام علیه‌السلام آمد و در مقابل آنحضرت نشست و ما هم گردش بودیم، امام بزندیق فرمود: قبول دارى كه زمین زیر و زبرى دارد؟ گفت: آرى فرمود: زیر زمین رفته‌اى؟ گفت: نه، فرمود: پس چه مى‌دانى كه زیر زمین چیست؟ گفت: نمى‌دانم ولى گمان مى‌كنم زیر زمین چیزى نیست! امام فرمود: گمان درماندگى است نسبت به چیزیكه به آن یقین نتوانى كرد. سپس فرمود: به آسمان بالا رفته‌اى؟ گفت: نه فرمود: میدانى در آن چیست؟ گفت: نه فرمود: شگفتا از تو كه به مشرق رسیدى و نه به مغرب، نه به زمین فرو شدى و نه به آسمان بالا رفتى و نه از آن گذشتى تا بدانى پشت سر آسمانها چیست و با اینحال آنچه را در آنها است (نظم و تدبیرى كه دلالت بر صانع حكیمى دارد) منكر گشتى، مگر عاقل چیزى را كه نفهمیده انكار مى‌كند؟!! زندیق گفت: تا حال كسى غیر شما با من اینگونه سخن نگفته است امام فرمود: بنابراین تو در این موضوع شك دارى كه شاید باشد و شاید نباشد! گفت شاید چنین باشد. امام فرمود: اى مرد كسى كه نمى‌داند بر آنكه مى‌داند برهانى ندارد، ندانى را حجتى نیست‌اى برادر اهل مصر از من بشنو و دریاب ما هرگز درباره خدا شك نداریم، مگر خورشید و ماه و شب و روز را نمى‌بینى كه بافق در آیند، مشتبه نشوند، بازگشت كنند ناچار و مجبورند مسیرى جز مسیر خود ندارند، اگر قوه رفتن دارند؟ پس چرا بر مى‌گردند، و اگر مجبور و ناچار نیستند چرا شب روز نمى‌شود و روز شب نمى‌گردد؟ اى برادر اهل مصر بخدا آنها براى همیشه (به ادامه وضع خود ناچارند و آنكه ناچارشان كرده از آنها فرمانرواتر (محكمتر) و بزرگتر است، زندیق گفت: راست گفتى، سپس امام علیه‌السلام فرمود: اى برادر اهل مصر براستى آنچه را به او گرویده‌اند و گمان مى‌كنید كه دهر است، اگر دهر مردم را میبرد چرا آنها را بر نمى‌گرداند و اگر بر مى‌گرداند چرا نمى‌برد؟ اى برادر اهل مصر همه ناچارند، چرا آسمان افراشته و زمین نهاده شده چرا آسمان بر زمین نیفتد، چرا زمین بالاى طبقاتش سرازیر

نمى‌گردد و آسمان نمى‌چسبد و كسانیكه روى آن هستند بهم نمى‌چسبند و زندیق بدست امام علیه‌السلام ایمان آورد و گفت: خدا كه پروردگار و مولاى زمین و آسمانست آنها را نگه داشته، حمران (كه در مجلس حاضر بود) گفت: فدایت اگر زنادقه بدست تو مؤمن شوند عجیب نیست زیرا كفار هم بدست پدرت ایمان آوردند پس آن تازه مسلمان عرض كرد: مرا بشاگردى بپذیر، امام علیه‌السلام بهشام فرمود: او را نزد خود بدار و تعلیمش ده هشام كه معلم ایمان اهل شام و مصر بود او را تعلیم داد تا پاك عقیده شد و امام صادق علیه‌السلام را پسند آمد و محتمل است كه ضمیر كان راجع به مؤمن باشد.

2- مردى گوید: من و ابن ابى‌العوجاء و ابن مقفع در مسجدالحرام بودیم، ابن مقفع با دست اشاره بمحل طواف كرد و گفت: این مردمرا كه مى‌بینى كسى از ایشانرا شایسته نام انسانیت نمى‌دانیم مگر آن شیخ نشسته - مقصودش امام صادق علیه‌السلام بود اما دیگران ناكسانند و چهارپایان؛ ابن ابى‌العوجاء گفت: چگونه این نام را تنها شایان این شیخ دانى گفت: براى اینكه آنچه را نزد او دیدم از علم و كیاست نزد آنها نیافتم ابن ابوالعوجاء گفت: لازمست گفته‌ات را درباره او بیازمایم، ابن مقفع گفت: اینكار مكن كه مى‌ترسم عقیده‌ات را فاسد كند: گفت: نظر تو این نیست بلكه مى‌ترسى نظرت نسبت به مقام شامخى كه براى او توصیف كردیم نزد من سست شود، ابن مقفع گفت: چون چنین گمانى به من برى برخیز و نزد او برو و تا توانى خود را از لغزش نگهدار و مهار از دست مده كه تو را در بند كند و آنچه به سود یا زیان تو باشد كه بر او عرضه كنى علامت گذار یا آزمایش كن راوى گوید: ابن ابى‌العوجاء برخاست و من و ابن مقفع نشسته بودیم، چون ابن ابى‌العوجاء برگشت، گفت: واى بر تو پسر مقفع گفت: (كه مقام او را كوچك دانستى، به عقیده من) این مرد از جنس بشر نیست بلكه اگر دنیا روحى باشد كه هرگاه خواهد با كالبد هویدا شود و هرگاه روحى ناپیدا گردد، این مرد است!!، ابن مقفع گفت: چطور، گفت: نزد او نشستم چون دیگران رفتند و من تنها ماندم، بى‌پرسش من فرمود اگر حقیقت چنان باشد كه اینها مى‌گویند و همان طور هم هست (مقصودش مسلمین طواف كننده بود) آنها رستگارند و شما هلاكید و اگر چنان باشد كه شما گوئید در صورتى كه چنان نیست شما با آنها برابرید من گفتم: خدایت رحم كند مگر ما چه مى‌گوئیم و آنها چه مى‌گویند، گفته ما و آنها یكى است و فرمود: چگونه گفتار تو با آنها یكى است:؛ در صورتى كه آنها معتقدند كه معاد و پاداش و كیفرى دارند و معتقدند كه در آسمان معبودى است و آنجا (با وجود فرشتگان) آباد است و شما عقیده دارید آسمان خراب است و كسى در آن نیست، ابن ابى‌العوجاء گوید من این سخن را از او غنیمت دانستم و گفتم: اگر مطلب چنان است كه اینها مى‌گویند (و خدائى هست) چه مانعى دارد كه بر مخلوقش آشكار شود و آنها را به پرستش خود خواند تا حتى دو نفر از مردم با هم اختلاف نكنند، چرا از آنها پنهان گشت و فرستاده‌گانش را بسوى ایشان گسیل داشت اگر خود بى‌واسطه این كار را مى‌كرد، راه ایمان مردم به او نزدیك‌تر مى‌شد،

به من فرمود واى بر تو! چگونه پنهان گشته بر تو كسیكه قدرتش را در وجود خودت به تو ارائه داده است، پیدا شدنت بعد هیچ بودنت، بزرگسالیت بعد كودكى، نیرومندیت بعد ناتوانى و ناتوانیت پس از نیرومندى، بیماریت بعد تندرستى و تندرستیت پس از بیمارى، خرسندیت بعد از خشم و خشمت بعد از خرسندى، و اندوهت بعد از شادى و شادیت پس از اندوه دوستیت بعد دشمنى و دشمنیت پس از دوستى تصمیت بعد درنگت و درنگت پس از تصمیم خواهشت بعد از نخواستن و نخواستنت پس از خواهش، تمایلت بعد هراست و هراست پس از تمایل. امیدت بعد از نومیدى و نومیدیت پس از امید، بخاطر آمدنت آنچه در ذهنت نبود و ناپیدا گشتن آنچه مى‌دانى از ذهنت، به همین نحو پشت سر هم قدرت خدا را كه در وجودم بود و نمى‌توانستم انكار كنم برایم مى‌شمرد كه معتقد شدم بزودى در این مبارزه بر من غالب خواهد شد.

راوى گوید روز دیگر ابن ابى‌العوجاء برگشت و در مجلس امام صادق علیه‌السلام خاموش نشست و دم نمى‌زد، امام فرمود: گویا آمده‌اى كه بعضى از مطالبى را كه در میان داشتیم تعقیب كنى؟ گفت: همین را خواستم اى پسر پیغمبر! امام باو فرمود تعجب است از اینكه تو خدا را منكرى و باینكه من پسر رسول خدایم گواهى دهى!! گفت عادت مرا باین جمله وادار مى‌كند؟ امام فرمود: پس چرا سخن نگویى؟ عرض كرد: از جلال و هیبت شما است كه در برابرتان زبانم به سخن نیاید من دانشمندان را دیده و با متكلمین مباحثه كرده‌ام ولى مانند هیبتى كه از شما به من دست دهد هرگز به من روى نداده است فرمود: چنین باشد ولى من در پرسش به رویت باز مى‌كنم سپس به او توجه كرد و فرمود: تو مصنوعى یا غیر مصنوع (ساخته شده‌اى یا نساخته و خود رو پیدا شده‌اى) عبدالكریم بن ابى العوجاء گفت ساخته نشده‌ام، امام فرمود: براى من بیان كن كه اگر ساخته شده بودى چگونه مى‌بودى؟ عبدالكریم مدتى دراز سر به گریبان شده پاسخ نمى‌داد و به چوبى كه در مقابلش بود ور میرفت و میگفت: دراز، پهن؛ گود، كوتاه، متحرك، ساكن همه اینها صفت مخلوق است، امام فرمود اگر براى مصنوع صفتى جز اینها ندانى باید خودت را هم مصنوع بدانى زیرا در خود از این امور حادث شده مى‌یابى. عبدالكریم گفت: از من چیزى پرسیدى كه هیچ كس پیش از تو نپرسیده و كسى بعد از تو هم نخواهد پرسید، امام فرمود فرضا در گذشته از تو نپرسیده‌اند از كجا مى‌دانى كه در آینده نمى‌پرسند علاوه بر این كه با این سخن گفتار خود را نقض كردى زیرا تو معتقدى كه همه چیز از روز اول مساوى و برابر است پس چگونه چیزى را مقدم و چیزى را مأخر مى‌دارى؟ (یعنى تو كه منكر صانه هستى نسبت وجود و عدم را به اشیاء و حوادث برابر مى‌دانى و تقدم و تأخرى قائل نیستى پس چگونه در كلامت گذشته و آینده آوردى) اى عبدالكریم؟ توضیح بیشترى برایت دهم: بگو بدانم اگر تو كیسه جواهرى داشته باشى و كسى به تو گوید در این اشرفى هست و تو بگوئى نیست، او به تو بگوید اشرفى را براى من تعریف كن و تو اوصاف آن را ندانى، آیا تو مى‌توانى ندانسته بگوئى اشرفى در كیسه نیست؟ گفت: نه امام فرمود، جهان هستى كه درازا و پهنایش از كسیه جواهر بزرگتر است شاید در

این جهان مصنوعى باشد زیرا تو صفت مصنوع را از غیر مصنوع تشخیص نمى‌دهى، عبدالكریم درماند ولى بعضى از رفقایش اسلام آورند و بعضى هم با او به كفر باقى ماندند.

روز سوم برگشت و گفت مى‌خواهم كه من پرسش كنم، امام فرمود: هرچه خواهى برایت عرض كرد: دلیل بر حدوث اجسام چیست (ظاهرا مقصودش همان بحث مشهود حدوث و قدم ماده است كه مجادلات دامنه دار و طولانى بین دانشمندان طبیعى و اسلامى به وجود آورده است)؟ فرمود: من هیچ چیز كوچك و بزرگ را نمى‌بینم مگر اینكه چون چیزى مانندش به آن ضمیمه شود بزرگتر شود، همین است نابود شدن (چیز كوچك) و انتقال از حالت اول (كه كوچك بود به حالت دوم كه بزرگ گشت و همین است معنى حدوث) و اگر قدیم بودى نابود و متغیر نگشتى زیرا آنچه نابود و متغیر شود رواست كه پیدا شود و از میان برود پس با بود شدنش بعد از نابودى داخل، در حدوث شود و با بودنش در ازل داخل در عدم گردد (اگر آن چیز كوچك را ازلى فرض كنیم اكنون معدوم است زیرا اكنون به جاى او چیز بزرگ وجود دارد) و صفت و ازل و عدم و حدوث و قدم در یك چیز جمع نشود نكته عبدالكریم گفت: فرض در صورت جریان حالت كوچكى و بزرگى و زمان صابق و لاحق مطلب چنان باشد كه فرمودى و بر حدوث اجسام استدلال نمودى ولى اگر چیزها همگى بكوچكى خود باقى ماند از چه راه بر حدوث آنها استدلال مى‌كنید؟ اما فرمود: بحث ما روى همین جهان موجود است اگر این جهان موجود را بر داریم و جهان دیگرى به جاى آن گذاریم هیچ چیز از این جهان نابود شده و همین نابود شدن و به وجود آمدن دیگرى دلالتش بر حدوث بیشتر نیست ولى باز هم من از همین راه كه فرض كردى بر ما احتجاج كنى جوابت گویم ما مى‌گوئیم اگر همه چیز پیوسته به حال این كوچكى باقى ماند در عالم فرض جایز و صحیح است كه اگر بهر چیز كوچكى چیزى مانندش را ضمیمه كنیم بزرگتر گردد و جایز بودن این تغییر آن را از قدم خارج كند و حدوث داخل نماید، اى عبدالكریم دیگر سخنى ندارى، عبدالكریم در ماند و رسوا گشت (حاصل استدلال امام علیه‌السلام را منطقیین براى مثال شكل اول از اشكال اربعه به این صورت بیان مى‌كنند (((العالم متغیر و كل متغیر حادث. فالعالم حادث ))) و براى اثبات صغرى و كبرى این قضیه مفصل استدلال مى‌كند ولى به عقیده ما بیان امام علیه‌السلام و بسیار روشن و واضح و دور از اصطلاحات گنگ و مبهم ایشان مى‌باشد).

چون سال آینده شد امام علیه‌السلام در حرم مكه باو برخورد یكى از شیعیان به حضرت عرض كرد: ابن ابى‌العوجاء مسلمان شده؟ فرمود او نسبت به اسلام كور دل است، مسلمان نشود چون ابن ابى‌العوجاء چشمش به امام افتاد: گفت: اى آقا و مولاى من!! امام فرمود: براى چه اینجا آمدى؟ گفت: براى عادت تن و سنت میهن و براى اینكه دیوانگى و سر تراشى و سنگ پرانى مردم را ببینم امام فرمود اى عبدالكریم تو هنوز بر سركشى و گمراهیت پا بر جائى؟ عبدالكریم رفت سخنى گوید كه امام علیه‌السلام فرمود: در حج مجادله روا نیست و عبایش را تكان داد و فرمود: اگر حقیقت چنان باشد كه تو گوئى در صورتى كه چنان نیست ما و تو رستگاریم اگر حقیقت

چنان باشد كه ما گوئیم و چنان هم هست ما رستگاریم و تو هلاك، عبدالكریم رو به اطرافیان خود كرد و گفت در دلم دردى احساس مى‌كنم مرا بر گردانید، چون او را برگشت دادند جان سپرد خدایش نیامرزد.

3- خادم حضرت رضا علیه‌السلام گوید: مردى از زادقه خدمت امام آمد وقتى كه جمعى حضورش بودند امام علیه‌السلام فرمود: به من بگو اگر قول حق گفته شما باشد با اینكه چنان نیست مگر نه این است كه ما و شما همانند و برابریم، آنچه نماز گزاردیم و روزه گرفتیم و زكواة دادیم و ایمان آوردیم كه به ما زیانى نداد، آن مرد خاموش بود، سپس امام علیه‌السلام فرمود: و اگر قول حق گفته ما باشد. با آنكه گفته ماست مگر نه این است كه شما هلاك شدید و ما نجات یافتیم، گفت خدایت رحمت كند، به من بفهمان كه خدا چگونه و در كجاست، فرمود: واى بر تو اى راه كه رفته‌اى غلط است، او مكان را مكان قرار داد بدون اینكه براى او مكانى باشد و چگونگى را چگونگى قرار داد بدون اینكه براى خود او چگونگى باشد ( آن زمان كه خدا بود هیچ چیز دیگر نبود كلمه آن زمان هم از باب ضیق تعبیر و تنگى قافیه است نه جسمى بود و نه روحى نه مكانى نه كمى و كیفى و نه زمینى و نه آسمانى خودش بود و خودش و سپس به تدریج همه چیز را آفرید و او هم كه جسم و ماهیت نیست تا در مكانى باشد و مركب نیست تا چگونگى داشته باشد) پس خدا به چگونگى و مكان گرفتن شناخته نشود و به هیچ حسى درك نشود و با چیزى سنجیده نگردد.

آن مرد گفت: در صورتى كه او به هیچ حسى ادراك نشود پس چیزى نیست، امام علیه‌السلام فرمود، واى بر تو كه چون حواست از ادراك او عاجز گشت منكر ربوبیتش شدى ولى ما چون حواسمان از اداركش عاجز گشت یقین كردیم او پروردگار ماست كه بر خلاف همه چیزهاست (ما دانستیم كه تنها جسم و ماده است كه به حس درك شود و آنچه كه به حس درك شود ممنوع و حادث و محتاج است و خالق و صانع اشیاء محالست كه مصنوع و حادث باشد ولى تو چون به این حقیقت پى نبردى در نقطه مقابل ما ایستادى).

آنمرد گفت: به من بگو خدا از چه زمانى بوده است، اما فرمود: تو به من بگو چه زمانى بوده كه او نبوده تا بگویم از چه زمانى بوده است. آنمرد گفت: دلیل بر وجود او چیست امام فرمود: من چون تن خود را نگریستم كه نتوانم در طول و عرض آن زیاد و كم كنم و زیان و بدى‌هارا از او دور و خوبیها را به او برسانم یقین كردم این ساختمان رإ؛ع‌ع سازنده‌اى است و به وجودش اعتراف كردم علاوه بر این كه مى‌بینیم گردش فلك به قدرت اوست و پیدایش ابر و گردش بادها و جریان خورشید و ماه و ستارگان و نشانه‌هاى شگرفت و آشكار دیگر را كه دیدم دانستم كه این دستگاه را مهندس و مخترعى است. ( در حدیث 277 توضیح بیشترى براى این حدیث بیان مى‌كنیم).

4- عبدالله دیصانى از هشام پرسید: تو پروردگارى دارى، گفت: آرى گفت: او قادر است؟ گفت: آرى قادر و هم قاهر است گفت: مى‌تواند تمام جهان را در تخم مرغى بگنجاند كه نه تخم مرغ بزرگ شود و نه جهان كوچك: هشام گفت: مهلتم

بده، دیصانى گفت: یك سال به تو مهلت دادم و بیرون رفت. هشام گفت: مهلتم بده، دیصانى گفت: یكسال بتو مهلت دادم و بیرون رفت. هشام سوار شد و خدمت امام صادق علیه‌السلام رسید و اجازه خواست و حضرت به او اجازه داد، هشام عرض كرد: یأبن رسول الله عبدالله دیصانى از من سؤالى كرده كه در آن تكیه‌گاهى جز خدا و شما نباشد. امام فرمود: چه سؤالى كرده: عرض كرد: چنین و چنان گفت. حضرت فرمود: اى هشام چند حس دارى! گفت: پنج حس. فرمود كدام یك كوچكتر است! گفت باصره (یعنى چشم). فرمود: اندازه بیننده چه قدر است، گفت: اندازه یك عدس یا كوچكتر از آن پس فرمود: اى هشام به پیش رو و بالاى سرت بنگر و بمن بگو چه مى‌بینى، گفت: آسمان و زمین و خانه‌ها و كاخها و بیابانها و كوهها و نهرها مى‌بینم. امام علیه‌السلام فرمود آنكه توانست آنچه را تو مى‌بینى در یك عدس یا كوچكتر از عدس در آرد مى‌تواند جهانرا در تخم مرغ در آورد بى‌آنكه جهان كوچك و تخم مرغ بزرگ شود، آنگاه هشام بجانب حضرت خم شد و دست و سر و پایش بوسید و عرض كرد مرا بس است اى پسر پیغمبر و به منزلش بازگشت. دیصانى فردا نزد او آمد و گفت این هاشم من آمدم كه به تو سلام دهم نه این كه از تو جواب خواهم، هشام گفت اگر براى طلب جواب هم آمده‌ئى اینست جوابت (جواب حضرت را به او گفت) دیصانى از نزد او خارج شد و در خانه امام صادق علیه‌السلام آمد و اجازه خواست، حضرت به او اجازه داد، چون نشست گفت: اى جعفربن محمد مرا به معبودم راهنمائى فرما، امام صادق به او فرمود: نامت چیست؟ دیصانى بیرون رفت و اسمش را نگفت رفقایش به او گفتند چرا نامت را به حضرت نگفتى؟ جواب داد؟ اگر مى‌گفتم نامم عبدالله (بنده خدا) است مى‌گفت: آنكه تو بنده‌اش هستى كیست؟ آنها گفتند باز گرد و بگو ترا به معبودت دلالت كند و اسمت را نپرسد. او باز گشت و گفت: مرا به معبودم راهنمائى كن و نامم مپرس حضرت به او فرمود: بنشین، در آنجا یكى از كودكان امام علیه‌السلام تخم مرغى در دست داشت و با آن بازى مى‌كرد: حضرت به او فرمود: این تخم مرغ را به من ده آن را به وى داد امام علیه‌السلام فرمود: اى دیسانى این تخم سنگریست پوشیده كه پوست كلفتى دارد و زیر پوست كلفت پوست نازكى است و زیر پوست نازك طلائى است روان و نقره ایست آب شده كه نه طلاى روان به نقره آب شده آمیزد و نه نقره آبشده با طلاى روان در هم شود و به همین حال باقى است، نه مصلحى از آن خارج شده تا بگوید من آنرا اصلاح كردم و نه مفسدى درونش رفته تا بگوید من آن را فاسد كردم و معلوم نیست براى تولید نر آفریده شده یا ماده ، ناگاه مى‌شكافد و مانند طاووس رنگارگ بیرون مى‌دهد آیا تو براى این مدبرى در مى‌یابى، دیصانى مدتى سر بزیر افكند و سپس گفت: گواهى دهم كه معبودى جز خداى یگانه بى‌شریك نیست و اینكه محمد بنده و فرستاده اوست و تو امام و حجت خدائى بر مردم و من از حالت پیشین توبه گزارم.

5- هشام بن حكم گوید: قسمتى از سخن امام صادق علیه‌السلام به زندیقى كه خدمتش رسید این بود: اینكه گوئى خدا دوتاست بیرون از این نیست كه یا هر دو قدیم و قویند و یا هر دو ضعیف یا یكى قوى و دیگرى ضعیف: اگر هر دو قویند پس چرا یكى از آنها دیگرى را دفع نكند تا در اداره جهان هستى تنها باشد (زیرا خدا باید فوق همه قدرتها باشد و اگر قدرتى در برابرش یافت شود نشانه عجز و ناتوانى است) و اگر یكى را قوى و دیگرى را ضعیف پندارى گفتار ما ثابت شود كه خداى یكى است بعلت ناتوانى و ضعفى كه در دیگرى آشكار است (و اگر هر دو ضعیف باشند پیداست كه هیچیك خدا نخواهد بود) (این بیان امام (علیه السلام) ساده و روشن و مطابق فهم عامه مردم است، اكنون همین مطلب را با استدلالى دقیقتر كه مناسب فهم خواص و نكته سنجانست بیان مى‌فرماید از ملاصدرا) اگر بگوئى خدا دو تاست بیرون از این نیست كه یا هر دو در تمام جهات برابرند یا از تمام جهات مختلف و متمایزند، چون ما امر خلقت را منظم مى‌بینم و فلك را در گردش و تدبیر جهانرا یكسان و شب و روز و خورشید و ماه را مرتب: درستى كار و تدبیر و هماهنگى آن دلالت كند كه ناظم یكى است بعلاوه اگر ادعاى دو خدا كنى بر تو لازمست میانه‌اى بین آنها قائل شوى تا دوئیت آنها درست شود بنابراین آن میانه خداى سومى قدیمى است بین آن دو پس سه خدا گردنگیر شود و اگر سه خدا ادعا كنى بر تو لازم شود آنچه در دو خدا گفتم كه بین آنها میانه باشد بنابراین خدایان پنج مى‌شوند و همچنین در شماره بالا مى‌رود و زیادى خدا بى‌نهایت مى‌شود، هشام گوید از جمله سؤال زندیق این بود كه گفت. دلیل بر وجود خدا چیست؟ امام علیه‌السلام فرمود: وجود ساخته‌ها دلالت دارد بر اینكه سازنده‌اى آنها را ساخته، مگر نمى‌دانى كه چون ساختمان افراشته و استوارى بینى یقین كنى كه بنائى داشته اگر چه تو آن بنا را ندیده و مشاهده نكرده باشى، زندیق گفت خدا چیست؟ فرمود: خدا چیزى است بر خلاف همه چیز به عبارت دیگر ثابت كردن معنائى است و اینكه او چیزى است به حقیقت (((چیز بودن))) جز این كه جسم و شرك نیست، دیده نشود، لمس نگردد، به هیچ یك از حواس پنجگانه درك نشود: خیالها او را در نیابند، و گذشت زمان كاهشش ندهد و دگرگونش نسازد.

6- امام باقر علیه‌الس لام فرمود: خلقت پروردگار غالب و سلطنت پروردگار زبر دست و شكوه پروردگار ظاهر و نور پروردگار مسلط و دلیل پروردگار صادق و اعترافى كه از زبان بندگان گذرد و آنچه پیغمبران آورده‌اند و آنچه بر بندگان نازل شده، كافى است كه بر خردمندان راهنماى پروردگار باشد.

(باب جواز تعبیر از خدا به شی ((چیز)) )

1- ابن ابى نجران گوید: از امام جواد (علیه السلام) راجع به توحید سؤال كردم و گفتم: میتوانم خدا را چیزى تصور كنم؟ فرمود: آرى ولى چیزى كه حقیقتش درك نمى‌شود و حدى ندارد زیرا هر چیز كه در خاطرت در آید خدا غیر او باشد، چیزى مانند او

نیست و خاطره‌ها او را درك نكنند، چگونه خاطره‌ها دركش نكنند، در صورتیكه او بر خلاف آنچه تعقل شود در خاطر نقش بندد مى‌باشد، درباره خدا تنها همین اندازه بخاطر گذرد: (((چیزیكه حقیقتش درك نشود و حدى ندارد))).

2- از امام باقر علیه السلام سؤال شد: رواست كه بخدا گویند چیزیست؟ فرمود: آرى چیزى كه او را از حد تعطیل (خدائى نیست) و حد تشبیه (مانند ساختن او را بمخلوق) خارج كند (یعنى چون گوئى خدا چیزیست اعتراف بوجودش كرده‌اى پس كافر و طبیعى نیستى اما باید بدانى كه او چیزیست ببمانند).

3- امام باقر علیه‌السلام فرمود: ذات خدا از مخلوقش جدا و مخلوقش از ذات او جداست (به هیچ وجه شباهتى در میان نیست) و هر آنچه نام (((چیز))) بر او صادق باشد جز خدا مخلوقست.

4- امام صادق علیه‌السلام فرمود: ذات خدا از مخلوق جدا و مخلوقش از ذات او جداست و هر آنچه نام (((چیز))) بر او صادق باشد جز خدا مخلوقست و خدا خالق همه چیز است، پر خیر منزه است آنكه چیزى مانندش نیست و او شنوا و بیناست.

5- و فرمود: ذات خدا از مخلوقش از ذات او جداست و هر آنچه نام (((چیز))) بر او صادق آید جز خداى تعالى مخلوقست و خدا خالق همه چیز است.

6- هشام بن حكم گوید: امام صادق علیه‌السلام بزندیقى كه از او پرسید: خدا چیست؟ فرمود: او چیزیست بخلاف همه چیز گفته من برگشتش باثبات معنائى است براى خدا (همینقدر كه باو اعتراف كنى و منكرش نشوى و بدانیكه) او چیزیست بحقیقت معنى (((چیز))) جز اینكه جسم نیست، صورت نیست، دیده نشود، لمس نگردد، و بهیچ یك از حواس پنجگانه در نیاید، خاطرها دركش نكنند و گذشت روزگار كاهشش ندهد و سپرى شدن زمان دگرگونش نسازد، سائل گفت: مى‌گوئید خدا شنوا و بیناست؟ فرمود: او شنوا و بیناست: شنواست بى‌عضو گوش، بیناست، بى‌ابزار چشم، بلكه بنفس خود شنود و بنفس خود بیند، اینكه گویم: شنواست و بنفس خود شنود، بیناست و بنفس خود بیند معنیش این نیست كه او چیزیست و نفس چیز دیگرى بلكه خواستم آنچه در دل دارم بلفظ آورم چون از من پرسیده‌اى و مى‌خواهم بتو كه سائلى بفهمانم (لذا باید با الفاظى كه تو با آنها مأنوسى مقصود مرا ادا كنم) حقیقت اینستكه او باتمام ذاتش مى‌شنود و معنى تمام این نیست كه او را بعضى باشد بلكه خواستم بتو بفهمانم و مقصود مرا بلفظ آورم، و برگشت سخنم باینستكه او شنوا، بینا دانا و آگاه است بى‌آنكه ذات و صفت اختلاف و كثرت پیدا كند.

سائل گفت: پس او چه باشد؟ امام فرمود: او رب (پروردگار) است، او معبود است، او الله است، اینكه گویم: الله است، (رب است) نظرم اثبات حروف: الف، لام، هاء، راء، باء، نیست، بلكه بازگرد بمعنائى و چیزیكه خالق همه چیز است و سازنده آنها و مصداق این حروف و معنائیكه، الله، رحمن، رحیم، عزیز و اسماء دیگرش نامیده مى‌شود و او است پرستیده شده بزرگ و والا، سائل بحضرت عرض كرد: هر چیز كه در خاطر گذرد

مخلوقست حضرت فرمود: اگر چنین باشد كه تو گوئى خداشناسى از ما ساقط است زیرا ماجز بشناختن آنچه در خاطر گذرد مكلف نیستم، بلكه ما مى‌گوئیم هر چیز كه حقیقتش بحواس در آید و درك شود و در حواس محدود و مثل گردد مخلوقست (و چون حقیقت خدا بحواس در نیاید و در آنجا محدود و مثل نگردد پس مخلوق نیست بلكه او خالقست) (خالق اشیاء باید از او دو جهت ناپسندیده بركنار باشد، یكى از آندو جهت نفى است) (یعنى نبود خدا و انكارش جمله‌ایكه در بین دو قلاب ترجمه كردیم در كتاب توحید و احتجاج هست و از قلم مرحوم كلینى یا كاتب افتاده است -) زیرا كه نفى نبودنست و جهت دوم تشبیه است زیرا كه تشبیه (مانند چیزى بودن) صفت مخلوقست كه اجزایش بهم پیوستگى و هماهنگى آشكارى دارد، بنابراین چاره‌اى نیست جز اثبات صانع (و اعتراف به آن) بجهت بودن مصنوعین و آفریدگان و ناگزیرى آنها از اعتراف باینكه آنها مصنوعند و صنانعشان غیر آنهاست و مانند آنها نیست زیرا هر چیز كه مانند آنها باشد با آنها شباهت دارد در ظاهر پیوستگى و هماهنگى پیكر و در بودن بعد از نبودن و انتقال از كودكى ببزرگى و از سیاهى به سفیدى و از نیرومندى بناتوانى و حالات موجود و معلوم دیگریكه نیازى بتوضیح آنها نیست زیرا كه عیانند و موجود.

سائل گفت چون وجود خدا را ثابت كردى پس او را محدود ساختى (و قبلا فرمودى كه خدا محدود نشود) امام فرمود: محدودش نكردم بلكه اثباتش كردم زیرا بین نفى و اثبات منزلى نیست (یعنى نتیجه استدلالات من همین قدر است كه صانعى موجود است در مقابل آنها كه گویند موجود نیست و استدلال من از هیچ راه دلالت بر محدود ساختن او ندارد).

سائل گفت: خدا را انیت و مائیت باشد؟ فرمود: آرى جز با انیت و مائیت چیزى ثابت نشود (انیت و مائیت را باید با الفاظى مانند خودى و ذاتیت معنى كرد و اصطلاح فلسفى آنرا در شرح بیان مى‌كنیم).

سائل گفت، خدا كیفیت (چگونگى) دارد فرمود: نه زیرا كیفیت جهت صفت و احاطه است (چون چیزى متصف بچیزى یا محاط بچیزى باشد كیفیتى پیدا مى‌كند مثلا كاغذ چون بنازكى متصف شده و سفیدى بر آن احاطه دارد كیفت مخصوصى پیدا كرده ولى چون صفات خدا عین ذات او است و محاط بچیزى نیست كیفت ندارد) ولى بناچار او از جهت تعطیل و تشبیه خارج است (نباید نفیش نمود و نه بچیزى مانندش كرد) زیرا كسیكه نفیش كند منكرش گشته و ربوبیتش را رد كرده و ابطالش نموده است و هر كه او را بچیز دیگرى مانند سازد صفت مخلوق ساخته شده‌اى را كه سزاوار ربوبیت و بر خدا احاطه نكند و جز او كسى نداند برایش ثابت و اعتراف نمود (یعنى خداوند كیفیت بمعنى سابق را ندارد ولى اگر مقصود توصیفش باین صفات باشد كه از حد تعطیل و تشبیهش خارج كند بناچار باید برایش ثابت كرد)

سائل گفت: رنج كارها را خودش متحمل شود؟ امام فرمود: او برتر از اینستكه زحمت كارها را بتصدى خود بدوش كشد زیرا این طرز عمل شأن مخلوقست كه انجام كارها

براى او بدون تصدى و زحمت ممكن نیست ولى خدا مقامش عالیست، اراده و خاستش نافذ است، آنچه خواهد انجام دهد.

7- از حضرت ابى جعفر علیه‌السلام سؤال شد كه: رواست گفته شود: خدا چیزیست؟ فرمود: آرى چیزیكه او را از حد تعطیل و تشبیه خارج كند (این حدیث در ص 109 گذشت).

(باب آنكه خدا را جز بخودش نتوان شناخت)

1- امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: خدا را بخدا بشناسید و رسولرا برسالتش و صاحبان فرمان را بامر بمعروف و دادگرى و نیكوكارى. (مؤلف كتاب مرحوم كلینى ره فرماید): معنى سخن حضرت كه (((خدا را بخدا بشناسید، اینستكه: خدا اشخاص و انوار و جواهر و اعیانرا خلق فرمود، اعیان پیكرها (موجودات جسمانى) و جواهر روحهاست و خداى عزوجل شباهتى با جسم و روح ندارد هیچ كس را در آفریدن روج حساس دراك دستور و وسیله‌اى نبوده، خدا در خلقت ارواح و اجسام یكتا بوده، پس چون كسى شباهت خدا را با موجودات جسمانى و روحانى از میان برد خدا را بخدا شناخته و چون او را بروح یا جسم یا نور تشبیه كند خدا را به خدا نشناخته است.

شرح - مراد باولى‌الامر (صاحبان فرمان) ائمه معصومین (صلی الله علیه و آله و سلم) است و مراد بجمله (((اعرفوا الله بالله، بقرینه دو جمله بعد (((اعرفوا الله بالالوهیة))) مى‌باشد، پس مقصود از جمله اول اینستكه خدا را بسبب شؤون و امتیازات خدائى بشناسید یعنى چون شأن الوهیت اینستكه قدیم وحى و عالم و قادر و بى‌مانند باشد و جسم و شریكدار و محتاج و مركب نباشد، اگر خدا را اینگونه شناختید او را بالوهیت شناخته‌اید و برگشت این معنى بكلام مرحوم كلینى (قدّس سرّه) مى‌باشد و از این معنى مى‌توان نتیجه گرفت كه خدا را با معرفى خودش كه توسط پیمبران و كتب آسمانى نموده بشناسید، خدا را با استحسان و عقل ناقص خود نشناسید، خدا را با نور خدائى كه در دل بندگان شایسته‌اش پرتو افكند بشناسید، یا با اطاعت و تضرع در خانه او شناسائیش را بخواهید، چون كسى خدا را بغیر این صفات معرفى كرد نپذیرید همه اینها از لوازم معنائى است كه از كلام مرحوم كلینى (قدّس سرّه) استفاده مى‌شود: و اما جمله دوم یعنى پیغمبر را بشؤن و امتیازات پیغمبرى بشناسید چون شأن پیغمبر آوردن معجزه و شریعت مستقیم و دین و كتابى است كه با موازین عقلى و قوانین فطرى و عدالت و حكمت موافق باشد پس پیغمبر را باید از روى این امور شناخت و لازمه این سخن آنستكه درباره پیغمبر علو نشود و خدایش ندانند و نیز از مقام واقعیش نكاهد و همچنین شأن امام علیه‌السلام امر بمعروف و اقامه عدل و احسانست كه باید امامرا بوسیله آنها شناخت پس كسیكه ادعاى امامت كند و اقامه عدل و احسان نكند دروغگو است.

2- از امیرالمؤمنین علیه‌السلام سؤال شد كه پروردگارت را بچه شناختى؟ فرمود: به آنچه خودش خود را برایم معرفى كرده. عرض شد: چگونه خودش را به تو معرفى كرده؟ فرمود: هیچ صورتى شبیه او نیست و بحواس درك نشود و بمردم سنجیده نشود، در عین دورى نزدیك است و در عین نزدیكى دور (با آنكه از رگ گردن

به بندگانش نزدیك‌تر است، بندگان در نهایت پستى و او در نهایت علو است) برتر از از همه چیز است و گفته نشود چیزى برتر از اوست، جلو همه چیز است و نتوان گفت جلو دارد (پس او بودنش به معنى تقدم رتبه و علت بودن اوست نه جلو بودن مكانى) در اشیاء داخل است نه مانند داخل بودن چیزى در چیزى (بلكه به معنى احاطه علم و تدبیر و فیضش با جزاء ممكنات) از همه چیز خارجست نه مانند چیزى كه از چیزى خارج باشد (بلكه بمعنى شباهت نداشتن بهیچ چیز) منزه است آنكه چنین است و جز او چنین نیست، و او سر آغاز همه چیز است.

3- منصوربن حازم گوید: بامام صادق علیه‌السلام عرض كردم: با مردمى مناظره كردم و بایشان گفتم: خداى جل جلاله، بزرگوارتر و ارجمندتر و گرامیتر است از اینكه بسبب مخلوقش شناخته شود بلكه بندگان بسبب خدا شناخته شوند. فرمود: خدایت رحمت كناد.

(باب كمترین درجه خداشناسى)

1- فتح بن یزید گوید: از حضرت ابوالحسن علیه‌السلام راجع بكمترین حد خداشناسى پرسیدم: فرمود: اقرار داشتن باینكه جز او خدائى نیست و مانندى (در صفات) و نظیرى (در الوهیت) ندارد و او قدیم است و پا برجا، موجود است و گم نشدنى و اینكه چیزى مانندش نیست.

2- طاهربن حاتم در زمانى كه عقیده درست داشت (و غالى نشده بود) بامام نوشت: در خداشناسى مقدارى كه بكمتر از آن اكتفا نشود چیست؟ حضرت باو نوشت، اینكه خدا همیشه دانا و شنوا و بیناست، آنچه خواهد انجام دهد. و حضرت ابوجعفر (علیه السلام) را پرسیدند از مقداریكه در خداشناسى بكمتر از آن اكتفا نشود، فرمود: اینكه چیزى مانند و شبیه او نیست، همیشه دانا و شنوا و بیناست.

3- امام صادق علیه‌السلام فرمود: همه امر خدا شگفت‌آور است جز اینكه بمقداریكه از خود بشما معرفى كرده مسؤلتان دانسته است (كه او را بهمان مقدار بشناسید و فرمان برید).

(باب معبود پرستش شده )

1- امام صادق علیه‌السلام فرمود: كسى كه خدا از روى خیال خود پرستد كافر است، كسى كه تنها نام خدا را بدون صاحب نام پرستد كافر است كسى كه نام و صاحب نام را با هم پرستد مشرك است، كسى كه صاحب نام پرستد و با صفاتى كه خود را به آن ستوده نامها را هم بر آن تطبیق كند و دل بدان محكم كند و در نهان و آشكارش بزبان آورد اینها اصحاب حقیقى امیرالمؤمنین علیه‌السلام مى‌باشند.

و در حدیث دیگر است: ایشان مؤمنین حقیقى مى‌باشند.

2- هشام بن حكم گوید از حضرت صادق راجع باسماء خدا و اشتیاق آنها پرسیدم كه الله از چه مشتق است؟ فرمود: از (((الاه))) واله مألوهى (آنكه پرستشش كنند) لازم دارد و نام غیر صاحب نام است، كسى كه نام را بدون صاحب نام پرستد كافر است و چیزى نپرسیده، و هر كه نام و صاحب نام را پرستد كافر است و دو چیز

پرستیده و هر كه صاحب نام را پرستد نه نام را این یگانه پرستى است، اى هشام فهمیدى عرض كردم: بیشتر بفرمائید. فرمود: خدا را نود و نه نام است؟ اگر هر نامى همان صاحب نام باشد باید هر كدام از آنها معبودى باشد، ولى خدا خود معنائى است كه این نامها بر او دلالت كنند و همه غیر خود او باشند، اى هشام كلمه خبز (نان) نامى است براى خوردنى و كلمه ماء (آب) نامى است براى آشامیدنى و كلمه ثوب (لباس) نامى است براى پوشیدنى و كلمه نار (آتش) نامى است براى سوزنده، اى هشام طورى فهمیدى كه بتوانى دفاع كنى و در مبارزه با دشمنان ما و كسانیكه همراه خدا چیزى دیگرى پرستند پیروز شوى، عرض كردم آرى، فرمود: اى هشام خدایت بدان سود دهد و استوارت دارد. هشام گوید: از زمانیكه از آن مجلس برخاستم تا امروز كسى در مباحثه توحید بر من غلبه نكرده است.

3- ابن ابى نجران گوید: بامام باقر علیه‌السلام نوشتم، یا گوید: زبانى عرض كردم: خدا مرا قربانت كند، ما مى‌توانیم بخشنده مهربان یگانه یكتاى بى‌نیاز را پرسش كنیم؟ فرمود: هر كه تنها نام را بدون آنكه بدان نامیده شده پرستد مشرك و كافر و منكر است و چیزى نپرستیده، بلكه خداى یگانه یكتاى بى‌نیازى را كه به این نامها نامیده شده پرستش كن نه خود نامها را زیر نامها صفاتى هستند كه خدا خود را به آنها ستوده.

(باب بودن و مكان)

1- نافع بن ازرق بامام باقر علیه‌السلام عرض كرد: بمن بفرمائید: خدا از چه زمانى بوده؟ فرمود: مگر چه زمانى نبوده تا بتو گویم از چه زمانى بوده، منزه باد آنكه همیشه بوده و همیشه باشد، یكتا و بى‌نیاز است، همسر و فرزند نگیرد.

2- مردى از پشت نهر بلخ آمد و خدمت حضرت رضا (علیه السلام) رسید و عرض كرد: من از شما مسأله‌اى مى‌پرسم، اگر چنانچه مى‌دانم جواب گوئى به امامت معتقد شوم. امام فرمود: هر چه خواهى بپرس، عرض كرد: بمن بگو پروردگارت از كى بوده (و كجا بوده) و چگونه بوده و تكیه‌اش بر چیست؟ امام فرمود خداى تبارك و تعالى مكانرا مكان كرد بى‌آنكه خود مكانى داشته باشد و چگونگى را چگونگى ساخت بى‌آنكه خود چگونگى داشته باشد و بر قدرت خود تكیه دارد، آنمرد برخاست و سر آنحضرت را بوسید و گفت گواهى دهم كه شایان پرستش جز خدا نیست و محمد فرستاده اوست و على وصى پیغمبر و سرپرست دعوت او پس از وى میباشد و شمائید پیشوایان راستگو و توئى جانشین بعد از آنها (راجع بتوضیح حدیث به صفحه 101 مراجعه شود، حدیث 3 باب اول).

3- مردى خدمت امام باقر علیه‌السلام آمد و عرض كرد: به من بگو پروردگارت از كى بوده؟ فرمود: واى بر تو، به چیزى كه در زمانى نبوده گویند، از كى بوده، همانا پروردگار من تبارك و تعالى همیشه بوده و زنده است بدون چگونگى، براى او بود شدنیست (جمله (((بود شد))) نسبت بخدا غلط است زیرا این جمله را بكسى گویند كه نباشد و سپس پیدا شود) و بودنش را چگونه بودن نباشد، (زیرا

او وجود بحت بسیط است و هیچگونه تركیبى ندارد تا چگونگى داشته باشد) مكانى ندارد، در چیزى نیست و بر چیزى قرار ندارد، و براى منزلت خود مكانى پدید نیاورده، پس از آنكه چیزها را آفرید نیرومند نگشت و از پیش از آنكه چیزى آفریند ناتوان نبود، پیش از آنكه چیزى پدید آورد ترسان نبود، به آنچه در لفظ آید و بخاطر گذرد مانند نیست، پیش از آفریدنش هم از سلطنت جدا نبود و پس از رفتن آفریدگان نیز از آن جدا نباشد همیشه زنده است بدون زندگى جداى از ذاتش، پیش از آنكه چیزى آفریند پادشاه توانا بود و پس از ایجاد جهان هستى پادشاه مقتدر است، براى او چگونگى و مكان و حدى نیست و بوسیله شباهبت به چیزى شناخته نشود، هر چه بماند پیر نگردد، او از چیزى نترسد بلكه تمام چیزها از ترس او قالب تهى كنند، زنده است بدون زندگى پدید آمده و بود قابل وصفى و چگونگى محدودى و مكانیكه در آن ایستد و مكانى كه مجاور چیزى باشد، بلكه زنده‌ایست (كه به آثار قدرت و زندگى) شناخته شده و پادشاهى است كه همیشه قدرت و پادشاهى دارد، آنچه را خواست بمحض آنكه خواست بمشیت خود پدید آورد، نه محدود است و نه داراى اجزاء وفانى نگردد، او سر آغاز هستى است بدون كیفیت (هر چیز كه آغاز چیز دیگر باشد براى او كیفیتى از آن حاصل شود جز آغاز بودن خداوند) و انجام هستى است بدون مكان (مؤخر بودن هر چیز واقع شدن اوست در مكانى عقب‌تر از پیشینیان جز ذات بارى كه اولیت و آخریتش عین ذات اوست) همه چیز نابود است جز ذات او (زیرا همه چیز به منزله سایه و پرتوى از وجود اوست كه چون از ارتباط و تعلقشان باو صرفنظر شود جز نابودى چیزى نباشند)، آفرینش و فرمان بدست اوست، پر خیر است پروردگار جهانیان، واى بر تو اى سؤال كننده، همانا پروردگار من خاطره‌ها او را فرا نگیرد و شبهات بر او فرود نیابند و سرگردان نشود (همه چیز نزدش روشن و قطعى است) چیزى به نزدیكى او نرسد، پیش آمدها بر او وارد نشود مسؤل چیزى واقع نگردد و بر چیزى پشیمان نگردد، چرت و خوابش نبرد، هر چه در آسمانها و زمین و میان آنها وزیر خاكست از آن اوست.

4- یهود گردد رأس الجالوت (بزرگ عالم یهود) اجتماع كرده به او گفتند: این مرد عالم است مقصودشان امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود ما را نزد او ببر تا از او سؤال كنیم، نزدش آمدند، به آنها گفتند: حضرت در خانه خویش است، به انتظار نشستند تا در آمد رأس الجالوت عرض كرد: آمده‌ایم از شما پرسشى كنیم. فرمود: اى یهودى بپرس از هر چه بخاطرت گذرد، گفت: از پروردگارت مى‌پرسم كه از چه زمانى بوده؟ فرمود: خدا بوده است بدون پدید آمدن ( بدون بودنى زاده برانیت و حقیقتش او همان حقیقت وجود بحت است) و بدون چگونگى (پس صفاتش عین ذاتش باشد) همیشگى است بدون كمیت و كیفیت زمانى (زیرا زمان از مجعولات و مخلوقات است و محال است كه در ذات او تأثیرى كند) چیزى پیش از او نبوده او خود بدون پیشى پیش از هر پیش است (چون اولیت او عین ذاتش باشد پس اولیتى زائد بر ذات ندارد و چون مبدء المبادى و علت العلل است بر

هر پیشى مقدم است) او پایان و نهایتى ندارد، پایان از او منقطع است و او پایان هر پایان است (چون آخریت به او عین ذاتش باشد پس آخریت زائدى ندارد و چون همه چیز پایدار پایان یابد و او باقى باشد پس پایان پایان است) رأس الجالوت گفت: بیائید برویم كه او از آنچه هم درباره‌اش گویند دانشمندتر است.

5- امام صادق علیه‌السلام فرمود: یكى از دانشمندان یهود نزد امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمد و گفت: اى امیرمؤمنان پروردگارت از كى بوده؟ فرمود: مادرت بى‌تو شود، خدا كى نبوده تا گفته شود از كى بوده، پروردگارم بدون پیشى پیش از هر پیشى بوده و بدون بعدى پس از هر بعدى است، براى پایانش پایان و نهایتى نیست، پایان‌ها نزد او منقطع شوند پس او نهایت هر پایان است، گفت یا امیرالمؤمنین تو پیغمبرى فرمود: واى بر تو، پس بنده‌اى از بندگان محمدم (صلی الله علیه و آله و سلم) و روایت شده كه از آنحضرت سؤال شد: پروردگار ما پیش از آنكه آسمان و زمینى آفریند كجا بود؟ فرمود: كلمه این (كجا) پرسش از مكان است و خدا بوده و مكانى نبوده (به توضیح حدیث پیش رجوع شود).

6- امام صادق علیه‌السلام فرمود: رأس الجالوت به یهود گفت: مسلمین گمان كنند على از همه مردم بحاث‌تر و داناتر است، مرا نزدش برید: شاید از او چیزى پرسم و خطایش را ثابت كنم خدمت حضرت آمد و عرض كرد: اى امیرمؤمنان مى‌خواهم از شما مسأله‌اى پرسم. فرمود هر چه خواهى بپرس گفت:اى امیرمؤمنان پروردگار ما از كى بوده؟ فرمود: اى یهودى از كى بوده را به كسى گویند كه زمانى نبوده آنجا درست است از كى بوده، ولى خدا موجود است بدون بودن پدید آمده‌ئى، بوده است بدون هیچ كیفیتى آرى اى یهودى باز هم آرى اى یهودى چگونه براى او قبلى باشد؟ در صورتى كه او پیش از پیش است، بدون پایان، و پایانش نهایت ندارد، پایان به او نرسد، پایانها نزد او منقطع شوند، اوست پایان هر پایان، یهودى گفت: گواهى دهم كه دین تو حق است و آنچه مخالف آن است باطل (به حدیث 4- رجوع شود).

7- زرارة گوید به حضرت باقر علیه‌السلام عرض كردم: آیا خدا بوده و چیزى نبوده فرمود: آرى خدا بوده چیزى نبوده، گفتم: پس كجا بوده؟ حضرت تكیه كرده بود، راست نشست و فرمود: سخن محالى گفتى اى زراره، چون از مكان لا مكان پرسیدى.

8- امام صادق علیه‌السلام فرمود: یكى از دانشمندان یهود نزد امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمد و گفت اى امیر مؤمنان! پروردگارت از كى بوده؟ فرمود: واى بر تو، از كى بوده را به چیزى گویند كه زمانى نبوده ولى به آنچه بوده گفته نشود از كى بوده، او بدون پیشى پیش از هر پیش است و بدون بعدى پس از هر بعدى است و او را نهایت پایانى نیست تإ؛لل پایانى نیست تا پایانش بانتها رسد: عرض كرد: آیا تو پیغمبرى؟ فرمود مادرت مرگت بیند همانا من بنده‌اى از بندگان رسول خدایم.

شرح - از مجموع این 8 روایت استفاده مى‌شود كه كلمه (((كان الله))) (بوده است خدا) را نسبت به خدا گفتن از باب ضیق تعبیر یا از نظر مشاكلت با الفاظ پیش و پس جمله است زیرا لفظ (((كان))) اگر چه تامه باشد چون به صیغه ماضى است كیفتى را براى بودن ثابت كند در صورتى كه مكرر در این احادیث فرمودند بودن خدا كیفیت ندارد یعنى او بود مطلق و هستى صرف است.

(باب انتساب و خویشى)

1- امام صادق علیه‌السلام فرمود: یهود از رسول خدا (صلى‌الله علیه و آله) سؤال كرد و گفتند نسب پروردگار تو را براى ما بیان كن، حضرت سه روز درنگ كرد و پاسخشان نداد سپس سوره (قل هو والله احد) تا آخرش نازل شد.

2- حماد نصیبى گوید از امام صادق علیه‌السلام درباره (((قل هوالله احد))) پرسیدم فرمود: نسبت خداست به مخلوقش یكتاست، مقصود مخلوق (بى‌خلل) است، همیشگى است، نیاز مخلوق به اوست او را دست آویزى نباشد كه نگاهش دارد، بلكه او همه چیز را با دست آویزشان نگهدارد، مجهول را شناسد و نزد هر جاهلى معروفست (زیرامعرفت حق فطرى بشر است و آثار وجودش عالم و جاهل را فرا گرفته است) یكتاست، نه مخلوقش در او باشند و نه او در مخلوقش، محسوس نیست و بلمس در نیاید، دیدگان دركش نكنند، بلند است تا آنجا كه نزدیكست (رتبه علم و قدرتش به قدرى بالاست كه به همه مخلوقش از نزدیك احاطه دارد) نزدیكست تا آنجا كه دور است (از شدت ظهورش مخفى است) نافرمانى شود و بیامرزد. اطاعت شود و پاداش دهد، زمینش او را فرانگیرد و آسمانهایش حامل او نگردند، او با قدرتش همه چیز را برداشته، بى‌پایان و بى‌آغاز است فراموش نكند بیهوده‌گرى ننماید غلط نرود، بازى نكند، خواستش را منعى نیست (هر چه خواهد فورا پدید آید) داوریش (در قیامت) پاداش است (ستم و جور در آن نیست) و فرمانش جاریست: فرزند ندارد تا ارثش برند (چیزى از او جدا نشده تا قسمتى از او به دیگرى منتقل شده باشد) زائیده نیست تا شریكش باشند (تا پدرانش انباز او بلكه بالاتر از او باشند) (از چیزى جدا نشده تا آن چیز در صفات و خصوصیات شریك و مانندش باشد) و هیچ كس همتاى او نیست.

3- از امام چهارم علیه‌السلام راجع به توحید پرسش شد، فرمود: خداى عزوجل دانست كه در آخرالزمان مردمى محقق و موشكاف آیند از این رو و سوره (((قل هوالله احد))) و آیات سوره حدید را كه آخرش (((و هو علیم بذات الصدور))) است نازل فرمود، پس هر كه براى خداشناسى غیر از این جوید هلاك است.

4- عبدالعزیز گوید از حضرت رضا علیه‌السلام راجع به توحید پرسیدم، فرمود: هر كه (((قل هو الله احد))) را بخواند و به آن ایمان آورد توحید را شناخته است، عرض كردم: این سوره را چگونه بخواند؟ فرمود چنانكه مردم مى‌خوانند و خود حضرت این جمله را افزود: چنین است پروردگارم (چنین است پروردگارم) (افزودن این جمله پس از پایان سوره مستحب است و مانند گفتن (((صدق

الله العلى العظیم))) پس از پایان قرآن و گفتن (((لبیك)))بعد از (((یا ایها الذین آمنوا))) مى‌باشد.

(باب نهى از سخن گفتن در چگونگى )

1- امام باقر علیه‌السلام فرمود: درباره خلق خدا سخن گوئید و راجع به خدا سخن نگوئید زیرا سخن راجع به خدا جز سرگردانى براى گوینده زیاد نكند. و در روایت دیگرى از حریز است درباره هر چیزى سخن گوئید ولى راع به ذات خدا سخن نگوئید.

2- امام صادق علیه‌السلام گوید: خداى عزوجل مى‌فرماید (43 سوره 53) همانا پایان و سرانجام سوى پروردگارت باشد. پس چون سخن به خدا رسید باز ایستید.

3- و به محمد بن مسلم فرمود: اى محمد مردم همیشه و از هر درى سخن گویند تا آنجا كه درباره خدا هم سخن گویند چون شما آنرا شنیدید، بگوئید: شایسته پرسش جز خداى یكتاى بیمانند نیست.

4- امام باقر به زیاد فرمود: اى زیاد از گفتگوهاى دشمنى خیز بپرهیز كه موجب شك شود و عمل را تباه كند و صاحبش را هلاك نماید و ممكن است در آن میان كسى سخنى گوید و آمرزیده نشود، در زمان گذشته مردمى علمى را كه واگذارشان شده بودند ترك كردند و در طلب علمى كه از آن نهى شده بودند رفتند تا آنجا كه سخنشان به خدا رسید و سرگردان شدند و كارشان ( در حیرت و دهشت) به جائى رسید كه مردى را از پیش او صدا مى‌زدند و او به پشت سرش جواب مى‌داد و از پشت سرش صدا مى‌كردند و او به پیش رو پاسخ مى‌گفت و در روایت دیگر است: تا آنجا كه در زمین سرگردان شدند.

5- امام صادق علیه‌السلام فرمود: هر كه درباره خدا فكر كند كه او چگونه است هلاك گردد.

6- و فرمود: پادشاه والا مقامى در انجمنش نسبت به پروردگار تبارك و تعالى ناروا سخن گفت پس از آن گم گشت و معلوم نشد كجا رفت.

7- امام باقر علیه‌السلام فرمود: از تفكر درباره خدا بپرهیزید، ولى اگر خواستید در عظمتش بیندیشید در عظمت خلقش نظر كنید.

8- امام ششم علیه‌السلام فرمود: اى پسر آدم: اگر دل ترا پرنده‌اى بخورد سیرش نكند و اگر بر چشمت سوراخ سوزنى نهند آنرا بپوشانید، تو خواهى با این دو (عضو كوچك) سلطه آسمانها و زمین را بشناسى، اگر راست مى‌گوئى این خورشید است كه مخلوقى از مخلوقات خداست، اگر توانستى چشمت را به آن بدوزى چنانست كه تو مى‌گوئى.

9- و فرمود: یك یهودى كه نامش (((سبحت))) بود خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و عرض كرد: اى رسول خدا: آمده‌ام تا درباره پروردگارت از تو سؤال كنم.اگر پاسخ مرا دادى مى‌پذیرم و گرنه بر مى‌گرددم. فرمود: از آنچه خواهى بپرس گفت: پروردگارت در كجاست؟ فرمود: او در همه‌جاست و در جاى محدودى نیست، گفت: خدا چگونه است؟ فرمود: چگونه توانم پروردگار مرا بچگونگى توصیف كنم

در صورتیكه چگونگى مخلوقست و خدا بمخلوقش توصیف نشود (زیرا وصف هر چیزى مختص خود او است و دیگرى آن را وصف را ندارد نتوان بدان توصیفش كرد) گفت: از كجا بدانیم تو پیغمبر خدائى؟ چون بگفت هر سنگ و چیز دیگرى كه در اطرافش بود بلغت عربى واضح گویا شدند كه: اى (((سبحت))) او فرستاده خداست، سبحت گفت: تا امروز مطلبى واضحتر از این ندیده‌ام سپس گفت: گواهم كه معبودى جز خدا نیست و توئى فرستاده خدا.

10- ابن عتیك گوید: سؤالى درباره صفت خدا از امام باقر علیه‌الس لام نمودم حضرت دستش بسوى آسمان بلند كرد و فرمود: والاست خداى جبار، والاست خداى جبار، هر كه به آنچه آنجاست دست درازى كند هلاك گردد.

(باب ابطال دیدن خدا)

1- یعقوب بن اسحاق گوید: بامام حسن عسكرى علیه‌السلام نوشتم كه: چگونه بنده پروردگارش را پرستد در صورتیكه او را نبیند، آنحضرت نوشت: اى ابایوسف: آقا و مولا ولى نعمت من و پدرانم بزرگتر از آنستكه دیده شود. گوید از آنحضرت سؤال كردم آیا پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پروردگارش را دیده است، در جواب نوشت خداى تبارك و تعالى از نور عظمتش بقلب پیغمبرش آنچه دوست داشت ارائه فرمود.

2- صفوان بن یحیى گوید: ابوقره محدث از من خواست كه او را خدمت حضرت رضا (علیه السلام) برم، از آنحضرت اجازه خواستم، اجازه فرمود، ابوقره بمحضرش رسید و از حلال و حرام و احكام دین پرسش كرد تا آنكه سؤالش بتوحید رسید و عرض كرد: براى ما چنین روایت كرده‌اند كه خدا دیدار و هم سخنى خویش را میان دو پیغمبر تقسیم فرمود: قسمت هم سخنى را بموسى و قسمت دیدار خویش را به محمد عطا كرد. حضرت فرمود: پس آنكه از طرف خدا بجن و انس رسانید كه: دیده‌ها او را درك نكند، علم مخلوق باو احاطه نكند، چیزى مانند او نیست، كى بود؟ مگر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نبود؟ عرض كرد:

چرا، فرمود: چگونه ممكن است مردى بسوى تمام مخلوق آید و به آنها گوید كه از اجانب خدا آمده و آنها را بفرمان خدا بسوى خدا خواند و بگوید: دیده‌ها خدا را در نیابند و علمشان باو احاطه نكند و چیزى مانندش نیست سپس همین مرد بگوید: من بچشمم خدا را دیدم و باو احاطه علمى پیدا كردم و او بشكل انسانست!!! خجالت نمى‌كشید؛! زنادقه نتوانستند چنین نسبتى باو دهند كه او چیزى از جانب خدا آورد و سپس از راه دیگر خلاف آنرا گوید.

ابوقره گفت: خدا خود فرماید: (13 سوره 53) بتحقیق او را در فرود آمدن دیگرى دید. حضرت ابوالحسن (علیه السلام) فرمود: بعد از این آیه، آیه ایست كه دلالت دارد بر آنچه پیغمبر دیده، خدا فرماید: (آیه 11) دل آنچه را دید دروغ نشمرد یعنى دل محمد آنچه را چشمش دید، دروغ ندانست سپس خدا آنچه را محمد دیده خبر دهد و فرماید (آیه 18) پیغمبر از آیات بسیار بزرگ پروردگارش دید، و آیات خدا غیر خود خداست، و باز خدا فرماید: مردم احاطه علمى بخدا پیدا نكنند، در صورتیكه اگر دیدگان او را بینند علمشان باو احاطه كرده و دریافت او واقع شده است. ابوقره عرض كرد: پس

روایات تكذیب مى‌نمائید. فرمود: هرگاه روایات مخالف قرآن باشند تكذیبشان كنم، و آنچه مسلمین بر آن اتفاق دارند اینستكه: احاطه علمى باو پیدا نشود، دیدگان او را درك نكنند، چیزى مانند او نیست.

3- محمد بن عبید گوید: بحضرت رضا (علیه السلام) نامه نوشتم و درباره دیدن خدا و آنچه عامه و خاصه روایت كرده‌اند سؤال كردم و خواستم كه این مطلب را برایم شرح دهد، حضرت بخط خود نوشت: همه اتفاق دارند و اختلافى میان آنها نیست كه شناسائى از راه دیدن ضرروى و قطعى است، پس اگر درست باشد كه خدا بچشم دیده شود قطعا شناختن او حاصل شود، آنگاه این شناخت بیرون از این نیست كه یا ایمان است و یا ایمان نیست، اگر این شناسایى از راه دین ایمان باشد پس شناسائى در دنیا كه از راه كسب دلیل است ایمان نباشد زیرا این شناسایى ضد آن است و باید در دنیا مؤمنى وجود نداشته باشد زیرا ایشان خدا عز ذكره را ندیده‌اند و اگر شناسائى از راه دیدن ایمان نباشد، شناسائى از راه كسب دلیل بیرون از آن نیست كه یا در معاد نابود شود و نباید نابود شود (و یا نابود نشود،) این دلیل است بر اینكه خداى عز وجل به چشم دیده نشود زیرا دیدن به چشم به آنچه گفتیم مى‌رسد.

4- احمد بن اسحاق گوید: بامام حسن عسكرى علیه‌السلام نامه نوشتم و از دیدن خدا و اختلاف مردم در آن سؤال كردم. آنحضرت نوشت: تا وقتیكه میان بیننده و دیده شده (هدف دید) هوائیكه دید در آن نفوذ كند نباشد دیدن صورت نگیرد، پس اگر چنین هوائى از میان بیننده و هدف قطع شود دیدن درست نشود و در صورت درستى هم مانند شدن بیننده بهدف است (در اینكه هر دو جایگزین شده و در جهت مخصوصى هستند) زیرا بیننده چون برابر هدف قرار گرفت از نظر شرط دیدن میان آنها تشبیه واقع شود، و این همان بشبیه ممتنع است (كه خدا رإ؛ه‌ه مانندى باشد) زیرا اتصال بین اسباب و مسببات حتمى است.

5- مردى از خوارج خدمت امام باقر علیه‌السلام رسید و عرض كرد: اى أبا جعفر چه چیز را مى‌پرسى؟ فرمود: خداى تعالى را، گفت او را دیده‌ئى فرمود: دیدگان او را بینائى چشم نبینند ولى دلها او را بحقیقت ایمان دیده‌اند، با سنجش شناخته نشود و با حواس درك نشود و به مردم مانند نیست، با آیاتش توصیف شده و با علامات شناخته شده، در داوریش ستم نكد، اوست خدا سزاوار پرستشى جز او نیست، مرد خارجى بیرون رفت و میگفت: خدا داناتر است كه رسالت خویش را كجا قرار دهد.

6- امام صادق علیه‌السلام فرمود: عالمى خدمت امیرالمؤمنین رسید و گفت اى امیرمؤمنان: پروردگارت را هنگام پرستش او دیده‌ئى! فرمود: واى بر تو! من آن نیستم كه پروردگارى را كه ندیده‌ام بپرستم، عرض كرد: چگونه او را دیده‌اى؟ فرمود: واى بر تو دیدگان هنگام نظر افكندن او را درك نكنند ولى دلها با حقایق ایمان او را دیده‌اند.

7- عاصم بن حمید گوید: با امام صادق علیه‌السلام درباره آنچه راجع بدیدن خدا روایت كنند مذاكره میكردم، حضرت فرمود: این خورشید یك هفتادم نور كرسى است و كرسى یك هفتادم نور عرش و عرش یك هفتادم نور حجاب و حجاب یك هفتادم نور ستر، اگر آنها راست گویند چشم خود را بهمین خورشید وقتیكه در ابر نباشد بدوزند.

8- حضرت رضا (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) مى‌فرمود: چون مرا به آسمان بردند، جبرئیل مرا بجائى رسانید كه جبرئیل هیچگاه به آنجا گام ننهاده بود، سپس از پیش دیده پیغمبر پرده بر داشته شد و خدا از نور عظمت خویش به آنحضرت آنچه دوست داشت ارائه فرمود: (درباره آیه شریفه (((دیدگان او را در نیابند ولى او دیدگان را دریابد.

9- ابن سنان گوید: امام صادق علیه‌السلام راجع به آیه (104 سوره 6) دیدگان او را در نیابند، فرمود: مقصود احاطه وهم است (یعنى معنى مقصود از آیه شریفه اینستكه خدا در خاطرها نگنجد و چشم دل باو دست نیابد) مگر نمى‌بینى خدا چه مى‌فرماید (آیه 104 سوره انعام) از پروردگارتان بصیرتها سوى شما آمده، كه مقصود بینائى بچشم نیست (و نیز در آیه 104 سوره 6) فرماید هر كه بینا شد بسود خودش باشد كه مقصود بینائى بچشم نیست، (سپس فرماید) و هر كه كور گشت بزیان خودش باشد، كه مقصود كورى چشم نیست، همانا مقصود احاطه وهم است چنانكه مى‌گویند فلانى بشعر بیناست و فلانى بفقه بیناست و فلانى بسكه پول بیناست و فلانى بلباس بیناست، خدا بزرگوارتر از اینست كه بچشم دیده شود. (خلاصه اینكه چون دیدن خدا بچشم محالست و هیچكس خیال آنرا نمى‌كند آیه شریفه آنرا نفى نكرده است تا از قبیل توضیح واضح باشد بلكه مقصود از آیه شریفه احاطه وهم است بخدا و گنجیدن كنه ذات در خاطر انسان كه چون توهم این معنى ممكن است آیه شریفه آنرا نفى نموده.

10- ابوهاشم گوید: بامام رضا (علیه السلام) عرض كردم: مى‌توان خدا را توصیف نمود؟ فرمود: مگر قرآن نمى‌خوانى؟ عرض كردم: چرا فرمود: مگر نخوانده‌ئى گفته خدایتعالى را (((أبصار دركش نكنند و خاطرات دلها از بینائى چشمها قویتر است، خاطرات او را درك نكنند و او خاطرات را درك كند.

11- ابوهاشم گوید: بحضرت جواد (علیه السلام) آیه (((لاتدركه الابصار وهو یدرك الابصار))) را عرض كردم، فرمود: اى ابا هاشم خاطره دلها دقیقتر از بینائى چشمهاست، زیرا تو گاهى با خاطره دلت سند و هند و شهرهائیكه به آنها نرفته‌اى درك مى‌كنى ولى با چشمت درك نمیكنى، خاطره دلها خدا را درك نكنند تا چه رسد به بینائى چشمها.

12- هشام بن حكم گوید: تمام اشیاء با دو چیز درك شوند: حواس پنجگانه و دل، و ادراك حواس بر سه قسم است: 1- ادراك بوسیله دخالت 2- ادراك بوسیله لمس كردن 3- ادراك بدون دخالت و لمس کردن. اما ادراك بوسیله دخالت در صداها و بوئیدنیها و چشیدنیها است (كه صوت داخل گوش شود و هواى متعفن داخل

بینى و چشیدنى داخل بصاق و زبان) و اما ادراك بلمس در شناختن اشكال هندسى مانند مربع و مثلث (چنانچه در تاریكى دست روى جسم مثلث و مربع گذاریم) و نیز در شناختن نرمى و زبرى و گرمى و سردى است و اما ادراك بی دخالت و لمس کردن با چشم است زیرا كه چشم چیزها را درك مى‌كند بدون لمس و دخالت در جانب خود و نه در جانب آنها (مثلا انسان كه قلمرا مى‌بیند نه قلم بچشم او در آید و به آن ساید و نه چشم بطرف قلم رود و اینكار كند) و ادراك بچشم راه و وسیله مخصوصى دارد، راهش هوا و وسیله‌اش روشنى است كه چون راه بین چشم و هدف متصل شد و وسیله برجا بود، چشم آنچه را در ملاقاتش باشد مانند رنگها و پیكرها درك كند و اگر چشمرا بچیزى وادارند كه راهى برایش نباشد بازگشت كند و پشت سرشرا (كه پیكر بیننده است) نشان دهد، مانند كسیكه در آینه بنگرد چشمش در آینه نفوذ نكند و چون راه نفوذ در آینه را ندارد بازگشت كند و پشت سرشرا نشان دهد، همچنین كسیكه در آب صاف بنگرد بینائیش بر گردد و پشت سر شرانشان دهد زیرا راهى براى نفوذ چشمش نیست و اما دل تسلطش بهوا و فضاى جهانست، و او آنچه را در فضاست درك كند و بخاطر گذراند، و اگر دل را بدرك آنچه در فضا نیست وادار كند و آن شناختن خداى جل و عز است زیرا كسى كه چنین كند غیر آنچه در فضاست درك نكند چنانچه راجع بچشم گفتیم، خدا بزرگتر از اینستكه مانند خلقش باشد.

توضیج این روایت مرسل و موقوفست یعنى سندش بامام (علیه السلام) نرسیده و تنها از قول هشام بن حكم كه از اكابر اصحاب حضرت صادق و بلكه شاگرد اول مكتب آنحضرت است نقل شده است پس سخن او متخذ از فرمایش امام علیه‌السلام و یا عین كلام آنحضرتست.

(باب نهى از توصیف خدا به غیر آنچه خود توصیف نموده)

1- ابن عتیك گوید: بامام صادق علیه‌السلام نامه نوشتم و توسط عبدالملك بن اعین فرستادم كه: مردمى در عراق خدا را بشكل و ترسیم وصف میكنند، اگر صلاح دانید خدا مرا قربانت كند روش درست خداشناسى را برایم مرقوم دارید. حضرت بمن چنین نوشت: خدایت رحمت كناد از خداشناسى و عقیده مردم معاصرت سئوال كردى، برتر است آنخدائیكه چیزى مانند او نیست و او شنوا و بیناست، برتر است از آنچه توصیف كنند: توصیف كنندگانیكه او را بمخلوقش تشبیه كنند و بر او تهمت زنند، بدان كه خدایت رحمت كنادروش درست خدا بر كنار ساز، نه سلب درست است و نه تشبیه (یعنى نه نفى و انكار خدا و نه تشبیه او بمخلوق) اوست خداى ثابت موجود، برتر است خدا از آنچه واصفان گویند، از قرآن تجاوز نكنید كه پس از توضیح حق گمراه شوید.

2- ابو حمزة گوید: امام چهارم علیه‌السلام بمن فرمود: اى ابا حمزة: همانا خدا بهیچ محدودیتى توصیف نشود، پروردگار ما بزرگتر از وصف است، چگونه بمحدودیت

وصف شود آنكه حدى ندارد بینائیها او را درك نكنند و او بینائیها را درك كند و او لطیف و آگاهست.

3- خزرازو محمد بن حسین گویند: خدمت حضرت رضا شرفیاب شدیم و براى آنحضرت نقل كردیم، روایتیكه: محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) پروردگارش را بصورت جوان آراسته سى ساله دیده و گفتم: هشم و بن سالم و صاحب طلاق و میثمى میگویند: خدا تا ناف میان خالى بود و باقى تنش توپر، حضرت براى خدا بسجده افتاد و فرمود: منزهى تو، ترا نشناختند و یگانه‌ات ندانستند، از این رو برایت صفت ترا شیدند، منزهى تو، اگر ترا میشناختند به آنچه خود را توصیف كرده‌ئى توصیف میكردند، منزهى تو، چگونه بخود اجازه دادند كه ترا بدیگرى تشبیه كنند بار خدایا، من ترا جز به آنچه خود ستوده‌ئى نستانم و بمخلوقت مانند نسازم، تو هر خیرى را سزاوارى، مرا از مردم ستمگر قرار مده سپس بما توجه نمود و فرمود: هر چه بخاطرتان گذشت خدا را غیر آن دانید، بعد فرمود: ما آل محمد طریق معتدلى (صراط مستقیمى) باشیم كه غلو كننده بما نرسد و عقب افتاده از ما نگذرد (مثل آنكه ما امیرالمؤمنین علیه‌السلام را خلیفه بلافصل دانیم ولى یكدسته غلو كرده او را خدا دانند و یكدسته عقب افتاده در رتبه چهارمش دانند، ایندو دسته باید در عقیده خود را بما كه در حد وسطیم رسانند تا نجات یابند) اى محمد هنگامیكه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بعظمت پروردگارش نظر افكند جوان آراسته و در سن سى سالگى بود اى محمد! پروردگار عزوجل من بزرگتر از اینست كه بصفت آفریدگان باشد. عرض كردم: قربانت گردم، كى بود كه دو پایش در سبزه بود؟ فرمود: محمد (صلى‌الله علیه و اله وسلم) بود كه چون با دل متوجه پرودگارش شد، خدا او را در نورى مانند نور حجت (معارف و عقول) قرار داد تا آنجا كه آنچه در حجت بود برایش هویدا گشت، همانا نور خدا که از او خلقت شده، نور سبز و سرخ و سفید و رنگهاى دیگر است، اى محمد! عقیده ما همان است كه قرآن و حدیث به آن گواهى دهد.

4- امام چهارم علیه‌السلام فرمود: اگر اهل آسمان و زمین انجمن كنند كه خدا را به عظمتش توصیف كنند نتوانند:

5- سهل از قول همدانى گوید كه من نوشتم به امام كه دوستان شما در این شهر در توحید اختلاف دارند: بعضى گویند: او جسم است و بعضى گویند صورتست، حضرت بخط خود نوشت: منزه باد آنكه محدود نباشد و به وصف در نیاید چیزى مانند او نیست و او شنوا و داناست (سهل گوید كه همدانى گفت: دانا) یا گفت بینا.

6- محمد بن حكیم گوید: موسى بن جعفر علیه‌السلام به پدرم نوشت: خدا بالاتر و والاتر و بزرگتر از این است كه حقیقت صفتش درك شود، پس او را به آنچه خود توصیف نموده بستائید و از غیر آن باز ایستید (از پیش خود چیزى نگوئید).

7- مفصل گوید از حضرت ابوالحسن علیه‌السلام مطلبى از صفت خدا پرسیدم، فرمود: از آنچه در قرآن است تجاوز نكنید.

8- كاشانى گوید: به امام علیه‌السلام نوشتم كه معاصرین ما درباره توحید اختلاف دارند، حضرت نوشت منزه باد آنكه محدود نباشد و به وصف در نیاید، چیزى مانند او نیست و او شنوا و بیناست.

9- نیشابورى گوید: بامام علیه‌السلام نوشتم كه مردم زمان ما درباره توحید اختلاف دارند: بعضى گویند: او جسم است و بعضى گویند صورت است، حضرت به من نوشت: منزه باد اونكه محدود نباشد و به وصف در نیاید، چیزى مانند او نیست و او به چیزى نماند و او شنوا و بیناست.

10- سهیل گوید: در سال 255 به حضرت عسكرى نوشتم كه اصحاب ما شیعیان در توحید اختلاف دارند: برخى گویند او جسم است و بعضى گویند او صورت است اگر صلاح بدانى به چاكر خود لطف كنید و به من بیاموزید آنچه را كه بر آن بایستم و از آن تجاوز نكنم انجام میدهم، حضرت به خط خود مرقوم فرمود از توحید پرسیدى در صورتى كه از شما بركنار است (وظیفه شما نیست) خدا یگانه و یكتاست، نزاده و زاده نشده و چیزى همتاى او نیست، او خالق است و مخلوق نیست خداى تبارك و تعالى هر چه خواهد از جسم و غیر جسم بیافریند و خودش جسم نیست، آنچه خواهد صورتگرى كند و خودش صورت نیست، سپاسش بزرگست و نامهایش مقدستر از آنكه برایش مانندى جز خود او باشد، چیزى مانندش نیست و او شنوا و بیناست.

11- امام صادق علیه‌السلام فرمود: همانا خدا را توصیف نتوان كرد چگونه توان توصیفش نمود كه در كتابش فرماید: (91 سوره 6) خدا را چنانكه شأن اوست نشناختند، پس خدا با هیچ مقیاسى توصیف نشود جز آنكه بزرگتر از آنست.

12- امام صادق علیه‌السلام فرمود: خدا بزرگست و با بندگان توصیفش نتوانند و به حقیقت عظمتش نرسند، بینائیها او را درك نكنند و او بینائیها را درك كند و او لطیف و آگاهست، به چگونگى و جایگزینى و چه سوئى توصیف نشود (نتوان گفت خدا چگونه است یا به كجاست یا در چه سواست) چگونه توانم او را به چگونگى وصف كنم با اینكه چگونگى را او آفرید تا چگونگى شد و بوسیله چگونگى كه براى ما قرار داد چگونگى شناخته شد یا چگونه توانم او را به جایگزینى وصف كنم در صورتیكه او جا را آفرید تا جا محقق شد و ما به وسیله جایگزینى كه براى ما قرار داد معنى جایگزینى را فهمیدیم، یا چگونه توانم او را به در چه سواست وصف كنم در صورتیكه او سو و جهت آفرید تا آن محقق شد و ما به وسیله جهتى كه براى خود ما قرار داد سو و جهت را فهمیدیم، پس خداى تبارك و تعالى در همه جا داخل و از همه چیز خارج است (علم و قدرتش به همه جا احاطه دارد و ذاتش غیر همه چیز است) بینائیها دركش نكنند و او بینائیها را درك كند (چشم در حالیكه همه چیز را مى‌بیند خودش را و دیدنش را و ابزار دیدنش را درك نمى‌كند اما خدا اینها را درك مى‌كند تا چه رسد به چیزهائیكه چشم مى‌بیند چنانچه در آیه دیگر فرماید نگاه خیانت آمیز را مى‌داند) شایسته پرستشى جز خداى فراز و بزرگ نیست و او لطیف است و آگاه.

(باب نهى از جسم و صورت درباره خدا)

1- ابن ابى حمزة گوید: بامام صادق علیه‌السلام عرض كردم: من از هشام بن حكم شنیدم كه از شما روایت میكرد كه: خدا جسمى است، توپر، نورانى شناختنش ضرورى، بهر كس از مخلوش كه خواهد منت نهد، حضرت فرمود: منزه باد، آنكه كسى جز او نداند كه او چگونه است، چیزى مانندش نیست و او شنوا و بیناست. محدود نگردد، بحس در نیاید، سوده نشود، حواس دركش نكنند، چیزى بر او احاطه نكند نه جسم است و نه صورت و نه ترسیم و نه محدود.

2- حمزة بن محمد گوید: حضرت ابى‌الحسن علیه‌السلام نوشتم و درباره جسم و صورت از او پرسیدم، حضرت نوشته است كه منزه باد آنكه چیزى مانندش نیست، نه جسم است و نه صورت.

3- محمد بن زید گوید خدمت حضرت رضا شرفیاب شدم و درباره توحید پرسیدم، حضرت برایم دیكته كرد: ستایش خدا را است كه همه چیز را بدون نقشه پدید آورد و بقدرت و حكمت خویش اختراعشان كرد آنها را از چیزى نیافرید تا اختراع صادق نیاید و علت و سببى در میان نبود تا ابتكار صحیح نباشد آنچه را خواست چنانچه خواست با یكتائى خویش براى اظهار حكمت و حقیقت ربوبیتش آفرید، خردها او را به دست نگیرد و خاطرها به او نرسند، بینائیها دركش نكنند و در اندازه نگنجد، در آستانش تعبیر ناتوان و بینائى‌ها در مانده‌اند هر گونه ستایش در مقام او نارسا است، بى‌پرده نهان است و بى پوشش پوشیده، نادیده شناخته شده و بى‌تصور ستوده گردیده و بى‌جسم توصیف شده، شایسته ستایشى جز خداى بزرگ متعال نیست.

4- محمد بن حكیم گوید: براى موسى بن جعفر علیه‌السلام گفتار جوالیقى را بیان كردم و گفتار هشام بن حكم را حكایت نمودم: خدا جسم است، حضرت فرمود: خداى تعالى را چیزى مانند نیست، چه دشنام و ناسزائى بزرگتر است از گفته كسى كه خالق همه چیز را به جسم یا صورت یا مخلوقش یا محدودیت و اعضاء توصیف كند خداى از این گفتار بسیار برترى دارد.

5- ابن فرج گوید: به حضرت ابوالحسن علیه‌السلام نوشتم درباره قول هشام بن حكم كه خدا جسم است و هشام بن سالم كه او صورت است پرسیدم حضرت نوشت: سرگردانى حیرت‌زده را از خود دور كن و از شیطان به خدا پناه بر این گفتار، گفتار آن دو هشام نیست. (زیرا این دو نفر از بزرگان و ثقات اصحاب مى‌باشند).

(باب صفات ذات)

1- ابوبصیر گوید: شنیدم كه امام صادق علیه‌السلام مى‌فرمود خداى عزوجل همیشه پروردگار ما و علم عین ذاتش بوده آنگاه كه معلومى وجود نداشت و شنیدن عین ذاتش بود زمانیكه شنیده شده‌اى وجود نداشت و بینائى عین ذاتش بوده آنگاه كه دیده شده‌ئى وجود نداشت و قدرت عین ذاتش بوده زمانیكه مقدورى نبود، پس چون اشیاء را پدید آورد و معلوم موجود شد علمش بر معلوم منطبق گشت و شنیدنش بر شنیده شد و بینائیش بر دیده شده و قدرتش بر مقدور ابوبصیر

گوید: عرض كردم: پس خدا همیشه متكلم است؟ فرمود: كلام صفتى است پدید شونده ازلى و قدیم نیست، خداى بود و متكلم نبود.

2- امام باقر (علیه السلام) فرمود: خداى عزوجل بود و چیزى با او نبود و همیشه عالم بود به آنچه پدید مى‌آید و علم او به آن پیش از بودنش مانند علم اوست به آن بعد از بودنش.

3- كاهلى گوید: درباره جمله (((سپاس خدا راست تا نهایت علمش))) كه در دعائى است بحضرت ابوالحسن علیه‌السلام نوشتم و پرسیدم. حضرت بمن نوشت: نگو (((نهایت علمش))) زیرا علمش را نهایى نیست بلكه بگو (((نهایت رضایتش))) (زیرا كه رضایت او مربوط باعمال صالح بندگانست كه محدود و متناهى است).

4- ایوب بن نوح گوید: بحضرت ابوالحسن علیه‌السلام نوشتم و از او پرسیدم: آیا خداى عزوجل عالم بود به هر چیز پیش از آنكه آنها را بیافریند و پدید آرد یا آنكه نمى‌دانست تا آنها را آفرید و آفرینش و بودن آنها را اراده كرد و علم پیدا كرد به مخلوق هنگامیكه خلق كرد و بموجود هنگامى كه موجود كرد؟ پس به خط خود مرقوم فرمود: خدا همیشه به همه چیز علم دارد پیش از خلقت آنها مانند علم داشتنش به آنها بعد از خلقتشان.

5- جعفر بن محمد بن حمزة گوید نوشتم بامام علیه السلام و پرسیدم كه دوستان شما درباره علم خدا اختلاف دارند بعضى گویند: خدا پیش از خلقت اشیاء هم عالمست و بعضى گویند: ما نمى‌گوئیم خدا همیشه عالمست، زیرا معنى مى‌داند، خلق مى‌كند است پس اگر علم همیشگى براى او ثابت كنیم: چیزى همیشگى با او ثابت كرده‌ایم (و قائل بدو قدیم شده‌ایم) اگر صلاح بدانید خدایم قربانت كند نسبت باین موضوع چیزى بمن بیاموزید تا بر آن بایستم و از آن در نگذرم، حضرت بخط خود مرقوم فرمود خدا همیشه عالم است پرخیر و بلند است یاد او.

6- فضیل گوید: بامام باقر علیه السلام عرضه داشتم: قربانت، اگر صلاح بدانید بمن بفهمانید كه آیا خداى جل وجهه پیش از اینكه مخلوق را بیافریند مى‌دانست كه یكتاست؟ زیرا دوستان شما اختلاف كرده، بعضى گویند: پیش از آنكه مخلوقى آفریند عالم بود و بعضى گویند معنى مى‌دانید خلق مى‌كند است پس خدا امروز مى‌داند كه پیش از خلقت اشیاء یگانه بوده و اینها گویند اگر ثابت كنیم كه او همیشه بیگانگى خود عالم بوده در ازل با او چیز دیگرى ثابت كرده‌ایم. آقاى من اگر صلاح دانید بمن بیاموزید چیزى را كه از آن تجاوز نكنم: حضرت نوشت: خداى تبارك و تعالى ذكره همیشه عالم است.

(باب دیگرى كه از جمله باب اولست)

1- از علی بن ابراهیماز امام صادق علیه السلام که فرمودند در صفت قدیم که او واحد، صمد و یكتا معنى است، معانى زیاد و مختلفى ندارد (علم و قدرت و سایر صفاتش همه بذاتش بر مى‌گردند بلكه عین ذاتند (عرض كردم مردمى از اهل عراق معتقدند كه او مى‌شنود بوسیله غیر

آنچه مى‌بیند و مى‌بیند بوسیله غیر آنچه مى‌شنود، فرمود دروغ گفتند و از دین منحرف شدند و خدا را تشبیه كردند خدا برتر از آنست خدا شنوا و بیناست، مى‌شنود به آنچه مى‌بیند و مى‌بیند به آنچه مى‌شنود، عرض كردم: آنها عقیده دارند كه خدا بیناست به همان معنائیكه آنها از بینائى تعقل مى‌كنند فرمود: خداى برتر است، تعقل شود هر چیز كه بصفت مخلوق باشد و خدا چنین نیست.

2- امام صادق بزندیقى كه به آن حضرت عرض كرد: آیا خدا شنوا او بیناست؟ فرمود: خدا شنوا و بیناست شنواست بدون عضو، بیناست بدون ابزار، بلكه بذات خود مى‌شنود و بذات خود مى‌بیند و اینكه گویم بذات خود مى‌شنود معنیش این نیست كه او چیزیست و ذات چیز دیگر، ولى چون تو از من پرسیدى براى فهمانیدن بتو خواستم آنچه در دل دارم بلفظ آورم، پس مى‌گویم خدا مى‌شنوم به تمام ذاتش ولى نه به آن معنى كه ذاتش بعض و پاره داشته باشد چنانكه تمام ما داراى بعض است بلكه مقصودم فهمانیدن بتو و تعبیر از ضمیرم بود و بازگشت سخنم به این است كه او شنوا، بینا، دانا: آگاهست بدون آنكه ذات و صفتش اختلاف پیدا كند (براى این

(باب اراده از صفات فعل است و سایر صفات فعل)

1- عاصم گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم: خدا همیشه مرید (با اراده) است؟ فرمود: مرید نمى‌باشد مگر با بودن مراد (اراده شده) با او، خدا همیشه عالم و قادر است و سپس اراده كرده است (هنگامى كه خواست چیزى خلق كند).

2- بكیربن اعین گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم علم و مشیت خدا با هم فرق دارند یا یك چیزند فرمود: علم غیر مشیت است (دانستن غیر خواستن است) مگر نمى‌بینى كه خودت مى‌گوئى این كار خواهم كرد و اگر خدا بخواهد و نمى‌گوئى این كار خواهم كرد اگر خدا بداند، پس اینكه گوئى اگر خدا بخواهد دلیل است بر اینكه خدا نخواسته و چون خواست، آنچه را خواست چنانچه خواست واقع شود، پس علم خدا پیش از مشیت اوست.

3- صفوان گوید: بحضرت ابوالحسن علیه السلام عرض كردم، اراده خدا و اراده مخلوق را برایم بیان كنید، فرمود: اراده مخلوق ضمیر و آهنگ درونى او است و آنچه پس از آن از او سر مى‌زند، و اما اراده خداى تعالى همان پدید آوردن اوست نه چیز دیگر، زیرا او نیندیشد و آهنگ نكند و تفكر ننماید، این صفات در او نیست و صفات مخلوقست، پس اراده خدا همان فعل او است نه چیز دیگر، به هر چو خواهد موجود شود گوید (((باش پس مى‌باشد))) (موجود شو بلافاصله موجود شود) بدون لفظ و سخن بزبان و آهنگ و تفكر، و اراده خدا چگونگى ندارد چنانچه ذات او چگونگى ندارد.

4- یكى از شیعیان از محضر امام باقر علیه السلام شرفیاب شد كه عمروبن عبید وارد شد و گفت: قربانت خداى تبارك و تعالى كه فرماید: (((هر كه غضب من به او در آید سقوط كند))) معنى این غضب چیست؟ فرمود آن كیفر است، اى عمرو كسیكه گمان كند خدا از حالى به حال دیگر در آید او را بصفت مخلوق توصیف

نموده است، خداى تعالى را چیزى از جا نكند تا تغییرش دهد (او مخلوق است كه غضب از جایش بكند و تغییرش دهد).

5- هشام بن حكم گوید: از جمله پرسش زندیق از امام صادق علیه السلام این بود كه: خدا خشنودى و خشم دارد؟ حضرت فرمود آرى ولى خشم و خشنودى او طبق آنچه در مخلوقین پیدا مى‌شود نیست، زیرا كه خشنودى حالتى است كه به انسان وارد مى‌شود و او را از حالى به حالى بر مى‌گرداند چونكه مخلوق تو خالى ساخته شده و به هم آمیخته است، هر چیز در او راه دخولى دارد و خالق ما را راه دخولى بر اشیاء نیست زیرا او یكتاست، ذاتش یگانه و صفتش یگانه است، پس خرسندى او پاداش او و خشمش كیفرش مى‌باشد بدون اینكه چیزى در او تأثیر كند و او را برانگیزاند و از حالى به حالى گرداند، زیرا این تغییرات از صفات مخلوقین ناتوان نیازمند است.

(باب حدوث اسماء)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: خداى تبارك و تعالى اسمى آفرید كه صداى حرفى ندارد، بلفظ ادا نشود تن و كالبد ندارد، بتشبیه موصوف نشود، برنگى آمیخته نیست، ابعاد و اضلاع ندارد، حدود و اطراف از او دور گشته، حس توهم كننده باو دست نیابد، نهانست بى‌پرده، خداى آن را یك كلمه تمام قرار داد داراى چهار جزء مقارن كه هیچ پیش از دیگرى نیست، سپس سه اسم آن را كه خلق به آن نیاز داشتند هویدا ساخت و یك اسم آن را نهان داشت و آن همان اسم مكنون و مخزونست، و آن سه اسمى كه هویدا گشت ظاهرشان (((الله))) تبارك و تعالى است، و خداى سبحان براى هر اسمى از این اسماء چهار ركن مسخر فرمود كه جمعا 12 ركن مى‌شود، سپس در برابر هر ركنى 30 اسم كه به آنها منسوبند آفرید كه آنها، رحمن رحیم، ملك، قدوس، خالق بارئى و مصور، حى قیوم، بى‌چرت و خواب و علیم، خبیر. سمیع، بصیر حكیم، عزیز، جبار، متكبر، على، عظیم، مقتدر، قادر، سلام، مؤمن، مهیمن، منشى، بدیع رفیع جلیل، كریم، رزاق: زنده كننده، مى‌راننده، باعث، وارث، مى‌باشد، این اسماء با اسماء حسنى تا 360 اسم كامل شود فروع این سه اسم مى‌باشند و آن سه اركانند و آن یك اسم مكنون مخزون بسبب این اسماء سه‌گانه پنهان شده، اینست معنى قول خداوند (110 سوره 17) بگو خدا را بخوانید یا رحمان را بخوانید هر كدام را بخوانید نامهاى نیكو از اوست.

توضیح مرحوم مجلسى ره گوید: این حدیث از احادیث متشابه و اسرار غامض است كه جز خدا و راسخین در علم تأویل آن ندانند پس بهتر اینستكه نسبت به آن سكوت كنیم و اقرار نمائیم كه فهم ما عاجز از درك آن است. ولى با وجود این مى‌فرماید بواسطه پیروى از دیگران كه در این حدیث سخن گفته‌اند سخنى بر سبیل احتمال مى‌گوئیم.

(باب معانى اسماء و اشتقاق آنها)

1-ابن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام تفسیر (((بسم الله الرحمن الرحیم))) را پرسیدم، فرمود: باء بهاء (روشنى) خدا و سین سناء (رفعت) خداست و میم مجد (بزرگوارى) خداست و بعضى روایت كرده‌اند كه میم ملك (سلطنت) خداست و الله معبود هر چیزیست، رحمن مهربان است بتمام خلقش، رحیم مهربانست بخصوص مؤمنین.

2- هشام بن حكم از امام صادق علیه السلام راجع باشتقاق اسماء خدا پرسید، الله از چه مشتق است؟ فرمود: اى هشام الله مشتق از اله (پرستش شده) است و پرستش شده شایسته پرستشى لازم دارد، و نام غیر صاحب نام است كسیكه تنها نام را بدون صاحب نام پرستد كافر گشته و در حقیقت چیزى نپرستیده است و هر كه نام و صاحب نام است را پرستد مشرك گشته و دو چیز پرستیده است و كسیكه صاحب نامرا پرستد نه نام را آنست یكتا پرستى، اى هشام فهمیدى؟ عرض كردم: توضیح بیشترى برایم دهید، فرمود: خدا را نودونه نام است اگر نام همان صاحب نام باشد باید هر اسمى از آنها معبودى باشد، ولى خدا معنى (و ذات یگانه) ایستكه همه این اسماء بر او دلالت كند و همه غیر او باشند، اى هشام نان اسم خوردنى‌ست و آب اسم آشامیدنى و جامه اسم پوشیدنى و آتش اسم سوختنى، فهمیدى اى هشام بطوریكه بتوانى دفاع كنى و بر دشمنان ما كه با خدا دیگرى را شریك گرفته‌اند در مباحثه غلبه كنى؟ عرض كردم آرى، فرمود اى هشام خدایت به آن سود دهد و بر آن پا بر جایت دارد، هشام گوید: از زمانیكه از آنمجلس بر خاستم دیگر در بحث توحید كسى بر من غلبه نكرد.

3- از حضرت موسى بن جعفر (علیه السلام) راجع به معنى الله سؤال شد فرمود: خدا بر هر چیز كوچك و بزرگ تسلط دارد (چون استیلاء و تسلط بر همه موجودات لازمه معنى الوهیت است حضرت بلازم معنى پاسخش داد.)

4- ابن هلال گوید: از حضرت رضا (علیه السلام) تفسیر قول خدا (آیه 36 سوره 24) خدا نور آسمانها و زمین است را پرسیدم فرمود: خدا هادى اهل آسمانها و هادى اهل زمین است و در روایت برقى بلفظ مصدر یا ماضى وارد شده.

5- ابن ابى یعفور گوید: از حضرت صادق علیه الس لام راجع بقول خدا (((او اول و آخر است))) پرسیدم و گفتم. معنى اول را فهمیدم و اما آخر را شما تفسیرش را برایم بیان كنید. فرمود: هر چیز جز پروردگار جهانیان نابود شود و دگرگون گردد یا نابودى و دگرگونى از خارج باو را یابد یا رنگ و شكل و وصفش عوض شود و از زیادى بكمى و از كمى بزیادى گراید، تنها اوست كه همیشه بیك حالت بوده و باشد اوست اول و پیش از هر چیز و اوست آخر براى همیشه، صفات و أسماء گوناگون بر او وارد نشود چنانكه بر غیر او وارد شود، مانند انسان كه گاهى خاك و گاهى گوشت و خون و گاهى استخوان پوسیده و نرم شده است و مانند غوره خرما كه گاهى بلح و گاهى بسر و گاهى خرماى تازه و گاهى خرماى خشك است كه اسماء و صفات مختلف بر آن وارد شود و خداى عز وجل بخلاف آنست -.

شرح -بلح و بسر دو دو مرحله از مراحل خرماى نارس است كه در فارسى اسمى براى آن نیافتم مقصود این است كه خرما شكل و رنگ و مزه‌اش بمرور زمان تغییر مى‌كند و طبق این تغییر اسمش هم تغییر مى‌كند ولى خداى عزوجل را هیچ گونه تغییرى نیست.

6- چون از امام صادق علیه السلام راجع باول و آخر سؤال شد، فرمود: اولى است كه پیش از او اولى نبوده و آغازى او را سبقت نگرفته (از چیزى پیش از خود پدید نیامده) و آخریست كه آخریتش از ناحیه پایان نیست چنانكه از صفت مخلوقین فهمیده مى‌شود (چنانكه گوئیم جمعه آخر هفته است كه آخر بودن جمعه از ناحیه پایان هفته بودنش مى‌باشد) ولى خدا قدیمست، اولست، آخر است، همیشه بوده و همیشه مى‌باشد بدون آغاز و بدون پایان پدید آمدن بر او وارد نشود و از حالى بحالى نگردد، خالق همه چیز است.

7- ابوهاشم گوید خدمت حضرت جواد علیه السلام بودم كه مردى از آنحضرت پرسید و گفت بمن بگوئید آیا اسماء و صفاتیكه در قرآن براى پروردگار هست، آن اسماء و صفات، خود پروردگار است حضرت فرمود: سخن تو دو معنى دارد، اگر مقصود تو كه گوئى اینها خود او هستند اینستكه خدا متعدد و متكثر است كه خدا برتر از آنست ( كه متكثر باشد) و اگر مقصودت این است كه این اسماء و صفات ازلى (همیشگى) مى‌باشند، ازلى بودن دو معنى دارد: (اول) و اگر بگوئى خدا همیشه با آنها علم داشته و سزاوار آنها بوده، صحیح است (دوم) و اگر بگوئى تصویر آنها و الفباى آنها و حروف مفرده آنها همیشگى بوده، پناه مى‌برم بخدا كه با خدا چیز دیگرى در ازل بوده باشده بلكه خدا بود و مخلوقى نبود، سپس این اسماء و صفات را پدید آورد تا میان او و مخلوقش واسطه باشند و بوسیله آنها بدرگاه خدا تضرع كنند و او را پرستش نمایند و آنها ذكر او باشند، خدا بود و ذكرى نبود و كسى كه بوسیله ذكر یاد شود همان خداى قدیمست كه همیشه بوده و اسماء و صفات مخلوقند و معانى آنها و آنچه از آنها مقصود است همان خدائیستكه اختلاف و بهم پیوستگى او را سزاوار نیست، چیزیكه جزء دارد اختلاف و بهم پیوستگى دارد (نه خداى یگانه یكتا) پس نباید گفت: خدا بهم پیوسته است و نه خدا كم است و نه زیاد است بلكه او بذات خود قدیمست، زیرا هر چیز كه یكتا نباشد تجزیه پذیر و خدا یكتاست و تجزیه پذیر نیست و كمى و زیادى نسبت به او تصور نشود هر چیز كه تجزیه پذیرد و كم و زیادى نسبت باو تصور شود مخلوقى است كه بر خالق خویش دلالت كند، اینكه گوئى خدا تواناست خبر داده‌اى كه چیزى او را ناتوان نكند و با این كلمه ناتوانى را از او برداشته‌اى و ناتوانى را غیر او قرار داده‌اى و نیز اینكه گوئى خدا عالمست، با این كلمه جهل را از او بر داشته‌اى و جهل را غیر او قرار داده‌اى و چون خدا همه چیز را نابود كند، صورت تلفظ و مفردات حروف را هم نابود كند و همیشه باشد آنكه علمش همیشگى است.

آن مرد عرض كرد (اگر الفاظ از بین رود) پس چگونه پروردگار خود را شنوا مى‌نامیم؟ فرمود: از آن جهت كه آنچه با گوش درك شود بر خدا پوشیده نیست ولى او را بگوشى كه در سر فهمیده مى‌شود توصیف نمى‌كنم، همچنین او را بینا مى‌نامیم از آن جهت كه آنچه درك شود مانند رنگ و شخص و غیر اینها بر او پوشیده نیست ولى او را به بینائى نگاه چشم توصیف نكنیم و همچنین او را لطیف نامیم براى آنكه بهر لطیفى داناست (چیز كوچك و دقیق) مانند پشه و كوچكتر از آن و محل نشو و نماى او و شعور و شهوت جنسى او و مهرورزى به اولادش و سوار شدن بعضى بر بعض دیگر بردن خوردنى و آشامیدنى براى اولادش در كوهها و كویرها و نهرها و خشكزارها، از اینجا دانستیم كه خالق پشه لطیف است بدون كیفیت، كیفیت تنها براى مخلوقست كه چگونگى دارد، و همچنین پروردگار خود را توانا نامیم نه از جهت توانائى مشت كوبى كه میان مخلوق معروف است، اگر توانائى او توانائى مشت كوبى معمول میان مخلوق باشد تشبیه به مخلوق مى‌شود و احتمال زیادت برد و آنچه احتمال زیادت برد احتمال كاهش برد و هر چیز كه ناقص و كاست باشد قدیم نباشد و چیزى كه قدیم نیست عاجز است، پس پروردگار ما تبارك و تعالى نه مانند است و نه ضد و نه همتا و نه چگونگى و نه پایان و نه دیدن بچشم، بر دلها تحریم شده است كه تشبیهش كنند و بر خاطرها كه محدودش كنند و بر اندیشه‌ها كه پدید آمده‌اش دانند، او از ابزار مخلوقش و نشانه‌هاى آفریدگانش بالا و بر كنار است، و از آن برترى بسیارى دارد.

8- مردى خدمت امام صادق علیه السلام عرض كرد: الله اكبر (خدا بزرگتر است) فرمود، خدا از چه بزرگتر است؟ عرض كرد: از همه چیز، فرمود: خدا را محدود ساختى، عرض كرد: پس چه بگویم؟ فرمود: بگو خدا بزرگتر از آنستكه وصف شود.

9- جمیع گوید: امام صادق علیه السلام از من پرسید: معنى الله اكبر چیست؟ عرض كردم خدا بزرگتر از همه چیز است، فرمود: مگر آنجا چیزى بود كه خدا بزرگتر از آن باشد، عرض كردم: پس چیست؟ فرمود: خدا بزرگتر از آنستكه وصف شود.

10- جوالیقى گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم گفته خداى عز و جل (((سبحان الله))) معنیش چیست؟ فرمود: تنزیه اوست.

11- ابوهاشم گوید: از امام جواد علیه السلام پرسیدم: معنى خدا یكتاست چیست؟ فرمود اتفاق همه زبانها بر یكتائى او چنانچه خودش فرماید: اگر از آنها بپرسى كى آنها را آفریده؟ محققا میگویند: خدا.

(باب دیگریكه جزء باب اولست جز اینكه فرق میان معانى اسماء خدا و اسماء مخلوق را اضافه دارد)

1- جرجانى گوید: شنیدم كه حضرت ابوالحسن علیه السلام مى‌فرمود: خدا لطیف، آگاه، شنوا، بینا، یگانه، یكتا و بى‌نیاز است، نزاده و زاده نشده و هیچكس همتاى او نیست، اگر او چنان باشد كه مشبهه گویند نه خالق از مخلوق شناخته شود و نه آفریننده از آفریده ولى اوست آفریننده، میان او و كسى كه جسم و صورتش داده و ایجادش كرده فرق است، زیرا چیزى مانند او نیست و او مانند چیزى

نباشد، عرض كردم: آرى خدایم قربانت گرداند ولى شما فرمودید او یكتا و بى‌نیاز است و فرمودید چیزى مانند او نیست در صورتیكه خدا یكتا است و انسان هم یكتا است، مگر یكتائى او شبیه یكتائى انسان نیست؟ فرمود: اى فتح محال گفتى، خدایت پا برجا دارد، همانا تشبیه نسبت بمعانى است، اما نسبت به اسمها همه یكى است و آنها بر صاحب نام دلالت كنند، بیانش اینستكه چون گفته شود انسان یكى است این گفته خبر دادن از آن است كه انسان یك پیكر است و دو پیكر نیست ولى خود انسان یكى نیست زیرا اعضاء و رنگهایش مختلف است، كسیكه رنگهایش مختلف است یكى نیست، اجزاءش قابل تقسیم است، یكنواخت نیست، خونش غیر گوشتش و گوشتش غیر خونش باشد، عصبش غیر رگهایش و مویش غیر پوستش و سیاهیش غیر سفیدى او است همچنین است مخلوقهاى دیگر، پس انسان اسمش یكى است، معنایش یكى نیست، و خداى جل جلاله‌یكتاست یكتائى جز او وجود ندارد، در او اختلاف و تفاوت و زیادى و كمى نیست، اما انسان مخلوق و مصنوع است، از اجزاء مختلف و مواد گوناگون تركیب شده، جز اینكه در حال جمع اجزاء یك چیز است، عرض كردم: قربانت گردم، رهائى و آسودگیم بخشیدى، خدایت فرج دهد، لطیف و آگاه بودن خدا را كه فرمودى برایم تفسیر كن چنانكه یكتا را تفسیر كردى، من مى‌دانم كه لطف او غیر از لطف مخلوق است به جهت فرق (میان خالق و مخلوق) ولى دوست دارم برایم شرح دهید، فرمود: اى فتح اینكه گوئیم خدا لطیف است بجهت آفریدن چیز لطیف و دانائیش بچیز لطیف است، مگر نمى‌بینى خدایت توفیق دهد و ثابت دارداثر ساخت و هنر او را در گیاه لطیف و غیر لطیف و در آفرینش لطیف مثل جاندار كوچك و پشه و كوچك آن و كوچكتر از آن كه بچشم در نیاید بلكه بواسطه كوچكى نر و ماده و نوزاد و پیش زاد آن تشخیص داده نشود و ما چون كوچكى این حیوان را با لطافتش دیدیم و نیز رهبرى شدنش بنزدیكى با ماده و گریز از مرگ و گرد آوردن منافع خویش و جاندارانیكه در گردابهاى دریا و پوستهاى درختان و كویرها و بیابانها و فهمانیدن برخى از آنها اندكى از سخنش را و آنچه به بچه‌هاى خود مى‌فهماند و خوراك برایشان مى‌برد و باز موضوع رنگ آمیزى آنها، سرخ با زرد و سفید با قرمز و اینكه از خردى اندام به چشم ما هویدا نگردند، نه چشمان ما آن را بیند و نه دستهاى ما آن را لمس نماید، از ملاحظه تمام اینها دانستیم كه خالق این مخلوق لطیف در خلقت آنچه نام بردیم لطافت بكار برده بدون رنج بردن و استعمال ابزار و آلت و نیز دانستیم كه هر كه چیزى سازد از ماده‌اى سازد ولى خداى خالق لطیف بزرگوار خلقت و صنعش از ماده‌اى نبوده.

2- حضرت امام رضا (علیه السلام) به یكى از اصحاب فرمود: بدان خدایت خیر آموزد خداى تبارك و تعالى قدیم است و قدیم بودن صفتى است براى او كه خردمند را رهبرى مى‌كند به اینكه چیزى پیش از او نبوده و در همیشگى بودنش شریك ندارد، پس به اعتراف داشتن عموم خردمندان این صفت معجزه را (یعنى قدیم بودنى كه از

درك آن عاجزند) براى ما روشن گشت كه چیزى پیش از خدا نبوده كه نسبت به دوامش هم چیزى به او نیست (همه چیز فانى شوند و او باقى است (و گفته آنكه معتقد است كه پیش از او یا همراه او چیزى بوده باطل گشت زیرا اگر چیزى همیشه با او باشد خدا خالق او نخواهد بود چونكه او همیشه با خدا بوده پس چگونه خدا خالق كسى باشد كه همیشه با او بوده و اگر چیزى پیش از او باشد او اول خواهد بود نه این و آن كه اول است سزاور است كه خالق دیگرى باشد، آنگاه خداى تبارك و تعالى خود را به نامهائى توصیف نموده كه چون مخلوق را آفرید و پرستش و آزمایشش آنرا خواست، ایشان را دعوت كرد كه او را به آن نامها بخوانند، پس خود را شنوا، بینا، توانا، قائم، گویا، آشكار، نهان، لطیف، آگاه، قوى، عزیز، حكیم، دانا و مانند اینها نامید و چون بدخواهان تكذیب كننده این اسماء را ملاحظه كردند و از طرفى از ما شنیده بودند كه از خدا خبر مى‌دادیم كه چیزى مانند او نیست و مخلوقى حالش چون او نباشد گفتند: شما كه عقیده دارید خدا مانند و نظیرى ندارد پس چگونه در اسماء حسناى خدا را شریك او ساختید و همه را نام خود پذیرفتید، این خود دلیل است كه شما در تمام یا بعضى حالات مانند خدا هستید زیرا نامهاى خوب را براى خودتان هم جمع كردید.

ما به آنها جواب گوئیم همانا خداى تبارك و تعالى بندگانش را به اسمائى از اسماء خویش با اختلاف معانى الزام نموده است چنانكه یك اسم دو معنى مختلف دارد، دلیل بر این مطلب گفته خود مردم است كه نزد آنها پذیرفته و مشهور است و خدا هم مخلوقش را به همان گفته خطاب كرده و به آنچه مى‌فهمند با آنها سخن گفته تا نسبت به آنچه ضایع كردند حجت بر آنها تمام باشد، گاهى به مردى گفته مى‌شود:

سگ، خر، گاو، شیلم، تلخ، شیر، تمام اینها بر خلاف حالات مرد است، و این اسمامى به معانى كه براى آنها نهاده شده بكار نرفته است، زیرا انسان نه شیر است و نه سگ، این را بفهم خدایت بیامرزد.

خدا هم كه عالم نامیده مى‌شود، بواسطه علم حادثى نیست كه چیزها را به آن دادند و بر نگهدارى امر آینده‌اش و تفكر در آنچه آفریند تباه كند آنچه را از مخلوقش نابود كرده استعانت جوید كه اگر این علم نزدش حاضر نبود و از او غیبت كرده بود نادان و ناتوان باشد، چنانكه علما مخلوق را مى‌بینیم براى علم پدید آمده آنها عالم نامیده شوند زیرا پیش از آن نادان بودند بسا باشد كه همان علم از آنها دورى كند و بنادانى برگردند، و خدا را عالم نامند زیرا به چیزى نادان نیست، پس خالق و مخلوق در اسم عالم شریك شدند و معنى چنانكه دانستى مخلتف بود.

و باز پروردگار ما شنوا نامیده شد نه به این معنى كه سوراخ گوشى دارد كه با آن آواز را بشنود و با آن چیزى نبیند مانند سوارخ گوش ما كه از آن مى‌شنویم ولى با آن نتوانیم دید، اما خدا خود خبر دهد كه هیچ آوازى بر او پوشیده نیست و این بر طبق آنچه ما اسم مى‌بریم نیست، پس او هم در اسم شنیدن با ما شریك است، ولى معنى مختلف است، همچنین است دیدن او با سوراخ چشم نیست چنانكه ما با سوراخ چشم

خود ببینیم و از آن استفاده دیگرى نكنیم ولى خدا بیناست و به هرچه توان نگاه كرد نادان نیست، پس در اسم بینائى با ماست و معنى مختلف است.

او قائم است ولى نه با این معنى كه راست ایستاده و سنگینى روى ساق پا انداخته چنانچه چیزهاى دیگرى ایستند بلكه معنى آن این است كه خدا حافظ و نگهدار است چنانكه كسى گوید فلانى قائم بامر ماست (مانند قیم صفار) و خدا بر هر جانى نسبت به آنچه انجام داده قائم است، و نیز (((قائم))) در زبان مردم بعضى باقى است و معنى سرپرستى را هم میدهد، چنانكه بمردى گوئى: بامر فرزندان فلانى قیام كن یعنى سرپرستیشان نما، و قائم از ما كسى كه روى ساق ایستاده، پس در اسم شریك او شدیم و در معنى شریك نگشتیم، اما لطیف بودنش بمعنى كمى و باریكى و خردى نیست بلكه به معنى نفوذ در اشیاء (علمش بهمه جا احاطه دارد) و دیده نشدن اوست، چنانكه بمردى گوئى: این امر از من لطیف شد و فلانى در كردار و گفتارش لطیف است، باو خبر مى‌دهى عقلت در آن امر درمانده و جستن از دست رفته و بطورى عمیق و باریك گشته كه اندیشه دركش نكند، همچنین لطیف بودن خداى تبارك و تعالى از این نظر است كه به حد و وصف درك نشود، و لطافت ما به معنى خردى و كمى است، پس در اسم شریك او شدیم و معنى مختلف گشت.

و اما خبیر (آگاه) كسى است كه چیزى بر او پوشیده نیست و از دستش نرفته، خبیر بودن خدا از نظر آزمایش و عبرت گرفتن از چیزها نیست كه اگر آزمایش و عبرت باشد بداند و چون نباشد نداند زیرا كسى كه چنین باشد نادان است و خدا همیشه نسبت به آفریدگانش آگاه است ولى آگاه در میان مردم كسى است كه از نادانى دانش آموز خبرگیرى كند (كه پس از نادانى آگاه و دانا شده) پس در اسم شریك او شدیم و معنى مختلف شد.

اما ظاهر بودن خدا از آن نظر نیست كه روى چیزها بر آمده و سوار گشته و بر آنها نشسته و به پله بالا بر آمده باشد بلكه بواسطه غلبه و تسلط و قدرتش بر چیزهاست چنانچه مردى گوید (((بر دشمنانم ظهور یافتم و خدا مرا بر دشمنم ظهور داد))) او از پیروزى و غلبه خبر مى‌دهد همچنین است ظهور خدا بر چیزها، و معنى دیگر ظاهر بودنش این است كه براى كسى كه او را طلب كند ظاهر است (و براى خدا هم همه چیز ظاهر است) و چیزى بر او پوشیده نیست و اوست مدبر و هر چه آفریده، پس چه ظاهرى از خداى تبارك و تعالى ظاهرتر و روشن‌تر است زیرا هر سو كه توجه كنى صنعت او موجود است و در وجود خودت از آثار او بقدر كفایت هست، و ظاهر از ما كسى است كه خودش آشكار و محدود و معین باشد پس در اسم شریكیم و در معنى شریك نیستیم. بدرون چیزها راه دارد،

چنانكه كسى گوید (((ابطنته))) یعنى خوب آگاه شدم و راز پنهانش دانستم و باطن در میان ما كسى است كه در چیزى نهان و پوشیده گشته، پس در اسم شریكم و معنى مختلف است.

و اما قاهر بودن خدا به معنى رنج و زحمت و چاره جوئى و ملاطفت و نیرنگ نیست چنانكه بعضى از بندگان بر بعضى قهر كنند و مقهور قاهر شود و قاهر مقهور گردد،

ولى قاهر بودن خداى تبارك و تعالى این است كه تمام آفریدگانش را در برابر او كه آفریدگار است لباس خوارى و زبونى پوشیده‌اند، از آنچه خدا نسبت به آنها اراده كند قدرت سرپیچى ندارند، به اندازه چشم به هم زدنى از حكومت او كه گوید: باش و مى‌باشد خارج نشوند، قاهر در میان آنگونه است كه بیان و وصف كردم، پس در اسم شریكیم و معنى مختلف است، همچنین است تمام اسماء خدا، و اگر ما تمام آنها را بیان نكردیم براى آنكه به مقدارى كه بتو گفتیم پند گرفتن و نیك اندیشیدن كفایت كند خداست یاور تو و یاور ما در هدایت و توفیقمان -.

(باب تاویل صفت ((صمد)))

1- جعفرى گوید: به امام جواد علیه السلام عرض كردم: فدایت گردم، معنى صمد چیست؟ فرمود: آقائیكه در هر كم و زیاد باو توجه شود.

2- جابر گوید: از امام باقر علیه السلام مطلبى از توحید پرسیدم، فرمود: خدائیكه اسماعش كه به آنها خوانندش، پر خیز و بركت است و در علو حقیقتش تعالى دارد، یكتاست، در حال یكتائى خودش (كه چیزى با او نبود) بیگانه دانستن خود منفرد بود (در یكتائى منفرد است، یكتاى دیگرى چون او نیست) سپس این توحید را میان خلقش جارى ساخت پس او، یكتا، صمد، قدوس است، همه چیز پرستشش كند و بسوى او نیاز برد و علمش همه چیز را فرا گرفته است.

(كلینى فرماید:) این است معنى صحیح در تأویل صمد نه آنچه مشبهه معتقد شده‌اند كه تأویل صمد: توپرى است كه جوف ندارد، زیرا كه توپرى صفت جسم است و خداى جل ذكره از آن برتر است او بزرگتر و والاتر است از اینكه اوهام بوصفش رسد یا حقیقت عظمتش درك شود و اگر تأویل صمد كه صفت خداى عزوجل است توپر باشد بر خلاف گفته خداى عزوجل است كه فرموده: چیزى مانند او نیست، زیرا توپرى صفت اجسامیست كه پرند و جوف ندارند مثل سنگ و آهن و سایر چیزهاى توپر بى‌جوف، مقام خداى از این صفت بسیار بلند است.

اما اخباریكه در این باره وارد شده است خود امام علیه السلام داناتر است بگفته خویش و اینكه (در دو روایت مزبور) فرمود صمد بمعنى سید و آقای مورد نیاز است معنائیست صحیح و موافق گفتار خداى عزوجل (((چیزى مانند او نیست))) و در لغت هم مصمود بمعنى مقصود است.

ابوطالب در بعضى اشعارش كه پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را مدح نموده گفته است (معنى شعر): سوگند بجمره عقبه، زمانیكه براى پرانیدن سنگها بسر او متوجهش شوند، (((صمد و الها))) یعنى بسوى او متوجه شوند و سنگش زنند، مراد بجنادل سنگهاى كوچكى است كه جمار نامیده شود.

یكى از شعراء جاهلیت گوید: (معنى شعر) گمان ندارم در اطراف مكه خانه آشكارى براى خدا باشد كه كه متوجهین شوند، و ابن زبرقان گوید: رهیبة جز سید صمد نیست (رهیبة نام مردیست و صمد شاهد مثال است كه به معنى مورد توجه آمده).

و شدادین معاویه درباره حذیفة بن بدر گوید (معنى شعر) شمشیرى روى سرش بلند كردم و گفتم اى حذیفة آنرإ؛ف‌ف بگیر كه سید و مورد توجهى، و مانند این مثالها

زیاد است، و خداى عزوجل سید صمدى است كه تمام مخلوق از جن و انس در حوائج باو متوجه شوند و در گرفتاریها باو پناه برند و از او امید گشایش و دوام نعمت دارند كه گرفتاریها را از آنها بر دارد.

(باب حركت و انتقال)

1- جعفرى گوید، در خدمت حضرت موسى بن جعفر علیه السلام گفته شد: مردمى عقیده دارند خداى تبارك و تعالى به آسمان پائین فرود آید حضرت فرمود: خدا فرود نیاید و نیازى به فرود آمدن ندارد: دیدگاه او نسبت به نزدیك و دورر برابر است (همچنانچه آسمان بالا را مى‌بیند آسمان پائین را هم مى‌بیند) هیچ نزدیكى از او دور نشده و هیچ دورى از به او نزدیك نگشته، او به چیزى نیاز ندارد بلكه نیاز همه به اوست، او عطا كننده است شایسته پرستشى جز او نیست عزیز و حكیم است، اما گفته وصف كنندگانى كه گویند خداى تبارك و تعالى فرود آید (درست نیست) و این سخن كسى گوید كه خدا را به كاهش فزونى نسبت دهد (زیرا جسم محدود است و هر محدودى كم و زیاد مى‌شود) به علاوه هر متحركى احتیاج به محرك یا وسیله حركت دارد، كسیكه این گمانها را به خدا برد هلاك گردد، بپرهیزید از اینكه راجع به صفات خدا در حد معین بایستید و او را به كاهش و یا فزونى یا تحریك یا تحرك یا انتقال یا فرود آمدن یا برخاستن یا نشستن محدود كنید، خداى از توصیف واصفان و ستایش و ستایندگان و توهم متوهمان والا و گرامى است بر خداى عزیز مهربانى كه تو را هنگام ایستادن و گشتنت میان سجده كنان مى‌بیند توكل نما.

2- امام كاظم علیه السلام فرمود: اینكه گویم خدا قائم است باین معنى نیست كه او را از مكانش جدا سازم (چنانكه هر نشسته هنگام ایستادن از مجلسش جدا شود) (او را از منزلت و مقام مجردش دور سازم و به اجسامش مانند كنم) و نیز او را بمكان معینى كه در آن باشد محدود نسازم و به حركت اعضاء و جوارح محدود نسازم و بتلفظ از شكاف دهن محدود نسازم ولى چنان گویم كه خداى تبارك و تعالى فرماید (كار او وقتى چیزى را اراده كند فقط این است كه باو گوید): باش و وجود یابد بدون تردد خاطر، (تفكر) او صمد است و یگانه بشر یكى احتیاج ندارد كه امور سلطنت او را یادش آورد و درهاى علمش را برویش گشاید (بلكه خودش بتهائى ایجاد كند و سپس نگهدارى نماید و چیزى را از یاد نبرد و علم كامل و محیطش دستخوش تغیر و نقصان نگردد).

3- عیسى بن یونس گوید: ابن ابى العوجاء در بعضى از مباحثاتش با امام صادق علیه‌السلام به آنحضرت عرض كرد: شما نام خدا بردى و بنا پیدائى حواله دادى، حضرت فرمود: واى بر تو! چگونه ناپیداست كسیكه نزد مخلوقش حاضر است، از رگ گردن (كه باعث حیات است) بایشان نزدیكتر است، (پس او زندگى بخش و مدبر انسانست) سخنشان را میشنود و خودشانرا مى‌بیند و رازشان را مى‌داند، ابن ابى‌العوجاء گفت: مگر او در همه جاهست وقتى در آسمانست چگونه در زمین باشد و هنگامى كه در زمین است چگونه در آسمان باشد، حضرت فرمود: تو (با

این بیانت) مخلوقى را توصیف كردى كه چون از مكانى برود، جائى او را فرا گیرد و جائى از او خالى شود و در جائیكه آمد از جائیكه بوده خبر ندارد كه پیش آمد كرده، ولى خداى عظیم الشأن و سلطان جزا بخش هیچ جا از او خالى نیست و هیچ جا او را فرا نگیرد و بهیج مكانى نزدیكتر از مكان دیگر نیست.

(راجع به قول خدای تعالی ((هر راز گویی که میان سه نفر باشد، خدا چهارمین آن هاست)))

4- امام صادق علیه‌السلام راجع بقول خدایتعالى (7 سوره 58) (((راز گوئى میان سه نفر نباشد جز اینكه خدا چهارمین آنهاست و نه میان پنجنفر جز اینكه او ششمین آنهاست))) فرمود: او یكتا و ذاتش یگانه و از خلقش جداست و خود را اینگونه توصیف نموده است (كه فرموده: چیزى مانند او نیست) و او بهمه چیز احاطه دارد (نه بطور احاطه ظریف بر مظروف بلكه) بطور زیر نظر داشتن و فراگرفتن و توانائى، هموزن ذره و نه سبكتر و نه سنگین‌تر از آن نه در آسمانها و نه در زمین از علم او پنهان نیست از نظر احاطه و علم نه از نظر ذات و حقیقت، زیرا اماكن بچهار حد (راست، چپ، جلو و عقب) محدود و مشتمل است، اگر از نظر ذات و حقیقت باشد لازم آید كه در برگیرد.

(راجع بقول خدایتعالى ((خداى رحمان بر عرش استواری دارد)))

5- از حضرت صادق علیه السلام راجع بقول خدایتعالى (5 سوره 20) (((رحمان بر عرش استواری دارد))) سئوال شد، حضرت فرمود: او بر همه چیز صاحب استواری است چیزى به او نزدیكتر از چیز دیگر نیست.

6- و باز در این باره فرمود: نسبت به همه چیز برابر است چیزى به نزدیكتر از چیز دیگر نیست:

7- ابن حجاج گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول خدایتعالى (((رحمان بر عرش استواری دارد))) پرسیدم فرمود: او در همه چیز استواری دارد، چیزى به او نزدیكتر از چیز دیگر نیست، هیچ دورى از او دور نیست و هیچ نزدیكى باو نزدیك نیست، او نسبت به همه چیز برابر است. (مخلوقست كه چون مكان معینى دارد بعضى از چیزها باو نزدیك و برخى از او دور میشود.)

8- ابوبصیر گوید: امام صادق علیه‌السلام فرمود: هر كس معتقد شود كه خدا از چیزیست یا در چیزیست كافر است، عرض كردم برایم توضیح دهید فرمود: مقصودم این است چیزى او را فرا گیرد یا او را نگهدارد یا چیزى بر او پیشى گیرد. و در روایت دیگریست: هر كه گمان كند خدا از چیزیست، او را پدید آمده قرار داده و هر كه گمان كند در چیزیست، او را در حصار قرار داده و هر كه گمان كند بر چیزیست، او را قابل حمل قرار داده.

شرح -كلمه (((استوى))) كه از ماده (((سوى))) مشتق است بمعنى برابرى و اعتدال و یك نسبت داشتن است و مساوات و تساوى و تسویه هم از همین ماده مشتق است چون بحرف (((على))) متعدى شد از اینجهت بیشتر مفسرین آیه را به معنى غلبه و استیلاء گرفته‌اند ولى امام صادق علیه‌السلام در این سه حدیث استوى را به معنى

اصلى آن كه برابرى و اعتدالست تفسیر فرموده یعنى علم و قدرت خدا نسبت به همه چیز جهان برابر است یا مهر و لطف او نسبت بهمه یكسانست در حالی که حدیث معارض آن وجود ندارد پس رجوع به معنی دیگر بی معنی است.

(راجع بقول خداى تعالى ((اوست كه در آسمان معبود و در زمین معبود است)))

9- هشام بن حكم گوید: ابو شاكر دیصانى گفت: آیه‌اى در قرآن است كه گفته ما را میرساند گفتم: كدام آیه؟ گفت: (آیه 83 سوره 43) (((اوست كه در آسمان معبود و در زمین معبود است، هشام گوید من نفهمیدم چگونه جوابش گویم مغلوب شدم (سپس بحج رفتم) و بامام صادق علیه‌السلام گزارش دادم، حضرت فرمود این سخن زندیقى خبیث است، چون بسویش بازگشتى باو بگو، اسم تو در كوفه چیست، او میگوید: فلان، سپس بگو اسم تو در بصره چیست، او میگوید همان فلان، پس بگو همچنین است خداى پروردگار ما در آسمان معبود است و در زمین معبود است و در دریاها معبود است و در بیابانها معبود است و در همه جا معبود است، هشام گوید: من باز گشتم و نزد ابو شاكر آمدم و باو باز گفتم، او گفت، این جواب از حجاز آمده است.

(باب عرش و كرسى)

1- ابو قرة محدث بر حضرت امام رضا علیه‌السلام وارد شد و از مسائل حلال و حرام پرسید، سپس عرض كرد: شما قبول دارید كه خدا محمولست؟ حضرت فرمود: هر محمولى فعلى بر او واقع شده كه بدیگرى نسبت دارد (و آن فعل حمل است كه بحامل نسبت دارد) و (((محمول))) اسمى است كه در تعبیر دلالت بر نقص دارد و (((حامل))) فاعل است و در تعبیر دلالت بر مدح دارد و همچنین است قول آنكه گوید: زبر، زیر، بالا، پائین، (كه زبر و بالا دلالت بر مدح دارد و زیر و پائین دلالت بر نقص) و خدا فرموده است (110 سوره 17) (((خدا را نامهاى نیكوست، او را به آنها بخوانید))) و در هیچیك از كتب آسمانى خود نفرموده است كه او محمولست بلكه گفته است او حامل است در خشكى و دریا (فرزندان آدمرا در آیه 70 سوره 18) و نگهدار آسمانها و زمین است از افتادن (در آیه 41 سوره 35) و غیر خدا محمولست و هیچگاه از كسیكه بخدا و عظمتش ایمان دارد شنیده نشده كه در دعاى خود گوید (((یا محمول))) ابوقرة گفت: خدا خود فرموده است: در آنروز عرش پروردگار ترا هشت نفر در بالایشان حمل كنند))) و باز فرموده است (7 سوره 40) كسانى كه عرش را حمل میكنند))) حضرت ابو الحسن علیه‌السلام فرمود: عرش كه خدا نیست عرش نام علم و قدرتست و عرشى است كه همه چیز در اوست (اشاره بمعنى اول و دومیست كه در توضیح بیان كردیم) آنگاه فعل حملرا بغیر خود كه مخلوقى از مخلوقاتش باشد نسبت داده است بدین جهت كه از آن مخلوق بسبب حمل عرشش عبادت خواسته است، حاملان عرش حاملان علم خدایند و مخلوقى هستند كه گرد عرش او تسبیح گویند و بعلم او كار كنند و فرشتگانى هستند كه كردارهاى بندگانش را نویسند

و از اهل زمین بسبب طواف گرد خانه خویش عبادت خواسته است (پس از هر مخلوقى بنوعى خاص عبادت خواسته است) و خدا بر عرش تسلط دارد چنانچه فرمود (و در باب سابق بیان شد) و عرش و آنها كه حملش كنند و آنها كه گردش باشند (همگى نسبت بخدا محمولند) و خدا حامل آنها و حافظ آنها و نگهدارنده آنهاست و بپا دارنده هر جان و بالاى هر چیز و بر همه چیز است و نسبت بخدا كلمه محمول و اسفل بتنهائى بدون اینكه بكلمه دیگرى بچسبد نباید گفت تا لفظ و معنى خراب شود (زیرا اسماء خدایتعالى توفیقى است (((و محمول و اسفل))) علاوه بر اینكه دلالت بر نقص و احتیاج دارد در هیچ دعائى نسبت بخدا گفته نشده است ولى جایز است بكلمه دیگر بچسبد و مثلا گفته شود عرش خدا خشم كند، فرشتگانیكه عرش را حمل میكنند از سنگینى دوش خود خشم او را دریابند و بسجده در افتند و چون خشم خدا برود و دوش آنها سبك شود و بجایگاه خویش (حالت اولیه) برگردند، حضرت فرمود: بمن بگو از زمانیكه خدا شیطانرا لعنت كرده و بر او خشمگین شده است تا امروز كى از او خشنود گشته است طبق بیان تو كه خدا همیشه بر شیطان و دوستان و پیروانش خشمگین است (پس باید از آنزمان تا حال حاملان عرش در سجود باشند، بعلاوه) چگونه جرأت میكنى كه پروردگار ترا به دگرگون شدن از حالى بحالى نسبت دهى و بگوئى آنچه بر مخلوق وارد میشود بر او هم وارد شود، او منزه است. متعالى‌ست، پا بر جاست همراه نابود شوندگان، بى‌دگرگونیست همراه دگرگونان، بى‌عوض شدنست همراه عوض شوندگان، هر چیز جز او در قبضه او و تحت تدبیر اوست و همگى باو محتاج و او از غیر خود بى‌نیاز است.

2- توضیح مجلسى ره فرماید حدیثى از حضرت امام كاظم (علیه السلام) رسیده است كه حاملین عرش روز قیامت هشت نفرند چهار نفر از پیشینیان و آنها نوح و ابراهیم و موسى و عیسى باشند و چهار نفر از آخرین و آنها محمد و على و حسن و حسین باشند.

3- داود رقى گوید: از امام صادق (علیه السلام) راجع بقول خداى عزوجل (((و عرش خدا بر آب بود)))پرسیدم فرمود: در این‌باره چه مى‌گویند؟ عرض كردم: میگویند عرش روى آب بود و پروردگار بالاى آن، فرمود: دروغ گویند، هر كه این گمان كند خدا را محمول قرار داده و او را به صفت مخلوق وصف كرده است و او را لازم آید كه چیزیكه خدا را حمل مى‌كند تواناتر از او باشد. عرض كردم قربانت گردم شما برایم بیان كنید، فرمود: پیش از آنكه زمین یا آسمانى یا جن و انسى یا خورشید و ماهى باشد، خدا دینش را و عملش را به آب عطا فرمود، (مقصود از آب ماده‌اى است كه قابلیت خلق پیغمبران را دارد مرآت) چون خدا خواست مخلوق را بیافریند ایشان را در برابر خویش پراكنده ساخت و به آنها گفت: پروردگار شما كیست؟ نخستین كسى كه سخن گفت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و امیرالمؤمنین علیه‌السلام و ائمه صلوات الله علیهم بودند كه گفتند: توئى پروردگار ما، خدا بایشان علم و دین عطا كرد سپس به فرشتگان فرمود: اینان حملان دین و علم

من و امینان من در میان خلقم و مسؤلانند، آنگاه به فرزندان آدم گفت: بربوبیت خدا و ولایت و اطاعت این اشخاص اعتراف كنید، گفتند، آرى اى پروردگار ما اعتراف نمودیم، پس خدا بفرشتگان فرمود: گواه باشید، فرشتگان گفتند: گواهى دهیم و این پیمان براى آن بود كه فردا نگویند ما از آن بى‌خبر بودیم یا آنكه بگویند: پدران ما از پیش مشرك شدند و ما هم فرزندان پس از آنها بودیم، ما را به آنچه اهل باطل كردند هلاك میكنى؟ اى داود ولایت ما در زمان پیمان‌گیرى بر ایشان مؤكد گشته است.

(باب روح )

1- احول گوید: از حضرت صادق علیه‌السلام درباره روحیكه در آدم (علیه السلام) دمیده شد پرسیدم كه خدا فرماید: (38 سوره 11) (((چون او را برابر ساختم و از روح خود در او دمیدم))) حضرت فرمود: آن روح مخلوقست و هم روحیكه در عیسى بود مخلوق بود.

2- حمران گوید: از امام صادق علیه‌السلام راجع بقول خداى عزوجل (((و روح منه))) پرسیدم، فرمود آن روح آفریده است كه آنرا خدا در آدم و عیسى پدید آورد.

3- محمد بن مسلم گوید از امام صادق علیه‌الس لام راجع بقول خداى عزوجل (((و از روح خود در او دمیدم))) پرسیدم كه آن دمیدن چگونه بود؟ فرمود: روح مانند باد متحركست و براى آن روحش نامند كه نامش از ریح (باد) مشتق است و چون أرواح هم جنس باد باشند روح را از لفظ ریح بیرون آورد و آن را بخود نسبت داد زیرا كه آن را بر سایر ارواح بر گزید چنانكه نسبت بیك خانه از میان همه خانه‌ها 1- فرموده خانه من (و آن كعبه است) و نسبت بیك پیغمبر (ابراهیم) از میان پیغمبران فرموده است خلیل من و نظایر اینها (چنانكه گوید: دین من، بنده من، رسول من) و همه اینها مخلوق و ساخته شده و پدید آمده و پروریده و تحت تدبیرند.

4- محمد بن مسلم گوید از امام باقر (علیه السلام) پرسیدند راجع به آنچه روایت کنند که: خدا آدم را به صورت خود آفریده است، حضرت فرمود: آن صورتی است پدیده و آفریده که خدا آن را انتخاب کرده و بر سایر صورت های مختلف برگزیده است و به خود نسبت داده است همچنان که کعبه و روح را به خود نسبت داده و فرموده است: خانه ی من و دمیدم در او از روحم.

(باب كلیات توحید)

1- امام صادق علیه‌السلام فرمود: امیرالمؤمنین (علیه السلام) براى مرتبه دوم مردم را به جنگ معاویه برانگیخت چون مردم انجمن گشتند بسخنرانى برخاست و فرمود: ستایش خدایراست كه یگانه و یكتا و بى‌نیاز و تنهاست، بود او از چیزى نیست و آفرینشش از چیزى نبوده، تنها با قدرتى آفریده كه بسبب آن از همه چیز جدا شده و همه چیز از او جدا گشته است، براى او صفتی كه بدان توان رسید نباشد و حدیكه براى آن مثل آورند نیست آرایش لغتها از توصیف او ناتوان و ستودنهاى گوناگون در

آنجا گم گشته و حیران است: راههاى عمیق اندیشه نسبت بملكوت او سرگردان و تفاسیر جامع از نفوذ در علمش بریده گشته، پرده‌هاى ناپیدا نزد كنه پنهانش حایل شده و خردهاى تندرو نسبت بمطالب دقیق در نزدكترین در جاتش گم گشته، پر بركت باد خدائیكه دوربینى همتها باو نرسد و زیركیهاى عمیق او را در نیابد، متعالى است آنكه وقت قابل شماره و عمر دراز و صفت محدود ندارد (عمر دراز براى كسى است كه دورانش پایان داشته باشد) منزه باد آنچنان خدائیكه نه آغازى دارد كه از آن شروع شود و نه انجامیكه به آن پایان یابد و نه آخریكه در آنجا نابود گردد. او منزه است، او چنانستكه كه خود را، وصف كنندگان بستایش او نرسند، همه چیز را هنگام آفرینش محدود ساخت تا از همانندى خودش (كه محدود نیست) جدا باشند و او از همانندى آنها جدا باشد در چیزها درون نشده تا بتوان گفت در آنها جا دارد و از آنها دور نگشته تا بتوان گفت او از آنها بیگانه است و از آنها بر كنار نگشته تا توان گفت: در كجاست، ولى خداى سبحان علمش همه چیز را فرا گرفته و صنعش آنها را محكم ساخته و یادش آنها را شماره كرده، پنهانی هاى هواى ناپیدا (مانند امواج و برق و قواى ناقل صدا) و پوشیده‌هاى نهان تاریكى شب و آنچه در آسمان هاى بالا و زمینهاى پائین است از او نهان نیست، براى هر چیزى از جانب او نگهبان و گماشته‌ایست و چیزى نیست جز اینكه بچیز دیگر احاطه دارد و آنكه بهمه احاطه كنندگان احاطه دارد خداى یگانه یكتاى بى‌نیازیست كه گردش زمان دگرگونش نسازد و ساختن هیچ چیز او را خسته نكند، فقط به آنچه خواهد گوید: باش موجود شود، آنچه را آفریده بدون نمونه قبلى و بدون رنج و تلاش اختراع نموده، هر كسى كه چیزى سازد آن را از ماده‌اى سازد و خدا بى‌ماده ساخته است، هر دانشمندى پس از نادانى دانا گشته و خدا نادان نبوده و دانش نیاموخته علمش بهمه چیز پیش از بودن آنها احاطه كرده و از پیدایش آنها علمش افزون نگشته، علم او به آنها پیش از پدید آمدنشان چون علم اوست به آنها پس از پدید آوردنشان، چیزها را نیافریده تا سلطنتش استوار شود یا بیم نابودى و كاهشش برود یا در برابر مخالف ستیزه‌گر و همانند افزودن طلب و انبار گردنكش كمك گیرد بلكه همه آفریدگان پروریده و بندگان سر بزیرند.

منزه باد خدائیكه آفرینش آنچه اختراع كرده و سرپرستى آنچه آفریده برنجش نینداخته، از ناتوانى و خستگى نیست كه بهمین قدر كه آفریده اكتفا كرده (بلكه در آفرینش بیش از این مقدار حكمت و مصلحت ندیده) آنچه را آفریده دانسته و آنچه را بصلاح دانسته آفریده است و اثر اندیشه و علم پیدا شده‌ئى نبوده كه در آفرینش خطا نكرده، و آنچه را نیافریده بواسطه تردیدش نبوده بلكه آفرینش او قضاء و فرمانیست ناگسستنى و دانشى است محكم و فرمانیست استوار، بربوبیت یگانه گشته و خود را بیگانگى مخصوص گردانیده و بزرگوارى مخصوص است، از گرفتن فرزندان برتر است و از آمیزش زنان پاكیزه، و مقدس است، از همسایگى انبازان عزیز و والاست در آنچه آفریده ضدى ندارد و در آنچه مالك شده همانندى ندارد؟ هیچكس در ملك او شریك

نگشته، یگانه و یكتا و بى‌نیاز است، نابود كننده همیشگى و جایگزین پایان است (هر دراز عمرى را خدا نابود كند و خودش همیشه باقیست) آنكه همیشه بوده و همیشه باشد، یگانه است و ازلى پیش از آغاز روزگار بوده و پس از گذشت امور باشد، نابود نگردد، و تمام نشود، بدینگونه پروردگارم را میستایم، شایسته پرستشى جز خدا نیست شگفتا از بزرگى كه چه بزرگست و از والائى كه چقدر والاست و از عزیزى كه چه اندازه عزیز است و از آنچه ستمگران درباره‌اش گویند بلندى بسیار دارد (ثقة الاسلام كلینى ره فرماید) این خطبه از خطبه‌هاى مشهور آنحضرتست و از زیادى شهرت عامه مردم آنرا كوچك شمرده‌اند در صورتیكه همین خطبه براى كسیكه علم توحید جوید كافى است اگر در آن بیندیشد و آنرا بفهمد، زیرا اگر تمام جن و انس جز پیغمبران همزبان شوند كه توحید را مانند آنچه آنحضرت پدر و مادرم فدایش فرموده بیان كنند نتوانند و اگر بیان آنحضرت علیه‌السلام نبود مردم نمى‌دانستند چگونه در راه توحید قدم بردارند، مگر نظر نمى‌كنى كه مى‌فرماید: او از چیزى بود نشده و آنچه بوده از چیزى نیافریده كه با گفته (((او از چیزى بود نشده))) معنى حدوث و پدید شدن خدا را نفى كرده و نمى‌بینى كه چگونه بر آنچه خدا پدید آورده صفت آفریدگى و اختراع بدون ماده و نمونه ثابت كرده است تا گفته كسانى را كه گویند هر چیزى از چیز دیگر پدید آمده نفى كند و گفتار ثبویه (معتقدین بدو خدا) را كه معتقدند خدا چیزى را بى‌ماده نیافریده و بدون نقشه‌گیرى ایجاد نكرده باطل كند، آنحضرت با جمله (((و آنچه بوده از چیزى نیافریده))) تمام ادله و اشكالات ثنویه را رد كرده، زیرا مهمتر دلیلى كه ثنویه در حدوث عالم به آن تكیه دارند این است كه مى‌گویند: از این بیرون نیست كه خدإ؛یی چیزها را یا از چیزى آفریده و یا از هیچ، از چیزى آفریدن را كه قبول ندارید و باطل دانید و از هیچ آفریدن هم تناقض و محالست زیرا كلمه (((من))) چیزى را ثابت مى‌كند و كلمه (((لاشئى))) آنرا نفى مى‌كند ولى امیرالمؤمنین علیه‌السلام این كلمه را بر سایرین و درست‌ترین تعبیر ادا نموده و فرموده است (((آنچه بوده از چیزى نیافریده))) (و بسیار فرقست بین از هیچ آفریده و از چیزى نیافریده) (((من))) را كه دلالت بر اثبات چیزى مى‌كند برداشته و چیزى را هم نفى كرده، زیرا آنچه را خدا آفریده و پدید آورده از مایه و ماده نیافریده است چنانكه ثنویه گویند خدا چیزها را از ماده‌اى قدیم آفریده و پدید آورده از مایه و ماده نیافریده است چنانكه ثنویه گویند خدا چیزها را از ماده‌اى قدیم آفریده و تدبیر چیزى بدون نقشه‌گیرى ممكن نیست، سپس این جمله آنحضرت علیه‌السلام را ملاحظه كن كه مى‌فرماید (((براى او وصفى نیست كه توان بدان رسید و حدیكه برایش آورند نباشد، آرایش لغتها از توصیفش ناتوان است))) با این جمله گفته مشبهه را باطل كرده است كه گویند خدا مانند شمش و بلور است و گفته‌هاى دیگرى كه درازى قامت و و جایگزینى برایش ثابت كنند و نیز آنچه گویند كه تا دلها كیفیتى از او درك نكنند و هیبتى ثابت نشوند، چیزى تعقل نكنند و صانعى ثابت نشود؟ امیرالمؤمنین علیه‌السلام تشریح فرموده كه: او یگانه است بدون كیفیت و دلها به او معرفت دارد بدون تصویر و فرا گرفتن و باز گرفتن و بازنگر گفتار آنحضرت را كه؛ دوربینى همتها باو نرسد و زیركیهاى

عمیق او را در نیابد، متعالیست خدائیكه وقت معدود و پایان دراز و وصف محدود ندارد) سپس گفتار آنحضرت كه: (((در چیزها درون نشده تا گویند در آنها جا دارد و از آنها دور نگشته تا گویند از آنها بر كنار است))) كه با این جمله دو صفت اعراض و اجسام را از خدا نفى كرده، زیرا صفت اجسام دورى و بر كنارى از یكدیگر است و صفت اعراض بودن در اجسامست بطور درون شدن بى‌تماس و فاصله گرفتن و دورى از آنها (بطور مقوله وضع یا این) بعد از این فرمود، (((ولى علمش به چیزها احاطه دارد و صفتش آنها را محكم ساخته))) یعنى بودن او در چیزها بمعنى احاطه علم و تدبیر اوست بدون تماس جسمى.

2- امام صادق علیه‌السلام فرمود: خداى تبارك كه نامش پر بركت و یادش متعالى و ثنایش بزرگست، منزه و مقدس است، تنها و یگانه است همیشه بوده و همیشه باشد، اولست و آخر، ظاهر است و باطن، تا آغازست، رفیعست در بالاترین درجه بلندى، اركانش شامخ، دستگاهش رفیع، سلطنتش بزرگ، نعمش فراوان، بزرگواریش درخشان است، وصف كنندگان از حقیقت صفتش عاجز گشته و توانائى تحمل معرفت خدائى او را ندارند، نتوانند محدودش ساخت زیرا با بیان كیفیت باو نتوان رسید.

3- جرجانى گوید، در بین راه مراجعتم از مكه و رفتن حضرت ابوالحسن علیه‌السلام بعراق با آنحضرت برخورد كردم و از او شنیدم كه میفرمود: (((هر كه از نافرمانى خدا بپرهیزد هیبتش نگهدارد و هر كه فرمان خدا برد فرمانش برند))) من با ملایمت و لطف بسویش رفتم و چون خدمتش رسیدم سلام كردم، جواب گفت سپس فرمود: اى فتح هر كه خدا را خشنود كند باید از خشم مخلوق باك نداشته باشد و هر كه خدا را بخشم آورد سزاوارست كه خدا خشم مخلوق را بر او مسلط سازد، خداى خالق جز به آنچه خود را ستوده نباید توصیف شود، چگونه توان توصیف نمود آنكه را حواس از دركش ناتوان گشته و اوهام از رسیدنش و خاطرها از تحدیدش و بینائیها از در خود گنجانیدنش، از آنچه واصفان ستایندش بزرگ‌تر و از آنچه مداحیش كنند برتر است، دور است در عین نزدیكى، نزدیك است در عین دورى، پس با وجود دورى نردیكست و با وجود نزدیكى دور (چون او واجب است و مخلوق ممكن بلندى مقامش از آنها بسیار دور است و چون علم و قدرت و تدبیرش بذرات وجود مخلوق احاطه دارد از هر نزدیكى به آنها نزدیكتر است) او كیفیت را بوجود آورده پس باو كیف گفته نشود و او جایگیزینى را آفریده پس نسبت باو (((كجاست))) گفته نشود زیرا او از چگونگى و جایگزینى بر كنار است.

4- امام صادق علیه‌السلام فرمود: در آن میان كه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در كوفه بر منبر سخنرانى مى‌فرمود مردیكه نامش ذعلب بود برخاست و او مردى شیوا سخن و قوى القلب بود، پس گفت اى امیر مؤمنان آیا پروردگار تو را دیده‌ئى؟ امام فرمود: واى بر تو ذعلب من پروردگارى كه ندیده‌ام عبادت نكنم عرض كرد اى امیرمؤمنان، او را چگونه دیده‌اى؟ فرمود واى بر تو اى ذعلب دیدگان او را بنگاه چشم نبینند بلكه دلها او را با ایمان حقیقى دریابند: واى بر تو ذعلب،

پروردگار من لطافتش لطیف است بى‌لطافت جسمانى (یعنى لطیف بودن خدا لطف خاصى دارد، او جسمى ندارد تا لطیف باشد) عظمتش عظیمست بدون بزرگى جسمانى، بزرگواریش بزرگست بدون بزرگوارى انسانى جلالتش جلیل است بدون غلظت و كلفتى پیش از همه چیز است بدون پیشى چیز دیگر بر او: بعد از همه چیز است (همه چیز نابود شود و او باقى باشد) بدون اینكه او را بعد گویند (بدون اینكه او را بعدى باشد كه در آنجا پایان پذیرد) چیزها را كه خواسته بدون اندیشه بوده، خوب درك كند بى‌نیرنگ و حیله، در همه چیز است بدون آمیختگى به آنها و نه بركنارى از آنها، ظاهر است نه به معنى بشره نمودن، تجلى دارد و نیازى نیست كه در پى دیدنش باشند، دور است بدون بعد مسافت، نزدیكست بدون همجوارى، لطیف است بدون لطافت جسمانى، موجود است، نه پس از نیستى فاعلست نه به ناچارى (آفرینش و تدبیر تنها باراده و خواست خود اوست)، اندازه‌گیر است بدون جنبش، اراده كند بدون اندیشه، شنواست بدون آلت، بیناست بدون ابزار، اماكنش در خود نگنجانند و اوقاتش در بر نگیرند و اوصافش محدود نكنند خوابهایش فرا نگیرند، بود او بر اوقات پیشى گرفته (او بود و زمان نبود) وجودش بر عدم (پیش از همه چیز است و حادث نیست) و ازلیتش بر آغاز (هر آغازیكه برایش تصور شود او پیش از آن بوده) بساختنش مشاعر را دانسته شد كه او را مشعرى نیست (و مشاعر آلات درك و شعور است مانند فكر و عقل و خیال) و از جوهر ساختنش دانسته شد كه او را جوهرى نیست، و از ضد آفرینى او دانسته شد كه ضد ندارد و قرین ساختنش دلیل بى‌قرینى اوست، روشنى را ضد تاریكى ساخت و خشكى را ضد ترى، درشتى را ضد نرمى و سردى را ضد گرمى، ناجورها را هماهنگ ساخت (چون روح و بدن) و هماهنگها را از هم جدا كرد (مانند از هم پاشیدن اجزاء بدن پس از مرگ) تا جدائیشان دلالت كند بر جدا كننده و هماهنگیشان دلالت كند بر هماهنگ سازنده (زیرا هر مصنوعى را صانعى باید و هر معلولى را علقى شاید) و همینست معنى گفتار خدایتعالى (49 سوره 51) (((از هر چیز دو تاى جفت هم آفریدیم شاید متذكر شوید))) (كه آنها آفریدگارى دارند بى‌جفت و تركیب خدا) بین پیش و پس جدائى انداخت (یعنى زمان را آفرید) تا دانسته شود او را پیش و پسى نیست (اول و آخر ندارد) و تا آفریدگان بغرائز خود (بطبائع ذاتى خود یا یا بغرائز نفسانى خود مانند شجاعت و سخاوت) گواهى دهند كه غریزه دهنده آنها غریزه ندارد و بموقت بود نشان گزارش بى‌وقتى وقت گذارشان را دهند، میان بعضى از آنها را با بعض دیگر پرده افكند (چنانچه جماد و نبات و حیوان از حقیقت انسان و از حال یكدیگر بى‌خبرند چون همه ظلمتند و جهل) تا دانسته شود میان او و مخلوقى پرده‌ئى نیست (زیرا او صرف نور است و مخلوق تاریكى محض و بین آندو مانعى جز ذات خود تاریكى نیست) او پروردگار بود آنگاه كه پروریده‌اى نبود و شایان پرستش بود زمانیكه پرستیده‌اى نبود، دانا بود و هنوز دانسته‌ئى وجود نداشت، شنوا بود گاهیكه آواز قابل شنیدنى موجود نبود.

شرح :

قسمتى از این خطبه شریفه را مرحوم سید رضى با اندكى اختلاف در نهج البلاغه آورده است و دانشمندان بزرگ شارحین نهج البلاغه و اصول كافى در بیان عبارات دقیق و پرمغزش قلمفرسائى‌ها كرده و كم و بیش بعجز و قصور خویش اعتراف كرده‌اند، نیمه اول خطبه مشتمل بر مطالبى است كه در صفحات گذشته بطور متفرق توضیح داده شده و نیمه اخیر آن در بیان این مطلب است كه خدا بمخلوق صفات و خصائصى داده است كه وجود آنها در مخلوق دلالت دارد بر اینكه خدا آن صفات و خصائص را ندارد. شارحین بزرگوار نهج البلاغه و كافیرا در بیان این استدلال طرق مختلف و وجوه و احتمالات بسیاریست كه بیان مرحوم فیض بعد از مقایسه اصح و اوضح بنظر رسید، آنعارف خبیر گوید: بساختن مشاعرش دانسته شد كه او را مشعرى نیست زیرا كه با ساختن آنها خداى عزوجل فهمانده است كه آنها احتیاج به آفریننده‌اى دارند و اگر خداى عزوجل هم مشعرى داشت باید مشعر آفرینى داشته باشد زیرا خودش نمیتواند براى خود مشعر آفریند و در آنصورت ذاتش محتاج باشد و بدانكه بخشیدن كمالات بایشان دلیل براینست كه خودش آنها را بطور تمام و كامل دارد زیرا كسى كه كمالیرا بدیگرى میبخشد ممكن نیست كه ذات خودش از آن خالى باشد.

(ذات نایافته از هستى بخش كى تواند كه شود هستى بخش)

و نیز دلالت دارد كه آن كمال در خود او بى‌نقصان است زیرا كه نقصان كمالى در خدا منافى الوهیت و ربوبیت و بى‌نیازى حقیقى او است؟ پس همچنانكه ما از بخشیدن او علم و قدرت و ادراك را بما استدلال میكنیم كه خود او علم و قدرت و ادراك دارد از نقص اینها در خود ما استدلال میكنیم. كه در او كامل و تمامست یعنى علم ما پس از جهل است و قدرت ما پس از عجز و ادراك ما بوسیله مشاعر ولى، علم و قدرت خدا سابقه جهل و عجز ندارد و ادراك او محتاج بمشاعر نیست و در سایر عبارات این خطبه هم مانند جوهر ساختن و ضد آفریدن و قرین نمودن نیز همینطور مى‌گوئیم.

5- ابن قتیبة گوید: من با عیسى شلقان بمحضر امام صادق علیه‌السلام رفتیم، حضرت خود آغاز سخن كرد و فرمود: تعجب است از مردمیكه بامیرالمؤمنین علیه‌السلام نسبت مى‌دهند چیزیرا كه او هرگز به آن لب نگشوده است (میگویند او خداست و قابل پرستش در صورتیكه) آنحضرت در كوفه براى مردم خطبه خواند و فرمود ستایش خدایراست كه ستایششرا به بندگان خود الهام فرمود و شناسائى ربوبیتش را سرشت ایشان ساخت، بوسیله خلقش بر وجود خود رهنمون گشت و بحادث بودن مخلوقش بر ازلى بودن خود و بمانند بودن آنها بر بیمانندى خود دلالت كرد، آیات خود را گواه قدرتش گرفت، ذاتش از پذیرش صفات امتناع دارد (زیرا تمام صفات كمال عین ذاتش باشد و محالست كه صفت زائدى پذیرد) و دیدنش از بینائیها و در خود گنجانیدنش نسبت به خاطرها محالست، بودشرا سرآغازى نیست و دوامش را انجامى نباشد، ابزار درك او را فرا نگیرد و پرده‌ها او را نپوشاند پرده میان او و مخلوقش همان طرز خلقت آنهاست زیرا آنچه لایق بذات مخلوقست نسبت به او ممتنع است و آنچه نسبت به وى ممتنع است مخلوقرا

سزاوار است (جهل و عجز و فقر و نابودى نسبت به وى محالست و همه اینها براى مخلوق ضرورى و لازمست، این است پرده میان خالق و مخلوق) و نیز بجهت فرق میان سازنده و ساخته شده و میان محدود كننده و محدود شده و میان پروردگار و پروریده، یكتاست نه بمعنى عدد (یك بلكه باین معنى كه مركب نیست و مانند ندارد) آفریننده است نه بمعنى جنبش اعضاء (چنانكه هر سازنده‌ئى اعضائش حركت كند) بیناست بدون ابزار، شنواست بدون آلت، حاضر است بدون تماس جسمى، باطن است نه به زیر پرده، ظاهر است و بر كنار نه به معنى دورى مسافت، (چنانكه كسیكه از ما بر كنار است بین ما و او مسافتى است) ازلیتش جلوگیر تاختن افكار است (توسن فكر هر چه بتازد آغازى برایش نیابد) و همیشگیش مانع سركشیهاى خرد، كنه و حقیقت او دیدگان تیزبین را در مانده كرده و وجودش خاطرهاى تندرو را از بن كنده، هر كه خدا را توصیف كند محدودش كرده و هر كه محدودش كند بشماره‌اش آورده و هر كه او را بشماره آورد ازلیتش را باطل كرده و هر كه گوید: كجاست نهایتى برایش قائل شده (یعنى ذات او را در مكان محدودى منتهى دانسته) و هر كه گوید روى چیست جائى را از او خالى دانسته و هر كه گوید: در چیست؟ او را گنجانیده است.

6- فتح بن عبدالله گوید: بحضرت موسى بن جعفر نوشتم و مطلبى راجع بتوحید از او پرسیدم، حضرت بخط خود نوشت، ستایش خداى را است كه ستایشش را ببندگانش الهام كرد و همان روایت (قبل علی بن محمد از) سهل بن زیاد (از ابن قتیبه) سابقرا تا جمله (((وجودش خاطرهاى تندرو را از بن كنده))) ذكر نموده سپس افزوده است: آغاز اعتقاد بخدا شناسائى اوست و كمال شناسائیش یگانه دانستن او و كمال یگانه دانستنش نفى صفات (زائد پر ذات) از او بواسطه گواهى دادن هر صفتى كه آن غیر موصوفست و گواهى هر موصوفى كه آن غیر صفت است و بهمراه یكدیگر گواه دوئیت باشند كه ازلیت را نشاید (اگر بگوئیم صفات خدا غیر ذاتش و زائد بر آن میباشد قائل به تركیب و تعدد قدیم و احتیاج آنها بیكدیگر شده‌ایم) هر كه خدا را توصیف كند محدودش كرده و هر كه محدودش كند معدودش نموده و هر كه معدودش نماید ازلیتشرا را باطل كرده و هر كه گوید چگونه است، جویاى وصف او شده و هر كه گوید در چیست؟ او را گنجانیده و هر كه گوید روى چیست؟ او را نشناخته و هر كه گوید كجاست، جائى را از او خالى دانسته و هر كه گوید ذات او چیست؟ تعریفش نموده و هر كه گوید: تا كى باشد، متناهیش دانسته، عالمست آنگاه كه معلومى نبود خالقست زمانیكه مخلوقى نبود (پس همیشه توانائى خلقت دارد) پروردگار است گاهیكه پروریده‌ئى نبود، پروردگار ما اینگونه توصیف شود بلكه او بالاتر از توصیف واصفانست.

7- حارث اعور گوید روزى بعد از عصر امیرالمؤمنین خطبه‌اى خواند كه مردم را از خوشستائى و بزرگداشتن خداى جل جلاله را خوش آمد ابواسحاق گوید بحارث گفتم آن سخنرانیرا حفظ كرده‌اى؟ گفت آنرا نوشته‌ام، سپس از نوشته خود براى ما املا كرد كه: سپاس از آن خدائیكه مرگ ندارد و عجائبش پایان نیاید زیرا او

هر روز در كار جداگانه‌ایست و آن ایجاد چیز تازه ایست كه سابقه نداشته است، (لعنت خدا بر یهود كه گفتند دست خدا بسته است) خدائیكه نزائیده تا در عزت شریك داشته باشد و زائیده نشده تا بمیرد و ارث گذارد (بحدیث 241 رجوع شود) دستخوش اوهام مردم نگردد تا بصورت دور نمائى اندازه‌گیریش نمایند و بینائیها دركش نكند تا پس از باز گرفتن نظر از وى دگرگون شود (باینكه در برابر دیده نباشد) (تا پس از باز گرفتن خیالى بیش نباشد) خدائیكه براى اولیتش نهایتى نیست (كه از آنجا شروع شود) و براى آخریتش حد و انجامى نیست، (كه به آنجا پایان یابد) خدائیكه وقتى بر او سبقت نداشته و زمانى از او جلوتر نبوده و دستخوش افزونى و كاهش نگردد و كجا و چرا درباره‌اش گفته نشود مكانى ندارد، خدائیكه علمش در باطن امور پنهان نفوذ دارد (حقیقت ذاتش از امور پنهانى پنهانتر است) و بسبب نشانه‌هاى تدبیریكه در خلقش دیده میشود در خردها آشكار است، خدائیكه او را از پیغمبران پرسیدند ایشان باندازه و جزء توصیفش نكردند بلكه او را بافعالش سودمند و به آیاتش نشان دادند، خردهاى مردم متفكر توانائى انكارش ندارند، زیرا كسیكه آسمانها و زمین و درونى‌هاى آن و فضا و آفرینش او و او صانع آنهاست، قدرتش انكار ناپذیر است، خدائیكه از خلق بدور است و از این رو چیزى مانندش نیست، خدائى كه مخلوقشرا براى پرستش آفرید و بوسیله ابزارى كه به ایشان داد آنها را بر اطاعتش توانا كرد و به سبب حجتها (كه عقل خود مردم و پیمبران و ائمه باشند) عذر را از ایشان برداشت، پس آنكه هلاك شد با وجود حجت هلاك شد و آنكه نجات یافت با منت و لطف خدا بود، از آغاز تا بازگشت تفضل از آن خداست، سپس خدا كه ستایش از آن او است ستایش را براى خود آغاز كرد و امر دنیا و مكانت آخر ترا با ستایش خویش پایان داد و (در كتابش) فرمود: میان آنها بدرستى داورى شد و گفته شد: ستایش از آن خداى پروردگار جهانیان است.

ستایش خداى را كه لباس كبریائى در بر كرده بى‌آنكه مجسم باشد ورداى شكوه پوشیده بى‌آنكه مثل باشد و بدون نابودى بر عرش مسلط گشته، بر مخلوقش فراز گرفته بدون دورى از ایشان و بدون تماس با ایشان، براى او حدى نیست كه به آن حد پایان یابد و مانندى ندارد تا بمانندش شناخته شود، جز او هر كه جبارى كند خوار است و جز او هر كه گردن فرازى نماید خرد و ناچیز است، همه چیز در برابر عظمتش فروتنى كرده و در دربار سلطنت و عزتش رام و زبون گشته، حركت چشمها از دركش وامانده و اوهام مخلوق از رسیدن به صفتش كوتاه شده، او آغاز است و پیش از همه چیز و پیش از او چیزى نیست و آخر است و بعد از همه چیز و پس از او چیزى نیست با قهر و سلطه خود بر همه چیز غلبه جسته و همه جا را بدون انتقال بسوى آن دیده و حاضر شده، هیچ لامسه‌اى او را نسوده و هیچ حسى دركش ننموده، اوست كه در آسمان معبود است و در زمین معبود و او فرزانه و داناست، از میان آنچه دورنمائى مى‌كرد (قابلیت آفرینش داشت) آنچه را كه اراده فرمود بیافریند بدون نقشه و نمونه قبلى محكم و متقن آفرید بى‌آنكه در آفرینش آن خستگى عارضش شود،

آنچه را اراده كرد آغاز باشد اول آفرید و آنچه را خواست از دو ثقل هستى كه جن و انس باشند چنانكه خواست ایجاد كرد تا ربوبیتش بشناسد و اطاعتش در میان آنها جایگزین گردد. او را ببالاترین درجه ستایش بر تمام نعمتش میستائیم و براى اصلاح امور خود از او راهنمائى میجوئیم و از كردارهاى زشت خود باو پناه میبریم و نسبت بگناهانیكه از ما سر زده از او آمرزش میطلبیم و گواهى دهیم كه شایان پرستشى جز خدا نیست و محمد بنده و فرستاده اوست، او را بدرستى برانگیخت تا نشانش دهد و بسویش رهنما باشد، خدا ببركت آنحضرت از گمراهى براهمان آورد و از نادانى نجاتمان بخشید، هر كه اطاعت خدا و رسولش كند بكامیابى بزرگى رسد و ثواب نیكى دریابد و هر كه نافرمانى خدا و رسولش كند زیان آشكارى برد و سزاوار عذابى دردناك گردد. در انجام وظیفه خود كه شنیدن و فرمانبردن و خیر خواهى مخلصانه و حسن مساعدت است جدا بكوشید و با جدا نشدن از راه راست و بر كنارى از كارهاى زشت خود را یارى كنید، حق را میان خود بگردانید و نزد من با آن یكدیگر را كمك دهید، دست ستمگر نادانرا ببندید به كار نیك دستور دهید و از كار زشت جلوگیرى كنید، اهل فضل را قدر شناسید، خدا ما و شما را به راه هدایت نگه دارد و بر جاده تقوى پابرجایمان دارد، براى خود و شما از خدا آمرزش مى‌طلبیم.

(باب نوادر )

1- حارث بن مغیرة گوید از امام صادق علیه‌السلام درباره قول خداى تبارك و تعالى (88 سوره 28) (((همه چیز نابود است جز وجه خدا))) پرستش شد حضرت فرمود: در این‌باره چه میگویند؟ عرض كردم میگویند همه چیز هلاك شود جز وجه خدا، فرمود منزه است خدا، سخن درشتى گفتند مقصود از وجه راهى است كه بسوى خدا روند.

2- امام صادق علیه‌السلام راجع به قول خداى عزوجل (((همه چیز نابود است جز وجه خدا))) فرمود: هر كه از راه اطاعت محمد با انجام آنچه مأمور شده است بسوى خدا رود، وجهى است كه نابود نگردد چنانچه فرماید، (79 سوره 4) هر چه اطاعت پیغمبر كند اطاعت خدا كرده است.

3- امام صادق علیه‌السلام فرمود: مائیم آن مثانى كه خدا به پیغمبر ما محمد صلى الله علیه و آله وسلم عطا فرموده است (یعنى همدوش قرآنیم كه پیغمبر فرموده: و چیز سنگین میان شما گذاشته‌ام) و مائیم وجه خدا كه در زمین میان شما رفت و آمد كنیم مائیم دیده خدا میان خلقش (ناظر و شاهد كردار مخلوقیم) و در باز و رحمت و بندگانش شناخت هر كه ما را شناخت (و خوشا به حالش) و پیشوائى پرهیزكاران را نشناخت هر كه ما را نشناخت (و چه زیان بزرگى كرد كه مرگش در پیش است و آنگاه زیان خود در یابد).

4- و آن حضرت راجع به قول خداى عزوجل (((خدا را نامهاى نیكوست او را با آنها بخوانید))) فرمود: سوگند بخدا مائیم آن نامهاى نیكو كه خدا عملى را از بندگان نپذیرد مگر آنكه با معرفت ما باشد، (بدستور و راهنمائى ما باشد).

5- امام صادق فرمود: خدا ما را آفرید و آفرینش ما را نیكو ساخت (زیرا طینت ما را از علیین قرار داد و استعداد كمالاترا در ما فوق‌العاده ساخت) و ما را صورتگرى كرد و نیكو صورتگرى كرد (اخلاق حمیده و صفات فاضله را در سرشت ما گذاشت) و ما را در میان بندگان دیده خویش قرار داد (تا كردار آنها را بنگریم و نزد او گواهى دهیم) و در میان خلقش زبان گویا قرار داد (تا معارف و حلال و حرام او را براى آنها بیان كنیم) و دست مهر و رحمت گشوده بر سر بندگانش ساخت و وجه خود قرار داد كه از آن سوى باو گرایند (به حدیث دوم رجوع شود) و ما در دریكه او را نشان دهد قرار داد (پس هر كه از در وارد شود بمعرفت و اطاعت او رسد) و گنجینه‌دار میان آسمان و زمینش نمود (تا معارف و بلكه تمام خیرات او از بركت ما به مردم رسد) و از بركت وجود ما درختان بارور گردند و میوه‌ها برسند و نهرها جارى شوند و از بركت ما باران از آسمان ببارد و گیاه از زمین بروید (زیرا شناختن و پرستش خداى یكتا و ظهور كمالات نفسانى مخلوق میوه‌ایست كه از درخت وجود انسان مطلوبست و بدست آمدن این میوه شرایط و معداتى لازم دارد كه در اثر تبلیغات فرستادگان و برگزیدگان خدا حاصل آید) و بوسیله عبادت ما خدا پرسش شد و اگر ما نبودیم خدا پرستش نمى‌گشت (زیرا پرسش كامل و واجد تمام شرایطى كه خدا مى‌خواهد، ما میدانیم و میگوئیم و انجام میدهیم).

6- امام صادق علیه‌السلام راجع بقول خداى عزوجل (54 سوره 43) (((چون ما را بافسوس آوردند از ایشان انتقام گرفتیم))) فرمود: خداى عزوجل چون افسوس ما افسوس نخورد لیكن او دوستانى را براى خود آفریده كه آنها افسوس خورند و خشنود گردند. و ایشان مخلوقند و پروریدگان و خداوند خشنودى آنها را خشنودى خود و خشم آنها را خشم خود قرار داده زیرا ایشان را مبلغین خود و دلالت كنندگان بسوى خود مقرر داشته است و از اینجهت است كه آن مقامرا دارند، معنى آیه آن نیست كه افسوس دامن خدایتعالى را گیرد چنانكه دامنگیر مخلوق شود بلكه معنى آن چنانستكه در این‌باره گفته است (((هر كه بیكى از دوستان من اهانت كند بپیكار من آمده و مرا به مبارزه خوانده است و فرموده (80 سوره 4) (((هر كه فرمان پیغمبر برد فرمان خدا برده است))) و نیز فرموده است (10 سوره 48) (((همانا كسانیكه با تو بیعت كنند با خدا بیعت كرده‌اند و دست خدا روى دست ایشانست))) تمام این عبارات و آنچه مانند اینهاست معنایش همانست كه برایت گفتم و همچنین است خشنودى و خشم و غیر ایندو از صفات دیگر مانند آنها، اگر بنا باشد كه افسوس و دلتنگى دامن خدا را هم بگیرد در صورتیكه خود او خالق و پدید آورنده آنها است روا باشد كه كسى بگوید روزى شود كه خداى خالق نابود گردد، زیرا اگر خشم و دلتنگى بر او در آید دگرگونى عارضش شود و چون دگرگونى عارضش شود از نابودى ایمن نباشد، بعلاوه در این صورت میان پدید آورنده و پدید شده و میان قادر و آنچه زیر قدرتست و میان خالق و مخلوق فرقى نباشد، خدا از چنین گفتار برترى بسیار

دارد، او خالق همه چیز است بدون آنكه به آنها نیازى داشته باشد و چون بى‌نیاز است اندازه و چگونگى نسبت باو محالست مطلب را بفهم ان‌شاءالله تعالى.

7- اسودبن سعید گوید خدمت امام باقر (علیه السلام) بودم كه خود حضرت بدون آنكه من چیزى بپرسم شروع كرد و فرمود: ما حجت خدائیم ما باب خدائیم، ما زبان خدائیم، ما وجه خدائیم، ما دیده خدا در میان خلقش باشیم، مائیم سرپرستان امر خدا در میان بندگانش (امر خدا همان فرمانهاى خداست نسبت به بندگانش و یا به معنى مطلق كار و مطلب خدائى است مانند امر توحید و معاد و نبوت و عبادات و معاملات از نظر شرع و معانى سایر جملات در دو حدیث قبل بیان شد).

8- جنبى گوید: از امیرالمؤمنین علیه‌السلام شنیدم كه مى‌فرمود: منم چشم خدا، منم دست خدا، منم جنب خدا (یعنى بخدا نزدیكم و مردم باید از ناحیه من بخدا تقرب حویند) منم باب خدا (هر كه معرفت و خشنودى خدا طلبد باید از طریق من داخل شود).

9- موسى بن جعفر علیه‌السلام راجع بقول خداى عزوجل (55 سوره 39) (((دریغا بر من از آنچه در جنب خدا قصور ورزیدم))) فرمود: جنب خدا امیرالمؤمنین علیه‌السلام و همچنین اوصیاء بعد از او تا آخرین آنها در مقام بلندى باشند.

10- امام باقر علیه‌السلام فرمود: بوسیله ما خدا پرستش شد و بوسیله ما خدا شناخته شد و بوسیله ما خداى تبارك و تعالى رایگانه شناختند و محمد پرده‌دار خداى تبارك و تعالى است (تا واسطه میان او و مخلوقش باشد).

11- زرارة گوید: از امام باقر علیه‌السلام راجع بقول خداى عزوجل (54 سوره 2) (((بما ستم نكردند بلكه به خودشان ستم كردند))) پرسیدم،فرمود: همانا خداى تبارك و تعالى بزرگتر و عزیزتر است و جلیل‌تر و والاتر است كه ستم شود ولى ما را به خود پیوسته و ستم بما را ستم بخود انگاشته و ولایت ما را ولایت خود قرار داده، آنجا كه مى‌فرماید: (60 سوره 5) (((همانا ولى شما فقط خداست و پیغمبر او و كسانى كه ایمان دارند كه مراد از آنها امامان از خاندان مایند (و از همچنان كه در این آیه ولایت ما را به ولایت خود پیوسته) در جاى دیگر (ستم به ما را ستم به خود دانسته) و فرموده است (((به ما ستم نكردند بلكه به خود ستم كردند))) و سپس مانند این در قرآنش ذكر كرده است (مانند خوشنودى و غضب و افسوس كه آنها را به خود نسبت داده و مقصود مائیم) (و در موضع دیگر قرآن این آیه را فرموده است).

(باب بداء)

1- زراة از یكى از دو امام (پنجم یا ششم) نقل میكند كه فرمود: خدا بچیزى چون بداء پرستش نشده است و در روایت ابن ابى عمیر از هشام بن سالم است كه امام صادق علیه‌السلام فرمود: خدا بچیزى چون بداء بزرگ شمرده نشده است.

شرح -چنانچه از ابواب سابق معلوم شد صفاتى را كه نسبت بخدایتعالى مى‌دهیم از لحاظ مفهوم و معنى با صفات مخلوق فرق دارد علم خدا غیر از علم مخلوقست، دیدن و شنیدن و یكتا بودن و لطیف بودن و ظاهر بودن و قاهر بودن خدا غیر از این صفاتست در مخلوق چنانچه تمام اینها در ابواب گذشته خصوصا در حدیث 317 318 توضیح داده شد، اكنون مى‌گوئیم بدا هم نیز چنین است، بدا نسبت بخدا غیر از بداى نسبت بمخلوقست و در هر یك معنى جداگانه‌اى دارد: بدا نسبت بمخلوق عبارت از اینستكه شخصى نزد حود نقشه كارى را طرح كند و سود و زیان آنرا بسنجد و چون جانب سود را ترجیح دهد در آنكار وارد شود و اقدام كند، ناگاه در وسط كار یا جلوتر و دنبال‌تر بجهتى متوجه شود كه قبلا آنرا نمى‌دانست و آنجهت زیان و آسیبى باشد كه از ناحیه آنكار وارد شود و چند برابر سودى باشد كه او خیال كرده بود، در آنجا دست از كار بكشد و بگوید: برایم بدا حاصل شد، پیداست كه چنین بدائى نسبت بخداى تبارك و تعالى محالست، خدا پیش از آفرینش مخلوق همه چیز را مى‌دانسته و سود و زیان هر چیز نزدش هویدا و آشكار بوده است، او هرگز چیزى خلق نكند و فرمانى ندهد كه بعدا پشیمان شود و منصرف گردد. چنانچه امام صادق علیه‌السلام در حدیث 9 و 10 این باب باین معنى تصریح مى‌فرماید، و اما بداء نسبت بخدا باین معنى‌ست كه خدا چیزى را مطابق اوضاع و شرایطى مقرر دارد و سپس بواسطه تغییر اوضاع و شرایط آنرا تغییر دهد و چون ما خدا را فعال مایشاء میدانیم و میدانیم كه او چه را مصلحت داند مى‌كند و هر روز در كار تازه‌ایست و او دست بسته و كنار نشسته نیست باید این تغییر را بدهد و از این جهت است كه عقیده ببدا در در روایت او 3 و 12 و 13 این باب با اهمیت تلقى شده است دانشمندان اسلامى‌اگر چه در معنى بداى خدا نسبت به مقام ثبوت نظرهاى مختلفى دارند، میرداماد ره گوید بدا در مقام قضا و جناب قدس حق و مفارقات محضه و متن دهر نیست بلكه در قدر و امتداد زمانست و شاگردش ملاصدرا هم از او تبعیت كرده، سید مرتصى فرموده است بدا همان نسخ در احكامست، مجلسى ره قائل بلوح محفوظ و لوح محو و اثبات شده است ولى تمام این بزرگان این معنى را قبول دارند كه خدا آنچه را تغییر مى‌دهد پیش از آنكه چیزیرا بیافریند مى‌دانسته است یعنى او مى‌دانسته كه مثلا در هزار سال بعد كودكى متولد مى‌شود كه عمرش را 50 سال مقرر مى‌دارد ولى آن كودك بزرگ مى‌شود و گناهانیكه موجب كوتاهى عمر است مانند زنا و قطع رحم انجام مى‌دهد و او عمرش را از 50 به 40 مى‌آورد و در آن سن مى‌میرد و جز خدا كسى این را نداند و این بزرگان چون به این مطلب عقیده دارند ناچار مى‌شوند كه در مقام ثبوت بدا دو مرحله قائل شوند و شاید بیان مرحوم مجلسى مطابق اخبار باشد، خلاصه تمام دانشمندان شیعه باور دارند كه بدا باین معنى اولا وقوع دارد و ثانیا خدایتعالى از اول به آن عالم بوده است و اما علت اینكه خداوند از اول چیزى را مقرر مى‌دارد و سپس تغییر مى‌دهد چند وجه است: اول اینكه بندگان بكارهاى نیك چون صله رحم و احسان به فقرا راغب باشند. دوم امتحان حسن اطاعت بندگان است كه خدا ببیند آیا در موقع تغییر بندگان تمرد و سرپیچى مى‌كنند و در مقام اعتراض و اشكال بر میآیند چنانچه درباره تغییر قبله

بعضى باعتراض برخاستند یا آنكه تسلیم و منقاد حكم خدا مى‌شوند. سوم چون بندگان بدانند كه ممكن است شخصیكه نزد خدا شقى بوده بر گردد و سعید شود از دعا و تضرع به پیشگاه حضرت احدیت رونگردانند و همیشه بحالتى میان خوف و رجا باشند. مرحوم مجلسى ره سه جهت دیگر غیر از آنچه ما گفتیم در مرآت صفحه 100 بیان كرده است، بعضى از دانشمندان سنى كه معنى بدا را بمذاق شیعه نفهمیده و خیال كرده است شیعه بداى نسبت بخدا را بهمان معنى بدا نسبت بانسان مى‌داند به آنها اعتراض كرده و سخنان زشتى نسبت داده است: مجلسى ره مى‌فرماید این سخنان ناشى از عصبیت بیجاست زیرا كه در اخبار آنها مطالبیكه بدا را تصدیق مى‌كند بسیار است ولى چون آنها نسبت بخدا مطالب ناروائى مى‌گویند كه شیعه آنها را باطل مى‌كند و خدا را از آنها با دلیل روشن منزه مى‌سازد و آنها سر افكنده مى‌شوند و نمى‌توانند جواب گویند به بهتان و افترا كه شیوه ناتوانانست متمسك مى‌شوند.

2- امام صادق علیه‌السلام راجع به آیه (41 سوره 13) (((و خدا آنچه را خواهد محو مى‌كند و ثبت مى‌كند))) فرمود: مگر نه این است كه محو شود چیزى كه ثابت بوده و ثبت شود چیزى كه نبوده (و بدا چیزى جز این نیست).

3- امام صادق علیه‌السلام فرمود: خدا هیچ پیغمبرى را مبعوث نفرمود جز اینكه سه خصلت را از او پیمان گرفت: 1- اقرار به بندگى خدا 2 كنار زدن شریكها و مانندها براى خدا 3- اقرار باینكه خدا هر چه را خواهد مقدم دارد و هر چه را خواهد بتأخیر اندازد (و همین است معنى بدا و از این روایت اهمیت موضوع (((بدا)) معلوم مى‌شود، زیرا كه در ردیف خداپرستى و توحید قرار گرفته است).

4- حمران گوید از امام باقر راجع بقول خداى عزوجل (3 سوره 6) (((مدتى معین كرد و مدتى معین نزد اوست پرسیدم، حضرت فرمود: مقصود دو مدت است: مدتى حتمى و مدتى مشروط.

5- مالك جهنى گوید: امام صادق علیه‌السلام راجع بقول خدایتعالى (68 سوره 19) (((مگر انسان بیاد ندارد كه ما او را آفریدیم و هیچ نبود))) پرسیدم: فرمود: نه اندازه‌گیرى و نه هست شده بود و راجع به قول خدا (اول سوره 77) (((آیا بر انسان زمانى از روزگار گذشت كه چیز قابل ذكرى نبود))) پرسیدم: فرمود: اندازه‌گیرى شده بود ولى قابل ذكر نبود.

6- امام باقر (علیه السلام) فرمود: علم دو گونه است: 1- علمیكه نزد خدا در خزانه است و كسى از مخلوق از آن آگاه نیست 2- علمیكه خدا بفرشتگان و پیغمبرانش تعلیم كرده، علمى كه بفرشتگان و پیغمبرانش تعلیم كرده (مطابق آنچه تعلیم كرده) واقع خواهد شد زیرا خدا نه خودش را تكذیب كند و نه فرشتگان و پیغمبرانش را و علمى كه نزدش در خزانه است هر چه را خواهد پیش دارد و هر چه را خواهد پس اندازد و هر چه را خواهد ثبت كند.

7- و فرمود: بعضى از امور نزد خدا مشروط است، هر چه را از آنها كه خواهد پیش دارد و هر چه را كه خواهد پس اندازد.

8- امام صادق علیه‌السلام فرمود: همانا: خدا را دو علم است: 1 علم نهفته و در خزانه كه جز او كسى نداند و بدا از این علم باشد 2- علمیكه بملائكه و رسولان و پیغمبرانش تعلیم داده كه ما آنرا میدانیم.

9- براى خدا نسبت به چیزى بدا حاصل نشد جز اینكه پیش از اینكه بدا حاصل شود خدا آن را میدانست (یعنی لاجبر و لاتنفیض بل امر بین امرین) بلکه ناشی از اختیار در پیروی از عقل و یا هوا و هوس است.

10- بدا نیست بخدا ناشى از جهل نیست (چنانچه نسبت بمخلوقش است)

11- از امام علیه‌السلام سؤال شد كه خدا چگونه داند؟ فرمود: خدا بداند و بخواهد و اراده كند و مقدر سازد و حكم كند و امضاء فرماید پس امضاء كند آنچه را حكم كرده و حكم كند آنچه را مقدر ساخته و مقدر كند آنچه را اراده كرده، بنابراین از علمش مشیت خیزد و از مشیتش اراده و از اراده‌اش تقدیر و از تقدیرش حكم و از حكمش امضاء و علمش مقدم بر مشیت است، مشیت در مرتبه دوم است و اراده در مرتبه سوم و تقدیر بر حكم مقرون و بامضاء واقع شود، و براى خداى تبارك و تعالى بداست نسبت به آنچه بداند هر گاه كه خواهد و نسبت به آنچه اراده كند براى تقدیر چیزها ولى اگر حكم مقرون بامضاء گشت دیگر بدا نیست و علم بهر معلومى پیش از بودن اوست و مشیت نسبت بخواسته شده پیش از وجود آنست و اراده پیش از بر پا شدن مراد است و تقدیر این معلومات پیش از آنستكه جدا شوند و بهم پیوندند در وجود مشخص و از لحاظ وقت و حكم مقرون بامضاء انجام شدنیهاى قطعى میباشند كه داراى جسمند و بحواس درك شوند مانند آنچه رنگ و بو دارد و پیمانه شود و آنچه در زمین بجنبد و بخرامد كه انسان و جن و پرندگان و درندگان و جز اینها باشد كه بحواس درك شود، براى خداى تبارك و تعالى نسبت به آنچه وجود خارجى ندارد بدا میباشد و چون وجود خارجى قابل فهم و درك بیابد، بدا نباشد و خدا آنچه خواهد بكند، بعلم خود همه چیز را پیش از پدید آمدنشان دانسته و با مشیت خود صفات و حدود آنها را شناخته و پیش از اظهار آنها انشائشان كرده و بوسیله اراده تعیین رنگ و صفاتشان نموده و با تقدیر خود روزیشانرا اندازه‌گیرى نموده و آغاز و پایان آنها را شناخته و بسبب حكمش اماكن آنها را براى مردم هویدا ساخته و به آنها رهبریشان نموده و با امضائش علل آنها را تشریح كرده و امرشانرا آشكار نموده، اینست، تقدیر خداى عزیز دانا.

(باب مشیت و اراده)

1- امام رضا علیه‌السلام فرمود: خداى تعالى فرماید: اى پسر آدم بخواست من است كه تو هر چه براى خودخواهى توانى خواست و به نیروى من است كه واجبات میدهى و بنعمت من است كه بر نافرمانیم توانا میشوى. من ترا شنوا، بینا، توانا ساختم، هر نیكى كه بتو رسد از جانب خداست و هر بدى كه بتو رسد از خدا تو

است و این براى آنستكه من بكارهاى نیك تو از خودت سزاوارتر و تو بكارهاى زشت از من سزاوارترى و علت این آنستكه من از آنچه میكنم باز خواست نشوم ولى مردم بازخواست شوند.

شرح -انسان با نیرو و نعمتیكه خدا باو عطا فرمود راه مى‌رود و مى‌بیند و مى‌شنود ولى باختیار خود گاهى راه مسجد و زمانى طریق میخانه مى‌سپارد و در هر صورت نیروى گام بر داشتنش از خداست ولى باید انسان رفتنش را بخدا نسبت دهد و میخانه رفتنش از نظر اینكه نیرو و قدرت از خداست و آن نیرو را براى صرف در راه طاعت باو داده و بدان امر فرموده است ولى بنده آنرا از راه مستقیم خود منحرف كرده و در راه طاعت باو داده و بدان امر فرموده است ولى بنده آنرا از راه مستقیم خود منحرف كرده و در راهیكه او نهى فرموده مصرف كرده است پس سزاوار است كه بخود او انتساب یابد سپس بطور تفریع یا تعطیل مى‌فرماید (((من از آنچه مى‌كنم باز خواست نمى‌شوم و مردم بازخواست شوند))) زیرا آنچه او كرده خلقت بنده و اعطاء قدرت و اختیار است نسبت به وى كه همه خیر است و احسان و نباید از آن بازخواست نمود ولى آنچه بنده نافرمان بجا آورده صبركردن نعمت منعم و خالق خویش است در راه خلاف رضاى او و ناسپاسى كفران نسبت به وى كه عقلا موجب بازخواست و سؤال است.

(باب جبر و قدر و امر بین الامرین )

1- امیرالمؤمنین (علیه السلام) پس از بازگشت از جنگ صفین در كوفه نشسته بود كه پیرمردى آمد و در برابر آن حضرت زانو زد و سپس عرض كرد: اى امیر مؤمنان، بفرمائید كه آیا رفتن ما بجنگ اهل شام بقضا و قدر خدا بود؟ حضرت فرمود: آرى اى پیرمرد بهیچ تلى بالا نرفتید و به هیچ دره‌اى سرازیر نشدید مگر بقضا وقدر خدا، پیرمرد گفت: اى امیر مؤمنان رنجیكه من در این راه بردم بحساب خدا گذارم؟ (یعنى چون رفتن من بقضاء و قدر خدا بوده است پس من اجرى نخواهم داشت) حضرت فرمود: ساكت باش اى پیرمرد بخدا سوگند كه خدا اجر بزرگى نسبت برفتن آنجا و اقامت در آنجا و بازگشت از آنجا بشما داده است، و شما نسبت بهیچ یك از حالات خود مجبور و ناچار نبودید پیرمرد گفت: چگونه مى‌شود كه ما در هیچ یك از حالات مجبور و ناچار نباشیم با آنكه رفتن و حركات و بازگشت ما بقضا و قدر خدا باشد؟ حضرت باو فرمود: مگر تو گمان كنى كه آن قضا حتمى بود و آن قدر لازم اگر چنین مى‌بود ثواب و عقاب و امر و نهى و بازداشت خدا بیهوده بود و نوید و بیم دادن انسان معنى ندارد نه گنهكار سزاوارى سرزنش دارد و نه نیكوكار اهلیت ستایش، بلكه گنهكار از نیكوكار سزاوارتر باحسانست و نیكوكار از گنهكار بعقوبت سزاورتر است این سخن گفتار برادران بت پرستان و دشمنان خداى رحمان و حزب شیطان و اهل قدر و مجوس این امت است، خداى تبارك و تعالى تكلیف با اختیار نموده و براى بیم دادن نهى فرموده و بركردار اندك ثواب بسیار عطا فرموده، نافرمانى از او غلبه جوئى بر او نیست و فرمانبرى از او باكراه و زور نباشد بمردم آن ملكیت نداده كه یكباره واگذار كرده باشد و

آسمانها و زمین و فضا را بیهوده نیافریده و پیغمبران را بدون جهت مژده گویان و بیم رسان مبعوث نساخته، این عقیده كافران آست، واى بر كافران از آتش دوزخ و پیرمرد (كه عقده دلش باز شده و از شادى در پوست خود نمى‌گنجید یك رباعى باین مضمون) انشاء نمود و مى‌گفت: توئى آن امامیكه بسبب اطاعت او از خداى رحمان در روز قیامت امید آمرزش داریم، از امر دین ما هر چه مشكلش بود روشن ساختى، در برابر این احسان پروردگارت بتو جزاى احسان عنایت كند.

2- امام صادق علیه‌السلام فرمود: هر كه معتقد باشد كه: خدا خلقش را به بى‌عفتى و زشتكارى فرمان مى‌دهد بر خدا دروغ بسته است و هر كه معتقد شود كه كار نیك و بد از اوست بر خدا دروغ بسته است.

3- و شاء گوید از حضرت رضا (علیه السلام) پرسیدم و عرض كردم: خدا كار را به خود بندگان واگذاشته است؟ فرمود: خدا قادرتر از اینست، عرض كردم: پس ایشان را بر گناه مجبور كرده است؟ فرمود خدا عادلتر و حكیم‌تر از اینست، سپس فرمود: خدا فرماید: اى پسر آدم من بكارهاى نیك تو از خود تو سزاوارترم و تو بكارهاى زشتت از من سزاورترى (به حدیث 383 رجوع شود) مرتكب گناه مى‌شوى بسبب نیروئى كه من در وجودت قرار داده‌ام.

4- امام باقر و امام صادق علیهماالسلام فرمودند: خدا بمخلوقش مهربانتر از آنستكه ایشانرا مجبور بر گناه كند و سپس بجهت آن عذابشان نماید و خدا عزیزتر از آنستكه چیزى را بخواهد و نشود راوى گوید از آن دو حضرت سؤال شد كه: مگر میان جبر و تفویض منزل سومى است، فرمودند: آرى منزلى است فراختر از میان آسمان تا زمین.

5- راوى گوید مردى بامام صادق علیه السلام عرض كرد: قربانت گردم خدا بندگان را بر گناه مجبور كرده است؟ فرمود: خدا دادگرتر از آنستكه ایشان را برگناه مجبور كند و سپس به آنجهت عذابشان نماید، آنمرد گفت، قربانت گردم: پس كار را ببندگان واگذاشته است؟ فرمود اگر بایشان واگذار كرده بود در تنگناى امر و نهیشان قرار نمى‌داد، عرض كرد: پس میان این دو، منزل دیگریست؟ فرمود آرى، فراختر از میان آسمان و زمین.

6- احمد بن محمد گوید: بحضرت رضا (علیه السلام) عرض كردم: بعضى از اصحاب ما شیعیان قائل بجبر و بعضى قائل باستطاعتند حضرت فرمود بنویس: (((بسم الله الرحمن الرحیم، على بن الحسین فرمود خداى عزوجل فرموده است: اى پسر آدم، تو بخواست من مى‌خواهى و بقوت من واجباتم را انجام دهى و بوسیله نعمت من بر نافرمانیم توانا گشتى، من ترا شنوا و بینا كردم، هر نیكى كه بتو رسد از خداست و هر بدى كه بتو رسد از خود تو است زیرا من به نیكیهایت از تو سزاوارترم و تو به بدیهایت از من سزاوارترى زیرا من از آنچه كنم بازخواست نشوم و مردم بازخواست شوند (سپس امام علیه‌السلام فرمود یا خدا فرماید) هر چه مى‌خواستى برایت برشته درآوردم.

7- امام صادق علیه السلام فرمود: نه جبر درست است و نه تفویض بلكه امرى است میان این دو امر، راوى گوید: گفتم امر میان دو امر چیست؟ فرمود مثلش اینستكه مردى را مشغول گناه بینى و او را نهى كنى او نپذیرد و تو او را رها كنى و او آن گناه را انجام دهد، پس چون او از تو نپذیرفته و تو او را رها كرده‌اى نباید گفت تو او را بگناه دستور داده‌اى.

(باب استطاعت)

1- توضیح این باب هم مربوط بباب (((جبر و تفویض و اختیار))) است و مراد باستطاعت در اینجا قوه و نیروئى است كه انسان بوسیله آن كارى را انجام دهد یا ترك كند و فرق استطاعت با قدرت اینستكه قدرت توانائى بر اختیار فعل و ترك است و استطاعت توانائى بر فعل یا تركست باین معنى كه چون بنده كارى را انجام داد گوئیم استطاعت بر فعل آن داشت و چون ترك كرد گوئیم استطاعت بر ترك آن داشت.

على بن اسباط گوید: از حضرت رضا علیه السلام راجع باستطاعت پرسیدم، فرمود؛ استطاعت بنده پس از چهار خصلت حاصل مى‌شود: 1- اینكه راهش باز باشد 2- تندرست باشد 3- اعضائش سالم باشد 4- براى او سببى از جانب خدا برسد. گفتم: قربانت گردم: سبب از جانب خدا را برایم توضیح دهید، فرمود: بعد از آنكه بنده راهش باز باشد، تندرست باشد، اعضائش سالم باشد، مى‌خواهد زنا كند زنى را پیدا نمى‌كند و سپس پیدا مى‌كند، آنگاه یا خود را نگه مى‌دارد و سر باز مى‌زند چنانچه حضرت یوسف علیه السلام سر باز زد یا خود را تسلیم خواست و اراده‌اش مى‌كند و زنا مى‌كند وزانى نامیده مى‌شود: نه خدا را بزور اطاعت كرده و نه با نافرمانى خود بر او چیره گشته است.

(باب حجت‌هاى خدا بر خلقش)

1- امام صادق (علیه السلام) فرمود: برای خدا بر مردم حقی نیست که بشناسند بلکه برای مردم بر خداست که به آن ها بشناساند و چون به ایشان شناسانید حقی است از خدا بر آن ها که بپذیرند.

2- عبدالاعلى گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم كسى كه چیزى را نشناسد مسؤلیتى دارد؟ فرمود: نه (زیرا مؤاخذه غافل عقلا قبیح است).

3- و فرمود: هر چه را خدا از بندگان پوشیده داشته از گردن ایشان ساقط است (پس هر كه چیزى را نداند باكى بر او نیست بشرط اینكه در تحصیلش مقصر نباشد).

4- حمزة بن طیار گوید: امام صادق علیه السلام بمن فرمود بنویس، سپس برایم املا كرد: از عقیده ماست كه خدا نسبت به آنچه بیندگان داده و بایشان معرفى كرده احتجاج كند. بسوى ایشان فرستاده و برایشان كتاب نازل كرده كه در آن امر فرموده و نهى فرموده، بنماز و روزه امر فرموده (روزى بین الطلوعین دروادى معرس) پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را از انجام نماز خواب ربوده (و نماز صبحش قضا شد) خدایش فرمود: من ترا بخواب برم و من ترا بیدار كنم هر وقت از خواب برخاستى نماز بخوان تا مردم بدانند اگر از نماز خوابشان ربوده باید چه كنند، چنان نیست

كه ایشان گویند: چون پیغمبر از نماز خوابش ربود، هلاك گشت و هم چنین است موضوع روزه (خدایتعالى فرماید) من مریضت مى‌كنم و من بهبودت میدهم. چون شقایت بخشیدم روزه را قضا كن، سپس امام صادق (علیه السلام) فرمود: همچنین در هر چیز (از او امر خدا) كه بنگرى هیچكس را در تنگى و فشار نمى‌بینى، كسى را نمى‌بینى جز اینكه خدا بر او حجت دارد و خدا را نسبت بكار او مشیت است، من نمى‌گویم مردم هر چه خواهند بكنند (چنانكه تفویضى مذهب گوید) سپس فرمود: خداست كه راه را نشان دهد و نشان ندهد (پس كار مردم بدست اوست و بخود واگذار نیستند) و باز فرمود: مردم به كمتر از طاقتشان مأمورند و نسبت بهر چه مأمورند توانائى دارند و هر چه از طاقتشان خارجست از عهده ایشان ساقط است ولى در مردم خیرى نیست (زیرا ایشان پس از چنین منت و اتمام حجت و توسعه سهولت ناسپاسى خدا كنند و در پرسش و طاعتش كوتاهى ورزند) سپس (آیه 92 سوره توبه را كه در باره جهاد است) تلاوت فرمود (((بر ناتوان و بیماران و كسانیكه مالى ندارند تا انفاق كنند تكلیفى نیست))) پس جهاد را از ایشان برداشت (و بعد از یك جمله فرماید) (((بر نیكوكاران راه اعتراضى نیست و خدا آمرزنده و مهربانست و تكلیفى نیست بر كسانیكه چون پیش تو آمدند كه مركو بشان دهى گفتى چیزى كه شما را بر آن سوار كنم -))) پس از اینها هم كه مركوب نداشتند جهاد را برداشت.

(كتاب حجت)

(باب ناگزیرى از حجت)

(ابو جعفر محمد بن یعقوب كلینى منصف این كتاب رحمة الله گوید كه براى ما حدیث كرد).

1- هشام بن حكم گوید: امام صادق علیه السلام بزندیقى كه پرسید: پیغمبران و رسولان را از چه راه ثابت مى‌كنى؟ فرمود: چون ثابت كردیم كه ما آفریننده و صانعى داریم كه از ما و تمام مخلوق برتر و با حكمت و رفعت است و روا نباشد كه خلقش او را به بینند و لمس كنند و بى‌واسطه با یكدیگر برخورد و مباحثه كنند، ثابت شد كه براى او سفیرانى در میان خلقش باشند كه خواست او را براى مخلوق و بندگانش بیان كنند و ایشان را بمصالح و منافعشان و موجبات تباه و فنایشان رهبرى نمایند، پس وجود امر و نهى كنندگان و تقریر نمایندگان از طرف خداى حكیم دانا در میان خلقش ثابت گشت و ایشان همان پیغمبران و برگزیده‌هاى خلق او باشند، حكیمانى هستند كه بحكمت تربیت شده و بحكمت مبعوث گشته‌اند، با آنكه در خلقت و اندام با مردم شریكند در احوال و اخلاق شریك ایشان نباشند. از جانب خداى حكیم دانا بحكمت مؤید باشند، سپس آمدن پیغمبران در هر عصر و زمانى بسبب دلائل و براهینى كه آوردند ثابت شود، تا زمین خدا از حجتى كه بر صدق گفتار و جواز عدالتش نشانه‌اى داشته باشد، خالى نماند.

2- منصور بن حازم گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم، همانا خدا برتر و بزرگوارتر از اینست كه بخلقش شناخته شود (زیرا صفات مخلوق در او نیست و معرفت او موهبتى است از خودش و پیغمبران فقط راهنمائى مى‌كنند) بلكه مخلوق بخدا شناخته شوند، (بوسیله نور وجودى كه از خدا بمخلوق افاضه شود و آنها پدید آمده‌اند (بلكه مخلوق خدا را بسبب خود او بشناسند) یعنى بوسیله صفاتى كه خود او براى خودش بیان كرده است) فرمود: راست گفتى. عرض كردم: كسى كه بداند براى او پروردگاریست سزاوار است كه بداند براى آن پروردگار خرسندى و خشم است و خرسندى و خشم او جز بوسیله وحى یا فرستاده او معلوم نشود. و كسیكه بر او وحى نازل نشود باید كه در جستجوى پیغمبران باشد و چون ایشان را بیابد باید بداند كه ایشان حجت خدایند و اطاعتشان لازمست، من بمردم (اهل سنت) گفتم: آیا شما مى‌دانید كه پیغمبر حجت خدا بود در میان خلقش؟ گفتند: آرى. گفتم: چون پیغمبر در گذشت، حجت خدا بر خلقش كیست؟ گفتند: قرآن، من در قرآن نظر كردم و دیدم سنى و تفویضى مذهب و زندیقى كه به آن ایمان ندارد، براى مباحثه و غلبه بر مردان در مجادله به آن استدلال مى‌كنند، (و آیات قرآن را به رأى و سلیقه خویش بر معتقد خود تطبیق مى‌كنند) پس دانستم كه قرآن بدون قیم (سرپرستى كه آنرا طبق واقع و حقیقت تفسیر كند) حجت نباشد و آن قیم هر چه نسبت به قرآن گوید حق است، پس بایشان گفتم: قیم قرآن كیست؟ گفتند: ابن مسعود قرآن را مى‌دانست، عمر هم مى‌دانست، حذیفة هم مى‌دانست، گفتم تمام قرآن را؟ گفتند: نه، من كسى را ندیدم كه بگوید كسى جز على علیه السلام تمام قرآن را مى‌دانست و چون مطلبى میان مردمى باشد كه این گوید: نمى‌دانم و این گوید نمى‌دانم و این (على بن ابیطالب) گوید مى‌دانم، پس گواهى دهم كه على علیه السلام قیم قرآن باشد و اطاعتش لازم است و اوست حجت خدا بعد از پیغمبر بر مردم و اوست كه هر چه نسبت بقرآن گویید حق است، حضرت فرمود: خدایت رحمت كند.

3- جمعى از اصحاب كه حمران و ابن نعمان و ابن سالم و طیار در میانشان بودند خدمت امام صادق علیه السلام بودند و جمع دیگرى در اطراف هشام بن حكم كه تازه جوانى بود، نیز حضور داشتند، امام صادق علیه السلام فرمود: اى هشام: گزارش نمى‌دهى كه (در مباحثه) با عمروبن عبید چه كردى و چگونه از او سؤال نمودى؟ عرض كرد: جلالت شما مرا مى‌گیرد و شرم مى‌دارم و زبانم نزد شما بكار نمى‌افتد، امام صادق علیه السلام فرمود: چون بشما امرى نمودم بجاى آرید. هشام عرض كرد: وضع عمروبن عبید و مجلس مسجد بصره او بمن خبر رسید، بر من گران آمد، بسویش رهسپار شدم، روز جمعه‌اى وارد بصره شدم و به مسجد آنجا در آمدم، جماعت بسیارى را دیدم كه حلقه زده و عمروبن عبید در میان آنهاست، جامه پشمینه سیاهى بكمر بسته و عبائى بدوش انداخته و مردم از او سؤال مى‌كردند، از مردم راه خواستم، بمن راه دادند تا در آخر مردم بزانو نشستم: آنگاه گفتم: اى مرد دانشمند من مردى غریبم، اجازه دارم مسأله‌اى بپرسم؟ گفت: آرى.

گفتم: شما چشم دارید گفت: پسر جانم این چه سؤالى است، چیزى را كه مى‌بینى چگونه از آن مى‌پرسى؟!! گفتم: سؤال من همین طور است.گفتم: بپرسم، گفتم شما چشم دارید؟ گفت: آرى، گفتم: با آن چكار مى‌كنید؟ گفت: با آن رنگها و اشخاص را مى‌بینم، گفتم بینى دارید؟ گفت: آرى گفتم: با آن چه مى‌كنى گفت: با آن مى‌بویم، گفتم: دهن دارید؟ گفت آرى گفتم: با آن چه مى‌كنید؟ گفت: با آن مزه را مى‌چشم گفتم: گوش دارید؟ گفت آرى گفتم: با آن چه مى‌كنید؟ گفت: با آن صدا را مى‌شنوم گفتم: شما دل دارید گفت آرى گفتم: با آن چه مى‌كنید گفت: با آن هر چه بر اعضاء و حواسم در آید، تشخیص مى‌دهم، گفتم مگر با وجود این اعضاء از دل بى‌نیازى نیست؟ گفت، نه، گفتم چگونه؟ با آنكه اعضاء صحیح و سالم باشد (چه نیازى بدل دارى)؟ گفت پسر جانم هر گاه اعضاء بدن در چیزیكه ببوید یا ببیند یا بچشد یا بشنود تردید كند، آنرا بدل ارجاع دهد تا تردیدش برود و یقین حاصل كند، من گفتم: پس خدا دل را براى رفع تردید اعضاء گذاشته است؟ گفت: آرى، گفتم: دل لازمست و گرنه براى اعضاء یقینى نباشد گفت: آرى گفتم، اى ابا مروان (عمروبن عبید) خداى تبارك و تعالى كه اعضاء ترا بدون امامى كه صحیح را تشخیص دهد و تردید را متیقن كند وانگذاشته، این همه مخلوق را در سر گردانى و تردید و اختلاف واگذارد و براى ایشان امامى كه در تردید و سرگردانى خود به او رجوع كنند قرار نداده. در صورتیكه براى اعضاء تو امامى قرار داده كه حیرت و تردیدت را باو ارجاع دهى؟ او ساكت شد و بمن جوابى نداد، سپس بمن متوجه شد و گفت: تو هشام بن حكمى؟ گفتم: نه گفت: از همنشین‌هاى او هستى؟ گفتم: نه گفت: اهل كجائى؟ گفتم: اهل كوفه، گفت: تو همان هشامى. سپس مرا در آغوش گرفت و بجاى خود نشانید و خودش از آنجا بر خاست و تا من آنجا بودم سخن نگفت، حضرت صادق علیه السلام خندید و فرمود: این را كى بتو آموخت؟ عرض كردم: آنچه از شما شنیده بودم منظم كردم، فرمود بخدا سوگند این مطلب در صحف ابراهیم و موسى مى‌باشد.

4- یونس بن یعقوب گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم كه مردى از اهل شام بر آنحضرت وارد شد و گفت: من علم كلام و قفه و فرائض میدانم و براى مباحثه با اصحاب شما آمده‌ام. امام صادق (علیه السلام) فرمود سخن تو از گفتار پیغمبر است یا از پیش خودت؟ گفت: از گفته پیغمبر و هم از خودم، امام فرمود: پس تو شریك پیغمبرى؟ گفت: نه: فرمود: از خداى عزوجل وحى شنیده‌اى كه به تو خبر دهد؟ گفت: نه: فرمود: چنانكه اطاعت پیغمبر را واجب میدانى اطاعت خود ترا هم واجب میدانى؟ گفت: نه، حضرت بمن متوجه شد و فرمود، اى یونس پسر یعقوب! این مرد پیش از آنكه وارد بحث شود خودش را محكوم كرد (زیرا گفته خودش را حجت دانست بدون آنكه دلیلى بر حجیتش داشته باشد) سپس فرمود: اى یونس اگر علم كلام خوب مى‌دانستى با او سخن مى‌گفتى، یونس گوید: (من گفتم) واى افسوس. سپس گفتم: قربانت من شنیدم كه شما از علم كلام نهى

مى‌نمودى، و مى‌فرمودى واى بر اصحاب علم كلام زیرا مى‌گویند این درست مى‌آید و این درست نمى‌آید (مى‌گویند: سلمنا، لانسلم) این به نتیجه نمى‌رسد، این را مى‌فهمیم و این را نمى‌فهمیم: امام فرمود: من گفتم واى بر آنها اگر گفته مرا رها كنند و دنبال خواسته خود بروند، سپس بمن فرمود: برو بیرون و هر كس از متكلمین را دیدى بیاور، یونس گوید من حمران بن اعین و احوال و هشام بن سالم را كه علم كلام خوب میدانستند آوردم و نیز قیس بن ماصر كه بعقیده من در كلام بهتر از آنها بود و علم كلام را از على بن حسین علیه السلام آموخته بود آوردم: چون همگى در مجلس قرار گرفتیم، امام صادق علیه السلام سر از خیمه بیرون كرد و آن خمیه‌اى بود كه در كوه كنار حرم براى حضرت میزدند كه چند روز قبل از حج آنجا تشریف داشت. چشم حضرت بشترى افتاد كه به دو مى‌آمد فرمود: به پروردگار كعبه كه این هشام است، ما فكر مى‌كردیم مقصود حضرت هشام از فرزندان عقیل است كه او را بسیار دوست میداشت، كه ناگاه هشام بن حكم وارد شد و او در آغاز روئیدن موى رخسار بود و همه ما از او بزرگسالتر بودیم، امام صادق برایش جا باز كرد و فرمود: هشام با دل و زبان و دستش یاور ماست سپس فرمود: اى حمران با مرد شامى سخن بگو. او وارد بحث شد و بر شامى غلبه كرد سپس فرمود: اى طاقى تو با او سخن بگو. او هم سخن گفت و غالب شد سپس فرمود: اى هشام بن سالم تو هم گفتگو كن او با شامى برابر شد (هر دو عرق كردند) سپس امام صادق علیه السلام بقیس ماصر فرمود: تو با او سخن بگو او وارد بحث شد و حضرت از مباحثه آنها مى‌خندید زیرا مرد شامى گیر افتاده بود پس بشامى فرمود با این جوان یعنى هشام بن حكم صحبت كن، گفت حاضرم، سپس بهشام گفت: اى جوان درباره امامت این مرد از من بپرس؛ هشام (از سوء ادب او نسبت بساحت مقدس امام (علیه السلام)) خشمگین شد بطورى كه میلرزید، سپس بشامى گفت: اى مرد آیا پروردگارت بمخلوق خیر اندیش‌تر است یا مخلوق بخودشان، گفت بلكه پروردگار نسبت به مخلوقش خیراندیش‌تر است، هشام در مقام خیراندیشى براى مردم چه كرده است؟ شامى براى ایشان حجت و دلیلى بپا داشته تا متفرق و مختلف نشوند و او ایشان را با هم الف دهد و ناهمواریهاشان را هموار سازد و ایشان را از قانون پروردگارشان آگاه سازدهشام - او كیست؟ شامى رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است. هشام بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) كیست؟ شامى قرآن و سنت است. هشام قرآن و سنت براى رفع اختلاف امروز ما سودمند است؟ شامى آرى . هشام پس چرا من و تو اختلاف كردیم و براى مخالفتى كه با تو داریم از شام باینجا آمدى! شامى خاموش ماند، امام صادق علیه السلام باو گفت چرا سخن نمیگوئى، شامى گفت: اگر بگویم قرآن و سنت از ما رفع اختلاف مى‌كنند باطل گفته‌اند زیرا عبارات كتاب و سنت معانى مختلفى را متحمل است (چند جور معنى مى‌شود) و اگر بگویم اختلاف داریم و هر یك از ما مدعى حق مى‌باشیم، قرآن و سنت بما سودى ندهند (زیرا كه هر كدام از ما آن را به نفع خویش توجیه مى‌كنیم) ولى همین استدلال بر له من و علیه هشام است، حضرت

فرمود: از او بپرس تا بفهمى كه سرشار است، شامى اى مرد: كى بمخلوق خیر اندیش‌تر است: پروردگارشان یا خودشان! هشام پروردگارشان از خودشان خیراندیش‌تر است. شامى آیا پرودگار شخصى را بپا داشته كه ایشان را متحد كند و ناهمواریشان هموار سازد و حق و باطل را بایشان باز گوید؟ هشام در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) یا امروز؟ شامى در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) كه خود آنحضرت بود، امروز كیست؟ هشام همین شخصى كه بر مسند نشسته (اشاره بامام صادق علیه السلام كرد) و از اطراف جهان سویش رهسپار گردند. بمیراث علمى كه از پدارنش دست بدست گرفته خبرهاى آسمان و زمین را براى ما باز گوید: شامى من چگونه مى‌توانم این را بفهمم؟ هشام هر چه خواهى از او بپرس شامى عذرى برایم باقى بگذاشتى، بر من است كه بپرسم امام صادق علیه السلام فرمود: اى شامى! مى‌خواهى گزارش سفر و راهت را بخودت بدهم؟ چنین بود و چنان بود، شامى با سرور و خوشحالى مى‌گفت: راست گفتى، اكنون بخدا اسلام آوردم، امام صادق علیه السلام فرمود نه، بلكه اكنون بخدا ایمان آوردى، اسلام پیش از ایمان است، بوسیله اسلام از یكدیگر ارث برند و ازدواج كنند و بوسیله ایمان ثواب برند (تو كه قبلا بخدا و پیغمبر ایمان داشتى مسلمانى بودى كه ثواب عبادت نداشتى و اكنون كه مرا بامامت شناختى خدا بر عباداتت هم بتو ثواب خواهد داد) شامى عرض كرد: درست فرمودى، گواهى دهم كه شایسته عبادتى جز خدا نیست و محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) رسول خداست و تو جانشین اوصیاء هستى، سپس امام صادق علیه السلام رو بحمران كرد و فرمود: تو سخنت را دنبال حدیث مى‌برى (مربوط سخن میگوئى) و بحق میرسى و بهشام بن سالم متوجه شد و فرمود: در پى حدیث مى‌گردى ولى تشخیص نمى‌دهى (مى‌خواهى مربوط سخن بگوئى ولى نمى‌توانى) و متوجه احوال شد و فرمود: بسیار قیاس میكنى از موضوع خارج مى‌شوى مطلب باطل را بباطلى رد مى‌كنى و باطل تو روشنتر است. سپس متوجه قیس ماصر شد و فرمود: تو چنان سخن میگوئى كه هر چه خواهى بحدیث پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) باشد دورتر شود حق را باطل مى‌آمیزى با آنكه حق اندك از باطل بسیار بى‌نیاز مى‌كند: تو و احوال از شاخه‌اى به شاخه‌اى مى‌پرید و با مهارتید. یونس گوید بخدا كه من فكر میكردم نسبت بهشام هم نزدیك به آنچه در باره آندو نفر فرمود، مى‌فرماید ولى فرمود: اى هشام تو بهر دو پا بزمین نمى‌خورى (بطورى كه هیچگونه جوابى برایت نباشد) تا خواهى بزمین برسى پرواز میكنى (بمحض اینكه نشانه مغلوبیت هویدا گردد خودت را نجات مى‌دهى) مانند توئى باید با مردم سخن گوید. خود را از لغزش نگهدار، شفاعت ما دنبالش مى‌آید انشاءالله.

5- احول گوید: زید بن على بن حسین علیهما السلام زمانیكه متوارى و پنهان بود مرا خواست، نزدش رفتم، بمن گفت اى ابا جعفر اگر از ما خانواده كسى نزد تو آید (و ترا بیارى طلبد) چه جواب مى‌دهى، با او بجبهه جنگ مى‌روى؟ باو گفتم: اگر پدرت یا برادرت مرا بخواهند مى‌روم، زید گفت من مى‌خواهم به جنگ این قوم (بنى امیه) بروم با من بیا، گفتم: نه قربانت گردم. بمن گفت: جان خودت را

بر من ترجیح مى‌دهى؟! گفتم من یك نفرم (یك جان بیش ندارم) اگر در روى زمینى امامى جز تو باشد، هر كس از تو كناره گیرد نجات یافته و هر كس با تو آید هلاك گشته و اگر براى خدا امامى روى زمین نباشد، كسى كه از تو كناره كند با آنكه همراهیت كند برابرست، بمن گفت: اى اباجعفر من با پدرم سر یك سفره مى‌نشستم، او پاره گوشت چرب را برایم لقمه مى‌كرد و لقمه داغ را براى دلسوزى به من سرد مى‌كرد، او از گرمى آتش دوزخ به من دلسوزى نكرده است؟ از روش دیندارى بتو خبر داده و بمن خبر نداده است؟!! عرض كردم قربانت گردم، چون از آتش دوزخ بتو دلسوزى كرده خبرت نداده است، زیرا مى‌ترسید كه تو نپذیرى و از آن جهت بدوزخ روى ولى به من خبر داده كه اگر بپذیرم نجات یابم و اگر نپذیرم از دوزخ رفتم من باكى بر او نباشد (زیرا هر چه باشم فرزند او نیستم پس به من فرموده با بنى امیه نجنگ ولى تو نفرمود) سپس به او گفتم: قربانت گردم، شما بهترید یا پیغمبران؟ فرمود: پیغمبران گفتم: یوسف به یعقوب مى‌گوید (((داستان خوابت را ببرادرانت مگو، مبادا برایت نیرنگى بریزند))) او خوابش را نگفت و پنهان داشت كه برایش نیرنگى نریزند، همچنین پدر تو مطلب را از پنهان كرد زیرا بر تو بیم داشت، زید فرمود: اكنون كه چنین گوئى بدانكه مولایت در مدینه بمن خبر داد كه: من كشته مى‌شوم و در كناسه كوفه بدار روم و خبر داد كه كتابى نزد اوست كه كشتن و بدار رفتن من در آن نوشته است، احوال گوید من به حج رفتم و گفتگوى خودم را با زید به حضرت صادق عرض كردم، فرمود: تو كه راه پیش و پس و راست و چپ و زبر را بر او بستى و نگذاشتى براهى قدم بر دارد (هر چه گفت جوابش رادادى).

توضیح موضوع قیام و نهضت جناب زیدبن على بن الحسین علیه السلام و منظور و هدف او از آن نهضت در كتب تاریخ حدیث و تحقیق است. از روایاتى استفاده مى‌شود كه قیام او براى سرنگون ساختن خلاف جابرانه و غاصبانه بنى امیه و نصب امام بحق بوده است، از روایات دیگرى هم جور دیگر استفاده مى‌شود چنانكه این روایت هم دو پهلو است. از اینها گذشته مناسب این روایت با عنوان باب كه (((الاضطرار الى الحجة))) است براى ما معلوم نشد.

(طبقات پیغبران و رسولان و ائمة (علیه السلام))

1- امام صادق علیه السلام فرمود: پیغمبران و رسولان چهار طبقه باشند: 1- پیغمبریكه تنها براى خودش پیغمبر است و بدیگرى تجاوز نمى‌كند (و خدا بوسیله‌اى وظائف شخصى او را باو مى‌فهماند) 2- پیغمبریكه در خواب مى‌بیند و آواز هاتف را مى‌شنود ولى خود او را در بیدارى نمى‌بیند و بر هیچكس مبعوث نیست و خود او امام و پیشوائى دارد. چنانچه ابراهیم بر لوط امام بود 3- پیغمبریكه در خواب مى‌ببیند و صدا را مى‌شنود و فرشته را مى‌بیند و بسوى گروهى كم یا زیاد مبعوث است مانند یونس، خدا باو فرماید: (147 سوره 37) (((ما او را بسوى صد هزار نفر بلكه بیشتر فرستادیم))) امام فرمود: مقدار بیشتر سى هزار بود و یونس را پیشوائى بود (كه جناب موسى باشد و او شریعت موسى

را ترویج مى‌كرد) 4- پیغمبریكه در خواب مى‌بیند و صدا را مى‌شنود و در بیدارى مى‌بنید و او امام است مانند پیغمبران اولواالعزم، ابراهیم علیه السلام مدتى پیغمبر بود و امام نبود تا خدا فرمود: (124 سوره‌2) (((من ترا امام مردم قرار دادم ابراهیم گفت از فرزندان من هم؟))) خدا فرمود (((پیمان من بستمكاران نرسد))) كسى كه غیر خدا یا بتى را پرستیده امام نگردد.

توضیح كلمه (((عهد))) را كه به پیمان معنى كردیم، مجلسى (قدّس سرّه) گوید، مقصود از عهد معنائیست كه شامل امامت شود و بمعنى فرمانیكه بفرمانداران نویسند، مى‌آید و در اینجا كنایه از مقام خلافت خداست در زمین، و چون آیه شریفه امامت و پیشوائى امت را از ستمكاران نفى كرد، دلالت دارد بر ثبوت آن براى عادلان و همین آیه دلیل است بر اینكه امام باید معصوم باشد و گناهى از او سر نزند، زیرإ؛پپ غیر معصوم نسبت بخود یا دیگرى ستمگر است.

2- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود. خداى تبارك و تعالى ابراهیم را بنده خود گرفت پیش از آنكه پیغمبرش نماید و او را بپیغمبرى برگزید پیش از آنكه رسولش كند و رسول خود ساخت پیش از آنكه خلیش گرداند و خلیش گرفت پیش از آنكه امامش قرار دهد، پس چون همه این مقامات را برایش گرد آورد فرمود، (((همانا من ترا امام مردم قرار دادم))) چون این مرتبت در چشم ابراهیم بزرگ جلوه نمود، عرض كرد (((از فرزندان من هم))) خدا فرمود. (((پیمان من بستمكاران نرسد))) شخص كم خرد امام شخص پرهیزكار نگردد (و ستمگر از نظر خدا كم خرد است و ممكن نیست كه او پیشواى امتى گردد كه در میان ایشان مردم پرهیزكار باشد.

3- و فرمود، آقا و سرور پیغمبران و رسولان پنج نفرند كه ایشان اولواالعزم رسولانند و آسیاى نبوت و رسالت گرد آنها مى‌چرخد و ایشان: نوح و ابراهیم و موسى و عیسى و محمد است درود خدا بر محمد و خاندانش و بر تمام پیغمبران.

4- جابر گوید: شنیدم كه امام باقر علیه السلام مى‌فرمود: همانا خدا ابراهیم را به بندگى به پذیرفت پیش از آنكه به پیغمبرى پذیرد و به پیغمبریش پذیرفت پیش از آنكه برسالتش گیرد و برسالتش گرفت پیش از آنكه خلیلش گیرد و خلیلش گرفت پیش از آنكه امامش گیرد و چون این مقامات برایش فراهم نمود امام پنج انگشت خود را (براى نمودن این پنج مقام) جمع كرد به ابراهیم گفت. اى ابراهیم همانا من ترا امام مردم گردانیدم. از بس این مرتبت در چشم ابراهیم بزرگ آمد، گفت. پروردگارا و از فرزندان من هم؟، خدا فرمود: پیمان من بستكاران نرسد.

(فرق میان رسول و نبى و محدث)

1- معروفى بامام رضا (علیه السلام) نوشت: قربانت گردم، بفرمائید، چه فرقست بین رسول و نبى و امام؟ حضرت نوشت - یا شفاها فرمود فرق میان رسول و نبى و امام اینستكه رسول جبرئیل بر او نازل شود و او را به بیند و سخنش را بشنود و بر او وحى نازل شود (كند) و گاهى باشد كه در خواب بیند مانند خواب دیدن ابراهیم (دستور سر بریدن پسرش را) و نبى گاهى سخن جبرئیل را مى‌شنوند و گاهى

شخص او را مى‌بیند و سخنش را نمى‌شنود و امام آنستكه سخن را شنود و شخص را نبیند.

(در اینكه زمین خالى از حجت نماند)

1- حسین بن ابى العلاء گوید: بامام صادق عرض كردم: ممكن است زمین باشد و امامى در آن نباشد؟ فرمود: نه، گفتم: دو امام در یك زمان مى‌شود؟ فرمود: نه مگر اینكه یكى از آنها خاموش باشد (و بوظائف امامت قیام نكند مانند حضرت حسین در زمان امام حسن علیهماالسلام).

2- امام صادق مى‌فرمود: همانا زمین در هیچ حالى از امام خالى نگردد براى آنكه اگر مؤمنین چیزى (در اصول یا فروع دین) افزودند آنها را برگرداند و اگر چیزى كم كردند براى آنها تكمیل كند.

3- حسین بن ابى العلاء گوید: به امام صادق عرض كردم زمین بدون امام باقى مى‌ماند؟ فرمود: نه.

4- امام صادق علیه السلام فرمود: خدا برتر و بزرگتر از آنستكه زمین را بدون امام عادل واگذارد.

5- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خداوندا تو زمینت را از حجت خود بر خلقت خالى نگذارى.

6- حضرت ابوالحسن امام دهم علیه السلام فرمود: زمین از حجت خالى نماند، بخدا آن حجت منم.

7- ابوحمزة گوید بامام صادق علیه السلام عرض كردم: زمین بدون امام مى‌ماند؟ فرمود: اگر زمین بدون امام باشد فرو رود (و نظمش از هم بپاشد).

8- حضرت باقر علیه السلام فرمود چنانچه امام از زمین برگرفته شود زمین با اهلش مضطرب گردد چنانچه دریا.

(شناختن امام و مراجعه باو)

1- ابوحمزة گوید: امام باقر علیه السلام بمن فرمود: همانا خدا را كسى پرستد كه او را بشناسد و اما كسى كه خدا را نشناسد او را اینگونه (مانند عامه از مردم) گمراهانه مى‌پرسد، عرض كردم قربانت گردم معرفت خدا چیست؟ فرمود: باور داشتن خداى عزوجل و باور داشتن پیغمبرش (صلی الله علیه و آله و سلم) و دوست داشتن على علیه السلام و پیروى از او و از ائمه هدى علیهم السلام و بیزارى جستن بخداى عزوجل از دشمن ایشان، این چنین شناخته مى‌شود خداى عزوجل.

2- زرارة گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم: بمن بفرمائید كه آیا معرفت امام از شما خانواده بر تمام خلق واجبست؟ فرمود: خداى عزوجل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) را بر تمام مردم بعنوان مردم بعنوان رسول و حجت خدا بر همه خلقش در روى زمین مبعوث فرمود، پس هر كه بخدا ایمان آورد و به محمد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ایمان نیاورد و از او پیرویش كند و تصدیقش نماید معرفت امام از ما خانواده بر او واجبست و كسى كه بخدا و رسولش ایمان نیاورد و از او پیروى نكند و تصدیقش ننماید و حق خدا و رسولش را نشناسد، چگونه معرفت امام بر او واجب باشد در

صورتیكه به خدا و رسولش ایمان نیاورده و حق آنها را نشناخته است (بلكه بر او واجب است اولا خدا و رسولش را بشناسد و از رسول پیروى كند) عرض كردم: پس چه مى‌فرماید در باره كسى كه به خدا و رسولش ایمان آورده و پیغمبر را نسبت به آنچه خدا بر او نازل كرده باور دارد، بر چنین اشخاص حق معرفت شما لازمست؟ فرمود: آرى مگر اینان (عامه و اهل سنت) بفلان و فلان (ابوبكر و عمر) معرفت ندارند؟ عرض كردم: چرا (از سؤال حضرت استفاده مى‌شود كه هر كس به خدا و رسولش ایمان آورد لازمست براى جانشینى پیغمبر و حفظ و ترویج شریعت به پیشوائى معتقد شود، چنانچه اهل سنت هم این قاعده را قبول دارند ولى آنها در تعیین امام و خلیفه باشتباه رفته‌اند) امام فرمود: مگر عقیده دارى كه خدا معرفت فلان و فلان را در دل ایشان انداخته است؟ بخدا آن را كسى جز شیطان در دل ایشان نینداخته است، نه به خدا، حق ما را كسى جز خدا بمؤمنین الهام نكند (یعنى اى زرارة این را هم بدان كه معرفت ما گوهریست ربانى و توفیقى است الهى كه جز به مردم سالم و پاك فطرت نرسد، چنانچه پیروى از پیشوایان ناحق عقیده‌ایست شیطانى كه در اثر خبث باطن نصیب افراد دیگرى گردد).

3- امام باقر علیه السلام مى‌فرمود: تنها كسى خداى عزوجل را شناسد و پرستش كند كه هم خدا را بشناسد و هم امام از ما خاندان را و كسى كه خداى عزوجل را نشناسد و امام از ما خاندان را نشناسد غیر خدا را شناخته و عبادت كرده، اینچنین (مانند عامه مردم) كه بخدا گمراهند (خدائى كه بوسیله غیر ائمه هدى معرفى شود جوان خویش سیمائى است كه در قیامت براى مردم جلوه‌گرى كند پس هر كه به چنین خدائى معتقد باشد، حقا خدا را نشناخته است).

4- امام صادق علیه السلام فرمود: خدا خوددارى و امتناع فرموده كه كارها را بدون اسباب فراهم آورى پس براى هر چیز سبب و وسیله‌اى قرار داد و براى هر سببى شرح و گشایشى مقرر داشت و براى هر شرحى نشانه‌اى (دانشى) گذاشت و براى هر نشانه درى گویا نهاد، عارف حقیقى كسى است كه این در را نشناخت و نادان حقیقى كسى است كه باین در نادان گشت، این در گویا رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است و ما.

شرح -اگر چه خدا قادر است كه امور جهان را بدون علل و اسباب فراهم آورد، چنانچه گاهى عیسى را بدون پدر ایجاد مى‌كند و آتش را بدون اسباب معمولى بر ابراهیم سرد و سلامت مى‌نماید ولى بطور عموم و كلى عادتش بر این جارى گشته كه امور جهان را با وسائل و اسبابى مخصوص جریان دهد و فراهم آورد، و ترتیب اسباب در این در حدیث شریف چنانستكه خدا براى سعادت و نجات مردم سببى قرار داده كه آن معرفت و اطاعت خدا و رسول است و براى این سبب شرحى قرار داده كه آن مقررات و قوانین دینى است و براى این شرح :نشانه یا دانشى گذاشته كه آن قرآن است و براى قرآن در گویائى مقرر داشته كه آن پیغمبر و ائمه معصومینند (صلی الله علیه و آله و سلم) پس هر كه خواهد بسعادت و نجات رسد باید این طرق را بپیماید.

5- محمد بن مسلم گوید شنیدم كه امام باقر علیه السلام مى‌فرمود: هر كه دیندارى خداى عزوجل كند به وسیله عبادتى كه خود را در آن بزحمت افكند ولى امام و پیشوائى كه خدا معین كرده نداشته باشد، زحمتش ناپذیرفته و خود او گمراه و سرگردانست و خدا اعمال او را مبغوض و دشمن دارد، حكایت او حكایت گوسفندى است كه از چوپان و گله خود گم شده و تمام روز سرگردان میرود و برمیگردد، چون شب فرا رسد گله‌اى باشبان بچشمش آید، بسوى آن گراید و به آن فریفته شود و شب را در خوابگاه آن گله بسر برد، چون چوپان گله را حركت دهد، گوسفند گمشده گله و چوپان را ناشناس بیند، باز متحیر و سرگردان در جستجوى شبان و گله خود باشد كه گوسفندانى را با چوپانش به بیند، بسوى آن رود و به آن فریفته گردد، شبان او را صدا زند كه بیا و بچوپان و گله خود پیوند كه تو سر گردانى و از چوپان و گله خود گمگشته‌اى، پس ترسان و سرگردان و گمراه حركت كند و چوپانیكه او را بچراگاه رهبرى كند و یا بجایش برگرداند نباشد، در همین میان گرگ گمشدن او را غنیمت شمارد و او را بخورد، بخدا اى محمد كسى كه از این امت باشد و امامى هویدا و عادل از طرف خداى عزوجل نداشته باشد چنین است، گم گشته و گمراهست و اگر با این حال بمیرد با كفر و نفاق مرده است، بدان اى محمد كه پیشوایان جورو پیروان ایشان از دین خدا بر كنارند، خود گمراهند و مردم را گمراه كنند، اعمالى را كه انجام میدهند چون خاكسترى است كه تند بادى در روز طولانى به آن تازد، از كردارشان چیزى دست گیرشان نشود. اینست گمراهى دور. (آرى بخدا سوگند هر كه از تحت سرپرستى شما فرار كند گرفتار دین سازان و مذهب تراشان دغل و مخبط مى‌شود پدر و مادرم بفداى شما -).

6- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: ابن كوا نزد امیرالمؤمنین آمد و گفت: اى امیر مؤمنان (آیه 46 سوره 7) (((بر اعراف مردانى باشند كه همه كس را از رخسارشان شناسند))) یعنى چه؟ فرمود: مائیم بر اعراف كه یاران خود را برخسارشان میشناسیم و مائیم اعراف كه خداى عزوجل جز از طریق معرفت ما شناخته نشود و مائیم اعراف كه خدا ما را در روز قیامت بر روى صراط معرفت قرار دهد، پس داخل بهشت نشود مگر كسى كه ما او را شناسیم و او ما را شناسد و بدوزخ نرود جز آنكه ما او را ناشناس دانیم و او ما را، خداى تبارك و تعالى اگر میخواست خودش را بیواسطه به بندگانش مى‌شناسانید ولى ما را درو جاده و راه و طریق معرفت خود قرار داد، كسانى كه از ولایت مارو گردانیده و دیگران را بر ما ترجیح دهند از صراط مستقیم منحرفند (در قیامت از صراط بسر در آیند) برابر نیست كسانیكه مردم به آنها پناه گیرند (كه ما اهل بیت پیغمبر باشیم) با كسانى كه خود محتاج پناهندگى بدیگران باشند (كه پیشوایان عامه باشند) زیرا آن مردم (پیروان پیشوایان عامه) بسوى چشمه‌هاى آب تیره اندك كه از چشمه‌اى بچشمه دیگر ریزد رفتند و كسانیكه سوى ما آمدند بسوى چشمه‌هاى صافى آمدند كه آبش بامر پروردگار جاریست و تمام شدن و خشك شدن ندارد.

توضیح علومى را كه ابوحنیفه و امثال او دارند تشبیه فرمود بچشمه آبى كه تیره و كم است اولا علم حقیقى نیست و مخلوط بجهل است و ثانیا محدود و متناهى است و یك سلسله اصطلاحاتى است كه دست بدست مى‌گردد و علوم ربانى خود را تشبیه بچشمه صاف لایزال فرمود. یعنى آنچه ما داریم اولا عین و حقیقت علم است و ثانیا رشته‌اى باقیانوس نامحدود علم خدا متصل است كه بریدن و تمام شدن ندارد، هر چه از ما بپرسید جواب گوئیم و آنچه گوئیم عین حقیقت و واقعست.

7- ابوحمزة گوید: امام باقر به من فرمود: اى اباحمزة: هر یك از شما كه خواهد چند فرسخى پیماید براى خود راهنمائى گیرد. تو كه بر راههاى آسمان نادانترى تا براههاى زمین، پس براى خود راهنمائى طلب كن (و آن راهنما غیر از اهلبیت پیغمبر نباشد زیرا از آسمان وحى در خانه آنها نازل شده و راه بهشت و جهنم را آنها دانند).

8- امام صادق علیه السلام راجع بقول عزوجل (273 سوره 2) (((بهر كه حكمت دادند خیر بسیارى دادند))) فرمود: مراد بحكمت اطاعت خدا و معرفت امام است.

9- امام باقر فرمود: ابو عبدالل ه جدلى بر امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شد حضرت فرمود اى ابوعبدالله نمى‌خواهى ترا خبر دهم از قول خداى عزوجل (91 سوره 27) (((هر كه كار نیكى آورد بهتر از آن را پاداش گیرد و از هراس روز قیامت ایمن باشند))) و هر كه كار بدى آورد برو در دوزخ افتد، مگر ممكن است جز آنچه كرده‌اید جزا بینید))) عرض كرد چرا اى امیر مؤمنان قربانت گردم، فرمود:

كار نیك شناختن ولایت و دوستى ما اهل بیت است و كار بد، انكار ولایت و دشمنى ما اهل بیت است و باز هم آن آیه را تلاوت فرمود.

(وجوب اطاعت ائمه)

1- امام باقر علیه السلام فرمود: بلندى و كوهان و كلید و در همه چیز و خرسندى خداى رحمان تبارك و تعالى اطاعت امامست بعد از معرفت او، سپس فرمود: خداى تبارك و تعالى مى‌فرماید: (83 سوره 4) (((هر كه اطاعت پیغمبر نماید، اطاعت خدا كرده و هر كه رو گرداند (او را رها كن، زیرا) ما ترا نگهبان او نفرستاده‌ایم))).

2- بشیر عطار گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: ما خانواده گروهى هستیم كه خدا اطاعت ما را واجب كرده و شما پیروى مى‌كنید از كسیكه مردم بنادانى او معذور نیستند (پس اگر اهل سنت در قیامت گویند ما اهل بیت پیغمبر را نمى‌شناختیم تا از آنها پیروى كنیم، اگر مستضعف نباشند خدا معذورشان ندارد زیرا امامت ایشان براهین روشن دارد).

3- امام باقر علیه السلام در باره قول خداى عزوجل (54 سوره 4) (((به آنها سلطنت بزرگى دادیم))) فرمود مقصود اطاعت آنها كه بر مردم واجبست.

4- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: وجوب اطاعت میان اوصیاء و پیغمبران مشترك است (و بر امت استكه از هر دو طایفه اطاعت كنند).

5- و فرمود: ما گروهى باشیم كه خداى عزوجل اطاعت ما را واجب كرده، انفال (غنیمت در جنگ و مباحات اولیه) از ماست و برگزیده از مال (اشیاء نفیس جنگى) بما اختصاص دارد: ما در دانش ریشه داریم و ما هستیم حسد برده شدگان كه خدا فرماید (58 سوره 4) (((آیا بر مردم حسد مى‌ورزند بواسطه آنچه خدا از فضل خود بایشان داده است))) (درباره انفال و برگزیده از مال و نیز درباره اینكه ائمة علیه السلام محسودند بعد از این بتفصیل بیان مى‌شود).

6- حسین بن ابى العلاء گوید: گفتار خود را درباره اوصیاء كه اطاعتشان واجبست بامام صادق علیه السلام عرض كردم فرمود: آرى ایشانند همان كسان كه خداى تعالى فرماید (59 سوره 4) (((اطاعت كنید خدا را و اطاعت كنید پیغمبر و والیان امراز خودتان را))) (یعنى مقصود از والیان امر، اوصیاء باشند) و ایشانند همان كسان كه خداى عزوجل فرموده است (61 سوره 5) (((ولى شما فقط خداست و رسولش و كسانیكه ایمان آورده‌اند))).

شرح -راجع به آیه اول مجلسى (قدّس سرّه) از مجمع البیان نقل مى‌كند كه عامه و اهل سنت اولى الامر را بزمامداران و یا علما تفسیر مى‌كنند و اما مفسرین شیعه باستناد روایات وارده از حضرت باقر و صادق علیهماالسلام بائمة و اهلبیت علیهم السلام تفسیر مى‌كنند و ایشانند كه خدا اطاعتشان را بدون قید و شرط در این آیه واجب كرده است و جایز نیست كه خدا اطاعت كسى را بى‌قید و شرط واجب كند، جز آنكه معصوم باشد و ظاهر و باطنش یكى باشد و اشتباه نكند و بكار زشت دستور ندهد و زمامداران و علماء ایگونه نیستند و خدا منزه است از اینكه مردم را امر كند از گنهكار و یا كسانیكه عقاید مختلف دارند اطاعت نمایند زیرا اطاعت نمودن از چند عالمى كه هر یك رأى جداگانه‌اى دارد محالست و ممكن هم نیست كه آنها در عقیده متحد شوند و یك قول را اختیار كنند.

اما راجع به آیه دوم كه مهمترین آیه ایستكه مفسرین و متكلمین شیعه بر امامت امیرالمؤمنین علیه السلام استدلال كرده‌اند و آن موضوع خاتم بخشى آن حضرت در حال ركوع است كه این آیه در شأنش نازل گشته است چنانچه این مطلب را مفسرین از عامه و اهل سنت هم اعتراف دارند، فخررازى و زمخشرى و بیضاوى و سیوطى كه از بزرگان علما سنتند در تفاسیر خود نزول آیه شریفه را در شأن امیرالمؤمنین علیه السلام و موضوع خاتم بخشى آنحضرت دانسته‌اند و خلاصه اخبار در این باره متواتر است.

7- مردى پارسى از امام كاظم علیه السلام پرسید اطاعت شما واجبست؟ فرمود: آرى، گفت: مثل اطاعت فرمود: آرى.

8- ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: همه امامان در فرمان و وجوب اطاعت یكسانند فرمود: آرى.

9- طبرى گوید: من در خراسان بالاى سر امام رضا (علیه السلام) بخدمت ایستاده بودم و جمعى از بنى هاشم كه اسحاق بن موسى در میانشان بود، خدمت آنحضرت بودند، امام فرمود: اى اسحاق بمن خبر رسید كه مردم (اهل سنت)

مى‌گویند: ما عقیده داریم كه مردم برده ما هستند، نه سوگند بخویشى و قرابتى كه با پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دارم نه من هرگز این سخن نگفته‌ام و نه از پدرانم شنیده‌ام و نه بمن خبر رسیده كه یكى از آنها گفته باشد ولى من مى‌گویم: عبید لنا فی طاعه، مواللنا فی دین هر كس حاضر است بغائبین برساند.

10- امام صادق علیه السلام مى‌فرماید: مائیم كه خدا اطاعت ما را واجب ساخته، مردم راهى جز معرفت ما ندارند و بر نشناختن ما معذور نباشند. هر كه ما را شناخت مؤمن است و هر كه انكار كند كافر است و كسى كه نشناسد و انكار هم نكند گمراهست تا زمانیكه بسوى هدایتى كه خدا بر او واجب ساخته و آن اطاعت حتمى ماست بر گردد و اگر بهمان حال گمراهى بمیرد خدا، هر چه خواهد با او كند.

11- ابن فضل گوید: از امام علیه السلام پرسیدم بهترین وسیله تقرب بندگان بخداى عزوجل چیست؟ فرمود بهترین وسیله تقرب بندگان بسوى خداى عزوجل اطاعت خدا و اطاعت رسول و اطاعت والیان امر است امام باقر (علیه السلام) فرمود: دوستى ما ایمان و دشمنى ما كفر است.

12- حسین بن ابى‌العلاء گوید بامام صادق علیه السلام عرض كردم، اوصیاء پیغمبر اطاعتشان واجبست؟ فرمود: بلى، ایشانند كه خداى عزوجل درباره آنها فرموده (63 سوره 4) (((و اطاعت كنید خدا را و اطاعت كنید پیغمبر و صاحبان امر از خودتان را))) و ایشانند كه خدا درباره آنها فرموده (91 سوره 5) (((ولى شما خداست و رسولش و كسانیكه ایمان آورده و نماز مى‌گذارند و در حال ركوع صدقه مى‌دهند))) (بحدیث هفتم همین باب مراجعه شود).

(ائمه، گواهان خدای عز و جل باشند بر خلقش)

1-امام صادق علیه السلام راجع به قول خداى عزوجل (45 سوره 4) (((پس چطور باشد زمانیكه از هر امتى گواهى آوریم و ترا بر آنها گواه آوریم)) فرمود: تنها درباره امت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شده، در هر قرنى امامى از ما بر ایشان گواه و ناظر است و محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) گواه و ناظر بر ماست. (یعنى بر گفتار و كردار ایشان ناظر است و روز قیامت نزد خدا گواهى دهد، پس مواظب باشید و تقوى پیشه كنید كه گواهان شما عادل و مقبولند).

2- برید عجلى گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (138 سوره 2) (((و اینگونه شما را امتى میانه (عادل) قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید))) پرسیدم، فرمود: ما هستیم امت میانه و مائیم گواهان خدا بر خلقش و حجتهاى او در زمینش. عرض كردم: قول خداى عزوجل (78 سوره 22) (((ملت پدر شما ابراهیم))) یعنى چه؟ فرمود: خصوص ما مقصود است (دنبال آیه و تفسیر آن) (((او شما را از پیش مسلمان نامیده))) یعنى در كتابهاى گذشته (((و در این))) یعنى قرآن (((تا پیغمبر بر شما گواه باشد))) پس پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گواه و ناظر بر ماست نسبت به آنچه از طرف خداى عزوجل به مردم رسانیده‌ایم و ما گواهانیم

بر مردم، هر كه ما را تصدیق كند، روز قیامت تصدیق كنیم و هر كه ما را تكذیب كند روز قیامت تكذیبش كنیم.

3- حلال گوید از حضرت ابوالحسن علیه السلام در باره قول خداى عزوجل (21 سوره 11) (((آیا كسیكه از پروردگار خود دلیل دارد و گواهى از خودش در پى اوست))) پرسیدم، فرمود امیرالمؤمنین (صلی الله علیه و آله و سلم) گواه در پى رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از پروردگار خود دلیل دارد (و آن قرآنست).

4- برید عجلى گوید از امام باقر علیه السلام در باره قول خداى تبارك و تعالى (138 سوره 2) (((و همچنین شما را امت میانه قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیغمبر بر شما گواه باشد))) پرسیدم، فرمود: مائیم امت میانه گواهان خداى تبارك و تعالى بر خلقش و حجتهاى او در زمینش گفتم: خدا فرماید: (77 سوره 22) (((اى اهل ایمان ركوع كنید و سجده كنید و پرودرگارتان را بپرستید و نیكى كنید شاید رستگار گردید و در راه خدا كار زار كنید چنانكه سزاوار كارزار كردن براى او است او شما را بر گزید))) فرمود: خدا ما را قصد كرده و مائیم بر گزیدگان و خداى تبارك و تعالى در دین حرجى قرار نداده، حرج از تنگ گرفتن سخت‌تر است، و اینكه فرماید: (((ملت پدرتان ابراهیم))) تنها ما را قصد كرده و (((شما را مسلمان نامیده))) خدا ما را مسلمان نامیده (((از پیش))) یعنى در كتابهاى گذشته (((و در این))) یعنى قرآن (((تا پیغمبر بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشید))) پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) گواه بر ماست نسبت بدانچه از جانب خداى تبارك و تعالى تبلیغ نموده‌ایم و ما بر مردم گواهیم در روز قیامت، هر كه ما را تصدیق كند تصدیقش كنیم و هر كه تكذیب كند تكذیبش نمائیم.

5- امیرالمؤمنین (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خداى تبارك و تعالى ما را پاكیزه نمود و نگهدارى فرمود و ما را بر خلقش گواه ساخت و در زمینش حجت نهاد و ما را همراه قرآن و قرآن را همراه ما قرار داد، نه ما از آن جدا شویم و نه او از ما جدا شود ( كردار و گفتار ما با حقیقت معانى و مضامین قرآن منطبق است و جدائى ممكن نیست زیرا ما سر موئى هم از قرآن تجاوز مى‌كنیم).

(در اینكه رهنمایان تنها ائمۀ باشند)

1- فضیل گوید از امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (7 سوره 13) (((و هر گروهى را رهبریست))) پرسیدم، فرمود: هر امامى رهبر است در دور اینكه در میان مردم است (رهبر مردم دوران خویش است).

2- برید عجلى گوید از امام باقر علیه السلام در باره قول خداى عزوجل (((همانا تو بیم دهنده‌اى و براى هر گروهى رهبریست))) پرسیدم، فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بیم دهنده است و در هر زمانى یكى از ما اهلبیت رهبریست كه مردم را به آنچه پیغمبر از طرف خدا آورده رهبرى كند، رهبران بعد از پیغمبر اول على است و پس از او اوصیااش یكى پس از دیگرى.

3- ابوبصیر گوید بامام صادق علیه السلام آیه (((همانا توئى بیم دهنده و براى هر گروهى رهبریست))) را عرض كردم، فرمود: بیم دهنده رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است و رهبر على است. اى ابو محمد آیا امروز رهبرى هست؟ عرض كردم: آرى فدایت گردم، همیشه از شما خانواده رهبرى پس از رهبر دیگرى بوده تا بشما رسیده است، فرمود خدایت رحمت كناد: اى ابامحمد: اگر چنین مى‌بود كه چون آیه‌اى در باره مردى نازل مى‌شد و آن مرد مى‌میرد آیه هم از بین مى‌رفت (و مصداق دیگرى نداشت) كه قرآن مرده بود ولى قرآن همیشه زنده است بر باز ماندگان منطبق مى‌شود چنانچه بر گذشتگان منطبق مى‌شد.

4- قصیر گوید از امام باقر (علیه السلام) در باره گفته خداى تبارك و تعالى (((همانا))) توئى بیم دهنده و براى هر قومى رهبریست))) پرسیدم فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بیم دهنده است و على رهبر است، هان بخدا سوگند كه مقام هدایت و رهبرى از میان ما خانواده نرفته و تا اكنون هم در میان ما هست.

(در اینکه ائمه (علیه السلام) ولی امر خدا و خزانه دار علم او هستند)

1- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود: ما ولى امر (امامت و خلافت) خدا و گنجینه علم خدا و صندوق وحى خدا هستیم.

2- امام باقر علیه السلام فرمود: بخدا كه ما خزانه‌دار خدائیم در آسمان و زمینش، نه آنكه خزانه‌دار طلا یا نقره باشیم، بلكه خزانه‌دار علمش هستیم.

3- سدیر گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم: قربانت، شما چه سمتى دارید؟ فرمود: ما خزانه‌دار علم خدائیم، ما مترجم وحى خدائیم: ما حجت رسائیم بر هر كه در زیر آسمان و روى زمین است.

4- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خداى تبارك و تعالى فرماید، حجت من بر اشقیاء امت تو كامل و تمامست، آنهائى كه ولایت على و اوصیاء بعد از تو را ترك گفتند، زیرا روش و رفتار تو و پیغمبران پیش از تو در ایشان موجود است و بعلاوه ایشان خزانه‌دار علم من بعد از تو مى‌باشند، سپس پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: همانا جبرئیل نام ایشان و نام پدرانشان را بمن خبر داد.

5- ابن ابى یعفور گوید: امام صادق علیه السلام بمن فرمود: اى پسر ابى‌یعفور: همانا خدا یكتاست و در یكتائى یگانه است (بى‌شریكست و بسیط مطلق و حتى صفاتش زائد بر ذاتش نیست) در كار خود یكتاست پس مخلوقى را آفرید و ایشان را براى این كار (خلافت و امامت) سنجید و مقدر كرد و ما هستیم آن مخلوق اى پسر ابى‌یعفور، و ما هستیم حجت خدا در میان بندگانش و خزانه دار علمش و باین كار (امامت و خلافت) قیام كرده‌ایم.

6- امام صادق علیه السلام فرمود: خداى عزوجل ما را آفرید و آفرینش ما را نیكو ساخت و ما را صورتگرى كرد و نیكو تصویر نمود و ما را در آسمان و زمینش خزانه دار ساخت و براى ما درخت سخن گفت و بوسیله عبادت ما خداى عزوجل عبادت شد و اگر ما نبودیم، خدا پرستیده نمى‌شد.

شرح -دو جمله اول در حدیث 353 بیان شد و مقصود از سخن گفتن درخت یا همان تكلم معمولى است كه بعنوان معجزه براى پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و بعضى از ائمه علیه السلام رخ داده است و یا استنباط علوم و معارفى از درختان و برگ آنهاست كه براى دیگران میسر نیست چنانكه از بعضى اخبار استفاده مى‌شود ( مرآت العقول).

(در اینكه ائمه علیه السلام خلفاء خدایند در زمین و درهاى توجه به اویند)

1- امام رضا علیه السلام مى‌فرمود: ائمه خلفاء خداى عزوجل در زمینش باشند.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: اوصیاء پیغمبر درهاى توجه بسوى خداى عزوجل باشند و اگر ایشان نبودند، مردم خداى عزوجل را نمى‌شناختند و خداى تبارك و تعالى بوسیله ایشان بر خلقش احتجاج كند.

3- ابن سنان گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم تفسیر قول خداى جل جلاله را (55 سوره 24) (((خدا از میان شما كسانى را كه ایمان آورده و كار شایسته كرده‌اند وعده فرموده است كه در زمین بخلافت گمارد چنانكه پیشینیان ایشان را بخلافت گماشت))) فرمود: ایشان ائمه هستند (و در روایت است كه این آیه در باره حضرت مهدى قائم علیه السلام و اصحاب او است و اگر از دنیا نماند مگر یك روز خدا آنروز را دراز كند تا آنحضرت ظهور كند و در روى زمین فرمانروائى نماید و زمین را پر از عدل و داد كند چنانچه پر از ظلم و جور شده باشد).

(در اینكه ائمه علیه السلام نور خداى عزوجل باشند)

1- ابو خالد كابلى گوید از امام باقر علیه السلام پرسیدم تفسیر قول خداى عزوجل را (8 سوره 64) (((بخدا و رسولش و نورى كه فرستاده‌ایم ایمان آورید))) فرمود: اى ابا خالد بخدا سوگند كه مقصود از نور ائمه از آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) باشند تا روز قیامت، بخدا كه ایشانند همان نور خدا كه فرو فرستاده، بخدا كه ایشانند نور خدا در آسمانها و زمین، بخدا اى ابا خالد، نور امام در دل مؤمنین از نور خورشید تابان در روز، روشن‌تر است، بخدا كه ائمه دلهاى مؤمنین را منور سازند و خدا از هر كس خواهد نور ایشان را پنهان دارد، پس دل آنها تاریك گردد، بخدا اى ابا خالد بنده‌اى ما را دوست ندارد و از ما پیروى نكند تا اینكه خدا قلبش را پاكیزه كرده باشد و خدا قلب بنده‌اى را پاكیزه نكند تا اینكه با ما خالص شده باشد و آشتى كرده باشد (یك رنگ شده باشد و سازگار) و چون با ما سازش كرد خدا از حساب سخت نگاهش دارد و از هراس بزرگ روز قیامت ایمنش سازد.

2- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى (157 سوره 7) (((كسانى كه پیروى مى‌كنند از رسول و پیغمبرى كه درس ناخوانده است و اوصافش را در توراة و انجیل نزدشان نوشته مى‌یابند، ایشان را بكار نیك وا مى‌دارد و از كار زشت نهى مى‌كند و پاكیزه‌ها را براى ایشان حلال و پلیدى‌ها را بر ایشان حرام مى‌سازدتا آنجا كه فرماید و پیروى كنند از نورى كه با او نازل شده، تنها ایشان رستگارند))) فرمود مقصود از نور در اینجا (على) امیرمؤمنان و ائمه علیه السلام مى‌باشند.

3- ابى جارود گوید بامام باقر علیه السلام عرض كردم: خدا باهل كتاب خیر بسیارى داده است، فرمود: آن چیست؟ عرض كردم: قول خود خداى تعاى است (54 سوره 28) (((كسانى را كه پیش از آن به آنها كتاب دادیم باو مى‌گروند تا آنجا كه فرماید آنها براى شكیبائیشان دو مرتبه اجر گیرند))) امام فرمود: خدابشما هم عطا كرده چنانكه بایشان عطا كرده است، سپس تلاوت فرمود (29 سوره 57) (((اى گروندگان از خدا باك دشته باشید و برسولش ایمان آورید تا دو بهره از رحمت خود بشما دهد و براى شما نورى قرار دهد كه در پرتوش حركت كنید))) یعنى امامى كه باو اقتدا كنید.

4- صالح بن سهل همدانى گوید امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى (آیه 80 سوره نور كه به آیه نور معروفست در تأویل آن چنین فرمود) (((خدا نور آسمانها و زمین است، حكایت نور او چون فانوسى است))) آن فانوس فاطمه علیهاالسلام است (((كه در آن فانوس چراغى ست))) آن چراغ حسن است (((چراغ در آبگینه است))) آبگینه حسین است (((آبگینه مانند اختر درخشانى است))) آن اختر درخشان فاطمه است در میان زنان جهان (((از درخت پر بركتى برافروزد))) آن درخت حضرت ابراهیم (علیه السلام) است (((درخت زیتونى است نه خاورى و نه باخترى ))) نه یهودى و نه نصرانى (((كه نزدیكست روغنش بر افروزد))) نزدیكست علم از آن بجوشد (((اگر چه آتشى باو نرسد، نوریست روى نورى))) از فاطمه امامى پس از امامى آید (((خدا هر كه را خواهد بنور خود رهبرى كند)))

هر كه را خدا خواهد بامامان رهبرى كند (((و خدا براى مردم مثلها مى‌زند))) همدانى گوید: عرض كردم: (تأویل این كلمات را بفرمائید) (((یا مانند تاریكیها))) فرمود: اولى و رفیقش باشند (((موجى او را فرا گرفت))) سومى است روى آن موجى بود، (((اینها ظلماتى است))) آن موج دومى است (((كه برخى زبر برخى متراكمند))) معاویه لعنه الله و فتنه‌هاى بنى‌امیه است (((چون كسى دستش را بیرون كند نزدیك نیست كه آن را ببیند))) حال مؤمن است در تاریكى فتنه بنى امیه (فجایع بین امیه بر مؤمنین احاطه كند و آنها را سرگردن نماید) و كسى كه خدا براى او نورى مقرر نفرموده))) یعنى امامى از اولاد فاطمه علیهما السلام ندارد (((هیچ نورى براى او نباشد))) روز قیامت امامى نداشته باشد، و در باره قول خدایتعالى (12 سوره 57) (((نور آنها از پیش رو و طرف راست مى‌شتابد))) فرمود: روز قیامت ائمه مؤمنین از پیش رو و طرف راست مؤمنین مى‌شتابند تا ایشان را بمنازل اهل بهشت وارد سازند.

5- محمد بن فضیل گوید از حضرت ابوالحسن علیه السلام راجع بقول خداى تعالى (8 سوره 61) (((مى‌خواهند نور خدا را با پف دهان خود خاموش كنند))) پرسیدم، فرمود: یعنى مى‌خواهند ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را با پف دهانشان خاموش كنند، گفتم سپس خداى تعالى فرماید: (((و خدا كامل كننده نور خویش است))) فرمود یعنى و خدا كامل كننده امامت است و امامت همان نور است و

همانست كه خداى عزوجل فرماید (((بخدا و رسولش و نوریكه فرو فرستاده‌ایم ایمان آورید))) مقصود از نور همان امام است.

(ارکان زمین ائمه می باشند)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: آنچه على علیه السلام آورده انجام مى‌دهم و از آنچه نهى فرموده باز مى‌ایستم، براى او همان فضیلت آمده كه براى محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده و محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) را بر تمام مخلوق خداى عزوجل فضیلت است، خرده‌گیر بر حكمى كه على آورده مانند خرده‌گیر بر خدا و رسولش باشد و كسى كه در موضوعى كوچك یا بزرگ على را رد كند در مرز شرك بخداست، امیرالمؤمنین علیه السلام باب منحصر بفرد خداشناسى است و راه بسوى خداست، هر كه جز آن پوید هلاك شود و این امتیازات همچنین براى ائمه هدى یكى پس از دیگرى جاریست. خدا ایشان را اركان زمین قرار داده تا اهلش را نجنباند (اختلال نظام و سر گردانى عمومى پیش نیاید) و حجت رساى خویش ساخت براى مردم روى زمین و زیر خاك (مردگان یا ساكنان آن روى زمین) خود امیرالمؤمنین علیه السلام صلوات الله علیه بسیار مى‌فرمود: من از طرف خدا قسمت كننده بهشت و دوزخم (میان آن دو مكان ایستاده موالیانم را ببهشت و دشمنانم را بدوزخ راهنمائى مى‌كنم) و من بزرگترین فرق گذارم (میان حق و باطل یا میان بهشتى و دوزخى) و من صاحب عصا و میسمم، تمام ملائكه و روح القدس و پیمبران بفضیلت من اقرار نمودند چنانكه بفضیلت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) اقرار كردند. مرا بر مسندى مانند مسند او نشانیده‌اند و آن مسند (هدایت و خلافت) خدائى‌ست (مركوب من در قیامت همان مركوب پیغمبر و از جانب خداست رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) (در قیامت) خوانده شود و جامه در بر شود من هم خوانده شوم و جامه در بر شوم، او باز پرسى شود و من هم بازپرسى شوم و طبق گفته او سخن گویم، بمن خصلتهائى عطا شده كه هیچكس نسبت به آنها بر من پیشى نگرفته است: مرگ مردم و بلاها و نژادها و فصل‌الخطاب (قرآن یا تشخیص حق از باطل) را مى‌دانم، آنچه پیش از من بوده از دستم نرفته و آنچه نزدم حاضر نیست (از امور آینده) بر من پوشیده نیست، باجازه خدا بشارت مى‌دهم و از جانب او اداى وظیفه مى‌كنم، همه اینها از طرف خداست كه او بعلم خود مرا نسبت به آنها توانا ساخته است.

2- امام باقر (علیه السلام) فرمود: فضیلت امیرالمؤمنین علیه السلام این است كه هر چه آورده من به آن عمل مى‌كنم و از هر چه نهى كرده ترك مى‌كنم، اطاعت او بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) همان اطاعت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است و فضیلت براى محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) است. هر كه از او پیش افتد چون كسى است كه از خدا و رسولش پیش افتاده و كسى بر او برترى جوید مانند كسى است كه بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برترى جسته و هر كه در امر كوچك یا بزرگى او را رد كند در مرز شرك بخداست، زیرا رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) باب منحصر معرفت خدا بود، و راهى بود كه هر كه آن را پوید بخداى عزوجل رسد و همچنین است امیرالمؤمنین پس از وى و ائمه علیه السلام یكى پس از دیگرى هم به همین روشند، خداى عزوجل ایشان را اركان زمین مقرر

فرموده تا اهلش را نلرزاند و ستونهاى اسلام و مزدور راه هدایت ساخته. كسى جز با هدایت ایشان هدایت نشود و كسى كه از طریق هدایت خارج شده و گمراه گشته فقط بواسطه تقصیر در حق آنهاست، آنها بر علم و عذر و بیمى كه خدا (در قرآنش) نازل كرده امینند، و حجت رسا بر مردم روى زمینند، براى آخرین آنها از جانب خدا جارى شود مثل آنچه بر نخستینیان جارى بود (همگى در علم و وجوب اطاعت و سایر كمالات برابرند) و كسى جز بیارى خدا بدین درجه نرسد، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: من در میان بهشت و دوزخ مقسم خدایم، كسى جز طبق تقسیم من به بهشت یا دوزخ نرود، من پیشواى مردم پس از خود و رساننده از جانب پیش از خود (پیغمبر اكرم صلى الله علیه و آله وسلم) مى‌باشم، كسى جز احمد (صلی الله علیه و آله و سلم) بر من پیشى ندارد و من و او در یك روشیم، جز اینكه نبوت تنها بنام اوست، و به من شش فضیلت عطا شده است 1- علم آجال و مرگهإ؛ 2- علم بلاها 3- علم وصایا (آنچه اوصیاء پیغمبران مى‌دانند) 4 فصل الخطاب (قرآن یا داورى میان حق و باطل و یا بیان و سخن واضح) 5 و من صاحب كرات (حمله‌هاى مشهور میدان جنگ یا عالم بحوادث و وقایع گذشته و آینده) و دولت حاكم بر همه دولتهایم 6- و من صاحب عصا و میسم و جنبده‌اى كه با مردم سخن گوید مى‌باشم.

شرح -مراد بعصا یا چوبدستى مخصوصى است كه از پیغمبران باوصیائشان رسیده و همانست كه دست حضرت موسى علیه السلام بوده و دست بدست گشته تا پیغمبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) و از به امیرالمؤمنین علیه السلام رسیده است و یا آنكه كلمه (((عصا))) كنایه از قدرت و تصرفست و اما میسم در لغت به معنى آلت نشانه گذارى و آهنى است كه با آن گوسفند را داغ مى‌كنند و نشانه مى‌گذارند تا با گوسفندان دیگر اشتباه نشوند و بدین مناسب بعضى از شراح گفته‌اند: مقصود از اینكه على علیه السلام صاحب عصا و میسم است این است كه او چوپان و گله‌دار امت است بعد از رسول اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و عصا و میسم از خصائص چوپانست و از روایاتى استفاده مى‌شود كه امیرالمؤمنین علیه السلام در قیامت ابزارى در دست دارد كه میان دو چشم اهل ایمان علامت (((مؤمن))) و میان دو چشم كفار علامت (((كافر))) مى‌گذارد و اما جنبنده سخنگو اشاره دارد به آیه شریفه (82 سوره 27) (((و چون فرمان بر آنها اجرا شود جنبده‌اى از زمین بیرون آریم تا بدانها نگوید كه این مردم آیات ما را باور نمى‌كرده‌اند))) این جنبنده در روایات بسیارى تأویل بامیرالمؤمنین شده است در زمانى كه مؤمنین و كفار را نشانه گذارى مى‌كند.

(باب مخصوص و جامع در فضیلت و صفات امام)

1- عبدالعزیز بن مسلم گوید: ما در ایام حضرت رضا در مرو بودیم، در آغاز ورود، روز جمعه در مسجد جامع انجمن كردیم، حضار مسجد موضوع امامت را مورد بحث قرار داده و اختلاف بسیار مردم را در آن زمینه بازگو مى‌كردند، من خدمت آقایم رفتم و گفتگوى مردم را در بحث امامت بعرضش رسانیدم حضرت علیه السلام لبخندى زد و فرمود: اى عبدالعزیز این مردم نفهمیدند و از آراء صحیح خود فریب

خورده و غافل گشتند. همانا خداى عزوجل پیغمبر خویش را قبض روح نفرمود تا دین را برایش كامل كرد و قرآن را بر او نازل فرمود كه بیان هر چیز در اوست حلال و حرام و حدود و احكام و تمام اختیاجات مردم را در قرآن بیان كرده و فرمود (38 سوره 6) (((چیزى در این كتاب فرو گذار نكردیم))) و در حجة الوداع كه سال آخر عمر پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بود این آیه نازل فرمود (3 سوره 5) (((امروز دین شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و دین اسلام را براى شما پسندیدم))) و موضوع امامت از كمال دین است (تا پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) جانشین خود را معرفى نكند تبلیغش را كامل نساخته است) و پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از دنیا نرفت تا آنكه نشانه‌هاى دین را براى امتش بیان كرد و راه ایشان را روشن ساخت و آنها را بر شاهراه حق واداشت و على علیه السلام را بعنوان پیشوا و امام منصوب كرد و همه احتیاجات امت را بیان كرد پس هر كه گمان كند خداى عزوجل دینش را كامل نكرده قرآن را رد كرده و هر كه قرآن را كند به آن كافر است.

مگر مردم مقام و منزلت امامت را در میان امت میدانند تا روا باشد كه باختیار و انتخاب ایشان واگذار شود، همانا امامت قدرش والاتر و شأنش بزرگتر و منزلش عالى‌تر و مكانش منیعتر و عمقش گودتر از آنستكه مردم با عقل خود به آن رسند یا به آرائشان آن را دریابند و یا به انتخاب خود امامى منصوى كنند، همانا امامت مقامى است كه خداى عزوجل بعد از رتبه نبوت و خلت در مرتبه سوم بابراهیم خلیل علیه السلام اختصاص داده و به آن فضیلت مشرقش ساخته و نامش را بلند و استوار نموده و فرموده (124 بقره) (((همانا من ترا امام مردم گردانیدم))) ابراهیم خلیل علیه السلام از نهایت شادیش به آن مقام عرض كرد (((از فرزندان من هم؟))) خداى تبارك و تعالى فرمود (((پیمان بر گزیده گذاشت، سپس خداى تعالى ابراهیم را شرافت داد و امامت را در فرزندان برگزیده و پاكش قرار داد و فرمود (72 انبیاء) (((و اسحق و یعقوب را اضافه باو بخشیدیم و همه را شایسته نمودیم و ایشان را امام و پیشوا قرار دادیم تا بفرمان ما رهبرى كنند و انجام كارهاى نیك و گزاران نماز و دادن زكوة را بایشان وحى نمودیم آنها پرستندگان ما بودند))) پس امامت همیشه در فرزندان او بود در دوران متوالى و از یكدیگر ارث مى‌بردند تا خداى تعالى آن را به پیغمبر ما (صلی الله علیه و آله و سلم) به ارث داد و خود اوجل و تعالى فرمود (68 سوره 3) (((همانا سزاوارترین مردم بابراهیم پیروان او و این پیغمبر و اهل ایمانند و خدا ولى مؤمنانست))) پس امامت مخصوص آن حضرت گشت و او بفرمان خداى تعالى و طبق آنچه خدا واجب ساخته بود، آنرا بگردن على نهاد و سپس در میان فرزندان بر گزیده او كه خدا به آنها علم و ایمان داده جارى گشت و خدا فرموده (56 سوره 30) (((آنها كه علم و ایمان گرفتند، گویند در كتاب خدا تا روز رستاخیز بسر برده‌اید))) پس امامت تنها در میان فرزندان على است تا روز قیامت، زیرا پس از محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) پیغمبرى نیست این نادانان از كجا و بچه دلیل براى خود امام انتخاب مى‌كنند: همانا امامت مقام پیغمبران و میراث اوصیاء است، همانا امامت خلافت خدا و خلافت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و مقام امیرالمؤمنین علیه السلام و میراث علیه السلام و میراث حسن و حسین علیهما السلام است. همانا امامت

زمانه دین و مایه نظام مسلمین و صلاح دنیا و عزت مؤمنین است: همانا امامت ریشه با نمو اسلام و شاخه بلند آنست، كامل شدن نماز و زكوة و روزه و حج و جهاد و بسیار شدن غنیمت و صدقات و اجراء حدود و احكام و نگهدارى مرزها و اطراف بوسیله امامست، امامست كه حلال خدا را حلال و حرام او را حرام كند و حدود خدا را بپا دارد و از دین خدا دفاع كند و با حكمت و اندوز و حجت رسا مردم را بطریق پروردگارش دعوت نماید، امام مانند خورشید طالع است كه نورش عالم را فرا گیرد و خودش در افق است بنحوى كه دستها و دیدگان به آن نرسد. امام ماه تابان چراغ فروزان، نور درخشان و ستاره ایست راهنما در شدت تاریكى‌ها و رهگذر شهرها و كویرها و گرداب دریاها (یعنى زمان جهل و فتنه و سرگردانى مردم) امام آب گواراى زمان تشنگى و رهبر بسوى هدایت و نجات بخش از هلاكت گاههاست هر كه از او جدا شود هلاك شود. امام ابریست بارنده، بارانیست شتابنده، خورشیدیست فروزنده سقفى است سایه دهنده، زمینى است گسترده، چشمه ایست جوشنده و بركه و گلستانست، امام همدم و رفیق، پدر مهربان، برادر برابر، مادر دلسوز به كودك، پناه بندگان خطا در گرفتارى سخت است، امام امین خداست در میان خلقش و حجت او بربندگانش و خلیفه او در در بلادش و دعوت كننده بسوى او و دفاع كننده از حقوق او است، امام از گناهان پاك و از عیبها بر كنار است، بدانش مخصوص و بخویشتن دارى نشانه داراست، موجب نظام دین و عزت مسلمین و خشم منافقین و هلاك كافرین است، امام یگانه زمان خود است، كسى بهمه طرازى او نرسد، دانشمندى با او برابر نباشد، جایگزین ندارد: مانند و نظیر ندارد، به تمام فضیلت مخصوص است بى‌آنكه خود او در طلبش رفته و بدست آورده باشد، بلكه امتیازیست كه خدا بفضل و بخشش باو عنایت فرموده.

كیست كه امام تواند شناخت یا انتخاب امام براى او ممكن باشد، هیهات، در اینجا خردها گمگشته، خویشتن داریها بیراهه رفته و عقلها سرگردان و دیده‌ها بى‌نور و بزرگان كوچك شده و حكیمان متحیر و خردمندان كوتاه فكر و خطیبان درمانده و خردمندان نادان و شعرا وامانده و ادبا ناتوان و سخندانان درمانده‌اند كه بتوانند یكى از شئون و فضائل امام را توصیف كنند همگى بعجز و ناتوانى معترفند، چگونه ممكن است تمام اوصاف و حقیقت امام را بیان كرد یا مطلبى از امر امام را فهمید و جایگزینى كه كار او را انجام دهد برایش پیدا كرد؟!! ممكن نیست، چگونه و از كجا؟!! در صورتى كه او از دست یازان و وصف كنندگان اوج گرفته و مقام ستاره در آسمان را دارد، او كجا و انتخاب بشر؟!! او كجا و خزد بشر؟!! او كجا و مانندى براى او؟!! گمان برند كه امام در غیر خاندان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) یافت شود؟!! بخدا كه ضمیرشان بخود آنها دروغ گفته (تكذیبشان كند) و بیهوده آرزو بردند، بگردنه بلند و لغزنده‌اى كه بپائین مى‌لغزند بالا رفتند و خواستند كه با خرد گمگشته و ناقص خود و با آراء گمراه كننده خویش نصب امام كنند و جز دورى از حق بهره نبردند (خدا آنها را بكشد، بكجا منحرف مى‌شوند؟!!) آهنگ مشكلى كردند و دروغى پرداختند و بگمراهى دورى افتادند و در سرگردانى فرو رفتند كه با چشم بینا امام را ترك گفتند (28 سوره 29) (((شیطان

كردارشان را در نظرشان بیاراست و از راه منحرفشان كرد با آنكه اهل بصیرت بودند))).

از انتخاب خدا و انتخاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیتش روى گردان شده و بانتخاب خود گرائیدند در صورتى كه قرآن صدا برآورد كه: (66 سوره 28) (((پروردگارت هر چه خواهد بیافریند و انتخاب كند اختیار بدست آنها نیست خدا از آنچه با او شریك مى‌كنند منزه و والاست))) و باز خداى عزوجل فرماید (36 احزاب) (((هیچ مرد و زن مؤمنى حق ندارد كه چون خدا و پیغمبرش چیزى را فرمان دادند، اختیار كار خویش داشته باشد))) و فرموده است (36 سوره 68) (((شما را چه شده، چگونه قضاوت مى‌كنید؟!! مگر كتابى دارید كه آن را مى‌خوانید، تا هر چه خواهید انتخاب كنید، در آن كتاب بیابید یا براى شما تا روز قیامت بر عهده ما پیمانهاى رسا هست كه هر چه قضاوت كنید حق شماست، از آنها بپرس كدامشان متعهد این مطلب است و یا مگر شریكانى دارید، اگر راست گویند، شریكان خویش بیاورند))) و باز خداى عز و جل فرموده است (24 محمد) (((چرا در قرآن اندیشه نمى‌كنند یا مگر بر دلها قفل دارند و فرموده (((مگر خدا بر دلهاشان مهر نهاده كه نمى‌فهمند))) و یا (20 سوره 8) (((گفتند شنیدیم ولى نمى‌شنیدند و همانا بدترین جانوران بنظر خدا مردم كر و لالند كه تعقل نمى‌كنند، و اگر خدا در آنها خیرى سراغ داشت به آنها شنوائى مى‌داد و اگر شنوائى هم مى‌داشتند پشت مى‌كردند و روى گردان بودند))) و یا (((گفتند شنیدیم و نافرمانى كردیم))) (منصب امامت اكتسابى نیست) بلكه فضلى است از خدا كه بهر كس خواهد مى‌دهد پس چگونه ایشان را رسد كه امام انتخاب كنند در صورتیكه امام عالمى است كه نادانى ندارد، سرپرستى است كه عقب نشینى ندارد كانون قدس و پاكى و طاعت و زهد و علم و عبادتست، دعوت پیغمبر به او اختصاص دارد، از نژاد پاك فاطمه بتول است، در دودمانش جاى طعن و سرزنشى نیست و هیچ شریف نژادى باو نرسد، از خاندان قریش و كنگره هاشم و عترت پیغمبر و پسند خداى عز و جل است، براى اشراف شرفست و زاده عبد منافست، عسش در ترقى و حلمش كاملست، در امامت قوى و در سیاست عالمست، اطاعتش واجبست، باو خداى عز و جل قائمست، خیرخواه بندگان خدا و نگهبان دین خداست: خدا پیغمبران و امامان را توفیق بخشیده و از خزانه علم و حكم خود آنچه بدیگران نداده به آنها داده، از این جهت علم آنها برتر از علم مردم زمانشان باشد كه خدایتعالى فرموده (35 یونس) (((آیا كسى كه سوى حق هدایت میكند شایسته‌تر است كه پیرویش كنند یا كسیكه هدایت نمیكند جز اینكه هدایت شود، شما را چه شده؟ چگونه قضاوت مى‌كنید؟!! و گفته دیگر خدایتعالى (359 بقره) (((هر كرا حكمت دادند خیر بسیارى دادند))) و باز گفته خدایتعالى درباره جناب طالوت (247 بقره) (((خدا او را بر شما برگزید و بعلم و تن بزرگیش افزود خدا ملك خویش بهر كه خواهد دهد و خدا وسعت بخش و داناست))) و به پیغمبر خویش (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: (113 نساء) (((خدا بر تو كتاب و حكمت نازل كرد و آنچه را نمى‌دانستى بتو تعلیم داد، كرم خدا نسبت بتو بزرگ بود))) و نسبت بامامان از اهل بیت و عترت و ذریه پیغمبر علیهم السلام فرمود: (54 نساء) و یا بمردم نسبت

به آنچه خدا از كرم خویش بایشان داده حسد میبرند حقا كه ما خاندان ابراهیم را كتاب و حكمت دادیم و به آنها ملك عظیمى دادیم كسانى به آن گرویدند و كسانى از آن روى گردانیدند و جهنم آنها را بس افروخته آتشى است))) همانا چون خداى عزوجل بنده‌اى را براى اصلاح امور بندگانش انتخاب فرماید سینه‌اش را براى آن كار باز كند و چشمه‌هاى حكمت در دلش گذارد و علمى باو الهام كند كه از آن پس از پاسخى در نماند و از درستى منحرف نشود، پس او معصومست و تقویت شده و با توفیق و استوار گشته، از هر گونه خطا و لغزش و افتادنى در امانست، خدا او را باین صفات امتیاز بخشیده تا حجت رساى او باشد بر بندگانش و گواه بر مخلوقش و این بخشش و كرم خداست بهر كه خواهد عطا كند و خدا داراى كرم بزرگیست))) آیا مردم چنان قدرتى دارند كه بتوانند چنین كسى انتخاب كنند و یا ممكن است انتخاب شده آنها اینگونه باشد تا او را پیشوا سازند بخانه خدا سوگند كه این مردم از حق تجاوز كردند و كتاب خدا را پشت سر انداختند مثل اینكه نادانند، در صورتیكه هدایت و شفا در كتاب خداست، اینها كتاب خدا را پرتاب كردند و از هوس خود پیروى نمودند، خداى جل و تعالى هم ایشان را نكوهش نمود، و دشمن داست و تباهى داد و فرمود: (50 سوره 28) (((ستمگرتر از آنكه هوس خویش را بدون هدایت خداى پیروى كند كیست؟ خدا گروه ستمكاران را هدایت نمى‌كند))) و فرمود: (7 سوره 47) (((تباهى باد بر آنها و اعمالشان نابود شود))) جبارى مهر مى‌نهد))) بزرگست در دشمنى نزد خدا و نزد مؤمنان. خدا اینگونه بر هر دل گردنكش جبارى مهر مینهد))) درود و سلام فراوان خدا بر محمد پیغمبر و خاندان او.

2- امام صادق در خطبه‌ایكه حال و صفات امامان علیهم السلام را بیان مى‌كند مى‌فرماید: همانا خداى عزوجل بوسیله ائمه هدى از اهلبیت پیغمبر ما دینش را آشكار ساخت و امامش را روشن نمود و براى آنان باطن چشمه‌هاى علمش را گشود، هر كه از امت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) حق واجب امامش را شناسد طعم و شیرینى ایمانش را بیابد و فضل خرمى اسلامش را بداند (خدایا در اینجا این عاصى هم بدرگاه رحمتت چشم امید دوزد) زیرا خداى تبارك و تعالى امام را به پیشوائى خلقش منصوب كرده و بر روز یخوران اهل جهانش حجت قرار داده و تاج وقارش بر سر نهاده و از نور جباریتش بدو افكنده با رشته‌اى الهى تا آسمان كشیده كه فیوضات خدا از او منقطع نشود و آنچه نزد خداست جز از طریق وسائل او بدست نیاید و خدا اعمال بندگان را جز با معرفت او نپذیرد آنچه از امور مشتبه تاریك و سنت‌هاى مشكل و فتنه‌هاى ناآشكار بر او وارد شود، حكمش را مى‌داند خداى تبارك و تعالى همیشه امامان را براى رهبرى خلقش از اولاد حسین علیه السلام و از فرزندان بلاواسطه هر امامى براى امامت برگزیند و انتخاب كند و ایشان را براى خلقش بپذیرد و بپسندد، هرگاه یكى از ایشان رحلت كند از فرزندان او امامى بزرگوار آشكار و رهبرى نور بخش و پیشوائى سرپرست و حجتى دانشمند براى خلقش نصب كند ایشان از طرف خدا پیشوایند، بحق هدایت كنند و بحق داورى نمایند، حجتهاى خدا و داعیان بسوى خدایند، از طرف خدا مخلوق را

سرپرستى كنند، بندگان خدا برهبرى آنها دیندارى كنند و شهرها بنورشان آبادان شود و ثروتهاى كهنه از بركتشان فزونى یابد، خدا ایشان را حیات مردم و چراغهاى تاریكى و كلیدهاى سخن و پایه‌هاى اسلام قرار داده و مقدرات حتمى خدا بر این جارى شده،

پس امام همان برگزیده پسندیده و رهبر محرم اسرار و امید بخشى است كه بفرمان خدا قیام كرده است، خدا او را براى این بر گزیده و در عالم ذركه او را آفریده، زیر نظر خود پروریده و در میان مردم، او را همچنان ساخته است، در عالم ذر پیش از آنكه جاندارى پدید آید، امام را مانند سایه‌اى در سمت راست عرش آفریده و با علم غیب خود، باو حكمت بخشیده و او را برگزیده و براى پا كیش انتخابش كرده است، باقى مانده خلافت آدم علیه السلام باور رسیده و از بهترین فرزندان نوح علیه السلام است، برگزیده خاندان ابرهیم علیه السلام و سلاطه اسماعیل و انتخاب شده از عترت محمد صلى الله علیه و آله است، همیشه زیر نظر خدا سر پرسشى شده و پرده خود حفظ و نگهبانیش نموده و دامهاى شیطان و لشكرش را از او كنار زده و پیش آمدهاى شب هنگام و افسون جادوگران را از دور ساخته است، روى آوردن بدى را از او بر گردانیده از بلاها بر كنار است، از آفتها پنهانست، از لغزشها نگهدارى شده و از تمام زشتكاریها مصونست.

در جوانى بخویشتن دارى و نیكوكارى معروفست و در پیرى به پاكدامنى و علم و فضیلت منسوب، امر امامت پدرش باو رسیده و در زمان حیات پدرش از آن گفتار خاموش بوده، چون ایام پدرش گذشت و مقدرات و خواست خدا نسبت باو پایان یافت و اراده خدا او را بسوى محبت خود رسانید و به پایان دورانش رسید، او در گذشت و امر خدا پس از او بوى رسید، خدا امر دینش را بگردن او نهاد و او را بر بندگانش حجت كرد و در بلادش سرپرست نمود و بروح خود قوتش داد و از علم خود باو داد و از بیان روشن (گفتار حق) آگاهش نمود و راز خود بدو سپرد و براى امر بزرگش (رهبر تمام مخلوق) دعوت فرمود و فضیلت بیان علمش را باو خبر داد و براى رهبرى خلق منصوبش ساخت و بر اهل عالم حجتش نمود و مایه روشنائى اهل دین و سرپرست بندگانش كرد، او را براى امامت خلق پسندیده و راز خود بدو سپرد و بر علم خویش نگهبانش كرد و حكمتش را در او نهضت و سرپرستى دینش را از او خواست و براى امر بزرگش او را طلبید و راههاى روشن و احكام و حدود خویش باو زنده كرد.

امام هم با نور درخشان و درمان مفید، هنگام سرگردانى نادانان آراستن اهل جدل، بعدالت قیام كرد در حالیكه با حق واضح و بیان از هر سو روشن همراه بود و براه مستقیمى كه پدران درستكارش علیهم السلام رفته بودند، گام برداشت، پس حق چنین عالمى را جز بدبخت نا دیده نگیرد و جز گمراه نومید منكرش نشود و جز دلیر بر خداى جل و علا برایش كار شكنى نكند.

(ائمه علیهم السلام والیان امر و حسد برده شدگانى هستند كه خداى عزوجل در قرآن فرموده)

1- برید عجلى گوید: از امام باقر علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (61 سوره 4) (((اطاعت كنید خدا را و اطاعت كنید پیغمبر و والیان امر را))) پرسیدم، جواب حضرت این بود كه (55 سوره 4) (((مگر آنكسانرا كه از كتاب آسمانى بهره‌اى بایشان داده‌اند نمى‌بینى كه به بت و طغیانگر گروند و درباره كافران گویند: این گروه از مؤمنان هدایت یافته‌ترند))) یعنى این مردم درباره پیشوایان گمراهى و رهبران بدوزخ مى‌گویند: آنها از آل محمد صلى الله علیه و آله هدایت یافته‌ترند، (((ایشان همان كسانند كه خدا لعنتشان كرده و هر كه را خدا لعنت كند هرگز یاورى براى او نخواهى یافت. مگر آنها را از ملك بهره‌اى هست؟))) یعنى ملك امامت و خلافت (((كه در آنصورت تقیرى هم بمردم ندهند))) ما هستیم آن مردمى‌كه خدا قصد كرده و نقیر نقطه میان هسته خرماست (و مقصود بیان كمال بخل و خست ایشانست كه اگر بمقام سلطنت هم مى‌رسیدند، قسمتى از هسته خرما را از ما مضایقه مى‌كردند، تا چه رسد بچیز شریف‌تر و گرانبهاتر).

(((و یا بمردم نسبت به آنچه خدا از كرم خویش به آنها داده حسد مى‌برند))) ما هستیم آن مردم حسد برده شده، براى منصب امامتیكه خدا بما داده و بهیچ كس دیگر نداده (((حقا كه ما خاندان ابراهیم را كتاب و حكمت و ملك بزرگى دادیم))) یعنى پیغمبران و رسولان و امامان را، از آل ابراهیم قرار دادیم، پس چگونه این مردم این مقام را نسبت به آل ابراهیم علیه السلام اعتراف دارند و درباره آل محمد صلى الله علیه و آله منكر مى‌شوند (بنابراین مقصود از والیان امر كه پرسیدى آل محمد صلى الله علیه و آله است).

(((برخى به آن گرویدند و برخى رویگردان شدند و جهنم براى ایشان افروخته آتشى است كافى، كسانیكه آیه‌هاى ما را انكار كرده‌اند، بزودى به آتشى درونشان كنیم كه هر وقت پوستهایشان بسوزد، پوستهاى دیگرشان دهیم تا عذاب را خوب بچشند، همانا خدا نیرومند و فرزانه است.)))

توضیح راجع بوالیان امر در حدیث 480 سخن گفتیم و از قول مجلسى (قدّس سرّه) اثبات شد كه چنانچه اطاعت خدا و رسول واجبست، اطاعت والیان امر هم كه ائمه معصومین علیهم السلام باشند، واجب و لازمست و نیز باید ایشان معصوم و پاك از خطا و گناه باشند و راجع بجبت و طاغوت مجلسى (قدّس سرّه) گوید: جبت ابتدا نام بت مخصوصى بود و سپس براى هر معبود باطلى بكار بردند و گفته‌اند در اصل (((جبس))) بوده است و سین بتاء بدل شده است و جبس چیز بى‌خبر است و اما طاغوت بمعنى هر امر باطلى است، معبود باشد یا غیر معبود و جبت و طاغوت در روایات بر اولى و دومى تاویل شده است.

2- ابن فضیل از حضرت ابوالحسن علیه السلام درباره قول خداى تبارك و تعالى (((و یا بمردم نسبت به آنچه خدا از كرمش به آنها داده حسد مى‌برند))) گوید كه آنحضرت فرمود: مائیم حسد برده شدگان.

3- حمران بن اعین گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم قول خداى عزوجل را (((همانا آل ابراهیم كتاب دادیم))) فرمود: مقصود نبوت است، گفتم: حكمت

چیست؟ فرمود: فهمیدن و قضاوتست گفتم: (((و به آنها ملك بزرگ دادیم؟))) فرمود: اطاعت است.

4- ابوالصباح گوید: از امام صادق علیه السلام قول خداى عزوجل (((و یا به مردم نسبت به آنچه خدا از كرمش به آنها داده حسد مى‌برند))) را پرسیدم، فرمود: اى ابوالصباح بخدا ما هستیم آن مردم حسد برده شده.

5- برید اجلى گوید: امام باقر علیه السلام درباره قول خداى عزوجل تبارك و تعالى (((ما به آل ابراهیم كتاب و حكمت و ملك بزرگ دادیم))) فرمود: خدا پیغمبران و رسولان و امامان را از آل ابراهیم قرار داد، پس چگونه این مردم نسبت به آل ابراهیم علیه السلام این مقام را مختلفند ولى درباره آل محمد صلى الله علیه و آله وسلم انكار مى‌كنند. عرض كردم (((و به ایشان ملك بزرگى دادیم))) چیست؟ فرمود: ملك بزرگ این است كه امامان را در آن خانواده قرار داد، هر كه اطاعت آنها كند اطاعت خدا كرده و هر كه نافرمانى آنها كند نافرمانى خدا كرده است، این است ملك بزرگ.

(ائمه علیهم السلام نشانه هایی هستند كه خداى عزوجل در كتابش یاد فرموده)

1- داود جصاص گوید: از امام صادق علیه الس لام راجع به آیه (16 نحل) (((و علاماتى گذاشت و بوسیله ستاره هدایت شوند))) پرسیدم فرمود: ستاره رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است و علامات ائمه علیهماالسلام مى‌باشند.

2- هیثم از امام صادق علیه السلام راجع به قول خداى عزوجل (((و علاماتى گذاشت و بوسیله ستاره هدایت شوند))) پرسید، امام فرمود: رسول خدا صلى آله علیه و آله ستاره است و علامات ائمه علیهماالسلام‌اند.

3- وشاء گوید: از حضرت رضا(علیه السلام) راجع به قول خداى تعالى (((و علاماتى گذاشت و بوسیله ستاره هدایت شوند))) پرسیدم فرمود: ما هستیم علامات و ستاره رسول خدا صلى الله علیه و آله است. در این كه مراد به آیاتیكه خداى عزوجل در كتابش فرموده ائمه علیهم السلام هستند.

(در اینکه مراد به آیاتی که خدای عز و جل در کتابش فرموده ائمه علیهم السلام هستند)

1- داود رقى گوید، از امام صادق علیه‌السلام درباره قول خداى تبارك و تعالى (101 سوره 10) (((این آیه‌ها و بیم دادن‌ها گروهى را كه مؤمن شدنى نیستند سود ندهد))) پرسیدم، فرمود: آیه‌ها امامان و بیم دادنها پیغمبران علیهم‌السلام میباشند. (واضحست كه امامان علیهم‌السلام آیات الله العظمى میباشد و وظیفه پیغمبران بیم دادن مردمست از عواقب سوئیكه بر گناهانشان مترتب میشود و وجود امامان و بیم دادن پیغمبران، براى اهل ایمان و افراد شایسته سودمند است و براى مردم سرسختى كه ایمان نیاورند سودى ندارد.

2- امام باقر علیه‌السلام درباره قول خداى عزوجل (42 سوره 54) (((تمام آیات ما را تكذیب كردند))) فرمود: مقصود از آیات، اوصیاء است.

3- ابوحمزة گوید: بامام باقر علیه‌السلام عرض كردم: قربانت گردم، شیعه از شما تفسیر این آیه را مى‌پرسند (((از چه از یكدیگر مى‌پرسند؟ از خبر بزرگى میپرسند!))) فرمود: اختیار با من است، اگر خواهم با آنها بگویم و اگر خواهم نگویم، سپس فرمود: ولى من تفسیرش را برای تو می گویم عرض كردم: (((از چه از یكدیگر مى‌پرسند؟))) فرمود: این آیه درباره امیرالمؤمنین صلوات الله علیه است، آنحضرت علیه‌السلام مى‌فرمود: خدا را آیه‌اى بزرگتر از من نیست، خدا را خبرى بزرگتر از من نیست.

(واجب دانستن خداى عزوجل و پیغمبرش (صلی الله علیه و آله و سلم) همراه بودن با ائمه علیه السلام را)

1- برید گوید: از امام باقر علیه‌السلام درباره قول خداى عزوجل (120 سوره‌9) (((از خدا باك داشته باشید و با صادقان باشید))) پرسیدم فرمود: مقصود ما هستیم.

2- ابن ابى‌نصر گوید: از حضرت رضا علیه‌السلام راجع بقول خداى عزوجل (((اى گروندگان از خدا باك داشته باشید و با صادقان باشید))) پرسیدم فرمود: صادقان همان امامان و باور دارندگان اطاعت ایشانند (صادقان و صدیق همان امامانند بواسطه اطاعتشان خدا را)

3- امام باقر(علیه السلام) فرماید: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر كه خواهد مانند پیغمبران زندگى كند و مانند شهیدان بمیرد و در بهشتى كه خداى رحمن كاشته، ساكن شود، باید از على پیروى كند و با دوست او دوستى كند و بامامان پس از وى اقتدا كند: زیرا ایشان عترت منند و از طینت من آفریده شده‌اند. خدایا فهم و علم مرا بایشان روزى كن، واى بر آنها كه از امت من مخالف ایشان باشند خدایا شفاعت مرا به آنها مرسان (خدایا ما را هم توفیق پیروى على و دوستى دوستانش و رسیدن بشفاعت رسولت عطا فرما).

4- رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خداوند تبارک و تعالی می فرماید: حجت من بر اشقیاء امت تو كامل و تمامست، آنهائى كه ولایت على را ترك گفته و با دشمنانش دوستى نموده و فضیلت او و اوصیاء بعد از او را انكار كردند. زیرا فضیلت تو فضیلت ایشان است و اطاعت تو اطاعت ایشان، و حق تو حق ایشان و نافرمانى تو نافرمانى ایشان، و آنهایند امامان راهبر بعد از تو، روح تو در كالبد ایشانست و روح تو همانست كه از اطراف پروردگارت در تو دمیده شده و ایشان عترت تو میباشد و از طینت و گوشت و خون تو سرشته‌اند.

خداى عزوجل سنت و روش تو و پیغمبران پیش از تو را در ایشان جارى داشته و ایشان پس از تو خزانه‌دار علم منند، اینها حقى است بر من (بخودم سوگند) ایشانرا برگزدم و انتخاب كردم و پاك ساختم و پسندیدم، هر كه ایشانرا دوست دارد و از آنها پیروى كند و فضیلتشان را معترف باشد، نجات یافته است همانا جبرئیل علیه‌السلام

نام ایشان و نام پدرانشان و دوستانشان و معترفین بفضیلت ایشانرا براى من آورده است.(بحدیث 503 رجوع شود).

5- امام صادق علیه‌السلام از قول رسول خدا صلى الله علیه و آله میفرماید: كسیكه خواهد زندگى و مرگش زندگى و مرگ من باشد و ببهشت برینى كه پروردگارم بدست قدرت خود كاشته درآید باید پیروى على بن ابیطالب كند و با دوستش دوستى و با دشمنش دشمنى نماید و نسبت باوصیا پس از وى تسلیم باشد زیرا ایشان از خاندان من و از گوشت و خون منند و خدا فهم و علم مرا بایشان عطا فرموده است: بخدا شكایت میكنم از حال آن امتم كه فضیلت ایشانرا منكر گشته، پیوند مرا با ایشان قطع كنند (رعایت قرابت آنها را كه اجر رسالت من است نكنند) بخدا سوگند كه دو فرزندم را میكشند خدا شفاعتم را به آنها نرساند.

6- پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود: هر كه را خوش آید كه چون من زندگى كند و چون من بمیرد و در بهشتى كه خدا مرا وعده داده درآید و بشاخه‌ایكه پروردگارم بدست خود كاشته دست آویزد، باید على بن ابیطالب و جانشین را اطاعت كند، زیرا آنها شما را بهیچ در گمراهى درنیاورده و از هیچ در هدایت خارج نكنند شما بایشان یاد ندهد كه آنها از شما داناترند من از پروردگارم خواستم كه میان آنها و قرآن جدائى نیندازد تا سر حوض بر من وارد شوند، اینچنین دو انگشت (سبابه) خود را بهم چسبانید پهناى آن حوض بمسافت میان صنعاء تا ایلة است و بعدد ستارگان جامهاى سیمین و زرین دارد.

شرح -مقصود از جدا نشدن ائمه علیه‌السلام از قرآن اینستكه: ایشان همیشه حافظ قرآن و مفسر قرآن و عمل كننده بقرآن و دعوت كننده مردم بسوى قرآنند و هیچگاه از این روش تعدى و تجاوز نكنند و صنعاء شهرى است در یمن وایله نام كوهى است میان مكه و مدینه و نیز نام شهریست در طرف مصر و امكنه دیگر هم باین نام میباشد، ولى پیداست كه مقصود روایت بیان بزرگى حوض است نه تحدید حقیقى آن، چنانكه سنجیدن كاسه‌هاى آبخورى آن را بتعداد ستارگان نیز از این بابست.

7- امام باقر علیه‌السلام (از قول پیغمبر صلى الله علیه و آله چنانكه مجلسى گوید) فرمود: همانا نسیم رحمت و آسودگى و پیروزى و كمك و كامیابى و بركت و بزرگوارى و آمرزش و ایمنى و توانگرى و مژده و رضوان و تقرب و یارى و توانائى و امید و دوستى خداى عزوجل، براى كسى است كه على را دوست بدارد.

و اطاعتش كند و از دشمنش بیزارى جوید و بفضیلت او و جانشینانش معترف باشد، بر من است كه ایشانرا در شفاعتم در آورم و بر پروردگار تبارك و تعالى (من است كه شفاعت مرا نسبت بایشان بپذیرد، زیرا آنها پیرو منند و هر كه پیروى من كند از آن من است.

توضیح تصدیق و پذیرش این روایات، براى امامیه و شیعیانى كه باصول و مبانى مذهبى خود آشنائى دارند، بسیار ساده و آسانست، زیرا از مبانى مذهبى متقن و كامل شیعه از بركت روایات ائمة هدى كه همین كتاب كافى بهترین مجموعه آنست، چنین استفاده مى‌شود كه: نظام دقیق و متقن جهان هستى گواه صانع و مدبرى حكیم و

قادر و مهربان است و او والاتر از اینست كه بچشم كوچك و محدود بندگانش دیده شود و از طرفى هم حكمت و رأفت او اقتضا مى‌كند كه این مخلوق ضعیف و جاهل را خود سر رها نكند و بدون سرپرست و رهنما نگذارد.

بدینجهت از میان تمام مخلوق در هر عصرى فردى شایسته براى رهبرى آنها، بعنوان پیغمبر یا امام انتخاب مى‌كند و آن رهبر اولا انسانست و همجنس خود آنها، تا بتوانند با او بنشینند و از دل گویند و با او انس و الفت گیرند و مشكلات زندگى خود را با او در میان گذارند و ثانیا در مقام علم و عمل از همه آنها بهتر و بالاتر است تا بتواند بتمام سؤالات ایشان جواب گوید و مردم، با عقیده و ایمان از او بپذیرند.

آن رهبر عالیقدر با صداى رسا بگوش تمام دانشمندان عصرش مى‌رساند كه: برگزیده خدا باید از تمام مردم اعلم و داناتر باشد بطوریكه هر چه از او بپرسند بتواند جواب گوید و منم آن برگزیده خدا (((سلونى قبل ان تفقدونى))) تا من زنده‌ام هر چه مى‌خواهید بپرسید، مى‌گوید اى بشر عاقل و متفكر شما همگى با میلیونها فكر و تجربه و دانش آموزى، یكطرف و من درس نخوانده تنها یكطرف، صریح و روشن بشما مى‌گویم: من برگزیده خدا و رهبر شمایم و برگزیده خدا باید هر چه از او بپرسند جواب گوید، بیائید و هر چه مى‌خواهید از من بپرسید و سخنان مرا بنویسید زیرا همچنانكه امروز رهبر حاضر شما هستم و بوسیله منطق و زبانم شما را رهبرى مى‌كنم، فردا هم رهبر غایب نسل آینده شما هستم و آنها را با سخنان نوشته‌ام بنام روایات و احادیث رهبرى مى‌كنم.

گاهى با دست اشاره بسینه نموده و مى‌فرماید در اینجا علم فراوانیست بیائید و بپرسید گاهى مى‌فرماید صحیفه و جفر و جامعه و مصحف فاطمه كه علوم گذشته و آینده در آنهاست نزدماست بیائید و بپرسید بهر لغت و زبانیكه از ما سؤال كنید بهمان لغت بشما پاسخ مى‌گوئیم و ما كتاب تورات و انجیل و زبور را مى‌دانیم بیائید و بپرسید اهل ذكریكه خدا در قرآنش دستور داده كه از آنها بپرسید ما هستیم بیائید و بپرسید راسخین در علم مائیم علامات و آیات و متوسمینى كه خدا در قرآنش فرموده ما هستیم بیائید و بپرسید علوم تمام پیغمبران و اوصیاء گذشته نزد ماست و روز برورز و ساعت بساعت علم ما زیاد مى‌شود خصوصا شبهاى جمعه و شبهاى قدر بیائید و بپرسید همه علوم قرآن را تنها ما مى‌دانیم بیائید و بپرسید و باز خودشان مى‌فرمودند (((ممكن نیست كه از امام چیزى بپرسند و او بگوید نمى‌دانم))) آیا تاكنون بشرى روى زمین بوده كه بگوید (((لا ادرى = نمى‌دانم))) در قاموس زندگى من نیست؟.

شیعه مى‌گوید: خدا را شكر كه این نداى مقدس جامه عمل پوشید: دوازده نفر امام یكى پس از دیگرى بدون اینكه در مكتب بشر زانو بزنند، در جوانى و پیرى، در خانه و زندان، در سفر و حضر، در صلح و جنگ در مرأى و منظر مردم بودند، دانشمندان زمان، از دور و نزدیك بمحضرشان رسیدند و هر گونه سؤالى از مشكل و آسان، از دنیا و عقبى، از زمین و آسمان، از محسوس و معقول، از گذشته و آینده، از حق و باطل از ایشان كردند و آنها نیز همه را پاسخ گفتند و قسمتى از آن پرسش و پاسخها نوشته

شد و براى قضاوت امروز ما باقى ماند كه تنها همین كتاب كافى مشتمل بر 15176 حدیث مفصل و كوتاه آنست.

ما در این ذخائر گرانبهاى خود مى‌بینیم كه دانشمندان طبیعى و یهود و نصارى و مجوس و غیره بنام ابن ابى‌العوجاء و ابن مقفع و جاثلیق و دیصانى و رأس الجالوت و بوحنیفه و امثالش، با مغزى متكبر و مغرور بمحضر ائمه هدى علیهم‌السلام رسیده و انصافا سؤالاتى پر مغز و مشكل نموده‌اند ولى پاسخ امام علیه‌السلام گاهى آن مشكلات را گره بگره باز كرده و گاهى چون خورشیدى تابان طلوع كرده و ظلمت متراكم شك و شبه را یك مرتبه محو و نابود كرده است و سؤال كنندگان مغرور بعضى تسلیم شده و ایمان آورده‌اند و برخى با سكوت و خاموشى و خجلت و شرمسارى از مجلس برخاسته‌اند.

مأمون عباسى خلیفه كشور پهناور اسلام بهر منظورى كه بود بزرگترین دانشمندان زمان خود را از نقاط دور و نزدیك كشور، جمع مى‌كرد و اركان و رجال دولت را طلب مى‌نمود و مجالسى تاریخى و شاهانه ترتیب میداد و براى مناظره و مباحثه با این نوابغ بشر، امام هشتم شیعیان حضرت على بن موسى الرضا علیه‌السلام و ارواحنا فداه را دعوت مى‌كرد، شاید مأمون گمان مى‌كرد، امام رضا(علیه‌السلام) در این مجالس حاضر نخواهد شد و اگر حاضر شود سكوت خواهد كرد و اگر سخن گوید از عهده جواب همه برنیاید، ولى خدا خواست كه آن مجالس تاریخى باشكوه برگزار شود، بزرگ دانشمندان یهود و نصارى و مجوس هر چه در مدت عمر فرا گرفته بودند از حضرتش سؤال مى‌كردند و پاسخ مى‌شنیدند ولى همگى در برابر سؤالات كوتاه آنحضرت عاجز مى‌شدند همه آن سؤالات و جوابها بتفصیل نوشته شده و براى قضاوت امروز ما باقى مانده است.

من نویسنده خدا را شاهد مى‌گیرم كه ایمانى كه از مطالعه همین احادیث و اخبار و جوابهائیكه ائمه علیهم السلام گفته‌اند و نوشته‌اند برایم حاصل مى‌شود، راسختر و محكمتر از بیان هر معجزه و فضیلت است زیرا اگر همه چیز قابل جعل و تزویر باشد جواب علمى جعل بردارنیست زیرا تا جاعل به آن درجه اعلاى از علم و دانش نرسد كه بتواند هر سؤال مشكلى را جواب گوید نمى‌تواند جعل كند و بنویسد، این است مقام علم امام.

و اما در مقام عمل از مبانى مذهبى ماست كه امامان و رهبران ما از گناه و خطا معصومند یعنى با استعداد و لیاقتى كه خدا نسبت به آنها مى‌دانسته، ایشان را پاك و معصوم آفریده است و گناه و اشتباه از آنها سر نزند، همین مطلب را هم خود آنها فرموده‌اند تا اشاره كنند كه اى بشر كنجاو و خرده گیر، شما خود را مى‌بینید كه چگونه سراپا نقص و آلودگى دارید و در برابر مال و مقام و زیبائى عقل و دین خود را مى‌بازید، عربده مى‌كشید و شكم یكدیگر را پاره مى‌كنید ولى ما صریحا مى‌گوئیم كه طلا ونقره زرد و سفید ما را نمى‌فریبد خلافت و سلطنت شما نزد ما بیك نعلین پاره نمى‌ارزد اگر تمام دنیا را بما دهند كه بمورى ستم كنیم، نمیپذیریم ما دروغ نمى‌گوئیم

ما براى اطاعت حق شهادت و زندان را بر تعدى و تجاوز ترجیح مى‌دهیم؟ ما در میان شما و مانند شما ساخته شده‌ایم، اگر مى‌توانید بر ما خورده‌اى بگیرید.

متجاوز از دویست سال این رهبران الهى در میان همین مردم بودند و با آنها ازدواج و معاشرت كردند واحدى نتوانست لغزشى العیاذبالله بر آنها بگیرد چگونه بشر مى‌تواند بر آنها لغزشى بگیرد، در صورتیكه معناى لغزش را آنها مى‌دانند و خود آنها بشر فهمانیده‌اند.

پس از تأمل و دقت در آنچه گفتیم، روشن مى‌شود كه چرا خدا مردم را بایشان ارجاع داده و چرا اطاعت على و امامان پس از او را واجب كرده است و چرا على‌بن ابیطالب علیه السلام مقسم بهشت و جهنم است و چرا راه نجاتى جز در خانه ایشان نیست و چرا دشمنان ایشان در خسارت و زیانند و در آتش دوزخ بسر مى‌برند و چرا باید ما از آنها بیزارى جوئیم و چرا.. و چرا..

(اهل ذكریكه خدا مردم را بپرسش از ایشان امر فرموده ائمه هستند)

1- امام باقر (علیه السلام) راجع به قول خداى عزوجل (43 سوره 16) (((اگر خودتان نمى‌دانید از اهل ذكر بپرسید))) از قول پیغمبر صلى الله علیه و آله مى‌فرماید: مقصود از ذكر من هستم و امامان اهل ذكر باشند و راجع بقول خداى عزوجل (44 سوره 43) (((همانا قرآن براى تو و قوم تو ذكر است و بزودى از آن بازخواست مى‌شوید))) خود امام فرمود: مائیم قول او و مائیم بازخواست شدگان (سؤال شوندگان).

2- ابن كثیر گوید: از امام صادق علیه السلام آیه (((اگر خودتان نمى‌دانید، از اهل ذكر بپرسید))) را پرسیدم، فرمود. مقصود از ذكر محمد صلى الله علیه و آله است و ما هستیم اهل او كه پرسیده مى‌شویم، بحضرت عرض كردم: خدایتعالى فرماید: (((قرآن ذكر است براى تو و قومت و بزودى از آن پرسیده مى‌شوید))) فرمود: تنها ما را قصد كرده، مائیم اهل ذكرو مائیم پرسش شوندگان.

3- وشاء گوید بحضرت رضا(علیه السلام) عرض كردم: قربانت گردم (((اگر نمى‌دانید از اهل ذكر بپرسید))) یعنى چه؟ فرمود: مائیم اهل ذكر و مائیم پرسش شوندگان عرض كردم: شما پرسش شونده و ما پرسش كننده‌ایم؟ فرمود، آرى:، عرض كردم، بر ماست كه از شما بپرسیم؟ فرمود، آرى عرض كردم: بر شماست كه بما پاسخ دهید؟ فرمود: نه، اختیار با ماست، اگر خواستیم پاسخ دهیم و اگر نخواستیم پاسخ ندهیم، مگر نمى‌شنوى قول خداى تبارك و تعالى را (39 سوره 38) (((اینست بخشش بى‌حساب ما خواهى ببخش یا نگهدار (این بخشش ما است خواهى ببخش یا نگهدار حسابى بر تو نیست).

4- باز امام صادق علیهم السلام در باره آیه (44 سوره زخرف) فرمود: رسول خدا صلى الله علیه و آله ذكر است و اهل بیتش علیهم السلام پرسش شوندگان و اهل ذكر باشند.

5- و آنحضرت راجع بهمین آیه فرمود: همانا مراد بذكر قرآنست و ما هستیم قوم او و ما هستیم پرسش شوندگان.

6- ابوبكر حضر مى‌گوید: خدمت امام باقر علیه السلام شرفیاب بودم كه ورد برادر كمیت (كه از شعراء معروف عرب و مداح اهل بیت است) وارد شد و عرض كرد: خدا مرا قربانت كند، هفتاد سؤال حاضر كرده بودیم كه از شما بپرسم و اكنون یكى از آنها راهم بخاطر ندارم. (در اینجا این شعر با تصحیف مناسب است)

گفته بودم چو بیایم غم دل با تو بگویم چه بگویم كه غم از دل برود چون برت آیم

حضرت فرمود: اى ورد یكى را هم بخاطر ندارى؟!! عرض كرد: چرا یكى از آنها بخاطرم آمد فرمود: آن چیست؟ عرض كرد، قول خداى تبارك و تعالى (((اگر نمى‌دانید از اهل ذكر بپرسید))) ایشان كیانند؟ فرمود: ما هستیم عرض كرد: بر ماست كه از شما بپرسیم؟ فرمود: آرى، عرض كردم: بر شماست كه بما جواب گوئید؟ فرمود: اختیار با ماست.

7- محمد بن مسلم بامام باقر علیه السلام: عرض كرد: همشهریان ما گمان كنند، قول خداى عزوجل (((اگر نمى‌دانید از اهل ذكر بپرسید))) اهل ذكر یهود و نصارى هستند، فرمود: بنابراین آنها شما را بدین خود دعوت كنند!!! سپس با دست بسینه‌اش اشاره كرد و فرمود: ما هستیم اهل ذكر و ما هستیم سؤال شوندگان.

8- حضرت امام رضا از على الحسین علیهماالسلام نقل مى‌فرماید: بر امامان چیزى واجبست كه بر شیعیانشان واجب نیست (مانند لباس خشن پوشیدن و غذاى درشت خوردن مجلسى (ه) و بر شیعیان ماست چیزیكه بر ما نیست، (و آن امور دین خود را از ما پرسیدن است) خداى عزوجل ایشان را امر فرموده كه از ما بپرسند زیرا فرموده است (((اگر نمى‌دانید از اهل ذكر بپرسید))) بایشان فرمان داده كه از ما بپرسند ولى پاسخ بر ما لازم نیست، اگر بخواهیم پاسخ دهیم و اگر بخواهیم باز ایستیم.

9- محمد بن ابى نصر گوید: بامام رضا (علیه السلام) نامه‌اى نوشتم: كه قسمتى از آن این بود خداى عزوجل فرماید: (((اگر نمى‌دانید از اهل ذكر بپرسید))) و نیز فرموده است (122 سوره 9) (((مؤمنین همگى نتوانند سفر كنند، پس چرا از هر گروه ایشان، دسته‌اى سفر نكند، تا در امر دین دانش آموزنده و چون باز گشتند، قوم خویش را بیم دهند، شاید آنها بترسند))) بنابراین بر مردم پرسش واجب گشته و بر شما پاسخ واجب نیست، امام علیه السلام مرقوم فرمود: خداى تبارك تعالى فرماید: (50 سوره 28) (((اگر از تو نپذیرفتند، بدان كه فقط از هوسهاى خود پیروى مى‌كنند، گمراه‌تر از كسیكه پیروى هوس خود كند كیست؟))).

(كسانى را كه خداى تعالى در قرآنش عالم نامیده ائمه مى‌باشند)

1- امام باقر علیه‌السلام راجع بقول خداى تعالى عزوجل (9- سوره 39) (((آیا كسانى كه دانند با كسانیكه ندانند یكسانند، تنها خردمندان بیاد مى‌گیرند))) فرمود: ما هستیم كسانى كه مى‌دانند و آنها كه نمى‌دانند دشمنان مایند و شیعیان ما خردمندانند.

2- و باز راجع باین آیه فرموده است: ما هستیم كسانى كه میدانند و دشمنان ما نادانانند و شیعیان ما خردمندان.

(راسخون در علم همان ائمه علیهم السلام مى‌باشند)

1- امام صادق علیه‌السلام فرمود: مائیم راسخون در علم و ما تأویل قرآن را مى‌دانیم.

2- یكى از دو امام باقر یا صادق (علیهما السلام) راجع بقول خداى عزوجل (6 سوره‌3) (((و جز خدا و راسخون در علم تأویل قرآن را نمیدانند))) فرمود: پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بهترین راسخ در علم است.

خداى عزوجل همه آنچه را از تنزیل (معنى مطابقى) و تأویل (معنى التزامى) نازل فرمود باو آموخته است، چیزى را كه خدا تأویلش را باو نیاموخت بر او نازل نفرمود و اوصیاء پس از وى هم تمام آنرا مى‌دانند، و كسانیكه تأویل نمیدانند (شیطان) هرگاه عالمان چیزى از روى علم بفرماید (ایمان مى‌آورند و مى‌پذیرند) چنانچه خدا ایشان را پذیرفته و فرموده است (((میگویند ایمان آوردیم، همه قرآن از جانب پروردگار ماست))) و قرآن خاص و عام و محكم و تشابه و ناسخ و منسوخ دارد و راسخون در علم همه را میدانند.

3- امام صادق علیه‌السلام فرمود: راسخون در علم امیرالمؤمنین و امامان پس از وى علیهم السلام میباشند.

شرح -آیه شریفه (6سوره 3) تمامش چنین است: (((خداست كه این كتاب را بر تو نازل كرده قسمتى از آن آیاتى ست محكم كه آنها اصل و پایه قرآنست و قسمتى از آن آیاتى است متشابه. كسانیكه در دلشان خللى است، از قرآن آنچه را متشابه است، در طلب فتنه و بقصد تأویل پیروى میكنند، در صورتیكه جز خدا تأویل آنرا نداند و راسخون در علم گویند: ایمان آوردیم، همه قرآن از جانب پروردگار ماست و جز خردمندان اندرز نگیرند))).

مفسرین و دانشمندان اسلامى راجع بمحكم و متشابه بتفصیل بحث كرده و كتابهاى جداگانه در این موضوع نوشته‌اند كه معروفترین آنها رساله سید مرتضى است، این دانشمندان در رسائل خود اقوال مختلفى را كه راجع بمعنى محكم و متشابه و تعیین مصداق آنها و علت آمدن آیات متشابه در قرآن است، بحث میكنند ولى آنچه مسلم است، آیات متشابه معنى واضح و روشنى چون آیات محكم ندارد، بلكه چند معنى شبیه بهم از آنها استفاده میشود و بحكم آیه شریفه، مردمیكه در دل خود خللى دارند، براى آشوبگرى و گمراه كردن مردم و تباهى دین، آیات متشابه را دست‌آویز خود قرار داده، طبق رأى و سلیقه خویش تأویل میكنند، در صورتیكه جز خدا كسى تأویل آنرا نداند و طبق این سه روایت، خداى عزوجل تأویل قرآن را بپیغمبر و امام (صلی الله علیه و آله و سلم) آموخته است و اگر به آنها نمى‌آموخت، فایده‌اى نداشت كه كلام مبهم و نامعلومى را بر آنها نازل كند و این منافات ندارد بااینكه بگوئیم: جز خدا كسى تأویل قرآن نمى‌داند، زیرا كه ایشان هم شاگرد مكتب خدایند و علم ایشان همان علم خداست.

این در صورتى كه در مقام قرائت بر كلمه (((الله ))) وقف كنیم و (((الراسخون))) را مبتدا بگیریم ولى بنابر قرائت دیگر كه (((والراسخون ))) را عطف بالله دانسته‌اند اشكالى در میان نیست و راسخ در علم، كسى است كه در علم ریشه دارد و آنرا خوب ضبط كرده و در آن استاد است كه افراد كاملش همان پیغمبر و امامان هدى (علیهم السلام)

میباشند و بنابر روایت دوم شیعیان پاك و مخلص كه تأویل قرآن را نمى‌دانند تصدیق اجمالى نموده و میگویند: ما میدانیم كه همه قرآن، چه محكم و چه متشابهش را پروردگار ما نازل كرده است و على علیه‌السلام هم در اول خطبه 89 نهج البلاغه این موضوع را بیان میكند.

(علم بأئمه داده شده و در سینه آنها ثبت است)

1- ابوبصیر گوید: از امام باقر علیه‌السلام شنیدم كه این آیه را قرائت مى‌فرمود (48 سوره 29) (((بلكه قرآن آیه‌هائیست روشن))) در سینه كسانیكه به آنها علم داده‌اند))) و با دست اشاره بسینه خود فرمود.

2- امام صادق علیه السلام در باره قول خداى عزوجل (آیه 48 سوره 29) فرمود: ایشان ائمه علیهم السلام مى‌باشند.

3- ابوبصیر گوید: امام باقر علیه السلام این آیه (48 سوره 29) را قرائت نمود و سپس فرمود: بخدا اى ابا محمد! خدا نفرمود: قرآن آیه‌هائیست میان دو جلد قرآن (تا مردمى گویند قرآن كه حجت خداست بر ما، همین آیات میان دو جلد یعنى از صفحه آخر است و محتاج بامامیكه آن را تفسیر كند نمى‌باشیم) عرض كردم: قربانت گردم كیانند ایشان؟ (دانشمندانیكه حقایق قرآن در سینه آنهاست) فرمود: توقع مى‌رود كه جز ما چه اشخاصى باشند؟!

4- هارون بن حمزة گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم كه راجع به آیه (48 سوره 29) مى‌فرمود: آنها تنها ائمه مى‌باشند.

5- محمدبن فضیل گوید: از آنحضرت راجع بقول خداى عزوجل (48 سوره 29) پرسیدم، فرمود: ایشان تنها ائمه علیهم السلام مى‌باشند.

(كسانى را كه خدا از میان بندگانش برگزیده و قرآن را به ارثشان داده ائمه علیهم السلام مى‌باشند)

1- سالم گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم راجع بقول خداى عزوجل (22 سوره 35) (((آنگاه این كتاب را بكسانیكه از میان بندگان خود انتخاب كرده‌ایم، بارث دادیم. بعضى از ایشان به خود ستم كنند و بعضى معتدلند و بعضى باذن خدا بسوى نیكیها شتابانند، فرمود: شتابنده بسوى نیكها امامست و معتدل امام شناس است و ستمگر بخویش كسى است كه امام را نمى‌شناسد.

2- سلیمان بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول خدایعالى (((آنگاه این كتاب را بكسانى كه از میان بندگان خود انتخاب كرده‌ایم، بارث دادیم))) پرسیدم، فرمود: شما در این باره چه مى‌گوئید؟ عرض كردم: ما مى‌گوییم: این آیه درباره فرزندان فاطمه علیهاالسلام است، (گویا مقصودش اولاد امام حسن است) فرمود: چنانكه تو پندارى نیست، كسى كه شمشیر كشد و مرد مرا بمخالفت دعوت كند، در این آیه داخل نیست. عرض كردم: پس ستمگر بخویش كیست؟ فرمود: كسى است كه در خانه خود نشیند و حق امام را نشناسد و معتدل كسى است كه حق امام را شناسد و شتابنده به نیكیها امام است.

3- احمد بن عمر گوید: از حضرت رضا(علیه السلام) راجع به آیه (22 سوره 35) (((آنگاه این كتاب را بكسانى كه از میان بندگان خود انتخاب كرده‌ایم، بارث داده‌ایم))) پرسیدم فرمود: اولاد فاطمه علیهاالسلام هستند (باستثناى ساداتى كه با كشیدن شمشیر مردم را بمخالفت مى‌خوانند. تا با حدیث سابق موافق شود.

پاورقى فاضل متتبع جناب آقاى غفارى (ج 1 ص 215 -) و شتابنده بسوى نیكی ها امامست و معتدل امام شناس است و ستمگر بخویش كسى است كه امام را نشناسد.

4- ابى‌ولاد گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (121 بقره) (((كسانیكه به آنها كتاب داده‌ایم و آن را چنانكه شایسته است مى‌خوانند، بدان ایمان آورده‌اند))) پرسیدم، فرمود: ایشان ائمه علیهم السلام باشند ( و تلاوت شایسته آنستكه الفاظش را شمرده و با تانى ادا كنند و در معانى آن تفكر نمایند و در نتیجه طبق آن عمل كنند.)

(امامان در قرآن دو قسمند: امامیكه بخدا خواند و امامیكه بدوزخ كشاند)

1- امام محمد باقر علیه السلام فرمود: چون آیه (71 سوره 17) (((روزیكه هر دسته از مردم را بامامشان خوانیم ))) نازل شد، مسلمین عرض كردند:اى فرستاده خدا! مگر شما امام همه مردم همه مردم نیستند؟ پیغمبر فرمود: من از جانب خدا بسوى همه مردم فرستاده شده‌ام ولى بعد از من امامانى از خاندانم بر مردم منصوب شوند، ایشان در میان مردم قیام كنند و مردم آنها را تكذیب كنند و امامان كفر و گمراهى و پیرونشان بر ایشان ستم كنند، هر كه آنها را دوست دارد و از آنها پیروى كند و تصدیقشان نماید، از من است و با من است و مرا ملاقات خواهد كرد و آگاه باشید كسى كه بایشان ستم كند و تكذیبشان نماید، از من نیست و با من نیست و من از او بیزارم.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: ائمه در كتاب خداى عزوجل دو دسته‌اند: 1- خداى تبارك و تعالى فرماید (74 سوره 21) (((و آنها را امامانى قرار دادیم كه به امر هدایت كنند))) نه به امر مردم، امر خدا را بر امر مردم مقدم دارند و حكم خدا را پیش از حكم مردم دانند. 2- و باز فرموده است ( 41 سوره 28) (((آنها را امامانى قرار دادیم كه بسوى دوزخ بخوانند))) ایشان امر مردم را بر امر خدا مقدم دارند و حكم مردم را پیش از حكم خدا دانند و بر خلاف آنچه در كتاب خداى عزوجل است، طبق هوس خویش رفتار كنند.

(قرآن بسوى امام هدایت مى‌كند)

1- حسن بن محبوب گوید: از حضرت رضا(علیه السلام) راجع بقول خداى عزوجل پرسیدم (آیه 33- سوره 4) (((همه را در تركه پدران و مادران خویشان، بستگانى قرار داده‌ایم و كسانى را كه با آنها دست (بیعت یا پیمان) داده‌اید،))) (بهره آنها را بدهید) حضرت فرمود: مقصود ائمه علیه السلام باشند كه خداى عزوجل پیمان شما را با ایشان بسته است.

2- امام صادق علیه السلام راجع بقول خدایتعالى (9 سوره 17) (((همانا این قرآن بدانچه استوارتر است، راهنمائى كند))) فرمود: بسوى امام راهنمائى مى‌كند (مانند آیاتى كه در ابواب گذشته و آینده بوجود امام علیه السلام تأویل شده است و نیز از نظر آیات مشكل و متشابه قرآن كه وجود مفسر و شارح بصیرى را طلب مى‌كند و آن غیر از امام نتواند بود)

(نعمتى را كه خداى عزوجل در كتابش ذكر فرموده ائمه علیهم السلامند)

1- امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: چگونه باشد حال مردمی كه سنت پیغمبر صلى الله علیه و آله را دگرگون ساختند و از وصى او رو گردان شدند؟ ایشان نمى‌ترسند كه نعمت خدا را بناسپاسى تغییر دادند و قوم خویش را بدوزخ كه سراى هلاكت است، در آوردند))) سپس فرمود: ما هستیم آن نعمتى كه خدا ببندگانش انعام فرموده هر كه در روز قیامت كامیاب شود بوسیله ما است.

توضیح تغییر نعمت بناسپاسى اینست كه بجاى شكر و سپاسگزارى از نعمت، كفران و ناسپاسى كند، پس خدا آن نعمت را از او بگیرد و عقوبت ناسپاسى برایش باقى ماند.

2- ابو یوسف بزاز گوید: امام صادق علیه‌السلام آیه ( 69 سوره‌7) (((نعمتهاى خدا را بیاد آورید))) را تلاوت نمود و فرمود: میدانى نعمتهاى خدا چیست؟ عرض كردم: نه، فرمود: مقصود بزرگترین نعمتهاى خداست بر خلقش و آن ولایت ماست.

3- ابن كثیر: از امام صادق علیه‌السلام راجع بقول خداى عزوجل (29- سوره 4) (((مگر آنكسانرا ندیدى كه نعمت خدا را بناسپاسى تغییر دادند تا آخر آیه))) پرسیدم، فرمود: مقصود، همه قریش است، آنكسان كه با رسول خدا صلى الله علیه و آله دشمنى كردند و جنگ نمودند و وصیت او را درباره جانشین انكار كردند.

(المتوسمین یعنی آن ((باریك بینانى كه خدایتعالى در كتابش ذكر فرموده كه راه حق در خاندانشان پابرجاست ائمه علیهم السلام هستند)))

1- اسباط گوید: خدمت امام صادق علیه‌السلام بودم كه مردى از آنحضرت راجع بقول خداى عزوجل (سوره 15) (((براى باریك بینان در آن امر نشانه‌هاست و آن قریه در راهى پابرجاست))) سؤال كرد، حضرت فرمود: مائیم باریك بینان و آن راه در خاندان ما پابرجاست.

2- اسباط بن سالم گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم از اهل (((هیت))) (شهریست بالاى فرات) وارد شد و بامام گفت.- اصلحك الله چه مى‌فرمائید درباره قول خداى عزوجل (((براى باریك بینان در آن امر نشانه هاست؟))) فرمود: مائیم باریك بینان و آنراه در خاندان ما پابرجاست.

3- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى عزوجل (((براى باریك بینان در آن امر نشانه‌هاست ))) فرمود: ایشان ائمه علیهم السلام هستند. پیغمبر صلى الله و آله فرمود: از زیركى مؤمن پروا كنید، زیرا كه او در پرتو نور خداى عزوجل مینگرد، خداى تعالى فرموده است (((براى باریك بینان در آن امر نشانه هاست )))

4- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى عز و جل (((براى باریك بینان در آن امر نشانه‌هاست))) فرمود: ایشان ائمه هستند (((و آن در خاندان ایشان پابرجاست))) هیچگاه از میان ما خارج نشود.

5- امرالمؤمنین علیه السلام درباره قول خدایتعالى (((براى باریك بینان در آن امر نشانه هاست))) فرمود: رسول خدا صلى الله علیه و آله باریك بین بود و پس از او من و امامان از ذریه من باریك بینانیم. شرح : سیاق آیه شریفه درباره هلاكت قوام لوط وزیرو شدن دیار ایشان است و ظاهر معنى آیه اینستكه: دیار خرابشده قوم لوط در كناره جاده و گذرگاه است،اى مردم بافر است و باریك بینى كه از آنجا میگذرید از عاقبت وخیمیكه براى این مردم هرزه پیش آمد نمود، عبرت گیرید ولى تأویلش چنان بود كه در این پنج روایت ذكر شد یعنى باریك بینان و عبرت گیران حقیقى امامانند و راه حق و عبرت در میان ایشان پابرجاست.

(عرض اعمال بر پیغمبر و ائمه صلى الله وآله)

1- ابوبصیر گوید امام صادق علیه‌السلام فرمود: در هر بامداد كردار بندگان نیكوكار و فاسق‌تر رسول خدا صلى الله علیه و آله عرضه میشود، پس بر حذر باشید (از كردار ناشایست) و همین است معنى قول خدایتعالى (105 سوره 9) (((در عمل كوشید كه خدا و رسولش كردار شما را میبینند))) و ساكت شد.

توضیح نظر باینكه در آیه شریفه بعد از كلمه (((ورسوله))) كلمه (((والمؤمنون))) است كه بائمه علیهم السلام تفسیر شده است، امام صادق علیه‌السلام آن كلمه را از لحاظ تقیه یا واضح بودن مطلب نفرمود و سكوت نمود.

2- یعقوب بن شعیب گوید: از امام صادق علیه‌السلام راجع بقول خداى عزوجل (105- سوره‌9) (((در كار باشید كه خدا و پیغمبر و مؤمنین كردار شما را مى‌بینند))) پرسیدم، فرمود: مؤمنین ائمه هستند.

3- سماعة گوید: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم كه مى‌فرمود: شما را چه مى‌شود كه پیغمبر صلى الله علیه و آله را ناخوش و اندوهگین میكنید؟ مردى گفت: ما او را ناخوش مى‌كنیم؟!! فرمود: مگر نمیدانید؟ كه اعمال شما بر آنحضرت عرضه میشود و چون گناهى در آن بیند، اندوهگینش میكند؟ پس نسبت بپیغمبر بدى نكنید و او را (با عبادات و طاعات خویش) مسرور سازید.

4- عبدالله بن ابان زیات كه نزد حضرت رضا علیه‌السلام منزلى داشت، گوید به آنحضرت عرض كردم: براى من و خانواده‌ام بدرگاه خدا دعا بفرما. فرمود: مگر من دعا نمى‌كنم؟! بخدا كه اعمال شما در هر صبح و شام بر آنحضرت عرضه میشود، عبدالله گوید: من این مطلب را بزرگ شمردم، بمن فرمود: مگر تو كتاب خداى عزوجل را نمى‌خوانى كه فرماید؟ (((بگو (اى محمد) در عمل كوشید كه خدا و رسولش و مؤمنان كردار شما را مى‌بینند))) بخدا كه آن مؤمن على بن ابیطالب است.

5- امام باقر (علیه السلام) این آیه (105 سوره‌9) را یاد نمود و فرمود: بخدا كه آن مؤمن على بن ابیطالب علیه‌السلام است.

6- امام رضا علیه‌السلام مى‌فرمود: همانا كردار نیك و بد بندگان به رسول خدا صلى الله علیه و آله عرضه میشود.

(روشی كه بر پایدارى آن ترغیب شده ولایت على علیه السلام است)

1- حضرت ابى‌جعفر علیه‌السلام درباره قول خدایتعالى (16 سوره 82) (((و اگر بر آن روش استوار شوند، آبى فراوانشان نوشانیم))) فرمود: یعنى اگر بر ولایت على بن ابیطالب امیر مؤمنان و اوصیاء از فرزندان او استوار شوند و اطاعت آنها را در امر و نهیشان بپذیرند (((آب فراوانى به آنها نوشانیم))) یعنى ایمانرا در دلشان جایگزین كنیم و مقصود از (((طریقه = روش))) ایمان بولایت على و جانشینان اوست.

2- محمدبن مسلم گوید: از امام صادق علیه‌السلام درباره قول خداى عزوجل پرسیدم (30 سوره 41) (((كسانیكه گفتند: پروردگار ما خداست و سپس استوار شدند))) فرمود: یعنى بر امامان یكى پس از دیگرى استوار بماندند (((فرشتگان بر ایشان نازل شوند كه بیم مدارید و اندوهگین مباشید و ببهشتى كه به آن وعده مییافتید، شادمان باشید))).

توضیح استوارى بر ایمان بمعنى پایدارى بر شرایط و لوازم آنست، مانند اطاعت و فرمانبردارى از دستورات دینى و عدم انحراف در عقاید قلبى و امام رضا علیه‌السلام بیكى از شیعیان فرمود: استوارى بر ایمان همین است كه شما شیعیان دارید یعنى كسانیكه از طریقه شما منحرفند استوار نیستند و نزول فرشتگان در هنگام مرگ، یا در قبر و یا در قیامت است كه بمؤمنین استوار گویند: از عقاب مترسید و بر از دست رفتن ثواب اندوهگین مباشید و یا آنكه بر اهل و مال و فرزند خود اندوهگین مباشید مختصرى از مجمع البیان -.

(ائمه كانون علم و درخت نبوت و آمد و شدگاه فرشتگانند)

1- على بن الحسین علیهماالسلام فرمود: مردم چه خرده‌گیرى بر ما دارند؟ بخدا كه ما درخت نبوت و خانه رحمت و كانون علم و آمد و شدگاه فرشتگانیم.

2- امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: ما خانواده درخت نبوت و محل رسالت و آمد و شدگاه فرشتگان و خانه رحمت و كانون دانشیم.

3- خیثمة گوید: امام صادق علیه‌السلام بمن فرمود: اى خیثمه، ما درخت نبوت و خانه رحمت و كلید حكمت و كانون دانش و محل رسالت و آمد و شدگاه فرشتگان و محل راز خدائیم، ما هستیم امانت خدا در میان بندگانش و ما هستیم حرم بزرگ خدا (پس رعایت و احترام ما از كعبه بیشتر است) ما هستیم امان خدا، ما هستیم پیمان خدا، هر كه بپیمان ما وفا كند بپیمان خدا وفا كرده و هر كه با ما پیمان شكنى كند پیمان و عهد خدا را شكسته است.

(ائمه وارثان دانشند، یكى پس از دیگرى دانش را به ارث میبرند)

1- امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: على علیه‌السلام عالم بود و علم به ارث منتقل میشود و هرگز عالمى نمیرد جز اینكه پس از او كسى باشد كه علم او را بداند یا آنچه را خدا خواهد پس توجه نما تو ای مخاطب ارجمند که مقصود علم لدنی

است که به ارث در میان امام معصوم منتقل می شود و گرنه علم اکتسابی به ارث داده نمی شود.

2- امام باقر علیه‌السلام، فرمود: علمیكه با آدم علیه‌السلام فرود آمده بالا نرفت و علم به ارث منتقل میشود و على علیه‌السلام عالم این امت بود و هیچگاه عالمى از ما خانواده نمیرد، جز اینكه از خاندانش جانشین او شود كسى كه مانند علم او یا آنچه خدا خواهد بداند (و علم نزول کرده یا آدم همان علم لدنی است).

3- امام باقر علیه‌السلام فرمود: علم بارث منتقل مى‌شود و عالمى نمیرد جز اینكه كسى را كه مانند او یا آنچه خدا خواهد بداند بجا گذارد (یعنی علم لدنی و علم الهی).

4- امام صادق علیه‌السلام مى‌فرمود: در على علیه‌السلام سنت هزار پیغمبر بود (چنانچه پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود هر كه خواهد علم آدم و عبادت نوح و خلت ابراهیم و سطوت موسى و زهد عیسى را ببیند به على بن ابیطالب نظر كند) و علمى كه با آدم علیه‌السلام فرود آمد، بالا نرفت و عالمى ( یعنی امام معصومی) نمیرد كه علمش از میان برود و علم بارث منتقل مى‌شود.

5- امام باقر علیه السلام فرمود: علمى كه با آدم علیه السلام فرود آمد بالا نرفت، و عالمى نمیرد، كه عملش از میان برود (یعنی امام معصومی از جهان نمی رود که علمش از میان برود).

6- امام باقر علیه‌السلام فرمود: مردم رطوبت را مى‌مكند و نهر بزرگ را رها مى‌كنند، عرض شد: نهر بزرگ چیست؟ فرمود: رسول خداست و علمى كه خدا به او عطا فرموده است. همانا خداى عزوجل سنتهاى تمام پیغمبر آنرا از آدم تا برسد بخود محمد صلى الله علیه و آله براى او گرد آورد، عرض شد آن سنتها چه بود؟ فرمود: همه علم پیغمبران، و رسول خدا صلى الله علیه و آله تمام آنرا به امیرالمؤمنین علیه‌السلام تحویل داد. مردى عرض كرد: اى پسر پیغمبر! امیرالمؤمنین أعلم است یا بعضى از پیغمبران امام باقر (باطرافیان توجه كرد و) فرمود: گوش دهید این مرد چه میگوید؟!! همانا خدا گوشهاى هر كه را خواهد باز مى‌كند من باو میگویم: خدا علم تمام پیغمبران را براى محمد صلى الله علیه و آله جمع كرد و آنحضرت همه را بامیرالمؤمنین تحویل داد، باز او از من مى‌پرسید كه على اعلم است یا بعضى از پیغمبران (و نمى‌فهمد كه معنى سخن من اینست كه آنچه همه پیغمبران مى‌دانستند على بتنهائى میدانست).

توضیح مقصود از مكیدن رطوبت اینستكه علومى كه در دست ابوحنیفه و امثالش میباشد كه از راه قیاس و اجتهاد و آراء و افكار خود بدست آورده‌اند، مانند رطوبت و نمى است كه در گودالى باقى مانده و منبع و سرچشمه ندارد و پیروان ایشان با عشق و علاقه فراوانى مانند عشق و علاقه طفل بپستان مادر براى یاد گرفتن آنها مى‌كوشند ولى علوم ما را كه از نظر اتصالش باقیانوس علم خدا مانند نهرى بزرگ در جریانست رها مى‌كنند (خداوندا رشته اتصال ما را تا دم مرگ از این نهر بزرگ قطع مفرما).

7- امام باقر (علیه السلام) فرمود: علم بارث منتقل مى‌شود، پس عالمى نمیرد، جز اینكه كسى را كه مانند او یا آنچه را خدا خواهد بداند بجا گذارد (یعنی علم امامت و علم لدنی الهی).

8- امام صادق مى‌فرمود همانا علمى كه با آدم علیه‌السلام فرود آمد (یعنی علم لدنی)، بالا نرفت و عالمى نمیرد، جز اینكه علمش بارث رسد، همانا زمین بدون عالم باقى نمیماند.

(ائمه علم پیغمبر خاتم و تمام پیغمبران و اوصیاء پیشین خود را به ارث برده‌اند)

1- از عبدالله جندب روایت شده كه حضرت رضا علیه‌السلام باو نوشت: اما بعد همانا محمد صلى الله علیه و آله امین خدا بود در میان خلقش و چون آنحضرت صلى الله علیه و آله در گذشت، ما خانواده و ارث او شدیم، پس ما هستیم امین خدا در زمین، علم بلاها و مردنها و نژاد عرب و تولد اسلام نزد ماست (یعنى نژاد صحیح و فاسد عرب را مى‌شناسیم و از محل تولد اسلام كه دل انسانست آگاهیم) و چون هر مردى را ببینیم مى‌شناسیم كه او حقیقة مؤمن است یا منافق و نام شیعیان ما و نام پدرانشان، نزد ما ثبت است.

خدا از ما و آنها پیمان گرفته (كه ما رهبر آنها باشیم و آنها پیرو ما) بر سر هر آبى كه ما وارد شویم آنها هم وارد شوند و در هر جا در آئیم درآیند (اشاره بحوض كوثر و بهشت و مقام علیین دارد و یا متابعت در مقام عمل را مى‌رساند) جز ما و ایشان كسى در كیش اسلام نیست، مائیم نجیب و رستگار و مائیم بازماندگان پیغمبران و مائیم فرزندان اوصیاء و ما در كتاب خداى عز و جل خصوصیت داریم و ما بقرآن سزاوارتریم تا مردم دیگر و ما بپیغمبر نزدیك‌تریم تا مردم دیگر، و خدا دینش را براى ما مقرر داشته و در قرآنش فرموده (13 سوره 42) (((مقرر فرمود براى شما (اى آل محمد) از دین آنچه را كه بنوح سفارش نمود (بما سفارش كرد آنچه را بنوح سفارش كرد) و آنچه را بتو وحى كردیم (اى محمد) و آنچه را بابراهیم و موسى و عیسى سفارش كردیم (بما آموخت و رسانید آنچه را باید بدانیم و علوم این پیغمبر آنرا بما سپرد، ما وارث پیغمبران اولوالعزم هستیم) و آن سفارش این بود كه دین را بپا دارید (اى آل محمد) در آن تفرقه نیندازید (و با هم متحد باشید) گران و ناگوار است بر مشركین (آنها كه بولایت على مشرك شدند) آنچه را بدان دعوتشان كنید (كه ولایت على است) همانا خدا (اى محمد) هدایت كند كسى را كه باو رجوع كند))) یعنى كسى كه ولایت على علیه‌السلام را از تو بپذیرد.

2- ابوبصیر گوید: امام صادق علیه‌السلام بمن فرمود، اى ابا محمد خداى عزوجل چیزى پیغمبران عطا نفرمود، جز آنكه آنرا بمحمد صلى الله علیه و آله عطا كرد و همه آنچه را بپیغمبران داد، بمحمد هم عطا فرمود و آن صحفى كه خداى عزوجل (19 سوره 87) فرماید (((صحف ابراهیم و موسى))) نزد ماست، عرض كردم: آن صحف همان الواحست؟ فرمود: بلى.

3- ابراهیم گوید: پدرم گفت، بامام كاظم علیه‌السلام عرض كردم: قربانت گردم، بمن بفرمائید كه: آیا پیغمبر ما صلى الله علیه و آله وارث تمام پیغمبران است؟ فرمود: آرى، عرض كردم: از زمان آدم تا بخود آنحضرت برسد؟ فرمود: خدا هیچ پیغمبرى را مبعوث نفرمود، جز اینكه محمد صلى الله علیه و آله از او اعلم بود، عرض كردم: عیسى بن مریم مردگان را باذن خدا زنده مى‌كرد، فرمود: راست گفتى و سلیمان هم نطق پرندگان را مى‌فهمید و پیغمبر صلى الله علیه و آله هم بر این مراتب توانائى داشت، سپس فرمود: چون سلیمان شانه سر را حاضر نیافت و در امر او بشك افتاد، گفت: (20 سوره 27) (((چرا شانه سر را نمى‌بینم مگر او غایب است؟ (((پس بر او خشمگین شد و گفت، (((او را عذابى سخت مى‌كنم و یا سرش را مى‌برم و یا باید دلیل روشنى آرد))) و خشم سلیمان بر شانه سر براى این بود كه او سلیمان را بمحل آب راهنمائى مى‌كرد، (موقعى كه سلیمان و همراهانش بوسیله باد در هوا حركت میكردند) خدا باین پرنده چیزى عطا كرده بود كه بسلیمان عطا نفرموده بود، در صورتیكه باد و مور و انس و جن و شیاطین و سركشان مطیع او بودند ولى او جاى آبرا در زیر هوا نمیدانست و پرنده میدانست.

خدا در كتابش فرماید (29 سوره 13) (((و اگر قرآنى باشد كه كوهها با آن حركت كنند یا زمین بدان شكافته شود (بوسیله آن طى الارض شود) یا مردگان بدان سخنگو شوند))) ما وارث آن قرآنیم كه آنچه كوهها بوسیله آن حركت كند در آنست و بوسیله آن بكشورها مسافرت شود و مردگان بدان سخنگو شوند، ما آب را در زیر هوا تشخیص میدهیم و همانا در كتاب خدا آیاتى است كه بوسیله آنها چیزى خواسته نشود جز اینكه خدا به آن اجازه دهد (هر دعائى از بركت آن آیات مستجاب شود) علاوه بر آنچه خدا براى پیغمبران گذشته اجازه فرموده است (علومى كه به آنها عطا كرده است مرآت ) همه اینها را خدا در قرآن براى ما مقرر فرموده است، همانا خدا میفرماید (75 سوره 27) (((هیچ نهفته‌اى در آسمانها و زمین نیست، جز اینكه در كتابى آشكار است))) و باز فرماید (29 سوره 34) (((آنگاه این كتاب را بكسانیكه از میان بندگان خود انتخاب كرده‌ایم بارث دادیم))) و مائیم كسانیكه خداى عزوجل انتخابمان كرده و این كتاب را كه بیان همه چیز در آنست بارثمان داده.

(هر كتابى را كه خدا نازل كرده نزد ائمه است و به هر لغتى كه باشد آنرا میدانند)

1- چون هشام بن حكم با بریه خدمت امام صادق آمد، بحضرت موسى بن جعفر برخوردند، هشام داستان بریه را براى آنحضرت نقلكرد، چون پایان یافت، حضرت ابوالحسن علیه‌السلام به بریه فرمود: اى بریه: علمت بكتاب دینت تا چه حد است؟ گفت: آنرا میدانم فرمود: تا چه حد اطمینان دارى كه معنیش را بدانى؟ گفت، آنرا خوب مى‌دانم و بسیار اطمینان دارم، سپس امام علیه‌السلام بخواندن انجیل شروع فرمود، بریه گفت: پنجاه سال است كه من ترا یا مانند ترا میجستم، پس او به خدا ایمان آورد و خوب هم ایمان آورد وزنى هم كه با او بود، ایمان آورد، سپس هشام و بریه و آن زن، خدمت امام صادق علیه‌السلام آمدند، هشام گفتگوى

میان حضرت ابوالحسن و بریه را نقلكرد، امام صادق (آیه 34 سوره 3) (((نژاد ابراهیم و عمران بعض آن از بعض دیگر است و خدا شنوا و داناست))) را قرائت فرمود بریه گفت: تورات و انجیل و كتب پیغمبران از كجا بشما رسیده؟ فرمود: اینها از خودشان بما بارث رسیده و چنانكه آنها مى‌خواندند ما هم مى‌خوانیم و چنانكه آنها بیان مى‌كردند ما هم بیان مى كنیم، خدا حجتى در زمینش نمى‌گذارد كه چیزى از او بپرسند و او بگوید نمیدانم.

شرح -بریه مصغر ابراهیم است و در بعضى از نسخ كافى بریهه ضبط شده است. مرحوم مجلسى در صفحه 170 ج اول مرآت العقول داستان او را از توحید صدوق بتفصیل نقل مى‌كند كه خلاصه‌اش اینست كه:

بریه از دانشمندان بزرگ هفتاد ساله نصارى بود كه بوجود او افتخار مى‌كردند و او مدتى بود كه عقیده‌اش نسبت بدین مسیح سست شده بود و در جستجوى دین حق بود و با بسیارى از مسلمین مباحثه كرده ولى چیزى بدست نیاورده بود او زنى خدمتگزار داشت كه مطالب را با او در میان مى‌گذاشت شیعیان او را بهشام بن حكم معرفى كردند.

روزى با جمعى از نصارى بدكان هشام رفت كه عده‌ئى نزد او قرآن مى‌آموختند، بهشام گفت: با همه متكلمین اسلام مباحثه كردم و چیزى دست گیرم نشد، آمده‌ام كه با تو مناظره كنم، هشام خندید و گفت: اگر از من معجزات مسیح مى‌خواهى، ندارم. سپس سؤالاتى درباره اسلام از هشام كرد و جواب كافى شنید، آنگاه هشام از او سؤالاتى درباره نصرانیت نمود و او نتوانست جواب گوید، خودش شرمسار و اطرافیانش پشیمان شدند كه با آمدند و متفرق گشتند.

چون بریه بخانه آمد و داستان را براى زن خدمتگزارش نقلكرد، او گفت: اگر طالب حقى اندوهگین مباش و هر كجا حق را دیدى بپذیر و لجبازى را كنار گذار، بریه سخن او را پذیرفت و روز دیگر نزد هشام آمد و گفت،: تو معلم و پیشوائى هم دارى؟ گفت آرى. بریه شرح :حال خواست، هشام اندكى درباره نژاد و عصمت و سخاوت و شجاعت حضرت صادق توضیح داد و سپس گفت: اى بریهة خدا هر حجتى را كه بر مردم دوران اول نصب فرموده براى مردم دوران وسط و اخیر هم اقامه كرده است و هیچگاه حجت خدا و دین و سنت از میان نرود، بریه گفت: سخن بسیار درستى است، سپس با هشام و زن خدمتگزار عازم مدینه و تشرف خدمت امام صادق علیه‌السلام شدند، چنانكه ذكر شد.

2- مفضل بن عمر گوید: ما در خانه امام صادق علیه‌السلام آمدیم و مى‌خواستیم اجازه تشرف خدمتش گیریم، شنیدم حضرت سخنى میگوید كه عربى نیست و خیال كردیم بلغت سریانى‌ست، سپس آنحضرت گریه كرد و ما هم از گریه او بگریه در آمدیم، آنگاه غلامش بیرون آمد و بما اجازه داد، ما خدمتش رسیدیم، من عرض كردم: اصلحك الله ما آمدیم كه از شما اجازه ورود گیریم، شنیدیم بلغتى كه عربى نیست و بخیال ما سریانى بود، سخن مى‌گفتید، سپس شما گریه كردید و ما هم از گریه شما بگریه در آمدیم.

فرمود: آرى بیاد الیاس پیغمبر افتادم كه از عباد پیغمبران بنى اسرائیل بود و دعائى كه او در سجده مى‌خواند، مى‌خواندم، سپس آن دعا را بلغت سریانى پشت سر هم مى‌خواند كه بخدا من هیچ كشیش و جاثلیقى را شیوإ؛تت لهجه‌تر از او ندیده بودم و بعد آنرا براى ما بعربى ترجمه كرد و فرمود: او در سجودش مى‌گفت:

خدایا ترا بینم كه مرا عذاب كنى، با آنكه روزهاى آتشبار بخاطر تو تشنگى كشیدم؟!؟ ترا بینم كه مرا عذاب كنى، در صورتیكه رخسارم را براى تو روى خاك مالیدم؟!؟ ترا بینم كه مرا عذاب كنى، با آنكه از گناهان بخاطر تو دورى گزیدم؟!؟ ترا بینم كه مرا عذاب كنى، با آنكه براى تو شب زنده دارى كردم؟!؟ پس خدا باو وحى كرد: سرت را بردار كه ترا عذاب نمى‌كنم الیاس گفت: اگر فرمودى عنایت نمى‌كنم و سپس عذابم كردى چه مى‌شود! مگر نه اینستكه من بنده تو و تو پروردگار منى! باز خدا باو وحى كرد سرت را بردار كه من ترا عذاب نمى‌كنم و چون وعده‌اى دادم به آن وفا مى‌كنم (وعده من مشروط و مفید نیست كه تو ترس از عاقبت و نبودن شرط دارى بلكه وعده مطلق است مرات -).

شرح :

دانشمندان نصارى بدین ترتیب درجه بندى مى‌شوند: پاپ، کاردینال، اسقف اعظم، اسقف، کشیش.

(همه قرآن را غیر ائمه جمع نكرده و تنها ایشان همه آنرا میدانند)

1- و فرمود: جز او صیاء پیغمبر كسى را نرسد كه ادعا كند ظاهر و باطن تمام قرآن نزد اوست.

2- سلمة گوید: شنیدم امام باقر علیه‌السلام مى‌فرمود: از جمله علومى‌كه بما داده شده، علم تفسیر و احكام قرآن و علم تغییر زمان و حوادث آنست (مسائل روز و مقتضیات زمان) هرگاه خدا نسبت بمردمى خیرى خواهد به آنها بشنواند و اگر بكسى كه حاضر بشنیدن نیست بشنواند پشت مى‌كند و رو مى‌گرداند، مثل اینكه نشنیده است، سپس اندكى سكوت نمود و بعد فرمود: اگر راز نگهداران یا مورد اطمینانى را مى‌دیدم مى‌گفتم و خداست كه همه از او كمك خواهند.

3- امام صادق علیه‌السلام مى‌فرمود: بخدا كه من كتاب خدا را از آغاز تا پایانش مى‌دانم، (((چنانكه گوئى در كف دست منست))) در قرآنست خبر آسمان و خبر زمین و خبر گذشته و خبر آینده، خداى عزوجل فرماید: (((بیان هر چیز در آنست))).

4- ابن كثیر گوید: امام صادق علیه‌السلام درباره آیه شریفه (40 سوره 27) (((كسى كه دانشى بكتاب داشت (آصف بن برخیا بقول مشهور) گفت من آن تخت را نزد تو آورم، پیش از آنكه چشمت را بهم زنى))) آنگاه انگشتانش را باز كرد و بر سینه‌اش گذاشت و سپس فرمود: بخدا كه همه علم كتاب نزد ماست (ولى آصف اندكى از آنرا میدانست و از بركت همان مقدار بود كه توانست تخت بلقیس را در چشم زدنى نزد سلیمان حاضر كند و خدایتعالى این داستان را در سوره نمل بیان مى‌كند).

5- برید بن معاویه گوید بامام باقر آیه شریفه (43 سوره 13) (((بگو خدا و كسى كه علم كتاب نزد اوست، براى گواهى میان من و شما كافى است))) را عرض كردم، فرمود: خدا ما را قصد كرده و على بعد از پیغمبر صلى الله علیه و آله اول ما و افضل ما و بهتر ما خاندانست (یعنى اى كفار قریش اگر در رسالت من شك و تردید دارید، حقیقت مرا همان بس كه گواهانى چون خدا و جانشینانم دارم، گواهى خدا این است كه مرا تنهائى در میان شما مردم خونخوار مبعوث كرده و حفظ مى‌كند و نصرت مى‌دهد و كلامى چون قرآن بر من نازل كرده و از خطا و لغزشم نگه میدارد و گواهى جانشینانم به برترى علم و صفات و كمال آنهاست بر تمام مردم و باینكه یگانه مردى مانند على گوید: من یكى از بندگان محمدم (صلی الله علیه و آله و سلم).

(آنچه از اسم اعظم خدا بائمه عطا شده است)

1- امام باقر علیه‌السلام فرمود: اسم خدا هفتاد و سه حرفست و تنها یك حرف آن نزد آصف بود، آصف آن یك حرف را گفت و زمین میان او و تخت بلقیس در هم نوردید تا او تخت را بدست گرفت، سپس زمین بحالت اول باز گشت، و این عمل در كمتر از یك چشم بهم زدن انجام شد و ما هفتاد و دو حرف از اسم اعظم را داریم و یك حرف هم نزد خداست كه آنرا در علم غیب براى خود مخصوص ساخته و لاحول و لاقوة الا بالله العظیم.

2- حضرت ابوالحسن عسكرى علیه‌السلام مى‌فرماید: اسم اعظم خدا هفتاد و سه حرفست، آصف یك حرف را داشت. و چون بزبان آورد، زمین میان او و شهر سبا شكافته شد، او تخت بلقیس را بدست گرفت و به سلیمان رسانید، سپس زمین گشاده گشت و این عمل در كمتر از چشم بهم زدنى انجام شد و نزد ما هفتاد و دو حرف از اسم اعظم است و یك حرف نزد خداست كه در علم غیب بخود اختصاص داده است.

(آیاتى كه از پیغمبران نزد ائمه علیه السلام است)

1- امام صادق علیه السلام مى‌فرمود، الواح موسى علیه السلام و عصاى او نزد ماست و ما وارث پیغمبرانم.

2- امام باقر علیه السلام فرمود: شبى بعد از نماز عشا امیرالمؤمنین علیه السلام بیرون رفت و مى‌فرمود همهمة همهمة (صداى مخصوصى است كه در سینه بگردد و گرفتگى داشته باشد) و شب تاریك است، امام بر شما در آمده است، پیراهن آدم را پوشیده و انگشتر سلمیان و عصاى موسى علیهم السلام را در دست دارد.

(اسلحه و متاعى كه از پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نزد ائمه است)

1- سعید سمان گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم كه دو مرد زیدى مذهب بر آنحضرت وارد شدند و گفتند: آیا در میان شما امامى كه اطاعتش واجب باشد هست؟ (و مقصودشان اثبات امامت زیدبن على بن الحسین علیهماالسلام بود) فرمود: نه (امامیكه مقصود شماست در میان ما نیست) آندو نفر گفتند: مردمان موثق بما خبر دادند كه شما به آن فتوى دهى و اعتراف كنى و عقیده دارى و آن

خبر دهندگان فلان و فلان هستند كه نام مى‌بریم و ایشان داراى تقوى و كوشش در عبادتند و دروغ نگویند، امام صادق علیه السلام در غضب شد و فرمود: من به آنها چنین دستورى نداده‌ام، چون آندو نفر آثار غضب چهره امام دیدند، بیرون رفتند.

حضرت بمن فرمود: ایندو نفر را مى‌شناسى؟ عرض كردم: آرى، اینها اهل بازار ما هستند و از طایفه زیدیه مى‌باشند و عقیده دارند كه شمشیر پیغمبر صلى الله علیه و آله نزد عبدالله بن حسن است، فرمود: خداى‌لعنتشان كند، دروغ مى‌گویند. بخدا كه عبدالله بن حسن آنرا ندیده نه با یك چشم و نه با دو چشمش و پدرش هم آنرا ندیده، جز اینكه ممكن است آنرا نزد على بن حسین دیده باشد، اگر راست مى‌گویند، چه علامتى در دسته آنست؟ و چه نشانه و اثرى در لبه تیغ آنست؟ همانا شمشیر صلى الله علیه و آله نزد من است همانا پرچم و جوشن و زره و خود پیغمبر صلى الله علیه و آله نزد من است، اگر راست مى‌گویند، در زره پیغمبر صلى الله علیه و آله چه علامتى است؟ همانا پرچم ظفر بخش پیغمبر صلى الله علیه و آله نزد من است، همانا الواح موسى و عصاى او نزد من است، همانا انگشتر سلیمان بن داود، نزد منست وطشتى كه موسى قربانى را در آن انجام مى‌داد، نزد منست، همانا اسمى كه نزد پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بود و چون (در جبهه جنگ) آنرا میان مسلمانان و كفار مى‌گذاشت، چوبه تیرى از كفار به مسلمین نمى‌رسید نزد من است و من آنرا مى‌دانم همانا آنچه را فرشتگان (از اسلحه براى پیغمبران سابق) آورده‌اند نزد من است و داستان سلاح در خاندان ما همان داستان تابوتست در بنى اسرائیل بر در هر خاندانیكه تابوت پیدا مى‌شد، نشانه اعطاء نبوت بود و سلاح بهر كس از ما خانواده رسد امامت باو داده مى‌شود، همانا پدرم زره رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را پوشیده و دامنش اندكى بزمین مى‌كشید و من آنرا پوشیدم همچنان بود (گاهى بزمین مى‌كشید و گاهى نمى‌كشید و اختلاف محسوسى نداشت) و قائم ما كسى است كه چون آنرا پوشید باندازه قامتش باشد انشاءالله.

توضیح مرحوم مجلسى فرماید: تابوت صندوقى بود براى تورات از چوب شمشاد و طلا كارى شده بحجم سه ذراع در دو زاع، چون موسى بجنگى مى‌رفت، تابوت را در که ملائکه خداوند حمل می نمودند لشكر مى‌بردند تا لشكریان آرامش دل یابند و فرار نكنند.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله علیه و آله در میان كالاى خویش شمشیرى و زرهى و نیزه‌ئى و زینى و استر شهبائى داشت كه در تركه او بود و همه بعلى بن ابى‌طالب بارث رسید (یعنى چون این اسلحه نشانه امامت و جانشینى آن حضرت بود، باو منتقل شد و اینها مانند دین و وصیت از تركه خارج است).

3- احمد بن ابى عبدالله گوید: از حضرت رضا (علیه السلام) پرسیدم كه ذوالفقار شمشیر رسول خدا صلى الله علیه و آله از كجا آمد؟ فرمود: جبرئیل علیه السلام آنرا از آسمان آورد و زیور آن از نقره بود و آن نزد من است.

4- حمران گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم درباره آنچه مردم گویند كه نامه مهر شده‌ئى بام سلمه داده شد، امام علیه السلام فرمود: چون پیغبر صلى الله علیه و آله

در گذشت. علمش و سلاحش و هر چه نزد او بود (از نشانه‌هاى امامت) به على بارث رسید، سپس بحسن و پس از او بحسین علیهماالسلام رسید و چون نگران شدیم كه گرفتار شویم (و در داستان كربلا آن اسلحه بدست دشمن افتد) حسین علیه السلام آنرا بام سلمه سپرد. سپس على بن الحسین علیهماالسلام آنرا باز گرفت، من عرض كردم: آرى چنین است، سپس به پدرت رسید و پس از وى بشما رسید؟ فرمود: بلى.

5- عمر بن ابان گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم راجع به آنچه مردم مى‌گوید كه نامه مهر شده‌ئى بام سلمه داده شد، امام فرمود چون پیغمبر صلى الله علیه و آله در گذشت، علمش و سلاحش و آنچه از میراث انبیاء داشت، به علیه السلام بارث رسید، سپس بحسن و پس از او بحسین علیهماالسلام رسید، عرض كردم: سپس به على بن حسین و پس از او بپسرش و سپس بشما رسید؟ فرمود: آرى.

(در شان انا انزلناه فى لیلة القدر و تفسیر آن)

1-امام جواد علیه السلام فرماید: امام صادق علیه السلام فرمود: در آن میان كه پدرم طواف كعبه مى‌نمود، مردى نقاب زده ناگهانى پیدا شد و هفت شوط او را قطع كرد و او را بخانه كنار صفا آورد و دنبال من هم فرستاد تا سه نفر شدیم، آن مرد بمن گفت خوش آمدى پسر پیغمبر! سپس دستان را بر سرم نهاد و گفت: خیر و بركت خدا بر تو باد اى امین خدا پس از پدرانش! (سپس متوجه پدرم شد و گفت) اى ابا جعفر! اگر مى‌خواهى تو به من خبر ده و اگر مى‌خواهى من به تو خبر دهم، مى‌خواهى از من بپرس یا من از تو بپرسم، مى‌خواهى تو مرا تصدیق كن یا من تو را تصدیق كنم، پدرم فرمود: همه اینها را مى‌خواهم (و با هیچیك مخالف نیستم) آنمرد گفت: پس مبادا كه در جواب سؤال من زبانت چیزى گوید كه در دلت چیز دیگر باشد، فرمود: این كار را كسى مى‌كند كه در دلش دو علم مختلف باشد و خداى عزوجل از علمى كه در آن اختلاف باشد امتناع دارد (پس علم ما هم كه از علم خدا سرچشمه مى‌گیرد اختلاف ندارد).

آنمرد گفت: سؤال من همین بود كه شما یك سرش را گفتى، بمن خبر دهید: این علمیكه در آن اختلاف نیست، چه كسى آن را مى‌داند، پدرم فرمود: اما تمام این علم نزد خداى جل ذكره مى‌باشد و اما آنچه براى بندگان لازمست، نزد اوصیاء است، آنمرد نقابش را باز كرد و راست نشست و چهره‌اش شكفته شد و گفت: من همین را مى‌خواستم و براى همین آمدم.

بعقیده شما علمیكه اختلافى در آن نیست نزد اوصیاء است، اكنون بفرمائید: چگونه آنرا میدانند و بدست میآورند؟ فرمود: همچنانكه رسول خدا صلى الله علیه و آله میدانست (یعنى همه بالهام و وحى خدا میدانند) جز اینكه ایشان آنچه را پیغمبر مى‌دید نمى‌بینند، زیرا او پیغمبر بود و ایشان محدثند و پیغمبر (در معراجهاى خود) بر خداى عزوجل وارد مى‌شد و وحى را مى‌شنید و ایشان نمى‌شنوند، آنمرد گفت: راست گفتى پسر پیغمبر، اكنون مسأله مشكلى از شما میپرسم!

بفرمائید كه این علم بدون اختلاف، چرا همیشه آشكار نشود، چنانچه با پیغمبر آشكار میگشت (چرا اوصیاء گاهى تقیه میكنند و واقع را بى‌پرده نمى‌گویند چنانچه پیغمبر

مى‌گفت) پدرم خندید و فرمود: خداى عزوجل نخواسته كه بر علم او اطلاع پیدا كند مگر كسیكه در ایمان بخدا امتحانش را داده باشد، چنانكه خدا برسولش حكم فرموده بود كه بر آزار قومش صبر كند و جز بفرمان خدا با ایشان مبارزه نكند، پیغمبر چه اندازه پنهانى دعوت كرد تا باو دستور رسید (94 سوره 15) (((آنچه را مأموریت دارى آشكار كن و از مشركین روى برگردان))) (پس پیغمبر هم مانند اوصیاء گاهى علمش را آشكار نمیكرد).

بخدا سوگند، اگر پیغمبر پیش از این دستور هم دعوتش را آشكار میكرد در امان بود ولى نظر او اطاعت امت بود و از مخالفتشان بیم داشت كه از دعوت آشكار باز ایستاد.

دلم میخواست با چشمت مهدى این امت (امام دوازدهم) را میدیدى در حالیكه فرشتگان، ارواح كفار مرده را با شمشیر آل داود بین زمین و آسمان، عذاب میكنند و ارواح زندگان مانند ایشانرا (كه در زمین هستند) به آنها ملحق مى‌نمایند.

آنمرد شمشیرى بر آورد و گفت: هان اى شمشیر از همان شمشیرها است، پدرم فرمود: آرى بحق خدائیكه محمد را بر بشر برگزید، آنمرد نقابش را كنار زد و گفت: من الیاسم، اینكه از وضع شما پرسیدم بخاطر بى‌اطلاعیم نبود، بلكه میخواستم این حدیث، موجب قوت اصحاب شما باشد و بشما خبر خواهم داد آیه‌ئى را كه خود میدانید و اصحاب شما اگر به آن آیه احتجاج كنند، پیروز شوند.

پدرم فرمود: اگر میخواهى من آن آیه را بتو بگویم؟ گفت: میخواهم، فرمود: شیعیان ما اگر بمخالفین ما (اهل سنت) بگویند: خداى عزوجل پیغمبرش مى‌فرماید،: ما قرآن را در شب قدر نازل كردیم تا آخر سوره (كه معنى آیات اینست: تو چه دانى كه شب قدر چیست؟ شب قدر از هزار ماه بهتر است، در شب قدر فرشتگان و جبرئیل باجازه پروردگار خود، براى هر مطلبى نازل شوند و تا دمیدن صبح آنچه نازل میشود سلام است (براى هر مطلب سلامتى نا سپیده دم نازل شوند).

آیا رسول خدا صلى الله علیه و آله چیزى میدانست كه در آنشب نداند و در غیر آنشب هم جبرئیل علیه السلام براى او نیاورد؟ (یعنى آیا پیغمبر علمى از غیر طریق وحى هم داشت؟) مخالفین خواهند گفت: نه، به آنها بگو: آیا آنچه را پیغمبر میدانست، جایگزینى براى اظهارش داشت؟ (یعنى چاره جوئى داشت كه دعوتش را تبلیغ نكند؟) خواهند گفت: نه، به آنها بگو: آیا در آنچه پیغمبر صلى الله علیه و آله از علم خداى عز ذكره اظهار میكند (و بمردم میگوید،) اختلافى هست؟ اگر گویند: نه، بایشان بگو: پس كسیكه بر مسند حكم خدا نشسته و در حكمش اختلاف میباشد (مانند اجتهادات متناقص اهل سنت) آیا مخالفت پیغمبر صلى الله علیه و آله كرده است؟ خواهند گفت: آرى، و اگر بگویند: نه، سخن اول خود را باطل كرده‌اند (كه گفتند: علم پیغمبر تنها از طریق وحى و مأخوذ از علم بى‌اختلاف خداست).

سپس به آنها این آیه را تذكر بده (7 سوره 3) (((تأویل قرآن را جز خدا و راسخین در علم نمى‌دانند))) اگر بگویند: او كیست؟ بگو: پیغمبر صلى الله علیه و آله داراى این علم بود، ولى آیا پیغمبر علم خود را تبلیغ كرد یا نه؟ اگر بگویند: تبلیغ كرد، بگو: آیا پیغمبر صلى الله علیه و آله كه وفات كرد، جانشین پس از او، آن علم بى‌اختلاف را

میدانست؟ اگر بگویند: نه، بگو: جانشین پیغمبر صلى الله علیه و آله (مثل خود پیغمبر از جانب خدا) مؤید است و نیز پیغمبر جانشین خود نكند، جز كسى را كه بحكم او حكم كند و در همه چیز مانند او باشد، جز منصب نبوت و اگر پیغمبر صلى الله علیه و آله (مثل خود پیغمبر از جانب خدا) مؤید است و نیز پیغمبر جانشین خود نكند، جز كسى را كه بحكم او حكم كند و در همه چیز مانند او باشد، جز منصب نبوت و اگر پیغمبر صلى الله علیه و آله كسى را جانشین علم خود معین نكند، كسانى را كه در پشت پدرانند و پس از او بدنیا مى‌آیند ضایع كرده (و بدون رهبر دینى گذاشته) است. (پس از تمهید این مقدمات، چنین نتیجه مى‌گیریم كه جانشین پیغمبر باید مثل خود او عالم بتأویل قرآن و مصون از خطا و اشتباه بوده، اختلاف در حكم و فتوى نداشته باشد و مؤید از طرف خدا باشد.

اگر به تو بگویند: علم پیغمبر تنها از قرآن بود (و از راه دیگرى در شب قدر برایش علمى پیدا نمى‌شد) تو به آنها بگو: (همان قرآن در سوره 44 فرماید) (((حم قسم باین كتاب روشن كه ما آنرا در شبى مبارك نازل كرده‌ایم، ما بیم دهنده‌ایم (سپس مى‌فرماید: در آنشب هر امر محكم و درستى فیصل داده شود، فرمانیست از جانب ما، همانا ما فرستنده رسولانیم))) این آیه دلالت دارد كه علم پیغمبر و جانشینانش در شبهاى قدر زیاد مى‌شود، زیرا فیصل دادن هر امر محكم به آنها ابلاغ مى‌شود) اگر بتو بگویند: خداى عزوجل این امر را جز بسوى پیغمبر نفرستد، تو بگو: آیا این امر محكم كه فیصل داده مى‌شود و بتوسط فرشتگان و جبرئیل فرود مى‌آیید آنها از آسمانى به آسمانى نزول كنند یا از آسمان به زمین؟ اگر گویند: تنها از آسمانى به آسمانى نزول كنند، (درست نیست) زیرا در آسمان كسى نیست كه از اطاعت بمعصیت گراید (و فیصل دادن در مورد گناه و طغیان و اختلافست) و اگر بگویند: از آسمان بزمین آیند و اهل زمین بفیصل دادن احتیاج زیادى دارند، تو بگو: پس ایشان چاره‌ئى جز این دارند كه سید و بزرگترى داشته باشند و نزدش محاكمه كنند؟

اگر گویند: خلیفه وقت حاكم ایشانست، تو بگو (256 بقره) (((خدا سرپرست كسانى است كه كه ایمان آوردند، ایشان را از تاریكیها بسوى نور برد تا آنجا كه فرماید -: در دوزخ جاودانند))) بجانم قسم كه در زمین و آسمان، سرپرستى از طرف خداى عز ذكره نیست، جز اینكه مؤید است و كسیكه تأیید شود خطا نكند و در روى زمین دشمنى براى خدا نباشد، جز اینكه بى‌یاور باشد و هر كه بى‌یاور باشد، بحق نرسد همچنانكه لازمست از آسمان براى مردم زمین فرمان و قانون نازل شود، لازمست حاكمى هم باشد.

اگر گویند: آن حاكم را نمى‌شناسم، به آنها بگو. هر چه خواهید بگویید، خداى عزوجل نخواسته است كه بندگان را بعد از محمد صلى الله علیه و آله بدون حجت گذارد.

امام صادق علیه السلام فرماید: الیاس ایستاد و گفت: اى پسر پیغمبر در اینجا موضوعى است مشكل، بمن بفرمائید: اگر آنها گویند حجت خدا تنها قرآنست، (چه باید گفت؟) فرمود: آنگاه من به آنها مى‌گویم: قرآن زبان ندارد كه امر و نهى كند ولى قرآن اهلى دارد كه آنها امر و نهى مى‌كنند (و جزئیات و مصادیق كلى قرآن را تفسیر و تعیین

مى‌كنند) و نیز مى‌گویم: گاهى براى بعضى از اهل زمین، بلا و فتنه‌ئى پیش آمد كند كه در سنت پیغمبر و حكم مورد اجماع امت وجود نداشته باشد و در قرآن هم نباشد، براى علم خدا روا نیست كه چنین فتنه‌ئى در زمین پیدا شود و در محكمه عدالت او كسیكه آن فتنه را رد كند و بگرفتاران فرج بخشد، وجود نداشته باشد.

الیاس گفت: در اینجا شما پیروز مى‌شوید اى پسر پیغمبر! گواهى دهم كه هر بلا و معصیتى كه در زمین به مخلوق رسد، یا نسبت به جان ایشان در موضوع دین یا غیر دین، پیش آمد كند، خداى عز ذكره مى‌داند و قرآن را راهنماى آنها قرار داده است، سپس گفت: اى پسر پیغمبر! مى‌دانى كه قرآن دلیل چیست؟ امام باقر علیه‌السلام فرمود: آرى كلیات حدود خدا در قرآنست و تفسیر آنها نزد حاكم (حجت معصوم خدا) است.

الیاس گفت: خدا امتناع دارد كه بنده‌اى بمصیبتى نسبت بدین یا جان و یا مالش گرفتار شود و در روى زمینش حاكمیكه نسبت به آن مصیبت بدرستى قضاوت كند، وجود نداشته باشد. آنمرد (الیاس) گفت: در این موضوع شما بكمك برهان پیروزى دارید، مگر اینكه دشمن شما دروغى بخدا ببندد و گوید: براى خداى جل ذكره‌حجتى نیست:

بمن خبر دهید از تفسیر (20 سوره 57) (((تا براى آنچه از دستتان رفته غم مخورید))) (امام باقر علیه السلام فرمود:) این از مختصات على است (((و نسبت به آنچه بدستتان آمده شادى نكنید))) درباره ابى‌فلان و یاران اوست كه یكى در جلو و یكى دنبالست (((براى آنچه از دستتان رفته غم مخورید))) مخصوص على علیه السلام است و براى آنچه بدستتان آمده شادى نكنید، راجع بفتنه ایست كه بعد از پیغمبر صلى الله علیه و آله پیش آمد، آنمرد (الیاس) گفت: گواهى دهم كه شما دارندگان همان حكمى هستید كه در آن اختلاف نیست، سپس آنمرد برخاست و رفت و من او را ندیدم.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: در آنمیان كه پدرم نشسته بود و افرادى هم نزد او بودند، ناگهان او را خنده‌ئى گرفت كه دو چشمش پر از اشك شد، سپس فرمود: میدانید چه مرا بخنده آورد؟ گفتند: نه، فرمود: ابن عباس معتقد است كه از جمله كسانى كه (30 سوره 41) (((گفته‌اند: پروردگار ما خداست و سپس استقامت كردند - دنباله آیه: - فرشتگان برایشان نازل شوند كه بیم مدارید و غم مخورید ))) من باو گفتم: ابن عباس! تو فرشتگان را دیده‌ئى كه دوستى خود را نسبت بتو در دنیا و آخرت و ایمنى ترا از بیم و اندوه خبر دهند؟! ابن عباس گفت: خداى تبارك و تعالى فرماید: (10 سوره 49) (((همانا مؤمنین برادر یكدیگرند))) پس تمام امت در این حكم شریكند (یعنى همچنانكه من فرشتگان را ندیده‌ام، سایر مؤمنین با استقامت هم ندیده‌اند).

امام علیه السلام فرماید: من خندیدم (شاید جهت خنده حضرت اینستكه: مقصود از استقامت در آیه، استقامت بر حق است در هر گفتار و كردار و آن ملازم با عصمت و مختص بائمه علیهم السلام است و ابن عباس گمان میكند كه هر گونه استقامت و هر مومنى را شامل مى‌شود) و باو گفتم: راست گفتى (مؤمنین برادر یكدیگرند) ولى ابن

عباس! ترا بخدا آیا در حكم خداى جل ذكره اختلافى هست؟ گفت: نه، گفتم: رأى تو چیست درباره مردیكه با شمشیر انگشتان دست مردى را بیندازد و فرار كند و مرد دیگرى بیاید و كف دست او را قطع كند، اگر تو قاضى باشى و او را نزد تو آورند، چه خواهى كرد؟ گفت: بكسى كه كف دست را بریده میگویم: باید دیه كف دست او را بدهى و بدست بریده میگویم با او بهر چه خواهى مصالحه كن و او را نزد دو عادل میفرستم (تا دیه كف او را معین كنند).

من گفتم: در حكم خداى عز ذكره اختلاف پیدا شد (زیرا اول گفتى مصالحه كنند و سپس گفتى نزد دو عادل میفرستم) و سخن اولت را باطل كردى (كه گفتى در حكم خدا اختلاف نیست) خداى عز ذكره هرگز نخواسته كه موضوعى راجع بحدود در میان خلقش پیدا شود و تفسیر و حكمش در زمین نباشد، درست كسى كه كف را بریده قطع كن و دیه انگشتان را باو برگردان (وسائل ج 3 ص 481 این حدیث را با سه طریق ذكر نموده و طبق آن فتوى داده است و مجلسى ره گوید: بیشتر اصحاب ما باین حدیث عمل كرده‌اند مرآت ص 179) حكم خدا در شبى كه بر امتش نازل كرده است، (شب قدر) چنین است. اگر تو بعد از آنكه از پیغمبر صلى الله علیه و آله شنیده‌اى آنرا انكار كنى، خدایت بدوزخ فرستد، همچنانكه چشمت را كور كرد، روزیكه على بن ابیطالب را انكار كردى. ابن عباس گفت: بهمان جهت چشمم كور شد (؟) امام علیه السلام فرمود: تو از كجا این را دانستى؟ بخدا كه چشم او جز از ضربه پر فرشته كور نشد، سپس خندیدیم و او را در آنروز بواسطه سستى عقلش رها كردم.

سپس او را دیدم و گفتم: ابن عباس! تو هیچگاه مثل دیروز راست نگفتى، على بن ابیطالب علیه السلام به تو فرمود: شب قدر در هر سالى هست و امر آن سال (حكم خدا و مقدر بندگان) در آن شب نازل مى‌شود و براى آن امر (كه نازل مى‌شود) و الیانى بعد از پیغمبر صلى الله علیه و آله تعیین شده است. تو گفتى: آنها چه كسانند؟ على علیه السلام فرمود: من و یازده نفر امامان محدث از صلب من مى‌باشیم، تو گفتى: من عقیده ندارم كه شب قدر جز با پیغمبر باشد (یعنى پس از وفات پیغمبر صلى الله علیه و آله امر خدا در شب قدر بر كسى نازل نشود) آنگاه فرشته‌ایكه با او سخن مى‌گفت، مجسم شد و گفت: ابن عباس! دروغ گفتى، من با دو چشمم فرشته‌اى را كه با على علیه السلام سخن مى‌گفت، دیده‌ام ولى على علیه السلام فرشته را با چشمش ندیده بلكه با قلبش دریافته (و آواز او) در گوشش قرار گرفته سپس با پر خود بتو زد كه كور گشتى.

ابن عباس گفت: در هر چه ما با یگدیگر اختلاف كنیم، حكمش با خداست. امام علیه السلام فرماید: من گفتم مگر خدا در هیچیك از احكامش، دو گونه حكم مى‌كند؟ (در حكم خدا اختلاف پیدا مى‌شود؟) گفت: نه فرمود: همینجاست كه هلاك شدى و هلاك كردى (یعنى چون علم بدون اختلاف كه فقط بواقع و حقیقت ناظر است و متصل بوحى الهى‌ست، تنها نزد ماست كه جانشینان پیغمبر صلى الله علیه و آله مى‌باشیم و علومى كه در دست مردمست، همه متناقض و مختلف است، اگر تو هم به علم خویش متكى شود، خودت هلاك گشته و دیگران را هلاك كرده‌اى).

توضیح علامه مجلسى (قدّس سرّه) گوید: مناظره بین امام باقر علیه السلام و ابن عباس لابد در زمان كودكى امام و حیات پدرش زین العابدین علیهما السلام بوده است، زیرا تولد امام باقر علیه السلام در سال 57 هجرى بوده و وفات ابن عباس در سال 68 و وفات امام چهارم در سال 95 بوده است، و اما راجع بشب قدر میان امامیه خلاقى نیست كه بعد از پیغمبر صلى الله علیه و آله تا انقراض دنیا شب قدر و فضیلتش باقى‌ست و در شب قدر هر سال ملائكه و روح نازل مى‌شوند و بیشتر و عامه هم چنین معتقدند.

3- امام محمد تقى علیه السلام فرماید: خداى عزوجل راجع بشب قدر فرموده است (4 سوره 44) (((در آنشب هر امر محكمى فیضل داده شود))) خدا مى‌فرماید: هر امر محكمى از آسمان نازل مى‌شود و محكم دو چیز نیست، بلكه تنها یك چیز است، پس هر كه حكم بى‌اختلاف كند، حكمش حكم خداى عزوجل است و هر كه حكمى كند كه در آن اختلافى باشد و خود را مصیب داند، بحكم طاغوت (باطل) حكم كرده است.

همانا سال بسال در شب قدر تفسیر و بیان كارها بر ولى امر (امام زمان) نازل مى‌شود، در آن شب امام علیه السلام درباره كار خودش چنین دستور مى‌گیرد و راجع بكار مردم هم بچنین و چنان مأمور مى‌شود، و نیز براى ولى امر غیر از شب قدر هم در هر روزیكه خداى عزوجل صلاح داند، مانند آنشب امر مخصوص و پوشیده و شگفت در گنجینه پدید میآید، سپس قرائت فرمود: (آیه 27 سوره 31) را (((اگر همه درختانى كه در زمین هست قلم باشد، و دریا و هفت دریاى دیگر بكمك او مركب شود، كلمات خدا تمام نشود، زیرا كه خدا نیرومند و فرزانه است))).

4- على علیه السلام غالبا مى‌فرمود كه: هرگاه تیمى و عدوى (ابوبكر و عمر) خدمت پیغمبر صلى الله علیه و آله بودند و آنحضرت سوره (((انا انزلناه))) را با خشوع و گریه تلاوت مى‌فرمود، مى‌گفتند: چقدر در این سوره دلت مى‌سوزد، پیغمبر صلى الله علیه و آله مى‌فرمود: براى آنچه چشمم (فرشتگان را در شب قدر) دیده و دلم (به آن امر محكم را در آنشب) فهمیده و نیز براى آنچه دل این شخص (على علیه السلام) پس از من در مى‌یابد آن ها مى‌گفتند: مگر شما چه دیده‌ئى و او چه مى‌بیند؟ حضرت براى آنها روى خاك مى‌نوشت (((تنزل الملائكة و الروح فیها باذن ربهم من كل امر))) سپس مى‌فرمود: پس از اینكه خداى عزوجل فرماید (((هر امرى))) دیگر چیزى باقى مى‌ماند؟ مى‌گفتند: نه، مى‌فرمود مى‌دانید آنكه هر امرى بر او نازل مى‌شود كیست؟ مى‌گفتند: تو هستى اى رسول خدا، مى‌فرمود: آرى، اما شب قدر بعد از من هم مى‌باشد؟ مى‌گفتند آرى، مى‌فرمود: در شبهاى قدر پس از من هم آن امر نازل مى‌شود؟ مى‌گفتند: آرى. مى‌فرمود: به چه كسى نازل مى‌شود؟ مى‌گفتند: نمى‌دانیم، پیغمبر دست بر سر من مى‌گذاشت و مى‌فرمود: اگر نمى‌دانید، بدانید، آنشخص پس از من این مرد است، سپس آندو نفر شب قدر را بعد از رسول خدا صلى الله علیه و آله مى‌شناختند، بواسطه هراس سختى كه در دل آنها می افتاد.

5- امام محمد تقى علیه السلام فرمود: اى گروه شیعه: با سوره (((انا انزلناه))) (با اهل سنت) مخاصمه و مباحثه كنید تا پیروز شوید، به خدا كه آن سوره پس از پیغمبر حجت خداى تبارك و تعالى است بر مردم و آن سوره سرور دین شماست (بزرگترین دلیل مذهب شماست) و نهایت دانش ماست (زیرا كاشف از شب قدر است و در آنشب مكنونات علمى براى ما هویدا مى‌گردد) اى گروه شیعه با آیات (((حم و الكتاب المبین انا انزلناه فى لیلة مباركة انا كنا منذرین))) مخاصمه كنید، زیرا این آیات مخصوص والیان امر امامت است بعد از پیغمبر صلى الله علیه و آله.

اى گروه شیعه! خداى تبارك و تعالى مى‌فرماید: (22 سوره 35) (((هیچ امتى نیست مگر آنكه بیم رسانى در میان آنها بوده است))) شخصى گفت: اى ابا جعفر بیم رسان امت، محمد صلى الله علیه و آله است فرمود: درست گفتى ولى آیا پیغمبر در زمان حیاتش چاره‌ئى از فرستادن نمایندگان در اطراف زمین داشت؟ (یعنى مى‌توانست آنها را نفرستد) گفت: نه: امام فرمود: بمن بگو مگر فرستاده پیغمبر بیم رسان او نیست چنانكه خود پیغمبر صلى الله علیه و آله فرستاده خداى عزوجل و بیم رسان او بود؟ گفت: چرا، فرمود: پس همچنین پیغمبر صلى الله علیه و آله براى پس از مرگ خود هم فرستاده و بیم رسان دارد، اگر بگوئى ندارد، لازم آید كه پیغمبر آنهائى را كه در صلب مردان امتش بودند، ضایع كرده (و بدون رهبر گذاشته) باشد.

آنمرد گفت: مگر قرآن براى آنها كافى نیست؟ فرمود: چرا در صورتیكه مفسرى براى قرآن داشته باشند، گفت: مگر پیغمبر صلى الله علیه و آله قرآن را تفسیر نفرموده است؟ فرمود: چرا تنها براى یك مرد تفسیر كرد و شأن آن مرد را كه على بن ابیطالب است بامت خود گفت.

مرد سائل گفت، اى ابا جعفر، این مطلبى است خصوصى كه عامه از مردم زیر بار آن نروند، فرمود خدا حتما مى‌خواهد كه در نهان پرستش شود تا برسد هنگام و زمانى كه دینش آشكار شود، همچنانكه (سالهاى اول بعثت) پیغمبر صلى الله علیه و آله با خدیجه در نهان پرستش خدا مى‌كرد تا زمانى كه مأمور باعلان گشت.

مرد سائل گفت: آیا صاحب این دین باید آنرا نهان كند؟ فرمود: مگر على ابیطالب علیه السلام از روزى كه بإ؛نن رسول خدا صلى الله علیه و آله اسلام آورد آنرا نهان نكرد تا زمانى كه امرش ظاهر گشت؟ كار ما نیز همچنین است تا نوشته خدا مدتش برسد (و هنگام ظهور امام زمان علیه السلام و آشكار شدن دین فرا رسد.)

(ائمه تمام علومیكه بملائكة و پیغمبران و رسولان رسیده است میدانند)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: خداى تبارك و تعالى را دو گونه علم است: 1- علمى كه ملائكه و پیغمبران و رسولانش را به آن آگاه ساخته، پس آنچه ملائكه و رسولان و پیغمبرانش را به آن آگاه ساخته ما هم میدانیم. 2- علمى كه بخودش اختصاص داده و هرگاه در موضوعى از آن علم بدا حاصل شود، ما را آگاه سازد و بر امامان پیش از ما هم عرضه شود.

2- و فرمود: خداى عزوجل را دو گونه علم است: 1- علمى كه نزد خود اوست و هیچكس از مخلوقش را از آن آگاه نساخته است 2- علمى كه بسوى ملائكه و رسولانش افكنده، آنچه بسوى ملائكه و رسولانش افكنده، بما رسیده است.

3- ضریس گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى‌فرمود: خداى عزوجل را دو گونه علم است:

1-علم بذل شده 2- علم نگهدارى شده. اما نسبت بعلم بذل شده، هر چه ملائكه و رسولان دانند، ما هم میدانیم و اما علم نگهدارى شده آنست كه نزد خداى در اصل كتاب (لوح محفوظ) است كه چون از آن در آید نفوذ كند (و بدیگران رسد، چنانچه در حدیث 652 گفته شد).

4- و فرمود خداى عزوجل را دو گونه علم است: 1- علمى كه جز خود او نداند. 2- علمى كه بملائكه و رسولانش آموخته است، آنچه بملائكه و رسولانش علیهم السلام آموخته است ما میدانیم.

(باب نادر در آن ذكرى از علم غیب است)

اشاره

1- معمربن خلاد گوید: مردى از اهل فارس بحضرت ابوالحسن علیه السلام: عرض كرد: شما علم غیب میدانید؟ امام فرمود، حضرت ابوجعفر علیه السلام فرمود: چون علم الهى براى ما گشوده شود بدانیم و چون از ما گرفته شود ندانیم، علم راز خداى عزوجل است كه آنرا با جبرئیل علیه السلام در میان گذارد و جبرئیل آنرا بمحمد صلى الله علیه و آله براز گوید و محمد بهر كه خواهد (از امامان علیه السلام) براز گوید.

2- سید صیرفى گوید: شنیدم كه حمران بن اعین از امام باقر علیه‌السلام راجع بقول خداى عزوجل (101 سوره 6) (((خدا ایجاد كننده آسمانها و زمین است))) مى‌پرسید: امام فرمود: خداى عزوجل همه چیز را با علمش ایجاد كرد، بدون آنكه نمونه قبلى داشته باشد، آسمانها و زمینها را آفرید در صورتیكه پیش از آن آسمان و زمین نبود، مگر نمى‌شنوى گفتار خودش را (7 سوره 11) (((و عرش خدا روى آب بود))) (پس اگر آسمان و زمین میبود، عرش خدا روى آبها قرار میگرفت) حمران عرض كرد: بفرمائید معنى گفتار خداى جل ذكره را (27 سوره 72) (((خدا غیب میداند و كسى را بر علم غیب خود آگاه نكند))) امام علیه السلام (دنبال آیه را) فرمود: (((مگر پیغمبرى كه مورد پسند او باشد))) بخدا كه محمد از پسندیدگان او بود و اما اینكه فرماید: (((خدا غیب مى‌داند))) همانا خداى عزوجل عالم است به آنچه از خلقش غایب است نسبت به آنچه در علمش تقدیر میكند و حكم مى‌دهند پیش از آنكه آنرا بیافریند و فرشتگانش اضافه كند، اى حمران! این علم نزد او نگهداشته است و نسبت به آن مشیت دارد، هرگاه بخواهد طبق آن حكم دهد (و آنرا بمورد اجرا گذارد) و گاهى نسبت به آن بدا حاصل شود و بمورد اجرایش نگذارد: و اما علمى كه خداى عزوجل آنرا نقدیر و حكم و

امضاء فرموده علمیست كه اولا پیغمبر صلى الله علیه و آله و سپس بما رسیده است.

شرح -چنانچه در باب بدا گفتیم، علمى كه در آن بدا حاصل میشود، مختص بذات خدایتعالى‌ست. و هیچكس از آن اطلاع ندارد. آنچه بفكر قاصر ما رسیده در ضمن مثالى بیان میكنیم تنها خدا و حجتهاى او عالمند به آنچه میگویند.

خداى متعال عمر بنده‌اى را پنجاه سال مقدر میكند و بتوسط پیغمبران و امامان علیهم السلام دستور مى‌دهد كه هرگاه شخصى صله رحم كند، عمرش زیاد میشود و آن بنده صله رحم میكند و عمرش بشصت سال بالا میرود، در اینجا میگوئیم اگر خدا بخواهد بپیغمبر و امام اطلاع میدهد كه عمر آن بنده پنجاه سال مقدر شده است ولى نسبت باینكه آن بنده صله رحم میكند و عمرش بشصت میرسد، تنها بذات احدیث اختصاص دارد و دیگرى از آن آگاه نیست.

اما نسبت به امرى كه تقدیر و امضاء شده و بد در آن حاصل نشود تغییر نیابد و بپیغمبر و امامان (صلی الله علیه و آله و سلم) اطلاع داده مى‌شود، مانند عمر بنده‌ایكه پنجاه سال معین شده و او هم صله رحم نمیكند و در پنجاه سالگى مى‌میرد.

3- سدیر گوید: من و ابوبصیر و یحیاى بزاز و داود بن كثیر در مجلس نشسته بودیم كه امام صادق علیه السلام با حالت خشم وارد شد، چون در مسند خویش قرار گرفت فرمود: شگفتا از مردمى كه گمان میكنند ما غیب میدانیم!! كسى جز خداى عزوجل غیب نمیداند. من میخواستم فلان كنیزم را بزنم، او از من گریخت و من ندانستم كه در كدام اطاق منزل پنهان شده است.

سدیر گوید: چون حضرت از مجلس برخاست و بمنزلش رفت، من و ابوبصیر و مسیر، خدمتش رفتیم و عرض كردیم: قربانت گردیم، آنچه درباره كنیزت فرمودى، شنیدم و ما میدانیم كه شما علم زیادى دارید و علم غیب را بشما نسبت ندهیم(؟).

فرمود: اى سدیر! مگر تو قرآن را نمیخوانى؟ عرض كردم: چرا، فرمود: در آنچه از كتاب خداى عزوجل‌خوانده‌ئى؟ این آیه (40 سوره 27) را دیده‌اى؟ (((مردمى كه به كتاب دانشى داشت: گفت: من آنرا پیش از آنكه چشم بهم زنى نزد تو آورم))) عرض كردم: قربانت گردم، این آیه را خوانده‌ام. فرمود: آن مرد را شناختى و فهمیدى چه اندازه از علم كتاب نزد او بود؟ عرض كردم: شما بمن خبر دهید. فرمود: باندازه یك قطره آب نسبت بدریاى اخضر (بحر محیط) عرض كردم: قربانت گردم، چه كم!! فرمود: اى سدیر! چه بسیار است آن مقدارى كه خداى عزوجل نسبت داده است بعلمى كه اكنون بتو خبر میدهم (چه بسیار است آن مقدار براى كسیكه خداى عزوجل او را بعلمى كه اكنون بتو خبر میدهم نسبت نداده است.)

اى سدیر! باز در آنچه از كتاب خداى عزوجل خوانده‌ئى این آیه (43 سوره 13) را دیده‌ئى؟ (((بگو (اى محمد) گواه بودن خدا و كسیكه علم كتاب نزد اوست میان من و شما بس است))) (كسیكه علم كتاب نزد اوست على و امامان از فرزندان او مى‌باشند چنانچه در حدیث 493 گذشت) عرض كردم: قربانت، این آیه را هم خوانده‌ام. فرمود:

آیا كسیكه تمام علم كتاب را میداند آنگاه حضرت با دست اشاره بسینه‌اش نمود و فرمود: بخدا تمام علم كتاب نزد ماست، بخدا تمام علم كتاب نزد ماست.

و اما مناسبت جواب حضرت باسؤال سدیر بیكى از دو وجه است:

1- با آنكه امام علیه السلام تمام علم كتابرا میداند و علمش نسبت بعلم آصف مانند دریاى محیط است نسبت بیك قطره، گاهى حكمت و مصلحت اقتضا مى‌كند كه یك امر جزئى و كوچك را مانند بودن كنیز در اطاق نداند زیرا علم آنها از طرف خداى تعالى افاضه میشود و هر چه را خدا به آنها عطا فرماید میدانند.

3- ممكن است در آن مجلس كه امام علیه السلام خشمگین بود، كسانى بوده‌اند كه باید از آنها تقیه كرد یا شیعیان ضعیف العقلى بوده‌اند كه به امام نسبت الوهیت و خدائى مى‌داده‌اند. امام علیه السلام در برابر آنها فرمود: من نمى‌دانم كنیزم در كدام اطاقست و منظورش این بود كه از روى اسباب ظاهر و از آن نظر كه من هم مانند شما بشرى هستم و با قطع نظر از علم امامتم این موضوع را نمى‌دانم ولى اكنون كه در مجلس خصوصى هستیم بشما كه اصحاب خاص من هستید، مى‌گویم: من همه علم كتاب را میدانم و معلومست كه این وجه واضحتر و بهتر است، زیرا همان عوض شدن مجلس بهترین دلیل گفتار ماست، علاوه بر آنكه با اخبار دیگر هم مناسب است ما این مطلب را در حدیث بعد توضیح بیشترى مى‌دهیم.

4- عمار ساباطى گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم كه آیا امام غیب میداند؟ فرمود: نه، ولى هرگاه بخواهد چیزى را بداند خدا آنرا باو بیاموزد.

شرح -علم غیب طبق تقسیمكه مناسب این مقامست بر سه قسمت:

اول- علم غیبى كه منحصر به ذات قدیم بارى تعالى و خداى یكتا است واحدى را بر آن اطلاعى نیست حتى پیغمبران و امامان و جبرئیل و فرشتگان هم از آن خبر ندارند و مصلحت نیست كه خدا به آنها بفهماند، و صریح آیات و روایاتى بر این مطلب دلالت دارد مانند:

1-(آیه 59 سوره انعام) و عنده مفتاح الغیب لایعلمها الاهو (((كلیدهاى غیب نزد خداست جز او كسى از آنها آگاه نیست))).

2-(آیه 20 سوره یونس) انما الغیب لله (((غیب را تنها خدا مى‌داند))).

3-(آیه 67 سوره نمل) قل لا یعلم من فى السماوات و الارض الغیب الا الله (((بگو كسى در آسمانها و زمین غیب نداند جز خدا))).

4- روایاتى كه بدین مضمون در سابق ذكر شد و این علم را بنام علم مخزون یا مكنون نامیدند، مانند روایات 367 و 373 و 653 و 656.

دوم- معلوماتى كه از نظر نوع مردم پنهان و پوشیده است و تنها عده كمى از فراست و كیاست ذاتى دارند آن امور را مى‌فهمند و از آینده خبر مى‌دهند و همانطور هم واقع مى‌شود، مانند پیش بینى‌هاى بعضى از علماء سیاست و اقتصاد و مرتاضین و تعبیر خوابهاى ابن سیرین و تفرسات و داستانهائى كه از ایاس قاضى القضات معروف قرن دوم در تاریخ مذكور است.

این قسم اگر چه از لحاظ لغت مشمول علم غیب باشد ولى از نظر قرآن و حدیث داخل در علم غیب نیست، زیرا غیب در لسان قرآن و حدیث آنست كه ماغاب عن الخلق علمه و خفى مأخذه‌منهاج البراعة ج 8 ص 213 (((علمش از مخلوق پوشیده و راه وصولش پنهان باشد، و لذا مى‌بینم كه ماده (((غیب))) در 58 مورد از قرآن و 69 مورد از نهج البلاغه ذكر شده و در هیچ موردى باین معنى استعمال نشده است.

سوم- اموری است كه میان این دو قسم قرار دارد، و آن امورى است كه نه مردم آنها را مى‌دانند و نه مختص به خداست اینگونه امور را به مقدارى كه خداى تعالى صلاح بداند و در هر زمان و مكانى كه حكمتش اقتضا كند، بملائكه و پیغمران و ائمه صلوات الله علیهم اجمعین اصلاع میدهد و مقدارش براى پیغمبران و ائمه چنانچه در حدیث 637 گذشت باندازه احتیاج بشر روى زمین است، زیرا خدا ایشان را براى راهنمائى بشر انتخاب فرموده و براى اینكه هر كس هر گونه سؤالى از امر دین و معارف و اخلاق و توحید و معاد از ایشان بنماید جواب گویند واحدى در روى زمین داناترا از ایشان نبوده و كلمه (((نمى‌دانم))) در قاموس زندگى آنها نبوده باشد.

خداوند حكیم هم وسیله و ابزار این مأموریت را در اختیار ایشان گذاشته است چنانچه جناب عزرائیل را كه براى قبض ارواح معین فرموده، باید آجال و هنگام مردن مردم را در اختیار او گذارده و باو اطلاع دهد و همچنین فرشتگان دیگرى را كه براى هر كارى معین كرده، علم مربوط به آن كار را در اختیار ایشان خواهد گذاشت.

و خلاصه بهر كس معلوماتى طبق شؤن و مأموریتش مى‌دهد، اگر خواننده محترم در گفته ما درست دقت كند و اگر نفهمید از دانشمندان فهمیده بپرسد مى‌داند كه هیچ منافاتى ندارد كه امام علیه السلام تمام علوم گذشته و آینده را بداند و پنهان شدن كنیز را در اتاق نداند و ما مى‌توانیم طبق فرمایش جناب مجلسى (قدّس سرّه) در وجه اول، كلام آنحضرت را بمعنى حقیقى و مطابقیش حمل نمائیم و به امام علیه السلام نسبت توریة و تجوز ندهیم و افتخار كنیم بچنین رهبرانى كه واقع و حقیقت را بدون پرده مى‌گویند تا مردم آنها را بشئون حقیقى خود بشناسند و درباره آنها غلو و مبالغه نكنند زیرا دلیلى نداریم كه دانستن مخفى گاه كنیز از شئون امام و خارج از قوانین عادى و طبیعت بشرى بوده و دانستن آن از طریق معجزه و خرق عادت براى امام لازم باشد، چون اگر بناى معجزه و خرق عادت مى‌بود، امام در مسند خود مى‌نشست و امر مى‌فرمود تا كنیز در هر مكانى كه هست بطرف او كشیده شود، چنانچه در موقعى كه از پیغمبر معجزه خواستند و اثبات نبوت متوقف بر آن بود، بدرخت امر فرمود تا پیش آمد و نیز منافاتى ندارد كه بگوئیم پیغمبر كه علوم اولین و آخرین را داراست زمانى را كه در جنگ احد سنگ دشمن بطرف دندان مباركش مى‌آمد نمى‌دانست زیرا اگر بنا بود در جنگها با علم غیب كار كند، یكنفر كشته نمى‌داد و از كفار هم یكنفر باقى نمى‌گذاشت و در نتیجه براى او شأن و مقامى نبود كه با نیروى علم غیب بر دشمن پیروز شود، این است كه قرآن كریم از قول او مى‌فرماید (188 سوره 7) (((اگر من غیب مى‌دانستم سود بسیارى مى‌بردم و بدى به من نمى‌رسید))).

حاصل سخن آن كه پیغمبر و امام علیهم السلام علم غیب و شهود و هر چه را كه مى‌دانند. علم ذاتى نیست، بلكه همه با عطاء و بخشش خداى تعالى است و خدا هم هر چه را صلاح بداند و مطابق شؤون و مأموریت آنها باشد بایشان عنایت مى‌كند تا براى رهبرى بشر روى زمین آمادگى داشته باشند اما تفصیل جزئیات و مصادیق آنها و اینكه چگونه مطالبى را خدا به آنها الهام مى‌كند و چگونه مطالبى را از آنها باز مى‌گیرد و به خود اختصاص مى‌دهد بر ما معلوم نیست و شاید بر خود آنها هم معلوم نباشد و الحمدلله رب العالمین.

(ائمه علیه السلام هر گاه خواهند بدانند، بدانند)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: امام هرگاه خواهد بداند، بداند.

2- و فرمود: امام هر گاه خواهد بداند، بوى اعلام شود.

3- و فرمود: هر گاه امام بخواهد چیزى را بداند، خدا آن را (به وسیله الهام یا روح القدس) به وى اعلام كند.

(ائمه علیه السلام باختیار خود مى‌میرند و زمانش را مى‌دانند)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: هر امامى كه نداند چه به سرش مى‌آید (از خیر و شر و بلا و عافیت) و به سوى چه مى‌رود (از مرگ و شهادت) او حجت خدا بر خلقش نیست.

2- ابن بشار گوید: شیخى سنى از اهل قطیعةالربیع بغداد كه از او روایت نقل مى‌شد، به من گفت: من یكى از این خاندان (امامان شیعه) را كه فضیلتش زبانزد مردم بود، دیدم كه در فضیلت و عبادت مانند او هرگز ندیده بودم گفتم: او كه بود و حالش را چگونه دیدى؟ گفت: در ایام زندانبانى سندى‌بن شاهك، ما را كه هفتاد تن از آبرومندان و نیكوكاران نزد مردم بودیم، جمع كرد، و به حضور موسى بن جعفر علیهما السلام برد (زمانى كه مسمومش كرد، و هنوز اثر زهر در بدن مباركش هویدا نگشته بود) سندى به ما گفت: به این مرد نگاه كنید و ببینید: آیا نسبت به او پیشآمدى رخ داده است؟ زیرا مردم گمان مى‌كنند كه چنین شده و این سخن را بسیار مى‌گویند، این است منزل و استراحتگاه او كه در كمال وسعت و بدون سختى و فشار است، امیرالمؤمنین (هارون) نسبت باو سوء قصدى ندارد و فقط باین انتظار است كه امیرالمؤمنین از سفر بر گردد و با او مناظره و مباحثه كند، او را مى‌بیند كه صحیح و سالم و از همه در وسعت است، شما از خود او بپرسید.

شیخ سنى گوید: (منظره امام بقدرى ما را جذب كرده بود كه بسخن سندى توجهى نداشتیم) و هدفى جز دیدار او و نظر بفضل و هیئت جذاب او نداشتیم، لذا موسى بن جعفر علیهما السلام خودش فرمود: اما راجع به توسعه زندگى و مانند آن آنچه میگوید، چنانست كه مى‌گوید، ولى من بشما جمعیت خبر میدهم كه در هفت دانه خرما بمن زهر داده‌اند و فردا رنگ من سبز مى‌شود و پس فردا مى‌میرم.

شیخ سنى گوید: من بسندى بن شاهك نگاه كردم، دیدم او مضطرب شد و مثل شاخه خرما مى‌لرزید.

3- امام جعفر صادق علیه السلام از پدرش نقل مى‌فرماید كه: در شب وفات على بن الحسین علیهم السلام برایش شربتى برد و گفت: اى پدر، این شربت را بنوش، او فرمود: پسرجان امشب من قبض روح مى‌شوم و رسول خدا صلى الله علیه و آله هم در همین شب قبض روح شد. (یعنى در همین شب از لحاظ ماه و یا لحاظ هفته و در هر صورت اینقول خلاف مشهور است.)

4- حسن بن جهم گوید: بحضرت رضا علیه السلام عرض كردم: همانا امیرالمؤمنین علیه السلام قاتل خود را شناخته بود و میدانست كه در چه شبى و در چه مكانى كشته مى‌شود، و چون نعره مرغابیان را در خانه شنید خودش فرمود: (((اینها نعره زنانى هستند كه نوحه گرانى پشت سر دارند))) و چون ام كلثوم باو عرض كرد: (((كاش امشب در خانه نماز به خوانى و براى نماز جماعت دیگرى را بفرستى))) از او پذیرفت و در آنش بدون اسلحه در وقت و آمد بود، در صورتى كه مى‌دانست ابن ملجم لعنة الله او را با شمشیر مى‌كشد و اقدام بچنین كارى جایز نیست.

امام فرمود: آنچه گفتى درست است ولى خودش اختیار فرمود كه در آنشب مقدرات خداى عزوجل اجرا شود.

توضیح در باره كلمه (((خیر))) كه در جمله اخیر روایت بیان شده است، مرحوم مجلسى (قدّس سرّه) دو نسخه بدل ذكر مى‌كند: 1- حیر 2- حین. بنابر اول معنى جمله اینست:

ولى حضرت در آنشب فراموش كرد و غفلت نمود، تا مقدرات خدا اجرا شود. و بنابر نسخه دوم: ولى آنحضرت در آنشب معین شده بود، تا مقدرات خداى عزوجل اجرا شود. و خود مجلسى (قدّس سرّه) نسخه اول را قبول نمى‌كند زیرا مخالف با روایات دیگر است ولى نسخه دوم را واضحتر و روشنتر از همه مى‌داند و سپس توضیح مى‌دهد كه:

اصل اشكال و اعتراض در اینجا اینست كه: حفظ نفس بحكم عقل و شرع واجبست و جایز نیست كه انسان خود را بهلاكت اندازد، پس چرا على علیه السلام آنشب بمسجد رفت، آنگاه در مقام جواب مى‌فرماید: و چه خوب مى‌فرماید.

كسى كه مقدرات خدا و علل اسباب آنها را نمى‌داند، مى‌تواند از آنها دوزى و اجتناب ورزد و به اجتناب مكلف شود، اما كسى كه بجمیع حوادث و پیش آمدها عالم است، چگونه ممكن است او را باجتناب و دورى از آن مكلف نمود. اگر چنین تكلیفى ممكن باشد، لازم آید كه هیچ یك از مقدرات نسبت باو واقع نشود،پس امامان ما علیه السلام بجمیع حوادث و بلاهائى كه بر آنا واقع مى‌شود عالمند و تكلیف هم ندارند كه طبق این علم عمل كنند و از آن بلاها اجتناب و دورى ورزند، چنانكه پیغمبر و امیر المؤمنین صلى الله علیهما منافقین را مى‌شناختند و از عقاید فاسد آنها آگاه بودند، ولى مكلف نمودند كه از آنها دوى كنند و با آنها معاشرت و ازدواج ننمایند یا آنها را بكشند و یا طرد كنند تا زمانى كه عمل موجب قبل و طرد از آنها مشاهده نشود.

همچنین امیرالمؤمنین صلوات الله علیه با آنكه مى‌دانست كه در ظاهر بر معاویه ظفر نمى‌كند و مى‌دانست كه معاویه پس از وى خلافت مى‌كند، ولى از جنگیدن با او

كوتاهى نفرمود، بلكه نهایت كوشش را بكار برد تا شهید گشت و خود آنحضرت خبر میداد كه من كشته مى‌شوم و پس از من معاویه بر شیعیانم تسلط پیدا مى‌كند و همچنین امام حسین علیه السلام مى‌دانست كه اهل عراق با او پیمان شكنى مى‌كنند و خود او با اولاد و اصحابش كشته مى‌شود و بارها از این مطلب مى‌داد خبر مى‌داد ولى از جانب خداوند متعال مكلف نبود كه به عراق نرود و جان خود را حفظ كند.

سپس مجلسى علیه الرحمه از محقق سدید مرحوم شیخ مفید قدس الله روجه نقل مى‌كند كه ایشان هم در جواب مسائل عكبریه از این اشكال جواب داده‌اند كه در مذهب ما این مطلب مورد اتفاق نیست كه امام علیه السلام تمام حوادث و وقایعى كه پیش آمد مى‌كند با تفضیل و تشخیص مى‌داند (چنانچه در حدیث 659 راجع به پنهان شدن كنیز امام صادق علیه السلام بیان كردیم) بلكه آنچه مورد اتفاق شیعه مى‌باشد این است كه: هر قضیه و حادثه‌اى كه در روى زمین رخ دهد، امام علیه السلام حكم آن را مى‌داند و سپس مى‌گوید: و اگر هم روایتى باشد كه امیرالمؤمنین صلوات الله علیه قتل و شهادت خود را به تفضیل مى‌دانست مى‌گوئیم: آنحضرت مأمور بتسلیم و صبر بر شهادت بود، تا بدرجات بلندى كه جز وسیله شهادت به آن نتوان رسید نائل آید، و سپس نسبت بامام حسن و امام حسین علیهما السلام نزدیك بهمین بیان را مى‌فرماید و در حدیث 675 راجع باین مطلب توضیح بیشترى داده مى‌شود.

آنگاه مرحوم مجلسى از علامه حلى طیب الله تربته پاسخ این اشكال را بهمین مضمون نقل مى‌كند و خلاصه‌اش این است كه تكلیف امام غیر از تكلیف ما مى‌باشد و رواست كه امام علیه السلام با آنكه مى‌دانست در آنشب كشته مى‌شود، جان خود را در راه خدا بذل كرده باشد، چنانچه بر سرباز جبهه جهاد لازمست پایدارى ورزد اگر چه كشته شود.

آنچه بنظر ما مى‌رسد: كلام این بزرگان در نهایت متانت و استحكامست و احتمالى را كه شیخ مفید در باره علم امام فرمود، سزاوار است مورد دقت و مطالعه قرار گیرد، زیرا وقتى چنین عالم بزرگى احتمال عدم تعمیم علم امام را نسبت بتمام وقایع و حوادث بدهد، ما حق نداریم كه دایه دلسوزتر از ما در شده و شمول علم امام را به تمام وقایع و حوادث مورد اتفاق شیعه بدانیم.

آنچه در اینجا مادر بچه مرده را مى‌خنداند این است كه: مترجم معاصر ما قلم بدست گرفته و به تمام این بزرگان و مایه‌هاى افتخار شیعه تاخت و تاز كرده است او مى‌نویسد: چرا كلمات آنها بر اساس احتمالات و امكان پى‌ریزى شده و علم قطعى در موضوع نداشته و روشن نبوده‌اند، چرا اصول مسلمه مذهب را انكار كرده و در برابر اجماع مدعى اجماع شده‌اند كه اگر تحلیل و تجزیه شود نتیجه مى‌دهد اجماع شیعه رابر نادانى امام نعوذ بالله و بالاخره این مترجم پر مدعى كه كلام شیخ مفید را نفهمیده و در نتیجه چنان جسارت بزرگى بمفخر شیعه كرده است، همان جوابى را كه ایشان و علامه حلى و مجلسى قدس الله اسرارهم بعبارات مختلف بیان فرموده‌اند، بتعبیر دیگرى باتفصیلات زائد ذكر نموده است.

من نمى‌دانم اگر در اجماع شیعه مانند شیخ مفید و علامه نباشد. آن اجماع از چه اشخاصى تركیب و تشكیل مى‌شود و اما راجع باحتمالات و امكان، ما در مقدمه این كتاب توضیح مفصلى بیان كردیم.

5- موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: خداى عزوجل بر شیعه غضب كرد، پس مرا مخیر ساخت كه پا من و یا آنها فدا شویم، بخدا من با دادن جان خودم ایشان را حفظ كردم.

شرح -علامه مجلسى ره گوید: غضب خدا بر شیعه یا براى این بود كه ایشان تقیه را از دست دادند و امامت آنحضرت را فاش كردند: پس خلیفه وقت هارون الرشید چاره‌ئى نداشت، جز اینكه یا شیعیان را تعقیب كند و بكشد و یا آنحضرت را زندانى و مسموم كند، و حضرتش سلامت شیعه را به قیمت جان خود خرید. یا آنكه علت غضب خدا این بود كه شیعیان از آنحضرت اطاعت و انقیاد نكردند تا هارونیان بر آنها مسلط شدند، خدایتعالى آنحضرت را مخیر ساخت كه یا جنگ كند و جماعتى از شیعه را بكشتن دهد و یا گوشه گیرى كند و تن بزندان و شهادت دهد.

6- مسافر گوید؛ حضرت ابوالحسن امام رضا علیه السلام بمن فرمود: اى مسافر در این كاریز ماهمانى هست؟ عرض كردم: آرى قربانت گردم. فرمود: من دیشب رسول خدا را در خواب دیدم، فرمود: اى على آنچه نزد ماست براى تو بهتر است (و این جمله خبر از وفات آنحضرت بود و موضوع ماهیان كاریز براى اینست كه خواب دیدن پیغمبر نزد آنحضرت مشاهد و محسوس است مانند دیدن مسافر ماهیان را).

7- امام صادق علیه السلام فرمود: روزى كه پدرم وفات كرد، من در حضورش بودم، درباره غسل و كفن و داخل كردن قبرش بمن سفارشهائى مى‌كرد. من گفتم: اى پدر: از آغاز بیماریت ترا مثل امروز نیكو حال ندیده‌ام، من نشانه مرگ بر شما نمى‌بینم، فرمود: پسرجان مگر نشنیدى كه على بن الحسین علیه السلام از پشت دیوار فریاد كرد: اى محمد بیا و بشتاب.

8- امام باقر علیه السلام فرمود: خداى تعالى نصرت خود را بر امام حسین علیه السلام فرمود آورد تا آنجا كه میان آسمان و زمین قرار گرفت (و نزدیك شد كه او را بر كوفیان پیروزى دهد) سپس او را مخیر ساخت كه او یا پیروزى و یا ملاقات خدا را انتخاب كند، آنحضرت ملاقات خداى تعالى را اختیار كرد.

(ائمه علیهم السلام آنچه واقع شده و مى‌شود میدانند و چیزى از ایشان نهان نیست)

1- ضریس کناسی گوید: حمران عرض كرد قربانت گردم، پس بفرمائید: موضوع قیام على بن ابیطالب و امام حسن و امام حسین علیه‌السلام چگونه شد كه ایشان براى یارى دین خداى عز ذكره خروج و قیام كردند و چه بلاها از طغیانگران سركش دیدند و بالاخره هم بر ایشان غلبه كردند و امامان كشته و مغلوب شدند.

امام باقر (علیه السلام) فرمود: اى حمران خداى تبارك و تعالى آن مصیبات را براى ایشان مقدر فرموده و از مرحله قضا و امضا و حتم گذرانیده و در اختیار خود آنها گذاشته بود و پس از آنكه خود آنها آن مصیبات را اختیار كردند، خدا هم آنرا بمرحله اجرا گذاشت، پس على و حسن و حسین علیه السلام با خبرى كه قبلا از پیغمبر صلى الله علیه و آله شنیده بودند و مى‌دانستند، قیام كردند و هر كس از ما هم كه سكوت كند، سكوتش از روى علم و بصیرت است:

اى حمران! اگر ایشان در زمان گرفتارى و غلبه طغیانگران از خداى عزوجل جدا بخواهند كه سلطنت طغیانگران را زایل كند و دولتشان را نابود سازد، خدا اجابت مى‌كند و آن گرفتارى را از ایشان برمى‌دارد و پس از آن سرآمدن مدت طغیانگران و نابودى سلطنتشان از پاره شدن و از هم پاشیدن یك گلوبند برشته كشیده زودتر انجام مى‌گیرد.

اى حمران بلاهائى كه به آنها میرسد، بواسطه گناهى كه از آنها سر زده و یا براى عقوبت نافرمانى خدا نمى‌باشد، بلكه براى درجات و كرامتى است كه خدا خواسته بدان نائل آیند، نسبت بایشان گمانهاى دیگر مبر.

هشام بن حكم گوید: در منى از امام صادق علیه السلام پانصد مطلب از علم كلام پرسیدم و گفتم آنها (متكلمین) چنین و چنان مى‌گویند، امام مى‌فرمود: تو چنین و چنان بگو. (هشام از حاضر جوابى و تسلط آنحضرت بر مسائل علم كلام تعجب كرد، گوید) من گفتم: من مى‌دانم كه مسائل حلال و حرام در دست شماست و شما از همه مردم نسبت به آن داناترید ولى اینها علم كلامست؟!! بمن فرمود: واى بر تو اى هشام خداى تبارك و تعالى براى خلقش حجتى مقرر نمى‌دارد كه همه احتیاجات مردم نزد او نباشد (حجت خدا كسى است كه از هر چه پرسند جواب گوید).

3- ابو حمزه گوید: شنیدم امام باقر (علیه السلام) مى‌فرمود: نه بخدا عالم هرگز جاهل نباشد (یعنى عالمى كه خدا اطاعتش را بر مردم واجب كرده و او همان امامست) ممكن نیست چیزى را بداند و چیزى را نداند (او همه چیز مى‌داند) سپس فرمود: خدا والاتر از آنست كه فرمانبرى از بنده‌ئى را واجب كند كه علم آسمان و زمینش را از او نهان داشته است و باز فرمود: آنرا از او نهان نكند.

(خداى عزوجل هر علمى كه به پیغمبرش (صلی الله علیه و آله و سلم) آموخت امر فرمود كه به امیرالمؤمنین (علیه السلام) بیاموزد و او در علم وى شریكست)

1- حمران گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: جبرئیل (علیه السلام) دو انار براى پیغمبر صلى الله علیه و آله، آورد، رسول خدا صلى الله علیه و آله یكى را خورد و دیگرى را دو نیمه كرد، نیمى را هم خورد و نیمى را بعلى خورانید پس پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود: برادرم! مى‌دانى این دو انار چه بود؟ گفت: نه، فرمود اما اولى نبوت بود كه (مخصوص منست و) ترا از آن بهره‌جوئى نیست و اما دیگرى علم و دانش بود كه تو در آن با من شریك هستى.

من گفتم: چگونه على در علم شریك پیغمبر بود؟ فرمود: خدا هیچ علمى را بمحمد صلى الله علیه و آله نیاموخت جز آنكه باو دستور داد كه آنرا بعلى (علیه السلام) بیاموزد.

2- امام باقر (علیه السلام) فرمود: جبرئیل (علیه السلام) دو انار بهشتى آورد و هر دو را به آنحضرت داد، پیغمبر صلى الله علیه و آله یكى را خورد و دیگرى را از میان دو نیمه كرد، سپس نیمى را بعلى علیه السلام داد تا بخورد، آنگاه فرمود: اى على! انار اولى را كه من خوردم نبوت بود كه ترا در آن بهره‌ئى نیست و دیگرى علم و دانش بود كه تو با من در آن شریك هستى.

3- محمد بن مسلم گوید: شنیدم امام باقر (علیه السلام) مى‌فرمود: جبرئیل براى محمد صلى الله علیه و آله دو انار بهشتى آورد، على علیه‌السلام او را ملاقات كرد و گفت: این دو انار كه در دست دارى چیست؟ گفت اما این یكى نبوت است كه تو از آن بهره‌ئى ندارى و اما این یكى علمست، سپس رسول خدا صلى الله علیه و آله آن را دو نیمه كرد، نیمى را بعلى داد و نیمى را خود گرفت، سپس فرمود: در این تو با من شریك هستى و من با تو.

پس امام باقر (علیه السلام) فرمود: بخدا كه پیغمبر صلى الله علیه و آله از آنچه خدایش تعلیم داد حرفى نیاموخت جز آنكه آنرا بعلى تعلیم داد، سپس آن علم بما رسید، آنگاه دست بر سینه خود نهاد.

« بسم الله الرحمن الرحیم »

این اثر را نگارنده تقدیم می‌نماید به ذات اقدس احدیت و تمامی مقدسین درگاه او و در صدر آنان محمد و آل محمد علیهم السلام و عجل فرجهم و امید دارد تا مورد رضایت خدا و رسول او و ائمه اطهار و مقربین درگاه آنان واقع شود و خداوند علی اعلی، اجرت عمل و تلاش او را فرج مهدی آل محمد علیه السلام و عجل فرجهم قرار دهد. آمین آمین آمین یا رب العالمین.

عبدالله عصام رودسری

مقدمه

پس تو ای عاقل دانا و خردمند در رابطه با موضوع احادیث و روایات وارده توجه نما که نگارنده حذف می نماید تمامی آن روایاتی را که دلالت دارد بر تحریفی بودن قرآن مجید به واسطه تعصب شدیدی که راجع به عظمت کتاب خدا دارد و به هیچ وجه نمی پذیرد روایاتی را که موید این موضوع کفرآمیز باشد هرچند مخلوط باشد با روایاتی که قسمتی از آن صحیح است زیرا اعتقاد دارد امام معصوم آن قسمت صحیح را که با این تحریف کفرآمیز جعل‌شده است را یا خود در طی روایتی دیگر یا دیگر امامان در روایات دیگر بیان نمودند و نیز رد می‌نماید روایاتی را که دلالت می‌نماید که امام معصوم به واسطه تقیه احکام شریعت یا تفسیر قرآن را یا چند ...؛ را بر ضد هم بیان داشته اند زیرا از منزلت و شأن امام به دور است که خلاف واقع کلامی را بیاورد ولی می‌پذیرد تفاسیر و تعابیر متفاوت را که امام معصوم به لحاظ درجات ایمانی و تفاوت مخاطبین بر اساس حقایق قرآن به کسانی که به حضور حضرت مشرف می‌شده‌اند بفرماید یعنی حقایق ظاهر و باطن قرآن را که همگی منطبق بر حقیقت است را با توجه به وضعیت مخاطبان خود به آن ها شرح فرمایند مثلاً در شرح (کونوا مع الصادقین)، به غیر اهل ولایت بفرماید یعنی با انسان های صادق و راست‌گو باشید و این معنی بر خلاف آیات نیست زیرا مسلمان بایستی با تحری حقیقت دریابد که نماد راستی و صداقت و درستی محمد آل محمد علیهم‌السلام و عجل فرجهم هستند و نیز به اهل ولایت بفرماید که مقصود از صادقین محمد و آل‌محمد علیهم‌السلام و عجل فرجهم هستند پس این تفاسیر بر ضد هم نیستند بلکه در عرض هم و در راستای یکدیگر هستند یعنی با توجه به مخاطبان خود متفاوت ولی همگی در راستای بیان حقایق کتاب خدا است و یا رد می‌نماید تمامی روایاتی را که دلالت دارد بر علم مطلق امور غیبی تا قیامت که دلالت دارد بر جبر اعمال چه این علم را به خدا منتسب نمایند و چه به امام معصوم و رسول خدا علیهم‌السلام و عجل فرجهم زیرا مخالف است با اصل اختیار در اعمال و اختیار پیروی انسان‌ها از عقل برای رستگاری و دوری از هوی و هوس به منظور دوری از دوزخ و نیز روایاتی که برآمده و نتیجه ی آنست که این فراز در قرآن نبوده و دشمنان آن را حذف کردند مانند موضوع جفر و محدث و یا روایاتی که در شأن امام معصوم نیست و سپس در اطراف آن تأویل و توجیه داشته باشند و تسری بدهد مخاطب ارجمند در این راستا بر تمامی امور دیگر اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم و فرجنا بهم یا رب العالمین پس چون آگاه شدی تو ای عاقل دانا و خردمند به علت حذف تعدادی از این‌گونه روایات پس در ادامه توجه نما به گزیده روایات عظیم وارده ی دیگر که سرور دوستان آل محمد یعنی حضرت علامه کلینی رحمه الله علیه نقل نموده است.

کلب آستان حضرت علامه امینی

عبدالله اعصام رودسری

بسم الله الرحمن الرحیم

(واگذارى امر دین به پیغمبر و ائمه علیهم السلام)

اشاره

ابواسحاق نحوى گوید: بر امام صادق علیه السّلام وارد شدم و شنیدم مى فرمود: خداى عزوجل پیغمبرش را به محبت خود تربیت كرد و سپس فرمود (((تو داراى خلق عظیمى هستى 4 سوره 68))) و آنگاه امور امت را باو واگذار كرد و فرمود (((هر چه را پیغمبر براى شما آورد بگیرید؛ و از هر چه منعتان كند باز ایستید - 7 سوره 59 ))) و باز فرمود (((هر كس از رسولخدا اطاعت كند، خدا را اطاعت كرده است - 80 سوره 4 - ))) سپس امام فرمود: پیغمبر خدا كار را بعلى واگذار كرد و او را امین شمرد، شما (شیعیان ) تسلیم شدید و آن مردم (اهل سنت ) انكار كردند، بخدا ما شما را دوست داریم كه هرگاه بگوئیم بگوئید، و هرگاه سكوت كنیم ، سكوت كنید، و ما واسطه میان شما و خداى عزوجل هستیم ، خدا براى هیچكس در مخالفت امر ما خیرى قرار نداده است .

شیخ صدوق (قدّس سرّه) در رساله عقایدش گوید: اعتقاد ما شیعیان درباره غلات و مفوضه این است كه ایشان كافرند و بدتر از یهود و نصارى و مجوس و همه بدعت گزاران و گمراهان ، زیرا هیچكس مانند ایشان خدا را كوچك نكرده است - تا آنجا كه گوید: امام رضا علیه السّلام در دعایش میفرمود:

خدایا من از هر توان و نیروئى بیزارى جویم و بسوى تو گرایم ، توان و نیروئى جز از جانب تو نیست ، خدایا من بسوى تو بیزارى میجویم از كسانیكه براى ما آنچه را سزاوار نیست ادعا مى كنند، خدایا من به سوى تو بیزارى مى جویم از كسانى كه درباره ما آنچه را خود نگوئیم میگویند، خدایا آفرینش مخصوص تو و روزى از جانب تو است ، ترا مى پرستم و از تو یارى مى جویم ، خدایا تو خالق ما و خالق پدران پیشینیان و پدران آیندگانى ، ربوبیت جز براى تو سزاوار نیست و خدائى جز ترا نشاید...

شیخ مفید (قده ) فرماید: غلات مسلمان نما همان كسانند كه امیرالمؤ منین و امامان از فرزندانش را بخدائى و پیغمبرى نسبت دهند و ایشانرا در فضیلت دین و دنیا، بیشتر از مقدار واقعش ستایند، ایشان گمراه و كافرند و امیرالمؤ منین علیه السلام فرمان كشتن و سوختن آنها را داده است .

(در اینکه ائمه به کدام دسته از گذشتگان می مانند و کراهت قول بنبوت ایشان )

1- امام صادق علیه السّلام فرمود: درباره ما بدانستن حلال و حرام باید توقف كرد. اما نبوت ، نه (ما تنها حلال و حرام مى دانیم و پیغمبر نیستیم ).

2- ایوب بن حر گوید شنیدم امام صادق علیه السّلام میفرمود: خداى - عز ذكره - با پیغمبر شما بپیغمبران خاتمه داد، پس از او هرگز پیغمبرى نباشد و با كتاب شما (قرآن ) بكتب آسمانى خاتمه داد، پس بعد از آن هرگز كتابى نباشد، و بیان همه چیز را در آن نازل فرمود، و آفرینش شما و آسمانها و زمین و خبر پیش از شما و داورى میان شما و خبر بعد از شما و موضوع بهشت و دوزخ و پایان كار شما در قرآن هست .

3- بریدن بن معاویة گوید: از امام باقر و امام صادق علیه السّلام پرسیدم كه مقام و منزلت شما چیست ؟ و بكدام كس از گذشتگان میمانید؟ فرمود: مانند همدم موسى (جناب خضر یا یوشع ) و ذوالقرنین كه هر دو عالم بودند ولى پیغمبر نبودند.

4- سدیر گوید، بامام صادق علیه السّلام عرض كردم : مردمى عقیده دارند كه شما خدا و معبودید و براى دلیل عقیده خود این آیه قرآن را مى خوانند: (((اوست كه در آسمان معبود است و در زمین معبود است - 84 سوره 43-، (اینها گمان مى كنند كه معبود زمین امامانند) امام فرمود: اى سدیر! شنوائى و بینائیم ، پوست و گوشتم ، خون و مویم از اینان بیزار است و خدا از ایشان بیزار باشد، اینان دین من و دین پدران مرا ندارند. خدا در روز قیامت ، مرا با آنها گرد هم نیاورد، جز آنكه بر آنها خشمگین باشد. عرض كردم : مردمى نزد ما هستند كه عقیده دارند شما پیغمبرید! و این آیه قرآن را براى دلیل سخن خود قرائت مى كنند: (((اى رسولان از چیزهایى پاكیزه بخورید و كار شایسته كنید كه من بكردار شما دانایم - سوره 23- ))) امام فرمود: اى سدیر! شنوائى و بینائیم ، موو پوستم ، گوشت و خونم از اینها بیزار است و خدا و رسولش از اینان بیزار باشد، اینها بدین من و دین پدرانم نیستند، خدا در قیامت مرا با ایشان گرد هم نیاورد جز اینكه بر آنها خشمگین باشد. عرض كردم : پس شما چه موقعیتى دارید؟ فرمود: ما خزانه دار علم خدائیم ، ما مترجم امر خدائیم ، ما مردمى معصوم هستیم ، خداى تبارك و تعالى مردم را بفرمانبرى ما امر فرموده و از نافرمانى ما نهى نموده است ، ما حجت رسائیم بر هر كه زیر آسمان و روى زمین است .

(روحیكه خدا ائمه را به آن استوار مى سازد)

1- ابوبصیر گوید: از امام صادق علیه السّلام قول خدای تعالى (((و همچنین روحى از امر خود را بسویت وحى كردیم ، تو نمیدانستى كتاب و ایمام چیست ؟ - 52 سوره 42 -))) را پرسیدم . فرمود: آن مخلوقیست از مخلوقات خداى عزوجل ، بزرگتر از جبرئیل و میكائیل ، كه همراه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله است ، به او خبر میدهد و رهبریش مى كند و همراه امامان پس از وى هم مى باشد.

2- اسباط بن سالم گوید: من حاضر بودم كه مردى از اهل بیت (شهرى در كنار فرات بوده ) از امام علیه السّلام درباره قول خداى - عزوجل - (((و همچنین روحى از امر خود را بسوى تو وحى كردیم ))) پرسید امام فرمود: از زمانیكه خداى عزوجل آن روح را بر محمد صلى اللّه علیه و آله فرو فرستاد، به آسمان بالا نرفته است و آن روح در ما هست .

3- ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السّلام راجع به قول خداى عزوجل (((از تو درباره روح مى پرسند بگو روح از امر پروردگار من است 87 سوره 17 -))) پرسیدم فرمود: آن مخلوقى است بزرگتر از جبرئیل

و میكائیل كه همراه رسول خدا صلى اللّه علیه و آله و همراه ائمه است و آن از عالم ملكوت است (یعنى آسمانى و روحانى است ).

4- ابوبصیر گوید: شنیدم از امام صادق علیه السّلام درباره یساءلونك عن الروح قل الروح من امر ربى ))) مى فرمود: مخلوقى است بزرگتر از جبرئیل و میكائیل كه همراه هیچ یك از پیغمبران گذشته جز محمد صلى اللّه علیه و آله نبوده است ، و آن همراه ائمه مى باشد و ایشان را رهبرى مى كند، چنان نیست كه هرچه طلب شود، بدست آید (پس همراهى این روح با پیغمبر و امامان فضلى است از خداى تعالى كه به هر كس خواهد عطا كند، و با طلب و كوشش بدست نیاید).

5- سعد اسكاف (كفاش ) گوید: مردى خدمت امیرالمؤ منین علیه السّلام آمد و درباره روح پرسید كه آیا او همان جبرئیل است ؟ امیرالمؤ منین علیه السّلام به او فرمود: جبرئیل علیه السّلام از ملائكه است و روح غیر جبرئیل است - و این سخن را تكرار فرمود - او عرض كرد: سخن بزرگى گفتى !! هیچكس عقیده ندارد كه روح غیر از جبرئیل است . امیرالمؤ منین به او فرمود: تو خود گمراهى و از اهل گمراهى روایت مى كنى خداى تعالى به پیغمبرش صلى اللّه علیه و آله مى فرماید: (((فرمان خدا آمد نیست ، آن را بشتاب مخواهید، خدا منزه است و از آنچه مشركان باوى انباز مى كنند برتر است ، ملائكه روح را فرو مى آورند - 1 سوره 16 -، پس روح غیر از ملائكه صلوات الله علیهم مى باشد.

( ائمه صلوات الله علیهم در علم و شجاعت و اطاعت برابرند)

1- امام صادق علیه السّلام درباره آیه (((كسانیكه ایمان آوردند و فرزندانشان هم در ایمان از آنها پیروى كردند، فرزندانشان را به ایشان ملحق كنیم و از عملشان چیزى كمشان ندهیم (یعنى بحساب فرزندانشان نگذاریم ) (((- 21 سوره 52 -))) فرمود: كسانیكه ایمان آوردند، پیغمبر صلى اللّه علیه و آله و امیر المؤ منینند، و فرزندان او، ائمه و اوصیاء صلوات الله علیهم باشند كه خدا فرماید: به آنها ملحق میكنیم و جحتى را كه محمد صلى اللّه علیه و آله درباره على آورده ، نسبت به اولادش كاهش ندهیم و حجت همه یكى است و طاعتشان هم یكى است .

2- حضرت ابوالحسن علیه السّلام فرمود: ما خانواده در علم و شجاعت برابریم و در بخشیدن (علم و مال به مردم ) بهر اندازه كه دستور داریم ، مى بخشیم .

3- حارث بن مغیرة گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: ابن مسكان ، عن الحارث بن المغیرة ، عن اءبى عبدالله علیه السلام قال : سمعته یقول : قال رسول الله صلى اللّه علیه و آله فرمود: ما نسبت به امر و فهم و حلال و حرام در یك روش هستیم و اما پیغمبر صلى اللّه علیه و آله و على فضیلت خود را دارند.

( امام علیه السلام امام پس از خود را مى شناسد و آیه (((خدا به شما فرمان مى دهد كه امانات را به اهلش بپردازید درباره آنها نازل شده است )

1- برید عجلى گوید: از امام باقر علیه السلام درباره قول خداى عزوجل (((خدا بشما فرمان مى دهد كه امانتها را به صاحبانش برسانید و چون میان مردم داور شدید بعدالت حكم كنید - 62 سوره 4 ))) پرسیدم فرمود: خدا ما را قصد كرده است ، كه باید امام پیشین كتابها و علم و سلاح را به امام بعد از خود برساند (((و چون میان مردم داور شدید به عدالت حكم كنید))) یعنى به آنچه دست شماست (از احكام و قوانین خدا حكم كنید) سپس خداى تعالى به مردم فرماید: (((كسانیكه ایمان آورده اید! خدا را اطاعت كنید و رسول و والیان امر از خودتان را اطاعت كنید - 63 سوره 4 - خدا خصوص ما را قصد كرده ، (مائیم والیان امر) خدا همه مؤ منین را تا روز قیامت به اطاعت از ما امر فرموده (((و چون از نزاع و اختلاف درباره امرى ترسیدید، آن را به خدا و رسول و والیان امر از خود ارجاع دهید - آیه 59 سوره 4))) این گونه نازل شده است - چگونه ممكن است خداى عزوجل به اطاعت والیان امر فرمان دهد و نزاع و اختلاف با ایشان را رخصت فرماید،؟!! همانا امر بارجاع نسبت به ماءمورینى است كه به آنها گفته شده (((اطاعت كنید خدا را و اطاعت كنید رسول و والیان امر از خود را))). نگارنده این روایت را من‌باب نمونه مذکور نموده و این روایت و تمامی روایات مانند آن که دلالت دارد براینکه قرآن تحریف شده است را جعلی می‌داند و هیچ شکی در آن نیست و در این روایت هم فراز آخر اولی‌الامر در این روایت وجود ندارد پس روایت جعلی است.

2- احمد بن عمر گوید: از امام رضا علیه السلام درباره قول خداى عزوجل (((خدا شما را امر مى كند كه امانتها را بصاحبانش رد كنید 52 سوره 4-))) پرسیدم ، فرمود: ایشان ائمه از آل محمد صلى اللّه علیه و آله مى باشند كه باید هر امامى امانت را به امام بعد از خود بسپارد، به دیگرى ندهد و از امام هم دریغ ندارد.

(امامت عهدیست از جانب خدا كه براى هر یك از ائمه بسته شده)

1- ابو بصیر گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم كه نام اوصیاء را بردند و من هم اسماعیل را نام بردم . حضرت فرمود: نه به خدا، اى ابا محمد، تعیین امام باختیار ما نیست ، اینكار تنها بدست خداست كه درباره هر یك پس از دیگرى فرو مى فرستد .

توضیح_ اسماعیل فرزند ارشد امام صادق علیه السلام است كه در زمان حیات امام وفات یافت ، با وجود این طایفه اسماعیلیه او را امام مى دانند، در این مجلس هم ابو بصیر امامت را براى او نام برد و حضرت صادق رد فرمود.

2- عمر بن اشعث گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: شما گمان مى كنید هر كس از ما امامان كه وصیت مى كند، به هركس مى خواهد وصیت

مى كند؟! نه بخدا، چنین نیست ، بلكه امر امامت عهد و فرمانى است از جانب خدا و رسولش صلى اللّه علیه و آله براى مردى پس از مردى (از ما خانواده ) تا بصاحبش برسد (یعنى تا برسد به امام دوازدهم و یا اینكه امر امامت بدست خدا و رسول است تا به اهل و مستحقش برسد).

( ائمه علیهم السلام جز بعهد و فرمان خدا كارى را انجام نداده و نمى دهند و از آن تجاوز نمى كنند )

1- امام صادق علیه السلام فرمود: خداى عزوجل پیش از وفات پیغمبر، مكتوبى بر او نازل كرد و فرمود: اى محمد! این است وصیت من به سوى نجیبان و برگزیدگان از خاندان تو، پیغمبر گفت : این جبرئیل نجیبان كیانند؟ فرمود: على بن ابیطالب و اولادش علیهم السلام ، و بر آن مكتوب چند مهر از طلا بود، پیغمبر صلى اللّه علیه و آله آنرا به امیرالمؤ منین علیه السلام داد و دستور فرمود كه یك مهر آنرا بگشاید و بآنچه در آنست عمل كند، امیرالمؤ منین علیه السلام یك مهر را گشود و به آن عمل كرد، سپس آن را به پسرش حسن علیه السلام داد، او هم یك مهر را گشود و به آن عمل كرد، سپس او آن را به حسین علیه السلام داد، او یك مهر را گشود و در آن دید نوشته است : با مردمى بطرف شهادت برو، براى آنها شهادتى جز با تو نیست ، و خود را به خداى عزوجل بفروش ، او هم انجام داد، سپس آن را به على بن الحسین علیه السلام داد. او نیز یك مهر گشو و دید در آن نوشته است : سر بزیر انداز و خاموشى گزین و در خانه ات بنشین ، و پروردگارت را عبادت كن تا مرگ فرا رسد، او هم انجام داد سپس آن را به پسرش محمد بن على علیه السلام داد، او یك مهر را گشود، دید نوشته است : مردم را حدیث گو و فتوى ده و جز از خداى عزوجل مترس : هیچكس علیه تو راهى نیابد، او هم عمل كرد و سپس آن را به پسرش جعفر علیه السلام داد، او هم یك مهر گشود، دید در آن نوشته است ، مردم را حدیث گو و فتوى ده و علوم اهل بیت خود را منتشر كن و پدران نیكو كارت را تصدیق نما و جز از خداى عزوجل مترس كه تو در پناه و امانى ، او هم عمل كرد و سپس آن را به پسرش موسى علیه السلام داد (یعنى من هم عمل كردم و سپس آنرا بپسرم موسى علیه السلام خواهم داد، راوى عبارت را تغییر داده است ) و همچنین موسى به امام بعد از حود مى دهد و تا قیام حضرت مهدى صلى اللّه علیه و آله اینچنین است

2- حمران به امام باقر علیه السلام عرض كرد: قربانت گردم بمن خبر دهید كه موضوع نهضت على و حسن و حسین علیهم السلام و قیام ایشان براى دین خداى عزوجل و مصیبتهائى كه دیدند، از كشته شدن بدست طغیانگران و پیروزى آنها بر ایشان تا آنجا كه كشته شدند و مغلوب گشتند چگونه بود؟ امام باقر علیه السلام فرمود: اى حمران : خداى تبارك و تعالى آن مصیبات را بر ایشان مقدر كرد و حكم فرمود و امضاء نمود و حتمى ساخت ،

و سپس اجرا كرد (بصیرت و علمی که از رسول خدا دریافته بودند قیام کردند و هرکس از ما امامان هم که خاموش بود از روی علم (الهی) خاموش بود.)

شرح موضوع عظیم رجعت: و آن یكى از مسائل مذهبى است كه در كتب اعتقادیه ذكر مى شود و مقصود از رجعت بازگشت بعضى از ائمه و جمعى از مؤ منین و كافران است بدنیا پیش از قیامت ، تا مؤ منین از آنها انتقام گیرند و بدولت حقه شادمان باشند.

موضوع رجعت از عقاید مخصوص به امامیه است كه بر آن اتفاق دارند، اخبار در این باره متواتر است و برخى از آیات قرآن هم بر آن دلالت دارد، علامه مجلسى (قدّس سرّه) در جلد 13 بحار الانوار بیش از دویست حدیث از چهل و چند اصل معتبر در اثبات رجعت ذكر مى كند، مجلسى (قدّس سرّه) مى گوید: اصل موضوع رجعت مورد اتفاق علماء شیعه است ، ولى درباره خصوصیات آن ، اءخبارش اختلاف دارد، مثل اینكه : آیا رجعت همزمان باظهور امام قائم علیه السلام است یا جلوتر و یا عقب تر است و نیز در مدت رجعت هر یك اختلافست ولى تحقیق این خصوصیات لزومى ندارد و ایمان اجمالى به آن كافى - انتهى -.

روایتى كه در موضوع رجعت ما را با استدلالى متین و دندان شكن مواجه مى كند این است : ابوبصیر (الصباح ) گوید: امام باقر علیه السلام بمن فرمود: (((درباره باز گشتنها از من سؤ ال مى كنى ؟ گفتم آرى ، فرمود: آن از قدرتست و جز قدریه منكر آن نباشند، چنین قدرتى را انكار مكن ))) چنانچه در موضوع معاد و زنده شدن روز قیامت آیات شریفه آخر سوره یس قدرت خدا را دلیل آن مى داند، در این روایت هم دلیل آن مى داند، در این روایت هم دلیل رجعت را همان قدرت خدا ذكر مى كند، یعنى خداوندى كه آن قدرت و توانائى داشت كه انسان را در ابتدا بدون هیچ سابقه و نمونه اى خلق كند، مى تواند او را رجعت دهد و یا در قیامت دوباره زنده كند.

(اموریكه امامت امام علیه السلام را ثابت مى كند )

1- ابو بصیر گوید: به حضرت ابوالحسن علیه السلام عرض كردم : قربانت گردم ، امام بچه دلیل شناخته شود؟ فرمود: بچند خصلت : اولش اینكه : چیزى از پدرش كه باو اشاره داشته باشد در باره اش پیشى گرفته باشد (مانند تصریح بر امامت و وصیت درباره او و سپردن علم و سلاح و سایر نشانه هاى امامت باو) تا براى حجت باشد و از هر چه بپرسند فورا جوابگوید و اگر در محضرش سكوت كنند. او شروع كند و از فردا خبر دهد و بهر لغتى با مردم سخن گوید، سپس بمن فرمود: اى ابا محمد! پیش از آنكه از این مجلس برخیزى نشانه دیگرى بتو مى نمایانم .

طولى نكشید كه مردى از اهل خراسان وارد شد و بلغت عربى با حضرت سخن گفت و امام علیه السلام بفارسى جوابش داد، مرد خراسانى گفت . قربانت گردم ، بخدا من از

سخن گفتن بلغت خراسانى با شما مانعى نداشتم جز اینكه گمان مى كردم شما آن لغت را خوب نمى دانید، فرمود: سبحان الله ! اگر من نتوانم خوب جوابت گویم چه فظیلتى بر تو دارم ؟!! سپس بمن فرمود: اى ابا محمد: همانا سخن هیچیك از مردم بر امام پوشیده نیست و نه سخن پرندگان و نه سخن چارپایان و نه سخن هیچ جاندارى ، پس هر كه این صفاترا نداشته باشد، امام نیست .

( ثبوت امامت در اعقاب و عدم رجوعش به برادر و عمو و خویشان دیگر)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: بعد از امام حسن و امام حسین ، امامت هرگز بدو برادر نمیرسد، و از دوران على بن الحسین ، چنانكه خداى تبارك و تعالى فرماید جارى گشت : (((خویشاوندان در كتاب خدا بیكدیگر سزاوارترند -75- انفال و 6- اءحزاب -))) پس از دوران على بن ابى الحسین علیه السلام امامت جز در میان فرزندان و فرزندان آنها نباشد (یعنى پشت بپشت از پدر بپسر رسد).

2- ابن بزیع از امام رضا علیه السلام سؤال كرد: آیا امامت به عمو و دائى (امام سابق ) مى رسد؟ فرمود: نه گوید: عرض كردم . به برادر؟ فرمود: نه ؛ عرض كردم : پس به كى مى رسد؟ فرمود: به پسر من - و در آن روز امام رضا علیه السلام پسرى نداشت .(مفهوم کلام حضرت رضا علیه السلام آن است که امام تعیین و مشخص شده از ناحیه ی خداوند متعال است)

( مواردى كه خداى عزوجل و رسولش بر ائمه علیهم السلام یكى پس از دیگری تصریح كرده اند )

1- ابو بصیر گوید: از امام صادق درباره قول خداى عزوجل (((خدا را فرمان برید و پیغمبر و كارداران خود را فرمان برید - 59 نساء))) پرسیدم ، فرمود: درباره على بن ابى طالب و حسن و حسین علیهم السلام نازل شده است (زیرا در آن زمان همان سه نفر از ائمه حاضر بودند)، به حضرت عرض كردم : مردم مى گویند: چرا على و خانواده اش در كتاب خداى عزوجل برده نشده ؟ فرمود: به آنها بگو: آیه نماز، بر پیغمبر صلى اللّه علیه و آله نازل شده و سه ركعتى و چهار ركعتى آن نام برده نشده تا اینكه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله خود براى مردم بیان كرد و آیه زكوة بر آن حضرت نازل شد و نامبرده نشد كه زكوة از هر چهل درهم یك درهم است ، تا اینكه خود پیغمبر آن را براى مردم شرح داد و امر بحج نازل شد و به مردم نگفت هفت دور طواف كنید تا اینكه

خود پیغمبر صلى اللّه علیه و آله براى آنها توضیح داد.

و آیه (((اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولى الامر منكم ))) نازل شد و درباره على و حسن و حسن نازل شد، پس پیغمبر صلى اللّه علیه و آله درباره على علیه السلام فرمود: (((هر كه من مولا و آقایم على مولا و آقاست ))) و باز فرمود: در كتاب خدا و اهل بیتم به شما سفارش مى كنم . من از خداى عزوجل خواسته ام كه میان آنها جدائى نیندازد تا آنها را در سر حوض به من رساند، خدا خواسته مرا عطا

كرد، و نیز فرمود: شما چیزیى به آنها نیاموزید كه آنها از شما داناترند، و باز فرمود: آنها شما را از در هدایت بیرون نكنند و بدر گمراهى وارد نسازند.

اگر پیغمبر خاموشى مى گزید و درباره اهلبیتش بیان نمى كرد، آل فلان و آل فلان آن را براى خود ادعا مى كردند، ولى خداى عزوجل براى تصدیق پیغمبرش بیان آن حضرت را (كه مقصود آل پیغمبر است نه آل فلان و فلان ) در كتابش نازل فرمود (((همانا خدا مى خواهد ناپاكى را از شما اهل این خانه ببرد و پاكیزه تان كند، پاكیزه كامل - 33 سوره احزاب ) در خانه ام سلمه و على و حسن و حسین و فاطمه علیهم - السلام بودند كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله آنها را زیر عبا گرد آورد و سپس فرمود: خدایا هر پیغمبرى اهل و حشمى داشت ، و اهل و حشم من اینهایند، ام سلمه گفت : من از اهل شما نیستم ؟ فرمود: تو به خوبى مى گرائى ، ولى اینها اهل و حشم من هستند.

بنابراین چون پیغمبر صلى الله علیه و آله وفات یافت ، براى پیشوایى مردم ، على از همه مردم سزاوارتر بود، بجهت تبلیغات بسیارى كه رسولخدا صلى الله علیه و آله نسبت به او فرموده بود، و دست او را گرفته و در میان مردم بپاداشته بود، و چون على درگذشت ، نمى توانست و اقدام هم نمى كرد كه محمد بن على و نه عباس بن على و نه هیچیك از پسران دیگرش را (غیر از حسنین علیهماالسلام ) در اهل پیغمبر داخل كند، زیرا در آنصورت حسن و حسین مى گفتند: خداى تبارك و تعالى آیه اهلبیت را درباره ما نازل فرمود، چنانكه درباره تو نازل كرد و مردم را باطاعت ما امر كرد، چنانكه باطاعت تو امر فرمود، و رسول خدا صلى الله علیه و آله نسبت به ما تبلیغ كرد، چنانكه نسبت به تو، تبلیغ فرمود و خدا ناپاكى را از ما برد چنانكه از تو برد، و چون على درگذشت ، حسن علیه السلام بامامت سزاوارتر بود براى بزرگسالیش و چون وفات نمود، نمى توانست و اقدام هم نمى كرد كه فرزندان خودش را در امر امانت داخل كند و در میان آنها قرار دهد، در صورتى كه خداى عزوجل مى فرماید: (((خویشاوندان در كتاب خدا به یكدیگر سزاوارترند))) زیرا در آن صورت حسین علیه السلام مى گفت : خدا مردم را به اطاعت من امر نمود، چنانكه به اطاعت تو و اطاعت پدرت امر فرموده و رسول خدا صلى اللّه علیه و آله درباره من هم تبلیغ كرده ، چنانكه درباره تو و پدرت تبلیغ فرموده و خدا ناپاكى را از من برده ، چنانكه از تو و پدرت برده است ، پس چون امامت به حسین رسید، هیچ یك از اهل بیت او نمى توانست بر او ادعا كند، همچنانكه او بر برادر و پدرش ادعا مى كرد، اگر آن دو مى خواستند امر امامت را از او به دیگرى بگردانند، ولى آنها چنین كارى نمى كردند، سپس زمانى كه امامت به حسین علیه السلام رسید، معنى و تاءویل آیه (((و اولوا الارحام بعضهم اولى ببعض فى كتاب الله ))) جارى گشت ، و بعد از حسین به على بن الحسین رسید، و بعد از على بن الحسین به محمد بن على رسید، آنگاه امام فرمود: مقصود از ناپاكى همان شك است ، به خدا كه ما درباره پروردگار خود هرگز شك نكنیم .

شرح -جمله (((من كنت مولاه فعلى مولاه ))) كه در این روایت از قول پیغمبر اكرم (صلى اللّه علیه و آله ) نقل شد، سخن روز غدیر آن حضرت است كه از بزرگترین ادله امامت و خلافت امیرالمؤ منین علیه السلام بشمار مى آید.

علامه مجلسى (قدّس سرّه) در اینجا توضیح مفصلى در این باره مى دهد كه ما خلاصه و عصاره آن را ذكر مى كنیم : استدلال به خبر غدیر براى امامت آن حضرت به دو مطلب توقف دارد. 1- اثبات اصل خبر و صدور آن كلمات از پیغمبر صلى اللّه علیه و آله 2- اثبات دلالت آن بر امامت و خلافت آن حضرت : در قسمت اول گمان ندارم هیچ خردمندى در ثبوت و تواتر این خبر شك و تردید كند، تا آنجا كه ابن جزرى شافعى در رساله (((اسنى المطالب ))) خود متواتر بودن این حدیث را ثابت كرده و منكرش را جاهل و متعصب نامیده است ، و دانشمندان بزرگ عامه مانند ابن اثیر در جامع الاصول و بغوى در مصابیح و ابن حجر در فتح البارى ، از صحیح ترمذى بسندهاى خود از زیدبن ارقم نقل كرده اند.

سید مرتضى در كتاب شافى گوید: صدور اصل خبر غدیر ظاهر و معلومست مانند غزوات پیغمبر اصل قضیه حجة الوداع و احوال معروف آن حضرت و دلیل دیگر بر صحت این خبر اجماع شیعه و سنى است بر نقل آن ، چه آنكه اعتراض و اشكال عامه بر دلالت این خبر دلیل تصدیق به صدور آن است و دلیل دیگرش اخبار متظافرى است كه احتجاج امیرالمؤ منین علیه السلام را در شورى بیان مى كند، كه آن حضرت در شورى فرمود: شما را به خدا در میان شما جز من كسى هست كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله دست او را گرفته و گفته باشد: من كنت مولاه فهذا مولاه ، الهم و ال من و الاه و عاد من عاداه . همه گفتند: نه ، به خدا، و چون آن مردم مشهور و معروف شورى اعتراف كردند و دیگرانى هم كه بعدا آن خبر را شنیدند، انكار نكردند با وجود اینكه مى دانیم بسیار مى خواستند اگر آن سخن دروغ باشد، انكار كنند، موجب یقین به صحت آن خبر مى گردد.

و اما در مقام دوم كه مقام اثبات دلالت این خبر است بر امامت ، چون بعضى از متعصبین عامه كه نتوانسته اند اصل خبر را انكار كنند گفته اند: كلمه (((مولى ))) در سخن پیغمبر صلى اللّه علیه و آله معنى امامت و ولایت را نمى فهماند، بدین جهت علماء ما رضوان الله علیهم اجمعین از چند راه شبهه را حل كرده و توضیح داده اند.

اول - طریقه این است كه گویا شیخ صدوق علیه الرحمه مبتكر آن بوده و در معانى الاخبار و خصالش بیان كرده است ، و آن طریقه این است كه : كلمه (((مولى ))) در لغت عربى علاوه بر اینكه در معنى صاحب اختیار و سرپرست و اءولى به تصرف استعمال مى شود، به معانى دیگرى هم بكار مى رود: 2- بنده ، 3- آزاد شده 4- هم سوگند 5- آزاد كنند 6- مالك 7- همسایه 8- داماد 9- جلو 10 - دنبال 11- پسر عمو 12- نعمت پرورده 13- دوست 14- ناصر و یاور. اما مسلم است كه قرائن حال و مقام اقضا مى كند كه هیچیك از آن معانى جز معنى اول مقصود پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه و آله نبوده است ، زیرا نسبت به معنى دوم و سوم و چهارم پیداست كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بنده و آزاد شده و هم قسم كسى

نبوده است تا در آن موقع حساس بفرماید: هر كس من هم قسم او بوده ام ، على هم قسم اوست . و اما 8 معنى دیگر (آزاد كننده ، مالك ، همسایه ، داماد، جلو، دنبال ، پسر عمو، نعمت پرورده ) بسیار واضح است كه اراده آنها توضیح و اضحاف و بلكه سخنى است بیهوده و خنده آور كه از هیچ عاقلى صادر نمى شود، مگر ممكن است انسان عاقل مردم را در شدت گرما وسط بیابان گرد آورد و بگوید: هركس من همسایه او هستم على همسایه اوست یا آنكه هر كس را كه من پسر عمو هستم ، على هم پسر عمویش هست ، باقى مى ماند معنى دوست و یاور كه بیشتر عامه به آن تمسك كرده اند. ولى بر هیچ خردمندى پوشیده نیست كه براى بیان این معنى پیغمبر صلى اللّه علیه و آله باید به على عله السلام سفارش كند كه هر كس را من دوست مى داشتم و یارى مى كردم تو هم دوست داشته باش و یارى كن ، نه آنكه مردم را گرد آورد و با آنها چنین سخنى بگوید و اگر بگوئید مقصود یاورى امراء است از رعایا و جلب دوستى رعایا نسبت به امرا، در این صورت دلیل بر گفته ما و امامت و خلافت آن حضرت است و نیز مى گوئید: هر گاه سلطانى رعیت خود را نزدیك وفاتش جمع كند و دست یكى از خویشان و نزدیكانش را بگیرد و بگوید: هر كه را من دوست و یاورش بوده ام ، این شخص دوست و یاور اوست ، با توجه به اینكه چنین سخنى را درباره دیگرى نگفته و براى جانشینى خودش هم هنوز كسى را انتخاب نكرده است ، هر كسى از این بیان معنى جانشینى و خلافت و ترغیب رعیت را به امتثال فرمان و دوستى او مى فهمد.

دوم - در روایات بسیارى كه عامه و خاصه نقل كرده اند چنانست كه : پیغمبر صلى اللّه علیه و آله پیش از آنكه آن جمله را درباره على بفرماید، فرمود: اءلست اولى بكم من اءنفسكم ؟ (((من نسبت به شما از خود شما اءولى نیستم ؟))) همه گفتند: چرا، سپس فرمود: هر كه را من مولاى او هستم على مولاى اوست و بسیار روشن است كه آن اولویتى را كه ابتداء از مردم ، براى خود اقرار گرفته است ، همان اولویت و سرپرستى و صاحب اختیارى است كه در جمله بعد براى على علیه السلام ثابت مى كند.

سوم - كلمه مولى در معنى اولى بتصرف حقیقت است و معانى دیگر از فروع این معنى است و محتاج به اضافه قیدى دیگر است و نیز محتاج به عنایت و قرینه است ، زیرا مالك را مولى گویند، چون نسبت به مملوك اولویت دارد و مملوك را مولى گویند. چون به اطاعت مالك اولى است و همچنین همسایه و هم قسم را مولى گویند چون آنها به یارى هم قسم و همسایه خویش اولویت دارند و همچنین نسبت به معانى دیگر پس چون لفظ مولى در معنى اول حقیقت است و قرینه ئى براى معانى دیگر نیست باید بر آن معنى حمل شود، و اگر معنى دوست و یاور را ادعا كنند مى گوئیم : اگر معنى مولى سرپرست و اولى بتصرف باشد، مقصود پیغمبر صلى اللّه علیه و آله اینست كه مردم او را دوست بدارند و متابعت كنند و یارى نمایند و اگر معنى مولى دوست و یاور باشد، مقصود اینست كه : على علیه السلام یاور و دوست مردم است و

پیداست كه دعائى كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله به لفظ (((الهم و ال من والاه و عاد من عاده ))) مى فرماید با معنى اول مناسب است نه با معنى دوم .

چهارم - اخباریكه از طریق عامه و خاصه رسیده است به اینكه آیه شریفه الیوم اكملت لكم دینكم و اتممت علیكم نعمتى 3- سوره مائده - (((امروز دینتان را براى شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام كردم ، در روز عید غدیر نازل شده است دلالت دارد بر اینكه كلمه (((مولى ))) در سخن پیغمبر صلى اللّه علیه و آله در معنى امامت و خلافت به كار رفته است و مقصود آن حضرت از آن عمل در آن خطبه تعیین جانشین خود و حجت خداست بر مخلوق ، زیرا امرى كه كامل كننده دین و نعمت خدا باشد، جز نصب امام و پیشواى روحانى براى مردم نتواند بود.

پنجم - یكى از آیات دیگرى كه در آن روز نازل شد، این آیه شریفه است یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمك من الناس اى پیغمبر آنچه از پروردگارت بتو نازل شده به مردم برسان ، اگر انجام ندهى ، پیام وى را نرسانیده ئى ، خدا ترا از شر مردم حفظ مى كند مفسرین گویند: تهدیدى كه خدایتعالى پیغمبرش را مى فرماید، با وعده حفظ و نگهدارى او بزرگتر دلیل بر این است كه : امر مهمى كه خدا در این آیه یغمبرش را مى فرماید، با وعده حفظ و نگهدارى او، بزرگتر دلیل بر این است كه : امر مهمى كه خدا در این آیه به پیغمبرش تذكر مى دهد، موضوع تعیین امام و جانشین است كه اگر انجام نشود، زحمات بیست و سه ساله پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه و آله ، پس از مرگش به هدر مى رود، و مردم یكباره به جاهلیت خود بر مى گردند، و مثل اینست كه پیغمبر رسالت و پیام خدا را نرسانیده است ، و نیز چون امیر المؤ منین علیه السلام به واسطه جنگهاى معروف و مشهورش كه پایه اسلام را محكم كرده بود. در دل منافقین كینه و خشمى ایجاد نموده بود. كه در اواخر عمر پیغمبر صلى اللّه علیه و آله گاه و بیگاه اظهار مى كردند و آن حضرت هم آگاه بود كه نصب على علیه السلام به مقام پیشوائى بر آنها گران و سنگین خواهد آمد و كار شكنى و فتنه انگیزى خواهند كرد، از این جهت خداى تعالى ضمانت نگهدارى پیغمبرش را در آیه شریفه تذكر مى دهد.

ششم - جمعیتى كه در آن روز حاضر بودند و سخنان پیغمبر صلى اللّه علیه و آله را مى شنیدند، همگى مقصود آن حضرت را فهمیدند و على علیه السلام را به مقام امامت و خلافت تبریك گفتند، نخستین آنها عمر بن الخطاب بود كه گفت بخ بخ لك یا اباالحسن لقد اءصبحت مولاى و مولا كل مؤ من و مؤ منة (((خوشا به حال تو اى ابوالحسن ! كه امروز آقاى من و آقاى هر مرد و زن با ایمان گشتى ، و حسان بن ثابت نیز در آن روز اشعارى در تبریك و تهنیت آن حضرت به مقام امامت سروده كه بتواتر از او نقل شده است و همچنین شعراء دیگر صحابه و تابعین این موضوع را به تفصیل بیان كرده و همه معنى امامت و خلافت را از سخن پیغمبر فهمیده اند.

علامه مجلسى (قدّس سرّه) در اینجا راجع به جمله (((اوصیكم بكتاب الله و اهل بیتى و نیز درباره آیه شریفه (((انما یرید الله لیذهب عنكم الرجس ))) توضیحات مفیدى بیان مى كند كه ما از ترس ملال خاطر خوانندگان آن را بفصول بعد حواله مى دهیم .

2- عبدالرحیم بن روح قصیر گوید: از امام باقر علیه السلام راجع به قول خداى عزوجل (((پیغمبر به مؤ منان از خودشان سزاوارتر است و همسران او مادران مؤ منانند و خویشاوندان بعضى نسبت به بعضى در كتاب خدا سزاوارترند - 6 سوره 33-))) پرسیدم درباره كى نازل شده است ؟ فرمود درباره امر ولایت و امامت نازل شده است ، این آیه پس از حسین علیه السلام در میان اولادش جارى شد، پس ما نسبت به پیغمبر و امر امامت از مؤ منین و مهاجرین و انصار سزاوارتریم ، گفتم اولاد جعفر از امامت بهره ئى دارند؟ فرمود: نه ، گفتم : براى اولاد عباس بهره ئى هست فرمود: نه ، پس من تمام شعبه هاى فرزندان عبدالمطلب را براى آن حضرت بر شمردم ، نسبت به همه مى فرمود: نه ، ولى اولاد حسن علیه السلام را در آن مجلس فراموش كردم ، بعدا خدمتش رسیدم و عرض كردم : براى اولاد حسن از امامت بهره ئى هست ؟ فرمود نه : به خدا اى عبدالرحیم براى هیچ فردى كه به محمد منسوبست جز ما از آن بهره ئى ندارد (بحدیث 754 رجوع شود).

3- امام صادق علیه السلام راجع به قول خداى عزوجل (((همانا ولى شما خداست و رسولش و كسانیكه ایمان آورده اند))) فرمود: یعنى اولى به شما و سزاوارتر به شما و كارهاى شما و جان و مال شما خداست و رسولش و كسانیكه ایمان آورده اند، یعنى على و اولادش كه ائمه علیهم السلام هستند تا روز قیامت ، سپس خداى عزوجل ایشان را وصف كرد و فرمود: (((كسانیكه نماز مى خوانند و در حال ركوع زكوة مى دهند))).

امیرالمؤ منین مشغول نماز ظهر بود، بعد از آنكه دو ركعت را خوانده و در ركوع بود، در حالیكه حله اى كه هزار دینار قیمت داشت ، در برش بود و آن حله را نجاشى به پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هدیه كرده و او به امیرالمؤ منین پوشانیده بود، مرد سائلى آمد و گفت : سلام بر تواى ولى خدا و اى كسى كه نسبت بمؤ منین از خودشان سزاوارترى ! بفقیر صدقه اى ده ، على علیه السلام آن حله را به جانب او انداخت و با دست اشاره كرد كه بردار، سپس خداى عزوجل آن آیه را در شاءن او نازل فرمود. و تصدق اولادشرا بتصدیق او متصل ساخت (و نعمت بر اولادش را بوسیله نعمت به او قرار داد) پس هریك از اولاد او كه بدرجه امامت رسد، مانند خود او همین صفت را دارد كه در حال ركوع تصدق مى دهد، و آن سائلیكه از امیرالمؤ منین تقاضا كرد از ملائكه بود، و آنها كه از ائمه اولادش سؤ ال كنند، از ملائكه مى باشند.

شرح -راجع به آیه شریفه در حدیث 480 توضیح داده شد، در آنجا بیان كردیم كه بیشتر مفسرین این آیه را در شاءن امیرامؤ منین علیه السلام و راجع بخاتم بخشى

آنحضرت در حال ركوع مى دانند ولى در این حدیث بجاى انگشتر حله ذكر شده است و آن نوعى از عبا و رولباسى مرسوم آن زمان است ، علامه مجلسى (قدّس سرّه) درباره آن روایت مى فرماید: (((حسن كالصحیح ))) درباره این روایت مى فرماید (((ضعیف على المشهور))) بنابراین آن روایت از لحاظ اعتبار و وثوق بیشتر مورد اعتماد است ، علاوه بر اینكه مانعى ندارد كه هر دو قضیه واقع شده باشد و حضرت انگشتر و حله را در یك نماز یاد و نماز تصدق داده باشد.( و نگارنده بر این معنی اعتقاد دارد.)

4- عمر بن اذینه از زراره و فضیل و بكیر و ابن مسلم و برید و ابى الجارود، همگى از امام باقرعلیه السلام روایت كنند كه فرمود: خداى عزوجل رسولش را بولایت على علیه السلام امر كرد و آیه (((سرپرست شما تنها خداست و رسولش و كسانیكه ایمان آورده ، نماز بپادارند و زكوة دهند - 55 سوره مائده -))) را بر او نازل فرمود و ولایت اولوالامر (كارداران ) را واجب ساخت ، مردم ندانستند مقصود از ولایت چیست ، خدا بمحمد صلى اللّه علیه و آله امر فرمود تا ولایت را براى آنها توضیح دهد، چنانكه نماز و زكوة و روزه و حج را توضیح داد، و چون امر بولایت از جانب خدا به پیغمبر رسید حضرتش دلتنگ شد و ترسید مردم از دین برگردند و او را تكذیب كنند، از اینجهت دلتنگ شد و بپروردگارش مراجعه كرد، خداى عزوجل با وحى فرستاد (((اى پیغمبر آنچه از پروردگارت به تو نازل شده برسان ، و اگر نكنى پیام او را نرسانیده ئى ، خدا ترا از گزند مردم حفظ میكند - 67 سوره مائده -))) او هم امر خداى - تعالى ذكره - را اعلان كرد و بامر ولایت على علیه السلام در روز غدیر خم قیام نمود و مردم را براى نماز جماعت بانگ زد و فرمان داد كه حاضرین و بغائبین برسانند.

عمر بن اذینه (كه از آن شش نفر روایت میكند) گوید: همگى جز ابى الجارود گفتند: امام باقر علیه السلام فرمود: واجبات خدا یكى پس از دیگرى نازل مى شد و امر ولایت آخرین آنها بود، كه خداى عزوجل این آیه را نازل فرمود: (((امروز دین شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم - 3 سوره مائده - امام باقر علیه السلام فرمود: خداى عزوجل مى فرماید: بعد از این واجبى بر شما نازل نكنم ، واجبات را براى شما كامل كردم .

5- ابو بصیر گوید: خدمت امام باقر علیه السلام نشسته بودم كه مردى با آن حضرت عرض كرد: مرا از ولایت على خبر ده ، كه آن از جانب خدا هست یا از جانب پیغمبر؟ حضرت خشمگین شد و فرمود: واى بر تو! پیغمبر از خدا بیمناكتر از آنستكه چیزى را كه خدا دستورش نداده بگوید، بلكه ولایت على را خدا واجب ساخت . چنانكه نماز و زكوة و روزه و حج را واجب ساخت .

6- ابى الجارد گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: خداى عزوجل پنج چیز بر بندگان واجب ساخت و آنها چهار چیزش را گرفتند و یكى ار رها كردند، عرض كردم : قربانت گردم : آنها را براى من نام مى برى ؟ فرمود: 1- نماز، و مردم نمى دانستند چگونه نماز گزارند تا جبرئیل علیه السلام

فرود آمد و گفت : اى محمد! وقتهاى نماز را به مردم خبر ده 2- زكوة پس از نماز نازل شد، جبرئیل گفت : اى محمد راجع به زكوة آنها را خبر ده چنانكه راجع به نماز خبر دادى . 3- روزه بعد از زكوة نازل شد، چون روز عاشورا مى آمد، پیغمبر صلى اللّه علیه و آله به دهات اطراف خود كس مى فرستاد تا آن روز را روزه بدارند، سپس روزه ماه رمضان ، میان شعبان و شوال نازل شد. 4- سپس امر به حج رسید، و جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت : چنانكه درباره نماز و زكوة و روزه به مردم خبر دادى ، درباره حج هم خبر ده : 5- سپس امر بولایت رسید، و آن امر روز جمعه در عرفه رسید، و خداى عزوجل آیه (((امروز دینتان را براى شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم ))) را نازل كرد، و كمال دین به سبب ولایت على بن ابیطالب علیه السلام بود، پیغمبر صلى اللّه علیه و آله در آنجا فرمود: امت من هنوز به دوران جاهلیت نزدیكند (تازه از جاهلیت به اسلام گرائیده اند) اگر من نسبت به پسر عمویم به آنها خبرى دهم ، هر كسى نقى میزند - من این مطلب را بدون اینكه به زبان آورم در دلم مى گفتم - تا آنكه فرمان حتمى خداى عزوجل به من رسید و مرا تهدید كرد كه اگر ابلاغ نكنم ، عذابم خواهد كرد، و این آیه نازل شد (((اى پیغمبر آنچه از پروردگارت به تو نازل شده برسان ، و اگر نكنى رسالت خدا را نرسانیده ئى . خدا تو را از شر مردم نگه دارد و خدا مردم كافر را هدایت نمى كند - 67 سوره 5 -))) پس رسول خدا صلى اللّه علیه و آله دست على علیه السلام را گرفت و فرمود: اى مردم : خدا همه پیغمبران پیش از مرا عمرى معین داد و سپس به جانب خود خواند و آنها هم اجابتش كردند (از دارفانى به عالم باقى رهسپار گشتند) و نزدیك است كه مرا هم بخواند و اجابت كنم ، من مسؤ لیت دارم و شما هم مسؤ لیت دارید، اكنون شما چه مى گوئید؟ آنها گفتند: گواهى دهیم كه تو ابلاغ كردى و خیر خواهى نمودى و آنچه بر تو بود رسانیدى ، خدا بهترین پاداش پیغمبران را بتو دهد. پیغمبر سه مرتبه فرمود: خدایا شاهد باش ، سپس فرمود: اى گروه مسلمین : این (شخصى كه روى دست من و نامش على بن ابیطالب علیه السلام است ) ولى شماست پس از من ، شما كه حاضرید به غائبین برسانید.

امام باقر علیه السلام فرمود: به خدا كه على علیه السلام امین خدا بود بر خلقش و راز پنهانش و دینى كه براى خود پسندیده بود، سپس وفات رسول خدا صلى اللّه علیه و آله فرا رسید، آن حضرت على علیه السلام را طلبید و به او فرمود: اى على من مى خواهم آنچه را كه خدا مرا بر آن امین ساخته و به من سپرده . ترا بر آن امین سازم و به تو سپارم و آن راز پنهان خدا و علم خدا و مخلوق خدا و دینى است كه براى خود پسندیده - امام باقر علیه السلام فرمود: به خدا اى زیاد هیچكس را در اینها شریك على نساخت -.

سپس وفات على علیه السلام فرا رسید، آن حضرت فرزندانش را كه دوازده پسر بودند، نزد خود خواند و به آنها فرمود: فرزندان عزیزم ! خداى عزوجل اراده حتمى فرمود كه سنتى از یعقوب در من قرار دهد.

یعقوب دوازده پسر داشت ، آنها را نزد خود خواند و صاحب آنها (و جانشین خود را) به آنها معرفى كرد، آگاه باشید كه من هم صاحب شما را معرفى مى كنم ، همانا این دو، پسران رسول خدا صلى اللّه علیه و آله حسن و حسینند علیهماالسلام ، از آنها بشنوید و فرمان برید و پشتیبانى نمائید كه من آنچه را رسول خدا به من سپرده و خدا به او سپرده بود به آنها مى سپارم ، و آن چیز مخلوق خدا و راز پنهان خدا و دینى است كه او براى خود پسندیده است . پس خدا براى آنها از جانب على واجب ساخت ، آنچه را على از جانب پیغمبر صلى اللّه علیه و آله واجب ساخت (و آن شنیدن و فرمانبرى و پشتیبانى امت است از ایشان ) و هیچ یك از آن دو بر دیگرى برترى نداشت ، جز به واسطه بزرگ سالیش (كه مخصوص امام حسن علیه السلام بود) و چون حسین به محضر حسن علیهما السلام مى آمد، در آن مجلس سخن نمى گفت تا بر مى خاست .

سپس وفات حسن علیه السلام فرا رسید و او آن سپرده را به حسین تسلیم نمود، سپس وفات حسین علیه السلام فرا رسید، آن حضرت دختر بزرگترش فاطمه بنت الحسین علیه السلام را طلبید و مكتوبى پیچیده و وصیتى آشكار به او سپرد و على بن الحسین علیه السلام بیمارى از نظر معده داشت كه در حال احتضارش مى دیدند، پس فاطمه آن مكتوب را به على بن الحسین داد، سپس به خدا آن مكتوب به ما رسید.

7- ابو بصیر گوید: به امام باقر علیه السلام عرض كردم مردى از طایفه مختاریه مرا دید و عقیده داشت كه محمد بن حنفیه امامست ، امام باقر علیه السلام در خشم شد و فرمود: چیزى به او نگفتى ؟ عرض كردم نه ، به خدا، ندانستم چه بگویم ، فرمود، چرا به او نگفتى . همانا رسول خدا صلى اللّه علیه و آله به على و حسن و حسین وصیت كرد و چون على علیه السلام خوست در گذرد، به حسن و حسین وصیت كرد، و اگر وصیتش را از آنها باز مى داشت - در صورتیكه او چنین كارى نمى كرد - آنها مى گفتند: ما هم مانند تو وصى هستیم ، و امام حسن به امام حسین وصیت نمود و اگر از او باز مى داشت - در صورتیكه او چنین كارى نمى كرد - حسین علیه السلام به او مى گفت : من هم مانند تو از طرف پیغمبر و پدرم وصى هستم ، خداى عزوجل فرماید: (((خویشاوندان بعضى از بعضى دیگر سزاوارترند))) این آیه درباره ما و پدران ماست .

( اشاره و نص بر امیرالمؤمنین علیه السلام )

توضیح_ از اینجا مرحوم كلینى (قده ) دوازده باب منعقد مى كند كه در آنها احادیث و روایاتى را كه متضمن اشاره یا تصریح بر امامت ائمه دوازده گانه است بترتیب ذكر مى كند.

1- زید بن جهم هلالى گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام میفرمود: چون امر ولایت على بن ابیطالب علیه السلام نازل شد و پیغمبر صلى اللّه علیه و آله فرموده بود، بلقب (((امیرالمؤ منین ))) بعلى سلام كنید اى زید: از جمله تاءكیداتى كه خدا در آنروز بر آندو نفر (ابوبكر و عمر) نمود، این بود كه رسولخدا صلى اللّه علیه و آله به آنها فرمود: برخیزید و بعنوان (((امیرالمؤ منین ))) به على سلام كنید، آندو نفر گفتند: اى رسول خدا این امر از جانب خدا است یا از جانب رسولش ؟ رسولخدا صلى اللّه علیه و آله به آنها فرمود: از جانب خدا و رسولش ، پس خداى عزوجل این آیه نازل فرمود: (((و سوگندها را پس از محكم كردنش كه خدا را ضامن آن كرده اید مشكنید، زیرا خدا میداند چه مى كنید - 91 سوره 16 -))) مقصود فرمایش رسول خدا صلى اللّه علیه و آله است بآنها و گفته آنها كه : این امر از جانب خداست یا رسولش ؟ (((و چون آن زن مباشید كه رشته خود را پس از تابیدن ، پنبه میكرد و پراكنده مى ساخت ، شما هم سوگندهایتان را میان خودتان براى آنكه (ائمه ئى پاكتر از ائمه شما هستند) وسیله نیرنگ مسازید، زید گوید: عرض كردم : ائمه فرمودید؟ فرمود: آرى بخدا ائمه است ، عرض كردم : ما (((اءربى ))) قرائت میكنیم ، فرمود: اءربى چیست ؟ و با دست اشاره كرد و آن را افكند - (((فقط خدا شما را بوسیله آن آزمایش میكند))) یعنى بوسیله على علیه السلام (((و براى اینكه در روز قیامت آنچه را در آن اختلاف دارید، براى شما واضح سازد. اگر خدا مى خواست شما را یك امت كرده بود، ولى هر كه را خواهد گمراه كند، و هر كه را خواهد هدایت كند، و از آنچه میكرده اید، باز خواست مى شوید. سوگندهایتان را میان خود دستاویز نیرنگ مكنید، مبادا قدمى پس از استواریش بلغزد - 92 و 93 سوره 16 -))) یعنى بعد از گفته رسول خدا صلى اللّه علیه و آله درباره على (((و بسزاى بازداشتن از راه خدا بشما بدى برسد))) مقصود از راه خدا على علیه السلام است (((و براى شما غذایى بزرگ باشد 94 سوره 16 -.)))

شرح _علامه مجلسى (قدّس سرّه) راجع بزنیكه رشته هایش را پنبه میكرد، از مجمع البیان نقل میكند كه : زنى بود در قریش بنام (((ریطه ))) كه بحماقت و خرافت مشهور بود، خودش با كنیزانش از صبح تا ظهر پنبه ها را میریسیدند و بعد از ظهر بكنیزانش دستور میداد همه را واتابند و پنبه كنند - انتهى - و اما راجع بجمله (((اءن تكون ائمة هى از كى من ائمتكم ))) كه امام فرمود، این جمله در قرآن كریم باین صورتست : (((اءن تكون امة هى اءربى من امة ))) مجلسى (قدّس سرّه) گوید: شاید بنابراین تاءویل جمله (((ان تكون ..))) مفعول له براى تتخذون باشد، باین معنى كه : پیمان شكنى را در دل میگیرند تا پیشوایان گمراهى بهتر و پاكتر از پیشوایان شما كه پیشوایان هدایتند بوده باشند و یا مقصود اینستكه

: پیمان شكنى را در دل میگیرند، زیرا نمى خواهند كه پیشوایان حق بهتر و پاكتر از پیشوایان گمراه شما باشند. و ظاهر اینستكه قرائت اءئمه بهمین صورتست كه امام فرمود: و ممكن است توجیه شود كه (((اءربى ))) بمعنى (((ازكى ))) است و (((امة ))) بمعنى (((ائمه ))) است ، ولى این توجیه بعید است - پایان كلام مجلسى (نگارنده در این فراز اعتقاد به تفصیر توامان آیه ی شریفه داشته و یا فراز آخر الحاقی و جعلی باشد یعنی اگر تعبیر تحریف کتاب خدا باشد و صورت سوم متصور نیست والسلام).

2- ابو حمزه ثمالى گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام میفرمود: چون محمد وظیفه نبوت خود را انجام داد و عمرش بپایان رسید، خدایتعالى باو وحى كرد: اى محمد! تبوتت را گذرانیدى و عمرت به آخر رسید اكنون آن دانشى كه نزد تو است و ایمان و اسم اكبر و میراث علم و آثار علم نبوت خاندان خود را بعلى بن ابیطالب بسپار، زیرا من هرگز علم و ایمان و اسم اكبر و میراث علم و آثار علم نبوت را از نسل و ذریه تو قطع نكنم ، چنانكه از ذریه هاى پیغمبران قطع نكردم .

شرح _مجلسى (قدّس سرّه) گوید: مقصود از علم علومى است كه خدایتعالى بآنحضرت وحى نموده بود و ایمان تصدیق بآنها و اطاعت و انقیاد است و اشاره دارد بآیه شریفه (((وقال الذین اوتوا العلم و الایمان ))) و مراد به اسم اكبر، اسم اعظم است یا قرآنى و سائر كتب آسمانى و مقصود از میراث علم جفر ابیض است ؛ یا خلافت كبراى الهیه و یا اخلاق خدایى را دارا بودن مراد به آثار علم نبوت تمام علوم پیغمبر است تا تاءكید سابق باشد - و مرحوم مجلسى وجوه دیگرى هم بیان میكند.

3- امام صادق (ع ) فرمود: موسى (ع ) بیوشع بن نون وصیت كرد و یوشع بن نون بفرزندان هارون وصیت كرد و بفرزندان خودش و فرزندان موسى وصیت نكرد، همانا خدایتعالى صاحب اختیار است ، هر كه را خواهد و از هر خاندانى كه خواهد اختیار كند، و موسى و یوشع مردم را بوجود مسیح (ع ) مژده دادند و چون خداى عزوجل مسیح را مبعوث ساخت ، مسیح بمردم گفت ، همانا پس از من پیغمبرى كه نامش احمد و اولاد اسماعیل است خواهد آمد كه مرا و شما را تصدیق میكند (به نبوت من و پیروى شما باور دارد) و حجت و عذر مرا و شما را مى آورد مانند من و شما احتیاج میكند (قول بالوهیت مرا از من و شما نفى میكند) و امر وصیت پس از عیسى در حواریین مستحفظ جارى گشت و از اینجهت خدا ایشان را مستحفظ نامید كه نگهدارى اسم اكبر بایشان واگذار شد و آن كتابیست كه علم هر چند از آن دانسته شود و همراه پیغمبران صلوات اللّه علیهم بوده است . خدایتعالى فرماید: (((بتحقیق كه ما رسولانى پیش از تو فرستادیم و بهمراه ایشان كتاب و میزان (قانون عدالت ) نازل كردیم - 25 سوره حدید -))) (در قرآن صدر آیه چنین است :

(لقد ارسلنا رسلنا بالبینات ) كتاب همان اسم اكبر است ، و از آنچه بنام كتاب معروفست : تورات و انجیل و فرقان (قرآن ) است ، ولى در آن كتاب ، (كه همراه اوصیاء است ) كتاب

نوح علیه السلام و كتاب صالح و شعیب و ابراهیم علیه السلام است كه خداى عزوجل خبر مى دهد (((همانا این در صحف نخستین است ، یعنى صحف ابراهیم و موسى - 18 و 19 سوره 87 -))) پس (اگر كتاب منحصر بتورات و انجیل و قرآنست ،) صحف ابراهیم كجاست ! همانا صحف ابراهیم ، اسم اكبر است و صحف موسى هم اسم اكبر است : (كه باید پیغمبر به على صلى اللّه علیه و آله سپارد) پس همیشه وصیت نسبت بعالمى پس از عالم دیگر جریان داشت ، تا آن را بمحمد صلى اللّه علیه و آله رسانیدند، و چون خداى عزوجل محمد صلى اللّه علیه و آله را مبعوث كرد، مستحفظین پسین باو اسلام آوردند و بنى اسرائیل تكذیبش نمودند، او بسوى خداى عزوجل دعوت كرد و در راهش جهاد نمود تا آنكه خداى - جل ذكره - باو امر فرستاد كه فضیلت وصیت را آشكار كن ، پیغمبر عرض كرد: پرودگارا! عرب مردمى خشنند، در میان ایشان كتابى نبوده و براى آنها پیغمبرى مبعوث نگشته و بفضیلت و شرف پیغمبران آگاه نیستند، اگر من فضلیت اهل بیتم را بآنها بگویم ، ایمان نمى آورند، پس خداى جل ذكره - فرمود: (((غم آنها را مخور - 127 سوره 16 و بگو سلام شما در آینده مى دانید 89 سوره 43 -))) پیغمبر اندكى از فضیلت وصیش تذكر داد، و در دلها نفاق افتاد: رسولخدا صلى اللّه علیه و آله آن نفاق و گفتار ایشان بدانست ، خداى - جل ذكره - فرمود: اى محمد! (((محققا ما مى دانیم كه تو سینه ات از آنچه مى گویند تنگ مى شود - 97 سوره 15 -))) ایشان ترا تكذیب نمى كنند بلكه ستمگران آیات خدا را انكار مى كنند - 33 سوره 6))) یعنى بلكه بدون اینكه دلیلى داشته باشند انكار مى كنند. رسول خدا صلى اللّه علیه و آله ایشان را الفت مى داد و بعضى را یاور بعضى دیگر مى ساخت و همیشه چیزى از فضیلت وصیش را بآنها گوشزد مى كرد، تا آنكه این سوره (انشراح ) نازل شد و پیغمبر زمانیكه از مرگ خود آگاه شد و گزارش آنرا شنید، بر آنها احتجاج كرد، و خداى - جل ذكره - فرمود: (((چون فراغ یافتى در عبادت كوش (نصب كن ) و بسوى پروردگارت راغب شو - 7 - 8 سوره انشراح -))) مى فرماید: چون (از تبلیغ رسالت ) فراغ یافتى پرچم و نشانه ات (یعنى على علیه السلام ) را نصب كن و وصیتت را آشكار نما پیغمبر هم (در روز غدیر) فضیلت على علیه السلام را آشكارا اعلام كرد. فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است ، خدایا دوست او را دوست بدار و دشمن او را دشمن - تا سه مرتبه -.

و باز (در جنگ خیبر بعد از آنكه چند تن را پرچمدار كرد و نتوانستند فتح كنند) فرمود: همانا مردى را اعزام كنم كه او خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش او را، او فرار كننده نیست - با این جمله پیغمبر صلى اللّه علیه و آله گوشه میزند بكسیكه (از در قلعه خیبر) برگشت ، او اصحابش را ترسو مى شمرد و اصحابش او را - و باز پیغمبر صلى اللّه علیه و آله فرمود: على آقاى مؤ منین است و فرمود: على ستون دین است و فرمود: اینست همان كسیكه پس از من از روى حق با شمشیر گردن مردم را مى زند، و فرمود: بهر جانب كه على رود، حق همراه اوست ، و فرمود: همانا من دو امر در میان شما میگذارم ، اگر آنها را بپذیرید، هرگز گمراه نشوید: 1- كتاب خداى

عزوجل (قرآن ) 2- اهل بیت و عترت من ، اى مردم گوش كنید كه من تبلیغ كردم ، شما در قیامت سر حوض بر من وارد مى شوید و من از آنچه نسبت بثقلین انجام داده اید از شما بازخواست میكنم ، و ثقلین ، كتاب خدا - جل ذكره - و اءهل بیت منند، بر ایشان پیشى نگیرید كه هلاك شوید، و بایشان چیزى نیاموزید كه آنها از شما داناترند. بنابراین حجت (خدا براى مردم ) با قول پیغمبر صلى اللّه علیه و آله و قرآنیكه خود مردم آنرا میخوانند ثابت شد، زیرا پیغمبر همواره فضیلت اهلبیتش را بوسیله بیان القا میفرمود و بوسیله قرآن براى مردم روشن میساخت .

آیاتى كه متضمن فضیلت اهلبیت است از اینقرار است :

1- (((خدا میخواهد ناپاكى را از شما اهل اینخانه ببرد و پاكیزتان كند، پاكیزه كامل - 33 سوره 33 -))).

2- خداى - عز ذكره - فرمود: (((بدانید كه هر چه غنیمت بدست آرید، پنج یك آن از آن خدا و پیغمبر او و خویشان او... است - 41 سوره 8 -))).

3- و سپس فرمود: (((حق خویشاوندان را بده - 26 سوره 17 -))) مقصود از خویشاوندان على علیه السلام است و حق او وصیتى است كه براى او قرار داده و اسم اكبر و میراث علم و آثار علم نبوتست.

4- و فرمود: بگو من از شما براى پیغمبرى مزدى جز دوستى خویشاوندان نمى خواهم - 23 سوره 42 -))).

5- سپس فرمود: (((و زمانیكه درباره دختر زنده بگور رفته بازخواست شود كه بچه گناهى كشته شد؟ - 8 و 9 سوره 82 -))) خدا مى فرماید درباره مودت و دوستى كه فضیلت آنرا بر شما نازل كردم از شما باز خواست میكنم و آن مودت خویشاوندان پیغمبر است كه ایشان را بچه گناه كشتید؟

6- و باز خدا - جل ذكره - فرمود: (((اگر نمیدانید از اهل ذكر بپرسید، - 43 سوره 16 -))) فرماید قرآن ذكر است و اهل قرآن آل محمدند علیه السلام كه خداى عزوجل مردم را بسؤ ال از ایشان امر كرده است ، و مردم بسؤ ال از جهال و نادانان دستور ندارند، و خداى عزوجل قرآنرا ذكر نامیده ، در آنجا كه فرماید: (((ما ذكر را بتو نازل كردیم تا براى مردم آنچه نازل شده بیان كنى شاید اندیشه كنند - 43 سوره 43 -))).

7- و خداى - عزوجل - فرمود: خدا را فرمان برید و پیغمبر و صاحبان امر از خودتان را فرمان برید - 59 سوره 4 -))).

8- و فرمود: (((و اگر آنرا (بخدا و) رسول و صاحبان امر از خود ارجاع دهند، كسانى كه از آنها اهل استنباطند، بدانند، پس مقصود از ارجاع امر، ارجاع امر مردم است بصاحبان امر از آنها كه خدا مردم را باطاعت از ایشان و رجوع بایشان دستور داده است.

و چون رسول خدا صلى اللّه علیه و آله از حجة الوداع بازگشت ، جبرئیل علیه السلام بر او نازل شد و گفت : (((اى پیغمبر؟ آنچه از پروردگارت بتو نازل شده ابلاغ كن ، و اگر رسالت او را نرسانیده ئى ، خدا ترا از شر مردم نگه مى دارد، همانا

خدا كافران را هدایت نمیكند - 69 سوره 5 -))) پیغمبر مردم را فریاد زد، تا گرد آمدند و دستور داد تا خارهاى بوته هاى خار را تراشیدند (تا بتوان روى آنها نشست و ایستاد).

سپس آنحضرت صلى اللّه علیه و آله فرمود: اى مردم ولى شما و سزاوارتر از خودم بشما كیست ؟ گفتند: خدا و رسولش ، پس فرمود: هر كه من مولاى او هستم على مولاى اوست ، خدایا دوست او را دوست بدار و دشمن او را دشمن - تا سه بار -.

پس خار نفاق در دل آنمردم افتاد و گفتند: خدا - جل ذكره هرگز - چنین امرى بر محمد نازل نكرده بلكه او میخواهد بازوى پسر عمویش را بلند كند (او را بر ما رئیس كند) چون پیغمبر بمدینه وارد شد، انصار نزد او آمدند و گفتند: اى رسولخدا: خداى - جل ذكره - بما احسان فرمود و از بركت تشریف فرمائى شما در میان ما، بما شرافت بخشید، و دوست ما را شاد و دشمن ما را سركوب كرد، اكنون وارد دین نزد شما مى آیند و بسا چیزى ندارى كه بآنها عطا كنى و موجب شماتت دشمن میشود، ما دوست داریم كه شما یك سوم اموال ما را قبول فرمائى تا اگر از مكه اشخاصى بر شما وارد شدند، براى عطاء بآنها چیزى داشته باشى ، رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) جوابى بایشان نداد و منتظر بود كه از پروردگارش چه دستور برسد. تا آنكه جبرئیل علیه السلام این آیه آورد: (((بگو من براى پیغمبرى از شما مزدى جز دوستى خویشاوندان نمیخواهم - 23 سوره 42 -))) و پیغمبر اموال ایشان را نپذیرفت : باز منافقان گفتند: خدا این را بر محمد نازل نكرده و او مقصودى جز بلند كردن بازوى پسر عمویش و تحمیل خاندان خود را بر ما ندارد، دیروز میگفت : هر كس من مولاى او هستم ، على مولاى اوست ، و امروز میگوید: (((بگو من براى پیغمبرى از شما مزدى جز دوستى خویشان نمیخواهم . سپس آیه خمس بر پیغمبر نازل گشت و باز آنها گفتند: مى خواهد اموال و غنیمت ما را بآنها دهد.

سپس جبرئیل علیه السلام نزد آنحضرت آمد و گفت : اى محمد! وظیفه پیغمبرت را انجام دادى و عمرت بآخر رسید اكنون اسم اكبر و میراث علم و آثار علم نبوت را بعلى علیه السلام بسپار، زیرا من هرگز زمین را خالى نگذارم ، از دانشمندیكه اطاعت و ولایت من بوسیله او شناخته شود و او براى كسانیكه در میان وفات پیغمبر گذشته تا آمدن پیغمبر آینده متولد میشوند حجت باشد، پس پیغمبر اسم اكبر و میراث علم و آثار علم نبوت را بعنوان وصیت بعلى سپرد و او را بهزار كلمه و هزار باب وصیت فرمود كه از هر كلمه و بابى هزار كلمه و باب گشوده میشد.

شرح ­_كلمه (((حواریین ))) كه لقب اءصحاب مخصوص حضرت عیسى است از ماده (((تحویر))) مشتق است كه بمعنى سفید كردنست ، بعضى گفته اند: ایشان لباسشوئى مى كردند و بعضى گفته اند، چونكه با پند و اندرزهاى حكیمانه خود، آلودگى گناه را از دلها مى شستند، ایشانرا (((حواریین ))) نامیدند.

آیه شریفه فاذا فرغت فانصب در قرائت مشهور بفتح صاد و از (((نصب ))) بعمنى كوشش كردن و رنج بردن مشتق است ، یعنى چون از عبادتى فارغ شدى ، در عبادت دیگر كوش و چون از جنگ فارغ شدى بعبادت پرداز و چون از نماز فارغ شدى دعا پرداز ولى مطابق

این حدیث شریف بكسر (( (صلی الله علیه و آله و سلم))) و از نصب به معنى گماشتن و بپاداشتن مشفق : یعنى چون از تبلیغ رسالت فارغ شدى جانشینت را براى رهبرى مردم نصب كن تا رشته ارتباط بین خدا و بندگانش بریده نشود، و بنابراین معنى هم ممكن است كلمه فانصب به فتح صاد باشد و تفسیر امام علیه السلام بیان یكى از مصادیق كوشش و رنج در عبادت و انجام وظیفه الهى باشد.

در این جا علامه مجلس (قدّس سرّه) از زمخشرى نقل مى كند كه او در تفسیر كشاف خود گفته است : از جمله بدعتهاى روافض این است كه گویند: فانصب به كسر صاد هم قرائت شده و معنى اش این است كه على را بامامت نصب كن ، ولى اگر این توجیه براى رافضى درست باشد، ناصبى را هم مى رسد كه بگوید: فانصب به كسر صاد بمعنى امر به كینه و دشمنى على است .

مجلسى گوید: باین متعصب بد خواه بنگر كه چگونه خدا بصیرتش را با پرده عصیبت كور كرد تا آنكه چنین سخت پست و زشتى را اظهار كرده است ، از زیرا اولا مناسبتى نیست بین فراغت از انجام وظیفه و امر بدشمنى على ولى بین فراق تبلغ رسالت و نصب جانشین كمال مناصبت است و ثانیا احتمالى كه تو دادى هیچ مسلمانى نگفته ولى احتمال كه ما گفتیم ، بیشتر مؤ منین پرهیزگار مى گویند و ثالثا آنچه شیعه میگوید: دل بخواهى و اختراعى آنها نیست ، بلكه آنان را از پیشوایان خود نقل مى كنند كه تمام مسلمین فضیلت آنها را اعتراف دارند و خود این ناصبى (زمخشرى ) هم در بسیارى موارد، قراآت و تفاسیر را از ایشان نقل میكند، آنچه از ائمه خدا نقل میكند كه كمتر از قول قناده و كعب و ابن مسعود و دیگران نیست - انتهى -.( و رابعا را نگارنده می افزاید در معنی واژگان قرآنی که معانی آن است که امامان می فرمایند نه آنچه در لغت نامه ها عنوان شده است)

بعقیده ما تنها باعث زمخشرى بر نوشتن چنین جمله ئى همان بغض و عدالت مكنونى است كه نسبت بعلى بن ابیطالب علیه السلام در نهاد هر سنى نهفته است و گاه و بیگاه از گوشه و كنار قلم و زبان آنها بى اختیار بیرون میجهد تا باطن و سریره آنها بناچار ظاهر گردد و حقایق براى مردم كنجكاو و حق جو آشكار شود، چنانچه خود مولاى متقیان امیرالمؤ منین على علیه السلام مى فرماید: ما اءضمر اءحد شیئا الا و قد یظهر فى فلتات لسانه و صفحات وجهه (((هیچكس چیزى در دل پنهان نكند، جز اینكه گاهى در سخنانیكه از دهانش مى پرد یا در تابلو رخسارش هویدا میگردد))) درست است كه زمخشرى از لحاظ عقیده با شیعه و روافض مخالفست و براى اظهار عقیده خود باید با ایشان مخالفت كند، اما چرا نسبت بعلى بن ابیطالب كه خودش او را خلیفه و امام مى داند چنین جسارتى اگر چه بنحو قضیه شرطیه است مى كند، آیا او در تمام نوشتجاتش نسبت بخلفاء دیگر چنین گفته است ؟!!

4- امام صادق علیه السلام فرماید: رسولخدا صلى اللّه علیه و آله در مرض وفات خود فرمود: دوستم را نزد من حاضر كنید، آن دو زن (حفصه و عایشه ) بدنبال پدران خود فرستادند، چون نظر رسول خدا صلى اللّه علیه و آله

بر آنها افتاد، رو بگردانید و فرمود: دوستم را نزد من حاضر كنید پس بدنبال على فرستادند، چون دیدارش بعلى افتاد، باو متوجه شد و حدیثش گفت . و چون على بیرون آمد، آندو نفر (ابوبكر) و عمر را ملاقات كرد، باو گفتند: دوستت بتو چه حدیث كرد؟ فرمود: هزار باب بمن حدیث كرد كه هر هر بابى مفتاح هزار بایست .

5- امام باقر علیه السلام فرمود: رسولخدا صلى اللّه علیه و آله بعلى هزار حرف آموخت كه از هر حرفى هزار حرف گشوده گشت .

6- فضیل گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : قربانت گردم ، آیا آبیكه میت را با آن غسل مى دهند، اندازه معینى دارد؟ فرمود: همانا رسولخدا صلى اللّه علیه و آله بعلى علیه السلام فرمود: چون من مردم شش مشك از آب چاه غرس بكش و مرا غسل بده و كفن پوش و حنوطنما، و چون از غسل و كفنم فارغ شدى ، اطراف كفنم را بگیر و مرا بنشان و سپس هر چه خواهى از من بپرس ، بخدا كه از هر چه پرسى پاسخت گویم .

7- امام صادق علیه السلام فرمود: چون وفات رسولخدا صلى اللّه علیه و آله نزدیك شد، على علیه السلام نزدش آمد و سر درون برد (پیغمبر سر زیر روپوش كرد - سر على را در بر گرفت ) و فرمود: اى على ! چون من مردم غسلم بده و كفنم پوش ، سپس مرا بنشان و بپرس و بنویس .

8- یونس بن رباط گوید: من و كامل به خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم كامل به حضرت عرض كردم : قربانت گردم ، فلان شخص حدیثى روایت كند، فرمود: آنرا باز گو، عرض كرد: او گفت : رسول خدا صلى اللّه علیه و آله در روز وفاتش بعلى علیه السلام هزار باب حدیث كرد و هر بابى مفتاح هزار حدیث بود، كه جمعا یك میلیون باب مى شد، فرمود: آرى چنین بود، عرض كردم : قربانت ، آن بابها براى شیعیان و دوستان شما هم ظاهر شد؟ (از آن علوم آگاه گشتند؟) فرمود: اى كامل یك باب یا دو باب آن (از یكباب بیشتر و بدو باب نرسیده ) ظاهر گشت . عرض كردم : قربانت ، بنابراین ، از یك میلیون باب از فضل شما جز یك یا دو باب روایت نشده است ؟ فرمود: توقع دارید كه شما از فضل ما چه اندازه روایت كنید؟ شما از فضل ما جز یك الف غیر متصل روایت نكنید.

شرح _گویا كامل از سخن امام صادق علیه السلام چنین فهمید كه گفتار پیغمبر صلى اللّه علیه و آله با على علیه السلام درباره فضایل اهل بیت بوده است ، آنحضرت هم طبق همین معنى جواب داد كه فضائل اهل بیت بواسطه نقصان عقول بیشتر مردم از درك و فهم آن ، نسبت بعلوم دیگر كمتر منتشر شده است و آنچه منتشر شده و مردم میدانند، نسبت ، یك واند است بیك میلیون یا مانند نسبت یك اءلف ناقص است بتمام حروف و كلمات . زیرا كه حرف الف در میان حروف الفبا ساده و بسیطترین آنهاست مخصوصا وقتى كه به چیزى مانند نقطه یا حرف یا شكل

دیگر متصل نشود. و ممكن است گفتار پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بعلى علیه السلام علومى باشد كه این مورد احتیاج بشر است و از آن سؤ ال مى كنند و پاسخ میخواهند و معنى گشوده شدن هزار باب از هر باب این است كه آن علوم قواعد كلى و قوانین جامعى بود كه هزارها مصادیق و جزئیات دارد چنانكه قواعد كلى هر علمى این امتیاز را دارد:

(باب اشاره و نص بر حسن بن على علیه السلام )

1- جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرالمؤ منین علیه السلام بحسن وصیت كرد و حسین و محمد (بن حنیفه ) علیه السلام را با همه فرزندان و رؤ ساى شیعیان و خانواده اش بر آن وصیت گواه گرفت ، سپس كتاب و سلاح را تحویلش داد و باو فرمود: پسر جانم ! رسول خدا صلى اللّه علیه و آله بمن امر كرد و كتابها و سلاحش را بمن سپرد و بمن امر فرمود كه بتو امر كنم ، چون مرگت فرا رسد، آنرا ببرادرت حسین سپارى ، سپس متوجه پسرش حسین شد و گفت : رسولخدا صلى اللّه علیه و آله ترا امر كرد كه آنرا باین پسرت سپارى ، سپس دست پسرش على بن الحسین را گرفت و فرمود: پسر عزیزم از رسولخدا صلى اللّه علیه و آله بتو هم امر فرمود كه آنرا بپسرت محمد بن على سپارى و او را از جانب رسولخدا صلى اللّه علیه و آله و من سلام رسانى ، باز بپسرش حسن متوجه شد و فرمود: پسر جانم ، تو صاحب امر (امامت ) و صاحب خونى ، اگر (ابن ملجم را) ببخشى حق دارى و اگر بكشى ، بجاى یك ضربت فقط یك ضربت بزن و كار ناروا مكن .

2- یكى از اصحاب گوید: چون امیرالمؤ منین علیه السلام ضربت خورد، عیادت كنندگان گردش را گرفتند، بحضرت عرض شد: اى امیرالؤ منین ! وصیت نما، فرمود: براى من متكائى گذارید (تا بتوانم بنشینم و با شما سخن گویم ) سپس فرمود: سپاس خدا را باندازه شایستگیش ، همه از فرمانش پیروى كننده ایم ، چنانكه دوست دارد، او را میستایم ، و شایسته پرستشى جز خداى یگانه یكتاى بى نیاز نیست ، چنانكه خود را (در سوره توحید) نسبت داده است .

اى مردم هر شخصى از آنچه مى گریزد، در حالت گریزش بآن میخورد.

مدت زندگى میدان راندن جانست بسوى اجل گریز از مرگ ، در آمدن و رسیدن بمرگست ، چقدر از روزها را گذراندم و از نهان این امر كنجكاوى نمودم ، و خدا جز پنهان داشتن آنرا نخواست ، هیهات ؟ علمى است نهان و پوشیده .

اما وصیت من اینست كه چیزى را براى خداى - جل ثناؤ ه - شریك نگیرید و سنت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) را ضایع نكنید (احكام و دستورهاى پیغمبر را ترك نكنید) این دو ستون را (كه یكتا دانستن خدا و عمل بدستورهاى پیغمبر است ) بپا دارید، و این دو چراغ را روشن نگهدارید، تا زمانى كه پراكنده نشوید از سرزنش بر كنار باشید، خدا هر كس را باندازه توانائیش تكلیف كرده و بر نادانان سبك گرفته شما پروردگارى مهربان ، پیشوائى دانا و دینى محكم دارید، من دیروز همدم شما بودم و امروز براى شما درس پند و

عبرتم و فردا از شما جدا میشوم . اگر جاى پا در این لغزشگاه دنیا استوار ماند، همانست مراد و مطلوب، (اگر زنده بمانم مطابق مقصود شماست و من هم بقضاء و قدر خدا خرسندم ) و اگر قدم بلغزد، بدانید كه ما در سایه شاخه هاى درختان و پراكنده هاى بادها و زیر سایه ابرى كه ، متراكمش در فضا از هم بپاشد و اثرش در زمین نابود گردد، زندگى میكنیم.

همانا من براى شما همسایه اى بودم كه تنها پیكرم چند روزى در كنار شما بود و بزودى پیكر بى روح مرا تشییع میكنید، كه بعد از حركت آرامش یافته و پس از سخنگوئى دم فرو بسته باشد، باید همان آرامش پیكرم و دیده فرو بستنم و سكون اعضایم شما را موعظه میكند، زیرا همانها براى شما از سخنور شیوا پند دهنده تر است ، بامید دیدار با شما خداحافظى میكنم . فردا روزگار حكومت مرا میفهمید و خداى - عزوجل - از اسرار كار من براى شما پرده برمیدارد و پس از آنكه مسند من خالى شد و دیگرى بجایم نشست مرا مى شناسید.

اگر زنده ماندم ، خودم صاحب اختیار خون و جانم هستم و اگر مردم ، مردن وعده گاه من است ، (اگر گذشت كنم ) آن گذشت براى من موجب قربت و براى شما حسنه و ثوابست ، پس در گذرید و چشم پوشید، مگر شما نمیخواهید كه خدا از شما در گذرد (یعنى اگر من مردم ، بجان مردم نیفتید و بخاطر من عده ئى را نكشید و یا اگر كسى نسبت بشما چنین كرد تا ممكن است از او در گذرید) اى واى ! دریغا بر آن غافلى كه عمرش علیه خود او حجت شود، یا روزگار زندگیش او را ببدبختى كشاند، خدا ما و شما را از كسانى قرار دهد كه هیچ خواهش و تمایلى او را از اطاعت خدا باز ندارد و پس از مرگ عقوبتى باو نرسد، همانا ما مملوك خدائیم و باو زنده ایم ، سپس متوجه امام حسن علیه السلام شد و فرمود: پسر جانم ، بجاى یك ضربت ، یك ضربت بزن و كار ناروا مكن .

شرح _این روایت با اندكى اختلاف در نهج البلاغه (خطبه 147) مذكور است و شارحین دانشمند نهج البلاغه و اصول كافى در بیان جملات عالى و پر مغز آنحضرت ، كم و بیش توضیحاتى داده اند كه ما خلاصه و لباب آنها را در اینجا ذكر نمودیم ، موضوعى كه از همه بیشتر مورد توجه دانشمندان گشته این است كه آیا آنحضرت كیفیت و زمان قتل خود را میدانست یا نه ؟ درباره جمله كم اطردت الایام ابحثها... از كلمات ابن ابى الحدید و ابن میثم بر میآید كه اگر چه آنحضرت كشته شدنش را با شمشیر ابن ملجم و با ضربت بسر و خون آلود شدن محاسن و در ماه رمضان میدانست ، زیرا پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه و آله باو خبر داده بود، و خود او بارها باصحابش فرموده بود، ولى ساعت وفات و بعضى از خصوصیات دیگر را نمیدانست و معنى این جمله حضرت اینستكه : هر روز كه مى آمد، گمان میكردم مرگم در آنروز است و چون میگذشت و اجلم نمى رسید، روز دیگر را در آن انتظار بسر میبردم و بهمین ترتیب هر روز را پشت سر میگذاشتم تا امروز رسید، و دلیل سخن ما اینستكه سپس بطور تردید مى فرماید: اگر قدم بلغزد... اگر زنده ماندم ... و نیز آیه شریفه و ما تدرى نفس باى ارض تموت (((هیچكس نمیداند در چه زمینى مى میرد))) شاهد قول ماست .

از طرف دیگر صاحب منهاج البراعة این عقیده را فاسد و باطل مى داند و از آن دو فاضل اظهار تعجب مى كند كه چگونه خود آنها در یكجا مى گویند، امام عالم بگذشته و آینده است و خود على علیه السلام مى فرماید: (((پیش از آنكه مرا نبینید، هر چه مى خواهید از من بپرسید))) و ابن میثم كه عقیده دارد، امام علم منایا و بلایا دارد، چگونه در اینجا چنین مى گوید، و نیز روایت شده است كه آنحضرت بحارث اعور فرمود: هر مؤ من و منافقى كه بمیرد مرا مى بیند، پس كسیكه زمان مردن مردم را مى داند، چگونه از زمان وفات خود خبر ندارد (پس نگارنده کلام خود را در رابطه با علم امام که منطبق است با کلیاتی که بداء آن به دست خداست و نیز حد آن که وابسته به اراده ی خدا یعنی یمحو ما یشاء و یثبت است را آورده ایم).

(اشاره و نص بر حسین بن على علیهماالسلام )

1- محمد بن مسلم گوید شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: چون وفات حسن بن على علیهماالسلام نزدیك شد، بحسین علیه السلام فرمود: برادرم ! بتو وصیتى مى كنم ، آنرا حفظ كن ، چون من مردم ، جنازه ام را (با غسل و كفن و حنوط) آماده دفن كن ، سپس مرا بر سر قبر رسولخدا صلى اللّه علیه و آله ببر تا با او تجدید عهد كنم ، آنگاه مرا بطرف قبر مادرم علیها السلام بر گردان ، سپس مرا در بقیع دفن كن . و بدانكه از عایشه بمن مصیبتى رسد و منشاءش آنستكه خدا و مردم زشتكارى و دشمنى او را با خدا و پیغمبر و ما خانواده مى دانند.

چون امام حسن علیه السلام وفات یافت (و) در همانجا روى تابوتش گذاشتند، او را بمحل مصلاى پیغمبر صلى اللّه علیه و آله كه بر جنازه ها نماز مى خواند بردند، امام حسین علیه السلام بر جنازه نماز خواند و سپس برداشتند و بمسجد بردند، چون بر سر قبر رسولخدا صلى اللّه علیه و آله نگاهداشتند، جاسوسى نزد عایشه رفت و گفت : بنى هاشم جنازه حسن را آورده اند تا نزد پیغمبر دفن كنند، او روى استرى زین كرده ئى نشست و بشتاب بیرون شد - و او نخستین زنى بود كه در اسلام بر زین نشست - آمد و گفت فرزند خود را از خانه من بیرون برید، او نباید در خانه من دفن شود و حجاب رسولخدا صلى اللّه علیه و آله دریده شود، امام حسین علیه السلام باو فرمود: تو و پدرت در سابق حجاب رسولخدا را پاره كردید و در خانه او كسى را در آوردى كه دوست نداشت نزدیك او باشد (مقصود ابوبكر و عمر است ) اى عایشه خدا از این كارت از تو بازخواست مى كند.

شرح _دلالت این روایت بر امامت امام حسین علیه السلام از این جهت است كه امام حسن علیه السلام باو وصیت كرد و هم از این جهت كه او بر جنازه امام حسن علیه السلام نماز خواند و این هر دو از علائم امامت است .

2- امام صادق علیه السلام فرمود: چون وفات حسن بن على علیهماالسلام فرا رسید به قنبر فرمود: اى قنبر! ببین پشت در، مؤ منى از غیر آل محمد علیهم السلام هست ؟ عرض كرد: خدایتعالى و پیغمبر و پسر پیغمبرش آنرا بهتر از من مى دانند. فرمود: محمد بن على را (كه مادرش

حنفیه است ) نزد من آور قنبر گوید: من نزدش رفتم ، چون وارد شدم ، گفت : امیدوارم جز خیر پیش نیامده باشد. عرض كردم : ابا محمد را اجابت كن (كه ترا مى خوانند) او با شتاب بدون اینكه بند كفش خود را ببندد با من دوید، چون مقابل امام رسید سلام كرد. حسن بن على علیهما السلام باو فرمود: بنشین كه مانند تو شخصى نباید از شنیدن سخنى كه سبب زنده شدن مردگان و مردن زنده ها مى شود، غایب باشد.

شما باید گنجینه علم و چراغ هدایت باشید، زیرا برخى از نور خورشید از برخ دیگرش تابان تر است مگر نمى دانى كه خدا فرزندان ابراهیم را امام قرار داد ولى بعضى را بر بعض دیگر فضیلت بخشید و بداود علیه السلام زبور را داد، در صورتى كه میدانى محمد صلى اللّه علیه و آله را بچه امتیازى برگزید .

اى محمد بن على ! من از حسد تو مى ترسم (من از حسد تو نمى ترسم - به نسخه اعلام الورى -) زیرا خدا كافران را بآن وصف كرده و فرموده است : (بسیارى از اهل كتاب مى خواهند) با وجود اینكه حق بر آنها روشن شده بسبب حسدى كه در دل خود دارند، شما را بكفر برگردانند - 109 سوره 2 -، در صورتى كه خداى عزوجل شیطان را بر تو مسلط نساخته است اى محمد بن على ! نمى خواهى آنچه را از پدرت درباره تو شنیده ام بتو بگویم ؟ گفت : چرا، فرمود: شنیدم پدرت علیه السلام روز جنگ بصره (جنگ جمل ) مى فرمود: كسى كه مى خواهد در دنیا و آخرت به من نیكى كند، باید به پسرم محمد نیكى كند. اى محمد بن على اگر بخواهم بتو خیر دهم از زمانى كه نطفه اى بودى در پشت پدرت خبر مى دهم . اى محمد بن على ! نمى دانى كه حسین بن على علیهما السلام بعد از وفات من و بعد از جدائى روحم از پیكرم ، امام پس از من است و نزد خداى - جل اسمه - امامت بنام او در كتاب ثبت است ، امامت او از راه وراثت پیغمبر صلى اللّه علیه و آله كه خداى عزوجل آن وراثت را بوراثت از پدر و مادرش هم افزوده مى باشد، خدا دانست كه شما خانواده بهترین خلق او هستید، لذا محمد صلى اللّه علیه و آله را از میان شما برگزیده و محمد على علیه السلام را انتخاب كرد و على علیه السلام مرا به امامت برگزید و من حسین علیه السلام را برگزیدم .

محمد بن على علیه السلام عرض كرد: تو امامى و تو واسطه میان من و محمدى صلى اللّه علیه و آله ، بخدا من دوست داشتم كه پیش از آن كه این سخن را از تو بشنوم مرده باشم ، همانا در سرم سخنى است كه دلوها نتوانند همه آنرا بكشند (آنقدر از فضیلت شما در خاطر دارم كه بوصف در نیاید) و ترانه و آهنگ بادها دگرگونش نسازد (یاوه گوئیهاى دشمنان عقیده مرا نسبت بشما سست نكند) آنها مانند نوشته سر به مهرى است كه ورقش مزین و منقوش است ، مى خواهم اظهارش كنم ولى مى بینم كتاب منزل خدا (قرآن ) و كتب دیگرى كه پیغمبران آورده اند، بر من پیشى گرفته اند، و آن سخنى است كه زبان هر گوینده و دست هر نویسنده از اداى آن عاجز است تا آنجا كه قلمها تمام شود و كاغذها سیاه شود و باز هم فضیلت شما بآخر نرسد، خدا نیكوكاران را چنین جزا مى دهد و هیچ نیروئى جز از خدا نیست .

حسین از همه ما داناتر و از لحاظ خویشتن دارى سنگین تر و از جهت قرابت به رسول خدا صلى اللّه علیه و آله نزدیكتر است او پیش از خلقش فقیه بوده (یعنى خدا روحش را پیش از تعلق ببدن عالم و بلكه معلم ملائكه ساخت ) و پیش از آنكه زبان باز كند وحى خدا را خوانده است و اگر خدا در شخص دیگرى خیرى میدانست ، محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) را بر نمى گزید، پس چون خدا محمد صلى اللّه علیه و آله را برگزید؛ و محمد على را انتخاب كرد و على شما را بامامت برگزید و شما حسین را، ما تسلیم شدیم و رضا دادیم ، كیست كه بغیر آن رضا دهد؟ و كیست جز او كه در كارهاى مشكل خویش تسلیمش شویم ؟!!

محمد بن مسلم گوید شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: چون حسن بن على علیه السلام بحالت احتضار در آمد، بحسین فرمود، برادرم ! بتو وصیتى میكنم ، آنرا حفظ كن ، چون من مردم ، جنازه ام را آماده دفن كن سپس مرا بسوى رسولخدا صلى اللّه علیه و آله بر تا با او تجدید عهدى كنم ، آنگاه مرا بجانب مادرم فاطمه علیهاالسلام بر گردان ، سپس مرا ببر و در بقیع دفن كن و بدانكه از طرف حمیرا، (عایشه ) كه مردم از زشتكارى و دشمنى او با خدا و پیغمبر و ما خاندان آگاهند، مصیبتى بمن میرسد، پس چون امام حسن علیه السلام وفات كرد و روى تابوتش گذاردند، او را بمحلى كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بر جنازه ها نماز میخواند بردند، امام حسین بر جنازه نماز گذارد و چون نمازش تمام شد داخل مسجدش بردند، چون بر سر قبر رسول خدا صلى اللّه علیه و آله نگهش داشتند، بعایشه خبر بردند و باو گفتند، بنى هاشم جنازه حسن بن على علیهما السلام را آورده اند تا در كنار رسول خدا صلى اللّه علیه و آله دفن كنند، عایشه بر استرى زین كرده نشست و شتافت - او نخستین زنى بود كه از دوران اسلام بر زین نشست - آمد و ایستاد و گفت : فرزند خود را از خانه من بیرون برید، كه نباید در اینجا چیزى دفن شود و حجاب پیغمبر صلى اللّه علیه و آله دریده شود.

حسین بن على صلوات اللّه علیهما فرمود: تو و پدرت از پیش حجاب پیغمبر صلى اللّه علیه و آله را دریدید و تو در خانه پیغمبر كسى را در آوردى كه دوست نداشت نزدیك او باشد (مقصود ابوبكر و عمر است ) و خدا از این كار، از تو بازخواست میكند. همانا برادرم بمن امر كرد كه جنازه اش را نزدیك پدرش رسولخدا صلى اللّه علیه و آله برم تا با او تجدید عهد كند، و بدانكه برادر من از همه مردم بخدا و رسولش و معنى قرآن داناتر بود و نیز او داناتر از این بود كه پرده رسولخدا صلى اللّه علیه و آله را پاره كند، زیرا خداى تبارك و تعالى مى فرماید: (((اى كسانى كه ایمان آورده اید، تا بشما اجازه نداده اند بخانه پیغمبر وارد نشوید - 58 سوره 33 -))) و تو بدون اجازه پیغمبر، مردانى را بخانه او راه دادى . خداى عزوجل فرماید: (((اى كسانى كه ایمان آورده اید، آواز خود را از آواز پیغمبر بلندتر نكنید - 3 سوره 49 -))) در صورتیكه بجان خودم سوگند كه تو بخاطر پدرت و فاروقش (عمر) بغل گوش بپیغمبر صلى اللّه علیه و آله كلنگ ها زدى با آنكه خداى عزوجل فرماید: (((كسانیكه نزد رسولخدا صداى خود را فرو میكشند، آنهایند كه خدا دلهایشانرا بتقوى آزمایش كرده است - 4 سوره 49 -))) بجان

خودم كه پدرت و فاروقش بسبب نزدیك كردن خودشان را بپیغمبر صلى اللّه علیه و آله او را آزار دادند و آن حقى را كه خدا با زبان پیغمبرش بآنها امر كرده بود، رعایت نكردند، زیرا خدا مقرر فرموده كه آنچه نسبت بمؤ منین در حال زنده بودنشان حرام است در حال مرده بودن آنها هم حرامست ، بخدا اى عایشه ! اگر دفن كردن حسن نزد پدرش رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) كه تو آنرا نیمخواهى ، از نظر ما خدا آنرا جایز كرده بود، میفهمیدى كه او برغم انف تو در آنجا دفن میشد سپس محمد بن حنفیه رشته سخن بدست گرفت و فرمود: اى عایشه ! یكروز بر استر مینشینى و یكروز (در جنگ جمل ) بر شتر مینشینى ؟! تو بعلت دشمنى و عداوتى كه با بنى هاشم دارى ، نه مالك نفس خودت هستى و نه در زمین قرار میگیرى ، (در صورتیكه خدا مى فرماید: نفس ببدى فرمان میدهد - 53 یوسف ))) و بزنان پیغمبر مى فرماید: در خانه خود بنشینید 33 - اخراب).

عایشه رو باو كرد و گفت : پسر حنفیه ! اینها فرزندان فاطمه اند كه سخن میگویند، دیگر تو چه میگوئى ؟! حسین علیه السلام باو فرمود: محمد را از بنى فاطمه بكجا دور میكنى ، بخدا كه او زاده سه فاطمه است : 1- فاطمه دختر عمران بن عائذ بن عمروبن مخزوم (مادر ابوطالب ) 2- فاطمه بنت اسد بن هاشم (مادر امیرالمؤ منین علیه السلام ) 3- فاطمه دختر زائدة بن اصم بن رواحة بن حجر بن عبد معیص بن عامر (مادر عبدالمطلب ) عایشه بامام حسین علیه السلام گفت : پسر خود را دور كنید و ببریدش كه شما مردمى خصومت گر هستید، پس حسین علیه السلام بجانب قبر مادرش در بقیع رفت و جنازه او را (یعنی امام حسن را) بیرون آورد (یعنی از تابوت) و در بقیع دفن كرد.

(باب (اشاره و نص بر على بن الحسین صلوات اللّه علیهما )

1- شیبانى گوید: بخدا كه من در خدمت على بن الحسین بودم و فرزندانش هم حضور داشتند كه جابر ابن عبداللّه انصارى خدمت آنحضرت رسید و سلام كرد، سپس دست ابى جعفر (امام باقر) علیه السلام را گرفت و با او خلوت كرد و عرض كرد: همانا رسولخدا صلى اللّه علیه و آله بمن خبر داد كه من مردى از اهلبیت او را كه نامش محمد بن على و كنیه اش ابا جعفر است درك میكنم ، و فرمود: چون خدمتش رسیدى ، او را از جانب من سلام برسان ، شیبانى گوید: جابر برفت و ابو جعفر علیه السلام آمد و نزد پدرش على بن الحسین علیه السلام با برادرانش نشست ، و چون نماز مغرب را گزارد، على بن الحسین به ابى جعفر علیهم السلام فرمود: جابر بن عبداللّه انصارى بتو چه گفت ؟ جواب داد: او گفت : رسول خدا صلى اللّه علیه و آله فرمود: تو مردى از اهلبیت مرا كه نامش محمد بن على و كنیه اش ابا جعفر است درك مى كنى ، سلام مرا به او برسان . پدرش به او فرمود: پسر جانم ! امتیاز و خصوصیتى را كه خدا توسط پیغمبرش از میان اهلبیتش تنها بتو داده بر تو گوارا باد. برادرانت را از این مطلب آگاه مكن ، مبادا درباره تو مكرى اندیشند،

چنانكه برادران یوسف براى یوسف اندیشیدند. (این حدیث چنانكه گفتیم تنها در نسخه صفوانى است و مناسب است كه در باب بعد ذكر شود).

(اشاره و نص بر ابى عبداللّه جعفر بن محمد الصادق علیه السلام )

1- ابى الصباح گوید: امام باقر علیه السلام بحضرت صادق نگاه كرد كه راه میرفت ، فرمود: این را میبینى ؟ این از كسانى است كه خداى عزوجل فرماید: (((ما میخواهیم بر آنكسان كه در زمین ناتوان شمرده شده اند منت نهیم و پیشوایشان سازیم و وارث زمینشان كنیم - 5 سوره 28 -))). ( یعنی از نسل او مهدی ظاهر می شود).

شرح _این آیه درباره حضرت مهدى قائم علیه السلام و امامانى كه در آن زمان رجعت میكنند تاءویل شده است و مراد بناتوان شمردن در زمین اینستكه : در دنیا بایشان ستم میكنند و حقشانرا غصب مینمایند ولى نزد خدا عزیز و بزرگوار و در آسمان صاحب قدرت و اختیارند و موضوع رجعت را در ص 35 توضیح دادیم .

2- امام صادق علیه السلام فرمود: چون وفات پدرم نزدیك شد، فرمود: اى جعفر! خیرخواهى اصحابم را بتو سفارش میكنم . گفتم : قربانت گردم : بخدا آنها را بمقامى از علم رسانم كه هر مردى از آنها در هر شهرى كه باشد، محتاج بسؤ ال از هیچكس نباشد.

3- سدیر صیرفى گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: از جمله سعادت مرد اینستكه او را فرزندى باشد كه شباهتى از خلقت و اخلاق و شمائلش در او درك شود و من شباهت خلقت و اخلاق و شمائلم را از این پسرم یعنى امام صادق درك میكنم .

4- طاهر گوید: خدمت امام باقر علیه السلام بودم كه جعفر علیه السلام آمد، آنحضرت فرمود: این بهترین مردمست (پیداست كه در این جمله خود آنحضرت از كلمه (((مردم ))) مستثنى است).( یعنی امام معصوم است).

(اشاره ونص بر ابى الحسن موسى علیه السلام )

1- فیض بن مختار گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : مرا از آتش دوزخ دستگیر، ما بعد از شما كه را داریم ؟ پس ابو ابراهیم بر آنحضرت وارد شد و او در آن روز كودك بود، امام فرمود: اینست صاحب شما، دامنش را بگیر.

2- معاذ بن كثیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم : از خدائى كه این مقام را به شما روزى كرده مى خواهم كه تا پیش از وفات شما مانند آنرا به نسل شما هم روزى كند. فرمود: خدا اینكار را كرده است عرض كردم : قربانت گردم ، او كیست ؟ اشاره بعبد الصالح كرد كه خوابیده بود و فرمود این خوابیده و او در آنزمان كودك بود:

3- ابن حجاج گوید: در سالیكه ابوالحسن ماضى (امام هفتم ) علیه السلام را گرفتند، بعبدالرحمن گفتم : این مرد (امام هفتم علیه السلام ) بدست

این مرد (هارون ) افتاد و نمى دانم عاقبت كارش به كجا انجامد آیا نسبت به یكى از اولادش به تو خبرى رسیده است ؟ به من گفت : من گمان نمى كردم كسى این مساءله را از من بپرسد، من بمنزل جعفر بن محمد رفتم ، او در فلان اتاق خانه در محل نمازش بود و دعا میكرد و موسى بن جعفر طرف راستش بود و آمین میگفت ، بحضرت عرض كردم : خدا مرا قربانت كند: میدانید كه من تنها بشما گرویده ام و در خدمت شما بوده ام ، بفرمائید صاحب اختیار مردم بعد از شما كیست ؟ فرمود: موسى آن زره را پوشید و بقامتش راست آمد، بحضرت عرض كردم : بعد از این دیگر بچیزى احتیاج ندارم (همین سخن مرا كافیست ).

4- مفضل بن عمر گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم كه ابوابراهیم (موسى بن جعفر) علیه السلام وارد شد و او جوانى بود. امام فرمود وصیت مرا درباره این بپذیر (و بدانكه او امام است ) و امر امامت را با هر كدام از اصحاب كه مورد اطمینانست در میان گذار.

5- اسحاق بن جعفر (بن محمد علیه السلام ) گوید: روزى خدمت پدرم بودم كه على بن عمر بن على (پسر امام چهارم علیه السلام ) از پدرم پرسید و گفت : قربانت گردم ما و مردم ، بعد از شما بكه پناه بریم ؟ فرمود: بكسیكه دو جامه زرد پوشیده و دو گیسو دارد و اكنون از این در بر تو در آید و هر دو لنگه در را با دو دست خود باز كند، چیزى نگذشت كه دیدم دو دست كه دو لنگه در را گرفته و آنها را گشود، ظاهر گشت ، سپس ابوابراهیم (حضرت موسی بن جعفر علیه السلام) بر ما وارد شد.

6- صفوان جمال گوید: منصور بن حازم بامام صادق علیه السلام عرض كرد: پدر و مادرم بقربانت مرگ در هر صبح و شام بسراغ جانها مى آید، اگر چنین شد، امام كیست ؟ حضرت صادق علیه السلام فرمود: اگر چنین شد اینست امام شما و با دست بشانه ابوالحسن علیه السلام زد - كه فكر میكنم شانه راست بود - و او در آنوقت پنج ساله بود (قدش پنج وجب بود) و عبداللّه بن جعفر (افطح امام طایفه فطحیه) با مادر آن مجلس نشسته بود (با وجود آنكه از پدرش چنین سخنى شنید، بعد از وفات پدر مخالفت كرد و دعوى امامت نمود) (این فرقه دو ماه بعد از ادعای دروغ او با مرگ او منقرض گردید و بطلان ادعای کذب او آشکار شد).

7- فیض بن مختار در ضمن حدیثى طولانى كه راجع به امر امامت ابوالحسن موسی بن جعفر (ع ) است به اینجا میرسد كه : امام صادق علیه السلام به او فرمود: این است صاحب اختیار تو كه درباره او پرسیدى ، نزد او برو و بحقش اعتراف كن ، من برخاستم و سر و دستش بوسه دادم و بدرگاه خداى عزوجل براى او دعا كردم .

امام صادق علیه السلام فرمود: آگاه باش كه خدا اظهار این مطلب را به كسى پیش از تو بما اجازه نفرموده است ، عرض كردم : قربانت گردم ، من به دیگرى این خبر را

باز گویم ؟ فرمود: آرى ، به اهل و اولادت ، و در آنجا اهل و اولاد و رفقایم همراه من بودند و یونس بن ظبیان از جمله رفقایم بود، چون من به آنها این خبر گفتم ، ایشان خداى عزوجل را شكر گزارى كردند ولى یونس گفت : نه . به خدا، نمى پذیرم تا از خود امام بشنوم - و عجله هم داشت - از نزد ما بیرون رفت و من هم پشت سرش رفتم ، وقتى به درخانه حضرت صادق علیه السلام رسیدم ، چون یونس پیش از من آنجا رسیده بود، شنیدم حضرت به او مى فرماید: اى یونس ! مطلب چنان است كه فیض به تو گفت ، یونس گفت : شنیدم و اطاعت كردم ، و امام صادق علیه السلام به من فرمود: اى فیض ! یونس را همراه خود داشته باشد.

8- طاهر گوید: امام صادق علیه السلام (پسر خود) عبدالله را سرزنش و نكوهش و اندرز مى نمود و مى فرمود: چرا تو مانند برادرت (موسى ) نیستى ؟ به خدا كه من در چهره او نور مى بینم ، عبدالله عرض كرد: چرا؟ مگر پدر و مادر من و او یكى نیست ؟ حضرت به او فرمود؟ او جان من است و تو پسر من هستى .

9- یعقوب سراج گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم ، آن حضرت بالاى سر ابى الحسن موسى كه در گهواره بود، ایستاده و مدتى با او راز مى گفت ، من نشستم تا فارغ شد. نزدیكش رفتم ، به من فرمود: نزد مولایت برو و سلام كن ، من نزدیك رفتم و سلام كردم ، او با زبانى شیوا به من جواب سلام گفت : سپس به من فرمود: برو و نام دخترت را كه دیروز گذاشتى تغییر ده ، زیرا خدا آن اسم را مبغوض دارد، - یعقوب گوید، براى من دخترى متولد شده بود كه نامش را حمیراء گذاشته بودم ، امام صادق علیه السلام فرمود: به دستور او رفتار كن تا هدایت شوى . پس من اسمش را تغییر دادم .

10- سلیمان بن خالد گوید: روزى امام صادق علیه السلام اباالحسن علیه السلام را نزد خود خواند و ما هم نزد آن حضرت بودیم ، به ما فرمود: ملازم این آقا باشید كه او به خدا پس از من صاحب شماست .

11- ابو ایوب نحوى گوید: نیمه شبى ابوجعفر منصور دنبال من فرستاد، من نزدش رفتم ، او روى كرسى نشسته بود و شمعى در برابر و نامه اى در دست داشت ، چون سلامش گفتم ، نامه را به طرف من انداخت و مى گریست ، سپس گفت : این نامه از محمد بن سلیمان است كه گزارش مى دهد، جعفر بن محمد وفات یافته است ، - و سه مرتبه گفت -: انالله و اناالله راجعون ، كجا مانند جعفر یافت شود؟. سپس به من گفت بنویس ، من مقدمه نامه را نوشتم ، آنگاه گفت : بنویس ، اگر او به شخص معینى وصیت كرده است او را پیش آر و گردنش را بزن ، جواب آمد كه او به پنج نفر وصیت كرده است كه یكى از آنها ابوجعفر منصور است و دیگران محمد بن سلیمان و عبدالله و موسى و حمید ماند.

شرح _محمد بن سلیمان از جانب منصور، والى مدینه بود و عبدالله پسر آن حضرت است كه در دو روایت قبل ذكر شد و حمیده مادر حضرت ابوالحسن موسى علیه السلام است و

اضافه كردن آن حضرت این چهار نفر را وصیت خود از باب تقیه و ظهور معجزه ی آن حضرت است ، زیرا عدم لیاقت آنها براى مسند امامت نزد شیعه واضح و روشن بوده است .

12- نضر بن سوید مانند روایت سابق را نقل كرده ، جز این كه مى گوید: او به ابى جعفر منصور و عبدالله و موسى و محمد بن جعفر و غلامى از خود وصیت كرده است ، ابو جعفر گفت : راهى بكشتن اینها نیست .

13- فیض بن مختار گوید: من نزد امام صادق علیه السلام بودم كه ابوالحسن موسى علیه السلام در آمد و او كودك بود، من او را در بر گرفتم و بوسیدم ، امام صادق علیه السلام فرمود: شما كشتى هستید و این ناخداى آن است (زیرا جهان با تمام وسائل مادى و افكار معنویش مانند اقیانوسى متلاطم است كه در هر لحظه فرزندان آدم را در كام نهنگان كفر و بدعت و حرص و شهوت فرو مى كشد، و تنها وسیله نجات در این اقیانوس پر خطر، دین قویم و شریعت مستقیم اسلامست كه جمعیتى به نام شیعه به صورت كشتى در آمده و ناخداى آنها ائمه هدى علیهم السلامند).

فیض گوید: سال آینده به حج رفتم و دو هزار دینار داشتم كه هزار دینار آن را براى امام صادق علیه السلام و هزار دیگر را براى ابوالحسن موسى علیه السلام فرستادم ، چون خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم ، فرمود او را با من برابر داشتى ؟ عرض كردم : من اینكار را به فرموده شما كردم ، فرمود: به خدا من این كار نكردم ، بلكه خداى عزوجل نسبت به او انجام داده (و او را امام و ناخداى كشتى شما قرار داده است ).

(اشاره و نص بر حضرت ابوالحسن الرضا علیه السلام )

1- صحاف گوید: من و هشام بن حكم و على بن یقطین در بغداد بودیم ، على بن یقطین گفت : خدمت موسى بن جعفر علیه السلام نشسته بودم كه پسرش على وارد شد، امام فرمود: على بن یقطین ! همین على سرور اولاد من است ، همانا من كنیه خودم را (كه ابوالحسن است ) به او بخشیده ام . هشام كف دست خو را به پیشانیش زد و گفت : واى بر تو چه گفتى ؟!! ابن یقطین گفت : به خدا همین طور كه گفتم از او شنیدم . هشام گفت : با این سخن به تو خبر داده كه امر امامت پس از وى به او متعلق است .

2- نعیم قابوسى گوید: موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: همانا على بزرگترین اولاد من است و خوش رفتارترین و محبوب ترین آنهاست نزد من ، و او با من در جفر مى نگرد، در صورتیكه جز پیغمبر با وصى پیغمبر در آن نمى نگرد. ( و اما داستان جفر و ... ، نگارنده نمی پذیرد که علم لدنی امام وابسته باشد به حصول آن به نگاه کردن در یک کتاب هفتاد ذراعی و ...، بلکه علم امام مبین در قلب اوست و ...، لذا اینگونه روایات را جعلی می داند و یا تخریب حدیثی که با جعل از این راه که به آن داخل شده است بی ارزش شود)

3- داود رقى گوید: به موسى بن جعفر علیه السلام عرض كردم : قربانت گردم ، من پیر شده ام مرا از دوزخ رهائى بخش (امامم را به من بنما) حضرت با دست

اشاره به پسرش ابوالحسن علیه السلام نمود و فرمود: این پس از من صاحب شماست .

4- اسحاق بن عمار گوید: به موسى بن جعفر علیه السلام عرض كردم : مرا به كسى كه دینم را از او به دست آورم رهنمائى فرما، فرمود: همین پسرم على است ، همانا پدرم دست مرا گرفت و به سوى قبر سول خدا صلى اللّه علیه و آله برد و فرمود: پسر عزیزم خداى عزوجل فرمود: (((همانا من در زمین خلیفه قرار می دهم - 30 بقره ))) و چون خدا چیزى فرماید به آن وفا كند. (پس هیچگاه روى زمین خالى از خلیفه و حجت نباشد).

5- داود رقى گوید: به موسى بن جعفر علیه السلام عرض كردم سن من بالا رفته و استخوانم به نرمى گرائیده (به مرگ نزدیك شده ام) من از پدر شما پرسیدم ، مرا به شما ارجاع داد، شما هم مرا از جانشین خود آگاه سازید؛ فرمود: همین ابوالحسن الرضاست .

6- زیاد بن مروان قندى كه از واقفیه بوده گوید: خدمت موسى بن جعفر رسیدم ، پسرش ابوالحسن علیهما السلام نزد او بود، به من فرمود: اى زیاد: این پسرم فلانیست ، نامه او نامه منست ، سخن او سخن منست ، فرستاده او فرستاده من است و هر چه گوید درست است .

7- مخزومى كه مادرش از اولاد جعفر بن ابیطالب علیه السلام گوید: موسى بن جعفر علیه السلام (پیش از زندان رفتنش ) دنبال ما فرستاد و ما را جمع كرد و فرمود: مى دانید شما را براى چه دعوت كردم ؟ گفتم : نه ، فرمود: گواه باشید كه این پسرم وصى من است و پس از من خلیفه و كاردار من است . هر كس از من طلبى دارد، از این پسرم بگیرد، و به هر كس وعده اى داده ام ، باید وفاى آن را از او خواهد، و هر كس از ملاقات من ناگزیر است ، جز به وسیله نامه او مرا ملاقات نكند.

8- حسین بن مختار گوید، زمانیكه موسى بن جعفر علیه السلام در زندان بود، الواح نوشته ئى بما مى رسید كه دستور من به پسر بزرگترم (على بن موسى الرضا علیه السلام ) این است كه چنین و چنان كن و به فلانى چیزى مده تا ترا ببینم یا آنكه خدا به مرگ من حكم كند. (لعنت خداوند بر مامون و هارون)

9- حسین بن مختار گوید: زمانى كه موسى بن جعفر علیه السلام در بصره بود، الواحى كه از طرف عرض نوشته شده بود، از آن حضرت به ما مى رسد كه : دستور من پسر بزرگترم این است كه به فلانى این مقدار بده و به فلانى آن مقدار و به دیگرى آن مقدار و به فلانى چیزى ندهد تا خودم بیایم یا خداى عزوجل مرگ مرا برساند همانا خدا هر چه مى خواهد مى كند. (لعنت خداوند و رسول او و اهل ایمان بر هارون و سگ توله ی او مامون)

10- على بن یقطین گوید، موسى بن جعفر علیه السلام از زندان به من نوشت كه : فلانى پسر من است ، آقا و سرور فرزندان من است ، من كنیه خودم را به او بخشیده ام .

11- داود بن سلیمان گوید: به موسى بن جعفر علیه السلام عرض كردم : مى ترسم پیش آمدى كند و من شما را نبینم بفرمائید: امام بعد از شما كیست ؟ فرمود فلان پسرم ، یعنى ابوالحسن علیه السلام .

12- نصر بن قابوس گوید: به موسى بن جعفر علیه السلام عرض كردم : من از پدر شما پرسیدم كه جانشین شما كیست ؟ پدرت به من فرمود كه : جانشین او شمائید. چون امام صادق علیه السلام وفات كرد، مردم به راست و چپ گرائیدند ولى من و اصحابم به شما معتقد شدیم ، اكنون بفرمائید، كدام یك از پسران شما جانشین شما است ؟ فرمود: فلان پسرم (یعنى على بن موسى علیه السلام ).

13- داودبن زربى گوید: مالى خدمت موسى بن جعفر علیه السلام آوردم ، قدرى را برداشت و قدرى را گذاشت عرض كردم : اصلحك الله چرا نزد من گذاشتى ؟ فرمود: آن را صاحب امر از تو مطالبه خواهد كرد، چون خبر وفات آن حضرت رسید، پسرش ابوالحسن علیه السلام نزد من فرستاد و آن مال را مطالبه كرد، من هم به او تحویل دادم

14- یزید بن سلیط گوید: هنگامیكه موسى بن جعفر علیه السلام وصیت مى فرمود (ده تن را) گواه گرفت : 1- ابراهیم بن محمد جعفرى 2- اسحاق بن محمد جعفرى 3- اسحاق بن جعفر بن محمد 4- جعفر بن صالح 5- معاویه جعفرى 6- یحیى بن حسین بن زیدى بن على 7- سعد بن عمران انصارى 8- محمد بن حارث انصارى 9- یزید بن سلیط انصارى 10- محمد بن جعفر بن سعد اسلمى كه نویسنده وصیت نامه اول بود. ایشان را گواه گرفت بر اینكه :

او گواهى مى دهد كه شایسته پرستشى جز خداى یكتاى بى انباز نیست و اینكه محمد بنده و فرستاده اوست و اینكه روز قیامت بدون شك آمدنى است و اینكه خدا هر كه را در گور است زنده میكند و اینكه زنده شدن پس از مردن حق است و وعده خدا حق است و حساب حق است و داورى حق است و ایستادن در برابر خدا حق است و آنچه روح الامین (جبرئیل ) نازل كرده حق است . بر این عقیده زندگى كردم و بر این مى میرم و بر این از گور بر مى خیزم انشاء الله .

و نیز ایشان را گواه گرفت كه این وصیتنامه بخط خود من است كه وصیت جدم امیرالمؤ منین على ابن ابیطالب علیه السلام و محمد بن على (امام باقرعلیه السلام را حرف بحرف استنساخ كرده ام ، و وصیت جعفر بن محمد هم مانند اینست . همانا من بعلى وصیت میكنم و پسران دیگرم را همراه او میسازم بشرط اینكه او بخواهد و آنها را شایسته تشخیص دهد و دوست داشته باشد كه تثبیتشان كند و اگر نخواست و دوست داشت كه خارجشان كند، اختیار با اوست ، و با وجود ایشان اختیارى ندارند.

و نیز وصیت نمودم باو و به پسرانم : ابراهیم و عباس و قاسم و اسماعیل و احمد، سرپرستى موقوفات و اموال و بردگان و كودكانم را كه بازماندگان منند و نیز ام احمد را، ولى سرپرستى زنانم با على است نه با آنها و تولیت ثلث موقوفه پدرم و

ثلث خودم نیز تنها با او است كه در هر راه خواهد بمصرف رساند و نسبت بآنها حق صاحب مال را نسبت بمالش دارد، اگر خواهد بفروشد یا ببخشد یا واگذار كند یا بكسانیكه نام بردم یا دیگر اینكه نام نبردم صدقه دهد، اختیار با او است . او بجاى من است در این وصیت نسبت بمال و اهل و فرزندانم ، و اگر بخواهد برادرانش را كه در نوشته ام نام بردم ثابت بدارد، و اگر نخواهد اختیار دارد كه خارجشان كند، بر او سرزنشى نیست و كسى حق رد كردن او را ندارد. و اگر دریافت كه حال آنها نسبت به زمانیكه من از ایشان جدا مى شوم تغییر كرد (مانند عروض جنون وسفه و خیانت ) حق دارد ایشان را تحت سرپرستى خود در آورد. و اگر یكى از آنها بخواهد خواهر خود را بشوهر دهد، جز باجازه و فرمان او حق ندارد. زیرا او بامر ازدواج فامیلش آشناتر است .

و هر سلطان یا هر شخصى از مردم كه از او جلوگیرى كند، یا او را نسبت بآنچه در این مكتوب ذكر نمودم ، یا نسبت به اشخاصى كه نام بردم (از زنان و كودكان ) مانع شود، از خدا و رسولش بیزارى جسته و خدا و رسولش نیز از او بیزار باشند، و لعنت و خشم خدا و لعنت لاعنان و ملائكه مقربین و پیغمبران و مرسلین و تمام مؤ منین بر او باد. و هیچیك از سلاطین حق ندارد او را از كارى باز دارد، من از او داد خواهى و بستانكارى ندارم و براى هیچیك از فرزندانم نزد او مالى نیست و هر چه گوید درست است . اگر كم كند او خود بهتر داند و اگر زیاد كند، او همچنان راستگوست و مقصود من از وارد كردن فرزندانى را كه در وصیت وارد كردم ، تنها از نظر احترام بنام و تكریم آنها بود.

و كنیزانى كه از من اولاد دارند، آنهائیكه در منزل خود بمانند و با حجاب باشند، اگر او بخواهد آنچه در زندگى من داشتند بآنها بدهد، و هر كدام از آنها كه شوهر كند، دیگر حق ندارد بحرمسراى من باز گردد، مگر در صورتیكه على راءى دیگرى دهد، و دخترانم نیز همچنانند، و جز براءى و مشورت او نه هیچ برادر و نه مادرى و نه هیچ سلطان و نه هیچ عموئى حق دارد دخترانم را شوهر دهد، اگر این كار را بكنند با خدا و رسولش مخالفت كرده و با سلطنت خدائى جنگیده اند، على بازدواج فامیل خویش بیناتر است ، اگر خواهد بشوهر دهد میدهد، و اگر خواهد ترك كند، ترك میكند، من بآن زنها همچنانكه در مكتوبم نوشته ام ، وصیت كرده ام و خدا را بر آنها گواه گرفته ام و على و ام احمد هم گواهند.

و هیچ كس را نرسد كه وصیت مرا بر خلاف آنچه ذكر كردم و نام بردم ظاهر سازد و منتشر كند، هر كه بدى كند بر خود كرده و هر كه نیكى كند بخود كرده است ، پروردگارت ببندگان ستمگر نیست و درود خدا بر محمد و خاندانش باد، هیچ سلطان و شخص دیگرى حق ندارد، این وصیتنامه را كه پائینش را مهر كرده ام پاره كند، كسیكه چنین كند، لعنت و خشم خدا و لعنت لاعنان و ملائكه مقربین و جمعیت پیغمبران و مؤ منان از مسلمین بر او باد و تنها على حق دارد وصیت مرا بگشاید. (سپس در جاى امضا نوشت ) نوشت و مهر كرد ابو ابراهیم (موسى بن جعفر علیه السلام ) و گواهان و صلى اللّه علیه و آله .

ابوالحكم گوید: عبداللّه بن آدم جعفرى از یزید بن سلیط چنین روایت كند كه : ابو عمران طلحى قاضى مدینه بود، چون موسى بن جعفر علیه السلام درگذشت ، برادران امام هشتم ، او را بدادگاه طلحى كشانیدند. عباس بن موسى (بن جعفر) گفت : خدا اصلاحت كند و خیر رسانت سازد، همانا در پائین این وصیتنامه گنج و گوهریست (یعنى جمله ایست كه براى ما سود بسیارى دارد) و این برادر میخواهد از ما پنهان كند و خودش تنها از آن استفاده كند و پدر ما هم - خدایش رحمت كند - همه چیز را باو واگذار كرده و ما را بى چیز گذاشته است و اگر من خوددارى نمیكردم ، در برابر همه مردم بتو خبر مهمى میگفتم (شاید مقصودش موضوع امامت و جانشینى آنحضرت بوده است ).

چون او چنین گفت : ابراهیم بن محمد بر او حمله كرد و گفت : اگر آن را بگوئى ما از تو نپذیریم و تصدقت نكنیم و تو نزد ما سرزنش شده و منفور خواهى بود، ما ترا در كودكى و بزرگیت بدروغ شناخته ایم و پدرت ترا بهتر میشناخت ، اى كاش تو خیرى میداشتى ، همانا پدرت بظاهر و باطن تو شناساتر بود، او ترا بر نگهدارى دو دانه خرما امین نمى دانست . سپس عمویش اسحاق بن جعفر به او حمله كرد و دو طرف جامه اش را گرفت و گفت : تو هم كم خرد و هم ناتوان و هم نادانى ، این هم روى كارى كه دیروز كردى باشد (معلوم مى شود كه قبلا هم كار زشتى از او صادر شده است ) و حضار دیگر هم اسحاق را كمك كردند.

قاضى بعلى (بن موسى الرضاعلیه السلام ) گفت : بر خیز اى ابوالحسن : همان لعنتى كه امروز از جانب پدرت بمن رسید، مرا بس است . (یعنى لعنتى كه در وصیتنامه نوشته بود یا بجرم احضار من شما را) پدرت بتو اختیارات وسیعى داده ، نه بخدا، پسر را هیچكس بهتر از پدر نشناسد، بخدا كه پدر تو نزد ما نه سبك مغز بود و نه سست راءى .

عباس بقاضى گفت : خدایت اصلاح كند، آن مهر را بردار و نوشته زیرش را بخوان ، ابو عمران قاضى گفت : نه ، من بر نمیدارم ، همان لعنتى كه امروز از پدرت بمن رسید، مرا بس است . عباس گفت : من آن مهر را بر میگیرم ، قاضى گفت : تو خوددانى ، عباس مهر را برداشت . دیدند در آن نوشته است ، خارج كردن برادران از وصیت و پا برجا گذاشتن على بتنهائى و داخل ساختن آنها را تحت سرپرستى على چه بخواهند و یا نخواهند و خارج نمودن ایشانرا از تصرف در موقوفه و غیر موقوفه . پس باز كردن عباس وصیت نامه را موجب بلا و رسوائى و خوارى برادران و خیر و فضیلت على (بن موسى علیه السلام ) گشت .

و هم در آن وصیتنامه كه عباس مهرش را بر گرفت نام این گواهان در زیرش نوشته بود: 1- ابراهیم بن محمد 2- اسحاق بن جعفر 3- جعفر بن صالح 4- سعید بن عمران . و چون در مجلس قاضى ادعا كردند كه این زن ، ام احمد نیست ، روى او را گشودند و پرده اش را برداشتند و شناختند كه خود اوست . آنهنگام ام احمد گفت : بخدا كه آقایم (موسى بن جعفر علیه السلام ) بمن فرمود: در آینده ترا بزور میگیرند و بمجالس میكشند، اسحاق بن جعفر باو پرخاش كرد و گفت : ساكت كن كه زنان بسستى و ناتوانى منسوبند، گمان ندارم آن حضرت در این باره چیزى فرموده باشد.

سپس على (امام هشتم ) علیه السلام بعباس رو كرد و فرمود: برادرم ! من میدانم كه غرامتها و بدهكاریهائیكه دارید، شما را باین كار وا داشته است ، سعید (بن عمران )! برو و هر چه بدهكارى دارند تعیین كن و از طرف آنها از مال من بپرداز. نه بخدا كه من تا زمانیكه روى زمین راه روم از همراهى و احسان بشما دست برنمیدارم . شما هر سخنى دارید بگوئید. عباس گفت : هر چه بما دهى از زیادى اموال خود ماست و آنچه ما از تو طلبكاریم ، بیشتر از اینهاست . حضرت فرمود: هر چه خواهید بگوئید، آبروى من آبروى شماست اگر خوشرفتارى كنید بنفع خود شما نزد خدا محفوظست .

و اگر بدرفتارى كنید، خدا آمرزنده و مهربانست ، بخدا كه شما میدانید من این زمان فرزند و وارثى جز شما ندارم و اگر از اموالیكه شما گمان میكنید، چیزى نگهدارم و ذخیره كنم ، از آن شماست و بشما بازمیگردد، بخدا از وقتیكه پدر شما - رضى اللّه عنه ((2)) - وفات كرده است ، مالى بدست نیاورده ام ، جز اینكه در مواردیكه خبر دارید بمصرف رسانیده ام . عباس بر جست و گفت : بخدا كه چنین نیست ، خدا براى تو مزیت و اختیارى بر ما قرار نداده است ، ولى حقیقت اینستكه پدر ما بر ما حسد برد و چیزى را خواست كه خدا نه براى او و نه براى تو روا دانسته بود و خودت هم میدانى ، من صفوان بن یحیى فروشنده پارچه هاى صابرى را در كوفه میشناسم (صابرى پارچه نازكى بوده كه در سابور فارس میبافته اند و صفوان وكیل امام هشتم و امام نهم علیه السلام بوده است و گویا وكیل امام هفتم هم بوده است ) اگر زنده ماندم گلوى او را میگیرم و ترا هم با او.

على (بن موسى ) علیه السلام فرمود: لا حول ولاقوه الاباللّه العلى العظیم ، همانا اى برادرانم ! خدا میداند كه من مشتاق دلخوشى شمایم ، خدایا! اگر تو میدانى كه من صلاح ایشانرا میخواهم و نسبت بآنها خوشرفتار و پیوند ساز و مهربانم ، در هر شب و روز مرا براى كارهاى ایشان یارى كن و جزاى خیرم بده و اگر قصد دیگرى دارم ، تو هر پنهانى را میدانى ، مرا چنانچه سزاوارم جزا بده ، اگر قصد بدى دارم جزاى بد و اگر قصد خیرى دارم جزاى خیرم ده ، خدایا ایشانرا اصلاح كن و كارهایشانرا اصلاح كن ، و شیطانرا از من و آنها دور كن ، و آنها را بر اطاعتت یارى و بهدایتت موفق دار، همانا اى برادر! من خوشحالى شما را شائقم و بصلاح شما كوشایم ، و خدا نسبت بآنچه میگویم مورد اعتماد است .

عباس گفت : من زبان ترا خوب میشناسم ، براى بیل تو نزد ما گلى نیست (یعنى حناى تو نزد ما رنگى ندارد) و با این سخن از یكدیگر جدا شدند و صلى اللّه علیه و آله .

15- محمد بن سنان گوید: یكسال پیش از آنكه موسى بن جعفر علیه السلام بعراق آید خدمتش رسیدم پسرش على برابرش نشسته بود، حضرت بمن نگریست و فرمود: اى محمد! در اینسال جنبشى (مسافرتى ) پیش آید، بخاطر آن بیتابى مكن ، عرض كردم : قربانت گردم ، چه پیش آمدى میكند؟ سخن شما مرا، پریشان كرد، فرمود: من بسوى آن طیغانگر (مهدى عباسى ) میروم ، ولى آگاه

باش كه از خود او و از كسیكه بعد از اوست (هادى ) بدى بمن نمیرسد. عرض كردم قربانت گردم ، سپس چه میشود؟ فرمود: خدا ستمگرانرا گمراه كند و خدا آنچه خواهد میكند (اشاره بمسموم شدن آنحضرت بدست هارون است ) عرض كردم : قربانت ، مطلب چیست ، فرمود: هر كه در حق این پسرم ستم كند و امامتش را پس از من انكار نماید، مانند كسى است كه در حق على بن ابیطالب ستم كرده و امانت او را پس از رسول خدا صلى الله علیه و آله انكار نموده است ، عرض كردم : بخدا كه اگر خدا بمن عمرى دهد حق او را تسلیمش كنم و بامامتش اقرار ورزم ، فرمود: راست گفتى ، اى محمد! خدا بتو عمر میدهد و تو هم حق او را تسلیمش میكنى و بامامت او و آنكه بعد از اوست اقرار میكنى ، عرض كردم ، بعد از او كیست ؟ فرمود: پسرش محمد. عرض كردم : نسبت باو هم راضى و تسلیمم.

(اشاره و نص بر ابى جعفر دوم (امام نهم ) علیه السلام )

1- یحیى بن حبیب گوید: كسى كه (همراه رفقایش ) خدمت امام رضا نشسته بود، بمن خبر داد كه چون همه از مجلس برخاستند حضرت بآنها فرمود: ابا جعفر (امام محمد تقى ) را ملاقات كنید و باو سلام دهید و با او تجدید عهد كنید، چون آنها برخاستند، بمن متوجه شد و فرمود: خدا رحمت كند مفضل را، كه بكمتر از این هم قناعت میكرد.

شرح _از جمله ایكه حضرت در آخر روایت فرمود، ممكن است مقصود این باشد كه مفضل درباره شناختن امام و تسلیم باو بعبارت و دستورى كمتر از این هم قناعت مینمود یعنى مقصود را میفهمید و اطاعت میكرد و این جمله تعریض و ملامت است نسبت ببعضى از حضار آنمجلس كه مقصود آنحضرت را نفهمیدند و هنوز مردد بودند.

2- معمر بن خلاد گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم كه مطلبى (راجع بامر امامت ) گفت و سپس فرمود: شما چه احتیاجى باین موضوع دارید؟ این ابوجعفر است كه او را بجاى خود نشانیده و قائم مقام خود ساخته ام ، ما خاندانى هستیم كه خردسالانمان موبمو از بزرگسالان ارث میبرند.

3- محمد بن عیسى گوید: خدمت حضرت ابیجعفر ثانى (امام نهم ) علیه السلام رسیدم و درباره موضوعاتى با من مناظره كرد، سپس فرمود: اى ابا على ! شك و تردید از میان برفت . پدرم جز من فرزندى ندارد (اگر پدر من هم مانند امامان سابق پسران متعدد میداشت ممكن بود، نسبت بتعیین امام از میان آنها شكى پدید آید).

4- حسین بن بشار گوید: ابن قیاما (واقفى مذهب ) در نامه اى كه به امام رضا علیه السلام نوشته میگوید: شما چگونه امامى هستید كه فرزند ندارید؟! حضرت رضا - مانند شخص خشمگین - باو جواب داد، تو از كجا میدانى كه من فرزند نخواهم داشت ؟! بخدا كه شب و روز نگذرد جز اینكه خدا بمن پسرى عنایت كند كه بسبب او میان حق و باطل را فیصل دهد.

5- ابن ابى نصر گوید: ابن نجاشى بمن گفت : امام بعد از امام تو كیست ؟ من دلم میخواهد از خود او بپرسى تا بفهمم ، من خدمت امام رضا علیه السلام رسیدم و گزارش دادم . حضرت فرمود: امام پسر من است سپس فرمود: آیا كسى جراءت دارد كه بگوید: پسر من در صورتیكه اولادى نداشته باشد.

6- معمر بن خلاد گوید: پس از ولادت ابیجعفر علیه السلام خدمت حضرت امام رضا علیه السلام موضوعى مذاكره شد. حضرت فرمود: شما چه احتیاجى باین مطلب دارید، این ابو جعفر است كه او را در جاى خود نشانیده و قائم مقام خود كرده ام .

7- ابن قیاماى واسطى ، گوید: خدمت على بن موسى علیه السلام رسیدم و عرض كردم : ممكن است (در یكزمان ) دو امام وجود داشته باشد؟ فرمود: نه ، مگر اینكه یكى از آنها ساكت باشد (مانند امام حسین علیه السلام كه در زمان حیات امام حسن علیه السلام ساكت نشسته بود) عرض كردم : اینك شما امام ساكتى همراه ندارید (تا جانشین و امام بعد از شما باشد) - و در آنزمان هنوز ابو جعفر علیه السلام براى او متولد نشده بود - حضرت بمن فرمود: بخدا سوگند كه خدا از من فرزندى بوجود میآورد كه بوسیله او حق و اهل حق را ثابت كند و باطل و اهل باطل را از میان ببرد، پس بعد از یكسال ابو جعفر علیه السلام متولد شد و ابن قیاما (راوى این حدیث ) واقفى مذهب بوده است .

8- صنعانى گوید: خدمت امام رضا علیه السلام بودم كه پسر كودكش ابى جعفر علیه السلام را آوردند فرمود: این همان مولودى است كه مولودى پر بركت تر از او نسبت بشیعیان ما متولد نشده است .

9- صفوان بن یحیى گوید: بامام رضا علیه السلام عرض كردم : پیش از آنكه خدا ابى جعفر علیه السلام را بشما ببخشد (درباره جانشینتان ) از شما میپرسیدیم ، و شما مى فرمودید: خدا بمن پسرى عنایت میكند اكنون او را بشما عنایت كرد و چشم ما را روشن كرد، اگر خداى ناخواسته براى شما پیش آمدى كند، به كه بگرویم ؟ حضرت با دست اشاره بابى جعفر علیه السلام فرمود كه در برابرش ایستاده بود، عرض كردم : قربانت این پسرى سه ساله است !! فرمود: چه مانعى دارد؟ عیسى علیه السلام سه ساله بود (سه سال كمتر داشت ) كه به حجت قیام كرد.

شرح _ظاهر این روایت اینستكه : عیسى علیه السلام در سه سالگى برسالت مبعوث شده است ، چنانچه سخن گفتن او پس از ولایت و زمانیكه در گهواره بوده صریح آیه قرآن كریمست و در روایتیكه بعد از این بیان میشود، نبوت او را در هفت سالگى بیان میكند، و ممكن است مقصود این باشد كه در هفت سالگى قیام بدعوت نموده ولى آثار و علائم نبوت قبلا در او ظاهر شده است .

10- معمر بن خلاد گوید: شنیدم اسماعیل بن ابراهیم بامام رضا علیه السلام میگفت : زبان پسر من لكنت و سنگینى دارد، فردا او را خدمت شما مى فرستم

تا دست به سرش بفرستید و براى او دعا كنى كه او غلام شماست ، فرمود: او غلام ابى جعفر است ، او را فردا نزد وى فرست .

11- محمد بن حسن بن عمار گوید: من دو سال نزد على بن جعفر بن محمد (عموى امام رضا علیه السلام ) بودم و هر خبریكه او از برادرش موسى بن جعفر علیه السلام شنیده بود، مینوشتم ، روزى در مدینه خدمتش نشسته بودم كه ابو جعفر محمد بن على الرضا علیه السلام در مسجد رسول خدا صلى الله علیه و آله بر او وارد شد على بن جعفر برجست و بدون كفش و عبا نزد او رفت و دستشرا بوسید و احترامش كرد، ابو جعفر باو فرمود: اى عمو! بنشین ، خدایت رحمت كند، او گفت : آقاى من ! چگونه من بنشینم و تو ایستاده باشى ؟! چون على بن جعفر بمسند خود برگشت ، اصحابش او را سرزنش كرده ، مى گفتند: شما عموى پدر او هستید و با او اینگونه رفتار مى كنید؟!! او دست بریش خود گرفت و گفت : خاموش باشید، اگر خداى عزوجل این ریش سفید را سزاوار (امامت ) ندانست و این كودك را سزاوار دانست و باو چنان مقامى داد، من فضیلت او را انكار كنم ؟!! پناه بخدا از سخن شما، من بنده او هستم .

12- پدر خیرانى گوید: من در خراسان خدمت امام رضا علیه السلام بودم ، كه مردى بآنحضرت گفت : آقاى من ! اگر پیش آمدى كند، بكه بگرویم ، فرمود: بپسرم ابیجعفر - مثل اینكه گوینده سن ابیجعفر علیه السلام را براى امامت كم شمرد - امام رضا علیه السلام فرمود: همانا خداى تبارك و تعالى عیسى بن مریم را برسالت و نبوت برگزید و صاحب شریعت تازه اش ساخت (یعنى كتاب بر او نازل كرد و اولوالعزمش قرار داد) در سنى كمتر از سن ابیجعفر علیه السلام .

(اشاره و نص بر حضرت ابى الحسن ثالث (امام دهم ) علیه السلام )

1- اسماعیل بن مهران گوید: حضرت ابیجعفر (امام محمدتقى ) علیه السلام ، دو مرتبه از مدینه ببغداد رفت ، هنگام رفتن نخستین ، بحضرت عرض كردم : قربانت گردم ، من در این راه بر شما نگرانم ، امر امامت پس از شما كیست ؟ حضرت با لبى خندان بمن متوجه شد و فرمود: آن غیبتى كه گمان مى كنى در اینسال نیست ، چون نوبت دوم آنحضرترا بسوى معتصم مى بردند، نزدش رفتم و عرض كردم : قربانت گردم : شما بیرون میروید، امر امامت پس از شما با كیست ؟ حضرت بقدرى گریست كه ریشش تر شد، سپس بمن متوجه شد و فرمود: در اینسفر باید بر من نگران بود، امر امامت پس از من با پسرم على است .

شرح _نوبت اول ماءمون عباسى امام جواد علیه السلام را از مدینه ببغداد طلبید و دخترش ام الفضل را به او تزویج كرد، حضرت همراه ام الفضل بمدینه بازگشت و پس از چندى ماءمون درگذشت و برادرش محمد معتصم جانشینش

شد، او حضرت را از مدینه طلب كرد و به دست زوجه اش ام الفضل مسمومش نمود.

2- خیرانى از پدرش روایت كند كه او گوید: بر در خانه امام جواد علیه السلام گماشته خدمتى بوده و احمد بن محمد بن عیسى ، هر شب هنگام سحر مى آمد تا از وضع بیمارى امام علیه السلام خبر گیرد، شخص دیگرى هم بود كه بعنوان رسول و فرستاده میان امام و پدرم رفت و آمد میكرد، چون او میآمد احمد میرفت و پدرم با او خلوت میكرد، شبى من بیرون رفتم و احمد از آن مجلس برخاست ، پدرم با فرستاده خلوت كرد، احمد هم در اطراف مجلس گشت تا در گوشه اى كه سخن آنها را میشنید بایستاد؟ فرستاده بپدرم گفت : آقایت بتو سلام میرساند و مى فرماید من در میگذرم و امر امامت بپسرم على میرسد و او بعد از من بر گردن شما همان حق دارد كه من بعد از پدرم بر شما داشتم ، سپس فرستاده برفت و احمد بجاى خود بازگشت و بپدرم گفت : او بتو چه گفت ؟ پدرم گفت : سخن خیرى گفت ، احمد گفت : من سخن او را شنیدم پنهان مكن و آنچه شنیده بود باز گفت .

پدرم باو گفت : این عمل كه تو كردى ، خدا بر تو حرام ساخته بود، زیرا خدایتعالى مى فرماید: (((تجسس نكنید - 12 حجرات -))) اینك این گواهى را داشته باش ، شاید روزى محتاجش شوى ، مبادا تا وقتش رسد آنرا اظهار كنى .

چون صبح شد، پدرم موضوع گفته فرستاده را در ده ورقه نوشت و مهر كرد و به ده نفر از بزرگان قوم داد و گفت اگر من پیش از آنكه این را از شما مطالبه كنم مردم ، آنرا باز كنید و مضمونش را بمردم اطلاع دهید.

چون حضرت ابى جعفر علیه السلام درگذشت ، پدرم گوید: من هنوز از منزل بیرون نرفته بودم كه قریب چهار صد نفر بامامت حضرت على النقى علیه السلام یقین كرده بودند و رؤ ساء شیعه نزد محمد بن فرج (كه از موثقین اصحاب حضرت رضا و حضرت جواد و امام دهم علیهم السلام بود) انجمن كرده ، راجع باین امر گفتگو میكردند. محمد بن فرج بپدرم نامه اى نوشت و او را از انجمن آنها نزد خود آگاه ساخت و نیز نوشت اگر بیم شهرت نبود، خودش هم با ایشان نزد او میآمد و از وى میخواست كه به منزلش رود، پدرم سوار شد و نزد او رفت ، دید مردم نزد او گرد آمده اند. آنها بپدرم گفتند: درباره این امر چه میگوئى ؟ پدرم بكسانیكه نامه ها نزدشان بود گفت : نامه ها را بیاورید، ایشان آوردند، پدرم گفت : اینست همان مطلبى كه بآن ماءمور بودم ، بعضى از آنها گفتند: ما دوست داشتیم كه تو در اینموضوع گواه دیگرى هم میداشتى پدرم گفت : آنرا هم خداى عزوجل درست كرده است ، این ابو جعفر اشعرى است كه به شنیدن این پیام گواهى میدهد و از او خواست كه گواهى خود را بگوید: احمد انكار كرد كه در این باره چیزى شنیده باشد پدرم او را بمباهله طلبید و ملزمش ساخت ، آنگاه احمد گفت : من این پیام را شنیدم و این شرافتى بود كه میخواستم بمردى از عرب برسد نه به عجم ، پس همه آن جمعیت بحق معتقد شدند.

و در نسخه صفوانى است .

3- واسطى گوید: از احمد بن خالد خادم ابى جعفر علیه السلام شنیدم كه آنحضرت او را بر این وصیت نوشته شده گواه گرفته است :

گواهى دهد احمد بن ابى خالد خادم ابیجعفر بر اینكه : ابى جعفر محمد بن على بن موسى بن جعفر بن محمدبن على بن حسین بن على بن ابیطالب علیهم السلام ، او را گواه گرفت كه او بپسرش على وصیت كرد درباره امور خودش و خواهرانش و نیز امر موسى را زمانیكه باو برسد. (امام نهم علیه السلام سه دختر و یك پسر دیگر بنام موسى مبرقع داشت كه امر آنها را بامام دهم وصیت فرمود) و عبداللّه بن مساور را سرپرست املاك و اموال و مخارج و بردگان و سایر تركه خود نمود. تا زمانیكه على بن محمد بالغ شود (این عمل از نظر تقیه بود و مقصود این است كه بحد امامت برسد - مرآت -)، و آنگاه عبداللّه بن مساور آنها را باو تحویل دهد تا او بكار خود و خواهرانش قیام كند و كار موسى را بخود او واگذارد تا او هم بعد از فوت على النقى علیه السلام و ابن مساور، در كار خود مستقل شود و طبق شرط پدرشان راجع بصدقاتیكه میدهد قیام كند، بتاریخ روز یكشنبه سوم ذى الحجه سنه 220.

احمد بن ابى خالد گواهیش را با دست خود نوشت و حسن بن محمد بن عبداللّه بن حسن بن على بن حسین بن على بن ابیطالب علیهم السلام معروف به جوانى گواهى خود را مثل گواهى احمد بن ابى خالد در بالاى این مكتوب نوشت و آنرا با دست خود هم نوشت ، و نصر خادم هم گواهى داد و گواهیش را با دست خود نوشت . (و اما در عظمت منزلت سرور ما حضرت موسی مبرقع برادر عظیم الشان امام هادی است که از کوفه به قم مهاجرت و آن شهر را مانند عمه ی بزرگوار خود حضرت معصومه سلام الله علیها به نور حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم و عجل فرجهم که در وجود پاک آن ها بود روشن و منور فرمودند)

(اشاره و نص بر حضرت ابى محمد (امام حسن عسكرى ) علیه السلام )

1- یحیى بن یسار قنبرى گوید: حضرت ابوالحسن (امام على النقى ) علیه السلام چهار ماه قبل از وفاتش بپسرش حسن وصیت كرد و مرا با جماعتى از دوستان گواه گرفت .

2- على بن عمر نوفلى گوید: در صحن منزل امام هادى علیه السلام خدمتش بودم كه پسرش محمد از نزد ما گذشت . بحضرت عرض كردم : قربانت گردم ، بعد از شما این صاحب ماست ؟ فرمود: نه صاحب شما بعد از من حسن است .

3- عبد اللّه بن محمد اصفهانى گوید: امام هادى علیه السلام فرمود: (((صاحب شما بعد از من كسى است كه بر من نماز خواند))) و ما تا آنروز ابا محمد (امام حسن عسگرى ) علیه السلام را نمى شناختیم ، (پس از وفات امام هادى علیه السلام ) ابا محمد علیه السلام بیرون آمد و بر جنازه آنحضرت نماز خواند. ( توجه نما تو ای مخاطب ارجمند که امام دهم 4 فرزند پسر داشت که بزرگ‌ترین آن‌ها امام حسن عسکری بود که به نص خداوند و رسول او امام بود و سپس برادر گرامی او محمد که در زمان حیات پدر از دنیا رفت جلالت مقام او به قدری است که اهل سنت نیز به او احترام می‌گذارند و دیگر حسین که از بزرگان اهل اسلام بود و اما

جعفر که به واسطه ادعاهای خلاف به جعفر کذاب مشهور شد و اما گروهی تصور نمودند که جناب محمد برادر بزرگ است و با فوت او امر بداء حاصل شده است درحالی‌که روایات معارض و نص صریح بر خلاف این برداشت آن‌ها گواهی می دهد)

4- انبارى گوید: هنگام وفات ابیجعفر محمد پسر امام على النقى علیه السلام حاضر بودم كه ابوالحسن (امام دهم ) علیه السلام وارد شد، براى حضرت تختى گذاشتند و بر آن نشست و اهل بیتش گردش بودند و ابو محمد (امام حسن عسكرى ) علیه السلام در گوشه اى ایستاده بود، امام هادى علیه السلام چون از تجهیز ابیجعفر فارغ شد، متوجه ابو محمد علیه السلام شد و فرمود: پسر جان ! خداى تبارك و تعالى را شكر كن كه نسبت بتو امرى پدید آورد.

5- على بن مهزیار گوید: بحضرت ابى الحسن علیه السلام عرض كردم : اگر پیش آمدى كند - و پناه میبرم بخدا - مرجع كیست ؟ فرمود: عهد امامت من متعلق بپسر بزرگترم میباشد.

6- على بن عمر و عطار گوید: خدمت حضرت ابوالحسن عسكرى (امام دهم ) علیه السلام رسیدم ، و هنوز پسرش ابو جعفر (محمد) زنده بود و من گمان میكردم او امامست ، عرض كردم (قربانت ) كدامیك از پسرانت را امام بدانم ؟ فرمود: تا امر من بشما نرسد، هیچیك را بامامت مخصوص ندانید، عطار گوید: بعد (از وفات محمد - مرآت -) بحضرت نوشتم : امر امامت متعلق بكیست ؟ حضرت برایم نوشت (((متعلق بپسر بزرگترم ))) و ابو محمد (امام حسن عسكرى ) بزرگتر از ابى جعفر بود.

7- سعد بن عبداللّه از جماعتى از بنى هاشم كه یكى از آنها حسن بن حسن افطس است روایت میكند كه گویند: روز وفات محمد بن على بن محمد در منزل حضرت ابوالحسن بودند و او را تعزیت میگفتند، در صحن منزل براى حضرت فراشى گسترده و مردم گردش نشسته بودند، كه غیر از خادمان و مردم متفرقه ، در حدود یكصد و پنجاه تن از خاندان ابوطالب و بنى هاشم و قریش بودند ناگاه حضرت پسرش حسن بن على را كه با گریبان چاك زده آمد و در دست راستش ایستاد و ما او را نمیشناختیم ، بعد از مدتى امام هادى علیه السلام باو متوجه شد و فرمود: پسر جان ! خداى عزوجل را شكر كن كه درباره تو امرى پدید آورد. جوان گریست و خدا را شكر كرد و انا لله و انا الیه راجعون گفت و فرمود: (((ستایش خداى را كه پروردگار جهانیانست و من از خدا تمامیت نعمت او را نسبت به خود از ناحیه شما میخواهم و انا لله و انا الیه راجعون ))) ما پرسیدیم او كیست ؟ گفتند او حسن پسر امام هادى علیهما السلام است و او در آنوقت بنظر ما 20 سال یا اندكى زیادتر داشت ، در آنروز ما او را شناختیم و فهمیدیم كه امام هادى علیه السلام بامامت و جانشینى او اشاره فرمود.

8- ابو هاشم جعفرى گوید: بعد از مردن ابوجعفر، پسر امام هادى علیه السلام ، خدمت آنحضرت بودم ، و با خود فكر میكردم و میخواستم بزبان آورم كه : قصه ابو جعفر و ابو محمد (پسران امام هادى علیه السلام ) مانند قصه ابوالحسن موسى بن جعفر و اسماعیل پسران جعفر بن محمد علیهم السلام است ، زیرا بعد از ابوجعفر، امامت ابو محمد علیه السلام انتظار میرفت ، (چنانچه بعد از وفات اسماعیل هم موسى بن جعفر علیه السلام امام شد) ولى پیش از آنكه من چیزى بزبان آورم امام هادى علیه السلام بمن متوجه شد و فرمود: آرى ، اى اباهاشم ! خدا را درباره ابو محمد علیه السلام بعد از ابوجعفر بدا حاصل شد نسبت بامرى كه براى او شناخته نبود، چنانچه براى او بدا حاصل شد درباره موسى علیه السلام بعد از وفات اسماعیل نسبت بامرى كه بسبب آن حال او مكشوف گشت ، و این مطلب چنانستكه در خاطر تو گذشت ، اگر چه اهل باطل بدشان آید، پسرم ابو محمد پس از من جانشین منست ، هر چه مردم احتیاج دارند، علمش نزد او و ابزار امامت همراه اوست .(پس این روایت مخدوش است در نظر نگارنده به واسطه ی عطف به ما سبق نشدن زیرا در نص به آن گونه که معرف بداء باشد خبری در دست نیست).

9- ابوبكر فهفكى گوید: امام هادى علیه السلام بمن نوشت كه : پسرم ابو محمد، از نظر غریزه خیر خواهترین افراد آل محمد و از نظر حجت و برهان معتبرترین ایشانست ، او پسر بزرگتر و جانشین منست رشته ها و احكام امامت باو میرسد، پس هر چه میخواهى از من بپرسى از او بپرس كه تمام احتیاجات شما نزد اوست (نه نزد پسر دیگرم جعفر)،

10- شاهویه بن عبداللّه گوید: امام هادى علیه السلام بمن نوشت : تو میخواستى بعد از وفات ابى جعفر راجع بجانشین امام بپرسى ، و از آنجهت در اضطراب بودى ، غم مخور، زیرا خداى عزوجل (((هیچ مردمى را پس از آنكه هدایتشان كرده گمراه نكند تا چیزهائى را كه باید از آن بپرهیزند، برایشان بیان كند - 114 سوره 9 -))) صاحب تو بعد از من پسرم ابو محمد است ، هر چه احتیاج دارید نزد اوست (هر چه میخواهید از او بپرسید) خدا آنچه را خواهد مقدم دارد و آنچه را خواهد مؤ خر گذارد (و خودش فرماید) (((هر آیه اى را كه نسخ كنیم یا بتاءخیر اندازیم ، بهتر از آن یا مانند آنرا بیاوریم - 106 سوره 2 -))) آنچه براى صاحب خرد بیدار مطلب را روشن كند و بس باشد نوشتم .

11- داود بن قاسم گوید: شنیدم امام هادى علیه السلام مى فرمود: جانشین بعد از من حسن است چگونه خواهد بود حال شما نسبت بجانشین بعد از این جانشین ؟ عرض كردم براى چه ، خدایم قربانت گرداند؟ فرمود: زیرا شما خودش را نمى بیند و براى شما روا نیست نامش را ببرید، عرض كردم : پس

چگونه از او یاد كنیم ! فرمود: بگوئید: حجت از آل محمد علیه السلام .

(اشاره و نص بر صاحب خانه (امام زمان عجل الله تعالى فرجه و) علیه السلام)

توضیح_مقصود از خانه ، خانه پدر و جد آن حضرت است كه در آنجا غایب گشته است و چون تصریح به اسم آن حضرت جایز نبوده با كلمه (صاحب الدار - صاحب خانه ) به آن حضرت اشاره مى كرده اند.

1- محمد بن على بن بلال گوید: از جانب امام حسن عسكرى ، دو سال پیش از وفاتش پیامى به من رسید كه از جانشین بعد از خود به من خبر داد، بار دیگر سه روز پیش از وفاتش ، پیامى رسید و از جانشین بعد از خود به من خبر داد.

2- ابوهاشم جعفرى گوید: به امام حسن عسكرى علیه السلام عرض كردم : جلالت و بزرگى شما مرا از پرسش از شما باز مى دارد، اجازه مى فرمائید از شما سؤ الى كنم ؟ فرمود، بپرس ، عرض كردم : آقاى من ! شما فرزندى دارید؟ فرمود: آرى ، عرض كردم : اگر براى شما پیش آمدى كند، در كجا از او بپرسم ؟ فرمود: در مدینه از آنجا بشنود و ممكن است مقصود از مدینه همان شهر سامره باشد.

3- عمر و اءهوازى گوید: امام حسن عسكرى پسرش را به من نشان داد و فرمود، این است صاحب شما بعد از من .

4- حمدان قلانسى گوید: به عمرى (به فتح عین نامش عثمان بن سعید است و او اولین كس از نواب اءربعه امام زمان علیه السلام است ) گفتم : امام حسن عسكرى در گذشت ، به من گفت : او در گذشت ولى جانشینى در میان شما گذاشت كه گردنش به این حجم است - و با دست اشاره كرد.(یعنی سالم و تندرست و در پناه خداست)

شرح _علامه مجلسى (قدّس سرّه) گوید: یعنى انگشت ابهام و سبابه از هر دو دست را گشود و میان آنها را باز كرد تا اشاره به اندازه حجم گردن آن حضرت كند، چنانچه در میان عرب و عجم مرسومست و مقصودش این است كه گردن آن حضرت قوى و زیباست (و ممكن است با همین اشاره سن آن حضرت را هم تا حدى معین كرده باشد).

5- احمد بن عبدالله گوید: چون زبیرى ملعون كشته شد، از طرف امام حسن عسكرى علیه السلام چنین جملاتى صادر شد: (((این است كیفر كسیكه بر خدا نسبت به اولیائش گستاخى كند، گمان مى كرد مرا خواهد كشت و بدون نسل مى مانم ، چگونه نیروى حق را درباره خود مشاهده كرد؟!! و براى آن حضرت در سال 256 پسرى متولد شد كه نامش را (((م ح م د))) گذاشت .

شرح _زبیرى لقب یكى از اشقیاء زمان آن حضرت و از اولاد زبیر بوده است كه آن حضرت را تهدید به قتل مى كرده و خدا او را به دست خلیفه وقت یا دیگرى كشته است ،

بعضى آن را به فتح (((ز))) و كسر (((ب ))) قراءت كرده اند كه بدون یاء نسبت ، به معنى مرد زیرك و مكار است و گفته اند: مقصود خود مهتدى عباسى است كه به دست تركان دربارى كشته شد و تقطیع حروف اسم مبارك امام زمان علیه السلام كه همنام جدش پیغمبر صلى اللّه علیه و آله است ، به جهت این است كه نام او را بردن جایز نیست . و اما راجع به سال ولادت آن حضرت كه در این روایت 256 ذكر شده است ، خود مرحوم كلینى در باب مولد امام علیه السلام در سال 255 ذكر مى كند، ولى این یك سال اختلاف به جهت این است كه چون هجرت پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه و آله در ماه ربیع الاول بوده بعضى همان سال را سال اول هجرى دانسته و بعضى هجرت را از محرم سال بعد به حساب آورده اند، چنانچه هجرت شهادت حضرت سیدالشهدا علیه السلام را هم بعضى به سال 60 و بعضى به سال 61 گفته اند.

6- ضوء بن على از مردى از اهل فارس كه نامش را برده نقل ، مى كند كه : به سامرا آمدم و بدر خانه امام حسن عسكرى علیه السلام چسبیدم ، حضرت مرا طلبید، من وارد شدم و سلام كردم فرمود: پس دربان ما باش ، من همراه خادمان در خانه حضرت بودم ، گاهى مى رفتم ، هر چه احتیاج داشتند از بازار مى خریدم ، و زمانیكه در خانه ، مردها بودند، بدون اجازه وارد مى گشتم .

روزى (بدون اجازه ) بر حضرت وارد شدم و او در اتاق مردها بود، ناگاه در اتاق حركت و صدائى شنیدم ، سپس به من فریاد زد: باءیست ، حركت مكن : من جراءت در آمدن و بیرون رفتن نداشتم ، سپس كنیزكى كه چیز سرپوشیدئى همراه داشت ، از نزد من گذشت : آنگاه مرا صدا زد كه درآى ، من وارد شدم و كنیز را هم صدا زد، كنیز نزد حضرت بازگشت ، حضرت به كنیز فرمود: از آنچه همراه دارى ، روپوش بردار، كنیز از روى كودكى سفید و نیكو روى پرده برداشت ، و خود حضرت روى شكم كودك را باز كرد، دیدم موى سبزى كه بسیاهى آمیخته نبود از زیر گلو تا نافش روئیده است ، پس فرمود: این است صاحب شما و بكنیز امر فرمود كه او را ببرد، سپس من آن كودك را ندیدم ، تا امام حسن علیه السلام وفات كرد

(ذكر نام كسانیكه آن حضرت علیه السلام را دیده اند )

1- حمیرى گوید: من و شیخ ابو عمرو (عثمان بن سعید عمرى نایب اول ) - رحمة الله - نزد احمد ابن اسحاق گرد آمدیم ، احمد بن اسحاق به من اشاره كرد كه راجع به جانشین (امام حسن عسكرى ) از شیخ بپرسم ، من به او گفتم ، اى با عمرو! من مى خواهم از شما چیزى بپرسم كه نسبت به آن شك ندارم ، زیرا اعتقاد و دین من این است كه زمین هیچگاه از حجت خالى نمى ماند، مگر چهل روز پیش از قیامت (یعنى ایامى كه مقدمات قیامت مانند خروج دابه و مانند آن به ظهور مى رسد) و چون آن روز برسد، حجت برداشته و راه توبه بسته شود آنگاه كسى كه از پیش ایمان نیاورده و یا در دوران ایمانش كار خیرى نكرده ، ایمان آوردنش سودش ندهد - 158 سوره 7-))) و ایشان بدترین مخلوق خداى عزوجل باشند و قیامت علیه

ایشان برپا مى شود، ولى من دوست دارم كه یقینم افزوده گردد، همانا حضرت ابراهیم علیه السلام از پروردگار عزوجل درخواست كرد كه به او نشان دهد. چگونه مردگان را زنده مى كند (((فرمود: مگر ایمان ندارى ؟ عرض كرد: چرا ولى براى اینكه دلم مطمئن شود - 260 سوره 2-))).

و ابو على احمد بن اسحاق به من خبر داد كه از حضرت هادى علیه السلام سؤ ال كردم ، با كه معامله كنم ؟ یا (پرسید احكام دینم را) از كه بدست آورم ؟ و سخن كه را بپذیرم ؟ به او فرمود: عمرى مورد اعتماد من است آنچه از جانب من به تو رساند: حقیقة از من است و هر چه از جانب من به تو گوید، قول منست ، از او بشنو و اطاعت كن كه او مورد اعتماد و امین است . و نیز ابو على به من خبر داد كه او از حضرت امام حسن عسكرى علیه السلام همین سؤ ال را كرده و او فرموده است : عمرى و پسرش (محمد بن عثمان ، نایب دوم ) مورد اعتماد هستند، هر چه از جانب من به تو رسانند، حقیقة از جانب من رسانیده اند و هر چه به تو گویند، از من گفته اند، از آنها بشنو و اطاعت كن كه هر دو مورد اعتماد و امینند، این سخن دو امامست كه درباره شما صادر شده .

ابو عمرو به سجده افتاد و گریه كرد، آنگاه گفت : حاجتت را بپرس ، گفتم : شما جانشین بعد از مام حسن عسكرى علیه السلام را دیده ئى ؟ گفت : آرى به خدا، گردن او این چنین بود و با دست اشاره كرد. (به حدیث 857 رجوع شود) گفتم : یك مساءله دیگر باقى مانده ، گفت : بگو، گفتم : نامش چیست ؟ گفت : بر شما حرام است كه نا او را بپرسید، و من این سخن از پیش خود نمى گویم ، زیرا براى من روا نیست كه چیزى را حلال یا حرام كنم ، بلكه این سخن خود آن حضرت علیه السلام است ، زیرا مطلب نزد سلطان (معتمد عباسى كه در 12 رجب 256 خلیفه شد) چنین وانمود شده كه امام حسن عسكرى وفات نموده و فرزندى از خود بجا نگذاشته ومیراثش قسمت شده و كسى كه حق نداشته (جعفر كذاب ) آن را برده و خورده است و عیالش در به در شده اند و كسى جراءت ندارد با آنها آشنا شود یا چیزى به آنها برساند. و چون اسمش در زبانها افتاد، تعقیبش مى كنند، از خدا بپرهیزید و از این موضوع دست نگهدارید.

كلینى - رحمه الله - گوید: شیخى از اصحاب ما (شیعیان ) كه نامش از یادم رفته به من گفت : ابو عمرو از احمد بن اسحاق همین پرسش را كرد و او هم همین جواب را گفت .

2- محمد بن اسماعیل بن موسى بن جعفر كه پیر مردترین اولاد پیغمبر صلى اللّه علیه و آله در عراق بود، گفت آن حضرت را میان دو مسجد (مكه و مدینه یا مسجد كوفه و سهله یا مسجد سهله و صعصعه ) دیدم و او هنوز كودكى نابالغ بود.

3- موسى بن محمد گوید: حكیمه دختر محمد بن على (امام جواد) علیها السلام كه عمه پدر آن حضرت است به من گفت كه خود او آن حضرت را در شب ولادتش و هم بعد از آن دیده است .

شرح ­_ علامه مجلسى در ص 240 مرآت العقول كیفیت ولادت آن حضرت و دیدن حكیمه آن مولود مسعود را به تفصیل بیان مى كند.

4- قلانسى گوید، به عمرى گفتم : امام حسن عسكرى علیه السلام در گذشت ، گفت او در گذشت ، ولى در میان شما كسى را كه گردنش این چنین است جانشین گذاشت - و با دست خود اشاره كرد- (به حدیث 857 رجوع شود)

5- فتح گوید: از ابا على بن مطهر شنیدم نقل مى كرد كه خود او آن حضرت را دیده و قامتش را براى او وصف كرده است .

6- كنیز ابراهیم بن عبده نیشابورى گوید: من با ابراهیم روى كوه صفا ایستاده بودم ، آن حضرت علیه السلام آمد و بالاى سر ابراهیم ایستاد و كتاب مناسكش را بدست گرفت و با او مطالبى گفت .

7- عبدالله بن صالح گوید كه خود او آن حضرت را نزد حجر الاسود دید و مردم (براى بوسیدن حجر) نزاع و كشمكش داشتند، و آن حضرت مى فرمود: به این موضع ماءمور نشده اند (بلكه اگر بوسیدن بدون مزاحمت ممكن شد باید ببوسند، وگرنه به اشاره با دست اكتفا كنند).

8- احمد بن ابراهیم بن ادریس گوید: پدرم مى گفت : من آن حضرت را بعد از وفات امام حسن عسكرى علیه السلام در سن نزدیك بلوغ دیدم و دست و سرش را بوسیدم .

9- احمد بن نضر گوید: نزد قنبرى خادم حضرت رضا علیه السلام كه از اولاد قنبر بزرگ (غلام امیرالمؤ منین علیه السلام ) است ، سخن از جعفر بن على (جعفر كذاب ) به میان آمد، او وى را نكوهش كرد، من گفتم غیر او كسى از نسل امام نیست ، مگر تو كسى را دیده ئى ؟! گفت : من ندیده ام ولى غیر من دیده است ، گفتم : كه او را دیده است ؟ گفت : جعفر دو مرتبه او را دیده و او را داستانى است .

شرح _آن داستان اینست كه : قنبرى گوید، هنگامیكه جعفر كذاب براى گرفتن میراث امام عسكرى علیه السلام نزاع و جدال مى كرد، امام عصر - عج - از جاى نامعلومى ظاهر شد و فرمود: اى جعفر! چرا متعرض حقوق من مى شوى ؟ او متحیر و مبهوت گشت و آن حضرت هم غایب شد. سپس جعفر هر چند میان مردم گشت او را ندید و بار دیگر چون جده آن جضرت ، مادر امام حسن عسكرى وفات كرد، خودش دستو داده بود كه او را در همانخانه دفن كنند، ولى جعفر با ایشان ستیزه مى كرد و مى گفت ؟ این خانه منست و نباید دیگرى در آن دفن شود، ناگاه حضرت ظاهر شد و به او فرمود: اى جعفر: این خانه از تو است ؟! سپس غایب شد و دیگر او را ندیدند - مرآت ص 241-.

10- ابى محمد و جنانى گوید: كسى كه آن حضرت را دیده بود به من خبر داد كه آن حضرت ده روز پیش از حادثه (وفات امام یازدهم علیه السلام ) از خانه بیرون آمد مى فرمود: بار خدایا تو میدانى كه اینجا (سامره كه وطن پدر و جد من است ) دوست ترین بلاد است نزد من ، اگر مرا نمى راندند - یا سخنى به این مضمون -.

11- على بن قیص از قول یكى از پاسبانهاى عراق نقل مى كند كه به همین تازگى (بعد از وفات امام عسكرى علیه السلام ) سیماء را در سامرا دیدم

كه در خانه امام عسكرى علیه السلام را شكسته بود، امام دوازدهم علیه السلام با طبرزینى كه در دست داشت ، جلو او در آمد و فرمود: در خانه من چه مى كنى ؟ سیماء گفت : جعفر عقیده دارد كه پدر شما مرده و فرزند ندارد، اگر خانه شماست ، من بر مى گردم و سپس از خانه بیرون رفت .

على بن قیس گوید: سپس یكى از خادمان خانه بیرون آمد و من راجع به این خبر از او پرسیدم ، به من گفت : كى به تو این خبر را گفته است ؟ گفتم : یكى از پاسبانهاى عراق ، گفت : چیزى از مردم پنهان نمى ماند.

شرح ­_سیماء نام ماءمور خلیفه بوده است كه براى تحقیق از حال فرزند امام عسكرى علیه السلام یا براى ضبط اموال آن حضرت براى جعفر فرستاده شده بود، و ممكنست از طرف خود جعفر ماءمور شده باشد.

12- عمرو اهوازى گوید: امام حسن عسكرى علیه السلام آن حضرت را به من نشان داد و فرمود: این است صاحب شما.

(نهى از نام بردن آن حضرت )

1- داود بن قاسم جعفرى گوید: شنیدم حضرت ابوالحسن عسكرى (امام هادى ) علیه السلام مى فرمود: جانشین پس از من حسن است ، حال شما چگونه خواهد بود، نسبت به جانشین بعد از آن جانشین ؟ عرض كردم : براى چه ، خدایم قربانت كند؟ فرمود: زیرا شما خود او را نمى بینید و براى شما روانیست كه او را بنامش یاد كنید، عرض كردم : پس چگونه یادش كنیم ؟ فرمود: بگوئید حجت از آل محمد صلوات الله علیه و سلامه (بشماره 853 رجوع شود).

2- ابو عبدالله صالحى گوید: یكى از اصحاب ما (شیعیان ) بعد از وفات ابومحمد (امام حسن عسكرى ) علیه السلام از من خواست كه راجع به اسم و مكان آن حضرت بپرسم ، جواب آمد كه : اگر اسم را به آنها بگوئى ، فاش مى كنند، و اگر مكان را بدانند، نشان مى دهند.

شرح _ابو عبدالله صالحى از جمله نواب اربعه معروف نیست ، پس ممكن است كه سؤ ال او بتوسط یكى از نواب اربعه بوده و یا خود او هم سفارت و نیابتى داشته است .

3- ریان بن صلت گوید: از حضرت رضا علیه السلام شنیدم كه چون راجع به قائم سؤ ال شد، فرمود: شخصش دیده نشود و نامش برده نشود.

4- امام صادق علیه السلام فرمود: نام صاحب الامر را جز كافر نبرد.

شرح ­_از علتى كه در روایت دوم ذكر شد، پیداست كه نهى از بردن نام آن حضرت مخوص به زمان غیبت صغرى بوده و براى این است كه نامش در افواه نباشد و دشمنان در جستجوى او بر نیایند ولى علامه مجلسى (قدّس سرّه) اخبار دیگرى هم نقل مى كند كه تا زمانیكه ظهور نكند و زمین را پر از عدل و داد نفرماید، ذكر نامش روا نیست و خود مجلسى در ص 240 مرآت مى گوید: و لاریب ان الا حوط ترك التسمیة مطلقا (((شكى نیست كه احتیاط اینست كه تا آن حضرت غایب است نامش را نبرند))) (ولى به نظر ما جز تعبد دلیل محكمى بر این قول نمى

توان یافت ، زیرا نامیدن آن حضرت را به اءلقابى مانند، حجت ، ولى عصر، امام زمان و ده ها لقبى كه در دعاى ندبه و امثال آن وارد شده مانعى ندارد و از نظر استدلال فرقى میان این القاب و كله (((م ح م د))) دیده نمى شود و نامیدن پدر آن حضرت را به كنیه (((ابو محمد))) در این روایات ذكر شده بود و نیز از لحاظ علتى كه در روایت دوم ذكر شد، فرقى میان القاب و نام نیست بلكه آن القاب بیشتر دشمنان را تحریك مى كند و به فكر جستجو مى اندازد). (و نگارنده کلام حضرت علامه مجلسی را می پذیرد زیرا رد آن مستند به دلیلی قاطع نیست)

(باب نادریست درباره غیبت )

1- امام صادق علیه السلام فرمود: زمانیكه بندگان به خداى - عزوجل - ذكر نزدیكترند و خدا از ایشان بیشتر راضى است ، زمانیست كه حجت خداى - عزوجل - از میان آنها مفقود شود و آشكار نگردد و جاى او را هم ندانند و از طرفى هم بدانند كه حجت و میثاق خداى جل ذكره باطل نگشته و از میان نرفته است (فضیلت این زمان براى بندگان ، از این جهت است كه شخص امام و معجزات او را به چشم نمى بینند و تنها از روى تفكر و تامل در آثار و براهین به وجود او معتقد مى شوند و شبهات و وساس شیاطین جن و انس هم در آن زمان بسیار است ) در آن حال در هر صبح و هر شام به انتظار فرج باشید (و با این عمل غم و اندوه را از خود بزدائید و چون وقت ظهور معلوم نیست . همیشه احتمال آن مى رود، و امید و نشاط شما را زنده نگه مى دارد، از رحمت خدا ماءیوس نباشد) زیرا سخت ترین موقع خشم خدا بر دشمنانش زمانى است كه ، حجت او از میان بندگانش مفقود باشد و آشكار نشود، و خدا مى داند كه اولیائش (در زمان غیبت امام هم ) شك نمى كنند و اگر میدانست شك مى كنند، چشم به هم زدنى حجت خود را از ایشان نهان نمى داشت ، و ظهور امام جز بز سر بدترین مردم نباشد (یعنى براى از بین بردن آنها و جایگزینى عدل و داد است . یا آنكه غضب خدا در زمان غیبت مخصوص مردم بداست ولى نسبت به مؤمنین رحمت و ثواب است ).( و این فراز که خدا می داند که اولیا او در غیبت امام زمان در وجود او شک نمی کنند از عظمت این روایت و از معجزات ذات اقدس الهی است)

2- عمار ساباطى گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : كدامیك از ایندو بهتر است ؟: عبادت پنهانى با امام پنهان از شما خانواده در زمان دولت باطل یا عبادت در زمان ظهور و دولت حق با امام آشكار از شما؟ فرمود: اى عمار! بخدا كه صدقه دادن آشكارا بهتر است ، و همچنین بخدا عبادت شما در پنهانى با امام پنهانتان در زمان دولت باطل و ترس شما از دشمن و در حال صلح با دشمن (و تقیه از او مانند دوران ائمه بعد از امام حسین علیهم السلام ) بهتر است از كسیكه عبادت كند خداى - عزوجل ذكره - را در زمان ظهور حق با امام بر حق آشكار و در زمان دولت حق . عبادت با ترس و در زمان دولت باطل مانند عبادت در زمان امنیت و دولت حق نیست

(مانند زمان پیغمبر و زمان ظهور امام عصر صلى اللّه علیه و آله زیرا عبادت پنهانى علاوه بر مشقت و صعوبتش از ریا و سمعه دورتر و با خلاص و تقرب نزدیكتر است ).

و بدانید هر كس از شما كه در این زمان نماز واجبشرا در وقتش بجماعت گزارد و از دشمنش پنهان كند و آنرا تمام و كامل بجا آورد، خدا براى او ثواب پنجاه نماز واجب بجماعت گزارده بنویسد و كسیكه از شما نماز واجبشرا فرادى و در وقتش بخواند و درست و كامل بجا آورد، و از دشمنش پنهان كند، خداى عزوجل ثواب بیست و پنج نماز واجب فرادى برایش بنویسد، و هر كس از شما كه یك نماز نافله را در وقتش بخواند و كامل ادا كند، خدا براى او ثواب ده نماز نافله نویسد. و آنكه از شما كار نیكى انجام دهد، خداى عزوجل براى او بجاى آن بیست حسنه نویسد و حسنات مؤ من از شما را خداى عزوجل چند برابر كند، اگر حسن عمل داشته باشد و نسبت بدین و امام و جان خود بتقیه معتقد باشد و زبان خود را نگه دارد، همانا خداى عزوجل كریمست .

من عرض كردم قربانت گردم ، به خدا كه شما مرا بعمل تشویق فرمودى و برانگیختى ، ولى من دوست دارم بدانم دلیلش چیست كه اعمال ما از اعمال اصحاب امامیكه آشكار باشد، در زمان دولت حق بهتر است ، با وجود اینكه همه یك دین داریم ؟ فرمود: زیرا شما در وارد شدن بدین خداى عزوجل و انجام دادن نماز و روزه و حج و هر كار خیر و دانشى بر ایشان سبقت دارید، و نیز نسبت بعبادت خداى - عز ذكره - در پنهانى از دشمن با امام پنهان سبقت دارید، در حالیكه مطیع او هستید و مثل او صبر مى كنید، و در انتظار دولت حق مى باشید، و درباره امام و جان خود از سلاطین ستمگر ترس دارید، حق امام و حقوق خود را در دست ستمگران مى بینید كه از شما باز مى گیرند و شما را بكسب و زراعت در دنیا و طلب روزى ناچار مى كنند، علاوه بر موضوع صبر شما نسبت بدین و عبادتتان و اطاعت از امام و ترس از دشمنتان ، بدینجهاتست كه خداى عزوجل ثواب اعمال شما را چند برابر فرموده است ، گوارا باد بر شما.

عرض كردم : قربانت گردم ، پس در صورتیكه ما در زمان امامت شما و فرمانبردارى از شما نیكوكارتر و با ثواب بیشتر از اصحاب دولت حق و عدالت باشیم ، شما عقیده ندارید (آرزو نكنیم ) كه ما از اصحاب حضرت قائم باشیم و حق ظاهر شود؟ فرمود: سبحان اللّه !! شما دوست ندارید كه خداى - تبارك و تعالى - حق و عدالت را در بلاد ظاهر كند؟ و وحدت كلمه پدید آورد؟ و میان دلهاى پراكنده الفت دهد؟ و مردم خدا را در روى زمینش نافرمانى نكنند؟ و حدود خدا در میان خلقش اجرا شود و خدا حق را باهلش برگرداند تا حق آشكار شود و از ترس هیچیك از مردم حق پوشیده نگردد، (اینها نتایجى است بسیار بزرگ و سودمند براى همگان كه از ظهور امام زمان و برقرارى دولت حق بدست مى آید و چگونه مى شود كه مسلمان این آرزو را نداشته باشد) هان بخدا، اى عمار! هر كدام از شما (شیعیان ) بر این حالیكه اكنون دارید (عبادت با خوف و تقیه ) بمیرد از بسیارى از شهداء بدر واحد بهتر و برتر است ، پس مژده باد شما را.

3- ابى اسحاق گوید: جمعى از موثقین اصحاب امیرالمؤ منین علیه السلام نقل كردند كه شنیدیم امیرالمؤ منین علیه السلام در یكى از خطبه هایش چنین مى فرمود: بار خدایا من میدانم كه بساط علم و دانش برچیده نمیشود و مایه هایش از میان نمیرود (یعنى هیچگاه روى زمین را كفر و ضلالت محض فرا نمیگیرد و همیشه كم و بیش آثارى از توحید و هدایت یافت میشود) و میدانم كه تو روى زمینت را از حجتى بر خلق خالى نسازى كه او یا آشكار باشد و فرمانش نبرند (مانند امیرالمؤ منین و امام حسن علیه السلام در دوران خلافت خود) و یا ترسان و پنهان (مانند امام زمان علیه السلام ) تا حجت تو باطل نگردد (و مردم بر تو حجت نداشته باشند) و دوستانت بعد از آنكه هدایتشان فرمودى گمراه نشوند، ولى آنها كجایند و چقدر؟ ایشان از لحاظ شماره بسیار اندك و از لحاظ ارزش نزد خداى - جل ذكره - بسیار بزرگند، ایشان پیرو پیشوایان دین و امامان رهبرند. همان امامانى كه به آدابشان پرورش یافته و براه آنها رفته اند.

اینجاست كه علم و دانش ایشانرا بحقیقت ایمان آگاه ساخته و روحشان نداى پیشوایان دانش را لبیك گوید و همان احادیثى كه بر دیگران مشكل آید براى ایشان دلنشین باشد و بآنچه تكذیب كنندگان ، از آن وحشت دارند و متجاوزان سرباز میزنند انس و الفت دارند. آنها پیرو دانشمندانند، براى اطاعت خداى تبارك و اولیائش با اهل دنیا معاشرت كنند و نسبت بدین و براى ترس از دشمن خویش تقیه را آئین خود سازند، روحهاى ایشان بمقام بالا مربوط است و دانشمندان و پیروانشان در زمان دولت باطل لال و خاموشند و همیشه بانتظار دولت حق نشسته اند، خدا هم با كلمات خود (ائمه یا آیات قرآن و یا تقدیر خود) حق را ثابت كند و باطل را از میان ببرد.

هاى : هاى ، خوشا بحالشان كه در زمان صلح و آرامش بر دینشان شكیبائى ورزیدند، هان از اشتیاق بدیدارشان در زمان ظهور دولتشان ، خدا ما و ایشان و پدران و همسران و فرزندان نیكوكارشان را در بهشت برین جمع خواهد كرد.

شرح _از جمله اول خطبه شریفه پیداست كه خداى قادر و مهربان هیچگاه روى زمین را از وجود حجت و رهبر آثار علم و هدایت خالى نمیگذارد، منتهى علم و هدایت شدت و ضعف دارد و امام و رهبر ظاهر و غایب میشود، مخالفین شیعه میگویند، امام غائب كه ممكن نباشد از او اخذ مسائل دینى كرد، چه ثمرى دارد ولى جوابش اینستكه : همان اعتقاد بوجود امام و حجت خدا امریست مطلوب و ركنى از اركان دین است ، مانند اشخاصى كه در زمان پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه و آله بودند و آنحضرت را ندیدند ولى بوجودش اعتقاد داشتند مانند نجاشى و اویس قرنى از اینجاست كه پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه و آله در حدیثى كه مورد اتفاق شیعه و سنى است فرموده است : من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة (((كسى كه بمیرد و امام زمانش را نشناسد،، مرگش مرگ جاهلیت است ))) شیعه میگوید، مراد بامام زمان در این دوران ، حجة بن الحسن حضرت مهدى علیه السلام است ، عامه میگویند: مراد بامام زمان

هر سلطان و زمامداریست كه بر مردم حكومت كند، چه عادل باشد یا فاسق ولى سخافت و زشتى سخن ایشان بر هیچ خردمندى پوشیده نیست ، زیرا شناختن سلطان ظالم چه تاءثیرى در ایمان و عقاید دارد تا كسى كه او را نشناخت و مرد، چون ، مردم زمان جاهلیت باشد، بعضى دیگر گفته اند، مراد بامام زمان قرآنست ولى جوابش اینستكه قرآن كه در هر زمانى فرق نمیكند تا هر قرآنى امام مردم زمان خود باشد، علاوه بر اینكه اگر مقصود از معرفت قرآن شناختن و یاد گرفتن كلمات و آیات آن باشد، بسیارى از مسلمین كه سواد ندارند جزء كفار محسوب خواهند شد و اگر مقصود تصدیق و عقیده بقرآن باشد، ما با شما هم عقیده ایم یعنى قرآن را قبول داریم و نباید بر ما طعنه زنید، اما پیداست كه همان جواب اول بقدرى محكم و متین است كه نوبت را باین جواب نمیدهد.

(در امر غیبت)

1- یمان تمار گوید: خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودیم ، به ما فرمود: همانا صاحب الامر را غیبتى است ، هر كه در آنزمان دینش را نگه دارد مانند كسى است كه درخت خارقتاد را با دست بتراشد ((قتاد درختی است که خوار بسیار دارد و کارهایش مثل سوزن است و تراشیدن خارش با این طریق است که با یک دست را بالای شاخه محکم گرفته با دست دیگر تا پایین بکشند و این جمله در عرب مثلی است برای انجام کارهای دشوار و سخت)) سپس فرمود: اینچنین و با اشاره دست مجسم فرمود - كدامیك از شما میتواند خار آن درخت را بدستش نگهدارد، سپس لختى سربزیر انداخت و باز فرمود: همانا صاحب الامر را غیبتى است ، هر بنده ئى باید از خدا پروا كند، و بدین خود بچسبد.

2- على بن جعفر از برادرش موسى بن جعفر علیه السلام نقل كند كه فرمود: هرگاه پنجمین فرزند هفتمین ناپدید شود((مراد به هفتمین خود آن حضرت و مراد به فرزند پنجم حضرت صاحب‌الامر علیه‌السلام است و گویا تعبیر به این جمله به واسطه اشاره و تعریض به طایفه واقفی است که امام هفتم را صاحب غیبت می‌دانند و به پنج امام بعد از وی معتقد نیستند))خدا را، خدا را، نسبت بدینتان مواظب باشید، مبادا كسى شما را از دینتان جدا كند، پسر جان ((در عرب رسم است که به برادر کوچک‌تر از نظر تلطف و مهربانی بنی (پسرجان) می گویند و ممکن است خطاب به همه فرزندانش در حضور برادرش بوده است)) ناچار صاحب الامر غیبتى كند كه معتقدین بامامت هم از آن برگردند، همانا امر غیبت یك آزمایشى است از جانب خداى عزوجل كه خلقش را بوسیله آن بیازماید، اگر پدران و اجداد شما (امامان و پیغمبران پیشین ) دینى درست تر از این دین سراغ داشتند، از آن پیروى میكردند (پس اگر دیگران بواسطه طول غیبت امام از دین برگشتند شما ثابت و پا برجا باشید) من عرض كردم : آقاى من ! پنجمین فرزند هفتمین

كیست ؟ فرمود. پسر جان ! عقل شما از درك آن كوچكتر و مغز شما از گنجایش آن تنگتر است ولى اگر زنده باشید بدان خواهید رسید.

3- مفضل بن عمر گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: بپرهیزید از شهرت دادن و فاش كردن (خصوصیات امر امام دوازدهم علیه السلام ) همانا بخدا كه امام شما سالهاى سال از روزگار این جهان غایب شود و هر آینه شما در فشار آزمایش قرار گیرید تا آنجا كه بگویند: امام مرد، كشته شد، بكدام دره افتاد ولى دیده اهل ایمان بر او اشك بارد، و شما مانند كشتیهاى گرفتار امواج دریا متزلزل و سرنگون شوید، و نجات و خلاصى نیست ، جز براى كسى كه خدا از او پیمان گرفته و ایمان را در دلش ثبت كرده و بوسیله روحى از جانب خود تقویتش نموده ، همانا دوازده پرچم مشتبه برافراشته گردد كه هیچ یك از دیگرى تشخیص داده نشود (حق از باطل شناخته نشود).

مفضل گوید: من گریستم و عرض كردم : پس ما چكنیم ؟ حضرت بشعاعى از خورشید كه در ایوان تابیده بود اشاره كرد و فرمود: اى ابا عبداللّه : این آفتابرا میبینى ؟ عرض كردم : آرى ، فرمود: بخدا امر ما از این آفتاب روشنتر است (یعنى علوم و معجزات و اخلاق و كمالات امام زمان علیه السلام براى راهنمائى مردم بحق از آفتاب روشن تر است ).

4- سدیر صیرفى گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: همانا صاحب الامر علیه السلام شباهتهائى بجناب یوسف علیه السلام دارد، بحضرت عرض كردم : گویا امر زندگى یا امر غیبت آنحضرت را یاد میكنید، فرمود: خوك صفتان این امت چه چیز را انكار میكنند؟! همانا برادران یوست نوادگان و فرزندان پیغمبران بودند و با او (در مصر) تجارت و معامله كردند و سخن گفتند، بعلاوه ایشان برادر او و او برادر ایشان بود، با وجود این همه او را نشناختند تا آنكه خودش گفت : (((من یوسفم و این برادر منست ))) پس چرا لعنت شدگان این امت انكار میكنند كه خداى عزوجل در یكزمانى با حجت خود همان كند كه با یوسف كرد. (یعنى او را تا مدتى غایب كند كه چون او را ببینند نشناسند).

همانا یوسف سلطان (مشهور و مقتدر) مصر بود و فاصله میان او و پدرش 18 روز راه بود، اگر میخواست پدرش را بیاگاهاند میتوانست ، ولى یعقوب و فرزندانش پس از دریافت مژده یوسف ، فاصله میان ده خود و شهر مصر را در مدت نه روز پیمودند. پس این امت چرا انكار میكنند كه خداى - جل و عز - با حجت خود همان كند كه با یوسف كرد، بطوریكه او در بازارهاى ایشان راه رود و پاى روى فرش آنها گذارد (با وجود این او را نشناسند) تا خدا درباره او اجازه دهد، چنانكه بیوسف اجازه فرمود و آنها گفتند همین تو خود یوسف هستى ؟!! گفت : من یوسفم .

5- زراره گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: براى آن جوان پیش از آنكه قیام كند، غیبتى است ، عرض كردم : چرا؟ فرمود: میترسد - و با

دست اشاره بشكم خود كرد - (یعنى مى ترسد شكمش را پاره كنند) سپس فرمود: اى زراره ! اوست كه چشم براهش باشند، و اوست كه در ولادتش تردید شود: برخى گویند: پدرش بدون فرزند مرد، و برخى گویند: در شكم مادر بود (كه پدرش وفات یافت و سپس هم بدینا آمد) و برخى گویند: دو سال پیش از وفات پدرش متولد شد و اوست كه در انتظارش باشند ولى خداى عزوجل دوست دارد شیعه را بیازماید))) در زمان (غیبت ) است اى زراره كه اهل باطل شك مى كنند، زراره گوید: من عرض كردم ، قربانت ، اگر من به آن زمان رسیدم چكار كنم ؟ فرمود: اى زراره : اگر به آن زمان رسیدى ، با این دعا از خدا بخواه : (((خدایا خودت را به من بشناسان ، زیرا اگر تو خودت را به من بشناسانى ، من رسولت را نشناسم خدایا تو پیغمبرت را بمن بشناسان ، زیرا اگر تو پیغمبرت را بمن نشناسانى ، من حجت ترا نشناسم خدایا حجت خود را بمن بشناسان ، زیرا اگر تو حجتت را بمن بسناسانى ، از طریق دینم گمراه میشوم .

سپس فرمود: اى زراره ! بناچار جوانى در مدینه كشته مى شود، عرض كردم : قربانت ، مگر لشكر سفیانى او را نمى كشند؟ فرمود: نه ، بلكه او را لشكر آل بنى فلان بكشند، آن لشكر مى آید تا وارد مدینه مى شود و آن جوان را مى گیرد و مى كشد، پس چون او را از روى سركشى و جور و ستم بكشد، مهلتشان بسر آید، در آن هنگام امید فرج داشته باش انشاء اللّه (مقصود از این جوان گویا همان نفس زكیه است كه در علائم ظهور روایت شده است ).( و تو ای مخاطب ارجمند تعبیر نگارنده از بنی‌امیه همانا همه دشمنان محمد و آل محمد هستند در هر لباس که باشد مشرک، کافر، ناصبی، به ظاهر شیعه مانند مامون و ... )

6- عبیدبن زراره گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: مردم امام خود را نیابند ولی امام در موسم حج حاضر شود و مردم را ببیند ولى آنها او را نبینند.

7- اصبغ بن نباته گوید: خدمت امیرالمؤ منین علیه السلام آمدم و دیدم آنحضرت متفكر است و زمین را خط میكشد، عرض كردم : اى امیرالمؤ منین ! چرا شما را متفكر مى بینم و بزمین خط میكشى ، مگر بآن (خلافت در روى زمین ) رغبت كرده اى ؟ فرمود: نه ، بخدا، هرگز روزى نبوده كه بخلافت یا بدنیا رغبت كنم ، ولى فكر مى كردم درباره مولودیكه فرزند یازدهم من است ، او همان مهدى است كه زمین را از عدل و داد پر كند، چنانكه از جور و ستم پر شده باشد. براى او غیبت و سرگردانى است كه مردمى در آن زمان گمراه گردند و دیگران هدایت شوند، عرض كردم : یا امیرالمؤ منین ، آن سرگردانى و غیبت تا چه اندازه است ؟ فرمود: شش روز یا شش ماه یا شش سال ، عرض كردم : این امر شدنى است ؟! فرمود: آرى چنانكه خود او خلق شدنى است (غیبتش هم قطعى و مسلم است ) ولى اى اصبغ تو كجا و این امر؟ آنها (كه زمان غیبت را درك میكنند) نیكان این امت هستند که با

نیكان این عترت (یعنی با خاندان پیغمبر صلى اللّه علیه و آله ) خواهند بود، عرض كردم : پس از آن چه میشود؟ فرمود: پس از آن هر چه خدا خواهد مى شود، همانا خدا را، بداها و اراده ها و غایات و پایانهاست .

شرح _راجع بمدت غیبت كه در این روایت بطور تردید بیان شده است ، علامه مجلسى (قدّس سرّه) میگوید: ممكن است مقصود این باشد كه در مقدار غیبت امام بدا حاصل شده است ، چنانچه در آخر روایت مى فرماید، فان للّه بداءات و ممكن است بیان مقدار سرگردانى و عدم تعیین تكلیف باشد و استقرار غیبت پس از آن مدت باشد و از محدث استرابادى (قدّس سرّه) نقل میكند كه مراد این است كه آحاد مدت غیبت شش است و ظهور آنحضرت در هفتمین است و كلمه (((نیكان این عترت ))) اشاره بر جعت ائمه دیگر دارد و بداهاى خدایتعالى مربوط بامتداد غیبت و زمان ظهور آنحضرست كه بواسطه مصالح بزرگى كه برخى از آنها بعدا ذكر میشود، از خلق پنهان شده است ، و اراده هاى او از لحاظ اظهار و پنهان داشتن از خلق و غیبت و ظهور آنحضرتست ، و غایات منافع و مصالحى است كه در این امور است و نهایات از نظر پایان غیبت آنحضرتست از لحاظ آنچه از نظر بدا براى مردم ظاهر مى شود.

(و از کلام مولانا المظلوم علی علیه السلام معلوم می شود عجایت عظیم خداوند در غیبت و ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه شریف)

8- معروف بن خربوذ گوید امام باقر علیه السلام فرمود: ما ائمه مانند اختران آسمانیم كه هرگاه اخترى غروب كند، اختر دیگرى طالع شود، (هرگاه امامى از دنیا برود، امامى دیگر جانشین شود) تا زمانیكه با انگشت اشاره كنید و گردن بسویش كج كنید (یعنى تقیه را ترك كنید و امر امامتش را شهرت دهید) خدا اخترش را از شما پنهان كند و فرزندان عبد المطلب مساوى شوند و امام از غیر امام شناخته نشود، پس چون اختر شما طالع شد، (امامتان ظاهر شد) پروردگارتانرا سپاس گوئید.

9- زراره گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: همانا براى حضرت قائم علیه السلام پیش از آنكه ظهور كند غیبتى است ، عرض كردم : براى چه ؟ فرمود: زیرا او میترسد - و با دست اشاره به شكمش فرمود - یعنى از كشته شدن مى ترسد.

10- محمد بن مسلم گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: اگر خبر غیبت صاحب الامر بشما رسید منكر آن نشوید.

11- مفضل بن عمر گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم ، و در اتاق مردم دیگرى هم نزدش بودند، كه من گمان كردم روى سخنش با دیگرى است ، امام فرمود، همانا بخدا كه صاحب الامر از میان شما پنهان شود و گمنام گردد، تا آنجا كه گویند، او مرد، هلاك شد، در كدام دره افتاد، و شما مانند كشتى گرفتار امواج دریا، متزلزل و واژگون شوید، و نجات نیابید جز كسى كه خدا از او پیمان گرفته و ایمان را در دلش ثبت كرده و او را با روحى از جانب خود تقویت نموده ، و همانا دوازده پرچم مشتبه برافراشته گردد

كه هیچیك از دیگرى شناخته نشود (حق از باطل مشخص نگردد) زراره گوید: من گریه كردم ، امام فرمود: چه تو را به گریه آورد، اى اباعبدالله ؟! عرض كردم ، قربانت چگونه نگریم كه شما مى فرمائید: دوازده پرچم مشتبه است و هیچیك از دیگرى شناخته نشود، زراره گوید: در مجلس آنحضرت سوراخى بود كه از آنجا آفتاب میتابید، حضرت فرمود: این آفتاب آشكار است ؟ گفتم : آرى ، فرمود: امر ما از این آفتاب روشنتر است .

12- امام صادق علیه السلام فرمود: حضرت قائم علیه السلام را دو غیبت است (غیبت صغرى و غیبت كبرى ) در یكى از آندو غیبت (كبرى ) در مواقف حج حاضر شود، و مردم را ببیند ولى مردم او را نبینند (اما در غیبت صغرى ، خواص اصحاب او را میدیدند و میشناختند).

13- یكى از اصحاب امیرالمؤ منین علیه السلام كه مورد اطمینانست گوید: این سخن را امیرالمؤ منین علیه السلام روى منبر مسجد كوفه فرموده و از او بیاد مانده است : بار خدایا! همانا ناچار حجتهائى از جانب تو روى زمینت لازمست ، كه یكى پس از دیگرى براى (راهنمائى ) خلقت بیایند و ایشانرا بدینت رهبرى كنند و علم ترا بآنها بیاموزند، تا پیروان اولیاء تو پراكنده نشوند. آن حجت یا ظاهر است و فرمانروائى نمى كند (فرمانش نمى برند) و یا پنهانست و انتظارش را مى كشند، اگر در حال صلح پیكر و شخص آن حجج از مردم نهان باشد، دانش دیرین و ثابت ایشان از مردم نهان نیست ، و آدابشان در دلهاى مؤ منین پابرجاست و طبق آن عمل كنند.

و در جاى دیگر از همین خطبه مى فرماید: ولى این (عمل به آداب ایشان ) در چه كسانست (یعنى چقدر عده آنها كم است ) از اینجهت است كه بساط علم ظاهرا برچیده شود، در آن زمانیكه یافت نشوند دانشمندانیكه دانش را نگهدارى میكنند و آن را آنگونه که از علمای خود شنیده اند، روایت مینمایند و ایشان را در آن باره تصدیق مى كنند. بار خدایا ولی من میدانم كه بساط علم برچیده نمى شود و مایه هایش از میان نمى رود و تو زمینت را از حجتى براى خلقت خالى نمیگذارى، چه آشكار و غیر مطاع یا ترسان و پنهان باشد، تا حجت تو باطل نشود و دوستانت بعد از آنكه هدایتشان كردى گمراه نگردند، ولى كجایند ایشان و چقدرند ایشان ؟، آنها كمترین شماره و بالاترین مقام را نزد خدا دارند. (بحدیث 881 رجوع شود).

14- موسى بن جعفر علیه السلام درباره قول خداى عزوجل : (((بگو بمن بگوئید اگر آب شما بزمین فرو رود كى براى شما آب روان مى آورد - 30 سوره 67 -))) فرمود: زمانى كه امام شما غایب شود، كیست (غیر خدا) كه براى شما امام تازه اى آورد؟ (امام غایب شما را ظاهر كند تا از علومش كه چون چشمه صاف جاریست استفاده كنید.)

15- محمد بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام میفرمود: اگر خبر غیبت صاحبتان بشما رسید منكر آن نشوید.

16- بناچار صاحب الامر غیبت كند و بناچار در زمان غیبتش گوشه گیرى كند، چه خوب منزلیست مدینه (گویا آنحضرت در ایام غیبت غالبا در مدینه و اطراف آن باشد) و در سى وحشتى نیست (یعنى آن حضرت همراه 30 یا 29 نفر از اصحاب و موالیان خود مى باشد و این عده اگر چه گوشه گیرند ولى وحشت و ترسى ندارند).

17- ابان بن تغلب گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: چگونه باشى (عقیده تو چیست نسبت به ) زمانى كه حمله سختى میان دو مسجد واقع شود (اشاره بجنگ و پیش آمد مهمى دارد كه میان مسجد كوفه و سهله یا مكه و مدینه واقع میشود) و علم و دانش مانند ماریكه بسوراخ خود میرود، حرکت می کند، و میان شیعیان اختلاف افتد و یكدیگر را دروغگو خوانند و بصورت هم تف اندازند، عرض كردم : قربانت ، در چنان وضعى خیرى نیست، حضرت سه مرتبه فرمود: تمام خیر در آن وضع است (زیرا مردم امتحان میشوند و امام زمان علیه السلام ظهور میكند).

18- امام صادق علیه السلام میفرمود: حضرت قائم پیش از آنكه قیام كند غایب شود، زیرا او مى ترسد - و با دست اشاره بشكمش فرمود - یعنى از كشته شدن میترسد.

19- امام صادق علیه السلام فرمود: براى حضرت قائم علیه السلام دو غیبت است : یكى كوتاه و دیگرى دراز، در غیبت اول جز شیعیان مخصوص از جاى آن حضرت خبر ندارند، و در غیبت دیگر جز دوستان مخصوصش از جاى او خبر ندارند (مقصود از دوستان مخصوص خادمان و اهل بیت آنحضرت و یا همان 30 نفرى است كه در سه روایت پیش ذكر شد).

20- مفضل بن عمر گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود براى صاحب الامر دو غیبت است ، در نخستین آنها بسوى خانواده اش مراجعه مى كند. و در دیگرى مردم مى گویند: هلاك شد و در كدام وادى افتاد: عرض كردم : اگر چنان شد. ما چه كنیم ؟ فرمود: هرگاه كسى مدعى امامت شد، مسائلى از او بپرسید كه مثل امام جواب دهد (اگر پاسخ درست نگفت ، او امام نیست ).

21- ابو حمزه گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و عرض كردم : صاحب الامر شمائید؟ فرمود نه ، گفتم : پسر شماست ؟ فرمود: نه ، گفتم ، پسر شما است ؟ فرمود: نه ، گفتم : پسر پسر پسر شماست ؟ فرمود: نه ، گفتم : پس او كیست ؟ فرمود: همان كسى است كه زمین را پر از عدالت كند، چنانكه پر از ستم و جور شده باشد، او در زمان پیدا نبودن امامان بیاید، چنانكه رسول خدا صلى اللّه علیه و آله در زمان پیدا نبودن رسولان مبعوث شد.

22- ام هانى گوید: از حضرت ابا جعفر محمد بن على علیهما السلام راجع بقول خدایتعالى (((سوگند به ستارگان غروب كننده ، همان سیارات نهان شونده (15 و 16 سوره 81 -))) پرسیدم ، فرمود: آن امامى است كه در سال 260 غایب شود، سپس مانند شعله اى در شب تاریك فروزان شود، اگر زمان او را درك كنى چشمت روشن شود.

23- ام هانى گوید: ابا جعفر محمد بن على علیه السلام را ملاقات كردم و راجع بآیه (((15 و 16 سوره 81))) از آنحضرت سؤ ال كردم ، فرمود: خنس (ستارگان غروب كننده ) امامى است كه در زمان خود هنگامیكه مردم از وجود او خبر ندارند پنهان میشود، در سال 260 سپس مانند شعله درخشان در شب تار ظاهر میشود، اگر آن زمانرا را درك كنى چشمت روشن شود.

شرح _غیبت و ظهور امام زمان علیه السلام در این دو روایت تشبیه بغروب و طلوع ستاره شده است كه در روز نهان و در شب آشكار میشود، میشود، و شب تار كنایه از فرا گرفتن ستم و جهالت است جهان بشریت را و سال 260 سال وفات امام حسن عسگرى و غیبت امام دوازدهم علیهماالسلامست .

24- ابوالحسن سوم (امام هادى ) علیه السلام فرمود: هرگاه پیشواى شما از میان شما برداشته شود، از زیر پاى خود منتظر فرج باشید.

شرح _این روایت سه گونه معنى میشود: 1- هرگاه امام شما غایب شد، همیشه و در هر حال مثل اینكه چیزى را بآسانى از زیر پاى خود برمیگیرید. انتظار فرج داشته باشید، اگر چه فرج و ظهور امام نزد خدا دور باشد، 2 - هرگاه علوم و معارف دینى از میان شما برخیزد و جهان را جهالت و بى خبرى فراگیرد بدانید كه فرج نزدیكست 3 - هرگاه امام شما غایب شود سر بزیر اندازید و گوشه گیرى و شكیبائى ورزید كه شكیبائى كلید فرج و گشایش است .

25- ایوب بن نوح گوید به حضرت رضا علیه السلام عرض كردم : من امیدوارم كه شما صاحب الامر باشید، و خدا امر امامت را بدون شمشیر و خونریزى به شما رساند، زیرا براى شما (بولایت عهدى ماءمون ) بیعت گرفته شده و بنام شما سكه زده اند، حضرت فرمود: هیچ كس از ما خاندان نیست كه مكاتبات داشته باشد و با انگشت بسویش اشاره كنند و از مسئله بپرسند و اموال برایش برند، جز اینكه یا ترور شود و یا در بستر خود بمیرد (یا با شمشیر كشته شود و یا با زهر) تا زمانى كه براى این امر (امامت ) كودكى را از ما خاندان مبعوث كند و ولادت و وطن او نهانست ولى نسبت و دودمانش نهان نیست .(و این روایت از معجزات مولای مظلوم ما حضرت رضا علیه سلام است که به امر خدا موضوع امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه شریف را در کودکی و غیبت او را اعلام می فرمایند)

26- عبداللّه بن عطا گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم : شیعیان شما در عراق بسیارند و بخدا مانند شما در خاندانت كسى نیست ، پس چرا خروج نمى كنى ؟ فرمود: اى عبداللّه بن عطا! تو گوشهایت را براى بیخردان مى گسترى (هر سخنى را از هر نادانى باور میكنى ) بخدا من صاحب شما نیستم ، گوید عرض كردم : پس صاحب ما كیست ؟ فرمود: بنگرید هر كه ولادتش از مردم نهان گشت او صاحب شماست ، همانا كسى از ما خاندان نیست كه انگشت نما شود و میان دهان مردم افتد (مشهور و معروف گردد)، جز اینكه

مرگش یا از خون دل خوردن و یا از بینیش بخاك مالیده شدن باشد.( پس در این روایت عظیم هم موضوع غیبت امام زمان علیه سلام اعلام گردیده است)

27- امام صادق علیه السلام فرمود: قائم ما قیام مى كند و در گردن او براى هیچكس پیمان و قرارداد و بیعتى نیست .

28- منصور از مردى نقل مى كند و بامام صادق علیه السلام عرض كرد: هرگاه روز را صبح و شام كنم و امامى را كه از او پیروى كنم نبینم چكنم ؟ فرمود: آنكه را باید دوست داشته باشى دوست بدار و آنكه را باید دشمن بدارى دشمن بدار (تولى و تبرى را از دست مده ) تا خداى عزوجل او را ظاهر كند.

29- زرارة بن اعین گوید، امام صادق علیه السلام فرمود: آن جوان ناچار غیبت مى كند عرض كردم : چرا؟ فرمود: میترسد - و با دست اشاره بشكمش كرد - (یعنى مى ترسد او را بكشند) و اوست كه چشم براهش باشند و او است كه مردم در ولادتش تردید مى كنند. برخى گویند در شكم مادرش بود (كه پدرش مرد) بعضى گویند: پدرش مرد و فرزندى نداشت و بعضى گویند: دو سال پیش از وفات پدرش متولد شد.

زراره گوید: من عرض كردم : چه دستور مى فرمائى اگر من به آن زمان رسیدم ، فرمود: خدا را با این دعا بخوان : خدایا خودت را به من بشناسان ، زیرا اگر تو خودت را به من نشناسانى ، من ترا نخواهم شناخت ، خدایا پیغمبرت را به من بشناسان ، زیرا اگر تو پیغمبرت را به من نشناسانى من هرگز او را نشناسم . خدایا تو حجت را به من بشناسان ، زیرا اگر تو حجتت را به من نشناسانى از طریقه دینم گمراه مى شوم احمد بن هلال (كه با دو واسطه از زراره نقل مى كند) گوید، من این حدیث را 56 سال پیش شنیده ام .

شرح _مقصود احمد بن هلال این است كه من این حدیث را پنجاه سال پیش از ولادت امام عصر علیه السلام شنیده ام پس احتمال جعل و دروغ در آن راه ندارد و نیز اخبار مربوط به غیبت آنحضرت و اوصاف و شمائلش پیش از ولادت آنحضرت در زمان پدر و جدّش و بلكه از زمان پیغمبر اكرم و امیرالمؤ منین صلوات اللّه علیهما شیوع داشته و طبق آن بوقوع پیوسته است ، شیوع این اخبار به حدى بوده كه طایفه كیسانیة گفتند: ابن الحنیفه همان امام زمان است كه غایب شده است و طایفه ناووسیة و ممطورة نسبت بامام صادق و امام كاظم علیهما السلام این عقیده را ابداع كردند. و محدثین شیعه اخبار مربوط بامام زمان علیه السلام از پیغمبر اكرم و ائمه هدى به ترتیب نقل كرده و در كتب خود آورده اند. یكى از محدثین موثق شیعه حسن بن محبوب زراد است كه كتاب مشهور و معروف مشیخة را بیش از صد سال جلوتر از غیبت نوشته است و اخبار او پس از سالها بدون اختلاف بوقوع پیوسته است و نیز از غیبت صغرى و كبرى خبر داده و چنانكه خبر داده اتفاق افتاده است (بصفحه 250 - 251 مرآت العقول مراجعه شود).(و این همه امور از عظمت اسلام و قرآن و عظمت منزلت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه شریف است).

30- مفضل بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام درباره قول خداى عزوجل (((زمانیكه در صور دمیده شود 8 سوره 74 -))) فرمود: همانا امام پیروز و پنهان از ما خاندان است و چون خداى عز ذكره اراده كند كه امر او را ظاهر سازد، در دلش نكته اى گذارد، سپس ظاهر شود و به امر خداى تبارك و تعالى قیام كند.

شرح _آیه شریفه راجع به دمیدن در صور پیش از قیامت است كه در این روایت الهام امر ظهور را در دل امام عصر علیه السلام به آن تشبیه و تاءویل فرموده است .

3- محمد بن فرج گوید: امام باقر علیه السلام به من نوشت : زمانیكه خداى تبارك و تعالى بر خلقش خشم كند، ما را از مجاورت آنها دور كند. (پس غیبت امام علیه السلام زمان دلیل خشم خداست و بندگانش ).

(آنچه ادعاى امامت راستگو را از دروغگو معلوم میكند)

توضیح_در این باب مرحوم كلینى قده روایاتى را ذكر مى كند كه شامل امتیازات و خصائص امام علیه السلام است و از غیر امام ساخته نیست ، قسمتى از این روایات مربوط به معجزه و خرق عادت است كه متكلمین شیعه راجع به این موضوع كتابها نوشته و فرق معجزه را با سحر و شعبده و راه استدلال به آن را براى اثبات نبوت و امامت توضیح داده اند، برخى دیگر مشتمل بر جواب مسائل علمى و مطالب غامض و مشكلى است كه حل آنها و پاسخ دادن درست و صحیحش از عهده افراد معمولى خارج است ، زیرا آن علوم به كلى در مكتبهاى بشرى تدریس نمى شود و شخص امام و پیغمبر هم براى فرا گرفتن آنها نزد هیچ استادى زانو نزده و تعلم نكرده است ، و علم و دانش او تنها از سرچشمه لدنى و افاضات الهامى منشعب گشته است . ما این موضوع را در جلد اول ص 303300 توضیح بیشترى داد.

برخى دیگر از این روایات متضمن پیشگوئیها و علوم غیبى است كه حدس و نظر افراد بشر هر چند تیز و دوربین باشد بآن نمیرسد و از طرفى هم بسر حد علوم غیبى كه مختص خداى تعالى است نمیرسد. این موضوع را هم ما ذیل حدیث 659 و 668 جلد اول تا حدى تشریح كردیم .

1- امام صادق علیه السلام فرمود: طلحه و زبیر مردى از طایفه عبدالقیس را كه خداش (در وزن كتاب ) نام داشت خدمت امیرالمؤ منین صلوات اللّه علیه فرستادند و به او گفتند: ما ترا بسوى مردى مى فرستیم كه خود او و خاندانش را از دیر زمان به جادوگرى و غیب گوئى مى شناسیم و در میان اطرافیان ما، تو از خود ما هم بیشتر مورد اعتمادى كه آن را از او نپذیرى و با او مخاصمه كنى تا حقیقت امر بر تو معلوم گردد (تا حق را به او بفهمانى ) و بدان كه ادعاى او از همه مردم بیشتر است مبادا ادعاى او به تو شكستى وارد كند. و از جمله راههائی كه مردم را با آن گول مى زند،

آوردن خوردنى و نوشیدنى و عسل و روغن و خلوت كردن با مردم است ، پس طعامش را نخور و شرابش را میاشام و به عسل و روغنش دست نزن و با او در خلوت منشین ، از همه اینها بر حذر باش و به یارى خدا حركت كن و چون چشمت به او افتاد آیه سخره (54 سوره 7) را بخوان و از نیرنگ او و نیرنگ شیطان به خدا پناه بر، و چون حضورش نشستى ، تمام نگاهت را به او متوجه كن و با او انس مگیر.

آنگاه به او بگو: همانا دو برادر دینى و دو پسر عموى نسبیت ترا سوگند مى دهند كه قطح رحم نكنى (ترا به قطع رحم سوگند مى دهند) و به تو مى گویند: مگر تو نمى دانى كه ما از روزیكه خدا محمد صلى اللّه علیه و آله را قبض روح كرد، به خاطر تو مردم را رها كردیم و با فامیل خود مخالفت نمودیم (یعنى به خاطر تو با آن سه خلیفه بیعت نكردیم ) اكنون كه تو به كمترین مقامى رسیدى ، احترام ما را تباه كردى و امید ما را بریدى ، سپس با وجود دورى ما از تو و وسعت شهرهاى نزد تو، كردار و قدرت ما را نسبت به خود مشاهد كردى . كسیكه ترا از ما و پیوند با ما منصرف مى كند سودش براى تو از ما كمتر و دفاعش از تو نسبت به دفاع ما سست تر است (ما براى تو از عمار و مانند او مفیدتریم ) صبح روشن براى صاحب دو چشم بینا آشكار شده است (مطلب مانند آفتاب روشن است ) به ما خبر رسیده كه تو هتك احترام ما كرده و ما را نفرین كرده اى ، چه ترا بر این وا داشت ؟ ما ترا شجاعترین پهلوانان عرب مى دانستیم (و نفرین كار مردم ترسو است ) تو نفرین بر ما را كیش و عادت خود قرار داده ئى و گمان مى كنى این كارها را در برابر تو شكست مى دهد.

چون خداش نزد امیرالمؤ منین علیه السلام آمد، آنچه دستورش داده بودند به كار بست ، چون على علیه السلام او را دید كه با خود سخنى آهسته مى گوید، (آیه سخره را مى خواند) او را خنده گرفت و فرمود: بیا اینجا اى برادر عبدقیس ! و اشاره به مكانى نزدیك خود كرد -.

خداش گفت : جا وسیع است (همین جا مى نشینم ) مى خواهم پیغامى به شما برسانم .

على علیه السلام فرمود: چیزى بخورید و بیاشامید و لباسها را بكنید و روغنى بمالید، سپس پیغام خود را برسانید، قنبر! برخیز و او را منزل بده . خداش گفت : مرا به آنچه گفتى نیازى نیست .

على علیه السلام فرمود: مى خواهى با تو در خلوت رویم ؟ (تا اگر سخنى محرمانه دارى خجالت نكشى ).

خداش گفت : هر رازى نزد من آشكار است (سخن محرمانه ئى ندارم ):

على علیه السلام فرمود: ترا سوگند مى دهم به آن خدائیكه از خودت به تو نزدیك تر است و میان تو و دلت حائل مى شود، همان خدائیكه خیانت چشمها و راز سینه ها را مى داند: آیا زبیر آنچه را من به تو پیشنهاد كردم (از خوردن و آشامیدن و روغن مالیدن و خلوت ) به تو سفارش نكرد؟.

خداش گفت : بار خدایا، آرى ، چنین است .

على علیه السلام فرمود: اگر بعد از آنچه از تو خواستم (و ترا به آن خداى عالم سوگند دادم ) كتمان مى كردى چشم بر هم نمى گذاشتى (هلاك مى شدى ) ترا به خدا سوگند مى دهم آیا او به تو سخنى آموخت كه چون نزد من آمدى آن را بخوانى ؟ خداش گفت : به خدا آرى ، على علیه السلام فرمود آیه سخره بود؟ خداش آرى .

على علیه السلام ، آن را بخوان سپس او خواند و على علیه السلام تكرار و تقریرش مى كرد و هر جا غلط مى خواند: تصحیحش مى فرمود تا هفتاد بار آن را خواند. خداش (با خود) گفت : شگفتا: چرا امیرالمؤ منین دستور مى دهد این آیه هفتاد بار تكرار شود؟ على علیه السلام احساس مى كنى كه دلت مطمئن شد؟.

خداش آرى به خدائى كه جانم به دست اوست (پس هفتاد بار خواندن آیه سخره موجب رفع شیاطین جن و انس و اطمینان دل بر اسلام و ایمان مى گردد) على علیه السلام آن دو نفر به تو چه گفتند؟ خداش گزارش خبر را نقل كرد.

على علیه السلام به آنها بگو: سخن خود شما براى استدلال علیه شما كافیست ، ولى خدا گروه ستمكاران را هدایت نمى كند. شما گمان مى كنید كه برادر دینى و پسر عموى نسبى من هستید، نسب را منكر نیستم (زیرا مره جد اعلاى هر سه نفر ماست ) اگر چه غیرنسبى را كه خدا بوسیله اسلام پیوست داد قطع شده است (و نسبت شما با من از زمان جاهلیت مى پیوندد) و اما اینكه گفتید: برادر دینى من هستید، اگر راست گوئید، شما با كارهائیكه نسبت به برادر دینى خود كردید، با كتاب خداى عزوجل مخالفت نموده و نافرمانیش كردید و اگر راستگو نیستید، با ادعاى برادر دینى من بودن افترائى بسته و دروغى گفته اید.

و اما مخالفت شما با مردم از روزى كه خدا محمد صلى اللّه علیه و آله را قبض روح نمود، اگر از روى حق با مردم مخالفت كردید (و با من بیعت نمودید) سپس با مخالفت با من آن حق را شكستید و باطل كردید و اگر از روى باطل با مردم مخالفت كردید، گناه آن باطل با گناه كار تازه ئى كه كردید (و با من هم مخالفت ورزیدید) بگردن شماست ، علاوه بر اینكه بیعت شما با من در مخالفت با مردم (اینكه خود را مخالف مردم وصف كردید) جز براى طمع دنیا نبوده است ، شما مى گوئید: من امیدتان را قطع كردم و چنین عقیده دارید، خدا را شكر كه عیب دینى بر من نگرفتید.

و اما آنچه مرا از پیوند شما باز داشت همان (سوء عقیده و خبث باطنى شما) است كه شما را از حق برگردانید و وادار كرد كه طوق بیعت را از گردن خود بیفكنید چنانكه چارپاى سركش افسار خود را پاره مى كند، تنها خداست پروردگار من كه چیزى را با او انباز نسازم ، شما نگوئید او سودش كمتر و دفاعش سست تر است كه سزاوار نام شرك و نفاق مى گردید.

و اما اینكه گفتند: من شجاعترین پهلوانان عربم و شما از لعنت و نفرینم گریزانید، بدانید كه هر مقامى مناسب كارى است ، آنگاه كه نیزه ها از هر سو به جنبش آید و یالهاى اسبان پریشان شود، و ششهاى شما (از ترس ) و درونتان باد كند، آنجاست كه خدا مرا با دلى قوى كار گزارى كند، و اما اگر همین را ناخوش دارید كه من شما را نفرین

كرده ام ، نباید بیتابى كنید از اینكه به عقیده شما مردى جادوگر و از طایفه جادوگران بر شما نفرین كند.

بار خدایا؛ اگر طلحه و زبیر به من ستم كرده اند و افترا بسته اند (و نسبت جادوگرى و قتل عثمان به من داده اند) و شهادت خود را (نسبت به آنچه از پیغمبر صلى اللّه علیه و آله درباره من شنیدند) كتمان كردند و نسبت به من از تو و پیغمبرت نافرمانى كردند، زبیر را به بدترین وضعى بكش و خونش را در گمراهیش بریز و طلحه را خوار گردان و در آخرت بدتر از این را براى آنها ذخیره كن ، آمین بگو.

خداش گفت : آمین (خدایا مستجاب كن ) سپس خداش با خود مى گفت : به خدا من هرگز صاحب ریشى ندیدم كه خطایش از تو (خودش ) روشنتر باشد، حامل پیام و دلیلى باشد كه بعضى بعض دیگرش را نقض كند و خدا جاى درستى براى آن نگذاشته باشد، من به سوى خدا مى گرایم و از آن دو نفر بیزارم .

على علیه السلام فرمود: نزد آنها باز گرد و گفتار مرا به آنها برسان ، خداش گفت : نه به خدا سوگند، نخواهم رفت ، جز اینكه از خدا بخواهى كه مرا هر چه زودتر به سوى شما برگرداند و مرا به رضایت خود نسبت به شما موفق دارد، آن حضرت دعا كرد. دیرى نگذشت كه خداش برگشت و در جنگ جمل در ركاب آن حضرت كشته شد، خدایش رحمت كند (و هم چنین نفرین آن حضرت درباره آن دو نفر مستجاب شد، زیرا زبیر در آغاز جنگ از معركه بیرون رفت ، مردى تمیمى خود را به او رسانید و مقتولش ساخت و طلحه هم در همان آغاز جنگ كشته شد.)

2- رافع بن سلمه گوید: روز جنگ نهروان همراه على بن ابیطالب صلوات الله علیه بودم ، هنگامى كه على علیه السلام نشسته بود، سوارى آمد و گفت : السلام علیك یا على على علیه السلام فرمود: علیك السلام مادرت مرگت بیند چرا به عنوان امیرالمؤ منین بر من سلام نكردى ؟ گفت ! آرى ، اكنون علتش را به تو مى گویم : در جنگ صفین تو بر حق بودى ولى چون حكومت حكمین را پذیرفتى از تو بیزارى جستم و ترا مشرك دانستم ، اكنون نمى دانم از كى پیروى كنم ، به خدا اگر هدایت ترا از گمراهیت باز شناسم (بدانم بر حقى یا بر باطل ) براى من از تمام دنیا بهتر است .

على علیه السلام به او فرمود: مادرت مرگت ببیند، نزدیك من بیا تا نشانه هاى هدایت را از نشانه هاى گمراهى براى تو بازنمایم ، آن مرد نزدیك حضرت ایستاد، در آن میان سوارى شتابان آمد تا نزد على علیه السلام رسید و گفت : یا امیرالمؤ منین ! مژده باد ترا بر فتح ، خدا چشمت را روشن كند، به خدا تمام لشكر دشمن كشته شد حضرت به او فرمود: زیر نهر یا پشت آن ؟ گفت آرى زیر نهر، فرمود: دروغ گفتى ، سوگند به آنكه دانه را شكافد و جاندار آفریند، آنها هرگز از نهر عبور نكنند تا كشته شوند.

آن مرد گوید: بصیرتم در (باره بیزارى و مشرك بودن ) بكلى زیاده گشت (زیرا آن مرد را تكذیب كرد) اسب سوار دیگرى دوان آمد و همان مطلب را به او گفت ، امیرالمؤ منین علیه السلام به او همان جواب را گفت كه به رفیقش گفت ، مرد شاك گوید: من مى خواستم به على علیه السلام حمله كنم و با شمشیر فرقش را بشكافم ، سپس دو

سوار دیگر دوان آمدند كه اسبان آنها عرق كرده بود. گفتند: خدا چشمت را روشن كند اى امیرالمؤ منین ، مژده باد ترا به فتح ، به خدا كه همه آن مردم كشته شدند، على علیه السلام فرمود: پشت نهر یا زیر آن ؟ گفتند: نه ، بلكه پشت نهر، چون ایشان اسبهاى خود را به طرف نهروان راندند، و آب زیر گردن اسبشان رسید، برگشتند و كشته شدند. امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: راست گفتید، آن مرد از اسبش به زیر آمد و دست و پاى امیرالمؤ منین علیه السلام را گرفت و بوسه داد، سپس على علیه السلام فرمود، این است نشانه و معجزه ئى براى تو.

شرح _على علیه السلام در این روایت دو مرتبه به آن مرد فرمود: مادرت مرگت بیند. علامه مجلسى (قدّس سرّه) گوید نفرین حضرت از آن جهت بود كه هر كسى بالاخره مى میرد و یا از این جهت است كه مرگ براى او از آن عقیده فاسد بهتر است و یا این جمله از الفاظى است كه در لغت عرب مرسومست ، و گوینده قصد نفرین ندارد مانند جمله تبت یدالك قاتلك الله مرات ص 254 و اما موضوع جنگ نهروان در كتب تاریخ به تفضیل مذكور است و این مقام مناسب ذكرش نیست .

3- ابوهاشم جعفرى گوید: من خدمت ابى محمد (امام حسن عسكرى علیه السلام ) بودم كه براى مردى یمنى اجازه تشرف خواستند، سسپس وارد شد. مردى بود فربه ، بلند، تنومند، بعنوان ولایت به اما علیه السلام سلام كرد (یعنى گفت السلام علیك یا ولى الله ) و حضرت با پذیرش جواب گفت و فرمان نشستن داد، او پهلوى من نشست ، من با خود گفتم : كاش میدانستم این كیست ، امام علیه السلام فرمود: این از فرزندان آن زن عربى است كه سنگریزه ئى را دارد كه پدرانم با خاتم خویش آن را مهر كرده اند، و اكنون آن را آورده و مى خواهد من مهر كنم سپس فرمود: آنرا بده ، او سنگریزه ئى را بیرون كرد كه در یك طرفش جاى صافى بود، امام عسكرى علیه السلام آن را گرفت . سپس خاتمش را در آورد و آن را چنان مهر كرد كه نقش بر داشته شد، گویا الان نقش خاتم آن حضرت كه (((الحسن بن على ))) بود پیش چشم منست .

ابوهاشم گوید: من بیمانى گفتم : هرگز پیش از این آن حضرت را دیده بودى ؟ گفت : نه به خدا، سالهاست كه من اشتیاق دیدن او را داشتم تا آنكه همین ساعت جوانى كه او را ندیده بودم نزد من آمد و گفت : برخیز و داخل شو، من هم در آمدم ، سپس مرد یمانى برخاست و مى گفت : رحمت و بركات خدا بر شما خاندان باد، ذریه ئى هستید كه بعضى پاره تن بعضى دیگرید، بخدا سوگند كه رعایت حق شما واجبست مانند حق امیرالمؤ منین علیه السلام و امامان بعد از او صلوات الله علیهم اجمعین ، سپس او رفت و من دیگر ندیدمش .

اسحاق گوید: ابوهاشم جعفرى گفت : من اسم یمانى را پرسیدم ، گفت اسم من مهجع بن صلت بن عقبة بن سمعان بن غانم ام غانم است ، و ام غانم همان زن عرب یمانى است كه امیرالمؤ منین و نوادگانش تا حضرت رضا علیه السلام سنگریزه او را مهر كرده بودند.( و ام غانم دارای عمر طولانی بود و به عنایت حضرت علی بن الحسین نیروی جوانی او برگشت و تا امام رضا را زیارت کرد و وفق روایت قطعه سنگ کوچک را امیر المومنین

به نشانه امر امامت برای او مهر کرد و ...، و به نواده او مشرف را به خدمت امام حسن عسکری )

4- امام باقر علیه السلام فرمود: چون امام حسین علیه السلام كشته شد، محمد بن حنفیه ، شخصى را نزد على ابن الحسین فرستاد كه تقاضا كند با او در خلوت سخن گوید سپس (در خلوت ) به آن حضرت چنین گفت : پسر برادرم ! میدانى كه رسول خدا صلى اللّه علیه و آله وصیت و امامت را پس از خود به امیرالمؤ منین علیه السلام و بعد از او به امام حسن علیه السلام و بعد از او به امام حسین علیه السلام واگذاشت . و پدر شما رضى الله عنه و صلى على روحه كشته شد و وصیت هم نكرد، و من عموى شما و با پدر شما از یك ریشه ام و زاده على علیه السلام هستم . من با این سن و سبقتى كه بر شما دارم از شما كه جوانید به امامت سزاوارترم ، پس با من در امر وصیت و امامت منازعه و مجادله مكن . على بن الحسین علیه السلام به او فرمود: اى عمو از خدا پروا كن و چیزى را كه حق ندارى ادعا مكن . من ترا موعظه مى كنم كه مبادا از جاهلان باشى ، اى عمو! همانا پدرم صلوات الله علیه پیش از آنكه رهسپار عراق شود به من وصیت فرمود و ساعتى پیش از شهادتش نسبت به آن با من عهد كرد. و این سلاح رسول خدا صلى اللّه علیه و آله است نزد من ، متعرض این امر مشو كه مى ترسم عمرت كوتاه و حالت پریشان شود.

همانا خداى عزوجل امر وصیت و امامت را در نسل حسین علیه السلام مقرر داشته است ، اگر میخواهى این مطلب را بفهمى بیا نزد حجرالاسود رویم و محاكمه كنیم و این موضوع را از او بپرسیم ، امام باقر علیه السلام فرماید، این گفتگو میان آنها در مكه بود، پس رهسپار شدند تا بحجر الاسود رسیدند، على بن الحسین به محمد بن حنیفه فرمود تو اول بدرگاه خداى عزوجل تضرع كن و از او بخواه كه حجر را براى تو به سخن آورد و سپس بپرس . محمد با تضرع و زارى دعا كرد و از خدا خواست و سپس از حجر خواست (كه به امامت او سخن گوید) ولى حجر جوابش نگفت . على بن الحسین علیه السلام فرمود: اى عمو اگر تو وصى و امام مى بودى جواب مى داد. محمد گفت : پسر برادر تو دعا كن و از خدا بخواه ، على بن الحسین علیه السلام به آنچه خواست دعا كرد، سپس فرمود: از تو مى خواهم به آن خدائیكه میثاق پیغمبران و اوصیاء و همه مردم را در تو قرار داده است (همه باید نزد تو آیند و به پیمان خدا وفا كنند) كه وصى و امام بعد از حسین علیه السلام را به ما خبر ده . حجر جنبشى كرد كه نزدیك بود از جاى خود كنده شود، سپس خداى عزوجل او را به سخن آورد و به زبان عربى فصیح گفت : بار خدایا همانا وصیت و امامت بعد از حسین بن على علیه السلام به على بن حسین بن على بن ابیطالب پسر فاطمه دختر رسول خدا صلى اللّه علیه و آله رسیده است .

پس محمد بن على (محمد حنفیه ) برگشت و پیرو على بن الحسین علیه السلام گردید.

شرح ­_علامه مجلسى (قدّس سرّه) فرماید: راجع به محمد بن حنفیه اخبار مختلفى وارد شده است ، برخى از اخبار دلالت دارد بر جلالت قدر او، چنانكه میان شیعه مشهور است و

برخى دلالت دارد بر صدور بعضى از لغزشها از وى ، مانند همین روایت ... ولى ممكن اسن این منازعه و مخاصمه او با امام چهارم علیه السلام صورى و ظاهرى و به جهت بعضى از مصالح باشد كه مبادا ضعفاء شیعه بگویند محمد بن حنفیه از على بن الحسین علیه السلام بزرگتر و به امامت سزاوارتر است.

5- هشام بن سالم گوید: بعد از وفات امام صادق علیه السلام من و صاحب الطاق (محمد بن نعمان كه در طاق محامل كوفه صرافى داشته و بمؤ من الطاق نیز معروفست ) در مدینه بودیم و مردم گرد عبداللّه بن جعفر (عبداللّه افطح ) را گرفته و او را صاحب الامر بعد از پدرش میدانستند (بحدیث 743 رجوع شود)، من با صاحب الطاق نزدش رفتیم و مردم در محضرش بودند، توجه مردم باو از اینجهت بود كه از امام صادق علیه السلام روایت میكردند كه آنحضرت فرموده است : امر امامت بپسر بزرگتر میرسد بشرط اینكه عیبى در او نباشد.

ما هم نزدش رفتیم تا مسائلى را كه از پدرش مى پرسیدیم ، از او بپرسیم ، لذا پرسیدیم زكاة در چند درهم واجب میشود؟ گفت : در دویست درهم كه باید پنج درهم آنرا داد، گفتیم : درصد درهم چطور؟ گفت : دو درهم و نیم ، گفتیم : عامه هم چنین چیزى نمى گویند، او دستش را سوى آسمان بلند كرد و گفت : بخدا من نمیدانم عامه چه میگویند، هشام گوید: ما از نزد او گمراه و حیران بیرون آمدیم ، نمیدانستیم بكجا برویم و بكه رو آوریم ، من بودم و ابو جعفر احول ، گریان و سرگردان در یكى از كوچه هاى مدینه نشستیم نمیدانستیم كجا برویم و بكه رو آوریم و با خود میگفتیم . بسوى مرجئه رویم ؟ بسوى قدریه ؟ بسوى زیدیه ؟ بسوى معتزله ، بسوى خوارج ، در همین حال بودیم پیرمردى را كه نمیشناختیم دیدیم با دست اشاره كرد بسوى من بیائید، من ترسیدم كه او از جاسوسهاى ابوجعفر منصور باشد، زیرا او در مدینه جاسوسهائى داشت كه به بینند شیعیان امام جعفر صادق علیه السلام بامامت چه كسى اتفاق میكنند تا گردن او را بزنند، لذا من ترسیدم كه این پیرمرد از آنها باشد، به احول گفتم : از من دور بایست ، زیرا من بر خودم و بر تو ترس دارم و این پیرمرد مرا میخواهد نه تو را، از من دور بایست تا بهلاكت نیفتى و بدست خود بزیان خویش كمك نكنى ، پس اندكى از من دور شد و من بدنبال پیرمرد براه افتادم ، زیرا معتقد بودم كه از او نتوانم خلاص شد پیوسته دنبالش میرفتم و تن بمرگ داده بودم تا مرا بدر خانه ابوالحسن (موسى بن جعفر علیهما السلام ) برد. سپس مرا تنها گذاشت و رفت .

ناگاه خادمى دم در آمد و گفت : بفرما، خدایت رحمت كند، من وارد شدم ، ابوالحسین موسى علیه السلام را دیدم ، بى آنكه من چیزى بگویم ، فرمود: نه بسوى مرجئه و نه بسوى قدریه و نه بسوى زیدیه و نه بسوى معتزله ، بسوى من ، بسوى من ، عرض كردم : قربانت ، پدرت در گذشت ؟ فرمود: آرى ، عرض كردم : وفات كرد؟ فرمود: آرى عرض كردم : پس از او امام ما كیست ؟ فرمود: اگر خدا خواهد ترا هدایت

كند، هدایت میكند، عرض كردم : قربانت ، عبداللّه عقیده دارد كه او امام بعد از پدرش میباشد، فرمود: عبداللّه میخواهد، خدا عبادت نشود، عرض كردم ، قربانت امام ما بعد از تو كیست ؟ فرمود: اگر خدا بخواهد ترا هدایت كند، میكند عرض كردم ، قربانت او شمائید؟ فرمود: (((نه ، من این سخن نمیگویم ))) با خود گفتم : من راه پرسش را درست نرفتم ، سپس عرض كردم : قربانت ، شما امامى دارید؟ فرمود: نه ، (فهمیدم كه خود او امامست ) آنگاه از بزرگداشت و هیبت آنحضرت عظمتى در دلم افتاد كه جز خداى عزوجل نداند، بیشتر از آنچه هنگام رسیدن خدمت پدرش در دلم میافتاد.

سپس عرض كردم : قربانت ، از شما بپرسم آنچه از پدرت میپرسیدم ؟ فرمود: بپرس تا با خبر شوى ولى فاش مكن ، اگر فاش كنى نتیجه اش سر بریدنست سپس از آنحضرت سؤ ال كردم و فهمیدم دریاى بیكرانیست . عرض كردم : قربانت شیعیان تو و پدرت در گمراهى سرگردانند، با تعهد كتمانیكه از من گرفته اید، ایشانرا به بینم و بسوى شما دعوت كنم ؟ فرمود: هر كس از آنها كه رشد و استقامتش را در راه راست دریافتى ، مطلب را باو بگو، و شرط كن كه كتمان كند، اگر فاش كند، نتیجه اش سر بریدن است و با دست اشاره بگلویش فرمود من از نزد آنحضرت خارج شدم و بابى جعفر احول برخوردم ، بمن گفت : چه خبر بود؟ گفتم : هدایت بود، آنگاه داستان را برایش گزارش دادم ، سپس فضیل و ابو بصیر را دیدم ، ایشان هم خدمتش رسیدند و از حضرتش سؤ ال كردند و سخنش را شنیدند و بامامتش قاطع گشتند. سپس جماعتى از مردم را ملاقات كردیم ، هر كس خدمتش رسید، امامتش را باور كرد، مگر طایفه عمار (بن موسى ساباطى ) و اصحاب او، ولى عبداللّه جز چند نفرى نزدش نمیرفتند، چون چنین دید، گفت : مردم چگونه شدند؟ باو خبر دادند كه هشام مردم را از دور تو پراكند. هشام گوید: او چند نفر را در مدینه گماشته بود كه مرا بزنند.

6- محمد بن فلان واقفى گوید: من پسر عموئى داشتم كه نامش حسن بن عبداللّه بود، مردى بود زاهد و عابدترین مردم زمان خود. و بواسطه جدى بودن و كوشش او در امر دین سلطان از او پروا میكرد و بسا در پیش روى سلطان سخن درشت و دشوارى بعنوان موعظه میگفت و او را امر بمعروف و نهى از منكر مینمود سلطان هم بواسطه شایستگى و نیكوكاریش از او تحمل میكرد، حال او پیوسته چنین بود تا آنكه روزى در مسجد حضرت ابوالحسن موسى بن جعفر علیه السلام بر او وارد شد. چون او را دید، اشاره كرد، او هم نزد حضرت آمد، امام باو فرمود: اى اباعلى ! من روش ترا بسیار دوست دارم و خوشم میآید ولى تو معرفت ندارى ، برو و معرفت بجو، عرض كرد: قربانت ، معرفت چیست ؟ فرمود: برو بفهم و كسب حدیث كن . عرض كرد: از كه كسب كنم ؟ فرمود: از فقهاء اهل مدینه ، سپس آن اءحادیث را بر من عرضه كن . او رفت و احادیثى را نوشته خدمت حضرت باز آمد و برایش قرائت كرد، امام همه را باطل دانست ، و باو فرمود، برو معرفت یاد بگیر، آن مرد بدین خود عنایت داشت و پیوسته در انتظار

استفاده از حضرت ابوالحسن علیه السلام بود تا زمانیكه آنحضرت بكشتزار خود میرفت ، در بین راه بحضرت برخورد و عرض كرد: قربانت ، من در برابر خدا با شما احتجاج و خصومت مى كنم ، مرا به معرفت راهنمایى كن ، حضرت گزارش حال امیرالمؤ منین علیه السلام و آنچه بعد از پیغمبر صلى الله علیه و آله واقع شد و نیز گزارش امر آن دو مرد (ابوبكر و عمر) را بیان فرمود، او هم پذیرفت سپس به حضرت عرض كرد: امام بعد از امیرالمؤ منین علیه السلام كیست ؟ فرمود: اگر بتو خبر دهم مى پذیرى ؟ گفت : آرى قربانت گردم ، فرمود، منم امام ، عرض كرد: چیزى مى خواهم كه بآن استدلال كنم ، (یعنى معجزه شما چیست ؟) فرمود: برو نزد آن درخت آنگاه با دست اشاره بدرخت ام غیلان كرد و باو بگو: موسى بن جعفر بتو میگوید: بیا، گوید من نزد درخت رفتم و دیدم زمین را میشكافد و میآید تا در برابر حضرت ایستاد، سپس حضرت باو اشاره كرد، تا برگشت . او بامامتش اقرار كرد و خاموشى گزید و بعبارت پرداخت و كسى پس از آن او را ندید كه سخن گوید.

7- محمد بن ابى العلاء گوید: بعد از آنكه یحیى بن اكثم قاضى سامرا را آزمایش كردم و با او مباحثه و گفتگو نمودم و رفت و آمد كردم و راجع به علوم آل محمد پرسیدم شنیدم كه مى گفت : روزى داخل (مسجد مدینه ) شدم و قبر رسولخدا صلى اللّه علیه و آله را طواف میكردم ، در آن میان محمد بن على الرضا علیه السلام را دیدم مشغول طواف است ، درباره مسائلى كه در نظرم بود، با او مناظره كردم ، همه را بمن جواب داد، من به او عرض كردم بخدا كه من میخواهم از شما یك مساءله ئى بپرسم ، عرض كردم : بخدا سؤ ال من همین است ، پس فرمود: منم امام ، عرض كردم : علامتش چیست ؟ در دست حضرت عصائى بود كه بسخن در آمد و گفت : همانا مولاى من امام این زمانست و اوست حجت خدا.

8- حسین بن عمر بن یزید گوید: خدمت حضرت رضا علیه السلام رسیدم و در آنزمان واقفى مذهب بودم (امامت آنحضرت را قبول نداشتم ) و همانا پدر من از پدر او هفت مساءله پرسیده بود كه شش تاى آن را جواب گفته و هفتمینش را پاسخ نگفته بود، من گفتم : بخدا كه آنچه را پدرم از پدرش پرسیده ، من از او مى پرسم اگر مانند پدرش جواب گفت ، دلیل بر امامت اوست ، پس من پرسیدم و او هم آن شش مساءله را مانند جواب پدرش بپدرم پاسخ گفت ، و در مقام جواب حتى حرف (((واو))) و (((یائى ))) هم زیاد نكرد و از هفتمینش خود دارى كرد، و پدرم بپدر او گفته بود: من روز قیامت نزد خدا علیه شما احتجاج میكنم ، براى اینكه عقیده دارى عبداللّه (برادر بزرگترت ) امام نیست حضرت دست بگردنش نهاد و فرمود: آرى نزد خداى عزوجل بر این مطلب علیه من احتجاج كن ، هر گناهى داشت بگردن من باشد.(عبدالله بن جعفر معروف به عبدالله افطح کسی بود که بعد از شهادت امام

صادق ادعای امامت کرد ولی هفتاد روز بعد از دنیا رفت و فرقه ی او متلاشی شد).

چون من با آنحضرت خداحافظى كردم فرمود: هیچیك از شیعیان ما نیست كه ببلائى گرفتار شود و یا بیمار گردد و بر آن بلا و مرض شكیبائى ورزد، جز اینكه خدا اجر هزار شهید برایش نویسد، من با خود گفتم : بخدا راجع به این موضوع كه سخنى در میان نبود!! چون رهسپار شدم در بین راه عرق المدینى در آوردم (و آن ریشه اى است كه در پاى انسان پیدا میشود و دردش شدت میكند) و من از این مرض سختى كشیدم ، چون سال آینده شد بحج رفتم و خدمتش رسیدم ، هنوز اندكى از درد باقیمانده بود، من بحضرت شكایت كردم و عرض نمودم : قربانت ، به پایم دعاى دفع بلائى بخوانید و پایم را در برابرش دراز كردم بمن فرمود این پایت را باكى نیست ، پاى سالمت را بمن نشان ده ، من آن پایم را در برابرش دراز كردم . حضرت دعاى تعویذ خواند، چون بیرون رفتم ، طولى نكشید كه آن ریشه بیرون آمد و دردش اندك بود.

9- ابن قیاماى واسطى كه از واقفیه بوده گوید: خدمت على بن موسى الرضا علیه السلام رسیدم و عرض كردم ممكن است دو امام (در یكزمان ) بوده باشد؟ فرمود: نه ، مگر اینكه یكى از آن دو ساكت باشد، عرض كردم اینك شما هستید كه امام ساكت همراه ندارید و در آنزمان هنوز ابو جعفر (محمد تقى علیه السلام ) برایش متولد نشده بود بمن فرمود: بخدا: كه خدا از من فرزندى بوجود آورد كه حق را با اهلش بوسیله او پابرجا كند و باطل را با اهلش بوسیله او از میان ببرد، بعد از یكسال دیگر ابو جعفر علیه السلام متولد شد، پس به ابن قیاما گفتند: آیا این آیت و معجزه تو را كافى نیست ؟ او گفت : بخدا كه این آیت بزرگى است ولى چكنم با آنچه امام صادق علیه السلام درباره پسرش فرموده است ؟.(یعنی قادر به تشخیص روایت جعلی نبود)

شرح _علامه مجلسى (( (قدّس سرّه))) (از محدث استرابادى نقل میكند كه گویا مقصودش از آنچه امام صادق علیه السلام درباره پسرش فرموده روایتى است كه واقفیه آنرا جعل كرده اند كه : امام صادق علیه السلام فرمود: (((ما خانواده هشت محدث داریم كه هفتم آنان قائمست ))) شیخ لوسى (( (قدّس سرّه))) اخبارى كه طایفه واقفیه جعل كرده اند در كتاب غیبت خود ذكر نموده و همه را رد كرده است و نیز در این خبر كه ائمه را هشت تن دانسته و قائم را هفتم آنها شمرده تشویشى است ظاهر و توجیه كردن هشت محتاج بتكلف سختى است .

10- وشاء گوید: من بخراسان رفتم و از طایفه واقفیه بودم و متاعى را همراه خود برده بودم در میان آنها جامه گلدارى در یكى از بغچه ها بود كه من نفهمیده بودم و جایش را هم نمیدانستم . چون بر او وارد شدم و در منزلى فرود آمدم ، بدون سابقه مردى مدنى كه در مدینه متولد شده بود آمد و بمن گفت : همانا ابوالحسن الرضا علیه السلام بتو میگوید: آن جامه گلداریكه نزد تو هست ، براى من بفرست ، من گفتم : كى ورود مرا بابوالحسن

خبر داده ؟ من اكنون وارد میشوم ، و جامه گلدارى نزد من نیست ، او رفت و برگشت و گفت : میگوید: چرا آن جامه در فلان جا و سارغ آن چنین و چنانست ، من آن سارغ را گشتم و آن جامه را در زیر بغچه پیدا كردم و نزدش فرستادم .

شرح _وشاء همان حسن بن على بن زیاد است كه پارچه هاى رنگ كرده و گلدار میفروخته . مدت كوتاهى واقفى مذهب بود، سپس بواسطه مشاهده این معجزه و معجزات دیگر از آن عقیده برگشت و از بزرگان و اصحاب خاص حضرت رضا علیه السلام گشت .

11- عبداللّه بن مغیره گوید: من واقفى مذهب بودم كه بحج رفتم ، چون بمكه رسیدم ، شكى در دلم (راجع بمذهبم ) خلجان كرد، خودم را بملتزم (دیوار مقابل در خانه كعبه كه مستحب است سینه و شكم را بآنجا چسبانیده و دعا كنند) چسبانیدم و گفتم : بار خدایا تو خواست و اراده مرا میدانى ، مرا ببهترین دینها هدایت كن ، پس در دلم افتاد كه خدمت حضرت رضا علیه السلام بروم . بمدینه آمدم و در خانه حضرت ایستادم و بغلامش گفتم : به آقایت بگو، مردى از اهل عراق بر در خانه است ، آنگاه صداى حضرترا شنیدم كه میفرمود: بفرما اى عبداللّه بن مغیره ! بفرما اى عبداللّه بن مغیره ، چون مرا دید فرمود: خدا دعایت را اجابت كرد و بدین خودش هدایتت فرمود: من عرض كردم : گواهى دهم كه توئى حجت خدا و امین او بر خلقش .

12- جعفر بن زید بن موسى از پدرش و او از پدرانش ائمه معصومین علیهم السلام چنین نقل كند: روزیكه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله در منزل ام سلمه بوده ام، ام سلمه خدمت آنحضرت آمد، از ام سلمه پرسید: پیغمبر صلى اللّه علیه و آله كجاست ؟ گفت دنبال كارى رفته و الساعه میآید، او نزد ام سلمه در انتظار نشست تا آن حضرت آمد، ام اسلم عرض -كرد: پدر و مادرم قربانت یا رسول اللّه ! من كتابها را خوانده ام و پیغمبران و اوصیاء را میشناسم موسى در زمان حیات خود وصیى داشت (هارون ) و پس از وفاتش وصى دیگرى داشت (یوشع ) و همچنین عیسى (وصى زمان حیاتش كالب بن یوفنا و وصى پس از وفاتش شمعون بود) وصى شما كیست اى رسولخدا؟ فرمود: اى ام سلمه وصى من در حیاتم و بعد از وفاتم یكى است ، سپس فرمود: اى ام اءسلم ، هر كه این كار مرا كند، او وصى منست ، سپس با دست مبارك بسنگریزه ئى كه در روى زمین بود، زد و آنرا با انگشتش مالید تا مانند آردش كرد، آنگاه خمیرش نمود و با خاتمش آنرا مهر كرد و فرمود: هر كه این كار من كند، او وصى منست ، در زمان حیات و پس از وفاتم .

من از نزد حضرت بیرون شدم و خدمت امیرالمؤ منین علیه السلام رسیدم و عرض كردم : پدر و مادرم بقربانت شمائید وصى رسولخدا صلى اللّه علیه و آله ؟ فرمود: آرى ، اى ام اءسلم ، سپس با دستش بسیگریزه ئى زد و آنرا مالید تا مانند آردش كرد، آنگاه آنرا خمیر

كرد و با خاتمش مهر نمود و فرمود: اى ام اسلم : هر كه این كار من كند، او وصى منست .

من نزد حسن علیه السلام آمدم و او هنوز كودكى نابالغ بود، عرض كردم : آقاى من تو وصى پدرت هستى ؟ فرمود: آرى ، اى ام اسلم و با دست سنگریزه ئى را برداشت و مانند كار آندو حضرت انجام داد، من از نزدش بیرون آندم و نزد حسین علیه السلام رسیدم و سنش بنظرم كوچك میرسید باو عرض كردم : پدر و مارم بقربانت تو وصى برادرت هستى ؟ فرمود، آرى ، اى ام اءسلم ! سنگریزه ئى بمن ده ، آنگاه مانند كار آنها انجام داد.

ام اسلم زنده بود تا بعد از شهادت حسین علیه السلام و برگشتن على بن الحسین بمدینه ، خدمت حضرت رسید و پرسید: شما وصى پدرت هستى ؟ فرمود: آرى ، سپس مانند كار آنها انجام داد صلوات اللّه علیهم اجمعین .

13- زید بن على بن الحسن ، خدمت امام باقر علیه السلام رسیدو نامه هائى از اهل كوفه همراه داشت كه او را بطرف خود خوانده و از اجتماع خود آگاهش نموده و دستور نهضت داده بودند، امام باقر علیه السلام باو فرمود: این نامه ها از خود آنها شروع شده یا جواب نامه ایستكه بآنها نوشته ئى و ایشانرا دعوت كرده ئى ؟ گفت : ایشان شروع كرده اند، زیرا حق ما را میشناسند و قرابت ما را با رسول خدا صلى اللّه علیه و آله میدانند و در كتاب خداى عزوجل وجوب دوستى و اطاعت ما را مى بینند و فشار و گرفتارى و بلا كشیدن ما را مشاهده میكنند.

امام باقر علیه السلام فرمود: اطاعت (مردم از پیشوا) از طرف خداى عزوجل واجب گشته و روشى است كه خدا آنرا در پیشینیان امضاء كرده و در آخرین همچنان اجرا میكنند، و اطاعت نسبت بیك نفر از ماست و دوستى نسبت بهمه ما و امر خدا (امامت و وجوب اطاعت یا خروج و نهضت یا صبر بر اذیت ) نسبت باولیائش جارى میشود طبق حكمى (متصل از امامى بامام دیگر) و فرمانى قطعى و آشكار و حتمى بودنى انجام شدنى و اندازه ئى بى كم و زیاد و موعدى معین در وقتى معلوم (حاصل اینكه امور مربوط بامام از طرف خدا اندازه و مدتش معین میشود و حتمى و قطعى و لایتغیر است ) مبادا كسانیكه ایمان ثابتى ندارند، ترا سبك كنند، ایشان ترا در برابر خواست خدا هیچگونه بى نیازى ندهند، شتاب مكن كه خدا بواسطه شتاب بندگانش شتاب نمیكند (زمان رسیدن دولت حق را پیش نمیاندازد) تو بر خدا سبقت مگیر كه گرفتارى ناتوانت كند و بخاكت اندازد.

زید در اینجا خشمگین شد و گفت : امام از ما خاندان آنكس نیست كه در خانه نشیند و پرده را بیندازد و از جهاد جلوگیرى كند. امام از ما خاندان كسى است كه از حوزه خود، دفاع كند و چنانكه سزاوارست در راه خدا جهاد كند و نیز از رعیتش دفاع كند و دشمن را از حریم و پیرامونش براند.

امام باقر علیه السلام فرمود: اى برادر، تو آنچه را بخود نسبت دادى ، حقیقة هم در خود مى بینى بطورى كه بتوانى براى آن دلیلى از كتاب خدا یا برهانى از

قول پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بیاورى و یا نمونه و مانندى براى آن ذكر كنى ؟ (یعنى تو كه خود را براى جهاد و زمامدارى مسلمین آماده كرده ئى چنین شایستگى را در خود سراغ دارى ؟) همانا خداى عزوجل حلال و حرامى وضع فرموده و چیزهائى را واجب ساخته و مثلهائى زده و سنتهائى را مقرر داشته و براى امامى كه بامر او قیام میكند نسبت باطاعتیكه براى او واجب ساخته ، شبهه و تردیدى باقى نگذاشته تا امام بتواند امرى را پیش از رسیدن وقتش انجام دهد یا در راه خدا پیش از فرا رسیدن موقعش جهاد كند. در صورتیكه خداى عزوجل درباره شكار مى فرماید: (((وقتى كه محرم هستید شكار را نكشید 95 سوره 5))) آیا كشتن شكار مهمتر است یا كشتن انسانیكه خدایش محترم شمرده ، خدا براى هرچیز موعدى معین كرده ، چنانچه مى فرماید: (((چون از احرام در آمدید شكار كنید 3 سوره 5 -))) و فرموده است (((شعائر خدا و ماههاى حرام را حلال نكنید 2 سوره 5 -))) و ماهها را شماره معلومى قرار داد (12 ماه ) و چهار ماه از آن را حرام ساخت و فرمود: (((چهار ماه در زمین گردش كنید و بدانید كه شما خدا را ناتوان نسازید 2 سوره 9 -))) سپس فرمود: (((چون ماههاى حرام سپرى شد، مشركین را در هر كجا یافتید بكشید 5 سوره 9 -))) پس براى كشتن موعدى قرار داد و باز فرموده است : (((قصد بستن عقد زناشوئى نكنید تا مدت مقرر بسر رسد))) (عده زن سپرى شود) پس خدا براى هر چیزى موعدى و براى هر موعدى نوشته اى مقرر داشته است .

اكنون اگر تو از پروردگارت گواهى دارى و نسبت بامر خود یقین دارى و كارت پیشت روشن است خود دانى وگرنه امرى را كه نسبت بآن شك و تردید دارى پیرامونش نكرد، و براى از میان رفتن سلطنتى كه روزیش را تمام نكرده و بپایان خود نرسیده و موعد مقررش نیامده قیام مكن ، كه اگر پایانش برسد و روزیش بریده شود و موعد مقررش برسد، حكم قطعى بریده شود (فاصله ایكه براى دولت حق رخ داده بود بریده شود) و نظام حق پیوسته گردد و خدا براى فرمانده و فرمانبر (دولت باطل ) خوارى و زبونى در پى آرد، بخدا پناه میبرم از امامیكه از وقت شناسى گمراه گردد، (وقت قیام و خروج خود را نشناسد) و فرمانبران نسبت بآن داناتر از فرمانده باشند (یعنى امام بر حقیكه بحكم خدا سكوت و گوشه گیرى اختیار كرده از پیشواى باطلیكه بیجا و بیموقع قیام كرده داناتر باشد).

برادرم ! تو مى خواهى ملت و آیین مردمى را زنده كنى كه به آیات خدا كافر شدند و نافرمانى پیغمبرش كردند و بدون رهبرى خدا پیرو هواى نفس خود شدند و بدون دلیلى از جانب خدا و فرمانى از پیغمبرش ادعاى خلافت كردند؟

برادرم ! ترا در پناه خدا مى برم از اینكه فردا در كناسه بدار آویخته شوى آنگاه چشمان حضرت جوشید و اشكش جارى شد و فرمود: میان ما و آنكه پرده ما را درید و حق ما را انكار كرد و راز ما را فاش ساخت و ما را به غیر جدمان نسبت داد و درباره ما چیزى گفت كه خود نگفتیم ، خدا داور باشد.

شرح _اخبار و روایات جلالت مقام و تقدیس و تكریم از جناب زید بن على بن الحسین و دعا و ترحم و گریستن امام باقر و صادق علیهما السلام نسبت بوى بسیار

است . و این روایت چنانچه پیداست یك مصاحبه و مشاوره دوستانه و صمیمى است میان امام باقر علیه السلام و جناب زید براى چاره جوئى درباره بررسى اوضاع مسلمین و تحقیق از مقتضیات وقت و كسب وظیفه دینى و خشمگین شدن جناب زید از نظر مشاهده اوضاع رقت بار مسلمین و طغیانگرى و لجام گسیختگى خلفاء وقت بوده و از فرمایشات امام باقر علیه السلام هم جز نصیحت و خیر خواهى جناب زید مطلب دیگرى استفاده نمى شود.

عبدالله بن ابراهیم گوید: (باجماعتى ) نزد خدیجه دختر عمر بن على بن حسین بن على بن ابیطالب علیهم السلام رفتیم تا او را به وفات پسر دخترش تسلیت گوئیم ، در حضور او موسى بن عبدالله بن حسن را دیدیم كه در گوشه اى نزدیك زنان نشسته بود، ما به آنها تسلیت گفتیم و متوجه موسى شدیم ، موسى به دختر ابى یشكر كه نوحه خوان بود گفت : بخوان ، او چنین خواند: بشمار رسول خدا را و پس از وى شیر خدا حمزه و در مرتبه سوم عباس (برادر حمزه ) را و بشمار على نیكوكار و بشمار جعفر و عقیل را بعد از او كه همه رئیس بودند.

موسى به او گفت : احسنت : مرا به طرف آوردى ، بیشتر بخوان ، او هم دنبال كرد و گفت :

پیشواى پرهیزگاران محمد از خاندان ماست و حمزة و جعفر پاك از خاندان ماست

على پسر عم و داماد پیغمبر از خاندان ماست او پهلوان پیغمبر و امام مطهر است

ما نزد خدیجه بودیم تا شب نزدیك شد، سپس خدیجه گفت : من از عمویم محمد بن على صلوات الله علیه شنیدم كه مى فرمود: (((همانا زن در ماتم و مصیبت نوحه گر مى خواهد كه اشكش جارى شود، و براى زن شایسته نیست كه سخن زشت و بیهوده (دروغى نسبت به میت یا شكایتى از قضا خدا) گوید، پس چون شب فرا رسید ملائكه را با نوحه خود آزار مى دهد))) ما از نزدش بیرون آمدیم و باز فردا صبح رفتیم و مذاكره جدا كردن منزلش را از خانه امام جعفر صادق علیه السلام به میان آوردیم .

راوى گوید: آن خانه دارالسرقة (خانه دزدى ) نامیده مى شد، خدیجه گفت : این موضوع و مهدى ما اختیار كرد مقصودش از مهدى محمد بن عبدالله بن حسن (نوه امام مجتبى علیه السلام ) بود و با این كلمه با او شوخى مى كرد زیرا محمد بن عبدالله ادعاء مهدویت مى نمود، و ممكن است موسى گفته باشد این خانه سرقت است ، زیرا كه محمد بن عبدالله در آنجا غصب خلافت و ادعاء مهدویت كرد) موسى ابن عبدالله گفت : به خدا من اكنون خبرى شگفت براى شما نقل مى كنم .

چون پدرم رحمه اللّه شروع كرد كه براى محمد بن عبداللّه بن حسن (نوه امام حسن علیه السلام ) بیعت گیرد و تصمیم گرفت كه دوستانش را به بیند، گفت : من فكر میكنم تا جعفر بن محمد (امام ششم ) علیهما السلام را نه بینم این كار درست نشود، پس براه و (از كثرت ضعف و سالخوردگى ) بمن تكیه داشت ، من هم همراه او رفتم تا بامام صادق علیه السلام رسیدیم و در خارج منزل باو برخوردیم كه آهنگ مسجد داشت ، پدرم او را نگه داشت و با او بسخن پرداخت ، امام صادق علیه السلام فرمود: میان

راه جاى این سخن نیست ، یكدیگر را ملاقات مى كنیم انشاءاللّه ، پدرم شادمان برگشت (زیرا گمان كرد، آن حضرت مخالف نیست ) پدرم صبر كرد تا فردا یا روز بعد شد، باز هم نزد آنحضرت رفتیم ، پدرم شروع بسخن كرد، و از جمله سخنانش این بود: قربانت ، تو میدانى كه من سنم از شما زیادتر است و در میان فامیلت هم از شما بزرگسال تر هست ولى خداى عزوجل بشما فضیلتى ارزانى داشته كه براى هیچیك از فامیلت نیست و من بواسطه اعتمادى كه بنیكو كارى شما دارم خدمتت رسیدم ، و بدان قربانت گردم اگر شما از من بپذیرى ، هیچیك از اصحابت از من عقب نشینى نكنند و حتى دو نفر قرشى یا غیر قرشى با من مخالفت نورزند.

امام صادق علیه السلام فرمود: تو مطیع تر از مرا مى توانى پیدا كنى و به من نیازى ندارى . به خدا كه تو میدانى من آهنگ رفتن بیابان مى كنم و یا تصمیم آن را مى گیرم (ولى به واسطه ضعف و ناتوانى ) سنگینى مى كنم و به تاءخیر مى اندازم و نیز قصد رفتن حج مى كنم و جز با خستگى و رنج و سختى به آن نمى رسم . به فكر دیگران باش و از آنها بخواه و به ایشان مگو كه نزد من آمده ئى ، پدرم گفت ، گردن مردم به سوى شما دراز است ، اگر شما از من بپذیرى هیچكس عقب نشینى نمى كند، و شما هم از جنگ كردن و ناراحت شدن معافى .

موسى گوید: ناگهان جماعتى از مردم وارد شدند و سخن ما را قطع كردند، پدرم گفت : قربانت چه مى فرمائى ؟ امام فرمود: یكدیگر را ملاقات خواهیم كرد انشاء الله ، پدرم گفت : همانطور است كه من مى خواهم ؟ فرمود: همانطور است كه تو مى خواهى انشاء الله با در نظر گرفتن اصلاح و خیر خواهى براى تو.

پدرم به خانه برگشت و كس نزد محمد (نوه امام حسن علیه السلام ) فرستاد كه در كوه اشقر جهینه((اشقر نام کوه مخصوصی است که محمد در آنجا بوده و جهینه نام قبیله ای است که در آن کوه زندگی میکردند)) بود و از مدینه تا آنجا دو شب راه بود و او را مژده داد كه بحاجت و مطلوبش رسیده است ، و پس از سه روز باز گشت من و پدرم رفتیم و در خانه حضرت ایستادیم ، در صورتیكه هر گاه مى آمدیم از ما جلوگیرى نمى شد و فرستاده (ئیكه رفت براى ما اجازه ورود بگیرد) دیر آمد، سپس به ما اجازه داد، ما خدمتش رسیدیم ، من گوشه اطاق نشستم . و پدرم نزدیك حضرت رفت و سرش را بوسید و گفت :

قربانت گردم بار دیگر امیدوار و آرزومند خدمتت رسیدم ، امید و آرزویم گسترده و بسیار است ، امیدوارم بحاجت خود نائل آیم ، امام صادق علیه السلام به او فرمود: من ترا به خدا پناه مى دهم از اینكه متعرض این كار شوى كه صبح و شام در فكر آن هستى ، و مى ترسم كه این اقدام ، شرى به تو رساند، گفتگوى آنها ادامه پیدا كرد و سخن به جائى رسید كه پدرم نمى خواست ، و از جمله سخنان پدرم این بود كه بچه جهت حسین به امامت سزاوارتر از حسن شد؟ (چرا امامت به فرزندان حسین رسید و به فرزندان حسن نرسید؟) امام صادق علیه السلام فرمود: خدا رحمت كند حسن را و رحمت كند حسین را،براى چه این سخن به میان آوردى ؟ پدرم گفت زیرا اگر حسین علیه السلام عدالت مى ورزید، سزاوار بود امامت را در بزرگترین فرزند امام حسن علیه السلام

قرار دهد. امام صادق علیه السلام فرمود: همانا خداى تبارك و تعالى كه به محمد صلى اللّه علیه و آله وحى فرستاد، بخواست خود وحى فرستاد و با هیچكس از مخلوقش مشورت نكرد، و محمد صلى اللّه علیه و آله على علیه السلام را به آنچه خواست دستور داد و او هم چنانچه دستور داشت عمل كرد، ما درباره على نگوئیم ، جز همان بزرگداشت و تصدیقى را كه رسول خدا صلى اللّه علیه و آله فرموده است ، اگر حسین دستور مى داشت كه به بزرگسال تر وصیت كند یا آنكه امامت را میان فرزندان خود و امام حسن نقل و انتقال دهد عمل مى كرد، او نزد ما متهم نیست كه امامت را براى خود ذخیره كرده باشد، در صورتیكه او مى رفت و امامت را مى گذاشت او به آنچه ماءمور بود، رفتار كرد، و او (از طرف مادرت ) جد تو(( مادر عبدالله فاطمه بنت الحسین علیه سلام بوده است)) و (از طرف پدرت ) عموى تست اگر نسبت به او خوب گوئى ، چقدر براى تو شایسته است ، و اگر زشت گوئى خدا ترا بیامرزد، پس عمو! سخن مرا بشنو و اطاعت كن ، به خدائیكه جز او شایسته پرستشى نیست ، من نصیحت و خیر خواهى را از تو باز نداشتم ، چگونه (باز دارم در صورتیكه تو پسر عمو و بزرگتر فامیل منى ؟!) ولى ترا نمى بینم كه عمل كنى (حال تو چگونه باشد، در صورتیكه ترا عمل كننده نبینم )، و امر خدا هم برگشت ندارد.

پدرم در اینجا خوشحال شد (زیرا از جمله اخیر حضرت فهمید كه خدا به آنها پیشرفتى مى دهد، اگر چه به عقیده امام صادق نابجا و باطل شد) امام صادق علیه السلام (چون خوشحالى نابجاى او را دید) به او فرمود: به خدا تو میدانى كه او (یعنى محمد پسر تو كه مدعى امامت و در مقام خروج است ) همان لوچ چشم موى پیشانى برگشته ، سیاه رنگى است كه در ته سلیگاه سده اشجع ((سده (بضم سین) در خانه است و اشجع نام قبیله ایست از قطفان) كشته مى شود (خبرى غیبى باین مضمون از پیغمبر یا امامان سابق صادر شده بود كه خود عبدالله هم آنرا مى دانست ) پدرم گفت : او آن نیست . به خدا سوگند كه او در برابر یك روز (ظلم بنى امیه و بنى عباس ) یك روز مى جنگد و در برابر یكساعت ، یك ساعت و در برابر یك سال ، یكسال ، و به خونخواهى تمام فرزندان ابیطالب قیام مى كند.

امام صادق علیه السلام به او فرمود: خدا ترا بیامرزد، چقدر مى ترسم كه این (مصراع ) بیت بر رفیق ما (پسر تو) منطبق شود.

منتك نفسك فى الخلاء ضلالا (((نفست در خلوت به تو وعده هاى دروغ و محال داده )))

نه به خدا، او بیشتر از چهار دیوار مدینه را به دست نمى آورد، و هر چه تلاش كند و خود را به مشقت افكند، دامنه فعالیتش بطائف نرسد، این مطلب ناچار واقع شود، از خدا بترس و بر خود و برادرانت رحم كن ، به خدا من او را نامباركترین نطفه ئى مى دانم كه صلب مردان بزهدان زنان ریخته است (زیرا به ناحق ادعاء امامت كرد و موجب كشته شدن و حبس و ذلت فامیل و امام زمانش گردید) به خدا كه او در میان خانه هاى سده اشجع كشته مى شود، گویا اكنون او را برهنه و روى خاك افتاده مى بینم كه خشتى میان دو پایش هست ، و این جوان هم هرچه بشنود سودش ندهد موسى بن عبدالله گوید:

مقصودش من بودم او هم همراهش خروج كند وشكست خورد و رفیقش (محمد) كشته شود، سپس موسى برود و با پرچم دیگرى خروج كند و سپهبد آن (ابراهیم كه به خون خواهى برادرش محمد قیام كند) كشته شود و لشكرش پراكنده شود، اگر (این پسر یعنى موسى ) از من بپذیرد، باید در آنجا از بنى عباس امان خواهد، تا خدا فرج دهد و به تحقیق من مى دانم كه این امر عاقبت ندارد و تو هم مى دانى و ما هم مى دانیم كه پسر چشم لوچ سیاه رنگ موى پیشانى بر گشته تو، در ته رودخانه سده اءشجع در میانه خانه ها كشته خواهد شد.

پدرم برخاست و مى گفت : بلكه خدا ما را از تو بى نیاز مى كند و تو هم (چون دولت ما را ببینى ). خودت از این عقیده بر مى گردى یا آنكه خدا ترا بر مى گرداند با دیگران ، و از این سخنان مقصودى ندارى جز اینكه دیگران را از ما بگردانى و تو وسیله سرپیچى آنها شوى ، امام صادق علیه السلام فرمود: خدا میداند كه من جز خیر خواهى و هدایت ترا نمى خواهم و من جز كوشش در این راه تكلیفى ندارم .

پدرم برخاست و از شدت خشم جامه اش بزمین مى كشید، امام صادق علیه السلام خود را به او رسانید و فرمود به تو خبر دهم كه من از عمویت كه دائى تو هم هست (یعنى امام چهارم علیه السلام كه هم دائى عبدالله است به واسطه اینكه فاطمه دختر امام حسین علیه السلام مادر اوست و هم پسر عموى او، كه به واسطه احترامش او را عمو خوانده است ) شنیدم مى فرمود: تو و پسران پدرت كشته مى شوید، اگر از من مى پذیرى و عقیده دارى كه بنحو احسن دفاع كنى ، بكن ، به خدائیكه جز او شایان پرستشى نیست و او به پنهان و آشكار داناست و رحمان و رحیم است و بزرگوار و برتر از خلق خود است ، من دوست دارم همه فرزندان و عزیزترین آنها و عزیزترین خانواده ام را قربانت كنم ، و نزد من چیزى با تو برابر نیست ، خیال مكن كه من با تو دوروئى كردم .

پدرم متاءسف و خشمگین از نزدش خارج شد، سپس حدود بیست شب گذشت كه ماءمورین ابى جعفر (منصور خلیفه عباسى ) آمدند و پدر و عموهایم : سلیمان بن حسن و حسن بن حسن و ابراهیم بن حسن ، و داود بن حسن و على بن حسن و سلیمان بن داود بن حسن و على بن ابراهیم بن حسن بن جعفر بن حسن و طباطباء ابراهیم بن اسماعیل بن حسن و عبدالله بن داود را گرفتند و به زنجیز بستند و بر محملهاى بى فرش و روپوش نشانیدند و ایشانرا در نمازگاه عمومى نگه داشتند تا مردم سرزنششان كنند، ولى مردم بحال آنها رقت كرده و از سرزنش خوددارى كردند، سپس آنها را بردند و جلو در مسجد پیغمبر صلى اللّه علیه وآله نگه داشتند.

عبدالله بن ابراهیم جعفرى گوید: خدیجه دختر عمر بن على به ما گفت : چون آنها را جلو در مسجد كه باب جبرئیلش گویند نگه داشتند، امام صادق علیه السلام پیدا شد و (از شدت غضب ) همه عبایش روى زمین بود، آنگاه از در مسجد بیرون آمد و سه مرتبه فرمود: خدا شما را لعنت كند، اى گروه انصار. شما براى چنین كارى با پیغمبر معاهده و بیعت نكردید، (چرا با اولادش چنین رفتار مى كنید؟) همانا به خدا من آزمند بودم (و از نصیحت كوتاهى نكردم ) ولى مغلوب شدم ، قضاى خدا بازگشت ندارد، سپس حركت كرد و یكتاى نعلینش را بپا كرد و دیگرى در دستش بود و تمام دنباله

عبایش را به زمین مى كشید و به خانه خود رفت و بیست شب تب كرد و شب و روز گریه مى كرد كه ما نسبت به او نگران شدیم (كه مبادا جان سپارد) این بود گفتار خدیجه -.

جعفرى گوید: موسى بن عبدالله بن حسن نقل كرد كه چون محملهاى ایشان پیدا شد امام صادق علیه السلام از مسجد برخاست و به جانب محملى كه عبدالله بن حسن در آن بود، برفت تا با او سخن گوید، ولى به شدت از او جلوگیرى كرد و پاسبانى به او حمله كرد و او را كنار زد و گفت : از این مرد دور شو، همانا خدا ترا و دیگران را كارگزارى كند، سپس ایشان را به كوچه ها بردند و امام صادق علیه السلام به منزلش برگشت و هنوز به بقیع نرسیده بودند كه آن پاسبان ببلاى سختى گرفتار شد، یعنى شترش به او لگدى زد كه رانش خرد شد و همانجا در گذشت . آنها را بردند و ما مدتى بودیم تا محمد بن عبدالله بن حسن آمد و خبر داد كه ابو جعفر پدر و عموهاى او را كشت ، غیر از حسن بن جعفر و طباطبا و على بن ابراهیم و سلیمان بن داود و داوود بن حسن و عبدالله بن داود.

در این هنگام محمد بن عبدالله ظهور كرد و مردم را به بیعت خود دعوت نمود و من سومین كسى از بیعت كنندگانش بودم ، مردم اجتماع كردند (مردم را گرد آورد، مردم عهد و پیمان بستند) و هیچ یك از قریش و انصار و عرب با او مخالفت نكرد.

موسى گوید: محمد با عیسى بن زید (بن على بن الحسین ) كه مورد اعتماد و رئیس لشكرش بود مشورت كرد كه براى بیعت دنبال بزرگان قومش فرستد. عیسى بن زید گفت : آنها را با نرمى خواندن سود ندارد، زیرا نمى پذیرند، جز اینكه بر ایشان سخت گیرى . آنها را به من واگذار. محمد گفت : تو هر كس از آنها را كه خواهى متوجهش شو. عیسى گفت : نزد رئیس و بزرگ آنها یعنى جعفر بن محمد علیه السلام فرست زیرا اگر تو با او سخت گیرى كنى ، همه مى فهمند كه با آنها همان رفتار خواهى كرد كه با امام صادق علیه السلام كردى .

موسى گوید: چیزى نگذشت كه امام صادق علیه السلام را آوردند و در برابرش نگه داشتند، عیسى بن زید به او گفت : اءسلم تسلم (((تسلیم شو تا سالم بمانى ))) امام صادق علیه السلام فرمود: مگر تو بعد از محمد صلى اللّه علیه و آله پیغمبرى تازه ئى آورده ئى ؟ (محمد صلى اللّه علیه و آله در نامه هاى خود بسلاطین كفار مى نوشت اءسلم تسلم ) محمد گفت : نه ، بلكه مقصود این است كه : بیعت كن تا جان و مال و فرزندانت در امان باشد و به جنگ كردن هم تكلیف ندارى ، امام صادق علیه السلام فرمود: من توانائى جنگ و كشتار ندارم و به پدرت دستور دادم و او را از بلائیكه به او احاطه كرده بر حذر داشتم ولى حذر در برابر قدر سودى نبخشد، پسر برادرم ! بفكر استفاده از جوانها باش و پیروان را واگذار. محمد گفت : سن و من و تو خیلى نزدیك بهم است .

امام صادق علیه السلام فرمود، من در مقام مبارزه با تو نیستم و نیامده ام تا نسبت به كاریكه در آن مشغولى بر تو پیشى گیرم . محمد گفت : نه به خدا، ناچار باید بیعت كنى ، امام صادق علیه السلام فرمود برادر زاده ! من حال باز خواست و جنگ

ندارم ، همانا من مى خواهم به بیابان روم ، ناتوانى مرا باز میدارد و بر من سنگینى مى كند تا آنكه بارها خانواده ام در آن باره به من تذكر مى دهند ولى تنها ناتوانى مرا از رفتن باز مى دارد، ترا به خدا و خویشاوندى میان ما كه مبادا از ما رو بگردانى و ما بدست تو بدبخت و گرفتار شویم . محمد گفت : اى ابا عبدالله ! به خدا ابوالدوانیق یعنى ابو جعفر منصور در گذشت . امام صادق علیه السلام السلام فرمود: از مردن او با من چكار دارى ؟ گفت مى خواهم بسبب تو زینت و آبرو پیدا كنم ، فرمود: بدانچه مى خواهى راهى نیست ، نه به خدا الوالدوانیق نمرده است ، مگر اینكه مقصودت از مردن بخواب رفتن باشد. محمد گفت : به خدا كه خواه یا نا خواه باید بیعت كنى و در بیعتت ستوده نباشى ، حضرت بشدت امتناع ورزید، و محمد دستور داد امام را به زندان برند. عیسى بن زید گفت : اگر امروز كه زندان خرابست و قفلى ندارد، او را به زندان اندازیم ، مى ترسیم از آنجا فرار كند، امام صادق علیه السلام خندید و فرمود: لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظیم عقیده دارى مرا زندان كنى ؟ گفت : آرى ، به حق آن خدائیكه محمد صلى اللّه علیه و آله را به نبوت گرامى داشت بزندانت افكنم و بر تو سخت گیرم . سپس عیسى بن زید گفت : او را در پستو خانه زندان كنید، همانجائی كه اكنون طویله اسبان است (خانه ریطه دختر عبدالله است ).

امام صادق علیه السلام فرمود: همانا به خدا من مى گویم و تصدیقم خواهند كرد (من عواقب وخیم این تصمیم شما را تذكر مى دهم و چون مردم صدق گفتار مرا دیدند، ناچار تصدیقم مى كنند) عیسى بن زید گفت اگر بگوئى دهنت را خرد مى كنم . امام صادق علیه السلام فرمود: همانا بخدا اى موى پیشانى برگشته ! اى چشم سبز! گویا من مى بینم كه تو براى خود سوراخى میجوئى كه در آن در آئى ، و تو در روز جنگ قابل ذكر نیستى ، (لیاقت سربازى هم ندارى ) من نسبت بتو عقیده دارم كه هر گاه از پشت سرت صدائى بلند شود، مانند شتر مرغ رمنده پرواز مى كنى ، محمد با شدت و خشونت به عیسى دستور داد: او را زندان كن و بر او سخت بگیر و خشونت كن ،

امام صادق علیه السلام فرمود: همانا به خدا گویا مى بینم ترا كه از سده اشجع خارج شده و بسوى رودخانه میروى و سوارى نشان دار كه نیزه كوچكى نیمى سفید و نیمى سیاه در دست دارد و بر اسب قرمز پیشانى سفیدى سوار است بر تو حمله كرده و با نیزه به تو زده ولى كارگر نشده است و تو بینى اسب او را ضربت زده و بخاكش انداخته ئى ، و مرد دیگرى كه گیسوان بافته اش از زیر کلاه خودش بیرون آمده و سبیلش كلفت است از كوچه هاى آل ابى عمار دئلیان بر تو حمله كرده و او قاتل تو باشد: خدا استخوان پوسیده او را هم نیامرزد (یعنى او را هرگز نیامرزد).

محمد گفت : اى اباعبداللّه ! حساب كردى ولى بخطا رفتى ، سپس سراقى بن سلخ حوت بطرف امام حمله برد و بپشت حضرت كوبید تا بزندانش انداخت و اموال او و اموال خویشانش را كه با محمد همكارى نكرده بودند، به غارت بردند. سپس اسماعیل بن عبداللّه بن جعفر بن ابیطالب كه پیرمردى سالخورده و ناتوان بود و یك چشم و دو پایش را از دست داده بود و او را بدوش مى كشیدند حاضر كردند، و محمد از او بیعت خواست ، اسماعیل گفت : برادر زاده ! من پیرى سالخورده و ناتوانم

و به احسان و یارى شما نیازمندترم ، محمد گفت : ناچار باید بیعت كنى ، اسماعیل گفت : از بیعت من چه سود میبرى ؟ بخدا كه اگر نام مرا در بیعت كنندگانت بنویسى جاى نام یك مرد را تنگ میكنم ، گفت : ناچارى كه بیعت كنى و نسبت باو سخنان درشت گفت . اسماعیل باو گفت : جعفر بن محمد را نزد من دعوت كن ، شاید با یكدیگر بیعت كنیم ، محمد امام صادق علیه السلام را طلب كرد، اسماعیل بحضرت عرض كرد: قربانت گردم ، اگر صلاح میدانى كه حقیقت را براى او بیان كنى بیان كن ، شاید خدا شر او را از ما باز گیرد. فرمود: تصمیم گرفته ام با او سخن نگویم ، درباره من هر نظرى دارد اجرا كند.

اسماعیل به امام صادق علیه السلام عرض كرد: ترا بخدا آیا یادت مى آید روزیكه من خدمت پدرت محمد ابن على علیه السلام آمدم و دو حله زرد پوشیده بودم ، پدرت بمن نگاهى طولانى كرد و گریست ، من عرض كردم : چرا گریه كردى ؟ فرمود: گریه ام براى اینستكه ترا در پیرى بیهوده مى كشند، و دو بز هم در خون تو شاخ نمى زنند (كسى از تو خونخواهى نمى كند یا خون تو بواسطه سالخوردگیت بسیار كم است ) عرض كردم : كى چنین میشود؟ فرمود: زمانیكه ترا به باطلى دعوت كنند و تو سرباز زنى ، همان زمان كه ببینى چشم لوچ نامبارك فامیلش را كه گردن فرازى كند و از خاندان امام حسن علیه السلام باشد، بر منبر پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بالا رود و مردم را بجانب خود خواند، و نامى را كه از او نیست (مانند مهدى ، صاحب نفس زكیه ) بخود بندد. پس تو در آن هنگام هر پیمانى دارى انجام ده (با ایمان و میثاقت تجدید عهد كن ) و وصیت را بنویس ، زیرا همان روز یا فردایش كشته میشوى (این تردید اگر از امام باشد جهتش اینستكه مردم نسبت باو غلو نكنند و بدانستن علم غیبش معتقد نشوند).

امام صادق علیه السلام باو فرمود: آرى ، (یادم مى آید) به پروردگار كعبه . این مرد (محمد بن عبداللّه ) جز اندكى از ماه رمضان را روزه نگیرد، ترا بخدا مى سپارم ، اى ابوالحسن ، خدا در مصیبت بما اءجر بزرگ دهد و از بازماندگانت نیكو نیابد و سرپرستى كند و انالله و انا الیه راجعون (((ما از آن خدائیم و بسوى او باز میگردیم ))) سپس اسماعیل را بدوش كشیدند و امام صادق علیه السلام را بزندان باز گشت دادند. بخدا هنوز شب نیامده بود كه پسران برادرش یعنى پسران معاویة بن عبداللّه بن جعفر بر او در آمدند و او را لگد مال كردند تا كشتند و محمد بن عبداللّه كس فرستاد و امام جعفر علیه السلام را رها كرد، سپس بودیم تا ماه رمضان فرا رسید، بما خبر دادند كه عیسى بن موسى (برادر زاده منصور) خروج كرده و رهسپار مدینه است .

محمد بن عبداللّه (بجنگ عیسى ) پیش آمد و یزید بن معاویة بن عبداللّه بن جعفر سر لشكرش بود و سرلشكر عیسى بن موسى ، اولاد حسن بن زید بن حسن بن حسن و قاسم و محمد بن زید و على و ابراهیم فرزندان حسن بن زید بودند، یزید بن معاویه شكست خورد و عیسى بن موسى وارد مدینه گشت و جنگ در مدینه در گرفت ، سپس عیسى به كوه ذباب فرود آمد و لشكر سیاه پوشان از پشت سر بر ما در آمدند، محمد هم با اصحابش بیرون آمد تا آنها را به بازار رسانید و خودش رفت ،

سپس بدنبال آنها برگشت تا بمسجد خوامین (پوست خام فروشان ) رسید، آنجا را میدانى خالى از سیاه پوش (لشكر بنى عباس ) و سفید پوش (لشكر محمد) دید، جلوتر رفت تا به شعب فزاره رسید، سپس وارد قبیله هذیل شد و از آنجا بجانب اءشجع رفت . در آنجا همان سواریكه امام صادق علیه السلام فرموده بود، از كوچه هذیل در آمد و از پشت سر بر او حمله كرد، او را نیزه زد ولى كارگر نیفتاد، محمد باو حمله كرد و بینى اسبش را با شمشیر بزد، سوار دیگر باره باو نیزه زد و در زرهش فرو برد، محمد بجانب او برگشت و او را ضربت زد و مجروحش ساخت محمد از آن سوار تعقیب میكرد و او را ضربت میزد كه حمید بن قحطیه از كوچه عماریین بر او حمله كرد و نیزه اش را در تن او فرو برد، ولى چون نیزه اش شكست ، محمد بر حمید حمله كرد، حمید هم با آهن ته نیزه شكسته اش بر او زد و روى خاكش انداخت ، سپس از اسب فرود آمد و او را ضربت میزد تا مجروحش كرد و بكشت و سرش را بر گرفت ، و لشكر عیسى از هر سو بمدینه در آمد و آنرا تصرف كرد، و ما جلاى وطن كردیم و در شهر ما پراكنده شدیم .

موسى بن عبداللّه گوید: من رهسپار شدم تا بابراهیم بن عبداللّه رسیدم ، دیدم عیسى بن زید نزد او پنهان شده است ، من او را از تدبیر بدش خبر دادم و همراه او بیرون آمدیم تا او هم كشته شد خدایش رحمت كندسپس با برادر زاده ام اءشتر، عبداللّه بن محمد بن عبداللّه بن حسن براه افتادم تا او هم در سند كشته شد و من آواره و گریزان برگشتم ، در حالیكه به هیچ شهرى جا نداشتم ، چون روى زمین بر من تنگ آمد و ترس بر من غلبه كرد، بیاد فرمایش امام صادق علیه السلام افتادم .

نزد مهدى عباسى (كه در ذیحجه سال 158 خلیفه شد) رفتم ، زمانیكه او بحج رفته و در سایه دیوار كعبه براى مردم خطبه مى خواند، بدون اینكه مرا بشناسد، از پاى منبر برخاستم و گفتم : یا امیرالمؤ منین ، اگر ترا بخیر خواهى كه مى دانم رهنمائى كنم ، بمن امان میدهى ؟ گفت : آرى . آن خیرخواهى چیست ؟ گفتم : موسى بن عبداللّه بن حسن را بتو نشان مى دهم ، گفت : آرى تو در امانى ، گفتم : بمن مدركى بده كه خاطرم جمع باشد، از او عهود و پیمانها (مانند امضا و شاهد و قسم ) گرفتم و از خود اطمینان یافتم ، سپس گفتم : خود من موسى بن عبداللّه ام ، گفت : بنابراین گرامى هستى و بتو عطا میشود، گفتم : مرا بیكى از خویشان و فامیلت بسپار تا نزد خودت عهده دار زندگى من باشد، گفت : هر كه را خواهى انتخاب كن ، گفتم : عمویت عباس بن محمد باشد، عباس گفت : من بتو احتیاجى ندارم ، گفتم ولى من بتو احتیاج دارم ، از تو میخواهم بحق امیرالمؤ منین كه مرا بپذیرى ، او خواه ناخواه مرا پذیرفت .

مهدى بمن گفت : كى ترا میشناسد؟ در آنجا بیشتر رفقاى ما اطرافش بودند من گفتم : این حسن بن زید است كه مرا مى شناسد و این موسى بن جعفر است كه مرا مى شناسد، و این حسن بن عبداللّه بن عباس است كه مرا مى شناسد، همه گفتند: آرى یا امیرالمؤ منین ، (با آنكه مدتى است او را ندیده ایم ) گویا هیچ از نظر ما پنهان نگشته است ، سپس من بمهدى گفتم : یا امیرالمؤ منین همانا این پیش آمد را پدر این مرد بمن خبر داد و بموسى بن جعفر اشاره كردم -.

موسى بن عبداللّه گوید: در آنجا دروغى هم بامام جعفر صادق علیه السلام بستم و گفتم : و بمن امر كرد كه بتو سلام برسانم و فرمود: او پیشواى عدالت و سخاوتست ، مهدى دستور داد پنجهزار دینار بموسى بن جعفر تقدیم كنند، آنحضرت دو هزار دینارش را بمن داد و به تمام اصحابش صله بخشید و با من (با آنكه نصایح پدرش را نشنیده بودم ) خوب صله رحم كرد. (نتیجه نقل این داستان مفصل اینكه ) هر گاه نام فرزندان محمد بن على بن الحسین علیهم السلام برده شد: بگوئید: درود خدا و فرشتگان و حاملین عرش و كاتبین كرام بر آنها باد و امام صادق علیه السلام را از میان آنها بپاكیزه ترین درود اختصاص دهید، و خدا موسى ابن جعفر را از جانب من جزاى خیر دهد، زیرا بخدا كه من بعد از خدا بنده ایشانم .

15- عبداللّه بن مفضل گوید: چون حسین بن على ، كشته شده در فخ که از نوادگان امام مجتبی بود خروج كرد و مدینه را بتصرف در آورد، موسى بن جعفر را براى بیعت طلب كرد، حضرت تشریف آورد و باو فرمود: پسر عمو! بمن تكلیفى مكن كه پسر عمویت (محمد بن عبداللّه ) به عمویت امام صادق كرد، تا از من چیزیكه نمیخواهم سر زند؟ چنانكه از امام صادق علیه السلام چیزى سر زد كه نمى خواست (مقصود سخنان درشتى است كه میان آنها رد و بدل شد و اخباریكه امام علیه السلام باو گفت : كه در حدیث سابق بیان گردید).

حسین بحضرت عرض كرد: مطلبى بود كه من بشما عرض كردم : اگر خواهى در آن خارج شو و اگر نخواهى شما را در آن مجبور نمى كنم خدا یاور است و سپس خداحافظى كرد.

ابو الحسن موسى بن جعفر هنگام خداحافظى به او فرمود: پسر عمو! تو كشته خواهى شد، پس نیكو جنگ كن (ضربت را جدى بزن ) زیرا این مردم فاسقند، اظهار ایمان مى كنند و در دل مشركند و انالله و انا علیه راجعون من مصیبت شما جماعت را (خویشانم را) بحساب خدا میگذارم ، سپس حسین خروج كرد و كارش بدانجا رسید كه رسید، یعنى همگى كشته شدند، چنانچه آنحضرت علیه السلام فرمود.

شرح_ این حسین پسر على بن حسین بن حسن بن امام حسن مجتبى علیه السلام است و مادرش زینب دختر عبداللّه بن حسن است كه در زمان موسى الهادى نوه منصور خروج كرد و فخ نام چاهیست در یك فرسخى مكه ، داستان جنگ و كشته شدن او در تواریخ مذكور است و علامه مجلسى (قدّس سرّه) هم در صفحه 268 مرآت العقول ذكر كرده است .

16- یحیى بن عبداللّه بن حسن بموسى بن جعفر علیهما السلام نوشت : اما بعد من خودم را بتقواى خدا سفارش میكنم ، و ترا هم به آن سفارش مى كنم زیرا تقوى سفارش خداست نسبت به پیشینیان و پسینیان ، یكى از یاوران دین خدا و ناشرین اطاعتش بر من وارد شد و خبر داد كه بر من ترحم كرده ئى (كه كشته میشوم ) و ما را كمك نخواهى كرد؟ من دعوت بسوى آن كس از آل محمد صلى اللّه علیه و آله را كه مردم بپسندند (با تو) مشورت كردم

و تو حاضر نشدى و پیش از تو هم پدرت حاضر نشد، شما از زمان قدیم چیزى را ادعا مى كنید كه در خورتان نیست و آرزوى خود را بجائى كشانیده اید كه خدا بشما عطا نكرده است ، پس هواپرست شدید و گمراه گردید، و من ترا برحذر میدارم از آنچه خدا ترا نسبت بخود برحذر داشته است .

حضرت ابوالحسن موسى بن جعفر علیه السلام باو نوشت : از جانب موسى پسر (ابى ) عبداللّه جعفر و هم پسر على (بن ابیطالب ) كه هر دو در بندگى و اطاعت خدا شریكند بسوى یحیى بن عبداللّه بن حسن . اما بعد همانا من ترا و خودم را از خدا بیم مى دهم و تو را از عذاب دردناك و عقاب سخت و كیفر كاملش آگاه مى سازم و تو و خودم را به تقواى خدا سفارش میكنم ، زیرا تقوى موجب زینت سخن و پابرجائى نعمتهاست ، نامه ات بمن رسید، در آنجا نوشته بودى كه من و پدرم از زمان پیش مدعى (مقام و منصب ) بوده ایم ، در صورتیكه تو چنین ادعائى از من نشنیده ئى و (خدایتعالى در سوره زخرف فرماید) (((گواهى آنها نوشته شود و مورد بازخواست قرار گیرند))) حرصیكه اهل دنیا بدنیا و خواستنیهاى آن دارند، تمام خواسته هاى آخرت آنها را هم در دنیا تباه كرده است (از اینجهت عبادات و اعمال آخرت خود را هم باغراض دنیوى مشوب میسازند چنانكه تو امر بمعروف را بافتراء بر من و انكار حق مشوب ساختى ) و نوشته بودى كه من بواسطه آرزو داشتن آنچه نزد توست (یعنى ادعاء امامت ) مردم را از تو میرانم . در صورتیكه اگر راهى را كه تو پیش گرفته اى مایل باشم ، ناتوانى از دانستن روش و كم بصیرتى بدلیل جلوگیر من نباشد (معرفت و بصیرت من از تو خیلى بیشتر است ولى میدانم اكنون وقتش نیست ) اما خداى تبارك و تعالى مردم را معجونى مركب آفریده و قوائى شگفت آور غرائزى گوناگون باو عطا كرده است ، من دو كلمه درباره انسان از تو مى پرسم ، (تا بدانى كه تو بناحق ادعا میكنى ، بمن بگو).

عترف در بدن تو چیست ؟ و صهلج در انسان كدامست ؟ جوابش را بمن بنویس ، من بتو سفارش میكنم و از نافرمانى خلیفه بر حذرت میدارم ، و بفرمانبردارى و اطاعتش تشویقت میكنم و دستور میدهم كه براى خود امانى بگیرى پیش از آنكه در چنگال افتى و از هر طرف گلوگیر شوى و از هر سو بخواهى نفس كشى ، راهى نیابى ، تا خدا باحسان و فضل خود و دلسوزى خلیفه اءبقاه الله بر تو منت نهد و خلیفه امانت دهد و بر تو مهربانى كند و خویشان پیغمبر صلى الله علیه و آله را نسبت بتو (بواسطه تو) حفظ كند، درود بر كسیكه از هدایت پیروى كند (((بما وحى رسیده كه عذاب براى كسى است كه تكذیب كند و رو بگرداند- 47 سوره 20-))).

جعفرى مى گوید: بمن خبر رسید كه نامه موسى بن جعفر علیه السلام بدست هارون افتاد، چون آنرا قرائت كرد گفت : مردم مرا بر موسى بن جعفر مى آغالند، در صورتیكه او از آنچه متهمش میكنند منزه است .

شرح _علامه مجلسى (قدّس سرّه) گوید: عترف و صهلج دو عضو است در انسان كه نزد اطباء بدین نام شناخته نشده سپس از كتاب عمدة الطالب و مقاتل ابوالفرج تاریخ خروج یحیى بن عبداللّه را كه بصاحب الدیلم معروفسست ذكر مى كند و گریختن و پناهندگى او را ببلاد دیلم تا مردنش را در زندان هارون الرشید با اختلافاتى كه مورخین بیان مى كنند نقل كرده است مرآت ص 270 -.

پایان جزء دوم از كتاب كافى ! دنبالش جزء سوم است كه (((باب كراهیة توقیف ))) مى باشد و الحمداللّه رب العالمین و الصلواة و السلام على محمد و آله الجمعین .

(كراهیت تعیین وقت ظهور امام علیه السلام )

1- ابو حمزه ثمالى گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام میفرمود: اى ثابت همانا خداى تبارك و تعالى این امر را هفتاد وقت گذاشت ، چون حسین صلوات اللّه علیه كشته شد، خشم خداى تعالى بر اهل زمین سخت گشت ، آنرا تا صد و چهل بتاءخیر انداخت . سپس كه ما به شما خبر دادیم ، آن خبر را فاش كردید و از روى پوشیده پرده برداشتید، بعد از آن خدا براى آن وقتى نزد ما قرار نداد. خدا هر چه را خواهد محو كند و ثابت گذارد اصل كتاب نزد اوست .

ابو حمزه گوید: من این حدیث را بامام صادق علیه السلام عرض كردم ، فرمود: چنین بوده است .

2- عبدالرحمن بن كثیر گوید: خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودم كه مهزم وارد شد و عرض كرد: قربانت : بمن خبر دهید: این امرى كه در انتظارش هستیم كى واقع میشود؟ فرمود: اى مهزم ! دروغ گفتند تعیین کنندگان وقت و هلاك شدند شتاب كنندگان و نجات یافتند تسلیم شوندگان .

شرح _ظهور امام زمان علیه السلام از جمله اموریستكه وقتش معلوم نیست لذا در این روایت تصریح شده است كه كسانیكه براى آن وقت معین كنند دروغگویند. و كسانیكه درباره ظهور آنحضرت شتاب زده شوند یعنى بخدا اعتراض و اشكال كنند كه چرا آنحضرت را ظاهر نمیكند، خدا را نشناخته و بقضاء و قدر او راضى نگشته و در نتیجه بشقاوت و هلاكت رسیده اند. و اما انتظار فرج و دعا كردن براى ظهور آنحضرت و در عین حال راضى بودن بخواست و قضاء خدا و تسلیم در برابر فرمانش مقتضاى عبودیت و بندگى و محبوب خداى متعال و موجب نجاتست .

3- ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقائم علیه السلام پرسیدم ، فرمود: تعیین کنندگان وقت دروغگویند، ما خانواده ئى هستیم كه تعیین وقت نكنیم .

4- احمد باسناد خود گوید: آنحضرت فرمود: خدا نخواهد جز آنكه با وقتیكه تعیین کنندگان وقت تعیین كنند مخالفت كند (پس هر كه براى ظهور آنحضرت وقتى معین كند، واقع و حقیقت و زمانیكه خدا آنحضرترا ظاهر كند بر خلاف آنست ).

5- فضیل بن یسار گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم : براى این امر وقتى هست ؟ فرمود تعیین کنندگان وقت دروغ گویند، تعیین کنندگان وقت دروغ گویند، تعیین کنندگان وقت دروغ گویند. همانا موسى علیه السلام چون (در طور سینا) بپروردگار خود براى پیغام بردن وارد شد، قومش را وعده سى روز دارد، و چون خدا ده روز بر سى روز افزود قومش گفتند: موسى با ما خلف وعده كرد، و كردند آنچه كردند (یعنى گوساله پرست شدند) پس اگر ما خبرى بشما گفتیم و طبق گفته ما واقع شد، بگوئید: خدا راست فرموده است تا دو پاداش گیرید.

6- على بن یقطین گوید: موسى بن جعفر علیه السلام بمن فرمود: دویست سالست كه شیعه بآرزوها تربیت میشود: (چون على این خبر را براى پدرش نقل كرد) یقطین كه در دستگاه سفاح و منصور خدمت میكرد) به پسرش على بن یقطین گفت : چرا آنچه درباره ما گویند (از پیشرفت دولت بنى عباس ) واقع شود و آنچه درباره شما گوید (از ظهور دولت حق ) واقع نشود؟ على به پدرش گفت : آنچه درباره ما و شما گفته شده از یك منبع است ، (و آن منبع وحى است كه به توسط جبرئیل و پیغمبر و ائمه علیهم السلام به مردم مى رسد) جز اینكه امر شما چون وقتش رسیده بود خالص و واقعش به شما عطا شد، و مطابق آنچه به شما گفته بودند واقع گشت ، ولى امر ما وقتش نرسیده است ، لذا به آرزوها دلگرم گشته ایم . اگر به ما بگویند: این امر (ظهور دولت حق ) تا دویست یا سیصد سال دیگر واقع نمى شود، دلها سخت شود بیشتر مردم از اسلام برگردند، ولى مى گویند: چقدر زود مى آید، چقدر به شتاب مى آید، براى اینكه دلها گرم شود و گشایش نزدیك گردد.

شرح _على بن یقطین در سال 182 یعنى یك سال پیش از وفات موسى بن جعفر علیه السلام وفات یافته است . و هر وقت امام علیه السلام این حدیث را به او فرموده باشد، از دویست سال كمتر است ولى پیداست كه در هر لغتى رؤ وس اعداد مانند ده ، صد، دویست ، سیصد، هزار در اءلسنه و افواه معروف است و به كسور آن توجهى نمى شود، در اینجا هم امام علیه السلام طبق همین اصطلاح و معمول لغت تكلم فرموده است .

و امام آنچه على بن یقطین به پدرش گفت مطلبى است صحیح و متین كه مضمون آن را هم مرحوم صدوق در علل الشرایع خود از حدیثى نقل مى كند، و توضیحش این است كه : موضوع امید و آرمان در اخبار و روایت و هم در علم روانشناسى امروز از مؤ ثرترین موجبات پیشرفت و ترقى انسان به شمار آمده است ، و بر عكس یاءس و نومیدى از بزرگترین بلاها و موجبات سقوط و انحطاط معرفى شده است تا آنجا كه یاءس از رحمت خدا در ردیف گناهان كبیره قرار گرفته است . امر ظهور و فرج امام زمان علیه السلام و پیشرفت دولت حق و عزت مؤ منین ، امریست قطعى و مسلم و ضرورى نزد شیعه ، ولى مصلحت و واقع بینى خداى تعالى چنین اقتضاء كرده است كه به آن سرعتى كه اصحاب ائمه علیهم السلام ، انتظارش را داشتند واقع نشود، بلكه

براى مدت مدید و نا معلومى به طول انجامید، تا مؤ منین راسخ از منافقان ظاهرى مشخص گردند و نیز همه شیعیان با آرزو و امیدى كه نسبت به ظهور آن حضرت دارند، چون وقتش را نمى دانند و احتمال مى دهند در زندگى آنها آن حضرت ظهور فرماید، از این جهت با روحى زنده و با نشاط وظایف دینى و اجتماعى خود را انجام مى دهند و نزدیك بودن علاوه بر آن كه امریست نسبى ، از نظر علم شامل و محیط خداى تعالى ، هر دورى نزدیك است چنانچه راجع به روز قیامت هم مى فرماید (((اقتربت الساعة ))) به خلاف آنكه اگر به آنها بگوید ظهور دولت حق تا دویست یا سیصد یا هزار و بیشتر به طول مى انجامد كه در آن صورت ملال و افسردگى همه را فرا گیرد و بلكه از آن جهت كه انسان طبعا به آروز و امید راغب تر و شایق تر است ، دینى كه او را ملول و افسرده كند، رها مى كند و در پى كسى مى رود كه به او وعده هاى زود و خوش ظاهر دهد. اگر چه پوشالى و توخالى باشد.

7- مهزم پدر ابراهیم مى گوید: خدمت امام صادق علیه السلام از سلاطین آل فلان (بنى عباس ) سخن به میان آوردیم حضرت فرمود: مردم به واسطه شتابشان براى این امر هلاك گشتند. همانا خدا براى شتاب بندگان ، شتاب نمى كند، براى این امر پایانى است كه باید به آن برسد، و اگر مردم به آن پایان رسیدند ساعتى پیش و پس نیفتند.

( بررسى و آزمایش )

توضیح_تمحیص درلغت بمعنى گداختن طلا و جدا كردن غش آنست و در اینجا مقصود از آن آزمایش انسان است بواسطه تكالیف سخت و دشوار تا خوبان از بدان جدا شوند.

1- امام صادق علیه السلام فرمود: چون از بعد از كشتن عثمان با امیر المؤ منین علیه السلام بیعت شد، آنحضرت بر منبر برآمد و سخنرانى و خطبه اى القاء كرد كه امام صادق علیه السلام آن را ذكر كرد و در ضمن آن چنین فرمود: همانا بلیه و گرفتارى شما (كه خدا براى امتحان و آزمایشتان مقدر كرده است ) مانند روزى كه خدا پیغمبرش صلى اللّه علیه و آله را مبعوث ساخت رجوع كرده است ، سوگند بآنكه او را بحق برانگیخت كه شما وساوس و آراء مختلف پیدا كنید و غربال شوید، تا آنجا كه افراد پایین از شما فراز گیرند و بالائیها بزیر گرایند، و پیشى گیرندگانى كه كوتاهى مى كردند، بپیش تازند، و پیشى گیرندگانى كه پیش مى تاختند كوتاهى كنند، بخدا كه هیچ نشانه اى (از نشانه هاى حق ) از من پوشیده نگشته و دروغى بمن گفته نشده ، و بتحقیق كه این مقام و این روز را بمن آگاهى داده اند.

شرح _پیغمبر صلى اللّه علیه وآله در اوائل بعثت با محیط مردمى روبرو شد كه جهل و باطل دامنگیر آنها شده بود، از پیشواى دلسوز و رهبر داناى خود روگردان شده و بعبادت بتها و عادات زشت جاهلیت سرگرم بودند، پیغمبر اسلام كه خداى تعالى او را مایه امتحان مردم قرار داد و مبعوثش ساخت با مجاهدت و مساعى بى نظیر خود و غزوات و جنگهاى متعدد، بت پرستان را خداپرست كرد و آدمكشان

خونخوار را، مانند برادر مهربان در یك صف و تعقیب از یك هدف قرار داد و قوانین عادله اجتماعى را در میان آنها مجرى ساخت و بیت المال را طبق حق و عدالت تقسیم مى فرمود، ولى متاءسفانه پس از وفات پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه وآله مسلمین آن عادات و اخلاق حسنه اسلامى را رفته رفته كنار گذاشتند تا آنجا كه مى توان گفت : در زمان خلافت عثمان یكمرتبه بقهقرا برگشتند و زمان جاهلیت را تجدید كردند.

اكنون پس از قتل عثمان امیرالمؤ منین علیه السلام ، با محیط و مردمى روبرو شده است كه نمونه زمان جاهلیت است و براى ارجاع قوانین حق و عدالت و سركوبى طغیانگران باید جهاد كند و از خود گذشتگى نشان دهد، پس قهرا مردمى بپذیرد و اطاعت نمایند و دسته اى تمرد نافرمانى كنند، و از میان آنها برخى از مسلمین كه نسبت بحق آنحضرت كوتاهى كرده و با دیگران بیعت كردند بپیش تازند و اطاعت آنحضرترا گردن نهند و در ركابش جهاد كنند و بعضى دیگر مانند طلحه و زبیر كه با وجود آنكه در زمان پیغمبر اسلام سوابق درخشانى كسب كرده بودند از اطاعت و انقیاد آنحضرت سرپیچى كرده ، طغیان و سركشى آغاز كنند.(و البته نگارنده در کتاب شریف در جست و جوی رستگاری خود اثبات نموده است نفاق طلحه را در زمان حیات رسول خدا و عضویت او را در گروه الذین فی قلبوبهم مرض و لذا به این فراز فقط برای زبیر صادق است)

2- ابن ابى یعفور گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: واى بر سركشان عرب از امریكه نزدیك است ، (واى بر آنها در زمان ظهور امام قائم (علیه السلام ) كه نزدیكست چنانچه در حدیث 938 بیان شد) عرض كردم : قربانت گردم ، چند نفر از عرب همراه حضرت قائم خواهند بود؟ فرمود: چند نفر اندك ، عرض كردم بخدا كسانیكه از ایشان از این امر سخن مى گویند (اظهار عقیده به امام زمان مى كنند) بسیارند، فرمود مردم ناچار باید بررسى شوند و جدا گردند و غربال شوند و مردم بسیارى از غربال بیرون ریزند.

3- منصور گوید: امام صاق علیه السلام : به من فرمود: اى منصور: این امر (ظهور امام دوازدهم ) به شما نمى رسد جز بعد از ناامیدى و نه به خدا (به شما نمى رسد) تا (خوب از بد) جدا شود و نه به خدا تا بررسى شود و نه به خدا تا شقاوت به شقى رسد و سعادت به سعید.

4- معمر بن خلاد گوید: شنیدم حضرت ابوالحسن علیه السلام مى فرمود: (((الم ))) مگر مردم پنداشته اند بصرف اینكه گویند ایمان داریم رها شوند و امتحان نشوند:! اول سوره عنكبوت -))) سپس به من فرمود فتنه (امتحان ) چیست ؟ عرض كردم : قربانت گردم : آنچه ما مى دانیم امتحان در دین است ، حضرت فرمود: امتحان مى شوند، چنانكه طلا امتحان مى شود، و باز فرمود: خالص و پاك مى شوند، چنانكه طلا پاك مى شود.

5- مردى از حضرت ابى جعفر علیه السلام نقل مى كند كه فرمود: دلهاى مردم از حدیث شما (شیعه كه معتقد به غیبت امام عصر مى باشید) مى رمد و تنفر دارد، پس هر كه به آن اقرار كرد بیشترش گوئید و هركه منكر شد از او

دست بردارید. همانا ناچار باید آزمایشى پیش آید كه هر فرد خصوصى و محرم رازى در آن سقوط كند، تا آنجا كه كه آنكس (از كمال باریك بینى و دقت ) مو را دو نیمه مى كند سقوط كند تا آنجا كه جز ما و شیعیان ما باقى نماند.( یعنی آن را توضیح دهید تا جویای حقیقت راه یابد و شخص معاند معلوم شود).

6- منصور صیقل گوید: من و حارث بن مغیره با جماعتى از اصحابمان (شیعیان ) خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودیم (و از ظهور دولت حق سخن مى گفتیم ) آن حضرت سخن ما را مى شنید، سپس فرمود كجائید شما؟ هیهات ، هیهات ، نه به خدا آنچه به سویش چشم مى كشید واقع نشود، تا غربال شوید، نه بخدا آنچه بسویش چشم مى كشید واقع نشود، تا بررسى شوید، نه بخدا آنچه چشم مى كشید واقع نشود. تا جدا شوید. نه بخدا آنچه بسویش چشم مى كشید واقع نشود، جز بعد از نومیدى . نه بخدا، آنچه بسویش چشم مى كشید واقع نشود، تا شقاوت بشقى برسد و سعادت بسعید.(یعنی معاندین و منکرین از طالبان حق و حقیقت جدا شوند)

( آنكه امامش را شناسد تقدم و تاءخر این امر زیانش نرساند )

1- زراره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امامت را بشناس ، زیرا هرگاه امامت را شناختى تقدم یا تاءخر این امر زیانت ندهد (یعنى چه آنكه دولت حق زود ظاهر شود و یا دیر، براى تو مساویست و زیانى نكرده ئى ، همانا زیان براى كسى است كه امامش را نشناسد).(و این حدیث البته از معجزات عظیم امام صادق علیه سلام است )

2- فضیل بن یسار گوید: از امام صادق علیه السلام درباره قول خدایتعالى (((روزیكه هر دسته از مردم را بامامشان مى خوانیم 71 سوره 17 -))) پرسیدم . فرمود: اى فضیل ! تو امامت را بشناس ، زیرا هرگاه امامت را شناختى تقدم یا تاءخر این امر زیانت ندهد، كسیكه امامش را بشناسد و پیش از قیام صاحب الامر بمیرد، مانند كسى است كه در لشكر آنحضرت بوده است ، نه بلكه مانند كسیكه زیر پرچم آنحضرت نشسته باشد. در اینجا یكى از اصحابش گفت : مانند كسى است كه در ركاب رسولخدا صلى اللّه علیه وآله شهید شده باشد.

3- ابوبصیر گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : قربانت گردم ، كى فرج و گشایش باشد؟ فرمود اى ابا بصیر! تو هم از جمله دنیا خواهانى ؟ كسى كه این امر را بشناسد، براى او بواسطه انتظارش فرج حاصل شده .( و این فراز هم البته از معجزات عظیم و خبرهای عظیم غیبی است که برای هر طالب حق، حقیقت آن محرز و مسلم است)

4- اسماعیل بن محمد خزاعى گوید: من شنیدم كه ابوبصیر از امام صادق علیه السلام مى پرسید: شما عقیده دارید كه من حضرت قائم علیه السلام را درك مى كنم ؟ فرمود: اى ابابصیر! مگر نه این است كه امامت را مى شناسى

عرض كرد: چرا بخدا، شمائید امام من و دست حضرت را گرفت حضرت فرمود: اى ابابصیر! بخدا از اینكه در سایه خیمه قائم صلوات الله علیه بشمشیرت تكیه نكرده ئى باك نداشته باش (یعنى ثواب چنان كسى براى تو هست ).

5- فضیل بن یسار گوید، شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: كسیكه بمیرد و امامى نداشته باشد، مانند مردم جاهلیت مرده و هر كه بمیرد و به امامش شناسا باشد، تقدم یا تاءخر این امر او را زیان ندهد، هر كه بمیرد و به امامش شناسا باشد: مانند كسى است كه در زیر خیمه امام قائم همراه او باشد.

6- امام باقر علیه السلام فرمود: براى كسیكه در انتظار امر (فرج و ظهور) ما مرده است زیانى نیست (چه زیانى است ) كه در میان خیمه حضرت مهدى و در میان قشون او نمرده باشد.

7- عمر بن ابان گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: علامت را بشناس (یعنى امامت را بشناس به حدیث 527 رجوع شود) چون او را شناختى تقدم یا تاخر این امر به تو زیانى نرساند، همانا خداى عزوجل مى فرماید: (((روزى كه هر دسته از مردم را بامامشان (همراه امامشان ) مى خوانیم 71 سوره 17-))) پس هر كه امامش را شناسد مانند كسى است كه در خیمه امام منتظر باشد.

( درباره نااهلیكه ادعاء امامت كند و كسیكه همه ائمه یا بعضى از ایشان را انكار كند وآنكه امامت را براى نااهل اثبات كند)

1- سورة بن كلیب گوید: از امام باقر علیه السلام راجع به قول خداى عزوجل (((و روز قیامت كسانى را كه درباره خدا دروغ گفته اند روسیاه بینى 60 سوره 39 -))) پرسیدم ، فرمود: كسى است كه بگوید من امامم و امام نباشد، عرض كردم : اگر چه علوى باشد؟ فرمود: اگر چه علوى باشد، عرض كردم ؟ اگر چه از اولاد على بن ابیطالب باشد؟ فرمود: اگر چه باشد.

شرح _سؤال سوم یا تاءكید سؤ ال دو مست و یا به جهت دفع احتمالى كه ممكن است مراد بعلوى ، شیعه على علیه السلام یا سایر خویشان آن حضرت باشد.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: هر كه ادعاء امامت كند و اهلش نباشد، كافر است .

3- حسین بن مختار گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : قربانت (((روز قیامت كسانى را كه بخدا دروغ بستند مى بینى 60 سوره 39))) (تفسیرش چیست ؟) فرمود: درباره كسى است كه خود را امام داند و امام نباشد، عرض كردم : اگر چه از فرزندان فاطمه و على باشد؟ فرمود: اگر چه از فرزندان فاطمه و على باشد.(و این حقیقت محض است که ذات اقدس احدیت به واسطه ی منزلت عظیم عصمت برای امامان معصوم علیه سلام و عجل فرجهم مقرر فرموده است)

4- ابن ابى یعفور گوید: شنیدم ، امام صادق علیه السلام مى فرمود: سه كسند كه در روز قیامت خدا با آنها سخن نگوید و پاكشان نكند و عذابى دردناك دارند: 1- هر كه ادعاء امامت از طرف خدا كند و حق نداشته باشد. 2- كسیكه امام از طرف خدا را انكار كند. 3- آنكه معتقد باشد كه این دو گروه نام برده شده از اسلام بهره ئى دارند.

5- امام صادق علیه السلام مى فرمود: این امر (امامت ) را غیر صاحبش ادعا نكند، جز اینكه خدا عمرش را قطع كند.

6- و فرمود: كسیكه با امامیكه امامتش از جانب خدا است كسى را شریك كند كه امامتش از جانب خدا نیست : بخدا مشرك گشته است .(و این کلام حضرت در شرح معنی واژگان قرآنی است که بهره گیری از آن ها مقدم است از مراجعه به کتب لغت)

7- محمد بن مسلم گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : مردى بمن گفت : امام آخر را بشناس ، نشناختن امام اول زیانت ندهد، حضرت فرمود: خدا او را لعنت كند، من او را نمى شناسم و دشمن دارم ، مگر امام آخر جز بوسیله امام اول شناخته شود؟.

8- ابن مسكان گوید: از شیخ درباره ائمه علیهم السلام پرسید: هر كه یكى از زنده ها را منكر شود امامان را منكر شده است .

شرح _گویا مرادش امام كاظم علیه السلام است ، اگرچه کلمه ی شیخ از روی تقیه برای امام صادق علیه السلام بیشتر به کار می رود ولى ابن مسكان از آنحضرت بیش از چند روایت نقل نكرده و بعضى گفته اند: تنها یك روایت مشعر را نقل كرده است ، اما شیخ صدوق در كمال الدین همین روایت را از امام صادق علیه السلام نقل كرده است و در هر حال تعبیر بشیخ از نظر تقیه مى باشد و انكار امام زنده از آنجهت مستلزم انكار امامان مرده است كه امامت زنده از قول آنها ثابت شده و دلیل امامت میان همگى مشترك است ، پس وقتى امام زنده را نشناسد، دلیل امامت را نشناخته ، و اعتقاد بى دلیل ثمرى ندارد، و نیز كسیكه زنده را نشناسد، امام دیگرى را كه اهلیت ندارد، براى خود انتخاب مى كند، و این خود دلیلى است كه امامان سابق را آنگونه كه باید نشناخته است .

9- محمد بن منصور گوید: از آن حضرت راجع به قول خداى عزوجل (((و چون كار بدى كنند، گویند پدران خود را مرتكب آن دیده ایم و خدا ما را بدان فرمان داده است ، بگو خدا بكار زشت فرمان نمى دهد چرا درباره خدا چیزى كه نمى دانید مى گوئید؟ 28 سوره 7-))) پرسیدم . فرمود: آیا كسى را دیده ئى كه معتقد باشد خدا بزنا كردن و شراب نوشیدن و مانند این محرمات فرمان داده است ؟ عرض كردم : نه ، فرمود: پس این كار زشتى كه ادعا مى كنند خدا آنها را بدان فرمان داده است چیست ؟ عرض كردم : خدا داناتر است و ولیش ، فرمود: این مطلب درباره امامان جور (غاصب امامت ) است كه مردم ادعا كردند خدا ایشان را به پیروى از مردمى فرمان داده است كه خدا پیروى از آنان

دستور نداده پس خدا ادعاء ایشان را رد كرده و خبر داده كه درباره خدا دروغ گفته اند و این عملشان را فاحشه (كار زشت ) نامیده است .

10- محمد بن منصور گوید: از عبد صالح (حضرت موسى بن جعفر علیه السلام ) درباره قول خداى عزوجل که فرمود (((بگو پروردگار من همه كارهاى زشت را، آنچه عیانست و آنچه نهانست حرام كرده 31 سوره 7 -))) پرسیدم ، فرمود: براى قرآن ظاهرى است و باطنى ، همه آنچه را خدا در قرآن حرام كرده ظاهر قرآن است و باطن آن پیشوایان جورند و همه آنچه را خدایتعالى در قرآن حلال فرموده ظاهر قرآنست و باطن آن پیشوایان حق (ائمه معصومین علیهم السلام ) هستند

شرح _قرآن كریم در آیات مباركاتش بایمان و اسلام و یقین و تقوى و نماز و زكوة و حج و روزه و سایر طاعات و عبادات فرمان مى دهد و این امور از نظر ظاهر كالبد و پیكرهایى هستند كه هر یك از لحاظ اجرا شرایط و اجزاء مخصوصى دارند، ولى از نظر اینكه این امور در وجود ائمه ی معصومین علیهم السلام مجسم و ممثل گشته و ایشان آینه تمام نماى همین طاعات و عبادات مى باشند، زیرا ایشان باین امور امر مى كنند و آموزگار آن مى باشند و خود بطور كامل آنها را انجام مى دهند، بدین جهت تمام اوامر با آنها متحد شده و ایشان روح و باطن اوامر قرآن گشته اند و بوجود آنها تاءویل مى شود، لذا آیه شریفه ان الصلاة تنهى عن الفحشاء و المنكر بوجود امیرالمؤ منین علیه السلام تاءویل شده است یعنى ظاهر نماز همین ركعات مخصوصى است كه هر مسلمان در اوقات معین انجام دهد، و باطن و حقیقت و روح و معنى نماز مطابق بیانیكه ذكر شد امیرالمؤ منین علیه السلام است همچنین كفر و نفاق و شرك و زنا و قتل و شرب خمر و امثال آن اموریستكه قرآن از آنها نهى و جلوگیرى فرموده و آن ظاهر قرآنست ، ولى باطن و واقعش پیشوایان جور و ستم و مدعیان بنا حق امامتند كه مجسمه این امور و وادار كننده مردم را بآنها مى باشند.

11- جابر گوید: از امام باقر علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (((بعضى از مردم سواى خدا همتاها (مانند بت و گاو و سایر معبودهاى باطل ) گیرند و آنها را چون خدا دوست دارند 164 سوره 2-) پرسیدم ، فرمود: ایشان به خدا اولیاء فلان و فلانند كه آنها را پیشواى خود گرفتند، نه آن امامى را كه خدا پیشواى مردم قرار داده . بدین جهت خدا فرموده است : (((كاش آن كسان كه ستم مى كنند مى دانستند كه وقتى عذاب را مشاهده كنند، توانائى یكسره براى خداست و عذاب خدا بسیار سخت است ، زمانى كه پیشوایان از پیروان بیزارى جویند و عذاب را ببینند و روابطشان قطع شود و پیروان گویند: اى كاش براى ما بازگشتى بود تا از آنها بیزار مى شدیم ، چنانكه از ما بیزار شدند، این چنین خدا اعمالشان را به آنها مایه افسوس و پشیمانیها نشان مى دهد، و ایشان از آتش بیرون نشوند 165 تا 167 سوره 2))) امام باقر علیه السلام فرمود: اى جابر! ایشان به خدا، پیشوایان و پیروان ایشانند.

12- ابن ابى یعفور گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: سه كسند كه در روز قیامت بآنها نظر نكند و پاكشان نسازد و عذابى دردناك دارند: كسیكه امامتى را كه از جانب خدا ندارد ادعا كند و هر كه امام از جانب خدا را انكار كند و آنكه معتقد باشد ایندو از اسلام بهره ئى دارند.

(كسیكه خداى عزوجل را بدون امامى از جانب او دیندارى كند )

1- ابن ابى نصر گوید: حضرت ابوالحسن علیه السلام درباره خداى عزوجل (((گمراه تر از آنكه هوس خویش را بدون هدایت خدا پیروى كند كیست ؟- 50 سوره 28 -))) فرمود: یعنى كسیكه راءیش دینش باشد بدون امامى از ائمه هدى . (یعنى بدون راهنمایی امامى را كه خدا رهبر و هادى او قرار داده و او را رها كند و طبق راءى سلیقه خویش براى خود امامى بتراشد و در اصول و فروع دین بقیاس و استحسان و نظرات شخصى (او و) خویش اكتفا كند).

2- محمد بن مسلم گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: هر كه دیندارى خدا كند با عبادتى كه خود را در آن بزحمت افكند ولى پیشوائى از جانب خدا براى خود نگرفته باشد، كوشش او پذیرفته نیست و او گمراهست و سرگردان و خدا كردار او را ناپسند دارد و حكایت او حكایت گوسفندى است كه از چوپان و گله خویش گم شود و تمام روز را با تلاش در رفت و آمد باشد و چون شب بر او پرده افكند، گله ئى را كه از چوپان خودش نیست ببیند، بسوى آن گراید و بآن فریب خورد و در خوابگاه آن گله بخوابد. هنگامیكه چوپان گله خود را حركت دهد، آن چوپان و گله ناشناس بیند، باز با شتاب و سرگردانى در جستجوى چوپان و گله خود برآید، گوسفندانى را با چوپانش به بیند، بسوى آن گراید و بدان فریفته شود، چوپان هم او را فریاد زند كه بیا و بچوپان و گله خود پیوند كه تو از چوپان و گله خود گم گشته و سرگردانى ، آن گوسفند هراسان و سرگردان و تنها باین سو و آن سو زند و چوپانى هم ندارد كه بچراگاهش رهبرى كند یا بمنزلش رساند.

در همین هنگام گرگ گمشدن او را مغتنم شمارد و او را بخورد، چنین است بخدا اى محمد! حال كسیكه از جمله این امت باشد و او را امامى آشكار (یعنى امامتش با دلیل متقن ثابت شده ) و عادل از طرف خداى عزوجل نباشد، او گمشده و گمراهست اگر بر این حال بمیرد، با كفر و نفاق مرده است .

بدان اى محمد! كه پیشوایان ستمگرى و پیروانشان از دین خدا بركنارند، خود گمراه گشته و مردم را گمراه كرده اند، اعمالیكه بجا مى آورند، مانند خاكسترى باشد كه تند بادى در روز طوفانى بدو زند چیزى از آنچه كسب كرده اند بدستشان نیاید، اینست همان گمراهى دور.

3- عبدالله بن ابى یعفور گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم : من كه با مردم آمیزش دارم بسیار تعجب مى كنم از مردمیكه از شما پیروى نمى كنند و بدنبال فلان و فلان مى روند ولى امین و

راستگو و باوفایند، و مردمى هستند كه بدنبال شمایند، ولى امانت و وفاء و راستگوئى آنها را ندارند.

امام صادق علیه السلام راست نشست و مانند خشمناكى به من متوجه شد، سپس فرمود: هر كه خدا را با پیروى از امام ستمگریكه از جانب خدا نیست دیندارى كند، دین ندارد و سرزنش نیست بر كسیكه با پیروى از امام عادل از جانب خدا دیندارى كند، عرض كردم : آنها، دین ندارند و براینها، سرزنشى نیست ؟!! فرمود: آرى آنها دین ندارند و بر اینها سرزنشى نیست ، سپس فرمود: مگر قول خداى عزوجل را نمى شنوى ؟ (((خدا كار ساز كسانیست كه ایمان آورده اند و از ظلمات بنورشان مى برد 257 سوره 2 -) یعنى از ظلمات گناهان بنور توبه و آمرزششان مى برد، بواسطه پیرویشان از هر امام عادلیكه از جانب خداست . و باز فرموده است : (((و كسانى كه كافر شده اند كارسازشان طغیانگران سركشند كه نور بظلمتشان مى برند))) مقصود از این آیه اینست كه آنها نور اسلام داشتند، ولى چون از هر امام ستمگرى كه از جانب خدا نبود پیروى كردند، بواسطه پیروى او از نور اسلام بظلمات كفر گرائیدند، سپس خدا براى ایشان همراه بودن با كفار را در دوزخ واجب ساخت (آنها دوزخیانند و در آن جاودان باشند).(و این شرح و تفسیر از فرازهای عظیم کتاب خدا و متمایزکننده ی حق از باطل است).

4- امام باقر علیه السلام فرمود: خداى تبارك و تعالى فرموده است : هر آینه عذاب میكنم هر جمعیتی را كه در اسلام با پیروى از امام ستمگرى كه از جانب خدا نیست دیندارى كند، اگر چه آن جمعیت نیست باعمال خود نیكوكار و پرهیزگار باشد و هر آینه در مى گذرم از هر جمعیتی كه در اسلام با پیروى از امام عادل از جانب خدا دیندارى كند، اگر چه آن جمعیت نیست بخود ستمگر و بدكردار باشد.

5- امام صادق علیه السلام فرمود: خدا شرم نمى كند كه عذاب كند هر امتى را كه با امامیكه از جانب خدا نیست دیندارى كند اگر چه نسبت ؟ باعمالش نیكوكار و پرهیزگار باشد، همانا خدا شرم مى كند امتى را عذاب كند كه با امام از جانب خدا دیندارى كند، اگر چه نسبت به اعمالش ستمگر و بدكردار باشد.

شرح_این چند روایت دو اصل تولى و تبرى را در اسلام استوار و تثبیت مى كند، ما تحت عنوان توضیح ذیل حدیث 537 (ج 1 ص 300) مستدل و مبرهن ثابت نمودیم كه خدایتعالى بعد از پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه وآله براى رهبرى و پیشوائى خلق دوازده نفر معین و مشخص را انتخاب نموده و منصوب ساخته است ، علم رهبرى و مقررات و قوانین دین خود را تنها به آنها عنایت فرموده و استعداد و قابلیت دعوت و تبلیغ دین خویش را در وجود ایشان از نظر فطرت و اكتساب تكمیل نموده است ، بنابراین هر فردى غیر ایشان كه دعوى پیشوائى و امامت كند دروغگو نیرنگ باز است ، خود گمراه است و دیگران را گمراه مى كند و به خود و پیروانش ستمى بزرگ مرتكب مى شود، بدینجهت در این دو روایت از ایشان به كلمه ستمگر و منحرف تعبیر شده است .

در تاریخ اسلام پس از وفات پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه وآله چنین افرادى با دعا برخاسته و پس از اندكى حكمفرمائى با زور و سرنیزه ، خویشتن و پیروان خویش را مفتضح و رسوا نموده و لعنت و نفرین را از بازماندگان براى خود بیادگار گذاشته اند. مردمیكه در حزب چنین افراد نام نویسى كنند و در شمار آنها درآیند و بر عده آنها بیفزایند و موجب مزید شوكت و قدرتشان گردند، اگر چه از نظر وظیفه شخصى ، مردمى نیكوكار و با تقوى باشند، باین معنى كه فقط اسم خود را در لیست آنها نوشته و بمرام نامه و اساسنامه و مقررات حزبى آنها رفتار نمیكنند، بلكه در وظایف شخصى و اجتماعى پیرو مقررات اسلامند، اینگونه افراد بحكم این چند روایت در نظر خدا منفور و مبغوض و محكوم بعذاب و عقوبت مى باشند، زیرا همان یك عمل بظاهر كوچك وسیله ترویج باطل و مسلط ساختن شخص غاصب و ستمگر را بر افراد مسلمان و پایمال نمودن حقوق و حدود خدا و مسلمین و در نتیجه موجب ضعف و اضمحلال مقررات دین اسلام و خانه نشستن پیشواى بر حق میگردد، پیداست كه معاویه و یزید و هشام و منصور اگر تنها مى بودند، هیچگاه آن همه جنایت و ستم مرتكب نمى شدند، بلكه اگر اطرفیان و حواشى آنها منحصر بیك عده كارگردان و ماءمور هم مى بود جراءت چنان هتاكیها را نمیداشتند، بطور مسلم آن ستمگران از ثبت نام افراد بسیار در حزب خود استفاده مى كردند و غرور و نخوت بیشترى بكار مى بردند و در ظلم و تعدى خویش گامهاى فراترى میگذاشتند. تا اینجا بیان و توضیح قسمت اول از این روایت شریف بود.

و اما راجع بقسمت دوم یعنى كسیكه از امام بحق پیروى كند و در اعمال شخصى خود مرتكب گناه و آلودگى شود، پیداست كه او بواسطه اینكه در مقدمه و سرلوحه اعمالش سطر درخشانى بنام ولایت و تعهد پیروى از امامان عادل و منصوب از جانب خدا را ثبت كرده ، و از پیشواى گمراه كننده و منحرف روگردان شده است ، در نتیجه بر عده مؤ منین افزوده و از اهل باطل كاسته و باندازه یك تن نیروى اسلام و عفو و بخشش را تقویت نموده ، و نیروى نفاق و باطل را تضعیف و تخریب كرده است ، و شایسته و سزاوار است كه عفو و بخشش الهى آلودگیهاى كوچكش را فرا گیرد، و خداوند حكیم و مهربان بواسطه یك عمل مهم و با ارزش او از چندین خطا و لغزش دیگرش در گذرد. براى این دو فرد در تشكیلات اجتماعى مى توانم بدو بنده و نوكرى مثال بزنیم كه یكى از آنها در خانه آقا وولینعمت خویش را انتخاب كرده و در آنجا سر سپرده و بیعت كرده است ، ولى گاهى هم از او خطا و لغزش و سرپیچى و تمرد مشاهده میشود. و دیگرى از آقا وولینعمت خود رو گردان شده و در خانه دشمن او سر سپرده و ثبت نام كرده ولى كردار و رفتارش را آنجا با دستورات ولینعمتش مطابق و موافق است ، شما خود بیندیشید و قضاوت كنید.

(كسیكه بمیرد و پیشوائى از ائمه هدى نداشته باشد و این باب جزء باب سابق است)

1- فضیل بن یسار گوید: روزى امام صادق علیه السلام خود براى ما شروع بسخن كرد و فرمود: رسولخدا صلى اللّه علیه وآله فرموده است : هر كه بمیرد و پیشوائى نداشته باشد، بمردن جاهلیت مرده است . عرض كردم این سخن پیغمبر است ؟! فرمود: آرى بخدا او فرموده است ، عرض كردم : پس هر كه بمیرد و پیشوائى نداشته باشد، مرگش مرگ جاهلیت است ؟! فرمود: آرى .(مرگ جاهلیت یعنی در گمراهی یعنی به سوی دوزخ)

شرح_مقصود از نداشتن پیشوا اینستكه : پیغمبر یا امامى را كه خدا در زمان او تعیین فرموده نپذیرد و اطاعت او را بر خود واجب نداند و مراد به جاهلیت حالتى است كه اعراب پیش از آمدن اسلام داشتند، كه خدا و پیغمبر را نمیشناختند و دین و شریعت را كنار گذاشته و بنژاد و تبار خویش مى بالیدند و خود خواهى و گردنكشى و كارهاى زشت دیگر در میان آنها رواج داشت .

2- ابن ابى یعفور گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول رسولخدا صلى اللّه علیه وآله (((هر كه بمیرد و او را پیشوائى نباشد مرگش مرگ جاهلیت است ))) پرسیدم و گفتم : مقصود مردن در حالت كفر است؟ فرمود: مردن در حالت گمراهى است . عرض كردم : هر كه در این زمان هم بمیرد و او را پیشوائى نباشد، مرگش مرگ جاهلیت است ؟ فرمود: آرى .

3- حارث بن مغیره گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : پیغمبر فرموده است : هر كه بمیرد و پیشوایش را نشناسد بمرگ جاهلیت مرده است ؟ فرمود: آرى . عرض كردم : جاهلیت كامل یا جاهلیتى كه امامش را نشناسد فرمود: كفر و نفاق و گمراهى .

شرح­_مراد بجاهلیت چنانچه در دو روایت پیش توضیح دادیم عقاید باطل و عادات زشتى است كه عرب قبل از اسلام دچارش بودند، و چون در حدیث پیغمر اكرم صلى اللّه علیه و آله ، مردن كسى كه امامش را نشناسد بمردن بر حالت جاهلیت تشبیه و تنظیر شده است ، راوى سؤ ال مى كند كه آیا مقصود از جاهلیت تمام عقاید فاسد و اخلاق زشت آنهاست یا تنها از نظر نشناختن امام است ؟ حضرت مى فرماید: از نظر كفر و نفاق و گمراهى است . یعنى اگر نشناختن امام از آنجهت باشد كه او را منكر شود و در مقام مخالفت و ستیزه با او بر آید، از لحاظ كفر با مردم جاهلیت شریكست ، همچون ظلالت و گمراهى كه از كفر و نفاق پائین تر و وبال و كیفرش سبكتر است ، و درجاتش نسبت بقاصر و مقصر و مستضعف مختلف و متفاوتست .

4- امام صادق علیه السلام فرماید: هر كه بدون شنیدن و فرا گرفتن از امامى صادق خدا را پرستش كند قطعا خدا ملازم رنج و مشقتش سازد (خدا ملازم سرگردانى و رنج و مشقتش نماید) و كسى كه ادعاى مردن كند از غیر درى كه خدا آنرا گشوده ، مشرك است و (امام معصوم) آن درى است ایمن (و نهاده ) بر حصار راز پنهان خدا.

(درباره سادات حقشناس و منكر حق )

1- سلیمان بن جعفر گوید: شنیدم حضرت رضا مى فرمود: همانا على بن عبداللّه بن حسین بن على بن حسین بن على بن ابیطالب علیهم السلام و همسر و پسرانش اهل بهشتند. سپس فرمود: هر كس از اولاد على و فاطمه علیهما السلام عارف باین امر (امامت ) باشد، مانند مردم دیگر نیست . شرح_علامه مجلسى (قدّس سرّه) گوید: ظاهرا بجاى عبداللّه ، عبیداللّه صحیح است چنانچه گفته صاحب عمدة الطالب و مقاتل الطالبین و مورخین دیگر بر آن دلالت دارد، سپس از عمدة الطالب نقل میكند كه اولاد حضرت على بن الحسین علیهما السلام از شش پسر باقى ماندند: 1- امام محمد باقر علیه السلام 2- عبد اللّه باهر 3- زید شهید 4- عمر اشرف 5- حسین اصغر 6- على اصغر.

یكى از پسران حسین اصغر عبید اللّه اعرج است كه این على بنام على صالح است پسر اوست ، او را زنى صالحه بنام ام سلمه بود كه از شدت اخلاص و ارادتى كه بحضرت رضا علیه السلام داشت ، روزى كه آنحضرت بعیادت شوهرش تشریف آورده بود، او از پشت پرده به آنحضرت مى نگریست و چون از مجلس برخاست ، محل جلوس امام علیه السلام را مى بوسید و بعنوان تبرك بر آن دست میمالید. حضرت رضا علیه السلام از خانواده على صالح تجلیل فرموده و بهشت را براى آنها وعده داده و در آخر فرموده است : ساداتى كه به امامت عارف باشند مانند دیگر مردم نیستند، یعنى ثواب آنها از سایر مردم بیشتر است بواسطه شرافت نسب ایشان ، چنانچه خدا درباره همسران پیغمبر صلى اللّه علیه و آله این امتیاز را قائل شده است ، یا بجهت اینكه ایمان و اطاعت ایشان از امامى كه از خویشان و فامیل خود آنهاست دشوار و مشكل تر است نسبت به سایر مردم ، زیرا اسباب حسد و كینه در آنجا قویتر و خضوع و كوچكى كردن در برابر فامیل سخت تر و گرانتر است و لذا شیطان ایشانرا بادعاء امامت بیشتر وسوسه مى كند، بعضى گفته اند: علتش این است كه طاعت و عبادت سادات ، ثوابش دو برابر مردم دیگر است ، چنانكه عقوبت گناه و نافرمانى ایشان هم دو برابر است .

2- احمد بن عمر گوید: بحضرت ابوالحسن علیه السلام عرض كردم : بمن بفرمائید كسیكه فرزند فاطمه باشد و با شما دشمنى كند و حق شما را نشناسد از لحاظ مجازات با سایر مردم برابر است ؟ فرمود على بن الحسین علیهما السلام مى فرمود: عقاب ایشان دو چندانست .

3- عبد الرحمن بن ابى عبداللّه گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : منكر امر امامت از خاندان بنى هاشم و دیگران برابرند؟ فرمود: مگو منكر، بلكه بگو جاحد از خاندان بنى هاشم و دیگران . ابوالحسن (على بن اسمعیل میثمى ) گوید: من در این باره فكر كردم ، و قول خداى عزوجل درباره برادران یوسف بیادم افتاد (((فعرفهم و هم له منكرون 58 سوره 12))) یوسف آنها را شناخت و آنها یوسف را منكر بودند (نشناختند).(از این فراز اثبات می گردد مقدم بودن

معنی واژگان کتاب خدا از لسان قرآن و امامان معصوم بر آنچه در افواه مردم و لغت نامه هایی است که چند صد سال بعد تدوین شده است)

شرحفرق منكر و جاحد این است كه : منكر در برابر عارف و عالم بكار مى رود یعنى كسیكه چیزى را نشناخته و ندانسته است چنانچه آیه سوره یوسف كه بیاد ابوالحسن افتاد، شاهد آن است . اما جاحد كسى است كه مطلبى را فهمیده و دانسته رد كند و نپذیرد، از اینجهت امام علیه السلام فرمود: نسبت به بنى هاشم كه امام را نمى پذیرند، باید جاحد گفت نه منكر، زیرا امام از خداندان خود آنهاست و او را خوب مى شناسند اگر كسى از آنها امام را نپذیرد، بواسطه حسد و اغراض دنیوى دیگر است و عذاب و عقاب او از دیگران بیشتر باشد، زیرا خدا حجت را براى او كاملتر و تمامتر كرده كه از آن خاندانش قرار داده است و نیز ناسپاسى ایشان از این نعمت و منت بزرگ خداوند زشت تر و شدیدتر است و یا بجهت این است كه گناه و خطا از اشراف زشت تر و ناپسنده تر است و لذا خدا لغزشهائى را بر پیغمبران مى گیرد و از آنها مؤ اخذه مى كند كه از دیگران در گذشته و بخشیده مى دارد.

4- ابن ابى نصر گوید: بحضرت رضا علیه السلام عرض كردم : آنكه جاحد (امر امامت ) باشد از خاندان شما با دیگران برابر است ؟ فرمود: براى جاحد از خاندان ما دو گناه و براى نیكوكار دو ثوابست .

(آنچه هنگام درگذشت امام بر مردم واجبست )

1- یعقوب بن شعیب گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : چون براى امام پیش آمدى كند مردم چه كنند؟ فرمود: قول خداى عزوجل كجاست كه مى فرماید. (((چرا از هر گروه از مؤ منین دسته ئى سفر نكنند تا درباره دین ، دانش آموزند و چون بازگشتند، قوم خویش را بیم دهند، شاید آنها بترسند 122 سوره 9 -))) سفر كنندگان تا زمانیكه دنبال طلب دانشند معذورند و آنها كه در انتظارند، تا زمان بازگشت رفقاى خود معذورند.

شرح_راجع به آیه شریفه در ج 1 ص 307 توضیحى بیان كردیم و در اینجا میگوئیم بقرینه سؤال و جواب ، مراد این است كه چون امام وفات كند، بر مؤمنینى كه در بلد امام نیستند، لازمست از میان خود عده اى را انتخاب كرده براى تعیین امام به آن شهر بفرستند و تا زمانیكه به آنجا نرسیده و در بلاتكلیفى بسر مى برند، از نداشتن امام و پیشوا معذورند و همچنین كسانیكه ایشانرا فرستاده اند تا زمان رسیدن خبر به آنها معذورند.(در ادامه ی روایتی مذکور می گردد که جعلی بودن آن محرز است و در آن راوی به دنبال تقدیس افراد دیگر بوده بدون داشتن شاخصه ی امامت که عصمت و نص رسول خداست می باشد.)

2- عبدالاعلى گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول عامه پرسیدم كه گویند: رسولخدا صلى اللّه علیه وآله فرموده : (((هر كه بمیرد و امامى نداشته باشد، بمرگ جاهلیت مرده است ))) فرمود: درست است بخدا. عرض كردم : امامى (در مدینه ) وفات كرده و مردى در خراسانست و نمیداند وصى او

كیست ، همین دورى از امام براى او عذر نیست ؟ فرمود: براى او عذر نیست . همانا چون امام بمیرد. برهان وصیش بر كسانى است كه در بلد او هستند (پس آنها باید وصى امام را با برهان امامت تعیین كنند) و بر كسانیكه در بلد امام نیستند، چون خبر وفات او را شنیدند، لازمست كوچ كنند، همانا خداى عزوجل مى فرماید: (((چرا از هر گروه از مؤ منان ، دسته اى كوچ نكنند تا درباره دین ، دانش آموزند و چون باز گشتند قوم خویش را بیم دهند، شاید آنها بترسند))).

عرض كردم : اگر دسته ئى كوچ كردند و بعضى از آنها پیش از آنكه (بشهر امام ) برسد و بداند بمیرد؟ فرمود: خداى جل و عز مى فرماید: (((و هر كه براى مهاجرت بسوى خدا و رسولش از خانه خویش در آید، آنگاه مرگ وى فرا رسد، پاداش او بعهده خدا باشد 99 سوره 4 -))).

عرض كردم : اگر بعضى از آنها ببلد امام رسیدند شما در خانه خود را بسته و بروى خود پرده انداخته اید، نه خود شما مردم را بسوى خود خوانید و نه دیگرى ایشانرا بشما راهنمائى كند، بچه وسیله امام را بشناسند؟ فرمود: بوسیله كتاب منزل خدا.

عرض كردم : خدا جل و عز (در قرآن ) چگونه مى فرماید؟ امام فرمود: بنظرم پیش از این هم در این باره سخن گفته ئى ؟ (از من پرسیده ئى ؟) عرض كردم : آرى . آنگاه حضرت آیاتى را كه خدا درباره على نازل فرموده و آنچه را خدا به على علیه السلام اختصاص داده و وصیتى را كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله راجع به او نموده و نصبش فرموده و مصیباتیكه بآنها میرسد و اعتراف حسن و حسین را به آن و وصیتش را به حسن و تسلیم كردن حسین امر امامت را طبق قول خدا (((پیغمبر بمؤ منان از خودشان سزاوارتر است و همسران وى مادران ایشانند و خویشاوندان در كتاب خدا، بعضى نسبت به بعضى سزاوارترند 6 سوره 33 -))) همه را یاد آور شد. (فرمود بیادآور).

(تا معلوم شود امامت على و حسن و حسین علیهم السلام بدلیل آیات قرآن و احادیث پیغمبر صلى اللّه علیه وآله بوده و از آن پس بدلیل آیه شریفه اولوالارحام).

عرض كردم : مردم درباره امام باقر علیه السلام اعتراض كرده و میگفتند: چگونه شد كه امامت از میان تمام فرزندان پدرش بدر شد و بوى رسید، با آنكه در میان آنها كسانى بودند كه از نظر قرابت مثل او و از نظر سن بزرگتر از او (مانند زید بن على ) بودند. در صورتیكه امامت به كوچكتران از او (بواسطه كوچكتر بودنشان ) نرسید؟ فرمود: صاحب امر امامت به سه خصلت شناخته مى شود كه مختص به اوست و در غیر او نیست : 1 او نسبت به امام پیشین سزاوارتر (نزدیكتر و منسوب تر) از سایر مردمست . 2 وصى او است . 3 سلاح و وصیت پیغمبر صلى اللّه علیه و آله نزد اوست .

و اینها نزد من است ، كسى با من در این باره نزاع نكند (بحدیث 617 رجوع شود) عرض كردم اینها از ترس سلطان پنهانست ؟ فرمود: پنهان نیست بلكه دلیلى

روشن دارد، همانا پدرم هر چه آنجا (مخزن و دایع امامت ) بود بمن سپرد و چون وفاتش نزدیك شد، فرمود: گواهانى را نزد من حاضر كن ، من چهار تن از قریش را كه نافع غلام عبداللّه بن عمر یكى از آنها بود، حاضر كردم . فرمود: بنویس :

این است آنچه یعقوب پسرانش را بدان وصیت مى كند (((پسرانم همانا خدا این دین را براى شما برگزید نمیرید جز اینكه مسلمان باشید 122 سوره 2 -))) و محمد بن على بپسرش جعفر بن محمد وصیت كرد و دستورش داد كه او را با بردیكه در آن نماز جمعه میخواند، كفن پوشد و با عمامه خودش او را عمامه بندد و قبرش را چهار گوش ساخته ، چهار انگشت از زمین بلند كند و سپس آنرا واگذارد (از چهار انگشت بلندتر نكند).

آنگاه فرمود: وصیت نامه را درهم پیچید و بگواهان فرمود: بروید خدا شما را رحمت كند. پس از رفتن ایشان من گفتم : پدرم ! در این وصیت نامه چه احتیاجى بگواه گرفتن بود؟ فرمود: من نخواستم كه تو (پس از مرگ من ) مغلوب باشى و مردم بگویند: او وصیت نكرده است و خواستم تو دلیلى داشته باشى كه هرگاه مردى به این بلد آید و گوید وصى فلانى كیست ! بگویند فلانى .

من گفتم : اگر در وصیت شریك داشته باشد امام چگونه تعیین میشود؟) فرمود: از او سؤ ال مى كنید (مسائل مشكل علمى و امور غیبى را از او مى پرسید) مطلب براى شما روشن مى شود.

3- محمد بن مسلم گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم : اصلحك الله خبر بیمارى شما بما رسید و ما را نگران كرد، اى كاش ما را آگاه مى ساختى (یا فرمود بما مى آموختى ) وصى شما كیست ؟ فرمود: همانا على (بن ابیطالب ) علیه السلام عالم (امام ) بود و علم به ارث میرسد، و هیچ عالمى نمیرد جز اینكه پس از وى كسى باشد كه مانند علم او یا آنچه خدا خواهد (كمتر یا زیادتر) بداند، عرض كردم براى مردم رواست كه چون امامى بمیرد، امام بعد از او را نشناسد؟ فرمود: اما براى اهل این شهر یعنى مدینه روا نیست (زیرا باید فورا سؤ ال كنند و وصى امام را بشناسند) و نسبت به شهرهاى دیگر معذوریت آنها به اندازه رسید نشان تا مدینه است ، همانا خدا مى فرماید: (((همه مؤ منین نتوانند كوچ كنند، پس چرا از هر گروه ایشان دسته اى سفر نكنند تا در امر دین دانش اندوزند و چون باز گشتند، قوم خویش را بیم دهند شاید آنها بترسند122 سوره 9 -))) عرض كردم : بفرمائید اگر كسى در این راه بمیرد، چه مى شود؟ فرمود: او به منزله كسى است كه براى مهاجرت بسوى خدا و رسولش از منزكش بیرون شده ، سپس مرگش فرا رسد كه پاداش او برخداست . عرض كردم : وقتى وارد مدینه شدند، بچه دلیل امام خود را مى شناسند؟ فرمود: به امام آرامش و وقار و هیبت عطا شود (یعنى امام را مى بینند كه اطمینان قلب و عدم شك و تزلزل در گفتار و رفتار و وجناتش هویدا است ).( پس این روایت که جعلی بودن آن اظهر من الشمس است به‌عنوان نمونه ذکر می شود زیرا راوی صرفاً به دنبال اثبات موضوع امامت از طریقی است که بر هر شخص دیگر ممکن است مانند

اقامه شعور و یا داشتن وقار و هیبت درحالی‌که امام معصوم و خبر داده شده از سوی از رسول خدا و از قبل تعیین‌شده است بازبینی این روایات و اشکالاتی که راوی در ذهن مخاطبان ایجاد می کند گواه صادق و شاهد عادل در جعلی بودن این روایات است)

(زمانى كه امام میفهمد امر امامت باو رسیده است )

( از عنوان این باب نیز به‌سادگی می‌توان به جعلی بودن روایات مربوط به آن به لحاظ موضوعی واقف شد زیرا با شئون امامت که علم لدنی خداوند است منافات دارد و لذا ما هر آنچه را به لحاظ موضوعی بر خلاف منزلت امام معصوم دانستیم نیاوردیم مگر آخرین حدیث این باب را که صحیح می‌دانیم و دلیل قاطع آن نیز احادیث معارض باب بعدی است)

مسافر گوید: هنگامیكه ابوابراهیم (موسى بن جعفر) علیه السلام را (بسوى بغداد) میبردند بامام رضا علیه السلام دستور داد كه همیشه تا وقتى كه خودش زنده است ، هر شب در منزل آنحضرت بخوابد تا خبرش باو برسد، مسافر گوید: ما هر شب بستر امام رضا را در دهلیز خانه مى انداختیم ، و آن حضرت بعد از شام مى آمد و مى خوابید، و صبح بمنزل خویش مى رفت ، تا چهار سال بدین منوال گذشت ، شبى از شبها بستر حضرت را انداختند ولى او دیر كرد و بالاخره هم نیامد، اهل خانه نگران و هراسان شدند و ما را از نیامدنش دهشتى گرفت .

چون فردا شد، آنحضرت بمنزل آمد و نزد اهل خانه رفت و متوجه ام احمد شد و باو فرمود: آنچه را پدرم بتو سپرده بیاور، ناگاه ام احمد فریاد كشید و سیلى برخسارش زد و گریبانش را درید و گفت : بخدا آقایم مرد، حضرت او را جلو گرفت و فرمود: (((مبادا سخنى بگوئى و آنرا اظهار كنى تا خبر بحاكم برسد))) سپس ام احمد زنبیلى را با دو هزار دینار یا چهار هزار دینار نزد او آورد و همه را به امام رضا داد، نه به دیگران (زیرا از اموال شخصى آن حضرت نبود تا میان همه وراث تقسیم شود).

و ام احمد كه برگزیده و محرم راز امام هفتم علیه السلام بود گفت آن حضرت روزى محرمانه به من فرمود: این امانت را نزد خود حفظ كن ، كسى را از آن آگاه نساز تا من بمیرم ، چون من در گذشتم هر كس از فرزندانم نزد تو آمد و آن را از تو خواست تحویلش ده و بدان كه من مرده ام . اكنون به خدا نشانه اى كه آقایم فرموده بود ظاهر شد (و دانستم كه او در گذشته است ) امام رضا علیه السلام آنها را از او گرفت و همه را دستور خود دارى داد تا زمانیكه خبر رسید، سپس باز گشت و براى خوابیدن شب هم چنانكه مى آمد، نیامد، تا چند روزى بیش نگذشت كه پاكت نامه خبر وفات امام هفتم رسید. ما روزها را شمردیم و حساب كردیم ، معلوم شد همان وقتیكه امام رضا براى خوابیدن نیامد و امانت را گرفت ، آن حضرت در گذشته است .

(حالات ائمه علیهم السلام از نظر سن )

1- یزید كناسى گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم كه آیا عیسى بن مریم زمانى كه در گهواره سخن گفت ، حجت خدا بود بر اهل زمانش ؟ فرمود: او آن زمان

پیغمبر و حجت غیر مرسل خدا بود (یعنى در آن زمان مامور بتبلیغ و دعوت نبود) مگر نمى شنوى گفته خود او را كه مى گوید (((من بنده خدایم (تا مردم نگویند عیسى خداست ) خدا به من كتاب داده و پیغمبرم ساخته و هر جا باشم (اگر چه در گهواره و با ) بر كنم قرار داده و تا زنده باشم مرا به نماز و زكاة سفارش كرده 31 سوره 19 -،))).

عرض كردم : در آن زمان و در همان حالیكه در گهواره بود، حجت خدا بود بر زكریا؟ فرمود: عیسى در همان حال براى مردم آیت بود و رحمت خدا بود براى مریم ، زمانیكه سخن گفت و از جانب او دفاع كرد و پیغمبر بود و حجت بر هر كه سخنش را در آن حال شنید. سپس سكوت نمود و تا دو ساله شد، سخن نگفت ، و حجت خداى عزوجل بر مردم بعد از سكوت عیسى تا دو سال زكریا بود، سپس زكریا در گذشت و پسرش یحیى ، كتاب و حكمت را از او ارث برد، در حالیكه كودكى خرد سال بود. مگر نمى شنوى گفته خداى عزوجل را؟ (((اى یحیى كتاب (تورات ) را با قوت بگیر و ما حكم نبوت را در كودكى به او دادیم 12 سوره 19 -))) (یعنى ما كه ترا در كودكى حكم نبوت دهیم ، نیرو و استعداد آن را هم به تو مى بخشیم ).))

چون عیسى هفت ساله شد و خدا یتعالى به او وحى فرستاد، از نبوت و رسالت خود سخن گفت ، و بر یحیى و همه مردم حجت گشت . اى ابا خالد! از روزیكه خدا آدم علیه السلام را آفرید و در زمینش ساكن ساخت یك روز زمین ، بدون حجت خدا بر مردم . نباشد عرض كردم : قربانت . آیا على علیه السلام در زمان حیات رسول خدا صلى اللّه علیه وآله بر این امت از طرف خدا و رسولش حجت بود؟ فرمود. آرى ، روزى كه پیغمبر او را براى مردم بپا داشت و براى پیشوائى منصوبش ساخت و ایشان را بولایتش دعوت كرد و باطاعتش دستور داد.

عرض كردم : اطاعت على علیه السلام در زمان حیات و بعد از وفات پیغمبر صلى اللّه علیه وآله بر مردم واجب بود؟ فرمود: آرى ، ولى در زمان رسول خدا صلى اللّه علیه و آله خاموش بود و سخن نمى گفت . و در زمان حیات پیغمبر صلى اللّه علیه و آله اطاعت از پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بر امت و بر على علیه السلام واجب بود و بعد از وفات آن حضرت اطاعت از على علیه السلام از جانب خدا و رسولش بر همه مردم واجب بود، و على علیه السلام حكیم و عالم بود (اشاره به آیه شریفه (((و انه فى ام الكتاب لدینا لعلى حكیم ))) دارد).

2- صفوان بن یحیى گوید: به امام رضا علیه السلام عرض كردم : پیش از آنكه خدا ابا جعفر را بشما ببخشد، از شما (درباره جانشینت ) مى پرسیدم ، مى فرمودید: خدا به من پسرى عطا مى كند. اكنون خدا او را به شما عطا كرد و چشم ما روشن گشت خدا آن روز را به ما نشان ندهداگر پیش آمدى كند بسوى كه برویم ؟ حضرت با دست اشاره به ابى جعفر علیه السلام كرد كه در برابرش ایستاده بود، من عرض كردم : قربانت این پسر سه ساله است !! فرمود:

هیچ زیانى به امامت او ندارد، همانا عیسى بن مریم علیه السلام قیام بحجت كرد، زمانیكه كمتر از سه سال داشت (به حدیث 833 رجوع شود).

3- مردى گوید: به امام محمد تقى علیه السلام عرض كردم : مردم درباره خردسالى شما سخن مى گویند: فرمود: همانا خدایتعالى بداود وحى كرد كه سلیمان را جانشین كند و او كودكى بود كه گوسفند مى چرانید، عابدان و دانشمندان بنى اسرائیل او را نپذیرفتند، خدا بداود علیه السلام وحى كرد كه عصاهاى معترضین و عصاى سلیمان را بگیر و در خانه اى بگذار و با خاتمهاى مردم مهرش كن فردا عصاى هر كس (مانند درخت سبزى ) بر گدار و میوه دار شد، او جانشین است . داود علیه السلام این خبر را به آنها گفت (و چون فردا عصاى سلیمان را سبز دیدند) گفتند: راضى شدیم و پذیرفتیم .

4- ابو بصیر (نابینا) گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و كودك پنجساله نا بالغى عصاكش من بود: حضرت بمن فرمود: حال شما چگونه باشد زمانى كه حجت بر شما همسال ، این كودك باشد؟ (یا فرمود: همسال این كودك بر شما ولایت داشته باشد) (مقصود امام جواد علیه السلام است كه در ابتداى امامتش بقول مشهور 8 سال و چند ماه داشت .

5- اسماعیل بن بزیع گوید: از حضرت ابیجعفر علیه السلام راجع بامر امامت پرسیدم و گفتم : ممكن است امام از هفت سال كمتر داشته باشد؟ فرمود: آرى كمتر از پنج سال هم مى شود (اشاره به امام دوازدهم علیه السلام دارد) سهل گوید على بن مهزیار این حدیث را در سال 221 بمن گفت .

6- پدر خیرانى گوید: در خراسان برابر حضرت رضا علیه السلام ایستاده بودم كه مردى به او عرض كرد اگر پیش آمدى كند، بسوى كه رویم ؟ فرمود بسوى پسرم ابى جعفر مثل اینكه گوینده سن ابى جعفر علیه السلام را كوچك شمرد امام رضا علیه السلام فرمود: خداى تبارك و تعالى عیسى بن مریم علیه السلام را بنبوت و رسالت و شریعت تازه مبعوث ساخت در سنى كوچكتر از سن ابى جعفر.

7- على بن اسباط گوید: امام محمد تقى علیه السلام را دیدم كه بطرف من مى آید، من نگاهم را به او تیز كردم (با دقت باو نگریستم ، شروع بنگریستنش كردم ) و بسر و پایش نگاه مى كردم تا اندازه قامتش را براى اصحاب اهل مصر خود (شیعیان ) وصف كنم ، در آن میان كه من ورانداز مى كردم ، حضرت بنشست و فرمود: اى على ، خدا حجت درباره امامت را بمانند حجت درباره نبوت آورده و فرموده است (((حكم نبوت را در كودكى به او دادیم 13 سوره 19 -))) (((و چون برشد رسید - 22 سوره 12 -))) (((و به چهل سالگى رسید 15 سوره 46 -))) پس رواست كه بشخصى در كودكى حكمت

داده شود (چنانچه بیحیى داده شد) و رواست كه در چهل سالگى داده شود (چنانچه بیوسف داده شد).

8- على بن حسان به امام جواد علیه السلام عرض كرد: آقاى من ! مردم بخرد سالى شما اعتراض دارند، فرمود: چه اعتراضى دارند، در صورتى كه خداى عزوجل به پیغمبرش صلى اللّه علیه وآله فرموده است (((بگو راه من اینست ، من از روى بصیرت بسوى خدا میخوانم ، با آنكه از من پیروى كرده 108 سوره 12 -))) بخدا كسى جز على علیه السلام از او پیروى نكرده و او نه سال داشت و من هم نه ساله ام .

شرح­_میان خاصه و عامه مورد اتفاق است كه اولین مردى كه بپیغمبر صلى اللّه علیه وآله ایمان آورد و اسلام پذیرفت على بن ابیطالب علیه السلام بود و خود آنحضرت هم همیشه بدان افتخار مى كرد و آن را دلیل افضلیت خود مى دانست و پیغمبر صلى اللّه علیه وآله هم به فاطمه مى فرمود: تو خرسند نیستى كه شوهرت دادم به كسى كه در ایمان بر همه مقدم است و باز فرمود: اولین كسى كه از این امت بر سر حوض وارد شود، اولین كسى است كه اسلام آورده و آن على بن ابیطالب علیه السلام است .

اما راجع بسن آنحضرت در زمان پذیرفتن اسلامش اختلافست و میان هفت سال تا پانزده سال گفته اند (و اما پاسخ ناصبی معاند را در خصوص کمی سن امامان معصوم، ذات اقدس احدیت در کتاب خود داد به شرطی که مذکور شد)

( امام را جز یكى از ائمه غسل نمى دهد )

1- وشاء گوید: احمد بن عمر بود یا دیگرى كه گفت : به حضرت رضا علیه السلام عرض كردم : آنها (واقفیه كه منكر امامت امام رضا علیه السلام و نیز منكر وفات پدرش هستند) با ما مشاجره مى كنند و مى گویند: امام را جز امام غسل نمى دهد (پس چگونه میگوئید موسى بن جعفر در بغداد وفات یافته ، در صورتیكه شما در مدینه بودید) فرمود: آنها چه میدانند كى او را غسل داده است ؟ تو به آنها چه جواب دادى ؟ عرض كردم : قربانت ، من به آنها گفتم : اگر مولایم بگوید، خودم او را در زیر عرش پروردگار غسل داده ام راست گفته است و اگر بگوید در دل زمین غسل داده ام راست گفته ، فرمود: اینچنین نیست ، عرض كردم پس چه بگویم ؟ فرمود: به آنها بگو، من غسلش داده ام . عرض كردم : شما غسلش داده اید؟ فرمود: آرى .( یعنی به امر ذات اقدس احدیت و به طی الأرض و معجزه و حضور ملائک مقرب خدا)

2- ابو معمر گوید: از امام رضا علیه السلام پرسیدم كه امام را امام غسل میدهد؟ فرمود: سنتى است از موسى بن عمران علیه السلام .

3- طلحه گوید: به امام رضا علیه السلام عرض كردم : امام را جز امام غسل نمیدهد؟ فرمود: آیا نمى دانید چه كسى براى غسلش حاضر میشود؟ كسى حاضر شود كه بهتر است از آنكه از او غایب است همان كسانى كه در چاه نزد یوسف حاضر شدند زمانیكه ابوین و خانواده اش از او غایب بودند.

شرح_از این روایت استفاده مى شود كه جبرئیل و ملائكه براى غسل امام حاضر شوند، زیرا آنها بودند كه در چاه بیارى یوسف رسیدند، ولى این روایت غسل دادن امام را هم نفى نمى كند و شاید از نظر تقیه صادر شده باشد. در هر حال علامه مجلسى (قدّس سرّه) اخبارى نقل میكند كه حضرت رضا براى غسل پدرش موسى بن جعفر علیهما السلام از مدینه به بغداد حاضر شد و همچنین امام جواد براى غسل دادن پدرش علیهما السلام از مدینه به طوس آمد، كه در صورت صحت و ثبوت این اخبار ممكن است این روایات را هم مؤ ید همان معنى دانست . چنانچه مجلسى (قدّس سرّه) استفاده كرده است ، در صورت خدشه و ضعف آن اخبار پیداست كه این روایات صراحت و ظهورى در آن معنى ندارد، بعلاوه پیداست كه تحقیق درباره این موضوع در این زمان نتیجه عملى و بلكه اعتقادى هم ندارد و از ضروریاتى نیست كه بر اقرار و انكار آن ، اثر مهمى ثابت شود، چنانچه از جملات : ما یدریهم عن غسله سنة موسى بن عمران اما تدرون من حضر لغسله این معنى ظاهر مى شود.

(كیفیت ولادت ائمه علیهم السلام )

1- حسن بن راشد گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: زمانى كه خداى تبارك و تعالى بخواهد امام را خلق كند به فرشته ئى دستور دهد كه شربتى از آب زیر عرش گرفته به پدر امام بیاشاماند، پس آفرینش امام از آن شربت است ، آنگاه چهل شبانه روز در شكم مادر است و صدا نمى شنود و بعد از آن گوشش براى شنیدن سخن باز مى شود، و چون متولد شود همان فرشته مبعوث شود و میان دو چشم امام بنویسد كلمه پرودگارت براستى و عدالت پایان یافت كلمات او را دگرگون كننده ئى نیست و او شنوا و داناست و چون امام پیش از وى در گذرد، براى او مناره ئى از نور افراشته شود كه به وسیله آن كردار همه مردم را ببیند، و خدا بر خلقش بدان احتجاج كند.

شرح_گویا نوشتن میان دو چشم امام كنایه از این است كه نور علم و ولایت از پیشانى امام ظاهر شود و چون پیشانى آئینه اى است كه شخصیت معنوى انسان را مى نماید، مى توان گفت : نور علم و ولایت در سراپاى امام و در همه حركات و سكناتش هویدا گردد، پس میان این روایت با روایاتیكه نوشتن آن جمله را ببازوى راست امام نسبت مى دهد تناقضى نیست ، و احتیاج خدا بر خلقش توسط امامى است كه با نور خدا داده كردار را دیده است و راهى براى انكار و تزویر آنها باقى نگذاشته است .

2- یونس بن ظبیان گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: همانا خداى عزوجل چون خواهد امامى را از امامى دیگر خلق كند، فرشته ئى را مبعوث كند تا شربتى از آب زیر عرش بگیرد و به امامش دهد تا بنوشد، سپس چهل روز در رحم بماند و سخن نشنود و بعد از آن سخن شنود. و چون مادرش او را بزاید، خدا همان فرشته ئى را كه نوشابه بر گرفت بفرستد تا بر بازوى راست امام نویسد (((كلمه پروردگارت براستى و عدالت پایان یافت ، براى كلمات او دگرگون كننده ئى نیست )))

و چون به امر امامت قیام كند خدا در هر شهرى برایش مناره ئى بر افرازد كه به وسیله آن اعمال بندگان را بنگرد.

3- محمد بن مروان گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمد: همانا امام در شكم مادرش مى شنود، و چون متولد شود میان دو شانه اش نوشته شود: (((كلمه پروردگارت براستى و عدالت پایان یافت ، كلمات او را دگرگون كننده ئى نیست و او شنوا و داناست ))) و چون امر امامت به او رسد، خدا برایش عمودى از نور مقرر دارد كه به وسیله آن آنچه اهل و هر شهر انجام دهند ببیند.

4-اسحاق بن جعفر گوید: شنیدم پدرم (امام صادق علیه السلام ) مى فرمود: هنگامیكه مادران ائمه به آنها باردار شوند، سنتى مانند بیهوشى ایشان را فرا گیرد كه اگر در روز باشد یك روز و اگر در شب باشد یك شب در آن حال بسر برد، سپس در خواب بیند كه مردى او را به پسرى دانا و بردبار مژده مى دهد، او از آن مژده مسرور گردد و از خواب بیدار شود، و از طرف راستش از جانب خانه صدائى شنود كه گوید: بخیر آبستن شدى و به سوى خیر بگرائى ، و با خیر آمدى (خیر آوردى ) مژده باد ترا به پسرى بردبار و دانا، و در تن خود احساس سبكى كند و پس از آن از پهلوها و شكمش ناراحتى نبیند.

و چون ماه نهم شود در خانه ، آواز بلندى (صداى حركتى ) بگوشش رسد و چون شب زائیدنش فرا رسد، در خانه نورى ظاهر شود كه جز او و پدرش آن را نبینند (چنانكه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله فرشته را مى بیند و دیگران نمى بینند) و چون او را بزاید نشسته باشد (نه آنكه با سر فرود آید) و برایش گشایش شود تا چهار زانو بیرون آید و پس از اینكه روى زمین قرار گیرد، بچرخد تا قبله به هر طرف باشد، از آن منحرف نشود، سپس سه بار عطسه كند و با انگشت به حمد خدا اشاره كند (چنانكه مستحب است پس از عطسه انگشت را سر بینى گذاشته و حمد خدا گویند) و ناف بریده و ختنه شده باشد و دندانهاى رباعیش از بالا و پائین و دودندان نیش و دودندان ضاحكه اش بر آمده باشد (گویا نبودن دندانهاى دیگر براى این است كه پستان مادر را آزرده نكند) و در مقابلش نورى مانند شمش طلا بدرخشد و تا یك شبانه روز از دودستش نورى طلائى ساطع است و پیغمبران هم در زمان تولد چنینند (نسبت به تمام حالات ) و همانا اوصیاء آویزه (اشرف اولاد) پیغمبرانند.

5- حمیل بن دراج گوید: جماعتى از اصحاب ما نقل كردند كه آن حضرت فرمود: درباره امام سخن نگوئید، زیرا امام در شكم مادر مى شنود، و چون مادرش او را بزاید فرشته ئى میان دو چشمش نویسد (((كلمه پرودگارت براستى و عدالت پایان یافت ، كلمات او را دگرگون كننده ئى نیست و او شنوا و داناست ))) و چون به امر امامت قیام كند، در هر شهرى براى او عمودى از نور برافراشته گردد كه بوسیله آن اعمال مردم را ببیند.

6- محمد بن عیسى بن عبید گوید: من و ابن فضال نشسته بودیم كه یونس وارد شد و گفت : من خدمت امام رضا علیه السلام رسیدم و عرض كردم : قربانت

مردم درباره عمود (از نور كه براى امام بر افراشته شود) سخن بسیار گویند، بمن فرمود: اى یونس ! تو چه عقیده اى دارى ؟ خیال مى كنى عمودى از آهن است كه براى امام افراشته مى شود؟ عرض كردم : نمى دانم ، فرمود: او فرشته اى است گماشته در هر شهر كه خدا بوسیله او اعمال مردم آن شهر را بامام رساند، ابن فضال برخاست و سر او را بوسید و گفت : خدایت رحمت كند اى ابا محمد! كه همواره براى ما حدیث درستى كه خدا بدان مشكل ما را مى گشاید مى آورى .

7- امام باقر علیه السلام فرمود: امام را ده علامت است : 1- پاكیزه وختنه شده متولد شود. 2- چون بدنیا آید كف دست بزمین نهاده ، بشهادتین آواز بردارد. 3- محتلم نشود (پلیدى جنابت باو نرسد اگر چه عسل بر او واجبست ). 4- چشمش بخوابد ولى قلبش بخواب نرود. 5 دهن دره و بغل باز كردن ندارد. 6 از پشت سر ببیند چنانكه از پیش رو بیند. 7- مدفوعش بوى مشك دهد. 8- زمین وظیفه دارد آنرا بپوشاند و فرو برد. 9- چون زره رسول خدا صلى اللّه علیه وآله را پوشد بقامتش رساباشد و چون مرد دیگرى پوشد، كوتاه قد باشد و یا دراز قامت یك وجب بلندتر آید. 10- تا زمان زفاتش محدث باشد (فرشته باو خبر دهد).

(كیفیت آفرینش بدنها و روحها و دلهاى ائمه علیهم السلام)

1- امام صادق علیه السلام فرمود: خدا ما را از علیین آفرید و ارواح ما را از بالاتر آن آفرید و ارواح شیعیان ما را از علیین آفرید و پیكرشان را پائین آن آفرید، پس قرابت میان ما و آنها از این جهت است و دلهاى ایشان مشتاق ماست .

2- امام صادق علیه السلام مى فرمود: خدامیرالمؤ منین (ارواح ) ما را از نور عظمت خویش آفرید، آنگاه آفرینش ما را (یعنى پیكر ما را با صورت مثالى ما را) از گلى در خزانه و پوشیده از زیر عرش صورتگرى كرد و آن نور را در آن ، جایگزین ساخت ، و ما مخلوق و بشرى نورانى بودیم ، و براى هیچكس از آنچه در خلقت ما نهاد، بهره ئى قرار نداد و ارواح شیعیان ما را از گل ما آفرید و بدنشان را از گلى در خزانه و پوشیده پائین تر از گل ما. و خدا هیچ كس را جز انبیاء از خلقت ایشان بهره ئى نداد، از این رو ما و آنها آدمى شدیم و مردم دیگر خرمگسانى كه سزاوار دوزخند و بسوى دوزخ مى روند.( به نظر می‌رسد فراز آخر این روایت دلالت بر جبر در خلقت و تعیین بستر ازپیش‌تعیین‌شده‌ی ورود به دوزخ و بهشت باشد پس اگر چنین باشد روایات بر ضد قران و باطل است زیرا خلقت انبیاء و اوصیاء هرچند معصوم باشند در برابر ترک اولی مؤاخذه و دربرابر افعال حرام به دوزخ خداوند تهدید شده اند همان گونه که تمامی خلایق دیگر در برابر اختیار قرار دادند تا با ایمان و عمل صالح به بهشت بروند و یا با پیروی از هوی و هوس به دوزخ برود و دنیا وفق کلام رسول خدا حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و عجل فرجهم دنیا مزرعه آخرت است)

3- امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: براى خدا نهریست نزد عرش و نزد آن نهر نوریست كه خدایش فروزان ساخته و در دو جانب نهر دو روح آفریده شده : روح القدس و روح وابسته به امر خدا، و براى خدا ده طینت (سرشت ، گل ) است : پنج تاى آنها از بهشت است و پنج دیگر از زمین ، آنگاه بهشتى و زمینى را تفسیر نمود سپس فرمود: هر پیغمبر و فرشته اى را كه خدا از پیغمبر سرشته است ، یكى از این دو روح را در او دمیده ، و پیغمبر صلى اللّه علیه و آله را از یكى از آن دو قسم طینت سرشته است بجز ما خاندان راوى گوید به موسى بن جعفر علیه السلام عرض كردم : سرشتن چیست ؟ فرمود: آفریدن است همانا خداى عزوجل ما خانه آن را، از آن ده طینت آفرید و از هر دو روح در ما دمید، و چه طینت پاكیزه ئى !! و دیگرى از ابوالصامت روایت كرده كه امام علیه السلام (در تفسیر بهشتى و زمینى ) فرمود: طینت بهشتى ، بهشت عدن و بهشت ماءوى و بهشت نعیم و فردوس و خلد است . و طینت زمینى : مكه و مدینه و كوفه و بیت المقدس و حائر (امام حسین علیه السلام ) است .

4- ابوحمزه ثمالى گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: همانا خدا ما را از اعلى علیین آفرید و دلهاى شیعیان ما را از آنچه ما را آفرید، آفرید. و پیكرهایشان را از درجه پائینش آفرید، از این رو دلهاى شیعیان به ما متوجه است ، زیرا از آنچه ما آفریده شده ایم ، آفریده شده اند، سپس این آیه را قرائت فرمود: (((اصلا نامه نیكان در علیین است ، تو چه چه دانى علیین چیست ؟ كتابى است نوشته كه مقربان شاهد آنند 98 سوره 83 ))) و دشمن ما را از سجین آفرید و دلهاى پیروانشان را از آنچه آنها را آفریده آفرید و پیكرهایشان را از پائین تر آن آفرید، از این رو دلهاى پیروانشان به آنها متوجه است زیرا اینها آفریده شدند از آنچه آنها آفریده شدند سپس این آیه را تلاوت فرمود: (((اصلا نامه بدكاران در سجین است ، تو چه دانى سجین جیست ؟ كتابیست نوشته 8 سوره 83 -))).( و مقصود از این نوع روایات هم این است که در پایان کار اهل ایمان و اهل کفر و نفاق که نامه اعمال ایشان کامل می‌شود و آن‌ها در جهان براساس عقل و یا پیروی از هوی و هوس عمل می کنند نامه اعمال آن‌ها مرقوم و به آن ها عرضه می شود )

( در بیان تسلیم و فضیلت مسلمین )

توضیح_مقصود از مسلمین در این باب تسلیم شوند گانند، نه اهل اسلام در برابر یهود و نصارى ما انشاء الله در آخر این باب توضیحى راجع به تسلیم بیان مى كنیم .

1- سدیر گوید: به امام باقر علیه السلام عرض كردم : من دوستان شما را در حالى ترك گفتم (و بسوى شما آمدم ) كه اختلاف داشتند و از یكدیگر بیزارى مى جستند، فرمود: ترا با وضع آنها چكار؟ همانا مردم سه تكلیف دارند: شناختن ائمه و تسلیم بودن در برابر آنها و ارجاع اختلافات خود را به ایشان .

شرح_شدت اختلاف شیعیان در مسائل دینى و موضوعات مذهبى سدیر را ناراحت كرده ، به امام علیه السلام شكایت مى كند، حضرت مى فرماید، اختلاف آنها به تو زیانى ندارد و در آن باره فكر مكن و بدانكه تو و هر یك از شیعیان سه تكلیف دارید كه باید انجام دهید: 1- ائمه و پیشوایان خود را بشناسید تا بدام شیادان گمراه كننده نیفتید. 2- در برابر پیشوایان خود تسلیم باشید، یعنى آنها را چنانكه هستند بشناسید تا خود به خود تسلیم و منقادشان شوید و او امر و نواهى آنها را بپذیرد و به گفتار و رفتار و قیام یا خانه نشستن و سایر اعمال آنها اگر چه بر خلاف سلیقه شما باشد اعتراض نكنید، زیرا اعمال و رفتار آنها طبق دستور خدا و پیغمبر است . 3- اگر در موضوعى با یكدیگر اختلاف نظر پیدا كردید، مطلب را به آنها ارجاع دهید چنانكه خداى تعالى فرماید: (((اى مؤ منان از خدا و رسول اطاعت كنید و اگر در موضوعى اختلاف و مشاجره كردید، آن را به خدا و رسول ارجاع دهید))) و معلوم است كه ائمه اوصیاء و جانشینان پیغمبرند و در نبودن پیغمبر باید اختلافات به آنها ارجاع شود.

2- زید شحام گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم : در نزد ما مردى است كه نامش كلیب است او هر دستورى كه از شما مى رسد، مى گوید من تسلیمم ، از این رو ما او را كلیب تسلیم نامیده ایم ، حضرت به او رحمت فرستاد و سپس فرمود: مى دانید تسلیم چیست ؟ ما سكوت كردیم . خودش فرمود: به خدا تسلیم فروتنى است ، خداى عزوجل فرماید: (((كسانى كه ایمان آوردند و كارهاى شایسته كردند و در برابر پرودگارشان فروتنى نمودند 23 سوره 11-))).

3- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى تبارك و تعالى (((و هر كه كار نیكى انجام دهد، براى او نسبت به آن نیكى افزائیم 22 سوره 42 -))) فرمود: انجام دادن كار نیك ، تسلیم بودن نسبت به ما، و راست بودن به امام است و اینكه بر ما دروغ نبندد.

شرح_ مجلسى (قدّس سرّه) از مرحوم طبرسى نقل مى كند كه در تفسیر آیه گفته است : هر كه طاعت و عبادتى انجام دهد علاوه بر دادن ثواب به او، نیكى آن را مى فزائیم ، و راست بودن با ائمه مراد این است كه : اخبار راست و درست را از آنها روایت كند: و مراد بدروغ نبستن بر آنها این است كه : اخبار جعلى و دروغ را به آنها نسبت ندهد.

4- كامل تمار گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: (((براستى كه مؤ منان رستگارند 1 سوره 23 -))) میدانى كیانند؟ عرض كردم : شما بهتر مى دانید، فرمود: براستى كه مؤ منان تسلیم شوندگان رستگارند تسلیم شوندگان همان نجیبانند، پس مؤ من غریب است و خوشا حال غریبان . (یعنى چون مؤ من با تسلیم كمیاب است پس او غریب است ، زیرا هم انس ندارد و انس تنها با خداست

5- امام صادق علیه السلام مى فرمود: هر كه را خوش آید كه تمام مراتب ایمان را كامل كند، باید بگوید: گفتار من نسبت به هر موضوعى گفتار آل محمد است در آنچه (بواسطه تقیه یا عدم

فهم مخاطب ) پنهان كنند و در آنچه آشكار دارند، در آنچه از ایشان به من برسد و در آنچه به من نرسد.

6- زراره یا برید گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: به تحقیق كه خدا امیرالمؤ منین علیه السلام را در كتابش مخاطب ساخته است ، عرض كردم : در كجا؟ فرمود: در این قول : (((اگر آنها زمانیكه به خویش ستم كردند پیش تو آمده و از تو آمرزش خواسته بودند و پیغمبر بر ایشان آمرزش خواسته بود، خدا را توبه پذیر و مهربان مى یافتند، نه به پروردگارت سوگند ایمان ندارند تا ترا در مشاجرات خویش حاكم قرار دهند))) یعنى در پیمانیكه بستند، كه اگر خدا محمد را مى رانید، امر خلافت را به بنى هاشم بر نگردانند (((سپس در دل خود از آن چه حكم كرده ئى ))) از كشتن یا بخشیدن (((ملالى نیابند و بى چون و چرا گردن نهند))).

توضیح­_خطاب در جمله جاؤ وك متوجه امیرالمؤ منین علیه السلام است نه پیغمبر، زیرا سپس مى فرماید: و پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بر ایشان آمرزش خواسته بود و اگر خطاب متوجه پیغمبر بود باید بفرماید و تو بر ایشان آمرزش ....

7- ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام راجع به قول خداى عزوجل (((كسانیكه سخنان را مى شنوند و از نیكوتر آن پیروى مى كنند، تا آخر آیه 18 سوره 39 -))) فرمود: ایشان تسلیم شوندگان در برابر آل محمدند، همان كسانیكه چون حدیثى شنوند، كم و زیادش نكنند، و چنانكه شنیده اند تحویل دهند.

توضیح_مقصود ار روایاتیكه در این باب ذكر شد تسلیم بودن و گردن نهادن شیعیانست در برابر ائمه هدى علیهم السلام نسبت به او امر و نواهى و حالات مختلف و اوضاع گوناگون ایشان ، و عدم اعتراض و انتقاد در مقام زبان و دل نسبت به آنچه از ایشان صادر مى شود.

پیداست كه پایه و ریشه عقاید شیعه و نیز اصل واقع و حقیقت اینست كه : خدا براى رهبرى و هدایت بشر بعد از پیغمبر اسلام دوازده نفر مشخص و مخصوص را معین فرموده و ایشانرا از خطا و لغزش و گناه معصوم داشته و عین حقیقت و واقع را بآنها الهام كرده است ، غیر از ایشان هر بشرى در دنیا جایزالخطاست ، گناه و آلودگى دارد، اشتباه و فراموشى عارضش شود و از گمراهى و پشیمانى مصون نباشد، بعد از پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) تنها 12 نفر بودند كه بشهادت تاریخ و حتى دشمنانشان هیچیك از این نقائص دامنگیر آنها نبود پیداست كه وقتى انسان باور كرد كه چنین ، پیشوایانى دارد، از دل و جان تسلیم آنها میشود و رشته اطاعت و انقیادشان را بگردن میاندازد، زیرا میداند كه عقل و فكر و فراست و تیزبینى و دور اندیشى ایشان از خود او و از تمام افراد بشر معاصر خود بهتر و برتر است و هر چند عقیده او نسبت بامام و رهبرش سست تر باشد، فرمانبرى و گردن نهادن او در برابر آن رهبر كمتر و ضعیف تر است .

از روایات این باب بدست میآید كه در میان شیعه افرادیكه ائمه خود را بخوبى شناخته و تسلیم و منقاد محض ایشان گشته اند، وجود دارند، اما بسیار اندك و غریب وارند و نیز در

این روایات ذكر لازم و اراده ملزوم است ، یعنى اگر چه منطوق صریح آنها اینستكه : تسلیم امام و پیشواى خود باشید، ولى مقصود اینستكه : امام و پیشواى خود را بخوبى بشناسید تا طبعا و ناچار تسلیمش شوید و بدانید كه آنگاهست كه ایمان شما كامل شود، نماز و روزه و حج شما سود بخشد، خدا ثواب شما را زیاد كند، رستگار شوید و، و، و، پروردگارا بحق ائمه معصومین علیهم السلام آنها را چنانكه هستند بما معرفى كن تا چنانكه باید مطیع و تسلیمشان باشیم .

( در اینكه بر مردم لازمست پس از اداى حج خدمت امام آیند و معالم دینشان را بپرسند وولایت و دوستى خود را عرضه دارند)

1- فضیل گوید: امام باقر علیه السلام بمردمیكه گرد كعبه طواف میكردند، نگاه كرد و فرمود: در زمان جاهلیت اینگونه طواف میكردند. همانا مردم دستور دارند كه گرد كعبه طواف كنند و سپس سوى ما كوچ كنند و ولایت و دوستى خود را بما اعلام دارند و یارى خود را نسبت بما عرضه كنند، سپس این آیه را قرائت فرمود: (((دلهاى برخى از مردم را متوجه ما گردان 36 سوره 14))).

توضیح_از این روایت فهمیده میشود كه حج كامل و درست آنست كه حاج پس از پایان مناسك و اعمال حج و در زمان ائمه علیهم السلام باید خدمت آنها رود و از حلال و حرام و اصول عقاید خود سؤ ال كند و تجدید عهد امر ولایت نماید وگر نه تنها بجا آوردن صورت اعمال حج بدون ولایت همان حج گزاردن مردم زمان جاهلیت است .

2- امام باقر علیه السلام مردم را در مكه دید كه چه میكنند، سپس فرمود: كارهائى است مانند كارهاى جاهلیت ، همانا بخدا سوگند كه چنین دستور ندارند، آنچه دستور دارند اینستكه : حج خود را انجام دهند و بنذر خود وفا كنند و نزد ما آیند و ولایت خود را بما خبر دهند و نصرت خویش را بر ما عرضه كنند.

توضیح_مقصود از نذر همان كشتن گوسفند و شتر است و یا نذریكه قبلا كرده كه فلان عبادت را در اوقات حج بجا آورم و یا نذریكه اگر حج گزاردم چنین كنم .

3- سدیر گوید: زمانیكه امام باقر علیه السلام وارد مسجدالحرام میشد و من خارج میشدم ، دست مرا گرفت و رو بكعبه ایستاد و فرمود: اى سدیر! همانا مردم ماءمور شدند كه نزد این سنگها (كعبه ) آیند و گرد آن طواف كنند. سپس نزد ما آیند و ولایت خود را نسبت بما اعلام دارند، و همینست گفته خدا (((همانا من آمرزنده ام آنكه را ایمان آورد و كار شایسته كند و سپس رهبرى شود 82 سوره 20 -))) آنگاه با دست بسینه اش اشاره كرد و فرمود: بسوى ولایت ما (رهبرى شود).

سپس فرمود: اى سدیر: كسانیكه مردم را از دین خدا جلوگیر میشوند بتو مینمایم ، آنگاه بابوحنیفه و سفیان ثورى كه در آنزمان جلوگیر دین خدا بودند و در مسجد حلقه زده بودند، نگریست و فرمود: اینهایند كه بدون هدایت از جانب خدا و سندى آشكار، از دین خدا جلوگیرى مى كنند، همانا این پلیدان اگر در خانه هاى خود نشینند، مردم

بگردش افتند و چون كسیرا نیابند كه از خداى تبارك و تعالى و رسولش بآنها خبر دهد، نزد ما آیند، تا ما بآنها از خداى تبارك و تعالى و رسولش خبر دهم .

( فرشتگان بخانه ائمه در آیند و بر فرشتگان گام نهند و بر ایشان اخبار آورند)

1- مسمع كردین بصرى گوید: من در شبانه روز بیش از یكمرتبه غذا نمى خوردم . گاهى از امام صادق علیه السلام اجازه شرفیابى حضورش را میگرفتم كه فكر مى كردم سفره برچیده شده و حضرت را در برابر سفره نخواهم دید (تا مبادا امر بخوردن كند و مرا زیان دهد) ولى چون وارد مى شدم سفره مى طلبید من هم همراه حضرت غذا مى خوردم و از آن ناراحت نمى شدم ، ولى هرگاه در منزل دیگرى غذا روى غذا مى خوردم ، آرام نمیگرفتم و از نفخ شكم خوابم نمى برد:

من این مطلب را بحضرت یاد آور شدم و گزارش دادم كه هرگاه نزد او غذا مى خوردم آزارم نمى دهد فرمود: اى ابا سیار! تو غذاى مردم صالحى را مى خورى كه فرشتگان با آنها روى فرششان مصافحه میكنند، عرض كردم : براى شما آشكار هم مى شوند؟ حضرت دست خود را بیكى از كودكانش كشید و فرمود آنها نسبت بكودكان ما از خود ما مهربانترند.

توضیح_پیداست كه جواب امام صادق علیه السلام اثبات آشكار شدن فرشته را در نظر آنها نمى كند تا این روایت مخالف روایاتى باشد كه در سابق ذكر شد كه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله فرشته را مى بیند و امام علیه السلام او را نمى بیند، زیرا مهربانى فرشته با كودكان هیچگونه تلازم و یا دلالتى بر رؤ یت او ندارد و همچنین روایات دیگرى كه راجع بپر فرشتگان در این باب ذكر مى شود، دلالت بر دیدن خود آنها ندارد.( تعبیر نگارنده آن است که فرشتگان احساس می شوند ولی دیده نمی‌شوند مگر خدا اراده نماید مانند فرازهایی که ذات اقدس اخدیت در کتاب خود از یاری آن‌ها به اهل اسلام در غزوات رسول خدا حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و عجل فرجهم و یا سرگذشت حضرت ابراهیم و لوط ذکر فرموده است ولی این‌که آثاری از ایشان با ماهیت فیزیکی به جای بماند و...، خارج از حد اظهار عقیده ماست )

2- حسین بن ابى العلاء گوید: امام صادق علیه السلام دستش را بمتكاهائى كه در خانه بود زد و فرمود: اى حسین ! اینها متكاهائى است كه فرشتگان بارها بر آن تكیه داده اند و ما گاهى پرهاى كوچك شان را از زمین برچیده ایم .

3- ابو حمزه ثمالى گوید. خدمت حضرت على بن الحسین علیهماالسلام رسیدم ، ساعتى در حیاط توقف كردم و سپس وارد اتاق شدم ، حضرت چیزى از زمین برمیچید و دستش را پشت پرده مى برد و بكسى كه در آن اطاق بود مى داد. من عرض كردم : قربانت ، چیست كه مى بینم برمیچینى ؟ فرمود: زیادیهائى از پر فرشتگانست كه چون از نزد ما میروند، (با ما خلوت میكنند) آنها را جمع میكنیم ، و تسبیح (بازوبند) فرزندان خود میكنیم . عرض كردم : قربانت ، فرشتگان نزد شما میآیند؟ فرمود: اى اباحمزه ! آنها روى متكاها جا را بر ما تنگ میكنند.

توضیح_راجع به پر ملائكه در مقدمه جلد اول بمناسبت توضیحى بیان كردیم .

4- موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: فرشته ئى نیست كه خدایش براى امرى بزمین فرو فرستد جز اینكه ابتدا نزد امام آید و آن امر را باو عرض كند: و رفت و آمد ملائكه از نزد خداى تبارك و تعالى بسوى صاحب الامر است .

( جن نزد ائمه آیند و مسائل دینى خود را بپرسند و در كارهاى خود بآنها روى آورند)

1- سعد اسكاف گوید: راجع ببعضى از كارهاى خود بمنزل امام باقر علیه السلام رفتم (هر چه میخواستم وارد اتاق شوم ) مى فرمود، عجله مكن تا آنكه آفتاب مرا سوخت و هر جا سایه میرفت میرفتم ناگاه بر خلاف انتظار اشخاصى از اتاق خارج شده بسوى من آمدند كه مانند ملخهاى زرد بودند، و پوستین در بر كرده . از كثرت عبادت لاغر شده بودند، بخدا كه از سیماى زیباى آنها وضع خود (انتظار در هواى گرم ) را فراموش كردم . چون خدمتش رسیدم ، بمن فرمود: گویا تو را ناراحت كردم ، عرض كردم ، آرى ، بخدا من از وضع خود فراموش كردم ، اشخاصى از نزد من نگذشتند همه یكنواخت و من مردى خوش قیافه تر از آنها ندیده بودم ، آنها مانند ملخهاى زرد بودند و عبادت لاغرشان كرده بود فرمود: اى سعد! آنها را دیدى ؟ گفتم : آرى ! فرمود: ایشان برادران تو از طایفه جن هستند، عرض كردم : خدمت شما میآیند؟ فرمود: آرى میآیند و مسائل دینى و حلال و حرام خود را از ما میپرسند.

2- ابن جبل گوید: در خانه امام صادق علیه السلام ایستاده بودیم كه مردمى شبیه سیاه پوستان سودانى بیرون آمدند كه لنگ و روپوشى در برداشتند، از امام صادق علیه السلام راجع بآنها پرسیدیم ، فرمود: ایشان برادران جن شما هستند.

3- سعد اسكاف گوید: خدمت امام باقر علیه السلام رهسپار شدم و مى خواستم اجازه ورود بگیرم كه دیدم جهازهاى شتر در خانه صف كشیده و بردیف است ، ناگاه صداهائى برخاست و سپس مردمى عمامه بسر شبیه سودانیها بیرون آمدند، من خدمت حضرت رسیدم و عرض كردم : قربانت ، امروز بمن دیر اجازه فرمودى ، و من اشخاصى عمامه بسر دیدم بیرون آمدند كه آنها را نشناختم ، فرمود: ندانستى آنها كیانند؟ عرض كردم : نه ، فرمود: آنها برادران جن شما هستند كه نزد ما میآیند و حلال و حرام و مسائل دینى خود را از ما میپرسند.

4- سدیر صوفى گوید: امام باقر علیه السلام مرا بحوائجى كه در مدینه داشت سفارش فرمود، چون بیرون شدم و در میان دره روحاء بر شتر سوار بودم ، ناگاه انسانى دیدم جامه در نوردیده ، بسویش رفتم ، گمان كردم تشنه است ، ظرف آب را باو دادم ، گفت : احتیاجى بآن ندارم ، و نامه اى بمن داد كه مهرش هنوز تر بود، چون نگاه كردم دیدم مهر امام باقر علیه السلام است ، گفتم كى نزد صاحب این نامه بودى ؟ گفت : هم اكنون ، و در نامه مطالبى بود كه حضرت

مرا بآنها دستور داده بود، چون من متوجه شدم كسى را نزد خود ندیدم (آورنده نامه غایب شد) سپس امام باقر علیه السلام وارد مدینه شد، من ملاقاتش كردم و عرض كردم : قربانت ، مردى نامه شما را بمن داد و مهرش تر بود، فرمود. اى سدیر ما خدمتگزارانى از طایفه جن داریم كه هرگاه شتاب داریم ، آنها را مى فرستیم .

و در روایت دیگر فرمود: ما پیروانى از جن داریم چنانكه پیروانى از انس داریم ، چون اراده كارى كنیم ، آنها را میفرستیم .

5- حكیمه دختر موسى بن جعفر علیه السلام گوید: امام رضا علیه السلام را دیدم در هیزم خانه ایستاده و آهسته سخن مى گوید و من دیگرى را نمى دیدم . گفتم : آقاى من ! با كى آهسته سخن میگوئى فرمود: این عامر زهرائى است كه نزد من آمده ، و چیزى میپرسد و درد دل میكند. عرض كردم : سرورم ! دوست دارم سخنش را بشنوم ، بمن فرمود: اگر تو سخنش را بشنوى یكسال تب میكنى ، عرض كردم : آقایم ! دوست دارم بشنوم . فرمود: بشنو، من گوش دادم صدائى مانند سوت شنیدم و تب مرا گرفت تا یكسال .

6- جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: در آنمیان كه امیرالمؤ منین علیه السلام (در مسجد كوفه ) بر منبر بود، اژدهائى از طرف یكى از درهاى مسجد روى آورد، مردم آهنگ كشتنش كردند امیرالمؤ منین علیه السلام كس فرستاد تا دست نگه دارند، مردم از كشتنش خوددارى كردند و او سینه كشان میرفت تا پاى منبر رسید، برخاست و روى دمش ایستاد و بامیر المؤ منین علیه السلام سلام كرد، حضرت اشاره فرمود كه بنشیند تا خطبه اش تمام شود، چون از خطبه فارغ گشت ، متوجهش شد و فرمود: كیستى گفت : من عمر و بن عثمان خلیفه شما بر طایفه جنم ، پدرم مرد و بمن سفارش كرد خدمت شما آیم و راءى شما را بدست آورم ، اكنون نزد شما آمدم تا چه دستور و نظر فرمائى .

امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: ترا بتقواى خدا سفارش میكنم و اینكه باز گردى و در میان جنیان بجاى پدرت باشى ، و تو خلیفه من هستى بر ایشان .

عمرو با امیرالمؤ منین علیه السلام خداحافظى كرد و باز گشت . و او خلیفه آنحضرتست بر جنیان من بحضرت عرض كردم : قربانت ، عمرو خدمت شما میآید و آمدن بر او واجبست ؟ فرمود: آرى .

شرح_مجلسى (قدّس سرّه) گوید: اگر چه این روایت ضعیف است ولى مضمونش محتواتر است و باب ثعبان (در اژدها) در مسجد كوفه مشهور بوده ، و گویند: بنى امیه براى از بین بردن این اسم ، فیلى بر آن در میبستند تا بباب الفیل مشهور گشت .

7- نعمان بن بشیر گوید: با جابربن یزید جعفى هم كجاوه بودم ، چون بمدینه رسیدیم ، جابر خدمت امام باقر علیه السلام رسید و از او خداحافظى كرد و شادمان از نزدش بیرون شد، تا روز جمعه به چاه اخیرجه رسیدیم و آنجا

نخستین منزلى است كه از فید بسوى مدینه بر میگردیم ، چون نماز ظهر را گزاریدم و شتر ما حركت كرد، مرد بلند قامت گندم گونى پیدا شد كه نامه ئى داشت و آنرا بجابر داد. جابر آن را گرفت و بوسید و بر دیده گذاشت ، در آن نوشته بود: از جانب محمد بن على بسوى جابر بن یزید، و بر آن نامه مهر سیاه وترى بود.

جابر باو گفت : كى نزد آقایم بودى ؟ گفت : هم اكنون ، جابر گفت : پیش از نماز یا بعد از نماز؟ گفت : بعد از نماز، جابر مهر را برداشت و شروع بخواندن كرد و چهره اش را درهم مى كشید تا به آخر نامه رسید، سپس نامه را نگهداشت و تا بكوفه رسید او را خندان و شادان ندیدم . شبانگاه بكوفه رسیدیم من خوابیدم ، چون صبح شد، بخاطر احترام و بزرگداشت او نزدش رفتم ، دیدمش بیرون شده بجانب من مى آید. و بجولها را بگردنش آویخته و بر نى سوار شده مى گوید: اءجد منصور بن جمهور اءمیراء غیر ماءمور (منصور بن جمهور را فرماندهى مى بینم كه فرمانبر نیست ) و اءشعارى از این قبیل مى خواند.

او به من نگریست و من به او، نه او چیزى بمن گفت و نه من باو، من از وضعى كه از او دیدم شروع بگریستن نمودم ، كودكان و مردم گرد ما جمع شدند. و او آمد تا وارد رحبه شد و با كودكان مى چرخید مردم مى گفتند: دیوانه شد جابر بن یزید، دیوانه شد.

بخدا سوگند كه چند روز بیش نگذشت كه از جانب هشام بن عبدالملك نامه ئى بوالیش رسید كه مردى را كه نامش جابربن یزید جعفى است پیدا كن و گردنش را بزن و سرش را براى من بفرست ، والى متوجه اهل مجلس شد و گفت : جابربن جعفى كیست ؟ گفتند: خدا ترا اصلاح كند. مردى بود دانشمند و فاضل و محدث كه حج گزارد و دیوانه شد، و اكنون در ربحه برنى سوار مى شود و با كودكان بازى مى كند والى آمد و از بلندى نگریست ، او را دید بر نى سوار است و با بچه ها بازى مى كند، گفت : خدا را شكر كه مرا از كشتن او بر كنار داشت ، روزگارى نگذشت كه منصور بن جمهور وارد كوفه شد و آنچه جابر مى گفت عملى شد.(پس توجه نما تو ای مخاطب ارجمند که وفق آیات کتاب خدا طایفه جن وجود دارند و آنان نیز چون آدمیان دارای اختیار در عمل هستند و به واسطه سرکشی عذاب خواهند شد همانگونه که ذات اقدس احدیت در کتاب عظیم خود به آن خبر داده است و نیز امامان معصوم ما نیز علیهم‌السلام و عجل فرجهم امام بر اهل ایمان آنان هستند ولی زندگانی آن‌ها ارتباطی با آدمیان ندارد و دخالت از راه تسخیر آنان و جادو و جادوگری از سوی خلایق به کلام خدا سحر و ساحری تعبیر و برخلاف اراده خدا بوده و عامل آن طبق کتاب خدا به دوزخ بشارت داده شده است یعنی به غیر از معصومین که از سوی خداوند به امامت آن‌ها امر شده اند کسی حق دخالت و ارتباط با ایشان را ندارد و السلام)

شرح_ آنچه جابر مى گفت همان مصراع اءجد منصور بن جمهور امیرا غیر ماءمور است و این خبر غیبى را از امام باقر علیه السلام استفاده كرده بود، زیرا منصور بن جمهور از جانب یزیدبن ولید، بعد از عزل یوسف بن عمر در سنه 126 والى كوفه شد و آن 12 سال بعد از وفات امام باقر علیه السلام بوده .

(هرگاه امر امامت ائمه علیهم السلام آشكار شود بحكم داود و خاندانش حكم كنند و گواه نخواهند )

(پس تو ای مخاطب ارجمند سوال این است اگر حضرت مهدی ظهور نماید طبق قرآن عمل خواهد نمود یا بر غیر آن اگر پاسخ آن است که بر حکم قرآن پس قرآن احکام آن معلوم و مشخص است پس با این روایات در تناقض خواهد بود که ما نمونه‌ای را مذکور و از ذکر بقیه خودداری می‌نماییم)

1- امام صادق علیه السلام مى فرمود: دنیا پایان نیابد تا آنكه مردى از فرزندان من بیرون آید كه طبق حكومت آل داود حكم كند، گواه نخواهد و حق هر كس را باو عطا كند.

( سرچشمه علم از خانه آل محمد علیهم السلام است )

1- صاحب دیلم گوید: شنیدم امام جعفر علیه السلام هنگامیكه جماعتى از اهل كوفه خدمتش بودند مى فرمود: شگفتا از این مردم كه علم را از رسولخدا صلى اللّه علیه و آله گرفتند و به آن عمل كردند و هدایت شدند، و باز عقیده دارند كه اهل بیتش علم او را فرا نگرفته اند، ما هستیم اهل بیت و ذریه او كه وحى خدا در منازل ما فرود آمده و علم از ما بایشان رسیده است ، آیا عقیده دارند كه آنها دانستند و هدایت یافتند و ما ندانستیم و گمراه شدیم ؟! چنین چیزى محالست .

شرح_مجلسى (قدّس سرّه) در اینجا بمناسبت براى دلیل اءعلم بودن امیرالمؤ منین علیه السلام از ابوبكر و سایر مشابه از قول ابن خطیب اءعلم علماء اشعریین چنین گوید: على از نظر سرشت و فطرت در نهایت هوش و فهم و استعداد بود و بتحصیل علم كمال اشتیاق داشت و پیغمبر صلى اللّه علیه و آله هم به تعلیم و تربیت او نهایت علاقه و اشتیاق را نشان مى داد و على از كودكى همیشه همراه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بود، پیداست كه چنین شاگردى در مكتب چنان استادى ببالاترین مقام علمى خواهد رسید و اما ابوبكر در پیرى خدمت پیغمبر صلى اللّه علیه و آله رسید و آن هم گاهى ، شبانه روزى یكمرتبه و در مدت كوتاه پایان -.

همین دلیل را نسبت به یازده نفر از اولاد امیرالمؤ منین علیه السلام مى توان جارى ساخت . زیرا هر یك از آنها علاوه بر جنبه وراثت علم از پیغمبر، در خانه پدر خود و زیر دست او تربیت یافته اند. و از این روایت استفاده مى شود كه در زمان آن حضرت مردمى بیشعور و یا مغرض بوده اند كه علاوه بر اینكه ابوحنیفه و امثالش را بر آنحضرت ترجیح مى دادند، نسبت جهالت و گمراهى هم العیاذ بالله به آنحضرت مى داده اند.

2- حكم بن عتیبه گوید: هنگامى كه حسین بن على علیهما السلام رهسپار كربلا بود، مردى در ثعلبیه باو برخورد و خدمتش رسید و سلام كرد، حسین علیه السلام به او فرمود: از كدام شهرى ؟ عرض كرد: اهل كوفه هستم ، فرمود: هان بخدا اى برادر اهل كوفه ! اگر در مدینه بتو بر مى خوردم علامت آمدن جبرئیل را در خانه خود و وحى آوردنش را بر

جدم بتو نشان میدادم اى برادر اهل كوفه ! سرچشمه علم مردم از نزد ما بود سپس آنها عالم شدند و ما جاهل ؟!! این چیزیست نشدنى .

( هر حقى كه در دست مردمست از نزد ائمه علیهم السلام آمده و هر چه از نزد آنها نیامده باطلست)

1- محمد بن مسلم گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: نزد هیچكس از مردم مطلب حق و درستى نیست و هیچیك از مردم بحق قضاوت نكند. جز آنچه از خاندان ما بیرون آید و هنگامى كه امور مردم متشتت و پراكنده گردد، خطا از آنها و صواب از على علیه السلام است.

2- زراره گوید: خدمت امام باقر علیه السلام بودم كه مردى از اهل كوفه از آنحضرت راجع بقول امیرالمؤ منین علیه السلام : (((هر چه خواهید از من بپرسید هر چه از من بپرسید؛ شما خبر دهم ))) سؤ ال كرد، حضرت فرمود: هیچ كس علمى ندارد جز آنچه از امیرالمؤ منین علیه السلام استفاده شده ، مردم هر كجا خواهند بروند، به خدا علم درست جز اینجا نیست و با دست اشاره به خانه خود كرد (مقصود خانه وحى و نبوت است ، نه خصوص خانه ملكى آنحضرت ).

توضیح_ابن عبدالبر در كتاب استیعاب خود گوید: هیچكس از صحابه جز على بن ابیطالب نگفت (((هر چه خواهید از من بپرسید))) و احمد بن حنبل هم در مسندش این سخن را از سعید نقل مى كند.

علامه مجلسى (قدّس سرّه) در اینجا مى گوید: هر كس این ادعا را كرد رسوا شد، چنانكه موافق و مخالف اعتراف دارند.

3- امام باقر علیه السلام بسلمة بن كهیل و حكم بن عتیبه (كه هر دو زیدى مذهب و ملعون امام بودند) فرمود: بمشرق روید و بمغرب روید، علم درستى جز آنچه از ما خانواده تراوش كند، پیدا نكنید.

4- ابوبصیر گوید: (امام باقر علیه السلام ) بمن فرمود: حكم بن عتیبه از كسانى است كه خدا فرموده (((بعضى از مردم مى گویند: بخدا و روز قیامت ایمان آوردیم ، در صورتى كه مؤ من نیستند 8 سوره 2 -))) حكم بمشرق رود و بمغرب رود، بخدا كه علم را جز از خاندانى كه جبرئیل علیه السلام بر آنها نازل شده بدست نیاورد. ( مفهوم کلام این است که همانگونه که کلام خداوند شاخص حق و باطل است کلام امامان معصوم نیز شاخص حق و باطل است و السلام )

5- مخزونى گوید: خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودیم كه عبادبن كثیر خداپرست بصریان و ابن شریح فقیه اهل مكه وارد شدند، و میمون قداح غلام امام باقر علیه السلام هم خدمتش بود. عبادبن كثیر از امام پرسید و عرض كرد: اى اباعبداللّه ! رسولخدا صلى اللّه علیه وآله در چند پارچه كفن شد؟ فرمود: در سه پارچه : دو پارچه صحارى (صحار قریه اى

است در یمن ) و یك پارچه حبره (كه نوعى از برد یمنى است ) و برد كمیاب بود (از این جهت دو پارچه دیگر را صحارى كردند)

عبادبن كثیر از این سخن روى در هم كشید (گویا كمیاب بودن برد را انكار داشت ) امام صادق علیه السلام فرمود: درخت خرماى مریم علیهما السلام (كه پس از زائیدن عیسى ماءمور بخوردن از آن شد) خرماى عجوه (بهترین نوع خرما) بود و از آسمان فرود آمد، پس از ریشه آن روئید، عجوه شد و آنچه هسته اش از این سو و آن سو گرفته و كاشته شدلون (خرماى پست ) گردید.

چون از نزد حضرت بیرون رفتند، عباد بن كثیر به ابن شریح گفت ، بخدا من نفهمیدم این چه مثلى بود كه امام صادق علیه السلام براى من بیان كرد، ابن شریح گفت : این غلام یعنى میمون قداح بتو خبر مى دهد، زیرا او از آنهاست (چون كه در خانه آنها بزرگ شده ) میمون گفت : فرمایش او را نفهمیدى ؟ گفت نه بخدا، گفت او مثل خودش را براى تو بیان كرد و بتو خبر داد كه او فرزند رسولخدا صلى اللّه علیه وآله است و علم پیغمبر نزد آنها است ، پس آنچه از نزد آنها آید، درست است (مانند خرماى عجوه ) و آنچه از نزد دیگران آید از این سو و آن سو گرد آمده (و مانند خرماى لون ) است .

( در بیان آنچه وارد شده كه حدیث ائمه صعب و مستصعب است )

توضیح_صعب به معنى دشوار و مشكل و سركش است و مستصعب مبالغه آن است یعنى بسیار دشوار و یا آن كه (((صعب ))) چیزى است كه خودش دشوار باشد و (((مستصعب ))) آنست كه مردم او را دشوار شمرند، در هر حال ما پس از پایان ترجمه احادیث این باب ، در این باره توضیح بیشترى بیان مى كنیم انشاءاللّه تعالى .

1- امام باقر علیه السلام فرمود: رسولخدا صلى اللّه علیه وآله فرمود: حدیث آل محمد صعب و مستصعب است ، جز فرشته مقرب یا پیغمبر مرسل یا بنده اى كه خدا دلش را به ایمان آزموده ، به آن ایمان نیاورد. پس هر حدیثى كه از آل محمد صلى اللّه علیه و آله بشما رسید و در برابر آن آرامش دل یافتید و آنرا آشنا دیدید، بپذیرید. و هر حدیثى را كه دلتان از آن رمید و ناآشنا دیدید، آنرا بخدا و پیغمبر و عالم آل محمد صلى اللّه علیه وآله رد كنید، همانا هلاك شده كسى است كه تحدیثى را كه تحمل ندارد، برایش باز گو كنند، و او بگوید بخدا این چنین نیست ، و انكار مساوى كفر است .

2- امام صادق علیه السلام فرمود: روزى نزد على بن الحسین علیهما السلام سخن از تقیه پیش آمد آن حضرت فرمود: بخدا اگر ابوذر مى دانست آنچه در دل سلمان بود. او را مى كشت ، در صورتیكه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله میان آن دو برادرى برقرار كرد، پس درباره مردم دیگر چه گمان دارید؟ همانا علم علماء صعب و مستصعب است ، جز پیغمبر مرسل یا فرشته مقرب یا بنده مؤ منى كه خدا دلش را به ایمان آزموده طاقت تحمل آن را ندارد، سپس فرمود: و سلمان از این رو از جمله علماء شد كه او مردى است از ما خانواده و از اینجهت او را در ردیف علماء آوردم ،

شرح_مقصود از آنچه در دل سلمانست ، مراتب معرفت خدا و پیغمبر صلى اللّه علیه وآله و مسائل غامض قضاء و قدر و امثال آنست كه اگر آنها را به ابوذر مى گفت ، ابوذر او را بدروغ و ارتداد نسبت مى داد و محكوم بقتلش مى دانست و یا آن مطالب را بدیگران میگفت و آنها سلمان را مى كشتند.

چنانچه خود سلمان رضى اللّه عنه در خطبه خود گوید: علم زیادى بمن عطا شده ، اگر همه آنچه را مى دانم بشما بگویم ، دسته اى گویند: سلمان دیوانه شده و دسته اى گویند: خدایا كشنده سلمان را بیامرز و ممكن است فاعل قتله علم باشد و ضمیر مفعول راجع بابى ذریعنى : علومى كه سلمان به ابى ذر میگفت . او را مى كشت ، زیرا تحمل نمى كرد و انكار مى ورزید و یا آنكه تحمل كتمانش را نداشت و به مردم مى گفت و او را مرتد و كافر مى دانستند و مى كشتند.

و بودن سلمان از اهل البیت از این جهت است كه امیرالمؤ منین علیه السلام درباره او فرموده و ان سلمان منا اهل البیت و مقصود این است كه : سلمان بواسطه اختصاصى كه بما پیدا كرده و از همه بریده و بسوى ما آمده و بواسطه پرتوى كه از نور علم ما گرفته : از ما شده و منسوب بما گشته است . مرآت ص 300 -.

3- امام صادق علیه السلام فرمود: حدیث ما صعب و مستصعب است ، تحمل آنرا ندارد جز سینه هاى نورانى ، یا دلهاى سالم ، یا اخلاق نیكو، همانا خدا از شیعیان ما پیمان (بولایت ما) گرفت ، چنانكه از بنى آدم (به ربوبیت خود) پیمان گرفت و فرمود: (((آیا من پروردگار شما نیستم ؟))) پس هر كه نسبت بما (بپیمان خویش ) وفا كند، خدا بهشت را باو پاداش دهد، و هر كه ما را دشمن دارد و حق ما را بما نرساند، همیشه و جاودان در دوزخ است .

4- یكى از اصحاب گوید: بحضرت ابوالحسن العسكرى علیه السلام نوشتم : قربانت ، معنى قول امام صادق علیه السلام چیست كه فرماید: (((حدیث ما را هیچ فرشته مقرب و پیغمبر مرسل و مؤ منى كه خدا قلبش را به ایمان آزموده تحمل نكند؟))) پاسخ آمد كه همانا معنى قول امام صادق علیه السلام كه فرماید هیچ فرشته و پیغمبر و مؤ منى آن را تحمل نكند، این است كه فرشته آن را تحمل نكند تا آن را به فرشته دیگر برساند و پیغمبر آن را تحمل نكند تا به پیغمبرى دیگر برساند و مؤ من تحمل نكند و آن را به مؤ من دیگر برساند، این است معنى قول جدم علیه السلام .

شرح_تحمل حدیث در این روایت غیر از تحمل در روایات دیگر است ، زیرا در آن روایت تحمل فرشته و پیغمبر و مؤ من اثبات شده بود و در این روایات نفى شده است . پس معنى تحمل در این روایت نگه داشتن و ذخیره كردن حدیث و مضایقه كردن از نشر و تبلیغ آن است حتى نسبت به اءهلش ، ولى معنى تحمل حدیث در سایر روایات این باب پذیرفتن و گردن نهادن در برابر آن است ، كه نسبت به فرشته و پیغمبر و مؤ من این معنى اثبات شده و از دیگران نفى گردیده است .( پس براساس این 2 نوع روایات این 2 نوع استنباط حاصل می شود حالا در روایت بعدی برداشت سوم آن مذکور می‌گردد)

5- ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اى ابا محمد! همانا به خدا كه سرى از سر خدا و علمى از علم خدا نزد ماست كه به خدا هیچ فرشته مقرب و پیغمبر مرسل و مؤ منى كه دلش را به ایمان آزموده آن را تحمل نكند، به خدا سوگند كه خدا آن را به احدى جز ما تكلیف نفرموده و عبادت با آن را از هیچ كس جز ما نخواسته است (ما وظایف خاصى كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله علیه براى امیرالمؤ منین و حسنین علیهم السلام با وصیت تعیین كرد).

و نیز نزد ما سرى است از سر خدا و علمى است از علم خدا كه ما را به تبلیغش ماءمور فرموده و ما آن را از جانب خداى عزوجل تبلیغ كردیم و برایش محلى و اهلى و پذیرنده ئى نیافتیم تا آنكه خدا براى پذیرش آن مردى را از همان طینت و نورى كه محمد و آل و ذریه او را آفرید، خلق كرد و آنها را از فضل و رحمت خود ساخت چنانكه محمد و ذریه او را ساخت ، پس چون ما آنچه را از جانب خدا به تبلیغش ماءمور بودیم ، تبلیغ كردیم آنها پذیرفتند و تحمل كردند (تبلیغ ما به آنها رسید، ایشان هم پذیرفتند و تحمل كردند) و یاد ما به آنها رسید پس دلهاى ایشان به شناسائى و به حدیث ما متوجه گشت ، اگر آنها از آن طینت و نور خلق نمى شدند، این چنین نبود، نه به خدا آن را تحمل نمى كردند.

سپس فرمود: همانا خدا مردمى را براى دوزخ و آتش آفرید (یعنى دانست كه سركشى و نافرمانى كنند و به دوزخ و آتش گرایند) و به ما دستور داد كه به آنها تبلیغ كنیم و ما هم تبلیغ كردیم ولى آنها چهره در هم كشیدند و دلشان نفرت پیدا كرد و آن را به ما برگرداندند و تحمل نكردند و تكذیب نمودند و گفتند: جادوگر است ، دروغ گو است ، خدا هم بر دلشان مهر نهاد، و آن را از یادشان برد، سپس خدا زبانشان را به قسمتى از بیان حق گویا ساخت كه به زبان مى گویند و به دل باور ندارند (مانند سخنانى كه گاهى بعضى از كفار و فساق به نفع خداپرستان و علیه خود گویند) تا همان سخن از دوستان و فرمانبران خدا دفاعى باشد و اگر چنین نبود، كسى در روى زمین خدا را عبادت نمى كرد، و ما ماءمور شدیم كه از آنها دست برداریم و حقائق را پوشیده و پنهان داریم ، شما هم (اى گروه شیعه ) از آنكه خدا به دست برداشتن از او امر فرموده ، پنهان دارید و از آنكه به كتمان و پوشیدگى از او دستور داده پوشیده دارید.

راوى گوید: سپس امام دست به دعا برداشت و گریه كرد و فرمود: بار خدایا ایشان (شیعیان ) مردمى اندك و ناچیزند پس زندگى ما را زندگى آنها و مرگ ما را مرگ آنها قرار ده (آنها را با ما در ایمان و عمل صالح و پاداش اخروى شریك گردان ) و دشمن خود را بر ایشان مسلط مكن كه ما را به آنها مصیبت زده كنى ، زیرا اگر ما را به آنها مصیبت زده كنى ، هرگز در روى زمین پرستش نشوى و صلى اللّه على محمد و آله و سلم تسلیما .(پس در این روایت در آن فراز که با صراحت مذکور گردیده که همانا خداوند مردمی را برای دوزخ و آتش آفرید و ...، دلالت بر جبر و عدم اختیار دارد که بر ضد قرآن

است و کل و یا این فراز آن جعلی است و اما مفهوم صبر و مستصعب آنست که بعضی از روایات که بر ضد قرآن نیست درک آن سخت است والسلام)

( اوامر پیغمبر صلى اللّه علیه وآله درباره خیر خواهى ائمه مسلمین و ملازمت جماعت ومعرفى ایشان )

1- سفیان ثورى بمردى قرشى از اهل مكه گفت : ما را نزد جعفر بن محمد (امام صادق علیه السلام ) ببر، آن مرد گوید: او را خدمتش بردم هنگامیكه آن حضرت بر مركب خویش سوار شده بود. سفیان به او عرض كرد: اى اباعبدالله ؟ حدیث سخن رانى پیغمبر صلى اللّه علیه وآله را در مسجد خیف براى ما باز گو، فرمود: اكنون كه سوار شده ام بگذار دنبال كارم بروم ، وقتى آمدم برایت مى گویم ، عرض كرد: تقاضا مى كنم به حق قرابتى كه با پیغمبر صلى اللّه علیه و آله دارى ، برایم بازگو، حضرت پیاده شد، سفیان عرض كرد: امر بفرمائید برایم دوات و كاغذى بیاورند (كیست كه براى من دوات و كاغذى بیاورد؟) تا آن را بنویسم ، حضرت دوات و كاغذ خواست و سپس فرمود بنویس .

بسم الله الرحمن الرحیم

(خطبه رسول خدا صلى اللّه علیه و آله در مسجد خیف ) (((خدا خرم و شادان كند (بلند قدر و نیكو مرتبه سازد) بنده ئى را كه سخن بشنود و در گوش گیرد و به كسانى كه نشنیده اند برساند، اى مردم ؟ حاضرین به غائبین برسانند، زیرا بسا حامل علمى كه دانشمند نباشد و بسا رساننده عملى كه به داناتر از خود رساند. سه چیز است كه دل هیچ فرد مسلمانى با آن خیانت نكند: خالص نمودن علم براى خدا و خیر خواهى پیشوایان مسلمین و همراه بودن با جماعت ایشان ، زیرا دعوت مسلمین افراد دنبال سرشان را فرا گیرد. مؤ منین همه برادرند، خونشان برابر است و یك دستند بر سر دیگران پست ترین آنها به قراردادشان مى كوشد))).

سفیان این حدیث را نوشت و بر امام عرض كرد، سپس حضرت سوار شد و من و سفیان آمدیم .

در بین راه سفیان به من گفت : باش تا در این حدیث نظرى كنم ، به او گفتم ، به خدا كه امام صادق علیه السلام به گردن من گذاشت كه هرگز از عهده آن برنیائیم گفت : آن چیست ؟ گفتم : اینكه فرمود: سه چیز است كه دل هیچ مرد مسلمانى با آن خیانت نكند: خالص نمودن عمل براى خدا، این مطلب را مى دانیم (ولى سپس فرمود) خیر خواهى پیشوایان مسلمین ، آیا این پیشوایان كه خیر خواهى آنها بر ما واجب است كیانند؟ آیا مقصود معاویت ابن ابى سفیان و یزید بن معاویه و مروان بن حكم و كسانى كه شهادتشان نزد ما پذیرفته نیست و نماز خواندن پشت سرشان جایز نیست مى باشند؟ سپس كه فرمود و همراه بودن با جماعت مسلمین آیا كدام جماعت از مسلمین است ؟ آیا مقصود مرجى ء است كه مى گوید: كسى كه نماز نخوانده و روزه نگیرد و غسل جنابت نكند و كعبه را خراب كند و با مادرش نزدیكى كند، ایمان جبرئیل و میكائیل را دارد؟ یا قدرى است كه عقیده دارد

آنچه خداى عزوجل خواهد واقع نشود و آنچه شیطان بخواهد واقع شود، یا حرورى است كه از على بن ابى طالب علیه السلام بى زارى جوید و بر آن حضرت گواهى به كفر دهد؟! آیا جهمى است كه عقیده هرچه هست ، همان شناختن خداى یكتاست و ایمان چیزى جز این نیست ؟

سفیان گفت : واى بر تو، مگر (شیعیان ) چه عقیده دارند؟ گفتند: آنها مى گویند: همانا به خدا كه على بن ابى طالب امام و پیشوائى است كه خیر خواهیش بر ما لازم است و جماعتى كه باید با آنها همراه بود، خاندان او هستند، سفیان نوشته را پاره كرد و گفت : این خبر را به كسى نگو.

شرح_سفیان ثورى از اهل سنت و رئیس طایفه صوفیه است كه عقیده داشت مانند معاویه و یزید و هشام و منصور پیشوایى مسلمینند و گمان مى كرد، سفارش پیغمبر صلى اللّه علیه وآله به خیر خواهى پیشوایان مسلمین ، آنها را شامل مى شود، ولى چون حقیقت و واقع را از زبان آن مرد شنید، خباثت باطنى خود را با پاره كردن حدیث پیغمبر صلى اللّه علیه وآله نشان داد و نیز خیانت دل خود را با بركنارى از سه خصلتى كه پیغمبر اكرم صلى اللّه علیه وآله فرمود اظهار كرد.

و اما راجع به جماعت مسلمین علامه مجلسى (قدّس سرّه) اخبارى نقل مى كند بدین قرار:

1- از رسول خدا صلى اللّه علیه وآله راجع به جماعت امتش پرسیدند، فرمود جماعت امت من اهل حقند اگر چه كم باشند.

2- بپیغمبر صلى اللّه علیه وآله عرض شد: جماعت امتت كیانند؟ فرمود: كسانى كه به حقند اگر چه ده نفر باشند.

3- مردى خدمت امیرالمؤ منین علیه السلام و عرض كرد: سنت و بدعت و جماعت و فرقت را برایم توضیح دهید: فرمود: سنت روشى است كه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله آن را گذاشته و بدعت چیزى است كه بعد از آن حضرت به وجود آمده و جماعت اهل حقند اگر چه كم باشند و فرقت اهل باطلند اگر چه بسیار باشند.

2- امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى اللّه علیه وآله فرموده است : خداى عزوجل به سوى دوستش كه جان خود را در فرمان بردارى و خیر خواهى امامش به زحمت افكند، نظر نكند، جز هنگامى كه در ردیف رفیق اعلى همراه ما باشد.

شرح رفیق اعلى دسته اى هستند از پیغمبران و صدیقان و شهیدان و نیكوكاران كه در بهشت قرین هم باشند و در بالاترین درجات بهشت منزل گیرند.

3- امام صادق علیه السلام فرمود: كسیكه به فاصله یك وجب از جماعت مسلمین دورى گزیند (كوچكترین حدود و احكام اسلام را كنار گذارد) رشته اسلام را از گردن خود جدا كرده است .

( حقوق واجب امام بر رعیت و رعیت بر امام علیه السلام )

1- ابو حمزه گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم : حق امام مردم چیست ! فرمود: حق او بر آنها اینستكه : سخنش را بشنوند وفرمانش برند. عرض كردم : حق مردم بر امام چیست ؟ فرمود: اینكه (بیت المال را) میان آنها برابر تقسیم كند و با رعیت به عدالت رفتار كند، و چون این دو اصل در میان مردم عملى گشت . امام باك ندارد از آنكه كسى این سو و آن سو زند. (چنانكه امیرالمؤ منین علیه السلام این دو اصل را در میان رعیتش جارى نمود و از سركشى مانند طلحه و زبیر پروا نكرد، زیرا خدا آنها را كیفر بخشید، و بعضى گفته اند: معنى جمله اخیر روایت این است امامى كه به وظیفه خود عمل كند، و آن دو اصل را جارى سازد، احتیاجى به موافقت مردم ندارد، هر كسى بهر راه خواهد برود، امام در برابر خدا مسؤ لیت دیگرى ندارد).

2- (در روایت دیگرى كه بعضى از رواتش غیر از روات آن است ) ابو حمزه همین گونه از امام باقر نقل كرده است جز اینكه (به جاى این سو و آن سو) گفته است : این چنین و این چنین و این چنین و این چنین یعنى پیش رو و پشت سر و طرف راست و سمت چپ ، (ولى پیداست كه از لحاظ معنى فرق ندارد و مقصود از این اطراف و جوانب ، جدا شدن از امام و احداث عقاید مختلف است ).

3- امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: با والیان خود خیانت نورزید و با رهبران خود دغلى نكنید و پیشوایان خود را نادان نخوانید و از رشته پیوند خود (جماعت مسلمین ) پراكنده مشوید كه سست شوید و شوكت و دولت شما برود. پایه كارهاى شما باید روى این مبنى باشد، و ملازم این روش باشید، زیرا اگر شما مشاهده مى كردید آنچه را مردگان از شما كه مخالف دعوت شما بودند، مشاهده كرده اند، شما هم شتاب مى كردید و بیرون مى آمدید و فرمان مى بردید (یعنى مردم پیش از شما را به جهاد و اطاعت دعوت كردند، ولى آنها مخالفت كردند و اكنون عذاب خدا را مشاهده مى كنند، شما هم اگر مشاهده كنید، به سوى جهاد مى شتابید و فرمان مى برید) ولى آنچه را آنها مشاهده كردند، از شما پوشیده شده و به زودى پرده برداشته شود (و شما هم عذاب را مشاهده كنید).

4- سدیر صیرفى گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: به پیغمبر صلى اللّه علیه وآله خبر وفاتش داده شد، در صورتى كه تن درست بود و دردى نداشت این خبر را جبرئیل آورد حضرت براى نماز همگانى جار زد و مهاجر و انصار را دستور داد تا سلاح برگیرند، مردم جمع شدند و پیغمبر صلى اللّه علیه وآله بر منبر بر آمد و خبر وفات خود را به آنها داد و سپس فرمود:

(((خدا را بوالى بعد از خود بیاد مى آورم ، از اینكه مبادا بر جماعت مسلمین رحم نكند، باید بزرگشان را احترام كند و به ضعیفشان رحم كند و عالمشان را بزرگ شمرد و به آنها زیان نرساند تا خوارشان كند و نیازمندشان نسازد تا از دینشان به در برود و در خانه خود را به روى آنها نبندد (و از حال آنها بى خبر نماند) تا توانایى آنها ناتوانشان را بخورد

و در لشگركشى آنها سختى روا ندارد (همه را در مرزها نگه ندارد) تا نسل امتم را قطع نكند، سپس فرمود: شاهد باشید كه من ابلاغ كردم و خیر خواهى نمودم.)))

امام صادق علیه السلام فرمود: این آخرین سخنى بود كه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله بالاى منبرش فرمود:.

توضیح _علامه مجلسى (قدّس سرّه) فرماید: چنانكه از اخبار دیگر استفاده مى شود این خطبه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله مفصل و طولانى بود و آن حضرت فضائل اهل بیتش را در آنجا یاد آور شده است و امام را تعیین فرموده است و چون منافقین پیمان بسته بودند كه جانشینى آن حضرت را از خاندانش بگردانند و زمینه فتنه و شورش آماده بود، پیغمبر صلى اللّه علیه وآله دستور داد مهاجر و انصار سلاح پوشند و به حال آماده باش در آیند.

5-حبیب بن ابى ثابت گوید: از همدان و حلوان (شهریست نزدیك بغداد) براى امیرالمؤ منین علیه السلام عسل و انجیر آوردم ، حضرت به نقیبان و رؤ ساء اءصحابش دستور داد تا یتیمان را حاضر كنند، سپس سرمشكهاى عسل را در اختیار آنها گذاشت تا بلیسند و خود عسلها را قدح ،قدح ، به مردم تسلیم مى كرد به حضرت عرض شد: اى امیرمؤ منان ؟ چرا باید یتیمان سر مشكها را بلیسند؟ فرمود: زیرا امام پدر یتیمان است و من به حساب پدرها لیسیدن آنها را به ایشان وا گذاشتم .

6- رسول خدا صلى اللّه علیه وآله فرمود: هر مؤ من و یا مسلمانى كه بمیرد و بدهى داشته باشد كه از بابت فساد و اسراف نباشد، بر امامست كه آن را بپردازد و اگر نپردازد، گناهش بگردن اوست ، همانا خداوند تبارك و تعالى مى فرماید: (((صدقات از آن فقیران و بى چیزان است تا آخر 60سوره 9-))) و او از قرض داران است و نزد امام سهمى دارد (كه بعد از فقیران و بى چیزان در آیه شریفه ذكر شده است ) و اگر امام آنرا نگهدارد گناهش بر اوست .

توضیح_ مقصود از فساد گناه است مانند كسیكه بدهیش بابت آشامیدن شراب و برگزارى مجالس فسق و فجور باشد، و اسراف آنستكه : در مخارج زیاده روى كند، اگر چه در راه مباح باشد، پس پرداختن این دیون از بیت المال واجب نیست ، و اما اینكه فرمود: اگر امام نپردازد گناهش به گردن او است ، مطلبى است كه بصورت فرضى محال براى بیان واقع و حقیقت بنحو قضیه شرطیه بیان شده است و هیچ گونه اشاره و دلالتى به وقوع آن ندارد، چنانچه فرموده است : اگر دخترم فاطمه علیهم السلام هم دزدى كند، دستش را میبرم .

7- رسولخدا صلى اللّه علیه وآله فرمود. امامت شایسته ، جز براى مردیكه داراى سه خصلت باشد: 1 تقوى و ورعیكه او را از نافرمانى خدا باز دارد، 2 خویشتن دارى كه خشمش را آن كنترل كند. 3 نیكو حكومت كردن بر افراد زیر فرمانش ، تا آنجا كه نسبت به ایشان مانند پدرى مهربان باشد.

و در روایت دیگر چنین است : تا آنجا كه نسبت برعیت مانند پدرى مهربان باشد.

8- سهل بن زیاد از معاویة بن حكیم نقل كند، و او از محمد بن اسلم ، و او از مردى طبرستانى بنام محمد معاویه گوید: سپس خودم هم محمد طبرى را دیدم و او بمن خبر داد كه شنیدم على بن موسى الرضا علیه السلام مى فرمود: هرگاه بدهكارى براى راه حقى قرض كرده باشد، تا یكسال مهلتش دهند، اگر برایش گشایشى شد، خودش میپردازد و گرنه باید امام از جانب او از بیت المال بپردازد.

توضیح_مهلت دادن قرضدار را بمدت یكسال بعضى از علماء مستحب و بعضى واجب دانسته اند، و كلمه تدین یا استدان كه در متن روایت ذكر شده است ، هر دو بمعنى قرض گرفتن است ، ولى چون معاویة بن حكیم یادش نبوده كه امام هشتم علیه السلام كدامیك از آن دو كلمه را فرموده است ، سهل بن زیاد، آن تردید و اشتباه را از او نقل میكند.

( همه زمین متعلق بامام علیه السلام )

1- امام باقر علیه السلام فرمود: در كتاب على علیه السلام (كه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله املا كرده و على علیه السلام نوشته است ) دیدیم كه : (((زمین متعلق بخداست و بهر كس از بندگان خویش بخواهد وامى گذارد و سرانجام نیك از پرهیزگارانست 128 سوره 7 -))) من و خاندانم كسانى هستیم كه خدا زمین را بما واگذار كرده و مائیم پرهیزگاران و همه زمین از آن ماست .

(گویا سپس خود امام باقر علیه السلام فرمود) هر یك از مسلمین كه زمینى را زنده كند، باید آنرا آباد دارد و خراجش را بامام از خاندان من بپردازد، و هر چه از آن زمین استفاده كند و بخورد، حق اوست و اگر زمین را واگذارد و خراب كند و مرد دیگرى از مسلمین پس از آن وى ، آن را آباد سازد و زنده كند او نسبت بآن زمین از كسیكه آن را واگذاشته سزاوارتر است ، و باید خراجش را بامام از خاندان من بپردازد و هر چه از آن زمین استفاده كند حق اوست ، تا زمانیكه قائم از خاندان من با شمشیر ظاهر شود، آنگاه او زمین ها را تصرف كند و از متصرفین جلوگیرى نماید و آنها را از آنجا اخراج كند همچنانكه رسولخدا صلى اللّه علیه وآله زمین ها را تصرف كرد و از متصرفین جلوگیرى نمود مگر زمینهائى كه در دست شیعیان ما باشد كه حضرت قائم علیه السلام نسبت بآنچه دست ایشانست با خود آنها مقاطعه بندد و زمین را در دست ایشان باقى گذارد.

(پس توجه نما تو ای مخاطب ارجمند که چگونه راوی تفسیر می‌نماید آیه عظیمه ی وراثت زمین را که وعده خدا به صالحین در زمان ظهور آخرین معصوم الهی یعنی حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف است را که درواقع منتهی است به برقراری عدل و عدالت جهانی خداوند و نابودی ظلم و جور و عدوان و ...، را به تصرف زمین و دادن آن به شیعیان و اخراج غیر شیعه و ...، تعمیم داده و درواقع مبانی و مفاهیم انقلاب جهانی آن حضرت را که حاکمیت عشق و عقل است را لجن‌مال نموده است درحالی‌که مقصود از ظهور آن حضرت کنده شدن خلایق از دنیا و مافی ها و پرداختن به معنی حقیقی خداپرستی است و لذا نگارنده شک در جعلی بودن اینگونه روایت‌ها ندارد زیرا بر خلاف شأن و منزلت

خداوند و ولی اعظم او حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرج شریف است و دلیل قاطع آن نیز روایت آخر در رابطه با درگیری ابن ابی عمیر با هشام بن حکم است به گونه ای که با هم قطع رابطه نموده اند مثل این‌که هیچ کدام تابع امام معصوم نبودند تا به او مراجعه و شک خود را برطرف نمایند)

8- سرى بن ربیع گوید: ابن ابى عمیر كسى را (در علم و فضل ) برابر هشام بن حكم نمى دانست و روزى از رفتن نزد او باز نمى ایستاد، تا آنكه با او اختلافى پیدا نمود و از او قطع رابطه كرد، و علتش این بود كه میان ابو مالك حضرمى كه با هشام رابطه داشت با ابن ابى عمیر در موضوعى راجع بامامت مشاجره شد ابن ابى عمیر گفت : تمام دنیا ملك امامست و او از كسانیكه دنیا را بتصرف دارند، سزاوارتر است و ابو مالك گفت : چنین نیست ، املاك مردم متعلق بخود آنهاست ، مگر آنچه را كه بحكم خدا از آن امام گشته است مانند فى ء و خمس و غنیمت كه متعلق بامامست و آن را نیز خدا دستور داد كه امام علیه السلام بكى باید بدهد و چگونه مصرف كند.

این مشاجره را نزد هشام بن حكم بردند و هر دو باو راضى شدند، هشام موافق ابو مالك و مخالف ابن ابى عمیر راءى داد، لذا ابن ابى عمیر خشمگین شد و پس از آن با هشام قطع رابطه كرد.

(روش امام درباره خود و وضع خوراك و پوشاكش در زمان حكومتش)

1- امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: خدا مرا پیشواى خلقش قرار داد، و بر من واجب ساخت كه درباره خود و خوراك و نوشابه و پوشاكم ، مانند مردم ضعیف و مستمند، بر خود تنگ گیرم ، تا فقیر از فقیر من پیروى كند و ثروتمند بوسیله ثروتش سركشى و طغیان ننماید.

2- معلى بن خنیس گوید: روزى بامام صادق علیه السلام عرض كردم : آل فلان (بنى عباس ) و نعمتهائى را كه دارند بیاد آوردم و با خود گفتم : اگر این نعمت براى شما مى بود، ما هم با شما در عیش و خوشى بودیم ، فرمود: هیهات ، اى معلى ! اگر چنین مى بود (و ما حكمفرما بودیم ) براى ما جز نگهبانى شبانه و تلاش روزانه و پوشاك زبر و درشت و خوراك سخت و بى خورش ، چیزى نبود، از این رو آن امر از ما بركنار شد. آیا تو دیده ئى كه هرگز خدایتعالى بردن حقى را جز این نعمت قرار دهد؟

3- زمانى كه عاصم بن زیاد عبا پوشید و جامه نرم را بیرون كرد و برادرش ربیع بن زیاد. شكایت او را خدمت امیرالمؤ منین علیه السلام آورد كه او همسرش را غمگین نموده و فرزندانش را اندوهناك ساخته حضرت فرمود: عاصم را نزد من آورید، او را خدمتش آوردند، چون حضرت او را دید، چهره درهم كشید و فرمود: از همسرت خجالت نكشیدى ؟ بفرزندانت رحم نكردى ؟ گمان میكنى كه خدا چیزهاى خوب و پاكیزه را براى تو حلال كرده و نمى خواهد از آنها استفاده كنى ، تو نزد خدا پست تر از آنى ، مگر خدا نمى فرماید: (((خدا زمین را براى استفاده مردم نهاد كه در آن میوه و نخل غلافدار است 11 سروه 55 -))) مگر خدا نمى فرماید: (((دو دریا

را. گذاشت كه بهم برسند، میانشان حائلى است كه بهم تجاوز نكنند تا آنجا كه فرماید: از آنها لؤ لؤ و مرجان بیرون میشود 22 سوره 55 -))) بخدا سوگند كه بكار بردن نعمت هاى خدا را با عمل ، نزد او محبوبتر است از بكار بردن آنها را با گفتار (یعنى شكر عملى بهتر از شكر قولى است و شكر قولى آنستكه نعمت هاى خدا را بیاد آورد و بزبان شكر كند) در صورتیكه خداى عزوجل مى فرماید: (((و اما نعمت پروردگارت را بازگو 11 سوره 93-))) (بنا براین شكر عملى لازم تر و محبوب تر است ).

عاصم گفت : یاامیرالمؤ منین ! پس چرا خود شما بخوراك سخت و پوشاك درشت ، اكتفا نموده ئى ؟ فرمود: واى بر تو!! همانا خداى عزوجل بر پیشوایان عدالت واجب ساخته كه خود را در ردیف مردم ضعیف و ناتوان گیرند، تا فقر و تنگدستى ، فقیر را از جا بدر نبرد. عاصم بن زیاد عبا را كنار گذاشت و جامه نرم در بر كرد.

4- حماد بن عثمان گوید: در محضر امام صادق علیه السلام بودم كه مردى بآنحضرت عرض كرد اصلحك الله ، شما فرمودى كه على بن ابیطالب علیه السلام لباس زبر و خشن در بر میكرد و پیراهن چهار درهمى میپوشید و مانند اینها، در صورتى كه بر تن شما لباس نو مى بینیم ، حضرت باو فرمود: همانا على ابن ابیطالب علیه السلام آن لباسها را در زمانى مى پوشید كه بد نما نبود، و اگر آن لباس را این زمان مى پوشید به بدى انگشت نما مى شد، پس بهترین لباس هر زمان ، لباس مردم آنزمانست ، ولى قائم ما اهلبیت علیهم السلام زمانیكه قیام كند، همان جامه على علیه السلام را پوشیده و بروش على علیه السلام رفتار كند. (زیرا آنحضرت هم حكمفرامائى و زمامدارى كند و وظیفه امام علیه السلام در زمان حكومتش اینستكه خود را در ردیف مردم فقیر آورد).( پس توجه نما در این روایت که جعلی بودن آن محرز است که راوی علت پوشیدن لباس زبر و خشن را آن می‌داند که پوشیدن آن در آن زمان بد نما نبوده و اگردر این زمان می‌پوشید انگشت‌نما می‌شد و این‌گونه به حضرت استهزاء می‌نماید و حال آنکه وظیفه امام و رهبر همان علت را دارد که حضرت خود به آن اشاره نموده است )

(باب نادر)

اشاره

توضیح_مرحوم كلینى در هر موردى از كتاب كافى كه (((باب نادر))) مى فرماید، مقصودش ذكر روایات متفرق و پراكنده ایست كه تحت یك عنوان گرد نمى آید.

1- ایوب بن نوح گوید: روزى خدمت امام علیه السلام بودم كه آنحضرت عطسه كرد، من عرض كردم قربانت ، چون امام عطسه كند، چه باید گفت ؟ فرمود: میگویند: صلى اللّه علیك (رحمت خدا بر تو باد).

توضیح_ایوب بن نوح ، از اصحاب حضرت رضا و امام جواد و امام هادى و امام عسكرى علیهم السلام بوده است ، ولى چون بیشتر روایاتش از امام هادى علیه السلام است ظاهر اینستكه این روایت هم از آنحضرت باشد.

2- عمر بن زاهر گوید: مردى از امام صادق علیه السلام پرسید كه بامام قائم بعنوان امیرالمؤ منان سلام مى كنند؟ فرمود: نه ، آن نام را خدا مخصوص امیرالمؤ منین (على بن ابیطالب ) علیه السلام نموده ، پیش از او كسى بدان نام ، نامیده نشده و بعد از او هم جز كافر آن نام را بر خود نبندد. عرض كردم : قربانت پس چگونه بر او سلام كنند؟ فرمود: مى گویند: السلام علیك یا بقیة الله ! سپس این آیه را قرائت فرمود: (((اگر مؤ من هستید بقیة اللّه براى شما بهتر است -86 سوره 11 -))).

3- احمد بن عمر گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام پرسیدم ، چرا آنحضرت امیرالمؤ منین علیه السلام نامیده شد؟ فرمود: زیرا او مؤ منین را طعام علمى مى دهد. مگر نشنیده ئى كه خدا در كتابش مى فرماید: (((و ما خانواده خود را طعام مى دهیم 64 سوره 12 -))).

و در روایت دیگر است كه فرمود: زیرا خوراك مؤمنین از جانب اوست ، او بآنها خوراك دانش میدهد.(در نظر نگارنده این روایات سخیف است زیرا بیان اوصافی را می‌نماید که از دیگران نیز می‌تواند صادر شود و آن‌ها که این لقب مخصوص آن وجود مبارک است همانگونه که در روایتی امام معصوم فرمودند با این مضمون که ما امامان معصوم مؤمنین هستیم و علی امیر ماست و نیز به شرحی که در روایت بعد مذکور است و لذا اعتقاد نگارنده آن است که این‌گونه روایات را ناصبیان پیرو بنی‌امیه و بنی‌عباس جعل نمودند تا اطلاق این عنوان بر خلفای تبهکار خود را توجیه نمایند )

4- جابر گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم : وجه تسمیه امیرالمؤ منین چیست ؟ فرمود: خدا باو این لقب را داده و در كتابش چنین فرموده : (((چون پروردگارت از پسران آدم ، از پشتهایشان ، نژادشان را برگرفت و آنها را بر خودشان گواه كرد كه مگر نه اینستكه من پروردگار شما هستم 172 سوره 7 -))) و محمد فرستاده من و على امیرالمؤ منین است ؟

(در این باب نكته ها و برگزیده هائیست از قرآن درباره ولایت )

1- سالم حناط گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم : بمن خبر دهید از قول خداى تبارك و تعالى : (((جبرئیل قرآنرا بلغت عربى واضح بر دل تو فرود آورد، تا از بیم دهندگان باشى 194 سوره 26 -))) فرمود: آن ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام است .

توضیح_یعنى قرآن كه براى بشارت و انذار مردم نازل شده است ، جز با ولایت على علیه السلام كه بمعنى معرفت و دوستى و پیروى آن حضرتست به نتیجه نرسد، زیرا قرآن كتابیست صامت و آنرا مفسر و مبینى لازمست كه معنى واقعى و حقیقتش را باز گوید و گفتار و رفتارش قرین و همدوش قرآن باشد و او همان امیرالمؤ منین علیه السلام است كه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله او را با قرآن قرین فرموده .

2- مردى گوید: امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل : (((ما امانت را بآسمانها و زمین و كوهها عرضه كردیم ، آنها از برداشتنش سرباز زدند و از آن پرسیدند، و انسان آنرا برداشت ، همانا انسان ستم پیشه و نادانست 72 سوره 33 -))) فرمود: آن امانت ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام است ،

توضیح_راجع بتفسیر آیه شریفه و معنى ظاهرى امانت و عرضه و حمل آن ، مرحوم مجلسى هفت قول از مفسرین بیان میكند كه چنانكه گفتیم مناسب مقام تفسیر است ، سپس معناى هشتم را مطابق این روایت ذكر مى كند كه مراد بامانت منصب امامت و خلافت كبراى الهیه است و مراد بحملش ادعاى ناحق آنست و مراد بانسان ابوبكر است ، و اخبار بسیارى در این زمینه وارد شده است .

3- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل . (((كسانیكه ایمان آوردند و ایمان خود را بستم نیامیختند 81 سوره 6-))) فرمود: یعنى بولایتى كه محمد صلى اللّه علیه وآله آنرا آورده ایمان آوردند و آنرا بولایت فلان و فلان نیامیختند، كه آن ایمان آمیخته بستم است

4- حسن بن نعیم صحاف گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (((برخى از شما مؤ من و برخى كافرند 2 سوره 64 -))) پرسیدم ، فرمود: روزیكه مردم بصورت مور در صلب آدم علیه السلام بودند، خدا ایمان و كفر آنها را با ولایت ما شناخت (پس ولایت ما را در هر كس دید مؤ منش دانست و در آنكه ندید كافرش شناخت ).( پس نگارنده اعتقاد دارد اگر روایتی متضمن جبر در خلقت چه در عالم عالم ذر و یا غیر آن است پس آن روایات جعلی و بر ضد قرآن است زیرا خداوند متعال در کتاب خود خلایق را امرونهی می‌نماید پس اگر انسان‌ها فاقد اختیار باشند این امر و نهی بیهوده و عبث خواهد بود پس چون کتاب خدا حق است پس این روایات باطل است)

توضیح_ آیه شریفه در قرآن چنین است ، هوالذى خلقكم فمنكم كافر و منكم مؤ من و گویا تقدیم و تاءخیر در اینجا از اشتباهات نساخ است .( خیر نگارنده این خطا را از جعل جاعل می‌داند)

5- حضرت ابوالحسن علیه السلام درباره قول خداى عزوجل (((بنذر وفا مى كنند 6 سوره 76 -))) فرمود: بنذریكه از آنها پیمان گرفته شد و آن ولایت ماست ، وفا مى كنند.

6- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى عزوجل (((و اگر آنها تورات و انجیل و آنچه را از پروردگارشان بر آنها نازل شده بپا دارند 66 سوره 5 -))) فرمود: آنچه نازل شده ولایت است .

7- امام باقر علیه السلام درباره قول خدایتعالى : (((بگو من از شما براى پیغمبرى مردى بجز مودت خویشاوندان نمى خواهم 23 سوره 42 -))) فرمود: خویشاوندان ائمه علیهم السلام هستند.

8- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (((هر كه اطاعت خدا و رسولش كند (راجع بولایت على و ولایت امامان بعد از او) بكامیابى بزرگى

رسیده است 71 سوره 33 -))) فرمود: اینگونه نازل شده است . (همانگونه که نگارنده بارها متذکر شده است اگر مقصود از (هکذا نزلت) این روایات آن باشد که قرآن تحریف شده است این روایت قطعاً جعلی است و اگر مقصود آن است که معنی آیه این است پس روایت بلااشکال است ولی ما من‌بعد تمامی این‌گونه روایات را به دلیل تعصبی که به قرآن داریم جعلی دانسته و حذف می‌نماییم)

9- یكى از ائمه علیهم السلام درباره قول خداى عزوجل چنین فرموده است : (((و شما حق نداشتید رسول خدا را آزار دهید 53 سوره 33 -)))(نسبت بعلى و ائمه ) (((مانند آن كسان كه موسى را آزار كردند و خدا او را از آنچه درباره اش گفتند تبرئه نمود 69 سوره 33 -)))

10- مردى از امام علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((هر كس از هدایت من پیروى كند گمراه نشود و بدبخت نگردد 123 سوره 20 -))) پرسید، حضرت فرمود: یعنى هر كس بائمه معتقد باشد و از فرمانشان پیروى كند و از اطاعتشان بیرون نرود.

11- امام علیه السلام راجع بقول خداى تعالى (((سوگند باین شهر، در حالیكه تو در آن جاى دارى ، و سوگند بپدر و فرزندانى كه پدید آورد 3 سوره 50-))) فرمود: پدر و فرزندان امیرالمؤ منین و فرزندان او هستند كه ائمه علیهم السلام باشند.

12- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((بدانید كه هر چه غنیمت گیرید، پنج یك آن از آن خدا و پیغمبر و خویشاوندان و، و، و است 40 سوره 8 -))) فرمود: خویشاوندان امیرالمؤ منین و ائمه علیهم السلام اند.

13- ابن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (((از كسانى كه آفریده ایم جماعتى هستند كه بحق هدایت مى یابند و بدان باز میگردند 180 سوره 7 -))) پرسیدم ، فرمود ایشان ائمه هستند.

14- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((او كسى است كه این كتاب را بر تو نازل كرده از آن جمله آیه هائى است محكم كه اصل كتاب است ))) فرمود: آنها امیرالمؤ منین علیه السلام و ائمه هستند (((و دیگر آیه هائیست متشابه ))) فرمود: اینها فلان و فلان هستند، (((و اما آنها كه در دلشان انحرافى هست ))) یعنى اصحاب و دوستان فلان و فلان (((از این كتاب آنچه را متشابه است ، براى فتنه جوئى و بقصد تاءویل پیروى مى كنند، در صورتیكه تاءویل آن را جز خدا و ریشه داران در علم نمى دانند 7 سوره 3 -))) ریشه داران در علم ، امیرالمؤ منین و ائمه علیهم السلام اند.

15- امام باقر علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((مگر پنداشتید رها مى شوید، و خدا كسانى از شما را كه جهاد كرده و غیر خدا و رسولش و مؤ منین پناهى نگرفته اند، معلوم نداشته است 17 سوره 9-))) مقصود از مؤمنین (مجاهد)

ائمه علیهم السلام السلام اند كه جز خدا و رسولش و مؤ منین پناهى نگرفته اند.

16- حلبى گوید: از امام صادق علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((و اگر بمسالمت میل كردند تو نیز بدان میل كن -61 سوره 8 -))) پرسیدم مسالمت چیست ؟ فرمود: وارد شدن در امر ولایت ماست . (یعنى اگر منافقین پیشنهاد كردند كه ولایت ما و امر تشیع را بپذیرند، تو هم از آنها بپذیر، اگر چه بدانى در باطن كینه و نفاق دارند).

17- امام باقر علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((طبقه اى را بعد از طبقه دیگر مرتكب شوید 19 سوره 84 -))) فرمود: اى زراره ! مگر این امت بعد از پیغمبر خود طبقه اى را بعد از طبقه دیگر نسبت بامر فلان و فلان و فلان مرتكب نشد؟ (یعنى این امت هم قدم خود را جاى قدم امتهاى سابق گذاشت و بعد از پیغمبر خویش خلیفه برحق را رها كرد و دنبال گوساله و سامرى و فلان و فلان رفت ).

18- عبداللّه بن جندب گوید: حضرت ابوالحسن علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل : (((ما این گفتار را براى ایشان پى در پى كردیم ، شاید متذكر شوند. 51 سوره 28 -))) فرمود: امامى را بامامى دیگر پیوستیم (تا زمین از حجت خالى نماند و مردم را عذر و بهانه ئى نباشد).

19- امام باقر علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((بگوئید بخدا و آنچه بسوى ما نازل شده ایمان آوردیم ))) فرمود: مقصود از این خطاب على علیه السلام و فاطمه و حسن و حسین است ، و پس از ایشان درباره ائمه علیهم السلام جاریست ، سپس گفتار خدا متوجه مردم مى شود و مى فرماید: (((پس اگر ایمان آوردند (یعنى مردم ) بآنچه شما ایمان آورده اید (مقصود على و فاطمه و حسن و حسین و ائمه علیهم السلام اند) هدایت یافته اند و اگر رو گردان شدند، ایشان در راه خلاف و دشمنى هستند 131 سوره 2-))).

20- امام باقر علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((سزاوارترین مردم به ابراهیم ، كسانى هستند كه از او پیروى كرده و این پیغمبر و كسانى هستند كه ایمان آوردند 67 سوره 3 -))) فرمود: ایمان آورندگان ائمه علیهم السلام و پیروان ایشانند.

21- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى عزوجل (((از پیش به آدم سفارشى كردیم ، او فراموش كرد و برایش آهنگ پایدارى ندیدیم 115 سوره 20 -))) فرمود: یعنى درباره محمد و امامان بعد از او بوى سفارش كردیم ، او ترك نمود و تصمیم نگرفت كه ایشان چنانند و پیغمبرانى كه اولواالعزم نامیده شدند، از این جهت است كه خدا درباره محمد و اوصیاء بعد از او، خصوصا درباره حضرت مهدى و روش او بایشان سفارش فرمود و آنها تصمیم خود را استوار كردند كه مطلب چنین است و اعتراف نمودند.

توضیح_یعنی این خود ترك اولائى بود كه از او صادر شد، وگرنه مقام عصمت و نبوتش مانع از این است كه درباره او قائل شویم و حتى خدا را نپذیرفته و بقضاء او راضى نگشته است مرآت ص 317 -.

22- امام باقر علیه السلام فرمود: خدا به پیغمبرش صلى اللّه علیه وآله وحى كرد: (((بآنچه بسویت وحى شده چنگ زن ، همانا تو براهى راست هستى 42 سوره 43 -))) یعنى : تو به ولایت على هستى و على همان راه راست است .

23- امام باقر علیه السلام (درباره این آیه ) فرمود: (((اگر آنها آنچه را (درباره على ) پندشان دادند، بجا آورند، بر ایشان بهتر است 66 سوره 4 -))).

24- امام باقر علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل : (((اى كسانى كه ایمان آورده اید، همگى در راه مسالمت وارد شوید، و بدنبال شیطان مروید كه او براى ش

25- مفضل بن عمر گوید: این قول خداى جل و عز را بامام صادق علیه السلام عرض كردم : (((بلكه زندگى دنیا را برگزیدند))) فرمود: یعنى ولایت آنها (پیشوایان باطل ) را (((ولى آخرت بهتر و پایدارتر است ))) فرمود: یعنى ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام (((این در كتابهاى نخستین ، كتابهاى ابراهیم و موسى هست آخر سوره 87 -))).

26- امام باقر علیه السلام (درباره این آیه ) فرمود: (((آیا هرگاه بیاورد (محمد) براى شما چیزى را كه دلخواه شما نیست (از دوستى على ) شما گردنكشى كنید، پس دسته ئى (از آل محمد) را تكذیب كنید و دسته ئى را بكشید؟ 87 سوره 2 -)))

27- امام رضا علیه السلام درباره این قول خداى عزوجل فرمود: (((گران آمد بر مشركین (نسبت بولایت على ) آنچه ایشان را بسویش خوانى 13 سوره 42))) اى محمد! كه آن ولایت على است (حاصل اینكه تو مشركین را بولایت على مى خوانى و تحمل این مطلب بر ایشان گرانست ) در كتاب اینگونه نوشته شده .( یعنی اگر مقصود از فراز آخر معنی آیه باشد روایت صحیح و اگر دلالت بر تحریف کتاب خدا داشته باشد جعلی است)

28- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى جل و عز (((سفارش خدائى را كه ما را به این (نعمت ) راهنمائى كرد و اگر خدا ما را راهنمائى نمى كرد، ما راه نمى یافتیم 43 سوره 7 -))) فرمود: چون روز قیامت شود، پیغمبر صلى اللّه علیه وآله و امیرالمؤمنین و امامان از فرزندان او را بخوانند و آنها براى (رسیدگى بحساب و شفاعت ) مردم منصوب شوند، چون شیعیانشان آنها را ببینند، گویند: (((ستایش خدائى را كه ما را باین (نعمت ) رهبرى كرد و اگر خدا ما را رهبرى نمى كرد، هدایت نمى شدیم ))) یعنى خدا ما را بولایت امیرالمؤ منین و امامان از فرزندانش علیهم السلام رهبرى فرمود.

29- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((از چه مى پرسند؟ از آن خبر بزرگ ؟ 1 و 2 سوره 78 -))) فرمود: خبر بزرگ ولایت است ، و از حضرت

پرسیدم این آیه را (((آنجاست ولایت براى خدا بر حق 44 سوره 18 -))) فرمود: ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام است .

30- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((توجه خود را با اعتدال بسوى دین بدار 30 سوره 30 -))) فرمود: آن ولایت است .

31- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى (((ما در روز قیامت ترازوهاى عدالت در میان نهیم 47 سوره 21 -))) فرمود: آن ترازوها پیغمبران و اوصیاء ایشان علیهم السلامند.

32- مفضل بن عمر گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((قرآن دیگرى بیاور یا این را عوض كن 15 سوره 10 -))) فرمود: مى گفتند یا على را عوض كن .

توضیح_ طبق این روایت ، مقصود مشركین و منافقین این بود كه اگر مى خواهى ما بتو ایمان آوریم آیاتى كه راجع بفضیلت على علیه السلام است عوض كن ، یعنى فضیلت دیگران را بجاى او بگذار یا اصلا قرآنى بیاور غیر این قرآن .

33- ادریس بن عبداللّه گوید: از امام صادق علیه السلام تفسیر این آیه را پرسیدم : (((چه چیز شما را بدوزخ كشانید؟ گویند: ما نماز گزار نبودیم 42 سوره 74 -))) فرمود: مقصود این است كه : پیروى نكردیم از امامانى كه خداى تبارك و تعالى درباره ایشان فرموده است . (((و پیشوایان پیشرو، آنهایند مقربان 11 سوره 56 -))) مگر نمى بینى كه مردم اسبى را كه در مسابقه پشت سر سابق است مصلى نامند؟ همین معنى مقصود است در آنجا كه فرماید (((ما از مصلین نبودیم ))) یعنى پیرو پیشروان نبودیم .

شرح_ امام صادق علیه السلام هم در این روایت اسب اول را سابق و اسب دوم را مصلى بیان نموده و معنى مقصود را طبق این اصطلاح بیان فرموده است ، زیرا سابقون در سوره واقعه بائمه علیهم السلام تفسیر شده است و مصلى هم طبق اصطلاح این مسابقه ، به معنى پیرو و دنبال و دومین است ، پس معنى آیه این است كه ، بهشتیان از دوزخیان پرسند براى چه به دوزخ در آمدید؟ جواب گویند: براى اینكه از امامان خود پیروى نكردیم ، و این تاءویل بسیار مناسب است با معنى لغوى و اصطلاحى لفظ مصلى و هم با تفسیرى كه مفسرین در معنى آیه گفته اند، زیرا نمازگزاردن با پیروى از ائمه به وجود مى آید و كامل مى شود.

34- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى عزوجل : (((اگر آنها بر این طریقه استقامت ورزند، آبى فراوانشان دهم 16 سوره 72 -))) فرمود: خدا مى فرماید: ایمان را در دلشان جایگزین كنیم ، و طریقه همان ولایت على بن ابیطالب و اوصیاء او علیهم السلام است .

35- محمد بن مسلم گوید: از امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (((كسانى كه گفتند: پروردگار ما خداست و سپس استقامت كردند. (((فرشتگان بر ایشان نازل شوند كه بیم مدارید و غم مخورید و به بهشتى كه وعده یافته اید شادمان باشید))).

36- ابوحمزه گوید: از امام باقر علیه السلام قول خداى تعالى را: (((بگو شما را فقط یك اندرز مى دهم 46 سوره 34))) پرسیدم ، فرمود: یعنى تنها شما را به ولایت على علیه السلام اندرز مى دهم ، ولایت على همان یك اندرزى است كه خداى تبارك و تعالى مى فرماید: (((فقط یك اندرز به شما مى دهم ))).

37- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى عزوجل : (((آنها كه مؤ من شده و باز كافر شدند: سپس مؤ من شده و باز كافر شدند و آنگاه بر كفر خود افزودند، هرگز توبه آنها پذیرفته نگردد 137 سوره 4-))) فرمود:

1- این آیه درباره فلان و فلان (خلفاء ثلاثه ) نازل شده كه در اول امر به پیغمبر صلى اللّه علیه وآله ایمان آوردند و چون ولایت (على علیه السلام ) به آنها عرضه شد، انكار كردند، همان زمان كه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله فرمود: هر كس من مولاى او هستم این على مولاى او است ، سپس به وسیله بیعت كردن با امیرالمؤ منین علیه السلام ایمان آوردند، و بعد چون رسول خدا صلى اللّه علیه وآله در گذشت كافر شدند، و بر بیعت خود پایدارى نكردند، سپس بوسیله بیعت گرفتن براى خود از كسانى كه با امیرالمؤ منین علیه السلام بیعت كرده بودند، بر كفر خود افزودند، پس در ایشان اثرى از ایمان باقى نماند.

توضیح_آخر آیه شریفه لم یكن الله لیغفر لهم است كه به جاى آن جمله لن تقبل توبتهم ذكر شده ، و این جمله در آیه 90 سوره آل عمران است ، ولى از لحاظ معنى فرق ندارد.

38- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((كسانیكه پس از آنكه هدایت بر ایشان روشن شده بعقب برگشتند 25 سوره 47 -))) فرمود: ایشان فلان و فلان و فلان هستند كه با ترك گفتن ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام از ایمان بر گشتند. راوى گوید من عرض كردم : خداى تعالى فرماید: (((این بدان جهت بود كه آنها به كسانى كه آنچه را خدا نازل كرده ناپسند دارند، گویند در بعضى از امور اطاعت شما خواهیم كرد))) فرمود: به خدا این آیه درباره آن دو نفر (اولى و دومى ) و پیروان ایشان نازل شده است .

و آن قول خداى عزوجل است كه جبرئیل علیه السلام بر محمد صلى اللّه علیه وآله نازل كرده : (((این بدان جهت بود كه آنها به كسانى كه آنچه را خدا نازل كرده (درباره على علیه السلام ) ناپسند دارند، گویند در بعضى از امور اطاعت شما خواهیم كرد))).

سپس امام فرمود: آنها بنى امیه را به پیمان خود دعوت كردند كه بعد از پیغمبر صلى اللّه علیه وآله امر امامت را در خاندان ما نگذارند، و از خمس چیزى به ما ندهند، و گفتند اگر خمس را به آنها دهیم به چیزى احتیاج نخواهند داشت و از نبودن امر امامت در میان آنها باك ندارند، بنى امیه به آنها گفتند: ما شما را در بعضى از آنچه دعوتمان مى كنید اطاعت مى كنیم و آن موضوع خمس است كه به آنها چیزى ندهیم .

و اینكه خدا فرماید: (((آنچه را خدا نازل كرده ناپسند دارند))) آنچه را كه خدا نازل كرده ، ولایت امیرالمومنین علیه السلام است كه برخلقش واجب ساخته و ابوعبیده همراه آنها و كاتب پیمان نامه ایشان بود خدا (درباره پیمان سرى آنها این آیه ) نازل فرمود: (((بلكه كارى را استوار كرد، همانا ما استوار كنانیم یا پندارند كه ما نهان و رازشان را نمى شنویم - تا آخر80 سوره 43-))).

39- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل : (((و هر كه خواهد در آنجا از روى ستم تجاوزى كند 5 سوره 22 -))) فرمود: این آیه درباره كسانى نازل شده كه وارد كعبه شدند و بر كفر و انكار خود نسبت به آنچه درباره امیرالمؤ منین علیه السلام نازل شده ، با یكدیگر پیمان و قرارداد بستند، پس در كعبه به وسیله ستمى كه نسبت به پیغمبر صلى اللّه علیه وآله و ولیش كردند: تجاوز نمودند. دورى از رحمت خدا ستمگران را باد.

40- امام باقر علیه السلام راجع به این قول خداى تعالى : (((شما گفتار مختلفى دارید فرمود (درباره امر ولایت ) منصرف شود از آن هر كه باید منصرف شود 9 سوره 51 -))) هر كس از ولایت منصرف شود، از بهشت منصرف گردد.

41- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى عزوجل : (((خود را به گردنه نینداخته ، تو چه دانى گردنه چیست ؟ آزاد كردن بند است 130 سوره 90))) فرمود: مقصود خدا از آزاد كردن بنده ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام است ، زیرا ولایت آزاد كردن بنده است .

توضیح_عقبه به معنى گردنه كوه و اقتحام انجام دادن كار است با سختى و دشوارى ، و خود را به گردنه كوه انداختن كه كار مشكل و دشوار است ، تفسیرش آزاد كردن بنده و تاءویلش ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام است و مناسبت ولایت با آزادى بنده از این نظر است كه پذیرفتن ولایت على علیه السلام و پیروى از آن حضرت روح حریت و آزادى را در مردم زنده مى كند و اسارت و بردگى را كه نتیجه كفر و بى ایمانى است از دامن آنها مى زداید، در اینجا باید بگفتار و رفتار امیرالمؤ منین علیه السلام از نظر تاریخ و اخبار توجه و دقتى بسزا كرد تا آثار حریت و آزادى را از لابلاى جملات و گوشه هاى تاریخ زندگى آن حضرت كه چون اختر فروزان نمایانست استنباط نمود.

42- امام صادق علیه السلام راجع به قول خداى تعالى : (((كسانى را كه ایمان آورده اند، مژده بده كه نزد پروردگارشان پایگاه راستى و درستى دارند 2 سوره 9-))) فرمود: آن پایگاه ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام است .

43- امام باقر علیه السلام درباره این قول خداى تعالى فرمود: (((اینها دو دشمن باشند كه درباره پروردگار خود دشمنى كردند، كسانى كه (بولایت على علیه السلام ) كافر شدند، برایشان جامه هاى آتشین بریده شده )))

44- عبدالرحمن بن كثیر گوید: از امام صادق علیه السلام راجع به قول خداى تعالى : (((آنجاست ولایت براى خدا بر حق 44 سوره 18-))) پرسیدم ، فرمود: ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام است . (به حدیث 1113 رجوع شود).

45- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى عزوجل : (((رنگ خدا است و كیست كه رنگ او از رنگ خدا بهتر باشد؟! 138 سوره 2-))) فرمود: خدا مؤ منین را در زمان میثاق بولایت رنگ آمیزى كرد.

46- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى عزوجل : (((پروردگارا! مرا و پدر و مادرم را با هر كه بحال ایمان وارد خانه من شود بیامرز 28 سروه 71 -))) فرمود: مقصود ولایت است ، هر كس وارد ولایت شود، به خانه پیغمبران وارد شده است .

و مقصود از قول خداى تعالى : (((خدا مى خواهد ناپاكى را از شما خانواده ببرد و شما را به خوبى پاكیزه كند 33 سوره 33-))) ائمه علیهم السلام و ولایت آنهاست ، هر كس در ولایت آنها وارد شود در خانه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله وارد شده است .

توضیح_آیه اول را خداى تعالى از زبان حضرت نوح علیه السلام بیان مى كند و دعائى است كه آن جناب بعد از غرق شدن كفار و بسلامت نشستن كشتى خود مى كند، و مقصود از ورود در خانه ، ورود در ولایت و پیروى اوست ، پس هر كه در ولایت ائمه علیهم السلام هم وارد شود، مشمول دعاى جناب نوح گردد.

47- محمد بن فضیل گوید: از حضرت رضا علیه السلام این آیه را پرسیدم : (((بگو به فضل و رحمت خدا باید شادمان باشند كه آن از آنچه جمع مى آورند بهتر است 58 سوره 10 فرمود: بولایت محمد و آل محمد (باید شادمان باشند) كه آن بهتر است از دنیائى كه آنها جمع مى كنند.

48- زید شحام گوید: شب جمعه اى بود و ما راه مى رفتیم كه امام صادق علیه السلام به من فرمود: قرآن بخوان ، زیرا شب جمعه است ، من این آیه را خواندم : (((وعده گاه همگى آنها روز فصل قیامت است روزى كه هیچ دوستى براى دوست خود كارى نسازد و آنها یارى نشوند، مگر آنكه خدایش ترحم كند- 42 سوره 44 -))) امام صادق علیه السلام فرمود: به خدا ما را خدا ترحم كرده و ما را خدا استثنا فرموده ولى ما از دوستان خود كارسازى كنیم .

توضیح_ فصل به معنى تمییز و جدا كردن است ، چون در قیامت اهل حق از اهل باطل جدا شوند آن روز را فصل گویند، یا به جهت این است كه هر خویشاوند و دوستى از خویشاوند و دوستش جدا مى شود. و لفظ كان در قرآن نیست ، گویا كاتبین در اینجا افزوده اند. و طبق تفسیر امام علیه السلام الا من رحم الله استثناء است از مولى اول نه از هم ینصرون . و نیز این روایت دلالت دارد بر فضیلت قرائت قرآن در شب جمعه ، مرآت ص 328-.

49- امام صادق علیه السلام : چون این آیه نازل شد: (((و گوشى شنوا آن را حفظ كند 12 سوره 69 -)))، رسول خدا صلى اللّه علیه وآله فرمود: آن گوش تو است ، اى على .

50- امام صادق علیه السلام فرمود: (((این راه على است كه مستقیم است 41 سوره 15-))).

شرح_قرائت مشهور در این آیه على به فتح لامست (حرمت جز باضافه یاء متكلم ) و بنا بر این سه معنى را متحمل است .

(1) راه آنهائى كه گول شیطان خوردند، نزد من راست است ، یعنى به كیفر كردارشان مى رسانم.

(2) گمراهان و مخلصان كه در آیه پیش ذكر شده است ، بر من گذر مى كنند و هر یك را مطابق كردارشان جزا خواهم داد.

(3) این دین مستقیم است رهبرى و بیانش با من است. و قرائت دیگر على بكسر لامست ، و در این صورت بعضى آن را برفع خوانده و صفت صراط گرفته اند یعنى راهیست عالى و بلند و بعضى بجز قرائت كرده اند، یعنى راه و طریقه على بن ابیطالب علیه السلام مستقیم است .

51- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((بگو راه من این است ، او روى بصیرت و بینائى من و آنكه پیرویم كند، به سوى خدا مى خوانیم - 108 سوره 12 ))) فرمود: خواننده بسوى خدا پیغمبر و امیرالمؤ منین و اوصیاء بعد از او هستند.

52- سالم حناط گوید: از امام باقر علیه السلام این قول خداى عزوجل را پرسیدم : (((و هر كس از مؤ منین كه در آنجا بود، بیرونش بردیم ، زیرا در آنجا جز یك خانواده از مطیعان نیافتیم 35 سوره 51 -)))امام باقر علیه السلام فرمود: در آن خانواده كسى جز آل محمد باقى نماند.

شرح_آیه شریفه در بیان داستان قوم لوطست كه همگى در كفر و طغیان سركشى كردند و به عذاب خدا گرفتار شدند، غیر از خانواده جناب لوط علیه السلام . امام باقر علیه السلام در این روایت خانواده آل محمد را هم از نظر ایمان و تقوى مانند خانواده لوط دانسته و از اهل عذاب خارج كرده است ، زیرا داستانهاى قرآن تنها از نظر یادآورى و عبرت گرفتن امت اسلامى بیان مى شود و بسا مواردى كه از آن داستان با این امت نطق مى شود، زیرا همانطور كه خانواده لوط از آن جناب پیروى كرده و بسبب ایمان و تقواى خود از عذاب رستند، خاندان پیغمبر اسلام هم كه ائمه معصومینند، از آن حضرت پیروى كرده و ایمان و تقوى را به درجه كامل دارا گشتند.

53- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((و چون عذاب را نزدیك بینند، چهره كافران زشت و بدریخت شود و به آنها گویند: این همانست كه آن را طلب مى كردید 27 سروه 67 -))) فرمود: این آیه درباره امیرالمؤ منین و آن اصحابش نازل شده كه كردند آنچه كردند (مانند طلحه و زبیر و خوارج و امثال آنها) آنها (در قیامت ) مى بینند كه امیرالمؤ منین در مقامى ست كه همه بحالش غبطه مى برند، پس چهره هاى ایشان زشت شود و به آنها گفته شود (((این همانست كه آن را مى خواستید))) همان كسى كه نامش را بخود مى بستید (یعنى لقب امیرالمؤ منین كه مختص به او بود به خود مى بستید).

توضیح_بیشتر تفاسیر مقصود از ضمیر در كلمه راءوه را عذاب دانسته اند چنانكه در ترجمه بیان كردیم ولى طبق تفسیرى كه از اعمش نقل شده و در این روایت هم بیان شد، مقصود از آن مقام قرب على بن ابیطالب علیه السلام است .

54- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((و شاهد و مشهود3 سوره 85 -) فرمود: پیغمبر صلى اللّه علیه وآله و امیرالمؤ منین است . (یعنى پیغمبر بامامت على علیه السلام گواهى داد و على علیه السلام مورد گواهى آنحضرت قرار گرفت .

55- عمر حلال گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((پس فریادزننده ای میان آنها فریاد لعنت خدا برستمگران باد 44 سوره 7 -))) پرسیدم فرمود: آن فریاد کننده امیرالمؤ منین علیه السلام است .

56- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((بگفتار خوب هدایت شدند و براه ستوده هدایت یافتند 24 سوره 22- فرمود: اینها حمزه و عبیده و سلمان و ابوذر و مقداد بن اسود و عمار هستند كه بامیرالمؤ منین علیه السلام هدایت یافتند.

و قول خداى تعالى :(((خدا ایمان را محبوب شما كرد و آن را در دل شما بیاراست (مقصود از ایمان امیرالمؤ منین است ) و كفر و فسق و نافرمانى را مكروه شما كرد 7 سوره 49 -))) مقصود اولى و دومى و سومى است (پس امیرالمؤ منین علیه السلام بواسطه قوت و شدت ایمانش ، گویا عین ایمان شده و همچنین غاصبین خلافت عین كفر و فسق و عصیانند).

57- ابو عبیده گوید: از امام باقر علیه السلام درباره این آیه پرسیدم : (((اگر راست گوئید كتابى پیش از این قران یا باقیمانده علمى براى من بیاورید4 سوره 72 -))) فرمود: مقصود از كتاب تورات و انجیل است و مقصود از باقیمانده علم ، علم اوصیاء پیغمبرانست .

توضیح_ظاهرا ذكر این روایت در این باب مناسب نیست ، زیرا مقصود از این باب ولایت امیرالمؤ منین و ائمه معصومین علیهم السلام است و مراد باوصیاء پیغمبران در این روایت ، اوصیاء پیغمبران گذشته پیش از خاتم الانبیاء است .

58- حضرت ابوالحسن علیه السلام فرمود: چون رسولخدا صلى اللّه علیه وآله در خواب دید كه تیم وعدى (ابوبكر و عمر) و بنى امیه بر منبر او مى نشینند، او را هراس و غم گرفت ، خداى تبارك و تعالى آیه قرآنى نازل فرمود تا مایه دلداریش باشد: (((و چون بفرشتگان گفتیم : بآدم سجده كنید، همه سجده كردند، مگر ابلیس كه سرپیچى كرد 116 سوره 20-))) سپس بپیغمبر وحى فرستاد كه : اى محمد! من امر مى كنم و فرمان نمى برند، پس اگر تو هم درباره وصى ات امر كردى و فرمانت نبردند، بیتابى مكن .

59- موسى بن جعفر علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((و چاه عاطل مانده و كاخ برافراشته 45 سوره 22 -))) فرمود: چاه عاطل مانده ، امام

ساكت است ، و كاخ برافراشته امام گویاست . شرح_­چاه عاطل مانده آنستكه آب دارد و مردم از آن استفاده نمى كنند و تاءویل نمودن امام ساكت را بآن تشبیهى است بسیار مناسب ، زیرا آب مایه حیات صورى و ظاهرى و علم امام مایه حیات معنوى و روحانى است و همانگونه كه بدبختى مردم گاهى سبب مى شود كه از آب موجود صاف و زلال استفاده مى كنند گاهى هم شقاوت آنها سبب مى شود كه نتوانند از علم امام و رهبر خود استفاده كنند، مانند زمان خانه نشینى امیرالمؤ منین علیه السلام و زمان غیبت امام عصر علیه السلام و تشبیه امام ناطق بكاخ برافراشته نیز روشن و واضح است مانند زمان خلافت و حكومت آنحضرت و زمان ظهور امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشریف .

60- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((بتو و كسانى كه پیش از تو بوده اند، وحى شد كه : اگر شرك آورى عملت تباه مى شود65 سوره 39-))) فرمود: یعنى اگر در امر ولایت دیگرى را شریك گردانى (((بلكه خدا را عبادت كن و از شكر گزاران باش 66 سوره 39 -))) یعنى بلكه خدا را با اطاعت عبادت كن و از شكر گزاران باش ، كه برادر و پسر عمت را یاور تو ساختم .

61- امام صادق از پدرش و او از جدش علیهم السلام نقل میكند كه راجع بقول خداى عزوجل : (((نعمت خدا را میشناسند و انكار میكنند 83 سوره 16-))) فرمود: چون آیه (((سرپرست شما فقط خداست و پیغمبر و كسانیكه ایمان دارند، همانها كه نماز گزارند و در حالت ركوع زكاة دهند 55 سوره 5 -))) نازل شد، جمعى از اصحاب رسولخدا صلى اللّه علیه وآله در مسجد مدینه انجمن كردند، بعضى از آنها ببعض دیگر گفتند: درباره این آیه چه میگوئید؟ بعضى گفتند: اگر این آیه را انكار كنیم ، آیات دیگر را هم انكار كرده ایم ، و اگر باین آیه ایمان آوریم (و آنرا بپذیریم ) این خود خوارى ماست ، زیرا پسر ابیطالب بر ما مسلط مى شود، پس گفتند: ما یقین داریم كه محمد در آنچه مى گوید، راستگوست ، ولى ما از او پیروى مى كنیم و از على نسبت بآنچه دستورمان مى دهد فرمان نمى بریم . آنگاه این آیه نازل شد: (((نعمت خدا را مى شناسند و باز انكار مى كنند))) یعنى ولایت على بن ابیطالب را مى شناسند، ولى بیشترشان نسبت بولایت كافرند.

62- سلام گوید: از امام باقر علیه السلام این قول خداى تعالى را پرسیدم : (((كسانیكه بر زمین آهسته راه مى روند 63 سوره 25 -))) فرمود: ایشان اوصیاء هستند كه از بیم دشمنشان (آهسته راه مى روند).

63- اصبغ بن نباته از امیرالمؤ منین علیه السلام راجع بقول خداى تعالى : (((مرا و پدر و مادرت را سپاسگزارى كن و سرانجام بسوى منست 14 سوره 31-))) پرسید، حضرت فرمود: پدر و مارى كه خدا سپاسگزارى ایشان را واجب كرده ، آنهایند كه علم از آنها تراوش كند و حكمت را (پس از مرگ خود) به ارث گذارند و مردم به اطاعتشان ماءمورند. و خدا پس از آن فرماید:

(((سرانجام بسوى منست ))) سرانجام بندگان بسوى خداست و راهنمایش همان پدر و مادر هستند.

سپس خدا روى سخن را متوجه پسر خنتمه و رفیقش نموده (یعنى عمر و ابوبكر، زیرا خنتمه نام مادر عمر است ) و نسبت بخاص و عام (پیغمبر و سایر مردم ) فرموده است : (((و اگر با تو ستیزه كنند كه بمن شرك آورى ، یعنى از پیش خود درباره وصى ات سخنى گوئى و از آنكه دستور گوئى و از آنكه دستور اطاعتش دارى بر گردى از آنها فرمان مبر و سخنشان را مشنو.

سپس روى سخن را متوجه پدر و مادر نموده و فرموده است : (((در دنیا به نیكى همدمشان باش ))) یعنى فضیلت آنها را بمردم بشناسان و بروش آنها دعوت كن ، و همین است معنى قول خدا (((و راه كسى را كه سوى من بازگشته پیروى كن ، سپس بازگشت شما سوى من است ))) پس فرمود: اول بسوى خدا و سپس بسوى ماست . از خدا پروا كنید و نافرمانى این پدر و مادر نكنید، زیرا خرسندى آنها خرسندى خدا، و خشمشان خشم خداست .

شرح_تفسیر و ظاهر آیه شریفه درباره سفارش نسبت به پدر و مادر جسمانى و سپاسگزارى از آنها و خوشرفتارى با ایشانست ، ولى تاءویل آیه چنانكه امیرالمؤ منین علیه السلام بیان مى فرماید، بر پدران روحانى كه پیغمبر و اوصیاء آنحضرت باشند، منطبق مى شود، لیكن تطبیق مى شود، لیكن جزئیاتش چنان كه مرحوم مجلسى مى گوید: از غریب ترین تاءویلاتست و بر فرض صدورش از امیرالمؤ منین علیه السلام از بطون عمیقه است و از ظاهر معنى لفظ بسیار دور است و كسى آنرا داند كه خود فرموده است .

64- عمروبن حریث گوید: قول خداى تعالى را: (((مانند درخت پاكى كه ریشه اش بر جا و شاخه اش سر به آسمان كشیده 24 سوره 14 -))) از امام صادق علیه السلام پرسیدم ، حضرت فرمود: رسولخدا صلى اللّه علیه وآله اصل و ریشه آن درخت است و امیرالمؤمنین علیه السلام فرع (و تنه ) آن و امامان از نسل آنها شاخه هاى آن و علم امامان میوه آن و شیعیان مؤمن ایشان برگهاى آنست ، آیا در آن درخت چیز زیاد دیگرى هست ؟ عرض كردم : نه ، بخدا. فرمود: بخدا كه چون مؤ منى متولد شد، برگى در آن درخت پیدا مى شود و چون مؤ منى مى میرد، برگى از آن درخت میافتد.

شرح_در این سوره مباركه خداى متعال كلمه طیبه را بچنین درخت طیب و پاكى مثل زده و كلمه خبیثه و ناپاك را بدرخت ناپاكى كه ریشه كن شده و ثباتى ندارد تشبیه فرموده : مفسرین گفته اند: مقصود از كلمه طیبه توحید است یا هر كلامى كه عبادت خدا باشد و در این روایت امام صادق علیه السلام آن را با پیغمبر و ائمه و علم آنها و شیعیانشان منطبق فرموده است ، و مقصود از سؤ ال آن حضرت از عمرو كه (((چیز زیاد دیگرى در آن درخت هست ؟))) این است كه چون درخت غیر از ریشه و تنه و شاخه و میوه و برگ چیز دیگرى ندارد

و انطباق آنها را هم با افراد مذكور دانستى ، پس مردم دیگر با درخت خبیث و ناپاك منطبق مى شوند و در درخت طیب محلى ندارند.

65- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (((كسى كه از پیش (یعنى هنگام میثاق ) ایمان نیاورده و یا در ایمان خویش كار خیرى نكرده ، ایمانش سودى ندهد 158 سوره 7 -))) فرمود: مقصود، اقرار به پیغمبران و اوصیائشان و امیرالمؤ منین بالخصوص است كه خدا فرماید: ایمانش او را سود ندهد، زیرا ایمانش را سلب كرده است .

شرح_مجلسى (قدّس سرّه) گوید: مقصود از ایمان آوردن ، اقرار به پیغمبر صلى اللّه علیه وآله است و مقصود از كار خیر كردن در ایمان ، اقرار بولایت امیرالمؤ منین علیه السلام است ، پس كسى كه به پیغمبر صلى اللّه علیه وآله ایمان آورده و بولایت على ایمان نیاورد، ایمان به پیغمبرش هم سلب شود و سودش ندهد.

66- امام باقر یا امام صادق علیه السلام درباره قول خداى عزوجل : (((بلكه هر كس كار بدى كند و گناهش او را فرا گیرد 81 سوره 2 -))) فرمود: چون امامت امیرالمؤ منین علیه السلام را انكار كند، (((آنها دوزخیانند و در آنجا جاودانند))).

شرح_علامه مجلسى (قدّس سرّه) در تفسیر آیه شریفه از بیضاوى نقل مى كند كه (((هر كس گناهى مرتكب شود و پشیمان نگردد، بار دیگر بسوى آن كشیده شود و كم كم در آن گناه فرو رود و گناهان بزرگتر را هم انجام دهد تا آنجا كه گناه از همه طرف او را فرا گیرد و نواحى دلش را احاطه كند، و طبعا مایل به گناه شود و آن را لذت بپندارد و اگر كسى او را نصیحت كند تكذیبش نماید))) سپس مجلیس (قدّس سرّه) گوید: آن انسان را فرا مى گیرد تا آنجا كه در دوزخ جاودان مى گردد.

67- ابو عبیده حذاء گوید: از امام باقر علیه السلام راجع باستطاعت (( استطاعت مربوط به مسئله ی جبر و تفویض است که در جلد اول ص 225 گذشت)) گفتار مردم در آن باره پرسیدم حضرت این آیه را تلاوت نمود: (((مردم پیوسته مختلف خواهند بود (از لحاظ عقیده )، جز آنكه را پروردگارت ترحم كند (و براه حق هدایتش فرماید) و ایشانرا براى ترحم آفریده 119 سوره 12 -))) و فرمود: اى ابا عبیده ! مردم در رسیدن بقول حق مختلفند و همگى در هلاكتند (حق را كنار گذاشته از باطلها پیروى مى كنند). من عرض كردم : خدا مى فرماید (((جز كسى را كه پروردگارت ترحم كند؟))) فرمود آنها شیعیان ما هستند و خدا آنها را براى رحمتش آفریده ، از این رو فرمود: (((ایشان را براى ترحم آفرید))) یعنى براى اطاعت امام آفرید و امام همان رحمتى است كه خدا مى فرماید: (((رحمت من همه چیز را فرا گرفته 156 سوره 7-))) آن رحمت علم امامست و علم امام كه ماءخوذ از علم خداست همه چیز را فرا گرفته آنها شیعیان ما هستند (كه علم امام آنها را فرا گرفته و دیگران چون از علم امام بهره ئى نبرند، آنها را فرا نمى گیرد).

سپس خداى تعالى فرماید: (((رحمت خدا را براى كسانى كه پرهیز كنند مقرر مى دارد))) یعنى از ولایت و طاعت غیر امام پرهیز كنند، سپس فرماید: (((او را نزد خود در تورات و انجیل نوشته مى یابند))) مقصود از او پیغمبر صلى اللّه علیه وآله و وصیش و امام قائم است (((كه ایشان را امر به معروف مى كنند (زمانى كه قیام فرماید) و از منكر ((به صیغه ی اسم مفعول به معنی کار زشت است)) بازشان مى دارد))) و منكر ((به صیغه ی اسم فاعل به معنی انکارکننده و انجام دهنده ی کار زشت است)) كسى است كه فضیلت امام را نپذیرد و منكر شود (((و چیزهاى پاكیزه را براى ایشان حلال مى كند))) چیز پاكیزه بدست آوردن علم است از اهلش (((و پلیدى ها را بر ایشان حرام مى كند))) پلیدیها گفتار مخالفین است (((و بند و زنجیرهائى كه بر دوش داشتند))) و زنجیرها همان سخنانى است كه درباره ترك فضیلت امام مى گفتند، در صورتى كه بآن دستور نداشتند، پس چون فضیلت امام را شناختند، بار گران را از دوششان بنهد و بار گران همان گناهست .

سپس خداى تعالى آنها را معرفى كرده و فرموده است : (((كسانى كه به او (یعنى بامام ) ایمان آورده و گرامیش داشته و یارى اش كرده اند و از نورى كه همراه او نازل شده پیروى كرده اند ایشان رستگارانند 157 سوره 7 -))) یعنى كسانى كه از پرستش جبت و طاغوت دورى گزیدند وجبت وطاغوت . فلان و فلان و فلان است و پرستش اطاعت مردم است از ایشان .

باز خدا فرماید: (((بسوى پروردگار خود باز گردید و تسلیم او شوید54 سوره 39 -))) سپس ایشان را پاداش داده و فرموده : (((بشارت در زندگى دنیا و آخرت براى آنهاست 64 سوره 10 -))) و امام ایشان را بقیام و ظهور حضرت قائم و به كشته شدن دشمنانشان و نجات در آخرت و ورود بر محمد صلى اللّه علیه وآله الصادقین بشارت دهد.

68- عمار ساباطى گوید: از امام صادق علیه السلام این قول خداى عزوجل را پرسیدم : (((آیا كسى كه از خشنودى خدا پیروى كرده مانند كسى است كه به خشم خدا گرفتار شده و در دوزخ جایگاه دارد؟ چه بد سرانجامیست ! ایشان درجات مختلفى نزد خدا دارند 612 سوره 3 -))) حضرت فرمود: كسانى كه از خشنودى خدا پیروى كرده ائمه هستند. اى عمار! بخدا كه ایشان درجات اهل ایمانند، كه بوسیله ولایت و معرفت ایشان نسبت بما، خدا اعمال نیكشان را چند برابر كند و درجات عالى آنها را افراشته سازد.

69- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل : (((سخنان پاك بسوى او بالا رود و كار شایسته را بالا برد 10 سوره 35 -))) فرمود: ولایت ما خانواده مقصود است ، و با دست اشاره بسینه خود نمود. و فرمود: كسى كه ولایت ما را نداشته باشد، خدا هیچ عملى را از او بالا نبرد.

70- امام صادق علیه السلام درباره خداى عزوجل : (((خدا دو بهره از رحمت خود بشما دهد 28 سوره 57 -))) فرمود: آنها حسن و حسین علیهما السلام

اند (((و نورى كه با آن راه روید، براى شما قرار مى دهد))) فرمود، آن امامى است كه پیرویش مى كنید))).

71- امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى تعالى (((از تو مى پرسند آن حقست ؟ 53 سوره 10 -))) یعنى آنچه درباره على علیه السلام مى گوئى (((بگو آرى به پروردگارم كه آنچه (درباره على ) مى گویم حق است و شما خدا را درمانده نكنید))).

72- ابان بن تغلب گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : قربانت ، خداى تعالى فرماید: (((خود را بگردنه نینداخته 11 سوره 90 -))) حضرت فرمود: كسى را كه خدا به بركت ولایت ما گرامى اش داشته از گردنه گذشته است و ما هستیم آن گردنه ئى كه هر كس وارد شود نجات یابد.

راوى گوید: من خاموش بودم ، باز حضرت فرمود: نمى خواهى بتو حرفى آموزم و افاده كنم كه از دنیا و آنچه در آنست برایت بهتر باشد؟ عرض كردم : چرا قربانت ، فرمود: آن قول خداست : (((آزاد كردن بنده 13 سوره 90 -))) آنگاه فرمود: مردم همگى برده دوزخند، مگر تو و اصحابت ، زیرا خدا ببركت ولایت ما خانواده گردن شما را از آتش دوزخ رهائى بخشیده (بحدیث 1128 رجوع شود).

73- امام صادق علیه السلام درباره قول خداى جل و عز: (((بعهد من وفا كنید 40 سوره 2 -))) فرمود: یعنى بولایت امیرالمؤ منین علیه السلام تا بعهد شما وفا كنم ))) یعنى بهشت را براى شما وفا كنم .

74- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل : (((و چون آیه هاى روشن ما را بر آنها بخوانند، كسانى كه كافرند بكسانى كه مؤ منند گویند: كدام یك از دو دسته مقام بهتر و مجلس آراسته ترى دارند 73 سوره 19 -))) فرمود: رسولخدا صلى اللّه علیه وآله قریش را بولایت ما دعوت كرد، آنها دورى گزیدند و انكار كردند، پس كفار قریش باهل ایمانى كه بامیرالمؤ منین و ما خانواده اقرار كرده بودند از راه سرزنش گفتند: (((كدام یك از این دو دسته مقام بهتر و مجلس آراسته ترى دارند))) خدا براى رد ایشان فرمود: (((پیش از ایشان چه نسلهائى را (از امتهاى گذشته ) هلاك كرده ایم كه اثاث و جلوه زندگى بهترى داشتند 74 سوره 19 -))).

عرض كردم : خدا فرماید: (((هر كه در گمراهى باشد، خداى رحمانش همى كشاند))) فرمود: همه آنها در گمراهى بودند، نه بولایت امیرالمؤ منین ایمان آوردند و نه ولایت ما و گمراه بودند و گمراه كننده خدا ایشان را در گمراهى و طغیان همى كشید تا بمردند، و خدا ایشان را ببدترین جایگاه و ناتوان تر سپاه رسانید.

عرض كردم : خدا فرماید: (((تا چون موعود خویش با عذاب و یا رستاخیز را ببینند، خواهند دانست نیست كه دانش بدتر و سپاهش ناتوانتر است ))) فرمود: اما اینكه فرماید: (((تا چون موعود خویش را ببینند)))آن خروج قائم و رستاخیز است ، در

آنروز خواهند دانست با آنچه را كه بدست قائمش بر آنها فرود آورد، این است كه مى فرماید: (((كیست كه مكانش بدتر (یعنى نزد قائم ) و سپاهش ناتواناتر است .

عرض كردم : خدا فرماید: (((خدا هدایت هدایت شدگان را بیفزاید))) فرمود: خدا در آن روز آنهائى را كه هدایت شده اند بسبب پیرویشان از قائم هدایت روى هدایت افزاید، زیرا او را رد نكنند و منكر نشوند.

عرض كردم : خدا فرماید: (((كسانى كه ایمان آورده و كارهاى شایسته كردند خداى رحمان براى آنها محبتى قرار خواهد داد 96 -))) فرمود: آن محبتى كه خداى تعالى مى فرماید: دوستى امیرالمؤ منین علیه السلام است .

عرض كردم : (((ما تنها این قرآن را بزبان تو روان كرده ایم تا پرهیزگاران را بشارت دهى و گروه سرسخت را بدان بیم دهى 97 -))) فرمود: خدا قرآن را بزبان او روان كرد، زمانى كه امیرالمؤ منین علیه السلام را براهنمائى منصوب كرد، پس مؤ منان را بشارت داد و كافران را به آن بیم داد، و این كافران همان كسانند كه خدا در كتابش آنها را سرسخت یعنى كافر نامیده ، باز از آنحضرت درباره این قول خدا پرسیدم : (((تا بیم دهى گروهى كه پدرانشان بیم نیافته و خودشان بى خبرند 6 سوره 36 -))) فرمود: یعنى تا بیم دهى گروهى را كه تو در میان ایشان هستى چنانكه پدرانشان شدند، زیرا اینها از خدا و پیغمبر و تهدیدش بى خبرند، (((گفتار خدا درباره بیشتر آنها ثابت شده (یعنى درباره كسانى كه بولایت امیرالمؤ منین و امامان بعد از او اقرار نیاورند) و آنها ایمان نمى آورند))) بامامت امیرالمؤ منین و اوصیاء بعد از او، و چون اقرار نیاوردند. كیفرشان همانست كه خدا فرماید: (((بگردنهاى ایشان غل و زنجیرها بگذاریم كه تا چانه آنها برسد و سرشان بى حركت ماند 8 سوره 36 -))) در میان آتش دوزخ ، سپس فرماید: (((و پیش رویشان سدى قرار دهیم و پشت سرشان سدى دیگر، و آنها را بپوشانیم كه جائى را نبینند))) این عمل از نظر كیفرى است از جانب خدا براى ایشان كه ولایت امیرالمؤ منین و امامان بعد از او را انكار كردند، این كیفر دنیاى آنهاست و در آخرت در آتش دوزخ (بوسیله غل و زنجیر) سرشان بى حركت ماند.

سپس خدا فرماید: اى محمد (((بیمشان دهى یا بیمشان ندهى براى آنها یكسانست ، این مردم ایمان نیاورند -10 -))) بخدا و بولایت على و جانشینان او، سپس فرماید: (((فقط تو كسى را بیم دهى كه از ذكر (یعنى امیرالمؤ منین علیه السلام ) پیروى كند و از خداى رحمان بنا دید ترسد، او را بشارت ده (اى محمد) به آمرزش و پاداشى ارجمند.

75- محمد بن فضیل گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل (((مى خواهند با پف دهانشان نور خدا را خاموش كنند - 8 سوره 61 -))) پرسیدم ، فرمود: یعنى مى خواهند ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام را با پف دهانشان خاموش كنند، عرض كردم : (((خدا تمام كننده نور خود است ))) فرمود: خدا تمام كننده امامت است ، بدلیل قول خداى عزوجل (((كسانى كه بخدا و رسولش و نورى كه فرو فرستاده ایم ایمان آورند 8 سوره 64 -))) پس نور همان امامست .

عرض كردم : (((اوست خدائى كه رسول خود را بهدایت و دین حق فرستاده است 9 سوره 64 -))) فرمود: یعنى اوست كه رسولش را بولایت وصیش امر كرد و ولایت دین حق است .

عرض كردم : (((تا آن را بر هر دینى غالب كند))) فرمود: یعنى آن را در زمان قیام قائم بر همه دینها غلبه دهد، خدا مى فرماید: (((و خدا تمام كننده نور خود است ))) یعنى ولایت قائم (((اگر چه كافران (بولایت على علیه السلام ) نخواهند))) عرض كردم : این تنزیل است ؟ فرمود: آرى این حرف تنزیل است و اما غیر آن تاءویلست .

شرح_ یعنى جمله و الله متم نوره و لو كره الكافرون حرفى است كه از طرف خدا نازل شده است ، و اما آنچه من مى گویم یعنى جمله و لایة القائم و جمله بولایة على تاءویل است و مجلسى (قدّس سرّه) گوید: یعنى این دو جمله هم تنزیل است و ممكن است ، مقصود این باشد كه اینها تفسیر در زمان تنزیل است (یعنى جبرئیل علیه السلام آنچه را در قرآن موجود است آورده ولى همانجا براى من تفسیر كرد كه مقصود ولایت قائم و ولایت على ست ).( و توجه نماید مخاطب محترم به مفاد این روایت عظیم که تماماً بر مدار حق گردش می‌نماید و حساسیت ما در همان فرازها در بحث تأویل و تنزیل برقرار است با این توجه که این روایت جامع است و تحکیم می‌نماید تمامی مفاد آن را روایاتی که منفردا با تاکید در تأویل وارد شده است بنابراین کلام قرآن تنزیل و کلام امام تفسیر و تأویل آن است والسلام)

عرض كردم : (تفسیر این آیه چیست ؟) (((این براى آنست كه آنها ایمان آورده ، سپس كافر شدند 3 سوره 63 -))) فرمود خداى تبارك و تعالى كسانى را كه از پیغمبرش در امر ولایت وصیش پیروى نكرده ، منافق نامیده و كسى را كه وصیت و امامت او را منكر شده ، مانند ذكر محمد قرار داده و براى این مطلب آیه اى نازل كرده و فرموده است : (((چون منافقین (بولایت وصیت ) نزد تو آیند، گویند: شهادت مى دهم كه تو پیغمبر خدائى ، خدا نیز داند كه تو پیغمبر او هستى و خدا شهادت مى دهد كه منافقین (بولایت على ) دروغ گویند. سوگندهاى دروغین خویش را سپر خود ساخته اند و از راه خدا برگشته اند (راه خدا همان وصى است ) و بد است آنچه انجام مى دهند. این براى آن است كه (برسالت تو) ایمان و (بولایت وصیت ) كافر شدند پس (خدا) بر دلهایشان مهر نهاد و آنها فهم نمى كنند 3 سوره 63 -))).

عرض كردم : معنى فهم نمى كنند چیست ؟ فرمود، خدا مى فرماید: نبوت تو را تعقل نمى كنند. عرض كردم (((و چون بآنها گویند: بیائید تا رسولخدا براى شما آمرزش طلبد))) فرمود: یعنى و چون بآنها گویند بولایت على برگردید تا پیغمبر براى گناهان شما آمرزش طلبد (((سرهاى خویش به پیچند))) خدا فرماید: (((و آنها را ببینى كه برگردند))) از ولایت على (((در حالى كه متكبرند))) از آن .

سپس گفتار خدا متوجه معرفى آنها شده ، مى فرماید: (((براى آنها برابر است ، برایشان آمرزش خواهى یا آمرزش نخواهى ، خدا آنها را هرگز نخواهد آمرزید، كه خدا گروه فاسقان را هدایت نكند))) یعنى ستمگران بوصى تو را.

عرض كردم : آیا آنكه نگونسار بر چهره خویش راه رود، هدایت یافته تر است ، یا آنكه باقامت راست براه مستقیم مى رود؟ 22 سوره 67 -))) فرمود: خدا كسى را كه از ولایت على برگشته بكسى مثل زده است كه برو افتاده ، راه مى رود و در كار خود گمراهست . و كسى را كه از على پیروى كند، باقامت راست و بر راه مستقیم قرار داده و راه مستقیم همان امیرالمؤ منین علیه السلام است .

عرض كردم : خدا فرماید: (((آن گفتار رسولى ارجمند است 40 سوره 69-))) فرمود: یعنى گفتار جبرئیل از جانب خدا درباره ولایت على علیه السلام است .

عرض -كردم : (((و گفتار خیال پردازى نیست ، شما اندكى ایمان مى آورید - 41 سوره 69 -))) فرمود: آنها گفتند: محمد بپروردگارش دروغ بسته و خدا او را درباره على چنین دستورى نداده است ، پس خدا آیه اى فرستاد و فرمود: همانا ((((ولایت على ) از جانب پروردگار جهانیان نازل شده است . اگر (محمد) بعضى از گفته ها را بدروغ بما نسبت دهد، دست راستش را مى گیریم (او را بشدت بگیریم ) و شاهرگش را ببریم ))) سپس سخن را متوجه این موضوع كرده و فرموده است : (((همانا (ولایت على ) یاد آورى است براى پرهیزگاران (جهانیان ) و ما مى دانیم كه بعضى از شما تكذیب كنندگانید. و همانا (على ) مایه افسوس كافرانست . و همانا (ولایت او) حقیقت یقین است . تسبیح بگو (اى محمد) بنام پروردگار بزرگت آخر سوره 69 -))) مى فرماید: پروردگار بزرگت را كه این فضیلت بتو عطا فرموده سپاسگزارى كن .

عرض كردم : خدا فرماید: (((و هنگامى كه هدایت را شنیدیم بآن ایمان آوردیم 13 سوره 71 -))) فرمود: هدایت همان ولایت است . یعنى بمولاى خود ایمان آوردیم . پس هر كه بولایت مولاى خود ایمان آورد (((از نقصان و ستم نترسد))) عرض كردم : این تنزیل است ؟ فرمود: نه ، تاءویل است (یعنى آنچه درباره ولایت گفتم آیه قرآن نیست ولى مقصود و معنى آنست ).

عرض كردم : خدا فرماید: (((من اختیار زیان زدن و هدایت كردن شما را ندارم 21 سوره 71 -))) فرمود: رسولخدا صلى اللّه علیه وآله مردم را بولایت على دعوت فرمود، قریش نزد آنحضرت انجمن كردند و گفتند: اى محمد ما را از این امر معاف كن ، پیغمبر صلى اللّه علیه وآله بآنها فرمود: این امر با خداست با من نیست ، آنها حضرت را متهم كردند و از نزدش بیرون آمدند. پس خدا این آیه نازل فرمود: (((بگو من اختیار زیان زدن و هدایت كردن شما را ندارم . بگو هیچكس مرا در برابر خدا پناه ندهد (اگر نافرمانیش كنم ) و جز او پناهگاهى نیابم ، مگر اینكه از جانب خدا ابلاغ كنم و پیغامهاى او را (درباره على علیه السلام ) برسانم 22 -))).

عرض كردم : این تنزیل است ؟ فرمود: آرى ، سپس خدا براى تاءكید مطلب فرموده است : (((و هر كه نافرمانى خدا و رسولش كند (درباره ولایت على ) آتش دوزخ همیشه و جاودان براى او است ))) عرض كردم : (((تا زمانیكه عذاب موعود را ببینند خواهند دانست كیست كه یاورش ناتوانتر و سپاس كمتر است 23 -))) فرمود: مقصود از این آیه امام قائم و یاران او است .

عرض كردم : (((بر آنچه مى گویند شكیبا باش 9 سوره 72 -))) فرمود: یعنى آنچه درباره تو مى گویند (((و از آنها ببر، بریدنى نیكو. و مرا واگذار (اى محمد) با تكذیب كنندگان (نسبت بوصیت ) كه صاحب نعمتند و اندكى مهلتشان ده 11 -))) عرضكردم : این تنزیل است ؟ فرمود: آرى (یعنى كلمه بوصیك نیز نازل شده است ).

عرض كردم : (((تا به یقین رسند كسانى كه به آنها كتاب داده شده ؟ 31 سوره 74 -))) فرمود: یعنى تا یقین كنند كه خدا و پیغمبر و وصیش برحقند.

عرض كردم : (((و آنها كه ایمان آورده اند بر ایمانشان مى فزاید))) فرمود: یعنى ایمانشان بولایت وصى افزوده گردد.

عرض كردم : (((و اهل كتاب و مؤ منان شك نكنند؟))) فرمود: یعنى بولایت على علیه السلام .

عرض كردم : مقصود از شك چیست ؟ فرمود: مقصود اهل كتابست و مؤ منینى كه خدا ذكر نموده ، سپس فرمود: و آنها درباره ولایت شك نكنند.

عرضكردم : (((این جز یادآورى براى بشر نیست ؟))) فرمود: آرى ، ولایت على علیه السلام است .

عرض كردم : (((آن یكى از حوادث بزرگست ؟))) فرمود: یعنى ولایت .

عرض كردم : (((براى هركس از شما كه خواهد جلو رود یا عقب افتد؟))) فرمود: یعنى كسى كه بولایت ما جلو رود از دوزخ عقب افتد و آنكه از ما عقب كشد، بدوزخ جلو رود.

عرضكردم : (((جز اصحاب یمین ؟))) فرمود: آنها بخدا شیعیان ما باشند.

عرضكردم : (((ما از نمازگزاران نبودیم ؟ 42))) فرمود: یعنى ما وصى محمد و اوصیاء بعد از او را دوست نداشتیم و بر آنها درود نمى فرستادند.

عرض كردم : (((آنها را چه شده كه از این تذكر روى گردانند؟ 49))) فرمود: یعنى از ولایت روى گردانند.

عرض كردم : (((نه ، این یاد آورى است ؟))) فرمود: یعنى ولایت .

عرض كردم ، خدا فرماید: (((بنذر وفا مى كنند؟ 7 سوره 76 -))) فرمود: یعنى به پیمانى كه خدا در میثاق راجع بولایت ما از آنها گرفته وفا مى كنند،

عرض كردم : (((ما این قرآن را بتو نازل كردیم ، نازل كردنى 31 -))) فرمود: یعنى نازل كردنى بولایت على علیه السلام .

عرض كردم : این تنزیل است ؟ فرمود: آرى ، این تاءویل است .

عرض كردم : (((همانا این یادآورى است ؟))) فرمود: یعنى ولایت .

عرض كردم : (((خدا هر كه را خواهد در رحمت خود داخل كند؟31))) فرمود: یعنى در ولایت ما: فرمود، (((و خدا براى ستمگران عذابى دردناك آماده ساخته ))) مگر نبینى كه خدا فرماید: (((بما ستم نكردند ولى بخودشان ستم مى كنند؟ 54 سوره 2 -))) امام فرمود: همانا خدا گرامى تر و عالى تر از آنست كه ستم بیند یا خود را بستم نسبت دهد، ولى خدا ما را بخود مربوط ساخت و ستم بما را ستم بخود قرار داد و ولایت خویش ، سپس براى این موضوع آیه ئى بر پیغمبرش نازل كرد و فرمود:

(((ما بآنها ستم نكردیم ، ولى آنها بخود ستم نمودند 118 سوره 16 -))) گفتم : این تنزیل است ؟ فرمود: آرى .

عرض كردم : (((در آن روز واى بر تكذیب كنندگان ؟ 15 سوره 77 -))) فرمود: یعنى اى محمد واى بر تكذیب كنندگان ولایت على (بن ابیطالب ) علیه السلام كه بتو وحى كردیم (((مگر پیشینیان را هلاك نكردیم ؟ و دیگران را نیز دنبال آنها بریم ؟ 17 -))) فرمود: پیشینیان آنهایند كه پیغمبران را راجع باطاعت از اوصیاء تكذیب نمودند (((با نافرمانان اینگونه رفتار مى كنیم ؟))) فرمود: یعنى آنها كه نسبت به آل محمد نافرمانى نموده و كردند آنچه كردند.

عرض كردم : (((همانا پرهیزگاران ))) فرمود: بخدا ما هستیم و شیعیان ما، جز ما كسى ملت ابراهیم را ندارد، و مردم دیگر از آن بركنارند.

عرض كردم : (((روزى كه روح و فرشتگان صف كشیده سخن نگویند... تا آخر آیه 38 سوره 78 (كه فرماید: مگر كسى كه خدا باو اجازه دهد و او درست گوید))) فرمود: بخدا ما هستیم كه روز قیامت اجازه داریم (سخن گوئیم ) و درست گوئیم .

عرض كردم : آنگاه كه گوئید چه خواهید گفت ؟ فرمود: بزرگى پروردگار خود گوئیم و بر پیغمبر خود درود فرستیم و از شیعیان خود شفاعت كنیم ، و پروردگار ما ما را رد نكند.

عرض كردم : (((نه ، اصلا نامه گنهكاران در سجین است 7 سوره 83 -))) فرمود: آنها كسانى هستند كه نسبت بحق ائمه نافرمانى خدا كردند و بر ایشان ستم نمودند.

عرض كردم : (((سپس گفته مى شود: اینست آنچه تكذیبش مى كردید؟ 16))) فرمود: یعنى امیرالمؤ منین علیه السلام عرض كردم : تنزیل است ؟ فرمود: آرى .( پس واضح و اظهرمن‌الشمس است صحت این روایت به دلیل نداشتن روایات معارض و داشتن روایات منطبق و همسو و بودن آن‌ها در راستای آیات قرآن و عقل و ... ، پس برای ذکر تأویل و تنزیل در پایان هر فراز این روایت دو احتمال وجود دارد اول خطای کاتب دوم تحریف در این فراز ها در راستای تخریب اصل روایت که عظیم و غیر قابل انکار است و ما نمونه این سیاست تحریف گرا در تخریب متون صحف آسمانی تورات و انجیل را در کتاب شریف نورالانوار خود شرح و تفسیر نموده‌ایم و السلام )

76- ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام راجع بقول خداى عزوجل : (((هر كه از یاد من روبگرداند زندگیش تنگ است 124 سوره 20 -))) فرمود: مقصود از آن (یاد من ) امیرالمؤ منین علیه السلام است . عرض كردم : (((او را روز قیامت كور محشور كنیم ))) فرمود: یعنى كور دیده در آخرت ، كور دل در دنیا از ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام و او در قیامت سر گردانست و مى گوید: (((چرا مرا كه بینا بودم ، كور محشور كردى ؟ گوید آنچنان كه آیات ما سوى تو آمد و آنها را فراموش كردى 122 -))) فرمود: آیات ائمه علیهم السلام اند (((كه تو آنها را فراموش كردى ، همچنان امروز فراموش مى شوى ))) یعنى همچنان كه آنها را رها كردى ، امروز در آتش

رها مى شوى ، چنان كه ائمه علیهم السلام را رها كردى و امرشان را اطاعت نكردى و گفتارشان را نشنیدى .

عرض كردم : (((و این چنین جزا مى دهیم هر كس را كه زیاده روى كرده و به آیه هاى پروردگارش ایمان نیاورده ، همانا عذاب آخرت سخت تر و پایدارتر است 123 -))) فرمود: یعنى كسى كه در ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام دیگرى را شریك كند و بآیات پروردگارش ایمان نیاورد و ائمه علیهم السلام را از روى دشمنى رها كند و از آثارشان پیروى نكند و دوستشان ندارد.

عرض كردم : (((خدا بكار بندگان خود دقیق تر (مهربانتر) است ، هر كه را خواهد روزى دهد؟ 19 سوره 42 -))) فرمود: یعنى ولایت امیرالمؤ منین علیه السلام .

عرض كردم : (((هر كس كشت آخرت خواهد؟))) فرمود: یعنى معرفت امیرالمؤ منین علیه السلام و ائمه (((در كشتش بیفزائیم ))) فرمود: یعنى معرفتش را بیفزائیم ، تا بهره خود را از دولت ائمه دریافت كند (((و هر كه كشت دنیا خواهد، از دنیا باو دهیم و در آخرت او را بهره ئى نیست 20 -))) فرمود: یعنى براى او از دولت حق با امام قائم بهره ئى نیست .

(در روایات برگزیده و كلى راجع به ولایت )

1- بكیر بن اعین گوید: امام باقر علیه السلام مى فرمود: خدا از شیعیان ما پیمان ولایت گرفت ، در حالى كه مانند موران ریز بودند، همان روزى كه از ذره ها (روزى كه همه بشر مانند ذره یعنى مورچه بودند) پیمان گرفت و نیز بربوبیت خود و نبوت محمد صلى اللّه علیه وآله اقرار گرفت . (راجع بعالم ذره در كتاب ایمان و كفر بتفصیل بحث مى شود).( نظر نگارنده است که از کل خلایق این پیمان گرفته شد (الست بربکم) یعنی خداوند این پیمان الست را بدون استثناء از تمام خلایق اخذ فرموده است والسلام)

2- عقبه گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: خدا مخلوق را آفرید، و هر مخلوقى را كه دوست مى داشت از ماده اى كه دوست داشت آفرید، و آنچه را دوست داشت از گل بهشت آفرید. و هر مخلوقى را كه دوست نداشت از ماده اى كه دوست نداشت آفرید، و آنچه را دوست نداشت از گل دوزخ آفرید، سپس آنها را در سایه اى مبعوث كرد.

من عرض كردم : سایه چیست ؟ فرمود: نمى بینى كه سایه خودت را برابر خورشید چیزى هست و چیزى نیست (یعنى چیزیست كه از خود شخصیت و استقلال ندارد و این تنظیریست براى عالم مثال یا عالم ارواح یا عالم ذر) سپس خدا پیغمبران را در میان آنها مبعوث ساخت تا ایشان را به اقرار خدا دعوت كنند، این است كه خدا فرماید: (((و اگر از آنها بپرسى كى خلقشان كرده ؟ خواهند گفت : خدا 78 سوره 43-))) سپس خدا ایشان را باقرار نسبت به پیغمبران دعوت كرد، برخى اقرار و برخى انكار نمودند، آنگاه به ولایت ما دعوتشان كرد، به خدا كسى بدان اقرار كرد كه خدایش دوست داشت و آنكه را دشمن داشت ، انكار كرد این است گفتار

خدا: (((به آنچه از پیش (در عالم ذر) تكذیب كرده اند، ایمان نخواهند آورد 74 سوره 10 -) سپس امام باقر علیه السلام فرمود: تكذیب آنها در آنجا (عالم ذر) بود،

شرح _علامه مجلسى ره گوید: عقیده محدثین این است كه چون خدا نیكى و بدى كردار و عقیده بندگانش را مى دانست ، نیكان را از گل بهشت آفرید و بدان را از گل جهنم تا هر كدام از آن دو دسته به لیاقت و سزاوارى خود برسند بنابراین كردار و رفتار آنها سبب شد كه آن گونه خلق شوند، نه آنكه بر عكس باشد (تا جبر لازم آید).( تعبیر نگارنده از این راویان و توجیهات آن به گونه‌ای دیگر است یعنی نمی‌پذیرد که خدا نهی نماید از کسی که اختیاری در اعمال خود ندارد و به همین دلیل یعنی عدم توان به پیروی از حق محکوم شود به دوزخ و ...، ولذا تمامی این روایات و توجیهات به دلیل معارضه با آیات عظیمه ی کتاب خدا محکوم به طرد هستند والسلام)

و از محدث استرابادى نقل مى كند كه تشبیه عالم مثال به سایه از این نظر است كه آن مرتبه از وجود نسبت بوجود خارجى چیزى نیست ولى نسبت به خود جیزى هست یا كنایه از این است كه آنها اجسام لطیفه اى بودند.

3- امام صادق علیه السلام فرمود: ولایت ما همان ولایت خداست كه خدا هیچ پیغمبرى را جز به آن مبعوث نساخت

شرح ولایت خداست یعنى ولایت از طرف خداست یا به جهت این است كه ولایت خدا بدون ولایت ما قبول نشود. و ولایت ما مختص به این شریعت نیست ، بلكه در هر شریعتى لازم بوده است .

4- امام صادق علیه السلام مى فرمود: هیچ پیغمبرى نیامد، مگر به معرفت حق ما و برترى ما بر دیگران (یعنى این دو مطلب از طرف خدا بر او واجب بود).

5- امام باقر علیه السلام مى فرمود: به خدا كه در آسمان هفتاد صف از ملائكه است ، اگر تمام مردم روى زمین انجمن كنند كه یك صف آنها را بشمارند، نتوانند، و آن فرشتگان همگى ولایت ما را معتقدند.

6- حضرت ابوالحسن علیه السلام فرمود: ولایت على علیه السلام در تمام كتب پیغمبران نوشته شده است و خدا هیچ پیغمبرى را مبعوث نسازد، جز به نبوت محمد صلى اللّه علیه وآله و وصیت على علیه السلام (یعنى اقرار به این دو مطلب از طرف خدا بر او واجب است ).

7- امام باقر علیه السلام فرمود: همانا خداى عزوجل على علیه السلام را نشانه اى میان خود و مخلوقش گماشت ، هر كه او را شناسد مؤ من است ، و هر كه انكارش كند كافر است و هر كه او را نشناسد گمراهست و هر كه دیگرى را همراه او گمارد مشركست ، و هر كه با ولایت او آید ببهشت در آید.

شرح _انكار در صورتى است كه آن حضرت را بشناسد و مقام امامت و ولایتش را بداند و با وجود آن به واسطه لجاج و عناد نپذیرد ولى نشناختن در صورتى است كه به مقام آن حضرت جاهل باشد. (پس توجه نماید مخاطب محترم به اصل متن روایت که

چگونه امام معصوم علیه‌السلام مؤمن و کافر را معرفی و معرفت و انکار ولایت را در مقابل آن‌ها مذکور نموده است یعنی به عنوان مفاهیم متضاد آن‌ها پس مفهوم معرفت در برابر انکار به معنی تصدیق یاری است نه شناخت و السلام )

8- ابوحمزه گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام مى فرمود: همانا على علیه السلام دریست كه خدا آن را (روى بندگانش ) گشوده ، هر كه از آن در وارد شود مؤ من است و هر كه از آن خارج شود كافر است ، و هر كس نه داخل شود نه خارج شود (بى طرف باشد یا آن حضرت را نشناسد) در زمره كسانى است كه خداى تبارك و تعالى درباره ایشان فرموده است : من درباره آنها به خواست خود رفتار كنم . (یا ببهشت و یا به دوزخشان برم ).( یعنی داخل در ولایت یعنی تصدیق ولایت و خارج شدن از ولایت یعنی انکار ولایت گروه سوم یعنی کسانی که در باغ نبودند یعنی مستضعفین و السلام )

(در شناسائى ائمه دوستان خود را و واگذارى كارشان به ائمه علیه السلام )

1- ما هرگاه مردى را ببینیم ، ایمان یا نفاق او را بحقیقتش مى شناسیم . (پس این‌گونه روایات دلالت بر جبر ندارد بلکه شرح احوال مخاطب است )

( ابواب تاریخ : زندگى و وفات پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) )

پیغمبر صلى اللّه علیه وآله هنگام ظهر و بروایتى هنگام طلوع فجر روز جمعه دوازدهم ربیع الاول عام الفیل((سالی که ابرهه سردار لشکر حبشه با پیل سواران به قصد جسارت به خانه کعبه آمد و به عذاب خدا گرفتار شد قرآن کریم داستانش را در سوره فیل بیان می کند))، چهل سال پیش از بعثت متولد شد، مادرش در ایام تشریق((ایام تشریق روزهای یازدهم و دوازدهم و سیزدهم بعد از اعمال حج است که اسلام آن را در ماه ذی‌حجه قرار داده ولی اعراب جاهلیت 2 سال در محرم حج می‌گذاردند و دو سال در سفر و همچنین در ماه‌های بعد در هر ماهی دو سال حج گزاردند پس بنابر آنکه تولد حضرت در ماه ربیع‌الاول بود و 9 ماه هم در شکم مادر بوده باشد ایام تشریق زمان حملش در جمادی‌الثانی بوده است))نزد جمره وسطى به او حامله گشت و مادرش در منزل شوهر خود) عبدالله بن عبدالمطلب بود، و آن حضرت را در شعب ابیطالب در خانه محمد بن یوسف ، در آخرین زوایه دست چپ كسى كه وارد خانه مى شود، زائیده . خیزران (مادر هادى عباسى ) آن خانه را (از كاخ محمد بن یوسف ) بیرون كرد و مسجدش نمود، و مردم در آن نماز مى خواندند پیغمبر صلى اللّه علیه وآله ، پس از بعثتش 13 سال در مكه بود آنگاه به مدینه مهاجرت فرمود و 10 سال هم در آنجا بود، سپس در روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول كه 63 سال داشت وفات كرد.

پدرش عبدالله بن عبدالمطلب در مدینه نزد دائیهاى آنحضرت وفات كرد و او دو ماهه بود و مادرش آمنه دختر وهب بن عبد مناف بن زهرة بن كلاب بن مرة بن كعب بن لوى بن غالب ، در چهار سالگى آن حضرت وفات كرد، و عبدالمطلب زمانى وفات كرد كه آن حضرت قریب 8 سال داشت و سپس با خدیجه ازدواج فرمود، زمانى كه بیست و

چند ساله بود، براى پیغمبر از خدیجه ، قاسم و رقیه و زینب و ام كلثوم پیش از مبعثش متولد شد و طیب و طاهر و فاطمه علیهما السلام بعد از مبعث ، و نیز روایت شده كه بعد از مبعث غیر از فاطمه علیهما السلام متولد نشد و طیب و طاهر پیش از مبعث متولد شدند، خدیجه علیهما السلام یكسال پیش از هجرت زمانى كه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله از شعب ابیطالب بیرون آمد وفات كرد، و ابوطالب یك سال بعد از خدیجه وفات كرد، چون پیغمبر صلى اللّه علیه وآله آن دو نفر را از دست داد، ماندن در مكه برایش ناگوار آمد و او را اندوه سختى گرفت و به جبرئیل علیه السلام شكایت كرد، خداى تعالى به او وحى كرد كه از شهرى كه مردمش ستمگرند بیرون رو، زیرا تو در مكه بعد از ابوطالب یاورى ندارى : و آن حضرت را امر به هجرت فرمود.

1- حسین بن عبدالله گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم : رسول خدا صلى اللّه علیه وآله سرور فرزندان آدم بود؟ فرمود به خدا او سرور مخلوق خدا بود، و خدا هیچ مخلوقى را بهتر از محمد صلى اللّه علیه وآله نیافریده .

2- امام صادق علیه السلام از پیغمبر صلى اللّه علیه وآله یاد كرد و فرمود: خدا هیج نفس كشى را بهتر از محمد صلى اللّه علیه وآله نیافریده .

3- امام صادق علیه السلام فرمود: خداى تبارك و تعالى فرماید: اى محمد! من ترا و على را به صورت نورى یعنى روحى بدون پیكر آفریدم ، پیش از آنكه آسمان و زمین و عرض و دریایم را بیافرینم ، پس تو همواره یكتائى و تمجید مرا مى گفتى ، سپس دو روح شما را گرد آوردم و یكى ساختم ، و آن یك روح مرا تمجید و تقدیس و تهلیل ((یعنی گفتن لااله الاالله و خدا را بیگانگی ستودن)) مى گفت ، آنگاه آن را به دو قسمت كردم و باز هر یك از آن دو قسمت را به دو قسمت نمودم تا چهار روح شد، محمد یكى ، على یكى ، حسن و حسین دو تا.

سپس خدا فاطمه را از نورى كه در ابتدا روحى بدون پیكر بود آفرید، آنگاه با دست خود ما را مسح كرد و نورش را بما رسانید.

شرح _مرحوم مجلسى در توضیح این حدیث اقوالى از خود و دانشمندان دیگر نقل مى كند، ولى آنچه جلب توجه ما را مى كند، این است كه مى گوید: والله یعلم حقایق تلك الاسرار و حججه الاخیار علیهم السلام (((خدا و حجج برگزیده او حقایق این اسرار مى دانند))).

4- امام باقر علیه السلام مى فرماید: خداى تعالى به محمد صلى اللّه علیه وآله وحى كرد كه : اى محمد! من ترا آفریدم ، در حالى كه هیچ نبودى و از روح خود در تو دمیدم ، براى شرافتى كه از خود نسبت به تو قائل شدم ، زمانى كه اطاعت ترا بر همه خلقم واجب ساختم ، پس هر كه ترا فرمانبرد، مرا فرمان برده . و هر كه نافرمانى تو كند، نافرمانى من كرده است . و آن

اطاعت را نیز درباره على و نسلش ، آنهائى را كه بخود مخصوص نمودم (یازده فرزند معصوم او) واجب ساختم .

5- محمد بن سنان گوید: نزد امام محمد تقى علیه السلام بودم و اختلاف شیعه را مطرح كردم ، حضرت فرمود: اى محمد! همانا خداى تبارك و تعالى همواره بیگانگى خود یكتا بود (یگانه اى غیر او نبود) سپس محمد و على و فاطمه را آفرید آنها هزار دوران بماندند، سپس چیزهاى دیگر را آفرید. و ایشان را بر آفرینش آنها گواه گرفت و اطاعت ایشان را در میان مخلوق جارى ساخت (بر آنها واجب كرد) و كارهاى مخلوق را به ایشان واگذاشت . پس ایشان هر چه را خواهند حلال كنند و هر چه را خواهند حرام سازند، ولى هرگز جز آنچه خداى تبارك و تعالى خواهد نخواهند. سپس فرمود: اى محمد! این است آن دیانتى كه هر كه از آن جلو رود (غلو كند، از دایره اسلام ) بیرون رفته و هر كه عقب بماند (و وارد دایره نشود) نابود گشته (دینش را باطل كرده ) و هر كه به آن بچسبد، به حق رسیده است ، اى محمد همواره ملازم این دیانت باش .

6- امام صادق علیه السلام فرمود: یكى از قریش به رسولخدا صلى اللّه علیه وآله گفت : شما كه آخرین و پایان پیغمبران هستى ، بچه سبب (در مقام و رتبه ) از همه پیش افتادى ؟ فرمود: زیرا من نخستین كسى بودم كه بپروردگارم ایمان آوردم و نخستین كسى كه پاسخ گفت ، زمانى كه خدا از پیغمبران پیمان گرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت كه مگرنه این است كه من پروردگار شما هستم ؟ گفتند بلی، من نخستین پیغمبرى بودم كه بلی گفت : پس سبقت من بر پیغمبران بواسطه اقرار بخدا بود (كه پیش از همه گفتم )

7- مفضل گوید: بامام صادق علیه السلام عرض كردم : آنگاه كه در اظله (عالم ارواح یا عالم مثال یا عالم ذر) بودید به چه كیفیت بودید؟ فرمود: نزد پروردگار خود بودیم ، كسى جز ما نزد او نبود در سایه سبزى بودیم . و خدا را تسبیح و تقدیس و تهلیل و تمجید مى گفتیم ، و هیچ فرشته مقرب و جاندارى غیر ما نبود، تا آنكه خدا آفرینش چیزها را اراده كرد، پس آنچه خواست . چنانكه خواست از ملائكه و غیر آنها آفرید، و سپس علم آن را بما رسانید.

8- امام صادق علیه السلام مى فرمود: ما نخستین خاندانى هستیم كه خدا نام ما را بلند ساخت ، چون خدا آسمانها و زمین را آفرید بمنادئى دستور داد تا فریاد زند: گواهى دهم كه شایسته پرستشى جز خدا نیست سه بارگواهى دهم كه محمد صلى اللّه علیه وآله رسولخداست سه بارگواهى دهم كه على از روى حق امیرالمؤ منانست سه بار -.

9- و فرمود: همانا خدا بود و هیچ پدیده ئى نبود، سپس پدیده و مكان را آفرید و نور الانوار را آفرید كه همه نورها از او نور گرفت و از نور خود كه همه نورها از آن نور یافت در آن (نور الانوار) جارى ساخت و ان نوریست كه محمد و على را از آن آفرید، پس محمد و على دو نور نخستین بودند زیرا پیش از آنها

چیزى پدید نیامده بود، و آن دو همواره پاك و پاكیزه در صلبهاى پاك جارى بودند تا آنكه در پاكترین آنها یعنى عبدالله و ابوطالب از یكدیگر جدا گشتند.

10- جابر بن یزید گوید: امام باقر علیه السلام بمن فرمود: اى جابر! همانا خدا در اول آفرینش محمد صلى اللّه علیه وآله و خاندان رهنما و هدایت شده او را آفرید، و آنها در برابر خدا اشباح نور بودند عرض كردم ، اشباح چیست ؟ فرمود: یعنى سایه نور، پیكرهاى نورانى بدون روح ، و محمد صلى اللّه علیه وآله تنها بیك روح مؤ ید بود و آن روح القدس بود كه او و خاندانش بوسیله آن روح خدا را عبادت مى كردند و از این جهت خدا ایشان را خویشتن دار، دانشمند، نیكوكار، برگزیده آفرید، با نماز و روزه و سجود و تسبیح و تهلیل خدا را عبادت مى كردند و نمازها را مى گزاردند و حج مى كردند و روزه مى گرفتند.

11- امام باقر علیه السلام فرمود: در رسولخدا صلى اللّه علیه وآله سه چیز بود كه در هیچكس جز او نبود. 1- سایه نداشت (زیرا نور او تحت الشعاع خورشید نمى گشت ) 2- از راهى نمى گذشت جز آنكه هر كس بعد از دو روز و سه روز از آنجا مى گذشت بواسطه بوى خوشش مى فهمد پیغمبر از آنجا عبور كرده است . 3- از هیچ سنگ و درختى عبور نمى كرد، جز آنكه براى او سجده مى كرد. (و این سجده بعنوان احترام بود نه عبادت و معنوى بود نه ظاهرى نظیر تسبیح موجودات خدا را).

12- امام صادق علیه السلام فرمود: چون رسولخدا صلى اللّه علیه وآله را بمعراج بردند، جبرئیل او را بجائى رسانید و خود با او نیامد. حضرت فرمود: این جبرئیل ! در چنین حالى مرا تنها مى گذارى ؟! گفت : برو، بخدا در جائى قدم گذاشته اى كه هیچ بشرى قدم نگذاشته و پیش از تو هم بشرى در آنجا راه نرفته .

13- جابر گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم : پیغمبر خدا را برایم وصف كن . فرمود: پیغمبر خدا صلى اللّه علیه وآله رنگش مایل بسرخى بود، چشمانش سیاه و درشت ، ابروانش بهم پیوسته ، كف دست و پایش پرگوشت و غیره كوتاه بود و از سفیدى گویا در قالب نقره بود، سر استخوانهاى شانه اش درشت بود، از شدت انس و مهرى كه با مردم داشت ، هرگاه متوجه كسى مى شد، با تمام بدن متوجه مى شد (نه آنكه مانند متكبران خود بین بگوشه چشم و ابرو بنگرد) رشته موئى از گودى گلویش تا سر نافش كشیده و مانند خط میان صفحه اى از نقره درخشان بود (زیرا در میان صفحه محدب نقره ، خط سیاهى بنظر مى رسد و از این تشبیه معلوم مى شود كه سایر قسمتهاى شكم بدون مو و براق بوده است ) و از گردن تا شانه مانند گلاب پاش تره ئى بو بینى داشت كه هنگام نوشیدن آب ، نزدیك بود آب را پس زند، و چون راه مى رفت بجلو متمایل مى شد، مثل اینكه بسرازیرى می رود،

مانند پیغمبر خدا صلى اللّه علیه وآله دیده نشده ، نه پیش از او و نه بعد از او صلى اللّه علیه وآله .

14- امام صادق علیه السلام فرمود: همانا رسولخدا صلى اللّه علیه وآله فرمود: خدا امت مرا در عالم طینت برایم مجسم كرد، و نامهاى ایشان را بمن آموخت . چنانكه همه نامها را به آدم آموخت . آنگاه پرچمداران (خلفاء و زمامداران ) بر من گذشتند. من براى على و شیعیانش آمرزش خواستم ، و پروردگارم یك مطلب را درباره شیعیان على بمن وعده داد، عرض شد: یا رسول الله ، آن مطلب چیست ؟ فرمود: آمرزش براى ایمان آورندگانشان ، و در گذشت از گناهان ، براى كوچك و بزرگشان ، و اینكه تبدیل گناه بحسنه و ثواب (كه در آیه شریفه یبدل الله سیئاتهم حسنات است ) براى آنها باشد.

15- امام صادق علیه السلام در خطبه اى كه بذكر حال و صفات پیغمبر و ائمه علیه السلام اختصاص داده مى فرماید: آن بردبارى و وقار و مهربانى كه خدا داشت ، گناهان بزرگ و كارهاى زشت مردم ، او را مانع نشد كه براى آنها برگزیند دوست ترین و شریفترین پیغمبرانش را، یعنى محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله و سلم) را كه در حریم عزت تولد یافته ، و در خاندان شرافت اقامت گزیده ، حسبش ناآمیخته و نسبش آلوده نگشته بود، صفاتش بر دانشمندان نامعلوم نبود، پیغمبران در كتب خود بوجودش مژده داده ، و صفاتش را دانشمندان بیان كرده و حكیمان در وصفش اندیشیده بودند، پاكیزه اخلاقى بود بى نظیر، هاشمى نسبى بى مانند، مكى وطنى بى همطراز.

حیا صفت او بود و سخاوت طبیعتش ، برمتانت ها و اخلاق نبوت سرشته شده و اوصاف و خویشتن دارى هاى رسالت بر او مهر شده بود. تا آنگاه كه وسائل مقدارات خدا او را بوقت خود رسانید، قضا و قدر، بامر خدا او را بپایان كارش كشانید، حكم حتمى خدا او را بسوى سرانجامش برد، هر امتى امت پس از خود را بوجودش مژده داد، و پشت بپشت هر پدرى او را بپدر دیگر تحویل داد، از زمان آدم تا برسد بپدرش عبدالله اصل و حسبش بزنا آمیخته نشد و ولادت او با نزدیكى ما مشروعى پلید نگشت ، ولادتش در بهترین طایفه و گرامیترین نواده (بنى هاشم ) و شریفترین قبیله (فاطمه مخزومیه ) و محفوظترین شكم بار دار (آمنه بنت وهب ) و امانت دارترین دامن بود. خدا او را برگزید و پسندید و انتخاب كرد، و كلیدهاى دانش و سرچشمه هاى حركت بدو داد. او را مبعوث كرد تا رحمت بندگان و بهار جهان باشد. و خدا كتابى را بر او نازل كرد كه بیان و توضیح هر چیز در آنست ، یعنى قرآنى بلغت عربى بدون كجى ، شاید مردم پرهیزگار شوند، آنرا براى مردم بیان كرد و توضیح داد، با دانشى كه تفصیلش داد و دینى كه آشكارش ساخت و واجباتى كه آنها را لازم نمود و حدودى كه براى مردم وضع كرد و بیان نمود و امورى كه آنها را براى مخلوقش كشف كرد و آگاهشان ساخت .

در آن امور راهنمائى بسوى نجات است و نشانه هائى كه بهدایت خدا دعوت كند. رسول خدا صلى اللّه علیه وآله رسالتش را تبلیغ كرد و ماءموریتش را

آشكار ساخت و بارهاى سنگین نبوت را كه بگردن گرفته بود، بمنزل رسانید، و بخاطر پروردگارش صبر كرد، و در راهش جهاد نمود و براى امتش خیر خواهى كرد و ایشان را به نجات دعوت كرد، و بیاد خدا تشویق نمود، و براه هدایت دلالت فرمود، بوسیله برنامه ها و انگیزه هائى كه پایه هاى آن را براى بندگان پى ریزى كرد و مناره هائى كه نشانه هایش را بر افراشت تا مردم پس از او گمراه نشوند و آنحضرت نسبت بمردم دلسوز و مهربان بود.

1- امام باقر علیه السلام فرمود: چون رسول خدا صلى اللّه علیه وآله در گذشت ، آل محمد علیهم السلام (از شدت تاءثیر و اندوه ) درازترین شب را مى گذرانیدند (چون خواب از چشمشان رفته بود و جهان در نظرشان تیره گشته بود) تا آنجا كه از آسمانى كه بالاى سرشان قرار گرفته و زمینى كه آنها را بر دوش كشیده فراموش كردند. زیرا رسول خدا صلى اللّه علیه وآله خویش و بیگانه را در راه خدا متحد ساخته بود (براى رضاى خدا حامى و مدافع خویشان و یگانگان بود و كمانشان را بزه كشیده بود) در آن میان كه ایشان چنان حالى داشتند، واردى بر ایشان در آمد، كه خودش را نمى دیدند و سخنش را مى شنیدند و او مى گفت :

درود و رحمت و بركات خدا بر شما خانواده باد، همانا با وجود خدا در سایه او هر معصیبتى را بردبارى و دلخوشى و هر هلاكتى را نجات و از دست رفته ئى را جبرانیست (((هر جاندارى مرگ را مى چشد و روز قیامت پاداشهاى شما را تمام مى دهند، هر كه را از دوزخ بكنار برند و ببهشت در آورند، كامیاب شده و زندگى دنیا جز كالاى فریب نباشد185 سوره 30-))).

همانا خدا شما را برگزیده و برترى داده و پاك نموده و خانواده پیغمبرش قرار داده و علم خود را بشما سپرده و كتاب خود را بشما بارث داده و شما را صندوق علم و عصاى عزتش ساخته ، (یعنى خود را در میان مخلوق بشما قائم نموده ) و از نور خود براى شما مثل زده (بحدیث 513 رجوع شود) و شما را از لغزش محفوظ داشته و از فتنه ها ایمن ساخته ، پس شما با دلدارى خدا تسلیت یابید، زیرا خدا رحمتش را از شما باز نگرفته و نعمتش را زایل نفرموده است .

شما اهل خداى عزوجل هستید، ببركت شما نعمت كامل گشته ، و پراكنده گى گرد آمده و اتحاد كلمه پیدا شده و شما اولیاء خدائید، هر كه از شما پیروى كند كامیاب شده ، و هر كه بحق شما ستم روا دارد، هلاكت یافته ، دوستى شما از جانب خدا در قرآن بر بندگان مؤ من واجب گشته ، علاوه بر همه اینها خدا هرگاه بخواهد شما را یارى كند تواناست . پس شما هم براى عاقبت امر شكیبا باشید، زیرا عاقبت كارها بسوى خدا مى گراید (و خدا اهل حق را بپاداش صبرشان مى رساند).

خدا شما را بعنوان امانت از پیغمبرش پذیرفته ، و باولیاء مؤ منینش كه در روى زمین هستند سپرده است . هر كه امانت خود را بپردازد، خدا پاداش راستى و درستیش را باو دهد. شما هستید آن امانت سپرده شده و دوستى و اطاعت مردم نسبت بشما واجب و لازم است ، رسولخدا صلى الله علیه و آله در گذشت ، در حالى كه دین را براى

شما كامل كرد، و راه نجات را بیان فرمود، و براى هیچ نادانى عذرى باقى نگذاشت پس هر كه نادان ماند، یا خود را بنادانى زند، یا انكار كند یا فراموش نماید، و یا خود را بفراموشى زند، حسابش با خدا است ، و خدا دنبال حوائج شما است ، شما را بخدا مى سپارم ، درود بر شما باد.

من از امام باقر علیه السلام پرسیدم این تسلیت از جانب كه براى آنها آمد؟ فرمود: از جانب خداى تبارك و تعالى .

17- امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه رسولخدا صلى الله علیه و آله در شب تار دیدار مى شد نورى مانند پاره ماه از او بچشم مى خورد.

18- و فرمود: جبرئیل علیه السلام بر پیغمبر نازل شد و گفت : اى محمد! پروردگارت بتو سلام مى رساند و مى فرماید: من آتش دوزخ را حرام كردم بر پشتى كه ترا فرود آورد، و شكمى كه بتو آبستن شد، و دامانى كه ترا پرورید: آن پشت ، پشت عبدالله بن عبد المطلب است ، و شكمى كه بتو آبستن شد، آمنه بنت وهب ، و اما دامانى كه ترا پرورید، دامان ابیطالب - و طبق روایت این فضال - و فاطمه بنت اسد است .

19- و فرمود: عبدالمطلب روز قیامت بعنوان یك امت محشور شود و سیماى پیغمبران و هیبت سلاطین داشته باشد.

شرح ­_مجلسى (قدّس سرّه) از نهایه ابن اثیر نقل مى كند كه مردمى را كه در میان جماعتى دینى مخصوص بخود داشته باشد امت گویند، چنانكه خداى تعالى درباره ابراهیم فرماید: (((هملنا ابراهیم امتى بود)))بنابراین چون در میان تمام مشركین مكه تنها عبدالمطلب خدا شناس بود، او را امت نامیدند، چنانكه حضرت ابراهیم هم در زمان خود چنان بود. و از مفردات راغب نقل كند كه ابراهیم بتنهائى از لحاظ عبادت بجاى یك امت و جماعت بود، از این رو او را امت فرمود: و بعضى گفته اند: مردى كه خیر و دیانت در او جمع باشد امتش گویند.

20- و فرمود: عبدالمطلب نخستین كسى است كه (از میان فرزندان اسماعیل ) به بدا معتقد بود، او روز قیامت بعنوان یك امت مبعوث شود و رونق سلاطین سیماى پیغمبران داشته باشد.

21- و فرمود: عبدالمطلب بتنهائى یك امت مبعوث شود، و رونق سلاطین و هیئت پیغمبران داشته باشد، و این بجهت آنست كه او نخستین معتقد به بدا بود. و فرمود: عبدالمطلب رسول خدا صلى اللّه علیه وآله را بسوى ساربانانش فرستاد تا شتران فرار كرده را گرد آورد. حضرت دیر كرد، عبدالمطلب حلقه در خانه كعبه را گرفت و مى گفت : (((پروردگارا اهل خود را هلاك مى كنى ؟! اگر چنین كنى امرى از جانب تو ظاهر گشته است ))) (زیرا من در كتب و اختیار پیغمبران گذشته خوانده ام كه این نوه من پیغمبر خواهد شد، اگر در كودكى بمیرد، معلوم مى شود براى خدا بدا

حاصل شده است ) سپس پیغمبر صلى اللّه علیه وآله شترها را آورد و عبدالمطلب در هر جاده و دره ئى كسى را بجستجوى پیغمبر فرستاد و فریاد مى زد: (((پروردگارا اهل خود را هلاك مى كنى ؟!! اگر چنین كنى براى تو بدا حاصل گشته است ))) چون چشمش بپیغمبر صلى اللّه علیه وآله افتاد، او را در بر گرفت و بوسید و فرمود: پسر جانم : پس از این ترا دنبال كارى نفرستم ، زیرا مى ترسم ، ناگهان گرفتار و كشته شوى .

22- امام صادق علیه السلام فرمود: چون امیر حبشه لشكر خود را همراه پیلان بسوى مكه فرستاد تا خانه كعبه را خراب كند، بشتران عبدالمطلب بر خوردند و آنها را پیش راندند، این خبر به عبدالمطلب رسید. او نزد امیر حبشه آمد. دربان امیر در آمد و گفت : این عبدالمطلب بن هاشم است ، گفت : چه مى خواهد؟ مترجم گفت : آمده است و تقاضا دارد كه شترانى را كه لشكر تو برده اند باو برگردانى ، پادشاه حبشه با صحابش گفت : این مرد رئیس و پیشواى قومى است كه من براى خراب كردن خانه اى كه عبادتش مى كنند آمده ام ، و او رها كردن شترانش را از من مى خواهد، اگر او دست بازداشتن از خراب كردن كعبه را از من مى خواست . مى پذیرفتم ، شترانش را باو برگردانید، عبدالمطلب به مترجمش گفت : سلطان بتو چه گفت ؟ مترجم باو گزارش داد، عبدالمطلب گفت : من صاحب شتر هستم و خانه صاحبى دارد كه آن را نگه مى دارد، شتران را باو پس دادند و عبدالمطلب بجانب منزلش برگشت . هنگام مراجعت به فیل برخورد، باو گفت : اى محمود! فیل سرش را حركت داد، باو گفت : مى دانى تو را براى چه آورده اند؟ فیل با سر اشاره كرد: نه ، عبدالمطلب گفت : ترا آورده اند تا خانه پروردگارت را خراب كنى ، چنین كارى را انجام مى دهى ؟ با سر اشاره كرد: نه ، عبدالمطلب بمنزلش مراجعت كرد.

چون صبح شد، لشكریان فیل را بردند تا وارد خانه شود، فیل سرباز زد و امتناع ورزید، آن هنگام عبدالمطلب به یكى از غلامانش گفت : بالاى كوه رو و بنگر تا چه بینى ، گفت : یك سیاهى از طرف دریا مى بینم گفت : چشمت به همه آنها مى رسد؟ گفت : نه ولى نزدیك است برسد، چون نزدیك شد، گفت : پرنده بسیارى است كه آنها را نمى شناسم ، و هر یك از آنها سنگى باندازه سنگى كه با پشت ناخن مى پرانند یا كوچكتر در منقار دارد: عبدالمطلب گفت : به پروردگار عبدالمطلب ، جز این قوم را نخواهند، تا آنگاه كه بالاى سر همه لشكر قرار گرفتند، سنگ ریزه را انداختند، هر سنگریزه بر سر مردى فرود آمد و از مقعدش خارج شد و او را بكشت ، از آن لشكر جز یك مرد جان بدر نبرد كه رفت و گزارش را بمردم گفت : چون گزارش را گفت پرنده سنگ ریزه را افكند و او را هم بكشت .

23- امام صادق علیه السلام فرمود: در آستانه كعبه براى عبدالمطلب فرشى مى گستردند كه مخصوص او بود و براى دیگرى در آنجا فرش گسترده نمى شد، و او فرزندانى داشت كه بالاى سرش مى ایستادند و از كسانى كه

نزدیكش مى رفتند جلوگیرى مى كردند. رسول خدا صلى اللّه علیه وآله كه كودكى بود تازه به راه افتاد بیامد و روى زانوى عبدالمطلب نشست ، یكى از آنها خم شد تا رسول خدا را از او دور كند، عبدالمطلب گفت از پسرم دست بدار، زیرا فرشته نزد او آمده (او را آورده ، یا سلطنت باو رسد).

24- و فرمود: حكایت ابوطالب حكایت اصحاب كهف است كه ایمان را نهان كردند و شرك را اظهار داشتند، پس خدا پاداششان را دو بار بآنها داد. (یك بار بجهت ایمان آوردن و یك بار بجهت تقیه كردن ).

25- اسحاق بن جعفر از پدرش (امام صادق ) علیه السلام نقل كند كه به آن حضرت عرض شد: آنها (اهل سنت ) گمان كنند كه ابوطالب كافر بوده است ، فرمود: دروغ گویند، چگونه او كافر است كه مى گوید:

مگر نمى دانند كه ما محمد را مانند موسى پیغمبرى یافته ایم كه در كتابهاى نخست و سلف نامش نوشته است ؟ و در حدیث دیگر فرمود:

چگونه مى شود كه ابوطالب كافر باشد؟ در صورتى كه خود او مى گوید: مردم دانسته اند كه ما فرزند خود را به دروغ نسبت ندهیم و بسخن یاوه سرایان اعتنا نمى شود. او روسفید و آبرومندى است كه باحترام آبروى او طلب باران مى شود. او فریاد رس یتیمان و پناه بیوه زنانست :

توضیح_ابوطالب این شعر را هنگامى گفت كه در مكه خشكسالى پیدا شد، و پدرش عبدالمطلب باو دستور داد تا پیغمبر را كه كودكى در قنداق بود بیاورد و در برابر كعبه بسوى آسمان بلند كند و بگوید:

پروردگارا بحق این كودك بارانى براى ما بفرست ، او چنین كرد و پس از ساعتى ابرى پدید شد و بارانى فراوان آمد مرآت ص 369.

26- امام صادق علیه السلام فرمود: در آن میان كه پیغمبر صلى اللّه علیه و آله در مسجدالحرام بود و لباسهاى نو در برداشت ، مشركین شكمبه شترى را بر او افكندند و لباسهایش را آلوده كردند، پیغمبر از این عمل بقدرى ناراحت شد كه خدا داند، آنگاه نزد ابوطالب آمد و گفت : اى عمو! حسب مرا در میان خود چگونه مى بینى ؟ او گفت : مگر چه شده اى برادر زاده ؟! حضرت گزارش داد، ابوطالب حمزه را طلبید و خودش هم شمشیر بر گرفت و بحمزه گفت : شكمبه را بردار، سپس همراه پیغمبرى بسوى آن قوم رفت تا نزد قریش رسید، آنها گرد كعبه بودند، چون او را دیدند آثار خشم و بدى را در چهره اش خواندند، آنگاه به حمزه گفت : شكمبه را بر سبیل همه بمال ، او چنین كرد، تا به نفر آخرشان هم مالید، سپس ابوطالب متوجه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله شد و گفت : برادر زاده ؟ اینست حسب تو در میان ما.

27- و فرمود: چون ابوطالب وفات یافت ، جبرئیل بر پیغمبر صلى اللّه علیه وآله نازل شد و عرض كرد: اى محمد! از مكه بیرون رو، زیرا در اینجا یاورى ندارى و قریش هم بر پیغمبر هجوم آوردند. حضرت از آنجا فرار كرد تا به یكى از كوههاى مكه كه حجونش مى گفتند رسید و در آنجا شد،

(گویا مقصود همان كوهى است كه غار مشهور در آن بوده و هجرت در این زمان واقع شد).

28- و فرمود: همانا ابوطالب بحساب جمل اسلام آورد، یعنى بهر زبان .

29- و فرمود: ابوطالب بحساب جمل اسلام آورد و با دستش عدد شصت و سه را متشكل كرد.

شرح -حساب جمل در اصطلاح امروز همان حساب ابجد است كه از دیر زمان نزد منجمین و مؤ لفین مرسوم و معمول بوده و در تقاویم و شماره گذاریهاى صفحات مقدمه كتاب و مواد تاریخ و رموز دیگر بكار مى رفته است و ترتیبش چنان است كه : الف را یك و با را دو و جیم را سه و دال را چهار بحساب مى آورند و از یا كه بده مى رسد ده ده بالا مى روند و از عدد صد به دویست و سیصد بالا مى روند تا آنكه حرف غین را هزار بشمار مى آورند، بنابراین در تطبیق این روایت با این حساب چند وجه گفته شده است :

(1) عدد 63 بحساب ابجد مساوى دو كلمه (لا و الا) است كه مختصر كلمه لا اله الا الله مى باشد و پایه توحید است .

(2) عدد 63 با حروف ابجد كلمه سج را نشان مى دهد و آن بمعنى نهان كن و مخفى دار مى باشد پس مقصود ابوطالب و هم امام صادق علیه السلام از این روایت بیان تقیه و اسلام پنهانى ابوطالب بوده است .

(3) مقصود این است كه ابوطالب به 63 زبان اظهار اسلام كرد.

(4) مقصود این است كه ابوطالب هنگام اسلام آوردنش 63 سال داشت .

(5) مقصود این است كه ابوطالب 63 قصیده در مدح پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) سروده كه همگى دلالت بر ایمان او دارد.

30- ابومریم انصارى گوید: بامام باقر علیه السلام عرض كردم : چگونه بر جنازه پیغمبر صلى اللّه علیه وآله نماز خوانده شد؟ فرمود: چون امیرالمؤ منین علیه السلام غسلش داد و كفنش نمود و روپوشى بر او كشید، بده نفر اجازه ورود داد تا گردش حلقه زدند. امیرالمؤ منین علیه السلام در میان آنها ایستاد و فرمود: (((همانا خدا و فرشتگانش بر پیغمبر درود مى فرستند، اى كسانى كه ایمان آورده اید! بر او درود فرستید و سلام كنید، سلام تمام 56 سوره 33 -))) پس مردم هم چنانكه حضرت مى فرمود، مى گفتند تا آنكه تمام اهل مدینه و اهل عوالى (آبادیهاى نزدیك مدینه ، در روى تپه ها) بر آن حضرت نماز گزاردند.

شرح _ظاهر این است كه نماز بر آن حضرت تنها بهمین كیفیت انجام شده و دعاء و تكبیر دیگرى نداشته است و ممكن است مقصود این باشد كه این آیه را پیش از نماز یا بعد از هر تكبیر مى خوانده اند. و ممكن است نماز مخصوص بر آن حضرت را امیرالمؤ منین علیه السلام با اصحاب خاص خود در ابتداء خوانده و نمازهاى دیگر بهر نحوى كه بوده ، پس از انجام اصل فریضه و به منظورى غیر از اداى واجب گزارده شده است .

31- امام باقر علیه السلام فرمود: پیغمبر صلى اللّه علیه وآله به على علیه السلام فرمود: یا على مراد در اینجا دفن كفن و قبرم را چهار انگشت از زمین بلند كن و بر آن آب بپاش .

32- امام صادق علیه السلام فرمود: عباس نزد امیرالمؤ منین علیه السلام آمد و عرض كرد: یا على مردم گرد آمده اند تا رسولخدا صلى الله علیه و آله را در بقیع مصلى دفن كنند و مردى از ایشان پیش نماز آنها شود. امیرالمؤ منین علیه السلام بسوى مردم آمد و فرمود: اى مردم همانا رسولخدا در حال زندگى و مرگش امام و پیشوا است و خودش فرمود: من در همان خانه اى كه قبض روح شوم بخاك سپرده شوم ، آنگاه نزد در ایستاده و بر آن حضرت نماز گزارد، سپس بمردم دستور داد تا ده نفر بر او نماز خوانند و خارج شوند.

33- امام باقر علیه السلام فرمود: چون پیغمبر صلى اللّه علیه وآله وفات كرد، ملائكه و مهاجرین و انصار دسته دسته بر آن حضرت نماز گزاردند. و امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: من از پیغمبر صلى اللّه علیه وآله شنیدم كه در حال تندرستى و سلامتش مى فرمود: همانا این آیه درباره نماز بر من پس از آنكه خدا قبض روحم فرماید، نازل شده است : (((خدا و فرشتگانش بر پیغمبر نماز مى گزارند، آنها كه ایمان آورده اید! بر او نماز گزارید و سلام كنید، سلامى كامل 56 سوره 33 -))).

توضیح_كلمه صلوة در عربى مانند نماز در فارسى به معنى اعمال و اركان مخصوصه و هم به معنى درود گفتن و احترام كردنست .

34- داود بن كثیر رقى گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم : معنى سلام بر رسول خدا چیست ؟ فرمود: چون خداى تبارك و تعالى (در عالم ارواح ) پیغمبرش را و وصى او و دختر و دو پسرش و امامان دیگر و همه شیعیان را خلق فرمود، از آنها پیمان گرفت كه (در بلاها) صبر كنند و (در برابر دشمنان خدا و هواى نفس ) پایدارى كنند و (جان خود و اسبان خویش را) در مرزها و سرحدها به بندند و از خدا پروا كنند. و خدا (در مقابل این امور) بآنها وعده فرمود كه زمین مبارك (مدینه یا بیت المقدس ) و حرم امن (مكه ) را تسلیمشان كند و بیت المعمور (فرشتگان یا خاندان ائمه ) را برایشان بیاورد و سقف افراشته (تمام آسمانها و عرش یا بركات آسمان ) را بآنها بنمایاند و ایشان را از دشمنان آسوده كند و هم از آفات زمین كه خدا بجهت سلامتى آنها از شرور تبدیل فرمود (و زمینى را كه دگرگونش كرده از جمله سلامت است ) و آنچه را در زمین است براى آنها سالم دارد و لكه اى در آن نباشد یعنى در زمین ناسازگارى با دشمن وجود نداشته باشد و هر چه دوست داشته باشند، و در زمین براى آنها موجود باشد. و پیغبمر صلى الله علیه و آله از همه امامان و شیعیانشان این پیمان را گرفت و سلام بر آن حضرت یاد آورى این پیمان و تجدید آن است بر خداوند (تا خدا فرستادن سلام را بر آن حضرت تجدید كند) و تا شاید خداى

جل و عز در رسیدن وقت این پیمان تعجیل كند و سلامت و سازش را با تمام آنچه در پیمان بود، براى شما بشتاب آماده كند.

توضیح_خیرات و بركاتى كه در این روایت شریف به شیعیان وعده داده شده ، نسبت بزمان ظهور حضرت قائم علیه السلام است مرآت ص 372 -.

( باب زندگانى امیرالمؤ منین صلوات الله علیه )

امیر المؤ منین علیه السلام سى سال بعد از عام الفیل متولد شد شب یكشنبه 21 ماه رمضان سال چهل هجرى كشته شد و 63 سال عمرش بود، بعد از وفات پیغمبر صلى الله علیه و آله 30 سال زنده بود و مادرش فاطمه دختر اسد بن هاشم بن عبد منافست و على نخستین هاشمى نسبى است كه از دو طرف بهاشم مى رسد (یعنى پدر و مادرش هر دو از اولاد هاشم بودند).

1- امام صادق علیه السلام فرمود: فاطمه بنت اسد نزد ابوطالب آمد تا او را بولادت پیغمبر صلى الله علیه و آله مژده دهد، ابوطالب گفت : یك سبت صبر كن ، من هم تو را به شخصى مانند او غیر از مقام نبوت مژده خواهم داد، امام صادق علیه السلام فرمود: سبت 30 سال است و فاصله میان پیغمبر صلى الله علیه و آله و امیرالمؤ منین علیه السلام سى سال بود.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: فاطمه بنت اسد مادر امیرالمؤ منین نخستین زنى بود كه پیاده از مكه بمدینه بسوى پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مهاجرت كرد و از همه مردم نسبت به پیغمبر مهربانتر بود، از پیغمبر شنید كه مى فرمود: مردم در روز قیامت برهنه مادر زاد محشور شوند، پس گفت : واى از این رسوائى ! پیغمبر صلى الله علیه و آله به او فرمود: من از خدا مى خواهم كه ترا با لباس محشور كند، و نیز از آن حضرت شنید كه فشار قبر را یاد آور مى شد. فاطمه گفت : واى از ناتوانى ! پیغمبر صلى الله علیه و آله باو فرمود: من از خدا مى خواهم كه تو را در آنجا آسوده دارد.

روزى برسولخدا صلى الله علیه و آله عرض كرد: من مى خواهم این كنیز خود را آزاد كنم ، حضرت باو فرمود: اگر چنین كنى ، خدا در برابر هر عضوى از او یك عضو ترا از آتش دوزخ آزاد كند، پس چون بیمار شد، به پیغمبر صلى الله علیه و آله وصیت كرد و سفارش نمود خادمش را آزاد كند و زبانش بند آمده بود، لذا به پیغمبرش اشاره كرد و پیغمبر صلى اللّه علیه وآله وصیتش را پذیرفت . پس روزى پیغمبر نشسته بود كه امیرالمؤ منین علیه السلام گریان وارد شد. پیغمبر صلى اللّه علیه وآله باو فرمود: چرا گریه مى كنى ؟ گفت : مادرم فاطمه وفات كرد. پیغمبر صلى اللّه علیه وآله فرمود:

بخدا مادر من هم بود، پس با شتاب برخاست تا بر او وارد شد و چون باو نگریست گریان شد. آنگاه بزنها دستور داد غسلش دهند.

و فرمود: چون از غسلش فارغ شدید، كارى نكنید تا بمن خبر دهید، آنها چون فارغ شدند، آنحضرت را آگاه ساختند. رسولخدا صلى اللّه علیه وآله پیراهنى را كه در زیر مى

پوشید و به بدنش مى چسبید به یكى از آنها داد تا در آن كفش كنند، و به مسلمانان فرمود: هرگاه دیدید من كارى كردم كه پیش از این نكرده بودم ، از من بپرسید چرا این كار كردى ؟

چون زنان از غسل و كفش ، به پرداختند، پیغمبر صلى اللّه علیه وآله در آمد و جنازه را روى دوش كشید و همواره زیر جنازه بود تا بقبرش رسانید، سپس جنازه را گذاشت و خود داخل قبر شد و در آن دراز كشید، آنگاه برخاست و جنازه را با دست خود گرفت و داخل قبر كرد، سپس خم شد و مدتى طولانى با او سر گوشى مى كرد و مى فرمود: پسرت ، پسرت (پسرت ) پس بر خاست و روى قبر را هموار كرد، و باز خود را به روى قبر انداخت و مردم مى شنیدند كه مى فرمود: (((لا اله الا الله ))) بار خدایا! من او را به تو مى سپارم ))) آنگاه مراجعت فرمود.

مسلمین عرض كردند: شما را دیدم كارهائى كردید كه پیش از این نكرده بودید؛ فرمود: امروز مهربانى ابوطالب را از دست دادم ، فاطمه اگر چیز خوبى نزدش بود، مرا برخود و فرزندانش مقدم مى داشت ، من از روز قیامت یاد كردم و گفتم : مردم برهنه محشور شوند، او گفت : واى از این رسوائى ، من ضامن شدم كه خدا او را با لباس محشور كند و از فشار قبر یاد آور شدم . او گفت : واى از ناتوانى ، من ضمانتش كردم كه خدا كار گزاریش كند، از این جهت او را در پیراهنم كفن كردم و در قبرش خوابیدم و سر بگوشش گذاردم و آنچه از او مى پرسیدند تلقینش كردم . چون او را از پروردگارش پرسیدند جواب داد و چون از پیغمبرش پرسیدند جواب داد اما چون از ولى و امامش پرسیدند، زبانش بلكنت افتاد، من گفتم : پسرت ، پسرت (پسرت ).

3- اسید بن صفوان مصاحب رسول خدا صلى الله علیه و آله گوید: روزى كه امیرالمؤ منین علیه السلام وفات كرد، گریه شهر را بلرزه در آورد و مردم مانند روز وفات پیغمبر صلى الله علیه و آله دهشت زده شدند، مردى گریان و شتابان و انالله و انا الیه راجعون گویان پیدا شد و مى گفت : امروز خلافت نبوت بریده گشت تا به درخانه اى كه امیرالمؤ منین علیه السلام در آن بود ایستاد و گفت : خدایت رحمت كند اى ابوالحسن تو در گرویدن به اسلام از همه مردم پیشتر و در ایمان با اخلاصتر و از نظر یقین محكمتر و از خدا ترسانتر و از همه مردم ، رنجكش تر و رسولخدا صلى الله علیه و آله را حافظتر و نسبت باصحابش امین تر بودى ، مناقبت از همه برتر و سوابقت از همه شریف تر و درجه ات از همه رفیعتر و پیغمبر صلى الله علیه و آله از همه نزدیكتر و از نظر روش و اخلاق و طریقه و كردار به آن حضرت شبیه تر و مقامت شریفتر از همه نزدش گرامیتر بودى .

خدا تو را از جانب اسلام و پیغمبر و مسلمین پاداش خیر دهد، توانا بودى هنگامى كه اصحاب پیغمبر ناتوانى كردند، و به میدان آمدى زمانى كه خوارى و زبونى از خود نشان دادند و قیام كردى موقعى كه سستى ورزیدند، و به روش رسولخدا چسبیدى ، آنگاه كه اصحابش آهنگ انحراف كردند، خلیفه بر حق او بودى ، بى چون و چرا (و به نزاع برنخاستى ) و در برابر زبونى منافقان و خشم كافران و بد آمدن

حسودان و خوارى فاسقان ، ناتوانى نشان ندادى . زمانى كه همه سست شدند، تو به امر خلافت قیام كردى و چون از سخن گفتن ناتوان شدند، سخن گفتى ، و چون توقیف كردند، در پرتو نور خدا گام برداشتى ، آنگاه از تو پیروى كردند و هدایت یافتند. و تو از همه نرم گوتر و خدا را فرمانبردارتر (عاقبت اندیش تر) و كم سخن تر و درست گوى تر و بزرگ راءى تر و پردلتر و با یقین بیشتر و كردار نیكوتر و به امور آشناتر بودى .

تو به خدا در ابتدا و انتها رئیس و بزرگ دین بودى : ابتدا زمانى بود كه مردم پراكنده شدند (بعد از وفات پیغمبر صلى الله علیه و آله ) و انتها زمانى بود كه سست شدند (بعد از قتل عثمان ).

براى مؤ منان پدر مهربان بودى زمانى كه تحت سرپرستى تو در آمدند، بارهاى گرانى كه آنها از كشیدنش ناتوان شدند، بدوش گرفتى و آنچه (را از امور دین ) تباه ساختند محافظت نمودى و آنچه (را از احكام و شرایع ) رها كردند، رعایت فرمودى و زمانى كه زبونى كردند (به گرد آوردن دنیا حریص شدند) دامن به كمر زدى بلند گرفتى زمانى كه بیتابى كردند و صبر نمودى زمانى كه شتاب كردند و هر خونى را كه مى خواستند تو گرفتى (براى مسلمین از كفار خونخواهى كردى ) و از بركت تو به خیراتى رسیدند كه گمانش را نداشتند، بر كافران عذابى ریزان و رباینده و براى مؤ منان پشتیبان و سنگر بودى ، خدا به همراه نعمتهاى خلافت (مصیبتهایش ) پرواز كردى (آفریده شدى ) و بعطایش (یعنى عطاى الهى ) كامیاب گشتى و سوابقش را احراز كردى و فضایلش را بدست آوردى ، شمشیر حجت و دلیلت كند نبود، و دولت منحرف نگشت و بصیرتت ضعیف نشد، هراسان نگشتى و سقوط نكردى .

تو مانند كوه بودى كه طوفانش نجنباند و همچنان بودى كه پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود: (((در رفاقت و دارائى خویش امانت نگهدارترین مردمست ، و باز چنان بودى كه فرمود: از لحاظ بدن ضعف و در انجام امر خداى قوى است ، نزد خود فروتن و نزد خدا عظمت داشتى . در روى زمین بزرگ و نزد مؤ منین شریف بودى ، هیچكس را درباره تو راه عیبجوئى نبود و هیچ گوینده ئى نسبت به تو راه خرده گیرى نداشت (و كسى از تو طمع حق پوشى نداشت ) و براى هیچكس نرمى و مجامله نداشتى ، هر ناتوان و زبونى نزد تو توانا و عزیز بود تا حقش را برایش بستانى و هر تواناى عزیز، نزدت ناتوان و زبون بود تا حق را از او بستانى و در این موضوع ، خویش دارى و دور اندیشى و راءیت دانش و تصمیم بود، نسبت بهر چه كردى .

و هر آینه راه راست روشن گشت و امر مشكل آسان شد و آتشها خاموش گشت ، و دین بوسیله تو راست شد و اسلام قوت یافت و امر خدا ظاهر شد، اگر چه كافران دوست نداشتند و اسلام و اهل ایمان از بركت تو پابرجا شد، و بسیار بسیار پیشى گرفتى و جانشینان خود را به رنج بسیار افكندى (زیرا هر چه بكوشند تا از تو پیروى كنند نتوانند) تو بزرگتر از آنى كه مصیبتت با گریه جبران شود، مرگ تو در آسمان بزرگ جلوه كرد و مصیبت تو مردم را خرد كرد فانا لله و انا الیه راجعون مابقضاء خدا راضى و نسبت بفرمانش تسلیمیم ، بخدا سوگند مسلمین هرگز كسى را مانند تو از دست ندهند، تو براى

مؤ منین پناه و سنگر و مانند كوهى پابرجا و بر كافران خشونت و خشم بودى ، خدا ترا به پیغمبرش برساند و ما را از اجرت محروم نسازد و بعد از تو گمراه نگرداند، مردم همه خاموش بودند تا سخنش تمام شد، او گریست و اصحاب پیغمبر صلى الله علیه و آله گریستند، سپس هر چه جستند او را نیافتند.

4- صفوان جمال گوید: من و عامر و عبدالله بن حذاعة ازدى خدمت امام صادق علیه السلام بودیم عامر بحضرت عرض كرد: قربانت گردم ، مردم گمان مى كنند امیرالمؤ منین علیه السلام در رحبه (میدان كوفه یا جلوخان مسجدش ) دفن شده است ، فرمود: چنین نیست ، عرض كرد: پس كجا دفن شد؟ فرمود: چون وفات نمود، امام حسن علیه السلام او را برداشت و پشت كوفه نزدیك تپه بلند، دست چپ غرى و دست راست حیره آورد و در میان تپه هاى كوچكى كه ریگ سفید داشت بخاك سپرد.

راوى گوید: سپس من به آنجا و محلى را فكر كردم كه قبر آن حضرتست ، آنگاه خدمت امام آمدم و باو گزارش دادم ، بمن فرمود: درست فهمیدى خدایت رحمت كند تا سه بار.

5- عبدالله بن سنان گوید: عمر بن یزید نزد من آمد و گفت : سوار شو برویم من سوار شدم و همراه ما گشت ، سپس آمدیم تا بغرى رسیدیم و بقبرى برخوردیم ، عمر گفت : فرود آیید كه این قبر امیرالمؤ منین است ، گفتیم تو از كجا دانى ؟ گفت : زمانى كه امام صادق علیه السلام رد حیره بود، بارها در خدمتش به اینجا آمدم و بمن فرمود: این قبر آن حضرتست .

6- امام باقر علیه السلام فرمود: چون امیرالمؤ منین علیه السلام وفات كرد: حسن بن على علیه السلام در مسجد كوفه به پاخاست و حمد و ثناى خدا گفت و بر پیغمبر صلى للّه علیه و آله درود فرستاد. سپس فرمود: اى مردم در این شب مردى وفات كرد كه پیشینیان بر او سبقت نگرفتند و پسینیان باو نرسند. او پرچمدار رسولخدا صلى للّه علیه و آله بود كه جبرئیل در طرف راست و مكائیل در طرف چپش بودند. از میدان بر نمى گشت جز اینكه خدا به او فتح و پیروزى مى داد، بخدا كه او از مال سفید و سرخ دنیا جز هفتصد درهم كه آن هم از عطایش زیاد آمده بود باقى نگذاشت و مى خواست با آن پول خدمتگزارى براى خانواده اش بخرد، بخدا كه او در شبى وفات كرد كه یوشع بن نون وصى موسى وفات كرد و همان شبى كه عیسى بن مریم به آسمان بالا رفت و همان شبى كه قرآن فرود آمد.

7- امام صادق علیه السلام فرمود: چون امیرالمؤ منین علیه السلام را غسل دادند، از جانب خانه صدا آمد كه اگر شما جلو تابوت را بگیرید، از گرفتن دنبالش آسوده باشید، و اگر دنبالش را بگیرید از گرفتن جلو آسوده باشید،

8- امام باقر علیه السلام مى فرمود: فاطمه دختر محمد صلى للّه علیه و آله پنج سال بعد از مبعث متولد شد و چون وفات كرد 18 سال و 75 روز داشت .

توضیح_گویا این روایت از جمله روایات باب بعد كه درباره زندگانى حضرت فاطمه علیهماالسلام است و كاتبین اشتباها آن را در اینجا درج كرده اند.

9- امام صادق علیه السلام مى فرمود: چون امیرالمؤ منین علیه السلام وفات كرد، امام حسن و امام حسین علهماالسلام با دو مرد دیگر جنازه اش را بیرون بردند، چون از شهر كوفه خارج شدند، كوفه را بدست راست خود قرار دادند و راه جبانه (صحراء، عیدگاه ، گورستان ) را پیش گرفتند تا آن را بغرى رسانیدند، و در آنجا دفنش كردند و قبرش را هموار نموده ، مراجعت كردند.

(زندگانى حضرت زهرا، فاطمه علیهما السلام )

فاطمه علیهما و على بعلهاالسلام پنج سال بعد از مبعث رسولخدا صلى للّه علیه و آله متولد شد و زمانى رفات كرد كه 18 سال و 75 روز داشت و بعد از پدرش 75 روز زندگى كرد.

1- موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: فاطمه علهماالسلام صدیقه (بسیار راست گو و معصوم ) و شهیده بود و دختران پیغمبران حائض نمى شوند.

2- حسین بن على علیه السلام فرمود: چون فاطمه علیهماالسلام وفات كرد، امیرالمؤ منین او را پنهان بخاك سپرد و جاى قبرش را ناپدید كرد، سپس برخاست و رو بجانب قبر رسولخدا صلى للّه علیه و آله كرد و گفت : سلام بر تو اى رسولخدا از جانب دخترت و دیدار كننده ات و آنكه در خاك رفته و از من جدا شده و در بقعه تو آمده و خدا زود رسیدن او را نزد تو برایش برگزیده .

اى رسولخدا! شكیبائیم از فراق محبوبه ات كم شده و خود داریم از سرور زنان جهان نابود گشته ، جز اینكه براى من در پیروى از سنت تو كه در فراقت كشیدم جاى دلدارى باقى است ، زیرا من سر ترا در لحد آرامگاهت نهادم و جان مقدس تو از میان گلو و سینه من خارج شد (یعنى هنگام جان دادن سرت به سینه من چسبیده بود) آرى ، در كتاب خدا براى من بهترین پذیرش (و صبر بر این مصیبت ) است ، انالله و انا الیه راجعون ، همانا امانت پس گرفته شود و گروگان دریافت گشت و زهرا از دستم ربوده شد. اى رسول خدا دیگر چه اندازه این آسمان نیلگون و زمین تیره در نظرم زشت جلوه مى كند، اندوهم همیشگى باشد و شبم در بى خوابى گذرد و غمم پیوسته در دلست ، تا خدا خانه اى را كه تو در آن اقامت دارى برایم برگزیند، (بمیرم و بتو ملحق شوم ) غصه اى دارم دل خون كن و اندوهى دارم هیجان انگیز، چه زود میان ما جدائى افتاد، تنها بسوى خدا شكوه مى برم .

به همین زودى دخترت از همدست شدن امتت بر ربودن حقش بتو گزارش خواهد داد، همه سرگذشت را از او بپرس و گزارش را از او بخواه ، زیرا چه بسا درد دلهائى داشت كه چون آتش در سینه اش مى جوشید و در دنیا راهى براى گفتن و شرح دادن آن نیافت ، ولى اكنون مى گوید و خدا هم داورى مى فرماید و او بهترین داورانست ، سلام بر شما سلام وداع كننده اى كه نه خشمگین است و نه دلتنگ ، زیرا اگر از اینجا برگردم ، بواسطه دلتنگیم نیست و اگر بمانم بواسطه بدگمانى به آنچه خدا به صابران وعده فرموده نباشد.

واى ، واى باز هم بردبارى مباركتر و خوش نماتر است اگر چیرگى دشمنان زورگو نبود (كه مرا سرزنش كنند یا قبر فاطمه را بشناسند و نبش كنند) اقامت و درنگ در اینجا را چون معتكفان ملازمت مى نموددم و مانند زن بچه مرده بر این مصیبت بزرگ شیون مى كردم ، در برابر نظر خدا دخترت پنهان بخاك سپرده شد و حقش پایمال گشت و از ارثش جلوگیرى شد، با آنكه دیر زمانى نگذشته و یاد تو كهنه نگشته بود، اى رسولخدا، شكایت من تنها بسوى خداست و بهترین دلدارى از جانب تو است اى رسولخدا! (چون در مرگ تو صبر كردم یا براى گفتار تو درباره صبر)، درود خدا بر تو و سلام و رضوانش بر فاطمه باد.

3- مفضل گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم : كى فاطمه را غسل داد؟ فرمود: امیرالمؤ منین من این مطلب را از گفته آن حضرت بزرگ شمردم و تعجب كردم فرمود: گویا از آنچه به تو خبر دادم دلتنگ شدى ؟ عرض كردم : چنین است ، قربانت گردم . فرمود: دلتنگ مباش ، زیرا او صدیقه (معصوم ) است و جز معصوم نباید او را غسل دهد، مگر نمى دانى كه مریم را جز عیسى غسل نداد.

4- امام باقر و امام صادق علیهماالسلام فرمودند: چون آن مردم كردند آنچه كردند، (در خانه اش را آتش زدند و على علیه السلام را بمسجد بردند) فاطمه علیها سلام گریبان عمر را گرفت و او را پیش كشید، و فرمود: همانا بخدا اى پسر خطاب ! اگر من از رسیدن بلا به بى گناهان كراهت نداشتم ، مى فهمیدى كه خدا را سوگند مى دادم و او را زود اجابت كننده مى یافتى (یعنى من نفرین مى كردم و بزودى بلا نازل مى شد و ترا و بى گناهان را شامل مى گشت ولى نمى خواهم بى گناهان به آتش تو بسوزند).

5- امام باقر علیه السلام فرمود: چون فاطمه علیهاالسلام متولد شد، خدا بفرشته اى وحى كرد تا به زبان محمد صلى للّه علیه و آله داد كه او را فاطمه نام گذارد، سپس فرمود: من ترا (از جهل باز گرفتم و) بعلم پیوستم (با علم از شیر باز گرفتم ) و از خون حیض باز گرفتم ، آنگاه امام باقر علیه السلام فرمود: بخدا سوگند كه خدا او را با علم از شیر و از خون حیض در عالم میثاق باز گرفت .

6- پیغمبر صلى للّه علیه و آله به فاطمه علیهماالسلام فرمود: برخیز و آن سینى را بیرون آر، او برخاست و سینى ئى را آورد كه در آن نان روغن مالیده و گوشت پخته بود، پیغمبر صلى للّه علیه و آله با على و فاطمه و حسن و حسین 13 روز از آن مى خوردند، سپس ام ایمن حسین علیه السلام را دید چیزى (از آن نان و گوشت ) با خود دارد، باو گفت : این از كجاست ؟ فرمود: چند روز است كه ما این غذا را مى خوریم ، ام ایمن نزد فاطمه آمد و گفت : اى فاطمه ! هر چه ام ایمن دارد، به فاطمه و فرزندانش متعلق است ، اما فاطمه هر چه دارد به ام ایمن از آن چیزى نمى رسد؟ فاطمه قدرى از آن را براى او آورد و ام ایمن از آن بخورد و غذاى آن سینى تمام شد، پیغمبر به

او فرمود. اگر به ام ایمن نمى خورانیدى تا روز قیامت تو و ذریه تو از آن مى خوردند،

7- موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: رسولخدا صلى للّه علیه و آله نشسته بود كه فرشته اى كه 24 چهره داشت وارد شد، پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: محبوبم جبرئیل ! من تو را هیچگاه به این صورت ندیده ام ، فرشته گفت : من جبرئیل نیستم ، اى محمد! مرا خداى عزوجل فرستاده تا نور را جفت نور گردانم ، فرمود: كه را با كه ؟ گفت : فاطمه را با على ، و چون فرشته پشت گردانید، میان دو شانه اش نوشته بود: محمد رسول خداست ، على وصى اوست . پیغمبر فرمود: از كى این جمله میان دو شانه تو نوشته شده ؟ عرض كرد: بیست و دو هزار سال پیش از خلقت آدم .

8- احمد بن محمد بن ابى نصر گوید: از حضرت رضا علیه السلام راجع به قبر فاطمه علیهاالسلام پرسیدم ، فرمود: در خانه خود بخاك سپرده شد، سپس چون بنى امیه مسجد را توسعه دادند جزء مسجد شد.

شرح _درباره موضع قبر فاطمه علیهاالسلام سه قولست : 1 در بقیع 2 در روضه (میان قبر و منبر پیغمبر صلى للّه علیه و آله ) 3 در خانه خود فاطمه علیهاالسلام .

مجلسى (قدّس سرّه) گوید: قول اخیر كه از این روایت استفاده مى شود صحیح ترین اقوالست ، زیرا اخبار بسیارى بدین مضمون وارد شده و من آنها را در كتاب بحار ذكر نموده ام .

9- امام صادق علیه السلام مى فرمود: اگر خداى تبارك و تعالى امیرالمؤ منین علیه السلام را براى فاطمه نمى آفرید، در روى زمین ، از آدم گرفته تا هر بشرى بعد از او همسرى براى او نبود.

(زندگانى حسن بن على صلوات الله علیهما)

حسن بن على علیهماالسلام در ماه رمضان در سال جنگ بدر كه 2 سال بعد از هجرت است متولد گشت و روایت شده كه او در سال سوم هجرى متولد شد و در آخر ماه صفر سال 49 هجرى وفات یافت و هنگام وفات 47 سال و چند ماه داشت و مادرش فاطمه دختر رسولخدا صلى للّه علیه و آله است .

1- امام باقر علیه السلام مى فرمود: چون وفات امام حسن علیه السلام در رسید، گریه كرد، به او عرض شد، پسر پیغمبر! گریه مى كنى : در صورتى كه نزد رسولخدا چنان مقامى دارى ؟! و پیغمبر درباره تو چنین و چنان فرموده ، و بیست بار پیاده به حج رفته اى ، و سه بار تمام دارائیت را نصف كرده ئى حتى كفشت را (و در راه خدا بفقرا داده ئى ). فرمود: من تنها براى دو مطلب مى گریم : بیم موقف (حساب روز قیامت یا از بیم خدا) و از جدائى دوستان .

2- امام صادق علیه السلام فرمود: حسن بن على علیهماالسلام چهل و هفت ساله بود كه وفات كرد و در سال 50 هجرى بود و 40 سال بعد از پیغمبر زندگى كرد.

3- ابوبكر حضرمى گوید: جعده دختر اشعث بن قیس كندى بحسن بن على علیهماالسلام و كنیز آن حضرت زهر داد، اما كنیزك زهر را قى كرد و اما امام حسن علیه السلام زهر در شكمش ماند و آماس كرد و در گذشت .

4- امام صادق علیه السلام فرمود: حسن بن على علیهماالسلام در یكى از سفره هاى عمره اش همراه مردى از اولاد زبیر بود كه به امامتش معتقد بود، در یكى از آبگاهها، زیر درخت خرماى خشكى كه از تشنگى خشك شده بود، فرود آمدند، در زیر آن درخت فرشى براى امام حسن انداختند و در برابرش فرشى براى زبیرى ، زیر درخت خرماى دیگرى ، زبیرى سر بالا كرد و گفت : اگر این درخت خرماى تازه مى داشت از آن مى خوردیم ، امام حسن فرمود: خرما میل دارى ؟ زبیرى گفت : آرى ، حضرت دست به سوى آسمان برداشت و دعا كرد به سخنى كه من آن را نفهمیدم ، پس درخت سبز شد و بحال خود برگشت و برگ و خرما برآورد، ساربانى كه مركوب از او كرایه كرده بودند، گفت : بخدا، این جادو است ، امام حسن علیه السلام فرمود: واى بر تو، جادو نیست ، بلكه دعاى مستجاب پسر پیغمبر است ، پس به سوى درخت بالا رفتند و هر چه خرما داشت چیدند و آنها را كفایت كرد.

5- امام حسن علیه السلام فرمود: خدا دو شهر دارد كه یكى در مشرق و دیگرى در مغربست ، گرد آنها دیوارى از آهن است و هر یك از آنها یك میلیون در دارد و در آنجا هفتاد میلیون لغت است ، تكلم هر لغتى بر خلاف لغت دیگر است و من همه آن لغات و آنچه در آن دو شهر و میان آنهاست مى دانم و بر آنها حجتى جز من و برادرم حسین نیست .

شرح _این روایت از جمله روایاتى ست كه اگر از لحاظ سند خدشه و اشكالى نداشته باشد، باید علم آن را به خود امام ارجاع داد و نسبت به آن سكوت كرد و تصدیق اجمالى نمود. شارح مقاصد از قول یكى از قدماء این دو شهر را در عالم مثل و واسطه میان عالم محسوس و معقول دانسته كه نه لطافت مجردات را دارند و نه كثافت مادیات را و موجودات آن ، عالم را به عكس در آینه و صورت خیالى و نقش در آب و هوا تنظیر و تشبیه كرده و معاد جسمانى را بر این پایه مبتنى دانسته است . مرحوم مجلسى (قدّس سرّه) پس از آنكه كلام او را به تفضیل بیان مى كند مى گوید: (((و هذه الكمات شبیهة بالخرافات و تصحیح النصوص و آلایات لایحتاج الى ارتكاب هذه التكلفات والله یعلم حقایق العوالم و الموجودات .)))( نگارنده اعتقاد دارد که این کلام امام علیه‌السلام کنایه از دو خلقت جن و انس است و مقصود از دیوار آهنین عدم ارتباط بین این خلایق صاحب‌اختیار به امر ذات اقدس الهی است و کثرت لغات دلالت بر عظمت

خلقت این موجودات دارد و باقی حدیث دلالت بر علم و امامت ایشان بر آن موجودات به اذن الهی است که تسری می یابد تا حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف)

6- امام صادق علیه السلام فرمود: سالى حسن بن على علیهماالسلام پیاده به مكه رفت و پاهایش آماس كرد، یكى از غلامانش عرض كرد: اگر سوار شوى این آماس فرو نشیند، فرمود: نه ، وقتى به این منزل رسیدیم ، سیاه پوستى پیش تو آید و روغنى همراه دارد، تو از او بخر و چانه نزن ، غلام عرض كرد: پدر و ماردم قربانت : ما به هیچ منزلى وارد نشدیم كه كسى آنجا باشد و این دوا را بفروشد، فرمود: چرا آن مرد در جلو تو است نزدیك آن منزل ، پس یك میل (2 كیلومتر) راه رفتند، آن سیاه پوست پیدا شد.

امام حسن علیه السلام به غلامش فرمود: نزد این مرد برو و آن روغن را از او بگیر و بهایش را باو بده ، سیاه پوست گفت : اى غلام این روغن را براى كه مى خواهى ؟ گفت : براى حسن بن على علیهماالسلام گفت : مرا هم نزد او ببر، پس به راه افتاد و او را خدمتش آورد، او به حضرت عرض كرد: پدر و مادرم قربانت ، من نمى دانستم كه شما به این روغن احتیاج دارى ، اجازه بفرمائید بهایش را نگیرم ، زیرا من غلام شما هستم ، ولى از خدا بخواهید كه بمن پسرى سالم (بدون نقص ) كه دوست شما اهل بیت باشد روزى كند. زیرا من وقتى از نزد همسرم آمدم كه درد زائیدن داشت ، حضرت فرمود: به منزلت برو كه خدا پسرى بتو عطا فرموده و او از شیعیان ماست .

( زندگى حسین بن على علیهماالسلام )

حسین بن على علیهماالسلام در سال سوم هجرى متولد شد و در ماه محرم سال 61 هجرى درگذشت و 57 سال و چند ماه داشت ، عبیداللّه بن زیاد لعنه اللّه در زمان خلافت یزید بن معاویه لعنه اللّه وقتى كه حاكم كوفه بود آن حضرت را شهید كرد، و فرمانده لشكرى كه با او جنگید و او را كشت عمر بن سعد لعنه اللّه بود و در كربلا در روز دوشنبه دهم محرم اتفاق افتاد، مادر آن حضرت فاطمه دختر پیغمبر صلى للّه علیه و آله است :

1- امام صادق علیه السلام فرمود: حسین بن على علیهماالسلام در روز عاشورا بدرود زندگى گفت و 57 سال داشت .

2- و فرمود: میان حسن و حسین علیهماالسلام یك ظهر فاصله شد و فاصله میان تولدشان 6 ماه و ده روز بود.

3- امام صادق علیه السلام فرمود: چون فاطمه علیهاالسلام به حسین آبستن شد، جبرئیل نزد پیغمبر صلى للّه علیه و آله آمد و عرض كرد: همانا فاطمه علیهاالسلام پسرى خواهد زائید كه امتت او را بعد از تو مى كشند، چون فاطمه به حسین علیه السلام آبستن شد خوشحال نبود، و چون زائیده از زائیدنش هم خوشحال نبود سپس امام صادق علیه السلام فرمود: در دنیا مادرى دیده نشده كه پسرى به زاید و خوشحال نباشد، ولى فاطمه خوشحال نبود، زیرا دانست كه او كشته خواهد شد، و این

آیه درباره او نازل شد (((ما انسان را به نیكى نمودن نسبت به پدر و مادرش سفارش نموده ایم ، مادرش او را به ناخوشى باردار شد و بناخوشى زائید و بار داشتن و از شیر گرفتنش سى ماه بود 15 سوره 46 -))).

4- امام صادق علیه السلام فرمود: چون كار حسین چنان شد كه شد (اصحاب و جوانهایش كشته شدند و خودش تنها ماند) فرشتگان به سوى خدا شیون و گریه برداشتند و گفتند: با حسین برگزیده و پسر پیغمبرت چنین رفتار كنند؟ پس خدا شبح و سایه حضرت قائم علیه السلام را به آنها نمود و فرمود: با این انتقام او را مى گیرم .

5- امام باقر علیه السلام فرمود، چون نصرت خدا براى حسین بن على علیه السلام فرود آمد تا آنجا كه میان آسمان و زمین قرار گرفت ، او را در انتخاب نصرت یا دیدار خدا مخیر ساختند، او دیدار خدا را انتخاب كرد.

( زندگانى على بن الحسین علیهماالسلام )

على بن الحسین علیهماالسلام در سال 38 متولد شد و در سال 95 در گذشت و 57 سال داشت و مادرش سلامه دختر یزدگرد پسر شهریار پسر شیرویه پسر خسرو پرویز است . و یزدگرد آخرین سلطان فارس است (قبل از اسلام ).

1- امام باقر علیه السلام فرمود: چون دختر یزدگرد نزد عمر آوردند، دوشیزگان مدینه براى تماشاى او سرمى كشیدند، و چون وارد مسجد شد، مسجد از پرتوش درخشان گشت (كنایه از اینكه اهل مسجد از قیافه و جمال آن دختر شادمان و متعجب گشتند) عمر به او نگریست ، دختر رخسار خود را پوشید و گفت : اق بیروج یادا هرمز (واى ، روزگار هرمز سیاه شد) عمر گفت : این دختر مرا ناسزا مى گوید؟! و بدو متوجه شد.

امیرالمؤ منین علیه السلام به عمر فرمود: تو این حق را ندارى ، به او اختیار ده كه خودش مردى از مسلمین را انتخاب كند و در سهم غنیمتش حساب كن . (مهرش را از سهم بیت المال آن مرد حساب كن ) عمر به او اختیار داد، دختر بیامد و دست خود را روى سر حسین علیه السلام گذاشت امیرالمؤ منین علیه السلام باو فرمود: نام تو چیست ؟ گفت : جهانشاه ، حضرت فرمود، بلكه شهربانویه باشد((امیرالمومنین علیه السلام با این جمله اسم او را تغییر داده و یا انتخاب این اسم را به او تلقین فرموده و یا به او فرموده که تو دو نام داری و شهرباتویه از جهانشاه بهتر است)).

سپس به حسین فرمود: اى اباعبداللّه ! از این دختر بهترین شخص روى زمین براى تو متولد شود و على بن الحسین از او متولد گشت ، و على بن الحسین علیهماالسلام را ابن الخیرتین (((پسر دو برگزیده ))) مى گفتند، زیرا برگزیده خدا از عرب هاشم بود و از عجم فارس و روایت شده كه ابوالاسود دئلى درباره آن حضرت شعرى بدین مضمون سروده است :

پسرى كه از یك سو به هاشم و یك سو به شاه كسرى مى رسد گرامیترین فرزندى است كه بدو بازوبند بسته اند.

توضیح_در عرب رسم بود كه كودكانى را كه موجب شگفت مردم بودند و بر كودكان دیگر شرافت و فضیلت داشتند. براى دفع چشم زخم ، بازوبندى به آنها مى بستند.

2- زراره گوید: امام باقر علیه السلام مى فرمود: على بن الحسین علیهما السلام ماده شترى داشت كه 22 سفر بر او حج رفته بود و یك تازیانه به او نزده بود، پس از وفات آن حضرت ، ما بى خبر بودیم كه ناگاه یكى از خدمتكزاران یا غلامان آمد و گفت : ماده شتر از خانه بیرون رفته و بر سر قبر على بن الحسین زانو زده ، گردنش را به قبر مى مالد و مى نالد، با وجود آنكه هنوز قبر را ندیده بود، من گفتم : خود را باو رسانید، خود را باو رسانید، و پیش از آنكه مردم او را ببینند و آگاه شوند نزد منش آرید.

توضیح_ چون ظهور این گونه معجزات موجب شدت عداوت و تحریك دشمنان و مخالفین مى گشت حضرت باقر علیه السلام از نظر تقیه دستور داد بزودى آن شتر را به خانه برگردانند.

3- امام باقر علیه السلام فرمود: چون پدرم على بن الحسین علیهما السلام وفات كرد، ماده شترش از چراگاه آمد و گردن خود را روى قبر گذاشت و در خاك غلطید، من دستور دادم او را بچراگاهش برگردانند، و پدرم بر آن شتر بحج و عمره مى رفت و هرگز باو تازیانه اى نزده بود، كجا چون پدر و مادر او یافت شود (یعنى كسى كه پدر و مادر شریف و اصیلى مانند امام حسین علیه السلام و شهر بانو داشته باشد باید چنین باشد).

4- امام صادق علیه السلام فرمود: چون شبى رسید كه على بن الحسین علیهما السلام در آن وعده (در گذشت دارفانى را) داشت ، به محمد علیه السلام فرمود: پسر جانم ! برایم آب وضوئى بیاور، من برخاستم و آب وضوئى برایش آوردم فرمود: این را نمى خواهم ، زیرا در آن مرداریست ، من رفتم و چراغ آوردم ، دیدم موش مرده ئى در آن افتاده است ، آب وضوى دیگرى برایش آوردم ، فرمود: پسر جان ! این همان شبى است كه مرا وعده داده اند و سفارش كرد كه براى شترش اصطبلى ساخته شود و علوفه اش آماده شود سپس خودم در آنجایش بردم ، چیزى نگذشت كه شتر بیرون آمد و بر سر قبر رفت و گردن روى آن نهاد و ناله كرد و دیدگانش پر از اشك شد.

نزد محمد بن على (امام باقر علیه السلام ) آمدند و گفتند: شتر از اصطبل خارج شده است ، حضرت نزدش آمد و فرمود: اكنون خاموش باش و برخیز بارك الله بتو، شتر برنخاست ، و آن شترى بود كه على ابن الحسین علیهما السلام در سفر مكه بر آن سوار مى شد و تازیانه را بر پالانش مى بست ولى او را نمى زد تا به مدینه مى رسید، و نیز على بن الحسین علیهما السلام در شبهاى تار بیرون مى آمد و انبارى را كه در آن كیسه هاى درهم و دینار بود بدوش مى گرفت و خانه به خانه

در مى زد و هر كس بیرون مى آمد باو عطا مى كرد، چون آن حضرت وفات كرد و به مردم آن عطا نرسید، دانستند كه على بن الحسین علیه السلام آن كار مى كرده است .

5- حضرت ابوالحسن علیه السلام فرمود: چون وفات على بن الحسین علیهما السلام فرا رسید، بیهوش شد، و سپس دیده باز كرد و سوره اذا وقعت الواقعه و انا فتحنا را قرائت كرد و فرمود: (((سپاس خدا را كه وعده خود را با ما وفا كرد و زمین را به ارث ما داد كه در بهشت ، هر جا خواهیم جا گیریم ، چه نیك است پاداش اهل عمل 74 سوره 39 -))) و همان ساعت قبض روح شد و چیز دیگرى نفرمود.

6- امام صادق علیه السلام فرمود: على بن الحسین علیهما السلام در 57 سالگى بسال 95 هجرى وفات یافت ، و بعد از حسین علیه السلام 35 سال زندگى كرد.( نگارنده گوید تو نگو 35 سال حیات داشت بلکه بگو 35 سال در نهایت غم و غصه و زجر و شکنجه از غوغای کربلا بر سر اورد الا لعنت الله علیه ظالمین و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون)

(زندگانى ابى جعفر محمد بن على علیه السلام )

حضرت ابجعفر (امام باقر) علیه السلام در سال 57 متولد شد و بسال 114 درگذشت و 57 سال داشت و در بقیع مدینه پهلوى قبر پدرش على بن الحسین علهماالسلام مدفون گشت و مادرش ام عبداللّه دختر حسن بن على بن ابیطالب است علیهماالسلام و على ذریتهم الهادیة .

1- امام باقر علیه السلام فرمود: مادرم زیر دیوارى نشسته بود كه ناگاه شكاف خورد و صداى ریزش سختى بگوش رسید، مادرم با دست اشاره كرد و گفت : نه ، بحق مصطفى ، خدا بتو اجازه فرود آمدن ندهد، دیوار در هوا معلق ، ایستاد تا مادرم از آنجا گذشت ، سپس پدرم صد دینار از جانب او صدقه داد.

ابو الصباح گوید: روزى امام صادق علیه السلام از مادر پدرش یاد كرد و گفت : او صدیقه (بسیار راستگو، بود و در خاندان امام حسن علیه السلام زنى چون او دیده نشد.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: جابر بن عبداللّه انصارى آخرین كس از اصحاب پیغمبر صلى للّه علیه و آله بود كه زنده مانده بود و او مردى بود كه تنها بما اهلبیت متوجه بود، در مسجد پیغمبر مى نشست و عمامه سیاهى دور سر مى بست و فریاد مى زد: یا باقر العلم ، یا باقر العلم ! اهل مدینه مى گفتند جابر هذیان مى گوید، مى گفت : نه بخدا من هذیان نمى گویم ، بلكه من از پیغمبر صلى للّه علیه و آله شنیدم مى فرمود: تو بمردى از خاندان من مى رسى كه همنام و هم شمائل من است و علم را مى شكافد و توضیح و تشریح مى كند، این است سبب آنچه مى گویم .

راوى گوید: روزى جابر از یكى از كوچه هاى مدینه كه در آن مكتب خانه ئى بود مى گذشت و محمد بن على علیه السلام (براى كارى ) آنجا بود (زیرا در هیچ روایت و تاریخى نرسیده كه امام براى دانش آموزى بمكتب رود) چون جابر نگاهش باو افتاد، گفت : اى پسر پیش بیا، آمد، سپس گفت : بر گرد، او برگشت ، جابر گفت : سوگند

بآنكه جانم در دست اوست كه شمائل این پسر شمائل پیغمبر است ، اى پسر اسم تو چیست ؟ گفت اسمم محمد بن على بن الحسین است ، جابر بسویش رفت و سرش را بوسید و مى گفت : پدر و مادرم بقربانت ، پدرت رسولخدا صلى للّه علیه و آله سلامت مى رساند و چنین مى گفت .

محمد بن على بن الحسین هراسان بسوى پدر آمد و گزارش را بیان كرد، زین العابدین علیه السلام فرمود: پسر جان ، راستى جابر چنین كارى كرد؟ گفت آرى ، فرمود: پسر جان در خانه بنشین (زیرا او برخلاف تقیه رفتار كرد، چون دشمنان و مخالفین ترا خواهند شناخت و منزلت و كرامت ترا نزد خدا و پیغمبر خواهند دانست ، و بر تو حسد خواهند برد) سپس جابر در هر بامداد و پسین خدمتش مى رفت ، اءهل مدینه مى گفتند، شگفتا از جابر كه در هر بامداد و پسین نزد این كودك مى رود، در صورتى كه او آخرین كس از اصحاب رسولخدا صلى للّه علیه و آله است ! چیزى نگذشت كه على بن الحسین علیه السلام درگشت . آنگاه محمد بن على باحترام مجالست جابر با پیغمبر صلى للّه علیه و آله نزدش مى رفت و مى نشست و از خداى تبارك و تعالى براى آنها حدیث مى كرد، اهل مدینه گفتند: ما جسورتر از این را ندیده ایم (زیرا با این كودكى از جانب خدا حدیث مى گوید) چون دید چنین مى گویند، از پیغمبر صلى للّه علیه و آله حدیث گفت ، اهل مدینه گفتند: ما دروغگوتر از این مرد را هرگز ندیده ایم ، از كسى بما حدیث مى كند كه او را ندیده است ، چون دید چنین مى گویند از جابر بن عبداللّه حدیثشان گفت ، آنگاه تصدیقش كردند، در صورتى كه جابر خدمت او مى آمد و از او دانش مى آموخت .

1- ابو بصیر گوید: خدمت امام باقر علیه السلام رسیدم و عرض كردم : شما وارث انبیاء بود و هر چه آنها مى دانستند مى دانست ؟ فرمود: آرى ، عرض كردم شما مى توانید مرده را زنده كنید و كور مادرزاد وپیس را معالجه كنید؟ فرمود: آرى باذن خدا. سپس فرمود: ابا محمد! پیش بیا. من نزدیكش رفتم ، آن حضرت دست بچهره و دیده من مالید كه من خورشید و آسمان و زمین و خانه ها و هر چه در شهر بود دیدم ، آنگاه بمن فرمود: مى خواهى كه اینچنین باشى و در روز قیامت در سود و زیان با مردم شریك باشى ، یا آنكه بحال اول برگردى و یكسر به بهشت روى ؟ گفتم : مى خواهم چنانكه بودم بر گردم ، باز دست بچشم من كشید و بحال اول برگشتم . سپس من این حدیث را بابن ابى عمیر گفتم ، او گفت : من گواهى دهم كه این موضوع درست است ، چنانكه روز روشن درست است .

4- محمد بن مسلم گوید: روزى خدمت امام باقر علیه السلام بودم كه یك جفت قمرى آمدند و روى دیوار نشسته طبق مرسوم خود بانگ مى كردند، و امام باقر علیه السلام ساعتى به آنها پاسخ مى گفت ، سپس آماده پریدن گشتند، و چون روى دیوار دیگرى پریدند، قمرى نر یكساعت بر قمرى ماده بانگ مى كرد، سپس آماده پریدن شدند، من عرض كردم : قربانت گردم ، داستان این پرندگان چه بود؟ فرمود: اى پسر مسلم هر پرنده و چاپار و جاندارى را كه

خدا آفریده است نسبت بما شنواتر و فرمانبردارتر از انسانست ، این قمرى بماده خود بدگمان شده و او سوگند یاد كرده بود كه خلاف نكرده است و گفته بود بداورى محمد بن على راضى هستى ؟ پس هر دو بداورى من راضى گشته و من بقمرى نر گفتم : كه نسبت بماده خود ستم كرده ئى او تصدیقش كرد.

5- ابوبكر حضرمى گوید: چون امام باقر علیه السلام را بشام سوى هشام بن عبدالملك بردند، و بدربارش رسید، هشام به اصحاب خود و حضار مجلس كه از بنى امیه بودند، گفت : چون دیدید من محمد ابن على را توبیخ كردم و ساكت شدم . شما یك به یك به او رو آورید و توبیخش كنید، سپس بحضرت اجازه ورود داد.

چون امام باقر علیه السلام وارد شد، با دست به همگان اشاره كرد و فرمود: السلام علیكم همگان را مشمول سلام خود ساخت و بنشست . چون بهشام بعنوان خلافت سلام نكرد، و بى اجازه نشست كینه و خشم او افزون گشت ، پس باو رو آورد و توبیخ مى كرد، از جمله سخنانش این بود:

اى محمد بن على همیشه مردى از شما خاندان میان مسلمین اختلاف انداخته و آنها را بسوى خود دعوت كرده و از روى بیخردى و كم دانشى گمان كرده كه او امامست . هر چه دلش خواست آنحضرت را توبیخ كرد، چون او خاموش شد، حاضران یكى پس از دیگرى تا نفر آخر بحضرت رو آوردند و توبیخ مى كردند. چون همگى ساكت شدند، حضرت برخاست و فرمود:

اى مردم بكجا مى روید و شیطان مى خواهد شما را بكجا اندازد؟!! خدا بوسیله ما خانواده پیشینیان شما را هدایت كرد و پسینیان شما هم از بركت ما (هدایتشان ) پایان یابد (یعنى در زمان ظهور امام قائم علیه السلام ) اگر شما سلطنتى شتابان و زودگذر دارید، ما سلطنتى دیررس و جاودان داریم كه بعد از سلطنت ما سلطنتى نباشد، زیرا ما اهل پایان و انجامیم ، و خداى عزوجل مى فرماید: (((سرانجام از آن پرهیزگارانست 125 سوره 7 -))).

هشام دستور داد حضرت را بزندان برند، چون بزندان رفت ، با زندانیان سخن مى گفت ، همه زندانیان از جان و دل سخنش را پذیرفته ، باو دل دادند، زندانبان نزد هشام آمد و گفت : یا امیرالمؤمنین من از اهل شام بر تو هراسانم و مى ترسم كه ترا از این مقام عزل كنند، سپس گزارش را باو گفت .

هشام دستور داد آنحضرت و اصحابش را بر استر نشانده بمدینه بر گردانند و فرمان داد كه در بین راه بازارها را بروى آنها ببندند و از خوراك و آشامیدنى جلوگیرشان باشند (مقصودش از این دستورها توهین و توبیخ آنحضرت بود) پس سه روز راه رفتند و هیچگونه خوراك و آشامیدنى بدست نیاوردند، تا آنكه بشهر مدین (شهر شعیب پیغمبر) رسیدند، مردم در شهر را بروى آنها بستند، اصحاب حضرت از گرسنگى و تشنگى باو شكایت بردند.

امام علیه السلام بر كوهى كه بآنها مشرف بود بالا رفت و با صداى بلند فرمود: اى اهل شهرى كه مردمش ستمكارند، من بقیة اللهم و خدا مى فرماید: (((بقیت اللّه براى شما بهتر است اگر ایمان دارید و من نگهبان شما نیستم . 86 سوره 11 -)))

در میان آن مردم شیخى سالخورده بود، نزد مردم شهر آمد و گفت : اى قوم ! بخدا كه این ندا، مانند دعوت شعیب پیغمبر است ، اگر در بازارها را بروى این مرد باز نكنید، از بالاى سر و زیر پا گرفتار شوید، این بار مرا تصدیق كنید و فرمانبرید، و در آینده تكذیبم كنید. من خیر خواه شمایم . مردم شتاب كردند و بازارها را بروى حضرت و اصحابش گشودند، خبر آن شیخ بهشام بن عبدالملك رسید، دنبالش فرستاد و او را برد و كسى ندانست كه كارش بكجا رسید.

6- امام صادق علیه السلام فرمود: محمد بن على باقر در 57 سالگى بسال 114 در گذشت و بعد از على بن الحسین علیهماالسلام 19 سال و 2 ماه زندگى كرد،

( زندگانى ابو عبدالله جعفر بن محمد علیه السلام )

امام صادق علیه السلام در سال 83 متولد شد و در ماه شوال سال 148 در گذشت و 65 سال داشت و در قبرستان بقیع كه پدرش و جدش و حسن بن على علیهم السلام مدفون بودند. بخاك سپرده شد، مادرش ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابى بكر است و مادر ام فروه اسماء دختر عبدالرحمن بن ابى بكر است .

1- امام صادق علیه السلام فرمود: سعید بن مسیب و قاسم بن محمد بن ابى بكر و ابو خالد كابلى از موثقین اصحاب على بن الحسین علیهماالسلام بودند، و مادر من (دختر همین قاسم ) با ایمان و تقوى و نیكوكار بود و خدا هم نیكوكاران را دوست دارد.

مادرم گفت كه پدرم باو فرمود: اى ام فروه ! من در هر شبانه روز هزار بار براى گنهكاران از شیعیانم خدا را مى خواهم (و آمرزش مى خواهم ) زیرا ما با دانائى بثواب و پاداش بر مصیباتى كه بما وارد مى شود صبر مى كنیم ولى آنها بر آنچه نمى دانند صبر مى كنند.

توضیح_یعنى ما مى دانیم و یقین داریم كه بلاها و مصیباتى كه بر ما وارد مى شود در برابر چشم خداست و او از همه آنها آگاه و مطلع است و دقیقا بحساب آنها رسیدگى مى كند و انتقام ما را مى گیرد و پاداش بزرگ ما را عنایت مى كند، از این رو سیدالشهدا حسین بن على علیه السلام چون در روز عاشورا كودك شیر خوارش را هدف تیر ساختند، فرمود: هون مانزل بى انه بعین الله یعنى هر مصیبتى كه بر من مى رسد

2- مفضل بن عمر گوید: ابو جعفر منصور (خلیفه عباسى ) بحسن بن زید كه از طرف او والى مكه و مدینه بود، پیغام داد كه : خانه جعفر بن محمد را بسوزان ، او بخانه امام آتش افكند و بدر خانه و راه رو سرایت كرد، امام صادق علیه السلام بیرون

آمد و در میان آتش گام برداشته راه مى رفت و مى فرمود: منم پسر اءعراق الثرى منم پسر ابراهیم خلیل اللّه (كه آتش نمرود بر او سرد و سلامت گشت ).توضیح_اءعراق الثرى بمعنى ریشه هاى در زمین است و آن لقب اسماعیل پیغمبر است و شاید جهتش این است كه اولاد اسماعیل مانند رگ و ریشه در اطراف زمین پراكنده شدند و افتخار امام صادق علیه السلام باو از این نظر است كه او فرزند شریف و گرامى جناب ابراهیم است .

3- رفید غلام یزیدبن عمروبن هبیره گوید: ابن هبیره بر من غضب كرد و قسم خورد كه مرا بكشد من از او گریختم و بامام صادق علیه السلام پناهنده شدم و گزارش خود را به حضرت بیان كردم ، امام به من فرمود: برو او را از جانب من سلام برسان و به او بگو: من غلامت رفید را پناه دادم ، با خشم خود به او آسیبى مرسان ، به حضرت عرض كردم : قربانت گردم او اهل شامست و عقیده پلید دارد، فرمود: چنانكه بتو مى گویم نزدش برو، من راه را در پیش گرفتم : چون به بیابانى رسیدم ، مرد عربى به من رو آورد و گفت كجا مى روى ؟ من چهره مردى كه كشته شود در تو مى بینم ، آنگاه گفت : دستت را بیرون كن ، چون بیرون كردم ، گفت : دست مردى است كه كشته مى شود، سپس گفت : پایت را نشان ده ، چون نشان دادم ، گفت پاى مردى است كه كشته مى شود، باز گفت : تنت را ببینم ، چون تنم را دید، گفت : تن مردى است كه كشته شود آنگاه گفت : زبانت را بیرون كن ، چون بیرون آوردم ، گفت : برو كه باكى بر تو نیست ، زیرا در زبان تو پیغامى است كه اگر آن را بكوههاى استوار رسانى ، مطیع تو شوند.

پس بیامدم تا در خانه ابن هبیره رسیدم ، اجازه خواستم ، چون وارد شدم : گفت : خیانتكار با پاى خود نزد تو آمد. غلام ! زود سفره چرمى و شمشیر را بیاور، و دستور داد شانه و سر مرا بستند و جلاد بالاى سرم ایستاد تا گردنم بزند.

من گفتم : اى امیر! تو كه با جبر و زور، بر من دست نیافتى ، بلكه با پاى خود پیش تو آمدم ، من پیغامى دارم كه مى خواهم بتو باز گویم ، سپس خود دانى ، گفت بگو: گفتم مجلس را خلوت كن ، او بحاضرین دستور داد بیرون رفتند، گفتم : جعفر بن محمد بتو سلام مى رساند و مى گوید: من غلامت رفید را پناه دادم ، با خشم خود به او آسیبى مرسان ، گفت : ترا بخدا جعفر بن محمد بتو چنین گفت و به من سلام رسانید؟!! من برایش قسم خوردم ، او تا سه بار سخنش را تكرار كرد.

سپس شانه هاى مرا باز كرد و گفت ، من باین قناعت نمى كنم و از تو خرسند نمى شوم ، جز اینكه همان كار كه با تو كردم با من بكنى ، گفتم : دست من باین كار دراز نمى شود و بخود اجازه نمى دهم ، گفت : بخدا كه من جز بآن قانع نشوم ، پس من هم چنانكه بسرم آورد، بسرش آوردم ، و بازش كردم ، او مهر خود را به من داد و گفت : تو اختیاردار كارهاى من هستى ، هر گونه خواهى رفتار كن .

4- یونس بن ظبیان و مفضل بن عمر و ابوسلمه سراج و حسین بن ثویر بن ابى فاخته نزد امام صادق علیه السلام بودند، حضرت فرمود: خزانه هاى زمین و كلیدهایش نزد ماست ، اگر من بخواهم با یك پایم بزمین اشاره كنم و بگویم هر چه طلا دارى بیرون بیار بیرون آورد. آنگاه با یك پایش اشاره كرد و روى زمین خطى كشید زمین شكافته شد، سپس با دست اشاره كرد و شمش طلائى باندازه یكوجب بیرون آورد و فرمود خوب بنگرید، چون نگاه كردیم ، شمشهاى بسیارى روى هم دیدیم كه مى درخشید، یكى از ما به حضرت عرض كرد: قربانت ، بشما چه چیزها عطا شده ؟ در صورتى كه شیعیانتان محتاجند؟!! فرمود: همانا خدا دنیا و آخرت را براى ما و شیعیان ما جمع كند و آنها را ببهشت پر نعمت در آورد، و دشمن ما را بدوزخ برد.

5- ابو بصیر گوید: من همسایه اى داشتم كه پیر و سلطانى بود و (از راه رشوه و غصب و حرام ) مالى بدست آورده بود، مجلسى براى زنان آوازه خوان آماده مى ساخت و همگى نزدش انجمن مى كردند، خودش هم مى نوشید. من بارها بخودش شكایت بردم و گله كردم ، ولى او دست برنداشت ، چون پافشارى زیاد كردم ، به من گفت : من مردى گرفتارم و تو مردى هستى بركنار و یا عافیت ، اگر حال مرا بصاحبت (امام صادق علیه السلام ) عرضه كنى ، امیدوارم خدا مرا هم بوسیله تو نجات بخشد، گفتار او در دلم تاءثیر كرد، چون خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم ، حال او را بیان كردم ، حضرت به من فرمود: چون بكوفه باز گردى ، نزد تو آید به او بگو جعفر بن محمد گوید: تو آنچه را بر سرش هستى واگذار، من بهشت را از خدا براى او ضمانت مى كنم .

چون بكوفه باز گشتم ، او و دیگران نزد من آمدند، من او را نزد خود نگاه داشتم تا منزل خلوت شد آنگاه به او گفتم : اى مرد من حال ترا به حضرت ابى عبداللّه ، جعفر بن محمد، امام صادق علیه السلام عرض كردم به من فرمود: چون بكوفه باز گشتى نزد تو آید، به او بگو جعفربن محمد مى گوید: آنچه را بر سرش هستى واگذار، من بهشت را از خدا براى تو ضمانت مى كنم ، او گریست و گفت : ترا بخدا امام صادق علیه السلام بتو چنین گفت ؟ من سوگند یاد كردم كه او به من چنین گفت ، گفت ترا بس است (یعنى همین اندازه بر عهده تو بود و باقى بر عهده من ) سپس برفت و بعد از چند روز نزد من فرستاد و مرا بخواست ، چون برفتم دیدم پشت در خانه خود برهنه نشسته است ، به من گفت : ابا بصیر! هر چه در منزل داشتم بیرون كردم (بصاحبانش رسانیدم و در راه خدا دادم حتى لباسهایم را) و اكنون چنانم كه مى بینى .

ابو بصیر گوید: من نزد دوستانم رفتم و پوشاكى برایش گرد آوردم ، چند روز دیگر گذشت ، دنبالم فرستاد كه من بیمارم ، نزد من بیا، من نزدش رفتم و براى معالجه او در رفت و آمد بودم تا مرگش فرا رسید، براى ما وفا كرد (امام صادق علیه السلام بضمانت خود وفا كرد) و سپس در گذشت رحمت خدا بر او باد.

چون حج گزاردم نزد امام صادق علیه السلام رسیدم و اجازه خواستم ، چون خدمتش رفتم ، هنوز یك پایم در صحن خانه و یك پایم در راه رو بود كه از داخل

اتاق بى آنكه چیزى بگویم ، فرمود: اى ابا بصیر اما براى رفیقت وفا كردیم .( پس تو ای عاقل دانا و خردمند اگر بر چگونگی این احادیث نظر نمایی پس به احادیثی برخورد می‌نمایی که قلب و اشک چشمان تو بر حقیقت آن گواهی می‌دهد و این حدیث از جمله آن احادیث است)

6- صفوان بن یحیى گوید: جعفر بن محمد بن اشعث به من گفت : مى دانى سبب وارد شدن ما در مذهب تشیع و شناسائى ما بآن چه بود، با آنكه نزد ما هیچ یادى از آن نبود و بآنچه مردم (شیعیان ) داشتند، ما معرفت نداشتیم ؟ گفتم : داستانش چیست ؟ گفت : ابو جعفر ابوالدوانیق (یعنى منصور دوانیقى دومین خلیفه عباسى ودانق یكدانگ درهم است كه تقریبا یك پشیز مى شود و آن لقب را مردم از نظر خست و بخلش به او دادند، زیرا براى كندن نهر كوفه از مردم سرى یكدانق گرفت ) بپدرم ابو محمد بن اشعث گفت : اى محمد! مردى خردمند برایم بجو كه بتواند از جانب من پرداخت كند. پدرم گفت : او رابرایت یافته ام او فلان شخص پسر مهاجر است كه دائى من است ، گفت : نزد منش بیاور، من دائیم را نزد او بردم ، ابو جعفر به او گفت : اى پسر مهاجر! این پول را بگیر و بمدینه بر، نزد عبداللّه بن حسن بن حسن و جماعتى از خاندانش كه جعفر بن محمد همه میان آنهاست ، و بآنها بگو: من مردى غریب و از اهل خراسانم كه گروهى از شیعیان شما در آنجایند و این پول را براى شما فرستاده اند، و به هر یك از آنها پول بده و چنین و چنان شرط كن (یعنى بگو بشرط اینكه بر خلیفه بشورید و قیام كنید، ما پشتیبان شما هستیم و نظیر این سخنان ) چون پولها را گرفتند، بگو من فرستاده و پیغام آورم ، دوست دارم رسیدى از دستخط شما داشته باشم .

پسر مهاجر پولها را گرفت و بمدینه رفت ، سپس نزد ابوالدوانیق باز گشت ، محمد بن اشعث هم نزد او بود خلیفه گفت : چه خبر آوردى ؟ گفت : نزد آنها رفتم (و پولها را پرداختم ) این رسیدهائى است كه بخط خودشان نوشته اند، غیر از جعفر بن محمد كه من نزدش رفتم ، او در مسجد پیغمبر صلى للّه علیه و آله نماز مى گزارد پشت سرش نشستم و گفتم هستم تا نمازش را تمام كند، آنگاه آنچه باصحابش گفتم ، به او باز خواهم گفت ، او شتاب كرد و نمازش را بپایان رسانید و متوجه من شد و فرمود: اى مرد! از خدا پروا كن و اهل بیت محمد را مفریب كه آنها بدولت بنى مروان سابقه نزدیكى دارند و (چون از آنها ستم بسیار دیده اند) همگى محتاج و نیازمندند (پول ترا قبول مى كنند و گرفتار مى شوند) من گفتم : موضوع چیست ؟ اءصلحك اللّه ؟ او سرش را نزدیك من آورد و آنچه میان من و تو رفته بود، باز گفت ، مثل اینكه سومى ما بوده .

ابو جعفر دوانیقى گفت : اى پسر مهاجر! هیچ اهل بیت پیغمبرى نباشد، جز آنكه محدثى در میان آنهاست ، محدث خاندان ما در این زمان جعفر بن محمد است . این بود دلیلى كه سبب عقیده ما باین مذهب (تشیع ) گشت . (راجع بمعنى محدث بحدیث 703 707 رجوع شود).( پس نظر نگارنده در این فراز یعنی تعبیر منصور ملعون آن بوده است که

اهل بیت به واسطه ی الهام غیبی بر حقایق امور واقف می شوند و مقصود او از محدث آن نیست که بیان شده است.)

7- ابوبصیر گوید: ابو عبداللّه جعفر بن محمد علیه السلام در 65 سالگى به سال 148 در گذشت و بعد از امام باقر علیه السلام 24 سال زندگى كرد.

8- یونس بن یعقوب گوید: شنیدم موسى بن جعفر علیه السلام مى فرمود: من پدرم را در دو جامه شطوى كه لباس احرامش بود و نیز با یكى از پیراهنهاى خودش و عمامه على بن الحسین علیه السلام و برده اى كه آن را به چهل دینار خریده بود كفن كردم .توضیح_شطا نام قریه ایست نزدیك مصر كه پارچه هائى را كه در آنجا مى بافند شطوى مى نامند و برد (بضم باء) پارچه راه راهى بود كه به دوش مى انداختند و نوع خویش را در یمن مى بافته اند.

( زندگانى ابوالحسن موسى بن جعفر علیهم السلام )

ابوالحسن موسى بن جعفر علیه السلام به سال 128 و بقولى در 129 در ابواء (منزلى است میان مكه و مدینه ) متولد شد و در ششم ماه رجب سال 183 به سن 54 سالگى در گذشت ، وفاتش در بغداد. در زندان سندى بن شاهك بوده و هارون الرشید آن حضرت را در بیستم شوال سال 179 از مدینه بیرون كرد، و هارون در ماه رمضان زمانى كه از عمره باز مى گشت و امام نزد عیسى بن جعفر زندانى كرد، باز او را به بغداد فرستاد و نزد سندى بن شاهك زندانى كرد، آن حضرت در زندان سندى در بغداد در گذشت و در قبرستان قریش به خاك سپرده شد. مادرش ام ولد و نامش حمیده بود.

1- پدر عیسى بن عبدالرحمن گوید: ابن عكاشه خدمت امام باقر علیه السلام آمد و امام صادق علیه السلام نزدش ایستاده بود، قدرى انگور برایش آوردند، حضرت فرمود: پیرمرد سالخورده و كودك خردسال انگور را دانه دانه مى خورد و كسى كه مى ترسد سیر نشود، سه و چهار دانه مى خوردند و تو دو دانه دو دانه بخور كه مستحب است .

سپس ابن عكاشه به امام باقر علیه السلام عرض كرد: چرا براى ابو عبداللّه (امام صادق علیه السلام ) زن نمى گیرید؟ او كه به سن ازدواج رسیده است .

امام باقر علیه السلام كه در برابرش كیسه پول سر به مهرى بود، فرمود: به زودى برده فروشى از اهل بربر مى آید و در دار میمون منزل مى كند با این كه كیسه پول ، دخترى برده برایش مى خریم ، مدتى گذشت تا آنكه ما روزى خدمت امام باقر علیه السلام رسیدیم ، بما فرمود: مى خواهید بشما خبر دهم از آن برده فروشى كه بشما گفتم ، آمده است ؟ بروید و با این كیسه پول از او دخترى بخرید.

ما نزد برده فروش آمدیم : او گفت : هر چه داشتم فروختم مگر دو دخترك بیمار كه یكى آنها از دیگرى بهتر است (امید بهبودیش بیشتر است ) گفتیم : آنها را بیاور تا ببینیم ، چون آورد، گفتیم : این نیكوتر را (نزدیك بهبودى را) چند مى فروشى ؟

گفت به هفتاد اشرفى ، گفتیم احسان كن (تخفیفى بده ) گفت : از 70 اشرفى كمتر نمى دهم . گفتیم : او را به همین كیسه پول مى خریم هر چه بود، ما نمى دانیم در آن چقدر است مردى كه سر و ریش سفیدى داشت نزد او بود، گفت : باز كنید و بشمارید، برده فروش گفت : باز نكنید زیرا اگر از 70 اشرفى دوجو((به وزن دو جو و یک شصتم دینار است)) كمتر باشد نمى فرشم ، پیرمرد گفت : نزدیك بیائید، ما نزدیكش رفتیم و مهر كسیه را باز كردیم و اشرفى ها را شمردیم ، بى كم و زیاد 70 اشرفى بود، دختر را تحویل گرفتیم و نزد امام باقر علیه السلام بردیم ، جعفر علیه السلام نزدش ایستاده بود.

امام باقر علیه السلام سرگذشت ما را بخود ما خبر داد، سپس خدا را سپاس و ستایش كرد و به دختر فرمود: نامت چیست ؟ گفت : حمیده ، فرمود: حمیده باشى در دنیا و محموده ((ستوده و پسندیده)) باشى در آخرت ، بگو بدانم دوشیزه هستى یا بیوه ؟ گفت : دوشیزه ام ، فرمود: چگونه تو دوشیزه ئى ، در صورتى كه هر دخترى كه دست برده فروشان افتد خرابش مى كنند؟ دختر گفت : او نزد من مى آمد و در وضعى كه شوهر با زنش مى نشیند مى نشست ، ولى خدا مرد سر و ریش سفیدى را بر او مسلط مى كرد و او را چندان سیلى میزد كه از نزد من بر مى خاست ، او چند بار با من چنین كرد و پیرمرد هم چند بار با او چنان كرد، سپس فرمود: اى جعفر این دختر را نزد خود بر و بهترین شخص روى زمین ، یعنى موسى بن جعفر علیهماالسلام از او متولد شدند.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: حمیده از پلیدیها پاكست مانند شمش طلا، فرشتگان همواره او را نگهدارى كردند تا به من رسید بجهت كرامتى كه خدا نسبت به من و حجت پس از من فرمود.

3- ابو خالد ربالى گوید: چون موسى بن جعفر علیه السلام را در نخستین بار نزد مهدى عباسى مى بردند در زباله منزل كرد، من با او سخن مى گفتم . حضرت مرا اندوهگین دید. اى ابا خالد چرا ترا اندوهگین مى بینم ؟ گفتم : چگونه اندوهگین نباشم ، در صورتیكه شما را بسوى این طغیانگر مى برند و نمى دانم چه بسرت مى آید.

فرمود: مرا باكى نیست ، چون فلان ماه و فلان روز رسد، در سر یك میلى خود را به من برسان ، پس از آن ، من كارى جز شمردن ماهها و روزها نداشتم تا آنروز (كه امام فرموده بود) فرا رسید. خود را بسر یك میلى رسانیدم و آنجا بودم تا نزدیك بود خورشید غروب كند، شیطان در دلم وسوسه كرد و ترسیدم در آنچه امام فرموده شك كنم . كه ناگاه یك سیاهى را دیدم از طرف عراق پیش مى آید، من به پیشوازشان رفتم . دیدم حضرت ابوالحسن (موسى بن جعفر) علیه السلام در جلو قافله بر استرى سوار است . به من فرمود: آهاى ابا خالد عرض كردم : لبیك یا ابن رسول اللّه فرمود: شك نكن ، زیرا شیطان دوست دارد كه تو شك كنى ، من عرض كردم : خدا را شكر كه شما را از چنگ آنها خلاص كرد، فرمود: مرا بار دیگر بسوى آنها بازگشتى است كه از چنگشان خلاص نشوم (یعنی و در زندان سندى بن شاهك جان سپارم ).

4- یعقوب بن جعفر بن ابراهیم گوید: خدمت موسى بن جعفر علیه السلام بودم كه مردى نصرانى نزد آن حضرت آمد، مادر عریض (وادى مدینه ) بودیم ، نصرانى عرض كرد: من از شهرى دور و سفرى پر مشقت نزد شما آمده ام ، و 30 سالست كه از پروردگارم درخواست مى كنم كه مرا به بهترین دینها و بسوى بهترین و داناترین بندگان خود هدایت كند، تا آنكه شخصى در خواب من آمد و مردى را كه در علیاء دمشق است به من معرفى كرد.

من نزدش رفتم و با او سخن گفتم ، او گفت : من از تمام همكیشان خود داناترم ولى از من داناتر هم هست : من گفتم : مرا به كسى كه از او داناتر است رهبرى كن ، زیرا مسافرت براى من دشوار و سنگین نیست من تمام انجیل و مزامیر داود و چهار سفر از تورات و ظاهر تمام قرآن را خوانده ام .

دانشمند به من گفت : اگر علم نصرانیت را مى خواهى ، من از تمام عرب و عجم به آن داناترم ، و اگر علم یهودیت خواهى باطلى بن شرحبیل سامرى در این زمان داناترین مردمست . و اگر علم اسلام و تورات و انجیل و زبور و كتاب هود و هر كتابى كه بر هر پیغمبرى در زمان تو و زمانهاى دیگر نازل شده و هر خبرى كه از آسمان نازل شده كه كسى آن را دانسته یا ندانسته و در آنست بیان هر چیز و شفاء براى جهانیان و رحمت براى رحمت جو و مایه بصیرت كسى كه خدا خیر او را خواهد و انس با حق است ، اگر چنین شخصى را مى خواهى ترا بسویش رهبرى كنم ، اگر توانى با پایت نزدش برو و اگر نتوانى با سر زانو و اگر نتوانى با كشیدن نشیمنگاه و اگر نتوانى با چهره به زمین كشیدن .

گفتم : نه ، بلكه من با تن و مال خود توانائى مسافرت دارم ، گفت : فورى برو به یثرب ، گفتم : یثرب ، گفتم : یثرب را نمى شناسم ، گفت برو تا برسى به مدینه پیغمبرى كه در عرب مبعوث شده و او همان پیغمبر عربى هاشمى است ، چون وارد مدینه شدى قبیله بنى غنم بن مالك بن حجار را بپرس كه نزدیك در مسجد مدینه است و خود را به هیئت و زیور نصرانیت درآور، زیرا والى مدینه بر آنها (موسى بن جعفر و شیعیانش كه ترا نزدشان مى فرستم ) سختگیر است و خلیفه سختگیرتر آنگاه نشانى بنى عمر و بن مبذول را كه در بقیع زبیر بگیر، و سپس بپرس موسى بن جعفر كیست و منزلش كجاست و آیا بسفر رفته یا حاضر است اگر بسفر رفته بود، نزدش برو كه مسافرت او از راهى كه (اكنون ) به سویش مى روى نزدیكتر است ، آنگاه به او خبر ده كه مطران علیاى غوطه دمشق مرا بسوى تو رهبرى كرده و او سلام بسیارت مى رساند و مى گوید: من با پروردگار خود بسیار مناجات مى كنم و از او مى خواهم كه مرا بدست شما مسلمان كند.

مرد نصرانى ایستاده و به عصاى خود تكیه كرده ، این داستان را (كه در خواب دیده بود) بیان كرد سپس گفت : آقاى من اگر به من ! اجازه دهى تكفیر ((تواضع و کرنش مخصوصی است که در برابر سلاطین و بزرگان انجام می‌دادند به این نحو که اندکی خم شده و دو کف دست را در میان ران‌ها پنهان می‌کردند))كنم و بنشینم . فرمود: اجازه مى دهم كه بنشینى ولى اجازه نمى دهم كه تكفیر كنى ، پس بنشست و كلاه نصرانیت از سر

بگرفت . آنگاه عرض كرد: قربانت . به من اجازه سخن میدهى ؟ فرمود: آرى . تو فقط براى آن آمده ئى .

نصرانى گفت : جواب سلام رفیقم (مطران ) را بده ، مگر شما جواب سلام نمیدهى ؟ امام فرمود: جواب رفیقت این است كه خدا هدایتش كند، و اما سلام زمانى است كه بدین ما در آید.

نصرانى گفت : اءصلحك اللّه من اكنون از شما سؤ ال مى كنم فرمود، بپرس .

گفت : به من خبر ده از كتاب خداى تعالى كه آن را بر محمد نازل كرده و بدان سخن گفته و آن را به آنچه باید معرفى كرده و فرموده : (((حم سوگند بكتاب روشن كه آن را در شبى مبارك نازل كرده ایم كه ما بیم دهنده ایم ، در آن شب هر امر محكمى را فیصل دهند 4 سوره 44 -))) تفسیر باطنى این آیات چیست ؟.

فرمود: اما حم محمد صلى للّه علیه و آله است و آن در كتابى است كه بر هود نازل گشته و از حروفش كاسته شده (یعنى در كتاب هود از محمد به حم تعبیر شده و دو حرف م د آن ، از نظر تخفیف یا جهت دیگرى افتاده است ) و اما كتاب روشن امیرالمؤ منین على علیه السلام است ، و اما شب مبارك فاطمه علیها السلام است ، و اما اینكه فرماید: (((در آن شب هر امر محكمى را فیصل دهند))) یعنى آن فاطمه خیر بسیارى زاید و بیرون دهد و آن مردى حكیم و مردى حكیم و مردى حكیم است (یعنى امام حسن و امام حسین و زین العابدین علیهم السلام اند و امامان دیگر هم باینها عطف مى شوند).

مرد نصرانى گفت : اولین و آخرین این مردان را معرفى كن ، فرمود: اوصاف به یكدیگر شباهت دارند (و ممكن نیست شخصى را با بیان اوصافش كاملا مشخص و ممتاز ساخت ) ولى من سومى آن قوم (یعنى امام حسین علیه السلام ) را براى تو معرفى مى كنم كه چه كسى از نسل او ظاهر مى شود. (مقصود حضرت قائم علیه السلام است ) و اوصاف او در كتابهائى كه بر شما نازل شده هست ، اگر تغییرش نداده و تحریفش نكنید و كفر نورزید ولى از قدیم این كار را كرده اید.

نصرانى گفت : من آنچه را مى دانم از شما پنهان نكنم و بشما دروغ نگویم (شما را تكذیب نكنم ) و شما راست و دروغ گفتار مرا مى دانید، بخدا سوگند كه خدا از فضل و نعمت خود بشما بخشى عطا كرده كه بخاطر هیچكس خطور نكند و كسى نتواند پنهانش كند، و كسى هر چند دروغگو هم باشد، نسبت به آن دروغ نتواند گفت ، هر چه من در این باره گویم حق است و درست و چنانست كه بیان فرمودى . (آنچه فرمودى درست است و مطابق واقع ).

موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: هم اكنون بتو خبرى هم كه آن را جز اندكى از خوانندگان كتب (آسمانى ) ندانند: به من بگو اسم مادر مریم چه بود.؟ و در چه روزى (روح عیسى ) در شكم او دمیده شد؟ و در چه ساعت روزى مریم عیسى علیه السلام را زائید؟ و در چه ساعت از روز بود؟ نصرانى گفت : نمى دانم .

موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: اما مادر مریم نامش مرثا بود كه در لغت عربى وهیبة مى باشد و اما روزى كه مریم باردار گشت روز جمعه هنگام ظهر بود و آن روزى بود كه روح الامین (جبرئیل ) از آسمان فرود آمد، و براى مسلمین عیدى مهمتر از آن نیست . خداى تبارك و تعالى و محمد صلى للّه علیه و آله آن روز را بزرگ دانسته و دستور داده كه عیدش قرار دهند و آن روز جمعه است و اما روزى كه مریم زائید سه شنبه بود، در چهار ساعت و نیم از روز بر آمده .

سپس فرمود: نهرى را كه مریم عیسى را در كنار آن زائید مى دانى كدام نهر بود؟ نه ، فرمود: آن نهر فراتست كه درختان انگور و خرما در كنار آنست و هیچ نهرى از لحاظ درختان انگور و خرما با فرات برابر نیست . و اما روزى كه زبان مریم بسته شد و قیدوس (پادشاه یهود آن زمان ) فرزندان و پیروان خود را طلبید تا او را یارى كنند و آل عمران را بیرون برد تا به مریم بنگرند، و آنها آنچه را خدا در كتاب تو (انجیل ) و كتاب ما (قرآن ) بیان كرده ، گفتند، فهمیده ئى ؟ گفت : آرى ، همین امروز خوانده ام فرمود: بنابراین از این مجلس برنخیزى تا خدا ترا هدایت كند.

نصرانى گفت : اسم مادر من بلغت سریانى و عربى چیست ؟ حضرت فرمود: اسم مادر تو بلغت سریانى عنقالیة است و اسم مادر پدرت عنقورة بوده است . و اما اسم مادرت بلغت عربى هومیة است و نام پدرت عبدالمسیح است و بلغت عربى عبداللّه مى شود، زیرا مسیح را عبدى نیست ، عرض كرد: راست گفتى و احسان كردى (كه آنچه را هم نپرسیدم جواب گفتى ).

اسم جدم چیست ؟ فرمود: اسم جدت جبرئیل بود و من او را در این مجلس عبدالرحمن نامیدم .

نصرانى گفت : ولى او مسلمان بود، موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: آرى و شهید هم گردید، زیرا لشكرى از اهل شام ناگهان به منزلش ریختند و او را كشتند.

نصرانى گفت : نام من پیش از آنكه كنیه خود را تعیین كنم چه بود؟ فرمود: نام تو عبدالصلیب بود، عرض كرد: شما چه نامى به من مى دهى ؟ فرمود: من ترا عبداللّه نام مى گذارم .

نصرانى گفت : من هم ایمان بخداى بزرگ آوردم و گواهى دهم كه شایسته پرستشى جز خداى یگانه بى شریك نیست و او یكتا و مورد نیاز مخلوقست ، او نه چنانست كه نصارى وصفش كنند (كه مسیح را پسر یا شریك یا متحد با او دانند) و نه چنانست كه یهود معرفیش نمایند (تكه جسمش دانند و عزیز را پسرش خوانند) و هیچ گونه شركى نسبت به وى راه ندارد و گواهى دهم كه محمد بنده و فرستاده اوست ، كه او را بحق فرستاده است و او حق را براى اهلش آشكار ساخت و اهل باطل در كورى و گمراهى بماندند، و او فرستاده خدا بود بسوى تمام مردم از سرخ پوست و سیاه پوست و همه نسبت به او یكسان بودند، گروهى بینا شدند و هدایت یافتند و اهل باطل در كورى بماندند و آنچه ادعا مى كردند، از دست بدادند و گواهى دهم كه ولى و جانشین او حكمت وى را بیان كرد و پیغمبران پیش از او بحكمت كامل و رسا گویا بودند و در فرمانبرى خدا تشریك مساعى كردند و

از باطل و اهل باطل و پلیدى و اهل پلیدى دورى گزیدند و گمراهى را كنار گذاشتند و خدا هم ایشان را بفرمانبردارى خود یارى كرد و از گناه بازشان داشت .

ایشان اولیاء خدا و یاران دین بودند، مردم را بكار خیر ترغیب نموده و امر مى فرمودند، من بخردسال و بزرگسالشان و بهر كس از آنها كه یاد كردم و یاد نكردم ایمان آوردم و بخداى تبارك و تعالى كه پروردگار جهانیانست ایمان آوردم . سپس زنار و صلیب طلائى را كه بگردن داشت برید و بشكست و گفت : بفرما زكوتم را بچه مصرفى رسانم ؟ فرمود: در اینجا برادرى دارى كه هم كیش تو است و از قوم خودت از قبیله قیس بن ثعلبه مى باشد، و او هم مانند تو در نعمت (اسلام ) است ، با یكدیگر مواسات و همسایگى كنید و من از حق اسلامى شما دریغ نخواهم كرد.

او گفت : اصلحك الله بخدا كه من ثروتمندم و در محل خود 300 اسب نر و ماده و هزار شتر دارم و حق شما در مال من بیش از حق من است بگردن شما. امام فرمود: تو آزاده شده خدا و رسولش هستى و نسب و نژاد بحال خود باقیست .

سپس او مسلمانى نیكو شد و از قبیله بنى فهر زنى گرفت و امام كاظم علیه السلام از صدقه على بن ابیطالب 50 دینار مهرش داد و براى او نوكر گرفت و منزلش داد و در آنجا بود تا امام كاظم علیه السلام را از مدینه بیرون بردند و او 28 شب پس از بیرون بردن حضرت در گذشت .

5- دیعقوب بن جعفر گوید: خدمت موسى بن جعفر علیه السلام بودم كه مرد و زن راهبى از اهل نجران یمن ، خدمتش آمدند. فضل بن سوار براى آنها اجازه رسیدن خدمت امام را گرفت . امام فرمود: فردا آنها را نزد چاه ام الخیر بیاور، فضل گوید: فردا ما آنجا حاضر شدیم ، دیدیم آن قوم هم آمده اند امام دستور داد حصیرهاى لیف خرمائى انداختند، و خود نشست و مردم هم نشستند.

ابتدا زن راهب مسائل بسیارى پرسید كه امام علیه السلام همگى را پاسخ داد، سپس آن حضرت چیزهائى از او پرسید كه پاسخ هیچ یك از آنها را نتوانست بگوید. آن زن اسلام آورد. آنگاه مرد راهب پیش آمد و سؤ ال مى كرد و امام همه را جواب مى فرمود.

مرد راهب گفت : من در دین خود نیرومند و توانایم و هیچ یك از انصارى در روى زمین به درجه دانش من نرسد و شنیدم و شنیدم كه مردى در هند است كه هرگاه بخواهد در یك شبانه روز به حج بیت المقدس مى آید و به منزلش در هند برمى گردد، من پرسیدم در كدام سرزمین است ! به من گفتند: در سبذان است . من احوال او را از كسى كه به من خبر داده بود پرسیدم . گفت : او اسمى را كه آصف همدم سلیمان مى دانست و بدان وسیله تخت (بلقیس ) را از شهر سبا آورد، مى داند، و خدا وصف او را در كتاب شما (قرآن ) و در كتابهائى كه براى ما دینداران دیگر نازل كرده بیان كرده است .

موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: خدا را چند نامست كه (دعا كردن به وسیله آنها) بر نمى گردد (و حتما مستجاب مى شود؟) گفت : آن نامها بسیار است و اما آنچه حتمى است و دعا كننده را رد نمى كند هفت نام است .

امام علیه السلام فرمود: آنچه را از آنها یادت هست به من بگو. راهب گفت : نه ، به حق خدائى كه تورات را بر موسى نازل كرد و عیسى را مایه پند گرفتن جهانیان (نسبت به كمال قدرت خود) و آزمایش سپاسگزارى خردمندان قرار داد و محمد را بركت و رحمت ساخت و على علیه السلام را مایه پند و بصیرت نمود و اوصیاء را از نسل محمد مقرر داشت كه من نمى دانم و اگر مى دانستم به سخن شما محتاج نبودم و نزد شما نمى آمدم و از شما نمى پرسیدم .

امام كاظم علیه السلام فرمود: به داستان مرد هندى باز گرد. راهب گفت : من این نامها را شنیده ام ولى حقیقت و تفسیرش را نمى دانم و نیز نمى دانم آنها كدام است و چگونه مى باشد و دعا كردن با آنها چگونه است پس براه افتادم تا به سبذان هند رسیدم و نشانى آن مرد را پرسیدم . به من گفتند: او در كوهى صومعه اى ساخته و در سال جز دو بار بیرون نیاید و دیده نشود و هندیان عقیده دارند كه خدا براى او در صومعه اش چشمه اى شكافته و ایجاد كرده و بدون شخم و بذرافشانى براى او كاشته شود محصول دهد. من در خانه او رفتم و سه روز آنجا بودم ، نه در را كوبیدم و نه دستى به آن زدم ، روز چهارم خدا در را گشود، زیرا گاوى كه هیزم بار داشت و پستانش از بسیارى شیر كشیده مى شد و نزدیك بود جارى شود، بیامد و در را فشار داد، در باز شد و من پشت سرش وارد شدم ، آن مرد را دیدم ایستاده به آسمان مى نگرد و مى گرید به زمین مى نگرد و مى گرید، به كوهها مى نگرد و مى گرید.

گفتم : سبحان الله !! چه اندازه نظیر تو در این روزگار كمیابست ؟! او گفت : به خدا كه من جز یكى از حسنات و نیكى هاى مردى كه او را پشت سرت گذاشتى (موسى بن جعفر علیه السلام ) نیستم .

گفتم : به من خبر داده اند كه تو یكى از اسماء خدا را مى دانى كه به وسیله آن در یك شبانه روز به بیت المقدس مى روى و به منزلت بر مى گردى ، گفت : بیت المقدس را مى شناسى ؟.

گفتم : من غیر از بیت المقدس كه در شام است نمى شناسم گفت : مقصود آن بیت المقدس نیست بلكه آن خانه مقدسى است كه خانه آل محمد است .

گفتم : من تا امروز هر چه شنیده ام همان بیت المقدس بوده ، گفت : آن جاى محرابهاى پیغمبران است و آن را حظیرة المحاریب (((جایگاه محرابها))) مى گفتند تا آنكه زمان فاصله میان محمد و عیسى صلى اللّه علیه و آله رسید و بلا به مشركین نزدیك شد و كیفر و سختى بخانه هاى شیاطین در آمد و آنها آن نامها را تغییر و تبدیل دادند و جابجا كردند و همین است معنى قول خداى تبارك و تعالى كه بطن آیه درباره آل محمد و ظاهرش یك مثلى است ((25)) (((آنها جز نامهائى نیست كه شما و پدرانتان نام گذارى كرده اید و خدا براى آن هیچ دلیل و آیه ئى نازل نكرده است 23 سوره 53 -))).

گفتم : من از شهرى دور نزد تو آمده ام و دریاها پیموده و متعرض غم و اندوه و ترسها گشته و در صبح و شام از همه چیز نومید و تنها به رسیدن به این حاجت ، امیدوار بوده ام ، گفت : من عقیده دارم زمانى كه مادرت به تو بار دار گشته ، فرشته ئى

بزرگوار نزدش حاضر شده و فكر مى كنم كه پدرت چون خواسته با مادرت نزدیكى كند غسل نموده و با پاكى نزدش رفته است و گمان دارم كه صفر چهارم تورات را (كه بهترین اسفار آن و مشتمل بر حالات خاتم الانبیاست ) هنگام شب زنده دارى خود مطالعه كرده و عاقبت بخیر گشته است .

از راهى كه آمده ئى برگرد و برو تا به مدینه محمد صلى الله علیه و آله كه آن را طیبه گویند برسى و نام آن شهر در زمان جاهلیت یثرب بوده است ، سپس متوجه موضعى شو كه بقیع نام دارد، آنگاه نشانى خانه اى را كه به دارمروان معروف است بگیر و در آنجا منزل كن و سه روز بمان (تا مردم ندانند كار مهم و با شتابى دارى ) سپس بپرس آن پیر مرد سیاه پوستى كه در خانه اش بوریا مى بافند (بر در آن خانه مى بافد) و نام بوریا در شهر آن خصف است كجاست ؟ (گویا مقصود از این پیرمرد فضل بن سوار است ) با آن پیر مرد مهربانى و ملاطفت كن و به او بگو: مرا آن همنشینت كه در گوشه خانه اى كه در آن چهار چوب كوچك است مى نشیند، نزدت فرستاده ، از او بپرس فلان بن فلانى (موسى بن جعفر علوى علیه السلام ) كیست و پاتوغش كجاست ؟ و در چه ساعتى آنجا مى رود؟ او وى را به تو نشان مى دهد و یا معرفى مى كند و تو از معرفیش او را خواهى شناخت من هم او را براى تو معرفى مى كنم .

گفتم : چون او را دیدم چه كنم ؟ گفت : از گذشته و آینده و مسائل دینى گذشتگان و باقیماندگان از او بپرس .

موسى بن جعفر علیه السلام به او فرمود: رفیقى كه ملاقاتش كردى ترا نصیحت كرده است . رهب گفت قربانت گردم ، اسم او چه بود؟ فرمود: او متمم بن فیروز و اهل فارس مى باشد و از كسانى است كه به خداى یكتاى بى شریك ایمان آورده و او را با پاكدلى و یقین پرستش نموده و چون از قوم خود ترسیده از آنها فرار كرده و پروردگارش با او حكمت بخشیده و براه مستقیمش هدایت فرموده و از پرهیزگارانش قرار داده ؟ میان او و بندگان یا اخلاصش شناسائى برقرار ساخته و او در همه سال مكه را به عنوان حج زیارت كند و اول هر ماه عمره گزارد و بفضل و یارى خدا از منزلش كه در هند است بمكه مى آید، خدا سپاسگزاران را این گونه پاداش مى دهد.

آنگاه راهب مسائل بسیارى از امام پرسید و حضرت همه را جواب فرمود، سپس از راهب مطالبى پرسید و او هیچ پاسخى نمى دانست ، آنگاه راهب گفت : به من خبرده آن 8 حرفى كه از آسمان فرود آمد و چهار حرف آن در زمین ظاهر گشت و چهار آن در هوا بماند، آن چهار حرف كه در هوا بماند بر كه نازل شد و چه شخصى تفسیرش كند؟ فرمود: او قائم ماست كه خدا بر او نازل كند و او هم تفسیرش نماید، و آنچه بر صدیقین و پیغمبران و هدایت شدگان نازل نكرده بر او نازل كند.

راهب گفت : دو حرف از آن چهار حرف را كه در زمین است به من بفرما، فرمود: هر چهار حرف را بتو مى گویم : اما اولش : هیچ شایسته پرستشى جز خداى یكتاى بى شریك باقى نیست ، دوم محمد رسول خدا است با اخلاص سوم : ما اهلبیت او هستیم چهارم :

شیعیان ما از ما و ما از رسول خدا و رسول خدا از خداست بوسیله (یعنى بوسیله پیروى و فرمانبردارى شیعیان ما از دسته ما مى شوند و ما از پیغمبر و او از خدا).

راهب گفت : گواهى دهم كه شایسته پرستشى جز خدا نیست و محمد صلى الله علیه وآله فرستاده خدا است و هر چه از جانب خدا آورده حق است و شما بر گزیدگان مخلوق خدائید و شیعیان شما پاكیزه و جایگزین نافرمانانند و عاقبت نیك الهى از آن آنهاست و ستایش مخصوص پروردگار جهانیانست .

موسى بن جعفر علیه السلام جبه خز و پیراهن قوهى (كه در قائن مى بافته اند) و روپوش و كفش و كلاهى بخواست و به او عطا فرمود! و نماز ظهر را خواند و به او فرمود: ختنه كن ، گفت : در هفتمین روز ختنه كرده ام .

1- عبدالله بن مغیره گوید: موسى بن جعفر علیه السلام در منى به زنى گذشت كه مى گریست و فرزندانش هم گردش مى گریستند، زیرا گاو آنها مرده بود. حضرت نزدیك آن زن رفت و فرمود: چرا گریه مى كنى اى كنیز خدا؟ زن گفت : اى بنده خدا: من فرزندانى یتیم دارم و گاوى داشتم كه زندگى من و كودكانم از آن مى گذشت ، اكنون آن گاو مرده و من و فرزندانم از همه چیز دست كوتاه و بیچاره مانده ایم .

امام فرمود: كنیز خدا! مى خواهى آن را براى تو زنده كنم ؟ به او الهام شد كه بگوید: آرى اى بنده خدا! حضرت بكنارى رفت و دو ركعت نماز گزارد و اندكى دست بلند كرد و لبهایش را تكان داد، سپس بر خاست و گاو او صدائى زد و نفهمیدم با سر عصا یا پنجه پایش بود كه به آن گاو زد، گاو برخاست و راست به ایستاد. چون زن نگاهش به گاو افتاد: فریادى كشید و گفت : به پروردگار كعبه این مرد عیسى ابن مریم است ، حضرت میان مردم رفت و از آنجا بگذشت .

2- اسحاق بن عمار گوید: شنیدم موسى بن جعفر علیه السلام خبر مرگ مردى را بخود او گفت ، من با خود گفتم : مگر او مى داند هر یك از شیعیانش كى مى میرند؟! حضرت باقیافه اى مانند خشمگین متوجه من شد و فرمود: اى اسحاق ! رشید هجرى علم منایا و بلایا (مرگ و مصیبات مردم ) را مى دانست ، امام كه بدانستن آن سزاوارتر است .

سپس فرمود: اى اسحاق هرچه خواهى بكن كه عمر تو گذشته و تا دو سال (و بدو سال نرسیده ) مى میرى و برادران و خانواده ات اندكى پس از تو اختلاف كلمه پیدا كنند و به یكدیگر خیانت ورزند.

آنجا كه دشمن شماتتشان كند، با آنكه درد تو چنان گذشت (كه من چگونه مرگ شیعیانم را مى دانم ).

من گفتم : من از آنچه در دلم گذشت از خدا آمرزش مى خواهم . سپس مدتى پس از این مجلس نگذشت كه اسحاق مرد و خاندان عمار دست نیاز به اموال مردم گشودند و مفلس شدند (یعنى قرض مى كردند و نمى توانستند بپردازند).( پس تو ای مخاطب ارجمند اعتقاد نگارنده بر علم بلایا و منایا صدور حکم کلی غیر قطعی از سوی خداوند است که به اولیای معصوم خود عطا می‌فرماید که مفهوم جبر اعمال را تداعی

نمی‌نماید و بلکه ایجاد میدان عمل یعنی اختیار و انجام عمل خوب و بد است و نیز علم ورود به مدار شاکله خوب و بعد که صدور حکم قطعیت نیز در فرض بدوی مانند آنچه بر گروه الذین فی قلوبهم مرض و پیروان ناصبی ایشان وارد می شود برای شیعیان و خالص یعنی صدور حکم ورود به دوزخ و بهشت در دنیا و اما حسابرسی اعمال خلایق و علم هر آنچه ذات اقدس الهی اراده نماید در غیر آنچه آورده شد مخصوص به خداوند بزرگ است والسلام)

8- على بن جعفر گوید: عمره رجب را گزارده و در مكه بودیم كه محمد بن اسماعیل (نوه امام صادق علیه السلام كه طایفه اسماعیلیه به پدر او منتسبند) نزد من آمد و گفت : عمو جان ! من خیال رفتن بغداد دارم و دوست دارم كه با عمویم ابوالحسن یعنى موسى بن جعفر علیه السلام خداحافظى كنم . دلم مى خواهد تو نیز همراه من باشى ، من با او بطرف برادرم كه در منزل حوبه بود رهسپار شدیم ، اندكى كه مغرب گذشته بود، من در زدم ، برادرم جواب داد و در را باز كرد، و فرمود: این كیست ؟ گفتم : على است ، فرمود: اكنون مى آیم (و براى تطهیر باندرون رفت ) و او وضو را طول مى داد، من گفتم : شتاب كنید، فرمود: شتاب مى كنم ، سپس بیامد و پارچه رنگ كرده ئى بگردنش بسته بود و پائین آستانه در نشست .

على بن جعفر گوید: من به جانب او خم شدم و سرش را بوسیدم و گفتم : من براى كارى آمده ام كه اگر تصویب فرمائى از توفیق خداست و اگر غیر از آن باشد، ما خطاى بسیار داریم . فرمود: چه كار است ؟ گفتم : این برادر زاده شماست كه مى خواهد با شما خداحافظى كند و به بغداد رود، فرمود: بگو بیاید، من او را در كنارى ایستاده بود صدا زدم . او نزدیك آمد و سر حضرت را بوسید و گفت : قربانت . مرا سفارشى كن (پند و موعظه بفرما) فرمود: سفارشت مى كنم كه درباره خون من از خدا بترسى ، او پاسخ داد: هر كه درباره تو بدى خواهد خدا بخودش رساند، و به بدخواه او نفرین مى كرد تا باز سرش را بوسید و گفت : عمویم ! مرا سفارشى كن ، فرمود، ترا سفارش مى كنم كه درباره خون من از خدا بترسى گفت : هر كه بد شما را خواهد، خدا به خودش رساند، باز سرش را بوسید و گفت : اى عمو! مرا سفارشى كن ، فرمود: سفارشت مى كنم كه درباره خون من از خدا بترسى ، باز او بر بدخواهش نفرین كرد و بكنارى رفت ، من سوى او رفتم .

برادرم به من فرمود: على اینجا باش ، من ایستادم ، حضرت باندرون رفت و مرا صدا زد، من نزدش رفتم كیسه اى كه صد دینار داشت برداشت ، به من داد و فرمود: به پسر برادرت بگو این پول را در سفر كمك خرجش سازد، من آن را گرفتم و در حاشیه عبایم گذاشتم ، باز صد دینار دیگرم داد و فرمود: این را هم به او بده ، سپس كیسه دیگرى داد و فرمود: این را هم به او بده .

من گفتم : قربانت ، اگر بدانچه فرمودى ، از او مى ترسى ، چرا او را علیه خود كمك مى كنى ؟ فرمود هرگاه من به او بپیوندم و او از من ببرد، خدا عمرش را قطع مى كند،

سپس یك مخده چرمى كه سه هزار درهم خالص داشت برگرفت و فرمود: این را هم به او بده .

من نزد محمد رفتم ، صد دینار اول را به او دادم ، بسیار خوشحال شد و عمویش را دعا كرد، سپس كیسه دوم و سوم را دادم ، چنان خوشحالى كرد كه من گمان كردم باز مى گردد و به بغداد نمى رود، باز سیصد درهم را به او دادم ، ولى او راه خود پیش گرفت و نزد هارون رفت و به عنوان خلافت به او سلام كرد و گفت : من گمان نمى كردم كه در روزى زمین دو خلیفه باشند، تا آنكه دیدم مردم به عمویم موسى بن جعفر، به عنوان خلافت سلام مى كنند، هارون صد هزار درهم برایش فرستاد، ولى خدا او را به بیمارى ذبحه (خنازیر و خناق ) مبتلا كرد كه نتوانست به یك درهمش نگاه كند و دست رساند.

9- ابوبصیر گوید: موسى بن جعفر علیه السلام در 54 سالگى بسال 183 در گذشت و پس از امام جعفر صادق علیه السلام 35 سال زندگى كرد.

( زندگانى ابوالحسن الرضا علیه السلام )

حضرت ابوالحسن امام رضا علیه السلام در سال 148 متولد شد و در ماه صفر سال 203 بسن 55 سالگى در گذشت ، در تاریخ آن حضرت اختلافست ، ولى این تاریخ درست تر است انشاءاللّه آن حضرت در قریه ئى از شهر طوس بنام سناباد كه تا نوقان یك جیغ راهست ، وفات یافت و در آنجا مدفون گشت . ماءمون آن حضرت را از راه بصره و شیراز (كه شیعیانش كمتر بودند) بمرو حركت داد، چون ماءمون از مرو بیرون آمد و رهسپار بغداد گشت ، آن حضرت را همراه خود برد، ولى امام در آن قریه وفات كرد، مادرش ام ولد و نامش ام البنین است .

1- هشام بن احمر گوید: موسى بن جعفر به من فرمود: مى دانى كسى از اهل مغرب (بمدینه ) آمده است ؟ گفتم : نه ، فرمود: چرا، مردى آمده است بیا برویم ، پس سوار شد، من هم سوار شدم و رفتیم تا نزد آن مرد رسیدیم ، مردى بود از اءهل مدینه كه برده همراه داشت . من گفتم : بردگانت را بما نشان ده او هفت كنیز آورد كه موسى بن جعفر درباره همه آنها فرمود: این را نمى خواهم ، سپس فرمود: باز بیاور، گفت : من جز یك دختر برده بیمار ندارم ، فرمود: (((به او بگو نظرت نسبت به آن دختر چند است ؟ بهر چند كه گفت ، تو بگو از آن من باشد))).

من نزد او آمدم ، گفت : آن دختر را از این مقدار كمتر نمى دهم ، گفتم : از آن من باشد. گفت از تو باشد ولى به من بگو: مردى كه دیروز همراه تو بود كیست ؟ گفتم : مردیست از طایفه بنى هاشم ، گفت از كدام بنى هاشم ؟ گفتم : بیش از این نمى دانم . گفت : من داستان این دختر را برایت بگویم :

او را از دورترین نقاط مغرب خریدم ، زنى از اهل كتاب به من برخورد و گفت : این دختر همراه تو چكار مى كند؟ گفتم : او را براى خود خریده ام ، گفت : سزاوار نیست كه او نزد مانند توئى باشد، این دختر سزاوار است نزد بهترین مرد روى زمین

باشد و پس از مدت كوتاهى كه نزد او باشد، پسرى زاید كه در مشرق و مغرب زمین مانندش متولد نشده باشد. من آن دختر را نزد امام بردم ، دیر زمانى نگذشت كه امام رضا علیه السلام از او متولد شد.

2- صفوان بن یحیى گوید: چون موسى بن جعفر علیه السلام در گذشت و امام رضا علیه السلام (از امامت خود) سخن گفت ما بر او بیمناك شدیم ، به حضرت عرض شد: شما امر بزرگى را اظهار كرده اید و از این طغیانگر (هارون ) بر شما مى ترسیم ، فرمود: او هر چه خواهد تلاش كند، بر من راهى ندارد. (نتواند به من آسیبى رساند).

3- پسر منصور گوید: شبى خدمت امام رضا علیه السلام رسیدم و او در پستو خانه بود، پس دستش را بلند كرد، مثل اینكه در خانه ده چراغ باشد (روشن و منور گشت ) آنگاه مرد دیگرى اجازه تشریف گرفت ، حضرت دستش را بینداخت و به او اجازه داد.

4- غفارى گوید: مردى از خاندان ابى رافع غلام پیغمبر صلى اللّه علیه و آله كه نامش طیس بود و از من طلبى داشت ، مطالبه مى كرد و پافشارى مى نمود. مردم هم او را كمك مى كردند، چون چنین دیدم ، نماز صبح را در مسجد پیغمبر صلى اللّه علیه و آله گزاردم ، و به امام رضا علیه السلام كه در عریض بود، روى آوردم . چون نزدیك خانه اش رسیدم ، آن حضرت پیدا شد، بر الاغى سوار بود و پیراهن و ردائى در برداشت ، چون نگاهم به امام افتاد، از آن حضرت خجالت كشیدم . حضرت به من رسید و ایستاد و نگاه كرد، من سلام كردم ماه رمضان بود گفتم : خدا مرا قربانت كند. غلام شما طیس از من طلبى دارد، و بخدا كه مرا رسوا كرده است . من با خود گمان مى كردم به او مى فرماید: از من دست بدارد و بخدا كه من نگفتم او چقدر از من مى خواهد و نه نامى بردم .

به من فرمود: بنشین تا برگردم ، من بودم تا نماز مغرب را بگزاردم و روزه هم داشتم ، سینه ام تنگى كرد و خواستم برگردم كه دیدم حضرت پیدا شد و مردم گردش بودند، گدایان بر سر راهش نشسته بودند و او به آنها تصدیق مى داد. از آنها گذشت تا داخل خانه شد، سپس بیرون آمد و مرا بخواست ، من نزدش رفتم و داخل منزل شدیم ، او بنشست و من هم نشستم ، من شروع كردم و از احوال ابن مسیب كه امیر مدینه بود و بسیارى از اوقات درباره او با حضرت سخن مى گفتم ، سخن گفتم ، چون فارغ شدم ، فرمود: گمان ندارم هنوز افطار كرده باشى ؟ عرض كردم : نه ، برایم غذائى طلبید و پیشم گذاشت و بغلامش فرمود: تا همراه من بخورد. من و غلام غذا خوردیم ، چون فارغ شدیم ، فرمود: تشك را بردار و هر چه زیرش هست برگیر، چون بلند كردم ، اشرفى هائى در آنجا بود، من برداشتم و در آستینم نهادم .

حضرت دستور داد چهارتن از غلامانش همراه من بیایند تا مرا به منزلم رسانند. من عرض كردم : قربانت ، پاسبان و شبگرد ابن مسیب (امیر مدینه ) گردش مى كند و من

دوست ندارم كه مرا همراه غلامان شما ببیند فرمود: راست گفتى ، خدا ترا براه هدایت برد. به آنها دستور داد هر وقت من گفتم برگردند. چون نزدیك منزلم رسیدم و دلم آرام شد، آنها را بر گردانیدم و به منزلم رفتم و چراغ طلبیدم ، و به اشرفیها نگریستم ، دیدم 48 اشرفى است و طلب آن مرد از من 28 اشرفى بود، در میان آنها یك اشرفى جلب نظرم كرد و مرا از زیبائیش خوش آمد، او را برداشتم و نزدیك چراغ بردم . دیدم آشكار و خوانا روى آن نوشته است : (((28 اشرفى طلب آنمرد است و بقیه از خودت ))) بخدا كه من نمى دانستم (به او نگفته بودم ) او چقدر از من مى خواهد، سپاس خداوند پروردگار جهانیان را كه ولى خود را عزت دهد،

5- یكى از اصحاب گوید: سالى كه هارون حج گزارد، امام رضا علیه السلام از مدینه بقصد حج بیرون شد، تا بكوهى رسید كه دست چپ راهست وقتى بجانب مكه روى ، و بآن كوه فارع مى گفتند: حضرت رضا علیه السلام نگاهى بكوه كرد و فرمود: (((ساختمان كننده و خراب كننده روى فارع قطعه قطعه شود)))، ما معنى این سخن را نفهمیدیم ، چون حضرت از آنجا پشت كرد، و هارون رسید، در آنجا بار انداخت جعفر بن یحیى (برمكى كه در دربار هارون دولت و شوكت بزرگى داشت ) بالاى آن كوه رفت و دستور داد براى او در آنجا مجلسى بسازند، چون از مكه بازگشت بالاى آن كوه رفت و دستور داد خرابش كنند، و چون بعراق بازگشت (بامر هارون ) قطعه قطعه شد.

توضیح_داستان جعفر برمكى كه مورد توجه و عنایت خاص هارون الرشید بود تا آنجا كه خواهرش عباسه را بازدواج او در آورد و سپس بر او غضب كرد و بیاسر دستور داد او را بكشد و طایفه برامكه را ریشه كن كرد در كتب تواریخ مشهور است ، مجلسى (قدّس سرّه) در كتاب مرآت العقول ص 409 این تاریخ را از مروج الذهب مسعودى

6- ابراهیم بن موسى گوید: راجع بطلبى كه از امام رضا علیه السلام داشتم ، اصرار و پافشارى مى كردم و او مرا وعده مى داد، یك روز كه باستقبال والى مدینه مى رفت ، من همراهش بودم ، نزدیك قصر فلان رسید و در سایه درختان فرود آمد: منهم فرود آمدم و شخص سومى با ما نبود. عرض كردم : قربانت ، عید نزدیك است و بخدا كه من در هم و غیر درهمى ندارم ، حضرت با تازیانه اش بسختى زمین را خراش داد، سپس دست برد و شمش طلائى از آنجا برداشت و فرمود این را بهره خود ساز و آنچه دیدى پنهان دار.

7- یاسر خادم وریان بن صلت گویند: چون كار خلیفه معزول (امین پسر هارون ) در گذشت و امر خلافت براى ماءمون مستقر شد، نامه ئى بامام رضا علیه السلام نوشت و آن حضرت را بخراسان طلبید، امام رضا علیه السلام به عللى تمسك مى فرمود و عذر مى خواست ، ماءمون پیوسته به آن حضرت نامه مى نوشت تا آن حضرت دانست كه چاره ئى ندارد و او دست بردار نیست ، لذا از مدینه بیرون شد و ابوجعفر امام نهم علیه السلام هفت ساله بود. ماءمون به حضرت نوشت : راه كوهستان و قم را در پیش نگیر، بلكه از راه

بصره و اهواز و فارس بیا (مقصودش این بود كه آن حضرت از راهى بیاید كه شیعیانش كمتر باشند و از ناراحتى امام آگاه نشوند) تا آنكه بمرو رسید.

ماءمون به حضرت عرضه داشت كه امر خلافت را به عهده گیرد، ولى امام رضا علیه السلام خوددارى فرمود: ماءمون گفت : پس باید ولایت عهدى را بپذیرد، امام فرمود: مى پذیرم با شروطى كه از تو مى خواهم ، ماءمون گفت : هر چه خواهى بخواه ، امام رضا علیه السلام نوشت :

(((من در امر ولایت عهدى وارد مى شوم ، بشرط آنكه امر و نهى نكنم و فتوى حكم ندهم و نصب و عزل ننمایم و هیچ امرى را كه پا برخاست دگرگونش نسازم و از همه این امور مرا معاف دارى ))) ماءمون همه آن شروط را پذیرفت .

یاسر خادم گوید: چون عید (قربان ) فرا رسید ماءمون بسوى امام رضا علیه السلام كس فرستاد و درخواست كرد، آن حضرت براى عید حاضر شود و نماز گزارد و خطبه بخواند. امام رضا علیه السلام پیغام داد شروطى را كه میان من و تو در پذیرفتن امر ولایت عهدى بود، خودت مى دانى ، (بنابراین بود كه من از اینگونه امور معاف باشم ) ماءمون پیغام داد كه من مى خواهم با این عمل دل مردم آرامش یابد و فضیلت شما را بشناسد، سپس بارها آن حضرت به او جواب رد مى داد و او پافشارى مى كرد تا آنكه حضرت فرمود: یا امیر المومنین ! اگر مرا از این امر معاف دارى ، خوشتر دارم و اگر معاف نكنى ، همچنانكه پیغمبر و امیرالمومنین علیهما السلام (براى نماز عید) بیرون مى شدند، بیرون مى شوم ، ماءمون گفت : هر گونه خواهى بیرون شو، و دستور داد سرداران و تمام مردم صبح زود در خانه امام رضا علیه السلام حاضر باشند.

یاسر خادم گوید: مردان و زنان و كودكان در میان راه و پشت بامها بر سر راه امام رضا علیه السلام نشستند، و سرداران و لشكریان در خانه آن حضرت گرد آمدند، چون خورشید طلوع كرد، امام علیه السلام غسل نمود و عمامه سفیدى كه از پنبه بود، بسر گذارد، یكسرش را روى سینه و سر دیگر را میانه دو شانه انداخت و دامن بكمر زد و بهمه پیروانش دستور داد چنان كنند.

آنگاه عصاى پیكان دارى بدست گرفت و بیرون آمد، ما در جلوش بودیم و او پا برهنه بود و پیراهن خود را هم تا نصف ساق بكمر زده بود و لباسهاى دیگرش را هم بكمر زده بود، چون حركت كرد و ما هم پیشاپیش حركت كردیم ، سر بسوى آسمان بلند كرد و چهار تكبیر گفت ، كه ما پنداشتیم آسمان و دیوارها با او هم آواز بودند، سرداران و مردم آماده و سلاح پوشیده و بهترین زینت را نموده ، دم در ایستاده بودند، چون ما با آن صورت و هیئت بر آنها در آمدیم و سپس امام رضا علیه السلام در آمد و نزد در ایستاد فرمود: (((الله اكبر، الله اكبر، الله اكبر، (الله اكبر) على ماهدانا، الله اكبر على مارزقنا من بهیمة الانعام ، و الحمدلله على ما ابلانا))) ما هم صدا مى كشیدیم و مى گفتیم .

یاسر گوید: شهر مرو از گریه و ناله و فریاد بلرزه در آمد، سرداران چون امام رضا علیه السلام را پا برهنه دیدند، از مركبهاى خود فرود آمدند و كفشهاى خود را بكنار گذاشتند، حضرت پیاده راه مى رفت و در سر هر ده قدم مى ایستاد و سه تكبیر مى فرمود.

یاسر گوید: ما خیال مى كردیم كه آسمان و زمین و كوه با او هم آواز گشته و شهر مرو یكپارچه گریه و شیون بود، خبر بماءمون رسید، فضل بن سهل ذوالریاستین به او گفت : یا امیرالمومنین ؟ اگر امام رضا با این وضع بمصلى (محل نماز عید) رسد، مردم فریفته او شوند، صلاح این است كه از او بخواهى برگردد ماءمون بسوى حضرت كس فرستاد و درخواست برگشتن كرد، امام رضا علیه السلام كفش خود را طلبید و سوار شد و مراجعت فرمود.

8- یاسر خادم گوید: چون ماءمون از خراسان بعزم بغداد بیرون رفت و فضل ذوالریاستین هم بیرون رفت ، ما نیز همراه امام رضا علیه السلام بیرون شدیم ، در یكى از منازل نامه ئى براى فضل بن سهل از برادرش حسن بن سهل آمد كه : من از روى حساب نجوم بتویل سال نگریستم و دیدم تو در روز چهارشنبه فلان ماه حرارت آهن و آتش مى چشى ، عقیده دارم كه تو در آنروز با امیرالمومنین و امام رضا علیه السلام بحمام روى و حجامت كنى و روى دستت خون بریزى تا نحوست آن از تو دور گردد. و در این باره بماءمون هم نامه ئى نوشت و از او خواست كه از امام رضا هم این تقاضا را بكند.

ماءمون به حضرت نامه ئى نوشت و درخواست كرد، حضرت در پاسخ او نوشت : من فردا بحمام نمى روم و عقیده ندارم تو و فضل هم بحمام روید، ماءمون دو مرتبه دیگر به حضرت نامه نوشت ، امام رضا علیه السلام به او نوشت : یا امیرالمومنین من فردا حمام نمى روم ، زیرا دیشب پیغمبر صلى الله علیه و آله را در خواب دیدم به من فرمود: اى على ؛ حمام نرو و من عقیده ندارم كه تو و فضل هم فردا بحمام روید، ماءمون به حضرت نوشت شما راست مى گوئى و پیغمبر صلى الله و علیه و آله هم راست فرموده : من فردا حمام نمى روم و فضل خود بهتر داند.

یاسر گوید: چون خورشید غروب كرد و داخل شب شدیم ، امام رضا علیه السلام بما فرمود: بگوئید (((ما از شر آنچه در این شب فرود مى آید بخدا پناه مى بریم ))) ما پیوسته این سخن را مى گفتیم ، تا چون امام رضا علیه السلام نماز صبح را گزارد، به من فرمود: برو پشت بام گوش بده ببین چیزى میشنوى ؟ چون بر بام بر آمدم ، صداى شیونى شنیدم كه بالا گرفت و بسیار شد (شیون و فریادى شنیدم كه كم كم بالا گرفت ) ناگاه ماءمون را دیدم از درى كه میان منزل او و منزل امام رضا علیه السلام بود، در آمد و مى گفت : خدا ترا درباره فضل اجر دهد، او (پند شما را) نپذیرفته بحمام رفت و گروهى بر سر او ریخته ، با شمشیر او را كشته اند و سه تن از آنها دستگیر شده اند كه یكى از آنها پسر خاله فضل ابن ذى القلمین است .

یاسر گوید: سربازان و افسران و هواخواهان فضل در خانه ماءمون انجمن كردند و مى گفتند: این مرد یعنى ماءمون او را غافلگیر كرده و كشته است و ما باید از او خونخواهى كنیم ، و آتش آورده بودند تا خانه او را بسوزانندماءمون

بامام رضا علیه السلام عرض كرد: آقاى من ! اگر صلاح مى دانید بسوى این مردم روید و متفرقشان كنید.

یاسر گوید: امام رضا علیه السلام سوار شد و به من فرمود سوار شو، من سوار شدم و چون از در خانه بیرون شدیم حضرت مردم را دید كه فشار مى آورند، پس با دست خود اشاره كرد: پراكنده شوید، پراكنده شوید.

یاسر گوید: بخدا آن مردم چنان روى به بازگشت گذاشتند كه بالاى یكدیگر مى افتادند، و بهر كس اشاره فرمود، دوید و برفت .

9- وشاء از مسافر نقل كند كه چون هارون بن مسیب خواست با محمد بن جعفر بجنگد، امام رضا علیه السلام به من فرمود: نزد او برو و بگو؛ فردا بیرون نرو، كه اگر بروى شكست مى خورى و یارانت كشته مى شوند، و اگر پرسید: تو از كجا مى دانى ؟ بگو من در خواب دیده ام .

مسافر گوید: من نزد او رفتم و گفتم : قربانت ، فردا بیرون نرو كه اگر بیرون بروى ، شكست مى خورى و یارانت كشته مى شوند، به من گفت . تو از كجا این را دانستى ؟ گفتم : در خواب دیده ام ، جواب داد: آن بنده باكون نشسته خوابیده (كه چنین خوابى دیده است )، سپس بیرون رفت و شكست خورد و یارانش كشته شدند.

وشاء گوید: و نیز مسافر به من گفت : من با امام رضاعلیه السلام در منى بودیم . یحیى بن خالد كه براى گرد و خاك سرش را پوشیده بود، از آنجا گذشت ، حضرت فرمود: بیچاره ها نمى دانند امسال چه بسرشان مى آید (یعنى از گرد و خاك سر مى پوشند و خبر ندارند كه همین امسال بچه خاك سیاهى مى نشینند) و شگفت تر از آن هارون و من است كه این چنینیم و دو انگشت خود را بهم چسبانید مسافر گوید: بخدا من معنى سخن امام را نفهمیدم تا زمانى كه او را پهلوى هارون دفن كردیم .

10- یكى از اصحاب گوید: پول بسیارى نزد امام رضا آوردم ، ولى حضرت از آن شادمان نگشت من اندوهگین شدم و با خود گفتم : چنین پولى برایش مى آورند و او خوشحال نمى شود!!.

امام فرمود: اى غلام ! آفتابه لگن بیاور، سپس روى تختى نشست و دستش را گرفت و بغلام فرمود: آب بریز، راوى گوید: همینطور طلا بود كه از میان انگشتانش در طشت مى ریخت ، سپس متوجه من شد و فرمود: كسى كه چنین است بپولى كه تو برایش آورده ئى اعتنائى ندارد.

11- محمد بن سنان گوید: على بن موسى علیهما السلام 49 سال و چند ماه داشت كه در سال 202 درگذشت و پس از موسى بن جعفر 20 سال و 2 یا 3 ماه كمتر زندگى كرد.

( زندگانى حضرت ابیجعفر محمد بن على الثانى (امام نهم ) علیه السلام )

آن حضرت در ماه رمضان سال 195 متولد شد و در آخر ذیقعده سال 220 درگذشت و 25 سال و 2 ماه و 18 روز داشت و در شهر بغداد در گورستان قریش كنار قبر جدش موسى بن جعفر علیه السلام بخاك سپرده شد، معتصم عباسى آن

حضرت را در آغاز سالى كه وفات نمود، به بغداد روانه كرد. مادرش ام ولد و نامش سبى كه نوبیه بود و برخى گفته اند نامش خیزران بود، و روایت شده كه او از خاندان ماریه مادر ابراهیم بن رسول اللّه صلى الله علیه وآله بوده است .

1- على بن خالد گوید: محمد كه زیدى مذهب بود، گفت : من در سامرا بودم كه با خبر شدم مردى در اینجا زندانى است كه او را كت بسته از طرف شام آورده اند و مى گویند ادعاء نبوت كرده است .

على بن خالد گوید: من پشت در زندان رفتم و با دربانان و پاسبانان مهربانى كردم ، تا توانستم خود را به او برسانم ، او را مردى فهمیده دیدم ، به او گفتم : اى مرد! داستان تو چیست ؟ گفت : من مردى بودم كه در شام جائى كه نامش موضع راءس الحسین است عبادت مى كردم ، در آن میان كه مشغول عبادت بودم شخصى نزد من آمد و گفت : برخیز برویم ، من همراه او شدم ، ناگاه خود را در مسجد كوفه دیدم ، به من گفت : این مسجد را مى شناسى ؟ گفتم : آرى مسجد كوفه است ، پس او نماز گزارد و من هم با او نماز گزاردم در آن هنگام كه همراه او بودم ، ناگاه دیدم در مسجد پیغمبر صلى الله علیه وآله در مدینه مى باشم ، او به پیغمبر صلى الله علیه وآله سلام داد، من هم سلام دادم و نماز گزارد، منهم با او نماز گزاردم و بر پیغمبر صلى الله علیه وآله صلوات فرستاد، باز در همان اثناء كه همراه او بودم ، خود را در مكه دیدم و پیوسته مناسكش را انجام مى داد و من هم همراه او انجام مناسك مى كردم كه ناگاه خود را در جائى كه عبادت خدا مى كردم در شام دیدم .

چون سال آینده شد، باز بیامد و مانند سال گذشته با من رفتار كرد، در آنجا چون از مناسك فارغ شدیم و مرا بشام باز گردانید و خواست از من جدا شود، به او گفتم : تقاضا مى كنم بحق كسى كه ترا بر آنچه من دیدم توانا ساخته كه به من بگوئى تو كیستى ! فرمود؟ من محمد بن على بن موسایم ، این خبر شهرت یافت تا بگوش محمد بن عبدالملك زیات (وزیر معتصم كه پدرش روغن زیت فروش بوده ) رسید، او نزد من فرستاد و مرا گرفت و در زنجیر كرد و بعراق فرستاد.

من به او گفتم : گزارش داستان خود را به محمد بن عبدالملك برسان ، او هم چنان كرد و هر چه واقع شده بود در گزارش خود نوشت ، محمد در پاسخ او نوشت : بهمان كسى كه ترا در یكشب از شام به كوفه و از كوفه به مدینه و از مدینه بمكه و از مكه بشام برد، بگو از زندانت خارج كند.

على بن خالد گوید: داستان او مرا اندوهگین كرد و بحالش رقت كردم و دلداریش دادم و امر بصبرش نمودم ، سپس صبح زود نزدش رفتم ، دیدم سربازان و سرپاسبان و زندانبان و خلق اللّه انجمن كرده اند، گفتم چه خبر است ؟ گفتند: مردى كه ادعاء نبوت كرده بود و او را از شام آورده بودند، دیشب در زندان گم شده ، معلوم نیست به زمین فرو رفته یا پرنده ئى او را ربوده است .

2- على بن اسباط گوید: امام جواد علیه السلام بطرف من مى آمد و من بسر و پاى آن حضرت مى نگریستم تا اندامش را براى رفقاى خود در مصر وصف كنم ، من در این فكر بودم كه آن حضرت بنشست و فرمود:

اى على ! همانا خدا درباره امامت حجت آورده ، چنانكه درباره نبوت آورده و فرموده : (((در كودكى به او حكمت (داورى ) دادیم 13 سوره 19 -))) و باز فرموده : (((چون به نیرومندى رسید))) (((و چهل ساله شد))) پس رواست كه در كودكى بامام حكمت (داورى ) داده شود چنانكه رواست در سن چهل سالگى به او عطا شود (بحدیث 992 رجوع شود).

3- محمد بن ریان گوید: ماءمون براى امام جواد علیه السلام هر نیرنگى كه داشت بكار برد (تا شاید آن حضرت را آلوده و دنیاطلب نشان دهد) ولى او را ممكن نگشت ، چون درمانده شد و خواست دخترش را براى زفاف نزد حضرت فرستد، دویست دختر از زیباترین كنیزان را بخواست و به هر یك از آنها جامى كه در آن گوهرى بود بداد تا چون حضرت بكرسى دامادى نشیند، در پیشش دارند، امام به آنها هم توجهى نفرمود.

مردى بود بنام مخارق آوازه خوان و تار زن و ضرب گیر كه ریش درازى داشت . ماءمون او را (براى این كار) دعوت كند. او گفت : یا امیرالمؤ منین ! اگر امام جواد مشغول كارى از امور دنیا باشد من ترا درباره او كارگزارى مى كنم (چنانكه تو خواهى او را بدنیا مشغول مى كنم ) سپس در برابر امام جواد علیه السلام نشست و عرعر خرى كرد كه اءهل خانه نزدش گرد آمدند و شروع كرد با سازش مى زد و آواز مى خواند، ساعتى چنین كرد، امام جواد علیه السلام به او توجه نمى فرمود و براست و چپ هم نگاه نمى كرد، سپس سرش را بجانب او بلند كرد و فرمود: اى ریش بلند! از خدا بترس ، ناگاه ساز و ضرب از دستش بیفتاد و تا وقتى كه مرد دستش كار نمى كرد.

ماءمون از حال او پرسید: جواب داد، چون امام جواد علیه السلام بر من فریاد زد، دهشتى به من دست داد كه هرگز از آن بهبودى نمى یابم .

4- داود بن قاسم جعفرى گوید: خدمت امام جواد علیه السلام رسیدم و سه نامه بى آدرس همراه من بود كه بر من مشتبه شده بود، و اندوهگین بودم ، و حضرت یكى از آنها را برداشت و فرمود: این نامه زیاد بن شبیب است ، دومى را برداشت و فرمود: این نامه فلانى است ، من مات و مبهوت شدم حضرت لبخندى زد.

و نیز 300 دینار به من داد و امر فرمود كه آن رانزدیكى از پسر عموهایش برم و فرمود: آگاه باش كه او بتو خواهد گفت : مرا به پیشه ورى راهنمائى كن تا با این پول از او كالائى بخرم ، تو او را راهنمائى كن . داود گوید: من دینارها را نزد او بردم ، به من گفت ، اى ابا هاشم ! مرا به پیشه ورى راهنمائى كن تا با این پول از او كالائى بخرم ، گفتم : آرى مى كنم .

و نیز ساربانى از من تقاضا كرده بود به آن حضرت بگویم : او را نزد خود بكارى گمارد، من خدمتش رفتم تا درباره او با حضرت سخن گویم ، دیدم غذا مى خورد و جماعتى نزدش هستند، براى من ممكن نشد با او سخن گویم .

حضرت فرمود: اى ابا هاشم ! بیا بخور و پیشم غذا نهاد، آنگاه بدون آنكه من پرسش كنم فرمود: اى غلام ! ساربانى را كه ابوهاشم آورده نزد خود نگه دار.

و نیز روزى همراه آن حضرت به بستانى رفتم و عرض كردم : قربانت گردم ، من بخوردن گل آزمند و حریصم ، درباره من دعا كن و از خدا بخواه ، حضرت سكوت كرد و بعد از سه روز دیگر خودش فرمود: اى ابا هاشم ! خدا گل خوردن را از تو دور كرد، ابو هاشم گوید: از آن روز چیزى نزد من مبغوض تر از گل نبود.

5- محمد بن على هاشم گوید: بامداد روزى كه امام جواد علیه السلام با دختر ماءمون عروسى كرده بود خدمتش رسیدم ، و در آن شب دوائى خورده بودم كه تشنگى به من دست داده بود و من نخستین كسى بودم كه خدمتش رسیدم ، و نمى خواستم آب طلب كنم ، امام بچهره من نگاه كرد و فرمود: بگمانم تشنه ئى ؟ عرض كردم : آرى فرمود: اى غلام ! آب را به من ده ، آن را گرفت و آشامید، سپس به من داد، من هم آشامیدم ، باز تشنه شدم و دوست نداشتم آب بخواهم ، باز هم امام مانند بار اول عمل كرد، و چون غلام با جام آب آمد، همان خیال بار اول در دلم افتاد (كه شاید آب مسموم باشد) امام جام را گرفت و آشامید، سپس به من داد و تبسم فرمود.

محمد بن حمزه (كه این روایت را از هاشمى نقل كرده ) گوید: سپس هاشمى به من گفت : من گمان مى كنم كه امام جواد چنانستكه شیعیان درباره او اعتقاد دارند (یعنى از دل مردم آگاهست ).

6- على بن ابراهیم گوید: پدرم گفت : گروهى از شیعیان از شهرهاى دور آمدند و از امام جواد علیه السلام اجازه تشریف گرفتند و خدمتش رسید و در یك مجلس 30 هزار مساءله از او پرسیدند، حضرت به آنها جواب گفت و در آن زمان ده ساله بود.

شرح _چون پاسخ دادن به 30 هزار مساءله در یك مجلس عادة ممكن نیست ، لذا مرحوم مجلسى هفت توجیه براى این روایت ذكر مى كند كه ما سه تاى آن را در اینجا متذكر مى شویم :

1 این عدد را حمل بر مبالغه و اغراق باید نمود، زیرا شمردن 30 هزار مساءله هم عادة بعید است .

2 - پاسخهاى حضرت بیان قواعد و كلیاتى بوده كه از آن ها جواب 30 هزار مساءله جزئى معلوم مى گشته .

3 - مقصود از یك مجلس ، یكدوره ، مجالس معین است كه در چند روز و چند جا تشكیل شده است .

7- على بن حكم گوید: دعبل بن على (خزاعى شاعر و مداح معروف ) خدمت امام رضا علیه السلام رسید حضرت دستور داد به او چیزى (صله و عطائى ) دهند، او گرفت ولى حمد خدا نكرد، امام به او فرمود: چرا حمد خدا نكردى ؟ دعبل گوید: سپس خدمت امام جواد علیه السلام رسیدم و آن حضرت دستور داد به من عطائى دهند، من گفتم : الحمدلله حضرت فرمود: اكنون ادب شدى (یعنى از تذكرى كه پدرم بتو داد).

8- محمد بن سنان گوید: خدمت امام على النقى علیه السلام رسیدم ، فرمود: اى محمد! براى آل فرج پیش آمدى شده است ؟ گفتم : آرى ، عمر (بن فرج كه والى مدینه بود) وفات كرد، حضرت فرمود، الحمدلله و تا 24 بار شمردم (كه این جمله را تكرار كرد) عرض كردم : آقاى من ؟ اگر مى دانستم این خبر شما را مسرور مى كند، پابرهنه و دوان خدمت شما مى آمدم . فرمود: اى محمد! مگر نمى دانى او - كه خدایش لعنت كند - بپدرم محمد بن على چه گفته ؟ عرض كردم : نه ، فرمود: درباره موضوعى پدرم با او سخن مى گفت ، او در جواب گفت : بگمانم تو مستى ، پدرم فرمود: خدایا اگر تو مى دانى كه من امروز را براى رضاى تو روزه داشتم ، مزه غارت شدن و خوارى اسارت را به او بچشان ، بخدا سوگند كه پس از چند روز پولها و دارائیش غارت شد و سپس او را با سیرى گرفتند و اینك هم مرده است ، خدایش رحمت نكند خدا از او انتقام گرفت و همواره انتقام دوستانش را از دشمنانش مى گیرد.

9- ابو هاشم جعفرى گوید: در مسجد مسیب همراه امام جواد علیه السلام نماز گزاردم . آن حضرت در جاى قبله مستقیم (بدون انحراف و تمایل یا در وسط صف ) براى ما نمازگزارد (یعنى براى ما امامت فرمود) و راوى یادآور شد كه در آن مسجد درخت سدرى بود خشك و بى برگ ، حضرت آب طلبید و زیر درخت وضو گرفت ، سپس آن درخت در همان سال زنده شد و برگ و میوه داد.

10- مطرفى گوید: امام رضا علیه السلام در گذشت و 4 هزار درهم به من بدهى داشت ، با خود گفتم : پولم از بین رفت ، سپس امام جواد علیه السلام برایم پیغام داد كه فردا نزد من بیا و سنگ و ترازو با خود بیاور من خدمتش رفتم ، فرمود: ابوالحسن درگذشت و تو از او 4 هزار درهم طلب دارى ؟ گفتم : آرى ، جانمازى كه زیر پایش بود بلند كرد، زیرش دینار بسیارى بود آنها را به من داد (تا با ترازو وزن كنم و برابر 4 هزار درهم خود برگیرم ).

11- محمد بن سنان گوید: محمد بن على (امام جواد علیه السلام ) درگذشت در حالى كه 25 سال و 3 ماه و 12 روز داشت ، و وفاتش در روز سه شنبه ششم ذیحجه سال 220 بود، پس از پدرش 19 سال و 25 روز كمتر زندگى كرد.

(زندگانى حضرت ابوالحسن على بن محمد(امام دهم )(علیهما السلام (والرضوان )

آن حضرت در نیمه ذیحجه سال 212 متولد شد و و به روایتى تولدش در ماه رجب سال 214 بوده و در 26 جمادى الاخر سال 254 در گذشت و به روایتى در ماه رجب سال 254 وفات نمود، سنش به روایت اول 40 سال و 6 ماه و به روایت دیگر از نظر تولد 40 سال بوده است ، متوكل عباسى آن حضرت را همراه

یحیى بن هرثمه بن اعین از مدینه به سامرا آورد و در آنجا وفات نمود و در خانه خود مدفون گشت . مادرش ام ولد و نامش سمانه بود.

1- خیران اسباطى گوید: در مدینه خدمت حضرت ابوالحسن (امام دهم ) علیه السلام رسیدم ، به من فرمود: از واثق چه خبر دارى ؟ عرض كردم : قربانت ، وقتى از او جدا شدم با عافیت بود، من از همه مردم دیدارم به او نزدیكتر است ، زیرا ده روز پیش او را دیده ام (و كسى در مدینه نیست كه او را بعد از من دیده باشد) فرمود: اهل مدینه مى گویند: او مرده است ، چون به من فرمود: مردم مى گویند (و شخص معینى را نام نبرد) دانستم مطلب همانست (واثق مرده است و حضرت به علم غیب دانسته و توریه مى فرماید) سپس فرمود: جعفر (متوكل عباسى ) چه كرد؟ عرض كردم : از او جدا شدم در حالى كه در زندان بود و حالش از همه مردم بدتر بود، فرمود: او فرمانروا شد. ابن زیات (وزیر واثق ) چه كرد؟ عرض كردم : قربانت ، مردم با او بودند و فرمان زمان او بود، فرمود: این پیشرفت برایش نامبارك بود، پس اندكى سكوت نمود، آنگاه فرمود: مقدرات و احكام خدا ناچار باید جارى شود، اى خیران ! واثق در گذشت و متوكل بجاى او نشست و ابن زیات هم كشته شد، عرض كردم : قربانت ، چه وقت ؟ فرمود: شش روز پس از بیرون آمدن تو (از سامرا، یعنى 4 روز پیش ).

2- صالح بن سعید گوید: خدمت امام هادى علیه السلام رسیدم و عرض كردم : قربانت ، در هر مرى در صدد خاموش كردن نور شما و كوتاهى در حق شما بودند، تا آنجا كه شما را در این سراى زشت و بدنامى كه سراى گدایان نامند منزل دادند، فرمود: پسر سعید؟ تو هم چنین فكر مى كنى ؟! سپس با دستش اشاره كرد و فرمود: بنگر، من نگاه كردم ، بوستانهائى دیدم سرور بخش و بوستانهائى با میوه هاى تازه رس ، كه در آنها دخترانى نیكو و خوشبوى بود مانند مروارید در صدف و پسر بچه گان و مرغان و آهوان و نهرهاى جوشان كه چشم خیره شد و دیده ام از كار افتاد، آنگاه فرمود: ما هر كجا باشیم اینها براى ما مهیاست ، ما در سراى گدایان نیستیم .

3- اسحاق جلاب گوید: براى امام هادى علیه السلام گوسفندان بسیارى خریدم ، سپس مرا خواست و از اصطبل منزلش بجاى وسیعى برد كه من آنجا را نمى شناختم ، و در آنجا گوسفندان را بهر كه دستور داد، تقسیم كردم ، و براى (پسرش ) ابو جعفر و مادر او و دیگران دستور داد و فرستاد، آنگاه روز ترویه بود كه از حضرت اجازه گرفتم به بغداد نزد پدرم برگردم ، به من نوشت : فردا نزد ما باش و سپس برو.

من هم بماندم و چون روز عرفه شد، نزد حضرت بودم و شب عید قربان هم در ایوان خانه اش خوابیدم و هنگام سحر نزد من آمد و فرمود: اى اسحاق برخیز، من برخاستم و چون چشم گشودم ، خود را در خانه ام در بغداد دیدم ، خدمت پدرم رسیدم و گرد رفقایم نشستم ، بآنها گفتم : روز عرفه در سامره بودم و روز عید به بغداد آمدم .

4- ابراهیم بن محمد طاهرى گوید: متوكل عباسى در اثر دملیكه در آورد بیمار شد و نزدیك به مرگ رسید، كسى هم جراءت نداشت آهنى به بدن او رساند (و زخمش را عمل كند) مادرش نذر كرد: اگر او بهبودى یافت از دارائى خود پول بسیارى خدمت حضرت ابوالحسن على بن محمد (امام هادى علیه السلام ) فرستد. فتح بن خاقان (ترك ، وزیر و نویسنده متوكل ) بمتوكل گفت : اى كاش نزد این مرد (امام هادى علیه السلام ) مى فرستادى ، زیرا حتما او راه معالجه اى كه سبب گشایش تو شود مى داند. متوكل شخصى را نزد حضرت فرستاد و او مرضش را به حضرت توضیح داد پیغام آورنده برگشت و گفت : دستور داد، درده روغن را گرفته ، یا گلاب خمیر كنند و روى زخم گذارند، چون این معالجه را به آنها خبر دادند، همگى مسخره كردند (مجلسى كسب را پشكل زیر دست و پاى گوسفند هم معنى كرده ).

فتح گفت : بخدا كه او نسبت به آنچه فرموده داناتر است ، درده روغن را حاضر كردند و چنانكه فرموده بود عمل كردند و روى دمل گذاردند، متوكل را خواب ربود و آرام گرفت ، سپس سرباز كرد و هر چه داشت (از چرك و خون ) بیرون آمد. مژده بهبودى او را بمادرش دادند، او ده هزار دینار نزد حضرت فرستاد و مهر خود را بر آن (كیسه پول ) بزد، متوكل چون از بستر مرض برخاست بطحائى علوى ، نزد او سخن چینى كرد كه براى امام هادى پول و اسلحه مى فرستند، متوكل بسعید دربان گفت : شبانه بر او حمله كن ، و هر چه پول و اسلحه نزدش بود، بردار و نزد من بیاور.

ابراهیم بن محمد گوید: سعید دربان به من گفت : شبانه به من زل حضرت رفتم و با نردبانى كه همراه داشتم به پشت بام بالا رفتم ، آنگاه چون چند پله پائین آمدم ، در اثر تاریكى ندانستم چگونه بخانه راه یابم ناگاه مرا صدا زد كه ! اى سعید! همانجا باش تا برایت چراغ آورند، اندكى بعد چراغ آوردند، من پائین آمدم . حضرت را دیدم جبه و كلاهى پشمى در بر دارد و جانمازى حصیرى در برابر اوست ، یقین كردم نماز مى خواند، به من فرمود: اتاقها در اختیار تو، من وارد شدم و بررسى كردم و هیچ نیافتم . در اتاق خود حضرت ، كیسه پولى با مهر مادر متوكل بود و كیسه سر بمهر دیگرى ، به من فرمود: جانماز را هم بازرسى كن . چون آن را بلند كردم ، شمشیرى ساده و در غلاف ، در زیر آن بود، آنها را برداشتم و نزد متوكل رفتم ، چون نگاهش بمهر مادرش افتاد كه روى كیسه پول بود، دنبالش فرستاد، او نزد متوكل آمد.

یكى از خدمتگزاران مخصوص به من خبر داد كه مادر متوكل به او گفت : هنگامى كه بیمار بودى و از بهبودیت ناامید گشتم ، نذر كردم ، اگر خوب شدى از مال خود ده هزار دینار خدمت او فرستم ، چون بهبودى یافتى ، پولها را نزدش فرستادم و این هم مهر من است بر روى كیسه . متوكل كیسه دیگر را گشود، در آن هم چهار صد دینار بود، سپس كیسه پول دیگرى بآنها اضافه كرد و به

من دستور داد كه همه را خدمت حضرت برم ، من كیسه ها را با شمشیر خدمتش بردم و عرض كردم : آقاى من ! این ماءموریت بر من ناگوار آمد، فرمود: (((ستمگران بزودى خواهند دانست كه چه سرانجامى دارند آخر سوره 26))).

5- على بن محمد نوفلى گوید: محمد بن فرج به من گفت : حضرت ابوالحسن (امام هادى ) علیه السلام به من نوشت : اى محمد! كارهایت را بسامان رسان و مواظب خود باش . من مشغول سامان دادن كارم بودم و نمى دانستم مقصود حضرت از آنچه به من نوشته چیست كه ناگاه ماءمور آمد و مرا از مصر دست بسته حركت داد، و تمام دارائیم را توقیف كرد و 8 سال در زندان بودم ، سپس نامه ئى از حضرت در زندان به من رسید كه : اى محمد! در سمت بغداد منزل مكن . نامه را خواندم و گفتم : من در زندانم و او به من چنین مى نویسد؟! این موضوع شگفت آور است . چیزى نگذشت كه خدا را شكر مرا رها كردند.

و محمد بن فرج به آن حضرت نامه نوشت و درباره ملكش (كه بناحق تصرف كرده بودند) سؤ ال كرد حضرت به او نوشت : بزودى بتو برمى گردانند و اگر هم بتو باز نگردد، زیانى بتو نرسد، چون محمد بن فرج بسامره حركت كرد، برایش نامه آمد كه ملك بتو برگشت ، ولى او پیش از گرفتن نامه درگذشت .

و احمد بن خضیب بن فرج نوشت و از او تقاضا كرد بسامره رود، محمد به عنوان مشورت مطلب را به امام هادى علیه السلام نوشت ، حضرت به او نوشت : برو، زیرا گشایش و خلاصى تو در آنست انشاءاللّه تعالى .

او برفت و پس از اندكى در گذشت .

6- یكى از اصحاب ما (شیعیان ) گوید. رونوشت نامه متوكل را به امام هادى علیه السلام ، در سال 243 از یحیى بن هرثمه گرفتم . این است متن آن نامه .

بسم الله الرحمن الرحیم ، اما بعد، همانا امیرالمؤ منین (یعنى خودم كه متوكل عباسى مى باشم ) قدر تو را مى شناسد و خویشاوندى تو را (با پیغمبر و هم با خود) رعایت مى كند و حق تو را لازم مى داند و براى اصلاح حال تو و خاندانت و عزت و خوشبختى و آسودگى تو و ایشان هرچه لازم باشد، فراهم مى كند و از این رفتار خشنودى پروردگار و انجام دادن حقى كه از تو و ایشان بر او واجب است ، طلب مى كند.

امیرالمؤ منین عقیده دارد عبدالله بن محمد را از تولیت جنگ و نماز در مدینه پیغمبر صلى الله علیه وآله عزل كند، زیرا چنانكه تذكر داده بودى ، حق شما را نشناخته و ارزشت را سبك گرفته و مشاء را به كارى متهم ساخته و نسبت داده (یعنى دعوى خلافت ) كه امیرالمؤ منین بر كنارى و درستى نیت شما را در عدم اراده و آماده نبودن ترا براى آن كار مى داند و امیرالمؤ منین منصب و ماءموریت عبدالله را به محمد بن فضل داد و او را با احترام و تعظیم و شنوائى از شما و اینكه با این رفتار تقرب به خدا و امیرالمؤ منین جوید دستور داد.

امیرالمؤ منین مشتاق دیدار و تجدید عهد با شماست . شما هم اگر دیدار و اقامت نزد او را تا هر مدتى كه خواهى ، حركت كن و هر كسى را كه دوست دارى از خانواده و غلامان و اطرافیانت همراه بیاور، و مسافرتت با مهلت و آرامش باشد، هر زمان خواهى كوچ كن و هر زمان خواهى بارانداز و هر گونه خواهى راه پیما. و اگر دوست دارى یحیى بن هرثمه پیشكار امیرالمؤ منین و سربازانى كه همراه او است ، پشت سرت بیایند و در كوچ كردن و راه پیمودن دنبال شما باشند، به اختیار و دستور شماست ، هر گونه خواهى حركت كنید تا نزد امیرالمؤ منین برسید. كه هیچ یك از برادران و فرزندان و اهل بیت و ویژگیانش منزلتى پر مهر و وحسب و شرافتى پسندیده تر از تو ندارند و امیرالمؤ منین نسبت به ایشان دلسوزتر و مهربانتر و خوش رفتارتر و خاطر جمع تر نیست انشاء الله تعالى و السلام علیكم و رحمة الله و بركاته .

نویسنده ابراهیم بن عباس و صلى الله علیه وآله و سلم .( آری و این سیاست این اشقیاء ملعون بوده است که با پنبه سر می‌بریدند تا دوستان اهل‌بیت بر علیه آن‌ها قیام ننماید و این‌گونه با نیرنگ و مکر و فریب امامان معصوم را در محاصره خود قرار می‌دادند و حکومت شیطانی آن‌ها پایدار شده و هوس‌رانی نمایند علی لعنت الله علی الظالمین و سیعلم ظلموا ای منقلب ینقلبون)

7- یعقوب بن یاسر گوید: متوكل به اطرافیانش مى گفت : موضوع ابن الرضا (امام هادى علیه السلام ) مرا خسته و درمانده كرد. از مى گسارى و همنشینى با من سرباز مى زند و من نمى توانم در این باره از او فرصتى بدست آورم (تا او را نزد مردم خفیف و سبك كنم و آلوده و گنهكار نشان دهم ) آنها گفتند: اگر به او راه نمى یابى ، برادرش موسى (مبرقع ) هست . او اهل ساز و آواز است ، مى خورد و مى آشامد عشقبازى مى كند، متوكل گفت ، دنبالش بفرستید و او را بیاورید تا او را در نظر مردم بجاى ابن الرضا جا بزنیم و بگوئیم ابن الرضا همین است . ( پس تو ای عاقل دانا و خردمند نگارنده تا این فراز روایت را نقل نمود تا مخاطبان ارجمند به نهایت خباثت و رذالت متوکل ملعون یعنی این سگ هار ناصبی پی ببرند که چگونه با این حدیث جعلی در صدد ترور شخصیتی آن حضرت برآمده است و چگونه خواسته است از طریق تهمت و افترا آن حضرت که از بزرگان علم و ورع و تقوا و ...، بوده است به حرکت‌های مردمی در پیروی اهل ایمان به امامان معصوم خدشه وارد نماید پس مخاطب ارجمند شک ننماید که این روایت جعلی به دلیل وجود روایت‌های معارض فراوان دیگر مردود و باطل و لایق ریختن به مزبله دان تاریخ است والسلام)

آنگاه به او نامه نوشت و با احترام حركتش داد و تمام بنى هاشم و سرلشكران و مردم به استقبالش رفتند با این شرط كه چون به سامره وارد شود، متوكل قطعه زمینى به او واگذارد و براى او در آنجا ساختمان كند و مى فروشان و آوازه خوانان را نزد او فرستند و با او احسان و خوش رفتارى كند و دستگاهى آراسته برایش آماده كند و خودش در آنجا به دیدار او رود.

چون موسى برسید، حضرت ابوالحسن (امام هادى علیه السلام ) در محل پل وصیف كه جاى ملاقات واردین بود، به او برخورد، بر او سلام كرد و حقش را ادا نمود. سپس فرمود: این مرد (متوكل ) ترا احضار كرده تا آبرویت را ببرد و از ارزشت بكاهد، مبادا نزد او اقرار كنى كه هیچگاه شراب آشامیده ئى مكن كه او مى خواهد رسوایت كند، موسى نپذیرفت و حضرت سخنش را تكرار فرمود، چون دید موسى اجابت نمى كند، فرمود: این (مجلسى كه متوكل براى تو فكر كرده ) مجلسى است كه هرگز تو با او گردهم نیائید، موسى سه سال در آنجا بود، هر روز صبح مى رفت ، به او مى گفتند، متوكل امروز كار دارد، شب بیا، شب مى آمد، مى گفتند، مست است ، صبح مى آمد، مى گفتند، دوا آشامیده ، تا سه سال بدین منوال گذشت و متوكل كشته شد و ممكن نشد با او انجمن كند.

8- زیدبن على بن حسین بن زید گوید: من بیمار شدم و شبانه پزشكى براى معالجه آمد و دوا برایم نسخه كرد كه در شب بیاشامم و تا چند روز آن را داشته باشم ، براى من ممكن نشد (كه دوا را در آن شب تهیه كنم ) هنوز پزشك از در بیرون نرفته بود، كه نصر (خادم امام دهم علیه السلام ) با شیشه اى كه همان دوا در آن بود، وارد شد و گفت : حضرت ابوالحسن به تو سلام مى رساند و مى فرماید: این دوا را در این چند روز داشته باشد، من آن را گرفتم و آشامیدم و بهبودى یافتم .

محمد بن على گوید: زیدبن على به من گفت : كسى كه امام را سرزنش كند و طعنه زند نمى پذیرد (در صورتى كه دلالت روشنى بر علم غیب امام دارد) كجایند غالبان درباره ائمه كه این حدیث را بشنوند.

(زندگانى حضرت ابى محمد حسن بن على امام یازدهم علیهماالسلام)

آن حضرت در ماه (رمضان و طبق نسخه دیگر در ماه ) ربیع الاخر به سال 232 متولد شد، و در روز جمعه هشتم ربیع الاول سال 260 به سن 28 سالگى در گذشت و در خانه خودش كه پدرش هم در آنجا دفن شده بود بخاك سپرده شد، مادرش ام ولد و نامش حدیث (یا سوسن ) بوده است .

1- احمد بن عبدالله خاقان كه دشمنى سختى با على و اولادش داشت ، متصدى املاك و خراج شهر قم بود. روزى در مجلسش از علویان و مذاهبشان سخن به میان آمد، او گفت : من در سامره مردى از اولاد على را از لحاظ رفتار و وقار و پاكدامنى و نجاست و بزرگوارى در خانواده خودش و بنى هاشم مانند حسن بن على بن محمد، ابن الرضا ندیدم و نشناختم كه خاندان خودش و بنى هاشم و سرلشكران وزیران و همه مردم او را بر سال خورده گان و اشراف مقدم بدارند. زیرا من روزى بالاى سر پدرم ایستاده بودم و آن روزى بود كه براى پذیرفتن مردم مى نشست ، ناگاه دربانانش در آمدند و گفتند ابو محمد، ابن الرضا دم در است ، پدرم به آواز بلند گفت : اجازه اش

دهید. من تعجب كردم از اینكه در محضر پدرم مردى را بكنیه معرفى كردند، در صورتى كه جز خلیفه و ولیعهد و نماینده سلطان نزد او به كنیه معرفى نمى شد.

سپس مردى گندمگون ، خوش اندام ، نیكو رخسار، خوش پیكر، تازه جوان با جلالت و هیبت وارد شد، چون نگاه پدرم به او افتاد، برخاست و چند قدم استقبالش كرد، با آنكه گمان ندارم چنین كارى را نسبت به هیچ بنى هاشم و سرلشكرى بكند، چون نزدیكش ، رسید با او معانقه كرد و صورت و سینه اش بوسید و دستش را گرفت و روى مسندى كه خودش نشسته بود، او را نشانید، و پهلوى او نشست و متوجه او شد و با او به سخن پرداخت و خود را قربان او مى كرد، من از آنچه از پدرم مى دیدم در شگفت بودم كه دربان آمد و گفت موفق (برادر و سرلشكر خلیفه عباسى ) آمده است و هر گاه موفق نزد پدرم مى آمد، دربانان و افسران مخصوصش جلو مى رفتند و از در خانه تا مسند پدرم به صف مى ایستادند تا او بیاید و برود، پدرم رو به ابى محمد داشت و با او سخن مى گفت تا نگاهش به غلامان مخصوص موفق افتاد، آنگاه گفت : خدا مرا قربانت كند، اكنون هرگاه بخواهید (مى توانید تشریف ببرید) و به دربانانش گفت : او را از پشت صف ببرید تا آن مرد یعنى موفق او را نبیند. او برخاست و پدرم هم برخاست و با او معانقه كرد و برفت .

من به دربانان و غلامان پدرم گفتم : واى بر شما!! این چه شخصى بود كه او را با كنیه به پدرم معرفى كردید و پدرم با او چنین رفتار كرد؟ گفتند: او از اولاد على است و او را حسن بن على مى نامند و به ابن الرضا معرفى مى شود، شگفتم افزون گشت و در تمام آن روز پریشان و نا آرام بودم و درباره او و آنچه او رفتار پدرم نسبت به او دیده بودم مى اندیشیدم تا شب شد، و عادت پدرم این بود كه نماز عشا را مى گزارد، سپس براى مشورتهاى مورد نیاز و آنچه باید به عرض سلطان برسد مجلس مى كرد. چون نمازش را گزارد و جلوس كرد، آمدم و در برابرش نشستم ، در حالى كه دیگرى نزد او نبود.

به من گفت ! احمد! كارى دارى ؟ گفتم آرى ، پدر! اگر اجازه دهى سؤ ال كنم ، گفت : پسر جان اجازه دادم ، هر چه خواهى بگو. گفتم ، اى پدر! مردى كه امروز صبح دیدم نسبت به او احترام و بزرگداشت و تعظیم نمودى و خود و پدر و مادرت را قربانش كردى كه بود؟ گفت ، پسر جان ! او امام رافضیان است ، او حسن بن على است كه بابن رضا معروفست ، آنگاه ساعتى سكوت كرد و سپس گفت : پسر جان ! اگر امامت از خلفاء بنى عباس جدا شود، هیچكس از بنى هاشم جز او سزاوار آن نیست و او براى فضیلت و پاكدامنى و رفتار و خویشتندارى و پرهیزگارى و عبادت و اخلاق شریف و شایستگیش سزاوار خلافت مى باشد اگر پدرش را مى دیدى ، مردى بود روشنفكر، نجیب ، با فضیلت ، با آنچه از پدرم شنیدم ، ناراحتى و اندیشه و خشمم بر او افزون گشت و كردار و گفتار او را نسبت به وى زیاده از حد دانستم . پس از آن اندیشه ئى جز پرسش از حال او و جستجوى درباره او نداشتم . از هر یك از بنى هاشم و سران و نویسندگان و قضات و فقها و مردم دیگر كه مى پرسیدم ، او را در نهایت احترام و بزرگوارى و مقام بلند و سخن نیك و تقدیم بر تمام فامیل و بزرگترانش

معرفى مى كردند. سپس مقام و ارزش او در نظرم بزرگ شد، زیرا هیچ دشمن و دوست او را ندیدم ، جز آنكه از او به نیكى یاد مى كرد و مدحش مى نمود.

یكى از حضار مجلس كه اشعرى مذهب بود گفت : اى ابابكر از برادرش جعفر (کذاب) چه خبر دارى ؟ گفت : جعفر كیست كه حالش را بپرسى و او را همدوش حسن (بن على ، ابن الرضا) سازى : او متجاهر بفسق و آلوده و بى آبرو و دائم الخمر و پست ترین مردى كه دیده ئى (دیده ام ) مى باشد و پرده در خود و بى وزن و سفیه است .

در زمان وفات حسن بن على سر گذشتى از سلطان و اصحابش پیش آمد كه من تعجب كردم و گمان نمى كردم چنان شود و آن سر گذشت این بود كه : چون ابن الرضا بیمار شود، به پدرم خبر دادند كه او بیمار است . پدرم فورى سوار شد و بدارالخلافه رفت و زود بر گشت و پنج تن از خدمتگزاران امیرالمؤ منین (متعمد عباسى ) كه همگى از ثقات و خواص بودند و تحریر (خادم مخصوص خلیفه ) هم در میان آنها بود، همراهش بودند. پدرم به آنها دستور داد كه در خانه حسن بن على باشند و از حالش خبر گیرند و به چند تن از پزشگان هم پیغام داد كه شبانه روز در منزلش باشند و بقاضى القضات پیغام داد كه نزد او بیاید و به او دستور داد كه ده تن از اصاحبش را كه نسبت بدین و امانت و پرهیزگارى آنها اطمینان دارد احضار كند و به منزل آن حضرت فرستد تا شبانه روز در آنجا باشند.

همه این اشخاص آنجا بودند تا آن حضرت وفات كرد، و شره سامره یك پارچه ناله شد، سلطان ماءمورى به خانه حضرت فرستاد كه اتاقها را بازرسى كرد و هر چه در آنجا بود، مهر و موم نمود و در جستجوى فرزند او بود، و زنانى كه آبستنى را تشخیص مى دادند آوردند و كنیزان آن حضرت را بازرسى كردند، یكى از آنها گفت : در اینجا كنیزى است كه آبستن است ، او را در اتاقى نگه داشتند و نحریر خادم و اصحابش را با چند زن بر او گماشتند، سپس آماده تجهیز آن حضرت شدند و بازارها را بستند و بنى هاشم و سرلشكران و پدرم و مردم دیگر دنبال جنازه اش بودند، در آن روز سامره مانند روز قیامت شده بود.

چون از تجهیزش فارغ شدند، سلطان دنبال (برادر خود) ابو عیسى بن متوكل فرستاد و دستور داد بر جنازه نماز بخواند، چون جنازه آماده نماز شد، ابو عیسى پیش آمد و پرده از روى حضرت برداشت و او را بعلویان و عباسیان بنى هاشم و سر لشكران و نویسندگان و قضات و معدلان (كسانى كه بعدالت حكم مى كنند) نشان داد و گفت : این حسن بن على بن محمد بن الرضا است كه به اجل خود و در بستر خود مرده است و جمعى از خدمتگزاران امیرالمؤ منین و مردم ثقه مانند فلان و فلان و از قضات هم فلان و فلان و از پزشگان فلان و فلان بربالینش حاضر بوده اند (ولى بقول مرحوم مجلسى این كارها بیشتر دلالت دارد كه همان سلطان امام را كشته و مسموم ساخته است ) آنگاه رویش را پوشید و دستور داد جنازه را بر دارند، جنازه از وسط منزل برداشته شد و در خانه اى كه پدرش دفن شده بود، بخاك سپرده شد.

چون دفنش كردند، سلطان و مردم به جستجوى فرزندش برخاستند و منزلها و خانه ها تفتیش بسیار كردند و از تقسیم میراثش دست نگه داشتند، و كسانى كه به

پاسدارى كنیزى كه احتمال آبستن بودنش را مى دادند گماشته بودند، و همواره آنجا بودند، تا معلوم شد آبستن نبوده ، آنگاه میراثش را میان مادر و برادرش جعفر تقسیم كردند و مادرش ادعاء وصیت او را داشت و نزد قاضى هم ثابت شد و سلطان باز هم در جستجوى فرزند آن حضرت بود (زیرا خبر فرزند داشتن آن حضرت كه از امام صادق علیه السلام به او رسیده بود نزدش قطعى و مسلم بود).

سپس جعفر نزد پدرم آمد و گفت : مقام و منصب برادرم را به من بده . من سالى 20 هزار دینار برایت مى فرستم . پدرم به او تندى كرد و بد گفت و به او گفت : اى احمق ! سلطان بر روى كسانى كه به امامت پدر و برادرت معتقدند شمشیر كشید تا آنها را از آن عقیده برگرداند و نتوانست این كار را عملى كند (زیرا مردم از روى اخلاص و صمیمیت به آنها معتقد بودند) پس اگر شیعیان پدر و برادرت را امام مى دانند، نیازى به سلطان و غیر سلطان ندارى كه منصب آنها را به تو دهند، و اگر نزد شیعیان این منزلت را ندارى ، به وسیله ما بدان نخواهى رسید و چون جعفر چنین سخنى گفت ، پدرم او را پست و سست عقل دانست و بیرونش كرد و تا زنده بود، اجازه نداد نزدش آید، ما از سامره بیرون آمدیم و سلطان باز هم در جستجوى خبر فرزند حسن بن على علیهماالسلام بود.

شرح مجلسى علیه الرحمه از كمال الدین صدوق روایتى نقل مى كند كه ابوالادیان خادم و نامه رسان امام حسن عسكرى علیه السلام به امر آن حضرت به مدائن رفت و روزى كه به سامره برگشت امام وفات كرده بود ابوالادیان جعفر را دید كه آماده نماز خواندن بر امام شد، ناگاه كودكى را دید پیش آمد و عباى جعفر را كشید و فرمود: عمو! عقب بایست كه من به نماز خواندن بر پدرم از تو سزاوارترم ... مرآت ج 1 ص 422.

2- محمد بن اسماعیل گوید: حضرت ابو محمد (امام یازدهم ) علیه السلام قریب 20 روز پیش از مرگ المعتز به اسحاق بن جعفر زبیرى نوشت : در خانه ات بنشین تا حادثه اى پیش آید، چون بریحه كشته شد، اسحاق به حضرت نوشت : حادثه پیش آمد اكنون چه دستور مى فرمائى ؟ حضرت نوشت : این پیش آمد (كه تو گمان كرده ئى ) نیست ، پیش آمد دیگرى هست ، سپس كار المعتز بدانجا رسید كه رسید.

و نیز همین را وى گوید: به مرد دیگرى نوشت : عبدالله بن محمد بن داود كشته مى شود و این نوشته ده روز پیش از كشته شدنش بود چون روز دهم رسید او كشته شد.

3- محمد بن على بن ابراهیم بن موسى بن جعفر علیهماالسلام گوید: كار ما سخت و دشوار گردید، پدرم به من گفت : با من بیا نزد این مرد یعنى ابو محمد (امام عسكرى علیه السلام ) برویم ، زیرا از او جوانمردى شنیده مى شود، گفتم : او را مى شناسى ؟ گفت : نمى شناسم و هرگز او را ندیده ام ، سپس آهنگ او كردیم ، پدرم در بین راه به من مى گفت : چقدر احتیاج به 500 درهم داریم . اگر به ما بدهد 200 درهمش را براى پوشاك و 200 درهمش را براى بدهى و 100 درهمش را براى مخارج صرف مى كنیم ، من هم با خود

1- گفتم : كاش به من هم 300 درهم بدهد كه با 100 درهمش الاغى بخرم و 100 درهمش براى خرجى و 100 دیگرش براى پوشاك باشد تا به كوهستان (همدان و اطرافش ) بروم . چون به در خانه رسیدیم ، غلامش آمد و گفت : على بن ابراهیم با پسرش محمد در آیند، چون وارد شدیم و سلام كردیم ، به پدرم فرمود: اى على ! چرا تاكنون نزد ما نیامدى ؟ پدرم گفت : آقاى من ! خجالت مى كشیدم با این وضع به ملاقات شما آیم ، چون از نزدش بیرون رفتیم ، غلامش آمد و به پدرم كیسه پولى داد و گفت : این 500 درهم است كه 200 آن براى پوشاك و 200 آن براى بدهى و 100 آن براى خرجیت باشد. و كیسه ئى به من داد و گفت ، این 300 درهم است ، 100 درهمش براى خرید الاغ و 100 درهمش براى پوشاك و 100 درهمش براى مخارجت باشد. و به كوهستان نرو، بلكه به سوراء برو. او به سوراء رفت و با زنى ازدواج كرد و اكنون هزار دینار عایدى املاك دارد، با وجود این واقفى مذهب است (یعنى هفت امامى است و عقیده دارد موسى بن جعفر علیه السلام نمرده و او امام قائم است ) محمد بن ابراهیم گوید، به او گفتم : واى بر تو! مگر دلیلى روشن تر از این مى خواهى ؟! (كه امام یازدهم از دل تو آگاه باشد و به مقدار احتیاجت به تو كمك كند) او گفت : این امرى است كه بدان عادت كرده ایم (یعنى كیش و مذهب خانوادگى ماست ).

4- ابو هاشم جعفرى گوید: از نیازمندى خود بامام حسن عسكرى علیه السلام شكایت كردم ، حضرت با تازیانه اش بزمین كشید و بگمانم با دستمالى بود كه روى آن را پوشید و 500 اشرفى بیرون آورد و فرمود اى ابا هاشم ! بگیر و ما را معذوردار (كه كم است یا از اینكه دیر بتو رسیدیم تا خودت سؤ ال كردى ).

5- ابى على مطهر در سال قادسیه بآن حضرت نوشت كه مردم از رفتن بمكه منصرف مى شوند، و او هم از تشنگى ترس دارد. حضرت نوشت ؟ (((بروید، بیمى بر شما نیست ان شاء اللّه ))) سپس آنها بسلامت برفتند و الحمدلله رب العالمین .

توضیح_قادسیه قریه اى است نزدیك كوفه و سال قادسیه ، سالى است كه مردمى كه عازم حج بودند، از ترس تشنگى از آنجا برگشتند و بمكه نرفتند جز مطهر و یاران او.

6- جماعتى بر جعفرى كه شخصى است از اولاد جعفر (طیار یا جعفر بن متوكل ) حمله كردند و او تاب مقاومت آنها را نداشت ، شكایت خود را بامام حسن عسكرى علیه السلام نوشت . حضرت در جواب نوشت : از این جهت بى نیاز مى شوید ان شاء اللّه تعالى ))) او با جماعتى اندك بر آنها حمله برد، با آنكه آنها بیش از20 هزار و او با كمتر از هزار نفر ایشان را ریشه كن ساخت .

7- امام حسن عسكرى علیه السلام را نزد على بن نارمش كه دشمنترین مردم با اولاد ابیطالب بود زندان كردند، و به او گفتند، بر او هر چه خواهى سخت گیر و سخت گیر. حضرت بیش از یك روز، نزد او نبود كه احترام و بزرگداشت آن

حضرت در نظر او بجائى رسید كه در برابر او چهره بر خاك مى گذاشت و دیده از زمین بر نمى داشت ، حضرت از نزد او خارج شد، در حالى كه بصیرت او به آن حضرت از همه بیشتر و ستایشش او را از همه نیكوتر بود.

8- سفیان بن محمد ضیعى گوید: بامام حسن عسكرى علیه السلام نامه نوشتم و از آن حضرت راجع به ولیجه پرسیدم ، كه در قول خداى تعالى است : (((جز خدا و پیغمبر و مؤ منین ولیجه ئى نگرفتند 15 سوره 9 -))) و بدون آنكه در نامه بنویسم ، پیش خود فكر مى كردم كه آیا مقصود از مؤ منین در این آیه كیانند؟ جواب آمد كه : ولیجه كسى است غیر از امام بحق كه بجاى او منصوب مى شود و در خاطرات گذشت كه آیا مؤ منین در این آیه كیانند؟ ایشان ائمه بر حق هستند كه از خدا براى مردم امان مى گیرند و خدا هم امان آنها را اجازه مى كند (چنانچه ایشان بهشت را با شرایطى براى مردمى ضمانت كرده اند، خداى تعالى هم ضمانت ایشان را امضا مى فرماید).

9- ابوهاشم جعفرى گوید: از تنگى زندان و فشار كند و زنجیر بامام حسن عسكرى علیه السلام شكایت كردم ، به من نوشت : (((تو امروز، نماز ظهر را در منزلت مى گزارى ))) هنگام ظهر بود كه بیرون آمدم و چنانكه فرموده بود، نمازم را در منزلم گزاردم ، و نیز در تنگى زندگى بودم و مى خواستم در نامه از آن حضرت تقاضاى پول كنم ، خجالت كشیدم ، چون به منزلم رسیدم ، صد دینار برایم فرستاد و در نامه نوشته بود: هرگاه احتیاج داشتى شرم مدار و پروا مكن ، بخواه كه طبق میلت خواهى دید انشاء اللّه .

10- نصیر خادم گوید: بارها مى شنیدم كه امام حسن عسكرى علیه السلام با غلامان ترك و رومى و صقالبى خود بلغت خودشان سخن مى گفت . من تعجب كردم و با خود گفتم : این كه در مدینه متولد شد و تا (پدرش ) ابوالحسن علیه السلام وفات كرد، پیش كسى نرفت و كسى او را ندید (كه درس بخواند یا با اهل این لغات مكالمه كند) من این موضوع را پیش خود فكر مى كردم كه حضرت به من متوجه شد و فرمود همانا خداى تبارك و تعالى حجت خود را با سایر مردم در همه چیز امتیاز بخشیده و معرفت و لغات و انساب و مرگها و پیش آمدها را به او عطا فرموده و اگر چنین نبود، میان حجت و محجوج (امام و ماءموم ) فرق نبود.

11- اقرع گوید: به حضرت ابى محمد نوشتم : آیا امام محتلم مى شود؟ و بعد از آنكه نامه از دستم خارج شد، با خود گفتم : احتلام امریست شیطانى و خداى تبارك و تعالى دوستانش را از آن بركنار داشته است ، سپس جواب آمد: حال

ائمه در خواب مانند بیدارى است ، خواب حال آنها را دگرگون نكند، و خدا اولیاء خود را از برخورد شیطان محفوظ داشته ، چنانكه بخاطرت گذشت .

12- اسماعیل بن محمد، نوه عبدالمطلب گوید: سر راه حضرت ابى مجمد نشستم ، چون بر من گذشت ، از نیازمندى خود به او شكایت كردم و سوگند خوردم كه یك درهم و بیشتر ندارم و صبحانه و شام هم ندارم ، فرمود: بنام خدا سوگند دروغ مى خورى در صورتیكه 200 دینار زیر خاك كرده ئى ؟! من این سخن را براى نبخشیدن بتو نمى گویم ، غلام هر چه همراه دارى به او ده .

غلامش صد دینار به من داد سپس رو به من كرد و فرمود: هنگامى كه احتیاج بسیارى به آن دنانیر زیر خاكدارى محروم مى شوى ، و راست فرمود، و چنان شد كه او گفت ، زیرا 200 دینار زیر خاك كردم و با خود گفتم : پشتیبان و پس انداز روز بیچارگیم باشد، سپس بشدت براى مخارجى ناچار شدم و درهاى روزى برویم بسته شد، آنجا را كندم معلوم شد، پسرم جاى آنها را دانسته و برداشته و فرار كرده و چیزى از آنها بدست من نرسید.

13- پس توجه نما تو ای مخاطب ارجمند در عبارات روایات 4، 15و 24 این کتاب شریف که جعلی بودن آن‌ها از موضوع آن‌ها اظهر من الشمس است یعنی که امام علیه‌السلام اسبی را برای خلیفه ملعون بنی‌عباس زین و لگام کند و به طور مستمر او را به القاب امیرالمؤمنین و چند...، مدح و ثنا کند و یا از علم لدنی خود به پیروان اعلام کند که فوراً استر خود را بفروش چون مرگ را در قدر دارند و آن شخص حرف امام را گوش نکند و اسب خود را نفروشد و اسب بمیرد درحالی‌که اگر گوش می‌کرد آن اسب در خانه خریدار جدید می میرد یعنی از علم لدنی برای فروش مال معیوب بهره بگیرد و یا روایت 24 که رگ زنی خاص آن حضرت را شبیه نماید به رگ زنی عیسی مسیح که راه می‌رفت و مرده زنده می‌کرد و فلج و ...، شفا می‌داد ولی برای سلامت خود حجامت می کرده و رگ میزده است).

14- احمد بن محمد گوید: چون مهتدى عباسى دست بكشتار موالیان ترك زد، به حضرت ابى محمد علیه السلام نامه نوشتم : آقاى من ! خدا را شكر كه او را از ما باز داشت ، شنیده ام شما را تهدید كرده و گفته است : بخدا آنها را از روى زمین برمى دارم : حضرت بخط خود نوشت : این رفتار عمرش را كوتاه كرد، از همین امروز پنج روز بشمار، او در روز ششم كشته مى شود، بعد از خوارى و ذلتى كه به او برسد. و چنان شد كه فرمود.

15- محمد بن حسن گوید: به حضرت ابى محمد علیه السلام نوشتم و تقاضا كردم براى درد چشمم دعا بفرماید، در حالى كه یك چشمم از میان رفته بود و چشم دیگرم هم نزدیك برفتن بود، حضرت به من نوشت : خدا چشمت را برایت نگهدارد (نگهداشت ) پس چشم درستم بهبودى یافت و در آخر نامه نوشته بود: خدا بتو اجر و ثواب نیكو دهد، من از آن جهت

اندوهگین شدم و خبر نداشتم كه كسى از خاندانم مرده باشد، چند روز كه گذشت ، خبر مرگ پسرم طیب به من رسید، دانستم سر سلامتى حضرت براى او بوده .

16- عمر بن ابى مسلم گوید! مردى از اهل مصر كه نامش سیف بن لیث بود در سامره نزد ما آمد، تا درباره ملكى كه شفیع خادم از او بزور گرفته و او را بیرون كرده بود، نزد مهتدى عباسى دادخواهى كند. ما به او گفتیم به حضرت ابى محمد علیه السلام نامه نویسد و تسهیل كارش را بخواهد، حضرت در جواب او نوشت : باك مدار، ملكت را بتو برمى گردانند، نزد سلطان مرو، بلكه وكیلى را كه ملكت دست او است ببین و او را از سلطان اعظم ، خداوند رب العالمین بترسان .

سیف او را دید، وكیل گفت : چون از مصر خارج شدى ، او به من نوشت كه ترا بخواهم و ملكت را بتو برگردانم ، سپس بحكم ابن ابى الشوارب قاضى ، و شهادت گواهان ملكش را به او برگردانید و محتاج نشد كه بمهتدى شكایت كند. ملك به او برگشت و در دست او بود و دیگر از او خبرى نشد.

راوى گوید: و همین سیف بن لیث گفت : وقتى از مصر بیرون شدم ، پسرى داشتم بیمار و پسر دیگرم كه از او بزرگتر بود، وصى و قیم بر خانواده و املاكم قرارش داده بودم . به حضرت ابو محمد نامه نوشتم و درخواست كردم براى پسر بیمارم دعا كند، حضرت به من نوشت : (((پسر بیمارت خوب شد و پسر بزرگتر وصى و قیمت درگذشت . خدا را شكر كن و بیتابى منما كه اجرت تباه شود))) سپس به من خبر رسید كه پسر بیمارم بهبودى یافته و پسر بزرگم مرده است ، در همان روزى كه جواب نامه حضرت ابى محمد علیه السلام به من رسیده بود.

17- یحیى بن قشیرى كه اهل قریه قیر بود گفت : حضرت ابى محمد علیه السلام وكیلى داشت كه در منزل آن حضرت اتاقى داشت و خدمتگزارى سفید پوست همراه او بود، وكیل خواست بر خدمتگزار سوار شود (او را بر خود سوار كند) خادم گفت : نمى پذیرم ، جز اینكه برایم شراب آورى ، وكیل با زرنگى شرابى بدست آورد و نزد او برد، و میان او و حضرت ابى محمد علیه السلام سه در اتاق بسته بود.

وكیل گوید: ناگاه من متوجه شدم و دیدم درها باز مى شود تا خودش تشریف آورد و در اتاق ایستاد و فرمود: آهاى ! از خدا پروا كنید، از خدا بترسید: و چون صبح شد، دستور داد خادم را بفروشند و مرا از خانه بیرون كنند.

18- محمد بن ربیع شائى گوید: با مردى از ثنویه (قائلین بدو خدا) در اهواز مباحثه كردم ، سپس به سامره رفتم و بعضى از سخنان او بدلم چسبیده بود، روز بارعام خلیفه بود. من در خانه احمد بن خضیب نشسته بودم كه حضرت ابو محمد علیه السلام از اتاق عمومى وارد شد، به من نگریست و با انگشت سبابه اش اشاره فرمود: (((یكتاست ، یكتاست ، فرد است ))) من بیهوش شدم و افتادم .

19- ابو هاشم جعفرى گوید: روزى خدمت حضرت ابو محمد علیه السلام رسیدم و در نظر داشتم كه قدرى نقره از آن حضرت بگیرم تا از نظر تبرك با آن انگشترى بسازم ، خدمتش نشستم ، ولى فراموش كردم كه براى چه آمده بودم ، چون خداحافظى كردم و برخاستم ، انگشترش را سوى من انداخت و فرمود: تو نقره مى خواستى و ما انگشتر بتو دادیم ، نگین و مزدش را هم سود بردى ، گوارایت باد، اى ابا هاشم !

عرض كردم : آقاى من ! گواهى دهم كه تو ولى خدا و امام من هستى كه با اطاعت از شما دیندارى خدا مى كنم . فرمود: خدا ترا بیامرزد، اى ابا هاشم !

20- محمد بن قاسم گوید: هرگاه خدمت حضرت ابى محمد علیه السلام مى رسیدم و تشنه بودم ، عظمتش مانع مى شد كه در خدمتش آب بخواهم ، او مى فرمود: غلام ! برایش آب بیاور.

و بسا مى شد كه با خود مى گفتم ، حركت كنم و در آن اندیشه بودم كه مى فرمود: غلام ! مركبش را حاضر کن

21- زمانى كه حضرت ابو محمد علیه السلام (نزد صالح بن وصیف تركى ، پیشكار و اختیاردار مهتدى عباسى ) در زندان بود، عباسیون و صالح بن على و دیگرانى كه از ناحیه اهلبیت منحرف بودند نزد صالح رفتند (تا به او سفارش كنند درباره حضرت سختگیرى كند) صالح گفت . من چه كنم ، دو نفر از نانجیب ترین مردانى را كه مى توانستم پیدا كنم ، بر او گماشتم ، آندو نفر (در اثر مشاهده رفتار حضرت ) از لحاظ عبادت و نماز و روزه خیلى كوشا شدند، من به آن دو نفر گفتم : در او چه خصلت است ؟ گفتند: چه مى گوئى درباره مردى كه روز را روزه مى گیرد و تمام شب عبادت مى كند، نه سخن مى گوید و نه بچیزى سرگرم مى شود چون به او نگاه مى كنیم ، رگهاى گردن ما مى لرزد و حالى بما دست مى دهد كه نمى توانیم خود را نگه داریم چون چنین شنیدند، نومید برگشتند.

22- محمد بن حجر به حضرت ابى محمد علیه السلام نامه نوشت و از عبدالعریز بن دلف و یزید بن عبداللّه شكایت كرد، امام در پاسخش نوشت : اما شر عبدالعزیز از تو بر كنار شد و اما یزید، ترا با او نزد خدا مقامى است (براى دادخواهى ) سپس عبدالعزیز بمرد و یزید محمد بن حجر را بكشت .

23- احمد بن اسحاق گوید: خدمت حضرت ابى محمد علیه السلام رسیدم و درخواست كردم چیزى بنویسد كه من خطش را به بینم تا هر وقت دیدم بشناسم ، فرمود: بسیار خوب ، سپس فرمود: اى احمد! خط با قلم درشت و ریز در نظرت مختلف مى نماید، مبادا بشك افتى (اسلوب خط را ببین نه ریز و درشتیش را) آنگاه دوات طلبید و خط نوشت و مركب را از ته دوات بسرش مى كشید، وقتى مى نوشت با خود گفتم : تقاضا مى كنم قلمى را كه با آن مى نویسد، به من ببخشد، چون از نوشتن فارغ شد، با من حرف مى زد و تا مدتى

قلم را با دستمالش پاك مى كرد، سپس فرمود: بگیر، اى احمد! و قلم را به من داد.

گفتم : قربانت گردم ، مطلبى در دل دارم كه بخاطر آن اندوهگینم ، مى خواستم آنرا از پدر شما بپرسم ، پیش آمد نكرد، فرمود: اى احمد! چیست آن ؟ عرض كردم : آقاى من ! از پدران شما براى ما روایت كرده اند كه : خوابیدن پیغمبران بر پشت و خوابیدن مؤ منین بجانب راست و خوابیدن منافقین بجانب چپ و خوابیدن شیاطین برو افتاده و دمر است .

فرمود: چین است . عرض كردم : آقاى من ! من هر چه كوشش مى كنم به دست راست بخوابم ، ممكن نمى شود و خوابم نمى برد، حضرت ساعتى سكوت فرمود: احمد! نزدیك من بیا. نزدیكش رفتم ، فرمود: دستت را زیر لبانت ببر، من بردم ، آنگاه دست خود را از زیر جامه اش در آورد و زیر جامه من كرد و با دست راست خود به پهلوى چپ من و با دست چپ خود به پهلوى راست من كشید تا سه بار- احمد گوید از آن زمان كه با من چنان كرد، نتوانستم به پهلوى چپ بخوابم و ابدا بر آن پهلو خوابم نمى برد.

(زندگانى حضرت صاحب الزمان علیه السلام )

آن حضرت در نیمه شعبان سال 255 هجرى متولد شده است .

1- احمد بن محمد گوید: هنگامى كه زبیرى كشته شد، این مكتوب از جانب امام حسن عسكرى علیه السلام بیرون آمد: (((اینست مجازات كسى كه بر خدا نسبت به اولیائش دروغ بندد، او گمان كرد كه مرا خواهد كشت و نسلم قطع مى شود، چگونه قدرت خدا را مشاهده كرد؟ و براى او پسرى متولد شد كه او را (((م ح م د))) نام گذاشت ، و در سال 256 (به حدیث 858 رجوع شود.)

2- ابو سعید غانم هندى گوید: من در یكى از شهرهاى هندوستان كه بكشمیر داخله ((گویا در آن زمان شهر کشمیر دو قسمت بوده که یک قسمت آن را داخله می گفته اند و یا مقصود این است که در داخل شهر بودم نه در حومه و اطرافش))معروفست بودم و رفقائى داشتم كه كرسى نشین دست راست سلطان بودند، آنها 40 مرد بودند. همگى چهار كتاب معروف : تورات ، انجیل ، زبور، صحف ابراهیم را مطالعه مى كردند، من و آنها میان مردم قضاوت مى كردیم و مسائل دینشان را به آنها تعلیم نموده ، راجع به حلال و حرامشان فتوى مى دادیم و خود سلطان و مردم دیگر، در این امور بما رو مى آوردند، روزى نام رسول خدا را مطرح كردیم و گفتیم : این پیغمبرى كه نامش در كتب است ، ما از وضعش اطلاع نداریم ، لازمست در این باره جستجو كنیم و به دنبالش برویم ، همگى راءى دادند و توافق كردند كه من بیرون روم و در جستجوى این امر باشم ، لذا من از كشمیر بیرون آمدم و پول بسیارى همراه داشتم ، 12 ماه راه رفتم تا نزدیك كابل رسیدم ، مردمى ترك سر راه بر من گرفتند و پولم را بردند و جراحات سختى به من زدند و و به شهر كابلم بردند. سلطان آنجا چون

گزارش مرا دانست ، بشهر بلخم فرستاد و سلطان آنجا در آن زمان ، داوود بن عباس بن ابى اسود بود، درباره من به او خبر دادند كه : من از هندوستان بجستجوى دین بیرون آمده و زبان فارسى را آموخته ام و با فقهاء و متكلمین مباحثه كرده ام .

داود بن عباس دنبالم فرستاد و مرا در مجلس خود احضار كرد: و دانشمندان را گرد آورد تا با من مباحثه كنند، من بآنها گفتم : من از شهر خود خارج شده ، در جستجوى پیغمبرى مى باشم كه نامش را در كتابها دیده ام . گفتند: او كیست و نامش چیست ؟ گفتم : محمد است . گفتند: او پیغمبر ماست كه تو در جستجویش هستى ، سپس شرایع او را از آنها پرسیدم ، آنها مرا آگاه ساختند.

بآنها گفتم : من مى دانم كه محمد پیغمبر است ولى نمى دانم او همین است كه شما معرفیش مى كنید یا نه ؟ شما محل او را به من نشان دهید تا نزدش روم و از نشانه ها و دلیلهایى كه مى دانم از او بپرسم ، اگر همان كسى بود كه او را مى جویم به او ایمان آورم . گفتند: او وفات كرده است صلى الله علیه وآله . گفتم : جانشین و وصى او كیست ؟ گفتند: ابوبكر است . گفتم : این كه كنیه او است ، نامش را بگویید، گفتند: عبدالله ابن عثمان است و او را بقریش منسوب ساختند. گفتم : نسب پیغمبر خود محمد را برایم بگویید، آنها نسب او را گفتند، گفتم : این شخص ، آن كه من مى جویم نیست . آن كه من در طلبش هستم ، جانشین او برادر دینى او و پسر عموى نسبى او و شوهر دختر او و پدر فرزندان (نوادگان ) اوست ، و آن پسر را در روى زمین ، نسلى جز فرزندان مردى كه خلیفه اوست نمى باشد، ناگاه همه بر من تاختند و گفتند: اى امیر! این مرد از شرك بیرون آمده و بسوى كفر رفته و خون او حلال است .

من بآنها گفتم : اى مردم ! من براى خود دینى دارم كه بآن گرویده ام و تا محكمتر از آن را نیابم از آن دست بر ندارم ، من اوصاف این مرد را در كتابهایى كه خدا بر پیغمبرانش نازل كرده دیده ام و از كشور هندوستان و عزتى كه در آنجا داشتم بیرون آمده در جستجوى او برآمدم ، و چون از پیغمبرى كه شما برایم ذكر نمودید تجسس كردم ، دیدم او آن پیغمبرى كه در كتابها معرفى كرده اند نیست ، از من دست بردارید.

حاكم آنجا نزد مردى فرستاد كه نامش حسین بن اشكیب بود و او را حاضر كرد، آنگاه به او گفت با این مرد هندى مباحثه كن ، حسین گفت : خدا اصلاحت كند. در این مجلس فقها و دانشمندانى هستند كه براى مباحثه با او، از من داناتر و بیناترند، گفت : هر چه من مى گویم بپذیر، با او در خلوت مباحثه كن و به او مهربانى نما.

پس از آنكه با حسین بن اشكیب گفتگو كردم ، گفت : كسى را كه تو در جستجویش هستى همان پیغمبرى است كه اینها معرفى كردند، ولى موضوع جانشینش چنانكه اینها گفتند نیست ، این پیغمبر نامش محمد بن عبدالله بن عبد المطلب است و وصى و جانشین او على بن ابیطالب بن عبد المطلب ، شوهر فاطمه دختر محمد و پدر حسن و حسین نوادگان محمد مى باشد.

غانم ابوسعید گوید: من گفتم : الله اكبر اینست كسى كه من در جستجویش هستم ، سپس بسوى داود بن عباس بازگشتم و گفتم : اى امیر: آنچه را مى جستم

پیدا كردم . و من گواهى دهم كه معبودى جز خدا نیست و محمد رسول اوست ، او با من خوش رفتارى و احسان كرد و به حسین گفت : از او دلجوئى كن .

من بسوى ! او رفتم و با او انس گرفتم ، او هم نماز و روزه و فرائضى را كه مورد نیازم بود، به من تعلیم نمود به او گفتم ، ما در كتابهاى خود مى خوانیم كه محمد صلى الله علیه وآله آخرین پیغمبران بوده و پس از او پیغمبرى نیاید و امر رهبرى بعد از او با وصى و وارث و جانشین بعد از اوست ، سپس با وصى او پس از وصى دیگر و فرمان خدا همواره در نسل ایشان جاریست تا دنیا تمام شود. پس وصى وصى محمد كیست ؟ گفت : حسن و بعد از او حسین فرزندان محمد صلى الله علیه وآله اند. آنگاه امر وصیت را كشید تا به صاحب الزمان علیه السلام رسید، سپس از آنچه پیش آمده (غیبت امام و ستمهاى بنى عباس ) مرا آگاه ساخت . از آن زمان من مقصودى جز جستجوى ناحیه صاحب الزمان را نداشتم .

عامرى گوید: سپس او بقم آمد و در سال 264 همراه اصحاب ما (شیعیان ) شد و با آنها بیرون رفت تا به بغداد رسید و رفیقى از اهل سند همراه او بود كه با او هم كیش بود.

عامرى گوید: غانم به من گفت : من از اخلاق رفیقم خوشم نیامد و از او جدا شدم ، و رفتم تا به عباسیه (قریه اى بوده در نهر الملك ) رسیدم . مهیاى نماز شدم و نماز گزاردم و درباره آنچه در جستجویش برخاسته بودم ، مى اندیشیدم كه ناگاه شخصى نزد من آمد و گفت : تو فلانى هستى ؟ - و اسم هندى مرا گفت : - گفتم : آرى ، گفت : آقایت ترا مى خواند، اجابت كن .

همراهش رهسپار شدم و او همواره مرا از این كوچه به آن كوچه مى برد تا به خانه و باغى رسید، حضرت را در آنجا دیدم نشسته است ، بلغت هندى فرمود: خوش آمدى ، اى فلان ! حالت چطور است ؟ و فلانى و فلانى كه از آنها جدا شدى چگونه بودند؟ تا چهل نفر شمرد و از یكان یكان آنها احوالپرسى كرد، سپس آنچه در میان ما گذشته بود، به من خبر داد و همه اینها به لغت هندى بود، آنگاه فرمود: مى خواستى با اهل قم حج گزارى ؟ عرض كردم : آرى ، آقاى من ! فرمود: امسال با آنها حج مگزار و مراجعت كن ، و سال آینده حج گزار سپس كیسه پولى كه در مقابلش بود، پیش من انداخت و فرمود: این را خرج كن ، و در بغداد نزد فلانى - نامش را برد- مرو، و به او هیچ مگو.

عامرى گوید: سپس در قم نزد ما آمد و پس از فتح و پیروزى (رسیدن بمقصود و دیدار امام علیه السلام ) بما خبر داد كه رفقاى ما از عقبه بر گشتند، و غانم بطرف خراسان رفت ، چون سال آینده شد، بحج رفت و از خراسان هدیه اى براى ما فرستاد و مدتى در آنجا بود و سپس وفات یافت - خدایش بیامرزد.

3- حسن بن نضر و ابو صدام و جماعتى دیگر بعد از وفات حضرت امام حسن عسكرى علیه السلام درباره وجوهى كه در دست وكلاء آن حضرت بود سخن مى گفتند (كه آنها را چه باید كرد؟) و خواستند جستجو كنند. (تا وصى آن حضرت را پیدا كنند) حسن بن نضر نزد ابى صدام آمد و گفت : من مى خواهم حج گزارم ، ابو صدام گفت : امسال را بتاءخیر انداز، حسن

گفت : من در خواب مى ترسم (زیرا خوابهاى پریشان مى بینم ) و ناچار باید بروم ، آنگاه با حمد بن یعلى بن حماد وصیت كرد (درباره كارهاى شخص و امور مربوط به خانواده اش ) و پولى هم براى ناحیه وصیت كرد و به او دستور داد كه هیچ پولى بكسى ندهد، مگر با دست خودش و به دست او (یعنى حضرت صاحب الزمان علیه السلام ) بعد از آنكه او را كاملا بشناسد.

حسن گوید: چون به بغداد رسیدم ، منزلى اجاره كردم و آنجا فرود آمدم ، یكى از وكلاء نزد من آمد و مقدارى جامه و پول دینار نزد من گذاشت ، گفتم : اینها چیست ؟ گفت : همین است كه مى بینى ، بعد از او دیگرى آمد و مانند او اموال و پول آورد تا خانه پر شد، سپس احمد بن اسحاق هم هر چه نزدش بود آورد، من بفكر فرو رفته بودم كه ناگاه نامه آن آقا (صاحب الزمان ) علیه السلام به من رسید كه : وقتى فلان مقدار از روز گذشت ، آنچه نزدت هست بیاور، من هر چه داشتم برداشتم و رهسپار شدم .

در میان راه دزدى راهزن با 60 نفر همراهش بودند. ولى من از آنجا گذشتم و خدا مرا از شر او نگهدارى فرمود تا به سامره رسیدم و فرود آمدم ، نامه اى به من رسید كه هر چه همراه دارى بیاور، من آنچه داشتم در سبد سردار باربرها نهادم : چون به دهلیز خانه رسیدم ، مرد سیاه پوستى را دیدم آنجا ایستاده است ، گفت : حسن بن نضر توئى ؟ گفتم : آرى ، گفت : وارد شو، من وارد منزل شدم و باتاقى رفتم و سبد را خالى كردم . در گوشه اتاق نان بسیارى دیدم ، بهر یك از باربرها دو گرده نان داد و آنها را بیرون كرد، آنگاه دیدم از اتاقى كه پرده اى بر آن آویخته بود، كسى مرا صدا زد و گفت : حسن بن نضر براى منتى كه خدا بر تو نهاد، (كه امام خود را شناختى و حقش را به او رساندى ) او را شكر كن و شك منما، شیطان دوست دارد كه تو شك كنى ، و دو جامه به من داد و گفت : اینها را بگیر كه محتاجش خواهى شد آنها را گرفتم و بیرون آمدم . سعد گوید: حسن بن نضر برگشت و در ماه رمضان در گذشت و در آن دو جامه كفن شد.

4- محمد بن ابراهیم بن مهزیار گوید: پس از وفات حضرت ابى محمد علیه السلام (درباره جانشین ) به شك افتادم و نزد پدرم مال بسیارى (از سهم امام علیه السلام ) گرد آمده بود، آنها را برداشت و به كشتى نشست ، من هم دنبال او رفتم ، او را تب سختى گرفت و گفت : پسر جان ! مرا بر گردان كه این بیمارى مرگست ، آنگاه گفت : درباره این اموال از خدا بترس و به من وصیت نمود و سپس وفات كرد.

من با خود گفتم : پدر من كسى نبود كه وصیت نادرستى كند. من این اموال را به عراق مى برم و در آنجا خانه ئى بالاى شط اجاره مى كنم و به كسى چیزى نمى گویم ، اگر موضوع برایم آشكار شد: چنانكه (در) زمان امام حسن عسكرى علیه السلام برایم واضح شد، به او مى دهم وگرنه مدتى با آنها خوش مى گذرانم .

وارد عراق شدم و منزلى بالاى شط اجاره كردم ، و چند روز آنجا بودم ، ناگاه فرستاده ئى آمد و نامه ئى همراه داشت كه : اى محمد! تو چنین و چنان اموالى را در میان چنین و چنان ظروفى همراه دارى تا آنجا كه همه اموالى را كه همراه من بود و خودم هم به تفصیل نمى دانستم برایم شرح داد، من آنها را بفرستاده تسلیم كردم و چند روز آنجا ماندم ، كسى سر به سوى من بلند نكرد (و نزد من نیامد) من اندوهگین شدم ، سپس نامه ئى به من رسید كه : ترا به جاى پدرت منصوب ساختیم ، خدا را شكر كن .

5- ابوعبدالله نسائى گوید: چیزهائى از جانب مرزبانى حارثى (بناحیه مقدسه ) رسانیدم كه در میان آنها دست بند طلائى بود. همه پذیرفته شد و دست بند به من رد شد و ماءمور بشكستنش شدم ، من آن را شكستم در میانش چند مثقال آهن و مس یا قلع بود، من آنها را خارج ساختم و فرستادم ، پذیرفته شد.

6- جماعتى از اهل مدینه كه از اولاد ابیطالب بودند و عقیده داشتند (براى امام حسن عسكرى علیه السلام پسر قائل بودند كه امام دوازدهم است ) و حقوق آنها در وقت معینى به ایشان مى رسید، چون امام حسن عسكرى علیه السلام در گذشت ، دسته ئى از ایشان از عقیده فرزند داشتن امام بر گشتند سپس حقوق كسانى كه بر عقیده به فرزند داشتن امام ثابت بودند، رسید و از دیگران بریده شد و نامشان از میان برفت .

و الحمد لله رب العالمین .

7- مردى از اهل سواد مالى بناحیه مقدسه رسانید پذیرفته نشد و به او گفته شد: حق پسر عموهایت كه 400 درهم است از این مال خارج كن ، آن مرد ملكى از عموزادگانش در دست داشت كه در آن شریك بودند و او حق آنها را نگه داشته بود. چون حساب كرد، حق عموزادگانش از آن مال همان چهار صد درهم بود، آن مقدار را بیرون كرد و بقیه را فرستاد، پذیرفته شد.

8- قاسم بن علاء گوید: خدا چند پسر به من داد و من نامه مى نوشتم (بناحیه مقدسه ) و تقاضاى دعا مى كردم ، و هیچ جوابى درباره آنها به من نمى رسید، لذا همگى مردند، سپس چون پسرم حسن متولد شد نامه نوشتم و تقاضاى دعا كردم ، جواب آمد: باقى مى ماند و والحمدلله .

9- ابوعبدالله بن صالح گوید: سالى از سالها به بغداد رفتم و (از حضرت قائم علیه السلام ) اجازه خارج شدن خواستم ، به من اجازه نفرمود، بیست و دو روز در آنجا ماندم ، و كاروان هم به سوى نهروان (چهار فرسنگى بغداد) رفت ، تا در روز چهارشنبه به من اجازه خروج داده شد و به من گفته شد: در این روز خارج شو، من بیرون رفتم ولى ماءیوس بودم كه بكاروان توانم رسید، تا به نهروان رسید، دیدم كاروان هنوز آنجا است ، باندازه اى كه شترانم را علوفه دادم ، كاروان كوچ كرد، منهم كوچ كردم و آن حضرت براى سلامتى من دعا فرموده بود، منهم بدى ندیدم و الحمدلله .

10- محمد بن یوسف گوید: در نشیمنگاه هم دمل و زخمى پیدا شد (كه گویا در این زمان فیستول نام دارد) من آن را به پزشكان نشان دادم و پولها خرج كردم ، همه گفتند: ما داروئى برایش سراغ نداریم ، نامه ئى (به حضرت قائم علیه السلام ) نوشتم و تقاضاى دعا كردم ، آن حضرت به من نوشت : (((خدا ترا لباس عافیت پوشاند و در دنیا و آخرت همراه ما دارد ))) یك هفته نگذشت كه عافیت یافتم و مثل كف دستم شد، پزشكى از رفقاى خود را دیدم و به او نشان دادم . گفت : ما براى این داروئى سراغ نداریم (یعنى از راه معجزه بهبودى یافته است ، نه از راه دوا).

11- على بن حسین یمانى گوید: من در بغداد بودم كه كاروان یمن آماده حركت شد، خواستم با آنها حركت كنم ، به حضرت نامه نوشتم كه : استدعا دارم اجازه فرمائى ، جواب آمد، با آنها مرو كه رفتن با آنها براى تو خیر ندارد، در كوفه بمان ، من ماندم و كاروان خارج شد، قبیله حنظله تارومارشان كرد، باز نامه نوشتم و سفر از راه آب را اجازه خواستم ، به من اجازه نفرمود، من راجع به كشتیهائى كه در آن سال از راه دریا رفته بودند پرسیدم ، معلوم شد هیچكدام سالم نرسیده است ، و جماعتى از دزدان هند كه آنها را بوارح گویند بآنها زده و اموالشان را برده بودند.

من به زیارت سامره رفتم و هنگام غروب نزد در (مقبره امامین علیهما السلام ) بودم و با كسى سخن نگفته و به هیچ كس شناسایى نداده بودم ، پس از فارغ شدن از زیارت ، در مسجد نماز مى خواندم كه خادمى آمد و گفت : برخیز، گفتم : این هنگام به كجا؟ گفت : به منزل ، گفتم : من كیستم ؟ شاید ترا نزد دیگرى فرستاده اند. گفت : نه ، فقط نزد تو فرستاده اند. تو على بن حسین ، فرستاده جعفر بن ابراهیم هستى ، سپس مرا برد تا به خانه حسین بن احمد رساند و با او در گوشى كرد كه من نفهمیدم چه گفت ، آنگاه هر چه احتیاج داشتم برایم آورد، سه روز نزدش بودم و از او اجازه گرفتم كه از درون خانه زیارت كنم ، او به من اجازه فرمود، من هم شب زیارت كردم .

12- حسن بن فضل بن یزید یمانى گوید: پدرم بخط خود نامه اى (به حضرت قائم ) نوشت و جواب آمد، سپس من هم بخط خود نامه ئى نوشتم و جواب آمد. آنگاه مردى از فقهاء هم مذهب ما نامه ئى به خط خودش نوشت و جواب نیامد، چون فكر كردیم علتش این بود كه آن مرد قرمطى((قرامطه جماعتی بودند که در ظاهر به امامت محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق علیه السلام قائل بودند ولی در باطن عقیده آن‌ها الحاد و ابطال شریعت بود زیرا بیشتر محرمات را حلال می‌شمردند و نماز را همان اطاعت امام می‌دانستند و دادن خمس را به امام زکات می نامیدند و روز را نهان داشتن اسرار و زنا را فاش کردن آن می‌دانستند و چون یکی از رؤسای آن‌ها در ابتدای کار به خط مقرمط نوشت ایشان را به قرامطه منسوب ساخته‌اند))شده بود.

حسن بن فضل گوید: من ائمه عراق را زیارت كردم و بطوس رفتم (براى زیارت حضرت رضا علیه السلام ) و تصمیم گرفتم كه بیرون نروم ، جز اینكه امر (امامت حضرت قائم علیه

السلام و پذیرفتن آن حضرت مرا) برایم روشن شود و حوائجم روا گردد، اگر چه آنقدر بمانم كه گدائى كنم ، در آن میان دلم از ماندن تنگ شد و ترسیدم كه حج از دستم برود، روزى نزد محمد بن احمد آمدم كه از تقاضاى كمك كنم ، به من گفت : بفلان مسجد برو كه مردى بدیدن تو مى آید، من آنجا رفتم ، مردى نزدم آمد، چون مرا دید بخندید و گفت : غم مخور كه امسال حج مى گزارى و سالما بسوى همسر و فرزندانت مراجعت خواهى كرد، من خاطر جمع شدم و دلم آرام گرفت و با خود مى گفتم این مصداق آن (تصمیم و خواست من ) است و الحمدلله .

سپس بسامره آمدم ، كیسه پولى كه در آن چند دینار بود با جامه ئى به من رسید، اندوهگین شدم و با خود گفتم : پاداش من نزد این مردم (یعنى ائمه ) این است ؟! (من دعاى آنها را مى خواهم و آنها برایم مال دنیا مى فرستند و ممكن است مقصودش كمى مبلغ باشد) و نادانى ورزیدم و آن را پس دادم و نامه ئى نوشتم ، گیرنده نامه در آن باره به من اشاره ئى نكرد و چیزى نگفت ، سپس سخت پشیمان شدم و با خود گفتم : اگر دینارها به من برگشت ، بندش را باز نمى كنم و تصرفى نمى نمایم تا آنها را بپدرم برسانم كه هر چه خواهم نسبت به آنها انجام دهد، زیرا او از من داناتر است .

آنگاه نامه ئى بفرستاده اى كه كیسه پول را نزد من آورد رسید كه : (((بدكارى كردى كه به آن مرد اطلاع ندادى كه ما گاهى با دوستان خود چنین كارى مى كنیم ، (هدیه ئى اندك براى آنها مى فرستیم ) و گاهى خود آنها بعنوان تبرك چیزى از ما تقاضا مى كنند (((به من نامه رسید كه (((خطا كردى كه احسان ما را رد كردى ، سپس چون از خدا آمرزش خواستى ، خدا ترا مى آمرزد. ولى چون تصمیم و قصدت این است كه در آنهاتصرف نكنى و در راه خرج ننمائى ، آن را از تو باز داشتیم ، (پولهارا دو باره برایت نفرستادیم ) اما جامه را ناچارى داشته باشى كه لباس احرامت سازى .

و باز راجع به دو موضوع به آن حضرت نامه ئى نوشتم و مى خواستم موضوع سوم را بنویسم . ولى خوددارى كردم ، از ترس اینكه مبادا خوشش نیاید، پس جواب آن دو موضوع رسید با تفسیر و توضیح موضوع سومى كه در دل گرفته بودم والحمدلله .

و نیز به نیشابور با جعفر بن ابراهیم نیشابورى توافق كردم كه در مسافرت همراه او هم كجاوه او باشم : چون به بغداد رسیدم ، پشیمان شدم و قرار دادم را با او پس گرفتم و در جستجوى همكجاوه ئى بر آمدم . نزد ابن وجناء رفتم و از او تقاضا كردم مركوبى به من كرایه دهد، دیدم راضى نیست ، سپس خودش نزد من آمد و گفت : من دنبال تو مى گردم ، به من گفته اند (از جانب امام عصر علیه السلام ) كه او (یعنى تو كه حسن فضلى ) همراه تو مى شود، با او خوشرفتارى كن و همكجاوه پیدا كن و مركوب كرایه كن .

13- حسن بن عبدالحمید گوید: درباره حاجز (بن یزید) بشك افتادم (كه آیا او هم از وكلاء امام عصر علیه السلام است یا نه ؟) و مالى جمع كردم و به سامره رفتم ، نامه ئى به من رسید كه : (((درباره ما شك روا نیست و نه درباره كسى كه بامر ما جانشین ما مى شود، هر چه همراه دارى به حاجز بن یزید رد كن .

14- محمد بن صالح گوید: چون پدرم مرد و امر (وكالت اخذ وجوه و سهم امام علیه السلام ) به من رسید پدرم راجع به مال غریم (سهم امام علیه السلام ) از مردم سفته هائى داشت ، من به حضرت (امام عصر علیه السلام ) نوشتم و او را آگاه ساختم ، در پاسخ نوشت . از آنها مطالبه كن و همه را بگیر (بدون مسامحه از آنها بخواه ) مردم هم پرداختند، جز یك مرد كه سفته ئى به مبلغ 400 دینار داشت . نزد او رفتم و مطالبه كردم او امروز و فردا مى كرد و پسرش هم به من توهین و بى خردى مى نمود. من به پدرش شكایت كردم . پدرش گفت مگر چه شده ؟ (خوب كارى كرده ) من ریشش را مشت كردم و پایش را گرفتم و به میان منزل كشیدم و لگد بسیارى به او زدم .

پسرش بیرون دوید و از اءهل بغداد استغاثه كرد و گفت : قمى رافضى پدرم را كشت ، جماعتى از اهل بغداد بر سر من گرد آمدند، من هم مركبم را سوار شدم و گفتم : آفرین بر شما اى اهل بغداد! علیه غریب مظلومى از ظالم جانبدارى مى كنید؟ من اهل همدان و سنى مذهبم و این مرد مرا به قم و مذهب رقض نسبت مى دهد تا حق مرا ببرد و مال مرا بخورد، مردم به او حمله كردند و مى خواستند به دكانش بریزند كه من آرامشان كردم . صاحب سفته مرا طلبید و به طلاق زنش قسم خورد كه مال مرا بپردازد، من هم آنها را بیرون كردم .

شرح ­_مجلسى (قدّس سرّه) از شیخ طوسى (قده ) نقل مى كند كه حضرت صاحب الامر علیه السلام را از باب تقیه غریم مى گفته اند و این اصطلاح به عنوان رمز از قدیم در میان شیعه معروف بوده است . آنگاه خود مجلسى گوید: كلمه غریم ببستانكار و بدهكار هر دو اطلاق مى شود، اگر معنى اول مراد باشد، از این جهت است كه اموال آن حضرت (سهم امام ) دست مردم است و آن حضرت بستانكار است و معنى دوم از این نظر است كه آن حضرت مدیون تعلیم و تربیت مردم است و از لحاظ غیبت و پنهانیش گویا به آنها بدهى دارد.

15- بدر غلام احمد بن حسن گوید: وارد جبل شدم (قصبه ئى میان بغداد و آذربایجان بوده ) و معتقد به امامت (حضرت صاحب الامر علیه السلام ) نبودم ولى اولاد على را بطور كلى دوست مى داشتم ، تا آنكه یزید بن عبدالله مرد و در زمان بیماریش وصیت كرد كه اسب سمندش را با شمشیر و كمربندش به مولایش (حضرت قائم علیه السلام ) بدهند. من ترسیدم اگر آن اسب را به اذكوتكین (یكى از امراء ترك خلفاء عباسى ) ندهم از او به من آزارى رسد، لذا آن اسب و شمشیر و كمربند را پیش خود بهفتصد دینار قیمت كردم و به هیچكس اطلاع ندادم ، ناگاه از عراق نامه ئى به من رسید كه : هفتصد دینارى كه بابت بهاى اسب و شمشیر و كمر بند نزد تو است ، براى ما بفرست . (از اینحا به امامت آن حضرت معتقد شدم ).

16- مردى گوید: برایم پسرى متولد شد، به حضرت نامه نوشتم و اجازه خواستم او را در روز هفتم ختنه كنم . جواب رسید: نكن ، او هم در روز هفتم یا هشتم

مرد. آنگاه خبر مرگش را نوشتم . جواب آمد: (((به جاى او دیگرى و دیگرى به تو عطا شود كه اولى را احمد و بعد از او را جعفر نام خواهى گذاشت ))) و چنان شد كه فرمود.

و باز عازم حج گشتم و با مردم خداحافظى كردم و آماده حركت بودم كه نامه ئى آمد: (((ما این كار را خوش نداریم ، خودت میدانى ))) من دلتنگ و اندوهگین شدم ، به حضرت نوشتم كه : من بشنیدن و فرمان بردن از شما پا بر جا ایستاده ام ولى باز ماندن از حج اندوهگینم ، بس نامه آمد: (((دلتنگ مباش ، سال آینده حج خواهى گزارد انشاءالله .

چون سال آینده شد، نامه نوشتم و اجازه خواستم ، حضرت اجازه فرمود، سپس نوشتم : من محمد بن عباس را براى هم كجاوه بودن برگزیده ام و به دیانت وصیانت او اطمینان دارم ، جواب آمد (((اءسدى خوب رفیقى است ، اگر او مى آید دیگرى را انتخاب مكن ))) سپس اسدى آمد و با او هم كجاوه شدم .

17- حسن بن على علوى گوید: مجروح (شیرازى ) مالى از ناحیه مقدسه نزد مرداس بن على به امانت گذاشت ، و نزد مرداس مالى هم از تمیم بن حنظله (متعلق به ناحیه مقدسه ) بود، به مرداس نامه آمد: (((مال تمیم را با آنچه شیرازى به تو سپرده بفرست .

18- حسن بن عیسى گوید: چون امام حسن عسكرى علیه السلام در گذشت ، مردى از اهل مصر به مكه آمد و مالى متعلق به ناحیه همراه داشت ، در آن باره اختلاف پیدا شد، بعضى از مردم گفتند: امام عسكرى بدون فرزند مرده و جانشین او همان جعفر (كذاب ) است . برخى گفتند: او فرزند بجا گذاشته ، حسن بن عیسى مردى را كه كنیه اش ابوطالب بود. همراه نامه بسامره فرستاد، او نزد جعفر آمد و از او دلیل و برهان خواست جعفر گفت : اكنون حاضر نیست ، او به در خانه آمد و نامه را به اصحاب ما داد، جواب آمد كه : خدا درباره رفیقت (حسن بن عیسى ) به تو اجر دهد، او مرد و نسبت به مالى كه همراه داشت ، بمرد امینى وصیت كرد كه هر گونه لازمست (دوست دارد) رفتار كند، و از نامه او جواب داده شد (چون به مكه برگشت چنان بود كه حضرت فرموده بود).

19- على بن محمد گوید: مردى از اهل آبة مالى آورده بود كه (به ناحیه مقدسه ) رساند و یك شمشیر را در آیة فراموش كرده بود. آنچه همراه داشت رسانید، حضرت به او نوشت : از شمشیرى كه فراموش كردى چه خبر؟.

20- حسن بن خفیف از پدرش نقل كند كه (حضرت قائم علیه السلام ) خدمتگزارانى به مدینه فرستاد (شاید غلامان خود حضرت بوده اند و براى خدمت مسجد و ضریح اعزام شده اند) و همراه آنان دو خادم بودند (كه غلام نبودند، بلكه اجیر شده بودند) حضرت بخیف هم نامه نوشت كه با آنها حركت كند، چون به كوفه رسیدند، یكى از آن دو خادم شرابى مست كننده

آشامید، از كوفه بیرون نرفته بودند كه از سامره نامه آمد: خادمى كه شراب آشامیده برگردانیده و از خدمت معزول شود.

21- احمد بن حسن گوید: یزید بن عبدالله چارپائى را بر شمشیر و مالى (براى ناحیه مقدسه ) وصیت كرد، سپس بهاى چارپا و غیر آن را فرستاد و شمشیر را نفرستاد (نه خودش را و نه بهایش را) نامه آمد كه : همراه آنچه فرستادید، شمشیرى بود كه به ما نرسید یا بعبارتى نظیر این -.

22- محمد بن على بن شاذان نیشابورى گوید: پانصد درهمى كه 20 درهمش كم بود (از سهم امام ) نزد من جمع شد، مرا ناگوار بود كه 500 درهمى كه 20 درهمش كمست بفرستم ، لذا 20 درهم از مال خودم روى آن گذاشتم و نزد اسدى فرستادم و ننوشتم چقدر از خودم گذاشته ام ، نامه آمد كه : پانصد درهم رسید 20 درهمش از آن تو است .

23- حسین بن اءشعرى گوید: نامه هاى امام حسن عسكرى علیه السلام درباره اجرا امور بجنید كشنده فارس و ابوالحسن و دیگران مى آمد، چون حضرت در گذشت ، دستور اجراء امور براى ابوالحسن و رفیقش از جانب حضرت صاحب علیه السلام تجدید شد، ولى درباره جنید چیزى صادر نگشت ، من از آن جهت اندوهگین شدم ، سپس خبر مرگ جنید آمد.

توضیح - فارس همان پسر حاتم بن ماهویه قزوینى است كه غالى مذهب و از كذابین مشهور و بدعت گزار بوده است . و روایت شده كه امام هادى علیه السلام دستور قتل او را صادر فرمود و او را مهدورالدم دانست و براى كشنده او بهشت را ضمانت كرد، جنید بر او دست یافت و او را بكشت .( پس توجه نما تو ای مخاطب ارجمند به این‌که ایام امامت امام حسن عسکری معاصر حوادث و آشوب هایی بود که در دولت عباسی با قتل متوکل ملعون شروع شده و لذا گروهی اعتقاد دارند به این‌که جنید بغدادی یا جنید قاتل فارس از اصحاب خاص امام دهم و یازدهم علیهم‌السلام و عجل فرجهم نیست و او شخص صوفی بوده که او و پیروان او مرکز خاصی برای فعالیت‌های خود نداشته‌اند و در مساجد حضور داشتند که از آن اخراج شدند و مخالفان خود را به‌طرز فجیعی به قتل می‌رسانیدند و گویند جنید بغدادی اولین کسی بود که تلاش کرد تا افکار صوفیان را با عقاید اسلامی تطبیق دهد و او و طرف‌دارانش منصور حلاج و عین القضات همدانی را به دلیل مخالفت با خود به فجیع‌ترین وضع به قتل رسانیدند پس این‌گونه روایات به اعتقاد نگارنده جهت تقدیس شخصیت آن‌ها جعل شده است)

24- محمد بن صالح گوید: كنیزى داشتم كه از او خوشم مى آید، به حضرت نامه نوشتم و در امر باردار ساختن او مشورت كردم . جواب آمد: (((باردارش ساز، خدا هر چه خواهد مى كند))) با او نزدیكى كردم و آبستن شد، سپس بچه را سقط كرد و خودش هم مرد.( جعلی بودن این روایت اظهرمن‌الشمس است به هزار و یک دلیل و واضح‌ترین آن این که انجام امر مباح و حلال تحصیل حاصل است و نیاز به صدور فتوی و مجوز ندارد مثل آنست که شخص سوال کند که

اگر گرسنه شدم غذا بخورم یا نخورم پس شک نیست که این روایت و روایت‌های مثل آن به لحاظ موضوعی جعلی است)

25- على بن محمد گوید: ابن عجمى ثلث دارائى خود را براى ناحیه قرار داد و سند آن را هم نوشت ولى پیش از آنكه آن ثلث را خارج كند، مالى به پسرش ابى مقدام داد كه كسى از آن آگاه نبود، به او نامه رسید: مالى كه براى ابى مقدام كنار گذاشتى چه شد؟.

26- على بن زیاد صیمرى به حضرت نامه نوشت و تقاضاى كفنى كرد، حضرت به او نوشت تو در سال 80 بآن احتیاج پیدا مى كنى ، سپس او در سال 80 مرد و حضرت چند روز پیش از وفاتش براى او كفنى فرستاد.

27- محمد بن هارون گوید: پانصد دینار از ناحیه (بابت سهم امام ) بعهده من بود، و من دست تنگ و ناراحت بودم ، با خود گفتم : من دكانهائى دارم كه آنها را به 530 دینار خریده ام . بجاى 500 دینار ناحیه مى گذارم و این مطلب را بزبان نیاورم ، حضرت به محمد بن جعفر نوشت : دكانها را از محمد بن هارون بگیر به جاى 500 دینارى كه از او مى خواهیم .

28- على بن محمد گوید: جعفر (كذاب ) در میان بردگانى كه فروخت ، دخترى را كه از اولاد جعفر بن ابیطالب بود و در خانه امام عسكرى علیه السلام تربیت مى شد، بفروخت ، یكى از علویین كسى را نزد مشترى فرستاد و او را از موضوع آن دختر آگاه ساخت ، مشترى گفت : من او را با رضایت خود پس مى دهم ، بشرط اینكه از بهائى كه داده ام چیزى كم نشود، او را بگیر و برو، مرد علوى برفت و خبر را باطلاع اهل ناحیه رسانید، اهل ناحیه 41 دینار نزد مشترى فرستادند و دستور دادند كه آن دختر را به صاحب خودش بر گرداند.

29- حسین بن حسن علوى گوید: مردى از ندیمان ، روز حسنى و مرد دیگرى كه همراه او بود به او گفت : اینك كه (یعنى حضرت صاحب الزمان علیه السلام ) اموال مردم را (به عنوان سهم امام علیه السلام ) جمع مى كند و وكلائى دارد و وكلاء آن حضرت را كه در اطراف پراكنده بودند نام بردند، این خبر به گوش عبیدالله بن سلیمان وزیر رسید، وزیر همت گماشت كه وكلاء را بگیرد، سلطان گفت : جستجو كنید و به بینید خود این مرد كجاست ، زیرا این كار سختى است .

عبیدالله بن سلیمان گفت : وكلاء را مى گیریم . سلیمان گفت : نه ، بلكه اشخاصى را كه نمى شناسند به عنوان جاسوس با پول نزد آنها مى فرستیم ، هر كس از آنها پولى قبول كرد، او را مى گیریم .

از حضرت نامه رسید كه بهمه وكلاء دستور داده شود: از هیچكس چیزى نگیرند و از گرفتن سهم امام خوددارى نمایند و خود را بنادانى زنند، مردى ناشناس بعنوان جاسوسى نزد محمد بن احمد آمد و در خلوت به او گفت : مالى همراه دارم كه مى خواهم آن را برسانم ، محمد گفت : اشتباه كردى ، من از این موضوع خبرى ندارم ، او همواره مهربانى و حیله گرى مى كرد و محمد خود را به نادانى مى زد، و نیز آنها جاسوسها را در

اطراف منتشر كردند و وكلاء از گرفتن خوددارى مى كردند به واسطه دستورى كه به آنها رسیده بود.

30- (از جانب ناحیه مقدسه و حضرت صاحب الزمان علیه السلام ) نامه رسید و از زیارت مقابر قریش (كاظمین علیه السلام ) و حائر (كربلاى معلى ) نهى شد. چون چند ماه گذشت ، وزیر (یعنى ابوالفتح جعفر بن فرات ) باقطائى را خواست و به او گفت : بنى فرات و برسیها را ملاقات كن و به آنها بگو، مبادا بزیارت مقابر قریش بروند، زیرا خلیفه دستور داده است ، هر كه زیارت كند، در كمینش باشند و او را بگیرند.

شرح ­_بنى فرات قبیه ئى هستند شیعه مذهب بیشتر آنها به مقام وزارت رسیدند، یكى از آنها همین ابوالفتح جعفر بن فرات است كه وزیر مقتدر هیجدهمین خلیفه عباسى بود و پس از مقتدر، وزیر محمد ابن جعفر شد و برس دهى است بین كوفه و حله و گفته اند همین پیشامد سابق از موجبات غیبت كبرى شد كه در سال 329 اتفاق افتاد.

(آنچه درباره دوازده امام رسیده و تصریح بامامت آنها)

1- امام محمد تقى علیه السلام فرمود: امیرالمؤ منین همراه حسن بن على علیهما السلام مى آمد و بدست سلمان تكیه كرده بود تا وارد مسجدالحرام شد و بنشست ، مردى خوش قیافه و خوش لباس پیش آمد و به امیرالمومنین علیه السلام سلام كرد، حضرت جوابش فرمود و او بنشست آنگاه عرض كرد: یا امیرالمؤ منین سه مساءله از شما مى پرسم ، اگر جواب گفتى ، مى دانم كه آن مردم (كه بعد از پیغمبر حكومت را متصرف شدند) درباره تو مرتكب عملى شدند كه خود را محكوم ساختند و در امر دنیا و آخرت خویش آسوده و در امان نیستند و اگر جواب نگفتى مى دانم تو هم با آنها برابرى . امیرالمؤ منین علیه السلام به او فرمود: هر چه خواهى از من بپرس ، او گفت : 1- وقتى انسان مى خوابد روحش كجا مى رود؟ 2- و چگونه مى شود كه انسان گاهى بیاد مى آورد و گاهى فراموش مى كند؟ 3- و چگونه مى شود كه بچه انسان مانند عموها و دائیهایش مى شود؟

امیرالمؤ منین علیه السلام رو به حسن كرد و فرمود: اى ابا محمد! جوابش را بگو، امام حسن علیه السلام جوابش را فرمود، آن مرد گفت : گواهى مى دهم كه شایسته پرستشى جز خدا نیست و همواره به آن گواهى مى دهم .

و گواهى دهم كه محمد رسول خداست و همواره بدان گواهى دهم .

و گواهى دهم كه تو وصى رسولخدا هستى و بحجت او قیام كرده ئى اشاره به امیرالمؤ منین كرد- و همواره بدان گواهى دهم .

و گواهى دهم كه تو وصى او و قائم بحجت او هستى اشاره به امام حسن كرد.

و گواهى دهم كه حسین بن على وصى برادرش و قائم بحجتش بعد از او است .

و گواهى دهم كه على بن الحسین پس از حسین قائم بامر امامت اوست .

و گواهى دهم كه محمد على قائم بامر امامت على بن الحسین است .

و گواهى دهم كه جعفر بن محمد قائم بامر امامت محمد است .

و گواهى دهم كه موسى (بن جعفر) قائم بامر امامت جعفر بن محمد است .

و گواهى دهم كه على بن موسى قائم بامر موسى بن جعفر است .

و گواهى دهم كه محمد بن على قائم بامر امامت على بن موسى است .

و گواهى دهم كه على بن محمد قائم بامر امامت محمد بن على است .

و گواهى دهم كه حسن بن على قائم بامر امامت على بن محمد است .

و گواهى دهم كه مردى از فرزندان حسن است كه نباید بكنیه و نام خوانده شود، تا امرش ظاهر شود و زمین را از عدالت پر كند چنان كه از ستم پر شده باشد.

و سلام و رحمت و بركات خدا بر تو باد، اى امیرالمؤ منین !، سپس برخاست و برفت ، امیرالمؤ منین گفت : اى ابا محمد! دنبالش برو ببین كجا مى رود؟ حسن بن علیهما السلام بیرون آمد و فرمود: همین كه پایش را از مسجد بیرون گذاشت نفهمیدم كدام جانب از زمین خدا را گرفت و برفت ، سپس خدمت امیرالمؤ منین علیه السلام بازگشتم و به او خبر دادم . فرمود: اى ابا محمد! او را مى شناسى ؟ گفتم : خدا و پیغمبرش و امیرالمؤ منین داناترند، فرمود: او خضر علیه السلام است .

2- و مانند همین روایت رابى كم و زیاد محمد بن یحیى ، از محمد بن حسن صفار، از احمد بن ابى عبدالله ، از ابى هاشم نقل كرده است .

محمد بن یحیى گوید: بمحمد بن حسن گفتم : اى ابا جعفر! دلم مى خواست این خبر از غیر طریق احمد بن ابى عبدالله مى رسید، او گفت : وى ده سال پیش از سرگردانى خود: این حدیث رابراى من نقل كرد.

شرح _احمد بن ابى عبدالله همان احمد بن خالد برقى است كه ثقات و بزرگان رواتست و كتب بسیارى داشته و تنها كتاب محاسن از او باقیمانده است ، او در كتبش از قول ضعفاء نقل مى كرده و احمد ابن محمد بن عیسى او را بدین جهت از قم اخراج كرد، ولى سپس با او آشتى كرد و از او عذر خواست ، پس مقصود از سرگردانى او یا خرافت دوران پیرى و یا زمانى است كه از قم اخراج شده بود.

3- امام صادق علیه السلام فرماید: پدرم بجابر بن عبدالله انصارى فرمود: من با تو كارى دارم ، چه وقت برایت آسان تر است كه ترا تنها ببینم و از تو سوال كنم ؟ جابر گفت : هر وقت شما بخواهى ، پس روزى با او در خلوت نشست و به او فرمود: درباره لوحى كه آن را را در دست مادرم فاطمه علیهما السلام دختر رسولخدا صلى الله علیه وآله دیده ئى و آنچه مادرم بتو فرمود كه در آن لوح نوشته بود، به من خبر ده .

جابر گفت : خدا را گواه مى گیرم كه من در زمان حیات رسول خدا صلى الله علیه وآله خدمت مادرت فاطمه علیهما السلام رفتم و او را بولادت حسین علیه السلام تبریك گفتم ، در دستش لوح سبزى دیدم كه گمان كردم از زمرد است و مكتوبى سفید در آن دیدم كه چون رنگ خورشید (درخشان ) بود.

به او عرض كردم : دختر پیغمبر! پدر و مادرم قربانت ، این لوح چیست ؟ فرمود: لوحى است كه خدا آن را برسولش صلى الله علیه و آله اهدا فرمود، اسم پدرم و اسم شوهرم و اسم دو پسرم و اسم اوصیاء از فرزندانم در آن نوشته است و پدرم آن را به عنوان مژدگانى به من عطا فرموده .

جابر گوید: سپس مادرت فاطمه علیهاالسلام آن را به من داد. من آن را خواندم و رونویسى كردم پدرم به او گفت : اى جابر! آن را بر من عرضه مى دارى ؟ عرض كرد: آرى . آنگاه پدرم همراه جابر به منزل او رفت ، جابر ورق صحیفه اى بیرون آورد. پدرم فرمود: اى جابر، تو در نوشته ات نگاه كن تا من برایت بخوانم ، جابر در نسخه خود نگریست و پدرم قرائت كرد، حتى حرفى با حرفى اختلاف نداشت . آنگاه جابر گفت : خدا را گواه مى گیرم كه اینگونه در آن لوح نوشته دیدم :

بسم الله الرحمن الرحیم

این نامه از جانب خداوند عزیز حكیم است براى محمد پیغمبر او، و نور و سفیر و دربان (واسطه میان خالق و مخلوق ) و دلیل او، كه روح الامین (جبرئیل ) از نزد پروردگار جهان بر او نازل شود.

اى محمدا سماء مرا(ائمه و اوصیائت را از مجلسى (قدّس سرّه) -) بزرگ شمار و نعمتهاى مرا سپاسگزار و الطاف مرا انكار مدار.

همانا منم خدائى كه جز من شایان پرستش نیست ، منم شكننده جباران و دولت رساننده بمظلومان و جزا دهنده روز رستاخیز، همانا منم خدائى كه ، جز من شایان پرستشى نیست ، هر كه جز فضل مرا امیدوار باشد (به این كه خود را مستحق ثواب من داند) و از غیر عدالت من بترسد، (به این كه كیفر مرا ستم انگارد) او را عذابى كنم كه هیچ یك از جهانیان را نكرده باشم ، پس تنها مرا پرستش كن و تنها بر من توكل نما.

من هیچ پیغمبرى را مبعوث نساختم كه دورانش كامل شود و مدتش تمام گردد، جز اینكه براى او وصى و جانشینى مقرر كردم ، و من ترا بر پیغمبر برترى دادم و وصى ترا بر اوصیاء دیگر، و ترا بدو شیرزاده و دو نوه ات حسن و حسین گرامى داشتم ، و حسن را بعد از سپرى شدن روزگار پدرش كانون علم خود قرار دادم و حسین را خزانه دار وحى خود ساختم و او را بشهادت گرامى داشتم و پایان كارش را بسعادت رسانیدم ، او برترین شهداست و مقامش از همه آنها عالى تر است . كلمه تامه (معارف و حجج ) خود را همراه او و حجت رساى خود (براهین قطعى امامت ) را نزد او قرار دادم ، بسبب عترت ((فرزندان و اخص اقارب مردیا اهل بیت قریبیا خویشان او از اقارب باشند یا از اباعدمنتهی الارب)) او پاداش و كیفر دهم .

نخستین آنها سرور عابدان و زینت اولیاء گذشته من است .

و پسر او كه مانند جد محمود (پسندیده ) خود محمد است ، او شكافنده علم من و كانون حكمت من است .

و جعفر است كه شك كنندگان درباره او هلاك مى شوند، هر كه او را نپذیرد (خود او را بامامت نپذیرد یا سخنش را باطاعت ) مرا نپذیرفته . سخن و وعده پا بر جاى من

است كه : مقام جعفر را گرامى دارم و او را نسبت به پیروان و یاران و دوستانش مسرور سازم .

پس از او موسى است كه (در زمان او) آشوبى سخت و گیج كننده فرا گیرد، زیرا رشته وجوب اطاعت من منقطع نگردد و حجت من پنهان نشود و همانا اولیاء من با جامى سرشار سیراب شوند. هر كس یكى از آنها را انكار كند، نعمت مرا انكار كرده و آنكه یك آیه از كتاب مرا تغییر دهد، بر من دروغ بسته است .

پس از گذشتن دوران بنده و دوست و برگزیده ام موسى ، واى بر دروغ بندان و منكرین على (امام هشتم علیه السلام ) و دوست و یاور من و كسى كه بارهاى سنگین نبوت را بدوش او گذارم و بوسیله انجام دادن آنها امتحانش كنم (گویا اشاره بپذیرفتن امر دشوار ولایت عهدیست ) او را مردى پلید و گردنكش (ماءمون ) مى كشد و در شهرى كه (طوس ) بنده صالح (ذوالقرنین ) آن را ساخته است ، پهلوى بدترین مخلوقم (هارون ) بخاك سپرده مى شود، فرمان و وعده من ثابت شده كه :

او را بوجود پسرش و جانشین و وارث علمش محمد مسرور سازم ، او كانون علم من و محل راز من و حجت من بر خلقم مى باشد، هر بنده ئى به او ایمان آورد، بهشت را جایگاهش سازم و شفاعت او را نسبت به هفتاد تن از خاندانش كه همگى سزاوار دوزخ باشند بپذیدم .

و عاقبت كار پسرش على را كه دوست و یاور من و گواه در میان مخلوق من و امین وحى من است بسعادت رسانم .

از او بوجود آورم دعوت كننده بسوى را هم و خزانه دار علمم حسن علیه السلام ) را.

و این رشته را بوجود پسر او (((م ،ح ،م ،د))) كه رحمت براى جهانیاست كامل كنم ، او كمال موسى و رونق عیسى و صبر ایوب دارد. در زمان (غیبت ) او دوستانم خوار گردند و (ستمگران ) سرهاى آنها را براى یكدیگر هدیه فرستند، چنانكه سرهاى ترك و دیلم (كفار) را به هدیه فرستند، ایشان را بكشند و بسوزانند، و آنها ترسان و بیمناك و هراسان باشند، زمین از خونشان رنگین گردد و ناله و واویلا در میان زنانشان بلند شود، آنها دوستان حقیقى منند. بوسیله آنها هر آشوب سخت و تاریك را بزداییم و از بركت آنها شبهات و مصیبات و زنجیرها را بردارم ، درودها و رحمت پروردگارشان بر آنها باد، و تنها ایشانند، هدایت شدگان .

عبدالرحمن بن سالم گوید: ابوبصیر گفت : اگر در دوران عمرت جز این حدیث نشنیدى باشى ، ترا كفایت كند، پس آن را از نااهلش پنهان دار.

4- سلیم بن قیس گوید: شنیدم عبدالله بن جعفر طیار گفت : من و حسن و حسین و عبدالله بن عباس و عمربن ام سلمه و اسامة بن یزید معاویه بودیم كه میان من و معاویه سخن در گرفت .

من به معاویه گفتم : من از رسول خدا صلى الله علیه وآله شنیدم كه مى فرمود: من نسبت به مؤ منین از خود آنها اولى هستم ، سپس برادرم على بن ابیطالب نسبت به مؤ منین از خودشان اولى است و چون على علیه السلام شهید شد حسن بن على نسبت به مؤ منین از خودشان اولى است ، آنگاه پس از او پسرم حسین نسبت به

مؤ منین از خودشان اولى است و چون شهید شود، پسرش على بن الحسین نسبت به مؤ منین از خودشان اولى است ، اى على ! (بن ابیطالب ) تو او را درك مى كنى ، سپس پسرش محمد بن على ، بمؤ منین از خودشان اولى است ، واى حسین ! تو او را درك مى كنى .

سپس تو دوازده امام را كامل مى كنى ، مقصود 9 امام از فرزندان حسین است عبدالله بن جعفر گوید: من از حسن و حسین عبدالله بن عباس و عمر بن ام سلمه و اسامه بن یزید (كه در محضر معاویه حاضر بودند) گواهى خواستم ، آنها نزد معاویه بسخن من گواهى دادند.

سلیم گوید: و من هم این حدیث را از سلمان و ابوذر و مقداد شنیدم و آنها گفتند: ما این حدیث را از رسول خدا صلى الله علیه وآله و سلم شنیده ایم .

5- ابى الطفیل گوید: روزى كه ابوبكر مرد، من سر جنازه اش حاضر بودم ، و زمانى كه با عمر بیعت كردند حضور داشتم ، كه على (بن ابیطالب علیه السلام ) گوشه ئى نشسته بود، جوانى یهودى ، خوش صورت زیبا، نیكو لباس كه از اولاد هارون (وصى موسى ) بود، وارد شد و بالاى سر عمر ایستاد و گفت : یا امیرالمؤ منین ! توئى دانشمندترین این امت بكتابشان و امر نبوت پیغمبرشان ؟ عمر سرش را پائین انداخت .

یهودى با تو هستم و سخنش را تكرار كرد.

عمر چرا این سوال را مى كنى ؟

یهودى نزد تو آمده ام تا براى خود راهى بجویم ، زیرا در دینم بشك افتاده ام .

عمر دامن این جوان را بگیر.

یهودى این جوان كیست ؟

عمر او على بن ابیطالب ، پسر عموى رسول خدا صلى الله علیه وآله است . او پدر حسن و حسین دو فرزند رسول خدا صلى الله علیه وآله است : او شوهر فاطمه دختر رسول خدا صلى الله علیه وآله است .

یهودى متوجه على علیه السلام شد و گفت : تو چنین هستى ؟ فرمود: آرى .

یهودى من مى خواهم از تو سه مساءله و سه مساءله و یك مساءله بپرسم .

على علیه السلام ، لبخندى بدون حقیقت زد و فرمود: چرا نگفتى هفت مساءله ؟

یهودى براى اینكه سه مساله خواهم پرسید، اگر جواب گفتى ، دنباله آنها را مى پرسم و اگر جواب آنها را ندانستى ، مى دانم كه در میان شما دانشمندى نیست .

على علیه السلام من از تو مى پرسم بحق خدائى كه پرستش مى كنى ، اگر هر چه خواهى جوابت گویم ، دینت را رها مى كنى و بدین من مى گرائى ؟

یهودى جز براى این نیامده ام .

على علیه السلام پس بپرس .

یهودى به من بگو: اولین قطره خونى كه بر روى زمین چكید چه خونى بود، و نخستین چشمه ئى كه بر روى زمین جارى گشت كدام چشمه بود؟ و اولین چیزى كه در روى زمین بجنبش آمد چه بود؟

امیرالمؤ منین علیه السلام جوابش فرمود: یهودى گفت : سه مساله دیگر را بگو:

به من بگو: محمد چند امام عادل (به عنوان وصى و جانشین ) دارد؟ و او در كدام بهشت است ، و چه اشخاصى همراه او در آن بهشت سكونت دارند؟

على علیه السلام اى هارون ! محمد دوازده امام عادل دارد كه هر كه ایشان را واگذارد و رها كند، بآنها زیانى نرسد و آنها از مخالفت مخالفین وحشت نكنند و در امر دین از كوههاى پا بر جاى روى زمین استوارند و محل سكونت محمد در بهشت خود او است و همراهیان او همین دوازده امام عادل باشند.

یهودى راست گفتى ، به خدائى كه جز او شایان پرستشى نیست ، من اینها رادر كتب پدرم هارون دیده ام كه با دست خود نوشته و عمویم موسى علیه السلام املا كرده ، سپس گفت : آن یك مساله را بگو، به من بگو جانشین محمد چند سال پس از او زندگى مى كند و آیا خودش مى میرد یا او را مى كشند؟

على علیه السلام اى هارونى او بعد از پیغمبر 30 سال زندگى مى كند بدون یك روز كم و زیاد ((مجلسی ره در تطبیق این جمله روایت با تاریخ وفات پیغمبر و علی علیهما السلام 4 وجه بیان کرده که یکی از آن‌ها این است که 30 سال بنا بر اصطلاح عرفی و تخمین است و سپس فرماید از آنچه خدا معین کرده 1 روز پس و پیش نیفتد))سپس ضربتى باینجا یعنى بتاركش برسد و این ریشش از خون این تارك رنگین شود.

راوى گوید: هارونى فریاد كشید و كستى ((کاستی به ضم کاف رشته‌ای است که یهودیان به عنوان شعار مخصوص خود به جای زنار نصاری بر کمر ببندند خاقانی گوید ریسمان سبحه بگستند و کستی بافتند یعنی رشته تسبیح را پاره کردند و شعار یهود را به کمر بستند)) خود را برید و مى گفت : گواهى دهم كه شایسته پرستشى جز خداى یگانه بى شریك نیست و گواهى دهم كه محمد بنده و رسول اوست و تو وصى او هستى ، شایسته آنست كه تو برترى داشته باشى و بر تو برترى نگیرند و ترا تعظیم كنند و ضعیف نشمارند.

سپس على علیه السلام او را به منزل خود برد و معالم دین را به او آموخت .

6- ابوحمزه گوید: شنیدم على بن الحسین علیهماالسلام مى فرمود: همانا خدا محمد و على و یازده فرزند او را از نور عظمت خود آفرید و سپس ایشان را بصورت اشباح (كالبد و سیاهى كه از دور نمایانست ) در پرتو نور خود بپا داشت ، او را عبادت مى كردند. پیش از آفرینش مخلوق ، خدا را تسبیح و تقدیس مى نمودند ایشان ائمه علیهماالسلام از فرزندان رسول خدا صلى الله علیه وآله اند.

7- زراره گوید شنیدم : امام باقر علیه السلام مى فرمود: دوازده امام از آل محمد علیهماالسلام همگى محدثند ((راجع به محدث به 1- حدیث 699 رجوع شود) و از فرزندان رسول خدا صلى الله علیه و آله و از فرزندان على باشند، و پیغمبر و على علیهماالسلام دو پدرند.

على بن راشد كه برادر مادرى على بن الحسین (زین العابدین علیهما السلام ) است این مطلب را انكار كرد، امام باقر علیه السلام فریاد كشید و فرمود: همانا پسر مادر تو (زین العابدین علیه السلام ) یكى از آنهاست .

8- ابوسعید خدرى گوید: زمانى كه ابوبكر مرد و عمر جانشین او شد، من حاضر بودم كه مردى از بزرگان یهود مدینه نزد عمر آمد، و یهودیان مدینه معنقد بودند كه دانشمندترین مردم زمان خود است ، تا نزدیك عمر رسید گفت : اى عمر! من نزد تو آمده ام و مى خواهم مسلمان شوم . اگر هر چه پرسیدم جواب گفتى ، مى دانم تو دانشمندترین اصحاب محمد نسبت بقرآن و سنت و آن مى خواهم از تو بپرسم هستى .

عمر من چنین نیستم ، ولى ترا رهبرى مى كنم به كسى كه دانشمندترین امت است نسبت بقرآن و سنت و آنچه از او بپرسى و او این مرد است آنگاه اشاره به على علیه السلام كرد.

یهودى اگر چنین است كه مى گوئى چرا مردم با تو بیعت كنند، در صورتى كه او دانشمندترین شما باشد؟.

عمر به او درشتى و سرزنش كرد. یهودى بجانب على علیه السلام رفت و گفت : تو چنانى كه عمر گفت ؟ فرمود: عمر چه گفت ؟ یهودى گزارش را بیان كرد و گفت : اگر تو چنانى كه او گوید: من مطالبى از تو مى پرسم تا بدانم اگر كسى از شما آنها را بداند، شما كه ادعا مى كنید، بهترین و داناترین امتها هستید راست مى گوئید، به علاوه خودم هم در دین شما كه اسلامست وارد مى شوم .

امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: من چنانم كه عمر بتو گفت ، هر چه خواهى بپرس ، به تو جواب مى گویم انشاءالله .

یهودى سه مساله و سه مساله و یك مساله را به من خبر ده .

على علیه السلام اى یهودى ! چرا نگفتى هفت مساله را به من خبر ده !

یهودى براى اینكه اگر سه مساله را جواب گفتى بقیه را مى پرسم و گرنه خوددارى مى كنم ، و اگر هفت مساله را جواب گفتى ، مى دانم دانشمندترین و برترین مردم روى زمینى و نسبت به مردم از خودشان اولاهستى .

على علیه السلام اى یهودى ! هر چه خواهى بپرس .

یهودى به من خبر ده از نخستین سنگى كه روى زمین نهاده شد و نخستین درختى كه در زمین كاشته شد و نخستین چشمه اى كه روى زمین جوشید.

امیرالمؤ منین علیه السلام به او پاسخ داد.

یهودى به من بگو این امت چند امام دارد؟ و پیغمبر شما منزلش در كجاى بهشت است . و به من بگو همراهان او در بهشت كیانند؟.

امیرالمؤ منین علیه السلام این امت دوازده امام هادى از نسل پیغمبرش دارد و آنها از نژاد من هستند و اما منزل پیغمبر ما در بهترین و شریفترین مقام بهشت بنام جنت عدن است و اما همراهیان او در آن منزل ، همین

دوازده تن از نسل او باشند با مادرشان و جده آنها و مادر مادر آنها (خدیجه علیهما السلام ) و اولاد ایشان ، كسى دیگر از ایشان در آن منزل شركت ندارد.

9- جابر بن عبدالله انصارى گوید: خدمت فاطمه علیهما السلام رسیدم ، در برابرش لوحى بود كه نامهاى اوصیاء از فرزندان او در آن بود، من شمردم ، دوازده نفر بودند، آخر آنها قائم علیه السلام بود. سه محمد در میان آنها بود سه على .

توضیح_این روایت را صدوق در كتاب اكمال الدین و عیون و من لایحضره الفقیه نقل كرده و نیز شیخ طوسى در كتاب غیبت به همین سند از جابر نقل نموده است و در همه آنها (((چهار على ))) ذكر شده است ، پس در اینجا كه سه على نقل شده از اشتباهات نساخ است و ممكن است مقصود، امامان از فرزندان فاطمه علیهماالسلام باشند و شوهرش را شامل نشود - مرآت العقول -.

10- امام باقر علیه السلام فرمود: همانا خدا محمد صلى الله علیه وآله را به سوى جن و انس ارسال فرمود و پس از او 12 وصى قرار داد كه برخى از ایشان گذشته و برخى باقى مانده اند و نسبت به هر وصیى سنت و روش خاصى جارى شد (چنانچه امام حسن صلح فرمود و امام حسین جنگید و امام صادق علیهم السلام نشر علم فرمود) و اوصیائى كه بعد از محمد صلى الله علیه و آله مى باشند بروش اوصیاء عیسى هستند (از لحاظ شماره یا ستم دیدن از دشمنان ) و دوازده نفرند و امیرالمؤ منین علیه السلام روش مسیح را دارد (یعنى پیروان على علیه السلام مانند پیروان مسیح سه دسته شدند، برخى او را جدا دانستند و پرستیدند و برخى او را خطاكار و كافر پنداشتند و برخى به عقیده حق پا برجا بودند و بامامتش قائل شدند، و یا تشبیه آن حضرت بمسیح از نظر زهد و عبادت و پوشاك و خوراك زبر و خشن است ).

11- ابو جعفر ثانى (امام جواد) علیه السلام فرمود: امیرالمؤ منین علیه السلام بابن عباس فرمود همانا شب قدر در هر سالى هست و در آن شب امر (سرنوشت و قضا و قدر) آنسال فرود مى آید و براى آن امر سرپرستانى است بعد از رسول خدا صلى الله علیه وآله . ابن عباس گفت : آنها كیانند؟ فرمود: من هستم و یازده تن از فرزندان صلبى من كه امامان محدث باشند.

12- رسول خدا صلى الله علیه وآله باصحابش فرمود: بشب قدر ایمان آورید كه آن مخصوص على بن ابیطالب و یازده فرزند او مى باشد بعد از من .

13- روزى امیرالمؤ منین علیه السلام به ابوكر فرمود: (((كسانى را كه در راه خدا كشته شده اند مرده گمان مكن ، بلكه زنده هستند و نزد پروردگار خود روزى مى برند 169 سوره 3 ))) و من گواهى مى دهم كه محمد رسول خدا صلى الله علیه وآله شهید از دنیا رفت ، و به خدا نزد تو مى آید، چون نزد تو آمد یقین كن ، زیرا شیطان نتواند خود را بصورت او جا زند.

سپس على علیه السلام دست ابوبكر را گرفت و پیغمبر صلى الله علیه وآله را به او نشان داد، پیغمبر صلى الله علیه وآله به ابوبكر فرمود: (((به على و یازده فرزند او ایمان آور، آنها (در وجوب اطاعت ) مانند منند، بجز مقام نبوت و از آنچه در دست گرفته ئى (خلافت مسلمین ) پیش خدا توبه كن ، زیرا ترا در آن حقى نیست ، سپس برفت و دیگر دیده نشد.

14- امام باقر علیه السلام مى فرمود: دوازده امام از آل محمد همگى محدث و اولاد پیغمبر صلى الله علیه وآله و على بن ابیطالب علیه السلام اند. پس پیغمبر صلى الله علیه وآله و على علیه السلام دو پدرند.

15- امام باقر علیه السلام فرمود: بعد از حسین بن على علیهماالسلام 9 امام مى باشد و نهمى آنها امام قائم علیه السلام است .

16- امام باقر علیه السلام فرمود: ما دوازده امام هستیم ، از جمله آنها حسن و حسین است و امامان از فرزندان حسین علیه السلام .

17- رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود: من و دوازده تن از فرزندانم و تو اى على (یعنى یازده فرزندم با تو كه 12 تن مى شوید) بند و قفل زمین هستیم ، یعنى میخها و كوههاى زمین -. بسبب ما خدا زمین را میخ كوبیده تا اهلش را فرو نبرد، چون دوازدهمین فرزندم از دنیا برود، زمین اهلش را فرو برد و مهلت داده نشوند (بسوى آنها ننگرند).

18- رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود: از فرزندان من دوازده نفرند كه نقیب (شناسنده و سرپرست ) و نجیب (اصیل و خوش گوهر) و محدث و مفهم مى باشند، آخرین آنها قائم بحق است ، كه زمین را از عدالت پر كند چنانكه از ستم پر شده باشد.

19- كرام گوید: من پیش خود سوگند یاد كردم كه هرگز در روز غذا نخورم (یعنى روزه بگیرم ) تا قائم آل محمد قیام كند. پس خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و عرض كردم : مردى از شیعیان شما براى خود بگردن گرفته كه هرگز در روز غذا نخورد تا قائم آل محمد قیام كند.

فرمود: اى كرام ! بنابراین باید روزه بگیرى ولى دو روز عید (فطر و قربان ) و سه روز تشریق (11 و 12 و ذیحجه ایام حج گزارى ) و زمانى كه مسافر و بیمار هستى روزه نگیر، زیرا چون حسین علیه السلام كشته شد: آسمانها و زمین و هر چه بر آنهاست با فرشتگان نالیدند و گفتند، پروردگارا! بما اجازه بده خلق را هلاك كنیم و از صفحه زمین براندازیم ، براى آنكه حرمت ترا حلال شمردند و برگزیده ترا كشتند.

خدا بآنها وحى فرستاد كه : اى فرشتگانم و اى آسمان و زمینم ! آرام گیرید، سپس یك پرده از پرده ها را عقب زد، پشت آن پرده محمد و دوازده وصى او بود، آنگاه دست فلان قائم میان آنها (امام عصر علیه السلام ) را گرفت و فرمود: اى فرشتگانم ؛ و اى آسمانها و زمینم ؛ بسبب این انتقام مى گیریم (از این ) - این جمله را سه بار فرمود -.(پس نگارنده گوید که ان‌شاءالله دعای آن شخص مستجاب است به حضور

در اصحاب رجعت و برخاستن و زنده شدن و شرکت در قیام جهانی حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف )

20- سماعة بن مهران گوید: من و ابو بصیر و محمد بن عمران آزاد شده حضرت ابى جعفر علیه السلام در منزلش بمكه بودیم ، محمد بن عمران گفت : شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: ما دوازده تن محدثیم . سپس ابوبصیر گفت : تو از امام صادق علیه السلام شنیده اى و یكبار یا دو بار او را سوگند داد كه آیا شنیده است ؟ (او گفت شنیده ام ) سپس ابو بصیر گفت : ولى من این سخن را از امام باقر علیه السلام شنیده ام .

(هرگاه درباره كسى چیزى گویند كه او نداشته باشد و فرزند یا فرزند زاده اوداشته باشند، همانست كه درباره او گفته شده )

1- ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: خداى تعالى به عمران (پدرم مریم مادر عیسى علیه السلام ) وحى كرد كه من به تو پسرى مى بخشم ، سالم و مبارك كه به اذن خدا كور مادر زاد و پیس را درمان كند و مردگان را زنده كند و پیغمبر بنى اسرائیلش قرار دهم ، عمران این مطلب را به همسرش حنة كه مادر مریم است گزارش داد، چون به مریم حامله گشت ، فكر مى كرد كه حملش پسر است ، چون او را زائید (و دید دختر است ) گفت : پروردگارا! (((من دختر زائیدم و پسر مانند دختر نیست ))) یعنى دختر كه پیغمبر نمى شود. خداى عزوجل (درباره او) مى فرماید: خدا به آنچه او زائیده داناتر است ، سپس چون خداى تعالى عیسى را به مریم بخشید، او همان پیغمبرى بود كه به عمران بشارت داده شده بود و به او وعده كرده بودند.

پس هرگاه ما درباره مردى از خاندان خود چیزى گفتیم . و در فرزند یا فرزند زاده او پیدا شد آن را انكار مى كنید.

شرح ­_حاصل مقصود این روایت و بلكه مقصود مرحوم كلینى از انعقاد این باب این است كه : گاهى مصالح عالیه اقتضا مى كند كه انبیاء و ائمه علیهم السلام سخنى از راه تبریه و مجاز اظهار دارند و یا از امور بدائیه به مردم خبرى دهند، سپس براى مردم خلاف آنچه از ظاهر لفظ شنیده اند هویدا شود، در این صورت نباید آن سخن را حمل به دروغ نمود، زیرا آگاهى صالح عظیمه اقتضاى توریه و بدا مى كند، چنانچه در باب بدا و سؤ ال از امام ذكر شد و یكى از آن امورى كه اقتضاى توریه یا بدا دارد، قیام و ظهور امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشریف است كه به واسطه علتى كه در حدیث 937 ذكر شد و توضیحى كه در آنجا بیان كردیم صلاح نیست كه شیعیان زمان ظهور و قیام آن حضرت را بدانند، بلكه از روایات استفاده مى شود كه تعیین امام قائم علیه السلام از میان ائمه علیهم السلام هم براى شیعیان صدر اول صلاح نبوده است تا شیعیان زمان امام باقر و صادق علیهما السلام ، به امید این كه امام قائم علیه السلام فرزند این امام است و آنها دركش خواهند كرد، ماءیوس و ناامید نشوند و انتظار فرج داشته باشند و در شدائد و مصیبات شكیبائى و بردبارى ورزند زیرا مى دانند

كه امام قائم علیه السلام تقیه نمى كند، شمشیر مى كشد، حق را مى گیرد، مؤ منین را عزیز و منافقین را ذلیل مى كند.

بنابر این اگر امام صادق علیه السلام بفرماید: فرزند من امام قائم علیه السلام است ، مقصود حضرت این است كه فرزند هفتم من قائم به شمشیر است ، ولى شیعه گمان مى كند كه فرزند اول آن حضرت قائم به شمشیر است از این رو صبر مى كند و انتظار فرج مى كشد و افسرده و كسل نمى شود، سپس چون دید فرزند آن حضرت قیام به شمشیر نكرد، نباید وعده امامش را حمل به دروغ كند، به جهت احتمال توریه و بدا چنانچه این گونه وعده از خداى تعالى نسبت به عمران داده شد، بشرحى كه در روایت بیان گردید.

2- امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه درباره مردى سخنى گوئیم و در او نباشد و در فرزند یا نوه او باشد، انكار نكنید، زیرا خداى تعالى هر چه خواهد مى كند.

3- امام صادق علیه السلام مى فرمود: گاهى انسان با صفت عدالت یا ستم سنجیده مى شود و به آن سنجش نسبتش مى دهند، در صورتى كه خودش آن صفت را دارا نیست ، بلكه پسرش یا پسر پسرش بعد از او داراى آن صفت مى باشد، پس او همان است (كه آن صفت درباره اش گفته شده).

( همه امامان علیهم السلام به امر خداى تعالى قائم و بسویش رهبرند )

1- حكم بن ابى نعیم گوید: در مدینه خدمت امام باقر علیه السلام رسیدم و عرض كردم : من بین ركن و مقام (خانه كعبه ) نذر كرده و به عهده گرفته ام كه اگر شما را ملاقات كنم ، از مدینه بیرون نروم تا زمانى كه بدانم شما قائم آل محمد هستى یا نه . حضرت هیچ پاسخى به من نفرمود: من 30 روز در مدینه بودم ، سپس در بین راهى به من برخورد و فرمود: اى حكم ! تو هنوز این جائى ؟ گفتم آرى ، من نذرى كه كرده ام به شما عرض كردم و شما مرا امر و نهى ننموده و پاسخى نفرمودى .

فرمود: فردا صبح زود منزل من بیا. فردا خدمتش رفتم ، فرمود: مطلبت را بپرس .

عرض كردم : من به این ركن و مقام نظر كرده و روزه و صدقه ئى براى خدا به عهده گرفته ام كه اگر شما را ملاقات كردم از مدینه بیرون نروم ، جز آنكه بدانم شما قائم آل محمد هستى یا نه ؟ اگر شما هستى ملازم خدمتت باشم و اگر نیستى ، در روى زمین بگردم و در طلب معاش برآیم . فرمود: اى حكم ! همه ما قائم به امر خدا هستیم . عرض كردم : شما مهدى هستى ؛ فرمود: همه ما به سوى خدا هدایت مى كنیم .

عرض كردم : شما صاحب شمشیرى : فرمود همه ما صاحب شمشر و وارث شمشیریم (شمشیر پیغمبر به ما به ارث رسیده و همراه ماست ).

عرض كردم : شما هستى آنكه دشمنان خدا را مى كشى و دوستان خدا به وسیله شما عزیز مى شوند و دین خدا آشكار مى گردد؟ فرمود: اى حكم ! چگونه من او باشم ، در صورتى كه به 45 سالگى رسیده ام ؟ و حال آنكه صاحب این امر (كه تو مى پرسى ) از

من به دوران شیر خوارگى نزدیكتر و هنگام سوارى چالاك تر است ، (چنانچه در روایت است كه حضرت قائم علیه السلام در زمان ظهورش به صورت جوان 30 ساله و قوى و نیرومند باشد). (مقصود راوی آن بود که بداند امام آن وعده داده شده خداست که جهان را به ارثیت صالحین داده و جهان را از عدل و داد پر می‌نماید پس از آنکه از ظلم و جور مشمول شده باشد که امام او را پاسخ داد یعنی آن مهدی کسی است که به محض ظهور وعده‌های خداوند را جامه عمل بپوشد اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم و فرجنا بهم آمین یا رب العالمین )

2- ابو خدیجه از امام صادق علیه السلام راجع به امام قائم علیه السلام پرسید، حضرت محمد: همه ما قائم به امر خدائیم : یكى پس از دیگرى تا زمانى كه صاحب شمشیر بیاید، چون صاحب شمشیر آمد، امر و دستورى غیر از آنچه بوده مى آورد (پدرانش ماءمور بتقیه و صبر بوده و او ماءمور به جهاد و برانداختن ظلم است ).

3- عبدالله بن سنان گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم : مقصود از این آیه چیست ؟ (((روزى كه هر مردمى را به امامشان خوانیم 28 سوره 17 ))) فرمود: مقصود امامى است كه در میان آنهاست و او قائم اهل زمان خود است .

(صله به امام علیه السلام )

1- امام صادق علیه السلام فرمود: كسى كه معتقد باشد كه امام به آنچه در دست مردم است احتیاج دارد كافر است . بلكه مردم نیازمندند كه امام (خمس و سهم و سایر وجوه را) از آنها بپذیرد، خداى عزوجل فرماید: (((از اموال آنها زكوة بگیر تا آنها را به وسیله آن پاك و بى آلایش سازى 104 سوره 9-))).

2- امام صادق علیه السلام مى فرمود: كارى نزد خدا محبوب تر از رسانیدن در اهم به امام نیست . همانا خدا درهم امام را در بهشت مانند كوه احد قرار مى دهد (یعنى ثواب آن را از اعمال خیر دیگر بزرگتر و بیشتر مى دهد، و این تشبیه معقول به محسوس است و یا مقصود این است كه دادن یك درهم به امام مانند دادن در اهمى به اندازه كوه احد است به دیگران ) خداى تعالى در كتابش مى فرماید (((كیست كه به خدا وامى نیكو دهد تا خدا وام او را بسیار چند برابر سازد- 244 سوره 2))) امام فرمود: به خداى این وام خصوص صله امام است .

3- امام صادق علیه السلام فرمود: خدا كه آنچه را در دست مخلوقش هست بقرض خواسته ، براى احتیاجش به آن نبوده ، و هر حقى كه خدا دارد، از آن ولى او است .

شرح ­كلمه خلقه فرمود و الناس و بنى آدم و امثال آن نفرمود تا اشاره كند كه دارندگان اموال ، آفریده و مملوك خود وام خواهند مى باشند، پس دریغ و مضایقه سزاوار نیست و نیز دلیل است كه اصل مطلب كه عدم احتیاج خدا باشد به وام بندگان و نیز كلمه مافى اءیدیهم براى همین منظور آمده است زیرا اشاره دارد بر اینكه این اموال تنها براى منافع و مصالح آنها به طور موقت در اختیارشان گذاشته

شده و چون مردند، از آنها به دیگرى منتقل مى شود و مالك حقیقى اموال همان خدائى است كه اكنون قرض خواهى مى كند، پس عدم احتیاج او مسلم است . ولى اگر اءموالهم ، در اهمهم ، عطایاهم و امثال این عبارت را مى فرمود این نكته از آن استفاده نمى شد.

4- اسحاق بن عمار گوید: از موسى بن جعفر علیه السلام راجع به قول خداى عزوجل (((كیست كه به خدا وامى نیكو دهد تا برایش چند برابر كند و او را مزدى ارجمند است 11 سوره 57 ))) پرسیدم فرمود: درباره صله به امام نازل شده است .

5- حسن بن میاح گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: اى میاح : یك درهم كه به امام برسد، از كوه احد سنگین تر است ،

6- امام صادق علیه السلام فرمود: یك درهم كه به امام برسد. بهتر است از دو میلیون درهمى كه در راه خیر دیگر صرف شود.

7- ابن بكیر گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود، من از یك نفر از مشا پول درهم مى گیرم ، در صورتى كه از همه اهل مدینه متمول ترم ، فقط مقصودم این است كه شما پاكیزه شوید.

( درباره فى و انفال و بیان خمس و احكام آن و چیزهائى كه خمسش واجب است )

ثقة الاسلام كلینى فرماید: خداى تبارك و تعالى همه دنیا را به خلیفه خود (پیغمبر یا امام ) داده ، زیرا بفرشتگان مى گوید: (((من در زمین خلیفه گذارم 24 سوره 2 -))) پس همه دنیا از آن آدم بود (كه نخستین خلیفه خدا در روى زمین بود) و پس از او به فرزندان نیكو كار و جانشینانش رسید، بنا بر این آنچه را از دنیا دشمنانشان (یعنى كفار و مشركین ) به زور گرفتند و سپس به وسیله جنگ یا غلبه به آنها برگشت فى ء نامند، پس فى ء آن است كه : به وسیله غلبه و جنگ به آنها برگردد (و فى ء در لغت به معنى برگشتن است ) و حكم فى ء آن است كه خداى تعالى فرماید: (((بدانید كه هر چه عنیمت گیرید، پنج یك آن از خدا و پیغمبر و خویشان او و یتیمان و بى چیزان و در راه ماندگانست .

و اما انفال چنین نیست ، انفال مخصوص پیغمبر صلى الله علیه وآله است و فدك مخصوص پیغمبر صلى الله علیه و آله بود، زیرا او و امیرالمؤ منین آن را فتح كردند و دیگرى با آنها نبود، لذا اسم فى ء از آن برداشته و اسم انفال روى آن گذاشته شد و همچنین است نیزارها و معادن و دریاها و بیابانها كه همه به امام اختصاص دارد. و اگر مردمى به اجازه امام در آنها كار كردند، چهار پنجم درآمد آنها از خود ایشان و یك پنجمش از آن امام است و آنچه به امام تعلق دارد، حكم خمس را دارد (یعنى باید شش بخش شود) و هر كه بدون اجازه امام در آنها كار كند، امام حق دارد همه درآمد را بگیرد، و هیچكس را در آن سهمى نیست ، همچنین هر كس بدون اجازه صاحب زمین ، خرابه اى را آباد كند یا قناتى جارى كند یا در زمین خرابى عملى انجام دهد، از آن او نمى گردد، و مالك زمین اگر بخواهد از او مى گیرد و اگر بخواهد در دست او باقى مى گذارد.

1- سلیم بن قیس گوید: شنیدم امیرالمؤ منین علیه السلام مى فرمود: به خدا ما هستیم كسانى كه خدا از ذى القربى (خویشان پیغمبر) قصد فرموده و آنها را همدوش خود و پیغمبرش ساخته و فرموده است : (((هر چه را خدا از اموال مردم دهكده ها به پیغمبرش برگشت داده ، از آن خدا و پیغمبر و خویشان او و یتیمان و بى چیزان است 7 سوره 59 -))) این سهم مخصوص ماست و براى ما از صدقه (زكاة واجب ) سهمى قرار نداد، خدا پیغمبرش را و ما را گرامى داشت از این كه چزك و فضول مال مردم را بما بخوراند (زیرا مالى كه به عنوان زكوة پرداخت مى شود، چرك و فضول است كه از اصل مال گرفته مى شود و آن مال مزكى و مصفا مى گردد).

2- امام باقر علیه السلام درباره قول خداى تعالى : (((بدانید كه هرچه غنیمت گیرید، پنج یك آن از آن خدا و پیغمبر و خویشان اوست 42 سوره 8 -))) فرمود: ایشان خویشان رسول خدایند صلى الله علیه وآله و آن خمس از آن خدا و پیغمبر و ماست .

3- امام صادق علیه السلام فرمود: انفال آن است كه : اسب و شتر بر آن رانده نشود (با جنگ و غلبه بدست نیاید) یا اموال مردمى است كه (با مسلمین ) سازش كنند یا مردمى كه با دست خود بپردازند و هر زمین خراب و ته رودخانه ها از پیغمبر است و پس از او از آن امام است ، بهر راه خواهد به مصرف رساند.

4- موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: خمس از پنج چیز باید داده شود: 1- غنیمتها، 2- غواصى (منافع دریا) 3- گنجها 4- معادن 5- نمكزارها (كه معدن مخصوصى است ) از تمام این انواع دریافت مى شود و به كسانى كه خداى تعالى مقرر فرموده داده مى شود و چهار پنجم آن (یعنى غنائم ) میان جنگجویان متصدیان جنگ تقسیم مى شود، و خمس میان آنها (كه خدا مقرر فرموده ) به شش سهم تقسیم مى شود: 1- سهم خدا 2- سهم پیغمبر، 3- سهم خویشان پیغمبر، 4- سهم یتیمان ، 5- سهم تهیدستان ، 6- سهم در راه ماندگان . ( و ما در خصوص گنج و ارزش افزوده آن در رابطه با میراث فرهنگی که حق تمام اهل اسلام از کلام خود را در کتاب شریف اشتغال خود مذکور نموده‌ایم.)

سهم خدا و سهم پیغمبر پس از وفات پیغمبر از نظر وراثت بوالیان امر(ائمه معصومین ) تعلق دارد، پس براى امام سه سهم است : دو سهم از نظر وراثت و یك سهم بهره خود او است كه از جانب خدا، بنابر این نصف كامل خموس از اوست (كه در این زمان به سهم امام معروفست ) و نصف دیگر میان خاندانش تقسیم مى شود: یك سهم به یتیمان آنها و یك سهم به تهیدستان و یك سهم بدر راه ماندگانشان داده مى شود كه طبق قرآن و سنت پیغمبر میان آنها تقسیم شود، به مقدارى كه یك سالشان را كفایت كند، اگر از آنها چیزى زیاد آمد، به حاكم مى رسد و اگر سهم امام قابل قسمت نبود، یا كمتر از مقدار كفاف آنها بود، به عهده حاكم است كه از آنچه در دست دارد ایشان را بى

نیاز كند، و مخارج آنها از این نظر به عهده حاكم گذاشته شد كه مقدار زیادى از آنها به او تعلق دارد.

و همانا خدا خمس را مختص آنها قرار داد و به تهیدستان و در راه ماندگان مردم دیگر نداد تا به جاى صدقات (زكاة واجب ) مردم باشد (كه برسادات حرام گردید) و براى اینكه خدا ایشان را به واسطه قرابتشان با پیغمبر (از گرفتن زكاة ) بركنار كند و از چرك اموال مردم ارجمندشان دارد، لذا مال مخصوصى را از جانب خود براى آنها به مقدار بى نیازیشان مقرر فرمود تا در معرض خوارى و درویشى قرار نگیرند ولى دادن صدقات بعضى از آنها ببعض دیگر باكى ندارد (زكاة سادات به سادات مى رسد).

و این اشخاص كه خدا خمس را بر ایشان مقرر فرموده همان خویشان پیغمبرند صلى الله علیه وآله كه خدا از آنها یاد نموده و فرمود: (((خویشان نزدیك خود را بیم ده 214 سوره 26 -))) و ایشان خود فرزندان عبدالمطلب هستند از زن و مرد (نه دوستان و وابستگان با آنها) و هیچكس دیگر از خاندان قریش واحدى دیگر از عرب داخل آنها نیست و وابستگان به فرزندان عبدالمطلب (چه آزاد شده آنها باشند و چه هم سوگند با ایشان ) در گرفتن خمس داخل در آنها و یا در حكم آنها نیستند و صدقات مردم براى آنها حلال است و آنها با مردم دیگر برابرند. و كسى كه مادرش از بنى هاشم و پدرش از سائر قریشى (یا سایر مسلمین ) باشد، صدقات براى او حلال است و از خمس بهره ئى ندارد، زیرا خداى تعالى مى فرماید: (((آنها را به پدرانشان نسبت دهید 6 سوره 33 ))).

و برگزیده اموال غنیمت از امامست و حق دارد برگزیده این اموال را براى خود بردارد: مانند كنیز زیبا، مركوب زیبا، لباس و كالائى كه دوست دارد و مى خواهد. این اموال پیش از تقسیم و پیش از اخراج خمس از آن او است ، و او مى تواند این اموال را به مصرف مخارجى كه براى او پیش مى آید مانند بخشیدن به مؤ لفة قلوبهم و پیش آمدهاى دیگر برساند، اگر پس از آن چیزى باقى ماند، خمسش را خارج كرده میان اهل خمس تقسیم شود و بقیه (چهار پنجم دیگر) میان مباشرین جنگ تقسیم شود. و اگر پس از تاءمین مخارج چیزى نماند، ایشان حقى ندارند. و جنگجویان از زمین و آنچه بر آن غلبه كرده اند حقى ندارند، مگر مقدارى را كه به تصرف لشگر در آمده (و در میدان جنگ بر آن دست یافته اند) و بادیه نشینان عرب هم سهمى ندارند

و براى امام غیر از خمس ، حق در انفال است . و انفال هر زمین خراجى است كه اهلش نابود شده باشند و هر زمینى كه اسب و شتر بر آن رانده نشده باشد (با جنگ و غلبه گرفته نشده باشد) بلكه بنوعى با مسلمین سازش كرده و بدون جنگ و با دست خود تسلیم نموده اند و نیز سر كوهها و ته رودخانه ها و نیزارها (جنگل ها) و هر زمین بائر و بى صاحب از آن امامست . و زبده اموالى كه در دست پادشاهان است (و در جنگ با اسلام مغلوب شده اند) اگر از كسى غصب نكرده باشند به امام تعلق دارد، و هر مال غصبى به صاحبش باید برگردد، و نیز امام وارث كسى است كه وارث ندارد و مخارج هر كس را كه چاره ندارد باید بدهد (یعنى امام باید این درآمدها را در راه درماندگان و

هر گونه خرجى كه براى اسلام و مسلمین پیش مى آید و محل ندارد مصرف كند).

و باز فرمود: همانا خدا هر نوع از اموال را تقسیم كرده و حق هر مستحق را از خاصه و عامه (امام و سایر مردم ) و فقراء و مساكین و اصناف دیگر مردم به آنها داده است ، سپس فرمود: اگر در میان مردم عدالت حكمفرا باشد، همه بى نیاز شوند عدالت از عسل شیرین تر است . و عدالت نكند جز كسى كه عدالت را خوب بداند (پس براى نظام زندگى مردم ، امامى عادل لازم است ).

و رسول خدا صلى الله علیه و آله زكاة بادیه نشینان را به بادیه مى داد و زكاة شهر نشینان را به شهر نشینان ، ولى زكاة را میان هشت صنف آنها برابر تقسیم نمى كرد بطورى كه بهر دسته 18 برسد، بلكه بمقدارى كه از آن 8 طایفه حاضر بودند، باندازه مخارج یكسال هر دسته آنها تقسیم مى كرد، در این باره وقت و اندازه معینى یا نامبرده و نوشته ئى نیست ، بلكه هر گونه خود پیشوا صلاح بداند و بهر كس دسترسى داشته باشد، پرداخت مى كند تا احتیاج هر دسته از آنها را بر آورد، و اگر چیزى زیاد آمد بدیگران عرضه مى كند.

و اما امر انفال با والى (پیغمبر یا امام ) است و همچنین هر زمینى كه در زمان پیغمبر صلى الله علیه وآله فتح شده است براى همیشه ، و نیز هر زمینى كه براى دعوت باسلام از جانب پیشوایان ظالم یا عادل فتح شده است امرش با والى است ، زیرا تعهد و پیمان پیغمبر نسبت به پیشینیان و پسینیان یكسان است ، زیرا خود پیغمبر صلى الله علیه وآله فرموده است : مسلمانها برادر یكدیگرند، خونشان با هم برابرست ، پست ترین آنها باید به پیمانشان كوشش كند (بحدیث 1049 رجوع شود).

و در مال خمس ، زكاتى نیست ، زیرا ارزاق و مخارج فقراء مردم (غیر سادات ) بر 8 سهم در اموال مردم مقرر گردیده و كسى از آنها بى خرجى گذاشته نشده (پس از خمس حقى ندارند) و خدا براى فقراء خویشان پیغمبر صلى الله علیه وآله نصف خمس را مقرر كرد و ایشان را از صدقات مردم و صدقات پیغمبر صلى الله علیه وآله و والى امر (امام ) بى نیاز كرد، پس هیچ فقیرى از فقراء مردم (سادات ) و هیچ فقیرى از فقراء خویشان پیغمبر صلى الله علیه وآله نباشد، جز اینكه بى نیاز گردید، بنابراین (در میان مسلمین ) فقیرى وجود ندارد، و از این جهت است كه بر مال پیغمبر صلى الله علیه وآله و امام زكاة نیست ، زیرا فقیرى محتاج باقى نمانده ، بلكه بر عهده آنها تنها همان مخارجى است كه پیش مى آید (و در اول این روایت ذكر شد) و در آمد ایشان هم از آن راههاست (كه ذكر شد) در برابر مخارجى كه به عهده دارند.

على بن اسباط گوید: چون موسى بن جعفر علیه السلام بر مهدى عباسى وارد شد، دید (مشغول دادخواهى است ) و آنچه از مردم به ظلم گرفته اند برمى گرداند، فرمود: اى امیرالمؤ منین چرا آنچه از ما به ظلم گرفته شده بما بر نمى گردانند؟ مهدى گفت : اى ابا الحسن ! موضوع چیست ؟ فرمود: همانا خداى تبارك و تعالى چون فدك و حومه آن را براى پیغمبرش فتح نمود، و بر آن اسب و شتر رانده نشد (با جنگ گرفته نشد) خدا بر پیغمبرش صلى الله علیه

1- وآله این آیه نازل فرمود: (((حق خویشاوندان را بده - 28 سوره 17-))) پیغمبر صلى الله علیه وآله ندانست آنها كیانند، بجبرئیل مراجعه كرد، جبرئیل هم به پروردگارش مراجعه نمود، خدا به او وحى فرمود: فدك را به فاطمه بده ، پیغمبر صلى الله علیه وآله فاطمه را خواست و به او فرمود:

فاطمه ! خدا به من امر فرموده كه فدك را به تو دهم ، فاطمه گفت : یا رسول الله من هم از شما و از خدا پذیرفتم و تا زمانى كه پیغمبر صلى الله علیه وآله زنده بود، وكلاء فاطمه آنجا بودند، و چون ابوبكر به حكومت رسید، وكلاء او رااز آنجا بیرون كرد، فاطمه نزد ابوبكر آمد و از او خواست فدك را به وى بر گرداند، ابوبكر گفت : شخص سیاه پوست یا سرخ پوستى (هر كس باشد) بیاور تا به نفع تو در این باره گواهى دهد فاطمه امیرالمؤ منین علیه السلام وام ایمن را آورد تا به نفع او گواهى دادند، ابوبكر برایش نوشت كه متعرضش نشوند.

فاطمه بیرون آمد و نامه را همراه داشت كه به عمر برخورد. عمر گفت : دختر محمد! چه همراه دارى ؟ فرمود: نامه ایست كه پسر ابى قحانه برایم نوشته است ، گفت : آن را به من نشان ده ، فاطمه نداد، عمر آن را از دستش چنگ زد و مطالعه كرد سپس روز آن آب دهن انداخت و پاك كرد و پاره نمود و به فاطمه گفت : این فدك را پدرت با راندن اسب و شتر نگرفته است كه تو بخواهى ریسمان بگردن ما گذارى (و ما را محكوم كنى یا برده خود سازى ). (پس توجه نما که چگونه آن ملعون از احکام تعبیر به خلاف در راستای پیروی خود از هوی و هوس نفس خود می‌نماید )

مهدى عباسى به حضرت گفت : اى اباالحسن ! حدود فدك را به من بگو، فرمود: یك حدش كوه احد و حد دیگرش عریش مصر و حد دیگرش سیف البحر و حد دیگرش دومة الجندل است ، مهدى گفت همه اینها؟ فرمود: یا امیرالمومنین همه اینها؛ زیرا همه اینها از زمینهائى است كه رسول خدا صلى الله علیه وآله اسب و شتر بر اهل آن نرانده است ، مهدى گفت : مقدار زیادیست و در آن تاءمل كرد.

6- محمد بن مسلم گوید شنیدم : اما باقر علیه السلام مى فرمود، انفال همان نفل است و در سوره انفال بریدن بینى است

توضیح_نفل (بر وزن قمر) به معنى زیاده و بخشش است و سوره انفال كه این حق را به پیغمبر صلى الله علیه وآله مى دهد، بینى دشمنان او و دشمنان خاندانش را مى برد یعنى خوار و زبون مى گردند، زیرا پیداست كه انفال بعد از وفات پیغمبر صلى الله علیه وآله به خانواده او مى رسد.

7- شخصى از حضرت رضا علیه السلام درباره قول خداى عزوجل : (((بدانید كه هر چه غنیمت گیرید پنج یك آن از آن خدا و پیغمبرش و خویشاوندان است 43 سوره 8 ))) پرسید و گفت : سهم خدا از آن كیست ؟ فرمود: از آن رسول خدا صلى الله علیه وآله و سهم رسول خدا صلى الله علیه وآله از آن امام است ، به حضرت عرض شد: بفرمائید اگر دسته اى زیاد بودند و دسته ئى كم ، چه باید كرد؟ (یعنى چون نصف خمس باید میان سه دسته

فقرا و مسكینان و در راه ماندگان سادات تقسیم شود، اگر یك دسته از آنها زیادتر بودند، مى شود به آنها زیادتر داد یا نه ؟) فرمود: اختیارش با امام است ، به من بگو پیغمبر صلى الله علیه وآله در این باره چگونه رفتار مى كرد؟ مگر نه این بود كه هر طور صلاح مى دید رفتار مى كرد؟ همچنین است امام .

8- از امام باقر علیه السلام درباره معادن طلا و نقره و آهن و قلعى (سرب ) و مس سوال شد. فرمود: اینها خمس دارد.

9- زراره گوید: امام حق دارد پیش از تقسیم سهام غنیمت ، هر اندازه بخواهد انفاق كند و براى خود بر دارد و به دیگرى ببخشد همانا پیغمبر صلى الله علیه وآله به همراه مردمى جنگ كرد و از فى ء چیزى به آنها ندارد و اگر بخواهد همه را میان آنها تقسیم مى كند (و خلاصه اختیار تام تقسیم غنائم جنگى بدست امامست چنانكه در هر جنگى این اختیار با زمامدار و پیشواى آنست .)

10- ابن عیسى گوید: از امام صادق علیه السلام درباره قول خداى تعالى ؛ (((بدانید هر چه غنیمت گیرید پنج یك آن از خدا و پیغمبر و خویشاوندان است ))) پرسیدم ، حضرت دو آرنج را بر زانو گذاشت و با دست اشاره كرد و فرمود: به خدا كه آن استفاده روز به روز است (كه باید خمس آنرا داد) جز آنكه پدرم شیعیان خود را حلال كرد تا آلوده نباشند.

شرح توضیح مدلول و سند این روایت با بیان رویات موافق و مخالف آن ، بعهده مقام اجتهاد و استنباط است كه بحمدلله و المنه فقهاى شیعه رضوان الله تعالى علیهم اجمعین مشروحا و مبسوطا این موضوع را در كتب استدلالى خود بیان فرموده اند.

11- سماعه گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام راجع به خمس پرسیدم ، فرمود: در هر چیزى كه مردم به دست آوردند، كم باشد یا زیاد خمس هست .

12- احمد بن محمد بن عیسى بن یزید گوید: به حضرت (امام هشتم یا نهم و یا دهم ) نوشتم : قربانت گردم ، به من بیاموز فایده چیست ؟ و اندازه آن كدامست ؟ و راءى شما چیست ؟ خداى تعالى شما را باقى دارد تقاضا دارم با پاسخ این سوال بر من منت گذارى تا در حرام زندگى نكنم كه نماز و روزه ام درست نباشد. حضرت نوشت : فایده چیزى است كه از سود تجارت بتو رسد و از زراعت بعد از وضع مخارج یا جائزه اى كه بدیگرى بدهى (یا جائزى كه بتو رسد) (پس بنابر معنى اول جایزه خمس ندارد و جزو مخارج است و بنابر معنى دوم خمس دادن آن واجبست و در این صورت به معنى گرفتن جایزه است ولى در صورت اول به معنى دادن آن ).

13- ابن ابى نصر گوید: بامام باقر علیه السلام نوشتم : خمس را پیش از مخارج بدهم یا بعد از مخارج ؟ نوشت : بعد از مخارج .

14- امام باقر علیه السلام فرمود: هر چیزى كه براى شهادت لااله الاالله و محمد رسول الله بر آن واقع شود (یعنى غنیمتى كه مسلمین در جنگ با كفار براى مسلمان شدن آنها بدست مى آوردند).

خمسش از آن ماست و براى هیچكس روا نیست كه از مال خمس چیزى بخرد، مگر آنكه حق ما را بما برساند.

15- ابوالصباح گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ما مردمى هستیم كه خدا اطاعت ما را واجب كرده و انفال و برگزیده اموال از آن ماست .

16- امام صادق علیه السلام درباره مردى كه بمیرد و وارث و مولائى (آزاد كننده ئى ) نداشته باشد، فرمود: او اهل این آیه است : (((از تو درباره انفال مى پرسند- اول سوره انفال ))) (یعنى اموال و ما ترك او متعلق با ماست .)

17- حلبى از امام صادق علیه السلام پرسید: در گنج چه حقى است ؟ فرمود: خمس . پرسید در معادن چه مقدار است ؟ فرمود: خمس و همچنین است قلعى و مس و آهن ، و هر چه معدنى باشد از آن همان گرفته مى شود كه از طلا و نقره گرفته مى شود.

18- محمد بن على گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام درباره مروارید و یاقوت و زبرجدى كه از دریا استخراج مى شود و درباره معادن طلا و نقره پرسیدم ، وجوه آن چقدر است ؟ فرمود: هرگاه بهاى آن یك دینار باشد خمس دارد.

19- على بن مهزیار گوید: به حضرت نوشتم : آقاى من ! مردى است كه به او پولى داده اند تا با آن حج گزارد؟ آیا از همه پول زمانى كه بدست او آمد باید خمس بدهد یا از آنچه بعد از گزاردن حج زیاد مى آید؟ حضرت نوشت : خمس بر او واجب نیست .

20- على بن حسین عبدربه گوید: حضرت رضا علیه السلام صله و هدیه ئى براى پدرم فرستاد. پدرم به حضرت نوشت : آنچه برایم فرستاده ئى خمس دارد؟ حضرت به او نوشت : آنچه صاحب خمس براى تو مى فرستد خمس ندارد.

21- ابراهیم بن محمد همدانى گوید: به حضرت ابوالحسن علیه السلام نوشتم : على بن مهزیار نامه پدر شما را براى من خواند كه ، آنچه واجبست بر باغداران بعد از وضع مخارج ، یك دوازدهم است و كسى كه عایدى مزرعه و باغش مخارجش را كفاف ندهد، نه یك دوازدهم بر او واجبست و نه چیز دیگر، و مردمى كه نزد ما هستند، دراین باره اختلاف دارند و مى گویند: بر مزارع خمس واجبست بعد از وضع مخارج ، یعنى مخارج زراعت و خراج نه آنكه مخارج خود زارع و خانواده اش ، حضرت در جواب نوشت : مقصود بعد از مخارج خانواده و خراج سلطان است .

22- یكى از تجار فارس كه از پیروان امام رضا علیه السلام بود، بآن حضرت نامه نوشت و درباره خمس اجازه خواست . حضرت به او نوشت :

بسم الله الرحمن الرحیم همانا خدا وسعت دهنده و كریم است ، در مورد عمل و كار ضامن ثوابست و در تنگى ضامن غم و اندوه (در مورد مخالفت ضامن كیفر و مجازات ) هیچ مالى حلال نیست و جز از راهى كه خدا آن را حلال كرده و خمس موجب كمك ماست بر دین ما و عیالات ما و پیروان ما و آنچه مى

بخشیم و آبروئى كه مى خریم از كسانى كه از قهر و زورش مى ترسیم ، (مانند پولهائى كه براى حفظ آبروى خود بغیر مستحقین مى دهیم ) پس آن را از ما دریغ ندارید و تا مى توانید خود را از دعاى ما محروم نكنید. زیرا دادن خمس كلید روزى شما و مایه پاك شدن گناهان شماست و چیزیست كه براى روز بیچارگى خود آماده مى كنید. و مسلمان كسى است كه به عهدى كه خدا با او كرده وفا كند، مسلمان آن نیست كه با زبان بپذیرد و با دل مخالفت كند والسلام .

23- جماعتى از خراسان خدمت حضرت رضا علیه السلام رسیدند و در خواست كردند كه ایشان را از پرداخت خمس معاف دارد، فرمود: این چه نیرنگى است ؟! بزبان خود با ما اظهار دوستى اخلاص مى كنید و حقى را كه خدا براى ما قرار داده و ما را براى آن و آن خمس است ، از ما دریغ مى دارید!! نمى كنیم ، نمى كنیم ، نمى كنیم ، هیچیك از شما را معاف نمى داریم .

24- على بن ابراهیم گوید: پدرم گفت : من خدمت امام محمد تقى علیه السلام بودم كه صالح بن محمد بن سهل كه متولى اوقاف هم بود، وارد شد و به حضرت عرض كرد: آقاى من ! آن ده هزار را به من حلال كن ، زیرا آنها را خرج كرده ام ، به او فرمود: حلالت باد. چون صالح بیرون رفت ، امام جواد علیه السلام فرمود: شخصى باموال آل محمد و یتیمان و مساكین و فقراء و در راه ماندگانشان مى تازد و مى خورد سپس مى آید و مى گوید: مرا حلال كن ، گمان مى كند من مى گویم : نمى كنم ؟! (من مى گویم حلالت باد) ولى به خدا كه در روز قیامت خدا از آنها بدون مسامحه سؤ ال خواهد كرد.( ظاهراً صالح بن محمد از عمال و جاسوسان دستگاه فساد بنی عباس و به دنبال توطئه بر علیه امام بوده و ادعای انفاق او یعنی وفق اراده خلیفه ملعون و... ، تا زمینه درگیری و کینه‌توزی را برعلیه امام معصوم فراهم نماید پس امام علیه‌السلام آن‌گونه پاسخ داد و چون بیرون رفت به بازخواست قیامتی او اربابان فاسق و غاصب او تأکید فرمود الا لعنت الله علی الظالمین و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون)

25- حلبى گوید: از امام صادق علیه السلام راجع به عنبر و مرواریدى كه از دریا استخراج مى شود پرسیدم ، فرمود: خمس دارد.

پایان خلاصه جلد دوم فارسی کتاب شریف اصول کافی حضرت علامه کلینی به قلم مرحوم سید جواد مصطفوی خراسانی والحمد لله رب العالمین و السلام علی محمد و آله الطیبین الطاهرین.

کلب آستان حضرت علامه امینی

عبدالله عصام رودسری

« بسم الله الرحمن الرحیم »

این اثر را نگارنده تقدیم می‌نماید به ذات اقدس احدیت و تمامی مقدسین درگاه او و در صدر آنان محمد و آل محمد علیهم السلام و عجل فرجهم و امید دارد تا مورد رضایت خدا و رسول او و ائمه اطهار و مقربین درگاه آنان واقع شود و خداوند علی اعلی، اجرت عمل و تلاش او را فرج مهدی آل محمد علیه السلام و عجل فرجهم قرار دهد. آمین آمین آمین یا رب العالمین.

عبدالله عصام رودسری

مقدمه

اشاره

پس تو ای عاقل دانا و خردمند توجه نما که در ابتدای جلد سوم این کتاب شریف حضرت علامه روایاتی را که در باب فطرت مؤمن و کافران را مذکور نموده که دلالت تام بر جبری بودن اعمال انسان ها دارد و جعلی بودن آن‌ها اظهر من الشمس است و روایات باب بعد که دقیقاً بر ضد این روایات جعلی است دلیل قاطع است که حضرت علامه کلینی به‌عنوان یک دانشمند و محقق آنچه را در قالب روایات موجود و در دسترس داشته است را مذکور نموده و به‌اصطلاح حفظ امانت فرموده است پس این علما و دانشمندان و محققین جهان اسلام هستند که با برابری آن‌ها با آیات کتاب خدا صحت و سقم آن‌ها را اعلام نموده و روایاتی را که درک آن مشکل است از دسترس انسان‌های گمراه و سودجو کنار می‌زند پس چون بر این فراز آگاه شدی پس توجه نما که ما در باب اول این کتاب نمونه‌ای از این روایات را که دلالت دارد بر جبر اعمال و جعلی بودن آن‌ها را فریاد می‌زند مذکور و سپس در دنبال روایات معارض آن را به‌عنوان شاهد عادل و گواه صادق مذکور می‌نماییم که در این زمان انطباق این روایات بر آیات قرآن اثبات و محرز و ثابت و اظهر من الشمس خواهد بود و مانند این ابواب را در ادامه این اثر بررسی و دنبال نموده و از ذکر روایاتی که به نظر غامض و پیچیده و یا جعلی و...، می‌باشند خودداری می گردد

با احترام

کلب آستان حضرت علامه امینی

عبدالله عصام رودسری

(کتاب ایمان و کفر از کتاب کافی تصنیف شیخ)

بسم الله الرحمن الرحیم

(کتاب ایمان و کفر از کتاب کافی تصنیف شیخ)

(باب طینت مؤمن و كافر)

عرض كرد: پروردگارا! چه ذریه زیادى دارم ؟! اینها را براى چه خلق فرمودى ؟ و از پیمان گرفتنشان چه منظورى دارى ؟ خداى عزوجل فرمود: تا مرا عبادت كنند و چیزى را شریك من نسازد و بپیغمبرانم ایمان آورند و از آنها پیروى كنند.

آدم (ع ) عرض كرد: پروردگارا! چرا بعضى از اینها را بزرگتر از بعضى دیگر مى بینم ؟ و چرا برخى نور زیادى دارند و برخى نور كم ، و برخى بى نورند؟ خداى عزوجل فرمود: ایشانرا اینگونه آفریدم تا در تمام حالات امتحانشان كنم .

آدم (ع ) عرض كرد: پروردگارا! بمن اجازه میدهى سخن گویم ؟

خداى عزوجل فرمود: سخن گوى كه روح تو از روح من است (یعنى از روحى است كه من آفریده ام و بخود نسبت داده ام ) طبیعتت بر خلاف هستى من است (یعنى خلقت جسمانى و بدنیت با عوارض و طبایعش بر خلاف عالم مجرداتست ).

آدم عرض كرد: ایكاش همه آنها را یكسان و یك اندازه میآفریدى كه داراى یك طبیعت و یك خلقت می­بودند، و رنگها و عمرهایشان یكنواخت میبود، و از لحاظ ارزاق برابر میبودند، تا برخى بر برخى دیگر ستم نمیكردند و هیچگونه حسد و كینه و اختلاف در میانشان پیدا نمیشد.

خداى عزوجل فرمود: اى آدم بوسیله روح من سخن گفتى و بسستى طبیعت خود را بزحمت انداختى نسبت بچیزیكه در آن عالم ندارى (یعنى اصل نیروى نطق و بیانت بوسیله روحیست كه من بتو دادم و آن خیر است و اصلاح ، ولى مضمون سخنت كه عقیده بتساوى ذریه و نسلت میباشد، مقتضاى اوهام و خیالاتى ست كه از قواى جسمانیت سرچشمه میگیرد، از اینرو بر خلاف حكمت و صلاحست ) من خالق دانا هستم ، از روى دانائیم خلقت آنها را مخالف یكدیگر ساختم ، و فرمانم در میان آنها بسبب مشیتم جارى شود، و بسوى تدبیر و تقدیر من میگرایند، خلقت من دگرگونى نپذیرد، همانا من جن و انس را آفریدم تا عبادتم كنند و بهشت را آفریدم براى كسیكه اطاعت و عبادتم كند، و از پیغمبرانم پیروى نماید و باك ندارم ، و دوزخ را آفریدم براى كسیكه بمن كافر شود و نافرمانیم كند و از پیغمبرانم متابعت نكند و باك ندارم ، و ترا و ذریه ات را آفریدم . بدون اینكه احتیاجى بشما داشته باشم ، بلكه ترا و آنها را آفریدم تا آزمایشتان كنم كه كدامین شما در زندگى و پیش از مردنتان نیكو كردارتر هستند.

از اینجهت دنیا و آخرت و زندگى و مرگ و اطاعت و معصیت و بهشت و دوزخ را آفریدم و در تقدیر و تدبیر خود اینگونه اراده كردم ، بعلم نافذیكه نسبت بآنها دارم میان صورتها و پیكرها و رنگها و عمرها و روزیها و اطاعت و معصیتشان تفاوت و اختلاف انداختم ، آنها را بشقى و سعید، بینا و كور، كوتاه و بلند، با جمال و پست ، دانا و نادان ، توانگر و مستمند، فرمانبر و نافرمان ، سالم و بیمار، زمین گیر و بى آفت تقسیم نمودم تا (هر كس را بقدر استعدادش تكلیف كنم و بقدر اطاعتش پاداش دهم و دسته ئى مشاغل سخت و مشكل را عهده دار شوند و نوع انسان باقى ماند و تا) سالم بنا تندرست بنگرد و مرا بسبب عافیتش شكر گزارد و نا تندرست بسالم بنگرد و دعا كند و از من بخواهد تا او را عافیت بخشم ، و بر بلاء من صبر كند تا از عطاء جزیل خود باو ثواب دهم ، و توانگر بفقیر بنگرد و سپاس و شكر من بجا آورد، و فقیر بتوانگر بنگرد و دعا كند و از من بخواهد، و مؤمن بكافر بنگرد و براى آنكه هدایتش كرده ام سپاسگزارى من كند.

از اینجهت آها را آفریدم تا در خوشى و ناخوشى و عافیت و گرفتارى و عطاء و منعم آنها را آزمایش كنم ، منم خداوند مالك توانا. من حق دارم همه آنچه را مقدر كرده ام ، طبق تدبیر مجرى سازم ، و حق دارم آنچه را خواهم بنحویكه خواهم ، تغییر دهم و بعضى از آنچه را مؤ خر داشته ام مقدم دارم و برخى را كه مقدم داشته مؤ خر كنم . منم خدائیكه هر چه اراده كنم انجام دهم و از آنچه كنم بازخواست نشوم ، و من مخلوقم را از آنچه كنند باز خواست نمایم (زیرا خداى سبحانه و تعالى از لحاظ ذات و صفات كامل و نسبت بهرچه خواهد و كند عادل و عالمست و مصالح نهانى و دقیقى را كه عقول مخلوقش بآن نرسد، میداند و ملاحظه میكند، از اینرو بازخواست و حساب كشیدن از او معنى ندارد، ولى مخلوق هر كه باشد، در كردار و رفتارش خوب و بد و زشت و زیبا یافت میشود پس باید مورد بازخواست و حساب كشى قرار گیرد)، پس همانگونه که در این روایت محرز است حضرت حق جل جلاله اصل انتخاب و اختیار در اعمال نیک و بد را بر اساس عقل انسان‌ها به آن‌ها عطا فرموده و کیفر بدی آن‌ها را در دوزخ و پاداش عمل خوب آن‌ها را در بهشت قرار داده است والسلام )

(رسول خدا نخستین كسى بود كه پاسخ داد و بربوبیت خداى عزوجل اقرار نمود)

امام صادق (ع ) فرمود: بعضى از مردم قریش برسولخدا صلى الله علیه و آله عرض كردند: بچه سبب (رتبه و مقامت ) از پیغمبران دیگر پیش افتاد در صورتیكه در آخر و پایان آنها مبعوث گشتى ؟ فرمود: من نخستین كسى بودم كه بپروردگارم ایمان آوردم و نخستین كسى بودم كه پاسخ گفتم ، زمانیكه خدا از پیغمبران پیمان گرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت كه مگر من پروردگار شما نیستم ؟ در آنجا من نخستین پیغمبرى بودم كه گفتم : چرا، پس من در اقرار بخداى عزوجل بر آنها پیشى گرفتم (از اینرو در مقام و رتبه از آنها پیش افتادم).

(چگونه پاسخ دادند با آنكه ذره بودند)

(باب : فطرت مخلوق یگانه پرستى است )

1- هشام بن سالم گوید: از امام صادق (ع ) آیه شریفه (((فطرت خدائى است كه مردم را بر آن آفریده 30 سوره 30 -))) را پرسیدم ، فرمود: آن توحید (یگانه پرستى ) است .(پس توجه نما تو ای عاقل دانا و خردمند به این روایت کوتاه ولی عظیم که چگونه باطل می‌نماید تمامی احادیث یاوه ای را که بر ضد آیات کتاب خدا جعل شده و به هم بافته شده است این روایت عظیم مولایمان حضرت صادق علیه‌السلام بر خلاف تمامی آن روایات بی‌معنی تأکید می‌فرماید که ذات اقدس احدیت جل جلاله تمامی خلایق را بر فطرت توحید آفریده است یعنی انسان‌ها مختارند با پیروی از عقل خود به بهشت رود و یا با پیروی از هوی و هوس خود را به دوزخ وارد نمایند والسلام).

زراره گوید و نیز از آن حضرت این قول خداى عزوجل را پرسیدم : (((و چون پروردگارت فرزندان آدم از پشتهایشان نسلشان را برگرفت و بر خودشان گواه ساخت كه مگر من پروردگار شما نیستم ؟ گفتند: چرا 172 سوره 7 -))) فرمود: از پشت آدم نژادش را تا روز قیامت در آورد، و مانند مورچگان خارج شدند، سپس خود را بآنها معرفى كرد و وانمود، و اگر چنین نمیكرد، هیچكس (در دنیا) پروردگارش را نمیشناخت ، و فرمود رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرماید: هر نوزادى بر همین فطرت متولد میشود، یعنى خداى عزوجل را خالق خود میداند، همچنین است قول خداى تعالى :(((اگر از آنها بپرسى ، آسمانها و زمین را كه آفریده ؟ خواهند گفت : خدا)))

شرح _فطرت بمعنى سرشت و آفرینش انسان است با صفتى مخصوص ، و مقصود از این روایات اینست كه : خدایتعالى انسانرا با صفت خدا پرستى آفریده و این معرفت را در ذات و نهاد او بودیعت گذاشته است ، بنحویكه اگر انسان خود را از تلقینات و وساس خانواده و محیط بر كنار دارد، و از دیده سرشت و فطرت بى آلایش خود بنگرد، بصانع و خالق خویش اعتراف میكند، و اگر این صفت را خدایتعالى در فطرت انسان نمیگذاشت ، هیچكس خدا شناس نمى گشت ، اكنون كه مى بینیم هر یك از افراد بشر به تكاپو افتاده و معبود و صانعى براى خود انتخاب میكنند، دلیل بر فطرى بودن آنست در نهاد اولیه آنها، منتهى برخى از افراد، در تطبیق مصداق دچار اشتباه گشته اند. و نیز گاهى آلودگیهاى متراكم محیط روى فطرات پاك انسانرا میپوشاند و او را دچار تردید یا انكار صانع میكند، ولى همین افراد گاهى كه گرفتار بیچارگى میشود و در جهان طبیعت ملجاء و پناهى براى خود نمى بینند، فطرت پاك و منورشان تجلى میكند و از میان كشتى كه نزدیك بغرق شدن است ، فریاد خدایا و پروردگارا از آنها بلند میشود. (پس توجه نمودی که چگونه خداوند شمر را شمر خلق نکرد و یزید را یزید خلق نکرد و ...، یعنی این اشقیا کسانی بودند که به عقل خود پشت کرده و هوا و هوس را امام و خدای خود قرار دادند پس به دوزخ وارد شدند درحالی‌که اختیار داشتند که با ایمان و عمل صالح به بهشت وارد شوند همان گونه که مولا و سرور ما حضرت حر بن یزید ریاحی صورت داد و با انتخاب به عقل خود به بهشت جاویدان وارد شد و السلام )

(بودن مؤمن در صلب كافر)

توضیح _گاهى نطفه مؤمن در پدریكه كافر است و رحم مادرى كه كافر است قرار میگیرد و در دامن آنها تربیت میشود، ولى از كفر و شرك پدر و مادر هیچگونه آلودگى و پلیدى بآن فرزندى مؤمن نمیرسد تا زمانیكه خودش بحد بلوغ و رشد رسد و مكلف شود و طبق اعمال و رفتار خویش پاداش یا كیفر بیند. و در دوران قبل از بلوغ اگر چه از نظر تبعیت حكم بكفر و نجاست او میشود، ولى آن حكم ظاهرى است و بایمان واقعى او زیانى نرساند، و از اینجا حكم ولدالزنا روشن میشود، زیرا زمانیكه كفر و شرك پدر مادر بایمان فرزند زیان نرساند، گناه و فسق آنها بطریق اولى باو زیانى نخواهد رسانید.( یعنی این‌که انسان‌ها بعد از بلوغ اختیار به ورود در بهشت و دوزخ را به واسطه ایمان و عمل صالح و یا کفر و نفاق دارند و این امر هیچ ارتباطی با پدران و مادران آن‌ها ندارد زیرا مستقل ذاتی هستند و هم‌نشینی با انسان‌ها امری اکتسابی است والسلام)

(در اینكه صبغه همان اسلام است)

3- محمد بن مسلم از یكى از دو امام پنجم یا ششم علیهما السلام نقل مى كند كه آنحضرت درباره خداى عزوجل : (((رنگ آمیزى خداست ، كیست كه رنگ آمیزیش بهتر از خدا باشد؟))) فرمود: آن رنگ آمیزى اسلام است و راجع به قول خداى عزوجل : (((هر كه بطغیانگر كافر شود، و بخدا ایمان آورد، بدست آویزى محكم چنگ زده است 256 سوره 2))) فرمود: آن دست آویز ایمان است .

شرح _فطرت توحید و خداشناسى را كه در اول خلقت خدایتعالى به انسان عطا فرموده نامش را رنگ آمیزى گذاشته است ، زیرا چنانكه رنگ آمیزى براى پارچه و لباس و زیور و زینت است ، اسلام و خداشناسى هم زیور و زینت روح انسانست و یا آنكه كلمه صبغه (رنگ آمیزى ) از باب مشاكلت است ، زیرا انصارى فرزندان خود را در آب زرد رنگى كه آنرا عمودیه مینامیدند، شستشو میدادند و عقیده داشتند كه فرزندشان بدین وسیله رنگ نصرانیت میگیرد و پاك مى شود، خداى تعالى مى فرماید: رنگ آمیزى خدا اسلام است نه نصرانیت .

(در اینكه سكینه ایمان است )

شرح _این روایت با عنوان باب مناسبت ندارد و گویا از روایات باب سابق بوده و اشتباها در اینجا درج شده است . و نیز روایتى بدین مضمون در ج 1 ص 229 بشماره 411 گذشت و در آنجا شرحى نسبت بآن بیان شد، كه مختصرش اینست : احداث وایجاد ایمان در دل مؤمن از عهده بنده خارج است و وظیفه او نیست بلكه این كار فقط بدست خداست ، ولى وظیفه بنده اینست كه صفحه دل را از تعصب و اغراض باطل پاك كند و آنرا آماده پذیرش قلم خدا سازد، مثلا درصددهمین آیه صفتى براى مؤمنین ذكر نموده و سپس فرموده است اولئك كتب ... و پیداست كه غیر ایشان مشمول رقم زدن خدا نمى شوند و صدر آیه اینست : لاتجد قوما یؤ منون بالله و الیوم الاخر یوادون من حادالله و رسوله و لوكانوا آباء هم او ابناءهم او اخوانهم او عشریتهم (((گروهى را بخدا و روز جزا ایمان آورده اند، نبینى كه با كسانیكه با خدا وپیغمبرش مخالفت مى كنند، دوستى ورزند، اگر چه پدران یا پسران یا برادران یا خویشانشان باشند))).

5- جمیل گوید: از امام صادق (ع ) درباره قول خداى عزّوجلّ (((اوست كه سكینه را در دلهاى مؤمنین نازل كرده ))) پرسیدم فرمود: آن سكینه ایمانست. و اینكه فرماید: (((و با روحى از خود تاءییدشان كرد))) آن روح ایمانست و راجع به قول خدایتعالى (((و كلمه تقوى را گردن گیرشان ساخت ، 26 سوره 48))) پرسیدم ، فرمود: آن كلمه ایمانست .

(باب اخلاص)

توضیح _حنیف بمعناى طریقه مستقیم و معتدلى است كه از افراط و تفریط خالى باشد و مسلم بمعنى منقاد و مطیع در برابر او امر و نواهى خدایتعالى است .

سپس فرمود: پایدارى بر عمل تا خالص ماند، سخت تر از خود عمل است و عمل خالص آنست كه : نخواهى هیچكس جز خداى عزّوجلّ ترا بر آن بستاید، همانا نیت همان عمل است ، سپس این قول خداى عزّوجلّ را تلاوت فرمود: (((بگو همگى طبق روش خود عمل مى كنند، 84 سوره 17 -))) یعنى طبق نیت خود.

( باب شرایع )

عرض كردم : اینها چگونه اولوالعزم گشتند؟ فرمود: زیرا جناب نوح با كتاب و شریعتى مبعوث شد و هر پیغمبریكه پس از نوح آمد، كتاب و شریعت و طریقه او را اخذ كرد،

تا زمانیكه جناب ابراهیم علیه السلام آمد با صحف و فرمان ترك كتاب نوح . نه از راه كافر شدن بآن (بلكه اوضاع زمانش مقتضى ترویج كتاب نوح نبود، و ان هم بدستور خدایتعالى بود) سپس هر پیغمبرى كه بعد از ابراهیم علیه السلام آمد بشریعت و طریقه صحف او رفتار كرد، تا زمانیكه جناب موسى آمد و تورات و شریعت و طریقه خود را با فرمان ترك صحف آورد، و هر پیغمبریكه بعد از موسى (ع ) آمد، بتورات و شریعت و طریقه او متمسك شد، تا زمانیكه جناب مسیح (ع ) با انجیل و فرمان ترك شریعت و طریقه موسى آمد، سپس هر پیغمبریكه بعد از مسیح آمد شریعت و طریقه او را گرفت ، تا زمانیكه محمد صلى الله علیه و آله آمد و قرآن و شریعت و طریقه خود را آورد، پس حلال او حلالست تا روز قیامت ، و حرام او حرامست تا روز قیامت . و پیغمبران اولوالعزم اینها هستند. (یعنی با بعثت انبیا الهی لازم بود که پیروان انبیای گذشته به واسطه تحریف کتب آسمانی خود به پیامبر مبعوث شده که کتاب تحریف نشده بود ایمان بیاورند همانگونه که با مبعوث شدن حضرت رسول الله محمد مصطفی، پیروی از کتب تحریف‌شده انبیای گذشته بر پیروان آن حرام گردیده و خداوند غیر از اسلام دین دیگری را از ایشان در قیامت می پذیرد والسلام )

(پایه هاى اسلام )

زراره گوید بحضرت عرض كردم : كدامیك از اینها برتر است ؟ فرمود: ولایت برتر است . زیرا ولایت كلید آنهاست و شخص والى دلیل و راهنماى آنهاست (ائمه علیهم السلام راهنماى نماز و زكاة و حج و روزه مى باشند و این اعمال بدون راهنمایى آنها درست نیست ).

عرض كردم : سپس كدامیك برترى دارد؟ فرمود: نماز، رسول خدا صلى الله علیه و آله فرموده : نماز ستون دین شماست .

عرض كردم : پس از آن كدامیك برترى دارد؟ فرمود: زكوة ، زیرا خدا زكوة را همدوش نماز قرار داده و نماز را پیش از زكوة ذكر نموده و رسولخدا صلى الله علیه و آله فرمود: زكوة گناه را میبرد.

عرض كردم : پس از آن كدامیك برترى دارد؟ فرمود: حج ، خداى عزّوجلّ فرماید: (((براى خداست بر مردم زیارت خانه خدا كعبه آنها كه بدان راه توانند یافت و هر كه كیفر ورزد، خدا از جهانیان بى نیاز است 97 سوره 3))) و رسولخدا صلى الله علیه و آله فرمود: یك حج پذیرفته از بیست نماز نافله بهتر است و هر كه گرد اینخانه طوافى كند كه هفت شوطش را بشمارد (تا كم و زیاد نشود) و دو ركعت نمازشرا نیكو گزارد خدا او را بیامرزد، و راجع بروز عرفه و مزدلفه چه مطالبى فرموده است (كه همه مى دانند، مانند ثوابهاى بسیارى كه براى عبادت در این دو روز بیان فرموده و نیز فضیلت وقوف بعرفات و مشعر را).

عرض كردم : پس از این كدام است ؟ فرمود: روزه .

عرض كردم : چرا روزه آخر همه اینها قرار گرفت ؟ فرمود: رسولخدا صلى الله علیه و آله فرموده است : روزه سپر آتش دوزخ است ، سپس فرمود: برترین چیزها آنست كه چون از دستت رفت ، توبه كردن از آن پذیرفته نیست ، جز آنكه بر گردى و عین آن عمل را بجا آوردى ، و نماز و زكوة و حج و ولایت ، جز انجام دادن خود آنها، چیز دیگرى جاى آنها را نمى گیرد، ولى روزه (ماه رمضان ) اگر از تو فوت شود یا تقصیرى در آن روا دارى یا مسافرت كنى ، در ایام غیر رمضان بجا میآوردى و آن گناه را با صدقه دادن و قضا كردن جبران مى كنى . ولى هیچیك از آن چهار، چیز دیگرى جایگزینش نشود.

سپس فرمود: بالاترین مرتبه امر دین و كلیدش و در همه چیز و مایه خرسندى خداى رحمان ، اطاعت امام است ، بعد از شناسایى او، همانا خداى عزّوجلّ مى فرماید: هر كه پیغمبر را فرمان برد خدا را فرمان برده است و هر كه پشت كند، ما ترا به نگهبانى آنها نفرستاده ایم ، 80 سوره 4))) همانا اگر مردى شبها را بعبادت بپا خیزد و روزها را روزه دارد تمام اموالشرا صدقه دهد و در تمام دوران عمرش بحج رود، و امر ولایت ولى خدا را نشناسد تا از او پیروى كند و تمام اعمالش با راهنمایى او باشد، براى او از ثواب خداى جل و عز حقى نیست و او از اهل ایمان نباشد، سپس فرمود: خدا نیكوكاران از ایشان (اهل ولایت یا مستضعفین از مخالفین ) را بفضل رحمت خود داخل بهشت كند.( همانگونه که در این روایت‌ها اثبات گردیده است ولایت جزء اصول دین است و به‌همین دلیل خلایق حق نداشته اند درطول تاریخ به دنبال شریح قاضی‌ها و امثال او بروند که فتوی دهند به قتل امام معصوم و دست خود را به قتل امام و قتل عام حرم رسول خدا دراز کنند وآنها را مجتهد بنامد و برای خطای رهبران خود یک ثواب هم از کیسه خود به امام خود شیطان لعین ببخشند)

عرض كردم : آیا نسبت بامر ولایت دلیل مخصوصى براى كسیكه ادعاء آن فضیلت كند میباشد كه بآن شناخته شود؟ (آیا نسبت بولایت بیان و برهان مخصوصى رسیده است كه متمسك بآن شناخته شود؟) فرمود آرى ، خداى عزّوجلّ فرماید: (((كسانیكه ایمان آورده اید! اطاعت كنید خدا را و اطاعت كنید پیغمبر و والیان امر از خودتانرا، 59 سوره 4))) و رسولخدا صلى الله علیه و آله فرمود: هر كه بمیرد و امام و پیشواى خود را نشناسد بمرگ دوران جاهلیت مرده است . و امام و پیشواى مردم پیغمبر صلى الله علیه و آله بود و على علیه السلام و دیگران گفتند: معاویه امام بوده است ، سپس حسن علیه السلام بود و بعد از او حسین علیه السلام و دیگران گفتند. یزید بن معاویة (و حسین بن على ) ولى برابر نباشند، برابر نباشند (پر واضح است كه معاویه در برابر على علیه السلام و یزید در برابر حسین علیه السلام قابلیت امامت ندارند) سپس سكوت نمود و باز فرمود: برایت زیادتر بگویم ؟ حكم اعور عرض كرد: آرى قربانت گردم ، فرمود: سپس على بن الحسین امام بود و بعد از او ابوجعفر محمد بن على ، و شیعیان پیش از ابوجعفر مناسك حج و حلال و حرام خود را نمى دانستند، چون ابوجعفر آمد، در علم را گشود و مناسك حج و حلال و حرام مردم را بیان فرمود، تا آنجا كه مردمى كه شیعه بآنها محتاج بودند (در امر مناسك و حلال و حرام ) خود محتاج شیعه گشتند، و امر امامت اینگونه میباشد، زمین بى امام باقى نماند و هر كه بمیرد و امامش را نشناسد، بمرگ جاهلیت مرده است ، و زمانى كه از همه بیشتر احتیاج دارى بروشى كه دارى (عقیده تشیع ) زمانى است كه نفست باینجا برسدبا دست اشاره بگردنش فرمود و دنیا از تو بریده شود، خواهى گفت : عقیده خوبى داشتم (یعنى هنگام جانداران عظمت و فضیلت ولایت خویش را مى فهمى ).

خداى عزّوجلّ فرماید (((اطاعت كنید خدا را و اطاعت كنید پیغمبر و والیان امر از خودتانرا))) والى امر على (ع ) بود و پس از او حسن ، و پس از او حسین ، و پس از او على بن الحسین و پس از او محمد بن على ، سپس امر امامت همینگونه باشد (بپسر امام سابق رسد) همانا زمین را شایسته نیست كه بدون امام باشد (زمین بى امام اصلاح نشود) و هر كه بمیرد و امامش را نشناسد بمرگ جاهلیت مرده است و زمانیكه یكى از شما از همه بیشتر بمعرفت امام احتیاج دارد، زمانى است كه نفسش باینجا برسد با دست اشاره بسینه اش فرمودآنگاه خواهد گفت : عقیده خوبى داشتم .

فرمود: و ولایت و ولایت دوبار آنگاه فرمود: اینست آنچه را خدا بر بندگان واجب ساخته یعنی ولایت و پروردگار در روز قیامت از بندگانش نخواهد پرسید كه چرا از آنچه بر شما واجب ساختم زیادتر انجام ندادید، ولى هر كه زیاد كند، خدا هم پاداش او را زیاد كند. یعنی از ولایت سوال خواهد کرد همانا رسولخدا صلى الله علیه و آله سنتهایى نیكو و آراسته وضع فرمود كه مردم را سزاوار است بآنها عمل كنند.( و مهمترین آن ها ولایت است)

شرح _گویا مراد اینست كه : نماز و روزه و حج در بعضى اوقات بواسطه عذر و فقدان شرائط ساقط مى شود، چنانچه نماز از حایض و نفساء و فاقد الطهورین (بنا بقولى ) ساقط است . و زكوة از مالیكه بحد نصاب نرسیده یا یكسال بر آن نگذشته یا از تصرف مالك خارج بوده ساقط است و حج از غیر مستطیع روزه از مسافر و مریض و پیر و دچار تشنگى ساقط است ، ولى ولایت در هیچ حال و از هیچ مكلفى ساقط نیست ممكن است مقصود این باشد كه : ترك آن چهار امر، مسلمان را بسر حد كفر و خلود دوزخ نرساند بخلاف امر و ولایت . ( و این روایت و مانند آن از معجزات امامان معصوم علیهم‌السلام و عجل فرجهم استرکه حقیقت هدایت و رستگاری را در یک جمله برای خلایق جهان تا ابدالآباد بیان نموده‌اند و السلام)

عرض كردم : قربانت گردم ، چرا باین منزل منتقل شدى ؟ فرمود: براى تفریح .

عرض كردم : قربانت گردم ، دینم را براى شما نقل نكنم ؟ فرمود: چرا.

عرض كردم : من خدا را دیندارى مى كنم با شهادت دادن باینكه شایسته پرستشى جز خداى یگانه بى شریك نیست و اینكه محمد بنده و فرستاده اوست و روز قیامت آمدنى است ، شكى در آن نباشد، و اینكه خدا در گور رفتگانرا بر انگیزاند. و گزاردن نماز و دادن زكوة و روزه ماه رمضان و حج خانه كعبه و ولایت امیرالمؤمنین على علیه السلام بعد از رسولخدا صلى الله علیه و آله و ولایت حسن و حسین و ولایت على بن الحسین و ولایت

محمد بن على و شما پس از او، صلوات الله علیهم و اجمعین و اینكه شما امامان من هستید. بر این روش زندگى كنم و بر این روش بمیرم و خدا را با آن دیندارى كنم .

فرمود: اى عمرو! این بخدا دین من است و دین پدرانم كه خدا در پنهان و آشكار دیندارى مى كنم پس از خدا پروا كن و زبانت را جز از سخن خیر نگهدار و نگو من از جانب خود هدایت یافتم ، بلكه خدا ترا هدایت فرموده ، پس شكر نعمتهایى را كه خداى عزّوجلّ بتو داده بگزار، و از كسانى مباش كه چون رو آورد و حاضر باشد، روبرو سرزنش شود، و چون پشت كند و غایب شود، غیبتش كنند (بلكه تقیه را از دست مده و با همه مردم خوشرفتارى كن ) و مردم را بر دوش خود سوار مكن (مردم را بر خود مسلط مكن و خود را مدیون آنها مساز، باینكه از آنها ضمانت كنى یا وعده ئى بدهى كه نتوانى وفا كنى یا سستى و مداهنه از خود نشان دهى ) زیرا اگر مردم را بر دوش خود سوار كنى ، استخوان شانه ات بشكستن نزدیك شود (زیرا بار میمانى و درمانده میشوى و شاید از هستى ساقط گردى ).

(اسلام حفظ جان و اداء امانت كند اما ثواب در برابر ایمان است)

شرح _چنانچه در روایات بعد توضیح داده مى شود، اسلام بمعنى اقرار بشهادتین است بوسیله زبان ، و ایمان عقیده قبلى و رفتار عملى است طبق موازین و مقررات این دین شریف . پس كافریكه با مسلمین مى جنگد، بمحض اینكه شهادتین بزبان جارى كند، از لحاظ ظاهر یك از افراد مسلمین محسوب مى شود و مسلمانرا روا نیست بروى او شمشیر بكشد، و چون امانتى نزد مسلمان سپارد، لازم است باو رد كند یا اگر كسى نزد او امانتى سپارد، لازمست بصاحبش رد كند، زیرا راستگویى و رد امانت از مشخصات بارز مسلمان است . و نیز مى تواند با زنى مسلمان ازدواج نماید. اما

ثواب و پاداشى كه خدا در آخرت میدهد مربوط بایمان و عقیده قلبى و امتثال مقررات شرعى است .

توضیح ­­­پیداست كه مقصود از اقرار، اعتراف زبانى و تلفظ بشهادتین است و كلمه بلا عمل بنحو لا بشرط است نه بشرط لا، زیرا كسیكه عمل بمقررات اسلام كرد و مؤمن شد، مسلمان هم مى باشد.

حضرت فرمود: اسلام همین صورت ظاهرى است كه مردم دارند، یعنى شهادت دادن باینكه شایسته پرستش جز خداى یگانه بى شریك نیست و اینكه محمد و بنده رسول اوست و گزاردن نماز و دادن زكوة و حج خانه كعبه و روزه ماه رمضان . اینست اسلام .

اما ایمان معرفت این امر (ولایت ) است با این (صورت ظاهریكه بیان شد) پس اگر كسى بآنها اقرار كند و باین امر (ولایت ) عارف نباشد، مسلمان است و گمراه .

(ایمان با اسلام جمع شود، ولى اسلام با ایمان جمع نشود)

توضیح _پیداست كه طبق توضیحى كه ذیل روایت 1497 بیان كردیم . نسبت بین اسلام ایمان عموم و خصوص مطلق است ، زیرا اسلام اعم است و ایمان اخص ، پس هر مؤمنى مسلمان است ولى هر مسلمانى مؤمن نیست .

نیست ، عرض كردم : آندو را برایم وصف كن فرمود: اسلام شهادت بیگانگى خدا و تصدیق رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است كه بسبب آن خونها از ریختن محفوظ ماند و زناشوئى و میراث بر آن اجر گردد و جماعت مردم طبق ظاهرش رفتار كنند.

ولى ایمان هدایت است و آنچه در دلها از صف اسلام پا بر جا مى شود و عمل بآن هویدا میگردد پس ایمان یكدرجه از اسلام بالاتر است . ایمان در ظاهر شریك اسلام است ، ولى اسلام در باطن شریك ایمان نیست ، اگر چه هر دو در گفتار و وصف گردآیند (یعنى اگر چه گفتن شهادتین و تصدیق بتوحید و رسالت از شرایط هر دو میباشد).( پس توجه نما تو ای مخاطب ارجمند که جعلی بودن این روایت و مانند آن اظهرمن‌الشمس است زیرا اسلام نجات دنیایی و ایمان یعنی داشتن ولایت نجات اخروی را به دنبال دارد و لذا هر حدیثی که متضمن آن باشد که بدون ولایت رستگاری جاوید حاصل می گردد آن روایت جعلی است خصوصا به اینکه شمول بیابد به ستیزه‌گران با آل محمد علیهم‌السلام و عجل فرجهم)

من راست نشستم و حضرت هم سر بسترم نشست و از كاریكه مرا دنبالش فرستاده بود پرسید، من هم گزارش دادم ، حضرت حمد خدا كرد.

سپس از گروهى سخن بمیان آمد كه من عرض كردم : قربانت گردم ، ما از آنها بیزارى میجوییم زیرا آنها بآنچه ما عقیده داریم عقیده ندارند، فرمود: آنها ما را دوست دارند و چون عقیده شما را ندارند از آنها بیزارى مى جوئید؟ گفتم : آرى ، فرمود: ما هم عقایدى داریم كه شما ندارید، پس سزاوار است كه ما هم از شما بیزارى جوییم ؟ عرض كردم : نه ، قربانت گردم . فرمود: نزد خدا هم حقایقى است كه نزد ما نیست ، گمان دارى خدا ما را دور مى اندازد؟ عرض كردم : نه بخدا، قربانت گردم ، نمى كنیم (از آنها بیزارى نمى جوییم ) فرمود: آنها را دوست بدارید و از آنها بیزارى مجوئید، زیرا برخى از مسلمین یكسهم و برخى دو سهم و برخى سه سهم و برخى چهار سهم و برخى پنج سهم و برخى شش سهم و برخى هفت سهم (از ایمان را) دارند.

پس سزاوار نیست كه صاحب یك سهم را بر آنچه صاحب دو سهم دارد، وا دارند و نه صاحب دو سهم بر آنچه صاحب سه سهم دارد و نه صاحب سه سهم را بر آنچه صاحب چهار سهم دارد و نه صاحب چهار سهم را بر آنچه صاحب پنج سهم دارد و نه صاحب پنج

سهم را بر آنچه صاحب شش سهم دارد و نه صاحب شش سهم را بر آنچه صاحب هفت سهم دارد (یعنى از مقدار استعداد و طاقت هر كس بیشتر نباید متوقع بود).

اكنون برایت مثالى میزنم : مردى (از اهل ایمان ) همسایه ئى نصرانى داشت ، او را با سلام دعوت كرد و در نظرش جلوه داد تا پذیرفت . سحرگاه نزد تازه مسلمان رفت و در زد، گفت كیست ؟ گفت : من فلانى هستم ، گفت : چكار دارى ؟ گفت : وضو بگیر و جامه هایت را بپوش و همراه ما بنماز بیا، او وضو گرفت و جامه هایش را پوشید و همراه او شد، هر چه خدا خواست نماز خواندند (نماز بسیارى خواندند) و سپس نماز صبح گزاردند و بودند تا صبح روشن شد، نصرانى دیروز (و مسلمان امروز) برخاست به خانه اش برود، آن مرد گفت : كجا مى روى ؟ روز كوتاه است ، و چیزى تا ظهر باقى نمانده ، همراه او نشست تا نماز ظهر را هم گزارد، باز آن مرد گفت : بین ظهر و عصر مدت كوتاهى است او را نگه داشت تا نماز عصر را هم خواند، سپس برخاست تا به منزلش رود، آن مرد گفت : اكنون آخر روز است و از اولش كوتاه تر است ، او را نگه داشت تا نماز مغرب را هم گزارد، باز خواست بمنزلش رود، به او گفت یك نماز بیش باقى نمانده . ماند تا نماز عشا را هم خواند، آنگاه از هم جدا شدند.

چون سحرگاه شد نزدش آمد و در زد، گفت : كیست ؟ گفت : من فلانى هستم ، گفت : چه كار دارى ؟ گفت : وضو بگیر و جامه هایت را بپوش و بیا با ما نماز گزار، تا مسلمان گفت : براى این دین شخص بیكارتر از مرا پیدا كن ، كه من مستمند و عیال وارم .

سپس امام صادق (ع ) فرمود: او را در دینى وارد كرد كه از آن بیرونش آورد (زیرا ریاضت كشى و فشار یكروز عبادت سبب شد كه بدین نصرانیت خود برگردد) یا آنكه فرمود: او را در چنین (سختى و فشار) گذاشت و از چنان (دین محكم و مستقیم ) خارج كرد. (یعنی ولایت درجاتی دارد که همه آن درجات در نزد خداوند محترم است و خداوند کمترین درجه آن را اسباب رستگاری جاوید قرار داده است همانگونه که در مثال مذکور شده است والسلام).

(نسبت اسلام )

(خصال مؤمن )

خداى عزّوجلّ راههاى هدایت را به بندگانش خبر داده و در آن راهها برایشان چراغ برافراشته و دستور داده كه چگونه راه بپیمایند و فرموده : (((همانا من آمرزنده كسى باشم كه توبه كند و ایمان آورد و عمل صالح نماید و آنگاه هدایت پذیرد، 83 سوره ، 3))) و فرموده : (((خدا فقط از پرهیزگاران مى پذیرد))) پس هر كس كه خداى عزّوجلّ را نسبت به آنچه امرش فرموده پرهیزگار باشد، همان خداى عزّوجلّ را با ایمان بآنچه محمد صلى الله علیه و آله آورده ملاقات كند.

هیهات هیهات !! كه مردمى از دست رفتند و مردند پیش از آنكه هدایت شوند و گمان كردند كه ایمان دارند، در صورتیكه ندانسته مشرك شدند، هر كس از در وارد خانه شود هدایت یافته و هر كه راه دیگر پیش گیرد طریق هلاكت سپرده است ، خدا اطاعت ولى امرش را به اطاعت رسولش پیوسته و اطاعت رسولش را به اطاعت خود (آنجا كه فرمایید: اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولى الامر منكم ) پس هر كه اطاعت والیان امر را كنار گذارد، خدا و رسولش را هم اطاعت نكرده است و همانست اقرار بآنچه از جانب خدا آمده كه : (((در هر مسجدى زیور خود را بر گیرید و بجویید

خانه هایى را كه خدا اجازه فرموده بر افراشته گردند و نامش در آنها برده شود 31 سوره 7 -))) همانا خدا به شما خبر داده كه آنها: (((مردانى باشند كه تجارت و داد و ستد ایشانرا ازدیاد خدا عزّوجلّ و گزاردن نماز و دادن زكوة باز ندارد، آنها از روزى كه دلها و چشمها در آن دگرگون شود بیم دارند: 36 سوره 24 ))).

همانا خدا رسولانرا ویژه امر خود ساخت و سپس آنها را با تصدیق و باور بآن درباره بیمهاى خویش برگزید و فرمود: (((هیچ امتى نبوده جز اینكه بیم دهنده ئى در میان آنها بوده ، 24 سوره 35))) هر كه ندانست بیراهه رفت و هر كه چشم گشود و تعقل كرد هدایت یافت ، همانا خداى عزّوجلّ فرماید: (((نكته اینست كه : دیده ها كور نیست ، بلكه دلهاى میان سینه ها كور است . 46 سوره 22))) و كسیكه نمى بیند چگونه راه یابد و كسیكه بیمش نداده اند چگونه بینا باشد.

رسول خدا صلى الله علیه و آله را پیروى كنید و بآنچه از جانب خدا آمده اقرار كنید و از نشانه هاى هدایت متابعت نمایید، زیرا ایشان نشانه هاى امانت و تقوایند، و بدانید اگر كسى فقط عیسى بن مریم علیهما السلام را انكار كند و پیغمبران غیر از او اقرار نماید، ایمان ندارد، چراغگاه را جویید و راه پیمایید و از پشت پرده ها در طلب آثار و نشانه ها باشید (یعنی به دنبال آل محمد باشید تا رستگار شوید) (یعنى اگر چه در برابر شما پرده هاى مبتدعین و مدعیان ناحق آویخته شده ولى شما در پس این پرده ها كسانى را كه قدم جاى قدم پیغمبر گذاشته اند، مى توانید پیدا كنید شما ببینید یزید و هشام و امثالشان نشان دهنده رفتار پیغمبر بودند یا حسین بن على و فرزندانش علیهم السلام ) تا امر دینتان را كامل ساخته و بخداى پروردگار خویش ایمان آورده باشید.

(باب)

توضیح ­­_در این باب مدح و فضیلت شریعت اسلام و مقررات آن بیان مى شود از این نظر با ابواب سابق كه بیان اوصاف و معرفى اسلام بود مناسب دارد.

اما بعد خداى تبارك و تعالى دین اسلام را مقرر فرمود: و آبگاههایش را براى واردین آسان ساخت (زیرا دستورات اسلام آبى است گوارا و سهل المؤمنه كه بلب تشنگان وادى جهل و ضلالت میرسد) و پایه هایش را در برابر دشمنانش قوى و غالب ساخت (دلایل و براهین حقیقتش قوى است و منكرینش را مغلوب و مجاب میكند) و آنرا مایه عزت پیروان و دوستانش قرار داد و موجب صلح واردینش و هدایت اقتدا كنند گانش و زیور جلال دانندگانش و پوزش هر كه بدان در آویزد و دست آویز هركه بدان پناه برد و رشته هر كه بدان چنگ زند و برهان هر كه بدان سخن گوید و نور هر كه از آن روشنى خواهد و یاور هر كه از آن یارى خواهد و گواه هر كه بدان مناظره كند و پیروزى هر كه بدان احتجاج كند و دانش هر كه آنرا در گوش گیرد و حدیث هر كه

روایت كند و فرمان هر كه قضاوت كند و مایه خویشتن دارى هر كه تجرببه اندوزد و لباس (حافظ و نگهبان ) هر كه بیندیشد و مایه فهم هر كه زیرك باشد و یقین آنكه تعقل كند و مایه بصیرت آنكه تصمیم گیرد و نشانه آنكه باریك بین شود و اندرز آنكه پند پذیرد و نجات آنكه تصدیق كند و آرامش آنكه اصلاح جوید و مایه تقرب آنكه تقرب جوید و اطمینان آنكه توكل كند و نعمت آنكه كار خود بخدا واگذار كند و جایزه آنكه احسان كند و خیر آنكه پیشى گیرد و سپر آنكه صبر كند و لباس آنكه پرهیز كار باشد و كمك آنكه براه راست رود و پناه آنكه ایمان آورد و امان آنكه اسلام آورد و امید آنكه راست گوید و ثروت آنكه قناعت كند میباشد.

اینست حق ، راهش هدایت ، نشانش بزرگوارى ، وصفش بهترى است ، پس برنامه اش روشن است و مناره اش تابان ، چراغش روشن ، هدف و پایانش عالى ، میدان مسابقه اش (مدت عمر مسلمان ) كوتاه شركت كنندگانش گرد آمده ، مسابقه اش با شتاب (جایزه برندگان كه بهشت است بزودى داده شود) كیفر و انتقامش دردناك ، ساز و برگش كامل ، سوارانش (مسابقه دهندگان ) بزرگوارند.

ایمان برنامه آنست و كارهاى شایسته چراغگاهش ، دانش چراغهایش ، دنیا میدان مسابقه اش ، مرگ پایانش ، رستاخیز قیامت انجمن مسابقه گزارش ، بهشت جایزه اش ، دوزخ كیفرش ، تقوى ساز و برگش و نیكوكاران سورانش .

پس به سبب ایمان بر اعمال صالح استدلال شود و با اعمال صالح فقه و دانش رونق گیرد و فقه و دانش موجب ترس از مرگ شود، و با مرگ دنیا خاتمه پذیرد و با دنیا قیامت بگذرد (با اعمال شایسته در دنیا گرفتاریهاى قیامت بگذرد) و با قیامت بهشت نزدیك شود و بهشت مایه حسرت و افسوس اهل دوزخ و دوزخ مایه پند پرهیزگاران و پرهیزگارى پایه ایمانست .

( بیان و وصف ایمان )

اشاره

و صبر چهار شعبه داده است : اشتیاق و ترس و زهد و مراقبت (انتظار) پس هر كه اشتیاق بهشت داشته باشد، هوس رانیها را كنار گذارد، و هر كه از دوزخ بیم دارد، از چیزهاى حرام رو گرداند، و هر كه در دنیا زهد ورزد (و بى رغبت شود)، مصیبتها بر او آسان شود، و هر كه منتظر مرگ باشد بانجام دادن نیكیها شتاب كند. و یقین چهار شعبه دارد: 1- زیركى و روشن بینى ، 2- رسیدن بحقایق ، 3- عبرت شناسى 4- روش پیشینیان ، پس هر كه روشن بین شود حقیقت شناس گردد و هر كه بحقایق رسد عبرت شناس شود و هر كه عبرت شناس باشد،سنت و روش را بفهمد و هر كه سنت را شناسد مثل اینستكه با پیشینیان بوده و بطریقه ایكه درست تر است هدایت شود و نگاه كند هر كه نجات یافته بچه وسیله نجات یافته و هر كه هلاك

شده براى چه هلاك شده ، و همانا خدا هر كه اهلاك نمود تنها بسبب نافرمانیش هلاك نموده و هر كه را نجات بخشیده بسبب اطاعتش بوده .

و عدالت چهار شعبه دارد: 1- فهمیدن امر مشكل (دقت در فهمیدن ) 2- رسیدن بحقیقت دانش 3- روشنى حكم (داورى )، 4- خرمى شكیبائى ، پس هر كه بفهمد همه دانش را تفسیر كند، و هر كه بداند آبگاههاى داورى را بشناسد و هر كه بردبارى ورزد، در كارش زیاد روى نكند و میان مردم ستوده زندگى نماید.

و جهاد چهار شعبه دارد: 1- امر بمعروف 2- نهى از منكر 3- راستگوئى در هر حال 4- دشمنى با بد كاران .

پس هر كه امر بمعروف كند، مؤمن را یارى كرده و پشتش را محكم نموده ، و هر كه نهى از منكر كند، بینى منافق را بخاك مالیده و از نیرنگش ایمن گشته هر كه همه جا راستگوید، وظیفه ایكه بر او بوده انجام داده و هر كه با بدكاران دشمنى كند براى خدا خشم نموده و هر كه براى خدا خشم نماید، خدا هم بخاطر او خشم نماید، اینست ایمان و پایه ها و شعبه هایش . (و ما قبلاً اوصاف مؤمن یعنی صاحب ولایت را اعلام نمودیم و لذا بدیهی است که غیر اهل ولایت با شرک از دنیا می‌رود پس ایمانی ندارند تا این اوصاف بر آن‌ها صادر شود )

( برترى ایمان بر اسلام و یقین بر ایمان )

یقین چیست ؟ فرمود: توكل بر خدا و تسلیم خدا شدن و راضى بودن بقضاء خدا و واگذاشتن كار بخدا، عرض كردم : تفسیر این چیست ؟ فرمود: امام باقر (ع ) چنین فرموده است .

( حقیقت ایمان و یقین )

عرض كردم : یا رسول خدا همین یقین من است كه مرا اندوهگین ساخته و بیدارى شب و تشنگى روزهاى گرمم بخشیده و از دنیا و آنچه در دنیا هست بى رغبت گشته ام تا آنجا كه گویا عرش پروردگارم را میبینم كه براى رسیدگى بحساب خلق بر پا شده و مردم براى حساب گرد آمده اند و گویا اهل بهشت را مینگرم كه در نعمت میخرامند و بر كرسیها تكیه زده ، یكدیگر را معرفى مى كنند و گویا اهل دوزخ را مى بینم كه در آنجا معذبند و بفریاد رسى ناله میكنند و گویا اكنون آهنگ زبانه كشیدن آتش دوزخ در گوشم طنین انداز است .

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) باصحاب فرمود: این جوان بنده ایستكه خدا دلش را بنور ایمان روشن ساخته ، سپس بخود او فرمود: بر این حال كه دارى ثابت باش . جوان گفت : یا رسول الله از خدا بخواه شهادت در ركابت را روزیم كند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) براى او دعا فرمود. مدتى نگذشت كه در جنگى همراه پیغمبر بیرون رفت و بعد از 9 نفر شهید گشت و او دهمین (شهیدان جنگ ) بود.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بنده ایستكه خدا دلش را نورانى فرموده ، بصیرت یافتى ، ثابت باش ، عرض كردم : یا رسول الله ! از خدا بخواه كه شهادت در ركابت را بمن روزى كند، حضرت فرمود: خدایا بحارثه شهادت روزى كن . چند روزى بیش نگذشت كه

رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) لشكرى براى جنگ فرستاد و حارثه را هم در آن جنگ فرستاد. او بمیدان جنگ رفت و 9 تن یا هشت تن را بكشت و سپس كشته شد.

و در روایتى كه قاسم بن برید از ابى بصیر نقل كند، گوید: همراه جعفر بن ابیطالب بود، و بعد از 9 نفر شهید شد، و او دهمین شهید بود.

( باب تفكر )

شرح ­_مراد بتفكر درباره خدا، تفكر در افعال بدیع و صنایع عجیب و نظم دستگاه آفرینش اوست تا از آنها بوجودش پى برد، و مقصود ازاندیشیدن در قدرتش اندیشیدن در خلقت بشر از مشتى خاك و روزى دادن همه افراد و امثال اینهاست تا نتیجه گیرد كه چنین قدرت میتواند دوباره این بشر را زنده كند و از آنها حساب كشد و نیز بداند خلقت این دستگاه عظیم جهان ، یاوه و بیهوده نیست ، بى منظور و بى هدف نباشد، چنانكه در آیات شریفه قرآن طریقه تفكر بهمین روش بیان شده است و آنچه ممنوع است تنها تفكر در ذات و حقیقت خداست كه چون از محیط فكر بشر بالاتر است ، جز بهت وسرگردانى نتیجه دیگرى ندارد.

شرح ­_یعنى عبادت منحصر بنماز و روزه بسیار نیست ، بلكه عبادت كامل ، تفكر در امر خدا است اگر چه نتیجه اش نماز و روزه اندك ، ولى با معرفت و نورانیت قلب باشد.

(باب مكارم )

توضیح ­_مكارم صفاتى است موجب كرامت و شرف و بزرگوارى انسان میشود، و از صفات نیك عادى بالاتر است.

آزاد نیست ، عرض شد: آنها چه هستند؟ فرمود: نومیدى حقیقى (از آنچه دست مردم است ) و راستى زبان و اداء امانت وصله رحم و پذیرائى از مهمان و غذا دادن بسائل (كسیكه از او غذا طلبد) و جبران نیكى ها و مراعات حق همسایه و مراعات حق رفیق و سر همه مكارم (افضل و عالیتر از همه ) حیا و شرم است (زیرا كسیكه در برابر خالق و مخلوق شرم داشته باشد، همه این مكارم را انجام میدهد و همان خصلت حیا بر تمام این مكارم دائى و باعث میشود).

سپس آنها را ده چیز شمرد: یقین و قناعت و صبر و شكر و خویشتن دارى و خلق نیكو و سخاوت و غیرت و شجاعت و مروت .

بعضى از راویان دیگر این ده خصلت را ذكر نموده و راستگوئى و امانت دارى را هم بدانها افزوده است .

راوى گوید: عرض كردم ، قربانت آنها چه صفاتى هستند؟ فرمود: پرهیزگارى و قناعت و صبر و شكر و خویشتن دارى و حیا و سخاوت و شجاعت و غیرت و خوش رفتارى و راستى گفتار و امانت دارى .

(فضل و امتیاز یقین )

(راضى بودن بقضاء خدا)

(واگذاردن امر بخدا و توكل بر او )

وادى هلاكتى افتد باك ندارم . (پس توجه نما تو ای مخاطب ارجمند که مخاطبان قرآن و مخاطبان امام معصوم با توجه به درجات عقل و عصمت آنان مورد مخاطبت خداوند و امامان معصوم قرار می‌گیرند یعنی نهی خداوند به معصومین با نهی او به افراد عادی تفاوت دارد و ما قبلاً در خصوص ترک اولی و افعال حرام و ...، کلام خود را آورده و تکرار نمی‌کنیم و السلام).

گفتم : براى دنیا اندوهیگن نیستم ، زیرا چنانست كه تو گویى ، گفت : پس براى آخرتست ؟ كه وعده ایست درست و سلطانى قاهر قادرنسبت بآن حكم مى فرماید.

گفتم : براى آنهم اندوه ندارم ، زیرا چنانست كه مى گویى .

گفت : اندوهت براى چیست ؟

گفتم : از فتنه ابن زبیر و وضعى كه مردم دارند مى ترسم .

او خندید و گفت : اى على بن الحسین ! آیا دیده ئى كسى بدرگاه خدا دعا كند و مستجاب نشود؟ گفتم : نه .

گفت : آیا دیده كسى بر خدا توكل كند و خدا كارگزاریش نكند؟ گفتم نه .

گفت آیا كسى را دیده ئى كه چیزى از خدا بخواهد و باو ندهند؟ گفتم نه . سپس از نظرم غایب شد.

شرح _ابن زبیر همان عبدالله بن زبیر است كه دشمن ترین مردم بود نسبت به خاندان پیغمبر و گویند علت دشمنى پدرش با امیرالمؤمنین و همدستى او با طلحه و بپا كردن جنگ جمل هم او بود، و روایت است كه امیرالمؤمنین (ع ) فرمود: ما زال الزبیر معنا حتى ادرك فرخه (((زبیر همیشه با ما بود تا آنكه جوجه اش بزرگ شد))) (و او را از ما منحرف كرد) و چون پدرش در جنگ جمل كشته شده بود، میخواست از شیعیان امیرالمؤمنین (ع ) انتقام گیرد تا عاقبت حجاج بن یوسف بدستور عبدالملك بن مروان او را در مكه بكشت و سرش را وارونه بدار آویخت و سپس فرود آورد و در گورستان یهودیان بخاك سپرد، چنانكه داستانش در تواریخ مذكور است ، و ظاهرا شخصى كه با امام سخن گفته فرشته ئى بوده كه بصورت انسان مجسم گشته و یا از جنس بشر بوده مانند خضر و الیاس ، و گفته اند كه آنحضرت مى خواست بر ابن زبیر نفرین كند، ولى نمى كرد، چون این شخص را دید و سخنان او را كه عنوان تذكر از جانب خدا داشت شنید بر اونفرین كرد.

و فرق میان دعا و سؤال از خدا اینست كه : دعا براى دفع زیان است ، چنانكه در كتاب دعا در جلد چهارم انشاءالله بیان مى شود، ولى سؤالى براى جلب منفعت و سود است .

شرح _استعاره تمثیله بسیار جالبى است ، براى مجسم ساختن بى نیازى و عزتیكه همواره براى شخص متوكل حاصل است ، كه گویابى نیازى و عزت را مانند هماى سعادت و شرف در جستجوى هدف و مقصودى در گردنش دانسته . و هدف و مقصودآنها را توكل معرفى فرموده و فرودگاهى جز توكل براى آنها مناسب نداسته است ، پس هرگاه شخص متوكلى را جستند،بر سر او مقام گیرند و همواره همراه او باشند از اینرو شخص متوكل همواره بى نیاز و عزیز است ، اگر چه ثروتمند ومالدار نباشد، اما مناعت طبع و علو همتش هرگز اجازه نمى دهد كه در برابر مخلوق براى ثروت و مقام تملق و چاپلوسى كند یا خواهش و تقاضا نماید.

و توكل را محقق طوسى در كتاب (((اوصاف الاشراف ))) چنین تعریف كرده است : مقصود از توكل اینست كه بنده هر كاریكه مى كند وبراى او پیش مى آید بخدایتعالى واگذارد، زیرا كه مى داند خدا از خود او تواناتر و قویتر است و بنحو احسن انجام مى دهد، و سپس بقضاء خدا راضى باشد، و با وجود این در امورى كه خدا باو واگذار فرموده است كوشش و جدیت كند وخود را با كوشش و قدرت و اراده خویش از اسباب و شروطى بداند كه موجب تعلق اراده و قدرت خدا بامر اومى شود، و معنى لاجبر و لا تفویض بل امر بین امرین هم از این بیان ظاهر مى گردد.

مرحوم حاج ملا هادى سبزوارى هم قریب باین مضمون گفته است :

توكل ان تدع الامر الى *** مقدر الامور جل و علا

و لیس هذا ان تكف عن عمل *** اذ رب امر بوسائط حصل

كارگزارى دادند، سپس فرمود: آیا كتاب خداى عزّوجلّ را خوانده ئى : (((هر كه بر خدا توكل كند، او را بس است (((3 سوره 65))) و فرماید: (((اگر سپاسگزارید، شما را افزونى دهم ، 7 سوره 14))) و فرماید (((مرا بخوانید تا براى شما مستجاب كنم ، 60 سوره 40))).

گفت : امام صادق (ع ) بمن حدیث فرمود كه : در یكى از كتابها خوانده است كه خداى تبارك و تعالى مى فرماید: بعزت و جلال و بزرگوارى و رفعتم بر عرشم سوگند كه آرزوى هر كس را كه بغیر من امید بندد، بنومیدى قطع مى كنم . و نزد مردم بر او جامه خوارى مى پوشم ، و او را از تقرب خود مى رانم و از فضلم دور مى كنم ، او در گرفتاریها بغیر من آرزو مى بندد، در صورتیكه گرفتاریها بدست من است ؟ و بغیر من امیدوار مى شود و در فكر خود در خانه جز مرا مى كوبد؟ با آنكه كلیدهاى همه درهاى بسته نزد من است و در خانه من براى كسیكه مرا بخواند باز است .

كیست كه در گرفتاریهایش بمن امید بسته و من امیدش را قطع كرده باشم ؟ كیست كه در كارهاى بزرگش بمن امیدوار گشته و من امیدش را از خود بریده باشم ، من آرزوهاى بندگانم را نزد خود محفوظ داشته و آنها را بحفظ و نگهدارى من راضى نگشتند و آسمانهایم را از كسانیكه از تسبیحم خسته نشوند (فرشتگان ) پر كردم و بآنها و دستور دادم كه درهاى میان من و بندگانم را نبندند. ولى آنها بقول من اعتماد نكردند، مگر آن بنده نمیداند كه چون حادثه اى از حوادث من او ار بكوبد، كسى جز باذن من آنرا از او برندارد، پس چرا از من روى گردانست ، من با جود و بخشش خود آنچه را از من نخواسته باو مى دهم سپس آنرا از او مى گیرم ، و او برگشتش را از من نمیخواهد و از غیر من میخواهد؟

او درباره من فكر مى كند كه ابتدا و پیش از خواستن او عطا مى كنم ، ولى چون از من بخواهد بسائل خود جواب نمى گویم ؟ مگر من بخیلم كه بنده ام مرا بخیل مى داند؟ مگر هر جود و كرمى از من نیست ؟ مگر عفو و رحمت دست من نیست ؟

مگر من محل آرزوها نیستم ؟ پس كه مى تواند آرزوها را پیش از رسیدن به من قطع كند (كه مى تواند آرزوها را جز من قطع كند) آیا آنها كه بغیر من امید دارند نمى ترسند؟ (از عذایم یا از بریدن آرزویشان یا از مقام قربم یا از قطع نعمتهایم از آنها) اگر همه اهل آسمانها و زمینم بمن امید بندند، و بهر یك از آنها باندازه امیدوارى همه دهم ، بقدر عضو مورچه اى از ملكم كاسته نشود، چگونه كاسته شود از ملكى كه من سرپرست او هستم ؟ پس بدا بحال آنها كه از رحمتم نومیدند، و بدا بحال

آنها كه نافرمانیم كنند و از من پروا نكنند. (پس تو ای مخاطب ارجمند ما قبلاً در خصوص تفاوت درجات انسان‌ها کلام خود را مذکور نمودیم و اثبات نمودیم که این فراز از روایات و مانند آن و نیز فرازهایی نظیر آن در کتاب خدا مخاطبان خاص خود را دارد یعنی معصومین علیهم‌السلام را و ارتباطی با ما انسان های عادی ندارد بلکه مثال ما مثال کودکی است که پدر و مادر خود را خدای خود می‌داند پس در درگاه ذات اقدس احدیت اینگونه چشم‌داشت داشتن ها اسباب غضب او را فراهم نمی‌آورد ولی پیامبران و معصومین ملزم به آن هستند وگرنه به واسطه ترک اولی مؤاخذه خواهند شد و السلام )

(خوف و رجا)

سپس امام صادق (ع ) فرمود: هیچ بنده مؤمنى نیست ، جز آنكه در دلش دو نور است : نور خوف و نور رجا كه اگر این وزن شود از آن بیش نباشد و اگر آن وزن شود، از این بیش نباشد. ( و البته در روایات دیگر مذکور است که رجاء او از خوف او بیشتر باشد و این معنی به حقیقت نزدیک‌تر است )

بخدا امیدوار و از عذابش مى ترسیم ، ولى بخدا پشت كرده و بموجبات عذابش كه گناهانست رو مى آورند).

هر كه بچیزى امیدوار باشد، در راه رسیدن بآن كار كند، و هر كه از چیزى ترسد از آن بگریزد.

روزى در اثناء راه براهبى برخورد و آفتاب داغ بر سر آنها مى تابید، راهب بجوان گفت : دعا كن تا خدا ابرى بر سر ما آرد كه آفتاب ما را مى سوزاند.

جوان گفت : من براى خود نزد خدا كار نیكى نمیبینم تا جراءت كنم . چیزى از او بخواهم . راهب گفت : پس من دعا میكنم و تو آمین بگو. گفت : آرى خوبست ، راهب دعا میكرد و جوان آمین مى گفت بزودى ابرى بر سر راه آنها سایه انداخت . هر دو پاره ئى از روز را زیرش راه رفتند تا سر دو راهى رسیدند جوان از یك راه و راهب از راه دیگر رفت ، و ابر همراه جوان شد.

راهب گفت : تو بهتر از منى . دعا بخاطر تو مستجاب شد نه به خاطر من ، گزارش خود را بمن بگو، جوان داستان آن را كرد. راهب گفت چون ترس از خدا ترا گرفت ، گناهان گذشته ات آمرزیده شد، اكنون مواظب باش كه در آینده چگونه باشى .

رسید، و شما را پایانى است (و آن كمال استعداد و قابلیت شما و رسیدن به بهشت و رضوان خداست ) بپایان خود برسید، همانا مؤمن در میان دو ترس كار مى كند: میان زمانیكه از عمرش گذشته ، و نمى داند خدا با او چه مى كند (آمرزیده است یا معاقب ) و میان زمانیكه از عمرش باقى مانده و نمى داند، خدا درباره او چه حكم مى كند (كى مى میرد و چه پیش آمدى برایش مى كند).

پس بنده مؤمن باید از خود براى خود (یعنى باید خود را در طاعت و عبادت بزحمت اندازد تا سودش در آخرت خود كسب كند و در جوانیش پیش از سالخوردگى و در زندگیش پیش از مرگ . سوگند بآنكه جان محمد در دست اوست . كه پس از گذشت از دنیا عذرخواهى و توبه ممكن نیست و بعد از دنیا خانه ئى جز بهشت و دوزخ نباشد. (پس تو ای مخاطب ارجمند برای کسی که صاحب عقل و جویای سعادت ابدی باشد همین یک روایت از سرور کائنات یعنی حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم عجل فرجهم او را کفایت می‌نماید و می‌تواند ناجی او باشد)

( حسن ظن بخداى عزّوجلّ)

شرح _حسن ظن به معناى خوشبینى و گمان نیك است در برابر سوءظن كه به معنى بدبینى و بدگمانى است ، خداوند متعال براى تحریك نور امید در دل بندگان به آنها تذكر مى دهد كه به من حسن ظن داشته باشید یعنى چون توبه و استغفار مى كنید، دعاو مساءلت مى نمایید، بر من توكل و اعتماد مى كنید، بدانید كه چون مقرون بشرائط باشد، حاجت شما اجابت شود و اگر ماءیوس و بدگمان باشید، گناه كبیره ئى مرتكب شده اید، زیرا در صحت علم وجود حكمت خدا خدشه داركرده اید.

اندازند، باز مقصر باشند و در عبادت خود بكنه بندگیم نرسند نسبت بآنچه از من طلب مى كنند، كه كرامت و نعمت در بهشت و رفعت بدرجات عالى در جوارم باشد، ولى تنها بر حمتم باید اعتماد كنند و بفضلم امیدوار باشند و بحسن ظن بمن اطمینان كنند. آنگاه است كه رحتمم ایشان را در یابد و رضوانم بآنها برسد، و آمرزشم بر آنها لباس گذشت پوشاند، زیرا من خداى رحمان و رحیم و بدین نامیده شده ام .

(اعتراف بتقصیر)

شرح ­_یكى از علماء كوفه گوید: یعنى خدا توفیقت دهد كه همیشه عبادتت را ناقص و خود را مقصر دانى .

امام فرمود: خداى تبارك و تعالى باو وحى نمود كه نكوهشى كه از خود كردى از عبادت چهل سال بهتر بود.

عرض كردم : معنى عاریه داران را میدانم كه مردى دین را بطور عاریه میگیرد و سپس از آن خارج میشود (چون دینش مستقر و ثابت نبوده ، پس از اندكى كافر و بیدین شود) معنى (((مرا از تقصیر بیرون مبر))) چیست ؟ فرمود: هر عملى كه بمقصد خداى عزوجل میكنى ، خود را در آن مقصر شناس ، زیرا مردم همگى در اعمال خویش میان خود و خدا مقصرند، جز آنكه را خداى عزوجل نگهدارى كند. (كه انبیاء و ائمه باشند، زیرا ایشان در شرایط عبادت باندازه امكان كوتاهى نكنند، اگر چه براى اظهار عجز و نقصان خود را مقصر دانند).

(طاعت و تقوى)

شرح ­_در زمان امام باقر علیه السلام بدعتگزاران و دین سازان گمراه ، عقاید و افكار باطلى در میان مسلمین انتشار میدادند، كه نمونه ئى ازآنها در اینزمان هم در میان عوام مسلمین دیده میشود، مانند عقیده باینكه تنها قبول تشیع یا محبت امیرالمؤمنین علیه السلام یا امیداوارى بخدا یا گریه براى اما حسین علیه السلام بدون هیچ طاعت و عبادت دیگر موجب سعادت و نجاتست امام باقر (ع ) با یك جمله كوتاه ، تمام رشته هاى اوهام و خرافات ایشان را بر باد داده ، شیعیان خود رابیدار و هوشیار میكند و شاهراه حقیقت را پیش پاى آنها میگذارد و میفرماید: افكار و عقاید باطل شما را منحرف نسازد، بدانید یگانه راه سعادت و نجات اتطاعت خداست و بس و بقیه احادیث این باب نیز شاهد این مدعاست .

همانا جبرئیل در دلم افكند كه هیچكس نمیرد تا روزیش را كامل گیرد، از خدا بپرهیزید و در طلب روزى آرام باشید (حریص نباشید و خود را بزحمت نیفكنید) و دیر رسیدن روزى شما را وادار نكند كه آنرا از راه حرام جوئید، زیرا آنچه نزد خداست جز بوسیله اطاعتش بدست نیاید،

گفتار و تلاوت قرآن و بازداشتن زبان از مردم ، جز از نیكى آن ها، و آنها امانت نگهدار فامیل خویش باشند.

جابر گوید عرض كردم : یا ابن رسول الله ما امروز كسى را داراى این صفات نمیشناسیم ، فرمود: اى جابر! براههاى مختلف مرو، آیا براى مرد كافى است كه بگوید: من على را دوست دارم و از او پیروى میكنم و با وجودئ این فعالیت دینى نكند؟! پس اگر بگوید: من رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را دوست دارم رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) كه بهتر از على علیه السلام است سپس از رفتار او پیروى نكند و بستنش عمل ننماید، محبتش بپیغمبر باو هیچ سودى ندهد، پس از خدا پروا كنید براى آنچه نزد خداست عمل كنید، خدا با هیچكس خویشى ندارد، دوست ترین بندگان خداى عزوجل (و گرامیترینشان نزد او) با تقواترین و مطیع ترین آنهاست .

اى جابر! بخدا جز با اطاعت بخداى تبارك و تعالى تقرب نمیتوان جست . و همراه ما برات آزادى از دوزخ نیست و هیچكس بر خدا حجت ندارد، هر كه مطیع خدا باشد دوست ما و هر كه نافرمانى خدا كند دشمن ماست ولایت ما جز با عمل كردن بورع بدست نیاید.

مردى از انصار بنام سعد عرض كرد: قربانت ، غلو كننده كدامست ؟ فرمود: مردمیكه درباره ما گویند آنچه درباره خود نگوئیم ، اینها از ما نیستند و ما از آنها نباشیم .

گفت : عقب مانده كدامست ؟ فرمود: كسى كه طالب خیر (دین حق یا عمل صالح ) است : خیر باو میرسد (زیرا عاقبت جوینده یابنده بود) و بهمان مقدار نیتش پاداش دارد.

سپس روبما كرد و فرمود: بخدا ما از جانب خدا براتى نداریم ، و میان ما و خدا قرابتى نیست و بر خدا حجتى نداریم و جز با اطاعت بسوى خدا تقرب نجودئیم ، پس هر

كس از شما كه مطیع خدا باشد دوستى ما سودش دهد و هر كس از شما نافرمانى خدا كند دوستى ما سودش ندهد، واى بر شما! مبادا فریفته شوید. واى بر شما مبادا فریفته شوید.

عرض كردم : چگونه عمل بسیار، بى تقوى میباشد؟ فرمود: آرى مانند مردیكه از غذاى خود بمردم میخوراند و با همسایگانش مهربانى میكند و در خانه اش باز است ، ولى چون درى از حرام بنظرش رسد بدان در آید، اینست عمل بدون تقوى ، و دیگرى هست كه اینها را ندارد، ولى چون در حرامى بنظرش رسد، بدان وارد نشود.

(باب ورع )

شرح _تقوى ترك محرمات است و ورع ترك شبهات و اجتهاد (((كوشش ))) سعى در طاعات و عبادات .

گفت : هرگاه میان من و مردى سخنى در میگیرد؟ بمن میگوید: جعفرى خبیث ، فرمود: شما را بمن سرزنش میكنند؟ تنها اصحاب من كسى است كه ورعش شدید باشد و براى خالقش عمل كند و ثواب او را امیدوار باشد. اینها اصحاب منند.

و بر شما باد بطول دادن ركوع و سجود، زیرا چون یكى از شما ركوع و سجود را طول دهد، شیطان از پشت سرش بانگ زند و بگوید: اى واى ، كه این اطاعت كرد و من نافرمانى و این سجده كرد و من سرپیچى (هنگام بسجده در برابر آدم ماءمور گشتم ).

( باب عفت)

توضیح _عفت بمعنى خود دارى از غلبه مطلق شهوت است ، ولى در اخبار و روایات غالبا در خصوص خود دارى از شهوت شكم و فرج بكار رفته است كه در فارسى از آن به پاكدامنى تعبیر مى شود.

( اجتناب از محرمات )

بآنها اجازه دهم و دیگرى را با آنها شریك نسازم (یعنى بهشتهاى عدن مختص پرهیزكاران از محرماتست ).

( انجام واجبات )

و بروایت ابى السفاتج در این حدیث زیاد شده است : پس خداى پروردگار خویش نسبت بآنچه بر شما واجب كرده پروا كنید.

(استوارى عمل و مداومت بر آن)

(باب عبادت )

(نیت )

شرح ­_مقصود از عمل عبادات و طاعات و مراد به نیت قصد تقرب بخدایتعالى ست پس نماز و روزه و حج و امثال آن بدون قصد تقرب و رضاى حق تعالى صحیح نیست و هیچ اجرو پاداشى ندارد و نیز اعمالى كه بر انسان واجب نیست مانند صدقه دادن و تعلیم و ارشاد زمانى موجب پاداش و ثواب گردد كه به نیت تقرب و رضاى خدا انجام گیرد.

( در اهمیت این عمل یعنی نیت همان بس که در نماز به درگاه الهی رخ محسوب می‌شود و لذا اگر امام جماعت به نیت اخذ مزد یا حق قدم و یا هر عنوان دیگر از خلایق پول بگیرد نماز او باطل و نماز پس نمازها هم باطل می‌شود و السلام )

(باب )

و فرمود: براى موعظه و پند مرگ كافى است و براى بى نیازى یقین كافى است و براى مشغول بودن عبادت بس است .

( میانه روى در عبادت )

شرح _مقصود نهى از زیاده روى در مستحبات است ، بنحوى كه انسان را از شوق و نشاط بیندازد بنده مؤمن باید تا میل و رغبت دارد به ادعیه و نمازهاى مستحب پردازد و چون كسالت عارضش شد و افسرده گشت خود را بكار دیگرى سرگرم كند.

شرح ­_مجلسى (قدّس سرّه) گوید: چون خدا بنده ئى را بسبب عقاید و اخلاق نیك و رعایت شرایط عمل كه یكى از آنها تقوى است دوست دارداو را به بهشت ببرد، و حاصل اخبارى كه در این باب رسیده این است كه : سعى و كوشش در كیفیت عمل بهتر ازسعى در كمیت آن است و سعى در تصحیح عقاید و اخلاق مهمتر از سعى در بسیارى عمل است .

( درباره كسى كه ثواب خدا را بر عملى بشنود )

شرح ­_به مضنون این دو روایت روایت دیگرى هم وارد شده كه به حد استفاضه رسیده است . و مرحوم مجلسى برخى از آنها را در مرآت العقول ذكر مى كند. این روایات به اخبار من بلغ معروفست و نتیجه و مضنون آنها به تسامح در ادله سنن مشهور گشته است ، و حاصل این روایت این است كه :

چنانچه مسلمانى بشنود یا در كتابى به بیند كه اگر كسى مثلا چنین نمازى را بخواند چنان پاداشى را در دنیا یا در آخرت به او داده مى شود، پس اگر او آن نماز را گزارد خدا آن پاداش را به او مى دهد. اگر چه واقع حقیقت چنان نباشد و آ گوینده و كتاب دروغى جعل كرده و یا اشتباه كرده باشند، زیرا كردم و فضل خدا زیاد است و به خود اجازه نمى دهد كه چون بنده اى به او ظن پیدا كرد و امیدوار شد ناامیدش كند، از این رو فقها و دانشمندان اسلامى گفته اند درباره مستحبات نماز لازم نیست كه همیشه دنبال خبرى صحیح و موثق بگردیم ، بلكه به اخبار ضعیف و مجهول در این در این باره مى توان استناد كرد، بخلاف و اجبابت و محرمات كه جز با خبر صحیح و موثق ثابت نگردد. اخبار من بلغ را اصولیین در باب برائت و احتیاط ذكر نموده و برخى از محدثین هم در بیان و شرح این احادیث تفاصیلى مى دهند و در مقدار دلالت و استفاده استجابت از این اخبار، اشكالات و جوابهائى ذكر نموده و نقض و ابرامهائى كرده اند كه مناسب این مختصر نیست به مرآت العقول ج 2 ص 106 رجوع شود. ( پس تو ای عاقل دانا و خردمند بر این روایات جعلی و توجیهات بلا وجه آن توجه نما که چگونه تصور شده‌است که خدا رضایت داده است به پیروی از اهل اسلام از جعلیات و برای آن‌ها شاخصه تشخیص یعنی کتاب خدا را قرار نداده است و چگونه فرد جاعل و کذاب برای خدا تعیین تکلیف می‌نماید با دروغ بافی‌ها و جعل حدیث و چگونه خدا اساس رسالت و نبوت و شریعت و ... را بازیچه قرار می دهد برای گروهی معلوم‌الحال به طور مثال احمقی جعل نماید که اگر کسی یک بار سوره حمد را بخواند خدا او و پدر مادر و اجداد و تمامی نسل و نتیجه ی او از آتش نجات داده و به شفاعت او احدی را به دوزخ نمی برد پس معاویه بن ابی‌سفیان آن را بخواند و پدر و مادر منافق و هرزه ی خود و سگ توله‌اش یزید و تمامی بنی‌امیه و بنی مروان را به بهشت ببرد و در دوزخ را با شفاعت خود ببندد و در بهشت را بر همه کافران و منافقان و مجرمان و...، باز کند و البته نخواهد پذیرفت چنین جعلی را هیچ عقل سالم و آگاه بلکه آن‌ها را به مزبله دان تاریخ می‌فرستد زیرا ضدیت آن با عقل و آیات کتاب خدا اظهر من الشمس است و السلام )

( باب صبر)

شرح _اگر ایمان را به انسانى تشبیح كنیم صبر به منزله سر آن انسان و اخلاق و صفات دیگر ایمانى به منزله اعضاء و جوارح دیگر است واین تشبیح و یا از لحاظ قوم و ثبات صفات حمیده به صفت صبر است ، چنانكه از حدیث بعد این معنى استفاده مى شود.

سپس فرمود: در هر كارى صبر را از دست مده زیرا خداى عزوجل محمد صلى الله علیه و آله را معبوث فرمود و او را امر بصبر و مدارا كرد و فرمود: (((بر آنچه مى گویند صبر كن و از آنها ببر بریدنى نیكو مرا با تكذیب كنان نعمت دار واگذار - 11 سوره 73 -))) و باز خداى تبارك و تعالى فرمود: (((بدى را به آنچه نیكوتر است دفع كن ، تا آنكه میان تو و او دشمنى است مانند دوستى مهربان شود، و این خصلت را جز كسانى كه صبر كنند بر نخورند و جز بهره دار بزرگ درنیابد، 36 سوره 41))).

رسول خدا صلى الله علیه و آله هم صبر نمود تا او را به امور بزرگى نسبت دادند و متهم كردند (مانند سحر و جنون و كذب ) او دلتنگ شد، خداى عزوجل این آیه نازل فرمود: (((ما مى دانیم كه تو سینه ات از آنچه مى گویند تنگ مى شود، با ستایش پروردگارت تسبیح گوى و از سجده گذاران باش ، 98 سوره 15))) سپس تكذیبش كردند و متهمش نمودند، از آن روز عمگین شد و خداى عزوجل نازل فرمود كه : (((ما مى دانیم كه سخنان آنان تو را غمگین مى كند آنها تو را تكذیب نمى كنند بلكه ستمگران آیات خدا را تكذیب مى كنند پیش از تو نیز پیامبرانى تكذیب شدند و بر تكذیب شدن و اذیت دیدن صبر كردند تا نصرت ما به آنها رسید 34 سوره 6))).

پس پیغمبر صلى الله علیه و آله خود را به صبر ملزم ساخت ، تا آنها تجاوز كردند و خداى تبارك و تعالى را به زبان آوردند و او را تكذیب كرند، پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود: درباره خودم و خاندان و آبرویم صبر كردم ولى نسبت به بد گفتن به معبودم صبر ندارم ، خداى عزوجل نازل فرمود كه : (((ما آسمانها و زمین و فضا را در شش روز آفریدیم و هیچ خستگى به ما نرسد بر آنچه مى گویند صبر كن ، 38 سوره 50))).

پس پیغمبر صلى الله علیه و آله در همه احوال صبر كرد با مامان از عترتش به او مژده دادند و آنها را به صبر معرفى كردند و خدا - جل ثناءه - فرمود: (((چون صابر بودند و به آیات ما یقین داشتند، ایشان را پیشوایانى ساختیم كه به امر ما هدایت كنند، 24 سوره 32))) در این هنگام پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود: صبر نیست به ایمان مگر مانند سر است نسبت به تن ، پس خدى عزوجل هم از صبر او شكر گزارى كرد و نازل فرمود: (((كلمه نیكوى پروردگارت درباره پسران اسرائیل بپاداش صبریكه كرده بودند انجام یافت و آنچه را فرعون و قومش مى ساختند و (اشجار و كاخهائى كه ) بر مى افراشتند واژگون كردیم 137 سوره 7))).

پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود: این بشارت است و انتقام پس خداى عزوجل نبرد و كشتار مشركین را به او اجازه فرمود و نازل كرد كه : (((مشركان را هر كجا یافتید بكشید و بگیرید و محاصره كنید و در هر كمینگاهى سر راهشان بنشینید، 6 سوره 9))) (((آنها را بكشید هر جا یافتید 191 سوره 2))) پس خدا آنها را به دست پیغمبر صلى الله علیه و آله و دوستانش بكشت و آن را پاداش صبرش قرار داد، علاوه بر آنچه در آخرت برایش ذخیره كرد، پس هر كه صبر كند و بحساب خدا گذارد، از دنیا نرود تا آنكه خدا چشمش را درباره (سركوبى دشمنان روشن كند، علاوه بر آنچه در آخرت برایش ذخیره كند. ( و این است البته پاداش صبر بر مصائب برای حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف که ذات اقدس احدیت جل جلاله و پاداش صبر او را ظهور پر جلالت او قرار خواهد داد و وعده عظیم خود را به مقدسین عالم در ارثیت دادن زمین به صالحین محقق خواهد فرمود و جهان پر از ظلم و جور را به عدالت مطلقه الهی تا ابدالآباد مشهون خواهد فرمود و کلمه عدالت او در جهان حاکم خواهد گردید اللهم صل الا محمد و آل محمد و عجل فرجهم فرجنا بهم آمین یا رب عالمین)

است نسبت به تن ، چون سر از تن جدا شود بدن فاسد گردد، و چون صبر از كارها جدا شود، كارها فاسد شود.

حضرت فرمود: اگر صبر كنى مورد غبطه قرارگیرى (حال خوشى پیدا مى كنى كه مردم بتو رشك مى برند) و اگر صبر نكنى مقدرات خدا جارى گردد، چه تو راضى باشى یا ناراضى .

و ذكر نیز بر دو گونه است : ذكر خداى عزوجل هنگام مصیبت و بهتر از آن ذكر یاد خداست در آنچه بر تو حرام كرده ، تا مانع تو شود.

امام در تعیین امام و ....، از قبل یعنی کلام رسول خدا و خبر ذات اقدس الهی و ....، خودداری می نماییم)

و در روایت ابن ابى یعفور است كه فرمود: با صبر بر مصیبتها غلبه كنید.

شرح ­_از این روایت استفاده مى شود كه مؤمن زیاد بلا مى بیند و صبر از لوازم ایمان است و مقاومت صبر از بلا بیشتر است .

شرح ­_یعنى ما هر بلا و مصیبتى را پیش از آمدنش میدانیم ، ولى بر سر شیعه ناگهان و ندانسته وارد مى شود، از اینرون تحملش براى آنها دشوارتر است و یا اینكه ما ثوابى را كه خدا بصابران میدهد و حكمت مصیبت دیدن مردم و رفعت درجه و مقام را بسبب صبر بخوبى میدانیم . بدینجهت صبر كردن بر ما گواراترست تا بر شیعیان ما كه این مطالب را چون ما نمیدانند.

(باب شكر)

و ایمنى از دگرگونى . ( معنی ضرب‌المثل معروف که شکر نعمت نعمتت افزون کند کفر نعمت یعنی ناسپاسی به نعمت از کفت بیرون کند)

خدایتعالى : پروردگارا! مرا درون بردنى نیك برون بر برون بردنى نیك ، و براى من از نزد خویش دلیل و تسلطى نصرت آور مقرر دارد، 80 سوره 17))).( پس توجه نما تو ای مخاطب ارجمند در این فراز به کلام امام معصوم که شکرگزاری و سپاس خداوند در عطای ثروت و درآمد و ...؛ پرداخت حقوق حقه آن است و لذا موقوفه خواران اگر به وقف عمل ننمایند و به نیت واقف و به نرخ روز عمل ننماید پس آن‌ها در زمره ستیزه گران با خدا و رسول و امامان معصوم هستند و ...، یعنی مشرک و کافر یعنی ناسپاس والسلام زیرا ثمره کار آن‌ها اشاعه فقر و فحشا و مرگ برای پیروان حضرت محمد رسول خداست و السلام)

شرح _استدراج اشاره به آیه شریفه سنستدرجهم من حیث لایعملون دارد. مجمع البحرین در معنى آیه گوید: یعنى آنها را اندك اندك میگیریم و ناگهان گرفتارشان نمیكنم ، مانند كسیكه از نردبان درجه بدرجه یعنى پله پله میرود تا به پله بالا رسد و استدراج خدا نسبت به بنده اینستكه هرگاه گناه تازه ئى كند خدا باو نعمت تازه ئى دهد و توبه و استغفار را از یاد او ببرد.

بگوید آن بلا باو نرسد.( و البته این شکر گزاری همراه است با عند لزوم در صورت توانایی به امداد فردی و اجتماعی به آن افراد محروم و نیازمند تا شکرگزاری تو وفق کلام معصوم به درگاه ذات اقدس اذیت مورد قبول واقع شود).

اى موسى : مرا چنانكه سزاوار است شكر گزار، عرض كرد: پروردگارا! ترا چگونه چنانكه سزاوار است شكر گزارم ، در صورتیكه هر شكرى كه ترا نمایم ، آن هم نعمتى است كه تو بمن عطا فرموده ئى ؟ فرمود: این موسى ! اكنون كه دانستى آن شكر گزاریت هم از من است ، مرا شكر كردى (چنانكه سزاوار من است .)

و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر كه با خدا راست باشد (یعنى دل و زبان و ظاهرش و باطنش موافق باشد) نجات یابد (چنانكه جانب نوح (ع ) دعائیرا كه بزبان

میگفت ، دلش هم باور داشت ، از اینرو نجات یافت ، با آنكه در میان گروهى منكر و بى دین گرفتار بود).

( خوش خلقى )

پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: براى چه ؟ رفیق شما كه خوش خلق بود، ظرف آبى بیاورید، چون آنرا آوردند، دست در آن برد و بر زمین پاشید، سپس فرمود: بكنید: گوركنها كندند، زمین مثل ریگ نرمى بود كه روى آنها میریخت .

شرح _گویا رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از اظهار تعجب خویش میخواهد بفهماند، حسن خلق موجب سهولت امر است در دنیا و آخرت و بدخلقى باعث دشوارى و سختى است در دنیا و آخرت . و سختى و صلابت زمین از طبیعت خود اوست ، سپس اظهار اعجاز یا امرى طبیعى كه كیفیتش معلوم نیست ، زمین سخت را نرم و ملایم فرمود.

روزى رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در مسجد نشسته بود كه كنیز یكى از انصار آمد و خود او هم ایستاده بود، كنیز گوشه جامه پیغمبر را گرفت ، پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بخاطر آن زن برخاست ، ولى او چیزى نگفت ، پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هم باو چیزى نفرمود، تا سه بار اینكار كرد، پیغمبر در مرتبه چهارم برخاست و كنیز پشت سرش بود، آنگاه كنیز رشته اى از جامه حضرت برگرفت و برگشت .

مردم باو گفتند خدا: ترا چنین و چنان كند كه رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) سه بار نگهداشتى و چیزى باو نگفتى ، كه او هم بتو چیزى نفرمود: از پیغمبر چه میخواستى ؟

كنیز گفت : ما بیمارى داریم ، اهل خانه مرا فرستادند كه رشته اى از جامه پیغمبر برگیرم تا بیمار از آن شفا جوید، و چون خواستم رشته را برگیرم ، مرا دید و برخاست ، من از او شرم كردم كه رشته را برگیرم در حالیكه مرا میبیند، و نمیخواستم در گرفتن رشته با او مشورت كنم ، تا (در مرتبه چهارم ) برگرفتم .

که مورد رضایت خداست حاصل شود پس نگارنده مثالی را مذکور می نماید و سپس مخاطب گرامی آن را به تمامی امور عظیم که از معصومین علیهم‌السلام و و عجل فرجهم صادر گردیده و نیز از پیروان ایشان تسری دهد مانند آنچه حضرت مالک اشتر رحمةالله علیه نقل گردیده و یا از علمای بزرگ ما و ...؛ نگارنده روزی در یکی از خیابان‌ها ساری در زمان و پارک خودرو به ماشینی جوانی ضربه وارد نمودم ولی آن جوان با خشم و غضب غضب فراوان از ماشین پیاده شد و بدون مقدمه چند فحش زشت را با صدای بلند به بنده نسار نمود و من درحالی‌که از خودرو خود پیاده شدم به ایشان گفتم اولاً که به ماشین شما خسارتی وارد نشد و اگر می‌شد من در خدمت شما بودم و خسارت به شما تقدیم می‌کردم پس این چه حرف‌هایی بدی بود که شما زدید جوان درحالی‌که نمی‌خواست از غرور خود دست بکشد با تهدید گفت سوار ماشینت خودت بشو و برو و ...، آری من هنوز هم ناراحت هستند ولی خوشحالم که مانند او عکس‌العمل نشان ندادم و به او و خودم صدمه روحی و جسمی وارد ننمودم و بلکه بحرانی را که این‌گونه به وجود آمده بود این‌گونه مدیریت کردم و آن را حسنی خلق نامیدم )

( باب خوشروئى )

و در روایت دیگر (بجاى پسران عبدالمطلب ) پسران هاشم فرموده .

(راستگوئى و اداء امانت)

شرح _مراد اینستكه هر پیغمبرى راستگو و امانت دار بوده و یا آنكه این دو صفت در برنامه شریعت او بوده كه باید تبلیغ كند و بمردم بگوید.

( باب حیا)

شرح :مقصوداز كند زبانى كم گوئى است كه از علائم ایمانست ، زیرا پرگو عالبا از دروغ و غیبت و تهمت و امثال آن بركنار نمیماند، ولى كندى دل ، مساوى با جهل و شك است كه مذموم و ناپسندیده باشد.

( باب عفو و گذشت )

شرح :یعنى اگر شخصى را كه بتو ستمى كرده بود بخشیدى و از او در گذشتى ، سپس دانستى كه آن گذشت مورد نداشته زیرا آن ستمگرمتنبه نگشت و از گذشت خود پشیمان شدى ، این پشیمانى بهتر و آسانتر است از موردیكه ستمگر را مجازات كنى وسپس بفهمى ، اگر از او میگذشتى و او را میبخشیدى بهتر بود.

اما بهتر بودن اولى از دومى بجهت همین اخبار و نیز آیات شریفه ایستكه خدایتعالى بعفو و گذشت دستور میدهد و اما آسان تر بودنش براى اینستكه از ستمگر بخشیده میتوان انتقام گرفت ، ولى جبران كیفر بیجا بسى مشكل و دشوار است .

حضرت فرمود: فلانى ! غلام گفت : لبیك ،

فرمود: گرسنه اى ؟ گفت نه ، آقاى من !

فرمود: برهنه اى : گفت : نه ، آقاى من !

فرمود: پس چرا این را برداشتى ؟ گفت : این را دلم میخواست .

فرمود: برو، این خرما هم از تو، و فرمود او را رها كنید.

خداوند دوزخ را خلق نمی کرد پس دوزخ برای ستمکارانی است که بایستی به کیفر ظلم و ستم خود در آن تا ابدالآباد معذب باشند مانند ستیزه‌گران با امامان معصوم و قاتلان ایشان و قاتلان شیعیان و دوستداران و نیز قاتلان انسان‌های بی‌گناه و...، همانگونه که خداوند می‌فرماید ( الا لعنت الله از ظالمین که اهل دوزخ جاوید هستند )

(فرو خوردن خشم )

شرح :انسان با هر كسى رفاقت و آمیزش دارد، هر چه بیشتر طبق میل و خواسته او رفتار كند، رفاقت و دوستى آنها محكم تر و پایدارترمیگردد. امام صادق (ع ) مى فرماید: خدایتعالى دین اسلام را براى مصاحبت و همدمى شما انتخاب فرمود، و آنچه او را خوش آید و طبق میلش میباشد، سخاوت و خوشخلقى است ، ایندو صفت را داشته باشید تا دوستى شما با اسلام محكم و پایدار شود.

( حلم و خویشتن دارى )

( خاموشى و نگهدارى زبان )