فتح مکه تفسیر سوره فتح

مشخصات کتاب

سرشناسه: مهدوی دامغانی، علی، 1341 -

عنوان و نام پديدآور: فتح مکه: تفسیر سوره فتح/ علی مهدوی‌دامغانی؛ ویرایش اصغر غلامی، صادق طالبی.

مشخصات نشر: تهران: دلیل ما، 1401.

مشخصات ظاهری: 505ص.

فروست: سلسله مباحث آیات وحی.

شابک:978-600-442-289-5

وضعیت فهرست نویسی: فاپا

یادداشت: کتابنامه : ص. [487] - 505 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر: تفسیر سوره فتح.

موضوع: تفاسیر (سوره فتح)

رده بندی کنگره: BP285

رده بندی دیویی: 297/825

شماره کتابشناسی ملی: 8801835

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فاپا

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشريف) شهرستان بروجن

ویراستار دیجیتالی: زینب رمضانی

اشاره

فتح مکه (تفسیر سوره فتح)

مولف: علی مهدوی دامغانی

انتشارات دلیل ما

ویرایش: اصغر غلامی، صادق طالبی

پژوهش: محمد جواد مهدوی دامغانی

صفحه آرایی: محمد جواد اسلامی، محمد طاهر پور

طراح ومدیر هنری: محمد اهوز

چاپ اول: زمستان 1401

تیراژ: 500 صفحه

چاپ: نگین

شابک: 5_ 289_ 442_ 600 _ 978

نلفن و نمابر: 37744988_ 3773343 (9825 +)

دفتر مرکزی: قم. خیابان معلم. مجتمع ناشران. طبقه ششم. واحد 612 و 613

(ارتباط با ما) www. dalilema.ir / Info dalilema.ir (خرید آنلاین)

مراکز پخش: خیابان معلم. مجتمع ناشران. طبقه همکف. واحد 9/ تلفن 37733413 / 37744988

قم. خیابان صفائیه. روبروی کوچه 38. پلاک 759 / تلفن: 37737011 / 377370001

تهران. خیابان انقلاب. خیابان فخر رازی. نبش بن بست ری. پلاک 61/ تلفن: 66464141

مهشد. چهار راه شهداء. صلع شمالی باغ نادری. کوچه شهید خوراکیان. مجتمع گنجینه کتاب. طبقه اول / تلفن: 5_ 32237113

سرشناسه: مهدوی دامغانی، علی، 1341 -

عنوان و نام پديدآور: فتح مکه: تفسیر سوره فتح/ علی مهدوی‌دامغانی؛ ویرایش اصغر غلامی، صادق طالبی.

مشخصات نشر: تهران: دلیل ما، 1401.

مشخصات ظاهری: 505ص.

فروست: سلسله مباحث آیات وحی.

شابک:978-600-442-289-5

وضعیت فهرست نویسی: فاپا

یادداشت: کتابنامه : ص. [487] - 505 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر: تفسیر سوره فتح.

موضوع: تفاسیر (سوره فتح)

رده بندی کنگره: BP285

رده بندی دیویی: 297/825

شماره کتابشناسی ملی: 8801835

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فاپا

بِسمِ اللهُ الرَّحمن الرَّحیم

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم

اَلْحَمْدُ للهِ وَصَلَّى الله عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّد

اَللهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ

في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةِ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً

وَدليلاً وَعَيْناً حَتَّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلاً.

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله الّذي علّمنا حقايق المعاني ودقائق البيان وفقّهنا معالم دينه بالحجة والبرهان واعطي عقولنا اصولاً كافية نهتدي بها الى لطائف معاني القرآن بقدر الطاقة والامكان وصلى الله على خير خلقه وصفوة رسله محمّد وآله الطاهرين الّذين أذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهيراً واللعن على أعدائهم اجمعين.

أمّا بعد روى عن اميرالمؤمنين عليه افضل صلوات المصلين:

وَاعْلَمُوا أَنَّ القُرآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِي لا يَغُشُ، وَ الهَادِي الَّذِي لا يُضِلُّ، وَالمُحَدِّثُ الَّذِي لا يَكذِبُ؛

بدانید! این قرآن نصیحت کننده ای است که هرگز کسی را فریب نمی دهد، و هدایت گریست که هیچ گاه کسی را گمراه نمی سازد وسخن گویی است که هرگز دروغ نمی گوید.

وَ مَا جَالَسَ هَذَا القُرآنَ أَحَدٌ إِلَّا قَامَ عَنهُ بِزِيادَةٍ أَو نُقصَانٍ: زِيَادَةٍ فِي هُدًى، أَو نُقصَانٍ مِن عَمِيَّ؛ ⁽¹⁾

هیچ کس در کنار این قرآن ننشسته جز اینکه از کنار آن با زیاده یا نقصانی برخاسته، زیادتی در هدایت یا نقصانی از کوردلی و جهالت.

روشن است که هر یک از سوره های قرآن کریم (بلکه آیات آن) دارای ویژگی های متعدد و متفاوتی است که در دیگر آیات و سوریافت نشود؛ در این بین، سورۀ مبارکۀ فتح مشتمل بر لطائف و خصائصی است، لذا پیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله وسلّم در وصف آن فرمود:

لَقَدْ نَزَلَتْ عَلَيَّ آيَةً هِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيه. ⁽¹⁾

این سوره گنجینه ای از مفاهیم و مصادیق ارزشمند و والای انسانی است که بر تارک قرآن مجید می درخشد.

فتح مفتاحی است به بوستان مستور قلب همۀ آنان که اسلام چون رائحه ای دل انگیز بر سویدای جانشان می نشیند.

فتح صدایی رسا و وعدۀ به حق الهی است، بشارت به ظفر و انتصار، و ندای آمرزش گناهان شیعیان (لِيَغْفِرَ لَكَ اللهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ مَا تَأَخَّرَ) ⁽²⁾و این نهایت تکریم وجود مبارک حضرت ختمی مرتبت از ناحیۀ خداوند متعال _ جلت عظمته _ است؛ که به يُمن وجود حضرتش ذنوب امّتش را مورد آمرزش و مغفرت قرار داده، بلکه اکتفا به این ننماید و فزون بر آن، ذنوب امّت را منسوب به آن حضرت فرموده، ⁽³⁾به این معنا که هر چه لطف و رحمت و مغفرت از ناحیۀ پروردگار است همه و همه به بركت و يُمن وجود مبارکش که منشا تمامی خیرات و عنایات و برکات نازله بر ماسوى الله ازلاً وابداً بوده، محقق می گردد.

فتح مُهری است بر بلندای جهان، تا آن زمان که در کائنات نفَسی بر می آید و حیات

جاری است؛ ایمان بر شرک، اسلام بر کفر، دینداری و تدیّن بر بی ایمانی و ضلالت غالب و پیروز است.

فتح ندایی است در روح و جان انسان مؤمن، که در هنگام غلبه و استیلاء بر خویش غرّه نشود و بداند که این خدای متعال است که راه را می گشاید و پیروزی و نصرت را روزی می فرماید، ضمير «نا» در إنا فتحنا بیانگر حکومت و همراهی و شراکت الهی است که انسان را از تاریکی های غرور و خودبینی بیرون می آورد.

در تفسیر این سوره گرانسنگ و پر رمز و راز بر آن بوده ایم تا به چراغی که از نور آیات الهی و روایات واردۀ معصومین علیهم السَّلام بر ساخته ایم، چهار گوشه ی این سوره و زوایای مختلف آن را به قدر وسع خویش روشن سازیم تا شاید توشه ای گردد برای لحظات سخت و دشوار گذار از گذر قیامت، باشد که مقبول دیدگان بزرگان بنده نواز افتد و این کمترین را از تحف تذکار خویش محروم نفرمایند.

امید آنکه شرح لطائف و ظرایف مکنون در این سورۀ مبارکه، مقبول درگاه حضرت بقیة الله الاعظم _ ارواح العالمين له الفداء و عجل الله تعالى فرجه الشريف _ كه واسطۀ تمام فیض بر خلق است واقع گردد که «و ما توفيقي الا بالله عليه توكلت وإليه أنيب).⁽¹⁾

پروردگارا! به فضل و رحمتت سلف صالح و علی الخصوص مرحوم والد ، آیت الله حاج شیخ محمّدرضا مهدوی دامغانی و جدّ ماجد، آیت الله العظمی دامغانی را از برکات و هدایای گرانسنگ فتح مستفیض فرما و ما را نیز به کرم عمّ و فضل جمّ خویش از تحف بی بدیل فتح بهره مند گردان و بر خوان گسترده آیات ربانی اش نازل بفرما.

رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِي مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَآخِرُ دَعْوَانَا أَنْ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

قم المقدسه، صفر الخیر 1443 ھ.

على مهدوی دامغانی _ عفى عنه و عن والديه _

پیشگفتار

اشاره

بسم الله الرحمن الرحيم

حمد خدای تبارک و تعالی را که به ما عمری عنایت کرد و توفیقی مرحمت فرمود تا بتوانیم سورۀ دیگری از سور قرآن مجید را تفسیر کنیم.

بدون تردید قرآن کلام خداوند سبحان و (تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ) است. خداوند این کتاب نورانی را به عنوان رحمت و برای هدایت بندگان بر رسول خویش حضرت خاتم الانبیاء صلَّى الله عليه وآله فرو فرستاده است؛ خدای متعال خطاب به رسول اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله می فرماید:

(وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ)؛ ⁽¹⁾

و ما قرآن را بر تو نازل کردیم که روشن کنندۀ همه چیز و مایۀ هدایت و رحمت و بشارت برای مسلمانان است

خداوند هم چنین کتاب خود را بیانی برای مردم و موعظه ای برای اهل تقوا شناسانده و فرموده است:

هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ؛ ⁽²⁾)این توضیحی برای مردم و هدایت و اندرزی برای پرهیزکاران است.

به تصریح خدای سبحان، قرآن حکمتی است که بندگان را بدان موعظه می کند؛ به مؤمنان بشارت می دهد و کافران را هشدار. به همین جهت خداوند مؤمنان را به تدبّر در آن ترغیب می کند، و در ملامت آنان که در قرآن تدبّر نمی کنند فرموده است:(أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبِ أَقْفَالُهَا؛ ⁽¹⁾)آیا آنان در قرآن نمی اندیشند یا بر دل هایشان قفل نهاده شده است ؟قرآن منبع و سرچشمۀ علم است و همواره جریان دارد. ائمه علیهم السَّلام تصریح فرموده اند که:مَا مِنْ أَمْرٍ يَخْتَلِفُ فِيهِ اثْنَانِ إِلَّا وَ لَهُ أَصْلُّ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَكِنْ لَا تَبْلُغُهُ عُقُولُ الرِّجَالِ؛ ⁽²)هیچ امری نیست که دو نفر در آن اختلاف کنند، مگر اینکه برای آن امر در کتاب خدای عزوجل اصلی وجود دارد، ولیکن عقول مردمان بدان نمی رسد.امام باقر علیه السَّلام فرمودند:إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يَدَعْ شَيْئاً يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلَّا أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ؛ ⁽³)خدای تبارک و تعالی هیچ چیزی را که امت بدان نیازمند باشند، وا نگذاشت مگر آنکه در کتاب خودش آن را نازل فرمود.در حدیث دیگر آمده است:مَا مِنْ شَيْءٍ تَطْلُبُونَهُ مِنْ حِرْزِ مِنْ حَرقٍ أو غري أو سرق أو إفلات داية مِنْ صَاحِبِهَا أَوْ ضَالَّةٍ أَوْ آبِقٍ إِلَّا وَ هُوَ فِي الْقُرْآن؛ ⁽⁴)هیچ چیزی نیست که به دنبال آن بگردید، اعم از حرز از آتش سوزی یا

غرق شدن یا سرقت، یا فرار حیوان از صاحب خود یا گمشده یا بنده ای که از ارباب خود گریخته باشد، مگر این که همان در قرآن هست.بر اساس معارف اعتقادی ما، شکّی نیست که مخاطب كلام الاهى، اولا و بالذّات، شخص خاتم الانبیاء صلَّی اللهُ علیه وآله است، خداوند تمام علم را از طریق کلام خویش به آن حضرت افاضه فرموده است و علم از طریق ایشان به دیگران _ اعم از انبیاء و اوصیاء و اولیاء و سایر بندگان _ می رسد. حضرت امام رضا علیه السَّلام در حدیثی قدسی فرموده اند:عَنِ اللَّهِ جَلَّ جَلالُهُ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنا خَلَقْتُ الْخَلْقَ بِقُدْرَتِي فَاخْتَرْتُ مِنْهُمْ مَنْ شِئْتُ مِنْ أَنْبِيَائِي وَاخْتَرْتُ مِنْ جَمِيعِهِمْ مُحَمَّداً صلَّی اللهُ علیه وآله حَبِيباً وَ خَلِيلاً وَصَفِيّاً فَبَعَثْتُهُ رَسُولاً إِلَى خَلْقِي وَاصْطَفَيْتُ لَهُ عَلِيّاً فَجَعَلْتُهُ لَهُ أَخاً وَ وَصِيّاً وَ وَزِيراً وَ مُؤَدِّياً عَنْهُ مِنْ بَعْدِهِ إِلَى خَلْقِي وَ خَلِيفَتِي عَلَى علیه السَّلام عِبَادِي لِيُبَيِّنَ لَهُمْ كِتَابِي وَ يَسِيرَ فِيهِمْ بِحُكْمِي وَ جَعَلْتُهُ الْعَلَمَ الْهَادِيَ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ بَابِيَ الَّذِي أُوتِيَ مِنْه؛ ⁽¹)از خدای عزوجل رسیده است که فرمود: من خدایی هستم که جز من معبودی نیست، من به قدرت خود خلق را آفریدم و از میان آن ها، هر یک از انبیاء خود را که خواستم، برگزیدم و از جمیع آنان محمّد صلَّی اللهُ علیه وآله را برگزیدم، پس او را رسولی به سوی خلق خویش برانگیختم. و علی علیه السَّلام را برای او برگزیدم، پس او را برای محمد صلَّی اللهُ علیه وآله برادر و وزیر و ادا کنندۀ امور حضرتش بعد از او قرار دادم. و او را خلیفهٔ خود بر بندگانم قرار دادم تا کتاب مرا برای آنان بیان کند. و او را باب خود قرار دادم که از آن به خلق عطا می کنم.بر همین اساس در روایات تصریح شده است که:إِنَّمَا يَعْرِفُ الْقُرآنَ مَنْ خُوطِبَ بِه. ⁽²)

و یا فرموده اند:مَا يَعْرِفُ الْقُرآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ. ⁽¹)قرآن خطاب به پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله نازل شده و علوم آن تنها به حضرتش افاضه گشته است. بر اساس آموزههای معتبر دینی، رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله نیز علوم قرآن را به امير المؤمنين علیه السَّلام و سایر اهل بیت علیهم السَّلام تعلیم فرموده است. پس تنها ایشان حاملان علوم قرآن هستند. اینان اند مصداق کلام قرآن کریم که علوم قرآن فقط در سینۀ کسانی است که به ایشان علم عطا شده است. ⁽²لذا امیر المؤمنین علیه السَّلام می فرمایند:)ذَلِكَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ فَلَنْ يَنْطِقَ لَكُمْ، أُخْبِرُكُمْ عَنْهُ أَنَّ فِيهِ عِلْمَ مَا مَضَى وَعِلْمَ مَا يَأْتِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ حُكْمَ مَا بَيْنَكُمْ وَ بَيَانَ مَا أَصْبَحْتُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ فَلَوْ سَأَلْتُمُونِي عَنْهُ لَأَخْبَرْتُكُمْ عَنْهُ لِأَنِّي أَعْلَمُكُم؛ ⁽³)این قرآن است، پس آن را به سخن آورید. ولی برای شما سخن نمی گوید، من از آن به شما خبر می دهم. همانا در آن علم گذشته و علم اموری که تا روز قیامت خواهد آمد و حکم آنچه در میان شما وجود دارد و بیان آنچه در آن اختلاف کرده اید، هست. پس چنانچه از من دربارهٔ آن بپرسید، قطعاً از آن به شما خبر می دهم، چرا که بدون تردید من عالم ترین شما هستم.در روایت دیگر آمده است:نَحْنُ حِزْبُ اللَّهِ الْغَالِبُونَ وَ عِتْرَةُ رَسُولِ اللَّهِ الْأَقْرَبُونَ وَ أَهْلُ بَيْتِهِ الطَّيِّبُونَ وَ أَحَدُ الثَّقَلَيْنِ الذَيْنِ جَعَلَنَا رَسُولُ اللَّهِ ثَانِيَ كِتَابِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى الَّذِي فِيهِ تَفْصِيلُ كُلِّ شَيْءٍ _ لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ

يَدَيْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ وَالْمُعَوَّلُ عَلَيْنَا فِي تَفْسِيرِهِ وَ لَا يُبْطِتُنَا تَأْوِيلُهُ بَلْ نَتَّبِعُ حَقَائِقَه؛ ⁽¹)ماییم حزب غالب خدا و عترت نزدیک پیامبرش، و یکی از دو ثقل هستیم که رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله ما را همراه کتاب خدا قرار داده است که تفصیل همه چیز در آن است و از پیش رو و از پشت سر آن باطل بیرون نمی آید. در تفسیر آن به ما نیازمندی وجود دارد. ما بر اساس ظنّ، آن را تأویل نمی کنیم، بلکه از حقایق آن پیروی می کنیم.قرآن برای تربیت همه مردم عالَم _ اعم از کافر و مؤمن و کوچک و بزرگ و زن و مرد و ... در همۀ زمان ها _ نازل شده است. لذا کتاب خدا حاوی آیاتی است که همواره می تواند برای بشر درس باشد.سورۀ مبارکه فتح سوره ای تاریخی است و مطالبی را دربارۀ ماجرای صلح حدیبیه بیان می کند؛ امّا تک تک آیات آن برای امور فردی و زندگی خانوادگی و اجتماعی افراد درس است. خدای تبارک و تعالی توفیق تدبّر، توفیق قرائت و توفيق تأمل و تفکر در این آیات عظمی را به ما مرحمت فرماید.در مجموعه حاضر کوشیده ایم تا با بهره گیری از تعالیم معلمان قرآن، سورۀ مبارکۀ «فتح» را تفسیر کنیم.سورۀ مبارکۀ «فتح» در مدینۀ منوره نازل شده و مشتمل بر آیاتی است که از جهت اعتقادی و تاریخی اهمیت ویژه ای دارند. مرحوم ابوالفتوح رازی دربارهٔ این سوره می نویسد:مدنی است و بیست و نه آیت و پانصد و شصت کلمه است و دو هزار و چهارصد و سی و هشت حرف دارد. ⁽²)

فضائل و خواص و آثاری که برای قرائت این سورۀ مبارکه بیان شده است را دربارۀ کمتر سوره ای می توان دید. عادت و روش مفسران این است که در ابتدای سوره به ذکر روایاتی در فضیلت قرائت و تلاوت سوره می پردازند. ما نیز به تبعیت از بزرگان در ابتدا چند روایت از روایات وارد شده در این زمینه مطرح می کنیم.

## فصل اول: خواص و آثار قرائت سورۀ «فتح»### اشاره

### فضیلت سورۀ مبارکۀ «فتح»#### اشارهدر فضیلت سورۀ مبارکۀ «فتح» و محبوب بودن این سوره نزد رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله روایات متعددی وارد شده است که در این جا به ذکر برخی از آن ها می پردازیم.مرحوم صدوق در ثواب الأعمال به اسناد خویش از امام صادق علیه السَّلام درباره خواص و آثار قرائت و فضیلت سورۀ مبارکۀ «فتح» نقل می کند:عن أبي عبد الله علیه السَّلام قال: حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ وَنِسَاءَكُمْ وَ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنَ التَّلَفِ بِقِرَاءَةِ _ ﴿ إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ مِمَّنْ يُدْمِنُ قِرَاءَتَهَا نَادَى مُنَادٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْمِعَ الْخَلَائِقَ أَنْتَ مِنْ عِبَادِيَ الْمُخْلَصِينَ الْحِقُوهُ بِالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِي وَ أَدْخِلُوهُ جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَاسْقُوهُ مِنَ الرَّحِيقِ الْمَخْتُومِ بِمِزَاجِ الْكَافُورِ؛⁽¹⁾)از امام صادق علیه السَّلام روایت شده است که فرمودند: اموال و زنان خود و آنچه در مالکیت شماست را از تلف شدن محافظت کنید، به واسطۀ قرائت سورۀ (إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا ؛ پس همانا اگر از کسانی باشید که بر قرائت این سوره)

مداومت می کنند، در روز قیامت منادیی ندا خواهد داد به طوری که همه خلایق می شنوند (و می گوید: تو از بندگان مخلص من هستی، او را به بندگان مخلص من ملحق سازید و در باغ های پر نعمت بهشت داخل کنید و از رحیق مختوم (نوشیدنی بهشتی که در شیشه های مخصوص مُهر شده) و با کافور مخلوط شده است، بنوشانید.)#### 1. محافظت از مال و عیالبر اساس این حدیث شریف، قرائت سورۀ مبارکۀ «فتح» مال و همسر و تمام آنچه را که در ملکیت شخص است در حصن و پناهگاه قرار می دهد و از آن ها محافظت می کند که تلف نشوند؛ لذا در گذشته آیۀ شریفه ( إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا را مكتوب و بر سر در خانه ها نصب می کردند. چرا که سوره مبارکۀ «فتح» حصنی برای حفظ خانه است و اموال و اشخاصی را که در خانه هستند از خطرات حفظ می کند.)#### 2. قرار گرفتن در زمره بندگان خالصیکی دیگر از آثار سورۀ مبارکۀ «فتح» این است که اگر کسی بر قرائت آن مداومت داشته باشد در روز قیامت در زمرۀ بندگان مخلص (خالص شده خدا قرار می گیرد. بندگان مخلص کسانی هستند که از دین خداوند یعنی از دین خالصی پیروی می کنند که ویژۀ خدای تعالی است. خداوند در سورۀ مبارکه زمر می فرماید:)(أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ؛ ⁽¹⁾)هوشیار باشید! که فقط دین خالص برای خداوند است.بندگان خالص شدۀ خداوند کسانی هستند که فقط خدا را عبادت می کنند و دین خود

را برای او خالص می گردانند؛ چنان که خدای سبحان می فرماید:(وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ؛⁽¹⁾)و به آن ها دستوری داده نشده بود جز این که خداوند را بپرستند و دین خود را برای او خالص گردانند.#### 3. قرار گرفتن در زمرۀ بندگان صالحامتیاز مداومت بر قرائت سورۀ فتح در قیامت به این یک مورد ( قرار گرفتن در زمرۀ بندگان خالص منحصر نیست، بلکه خداوند دستور می دهد که او را در گروه و زمرۀ بندگان صالح وارد کنند و بدین سبب ابوابی از رحمت الهی بر او گشوده می شود.)بر اساس آموزه های قرآنی مراد از بندگان صالح خدا نیز انبیاء و اولیاء هستند.خداوند سبحان می فرماید:(وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِّنَ الصَّالِحِينَ ؛ ⁽²⁾)و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس همگی از صالحان هستند#### منظور از صالحان##### اشارهصالحان؛ همان کسانی هستند که خداوند به ایشان نعمت بخشیده و اطاعت کنندگان از خدا و رسول او و پیامبران و صدیقین و شهداء با ایشان همراهند. خدای متعال دربارۀ آنان می فرماید:(وَ مَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا؛ ⁽³⁾)

و کسانی که از خداوند و رسول او اطاعت کنند پس آن ها (در بهشت با کسانی خواهند بود که خداوند نعمت خویش را بر آنان ارزانی داشته است، که آنان پیامبران و صدیقان و شهیدان و صالحانند و حال آنکه ایشان رفیقان خوبی هستند.)پس صالحان مقام و منزلت بس والایی دارند؛ به طوری که بر اساس آیات متعددی از قرآن کریم، انبیاء الهی از خداوند درخواست کرده اند که آنان را در زمرۀصالحان قرار دهد.##### الف: درخواست حضرت سلیمان برای ملحق شدن به صالحانبر اساس آنچه که در قرآن آمده است، حضرت سلیمان نبی علیه السَّلام از خداوند درخواست می کند که او را به رحمت خویش به صالحان ملحق کند.وقتی حضرت سلیمان علیه السَّلام وارد سرزمین مورچگان شد، شنید مورچه ای به سایر مورچه ها می گوید به لانه های خود بروید تا زیر پای سلیمان و لشکریانش پایمال و نابود نشوید؛ چرا که آنان نمی فهمند و شعور ندارد. حضرت سلیمان علیه السَّلام از سخن مورچه به خنده افتاد و عرضه داشت:(رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ؛ ⁽¹⁾)پروردگارا! به من توفیق بده که شکر نعمت هایی را که به من و والدینم ارزانی داشته ای به جا آورم و کار شایسته ای که آن را می پسندی انجام دهم و مرا به رحمت خود در شمار بندگان صالح خویش داخل فرما.##### ب: درخواست حضرت ابراهیم علیه السَّلام برای ملحق شدن به صالحاننمونه دیگر دعا و درخواست حضرت ابراهیم علیه السَّلام است که وقتی می خواست

توحید خود را مسجّل کند، گفت:﴿وَالَّذِي أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ * رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ ؛ ⁽¹⁾)پروردگار من آن کسی است که امید دارم روز جزا گناهانم را ببخشد.پروردگارا! به من حکمت عطا کن و مرا به صالحان ملحق گردان.این آیات شریفه به خوبی، عظمت جایگاه صالحان را روشن می سازد و یادآوری می کند که حتی نبیّ اولوالعزم و موحّدی در سطح حضرت ابراهیم علیه السَّلام نیز از خدا تقاضا دارد که او را به صالحان ملحق کند.##### ج: درخواست حضرت یوسف علیه السَّلام برای ملحق شدن به صالحانحضرت یوسف علیه السَّلام نیز از خدای سبحان چنین درخواستی داشت و عرضه نمود:(رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ ... تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَالْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ؛ ⁽²⁾ پروردگارا! نصیبی از حکومت به من بخشیدی و بعضی از تعبیر خواب ها را به من تعليم فرمودی ... ؛ مرا مسلمان بمیران و به صالحان ملحق فرما.

قرائت سوره «فتح» و ملحق شدن به صالحان

بنابراین صالحان از مقام و منزلت بسیار والا و بلندی برخوردارند که انبیاء بزرگ خداوند درخواست ملحق شدن به ایشان را دارند، در حالی که به فرمودۀ حضرت امام صادق علیه السَّلام: امّت مرحومه ⁽³⁾

برای اطلاع بیشتر مراجعه شود: به کمال الدین شیخ صدوق، ج 1، ص 159 _ 160؛ ابن عساکر، تاریخ مدينة الدمشق، ج 47، ص 382؛ ابن کثیر دمشقی، قصص الأنبياء، ج 2، ص 418 _ 419؛ الکافی، ج 8، ص 344؛ ابن شاذان قمی، الفضائل، ص 9؛ هیثمی، مجمع الزوائد، ج 7، ص 224؛ الفتن، ج 2، ص 593

در زمرۀ صالحان قرار می گیرند و صالحان کسانی هستند که مؤمنان در هر نماز به ایشان نیز سلام می دهند و می گویند: «السلام علینا و على عباد الله الصالحين».

نیل به این جایگاه از برکات سورۀ مبارکه فتح است؛ هم چنین یکی از برکات حضرت خاتم الانبیاء صلَّى اللهُ عليهِ وآله است که این سورۀ مبارکه به واسطهٔ ایشان از ناحیۀ خدای تبارک و تعالی نازل شده است و امّت مرحومه با مداومت بر قرائت آن، به چنان جایگاه و درجاتی نائل می شوند. به همین خاطر حضرت رسول اکرم صلَّى اللهُ عليهِ وآله فرمودند:

این سوره یا این آیه برای من از دنیا و هر آنچه در دنیاست محبوب تر است.⁽¹⁾

وارد شدن در بهشت

خداوند بعد از آنکه مداومت کنندگان بر قرائت سورۀ مبارکۀ «فتح» را در زمرهٔ بندگان خالص خویش قرار داد و به صالحان ملحق فرمود، دستور می دهد که ایشان را به بهشت ببرند و از شراب های مخصوص بهشتی که در شیشه های مخصوص و مُهر شده است و با کافور مخلوط است، بنوشانند.

5. افتخار همراهی پیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليهِ وآله

چنان که گذشت سورۀ مباکۀ «فتح» سوره ای ویژه است و چنین روایاتی دربارهٔ کمتر سوره ای از قرآن وارد شده است. مرحوم شیخ طبرسی در مجمع البیان از

ابی بن کعب که کاتب قرآن و صحابی خاص رسول اکرم صلَّى اللهُ عليهِ وآله است، دربارۀ فضیلت سورۀ مبارکۀ «فتح» نقل می کند:

عن النبی صلَّى اللهُ عليهِ وآله قَالَ: مَنْ قَرَأَهَا فَكَأَنَّمَا شَهِدَ مَعَ مُحَمَّدٍ صلَّى اللهُ عليهِ وآله فَتْحَ مَكَّةَ؛ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى فَكَأَنَّمَا كَانَ مَعَ مَنْ بَايَعَ مُحَمَّداً صلَّى اللهُ عليهِ وآله تَحْتَ الشَّجَرَةِ؛ ⁽¹⁾

از پیامبر صلَّى اللهُ عليهِ وآله روایت شده است که فرمودند: «هر کس این سوره را قرائت کند پس چنان است که گویا همراه محمّد صلَّى اللهُ عليهِ وآله در فتح مکه حاضر بوده است. و در روایت دیگری آمده است: «چنان است که گویا همراه کسانی بوده است که در زیر درخت با محمد صلَّى اللهُ عليهِ وآله بیعت کردند.

بر این اساس قرائت کنندۀ این سوره در زمرۀ افرادی قرار می گیرد که در رکاب پیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليهِ وآله شهید شدند و یا در شمار افرادی قرار می گیرد که در صلح حدیبیه کنار رسول اکرم صلَّى اللهُ عليهِ وآله بودند.

در صلح حدیبیه حدود 1400 نفر از مسلمانان همراه نبی مکرم اسلام صلَّى اللهُ عليهِ وآله بودند و برای متبرک شدن به آب وضوی پیامبر صلَّى اللهُ عليهِ وآله، از هم سبقت می گرفتند به طوری که قطره ای از آب وضوی حضرتش بر زمین نمی افتاد. ⁽²⁾

6. سورۀ «فتح» محبوب رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله

در کتب تفاسیر از انس بن مالک روایت شده است که گفت:

لَمَّا رَجَعْنَا مِنْ غَزَاءِ الْحُدَيْبِيَةً وَ قَدْ حِيلَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ نُسُكِنَا فَنَحْنُ بَيْنَ الْحُزْنِ وَ الْكَأْبَةِ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: (إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلَّى اللهُ عليه وآله: لَقَدْ نَزَلَتْ عَلَيَّ آيَةً هِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا؛ ⁽¹⁾

وقتی از جنگ حدیبیه بازگشتیم در حالی که میان ما و مناسک حج ما مانع ایجاده شده بود و لذاما در حالت حزن و دل شکستگی بودیم. خدای عز وجل (سورۀ مباركۀ) إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا را نازل کرد. پس رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمودند: به تحقیق آیه ای بر من نازل شد که نزد من از دنیا و هر آنچه در آن است، محبوب تر است.)بر اساس این روایت، مسلمانان به قصد انجام مناسک حج تا حدیبیه در نزدیکی مکه (حدود بیست کیلومتری مکه رفته بودند، امّا مردم مکه اجازه ندادند که مسلمانان وارد مکه شده و مناسک خود را به جای آورند به همین خاطر مسلمانان خیلی محزون و دل شکسته بودند و در حالی که آنان با حزن و اندوه به مدینه باز می گشتند، خداوند سورۀ مبارکه «فتح» را نازل کرد و موجب شادمانی رسول اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله شد. روایت دیگر در فضیلت سورۀ مبارکۀ «فتح» حدیثی است که بخاری در «صحیح» خود بدین شرح نقل کرده است:)عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلمَ كَانَ يَسِيرُ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَ عُمَرُ بْن الْخَطَّابِ يَسِيرُ مَعَهُ لَيْلاً... قَالَ عُمَرُ: فبحث رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ سَلَمَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ،

فَقَالَ: لَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَيَّ اللَّيْلَةَ سُورَةٌ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، ثُمَّ قَرَأَ: ﴿إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً؛)... زید بن اسلم از پدرش روایت کرد که حضرت رسول اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله در یکی از سفرهای خود حرکت می کرد و عمر بن خطاب هم شبی همراه ایشان راه می رفت ... عمر گفت: ... پس نزد رسول الله صلَّى اللهُ عليه وآله رفتم و به ایشان سلام کردم. رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله فرمودند: امشب سوره ای بر من نازل شد که قطعاً نزد من از آنچه که خورشید بر آن می تابد دوست داشتنی تر است سپس این آیه را قرائت کردند: ﴿إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا.)این روایت از معدود روایاتی است که عمر بن الخطاب نقل کرده و از روات دیگر نیز، نقل شده است. همچنین این روایت در کتب معتبرۀ شیعه نیز آمده است؛ در تفسیر مجمع البیان می نویسد:فكأنما مع من بايع محمداً صلَّى اللهُ عليه وآله تحت الشجرة. عمر بن الخطاب قال: كنا مع رسول الله صلَّى اللهُ عليه وآله في سفر فقال: نَزَلَتْ عَلَيَّ الْبَارِحَة سُورَةٌ هِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا إِنَّا فَتَحْنَا إِلَى قُوْلِهِ ﴿ وَمَا تَأَخَّرِ؛ أورده البخاري في الصحيح؛ ⁽¹⁾)(هر کس این سوره را بخواند پس گویا همراه بیعت کنندگان با محمّد صلَّى اللهُ عليه وآله در زیر درخت بوده است. عمر بن خطاب گوید: ما در سفری همراه رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله بودیم پس ایشان فرمودند: ب گذته سوره ای بر من نازل شد که آن نزد من از دنیا و آنچه در دنیا هست محبوب تر است و آن (إِنَّا فَتَحْنَا) تا قول خدای تعالی: (و ما تاخّر) است. بخاری آن را در «الصحیح» آورده است.)

بر اساس این روایت هر کس سورۀ مبارکۀ «فتح» را قرائت کند گویا همراه مؤمنانی بوده است که در بیعت رضوان، زیر درخت با پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله تجدید عهد و میثاق کرده اند.روایت دیگر در این زمینه، حدیثی است که حافظ و کاتب قرآن و صحابی بزرگ رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله یعنی عبدالله بن مسعود این چنین نقل کرده است:عَنْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ قَالَ: أَقْبَلَ رَسُولُ اللهِ صلَّی اللهُ علیه وآله مِنَ الْحُدَيْبِيَةً فَجَعَلَتْ نَاقَتُهُ تُنْقِلُ فَتُقَدِّمُنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ: إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا فَأَدْرَكْنَا رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ بِهِ مِنَ السُّرُورِ مَا شَاءَ اللَّهُ، فَأَخْبَرَ أَنَّهَا نَزَلَتْ عَلَيْهِ؛ ⁽¹)از عبدالله بن مسعود روایت شده است که گفت رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله از حدیبیه باز می گشتند که شتر سواری ایشان یک مرتبه سنگین شد و آهسته حرکت می کرد، پس ما پیش افتادیم و جلوتر رفتیم. پس خدای تبارک و تعالی این سوره را بر ایشان نازل کرد: ﴿ إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا.)پس رسول الله صلَّی اللهُ علیه وآله خود را به ما رساند در حالی که شادمانی و سروری بر ایشان وارد شده بود که میزان آن را فقط خداوند می داند، و ایشان خبر داد که این سوره بر حضرتش نازل شده است.#### ثواب قرائت سورۀ فتح در روایات به نحو علت تامه نیستهمچنان که ( در آثار منتشر شده پیشین در مقام بیان روایات وارد شده در فضیلت سوره های مختلف ⁽²) متذکر شده ایم؛ این گونه روایات از قبیل مقتضی است،)

نه علت تامّه؛ یعنی چنین نیست که اگر فاسق شارب خمری یا سارقی یا قاتل یا کافر و مشرک و یا کسی که عاق والدین است این سورۀ شریفه را قرائت کرد و یا حتی بر قرائت آن مداومت داشت؛ به درجات یاد شده در روایات نائل شود.)بلکه این ثواب ها در صورتی به قاری سورۀ «فتح» و مداومت کننده بر تلاوت آن، اعطا می شود که سایر شرایط سعادت و نجات نیز در او موجود باشد و مانعی در کار نباشد.پس اگر موانعی هم چون: کبر، عجب، بخل و سایر رذائل اخلاقی و سیئات اعمال در فرد نباشد قرائت همین سوره برای ترفیع درجات شخص تا اعلاء علیین کافی است.باید توجه داشت که علت تامّه نبودن یا مقتضی بودن قرائت سورۀ فتح منقصتی برای آن نیست؛ چرا که سایر اعمال عبادی نیز همین طور هستند. به عنوان مثال: حج، از افضل اعمال است، امّا بدون تردید این عمل از امثال «حجّاج بن يوسف » پذیرفته نیست و حجاج، علی رغم این که حج های بسیاری به جا آورده بود، راهی به اعلا علیین ندارد.روشن است که عدم نیل افرادی نظیر حجّاج به ثواب حج، به معنای وجود نقصانی در حج نیست. همین طور نرسیدن عده ای به ثواب قرائت قرآن و سوره های آن، هرگز دلیل بر منقصت قرآن نیست.ابن ملجم بسیار روزه می گرفت، حافظ قرآن بود و نماز زیاد می خواند امّا چون سایر شرایط رشد و کمال در او موجود نبود و موانعی در مسیر سعادت وی قرار داشت، لذا «اشقى الأشقيا» شد.در نتیجه چنان که در حج ،نماز، روزه، جهاد، شهادت و سایر اعمال عبادی کاستی و نقصانی نمی باشد، همین طور در قرائت سورۀ فتح نیز منقصتی نیست. امّا برای رسیدن به اجر و ثواب های ذکر شده بر قرائت این سوره، قابل باید قابلیت داشته باشد

و متمّم فاعليّت فاعل و مکمّل قابلیت قابل، باید محقق شود تا مقتضی اثر کند و شخص را به آن درجات و کمالات برساند.بر این اساس احدی نمی تواند روایات، این چنینی را استهزا و تمسخر کند و با اضافه کردن اباطیل به این روایات آن ها را مستمسکی برای مضحکه و ملعبۀ دین قرار دهد. دین ما می گوید: «قرائت یک سوره از قرآن قابلیّت دارد که انسان را به مراتب عالیه برساند، به شرط آن که سایر امور محقق باشد». پس روشن است که این حقیقت، در تمام اعمال نیک و عبادات جریان و سریان دارد.

## فصل دوم: تفسیر آیات سورۀ مبارکۀ «فتح»### اشارهفصل دوم: تفسیر آیات سورۀ مبارکۀ «فتح»

### آیه اوّل#### اشاره(بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم * إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا ؛)به نام خداوند بخشنده بخشایش گر * همانا ما فتح را نصیب تو کردیم، آن هم فتحی آشکار.#### تعظیم و تفخیم «فتح مبین»هرگاه خدای تبارک و تعالی می خواهد یک نعمت بزرگ و موهبت عظمایی را بیان کند با ضمیر «متکلم مع الغیر» بیان می کند نظیر آیات شریفه زیر:(إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ؛ ⁽¹⁾« ما » به تو کوثر عطا کردیم.)(إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا؛ ⁽²⁾«ما» تو را شاهد و بشارت دهنده و انذار کننده فرستادیم.)(إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ؛ ⁽³⁾«ما» راه را به انسان نشان می دهیم و مردم را هدایت می کنیم.)

نعمت هدایت، اعطای کوثر، ارسال رسول و نبوت و خاتمیت پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله عظیمی هستند که خداوند آنها را با «متكلم مع الغير» و تعبیر «إنّا» بیان کرده است. در آیۀ اول سورۀ «فتح» نیز امر عظیم فتح مکه یا صلح حدیبیه را با «متکلم مع الغیر » بیان می کند و به رسولش می فرماید:«ما» فتح و پیروزی را نصیب تو کردیم.خدای تعالی با تعظیم و تبجیل خاص می فرماید:«ما» برای تو فتح را به ارمغان آوردیم، فتحی آشکار را نصیب تو ساختیم که بر دشمنان دیرینۀ خود غلبه پیدا کنی و به واسطۀ این فتح، کلمۀ توحید در سراسر عالم طنین انداز شود و ذکر تو در شبه جزیرۀ عربستان و فراتر از آن مرتفع گردد.«انّ» برای تأکید است، و «نا» بیانگر تعظیم، «فتحنا » تبجیل است، خود «فتح» نیز دارای تفخیم و تعظیم است و علاوه بر آن، فتح به صفت «مبين » نیز متصف و موصوف شده است.#### معنای «فتح» در لغت«فتح» در لغت ضد إغلاق و به معنای پیروزی و گشایش است؛ در التحقيق في كلمات القرآن دربارۀ معنای لغوی فتح می نویسد: «فتح؛ اصل صحیحی است که بر خلاف بسته شدن، دلالت می کند». ⁽¹)هم چنین در قاموس قرآن آمده است: «فتح به معنای گشودن و باز کردن است؛ خواه محسوس باشد و خواه معنوی، که مراد پیروزی و رهایی از ستمکاران است». ⁽²)

راغب اصفهانی می گوید: «فتح، رفع بسته بودن و از بین رفتن اشکال است و آن، دو گونه است: یکی با چشم دیده می شود: مانند باز شدن درب و امثال آن ... ؛ و دومی با بصیرت درک می شود، همچون گشایش گرفتاری و آن، از بین رفتن اندوه است ...». ⁽¹)صاحب کتاب العین و ابن منظور در لسان العرب و فیّومی در مصباح المنیر نیز فتح را نقیض اغلاق معنا کرده اند. ⁽²)#### فتح ؛ نقطه مقابل اغلاقگفته می شود: «الاشیاء تعرف باضدادها» ⁽³لذا در بیشتر کتب لغت، «فتح» را به ضدّ آن یعنی اغلاق معنا کرده اند. « غَلِق» چیزی است که بسته و گرفته باشد و اغلاق به معنای بسته و دربند بودن است و ضد آن، فتح به معنای گشایش می باشد. در معجم مقابیس اللغة آمده است:)غلق: غین و لام و قاف اصل واحد و صحیح است که بر گیر افتادن چیزی در چیزی دلالت می کند. ⁽⁴)و نیز گفته شده: غلق به معنای رهن و گرو در دست گرو گیرنده است. ⁽⁵برخی نیز غَلَق را ضيق صدر معنا کرده اند. ⁽⁶⁾)

و در فرهنگ ابجدی می نویسد:غَلَقَ _ غَلقاً الباب: در را بست. این کلمه ضد (فتحه است. ⁽¹⁾)در نتیجه فتح نقطه مقابل اغلاق و غلق و بیانگر گشایش و پیروزی است و (فَتْحًا مُّبِينًا یعنی یک پیروزی و گشایش آشکار.)#### آراء مختلف در مراد خداوند از «فتح مبین»دربارهٔ این که مراد از فتح مبین در آیۀ شریفه چیست، دیدگاه های مختلفی وجود دارد و مفسران در این که آیا مراد «فتح مکه» است یا «فتح خیبر» یا «صلح حدیبیه » اختلاف نظر دارند. روایات نیز در این باب مختلف.اند. ⁽²)الف: برخی فرموده اند: مراد از «فتح مبین» در آیۀ مبارکه، فتح مکه مکرمه است که در سال هشتم هجرت رخ داد؛ این قول از حضرت امام رضا علیه السَّلام روایت شده است که بعداً بدان خواهیم پرداخت. ⁽³)ب: جمعی قائل شده اند: مراد از «فتح مبین» در این آیۀ شریفه، فتح خیبر است که در سال هفتم هجرت اتفاق افتاد. بر این قول نیز روایتی وارد شده است. ⁽⁴)ج: جمع دیگری از مفسرین فرموده اند: مراد از «فتح مبین» صلح حدیبیه می باشد که در سال ششم هجرت رقم خورده است.

#### «فتح مبين» بودن صلح حدیبیهاز آن جا که سورهۀ مبارکۀ «فتح» بعد از صلح حدیبیه نازل شده، لذا این قول که مراد از «فتح مبین» صلح حدیبیه باشد، بیشتر تقویت می شود. علاوه بر این که بر این دیدگاه روایاتی نیز وارد شده است؛ مرحوم شیخ طبرسی در «جوامع الجامع» می فرماید:وقيل: هُوَ فَتْحُ الْحُدَيْبِيَةً؛ فَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلَّى اللهُ عليه وآله لَمَّا رَجَعَ مِنَ الْحُدَيْبِيَةً قَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ: مَا هَذَا الْفَتْحُ لَقَدْ صُدِدْنَا عَنِ الْبَيْتِ وَ صُدَّ هَدْيُنَا؟ فَقَالَ صلَّى اللهُ عليه وآله: بِئْسَ الْكَلَامُ هَذَا، بَلْ هُوَ أَعْظَمُ الْفُتُوح؛ قَدْ رَضِيَ الْمُشْرِكُونَ أَنْ يَدْفَعُوكَمْ عَنْ بِلَادِهِمْ بِالرَّاحِ وَ يَسْأَلُوكُمُ الْقَضِيَّةً وَ رَغِبُوا إِلَيْكُمْ فِي الْأَمَانِ وَ قَدْ رَأَوْا مِنْكُمْ مَا كَرِهُوا؛ ⁽¹)و گفته شده است: مراد از آن فتح حدیبیه است؛ بدان که روایت شده است: «وقتی رسول الله صلَّى اللهُ عليه وآله از حدیبیه بازگشتند، مردی از اصحاب ایشان گفت: این (صلح فتح نبود [چرا که ] آنان ما را از ورود به بیت ( الله الحرام ) مانع شدند و از قربانی کردن شترهایمان جلوگیری کردند!)پس رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله فرمودند: «این چه کلام ناشایستی است، بلکه آن (صلح حدیبیه بزرگ ترین فتوحات بود. مشرکان راضی شدند که شما را به راحتی و بدون مشکل از دیار خودشان بازگردانند و رأی و نظر شما را پرسیدند (و شما را به رسمیت شناختند) و رغبت به سوی شما پیدا کردند که در امان باشید، و حال آن که از شما چیزهایی دیده بودند که خوشایندشان نبود».)#### برخی ثمرات صلح حدیبیه در روایت رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآلهبر اساس این روایت، رسول اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله با اشاره به ثمرات صلح حدیبیه آن را با عظمت ترین فتوحات معرفی کرده اند و یادآور شده اند که مشرکان تا پیش از

صلح حدیبیه با مسلمانان سر جنگ داشتند. ⁽¹اما اکنون مسلمین تا بیست کیلومتری مکه آمده اند و مشرکین به آنه ا تعرضی نکرده و به راحتی تن به صلح داده اند. دشمنان سرسخت دیروز، در حدیبیه مسلمانان را به رسمیت شناخته و از آنان نظرخواهی نموده اند؛ شروط مسلمین را پذیرفته و در صلح نامه قید کرده اند.)یکی دیگر از اثرات صلح حدیبیه این بود که مسلمین امان یافتند و مشرکان به آنان رغبت پیدا کردند و حال آنکه پیش از آن مسلمانان امنیت نداشتند، چرا که مشرکین از مسلمین زخم خورده بودند و از آنان کینه داشتند. ⁽²)#### صلح حدیبیه زمینه ساز فتح خیبر و فتح مکهپیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله سیزده سال در مکه مکرمه و شش سال بعد از آن در مدینهٔ معظّمه مورد حصر و اذیت و آزارهای مختلف مشرکان بود. در مکّه آن حضرت را به همراه پیروانش در شعب ابی طالب محصور کردند. آزار و اذیت و تحقیر را به جایی رساندند که جمعی از مسلمین به حبشه مهاجرت کردند.حضرت رسول اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله نیز تن به هجرت دادند و در شبی که به لیلة المبيت معروف است حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام را در رختخواب خویش گذاشتند و با اشک و اندوه به سوی مدینه حرکت کردند و در مدینه هم آسایشی نداشتند.در طول شش سال ( تا قبل از صلح حدیبیه که در سال ششم هجرت رقم خورد ⁽³⁾هجمه کفّار و مشرکان بسیار شدید بود تا این که در جریان صلح حدیبیه بعد از)

نوزده سال، پیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله و پیروان حضرتش را به رسمیت شناختند و با ایشان معاهده و مصالحه برقرار کردند و همین امور زمینه را برای فتح خیبر و فتح مکّه فراهم آورد. این همان فتح عظیمی است که حضرت رسول صلَّى اللهُ عليه وآله از آن سخن گفته اند.#### زمینه سازی برای نشر احکام و آیات الهیاستدلال دیگری نیز برای «فتح مبین» بودن صلح حدیبیه مطرح شده است؛ مبنی بر این که مطالب عالیۀ دین اسلام و آیات بیّنات قرآن و معجزات باهرات رسول اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله از نظر معنوی به سراسر بلاد رسید و این فتح معنوی، حاصل صلح حدیبیه بود. بنابراین صلح حدیبیه از دو جهت فتح به شمار می رود:1. زمینه سازی برای پیروزی لشکر اسلام در برابر یهود و کفّار؛2. زمینه سازی برای نشر احکام اسلام و آیات الهی و فرهنگ و نهادینه شدن آن ها در میان مردم.#### خلاصه داستان صلح حدیبیه از بعد تاریخیبرای روشن تر شدن معنای آیه و مراد از فتح در آن و نیز به منظور جمع میان اقوال مفسرين و جمع بین روایات، لازم است که این داستان از بُعد تاریخی نیز بررسی گردد، خلاصۀ داستان حدیبیه به قرار زیر است:پیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله در عالم رؤیا مشاهده کردند که به همراه مسلمانان داخل مسجد الحرام شده و مناسک عمره را به جا آوردند. بر این اساس آن حضرت در ذی القعده سال ششم هجرت مردم مدینه و اصحاب خویش را خطاب قرار دادند و بعد از بیان رؤیای خویش، به مسلمانان فرمودند: به همراه من حرکت کنید تا به مکّه رویم و عمره به جا آوریم.این در حالی بود که سال های قبل از آن جنگ های بدر و احد و احزاب میان

مسلمانان و کفار مکّه واقع شده بود. بعد از این جنگ ها و در حالی که مشرکان مکّه به شدت با مسلمانان دشمنی می کردند و از آن ها کینه به دل داشتند، رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله اراده فرمودند در ماه ذی القعده به همراه مسلمانان برای انجام عمره به طرف مکّه حرکت کنند.لازم به یادآوری است که ماه ذی القعده از ماههای حرام است و سنت مردم مکّه این بود که هر کس در ماههای حرام با لباس احرام وارد مکّه شد، او را بپذیرند و هیچ مزاحمتی برای او ایجاد نکنند، تا او مناسک خود را به جای آورد. لذا حتی اگر آن شخص قاتل پدرشان بود به وی تعرض نمی کردند؛ چون آن ها پذیرفته بودند که مکّه محل امن است؛ چنان که خدای تعالی این حقیقت را یاد آوردی کرده و می فرماید:(وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا؛ ⁽¹⁾ و به یاد آورید زمانی را که خانه کعبه را محل بازگشت برای مردم و مکانی امن قرار دادیم.

و در موضعی دیگر می فرماید:

(فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا)؛ ⁽²⁾

در آن خانه نشانه های روشنی است (مانند) مقام ابراهیم و هر کس داخل آن شود ایمن باشد.

حضرت ابراهیم علیه السَّلام از خداوند خواست که خانۀ کعبه را محل امن قرار دهد و خداوند دعای او مستجاب کرد و فرمود:

من این جا را محل امن قرار می دهم و همه در امنیت اند، حتی حیوان و گیاه نیز در مکّه ایمن است و هیچ کس حق تعرض به گیاه و حیوان هم ندارد چه رسد به انسان.

لذا در زمان جاهلیت نیز این امر را مراعات می کردند و هر کس در ماه حرام با لباس احرام وارد مکّه می شد، هیچ کس حق نداشت به وی تعرض کند تا او مناسک خود را انجام دهد و خارج شود. ⁽¹⁾

بر همین اساس پیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله به همراه مسلمین به قصد انجام مناسک به طرف مکّه حرکت کردند. جمعیت همراه رسول اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله حدود هزار و چهارصد نفر بود. حضرت رسول صلَّى اللهُ عليه وآله با همراهان خود به منطقه ای در نزدیکی مکّه به نام عسفان رسیدند. در آن محل به پیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله پیغام رسید که شخصی خبر حرکت مسلمانان را به مردم مکّه رسانده و کفّار آماده شده و می خواهند با شما جنگ کنند و حال آن که رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله به قصد انجام مناسک به طرف مکّه حرکت کرده بودند و جز سلاح مسافر، که عبارت است از یک شمشیر درون غلاف، هیچ اسلحه ای به همراه نداشتند.

حضرت رسول اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله به این خبر اعتنا نکردند و به سیر خود ادامه دادند تا به محلی به نام حدیبیه (حدود بیست کیلومتری مکّه)رسیدند. ⁽²⁾

یامبر اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله فرمودند: در این محل توقف می کنبم.گفتند پاه خشک شده و آبی در این جا نیست.

رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله مقداری آب طلبیدند و مضمضه کردند و آب دهان مبارک را درون چاه ریختند و چاه پر از آب شد تا آنجا که به نقل صحابه اگر هزاران هزار نفر هم از آن آب بر می داشتند، آب چاه کم نمی شد. آب از چاه فوران کرد و همه متنعم شدند. ⁽³⁾

در این اثنا عروة بن مسعود ثقفى ⁽¹⁾

او کسی است که هم اهل طائف و هم اهل مکّه همه او را قبول دارند.( تفسير القمي، ج 26، ص البرهان، ج 4، ص 857)

پس چون خبر به آن ها رسید و با ابوسفیان بن حارث پسر خرد سالی بود گفت: قسم به خدا یا پیامبر مرا اجازه تشرف و شرفیابی دهد و یا بچه ام را برداشته و به بیابانی خشک و بی آب می رویم تا هر دو تشنه و گرسنه هلاک شویم، پس چون این خبر به پیامبر صلَّى اللهُ عليه وآله رسید بر آن ها رقّت و ترحّم کرد و به آنها اجازه داد، پس بر آن حضرت وارد شده و اسلام آوردند، و چون حضرت به مر الظهران (مکانی در نزدیکی مکّه) فرود آمد و از رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله خبری به قریش نمی رسید، ابوسفیان بن حرب و حکیم بن حزام و بدیل بن ورقاء شبانه بيرون آمدند تا کسب خبری نمایند، و عبّاس عموی پیامبر صلَّى اللهُ عليه وآله در این وقت با خود گفت چه بد صبحی است برای قریش، قسم به خدا هر آینه اگر رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله ناگهانی حمله کنند بر زمین حجاز و یک مرتبه داخل مکّه شوند هر آینه هلاک قریش خواهد بود تا آخر دنیا، پس عباس بیرون رفت در حالی که بر قاطر پیامبر صلَّى اللهُ عليه وآله سوار بود، ... عباس گوید: به خدا قسم من داشتم در میان جنگل اراک می گشتم و کسی را می خواستم که جریان را به او بگویم که صدای ابو سفیان و حکیم بن حزام و بدیل بن ورقاء را شنیدم و ابوسفیان می گفت : قسم به خدا که من شبی را مانند این شب هرگز از جهت روشنایی و آتش ندیدم .... صدایش را شناختم و گفتم: ای ابو حنظله ! و مقصودم ابوسفیان بود، پس او گفت : ابوالفضل تویی؟ گفتم: بلی. گفت: پدر و مادرم به فدای تو، چه خبر داری؟ گفتم این رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله از پشت سر که با ده هزار از مسلمین می آیند و شما تاب مقاومت با آن ها را ندارید. گفت: پس به چه چیز امر می کنی؟ گفتم: ردیف من بر این قاطر سوار شو تا برایت از رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله امان بگیرم، قسم به خدا اگر بر تو دست یابد گردنت را خواهد زد، پس ردیف من سوار شد. پس من ركاب میزدم ... تا اینکه به درب قبه و خیمه رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله رسیده و ... ... گفتم: ای رسول خدا! من او را پناه دادم. سپس در کنار رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله نشستم و سر مبارکش گرفته و گفتم: قسم به خدا هیچ کس جز من با آن حضرت در این روز او را نجات ندهد ... ؛ عباس گوید: پس او را در خطم الجبل تنگه وادی نگه داشته و قبائل بر او قبیله قبیله می گذشت و او می پرسید این ها کیستند؟ و این ها کیستند؟ و من می گفتم: این قبیلۀ اسلم و این قبیلهٔ جهنیه و این فلان قبیله است تا پیامبر خدا صلَّی اللهُ علیه وآله در هنگی که پرچم سبز داشتند از مهاجرین و انصار گذشت در حالی که غرق در اسلحه و آهن بودند و جز چشمشان چیزی از ایشان دیده نمی شد.

پس ابو سفيان (لعنه الله ) گفت : ای ابوالفضل! این ها کیستند؟ گفتم: این رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله است در میان مهاجرین و انصار . پس گفت: ای ابوالفضل! هر آینه برادر زاده ات صبح کرد در حالی که به پادشاهی بزرگی رسیده. گفتم: وای بر تو این نبوّت و مقام رسالت است. (مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 10، ص 847)

عروه نزد پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله رفت و گفت: مردم مکّه شما را نمی پذیرند و می خواهند با شما بجنگند و اگر وارد مکّه شوید خونریزی خواهد شد، لذا مصلحت نیست که به مکّه وارد شوید و بهتر است که منصرف شده و به مدینه بازگردید.

رسول اکرم صلّی اللهُ علیه وآله فرمودند: ما در ذو الحلیفه (مسجد شجره کنونی) مُحْرِم شده ایم و برای جنگ نیامده ایم و به جز سلاح مسافر اسلحه ای با خود نداریم. مرکب های ما نیز شتر است و همراه خود هدی (شترهایی برای قربانی کردن) آورده ایم.

عروه بازگشت و خبر را به کفّار مکّه رساند و آنها سُهیل بن عمرو را فرستادند و قرار بر این شد که مسلمانان و کفّار صلح نامه ای تنظیم و امضا کنند. صلح نامه ده بند داشت که برخی از بندهای آن عبارتند از:

هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَالْمَلَأُ مِنْ قُرَيْشٍ وَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو وَاصْطَلَحُوا عَلَى وَضْعِ الْحَرْبِ بَيْنَهُمْ عَشْرَ سِنِينَ - عَلَى أَنْ يَكُفَّ بَعْضٍ عَنْ بَعْضِ - وَ عَلَى أَنَّهُ لَا إِسْلَالٌ وَ لَا إِغْلَالٌ وَأَنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ غَيْبَةً مَكْفُوفَةٌ، وَأَنَّهُ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَدْخُلَ فِي عَهْدِ مُحَمَّدٍ وَ عَقْدِهِ فَعَلَ، وَ أَنَّ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَدْخُلَ فِي عَهْدِ قُرَيْشٍ وَعَقْدِهَا فَعَلَ، وَ أَنَّهُ مَنْ أَتَى مِنْ قُرَيْشٍ إِلَى أَصْحَابِ مُحَمَّدِ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيّهِ يَرُدُّهُ إِلَيْهِ - وَ أَنَّهُ مَنْ أَتَى قُرَيْشاً مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ لَمْ يَرُدَّهُ إِلَيْهِ، وَأَنْ يَكُونَ الْإِسْلَامُ ظَاهِراً بِمَكَّةَ لَا يُكْرَهُ أَحَدٌ عَلَى دِينِهِ، وَلَا يُؤْذَى وَ لَا يُعَيَّرُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً يَرْجِعُ عَنْهُمْ عَامَهُ هَذَا وَأَصْحَابَهُ - ثُمَّ يَدْخُلُ عَلَيْنَا فِي الْعَامِ الْقَابِلِ مَكَّةَ فَيُقِيمُ فِيهَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ _ وَ لَا يَدْخُلُ عَلَيْهَا بِسِلاح - إِلَّا سِلَاحَ الْمُسَافِرِ السُّيُوفَ فِي الْقِرَابِ » وَكَتَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ شَهِدَ عَلَى الْكِتَابِ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ. ( تفسیر القمی، ج 2، ص 313؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 81؛ بحار الأنوار، ج 20، ص 352)

در بین مذاکره خبر رسید که اهل مکّه فرستاده پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله (عثمان) را کشته اند، این خبر سبب تشتّت در صفوف مسلمین شد، لذا حضرت رسول صلّی اللهُ علیه وآله برای پایداری مسلمانان از آن ها در زیر درخت بیعت گرفتند. ⁽²⁾)بعد از این که صلح نامه میان رسول اکرم صلّی اللهُ علیه وآله و سهیل بن عمرو نوشته و امضا شد، سهیل یک نسخه از آن را به مکّه مکرمه برد و در کعبه معظمه آویخت. بعدها موریانه به جز كلمه «باسمك اللهم» همه عهدنامه را خورده بود، جبرئیل به رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله خبر رساند که موریانه صلح نامه را خورده و آن باطل شده است و لذا رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله بر خلاف یکی از بندهای صلح نامه که طرفین را به ده سال آتش بس کامل ملزم می کرد ⁽³، در سال هشتم هجرت به طرف مکّه مکرمه رفت و مکّه توسط مسلمانان فتح گردید. ⁽⁴⁾)

#### داستان صلح حدیبیه به روایت امام صادق علیه السَّلامداستان صلح حدیبیه و سبب نزول سورۀ مبارکۀ «فتح» در تفسیر علی بن ابراهیم قمی رحمة اللهُ با سندی معتبر از حضرت امام صادق علیه السَّلام روایت شده است، از آن جا که این روایت شریف تاریخی معتبر است، لذا در این جا، به نقل آن می پردازیم:در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است: پدرم از ابن ابی عمیر از ابن سنان از امام صادق علیه السَّلام بر من حدیث کرد که ( آن حضرت فرمودند: سبب نزول این سوره و این فتح عظیم این بود که همانا خدای عزوجل در خواب به رسول الله صلَّى اللهُ عليه وآله دستور داد که داخل مسجد الحرام شود و طواف کند و به همراه کسانی که سر خود را می تراشند، سرخویش را بتراشد.⁽¹⁾)پیامبر اکرم صلَّى اللهُ عليه وآله از این دستور به اصحاب خویش خبر دادند و آن ها را به خروج از مدینه امر کردند. بدین ترتیب، از مدینه خارج شده و چون در ذا الحلفيه فرود آمدند، برای عمره، احرام بستند و شترها را به همراه خود بردند. رسول الله صلَّى اللهُ عليه وآله شصت و شش شتر به همراه خود برد و به هنگام احرام خویش شترها را (به نشانۀ این که مخصوص حج هستند علامت گذاری کرد و از ذا الحلفيه محرم شدند و به مقصد عمره، تلبیه گفتند و هر کس از ایشان که شتر برهنه (قربانی)، یا شتر با جهاز داشت آن را حرکت داد.)وقتی خبر خروج رسول خدا صلَّى اللهُ عليه وآله همراه مسلمانان به قریش رسید، خالد بن ولید را با دویست سوار برای کمین فرستادند تا برای حمله به رسول الله صلَّى اللهُ عليه وآله به استقبال ایشان بروند. خالد بر روی کوه ها حضرت رسول صلَّى اللهُ عليه وآله را رصد می کرد،

پس هنگامی که مسلمانان مقداری راه پیمودند وقت نماز ظهر شد، پس بلال اذان گفت و رسول الله صلَّى اللهُ عليهِ وآله با مردم نماز خواند.خالد بن ولید گفت: اگر هنگامی که مسلمانان در نماز بودند به آن ها حمله میکردیم قطعاً بر آنان ضربه شدیدی می زدیم؛ چرا که مسلمانان نماز خود را قطع نمی کنند و لیکن الآن وقت نماز دیگر ایشان فرا می رسد که نزد آنان از نور چشمانشان محبوب تر است. بدین روی وقتی داخل در نماز شدند به آن ها حمله می کنیم. ⁽¹)پس جبرئیل علیه السَّلام بر رسول الله صلَّى اللهُ عليهِ وآله نازل شد و دستور نماز خوف را در ضمن این قول خدای عزوجل آورد:« و هرگاه ( در سفر در میان یاران بودی و برای آنان نماز (خوف ) به پا می داشتی » تا آخر آیه.)پس وقتی روز دوم رسید رسول الله صلى الله عليه وآله در حدیبیه فرود آمدند و حدیبیه نزدیک حرم (مکّه است. رسول خدا صلى الله عليه وآله در طول مسیر اعراب ( بادیه نشینان ) را به همراهی با خود فرا می خواندند، امّا احدی از ایشان تبعیت نمی کرد و می گفتند: آیا محمّد صلَّى اللهُ عليهِ وآله و اصحاب او طمع دارند که داخل حرم شوند در حالی که قریش در خانۀ مسلمانان، با آن ها جنگیدند ( و در جنگی که در منطقه مسلمانان بود و مسلمین در خانه های خودشان بودند) آن ها را به خاک و خون کشیدند، ⁽²⁾اکنون چگونه می خواهند در مکّه که شهر قریش است با آنان روبرو شوند؟! همانا محمّد صلى الله عليه وآله و اصحاب او هرگز به مدینه باز نخواهند گشت. پس وقتی رسول الله صلَّى اللهُ عليهِ وآله در حدیبیه فرود آمد، قریش خارج شدند و به لات)

و عزی قسم می خوردند که هرگز نگذارند رسول الله صلى الله عليه وسلم داخل مکّه شود. و در میان آن ها جاسوسی بود که اوضاع را رصد می کرد. رسول خدا صلى الله عليه وآله کسی را به سوی آنان فرستاد و پیغام داد که من برای جنگیدن نیامده ام، بلکه برای انجام مناسک خویش و نحر شترهایم آمده ام و گوشت آن ها را نیز برای شما می گذارم. ⁽¹مشرکان عروة بن مسعود ثقفی ⁽²را برای مذاکره فرستادند و او مردی عاقل و بسیار خردمند بود، وی همان کسی است که خداوند درباره اش این آیه را نازل فرموده است: ﴿ وَقَالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِیمٍ) و گفتند: چرا این قرآن بر مردی بزرگ از این دو منطقه فرو فرستاده نشده است ؟!)پس وقتی عروه نزد رسول الله صلى الله عليه وآله آمد، آن وضعیتی را که حضرت در آن بود خیلی بزرگ جلوه داد و گفت: ای محمد! تو قوم خود را ترک کردی و اکنون آن ها (اهل مکّه خانه های خود را رها کرده و همه بیرون آمده اند. حتی زن ها و بچه ها را آورده اند و به لات و عزی قسم می خورند که تا وقتی چشمی در میان آن ها پلک میزند (یعنی تا وقتی که یک نفر در میان آنها زنده باشد) نگذارند)

تو داخل مکّه شوی. چرا که همانا مکّه حرم ایشان است. ای محمد! آیا می خواهی همۀ قوم و خویش خود (یعنی قریش را از بین ببری ؟ رسول الله صلى الله عليه وآله فرمودند: من برای جنگ نیامدم. همانا آمده ام تا مناسک خودم را انجام بدهم و شترهایم را نحر کنم و گوشت آن ها را نیز برای آنان می گذارم. عروه گفت: به خدا قسم به منظور خود نخواهی رسید، چرا که تا به امروز ندیده بودم این چنین مانعی را که برای تو آماده شده است، برای شخص دیگری قرار داده باشند. ⁽¹⁾)پس عروه به سوی قریش بازگشت و جریان را به آن ها خبر داد. قریش گفتند: به خدا، چنانچه محمّد صلى الله عليه وآله وارد مکّه شود و عرب هم این را بشنوند قطعاً ما ذلیل می شویم و عرب بر ما جرأت پیدا می کنند.بدین روی قریش حفص بن احسنف و سهيل بن عمرو را فرستادند، پس وقتی چشم رسول الله صلَّی اللهُ علیه وآله به آن دو افتاد، فرمودند: وای بر قریش، جنگ ها آن ها را ضعیف و خسته و فرسوده کرده است؛ ای کاش من و عرب را تنها می گذاشتند و بین من و آن ها مانع نمی شدند و اگر من صادق باشم؛ سلطنت و ریاست را برای آنان به ارمغان آورده ام به علاوه نبوت و پیامبری را که به آن ها منسوب می شود، و اگر کاذب باشم گرگ های عرب مرا می درند (و شرّ مرا از سرشان بر می دارند؛ پس چرا خویشاوندانم با من جنگ می کنند امروز کسی از قریش چیزی از من نمی طلبد، که سخط خدا در آن نباشد، مگر این که او را اجابت می کنم.)وقتی آن دو به رسول الله صلى الله عليه وآله رسیدند گفتند: ای محمد! چرا امسال از شهر ما باز نمی گردی تا منتظر باشی و ببینی که کار تو و سرانجام عرب به کجا می رسد.

و سال بعد برگردی؟ همانا عرب از حرکت تو آگاه شده اند، بدین روی اگر شما داخل بلاد و حرم ما شوی موجب خوار شدن ما نزد اعراب می شود و آنان بر ما جرأت پیدا می کنند. اگر پیشنهاد ما را بپذیری، در مقابل ما سال آینده در این ماه سه روز راه بیت را برای شما باز می گذاریم تا مناسک خود را به جا آورید و باز گردید. ⁽¹)رسول الله صلى الله عليه وآله به این درخواست پاسخ مثبت دادند. نمایندگان قریش [در ادامه شرائط] به ایشان گفتند: هر کس از مردان ما نزد شما آمد تا مسلمان شود او را به ما باز گردانید و ما نیز هر کس را که از شما نزدمان آمد به شما باز می گردانیم.رسول الله صلى الله عليه وآله فرمودند: هر کس از مردان ما که نزد شما بیاید، به او نیازی نداریم ولیکن [قسمت اول این شرط را می پذیریم ] به شرط آنکه مسلمانانی که در مکّه اظهار اسلام می کنند، نباید مورد اذیت واقع شوند [و کارهای سخت بر آنان تحمیل نشود و آن ها را مجبور به بت پرستی نکنید] و نسبت به هیچ یک از آنچه که از شرائع اسلام انجام می دهند انکاری نداشته باشید و آن ها این شرط را قبول کردند.وقتی که رسول الله صلى الله عليه وآله درخواست صلح آنان را پذیرفتند، عموم اصحاب به ایشان اعتراض کردند و آن کسی که اعتراض و انکارش از همه شدیدتر بود، عمر بود ⁽². وی گفت: ای رسول خدا! آیا چنین نیست که ما بر حق هستیم)

و دشمنان ما بر باطل اند؟ پیامبر صلى الله عليه وآله فرمودند: بله. عمر گفت: پس چرا ما را در دین خود خوار و ذلیل می کنید؟ پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله فرمودند: همانا خدای عز وجل به من وعدۀ قطعی داده و تخلف نمی کند. عمر گفت: اگر چهل مرد همراه من بودند (با او حضرت رسول صلى الله عليه وآله مخالفت می کردم. سهیل بن عمرو و حفص بن احنف به سوی قریش بازگشتند و از صلح به آنان خبر دادند. ⁽¹⁾عمر گفت: ای رسول خدا! آیا به ما نگفتی که ما داخل مسجد الحرام می شویم و با سر تراشندگان سر خود را می تراشیم ؟پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله فرمودند: آیا من امسال را به تو وعده داده بودم؟ به تو گفتم همانا خدای عزوجل به من وعده داده است که مکّه را فتح کرده و [در مسجد الحرام] طواف و سعی می کنم و سر خود را به همراه سر تراشندگان می تراشم. پس وقتی اعتراض ها به ایشان زیاد شد، فرمودند: اگر صلح را قبول نمی کنید، پس با آن ها بجنگید. بدین ترتیب آن ها به سوی قریش رفتند و قریش نیز که برای جنگ آماده بودند، به آن ها حمله کردند و اصحاب رسول الله صلى الله عليه وآله به صورت ناشایستی فرار کرده و به سوی رسول خدا صلى الله عليه وآله آمدند.حضرت رسول صلى الله عليه وآله ابتدا تبسم کردند و سپس فرمودند: یا علی! شمشیر برگیر و به استقبال قریش برو. بدین روی امیر المؤمنين علیه السَّلام شمشیر خود را برداشت و بر قریش حمله برد. پس وقتی قريش امير المؤمنين صلوات الله علیه را مشاهده کردند بازگشتند و گفتند: یا علی! آیا نظر محمد دربارۀ قرارداد صلحی که با ما بسته بود، تغییر کرده است؟ امیر المؤمنین علیه السَّلام فرمودند: نه.

و اصحاب رسول خدا صلى الله عليه وآله با شرمندگی مراجعه کرده و برای عذرخواهی به سوی رسول الله صلى الله عليه وآله روی آوردند.⁽¹)رسول خدا صلى الله عليه وسلم به آنان فرمودند: آیا شما همان اصحاب من نبودید که در جنگ بدر همراه من بودید؟ آن گاه که خدای عز و جل دربارۀ شما ( این آیه شریفه را نازل کرد: (إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ)؛ ⁽²⁾به یاد آورید هنگامی را که از پروردگارتان یاری می خواستید. پس درخواست شما را پذیرفت [و فرمود:] من شما را با هزار نفر از فرشتگان که پی در پی نازل می شوند، یاری می کنم.)آیا شما همان همراهان من در جنگ احد نبودید (که خدا دربارۀ شما این آیه را نازل کرد: (إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ)؛ ⁽³⁾هنگامی (که به هنگام فرار، از کوه) بالا می رفتید و به هیچ کس (در پشت سرتان) توجه نمی کردید و رسول از پشت سرتان شما را فرامی خواند.)آیا شما در روز فلان اصحاب من نبودید؟ آیا شما در روز فلان اصحاب من نبودید؟ و مواردی از نافرمانی آنها را یادآوری کردند.پس آن ها از رسول الله عذرخواهی کردند و از آنچه از آنان سر زده بود پشیمان شدند و گفتند: خدا و رسول او داناترند، هر چه نظر شماست انجام دهید. ⁽⁴)

سپس حفص بن احنف و سهیل بن عمرو به سوی رسول الله صلى الله عليه وآله بازگشتند و گفتند: ای محمد! قریش آنچه را شرط کرده بودید پذیرفتند؛ یعنی شرط [ آزاد بودن تازه مسلمانان در] اظهار اسلام و این که هیچ کس در دینش مورد اکراه و اجبار واقع نشود. پس رسول الله صلى الله عليه وآله مکتوبی طلب کردند و به امير المؤمنین علیه السَّلام دادند و به ایشان فرمودند: بنویس. ایشان نوشتند: بسم الله الرحمن الرحيم.سهیل بن عمر و گفت: ما «رحمن» را نمی شناسیم آن گونه بنویس که پدران تو مینوشتند؛ باسمك اللهم.پس رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمودند: بنویس باسمک اللهم؛ چرا که آن، اسمی از اسامی خداوند است. سپس نوشتند: این آن چیزی است که محمّد رسول خدا و گروهی از قریش بر آن توافق کردند.سهیل بن عمر و گفت: اگر ما قبول داشتیم که تو رسول خدا هستی با تو جنگ نمی کردیم؛ بنویس: این آن چیزی است که محمد بن عبدالله بر آن توافق کرده است. ای محمد! آیا از نسب خود ابا داری ؟رسول الله صلى الله عليه وآلخ فرمودند: من رسول خدا هستم، هر چند که اقرار نکنید.سپس فرمودند: یا علی! این را محو کن و بنویس محمد بن عبدالله.امير المؤمنين علیه السَّلام عرض کردند: من هرگز نام شما را از نبوت محو نمی کنم. ⁽¹

پس رسول الله صلى الله عليه وآله به دست (مبارک خویش آن را محو کردند؛ سپس نوشتند: این آن چیزی است که محمد بن عبدالله و گروهی از قریش و سهیل بن عمرو بر آن صلح کردند؛ صلح کردند بر این که تا ده سال جنگ و ستیزه جویی را از میان خود برداشته و از تعرض به یکدیگر دست نگه داریم و بر این که نه در ظاهر و نه در باطن خیانتی در کار نباشد ⁽¹⁾و دل های خود را از کینه و حقد و حسد ⁽²⁾نسبت به هم خالی کنیم و این که هر کس دوست دارد در عهد و پیمان محمد در آید این کار را انجام دهد، و هر کس دوست دارد که در عهد و پیمان قریش داخل شود این کار را انجام دهد، و هر کس بدون اذن سرپرست خود نزد محمد صلى الله عليه وسلم آمد به سرپرستش بازگردانده شود.⁽³⁾)و هر کس از اصحاب محمد که نزد قریش رفت او را باز نگردانند ⁽⁴و اسلام آشکار باشد و هیچ کس در دین خود مجبور نباشد و مورد اذیت و سرزنش قرار نگیرد و اینکه محمد و اصحاب او در این سال، از سفر خود بازگردند سپس در در سال آینده نزد ما آیند و داخل مکّه شوند و سه روز در آن اقامت کنند)

و سلاح به مکّه داخل نکنند مگر سلاحی که (مطابق رسم عرب ها مسافر به همراه بر می دارد و شمشیرهای در غلاف باشد. علی بن ابی طالب علیه السَّلام آن را نوشت و مهاجران و انصار بر این نامه شاهد بودند. ⁽¹⁾)سپس رسول خدا صلى الله عليه وآله فرمودند: یا علی! همانا تو ابا کردی از این که اسم مرا از نبوت محو کنی، پس قسم به کسی که مرا به حق، به پیامبری مبعوث کرد از فرزندان این ها به مثل این عمل را دربارۀ خودت، قبول می کنی در حالی که سینه ات پر درد و مالامال از اندوه است و با ظلم و به زور حق تو را پایمال کرده اند.هنگامی که روز صفین رسید و به حکمین راضی شدند، نوشت: این آن چیزی است که امیر المؤمنین على بن ابى طالب علیه السَّلام ومعاوية بن ابی سفیان بر آن صلح کردند. پس عمرو بن عاص گفت: اگر ما قبول داشتیم که تو امیر المؤمنين هستی با تو جنگ نمی کردیم. و لکن بنویس این آن چیزی است که علی بن ابی طالب علیه السَّلام و معاوية بن ابی سفیان بر آن صلح کردند.امير المؤمنین علیه السَّلام فرمودند: راست گفت خداوند و راست گفت رسول او، رسول خدا صلى الله عليه وآله از این داستان به من خبر داده بود، سپس صلح نامه را نوشت. حضرت امام صادق علیه السّلام به ادامه داستان صلح حدیبیه پرداخت و فرمود: پس وقتی نامه را نوشتند خزاعه برخاست و گفت: ما در عهد و پیمان محمد رسول خدا هستیم و فرزندان بکر برخاستند و گفتند: ما در عهد و پیمان قریش هستیم. [از این صلح نامه ] دو نسخه نوشته شد؛ یک نسخه نزد رسول الله صلى الله عليه وآله و نسخه ای نزد سهیل بن عمرو.

سهيل بن عمرو و حفض بن احنف به سوی قریش بازگشتند و آن ها را از جریان آگاه ساختند. ⁽¹)و رسول خدا صلى الله عليه وآله به اصحاب خویش فرمودند: شترهای خود را نحر کنید و سرهای خویش را بتراشید، پس آن ها امتناع کردند و گفتند: چگونه شترها را نحر کنیم و سر خود را بتراشیم در حالی که بیت را طواف نکرده ایم و بین صفا و مروه سعی انجام نداده ایم ؟! رسول خدا صلى الله عليه وآله از این مسأله غمگین شدند و از آن به عنوان درد دل نزد امّ سلمه شکایت کردند. امّ سلمه عرض کرد: یا رسول الله صلى الله عليه وسلم تو شترهای خویش را نحر کن و سر خویش را بتراش. پس رسول خدا صلى الله عليه وآله شترهای خود را نحر کردند. و سر (مبارک خویش را تراشیدند. پس قوم نیز شترهای خود را نحر کردند. امّا بعضی با یقین [به قول و فعل رسول اکرم صلى الله عليه وآله] و برخی با شک و تردید [نسبت به قول آن حضرت ].)حضرت رسول صلى الله عليه وآله برای تعظیم (نحر کنندگان شترها فرمودند: خداوند کسانی را که سر خود را می تراشند رحمت کند. کسانی که «سوق هدی» نکرده بودند، یعنی برای قربانی شتر نیاورده بودند، عرض کردن: «و تقصیر کنندگان » را [نیز دعا بفرمایید]. علت درخواست آنان این بود که اگر کسی قربانی نیاورده بود، سر تراشیدن برای او واجب نبود پس چون حلق نکرده (سر نتراشیده) بود، مشمول دعای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله نمی شد. رسول اکرم صلى الله عليه وآله برای بار دوم نیز این گونه دعا کردند:«خدایا حلق کنندگان (کسانی که)

سر خود را تراشیده اند که قربانی به همراه نیاورده اند را رحمت فرما. ⁽¹⁾)باز آن گروه گفتند: تقصیر کنندگان را [نیز دعا بفرمائید]. حضرت رسول صلى الله عليه وآله سپس فرمودند: خداوند تقصیر کنندگان را رحمت کند.سپس رسول الله صلى الله عليه وآله به سوی مدینه راه افتادند، به منزلگاه تنعیم بازگشتند و زیر شجره فرود آمدند. پس اصحاب که به خاطر صلح به ایشان اعتراض کرده بودند عذر خواستند و از آنچه از آنان سر زده بود اظهار پشیمانی کردند و از حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله درخواست کرده که برایشان استغفار فرمایند، پس آیۀ رضوان نازل شد: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ * إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً * لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّر؛ بسم الله الرحمن الرحيم * همانا ما بر تو فتح آشکاری کردیم تا خداوند برای تو بیامرزد آنچه از پیامد کار تو مقدم شده و آنچه را که موخر شده است. ⁽²⁾#### جمع میان اقوال دربارهٔ «فتح مبین »بعد از بیان داستان «صلح حدیبیه» به سؤال پیشین خود باز می گردیم که مراد از «فتح مبین » در آیۀ نخست سوره مبارکه فتح چیست ؟

به نظر می رسد اگر ناظر به اساس کار پاسخ دهیم، باید گفت: مراد فتح مکّه است؛ چرا که تا مکّه فتح نشده بود، کار به پایان و به هدف نرسیده بود. لذا در روایتی از حضرت امام رضا علیه السّلام تصریح شده که مراد از «فتح مبین» در آیۀ شریفۀ مورد بحث «فتح مکّه» است.⁽¹)امّا اگر ناظر به ریشۀ فتح مکّه پاسخ دهیم، باید گفت: مراد «صلح حدیبیه » است؛ زیرا این صلح زمینۀ فتح مکّه را آماده کرد؛ همان طور که زمینه ساز فتح خیبر نیز شد.

#### بسترسازی صلح حدیبیه برای فتح خیبرچنان که پیشتر اشاره شد ریشۀ فتح خیبر در شمال مدینه واقع شده بود. یهودیان خیبر همواره به مدینه تعرض می کردند و مسلمانان را مورد آزار و اذیّت و قتل و غارت قرار می دادند، امّا مسلمانان نمی توانستند پاسخ در خور و محکمی به تجاوزهای یهودیان بدهند؛ چرا که به خاطر خطر حمله مشرکان از خالی شدن شهر مدینه واهمه داشتند.بعد از صلح با اهل مکّه، زمینه برای فتح خیبر فراهم شد و بعد از فتح خیبر نیز عوائد زیادی نصیب مسلمانان شد. ⁽¹)#### بسترسازی صلح حدیبیه برای فتح مکّهامّا صلح حدیبیه چگونه زمینه را برای فتح مکّه فراهم ساخت ؟ پاسخ این است که مشرکان، تا پیش از صلح حدیبیه چه بسا تصور می کردند، کار مسلمانان قتل و غارت است و نباید سخن آن ها را شنید و به قرآن گوش سپرد. اما در سال ششم هجرت و در جریان حدیبیه، مردم مکّه فهمیدند که مسلمانان کعبه و قوانین صحیح اعراب جاهلی را محترم می شمارند و حقیقتاً به قصد حج به طرف مکّه حرکت کرده اند.

تا پیش از صلح حدیبیه، مسلمانان همواره محدود و تحت آزار و اذیت مشرکان بودند؛ اما پس از صلح، به راحتی در سرزمین حجاز سفر می کردند و با شهرها و مناطق مختلف و اشخاص گوناگون رفت و آمد داشتند و به راحتی می توانستند به تبلیغ اسلام بپردازند.هم چنین از آن جا که سران مشرکین با پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله صلح نامه امضا کرده بودند، لذا مشرکان هم آزادانه به مدینه سفر می کردند و سخن مسلمانان را می شنیدند، لذا وضعیت به گونه ای شد که مسلمانان در این مدت توانستند دین خود را تبلیغ کنند.حتى نامۀ حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله به قیصر روم و خسرو پرویز (کسری و نجاشی و هرقل و هرکوس و غیره (تا بیست و نه نفر از سران و رؤسای بلاد مختلف) در همین فرصت نگاشته و ارسال شد.)در نتیجه می توان گفت: صلح حدیبیه، زمینه را برای گسترش اسلام فراهم کرد، در حالی که پیش از آن مشرکان به هیچ عنوان مسلمانان را به رسمیّت نمی شناختند و رسول الله صلى الله عليه وآله را ساحر و مجنون معرفی می کردند و اصحابش را افرادی افراطی می شمردند.در سال ششم هجرت کار به جایی رسید که مشرکان حاضر شدند با مسلمانان معاهده ببندند و این بدان معنا بود که مسلمانان را به رسمیّت شناخته اند، این هم باعث گرایش افراد زیادی به اسلام شد تا آنجا که مسلمانان در سال هشتم هجرت با جمعیّتی بالغ بر پانزده هزار نفر مکّه را فتح کردند.بنابراین به طور خلاصه عوامل زیر را میتوان زمینه ساز فتح مکّه شمرد:1. به رسمیت شناختن حضرت رسول صلى الله عليه وآله؛2. آزادی مسلمانان و تبلیغات دینی؛3. امنیت مسلمین و ...این امور؛ هم زمینه ساز فتح خیبر بودند و هم زمینه را برای فتح مکه آماده کردند.

در نتیجه می توان صلح حدیبیه، فتح خیبر و فتح مکّه، هر سه را به عنوان مصداق «فتح مبین» در آیۀ شریفه به شمار آورد.هم چنین می توان گفت: علاوه بر این سه فتح، فتوحات معنوی؛ یعنی پیشرفت آیات الهی و ترویج اعتقادات صحیح نیز «فتح مبین » است.بر اساس آنچه گذشت به روشنی می توان فهمید که چرا در پاره ای از روایات گفته شده مراد از «فتحاً مبينا » صلح حدیبیه است؛ و برخی روایات نیز از فتح مکّه و فتح خیبر به عنوان «فتح مبین» سخن گفته اند.در روایاتی که صلح حدیبیه را «فتح مبین» معرفی می کنند، مقصود خود صلح حدیبیه است و روایاتی که فتح خیبر را «فتح مبین» دانسته اند باز هم ناظر به صلح حدیبیه هستند و عظمت آن را تأیید می کنند؛ چون صلح حدیبیه زمینه را برای فتح خیبر فراهم ساخته است.همین طور روایاتی که فتح مکّه را «فتح مبین» شمرده اند نیز، با فتح مبین بودن صلح حدیبیه تعارضی ندارند، زیرا صلح حدیبیه زمینه ساز فتح مکّه نیز بود.⁽¹)در محاورات عرفی نیز موفقیت ها به ریشه آن ها نسبت داده می شود؛ به عنوان :مثال گاهی یک پزشک حاذق و موفق همه موفقیت و پیشرفت خود را به معلّمی نسبت می دهد که سال ها پیش در یک مقطع زمانی کوتاه نزد او شاگردی کرده و راه موفقیت را از او آموخته است.نسبت دادن موفقیت آن پزشک به دانشگاهی که در آن تحصیل کرده نیز صحیح است و به طور کلی نسبت دادن موفقیت به هر مقطعی که در مسیر این موفقیت، نقطه عطفی باشد، صحیح است.

#### عاشورا، فتح الفتوح دین خاتم الانبیاء صلى الله عليه وآلهدر پایان تفسیر آیۀ شریفه لازم به یادآوری است که هر چند صلح حدیبیه و فتح خیبر و فتح مکّه فتوحات بزرگی برای اسلام و مسلمین بودند امّا فتح الفتوح دين خاتم الانبياء صلى الله عليه وآله روز عاشورا به وسیله حضرت سید الشهدا علیه السّلام تحقق یافت. لذا گفته شده است دین اسلام محمّدی الحدوث وحسینی البقاء است. این سخن کلامی بس تام و صحیح است.روحی لک الفدا یا ابا عبدالله علیه السَّلام خاصه آن زمان که لباس جنگی از تن به در آورد، مرکب خویش را عوض کرد و بر ناقه سوار شد، دُردانه خود، حضرت علی اصغر علیه السّلام را به روی دست گرفت و در مقابل لشکر دشمن ایستاد و فرمود:اگر به زعم شما من گناهکار شمایم *** نکرده هیچ گناهی، علی اصغرم است اینمردم اگر کمان می کنید که من این طفل را بهانه کرده ام تا آب را برای خیام ببرم خودتان این طفل را بگیرید و سیراب کنید. امّا هنوز کلام امام تمام نشده بود که فذبحه من الاذن الى الاذن ومن الوريد الى الوريد.امام حسین علیه السّلام خون گلوی علی اصغرعلیه السّلام را به آسمان پاشید و عرضه داشت: «اللّهم تقبل هذا القربان ».⁽¹)#### شبهۀ نقض عهدچنان که گذشت یکی از بندهای صلح نامۀ حدیبیه این بود که میان مسلمانان و کفّار ده سال آتش بس باشد؛ امّا مسلمانان دو سال بعد، یعنی در سال هشتم هجرت، مکّه را فتح کردند و این به معنای نقض عهدی است که در سال ششم هجرت در حدیبیه با کفّار بسته شده بود.

#### لزوم وفا به عهدخدای تعالی در آیات متعددی از کتاب خویش بر وفای به عهد تأکید و از نقض عهد نهی کرده است. خدای متعالی در سوره مبارکۀ بقره می فرماید:(وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ... وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا ... أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ؛ ⁽¹⁾)نیکوکار کسی است که به خدا و روز قیامت و ملائکه و کتاب و پیامبران ایمان آورد ... و کسانی که اگر عهدی ببندند به عهد خویش وفا می کنند ... اینان کسانی هستند که راست می گویند و ایشان همان پرهیزکاران هستند.و نیز می فرماید:﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ؛ ⁽²⁾)ای کسانی که ایمان آورده اید به پیمانها وفا کنید.و در آیه ای دیگر تأکید می کند:﴿وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولاً؛ ⁽³⁾)و به پیمان وفا کنید که همانا در ارتباط با پیمان از شما سئوال می شود.و دربارۀ اوصاف مؤمنان می فرماید:(قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ... * وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ؛ ⁽⁴⁾)

قطعاً مؤمنان رستگار شدند. کسانی که ... و آن ها که امانت ها و پیمان های خود را مراعات می کنند.بنابراین از نظر قرآن و اسلام وفای به عهد واجب است و البته وجوب وفای به عهد اختصاص به اسلام هم ندارد و در همۀ ادیان بر آن تأکید شده و هیچ کس در نقض عهد رخصت ندارد.و خود خدای متعال نیز از عهد و پیمانی که با بندگان بسته تخلف نمی کند؛ در سورۀ مبارکه بقره می فرماید:﴿قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِندَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَن يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ؛⁽¹⁾)بگو: آیا (بر آنچه ادعا می کنید عهد و پیمانی از خدا گرفته اید که خدا هم از آن عهد هرگز تخلف نکند ؟)در روایات اهل بیت علیهم السّلام نیز بر وفای به عهد تأکید شده است . رسول الله صلى الله عليه وآله فرمودند:لَا دِينَ لِمَنْ لَا عَهْدَ لَه؛ ⁽²)کسی که به عهد خود وفا نکند، دین ندارد.و امام صادق علیه السّلام فرمودند:ثَلَاثَةٌ لَا عُذْرَ لِأَحَدٍ فِيهَا أَدَاءُ الْأَمَانَةِ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ وَالْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ بَرَّيْنِ كَانَا أَوْ فَاجِرَيْنِ؛ ⁽³)سه چیز است که هیچ کس در آنها عذری ندارد: ادای امانت به صاحبش، چه نیکوکار باشد و چه بدکار و وفای به عهد چه برای نیکوکار باشد چه برای بدکار؛ و نیکی به پدر و مادر، چه نیکوکار باشند و چه بدکار.

نقض عهد و بیعت در هیچ دین و آیین و مذهبی جایز و پسندیده نیست. حضرت امير المؤمنین علیه السّلام می فرمایند :فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ وَ تَشَتُتِ آرَائِهِمْ مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ وَ قَدْ لَزِمَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ؛⁽¹)زیرا مردم بر چیزی از واجبات الهی هم چون بزرگ شمردن وفای به عهد، علی رغم تمایلات گوناگون و اختلاف آرایی که دارند، اتفاق نظر ندارند و حتی مشرکین نیز علاوه بر مسلمانان وفای به عهد را بر خود لازم می دانستند.سعدی گفته است:مرا عهدیست با جانان که تا جان در بدن دارم *** هوادارن کویش را چو جان خویشتن دارمو فردوسی نیز این چنین سروده است:چه نیکوتر از ما وفادار دوست *** وفاداری از دوستان بس نکوستآن دوست که بی و فاست دشمن به از اوست *** وفاداری از دوستان بس نکوستبر همین اساس کسانی که در غدیر خم با حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بیعت کردند و بعد از رحلت حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله عهد و بیعت خود را شکستند به شدت تقبیح می شوند. تقبیح نقض عهد کوفیان نیز به خاطر اهمیت همین موضوع و وجوب وفای به عهد است.

#### نقض عهد از سوی کفار مکهامّا چرا حضرت رسول صلى الله عليه وآلخ بر خلاف عهدنامۀ حدیبیه مکّه را فتح کردند؟در پاسخ باید گفت: عهدنامۀ حدیبیه از سوی رسول اکرم صلى الله عليه وآله نقض نشد؛ بلکه کفار و مشرکان مکّه در طول دو سال ( ما بين صلح حدیبیه و فتح مکّه بارها و بارها این عهد را نقض کرده و آن را از اعتبار انداخته بودند.)در هر عهد نامه ای، از جمله در این پیمان، طرفین ملزم بودند که به شرائط قید شده متعهد باشند و یکی از شرایط این بود که هیچ سرقت و خیانتی از سوی طرفین رخ ندهد و دشمنی در بین نباشد و کسی به دیگری تعرض نکند.امّا کفّار و مشرکان مکّه در عمل به این شروط پایبند نبودند و گاه و بی گاه به مسلمانان و هم پیمانان آن ها تعرض می کردند؛ ⁽¹برخی از آنان را به قتل رساندند و اموالشان را غارت کردند و بدین ترتیب عهدنامه از سوی آنان نقض شد و چنان چه یکی از طرفین عهدنامه را نقض کند، طبعاً طرف دیگر ملزم به رعایت آن نخواهد بود.)#### از بین رفتن عهدنامه توسط موریانهبر همین اساس حضرت رسول اکرم صلّی اللهُ علیه وآله، در سال هشتم هجرت، به طرف مکّه لشکرکشی کرد و چون لشکر به مکّه رسید، اهل مکّه با استناد به عهدنامه حديبيه مدعی شدند که ما با شما در صلح هستیم و لشکرکشی شما بر خلاف عهدنامه است؛

امّا از آن جا که اثبات نقض عهدنامه از سوی قریش و قبولاندن مواردی که سبب نقض عهدنامه می شد، به قریشیان احتیاج به محکمه و ارائه شواهد و اسناد داشت و مجالی برای این کار نبود لذا ،خداوند موریانه ها را فرستاد تا آنکه عهدنامه را بخورند و به طور کلی عهد و پیمان منتفی شود.موریانه نیز به اذن خدا به جز کلمه «باسمک اللهم» در اول عهدنامه، همۀ آن را خورد. رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله که از نابودی عهدنامه ( نسخه مشرکان توسط موریانه آگاه بود، به کفّار فرمود: بروید و عهدنامۀ خود را بیاورید، اگر عهدنامه را آوردید ما باز می گردیم.)این نکته نیز در خور توجه است که رسول اکرم صلى الله عليه وسلم بدون جنگ و خونریزی مکّه را فتح کردند و به اموال مشرکان متعرض نشدند، حتی خانه های بزرگان قریش را مأمَنْ قرار دادند. برخی مفسرین با ذکر مقدماتی پاسخی تفصیلی به شبههٔ نقض عهد در جریان فتح مکه داده اند، امّا از آنجا که بحث ما در این جا تفسیری است، نه حقوقی و اخلاقی، لذا مجالی برای تفصیل نیست. بنابراین به همین جواب مختصر و اجمالی بسنده می شود. ⁽¹)#### اشاره به فضیلتی از امیرالمؤمنین علیه السّلام در عهدنامهچنان که گذشت حضرت امیر المؤمنين علیه السّلام حاضر نشدند به دلیل اعتراض مشرکان، عنوان « رسول الله » را از ادامۀ نام مبارک محمّد صلى الله عليه وآله محو کنند، لذا بعد از اتمام کار، پیامبر اکرم به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام خبر دادند که تو امروز از پاک کردن عنوان نبوت از اسم من ابا کردی، امّا قسم به آن که مرا به حق بر نبوت مبعوث کرد از فرزندان مشرکان مثل این کار را دربارۀ خودت قبول خواهی کرد، در حالی که سینۀ تو پر از درد و مالامال از اندوه است و حق تو را با ظلم و زور پایمال کرده اند.بر اساس فرمایش امام صادق علیه السّلام وقتی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بعد از جنگ صفین به حکمیت تن دادند و با معاویه صلح کردند، نوشتند: این صلح نامه ای است ميان امير المؤمنین علی بن ابی طالب و معاویه عمر و عاص گفت: اگر ما تو را

امیر المؤمنین می دانستیم، با تو جنگ نمی کردیم. ولکن بنویس این آن چیزی است که علی بن ابی طالب و معاوية بن ابی سفیان بر آن صلح کردند.امير المؤمنین علیه السَّلام در این هنگام فرمودند: راست گفت خداوند و راست گفت رسول او، همانا رسول خدا از این داستان به من خبر داده بود. ⁽¹)#### خلاصه تفسیر آیۀخدای متعال در آیه نخست از فتحی آشکار برای رسول خدا صلى الله عليه وآله سخن گفت و با تعظیم و تفخیم، آن را به خود نسبت داد و «فتح مبین» را موهبتی عظیم از ناحیه خویش معرفی کرد.«فتح» نقطه مقابل «اغلاق» و به معنای گشودن است و مراد از «فتح مبین» یک پیروزی و گشایشی آشکار برای رسول اکرم صلى الله عليه وآله است. دربارۀ این که مراد از فتح مبین در آیۀ شریفه چیست، دیدگاه های مختلفی وجود دارد، برخی آن را صلح حدیبیه دانسته اند و برخی معتقدند مراد فتح خیبر است و از دیدگاه برخی دیگر فتح مکّه مورد نظر است.برای هر یکی از این اقوال سه گانه شواهد روایی نیز وجود دارد.از آنجا که صلح حدیبیه زمینه ساز فتح خیبر و فتح مکّه بود می توان هر سه فتح (صلح حدیبیه، فتح خیبر و فتح مکّه را مصداق «فتح مبین» در آیۀ شریفه به شمار آورد و هم چنین می توان گفت: علاوه بر این سه فتح، فتوحات معنوی؛ یعنی پیشرفت آیات الهی و ترویج اعتقادات صحیح نیز «فتح مبین» است.)پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله و در حدیبیه با مشرکان مکه صلح نامهای امضا کرد که بر اساس یکی از بندهای آن می بایست میان مسلمانان و کفّار تا ده سال آتش بس برقرار باشد

امّا به دلیل نقض عهد از سوی قریش و کشتار یکی از قبایل هم پیمان با مسلمانان، رسول خدا صلّی اللهُ علیِهِ وآله دو سال بعد از صلح حدیبیه، مکّه مکرّمه را فتح کرد.### آیۀ دوم#### اشاره(لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا ؛)تا خداوند برای تو پوشش دهد، پیامدهای عمل تو را که پیشتر [ پیش از فتح مبين ] انجام داده ای و بعد از این [فتح مبین ] انجام خواهی داد و نعمت خود را برای تو تمام گرداند و تو را به راه راست هدایت فرماید.#### پیامدهای «فتح مبین» برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله##### اشارهخداوند سبحان در این آیۀ شریفه و آیۀ بعد به ذکر پیامدهای فتح مذکور در آیۀ نخست پرداخته است که عبارتند از:1. مغفرت خداوند تبارک و تعالی برای نبی اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله2. تمام کردن نعمت بر پیغمبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله3. هدایت حضرتش به صراط مستقیم؛4. نصرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله نصرتی که بدون شکست است.در ادامه به تبیین هر یک از این امور می پردازیم.##### 1. غفران ذنببر اساس این آیۀ شریفه یکی از پیامدهای فتح مبین برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله آمرزش گناهان پیشین و بعدی آن حضرت است. در این باره دو مشکل اساسی وجود دارد؛

اول این که ظاهر این آیۀ شریفه با عصمت حضرت خاتم الانبیاء صلى الله عليه وآله ناسازگار است و حال آنکه عصمت انبیاء الهی و به ویژه خاتم پیامبران صلى الله عليه وآله از ضروریات و مسلمات اعتقادی شیعه است. خدای متعال دربارۀ فرستادگان خویش می فرماید:(تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ؛ ⁽¹⁾ این ها پیامبرانی هستند که بعضی از آنان را بر بعضی دیگر برتری دادیم.

هم چنین آیۀ تطهیر به روشنی بر عصمت حضرت خاتم الانبیاء صلَّی اللهُ علیه وآله دلالت دارد.

خداوند سبحان در سورۀ مبارکه احزاب می فرماید:

(إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا )؛ ⁽²⁾

خدا چنین می خواهد که هر رجس و آلایشی را از شما خانواده (نبوت) ببرد و شما را از هر عیب پاک و منزه گرداند.

هم چنین بر اساس آموزه های مسلم دینی شخص شخیص حضرت خاتم الانبياء محمد مصطفی صلَّی اللهُ علیه وآله افضل همه انبیاء و برترین مخلوقات است ⁽³⁾

حافظ می گوید:

نام احمد نام جمله انبیاء است *** چونکه صد آمد نود هم پیش ماست

و در اشعار سعدی نیز آمده است:

آدم و نوح و خلیل و موسی و عیسی **** آمده مجموع در ظلال محمّد صلى الله عليه وآله

و عطار نیز گفته است:

انبیاء را دیده ها روشن کنی *** قدسیان را جان ها گُلشن کنی

در نتیجه کسی نمی تواند در عصمت انبیاء به ویژه عصمت نبی مکرم اسلام صلَّی اللهُ علیه وآله خللی وارد کند.

بر اساس حکم آیات قرآن و روایات معصومان علیهم السَّلام و اجماع و ضرورت، پیامبران الهی علیهم السَّلام باید دارای مقام عصمت باشند و هیچ کس نمی تواند خللی در مقام عصمت ایشان وارد کند؛ چرا که با خدشه در مقام عصمت، اصل نبوت مخدوش می شود.

لذا سؤال این است که آیا آیۀ شریفه مورد بحث و نظایر آن ، هم چون آیۀ شریفۀ (عَفَا اللَّهُ عَنكَ لِمَ أَذنتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ)؛ ⁽¹⁾با عصمت پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله منافات دارند؟

این سؤال از گذشته یعنی از عصر حیات شریف ائمه صلوات الله علیهم اجمعین تا به امروز محل بحث است و مفسران به دنبال ارائه معنایی برای این کلام خداوند هستند که با عصمت خاتم الانبیا صلى الله عليه وآله تنافی نداشته باشد.

دوم اینکه «فتح مبین» چه نسبت و ارتباطی با غفران ذنب پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم دارد؟

چنان که گذشت خداوند با تفخیم و تعظیم فتح مبین را به خود نسبت می دهد. مقصود از این فتح صلح حدیبیه است که منجر به فتح خیبر و فتح مکّه شد و در نتیجه اسلام گسترش پیدا کرد و کلمۀ دین اعتلا یافت و نبوت پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله ظهور پیدا کرد و زمینه ای شد برای غلبه دین حق، بر همه ادیان که خداوند در مواضع مختلفی از کتاب خویش به این حقیقت اشاره کرده و فرموده است:

(هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْكَرِهَ الْمُشْرِكُونَ ﴾؛ ⁽²⁾

او همان کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن دین را بر همۀ ادیان غالب گرداند هر چند ناخوشایند مشرکان باشد.

خداوند پس از سخن گفتن از «فتح مبین» آثار و نتایج این فتح را بر می شمارد و یادآوری می کند که «فتح مبین» علت است برای این که خداوند ذنب های گذشته و آیندۀ پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله را مورد مغفرت قرار دهد، نعمت اش را برایشان تمام گرداند، حضرتش را به صراط مستقیم هدایت کند و او را به نصر عزیزی نصرت فرماید.

روشن است که علت و معلول همواره باید با یکدیگر رابطه ای مستقیم داشته باشند. بر اساس آیۀ شریفه؛ مغفرت ذنب معلول فتح است، لذا هر دو سؤال و اشکال زیر باید پاسخ داده شود.

اول: با وجود عصمت خاتم الانبیاء صلَّی اللهُ علیه وآله نسبت ذنب به ایشان چه معنایی دارد؟

دوم: چگونه ممکن است فتح، علت مغفرت ذنب باشد ؟

ادلّۀ عصمت پیامبران

اشاره

پیش از پرداختن به بررسی معنای «غفران ذنب پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله» لازم است به عنوان مقدمه به ادلۀ عصمت پیامبران پرداخته شود.

بر اساس مسلمات اعتقادی ما، همه انبیاء و به طریق اولی حضرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله، معصوم هستند و عصمت انبیاء امری ضروری است.

برای عصمت پیامبران چهار دلیل اقامه می شود: 1. قرآن مجید، 2. روایات، 3. عقل، 4. ضرورت، و بلکه می توان اجماع را نیز به این دلایل اضافه کرد.

به حکم عقل پیامبران ضرورتاً باید در دریافت و ابلاغ وحی عصمت داشته باشند و دچار لغزش، خطا، نسیان و اشتباه نشوند. علاوه بر عصمت در رسالت، لازم است که انبیاء در سایر اعمال و شئونات خویش هم عصمت داشته باشند، انبیاء الهی برگزیده و انتخاب شده از ناحیه خدای تبارک و تعالی هستند «المصطفون الاخيار».

خدای متعال می فرماید:

(إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَ آلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ﴾؛ ⁽¹⁾

همانا خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برگزید.

الف: دلیل عقلی بر عصمت پیامبران صلَّی اللهُ علیه وآله

از میان دلایل چهارگانه مذکور ما به ارائه دلائل عقلی و نقلی اکتفا می کنیم.

روشن است که صرف احتمال خطا و نسیان و یا احتمال لغزش و اشتباه در دریافت یا ابلاغ وحی، با رسالت رسول سازگاری ندارد و بندگان خدا نمی توانند به کسی که احتمال خطا و نسیان در مورد او وجود دارد اعتماد کنند، زیرا در مورد هر حکم یا آیه ای که چنین رسولی ابلاغ می کند، این احتمال وجود دارد که وی آن را اشتباه تلقی کرده و یا در ابلاغ آن دچار خطا و نسیان و لغزش شده است و یا حتی احتمال می رود که این حکم، بر اساس هوای نفس، از جانب خود او صادر شده باشد، نه از جانب خداوند.

وجود چنین احتمالی سبب نقض غرض می شود، چرا که خداوند پیامبران را فرستاده تا بندگان با تبعیّت از ایشان به احکام الهی دسترسی پیدا کنند و اگر بندگان به ایشان اعتماد نداشته باشند، دیگر نمی توانند از حکم خدا آگاه شوند.

به علاوه بی شکّ پیامبری که در کار رسالتش احتمال خطا و نسیان و لغزش وجود داشته باشد، خود او به هادی دیگری نیاز دارد. چنان که خدای متعال می فرماید:

(أَفَمَن يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أَمَّن لَا يَهْدِي إِلَّا أَن يُهْدَىٰ فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ)؛ ⁽²⁾

آیا کسی که به سوی حق هدایت می کند برای این که از وی پیروی کنند

سزاوارتر است یا آن کس که خود هدایت نمی شود مگر آن که [ از جانب دیگران ] هدایت شود؟ پس شما را چه می شود؟ چگونه داوری می کنید.

در نتیجه عدم عصمت پیامبرانعلیهم السَّلام ، علاوه بر این که سبب نقض عرض می شود، مستلزم دور و تسلسل است. یعنی یا باید دو پیامبر همزمان به سوی مردم فرستاده شود که در صورت خطای یکی، آن دیگری تذکر دهد و بالعکس یا اینکه هر پیامبری به هدایت پیامبر دیگر نیاز داشته باشد و این نیازمندی تا بی نهایت ادامه پیدا کند.

لزوم عصمت پیامبران در اعمال

پیشتر گفتیم که پیامبران و حجّت های خدا، علاوه بر مقام رسالت و امامت، در مقام اعمال شخصی نیز باید معصوم باشند؛ چرا که انبیاء و اوصیا و امامان، حجّت خدا بر خلق هستند. یعنی قول و فعل و تقریر ⁽¹⁾ایشان حجّت است و اطاعت از ایشان برای سایر خلق واجب است و حال آنکه اگر در اعمالشان احتمال خلاف برود، حجیّت ایشان باطل می گردد و اطاعت از ایشان ممکن است انسان را به بیراهه ببرد. لذا خداوند می فرماید:

(وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ * لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ )؛ ⁽²⁾

اگر او سخن دروغ بر ما می بست، ما او را با قدرت اخذ می کردیم سپس رگ گردن او را قطع می کردیم.

ب. ادله نقلی بر لزوم عصمت پیامبران صلَّی اللهُ علیه وآله

خداوند هم چنین در آیات بسیاری بر لزوم اطاعت و بلکه بر لزوم تبعیّت از

حجت های خویش تأکید کرده و پیروی از ایشان را موجب رستگاری دانسته است، به عنوان نمونه، در آیهۀ شصت و نهم از سورۀ مبارکۀ «نساء » می فرماید:

(وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا)؛

و کسانی که از خداوند و رسول او اطاعت می کنند پس آن ها [در بهشت] همراه کسانی خواهند بود که خداوند نعمت خود را بر آنها ارزانی داشته است که آن ها عبارتند از پیامبران و صدیقان و شهیدان و نیکوکاران و آن ها رفیقان خوبی هستند.

اگر رسول و فرستادۀ الهی دروغ گو باشد یا خیانت کند و مرتکب کارهای خلاف شود، اطاعت از او نه تنها چنین آثاری ندارد، بلکه جایز هم نیست.

خداوند در آیه ای دیگر می فرماید:

(مَن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ)؛ ⁽¹⁾

هر کس از رسول الهی اطاعت کند پس به تحقیق از خداوند اطاعت کرده است.

و در آیه ای دیگر به اطاعت از رسول امر می کند و می فرماید:

(أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ)؛ ⁽²⁾

از خداوند فرمان برید و از رسول او و نیز از صاحبان امر در بین خودتان اطاعت کنید.

و در آیه شریفه سی و یکم از سورۀ آل عمران خطاب به رسول خویش می فرماید:

قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ)؛

بگو اگر خداوند را دوست می دارید پس از من پیروی کنید تا خداوند شما را دوست بدارد و گناهان شما را بیامرزد و خداوند آمرزندۀ مهربان است.

تبعیّت؛ یعنی هر عملی که رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله انجام داد، مؤمنان نیز باید آن عمل را انجام دهند، تا محبوب خدا باشند. به راستی اگر احتمال خلاف و معصیت در کارهای رسول وجود داشته باشد، تبعیت از کارهای خلاف و معصیت او موجب محبوبیّت تبعیّت کننده در نزد پروردگار می شود ؟!

لزوم بازگشت متشابهات قرآن کریم به محکمات

روشن است که با وجود این همه ادلّۀ محکم بر ضرورت عصمت انبیاء علیهم السَّلام هرگز نمی توان به ظهور ابتدایی چند آیه از قرآن تمسک جست و عصمت خاتم الانبياء صلَّی اللهُ علیه وآله را نفی کرد؛ از هیچ کس و در هیچ موضوعی پذیرفته نمی شود که با استناد به یک کلمه مطلبی را به آموزه های دین نسبت دهد، چرا که «القرآن يفسّر بعضه بعضاً» یعنی برخی آیات قرآن بعضی آیات دیگر را تفسیر می کنند؛ چنان که حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام می فرمایند:

كِتَابُ اللَّهِ... يَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ يَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ؛⁽¹⁾

یعنی کتاب خدا ... برخی از قسمت های آن گویای (معنای) قسمت های دیگر هستند و برخی آیات بر پاره ای آیات دیگر گواهی می دهند.

بنابراین باید متشابهات قرآن را به محکمات باز گرداند، چرا که تمسّک به متشابهات کار کسانی است که در قلبشان انحراف بوده و از حق روی گردانند، خداوند سبحان می فرماید:

(هُوَ الَّذِي أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ

مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ)؛ ⁽¹⁾

او همان کسی است که کتاب (قرآن) را بر تو نازل کرده است. قسمتی از آن کتاب آیاتی استوار و روشن است که آن ها اساس این کتاب است و قسمتی دیگر آیاتی متشابه است؛ پس افرادی که در دل هایشان انحراف است از متشابهات پیروی می کنند تا فتنه انگیزی کنند و تأویل برای آن جستجو می کنند، در حالی که تأویل آن را جز خدا کسی نمی داند و آنان که راسخ و استوار در علم هستند.

اگر تمسک به بخشی از قرآن و نادیده گرفتن بخشی دیگر صحیح باشد، افراد تارک الصلوة نیز می توانند کار خود را به قرآن مستند کنند؛ چراکه در قرآن آمده است: (و لَا تَقْرَبُوا الصَّلَوَةَ)؛ ⁽²⁾نزدیک نماز نشوید. هم چنین در سورۀ ماعون می فرماید: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ ؛⁽³⁾پس وای بر نمازگزاران.)##### لزوم تأویل ظهور برخی آیاتهم چنین روشن است که هرگز نمی توان به ظهور بدوی برخی آیات تمسّک کرد و تأویل آن ها ضروری می باشد؛ عدم توجه به این نکته سبب شده که مشبّهه و قائلان به تجسیم نیز با استناد به ظهور بدوی آیات متشابه، اعتقادات خود را توجیه کنند.به عنوان نمونه، آن ها برای توجیه دیدگاه خود به آیاتی نظیر ﴿ وَجَاءَ رَبُّكَ؛ ⁽⁴⁾متمسّک می شوند. در حالی که بر اساس اصول محکم دین و آموزه های مسلّم دین بطلان چنین اعتقادی روشن است و تردیدی در آن راه ندارد.)

اگر استناد به ظواهر همۀ آیات صحیح باشد، ظاهر گرایان باید با استناد به آیۀ (وَسْئَل الْقَرْيَةَ؛ ⁽¹⁾شهرها و روستاها را مخاطب قرار دهند، در حالی که این کار به اذعان همۀ عقلا، دیوانگی است.)در نتیجه تردیدی نیست که ظواهر برخی آیات باید بر اساس ضوابط تأویل شود؛ مثلاً آية: ﴿جَاءَ رَبُّكَ؛ با توجه به اینکه بر اساس اصل توحید نسبت آمدن و رفتن به خدا صحیح نیست باید این گونه تأویل گردد: «جاء امر ربک » یعنی امر پروردگارت آمد و آیۀ (وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ)؛ با توجه به بداهت غلط بودن سؤال از شهر باید به « وسئل اهل القرية » تأويل شود. ⁽²⁾)هم چنین در آیاتی مثل: ﴿لَا تَقْرَبُوا الصَّلَوةَ و (فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ) باید به ادامۀ آیات

هم توجه کرد تا معلوم شود که خداوند از نزدیک شدن به نماز در هنگام مستی نهی كرده لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنتُمْ سُكَارَىٰ و نمازگزارانی را که نماز خود را سبک می شمارند، به «ویل» تهدید نموده است (الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ) . بنابراين تمسّک به بخشی از قرآن و نادیده گرفتن بخشی دیگر خطاست.

صحیح نبودن استناد به آیه ای و نادیده گرفتن آیات دیگر

نکته دیگر این که در استناد مطلبی به قرآن کریم باید مجموع آموزه های قرآن را در نظر گرفت و استناد به صرف یک آیه و نادیده گرفتن سایر آیات صحیح نیست و نمی توان با استناد به یک آیه مطلبی را به قرآن نسبت داد.

در حدیثی آمده است:

لَقِيَ عَبَّادٌ الْبَصْرِيُّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ علیه السَّلام فِي طَرِيقِ مَكَّةَ، فَقَالَ لَهُ: يَا عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ! تَرَكْتَ الْجِهَادَ وَ صُعُوبَتَهُ وَ أَقْبَلْتَ عَلَى الْحَجِّ وَ لِينَتِهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ (إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفِى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) فَقَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیه السَّلام: أَتِمَّ الْآيَةَ، فَقَالَ: التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیه السَّلام إِذَا رَأَيْنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هَذِهِ صِفَتُهُمْ فَالْجِهَادُ مَعَهُمْ أَفْضَلُ مِنَ الْحَجِّ؛⁽¹⁾

عباد بصری در راه مکّه با علی بن الحسین( امام سجاد ) علیه السَّلام برخورد کرد و به ایشان گفت: ای علی بن حسین! جهاد و سختی آن را ترک کرده ای و به حج و راحتی آن روی آورده ای (در حالی که) خدای عزّوجل می فرماید: «همانا خداوند از مؤمنان جان ها و اموال آن ها را خریداری کرده است که در مقابل بهشت برای آنان باشد، آن ها در راه خدا جنگ می کنند، می کشند و کشته می شوند، این وعدۀ قطعی است که هم در تورات و هم در انجیل و هم در قرآن ذکر فرموده است و چه کسی از خداوند به عهد و پیمانش وفادار تر است؟ اکنون بشارت باد شما را به داد و ستدی که با خداوند کرده اید و این همان رستگاری بزرگ است».

پس امام علی بن الحسین علیه السَّلام فرمودند: آیه را کامل کن (ادامۀ آن را هم بخوان) پس عباد گفت: «(آن مؤمنان) عبارتند از توبه کنندگان، عبادت کنندگان، ستایشگران و حمد کنندگان، روزه داران، رکوع کنندگان سجده کنندگان، امر کنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر و محافظت کنندگان از حدود و احکام خداوند و به این مؤمنان بشارت بده آنچه را که خداوند به آنها وعده داده است».

پس امام علی بن الحسین علیه السَّلام فرمودند: چنان چه این مؤمنانی را که دارای چنین ویژگی ها و اوصافی هستند ببینم،در آن صورت حتماً جهاد همراه با آنان، از حج برتر است.

بر اساس این روایت شریف عبّاد بصری با استناد به یک آیه از قرآن به حضرت امام سجاد علیه السَّلام اعتراض می کند که چرا جهاد را ترک کرده و به حج پرداخته است. حضرت زین العابدین علیه السَّلام در پاسخ، وی را از استناد به یک آیه بر حذر می دارد و می فرماید: « ادامۀ آیات را هم قرائت کن تا وظیفۀ خود را بهتر بشناسی».

لزوم توجه به مجموع مفاهیم قرآن کریم

در نتیجه چنان که گذشت برای روشن شدن مراد خداوند متعال، هرگز نمی توان به یک آیه استناد و استشهاد کرد بلکه باید مجموعه قرآن را در نظر گرفت؛ چنان که

طبیب با ملاحظهٔ یک علامت و نادیده گرفتن سایر شرائط بیمار، نمی تواند داروی اثر بخش و مفیدی برای او تجویز کند.

همۀ عقلا در تمام امور خویش این چنین عمل می کنند. به عنوان مثال: یک معمار هرگز به منظور توسعۀ یک بنا، بدون ملاحظۀ تمام شرائط، هیچ ستونی را حذف نمی کند.

حاصل آن که آیات موهم خلاف عصمت خاتم الانبیاء صلى الله عليه وآله با مسلّمات اعتقادی و سایر معارف قرآن و عترت ناسازگار است و در نتیجه نمی توان و نباید با استناد به آن، از اصول اساسی اعتقادات که عقل و اجماع و ضرورت هم بر آن دلالت دارند، دست برداشت؛ بلکه باید با توجه به محکمات این گونه آیات را به تأویل برد.

اقوال مختلف معنای «ذنب » منسوب به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله

اشاره

حال با در نظر گرفتن مطالب قبل ، مفسران تأویل های مختلفی برای آیۀ مورد بحث و ذنبِ نسبت داده شده به پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله ذکر کرده اند. به عنوان مثال: برخی گفته اند مراد از ذنب در این آیه، ترک اولی است و یا اینکه مراد از گناه نسبت داده شده به پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله گناهان حضرت آدم و حوّا علیهم السّلام و یا گناهان امت رسول الله صلى الله عليه وآله است.

در برخی روایات آمده است که منظور از گناه پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم در این آیۀ شریفه اموری است که در نظر مشرکان برای ایشان گناه شمرده می شد. ⁽¹⁾در این جا به ذکر برخی اقوال در این باره می پردازیم.

الف. مراد از ذنب، گناهان آدم و حواء و امت رسول الله صلى الله عليه وآله

یکی از اقوال دربارۀ معنای ذنب منسوب به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله که برخی مفسران

گفته اند مراد از: (ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ) گناهان پدر و مادر حضرت رسول الله صلى الله عليه وآله یعنی گناهان آدم و حواء است و منظور از (مَا تَأَخَّر) نیز؛ گناه امت رسول خدا صلى الله عليه وآله است. ⁽¹⁾

این توجیه خلاف ظاهر آیه است و چون شاهد و دلیلی بر این مطلب وجود ندارد،نمی توان آن را پذیرفت.

ب: گناهان شخصی رسول خدا صلى الله عليه وآله قبل و بعد از فتح

برخی مفسران نیز معتقدند: منظور از ما (تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ) گناهانی است که رسول خدا صلى الله عليه وآله العیاذ بالله قبل از فتح مرتکب شده و مراد از «ما تأخر» گناهان ایشان بعد از فتح است ⁽²⁾. این تفسیر مشکل تنافی ظاهر آیه شریفه با عصمت خاتم الانبیاء صلى الله عليه وآله را دفع نمی کند بلکه آن را می پذیرد، هم چنین به اشکال عدم ارتباط فتح با مغفرت نیز پاسخ نمی دهد.

اشکال مهم تر این قول، این است که بر اساس آن پیامبر اکرم صلى الله عليه وآل صمی تواند آزادانه مرتکب معاصی شود؛ چرا که خداوند به ایشان وعدۀ غفران داده است، به عبارت دیگر وعدۀ مغفرت برای گناهان آینده به معنای برداشته شدن تکلیف است و در واقع چراغ سبز و مجوزی برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله است که هر معصیتی را انجام دهد.

بدون تردید مغفرت گناهی که هنوز انجام نشده، عقلایی نیست بلکه از قبیل ضمان ما لم يجب ⁽³⁾و بطلانش واضح است. بدون تردید ضمانت پیش از عمل معنا ندارد.

بلکه ضمانت در جایی است که در اثر عمل شخصی، خللی وارد شود و آن شخص از عهدۀ جبران بر نیاید در این جا، دیگری می تواند او را ضمانت کند. امّا ضمان قبل العمل هم از نظر فقهی و هم از نظر عقلی باطل است.

همچنین روشن است که حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله نیز تکلیف دارد و هیچ گاه تکلیف از ایشان سلب نشده است. خدای تعالی خطاب به آن حضرت می فرماید:

(فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ)؛ ⁽¹⁾

خداوند را پرستش کن و دین خود را ویژه او قرار ده.

و در آیه ای دیگر می فرماید:

(وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ )؛ ⁽²⁾

پروردگارت را عبادت کن تا هنگام مرگ. ⁽³⁾

علاوه بر همۀ این موارد و اشکالات، اگر گفته شود منظور خداوند در آیۀ مورد بحث وعدۀ مغفرت گناهان آینده رسول صلى الله عليه وآله است با توجه به اطلاق ذنب، کفر و شرک هم مشمول این وعده خواهد بود و بر این اساس؛ حتی اگر پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله العياذ بالله کافر و مشرک شود باز هم مغفور خواهد بود، در حالی که خدای سبحان به صراحت می فرماید:

(إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاءُ)؛ ⁽⁴⁾

خداوند گناهی را که به او شرک ورزیده شود هرگز نمی بخشد ولی کمتر از آن را برای هر کس که بخواهد می بخشد.

یکی دیگر از معاصی، افترا به خدای تعالی است که بر اساس تفسیر فوق چنان چه پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله مرتکب چنین معصیتی نیز بشود، باز هم معصیت ایشان مورد غفران است و حال آنکه در کتاب خداوند به روشنی بیان شده است:

(لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ * لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ)؛ ⁽¹⁾

اگر او سخن دروغ بر ما می بست، ما او را با قدرت می گرفتیم، سپس رگ قلبش را قطع می کردیم.

در نتیجه این تفسیر نیز باطل و نامعقول است و تأویل ذنب منسوب به پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله به این وجوه معنا ندارد.

ج. مراد از ذنب؛ ترک اولی

عده ای از مفسران نیز گفته اند: مراد از ذنب در آیۀ شریفه؛ ترک اولی است و منظور از ذنب، مواردی است که حضرت رسول صلى الله عليه وآله اوامر ارشادی را اطاعت نکرده است؛ نه این که از اطاعت اوامر مولوی سر باز زده باشد تا معصیت محقق شود. ⁽²⁾

امّا روشن است که نمیتوان چنین نسبتی به پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله داد چرا که (حسنات الابرار سيئات المقربین) و انبیاء و حجت های الهی به خاطر ترک اولی نیز مؤاخذه می شوند؛ به ویژه شخصیتی همچون رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله که اشرف الانبياء والمرسلين وسيد الخلائق اجمعین است و صدور ترک اولی از ناحیهٔ آن حضرت معنا ندارد.

ذکر اقوال مفسران در تفسیر المیزان

صاحب المیزان در ذیل این آیه بسیار زیبا سخن گفته و اقوال مفسران را جمع کرده است. از جمله می نویسد:

و مفسران دربارۀ این آیه مسلک های مختلف دیگری هم دارند:

پس یکی از آن ها این است:

مراد از ذنب رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله گناهانی است که آن جناب کرده، و مراد از گناهان گذشته گناهان قبل از بعثت، و مراد از گناهان آینده گناهان بعد از بعثت آن حضرت است. بعضی دیگر گفته اند گناهان قبل از فتح مکّه و بعد از آن است. این مسلک در صورتی صحیح است که ما صدور معصیت از انبیاء را جائز بدانیم، و این خلاف دلیل قطعی از کتاب و سنت و عقل است.

علاوه بر این، اشکال نامربوط بودن آمرزش گناهان با فتح مبین به جای خود باقی است.

یکی دیگر از مسلک ها این است: مراد از مغفرت گناهان گذشته و آینده، مغفرت گناهانی است که قبلا مرتکب شده و آنچه که بعدا مرتکب می شود. و منظور از مغفرت گناهانی که هنوز مرتکب نشده، وعدۀ مغفرت به آن است، چون اگر بگوییم خود مغفرت منظور است، اشکال می شود که گناه ارتکاب نشده مغفرت بردار نیست.

اشکال این وجه همان اشکال وجه قبلی است، علاوه بر این که آمرزش گناهان بعدی مستلزم آن است که تکلیف از آن حضرت برداشته شده باشد، و این مخالف نص صریح کلام خدای تعالی است، آن هم در آیاتی بسیار، مانند آیۀ: (إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ الدِّينَ) ⁽¹⁾و آيۀ:وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ ⁽²⁾و آیاتی دیگر که سیاقشان استثناء نمی پذیرد.)علاوه بر این که بعضی از گناهان قابل آمرزش نیست، مانند شرک به خدا،

افتراء و دروغ بر او، استهزاء به آیات خدا، افساد در زمین، و هتک محارم، و آیۀ مورد بحث به طور مطلق فرموده: گناهان آینده ات را آمرزیده، پس باید این گونه گناهان برای آن حضرت جائز باشد.و این معقول نیست که خدا بنده ای از بندگان خود را برای اقامۀ دینش و اصلاح زمین مبعوث کند، آن وقت به این پیامبر، همین که به نصرت خداوند دعوتش ریشه کرد، و خدا او را بر هر چه که خواست غلبه داد، اجازه اش دهد تا تمامی اوامرش را مخالفت نموده، آنچه را که بنا کرده ویران سازد و آنچه را که اصلاح کرده تباه کند، و به او بفرماید: هر چه بکنی من تو را می آمرزم و از هر دروغ و افترایی که به من ببندی عفو می کنم، با این که عمل آن پیامبر خود دعوت و تبلیغ عملی است، این از نظر عقل.و اما از نظر قرآن، آیۀ شریفه ﴿ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ * لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ ⁽¹⁾صریح در این مطلب است که چنین ایمنی به رسول خدا صلى الله علیه وآله داده نشده است.)مسلک دیگر این که: مراد از مغفرت گناهان گذشته آن حضرت، گناهان پدر و مادرش آدم و حوا، و مراد از مغفرت گناهان آینده اش، آمرزش گناهان امّت به وسیله دعای خود آن حضرت است. اشکال این وجه همان اشکال وجه قبلی می باشد. ⁽²)

##### رابطۀ « فتح مبین » با «غفران ذنب »چنان که پیشتر بیان شد بر اساس آیات شریفه سوره مبارکه «فتح» مغفرتِ ذنب، ناشی و معلول فتح است لذا باید روشن شود که چه ارتباطی میان «فتح مبین» با «مغفرتِ ذنب » حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله وجود دارد.مفسران در این باره نیز به زحمت افتاده و نظرات مختلفی ارائه داده اند که در این جا به بررسی برخی از آن ها می پردازیم:##### بی اهمیت بودن عدم ترتّب غفران ذنب به فتحبرخی گفته اند: چهار امر بر فتح مترتّب شده است که عبارتند از:1. غفران ذنب؛2. اتمام نعمت؛

3. هدایت به صراط مستقیم؛4. نصر عزیز.و مجموع این امور چهارگانه من حيث المجموع بر فتح مترتّب است و در مجموع چنان چه یکی از اجزا معلول به علت ارتباطی نداشته باشد، اهمیتی ندارد.امّا بطلان این مطلب واضح است چرا که فتح نه علت تامّۀ مغفرت است و نه جزء العلة، چراکه هم علت و هم جزء العلة باید با مغفرت ارتباط تام داشته باشد در حالی که میان فتح و مغفرت هیچ ارتباطی نیست، پس نمی توان آن را در ضمن معلول های فتح داخل کرد. ⁽¹)##### مغفرت جزا و پاداش فتح مبینبرخی هم معتقدند که مغفرت جزای فتح است؛ توضیح اینکه خداوند سبحان _ جلّ جلاله _ در قرآن کریم می فرماید:(إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ؛ ⁽²⁾)همانا کارهای خیر گناهان را از بین می برد.و در آیه ای دیگر می فرماید:(مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ؛ ⁽³⁾)هر کس که کار نیکی انجام دهد ده برابر آن پاداش دارد و هر کس کار بدی بیاورد جز به مانند آن کیفر نخواهد شد و آنان مورد ستم قرار نمی گیرند.بر اساس این آیۀ شریفه چنان چه نیکی ها یا بدی ها در قیامت به همراه انسان باشند،

خداوند بر اساس آن ها پاداش یا جزا می دهد و این بدان معناست که هر نیکی یا هر بدى لزوماً در آخرت همراه انسان نخواهد بود و برخی از نیکی ها در اثر برخی گناهان از بین می روند و یا گناهان نیز در اثر پاره ای از اعمال نیک پاک می شوند.بر این اساس عده ای گفته اند: فتح، حسنه ای بود که سبب پاک شدن گناهان پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله شد ⁽¹، چنان که نماز هم چون نهر آبی است که گناهان را پاک می کند.)امّا این بیان چندان استوار به نظر نمی رسد؛ چرا که اولاً؛ به اشکال تنافي ظاهر آیه با عصمت خاتم الانبیاء صلَّی اللهُ علیه وآله پاسخ نمی دهد، و ثانیاً؛ این مطلب در وقتی صحیح است که فتح مکّه از ناحیهٔ رسول اکرم صلى الله عليه وآله باشد و حال آنکه خداوند سبحان در این آیۀ شریفه «فتح مبین» را به خود نسبت داده و فرموده است: ﴿إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ يعنى ما برای تو فتح کردیم.)به عبارت دیگر؛ چنان چه خداوند فتح را به پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله نسبت می داد، این سخن وجهی داشت که کسی بگوید از باب( إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ، فتح پیامبر صلى الله عليه وآله سبب مغفرت ذنب او شده است. ولی خدای عز اسمه فتح را به خود نسبت داده و روشن است که نمی توان عمل کسی را سبب شسته شدن گناهان فرد دیگری شمرد.

لام قسم در «لیغفر »

بعضی از مفسران نیز برای دفع اشکال گفته اند: « لام» در (لِيَغْفِرَ) از برای تعلیل نیست، بلکه « لام قسم » است. ⁽²⁾اما این بر خلاف ظاهر می باشد و بر اساس ظاهر «لام» در این جا لام علت است. ⁽³⁾

نسبت دادن ذنب به دشمنان پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله

مرحوم سید مرتضی _ اعلی الله مقامه _ نیز در توجیه مطلب می فرماید:

«ذنب» مصدر است و اضافه مصدر، هم به فاعل و هم به مفعول هر دو جایز است ... و بر اساس این مطلب تأویل معنای مغفرت؛ همان از بین رفتن و إبطال است و منظور از ابطال احکامی است که دشمنان مشرک پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله برای آن حضرت صلى الله عليه وآله در نظر داشتند و هم چنین از بین بردن گناهان در مورد پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله است که ایشان را از مکّه منع می کردند و جلوی ورود حضرتش را به مسجد الحرام گرفتند. این تأویل با ظاهر کلام مطابقت دارد تا آن جا که مغفرت یکی از اغراض فتح و توجیهی برای آن است.⁽¹⁾

بر اساس توجیه مرحوم سید مرتضی اشکال تنافی ظاهر آیۀ شریفه با عصمت خاتم الانبياء صلى الله عليه وآله و نیز اشکال مربوط به ارتباط فتح با مغفرت پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله در صورتی پدید می آید که ذنب را به فاعل اضافه کنیم و بگوئیم: در « ذنبك »كاف، فاعل بوده، و مراد از ذنب گناه پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله است. امّا اگر ذنب را به مفعول اضافه کنیم و بگوئیم: کاف در «ذنبک » مفعول است در این صورت معنای آیه چنین می شود «تا خداوند گناهی را که اهل مکّه بر تو ( پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله ) مرتکب شده اند، بپوشاند».

اهل مکّه، رسول اکرم صلى الله عليه وآله لوله را خیلی آزار و اذیت کردند و شکنجه های جسمی و روحی فراوانی بر ایشان وارد ساختند، معاملات با پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم را تعطیل کردند و جنگ های زیادی را علیه حضرتش به راه انداختند و مانع ورود ایشان به مکّه شدند.

بر اساس نظریۀ سید مرتضی رحمة اللهُ خداوند به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله می فرماید: ما برای تو فتح کردیم تا این که گناهان مشرکان نسبت به تو را، مرتفع سازیم.

این توجیه هر چند که توجیه خوبی است و اشکال را از بین می برد امّا خلاف ظاهر آیه شریفه می باشد.

حل مشکل با بررسی معنای لغوی «ذنب» و «مغفرت »

اشاره

روشن شد که هیچ یک از توجیهات و نظریه های مذکور کارآمدی لازم برای حل دو مشکل یاد شده را نداشتند. به نظر می رسد برای حل مشکل باید معنای لغوی واژه های « ذنب» و «مغفرت» بررسی و بر همان اساس آیه شریفه، معنا شود.

معنای لغوی «ذنب»

خدای تعالی داستان حضرت موسی را چنین شرح می دهد:

وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِن شِيعَتِهِ وَ هَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِن شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَىٰ فَقَضَىٰ عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُّضِلٌ مُّبِينٌ ... * فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَىٰ إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُّبِينٌ * فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَّهُمَا قَالَ يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَن تَقْتُلَنِى كَمَا قَتَلْتَ نَفْسَا بِالْأَمْسِ إِن تُرِيدُ إِلَّا أَن تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَ مَا تُرِيدُ أَن تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ ... فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ﴾ (سوره قصص، آیات 15 و 18 و 19 و 21)

و موسی وارد شهری از شهرهای فرعون شد در وقتی که ساکنان آن شهر در غفلت بودند. پس دو مرد را دید که با هم می جنگند، یکی از پیروان او و یکی از دشمنانش آن مرد که از پیروان او بود به زیان دشمنش از او کمک خواست. پس موسی با دو دست خود به وی زد و کار او را تمام کرد او را کشت). موسی گفت: این جنگ شما ] از کردار شیطان است چرا که او دشمن گمراه کننده آشکار است ..... موسی آن شب را ترسان و در حالی که مراقب اوضاع بود به صبح رساند ناگهان دید همان کسی که دیروز از او یاری طلبیده بود [ با دیگری میجنگند و ] فریاد میزند و از او کمک میخواهد، موسی به او گفت: همانا تو گمراهی و گمراهی تو آشکار است. پس وقتی که خواست روی کسی که دشمن هر دو آنها بود دست بگشاید گفت ای موسی میخواهی مرا«ذَنْب» از « ذَنَبَ» به معنای دُم و دنباله است و به هر چیزی که تبعه و دنبالۀ یک امری باشد ذنب گفته می شود. از همین باب به دُم حیوان «ذَنَب» می گویند؛ چراکه دُم حیوان به دنبال او می آید. به ستارۀ دنباله دار نیز «ذات الاذناب» گفته شده، زیرا نوری از خود ساطع می کند که به دنبال او حرکت می کند، لذا به هر عمل که دنباله ای داشته باشد «ذنب» گفته می شود.

در تاج العروس می نویسد:

همانا ذَنْب از ذَنَب با حرکت اخذ شده است و آن به معنای دنباله است ... أذناب مردم و ذناب آن ها (با حرکت)، یعنی دنباله روهای آن ها ... و گفته می شود: فلانی با ذَنَب خود آمد یعنی با اتباع خود آمد. ⁽¹⁾

در قاموس قرآن آمده است:

هر فعلی که عاقبتش وخیم است آن را ذنب گویند زیرا که جزای آن مانند دم حیوان در آخر است و بر همین اساس به گناه نیز تبعه گویند که جزایش در آخر و تابع آن است. ⁽¹⁾

همچنین «سید علی خان مدنى» و صاحب مجمع البحرین واژۀ «ذنب» را به دُم و دنباله و دنباله روی معنا کرده اند. ⁽²⁾

حسن مصطفوی می نویسد: « ذنب: اصول ثلاثة احدها الجرم والآخر موخر الشيء والثالث كالخط والنصيب ... والأصل الآخر الذنب وهو موخّر الدوابّ ولذلك سمّى الأتباع الذنابي ؛ ذنب سه اصل دارد: یکی از آن ها جرم است و دیگری دنبالۀ شی و سوم هم چون خط و نصیب است... و اصل دیگر ذنب و آن دنبالۀ چارپایان است و بر همین اساس دنباله روها را ذنابی نام می نهند » . ( التحقیق فی کلمات القرآن الكريم، ج 3، ص 333)

«ذنب» به معنای تبعات کارهای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله

در آیۀ شریفه مراد از «ذنب» همان معنای لغوی آن است؛ یعنی عملی که تبعات دارد و این عمل اعم از گناه و ترک اولی و نافرمانی از خداوند می باشد و هر عمل خوبی که پیامدی دارد را نیز شامل می شود. در نتیجه از ظاهر آیه نیز دیگر چنین بر نمی آید که رسول خدا صلى الله عليه وآله معصیت کرده و خلاف فرمان خدا را مرتکب شده باشد، بلکه بر اساس معنای لغوی ذنب، معنای آیه و مراد خداوند عبارت است از برخی کارهای نبی اکرم صلى الله عليه وآله که تبعاتی برای حضرتش در پی داشته و یا در آینده خواهد داشت.

برای تبیین بحث، به آیۀ دیگری مثال می زنیم، خداوند سبحان در سورهٔ شعرا می فرماید:

(وَإِذْ نَادَىٰ رَبُّكَ مُوسَى أَنِ انْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلَا يَتَّقُونَ *

قالَ رَبِّ إِنِّي أَخَافُ أَن يُكَذِّبُونِ ... * وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنبٌ فَأَخَافُ أَن يَقْتُلُونِ)؛ ⁽¹⁾

و هنگامی که پروردگارت موسی را ندا کرد که به سوی قوم ستمگر برو. قوم فرعون، آیا آنان [از مخالفت] پرهیز نمی کنند ؟ گفت: پروردگارم! من می ترسم که آن ها مرا تکذیب کنند ... چون آنان [طبق اعتقادشان] بر من گناهی می بینند [مرا گناه کار می دانند] پس به این جهت می ترسم که مرا بکشند.

این آیۀ شریفه نیز از قبيل (لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ) است و از لسان حضرت موسی علیه السَّلام بیان م یدارد که فرعونیان موسی علیه السَّلام راگنه کار می پنداشته اند، زیرا که آن حضرت یکی از آن قوم ستمگر را کشته بود و از نظر آنها گناه کار بود. ⁽²⁾

وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِن شِيعَتِهِ وَ هَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِن شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَىٰ فَقَضَىٰ عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُّضِلٌ مُّبِينٌ ... * فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَىٰ إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُّبِينٌ * فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَّهُمَا قَالَ يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَن تَقْتُلَنِى كَمَا قَتَلْتَ نَفْسَا بِالْأَمْسِ إِن تُرِيدُ إِلَّا أَن تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَ مَا تُرِيدُ أَن تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ ... * فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) (سوره قصص، آیات 15 و 18 و 19 و 21)

و موسی علیه السَّلام وارد شهری از شهرهای فرعون شد در وقتی که ساکنان آن شهر در غفلت بودند. پس دو مرد را دید که با هم می جنگند، یکی از پیروان او و یکی از دشمنانش، آن مرد که از پیروان او بود به زیان دشمنش از او کمک خواست. پس موسی علیه السَّلام با دو دست خود به وی زد و کار او را تمام کرد (او را کشت).

موسی علیه السَّلام گفت: این [جنگ شما] از کردار شیطان است چرا که او دشمن گمراه کننده آشکار است .....

موسی علیه السَّلام آن شب را ترسان و در حالی که مراقب اوضاع بود به صبح رساند، ناگهان دید همان کسی که دیروز از او یاری طلبیده بود [با دیگری میجنگند و] فریاد می زند و از او کمک می خواهد، موسی علیه السَّلام به او گفت: همانا تو گمراهی و گمراهی تو آشکار است.

پس وقتی که خواست روی کسی که دشمن هر دو آنها بود دست بگشاید، گفت: ای موسی! می خواهی مرا بکشی همان طور که دیروز انسانی را کشتی؟! تو قصد نداری جز این که ستمگری در روی زمین باشی و نمی خواهی که از مصلحان باشی... پس موسی علیه السَّلام از شهر خارج شد در حالی که ترسان و مراقب پیشامدها بود و عوض کرد: پروردگارا! مرا از این قوم ستم گر نجات بده

بر اساس آیات شریفه حضرت موسی علیه السَّلام گناهی مرتکب نشده بود بلکه ظالمی از دوست داران فرعون را که به مؤمنی ستم می کرد، از سر راه برداشته بود امّا از نظر فرعونیان حضرت موسی علیه السَّلام گناه کار بود؛ لذا به خدا عرضه می دارد:

(لَهُمْ عَلَيَّ ذَنبٌ فَأَخَافُ أَن يَقْتُلُونِ) ؛

از این جهت که آنها بر من گناهی می بینند (مرا گنه کار می دانند) پس می ترسم که مرا بکشند.

در نتیجه در استعمال قرآنی نیز، «ذنب » دربارۀ عملی به کار رفته که برای عامل عواقب و پیامدهایی دارد. هر چند که وی در واقع گناهی مرتکب نشده است.

بررسی معنای «مغفرت»

مغفرت» در لغت به معنای پوشاندن است و بر همین اساس به کلاه خود «مغفر» گفته می شود ⁽¹⁾؛ چون سر را از خطرات و آسیب های نیزه و شمشیر و تیر، پوشش می دهد. بر این اساس بخشش گناهان نیز از مصادیق مغفرت است، یعنی خداوند معصیت را پوشش می دهد.

در قاموس قرآن می نویسد:

غفر: پوشاندن و مستور کردن. گویند: « غفر الله له غفراناً» یعنی خدا گناهان او را مستور ( و عفو ) کرد.

در « قاموس » گفته «غفره :یغفره ستره» در «اقرب الموارد» نیز همان طور است، در «اقرب» و «مفردات» نقل شده « أصبغ ثوبك بالسّواد فانّه اغفر لِوَسخه»

یعنی لباست را رنگ سیاه بزن که چرکش را بهتر مستور می کند. هم چنین است قول ابن اثیر در « النهاية». على هذا غفران گناه مستور و ناپدید کردن آن است.⁽¹⁾

حفظ و پوشش پیامدهای رسالت

روشن شد که «ذنب» به معنای هر چیزی است که تبعه و دنباله دارد، و «مغفرت » به معنای پوشاندن است. با توجه به معانی لغوی این دو واژه معنای آیات شریفه مورد بحث چنین خواهد بود:

همانا ما برای تو فتحی آشکار فراهم ساختیم * تا خداوند تبعات عمل های پیشین و بعدی تو را (که قبل و بعد از هجرت نسبت به مشرکان) انجام دادی، پوشش دهد.

چنان که گذشت پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله سیصد و شصت بت قریش را زیر پا نهاد و تمام آن ها را ابطال فرمود و نادیده گرفت و همه مشرکان را به رها کردن بت ها و روی آوردن به خدای یکتا و توحید دعوت می فرمود که بی شک این اعمال برای مشرکان ناخوشایند بود و تبعات و پیامدهای فراوانی برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله داشت. از جمله این تبعات، عبارت بودند از:

جنگ و ستیز مشرکان با پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله، شکنجه و قتل پیروان آن حضرت، تصمیم به ترور رسول خدا صلى الله عليه وآله و طراحی نقشه قتل ایشان.

لذا صلح حدیبیه در واقع، فتحی بزرگ برای نبی مکرم اسلام صلى الله عليه وآله بود که تمام این تبعات را از بین برد و در سایۀ آن، تبلیغ توحید و دین اسلام و شریعت خاتمیّت پوشش داده شد.

پس از آن، این امور (تبلیغ رسالت و مبارزه با شرک) هیچ پیامد سوئی برای

حضرت خاتم الانبیاء صلى الله عليه وآله نداشت و کسی آن حضرت را به خاطر اعمال و کردار و گفتارش مؤاخذه نمی کرد و با ایشان به جنگ و ستیز بر نمی خاست و کسی متعرض اصحاب و یاران حضرتش نمی شد.

نگرشی در روایات تفسیری ناظر به آیه

اشاره

در این جا به ذکر چند روایت در تفسیر آیۀ شریفه می پردازیم:

1. توهّم گناه برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله

با بررسی معنای لغوی دو واژۀ «ذنب» و «مغفرت» معنای صحیح و بدون اشکال آیۀ شریفه روشن شد، این تفسیر مستفاد از روایات ائمه معصومین علیهم السَّلام است و هر معنایی غیر از این غیر قابل قبول است؛ چرا که امام باقر علیه السَّلام می فرمایند:

شَرِّقَا وَ غَرْبَا لَنْ تَجِدَا عِلْماً صَحِيحاً إِلَّا شَيْئاً يَخْرُجُ مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَيْت علیهم السَّلام؛ ⁽¹⁾

به مشرق روید و به مغرب روید، علم درستی جز آنچه از نزد ما اهل بیت علیهم السَّلام تراوش کند، پیدا نمی کنید.

و در روایت دیگری می فرمایند:

إِنَّمَا يَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ؛ ⁽²⁾

همانا قرآن را فقط آن کسی میشناسد که مخاطب آن واقع شده است.

در نتیجه تفسیر آیۀ شریفه با آنچه که حضرت علی بن موسى الرضا علیه السَّلام درباره معنای آیۀ فرموده اند کاملا سازگار است.

وقتی مأمون دربارۀ تعارض معنای ظاهری آیۀ شریفه با عصمت خاتم الانبیاء صلَّی اللهُ علیه وآله از حضرت امام رضا علیه السَّلام پرسید، آن حضرت در پاسخ مأمون فرمودند:

مراد از « ذنب » پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله گناهی پنداری است؛ یعنی منظور اعمالی است که به پندار مشرکان گناه شمره می شد و لذا جنگ و خونریزی در پی داشت و مراد از «مغفرت» پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله پوشش دادن پیامدهای اعمال رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله است. ⁽¹⁾

مرحوم شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه در کتاب «عیون اخبار الرضا علیه السَّلام» در باب «ذكر مجلس آخر للرضا علیه السَّلام عند المأمون في عصمة الأنبياء علیهم السَّلام»، نقل می کند:

عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْجَهْمِ، قَالَ: حَضَرْتُ مَجْلِسَ الْمَأْمُونِ وَ عِنْدَهُ الرّضَا عَلِيُّ بْنُ مُوسَى علیه السَّلام فَقَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ: يَا ابْنَ رَسُول اللَّهِ ! أَلَيْسَ مِنْ قَوْلِكَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ مَعْصُومُونَ. قَالَ: بَلَى ...؛ فَقَالَ الْمَأْمُونُ لِلَّهِ دَرُّكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ، فَأَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ: لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ؛ قَالَ الرِّضَا علیه السَّلام: لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ عِنْدَ مُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّةَ أَعْظَمَ ذَنْباً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وآله لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ثَلَاثَمِائَةٍ وَسِتِّينَ صَنَماً فَلَمَّا جَاءَهُمْ له بِالدَّعْوَةِ إِلَى كَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ كَبُرَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَ عَظُمَ ، وَ قَالُوا: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهَا وَاحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٍ يُرادُ ما سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقُ فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى نَبِيِّهِ صلَّی اللهُ علیه وآله مَكَّةَ، قَالَ لَهُ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ مَكَّةَ (فَتْحاً مبيناً لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ) عِنْدَ مُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّةَ بِدُعَائِكَ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ فِيمَا تَقَدَّمَ وَ مَا تَأَخَّرَ لِأَنَّ مُشْرِكِي مَكَّةَ أَسْلَمَ بَعْضُهُمْ وَ خَرَجَ بَعْضُهُمْ عَنْ مَكَّةَ وَ مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى إِنْكَارِ)

التَّوْحِيدِ عَلَيْهِ إِذَا دَعَا النَّاسَ إِلَيْهِ فَصَارَ ذَنْبُهُ عِنْدَهُمْ فِي ذَلِكَ مَغْفُوراً بِظُهُورِهِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ الْمَأْمُونُ: لِلَّهِ دَرُّكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ؛ ⁽¹)از علی بن محمد بن جهم روایت شده است که گفت: من در مجلس مأمون حاضر شدم و حضرت علی بن موسی الرضا علیه السَّلام نیز نزد وی بود. پس مأمون به ایشان گفت: ای پسر رسول خدا! آیا این از سخن شما نیست که همانا پیامبران معصوم هستند ؟ امام رضا علیه السَّلام فرمودند: بله .... پس مأمون گفت: احسنت بر تو ای ابا الحسن! پس به من از (معنای این سخن خدای تعالی خبر بده که فرمود: «خداوند گناهان گذشته و گناهان آینده تو را بیامرزد».)امام رضا علیه السَّلام فرمودند: گناه احدی نزد مشرکان مکّه بزرگ تر از گناه رسول خدا صلَّی الله علیه وآله نبود. چرا که آنان غیر از خدا سیصد و شش بت را عبادت می کردند. پس هنگامی که رسول خدا صلى الله عليه وآله با دعوت به کلمۀ اخلاص سراغ آن ها رفت، برای آنان گران و عظیم آمد و گفتند: «آیا او خدایان ما را خدای واحد قرار داده است؟ همانا این قطعاً امر شگفت آوری است و گروهی از (سران) آن ها رأی دادند که به طریقۀ خود ادامه دهید و در پرستش خدایان خویش ثابت قدم باشید. همانا این راهی است که مطلوب ماست این (سخنان) را در ملت دیگری نشنیدیم و این جز سخنی از پیش خود او نیست».)پس هنگامی که خدای تعالی مکّه را برای پیامبرش صلَّی اللهُ علیه وآله فتح کرد به ایشان فرمود: ای محمّد! «همانا ما برای تو مکه را فتح کردیم، فتحی مبین، تا خداوند برای تو از بین ببرد گناه قبل و بعد تو را». در نزد مشرکان مکّه به واسطهٔ این که آنان را به توحید خّداوند دعوت کردی هم آنچه را در گذشته بوده و هم آنچه بعد دعوت نمودی.چرا که برخی از مشرکان مکّه اسلام می آورند و برخی دیگر از آنها از مکّه خارج می شوند و هر کس از آنان باقی بماند بر انکار توحید قادر نخواهد بود؛ هنگامی که

تو مردم را به سوی توحید می خوانی. پس گناه او (پیامبر صلَّی اللهُ علیه وآله نزد مشرکان در آن فتح به سبب غلبه ایشان بر آنها آمرزیده شد، پس مأمون گفت: احسنت یا ابالحسن.)بر اساس این تفسیر، مراد از گناه پیامبر صلى الله عليه وآله شرک ستیزی ایشان و تبلیغ توحید است که مشرکان این شرک ستیزی را گناهی عظیم می شمردند.آری! به راستی نزد مشرکان اهل مکّه گناه حضرت رسول اکرم صلّى الله عليه وآله از همه بیشتر و سترگ تر بود؛ چرا که آن حضرت بت های سه گانۀ ( لات، عزّی و منات و سایر بت ها، تا سیصد و شصت بت را شکست و کلمۀ توحید را جایگزین بت پرستی کرد و آئین پدران مشرکان را نابود ساخت و اوضاع مکّه را به هم ریخت.)لذا اهل مکه فکر می کردند که پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله گناه کارترین افراد است؛ امّا وقتی با اسلام و مسلمانان مواجه شدند، دریافتند که اسلام بهترین دین و مسلمانان بهترین مردم هستند و پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله بهترین رفتار را با مردم دارد . این امور سبب شد که مبغوض ترین فرد نزد آنان، عنی رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله در نظر ایشان محبوب ترین شخص شود، و به این ترتیب از نظر آنان، نزد پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله هیچ گناهی نبود و هیچ کس حضرتش را به خاطر مبارزه با بت پرستی و تبلیغ توحید مؤاخذه و محاکمه نمی کرد.بر این اساس مراد از گناهان پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله گناهان فرضی است که به عقیده مشرکان مکّه، گناه شمرده می شد. امّا بعد از فتح مکّه، برخی مشرکان اسلام آوردند و برخی از مکّه گریختند. باقیمانده مشرکان نیز تسلیم شده و مجبور به سر فرود آوردن بودند و باید می پذیرفتند که: «الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَى عَلَيْهِ» ⁽¹و «اللَّهُ أَعْلَى وَ أَجَل».⁽²⁾)

به عبارت دیگر؛ هیچ کس قدرت انکار توحید را نداشت؛ لذا گناه پیامبر صلى الله عليه وآله نزد اهل مکّه، اعم از دعوت های ایشان پیش از هجرت و دعوت های پس از فتح مکّه، مغفور شد و از بین رفت.نکته درخور توجه دیگر این که بر اساس این روایت شریفه، حضرت امام رضا علیه السَّلام مراد از «فتح مبین» را « فتح مکّه » معرفی کرده اند. آری! حضرت امام علی بن موسی الرضا علیه السَّلام، عالم آل محمد صلوات الله عليهم اجمعین است و این چنین علم خویش را اظهار می کرد و به روشنی و سهولت از عویصه ها و مشکلات اعتقادی و احکام دینی پرده بر می داشت و شبهات را حل می فرمود؛ به طوری که دشمن و قاتل حضرتش (یعنی مأمون ملعون چاره ای جز خضوع در برابر علم الهی و پایان ناپذیر آن امام بزرگوار نداشت. ⁽¹⁾##### 2. مبرا بودن رسول خدا صلى الله عليه وآله از هرگونه «ذنب»مرحوم طبرسی در «الاحتجاج» در ضمن روایتی طولانی از حضرت امام کاظم علیه السَّلاماز پدران بزرگوارش از امام زین العابدین علی بن الحسین علیه السَّلام نقل می کند:یهودیی از یهودیان شام و بزرگان آن ها ... گفت: پس همانا آدم علیه السَّلام بعد از خطایی که مرتکب شد، خداوند توبۀ او را پذیرفت. علی علیه السَّلام به وی فرمود: به راستی قطعاً چنان است و دربارۀ محمّد صلى الله عليه وآله چیزی نازل شده که از آن

بزرگ تر است؛ بدون آنکه گناهی مرتکب شده باشد. خدای عز و جل فرمود: «تا خداوند پیامدهای اعمال گذشته و آیندۀ تو را بپوشاند» همانا محمّد صلى الله عليه وآله در روز قیامت، وزری به همراه ندارد و در آن روز به گناهی مؤاخذه نمی شود ... . پس یهودی به ایشان عرض کرد: این داود علیه السَّلام بر خطای خویش گریست تا آن جا که کوه به خاطر ترس داود همراه او حرکت کرد.علی علیه السَّلام به وی فرمود: به راستی قطعاً چنان است و به محمد صلى الله عليه وآله چیزی عطا شده که از آن برتر است. همانا هرگاه که ایشان به نماز می ایستاد، از شدت گریه، از سینه و جوف ایشان صدایی هم چون صدای جوشش آب در دیگِ مسین مملو از آب که روی آتش افروخته باشد، شنیده می شد؛ در حالی که خدای عزوجل به تحقیق ایشان را از عقاب خویش ایمن کرده بود. بدین روی آن جناب می خواست که با گریۀ خویش برای پروردگارش خشوع کند، تا برای کسانی که به ایشان اقتدا می کنند، پیشوا و مقتدی باشد.به تحقیق رسول خدا صلى الله عليه وآله مدت ده سال بر اطراف انگشتان (پا ایستاده و خدا را عبادت می کرد، تا آنجا که قدم های مبارک ایشان متورم شد و رنگ چهرهٔ مبارکش، به خاطر شب زنده داری، زرد گردید و در تمامی شب مشغول عبادت بود، تا این که در این باره مورد عقاب قرار گرفت و خدای عز و جل فرمود: «طه! ما قرآن را برای تو نازل نکردیم که تو خود را به سختی بیفکنی» بلکه قرآن را نازل کردیم که به واسطهٔ آن سعادتمند گردی و با این حال ایشان چنان می گریست که از هوش می رفت. پس وقتی به ایشان گفته شد «ای رسول خدا! آیا چنین نیست که خداوند گناهان پیشین و آیندۀ تو را آمرزیده است؟! فرمودند: بله [امّا] آیا من یک بندۀ شکرگزار هم نباشم. ⁽¹⁾)

##### 3. معدوم بودن هر ذنبی در رسول خدا صلَّی اللهُ علیهِ وآلهبنا بر روایت دیگری حضرت امام زین العابدین در پاسخ مروان که از دلیل زیادی عبادت حضرتش سؤال پرسیده بود، امام َلیه السَّلام مطلبی به همین مضمون پاسخ فرمودند. ⁽¹)بر اساس این روایات هر ذنبی در حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله معدوم است و حضرتش از شائبه هر نقص و ذنبی مبرّا هستند.در روایت دیگری آمده است:فاطمه دختر علی بن ابی طالب علیه السَّلام نزد جابر بن عبدالله رفت و به ایشان فرمود: ای صحابی رسول خدا ! همانا ما برگردن شما حقوقی داریم و یکی از حقوق ما بر شما این است که هر گاه دیدید یکی از ما با کوشش زیاد (در عبادت خودش را به هلاکت افکنده او را به خداوند متذکر شوید و به حفظ نفسش دعوت کنید و این علی بن الحسین علیه السَّلام باقیمانده پدرش حسین عَلیه السَّلام است که بینی او باریک شده و پیشانی و زانوهایش پینه بسته و در راه عبادت جان خود را ذوب کرده است.)بدین روی جابر به در خانه امام سجاد علیه السَّلام رفت و اجازه گرفت. پس هنگامی که بر ایشان وارد شد، حضرتش را در محراب عبادت یافت؛ در حالی که عبادت او را بی رمق کرده بود. پس علی (بن الحسین علیه السَّلام برخاست و از احوال او سؤال مختصری کرد و او را کنار خود نشاند.)

سپس جابر شروع به سخن کرد و گفت: ای پسر رسول خدا صلى الله عليه وآله! مگر معلوم نیست که خداوند بهشت را برای شما و برای کسانی که شما را دوست دارند خلق کرده است و آتش را برای کسانی که نسبت به شما بغض دارند و برای دشمنان شما آفریده است؟ پس این همه جهدی که خود را به زحمت انداخته اید برای چیست ؟ پس امام سجاد علیه السَّلام به وی فرمود:أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ جَدِّي رَسُولَ اللَّهِ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ فَلَمْ يَدَعِ الاجْتِهَادَ لَهُ، وَ تَعَبَّدَ بِأَبِي هُوَ وَ أُمِّي حَتَّى انْتَفَخَ السَّاقُ وَ وَرِمَ الْقَدَمُ، وَقِيلَ لَهُ: أَتَفْعَلُ هَذَا وَ قَدْ غُفِرَ لَكَ (ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَهِ ؟ قَالَ : أَ فَلَا أَكُونُ عَبْداً شَكُوراً؛ ای صحابه رسول خدا صلى الله عليه وآله! آیا نمی دانی که خداوند قطعاً گناهان پیشین و گناهان آیندۀ جدم رسول خدا (صلى الله عليه وآله) را بخشیده بود و با این حال ایشان کوشش و تعبّد را رها نمی کرد تا اینکه ساق حضرتش، که پدر و مادرم به فدای او باد، متورّم شد و قدم های مبارکش ورم کرد و به ایشان عرض شد: آیا چنین می کنید در حالی که خداوند گناهان پیشین و گناهان آینده را برای شما پوشش داده است؟ رسول خدا (صلى الله عليه وآله) فرمودند: پس آیا من یک بندۀ شکرگزار هم نباشم؟ ⁽¹⁾)

##### 4. اسناد گناهان شیعه به رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله###### اشارهیکی از معانی مذکور در روایات برای آیۀ شریفه مورد بحث، آن است که خداوند متعال سبحان گناهان شیعیان را به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله نسبت داده است. در تفسیر مرحوم قمی به سند معتبر از عمر بن یزید بیّاع سابری روایت شده است که گفت:قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّه علیه السَّلام: قَوْلُ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ: (لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ قَالَ: مَا كَانَ لَهُ مِنْ ذَنْبٍ وَ لَا هَم بِذَنْبٍ وَ لَكِنَّ اللَّهَ حَمَّلَهُ ذُنُوبَ شِيعَتِهِ ثُمَّ غَفَرَهَا لَهُ؛)به امام صادق علیه السَّلام عرض کردم: (معنای این قول خدای عز و جل در کتابش (چیست که فرمود) :-تا خداوند گناهان پیشین و گناهان آیندۀ تو را بیامرزد»؟)امام علیه السَّلام فرمودند: «هیچ گناهی برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله وجود ندارد و ایشان قصد گناه هم نکرده اند. و لیکن خداوند گناهان شیعیان و پیروان ایشان را به آن حضرت نسبت داده، سپس گناهان شیعه را بخشید ».###### پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله و اهل بیت علیهم السَّلام پدران شیعهپیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله و اهل بیت علیهم السَّلام پدران شیعه هستند و جور معصیت امّت را می کشند و بر همین اساس فرزدق در وصف سید الساجدین حضرت امام علی بن الحسين علیه السَّلام در ضمن قصیده ای چنین سروده است:مشتقة من رسول الله نبعته *** طابت عناصره والخيم والشيمحمّال اثقال أقوام اذ فدحوا *** حلو الشمائل تحلو عنده نعم ⁽¹)

پرتو رخشان او از پرتو رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله مشتق است و همه عناصر و خوی و سرشتهای او پاکیزه استبر دوش کشنده بارهای اقوام به هنگام سختی است. خویهای او همه شیرین و نعمتها نزدیک او شیرین تر است.###### امام کاظم علیه السَّلام و دوش کشیدن جور امّتدر احادیث آمده است که امر شیعیان به حضرت موسی بن جعفر علیه السَّلام واگذار شد که یا خداوند بر آنان عذاب کند یا حضرتش به زندان برود و حضرت امام کاظم زندان را اختیار کردند و جور امّت را کشیدند تا عذاب بر امّت نازل نشود. مرحوم کلینی می نویسد:عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى علیه السَّلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ غَضِبَ عَلَى الشَّيعَةِ فَخَيَّرَنِي نفسِي اوْ هُمْ فَوَقَيْ وَاللَّهِ بِنَفْسِي؛ ⁽¹)از حضرت امام موسی کاظم علیه السَّلام روایت شده است که فرمودند: همانا خدای عز وجل بر شیعه خشم گرفت، بدین روی مرا آزاد گذاشت که (عذاب را یا بر خودم یا بر ایشان انتخاب کنم؛ پس به خدا سوگند من با برگزیدن عذاب برای خودم آنان را حفظ کردم.)###### امیر المؤمنین علیه السَّلام پدر مهربان امّتدر روایت دیگری آمده است که به هنگام شهادت حضرت مولى الموحدين على علیه السَّلام حضرت خضر علیه السَّلام با اشک و اندوه خطاب به ایشان عرضه داشت:كُنْتَ أَوَّلَ الْقَوْمِ إِسْلَاماً وَ أَخْلَصَهُمْ إِيمَانا ... كُنْتَ وَاللَّهِ يَعْسُوباً لِلدِّينِ أَوَّلاً

وَ آخِراً... كُنْتَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَبَاً رَحِيماً إِذْ صَارُوا عَلَيْكَ عِيَالاً فَحَمَلْتَ أَثْقَالَ مَا عَنْهُ ضَعُفُوا وَحَفِظْتَ مَا أَضَاعُوا وَ رَعَيْتَ مَا أَهْمَلُوا؛ ⁽¹)تو در گرویدن به اسلام از همه مردم پیشتر، در ایمان از همه با اخلاص تر بودی ... به خدا سوگند تو در اول و در آخر رئیس و بزرگ دین بودی ... .تو برای مؤمنان پدر مهربان بودی، آن زمان که تحت سرپرستی تو در آمدند، پس بارهای گرانی را که آن ها از کشیدنش ناتوان شدند، تو به دوش گرفتی و آنچه را تباه ساختند، تو محافظت کردی و آنچه را رها کردند، تو رعایت فرمودی .....حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام که یک ضربۀ شمشیر او در جنگ خندق از عبادت همهٔ جن و انس برتر بود ⁽². وقتی می فرمودند:)آه آه مِنْ بُعْدِ السَّفَرِ، وَقِلَّةِ الزَّادِ وَ وَحْشَةِ الطَّرِيقِ. ⁽³)یا آن گاه که از جانش بر زبان جاری می نمود:آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِيقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِدِ. ⁽⁴)ای بسا تنها خودشان را لحاظ نمی کردند بلکه کوله بار اعمال شیعیان و مسئولیت آن ها را نیز در نظر می گرفتند که در قیامت یک به یک آن ها را از آتش نجات بخشند و به بهشت برسانند. چنان که بزرگ یک خاندان، همۀ فرزندان و نوه ها و نبیره ها را عیال خود حساب می کنند و خویشتن را عهده دار میزبانی و پذیرایی از آن ها می دانند.

#### نتیجۀ بحث غفران ذنب پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله##### اشارهبه فضل ذات حضرت حق و توفیق الهی و عنایات و الطاف او شبۀ مربوط به آیهٔ دوم سورۀ مبارکۀ «فتح» که از عویصات آیات قرآن است، به روشنی تبیین شد و اشکالات و ابهامات مربوط به آن مرتفع گردید.تردیدی نیست که قرآن کریم سخن خداوند است و هیچ اختلاف و تعارضی میان آیات و مطالب آن وجود ندارد. خدای عز اسمه می فرماید:(أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا ؛ ⁽¹⁾)آیا در قرآن تدبّر نمی کنید و اگر چنان چه از ناحیهٔ غیر خداوند بود، قطعاً در آن اختلافات فراوانی می یافتند.آری! اختلاف و تعارض در میان اقوال و آراء دانشمندان بشر به وفور مشاهده می شود؛ چرا که اشتباه، فراموشی و تبدل رأی و ... برای غیر خدا کاملاً محتمل است. اما قرآن، کلام خداست و اشتباه، تعارض، تناقض تبدل رأی و اختلاف در آن راه ندارد؛ در نتیجه اگر ظاهر برخی آیات در نگاه نخست با مبانی اعتقادی ناسازگار نمود، حتماً باید با بهره گیری از تعالیم نورانی معلمان و صاحبان علوم قرآن، اين عويصه و مشکل را مرتفع کرد.بر همین اساس با روایات مختلفه ای که ذیل این آیۀ شریفه مطرح و بررسی گردید و نیز با توضیحاتی که ذیل آیات و روایات مطروحه ارائه شد، به الطاف و عنایت ذات پروردگار در صدد حل و رفع عویصه آیه مبارکه برآمدیم و به نظر می رسد که با توجه به روایاتی که نقل شد و نیز با تبیین و توضیحی که ارائه گردید این تلاش به ثمر نشست

و عويصۀ تنافی ظاهر آیۀ شریفه با عصمت حضرت خاتم الانبیاء صلى الله عليه وآله و نيز شكل ارتباط میان «فتح مبین» با « غفران ذنب» نبی اکرم صلى الله عليه وآله از میان برخاست.##### 2. اتمام نعمت###### اشارهچنان که گذشت در آیۀ شریفه چهار پیامد برای فتح ذکر شده است: 1. غفران ذنب 2. اتمام نعمت 3. هدایت به صراط مستقیم 4. نصرت پیامبر صلّی اللهُ علیه وآله به نصر عظیم.دربارۀ پیامد اول به تفصیل سخن گفتیم و مطلب روشن شد. در این جا به بحث پیرامون پیامد دوم و معلول ثانى یعنی اتمام نعمت بر رسول اکرم صلى الله عليه وسلم خواهیم پرداخت.###### مراد از «نعمت»سؤال نخست این که مراد از «نعمت» و «اتمام» آن در آیه شریفه چیست ؟با توجه به اطلاق آیۀ شریفه، مراد از نعمت، اعم از نعمت های دنیوی و نعمت های اخروی است و نیز نعمت های مادی و نعمت های معنوی را در بر می گیرد. یعنی خداوند با این فتح همۀ نعمت های ظاهری و باطنی دنیوی اعم از مواهب مادی و معنوی و همه نعمت های اخروی را برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله تمام ساخت.###### معنای «اتمام» و فرق آن با «اکمال»«اتمام» در کنار و در قبال «اکمال» است. گاهی کامل شدن امری با تعبیر «اتمام» بیان می شود و گاه با تعبیر « اکمال »؛ به عنوان مثال: در آیات 185 و بعد از آن در سورهٔ مبارکۀ بقره که در موضوع «صوم» است، هم تعبیر «اتمام» به کار رفته و هم «اکمال » استعمال شده است. لذا بررسی این آیات به درک بهتر معنای «اتمام» و تفاوت آن با اکمال کمک می کند.

###### «اتمام» و «اکمال» در قرآنخداوند سبحان در آیۀ 185 سورۀ مبارکه «بقره» ، بعد از معرفی ماه مبارک رمضان و ذکر برخی ویژگی ها و فضیلت های این ماه، می فرماید:(يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ؛)خداوند برای شما آسانی می خواهد و برای شما سختی نمی خواهد و خداوند از شما می خواهد که این روزهای مشخص را کامل روزه بگیرید و خدا را تکبیر بگویید و او را بزرگ دارید بر آنچه که شما را هدایت فرموده است، باشد که شما شکرگزاری کنید.خدای متعال در آیه ای دیگر می فرماید:(ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى الَّيْلِ؛ ⁽¹⁾)سپس روزۀ خود را تا هنگام شب باقی بدارید و آن را تمام کنید.در این دو آیۀ شریفه دربارهٔ روزه در تمام روزهای ماه مبارک رمضان و قضای روزه به تعداد روزهایی که از روزۀ ماه مبارک رمضان فوت شده است، تعبیر « اکمال » به کار رفته است و دربارۀ تحقّق روزه با امساک در طول روز تا مغرب تعبیر « اتمام» استعمال شده است.بر این اساس «اتمام» به معنای کامل کردن امری است که تمام اجزای آن به هم پیوسته است و فقدان هر یک از اجزا مانع تحقق آن امر می شود. مثلاً؛ اگر از اذان صبح تا اذان مغرب پانزده ساعت باشد و کسی چهارده و نیم ساعت از این بازۀ زمانی را امساک کند و نیم ساعت زودتر افطار کند، صوم در آن روز محقق نشده است و چهارده و نیم ساعت امساک او هیچ اثری در تحقق روزه ندارد.

امّا «اکمال» به معنای کامل کردن کاری است که اجزای آن به هم پیوند ندارند و فقدان برخی از اجزا، ضرری به اجزاء دیگر نمی زند. مثلاً؛ اگر کسی پنج روز از میان سی روزِ ماه مبارک رمضان به سفر رود و روزۀ خود را افطار کند، بیست و پنج روز دیگری که روزه گرفته، مقبول است و برای کامل کردن وظیفۀ خود کافی است پنج روز به عنوان قضای ماه مبارک روزه بگیرد.به عبارت دیگر؛ روزه (صوم از اجزاء به هم پیوسته تشکیل شده و تک تک اوقات آن با یکدیگر نسبت اقل و اکثر ارتباطی دارند و لذا هر جزئي از اجزاء به هم پیوسته آن نباشد، زنجیرۀ اوقات روز از هم گسیخته می شود. در چنین موردی که همهٔ اجزا باید حاضر باشد تعبیر « اتمام» به کار می رود.)اما روزهای یک ماه به هم پیوسته نیستند و نسبت ایام ماه، به اقل و اکثر غیر ارتباطی تعبیر می شود و فقدان برخی اجزا به سایر اجزا دیگر ضرری نمی رساند، در این گونه موارد تعبیر «اکمال» به کار می رود.###### لغت شناسی «اتمام» و «اکمال»در كتاب التحقيق فى كلمات القرآن الكريم دربارۀ فرق اتمام و اکمال می نویسد:همانا «تمام» آن چیزی است که اجزاء آن کامل شود و در کامل شدنش به چیزی خارج از خود احتیاج نداشته باشد و در مقابل آن ناقص است و آن چیزی است که تمام نشده باشد.اغلب استعمال واژۀ «تمام» در مورد امور کمّی است، چنان که اغلب استعمال «کمال» در مورد کیفیات است و هم چنین «تمام» وقتی صدق می کند که اجزاء کامل شده باشد و «کمال» در جایی است که ویژگی های دیگری به آن اضافه گردد و نیکی و ارزش آن را زیاد کند.⁽¹)

###### «اتمام» و «اکمال» در دیدگاه صاحب المیزانصاحب المیزان در پاورقی (شرح بحار الأنوار گفته است:)و آن چه بر من دربارۀ فرق بین «اتمام» و «اکمال» آشکار شد این است که «اتمام» از جهت امتداد اعتبار می شود، بدین معنا که فعل تداوم داشته باشد تا این که تمام شود؛ به گونه ای که اگر در مداومت و استمرار خللی وارد شود، بر مقصود نیز خلل وارد می گردد و در آن نقصان وارد می کند.بر خلاف «اکمال»، که از جهت نتیجه اعتبار می شود، ولو نتیجه در چند دفعه و به صورت تدریجی حاصل شود و بر همین اساس خدای عز و جل می فرماید: «سپس روزه را تا شب تمام کنید» و در مورد قضای روزه می فرماید : «برای این که تعداد [روزه ها] کامل گردد». ⁽¹)مرحوم علامۀ طباطبایی در ذیل آیه کریمۀ (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى الَّيْلِ می نویسد:)و [تعبیر] «اتموا» در آیۀ شریفه، دلالت دارد بر اینکه روزه امری است واحد و بسیط، و نصف بردار نیست، بلکه از فجر تا به شب یک عبادت تمام است، نه این که عبادتی باشد مرکب از چند امر که هر کدام عبادتی جداگانه باشند، و فرق بين «تمام» و «کمال» هم همین است، که اوّلی دلالت می کند بر انتهای وجود چیزی که مرکب از اجزاء و آثار نیست، و دوم دلالت دارد بر انتهای وجود چیزی که مرکب از اجزایی است که هر جزئش اثری مستقل دارد. ⁽²

صاحب تفسیر المیزان هم چنین در ذیل آیۀ شریفه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِی) می نویسد:

کلمۀ «اکمال » و کلمهٔ « اتمام» معنایی نزدیک به هم دارند، «راغب» می گوید: کمال هر چیزی عبارت است از این که غرض از آن چیز حاصل بشود و در معنای کلمۀ «تمام» گفته: تمام بودن هر چیز منتهی شدن آن به حدّی است که دیگر احتیاج به چیزی خارج از خود نباشد، به خلاف ناقص که محتاج به چیزی خارج از ذات خودش است تا او را تمام کند.

راه دیگر در تشخیص تفاوت دو کلمه آن است که بدانید، آثار موجودات دو نوع است.

یک نوع از موجودات وقتی اثر خود را می بخشد که همۀ اجزای آن جمع باشد،) مثلاً اگر مانند معجون اجزایی دارد، همۀ آن اجزاء موجود باشد، که اگر یکی از آن اجزاء نباشد؛ معجون و دارو اثر خود را نمی بخشد) و مانند روزه که مرکب است از اموری، که اگر یکی از آن ها نباشد روزه، روزه نمی شود. مثلا: اگر کسی در همۀ اجزای روزه از خوردن و سایر محرمات امساک بکند ولی در وسط روز در یک ثانیه دست از امساک بردارد، و جرعه ای آب فرو ببرد، روزه اش، روزه نیست. از جمع شدن اجزاء این گونه امور تعبیر می کنند به تمامیّت و در قرآن کریم می فرماید: «ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى الَّيْلِ) ويا می فرماید: وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً .)و نوع دیگر اشیایی هستند که اثر بخشیدن آن ها نیازمند به آن نیست که همه اجزای آن جمع باشد، بلکه اثر مجموع اجزاء مانند مجموع آثار اجزاء است، هر یک جزئی که موجود بشود اثرش هم مترتب می شود ( البته اثری به مقدار

خود آن جزء و اگر همۀ اجزاء جمع شود همۀ اثر مطلوب حاصل می شود، مانند روزه که اگر یک روز روزه بگیری، اثر یک روز را دارد، و اگر سی روز روزه بگیری اثر سی روز را دارد، تمامیّت را در این قسم «کمال» می گویند و در قرآن کریم فرموده: ﴿فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ).)و نيز فرموده: ﴿ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ؛ در این گونه امور اثر هم بر بعض مترتب می شود و هم بر کل، و در گفتگوها می گوییم: امر فلانی تمام و عقل او کامل شد و نمی گوییم: عقل فلانی تمام و امر او کامل شد. ⁽¹⁾

سلسله نعمت های فتح مبین

بنابر آنچه گذشت، از تعبیر «اتمام نعمت» استفاده می شود که نعمت های حاصل از فتح مبین، از جمله نعمت های مادی و معنوی و نعمت های ظاهری و باطنی

و دنیوی و اخروی همه به هم پیوسته اند؛ یعنی در اثر فتح، پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله نبوت خود را اظهار نمود و نبوت حضرتش بر همۀ انبیاء سابق اعتلا پیدا کرد و اسلام بر همۀ شرک اعتلا یافت.

تا پیش از فتح، مشرکان با گستاخی شعار «اعل هبل» سر می دادند، امّا بعد از فتح مسلمانان آزادانه فریاد می زدند: «الله اعلی و اجل » ⁽¹⁾و «كلمة الله على العليا».

نعمت دین، نعمت قدرت، اسلام، نعمت شوکت پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله، نعمت اظهار نبوّت و رسالت و خاتمیّت و حقانیّت خاتم الانبیاء صلى الله عليه وآله در سراسر شبه جزیرۀ عربستان، سبب شد آن حضرت به بیست و نه بلد از روم و ایران و مصر تا سایر بلاد نامه بنویسد و همه را به دین اسلام دعوت کند.

این نعمت ها همه به هم پیوسته هستند و اگر در این بین یک حکم از احکام اسلام تبلیغ نمی شد، نعمت رسالت تمام نبود و جا داشت که خداوند به رسولش بفرماید: (فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ)؛ و چون تبلیغ دین تمام شد فرمود: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي ؛ ⁽²⁾یعنی کامل شدن دین با تعبیر اکمال، و کامل بودن نعمت با تعبیر اتمام بیان شده است چرا که اجزاء دین و احکام آن هم چون جهاد و صلاة ارتباطی به هم ندارند، اما از حیث نعمت به هم پیوسته هستند و اگر نعمت جهاد)

یا نعمت صوم از بنده سلب شود و تنها نعمت صلاة برای او باقی باشد، در این صورت نعمت برای او تمام نشده است. اگر همۀ این امور باشد و ولایت نباشد نه تنها نعمت تمام نشده، بلکه سایر امور، برای او نعمت شمرده نمی شوند و ذره ای ارزش و اعتبار ندارند.حاصل آن که خداوند با فتح، همۀ نعمت های ظاهری و باطنی دنیوی از نظر مواهب مادی و مواهب معنوی و همۀ نعمت های اخروی را برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله تمام ساخت و ذکر حضرتش را در دنیا بلند مرتبه و بلند آوازه کرد: ﴿ وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ ⁽¹⁾و در آخرت به او مقام محمود عطا فرمود: ﴿ عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا) ⁽²⁾، که همۀ امّت به شفاعت حضرتش وارد بهشت شود.)##### 3. هدایت به صراط مستقیم###### اشارهیکی دیگر از پیامدها و ثمرات «فتح مبین» برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله و امّت اسلام، استمرار راه هدایت بود: ﴿ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا.)ممکن است این سؤال به ذهن برسد که مگر پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله در صراط مستقیم نبودند که خداوند هدایت حضرتش به صراط مستقیم را از ثمرات فتح مبین می شمارد ؟در پاسخ باید گفت: راه مستقیم و راه هدایت، طولانی است و کسانی که در صراط مستقیم هستند باید تا پایان، این راه را ادامه دهند. به بیانی دیگر؛ صراط مستقیم یک نقطه نیست بلکه مسیری ادامه دار است و ادامه صراط مستقیم نیز، خود صراط مستقیم است.بر همین اساس مؤمنانی که در صراط مستقیم هستند وظیفه دارند دست کم هر روز، ده مرتبه در نمازهای یومیّه از خدای متعال هدایت به صراط مستقیم را طلب کنند

و عرضه بدارند: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ؛ ⁽¹⁾آن ها با این درخواست، ثبوت و تکامل هدایت در طریق مستقیم را طلب می کنند و از خدا می خواهند که به عنایت حضرت حق تا انتهاء در صراط مستقیم بمانند و هیچ گاه از آن خارج نشوند. لذا حضرت امام صادق علیه السّلام می فرمایند:)الْإِبْقَاءُ عَلَى الْعَمَلِ حَتَّى يَخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَل ؛ ⁽²)باقی ماندن در عمل تا خالص شدن در آن، از خود عمل سخت تر است.صرف یک بار انجام دادن یک عمل نیک اهمیت چندانی ندارد، بلکه ابقاء و استمرار بر عمل نیک مهم است. بر همین اساس حضرت امام باقر علیه السّلام می فرمایند:أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا دَامَ الْعَبْدُ عَلَيْهِ وَ إِنْ قَلَّ؛ ⁽³)بهترین اعمال نزد خدای عز و جل آن عملی است که بنده بر آن مداومت داشته باشد، هر چند که آن عمل اندک باشد.بنابراین، استمرار بر عمل و باقی بودن در صراط مستقیم نیاز به هدایت مستمر دارد. بدین روی وقتی مومنان از برخی اهل جهنم سؤال می کنند: (مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ ⁽⁴⁾آن ها در پاسخ می گویند: (لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ) ⁽⁵⁾یعنی ما از نمازگزاران نبودیم؛ نه این که هرگز نماز نخوانده ایم و نیز می گویند: (وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ) ⁽⁶⁾یعنی جزء افرادی نبودیم که اطعام مساکین کار دائم ما باشد.)

###### استمرار هدایت دغدغه رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله و حضرت اميرالمؤمنين علیه السَّلامبر طبق آنچه که گذشت، استمرار و دوام عمل مهمتر از عمل و شرط قبولی آن است. بر همین اساس حضرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله نیز در نمازهای خود دعا می کند و از خدا می خواهد که: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ. و لذا در ادعیه متعدده و مأثور از معصومین علیه السَّلام وارد است:)وَاهْدِنَا لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيم؛ ⁽¹)و ما را به سوی آنچه از حق که در آن اختلاف شده است به اذن خویش هدایت فرما همانا تو هر کس را که بخواهی به صراط مستقیم هدایت می کنی.و نیز به همین دلیل، استمرار صراط مستقیم همواره مهمترین دغدغه حضرت امير المؤمنین علیه السَّلام بود؛ سلیم بن قیس نقل می کند که خود امير المؤمنين علیه السَّلام فرمود:در یکی از راه های مدینه به همراه پیامبر صلَّی اللهُ علیه وآله راه می رفتیم، تا اینکه به باغی رسیدیم. عرض کردم: یا رسول الله! چه باغ زیبایی است. فرمود: «چه زیباست! ولی برای تو در بهشت زیباتر از این هست ».به باغ دیگری رسیدیم. عرض کردم: یا رسول الله ! چه باغ زیبایی است. فرمود: «چه زیباست! ولی برای تو در بهشت زیباتر از این هست». تا آن که از هفت باغ گذشتیم. در هر کدام من عرض می کردم. یا رسول الله ! چه زیباست. و حضرت می فرمود: برای تو در بهشت زیبا تر از این هست».وقتی راه خلوت شد پیامبر صلَّی اللهُ علیه وآله مرا در آغوش گرفت و در حالی که گریه اش گرفته بود فرمود: «پدرم فدای شهید تنها »!عرض کردم: یا رسول الله! چرا گریه می کنی ؟

فرمود: از کینه هایی که در دل اقوامی است و آن را برای تو ظاهر نمی کنند، مگر بعد از من و آن کینه های بدر و خونهای احد است.سپس امیر المؤمنین علیه السَّلام می فرماید: عرض کردم:فِي سَلَامَةٍ مِنْ دَيْنِي ؟ قَالَ صلَّی اللهُ علیه وآله: فِي سَلَامَةٍ مِنْ دِينِكَ. فَأَبْشِرْ يَا عَلِيُّ ! فَإِنَّ حَيَاتَكَ وَمَوْتَكَ مَعِي وَأَنْتَ أَخِي وَ أَنْتَ وَصِي وَأَنْتَ صَفِنِّي وَ وَزِيرِي وَ وَارِثِي ....؛آیا دینم در آن هنگام سلامت خواهد بود؟فرمود: دینت در سلامت خواهد بود.یا علی! بشارت باد تو را که زندگی و مرگ تو با من است، و تو برادر و جانشین من هستی. تو انتخاب شده من و وزیر و وارثم و ... هستی.⁽¹)آری! برای حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام سلامت در دین و بقا در صراط مستقیم از هر امر دیگری مهم تر است و سرانجام آن حضرت در نماز در حالی که ﴿ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ گفته و از خدا طلب استمرار در هدایت کرده بود، به شهادت رسید و شمشير اشقى الاشقياء فرق مبارک حضرتش را شکافت و به خاطر همین سلامت در دین و قرار داشتن در صراط مستقیم بعد از آن ضربت فرمود: « فُزْتُ وَ رَبِ الْكَعْبَة». ⁽²⁾)حاصل آن که چون انسان همواره تا آخر عمر باید در صراط مستقیم باشد و قرار

داشتن بودن در صراط مستقیم برای برهه ای از زمان، فایده و اثری ندارد، بدین روی خداوند همواره باید بندگان خود را به صراط مستقیم هدایت فرماید و این هدایت را هر لحظه و هر آن استمرار بخشد، لذا مؤمن نیز همیشه و در همه حال با تضرع از خداوند سبحان هدایت می طلبد و درخواست می کند که پروردگار همواره او را به صراط مستقیم هدایت فرماید؛ و از صراط مستقیم خارج نگردد؛ ﴿ رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّاب؛ ⁽¹⁾پروردگارا! دل های ما را بعد از آنکه ما را هدایت کردی دچار انحراف نکن و از ناحیۀ خودت برای ما رحمت عنایت فرما. همانا تو بسیار بخشنده ای .)انسان همواره باید این دعا را بخواند و از خدا هدایت بخواهد؛ چرا که اگر انسان لحظه ای غافل شود، ممکن است از صراط مستقیم بیرون رود، چنان که طلحه و زبیر علیرغم بودن در صراط مستقیم، ولکن از آن خارج شدند.### آیۀ سوم#### اشاره(وَيَنصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا ؛)و خداوند تو را به نصر عزیزی یاری فرماید.در این آیۀ شریفه به چهارمین پیامد صلح حدیبیه برای حضرت رسول اکرم صلّی اللهُ علیه وآله اشاره شده است که در این جا به تبیین آن می پردازیم.#### 4. نصرت عزیز خداوند##### اشارهچهارمین عنایت خداوند سبحان که در پی فتح مبین شامل حال حضرت رسول الله صلّی اللهُ علیه وآله شد، نصرت ایشان از ناحیۀ پروردگار به نصر عزیز است.

##### معنای «نصر عزیز»«عزیز» یعنی شکست ناپذیر؛ راغب اصفهانی می نویسد:عزّت: حالتی است که از مغلوب شدن انسان مانع می شود ... ؛ و عزیز کسی است که غلبه پیدا می کند و مغلوب نمی گردد. ⁽¹)این لفظ بر کثرت و مبالغه دلالت دارد، یعنی او خدایی است شکست ناپذیر و توانا که انجام هر کاری برایش آسان است، و مقهور و مغلوب واقع نمی شود، بلکه همیشه پیروز است. ⁽²)در نتیجه نصر عزیز یعنی نصری که بدون شکست است و چنین نصری فقط از ناحیۀ خداوند محقق می شود؛ چراکه تنها او شکست ناپذیر است.در دعای اولین روز ماه مبارک رمضان عرضه می داریم:الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَيْسَ لَهُ مُنَازِعٌ يُعَادِلُهُ وَ لَا شَبِيهُ يُشَاكِلُهُ وَ لَا ظَهِيرٌ يُعَاضِدُهُ قَهَرَ بِعِزَّتِهِ الْأَعِزَّاءَ وَ تَوَاضَعَ لِعَظَمَتِهِ الْعُظَمَاءُ فَبَلَغَ بِقُدْرَتِهِ مَا يَشَاء؛ ⁽³)حمد و ستایش مخصوص خداوند است که هیچ منازعه کننده ای که همسنگ او باشد، ندارد و هیچ شبیهی که نظیرش باشد، ندارد. و هیچ پشتیبانی که او را یاری کند، ندارد. به عزت خویش هر عزیزی را مغلوب ساخته و هر بزرگی در برابر عظمت او خاضع گشته است. پس به قدرت خویش به آنچه می خواهد رسیده است.

#### نصرت خدا تا غلبه دین حق بر همۀ ادیانهمه در قبال خدای عز اسمه خاضع و خاشع اند، لذا نصری که از ناحیۀ او باشد عزیز و شکست ناپذیر خواهد بود. خداوند این نصر را برای خاتم پیامبرانش محقق کرد و عنایتش تا آنجا شامل حال مؤمنان شد که فرمود:﴿هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ ؛ ⁽¹⁾)اوست همان کسی که آرامش را بر دلهای مؤمنان نازل کرد.و دین حق را تا آنجا یاری خواهد کرد، که آن را بر همۀ ادیان غالب سازد و این وعدۀ خود اوست که در آیۀ 28 سوره مبارکه «فتح» می فرماید:(هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا؛)او [خداوند متعال] همان کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همۀ ادیان پیروز کند و کافی است که خداوند گواه باشد.#### تحقق نصرت الهی در عصر ظهوراین وعدۂ ذات حضرت حق و نصرت کامل او برای غلبۀ دین حق بر تمام ادیان، با آمدن آخرین وصیّ پیامبر خاتم صلى الله عليه وآله تحقق خواهد یافت، آن گاه که حضرت خاتم الاوصیاء _ ارواحنا فداه _ دست به قبضۀ شمشیر می برد و بین رکن و مقام می ایستد و می فرماید:أَلا يا أَهْلَ الْعالَم! أَنَّ جَدِّيَ الْحُسَيْنِ قَتَلُوهُ عَطشاناً؛أَلا يا أَهْلَ الْعالَم! اَنَّ جَدِّيَ الْحُسَيْنِ طَرَحوهُ عُرياناً؛أَلا يا أَهْلَ الْعالَمِ! اَنَّ جَدِّيَ الْحُسَيْنِ سَحَقوهُ عُدواناً؛ ⁽²)

ای اهل عالم! آگاه باشید که همانا جد من حسین علیه السَّلام را با لب تشنه به قتل رساندند، ای اهل عالم! بدانید که همانا جدّم حسین علیه السَّلام را عریان بر روی زمین رها کردند، ای اهل عالم! بدانید که همانا جدم حسین علیه السَّلام را از روی دشمنی به قتل رساندند و از بین بردند.آری! آن کس که خداوند سبحان دینش را به واسطۀ او بر همۀ ادیان غلبه خواهد داد، خودش را به جدش حضرت سید الشهدا علیه السَّلام معرفی می کند و معرفی خود را با روضۀ جد بزرگوارش مقرون می سازد؛ چرا که او خون خواه مقتول کربلاست «أين الطالب بدم المقتول بكربلاء ». ⁽¹)### آیه چهارم#### اشاره﴿هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ؛)او (خداوند متعال کسی است که «سکینه اش» را بر دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر آن ایمانی که داشتند بیفزاید (و بر درجات ایمانشان افزوده گردد) و لشکریان آسمان و زمین از آن خداوند است و خداوند دانایی حکیم است.)#### سهم مؤمنان از صلح حدیبیه##### اشارهچنان که گذشت خدای متعال در آیات دوم و سوم از سورۀ مبارکه فتح از اعطای چهار موهبت به رسول اکرم صلى الله عليه وآله سخن گفته است، این مواهب چهارگانه در واقع پیامدهای صلح حدیبیه، فتح خیبر و فتح مکّه بود. مواهب یاد شده عبارتند از:1. مغفرت؛ 2. اتمام نعمت؛ 3. هدایت؛ 4. نصر عزیز.

امّا سهم مؤمنان از فتح چه بود و بعد از صلح حدیبیه چه موهبتی نصیب آنان شد؟در آیۀ مورد بحث خداوند یکی از موهبت هایی را که به واسطۀ فتح به مؤمنان عنایت فرموده است، ذکر می کند و آن نزول سکینه بر قلب مؤمنان است. در اینجا مطالبی پیرامون این موهبت بیان می شود.##### نزول سکینه و آرامش بر دلهای مؤمنانیکی از موهبت هایی که شامل حال مؤمنان شد، نزول سکینه و آرامش بر دل آنان بود. بی شک هر کسی برای پیشرفت و ترقّی در کارهای خویش همواره نیازمند آرامش است و بدون آرامش و اطمینان قلبی، کسی نمی تواند قدم از قدم بردارد و هیچ پیشرفتی حاصل نمی شود.##### نیازمندی مؤمنان به اطمینان قلب در حدیبیهبعد از صلح حدیبیه مؤمنان در شرایط بسیار دشواری قرار گرفته بودند؛ زیرا چنان که گذشت حضرت خاتم الانبیاء صلّی اللهُ علیه وآله در عالم رؤیا مشاهده کردند، همراه مسلمین وارد مسجد الحرام شده و خانه را طواف کردند و به همراه کسانی که بعد از مناسک، سر خود را می تراشند، سر خویش را تراشیده است. آن جناب این مطلب را به اصحاب خویش خبر دادند و اعلام حرکت کردند.مسلمانان به همراه پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله از مدینه خارج شدند و در محلی به نام «ذو الحلیفه» (مسجده شجرۀ کنونی برای عمره احرام بستند و شترهای خود را برای قربانی به همراه بردند و پس از طی مسافتی بیش از چهار صد کیلومتر به محلی به نام حدیبیه (حدود بیست کیلومتری مکّه) فرود آمدند.)در آن جا به مانع مشرکان برخوردند. رسول خدا صلى الله عليه وآله با نمایندگان مشرکان وارد مذاکره شدند و صلح نامه ای به امضا رسید. یکی از بندهای صلح نامه این بود که مسلمین در آن سال وارد مکّه نشوند و به مدینه باز گردند.

پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله به همراهان خود دستور دادند که در همان محل سرهای خود را بتراشند، از احرام خارج شوند و قربانی های خود را ذبح کنند؛ این دستوری خاص و بر خلاف سنت گذشتگان بود.بدین روی پذیرش صلح نامه بر بسیاری از اطرافیان پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله بسیار گران آمد و وقتی فهمیدند که علیرغم آنچه حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله در عالم رؤیا دیده بود، موفق به طواف خانه خدا نشدند و باید بدون انجام مناسک بازگردند، دچار تشویش ذهن و اضطراب عقیده شدند.اعتراض ها بالا گرفت، برخی اعتراض خود را کتمان کردند و عده ای هم با جسارت هیچ ابایی از اظهار مخالفت و اعتراض خود نداشتند. در این شرایط حساس، بهترین موهبت برای مؤمنان آرامش و اطمینان خاطر بود.##### آثار و فوائد آرامش و اطمینان قلبروشن است که تشویش خاطر و اضطراب و عدم آرامش سمّ مهلکی است که هر کسی را از رسیدن به مقصود باز می دارد. بدون سکینه و آرامش کسی به هدف نمی رسد، به عنوان مثال: کسی که به دنبال علم و دانش است، پیش از هر کار و بیش از هر چیز به آرامش نیاز دارد؛ چرا که بدون سکینه و آرامش، حتی اگر بهترین امکانات، بهترین اساتید و بهترین تجهیزات و لوازم هم در اختیار او باشد، هرگز به مطالعه و فهم یک مطلب هم موفق نخواهد شد.همین طور در سایر امور هم چون ورزش، تجارت، هنر، بدون آرامش پیشرفت و توفیقی حاصل نمی شود. پس به طریق اولی در امور دینی و عبادات نیز آرامش لازم است و کسی که آرامش ندارد، حتی نمی تواند یک نماز حقیقی بخواند و یک عمل عبادی را کامل به جا آورد.عکس این امر نیز ممکن است، یعنی یک شخص حتی بدون کمترین تجهیزات

و امکانات و تنها در سایۀ آرامش و اطمینان قلب می تواند پیشرفت کند. کاملاً ممکن است یک مؤمن با قلبی پُر از اطمینان و آرامش و ایمانی محکم در میان طوفان و در میدان جنگ بهترین نماز را بخواند و با خدای خود راز و نیاز نماید، یا بهترین مطالب علمی را بنویسد، بی آن که کمترین توجهی به محیط پیرامون خود داشته باشد. اگر خداوند سکینه خود را بر دل مؤمنی نازل کند، آن مؤمن میان خودش با خدا رابطه ای ایجاد می کند و رو به سوی ترقی و پیشرفت گام بر می دارد.##### نصرت الهی در شرایط سختاین مطلب که آرامش اهمیت بسیار زیادی دارد، حقیقتی است که هر کسی در زندگی خود، تجربه کرده و در تاریخ نیز شواهد بسیاری برای این واقعیت یافت می شود. در نتیجه بهترین هدیه و عطیه در سختی ها و در شرایط تشویش خاطر و اضطراب، سکون و آرامش و اطمینان قلب است. لذا خدای مهربان که هرگز بندگان خود را فراموش نمی کند، خود او وعده داده و فرموده:(إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ؛ ⁽¹⁾)اگر خداوند را یاری کنید او شما را یاری می کند و قدم هایتان را استوار می سازد.در شرایط سخت و دشوار و در بزنگاه ها و گلوگاه ها به داد مؤمنان می رسد؛ چرا که خودش فرموده است:(إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا ؛ ⁽²⁾)همانا خداوند از کسانی که ایمان آورده اند، دفاع می کند.

و نیز فرموده است:(وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُؤْمِنِينَ ؛ ⁽¹⁾ [و از آنچه به شما رسید] سست نشوید و غمگین نگردید و شما برتر هستید اگر ایمان داشته باشید.

تبعیت مسلمانان از پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله بعد از نزول سکینه

بر همین اساس، وقتی در حدیبیه وضع مسلمانان به هم ریخت و متشتّت گشت، خداوند موهبّت سکینه و آرامش دل را به مؤمنان عنایت کرد، تا آن ها از این وضعیت خارج شوند و دوباره در برابر نبی مکرم اسلام صلى الله عليه وآله کرنش کنند و فرمانبردار از ایشان باشند.

خداوند به برکت فتح چهار موهبت به رسول خویش عطا کرد، هر چند که رسول اکرم صلى الله عليه وآله پدر امّت است و هر موهبتی به حضرتش برسد؛ امت نیز از آن بهره مند می گردد امّا به مؤمنان نیز توجه خاص مبذول فرمود و بر دلهایشان سکینه نازل کرد.

در نتیجه کسانی که به خاطر عدم توفیق در انجام مناسک، مضطرب و نگران بودند و نیز همۀ آنان که در اطاعت از رسول اکرم صلى الله عليه وآله دچار تردید شده بودند، همه از فرمان پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله اطاعت نموده و از احرام خارج شدند، قربانی ها را ذبح کردند و به سمت مدینه بازگشتند، این بازگشت نقطه عطف و آغازی برای پیشرفت اسلام شد.

انزال سکینه، به معنای ایجاد آرامش

نکتۀ درخور توجهی که دربارهٔ تعبیر (أَنزَلَ السَّكِينَةَ) وجود دارد، این است که هر چند واژۀ «انزال» به معنای فرود آمدن از بالا به پائین است،

هم چون باران که از آسمان می بارد و خداوند در این باره می فرماید:

(وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا) ؛ ⁽¹⁾

و ما از آسمان آبی پاک کننده فرو فرستادیم.

اما انزال همواره در این معنا یعنی فرو فرستادن از بالا به پائین، استعمال نمی شود، چنان که دربارۀ نعمت حدید نیز آمده است:

(وَأَنزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ)؛ ⁽²⁾

و آهن را خلق کردیم که در آن نیروی سخت و منافعی برای مردم هست.

در آیۀ مورد بحث نیز مراد از «انزال سکینه» همان ایجاد آرامش در دل مؤمنان است.

نصرت پیامبر صلى الله عليه وآله با نیروی وحشت و رعب

اشاره

چنان که پیش از این روشن شد، اطمینان خاطر و آرامش قلب، سلاحی قوی و تشویش و اضطراب، سمی مهلک است. بدین روی، یکی از مهم ترین اموری که خداوند از آن برای یاری پیامبرش استفاده می کرد، ایجاد رعب در دل دشمنان حضرتش بود و در کنار آن به پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله قوت قلب می بخشید و آن حضرت با همین سلاح قدرت قلبی به فتح و پیروزی می رسید، از جمله؛ در جریان صلح حدیبیه و پس از آن، که به بیست و نه تن از سران ممالک قدرتمند مختلف از قیصر روم تا کسرای ایران و پادشاه حبشه و ... نامه نوشت و آن ها را به اسلام و توحید دعوت کرد.

در برخی روایات مخالفین و تفاسیر عرفانی آمده است:

قَلْبُ الْمُؤْمِن بِيْنَ إِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ؛ ⁽¹⁾

قلب مؤمن بین دو انگشت از انگشتان رحمان است.

بر این اساس، قلب (یعنی آنچه که موجب انقلاب در درون انسان می شود) در دست خداوند است و هر طرف که او بخواهد قلب انسان را می چرخاند. خداوند قلب پیامبر اکرم را صلَّی الله علیه وآله را به سمت اطمینان و قلب دشمنان را به سمت رعب چرخانده بود.

حضرت امام صادق علیه السّلام دربارۀ رسول اکرم صلى الله عليه وآله می فرماید: «ونصره بالرعب» ⁽²⁾و خود آن حضرت می فرماید: «نصرتِ بالرعب» یعنی من به سبب رعب (که در قلب دشمنان ایجاد شده بود) یاری شدم. ⁽³⁾

هم چنین در جریان جنگ یهود بنی قریظه هنگامی که به دژهای مستحکم خویش پناهنده شده بودند خداوند متعال به وسیلۀ ارعاب و وحشت آن گروه را تسلیم پیامبر صلى الله عليه وآله کرد، قرآن کریم در این باره می فرماید:

(وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمْ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً)؛ ⁽⁴⁾

و خداوند کسانی از اهل کتاب که گروه های دشمن را یاری و حمایت کردند از قلعه های محکم و استوارشان پایین کشید و در دل هایشان ترس و بیم افکند، گروهی را می کشتید و گروهی را اسیر می کردید!

آری! خداوند در دل دشمنان اسلام چنان رعبی ایجاد کرده بود که در مواجه با لشکریان اسلام، از ترس شمشیرها را می انداختند و فرار می کردند. در جنگ بدر، مسلمانان با سپاه اندک سیصد نفری و بدون تجهیزات و پیاده، در مقابل لشکر هزار نفری و تابُن دندان مسلح و مجهز مشرکان که همه سواره بودند، پیروز شدند و لشکر اسلام به قول حکیم فردوسی در یک چشم بر هم زدن مشرکان را:

برید و درید و شکست و ببست *** یلان را سر و سینه و پا و دست ⁽¹⁾

حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام و حضرت حمزه سید الشهدا عدۀ زیادی از مشرکان را به هلاکت رساندند و عده ای را به اسارت بردند و مشرکان به سرعت مغلوب شدند و سپاه مسلمین پیروز شد، این ها همه به خاطر آن بود که لشکریان اسلام قلبی مطمئن و پر از آرامش داشتند و دل مشرکان ترسان و لرزان بود.

رعب، سلاح مغول در حمله به ایران

آری! سلاح رعب، سلاحی بسیار نیرومند است. در تاریخ مشهور است که وقتی مغول به ایران حمله کرد، چنان رعب و وحشتی در دل مردم ایجاد شد که گاهی یک سرباز مغول به تنهایی به یک روستا می رفت، همۀ اهالی روستا را جمع می کرد، دستور می داد تمام اموالشان را تحویل بدهند، خانه های خود را به دست خویش ویران کنند و مردها یک به یک نزد سرباز مغول بروند تا او سر آن ها را جدا کند و این در حالی بود که اگر یک یا چند نفر از مردان آبادی به سرباز مغول حمله می کردند به راحتی او را از پا در می آوردند؛ امّا رعب و وحشتی که از خشونت مغول در دل آن ها ایجاد شده بود از هر گونه مقابله و مقاومت آنان در برابر سربازان مغول مانع می شد. ⁽²⁾

سکینه و آرامش موجب حفظ و ازدیاد ایمان

چنان که پیشتر بیان شد آرامش و اطمینان قلب، نعمت بسیار مهمی است که با تجهیزات و امکانات رفاهی حاصل نمی شود. ممکن است کسی اموال فراوان و خدم و حشم بیشمار و امکانات فوق العاده ای داشته باشد، امّا دلش آرام نباشد و به عکس، ممکن است فردی تهی دست و بی بهره از هر نوع تجهیزات و امکاناتی، چنان آرامش و سکونی داشته باشد که هرگز مضطرب نگردد.

یکی از مهم ترین آثار آرامش و سکینه، حفظ و ازدیاد ایمان است. لذا خدای متعال می فرماید:هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ.)ازدیاد ایمان بسیار حائز اهمیت است تا آنجا که به تعبیر روایات هر کس دو روز او از نظر میزان ایمانش مساوی باشد و نتواند بر ایمان خود بیافزاید، او زیان کار است. ⁽¹)هم چنین خدای متعال می فرماید:(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ؛ ⁽²⁾

همانا مؤمنان [واقعی] همان کسانی هستند که هر گاه نام خداوند برده شود دل هایشان ترسان می شود و هنگامی که آیات خداوند بر آن ها تلاوت شود ایمانشان فزون تر گردد و آن ها تنها بر پروردگار خویش توکل می کنند.

در آیه ای دیگر آمده است:

(وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَن يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ)؛ ⁽¹⁾

و هنگامی که سوره ای نازل می شود بعضی از آنان [منافقان] می گویند: این سوره ایمان کدام یک از شما را زیاد کرد؟ امّا کسانی که ایمان آورده اند، برایمانشان افزوده می شود و آن ها ( به فضل و رحمت الهی) خوشحالند.

بنابراین ازدیاد ایمان امری بسیار مهم است که اختصاص به مؤمنان دارد و در آیۀ مورد بحث به صراحت بیان شده که خداوند سکینه و آرامش را به مؤمنان موهبت فرمود تا برایمان آن ها افزوده شود؛ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ).

اقوال مختلف در معنای «ایمان»

اشاره

دربارهٔ معنای ایمان اقوال مختلفی از سوی مفسرین مطرح شده است که در این جا به بررسی آنها می پردازیم.

الف: ایمان به معنای علم

برخی معتقدند: ایمان به معنای علم و یقین است ⁽²⁾یعنی اگر کسی به وجود خدا و یکانگی او علم داشته باشد و نیز به نبوت و رسالت و خاتمیّت حضرت خاتم الانبياء صلّی اللهُ علیه وآله یقین داشته باشد و علاوه بر این ها به معاد و قیامت و میزان و حساب علم و یقین داشته باشد، مؤمن خواهد بود.

امّا روشن است که علم مساوی با ایمان نیست، افراد بسیاری هستند که به یگانگی خدا علم دارند، به نبوت خاتم الانبیاء صلّی اللهُ علیه وآله و معاد یقین دارند، امّا مؤمن نیستند. پس باید گفت: علم طریق ایمان است و امکان دارد انسان را به مقصد برساند و ممکن است نرساند، لذا خدای سبحان می فرماید:

(أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَىٰ عِلْمٍ)؛ ⁽¹⁾

آیا ندیدی کسی را که معبود خود را هوای نفس خویش قرار داد و خدا او را با وجود آگاهی گمراه ساخت.

خدای متعال در آیهای دیگر دربارۀ منافقان می فرماید:

(يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ)؛ ⁽²⁾

با این که سخن خدا را می شنیدند و پس از فهمیدن آن، تحریف و تغییرش می دادند با این که خودشان می دانستند.

بسیاری از علما فاسدترین خلق خدا هستند. یهود و نصاری با آگاهی کامل از نبوت پیامبر خاتم صلَّی اللهُ علیه وآله به مکّه و مدینه مهاجرت کرده و در آنجا ساکن شده بودند؛ چرا که پیامبران پیشین به آنان خبر داده بودند که خاتم الانبیاء در سرزمین حجاز مبعوث خواهد شد. بعد از بعثت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله نیز نشانه هایی را که در تورات و انجیل برای نبی خاتم صلَّی اللهُ علیه وآله ذکر شده بود، با آن جناب مطابق یافتند و کاملاً به حقانیت نبی مکرم اسلام صلَّی اللهُ علیه وآله یقین پیدا کردند، امّا نبوت حضرتش را نپذیرفتند و در صدد نابودی ایشان بر آمدند.

اساساً انکار، بعد از معرفت و علم معنا پیدا می کند. لذا خداوند متعال درباره منکران می فرماید:

(يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ﴾؛ ⁽³⁾

نعمت خدا را می شناسند و سپس آن را انکار می کنند در حالی که بیشتر آن ها کافر هستند.

و در آیات متعدد می فرماید:

(افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا)؛ ⁽¹⁾

به دروغ بر خدا افترا می بندند.

و نیز می فرماید:

وَ يَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ؛ ⁽²⁾)و آن ها بر خدا دروغ می بندند در حالی که می دانند.آیات فراوانی در قرآن بر این حقیقت صراحت دارند که عده ای علم دارند ولی ایمان ندارند؛ پس ایمان همان علم نیست.###### ب: ایمان به معنای «صرف عمل»برخی نیز معتقدند که ایمان صرف عمل است. ⁽³کسی که می گوید: ⁽⁴⁾«به غرب رفتم اسلام را دیدم ولی مسلمانی ندیدم و به مشرق برگشتم اسلام ندیدم، ولی مسلمان دیدم» پایۀ این سخن در واقع، صرف عمل دانستن ایمان است.)روشن است که ایمان، عمل صرف نیست، زیرا منافقان عمل دارند و حال آنک ه مؤمن نیستند. آیات فراوانی از قرآن بر این حقیقت دلالت دارند؛ خدای متعال

دربارۀ منافقان می فرماید:(وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا اِنّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِن لاَ يَعْلَمُونَ؛ ⁽¹⁾)و هنگامی که به آنان گفته می شود: ایمان بیاورید، همان طور که مردم ایمان آورده اند، می گفتند: آیا ایمان آوریم همان گونه که ابلهان ایمان آورده اند؛ بدانید همانا اینها خود ابله هستند، ولی نمی دانند.منافقان در میان مسلمین بودند و تظاهر به دینداری می کردند، نماز می خواندند، چه بسا زکات می دادند و در جنگ ها نیز شرکت داشتند، کنار رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله می نشستند و در سفرها با حضرتش همراه بودند.خداوند سبحان در آیه ای دیگر خطاب به حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله می فرماید:إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ؛ ⁽²⁾ هنگامی که منافقان نزد تو آمدند، می گویند: ما شهادت می دهیم که تو مسلماً رسول خدا هستی و خداوند می داند که همانا تو قطعاً رسول او هستی، در عین حال خداوند گواهی می دهد که به راستی منافقان دروغگو هستند.

و در ادامه می فرماید:

(اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)؛ ⁽³⁾

آن ها سوگندهای [دروغین] خود را سپر خویش ساخته اند و از این طریق مردم را از راه خدا باز می دارند؛ همانا آن ها کارهای بدی انجام می دهند.

در نتیجه، منافق به ظاهر عمل می کند ولی ایمان ندارد. پس هرگز نمی توان گفت که ایمان صرف عمل است، بلکه باید اعتقاد و التزام وجود داشته باشد.

ج: ایمان به معنای التزام قلبی

روشن شد که ایمان مجرد علم و صرف عمل نیست. به نظر می رسد، ایمان عبارت است از التزام قلبی به ثابت قدم بودن در طریق بندگی. این التزام لوازمی دارد که مهم ترین آن ها علم به طریق بندگی و معرفت است.

علم، شرط لازم برای ایمان

بدون تردید اساسی ترین شرط التزام به طریق بندگی، علم و معرفت نسبت به آن است؛ اگر کسی نسبت به طریق بندگی علم نداشته باشد، التزام وی به آن بی معناست. به بیانی دیگر، التزام به امر مجهول، نامعقول و نادرست است و التزام ضرورتاً باید به امر روشن و معلوم باشد.

البته برای التزام، علم اجمالی کافی است و علم تفصیلی شرط نیست؛ مثلاً وقتی یک دختر جوان پای سفره عقد می نشیند و به عاقد وکالت می دهد که او را به نکاح زوج در بیاورد، اجمالاً می داند که باید به اموری ملتزم باشد اما لازم نیست به تمام جزئیات زندگی از اول تا آخر آگاه باشد؛ بلکه نسبت به یک سری اموری که به صورت کلی و اجمالی به آنها علم دارد، ملتزم می شود و با گفتن بله باید به الت-زام خویش پای بند باشد.

به عنوان نمونۀ دیگر، می توان به دعوت مردم از سوی نبی مکرم اسلام صلَّی اللهُ علیه وآله اشاره کرد، آن حضرت در ابتدای امر به مخاطبان خویش می فرمودند: «قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا» ⁽¹⁾یعنی مردم را به التزام به توحید فرا می خواندند، در حالی که معارف و احکام

دین به صورت تفصیلی بیان نشده بود و حال آنکه التزام به توحید مستلزم پذیرش نبوت و معاد و ولایت و احکام دین است، اما همان علم اجمالی به توحید، برای ملتزم شدن به دین و در زمره مسلمین در آمدن کافی است.

حاصل آنکه ایمان عبارت است از التزام و تعهد به امری معلوم؛ ولو اینکه علم ما به آن امر، اجمالی باشد و تمام جزئیاتش معلوم نباشد. حضرت امام رضا علیه السَّلام در پاسخ به سؤال از چیستی ایمان فرمودند:

الْإِيمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ، وَ لَفْظُ بِاللِّسَانِ، وَ عَمَلُ بِالْجَوَارِحِ، لَا يَكُونُ الْإِيمَانُ إِلَّا هَكَذَا؛ ⁽¹⁾

ایمان همان گره زدن و پذیرش به قلب و گفتن به زبان و عمل با اعضاء بدن است و ایمان محقق نمی شود، جز به این صورت.

مراتب و اجزای ایمان

اشاره

بر اساس آنچه که گذشت ایمان امریست مرکب از علم و عمل و التزام قلبی. هر یک از این اجزاء سه گانه دارای مراتب هستند.

الف: ذو مراتب بودن علم

کسی که به تحصیل علم می پردازد، گام به گام بر علم او افزوده می شود. خدای تعالی خطاب به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله می فرماید:

(وَ قُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا )؛ ⁽²⁾

و بگو (ای پیامبر ما): پروردگارا! دانایی و علم مرا افزون کن.

این آیۀ شریفه نیز به روشنی تمام بر این حقیقت دلالت دارد که علم دارای مراتب است و بر آن افزوده می گردد.

ب: ذو مراتب بودن عمل

عمل نیز این گونه است؛ یعنی امکان دارد عمل یک فرد به وظایف دینی و اجتماعی خویش در حالات مختلف، کم و زیاد شود؛ مثلاً ممکن است فردی در یک روز تمام اعمال واجب و مستحب را به جا آورد و جز سخن راست و درست بر زبان نیاورد و در روزی دیگر از اعمال مستحبى و يا حتى واجب او کاسته شود و ملتزم به راست گویی نباشد.

هم چنین اعمال افراد مختلف نیز با هم برابر نیستند، افراد بسیاری در عمل به دستورات دینی ضعیف هستند و افراد بسیاری نیز عملی قوی دارند. لذا باید از خدا چنین درخواست کنیم: « رَبِّ زِدْنِي عِلْماً وَ إِيمَاناً وَ عَمَلاً صَالِحاً وَ أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ؛ بارالها! علم و ایمان و عمل نیک مرا افزون کن و مرا به نیکوکاران ملحق فرما».

ج: ذو مراتب بودن التزام

باید توجه داشت که التزام نیز دارای مراتب است. مثلاً ممکن است خانمی که به زندگی با همسر خود ملتزم می شود، تا پایان عمر در خوشی ها و ناخوشی ها در راحتی ها و سختی ها در کنار همسر بماند و با او همدلی کند؛ همواره در صدد جلب رضایت شوهر باشد و هرگز او را از خود نرنجاند که فرمود:

جهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَغُل؛ ⁽¹⁾

جهاد زن خوب شوهر داری کردن است.

و نیز ممکن است چنین سطحی از التزام در او نباشد و با برخورد به کمترین ناملایمی از جدایی دَم بزند و ناسازگاری کند.

هم چنین ممکن است کسی به پاره ای از امور ملتزم باشد و به برخی امور التزام نداشته باشد، یا در برهه ای از زمان به یک امر ملتزم باشد و در زمانی دیگر التزامی نداشته باشد؛ يؤمن ببعض و يكفر ببعض.

چنان که پیشتر اشاره شد؛ طلب هدایت از درگاه خداوند در نمازهای یومیّه و گفتن: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) در واقع برای ثبوت و استمرار التزام بنده به عبودیّت است.

هم چنین ممکن است مؤمنی در طول عمر خويش التزامات خود را بیشتر و کامل تر کند. مثلاً تا مدتی به انجام واجبات ملتزم بوده و بعد از آن تصمیم می گیرد که به مستحبات نیز ملتزم شود، یا ملتزم بوده که فلان عمل نیک را در هر ماه یک مرتبه انجام دهد و بعد از مدتی به انجام هر روزۀ آن عمل ملتزم می شود.

د: ذو مراتب بودن و امکان ازدیاد ایمان

تا این جا روشن شد که هر سه جزء از اجزاء سه گانۀ ایمان، یعنی: علم و عمل و التزام قلبی دارای مراتب هستند، لذا می توان نتیجه گرفت: مجموعه این اجزاء یعنی ایمان نیز مراتب دارد و قابل کم و زیاد شدن است، و افزوده شدن بر ایمان تا آن جا ادامه دارد که حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله فرمودند:

لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعَ وُضِعَتَا فِي كِفَّةٍ وَ وُضِعَ إِيمَانُ عَلِيٍّ فِي كِفَّةٍ لَرَجَحَ إِيمَانُ عَلِي؛ ⁽¹⁾

اگر چنان چه آسمان ها و زمین در یک کفه (ترازو) قرار داده شوند و ایمان

علی [علیه السّلام] در کفه دیگر قرار داده شود، قطعا ایمان علی [علیه السّلام] بر آن رجحان پیدا می کند.

بر همین اساس خدای تعالی در آیۀ مورد بحث می فرماید:

هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ؛)اوست همان کسی که آرامش را در دل های مؤمنان نازل فرمود تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند.در نتیجه وقتی بعد از فتح مبین، سکینه بر دل های مؤمنان نازل شد، پس ایمان آن ها نباید هم چون قبل از فتح باشد بلکه ضرورتا باید بر ایمان خود بیفزایند؛ اعتقادات مسلمین محکم تر و عملشان بهتر باشد.##### پشتیبانی از خلق با جنود آسمانها و زمینخدای تعالی بعد از یادآوری این که؛ او بعد از فتح مبین موهبتی به مؤمنان بخشید و سکینه و آرامش را در دلهای آنان قرار داد، تا موجب ازدیاد ایمان آنان گردد و ایمانی بر ایمان ایشان افزوده شود، تأکید می فرماید که قدرت و علم مطلق و حکمت بی نهایت درید با کفایت اوست و همۀ لشکریان آسمان ها و زمین تحت مالکیت اوست. در نتیجه او می تواند چنین موهبتی به مؤمنان ببخشد.در ادامه آیه می فرماید:(وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ؛)همه لشکریان آسمان ها و زمین تحت مالکیت اوست و خداوند علیم و حکیم است.##### علم و قدرت و حکمت؛ لازمه پشتیبانیگاهی ممکن است شخصی، عده ای را به کاری ترغیب کرده و به اقدامی وا دارد

در حالی که آگاهی و قدرت لازم برای پشتیبانی و کوچینگ ⁽¹از آن ها را ندارد، لذا کسانی که می خواهند با ترغیب و راهنمایی فردی، کاری را شروع کنند اول باید از میزان علم و قدرت و حکمت و توانایی او اطمینان حاصل کنند، در تمامی امور باید چنین باشد.)مثلاً؛ وقتی می خواهند یک تیم ورزشی را به یک مربّی بسپارند تا او تیم را کوچینگ کند، ابتدا دربارۀ میزان توانایی و دانش او تحقیق می کنند. اگر یک فرد یا نهادی بخواهد با وعدۀ پشتیبانی از فرد یا گروهی آن فرد یا گروه را به کاری ترغیب کند، ابتدا سرمایه و تجهیزات او را مورد بررسی قرار می دهند و از او می پرسند که با کدام سرمایه، با کدام تجربه، با کدام دانش و با کدام امکانات و تجهيزات عده ای را به این کار ترغیب می کنید ؟! مربی، کوچ و پشتیبان نیز باید قدرت و توان و مکنت و دانش خود را نشان دهد تا به او اعتماد کنند و بر اساس راهنمائی ها و دستورات او قدم بردارند.##### پشتیبانی قادر مطلقخدای متعال مؤمنان را به استقامت در راه ایمان می خواند و یادآوری می کند که سکینه و آرامش را در دل های مؤمنان نازل کرده است و نیز تأکید می کند که دلها به دست من است و یاد من موجب آرامش دلها می شود:(أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ؛ ⁽²⁾)آگاه باشد که دلها [تنها] با یاد خدا آرامش می یابند.

خدای متعال هم چنین می فرماید:(وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقُهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛ ⁽¹⁾)و هر کس از [نافرمانی خدا ] پرهیز کند خداوند برای او راه خروجی [از مشکلات ] قرار می دهد و او را از جایی که گمان نمی برد روزی می رساند و هر کس که بر خداوند توکل کند، پس خداوند او را کفایت می کند.بر همین اساس حضرت ابراهیم علیه السّلام زن و فرزند خود را با توکل به خدای متعال و پشتیبانی او در بیابانی بی آب و علف تنها گذاشت. در روایتی از حضرت امام صادق علیه السّلام نقل شده است:فَلَمَّا نَزَلُوا فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ كَانَ فِيهِ شَجَرٌ فَأَلْقَتْ هَاجَرُ عَلَى ذَلِكَ الشَّجَرِ كِسَاءَ كَانَ مَعَهَا فَاسْتَظَلُّوا تَحْتَهُ فَلَمَّا سَرَحَهُم إِبْرَاهِيمُ وَوَضَعَهُمْ وَأَرَادَ الاِنْصِرَافَ عَنْهُمْ إِلَى سَارَةَ، قَالَتْ لَهُ هَاجَرُ يَا إِبْرَاهِيمُ لِمَ تَدَعُنَا فِي مَوْضِع لَيْسَ فِيهِ أَنِيسٌ وَ لَا مَاءً وَ لَا زَرْعٍ ؟ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: الَّذِي أَمَرَنِي أَضَعَكُمْ فِي هَذَا الْمَكَانِ هُوَ يَكْفِيكُم؛ ⁽²)پس هنگامی که در آن مکان فرود آمدند در آن جا درختی بود؛ پس هاجر عبایی را که با خود به همراه داشت روی آن درخت انداخت و زیر سایه آن رفتند.پس هنگامی که ابراهیم علیه السّلام ایشان را به آنجا برد و در آن سرزمین رها کرد و خواست که از نزد آنان به سوی ساره بازگردد، هاجر به او گفت: ای ابراهیم! آیا ما را در محلی رها می کنی که در آن هیچ مونسی و هیچ آب و زراعتی نیست ؟ پس ابراهیم گفت: خداوند همان کسی است که به من دستور داده شما را در این مکان قرار دهم، همو شما را کفایت می کند.

آری، خداوند متعال تمام امور بندگان مؤمن خود را کفایت می کند. چنان که در قرآن کریم می فرماید:( إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُواْ بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنتُمْ تُوعَدُونَ؛ ⁽¹⁾)به یقین کسانی که گفتند: پروردگار ما فقط همان خداوند (علی اعلی است و سپس بر آن طریق پایداری کردند، در این حال فرشتگان بر آنان نازل می شوند که نترسید و غمگین مباشید و مژده باد شما را به آن بهشتی که به آن وعده داده می شوید.)در برابر قدرت و ارادۀ خدای تبارک و تعالی هیچ قدرتی را یارای عرض اندام نیست، چرا که همۀ قدرت ها از او گرفته می شود و لذا خداوند متعال فرموده است:(قُل لَن يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ؛ ⁽²⁾)بگو هیچ حادثه ای به ما نمی رسد، مگر آنچه که خداوند برای ما مقرر کرده باشد. او همان سرپرست و یاور ماست، و مؤمنان باید تنها بر خداوند توکل کنند.و نیز در آیۀ دیگری، پرده ای از حقایق قدرت خویش را کنار زده و فرموده است:(وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ؛ ⁽³⁾ و اگر خداوند (به عنوان امتحان و یا کیفر گناهی) به تو زیانی رساند هیچ کس جز او آن را بر طرف نمی سازد، و اگر اراده خیری برای تو کند هیچ کس

جلوگیر احسان او نخواهد بود. آن را به هر کسی از بندگانش که اراده کند می رساند و او آمرزندۀ مهربان است. ⁽¹⁾)آری، چون خداوند چنین است، حجت مطلقۀ او حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام کسی که یعرف الله حق معرفته نیز با اعتماد بر او هم چون کوهی استوار است که طوفان های شدید نیز او را تکان نمی دهند، چنان که جناب خضر نبی علیه السَّلام در هنگام شهادت آن حضرت، با اشک و اندوه، امیر مؤمنان علیه السَّلام را چنین توصیف کرد: «كُنْتَ كَالْجَبَلِ الرَّاسِخ لَا تُحَرِّكُكَ الْعَوَاصِفُ وَ لَا تُزِيلُكَ الْقَوَاصِف». ⁽²)چرا که حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام با تمام شراشر وجودش در برابر ذات حضرت حق تسلیم است و در این راه از سرزنش مردم واهمه ای ندارد. چنان که فرزندش حضرت ولی عصر قائم آل محمد صلوات الله علیه و علیهم اجمعین این گونه است و خداوند در قرآن ایشان و یارانشان را چنین وصف می کند:(يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ؛ ⁽³⁾)آن ها در راه خدا جهاد می کنند و از سرزنش هیچ سرزنش کننده ای نمی هراسند.##### خداوند تنها پشتیبان قابل اعتمادپس بدان که خداوند تنها کسی است که بندگان را به سر منزل مقصود هدایت می نماید و از آنان پشتیبانی می کند و او تنها کسی است که باید به او تکیه کرد و با اعتماد کامل مطابق برنامه ها و دستوراتش گام برداشت؛ چرا که ﴿وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ)

همه قدرت ها از آن خداوند است، لشکریان آسمان و لشکریان زمین همه در اختیار اوست؛ (لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ. ⁽¹⁾)##### معنای «جنود»(وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ)«جنود»، جمع جند و به معنای لشکر است. در لسان العرب می نویسد:جند به معنای اعوان و انصار است و جُند به معنای لشکر است و جمع آن اجناد است. ⁽²)مرحوم طریحی نیز همین معنا را برگزیده است. ⁽³و در التحقيق في كلمات القرآن الکریم بعد از ذکر معانی یاد شده از مصادر مختلف می نویسد:)و تحقیق (این است که: همانا حقیقت مفهوم «جُند» همان جمعیتی است که به عنوان دفاع از یک مرام یا شخص و برای یاری کردن و پشتیبانی نمودن و تقویت شکل می گیرد، و آن تشکّل و گروه بندی یا برای تدبیر و گردهمایی است، یا برای تشکّل قهری، هم چون جمعیت تابع و موافق. و این یک مفهوم کلّی است و به معنای لشکر جنگی یا غیر آن اختصاص ندارد. ⁽⁴⁾)هم چنین برخی گفته اند «جُند» از ریشه «جَنَد» به معنای زمین سنگلاخ و سخت است؛

راغب اصفهانی می نویسد:به لشکر، جند گفته می شود به اعتبار سختی و محکمی آنکه از جَنَد، یعنی زمین سختی که در آن سنگ هست، اخذ شده است؛ سپس به هر مجتمعی جند گفته شد. ⁽¹)نتیجۀ اقوال اهل لغت این است که «جُند» عبارت از یک جمعیت عظیم و قوی است که برای انجام کار مهمی گرد آمده باشند. «جنود» هم جمع «جند» است، یعنی لشکرهای متعدد عظیم و با صلابت.##### نافذ بودن ارادۀ خداوند در هرکاریخداوند می فرماید: جنود آسمان ها و جنود زمین از برای اوست در نتیجه ارادۀ او بر هر امری نافذ می باشد. در روایتی از حضرت امام رضا علیه السبَلام نقل شده است:إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَمْراً سَلَبَ الْعِبَادَ عُقُولَهُمْ فَأَنْفَذَ أَمْرَهُ وَ تَمَّتْ إِرَادَتُهُ فَإِذَا أَنْفَذَأَمْرَهُ رَدَّ إِلَى كُلِّ ذِي عَقْلِ عَقْلَهُ فَيَقُولُ كَيْفَ ذَا وَ مِنْ أَيْنَ ذَا؛ ⁽²)چنان چه خداوند امری را اراده کند، عقول بندگان را سلب می کند، پس امر خویش را اجرا می کند و ارادۀ او تمام می گردد. و آن گاه که امر خدا اجرا شد، عقل هر صاحب عقلی را به او باز می گرداند، پس او (صاحب عقل می گوید: این چطور اتفاق افتاد و از کجا چنین امری رخ داد؟)آری، هر اراده ای مقهور ارادۀ خداوند سبحان است و ارادهٔ پروردگار همواره نافذ و او بر هر کاری تواناست. لذا در دعای هفتم صحیفه سجادیه می خوانیم:ذَلَّتْ لِقُدْرَتِكَ الصِّعَابُ، وَ تَسَبَّبَتْ بِلُطْفِكَ الْأَسْبَابُ، وَ جَرَى بِقُدْرَتِكَ

الْقَضَاءُ، وَ مَضَتْ عَلَى إِرَادَتِكَ الْأَشْيَاءُ. فَهِيَ بِمَشِيَّتِكَ دُونَ قَوْلِكَ مُؤْتَمِرَةٌ، وَ بِإِرَادَتِكَ دُونَ نَهْيِكَ مُنْزَجِرَةٌ لَا يَنْدَفَعُ مِنْهَا إِلَّا مَا دَفَعْتَ، وَ لَا يَنْكَشِفُ مِنْهَا إِلَّا مَا كَشَفْت؛در مقابل قدرت تو امور دشوار رام می شود و به لطف تو اسباب سببیت پیدا می کنند و به قدرت تو قضاء جاری می شود و اشیاء به ارادۀ تو سپری می شوند پس آن به مشیت توست بدون اینکه با سخن گفتن به آن امر کنی و به ارادۀ تو انجام می شود بدون اینکه با فریاد از آن نهی کنی چیزی از آن دفع نمی گردد جز آنچه تو دفع کنی و چیزی از آنها منکشف نمی گردد جز آنچه تو آشکار سازی.حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام فرمودند که خدای عزوجل به حضرت داود علیه السَّلام وحی فرمود:يا دَاوُدُ! تُرِيدُ وأُرِيدُ وَلَا يَكُون إِلا ما أريد فإن أسلمت لما أريد أَعْطَيْتُكَ مَا تُرِيدُ وَ إِنْ لَمْ تُسْلِمْ لِمَا أُرِيدُ أَنْعَبْتُكَ فِيمَا تُرِيدُ ثُمَ لَا يَكُونُ إلا ما أريد؛ ⁽¹)ای داود! تو اراده می کنی و من هم اراده می کنم و آنچه که خواسته و ارادۀ من است به وجود می آید، پس اگر در برابر ارادهٔ من تسلیم شدی خواسته ات را به اتو عطا می کنم و اگر در برابر ارادۀ من تسلیم نشوی، تو را در اراده ات به تعب و رنج می اندازم و در آخر هم جز اراده و خواستۀ من واقع نخواهد شد.حافظ می گوید:در دایره قسمت، ما نقطۀ تسليميم *** لطف آنچه تو اندیشی، حکم آنچه تو فرمایی

##### غالب بودن لشکر خداوندهمۀ لشکریان آسمان ها و لشکریان زمین از آن خدای متعال است، لذا او قدرت دارد، علم و حکمت دارد و چنان چه امری را اراده کند آنی محقق می شود: ﴿إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَن يَقُولَ لَهُ كُن فَيَكُونُ. ⁽¹⁾)پس تنها او می تواند با دستورات، راهنمایی ها، تجهیزات و پشتیبانی خلق را به مقصود برساند. لذا در دعای روزهای سه شنبه، امام سجاد علیه السّلام از خدا چنین درخواست می کند:اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ جُنْدِكَ فَإِنَّ جُنْدَكَ هُمُ الْغَالِبُونَ وَ اجْعَلْنِي مِنْ حِزْبِكَ فَإِنَّ حِزْبَكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَاجْعَلْنِي مِنْ أَوْلِيَائِكَ فَإِنَّ أَوْلِيَاءَكَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُون؛ ⁽²)بار الها! مرا از لشکریان خود قرار بده؛ پس همانا فقط لشکریان تو پیروز از هستند، و مرا از حزب خویش قرار بده؛ چرا که تنها حزب تو رستگار هستند، و مرا از اولیاء خویش قرار بده؛ زیرا به راستی برای اولیاء تو خوفی نیست و ایشان محزون نمی شوند.##### «علیم» و «حکیم» بودن خداوندخدای متعال در ذیل آیۀ شریفه بر علم و حکمت خویش تأکید کرده و فرموده است: ﴿ وَكَانَ اللهُ عَلِيمًا حَكِيمًا؛ یعنی خداوند سبحان در علمش حکیم است و بر اساس علم و حکمت خویش سکینه و آرامش را بر دلهای مؤمنان نازل می کند تا برایمان آن ها افزوده شود.)

##### نتیجۀ مباحث آیۀ چهارمخلاصه و نتیجۀ مباحث در ذیل آیۀ چهارم این شد که؛ خداوند سبحان در آیه مورد بحث، یکی از موهبت هایی را که به واسطه فتح به مؤمنان عنایت فرمود، ذکر کرده است و آن نزول سکینه بر قلب ایشان است. سکینه و آرامش زمینه را برای پیشرفت و تعالى مؤمنان فراهم می سازد و سبب پیروزی آن ها در تمام عرصه ها می گردد، لذا با نزول سکینه بر قلب مؤمنان در صلح حدیبیه، آنان را از تشتت و اضطراب رهایییافتند و در برابر نبی مکرم اسلام صلى الله عليه وآله کرنش کردند و همین امر موجب حفظ و ازدیاد ایمان آن ها شد.هم چنین بیان شد که ایمان، نه به معنای علم یا صرف عمل، بلکه به معنای التزام قلبی به ثابت قدم بودن در بندگی است که علم و عمل از لوازم آن هستند و چون اجزای ایمان (علم و عمل و التزام دارای مراتب هستند لذا خود ایمان نیز مراتب دارد و ازدیاد آن ممکن است. خدای تبارک و تعالی نیز مالک همه لشکریان آسمان ها و زمین است و همه امور به دست اوست. لذا او تنها پشتیبان قابل اعتماد است که با علم و حکمتش در دل مؤمنان آرامش ایجاد می کند تا بر ایمان آنها افزوده شود و مؤمنان تعالی یابند.)### آیۀ پنجم#### اشاره(لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ عِندَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا؛)هدف دیگر از فتح مبین این بود تا مردان و زنان مؤمن را داخل باغ های بهشت کند که نهرها از زیر (درختان آن جاری است، در حالی که در آن جاودانه خواهند بود و گناهان ایشان را می بخشد و این نزد خداوند رستگاری عظیم است.)

#### مشارکت مردان و زنان در دریافت پاداشدر آیۀ قبل خداوند دربارۀ یکی از مواهبی که در اثر فتح مبین به مؤمنان عطا شد، سخن گفت و آن موهبت، نزول سکینه و آرامش در دل های مؤمنان بود تا بر ایمان آنها افزوده شود. در این آیۀ شریفه نیز برخی دیگر از موهبت های خداوند به مؤمنان ذکر شده است.خداوند در این آیۀ شریفه مؤمنات را نیز ذکر می کند، هر چند که در صلح حدیبیه زنان همراه مردان نبودند، اما ذکر مومنات در این جا برای یادآوری این نکته است که موهبت های ذکر شده در این آیات فقط به مردان مؤمن اختصاص ندارد، بلکه زنان نیز در این مواهب شریک اند.#### موهبت عظیم بهشت برینخدای سبحان می فرماید: او سکینه و آرامش را دل های مؤمنان فرود آورد تا بر ایمان آن ها افزوده شود، برای این که آن ها وارد باغ های بهشت شوند. به راستی این موهبتی بس عظیم و بالاترین آرزوی بشر است؛ چرا که سعادت واقعی، رسیدن به بهشت جاودان است و الّا دنیا و خوشی های آن زودگذر است. حضرت امام هادی علیه السَّلام فرمودند:الدُّنْيَا سُوقُ رَبِحَ فِيهَا قَوْمٌ وَ خَسِرَ آخَرُونَ؛ ⁽¹)دنیا بازار است، گروهی در آن سود می برند و گروهی دیگر زیان می کنند.حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام نیز بر همین اصل فرمودند:أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا الدُّنْيَا دَارُ مَجَازِ وَالْآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّكُمْ لِمَقَرِّكُم؛ ⁽²)

ای مردم همانا دنیا محل گذر و عبور است و آخرت محل ماندن و قرار یافتن. پس از محل عبور خویش برای محل قرار یافتن خود، توشه برگیرید.#### نعمت های دنیوی و آفت نقص و زوالنکته دیگر این که نعمت های دنیوی به آفت نقص و زوال مبتلا هستند. هر نعمتی که به انسان برسد، اما فوق آن، نعمت دیگری نیز وجود دارد، چنان که دربارهٔ دانشمندان و عالمان از بشر نیز چنین است و خداوند به صراحت می فرماید:(فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ؛ ⁽¹⁾)و برتر از هر صاحب علمی، عالمی است.در نتیجه برتر از هر نعمتی که به ما می رسد نعمتی دیگر است، اگر خانۀ فرد متمولی هزار متر باشد، ثروتمندتر از او نیز پیدا می شود که خانه اش ده هزار متر باشد و هكذا.هم چنین، نعمت های دنیوی زوال دارند، ممکن است شخصی عمری برای ساخت و تجهیز خانهای مجلل تلاش کند، اما هرگز نتواند در آن ساکن شود و از امکاناتش بهره ببرد؛ حتی اگر کسی در ناز و نعمت و ثروت باشد باز هم ممکن است خوف از دست دادن این ثروت و موقعیت، مانع از لذت بردن وی شود؛ یعنی ترس از زوال، ارزش و اعتبار نعمت های دنیوی را پائین می آورد.#### نعمت پنداشتن برخی نقمت هاعلاوه بر دو آفت نقص و زوال برای نعمت های دنیوی و عدم بهرۀ کافی از آن ها به خاطر ترس از زوالشان، چه بسا آنچه که انسان نعمت تلقی می کند، اصلاً نعمت نباشد و در واقع نقمت باشد.

ممکن است انسان لذیذترین غذاها را بخورد و به هنگام خوردن لذت فراوانی نیز ببرد، امّا همان غذا سلامتی او را به خطر بیندازد. مال و اموال و تجارت و اتومبیل لوکس و هر آنچه که صورت نعمت دارد، می تواند انسان را به هلاکت بکشاند، امّا باغ های بهشت و نعمت های اخروی چنین نیستند؛ یعنی نعمتی حقیقی هستند، نه نقصان دارند و نه زوال پیدا می کنند، و نه خوف نقصان و زوال در آن ها است بلکه تمام و کمال و جاودانه هستند.#### موهبت از بین رفتن گناهانموهبت دیگری که در این آیه ذکر شده، از بین رفتن گناهان مؤمنان است؛ اینکه خداوند سبحان کفارۀ گناهان مؤمنان را بپردازد و آنان را وارد بهشت کند؛ رستگاری عظیمی است.در دعای سحر ماه مبارک رمضان به خدای سبحان عرضه می داریم:اللَّهُمَّ إِنَّ لَكَ حُقُوقاً فَتَصَدَّقْ بِهَا عَلَيَ وَ لِلنَّاسِ قَبْلِي تَبِعَاتُ فَتَحْمِلَهَا عَنِّي؛ ⁽¹)بارالها! همانا برای تو حقوقی است، پس آن حقوق را بر من تصدق فرما و نیز از ناحیه من به مردم آسیب هایی رسیده است، پس تو آن ها را از طرف من جبران فرما.و در برخی ادعیه زیارت حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام از خدای متعال می خوانیم:اللَّهُمَّ ... بَدِلْ سَيِّئَاتِنَا حَسَنَاتٍ وَاجْعَلْ حَسَنَاتِنَا دَرَجَاتٍ وَاجْعَلْ دَرَجَاتِنَا غُرُفَاتٍ وَاجْعَلْ غُرُفَاتِنَا عَالِيَاتٍ؛ ⁽²)بارالها! بدی های ما را به نیکی ها تبدیل کن و نیکی های ما را درجات ما قرار بده و درجات ما در غرفه ها(ی در بهشت قرار بده و غرفه های ما را بلند مرتبه قرار بده.)

#### گناه یأس از رحمت خداوندبدون تردید انسان غیر معصوم در طول عمر خود مرتکب خطاهایی می شود و به همین سبب قطعاً مستحق عقاب می گردد؛ پس مؤمن باید همواره خائف باشد.امّا از سوی دیگر خدای سبحان بسیار آمرزنده و مهربان است و همواره باید به لطف و مغفرت او امیدوار بود؛ چرا که بر اساس آموزه های دینی نا امیدی از رحمت الهی کفر است چنان که حضرت یعقوب علیه السَّلام به فرزندانش فرمود:(وَلَا تَيْأَسُوا مِن رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِن رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ؛ ⁽¹⁾)هرگز از رحمت خداوند ناامید نشوید؛ چرا که به راستی جز گروه کافران از رحمت خداوند ناامید و مأیوس نمی شوند.حضرت امام صادق علیه السّلام درباره گناهان کبیره فرمودند:أَكْبَرُ الْكَبَائِرِ الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ وَ (مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ؛ وَ بَعْدَهُ الْإِيَاسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ (إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ) ثُمَّ الْأَمْنُ لِمَكْرِ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ (فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ)؛ ⁽²⁾ بزرگ ترین گناه کبیره شریک قرار دادن برای خداوند است و حال آن که خداوند می فرماید: «هر کس به خداوند شرک بورزد، قطعاً خداوند، بهشت را بر او حرام می کند»؛ و بعد از گناه شرک، بزرگترین گناه نا امیدی از رحمت پروردگار است؛ چرا که خدای عز و جل می فرماید: « هیچ کس جز گروه کافران از رحمت پروردگار نا امید نمی شود».

و پس از آن (بزرگ ترین گناه کبیره ) احساس امنیت از مکر خداوند است؛ چرا که خدای عز و جل می فرماید: «هیچ کس جز گروه زیان کاران از مکر خداوند احساس امنیت نمی کند».

و نیز در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:

إِنَّ مِنْ أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ عِنْدَ اللَّهِ الْيَأْسَ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَالْقُنُوطَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَالأَللَّةَ مْنَ مِنْ مَكْرِ اللَّه؛ ⁽¹⁾

همانا بزرگ ترین گناهان کبیره یأس از رحمت خداوند و ناامید شدن از رحمت الهی و احساس امنیت از مکر پروردگار است.

باز آی باز آی هر آنچه هستی باز آی *** گر کافر و گبر و بت پرستی باز آی

این درگه ما درگه نومیدی نیست *** صدبار اگر توبه شکستی باز آی ⁽²⁾

ضرورت وجود خوف و رجاء

بر اساس آنچه که گذشت، انسان در هر مرتبه ای که باشد، باید همواره نفس خویش را ما بین خوف و رجا نگه دارد؛ مرحوم کلینی در«باب الخوف والرجاء » کتاب شریف کافی نقل می کند:

عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، أَوْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ 7 قَالَ: قُلْتُ لَهُ: مَا كَانَ فِي وَصِيَّةِ لُقْمَانَ؟ قَالَ: كَانَ فِيهَا الْأَعَاجِيبُ وَكَانَ أَعْجَبَ مَا كَانَ فِيهَا، أَنْ قَالَ لِابْنِهِ: خَفِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خِيفَةً لَوْ جِئْتَهُ بِرِّ الثَّقَلَيْنِ لَعَذَّبَكَ وَارْجُ اللَّهَ رَجَاءَ لَوْ جِئْتَهُ بِذُنُوبِ الثَّقَلَيْنِ لَرَحِمَكَ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السّلام، كَانَ أَبِي يَقُولُ: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ فِي قَلْبِهِ نُورَانِ نُورُ خِيفَةٍ وَ نُورُ

رَجَاءٍ لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا وَ لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذا؛ ⁽¹⁾

از حارث بن مغیره یا پدرش، از امام جعفر صادق علیه السّلام (روایت شده است) که گفت: به آن حضرت عرض کردم که: در وصیّت لقمان چه بود؟

فرمود: « در آن اموری بود که مردم را به تعجب می آورد و عجیب ترین آن چه در وصیّت او بود، این که به پسرش گفت: از خدای عز و جل چنان بترس که اگر با نیکی و ثواب جنّ و انس در نزد آن حضرت بروی، تو را عذاب خواهد کرد. و از طرفی به خداوند چنان امیدوار باش که اگر با گناهان جنّ و انس به نزد او ،آیی تو را رحمت خواهد کرد».

بعد از آن، حضرت صادق علیه السّلام فرمود: «پدرم علیه السّلام می فرمود: هیچ بندۀ مؤمنی نیست، مگر آنکه در دلش دو نور هست، یکی نور خوف و دیگری نور رجا. که اگر این (خوف ) را بسنجند، بر امیدواری زیادتی نکند، و اگر آن (امیدواری) را بسنجند، بر این خوف زیادتی نکند.

تدارک دیون مؤمنان به هنگام حسابرسی

آری! مؤمن قطعاً در اعمال خویش اشتباهات، اهمالات و نواقصی دارد. ممکن است در روز قیامت مومنی را برای حساب اعمال در صحرای محشر بیاورند و کسانی که وی به آنها مدیون است، حاضر شوند. طلب کاران، طلب خود را از او بخواهند، برخی به خاطر غیبت، برخی به دلیل تهمت ، برخی برای آزار و اذیت، برخی به خاطر دروغ، تضییع حق و ... از او عوض مطالبه کنند.

و چه بسا که مؤمن برای خلاصی از این دیون ثواب حج و روزه و نماز و انفاق های خود را در مقابل به طلب کاران بدهد و چیزی از حسنات اعمال برای خود او باقی نماند. بدتر از آن، اینکه مؤمن با حسنات خویش نتواند دیون خود را تسویه کند و مجبور شود بار گناه صاحبان دین را بر عهده بگیرد و بدین ترتیب،

گناهان صاحبان دیون هم چون؛ دروغ و شرب خمر و سرقت و سیئات مختلف، در ازای دین او به افراد، در نامۀ اعمالش ثبت شود.

در نتیجه مؤمن با نامۀ عملی خالی از حسنات و مملو از سیئات در محضر خداوند حكيم، متحیّر و خائف و نگران می ماند، امّا در دل او نور ولوی و محبت علوی وجود دارد؛ او در عین حال به رحمت و لطف خدا امیدوار است، لذا خداوند سبحان در این لحظه جلوه ای از بهشت را به صاحبان دیون نشان می دهد و می فرماید: اگر از برادر ایمانی خود در گذرید جایگاه شما چنین خواهد بود.

بدین صورت خدای سبحان هم خود از گناهان و سیئات مؤمنِ دوست دار و محب امير المؤمنین علیه السَّلام و گریه کننده و زائر حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السَّلام در می گذرد و هم با دادن عوض به صاحبان دین، دیون مؤمن را می پردازد تا او را وارد بهشت کند.⁽¹⁾

این همان فوز عظیم و موهبتی است که در آیۀ مورد بحث به آن اشاره شده و فرموده است:

(وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ عِندَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا) ؛

و گناهان آنان را می پوشاند و این ورود در بهشت و پوشش گناهان در نزد خداوند رستگاری بزرگی است.

لذا در دعای بعد از نماز چهار رکعتی در روز جمعه، که به صلاة الكاملة معروف است، عرضه می داریم:

.. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَاقْضِ عَنِّي الدَّيْنَ وَ خَلَّصْنِي مِنْ أَذَاهُ وَبَلِيَّتِهِ وَ سَهِّلْ لِيَ الْخُرُوجَ إِلَى كُلِّ ذِي حَقٌّ مِنْ حَقِّهِ وَ تَحَمَّلْ عَنِّي يَا مَوْلَايَ مَظَالِمَ عِبَادِكَ وَ تَبِعَاتِهِمْ وَ هَبْ لِي مَا بَيْنِي وَ بَيْنَكَ وَاسْتَوْهِبْ لِي مَا بَيْنِي وَبَيْنَ خَلْقِك ... . ⁽²⁾

از بین بردن گناهان پیش از ورود به بهشت

خدای متعال در آیۀ مورد بحث، ابتدا از ورود مؤمنان به بهشت سخن می گوید و سپس از بین رفتن گناهان آن ها را یادآوری می کند. بنابراین ظهور ابتدایی آیه، این است که مؤمنان ابتدا وارد بهشت می شوند و سپس کفارۀ گناهان آنها داده می شود، در حالی که کفارۀ گناهان پیش از ورود به بهشت باید عطا شود و بعد از آنکه گناه ها پاک شدند، مؤمنان وارد بهشت گردند.

برخی مفسران دو جواب به این اشکال داده اند:

اول این که؛ «واو» در این جا برای ترتیب نیست بلکه برای جمع است.

دوم این که؛ مغفرت و پرداخت کفارۀ گناهان، بعد از آن است که معلوم شود شخص از اهل بهشت است. ⁽¹⁾یعنی خداوند فقط کفارۀ گناهان اهل بهشت را می دهد و فقط آنان را می آمرزد . پس نخست باید مشخص شود، بنده جزء داخل شوندگان به بهشت است و سپس کفارۀ گناهانشان داده شود.

(رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ). ⁽²⁾

معنای «فوز »

«فوز» به معنای پیروزی توأم با سلامتی و خیر است. خدای متعال پرداخت شدن کفارۀ گناهان اهل بهشت، و داخل ساختن آن ها به باغ های بهشتی را «فوز عظیم» معرفی کرده است.

راغب اصفهانی می نویسد:

فوز به معنای پیروزی و رسیدن به خیر همراه با سلامتی است. ⁽³⁾

در کتاب العین آمده است:

فوز یعنی رسیدن به خیر و نجات از شر. ⁽¹⁾

در مجمع البحرين و مصباح المنير فوز را نجات و رسیدن به خیر معنا کرده است.⁽²⁾و بعضی دیگر گفته اند: در اصل به معنای رسیدن است و مفاهیم نجات و پیروزی و خارج شدن و رهایی و سلامت از آثار و لوازم فوز هستند. ⁽³⁾

حقیقت «فوز»

پیروزی گاهی همراه با شرّ است. به عنوان مثال؛ گاه پیروزی سبب غرور و مستی می شود، در نتیجه پیروزی همواره توأم با سلامتی نیست؛ به این پیروزیها فوز گفته نمی شود؛ بلکه فوز در مورد پیروزی توأم با سلامتی و خیر به کار می رود.

بر این اساس فوز حقیقی؛ همانا رهایی از آتش و داخل شدن در بهشت است.

خدای متعال می فرماید:

(فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ)؛ ⁽⁴⁾

پس هر کس از آتش دوزخ دور شده و وارد بهشت گردد به تحقیق او نجات یافته و رستگار شده است و حال آنکه زندگی دنیا چیزی جز کالای فریب نیست.

خدای تبارک و تعالی هم چنین در سورۀ مبارکه تغابن می فرماید:

(وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ وَيُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ)؛ ⁽¹⁾

و هر کس به خدای متعال ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد، گناهان او را می بخشد و او را در باغ هایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است وارد می کند، جاودانه در آن می مانند و این پیروزی بزرگ است. ⁽²⁾

ملاک تشخیص فوز و رستگاری

اشاره

همیشه رسیدن به مال و آسایش و قدرت و مکنت های دنیا و آنچه که انسان ها فوز می پندارند، به معنای واقعی فوز نیست. گاهی ممکن است برخی از روی ظواهر افراد و وضع ظاهری زندگی آنان، آن ها را فائز بشمارند و حال آنکه در واقع، خیری برای او نباشد.

هم چنین گاهی خود انسان به اشتباه برخی امور را فوز می شمارد، امّا با پی بردن به واقعیت ها و تغییر ملاک ها می فهمد و می داند که آن امور فوز حقیقی نبودند.

در نتیجه نگاه و تشخیص افراد هرگز ملاک نیست و فوز حقیقی فقط همان است که خداوند آن را بیان کرده است؛ تعبير ( وَكَانَ ذَلِكَ عِندَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا) بیان گر این حقیقت است که از بین رفتن سیئات و ورود به بهشت را خدای سبحان فوز معرفی کرده و این موهبت نزد او فوز عظیم است.

فوز عظیم بودن تمنای همراهی با حضرت سيد الشهداء علیه السّلام

یکی از اموری که در آموزه های وحیانی به صراحت از آن به عنوان فوز عظیم

یاد شده است، تمنای همراهی با حضرت سید الشهدا علیه السّلام در کربلا و شهادت در رکاب آن حضرت است. حضرت امام رضا علیه السّلام در ضمن حدیثی طولانی به ریّان بن شبیب فرمودند:

يَا ابْنَ شَبِيبٍ! إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَكُونَ لَكَ مِنَ الثَّوَابِ مِثْلَ مَا لِمَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَ الْحُسَيْنِ علیه السّلام فَقُلْ مَتَى مَا ذَكَرْتَهُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيمًا؛ ⁽¹⁾

ای پسر شبیب! اگر تو را مسرور می کند تا ثوابی مانند ثواب کسانی که همراه امام حسین علیه السّلام شهید شدند، برای تو باشد، پس هرگاه آن بزرگوار را یاد کردی، بگو: ای کاش من هم با ایشان بودم تا به فوز عظیمی فائز می شدم.

اگر کسی واقعاً آرزوی همراهی اصحاب حضرت سیدالشهدا علیه السَّلام و شهادت در رکاب آن حضرت را داشته باشد به همان ثواب می رسد. ⁽²⁾

و عطیه عوفی از رسول خدا صلى الله عليه وآله روایت کرده است که فرمودند: ومَنْ أَحَبَّ قَوْماً حُشِرَ مَعَهُمْ وَمَنْ أَحَبَّ عَمَلَ قَوْمٍ ؛ هر کس قومی را دوست بدارد همراه آنان محشور خواهد شد و هر کس عمل قومی را دوست بدارد در عمل ایشان شریک خواهد بود. (بشارة المصطفى لشيعة المرتضى، ج 2، ص 75) بر همین اساس در روایت دیگری آمده است: مَنْ مَاتَ عَلَى فِرَاشِهِ وَ هُوَ عَلَى مَعْرِفَةِ رَبِّهِ وَ حَقٌّ رَسُولِهِ وَ حَقٌّ أَهْلِ بَيْتِهِ مَاتَ شَهِيداً وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَ اسْتَوْجَبَ ثَوَابَ مَا نَوَى مِنْ صَالِحٍ عَمَلِهِ وَ قَامَتْ نِيَّتُهُ مَقَامَ إِصْلَاتِهِ بِسَيْفِهِ فَإِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ أَجَلاً لَا يَعْدُوه؛ هر کس در رختخواب خود بمیرد در حالی که نسبت به پروردگار خویش و نسبت به حق رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله و حق اهل بیت علیه السّلام او معرفت (و اذعان) دارد شهید از دنیا رفته است و اجر او بر عهده خداوند است و به واسطه آنچه از عمل نیک که قصد آن را داشته، مستوجب ثواب می شود و نیت او در مقام شمشیر زدن خواهد بود، چرا که برای هر چیزی اجلی هست که از آن تجاوز نمی کند . (عيون الحكم والمواعظ، ص 464)

زیرا که چنین مؤمنی قصد و نیت داشته که هرگاه در زمان حضور یکی از اهل بیت علیهم السَّلام می بود و ایشان به جهاد می رفتند، وی در رکاب آن حضرت می بود تا آنکه شهید گردد، چنان که قصد و نیّت و بلکه منتهای آرزوی شیعیان در زمان غیبت حضرت صاحب الزمان علیه السّلام آن است که اگر زمان ظهور حضرت را دریابند، در رکاب آن حضرت باشند تا آن که شهید گردند.

نتیجۀ مباحث آیۀ پنجم

خلاصه این که خدای متعال در آیه پنجم زنان مؤمنه را با مردان مؤمن در موهبت هایی که به واسطه صلح حدیبیه عطا فرمود شریک کرده و وعده داده است که زنان و مردان مؤمن وارد بهشت خواهند شد، بهشتی که نعمت های آن به نقص و زوال مبتلا نیستند. یکی دیگر از موهبت های مذکور در این آیه، موهبت از بین رفتن گناهان و رهایی ایشان از آتش است و مراد از «فوز عظیم» نیز همانا رهایی از آتش و داخل شدن در بهشت است.

آیۀ ششم

اشاره

(وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ الظَّانِّينَ باللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا) ؛

و خداوند مردان و زنان منافق، و مردان و زنان مشرک را که به خداوند بد گمان بودند عذاب کند، روزگار بدی برای آنان خواهد بود و خداوند آنان غضب کرد و آنان را لعنت کرد و برای آنان جهنم را مهیا ساخت و بد منزل گاهی است.

پیامد صلح حدیبیه برای منافقان و مشرکان

تا اینجا روشن شد که خداوند، فتح مبین یعنی صلح حدیبیه و در پی آن فتح خیبر و فتح مکّه را نصیب پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله کرد و به برکت این فتح، چهار نعمت و موهبت به آن حضرت عطا فرمود: مغفرت، هدایت، اتمام نعمت و نصرت.

هم چنین بیان شد که همراهان رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله بعد از صلح مجبور شده بدون ورود به مکّه و طواف بیت، از احرام خارج شوند، ذبیحه های خود را ذبح کنند و به مدینه باز گردند. این موضوع برای مؤمنان بسیار گران بود و سبب تشویش و اضطراب آنان شد، لذا آنان نیاز به سکینه و آرامش داشتند؛ به همین جهت خداوند علاوه بر موهبت هایی که به نبی مکرم اسلام صلّی اللهُ علیه وآله عطا فرمود، در دل های مؤمنان نیز آرامش ایجاد کرد تا بر ایمان آن ها افزوده شود و آنان به بهشت جاودان وارد شوند.

خداوند بعد از آن که ورود مؤمنان به بهشت را از پیامدهای فتح مبین معرفی کرد، در این آیۀ شریفه معذب ساختن مشرکین و منافقین را نیز از دیگر پیامدهای فتح بر می شمارد.

تمایز و جدایی مؤمن از منافق و مشرک

این مطلب که پیامد صلح حدیبیه برای مردان و زنان مشرک، آماده شدن زمینه عذاب برای آنان است، نشان می دهد که صلح حدیبیه یک آزمون الهی بود که در جریان آن صف مؤمنان از منافقان و مشرکان جدا شد، لذا خداوند می فرماید: ما «فتح مبین» را نصیب پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله کردیم تا مؤمنان وارد بهشت شوند و منافقان و مشرکان وارد جهنم گردند و این از مصادیق فرقان بودن قرآن مجید است.

به عبارت دیگر؛ آیه شریفه در صدد بیان این نکته است: جریان صلح حدیبیه و آیات و مواهبی که به حضرت رسول صلّی اللهُ علیه وآله و مؤمنان عطا شد، برای مشخص شدن

وضعیت تک تک افراد پیرامون پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله بود. خدای متعال در موضعی دیگر می فرماید:

(وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَن يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَ مَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ)؛ ⁽¹⁾

و هنگامی که سوره ای نازل می شود بعضی از آنان [منافقان] می گویند: این سوره ایمان کدام یکی از شما را زیاد کرد؟ اما آن کسانی که ایمان آورده اند بر ایمانشان افزوده می شود و آنان از این موضوع خوشحال هستند. و اما کسانی که در دل هایشان مرض [نفاق ] هست پلیدی بر پلیدی آن ها افزوده می شود و از دنیا رفتند در حالی که کافر بودند.

آری، هرگاه آیه ای نازل می شود و زمینۀ امتحان پیش می آید، خداوند حجت را بر بندگان تمام و آن ها را امتحان می کند، مؤمنان از این آیات و زمینه ها استفاده می کنند و بر ایمان خود می افزایند و به بشارت می رسند، امّا منافقان با نزول آیات متعدد، به صراط مستقیم نمی آیند و بر پلیدی آنان افزوده می شود.

فتح مکّه یا صلح حدیبیه نیز زمینه ای برای امتحان و اتمام حجت بود، تا کسانی که ایمان داشتند و از این امتحان سربلند بیرون آمدند به بهشت جاودان برسند و آنان که در دل هایشان نفاق داشتند پس در این امتحان هم مردود شدند، به جهنم وارد شوند.

معنای «نفاق »

خدای متعال در آیات متعددی از کتاب خویش از جمله در آیۀ مورد بحث از منافقان سخن گفته است، امّا معنای نفاق چیست و منافق چه کسی است؟

واژهٔ «نفاق» از ریشهٔ «نَفَقَ يَنْفَقَ » به معنای گذر کردن و إفناء شيء است. واژه «انفاق» نیز از همین ریشه و به معنای گذشتن از مال است. خدای متعال می فرماید: (أَنفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُم) ⁽¹⁾یعنی از آنچه ما به شما روزی کردیم بگذرید.

«نفقه » نیز به معنای مالی است که انفاق می شود. «نَفَق» به تونل و زیرگذری گفته می شود که از یک سوی آن وارد و از سوی دیگر آن خارج می شوند؛ یعنی از آن می گذرند.

«منافق» کسی است که از یک در وارد شریعت می شود و از در دیگر، از شرع و شریعت خارج می گردد. به عبارت دیگر؛ منافق از نَفَق (تونل) شرع، عبور می کند و می گذرد. ⁽²⁾در مقابل، مؤمن هم چون کوهی استوار در مقابل باد و طوفان از موضع خود حرکت نمی کند. منافق، بیگانه ایست که لباس دوست پوشیده، لذا منافقان از کفّار بدترند. لذا خدای سبحان می فرماید:

(إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَن تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا )؛ ⁽³⁾

همانا منافقان در پائین ترین درک از آتش جهنم قرار دارند و هرگز یاوری برای آنان نخواهی یافت.

دلیل عذاب منافقان ومشركان

خدای سبحان در این آیۀ شریفه بعد از یادآوری این نکته که «فتح مبین» برای کافران و مشرکان عذاب در پی آورد، دلیل این امر را نیز بیان کرده و فرموده: چون آن ها به خدا سوء ظنّ دارند، مورد خشم خدا واقع شده اند و خداوند آن ها را از رحمت خویش دور ساخته است و در آخرت آن ها را عذاب خواهد کرد.

هم چنین در آیات بعدی به سوء ظنّ آن ها اشاره می کند و یادآور می شود: آن ها

معتقد بودند که در این سفر بازگشتی برای رسول اکرم صلى الله عليه وآله نخواهد بود و مشرکان مکّه، همۀ مسلمانان را قتل عام و ریشه کن خواهند کرد.

آن ها در حالی چنین پندار باطلی را باور داشتند که خدای متعال به رسول گرامی خویش و عدۀ فتح داده بود و آن ها به خاطر سوء ظنّ به خدای تبارک و تعالی به وعدۀ او اعتقاد و اعتماد نداشتند. قرآن کریم می فرماید:

(بَلْ ظَنَنتُمْ أَن لَن يَنقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنتُمْ قَوْمَا بُورًا )؛ ⁽¹⁾

بلکه شما گمان کردید که رسول خدا و مؤمنان هرگز به سوی خانواده های خود باز نمی گردند و این [گمان غلط] در دل های شما زینت یافته بود و گمان بد کردید و سرانجام هلاک شدید.

اشتراک زنان و مردان در عذاب

در آیۀ قبل، از اشتراک زنان مؤمن با مردان مؤمن، در ورود به بهشت سخن گفت و نیز در این آیۀ شریفه تصریح شده است که زنان منافق و مشرک با مردان اهل نفاق و شرک در عذاب مشترک اند و حال آن که در جریان «صلح حدیبیه » یا «فتح مکّه» زنان همراه حضرت رسول صلى الله عليه وآله نبودند.

دلیل مشارکت زنان و مردان منافق و مشرک آن است که، این زن ها با مردان خود همکاری می کنند و با آن ها هم عقیده هستند.

حضرت امام رضا ها به عبدالسلام بن صالح هروی فرمودند:

مَنْ غَابَ عَنْ أَمْرِ فَرَضِيَ بِهِ كَانَ كَمَنْ شَهِدَهُ وَ أَتَاهِ؛ ⁽²⁾

هر کس از چیزی غایب باشد و به آن راضی شود همچون کسی خواهد بود که در آن کار حضور داشته و آن را انجام داده است.

وجه دیگر این که؛ هر کس در دل، از عملکرد منافقان رضایت داشته باشد، چه زن باشد، چه مرد در زمره منافقان خواهد بود. برخی زنان هم چون عده ای از مردان، از صلح حدیبیه خشنود نبودند و در دل از اعتراض منافقان به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله رضایت داشتند و معتقد بودند که حضرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله نباید صلح حدیبیه را امضا می کرد.

بر همین اساس در زیارت اربعین می خوانیم:

فَلَعَنَ اللَّهُ مَنْ قَتَلَكَ وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ ظَلَمَكَ وَ لَعَنَ اللهُ أُمَّةٌ سَمِعَتْ بِذَلِكَ فَرَضِيَتْ بِهِ؛ ⁽¹⁾

پس خداوند کسی که تو را به قتل رساند، لعنت کند و کسی که به تو ظلم کرد را لعنت کند و امتی را که خبر این جنابت را شنیدند و بدان راضی بودند، لعنت کند.

لذا زنان و مردان بسیاری، هرگز در لشکر ابن زیاد نبودند و در قتل حضرت سيد الشهدا علیه السَّلام مشارکت نداشتند ولی فقط به خاطر راضی بودن به این جنایت ملعون هستند. چرا که گفته شده است:

مَنْ رَضِي بِعَمَلِ قُومٍ فَهُو مِنْهُم؛ ⁽²⁾

هر کس نسبت به عمل قومی خشنود باشد پس وی در زمره آن هاست.

اگر عمل قوم خیر باشد کسی که به آن عمل راضی باشد جزء خیّرین خواهد بود.

و چنان چه عمل قومی شرّ باشد و کسی به شرارت آن ها راضی باشد، پس خودش جزء اشرار خواهد بود. خدای متعال می فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ؛ ⁽¹⁾)ای کسانی که ایمان آورده اید، یهود و نصارا را سرپرست و دوست خود انتخاب نکنید. بعضی از آن ها سرپرست بعضی دیگرند و کسانی از شما کهدوستی و سرپرستی آنه ا را بپذیرند از آن ها هستند.از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمودند:كُلَّ مَنْ وَالَى قَوْماً فَهُوَ مِنْهُمْ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ جِنْسِهِم؛ ⁽²)هر کس که تحت سرپرستی قومی در آید، پس وی از آنهاست؛ هر چند که از جنس آنان نباشد.و پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله فرمودند:مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُم؛ ⁽³)هر کس خود را به قومی شبیه کند، پس او از آنان است.در نتیجه عذاب تنها به مردان منافقی که در صلح حدیبیه همراه رسول اکرم صلى الله عليه وآله بودند و با حضرتش مخالفت می کردند، اختصاص ندارد؛ بلکه زنان منافقی که نسبت به این مخالفت ها رضایت داشتند نیز، همراه این مردان عذاب خواهند شد ولو این که در صحنه حضور نداشته اند، امّا چون با منافقان و مشرکان همدل بودند، پس در زمرۀ آن ها هستند.

#### سوء ظنّ منافقان و مشرکان به ذات حضرت قدوس##### اشارهخدای سبحان در آیۀ مورد بحث، منافقان و مشرکان را چنین معرفی کرده است: (الظَّانِينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ ؛ کسانی که به خدا مظنون هستند و گمان بد دارند. خداوند متعال در جریان صلح حدیبیه به حضرت رسول صلى الله عليه وآله وعده فتح داده بود و به بندگان یادآوری کرده که لشکریان آسمان ها و زمین از برای اوست و او قدرت و علم و حکمت دارد.با این همه، منافقان به وعدۀ الهی و سخنان پروردگار باور نداشتند و بدگمان بودند. آن ها بدون توجه به وعدۀ خدا (و علم و قدرت و حکمت او معتقد بودند که رسول اکرم صلى الله عليه وآله و همراهان اندک او (حدود هزار و پانصد نفر) بدون سلاح رزم و تجهیزات جنگی، به دست مشركان مکّه قتل عام خواهند شد.)##### اهمیت حُسن ظنّ یا سوء ظنّ به خداحسن ظنّ يا سوء ظنّ به خداوند بسیار حائز اهمیت و کاربردی است و دایرۀ بسیار وسیعی دارد. دربارۀ هر یک از اسمای حسنای الهی، هم می توان حسن ظن داشت و هم می توان بدگمان بود.به عنوان نمونه: انسان می تواند برای سنجش ایمان خود با توجه به اسم « رزّاق » در باور خود نسبت به رزّاق بودن خدا تأمل کند. یا باور خود را دربارۀ «غفّار» و «توّاب» بودن خدا ارزیابی کند. همین طور گمان و ظنّ خود را دربارۀ رحمت، خلقت، اراده، حیات و سایر اسما و صفات الهی بسنجد و بداند که اگر نسبت به هر یک از این اسما وصفات، ظنّ سوء داشته باشد در زمرۀ منافقان و مشرکان است، البته نفاق و شرک از امور و اوصاف نسبی هستند که دارای شدت و ضعف می باشند و هر فرد با سنجش اعتقادات خود، پی میبرد که چقدر یکتاپرست و خداشناس است و به چه میزان شرک خفی _ که غالب انسان ها مبتلا به آن هستند _ و ناسپاسی و نارضایتی از پروردگار در دل دارد و در صدد اصلاح این نواقص برمی آید.

##### سوء ظنّ ممدوحگاهی ظنّ نسبت به خود انسان مطرح است. سوء ظنّ به خویشتن و ناراضی بودن انسان از عملکرد و دارائی ها و کمالات خویش، تا آن جا که موجب یأس و دلسردی و افسردگی نشود، امری مطلوب است و به رشد انسان کمک می کند.انسان باید حدیث نفس کند، نفس لوّامه خویش را به کارگیرد و به خود تذکّر دهد که تلاش های علمی او اندک، سعی او در عبادات ناچیز و ایمانش ضعیف است، پس با این درجه از ایمان و با این نماز و روزه ها نمی تواند توقع رفتن به بهشت داشته باشد و یا مشمول توجهات و عنایات حضرت ولی عصر _ ارواحنا فداه _ شود.این حدیث نفس و بد گمانی به خویشتن، با این شرط که موجب یأس و سلب اعتماد به نفس و بی عملی نشود، خوب است و سبب می شود انسان تلاش های علمی خود را بیشتر کند، تلاش او در پرداختن به عبادات و اصلاح اخلاق و رفتارش افزون گردد و بالاخره در جلب رضایت و فضل و رحمت خدای متعال _ جلّ جلاله _ و عنایت حضرت ولی عصر _ ارواحنا فداه و عجل الله تعال فرجه الشريف _ سعی بیشتر داشته باشد.##### سوء ظنّ مذموم به برادر مؤمنظنّ،گاه به مؤمن است. سوء ظن نسبت به برادران ایمانی امری ناپسند است، عملی را که از مؤمن سر می زند هم می توان بر وجه حسن حمل کرد و هم بر وجه قبيح، امّا مؤمن باید با حسن ظنّ نسبت به برادر ایمانی ،خود عمل او را بر وجه حسن حمل کند و حق ندارد به او سوء ظنّ داشته باشد.حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام می فرمایند:ضَعْ أَمْرَ أَخِيكَ عَلَى أَحْسَنِهِ حَتَّى يَأْتِيَكَ مَا يَغْلِبُكَ مِنْهُ وَ لَا تَظُنُّنَّ بِكَلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَخِيكَ سُوءاً وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِي الْخَيْرِ مَحْمِلا؛ ⁽¹)

هر کاری که از برادر دینی خود سر زند، آن را به بهترین وجه آن حمل کن، تا راه توجیه را بر تو ببندد، و هیچ گاه به سخنی که از (دهان برادرت بیرون آید گمان بد مبر، در صورتی که برای آن سخن، می توانی محمل خوبی بیابی ( پیدا کنی ).)مؤمن موظف است رفتار و گفتار برادران ایمانی خود را بر بهترین وجه آن توجیه کند و به او سوء ظنّ نداشته باشد.امّا گاهی ظنّ و گمان نسبت به خدای تبارک و تعالی مطرح می شود، بر اساس آیۀ مورد بحث، ظنّ سوء نسبت به خداوند به قدری قبیح است که موجب نفاق و شرک می باشد.##### ضرورت حُسن ظنّ به خدای متعالرسول خدا صلى الله عليه وآله می فرمایند:حُسْنَ الظَّنِ بِاللَّهِ ثَمَنُ الْجَنَّةِ؛ ⁽¹)گمان خوب به خدای عز و جل بهای بهشت است.در روایات متعددی آمده است: در روز قیامت بندۀ گناه کاری را به امر خدا به سوی جهنم می برند، امّا بندۀ گناه کار در عین پذیرش این که استحقاق جهنم را دارد، به خدا عرضه می دارد که گمان من به تو این چنین نبود، خدایا من به تو حسن ظنّ داشتم و به مغفرت تو امیدوار بودم و گمان میک ردم که مرا عفو خواهی کرد، پس خداوند به خاطر همین حُسن ظنّ او، وی را داخل بهشت می کند. در روایتی آمده است: عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ امالی علیه السَّلام قَالَ: وَجَدْنَا فِي كِتَابِ عَلِي علیه السَّلام، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وآله قَالَ، وَ هُوَ عَلَى مِنْبَرِهِ: وَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا أَعْطِيَ مُؤْمِنٌ قَطُّ خَيْرَ الدُّنْيَا

وَالْآخِرَةِ إِلَّا بِحُسْنِ ظَنّهِ بِاللَّهِ وَ رَجَائِهِ لَهُ وَحُسْنِ خُلُقِهِ وَالْكَفِّ عَنِ اغْتِيَابِ الْمُؤْمِنِينَ وَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَا يُعَذِّبُ اللَّهُ مُؤْمِناً بَعْدَ التَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ إِلَّا بِسُوءٍ ظَنِّهِ بِاللَّهِ وَ تَقْصِيرٍ مِنْ رَجَائِهِ وَ سُوءٍ خُلُقِهِ وَاغْتِيَابِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَا يَحْسُنُ ظَنُّ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ بِاللَّهِ إِلَّا كَانَ اللَّهُ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ لِأَنَّ اللَّهَ كَرِيمٌ بِيَدِهِ الْخَيْرَاتُ يَسْتَحْيِي أَنْ يَكُونَ عَبْدُهُ الْمُؤْمِنُ قَدْ أَحْسَنَ بِهِ الظَّنَّ ثُمَّ يُخْلِفَ ظَنَّهُ وَ رَجَاهُ فَأَحْسِنُوا بِاللَّهِ الظَّنَّ وَارْغَبُوا إِلَيْهِ؛ ⁽¹)از حضرت امام باقر علیه السَّلام (روایت شده است که فرمود: در کتاب حضرت على علیه السَّلام یافتیم که رسول الله صلّشی اللهُ علیه وآله در حالی که بالای منبر بود در خطبه و سخنرانی خود فرمود:)به آن خدایی که جز او خدایی نیست سوگند، مؤمن به هیچ خیر و خوبی دنیوی و اخروی نخواهد رسید مگر در اثر حُسن ظنّ و امید واثق و محکمش به خداوند؛ و نیز در اثر خلق نیکو و (نیز خودداری از نکوهش و غیبت مؤمنین، و باز به خداوند سوگند که جز او خدایی نیست. خداوند هیچ مؤمنی را پس از توبه و استغفار عذاب و کیفر نمی کند، مگر در اثر بد گمانی به خدا و یأس و کوتاهی در امید و رجاء خود و نیز در اثر اخلاق زشت و غیبت مؤمنین. و به همان خدا سوگند هر بندۂ مؤمنی که امید و حسن ظنّ به خداوند داشته باشد، قطعاً خدا را در کنار حسن ظنّ و امید خود می بیند و همان لطفی را که نسبت به خداوند گمان داشته و امید دارد، همان را خواهد دید چون خداوند کریم و بزرگوار (است) و تمام خیرات و عنایات در دست او است. و شرم دارد از این که بنده مؤمنی حسن ظنّ و امید لطف از او داشته باشد، ولی چنین خدای کریمی بر خلاف ظنّ و امید آن بنده با او رفتار نماید. بنابراین شما باید ظنّ و گمان و توقع و انتظار خود را نسبت به خدا نیکو کنید و رغبت و میل خود را به لطف و عنایتش متوجه سازید.)

تو کریمی و دو صد کوه به یک کاه ببخشی *** من بیچاره چه سازم که ندارم پرکاهیچوبه دوزخ ز دهان شعله صفت سر به در آرد *** این زبانی که دل شب به تو گفته ست الهیچو پسندی که فرود آوری اش در دل آتش *** این جبینی که به خاک تو فرود آمده گاهی ...##### حُسن ظنّ به خدا سبب رهایی از عذابروشن شد که خداوند در قیامت کسی را که به رحمت او امیدوار بوده و به پروردگارش ظنّ نیکو داشته، عذاب نخواهد کرد. در تفسیر قمی روایت دیگری بدین شرح آمده است:عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السَّلام حَدِيثُ يَرْوِيهِ النَّاسُ فِيمَنْ يُؤْمَرُ بِهِ آخِرَ النَّاسِ إِلَى النَّارِ، فَقَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ كَمَا يَقُولُونَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلَّی اللهُ علیه وآله: إِنَّ آخِرَ عَبْدٍ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ فَإِذَا أُمِرَ بِهِ الْتَفَتَ فَيَقُولُ الْجَبَّارُ رُدُّوهُ فَيَرُدُّونَهُ _ فَيَقُولُ لَهُ: لِمَ الْتَفَتَ إِلَيَّ، فَيَقُولُ: يَا رَبِّ لَمْ يَكُنْ ظَنِّي بِكَ هَذَا فَيَقُولُ: وَ مَا كَانَ ظَنُّكَ بِي فَيَقُولُ: يَا رَبِّ كَانَ ظَنِّي بِكَ أَنْ تَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي وَ تُسْكِنَنِي جَنَّتَكَ، قَالَ: فَيَقُولُ الْجَبَّارُ ! يَا مَلَائِكَتِي، لَا وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ آلَائِي وَعُلُوِّي وَارْتِفَاعَ مَكَانِي مَا ظَنَّ بِي عَبْدِي سَاعَةً مِنْ خَيْرٍ قَطُّ وَ لَوْ ظَنَّ بِي سَاعَةً مِنْ خَيْرٍ مَا رَوَّعْتُهُ بِالنَّارِ أَجِيزُوا لَهُ كَذِبَهُ فَأَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلَّی اللهُ علیه وآله: لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ يَظُنُّ بِاللَّهِ خَيْراً إِلَّا كَانَ عِنْدَ ظَنِّهِ بِهِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَ ذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ ؛ ⁽¹⁾)از ابن حجاج روایت شده که گوید: به حضرت صادق علیه السَّلام عرض کردم مردم حدیثی دربارۀ آخرین فردی که فرمان رهسپار شدن به دوزخ در حق او صادر می شود، نقل می کنند. حضرت فرمود: آن طوری که آن ها می گویند نیست

و آن حدیث چنین است که پیامبر اکرم صلّش اللهُ عليه وآله فرمود: روز قیامت به آخرین کسی که دستور ورود ( او به دوزخ صادر می شود، هنگام اجراء دستور، آن بنده توقف می کند و التفات و توجهی به خداوند می نماید. خداوند جبّار به ملائکه موکل خود می فرماید: برگردانید این شخص را. پس از برگرداندن، خداوند به آن بنده خطاب می نماید که به چه مناسبت التفات و توجه نمودی؟)عرض می کند: خدایا! چون گمان من این چنین نبود. خدای مهربان می فرماید: پس گمان تو چگونه بود؟ عرض می کند: خدایا! من به تو حُسن ظنّ داشتم و گمان و امید به مغفرت تو، و نیز توقع داشتم مرا در بهشت جایگزین فرمایی.خداوند جبّار می فرماید: ای ملائکه و مامورین امن، به عزت و جلال خود و به نعمت های ارزنده ام و بلندی مقام و ارتفاع رتبه ام سوگند، این بنده گنه کار یک لحظه هم گمان خیر نسبت به من نداشت و اگر یک لحظه حُسن ظنّ و امید خیر از من داشت او را به آتش نمی ترساندم. همین دروغ و ادعایش را امضاء کنید و او را داخل بهشت نمایید.سپس حضرت فرمود: هر بندهای گمان خوب و امید خیر از خدا داشته باشد خدا را با همان لطف در کنار امیدش خواهد یافت و همین است مضمون آیۀ شریفه که فرموده: ﴿ وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِى ظَنَنتُم بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُم مِنَ الْخَاسِرِينَ ⁽¹⁾)این کیفر مطابق همان گمانی است که شما در حق خدا داشتید و همین سوء نیت و گمان بد شما، شما را پست و خوار نمود و در نتیجه از زیانکاران شدید.و به تعبیر جلال الدین محمد بلخی:از پدر آموز ای روشن جبین *** ربنا گفت و ظلمنا پیش از این(رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ⁽²⁾)

و در روایت شریف دیگری از حضرت امام صادق علیه السَّلام آمده است:عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السَّلام قَالَ: يُوقَفُ عَبْدٌ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَأْمُرُ بِهِ إِلَى النَّارِ فَيَقُولُ: لَا، وَعِزَّتِكَ مَا كَانَ هَذَا ظَنِّي بِكَ، فَيَقُولُ: مَا كَانَ ظَنُّكَ فَيَقُولُ: كَانَ ظَنِّي بِكَ أَنْ تَغْفِرَ لِي، فَيَقُولُ: قَدْ غَفَرْتُ لَكَ، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السَّلام: أَمَا وَاللَّهِ مَا ظَنَّ بِهِ فِي الدُّنْيَا طَرْفَةَ عَيْنٍ وَ لَوْ كَانَ ظَنَّ بِهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ مَا أَوْقَفَهُ ذَلِكَ الْمَوْقِفَ لِمَا رَأى مِنَ الْعَفْو؛ ⁽¹)روز قیامت بنده در برابر پروردگار احضار می شود و فرمان ورود به دوزخ حق او صادر می گردد. در همین حال آن بنده می گوید: نه. به عزتت سوگند که گمان من این چنین نبود.خداوند به او م یفرماید: گمان تو نسبت به من چه بود؟عرضه می دارد: گمانم این بود که تو مرا می بخشی.خداوند فرماید: تو را بخشیدم.حضرت باقر علیه السَّلام فرمود: این بنده گنه کار یک لحظه هم به خدا حسن ظنّ نداشت و اگر در دنیا دارای حسن ظنّ و امید صحیح بود، در چنین موقعیت ناراحت کننده ای نه ایستاده بود و قبل از این مشمول عفو الهی قرار می گرفت (همان حسن ظنّ و امید ،حقیقی او را در دنیا اصلاح می نمود.)آری، مؤمن کسی است که هموارده و در تمام امور به خدای سبحان حسن ظنّ داشته باشد و معتقد باشد که خداوند روزی او را می رساند، خدا کفیل و حافظ اوست، ظنّ نیکو به خدا در این شعر به خوبی بیان شده است:گر نگهدار من آن است که من می دانم *** شیشه را در بغل سنگ نگه می دارد ⁽²)

إِلَهِي لَمْ يَزَلْ بِرُّكَ عَلَيَّ أَيَّامَ حَيَاتِي في تَقْطَعْ بِرَّكَ عَنِّي فِي مَمَاتِي إِلَهِي كَيْفَ أَيْأَسُ مِنْ حُسْنِ نَظَرِكَ لِي بَعْدَ مَمَاتِي وَ أَنْتَ لَمْ تُوَلِّنِي إِلَّا الْجَمِيلَ فِي أَيَّامٍ حَيَاتِي؛ ⁽¹)خدایا نیکی تو همواره در ایام حیات شامل حال من بوده است پس نیکی خویش را در هنگام مرگ از من قطع نکن. خدایا! چگونه از حُسن نظر تو نسبت به خودم بعد از مرگم مأیوس باشم در حالی که تو در ایام حیاتم جز به زیبایی مرا سرپرستی نکردی.##### نتیجه حُسن ظنّ و سوء ظنّ به خداحضرت امام رضا علیه السَّلام می فرمایند:أَحْسِنِ الظَّنَّ بِاللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ أَنَا عِنْدَ ظَنِ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ بِي إِنْ خَيْراً فَخَيْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرًا؛ ⁽²)به خدا حُسن ظنّ داشته باشید؛ چرا که همانا خدای عز و جل می فرماید: من کنار ظنّ بندۂ مؤمنم نسبت به خودم ایستاده ام، اگر چنان چه ظنّ او خیر باشد به او خیر عطا می کنم و اگر ظنّ او به من بد باشد، دچار شرّ می شود.در برخی احادیث آمده است که افکار و نیّات خود را تصحیح کنید که تصحیح افکار موجب تصحیح گفتار شما می شود و تصحیح گفتار، سبب تصحیح رفتار می گردد و تصحیح رفتار، موجب تصحیح عادات می شود و تصحیح عادات، موجب تصحیح سرنوشت انسان می گردد. در نتیجه ریشه و اساس هر امری به فکر و اعتقاد شخص باز می گردد.بر همین اساس در آیۀ شریفه تصریح شده است که منافقان و مشرکان کسانی هستند

که نسبت به خدا گمان سوء دارند (الظَّانِينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ؛ یعنی قبح و بدی را به خدای متعال نسبت می دهند و چنین می پندارند که خدایِ مؤمنان، آنان را یاری نخواهد کرد و رسول خدا صلَّی اللهُ غلیه وآله و کسانی که با ایشان به سمت مکّه رفته اند به دست کفّار مکّه کشته خواهند شد.)#### روزگار تاریک در انتظار منافقان و مشركاندر آیۀ شریفه مورد بحث، بعد از یادآوری گمانِ بد منافقان و مشرکان به خدای متعال تأکید شده است که بدی از برای منافقان و مشرکان خواهد بود و آن ها روزگار خوشی نخواهند داشت ﴿ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ، چنان که در آیۀ شصت و چهارم سورۀ مبارکۀ «مائده» بعد از یادآوری اعتقاد باطل یهود که دست خدا را بسته می پنداشتند، می فرماید:)(غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا ؛)دست های آنان بسته باد و به خاطر آنچه که گفتند، از رحمت خدا دور شوند.در آیۀ شریفه مورد بحث؛ «عليهم» بر «دائرة السوء » مقدم داشته شده است و این بر حصر دلالت دارد؛ یعنی خداوند تأکید می کند که روزگار بد فقط و فقط برای منافقان و مشرکان است و بدی همواره به دور آن ها می گردد و آن ها از هر سمتی که خارج شوند از همان سمت وارد سوء دیگری خواهند شد؛ چراکه خدای متعال به صراحت می فرماید:(لَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ ؛ ⁽¹⁾)نیرنگ های سوء فقط دامن صاحبانش را می گیرد.کسی که خدعه و نیرنگ می کند، اول دامن خودش را می گیرد، کسی که ناسزا می گوید، پلیدی ابتدا از دهان خود او خارج می شود و کردار بد، ابتدا موجب حبط اعمال شخص بدکردار می شود و چاه کن قبل از همه خود در ته چاه گرفتار است.

#### غضب و لعن خدا بر منافقان و مشركانخداوند سبحان در ادامۀ آیه مورد بحث، ابتدا از غضب خویش بر منافقان و مشرکان سخن گفته ﴿ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ و در مرحلۀ بعد از لعنت آن ها خبر داده است ﴿ وَلَعَنَهُمْ).)«لعنت » فراتر از غضب می باشد، غضب به معنای خشم است و در اموری هم چون شماتت، به تعب انداختن و ضرب (کتک زدن ظهور می یابد؛ اما لعن بالاتر از شماتت و جریمۀ ضرب، و به معنای طرد است. بدیهی است که طرد به مراتب شدیدتر و بالاتر از غضب می باشد.)#### چگونگی تولّی و تبرّی خداوند##### اشارهچون در آیه شریفه از «لعن » سخن به میان آمد ﴿ وَ لَعَنَهُمْ؛ لازم به یادآوری است که خدای متعال هیچ یک از افعال تکلیفیۀ بندگان را انجام نمی دهد، الا دو امر: یکی تولّی و دیگری تبرّی.)تولّی و تبرّی خداوند متعال انحاء مختلفی دارد که در این جا به آن ها اشاره می شود.##### 1. دوست داشتنخداوند ، گاه تولّی خود را با تعبیر دوست داشتن بیان می کند. به عنوان نمونه در آیات متعددی می فرماید:(إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ؛)همانا خداوند کسانی را که با عدالت رفتار می کنند، دوست می دارد.

و در آیه ای دیگر می فرماید:و نیز می فرماید:(إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ؛ ⁽¹⁾)وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ ؛ ⁽²⁾)إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ . ⁽³⁾)و نیز آمده است:(إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ؛ ⁽⁴⁾ همانا خداوند پرهیزکاران را دوست می دارد.

بنابراین دوست داشتن مرحله ای از مراحل تولّی است؛ هر کس که تقوا داشته باشد، هر که صابر، عادل و نیکوکار و ... باشد محبوب خدا می شود و خدای تعالی او را دوست می دارد.

2. معیّت و همراهی

مرحله دیگر در بحث تولّی، معیّت و مشایعت و متحد شدن خداوند با بندگان مؤمن و پرهیزکار است. خدای متعال می فرماید:

(إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ )؛ ⁽⁵⁾

همانا خداوند همراه کسانی است که صبر پیشه می کنند.

و نیز در مورد همراهی با نیکوکاران نیز می فرماید:

إ(ِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوا وَالَّذِينَ هُم مُّحْسِنُونَ ﴾ ؛ ⁽¹⁾

همانا خداوند همراه کسانی است که پرهیز کارند و نیز با کسانی است که اهل احسان هستند.

بدون تردید، اعلام معیّت و همدمی و مشارکت از ناحیهٔ خدا به اهل تقوا و اهل احسان، نوعی اعلی از اظهار تولّی و محبت و دوستی به ایشان است.

3. رحمت و صلوات

قسم دیگر از اظهار تولّی، رحمت و صلوات ویژه پروردگار است؛ خدای متعال در سورۀ مبارکۀ «احزاب» می فرماید:

( إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيمًا)؛ ⁽²⁾

همانا خداوند و فرشتگان او بر پیامبر صلوات می فرستند. ای کسانی که ایمان آورده اید! بر او صلوات بفرستید و در برابر او کاملاً تسلیم و منقاد باشید.

بر اساس این آیۀ شریفه، مؤمنان نیز نسبت به رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله و فرستادن درود و رحمت برایشان موظف و مکلّف هستند، این صلوات یکی از مصادیق تولیّ خداوند سبحان بر نبیّ رحمت؛ حضرت محمّد مصطفی صلّی اللهُ علیه وآله است.

اظهار تولّی پروردگار به مؤمنان

اشاره

البته اظهار تولی با رحمت و صلوات تنها به حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وسلم اختصاص ندارد،

بلکه کَرَم۫ و رحمت مطلقه خدای تبارک و تعالی صلوات را نسبت به مؤمنان نیز روا می دارد. قرآن کریم می فرماید:

(هُوَ الَّذِي يُصَلِّى عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُم مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا ﴾ ؛ ⁽¹⁾

او کسی است که بر شما درود می فرستد، و فرشتگانش نیز بر شما درود می فرستند، تا شما را از تاریک یها بیرون آورد و به سوی نور ببرد و او همواره نسبت به مؤمنان مهربان بوده و هست.

خدای تعالی هم چنین در سورۀ بقره آیات 155 و 156 بعد از یادآوری سنت ابتلا و امتحان، به کسانی که در برابر امتحانات الهی و مصائب وارد شده صبر پیشه می سازند؛ بشارت میدهد و سپس می فرماید:

(أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِن رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ﴾؛ ⁽²⁾

این ها کسانی هستند که صلوات و رحمت از جانب پروردگارشان برای آن ها وارد شده است، و هم اینان همان هدایت یافتگان هستند.

4. نصرت و یاری

گاهی نیز خداوند متعال با تعبیر نعین و نصرت کردن، تولّی خود را بیان می کند:

(إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ )؛ ⁽³⁾

همانا اگر خدا را یاری کنید، او شما را یاری می کند.

خدای متعال برای اعلام دوستی و همبستگی از نصرت خویش یاد می کند که یار و یاور کسانی است که او را یاری کنند و در سختی ها امدادگر

و در گرفتاری ها مهم ترین یاری رسان و ناصر خواهد بود و وسائل و اسباب را فراهم می سازد.

مصادیق تبرّی خداوند

اشاره

چنان که پیشتر اشاره شد تبرّی خدای متعال نیز، همچون تولّی او انحاء مختلفی دارد، در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود.

1. عدم حبّ

بیان تبرّی و اظهار آن گاهی به صورت عدم حبّ و محبوبیّت است:

(إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ)؛ ⁽¹⁾

همانا خداوند متجاوزان را دوست نمی دارد.

إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ )؛ ⁽²⁾

همانا خداوند اسراف کنندگان را دوست نمی دارد.

و نیز می فرماید:

(إن اللهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ)؛ ⁽³⁾

همانا خداوند هیچ متکبّر و فخر فروشی را دوست نمی دارد.

و در آیه ای دیگر فرموده است

وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ؛ ⁽⁴⁾)و خداوند ستمکاران را دوست نمی دارد.

##### 2. اعلام بیزاریدر مرحلۀ بعد گاهی نیز به صراحت از مشرکان برائت می جوید و می فرماید:(بَرَائَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدتُّم مِنَ الْمُشْرِكِينَ؛ ⁽¹⁾)این اعلام بیزاری از سوی خدا و پیامبر او به کسانی از مشرکان است که با آن ها پیمان بسته اید.و در آیه ای دیگر می فرماید:أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ؛ ⁽²⁾)و همانا خداوند از مشرکان تبرّی می جوید.##### 3. بيان غضبگاهی نیز اظهار تبری بالاتر از این مرتبه است و با بیان غضب خداوند همراه می شود، چنان که در آیۀ مورد بحث می فرماید: ﴿ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ؛ یعنی خداى تبارک و تعالی بر آنان غضب کرده است.)##### 4. لعن«لعن» نیز یکی از مصادیق تبرّی است. دوست نداشتن ظرافتی دارد، و برائت جستن، صراحت در تبرّی و اعلام جدایی است و مرحلۀ سوم یعنی غضب، شدیدتر از دو مرحله قبل می باشد و شدیدتر از غضب، مرحلهٔ لعن است. خداوند بعد از بیان غضب، تبری را تشدید و تأکید کرده و به صورت لعنت بیان میکند و می فرماید:(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ؛ ⁽³⁾)

همانا کسانی که به خدا کفر ورزیدند و در حال کفر مردند، لعنت خدا و فرشتگان و همۀ مردم بر آن ها خواهد بود.در آیه ای دیگر در مورد کسانی که دلائل روشن و نشانه های هدایت خداوند را کتمان می کنند، فرموده است:(أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ؛ ⁽¹⁾)خداوند آن ها را لعنت می کند و همۀ لعن کنندگان آن ها را لعنت می کنند.هم چنین در مورد افرادی که موجب آزار و اذیت پیامبر پصلَّی اللهُ علیه وآله شده اند علاوه بر وعدۀ عذاب آنان را در دنیا و آخرت لعن می کند و می فرماید:﴿إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ عَذَابًا مُّهِينًا ؛ ⁽²⁾)همانا کسانی که خدا و رسول او را آزار می دهند خداوند آنان را از رحمت خود در دنیا و آخرت دور ساخته و برای آنها عذاب خوار کننده ای آماده کرده است.نیز می فرماید:(أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ ؛ ⁽³⁾)آگاه باشید که لعنت خداوند بر ستمگران است.#### لعن، آموزه ای قرآنی##### اشارهاز آیاتی که پیش از این ذکر شد، به روشنی تمام استفاده می شود که در لسان قرآن لعن یک امر عادی است و مخالفت با لعن به صورت مطلق، هیچ وجه و دلیلی ندارد.

و نمی توان به ادعیه و زیاراتی که در آن ها دشمنان خدای متعال و اعداء و حجت های او لعن شده اند، اشکال و خدشه ای وارد کرد. در اینجا بیان چند نکته به جهت روشن شدن موضوع لعن ضروری به نظر می رسد:##### الف: لعن، اساس مباهلهباید دانست که اساس مباهله بر لعن دروغگویان است. در جریان داستان مباهلۀ پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله با نصارای نجران خدای متعال خطاب به رسول خویش صلى الله عليه وآله می فرماید:(فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ؛ ⁽¹⁾)پس هرگاه بعد از علم و دانشی که به تو رسیده باز کسانی با تو به محاجه و ستیز برخیزند به آنه ا بگو ما پسران خود را دعوت کنیم و شما هم پسران خود را و ما زنان خود را دعوت کنیم و شما هم زنان خود را، و ما نفس های خود و شما نفس های خویش را فرا خوانیم، آن گاه مباهله (یکدیگر را نفرین کنیم و بدین صورت لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.)##### ب: لعن در امتهای سابقمسألۀ لعن در امت های سابق نیز معمول بوده است؛ خدای متعال می فرماید:(لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ؛ ⁽²⁾ کافران از بنی اسرائیل بر زبان داود و عیسی پسر مریم، لعن و نفرین شدند؛ این به خاطر آن بود که گناه کار و تجاوزگر بودند.

ج: بی اشکالی لعن و مذموم بودن سبّ

حاصل آن که؛ «لعن» هم در کلام خدای متعال و هم در تعالیم حجت های خداوند وجود دارد و اگر به جا و درست باشد، اشکالی ندارد بلکه لازم است، امّا آنچه اسلام هرگز آن را نمی پذیرد؛ سبّ و دشنام است.

حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام وقتی شنیدند که گروهی از یارانشان در ایام جنگ صفین اهل شام را سبّ می کنند، فرمودند:

إِنِّي أَكْرَهُ لَكُمْ أَنْ تَكُونُوا سَبَّابِينِ؛ ⁽¹⁾

همانا من بر شما ناپسند میدارم که اهل دشنام دادن باشید.

سبّ موجب حبط عمل می شود و از پذیرش و قبولی اعمال نیک جلوگیری می کند و نیز مانع از عدم استجابت دعا می گردد. خدای متعال می فرماید:

(وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوَ بِغَيْرِ عِلْمٍ)؛ ⁽²⁾

و معبودِ کسانی را که غیر خداوند را می خوانند، دشنام ندهید، که موجب می شود آن ها از روی دشمنی و بدون آگاهی خدا را دشنام دهند.

در نتیجه ناسزا گفتن و دشنام در شریعت اسلام مردود است و به هیچ عنوان و در هیچ موردی پذیرفتنی نیست؛ امّا لعن وادی دیگری است و آموزه های وحیانی بدان صحّه گذاشته اند.

د: معنای «لعن»

لعن، به معنای نفرین و دعا برای دور شدن از وادی رحمت خداوند است.

چنان که گذشت خود خداوند سبحان در کتاب خویش کافران و منکران

و آزاردهندگان رسول و ظالمان و ... را لعنت کرده است و خطاب به شیطان می فرماید:

(وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَىٰ يَوْمِ الدِّينِ)؛ ⁽¹⁾

و تا روز جزا [روز قیامت] لعنت من بر تو است.

یعنی او را طرد کرده و فرموده تا روز قیامت از گسترۀ رحمت من دور باش.

ه) موارد عدم جواز لعن

روشن شد که اصل لعنت یک حکم قرآنی است. خود خدای تعالی علاوه بر لعن دشمنان، می فرماید: ملائکه و مردم هم باید ظالمان و تجاوزگران را لعن کنند.

بنابراین اصل لعن از مسلّمات قرآن مجید است، امّا اظهار لعن در جایی که موجب استفاده دشمنان باشد و در مواردی که جان و عرض و ناموس مؤمنان در فتنه و سوء معرض خطر باشد، جایز نیست.

جهنّم منزلگاه بدمنافقان و مشرکان

پس از آنکه فرمود: وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ آن گاه جایگاه سوء آنان را بیان می فرماید: ﴿ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا).)در ذیل آیۀ شریفه یادآوری شده است که خداوند برای منافقان و مشرکان، که به خدا سوء ظنّ دارند، جهنم را مهیا کرده است؛ تعبیر «لهم» به جای «علیهم» در جملهٔ ﴿ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ » بیانگر نوعی تعذیب است.در انتهاء نیز خداوند تأکید می کند که مصیر منافقان و مشرکان، بد جایگاهی است وَسَاءَتْ مَصِيرًا.

«مصیر» به معنای رجوع (بازگشت، انتقال یافتن، پایان کار و تحوّل است. ⁽¹⁾)در التحقيق فى كلمات القرآن می نویسد:همانا اصل واحد در این ماده همان تحول از حالی به حال دوم است که از نظر طولى متأخر از حال اول می باشد. ⁽²)بر این اساس آیۀ کریمه بیانگر بدتر شدن لحظه به لحظه حال منافقان و مشرکان در جهنم است؛ یعنی هر لحظه از حال بدی که دارند به حال بدتر از آن منتقل می شود و از آن حال بدتر نیز به حالی بدتر انتقال می یابند و این انتقال و تحوّل همواره تا ابد رخ می دهد و لحظه ای در عذاب آن ها تخفیف داده نمی شود. خدای متعال، در آیه ای دیگر، حال این جهنمیان را چنین بیان می کند:(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيما؛ ⁽³⁾)کسانی که به آیات ما کافر شدند، به زودی آن ها را در آتش وارد می کنیم که هرگاه پوست های بدنشان بریان گردد، پوست های دیگری به جای آن قرار می دهیم تا عذاب سخت را بچشند، همانا خداوند شکست ناپذیر و حکیم است.هم چنین در آیه ای دیگر سخت تر شدن لحظه به لحظه ای عذاب کافران را بیان کرده و می فرماید:(زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ ؛ ⁽⁴⁾)و برای آنان عذابی فوق عذاب بیفزاییم.

(فَذُوقُوا فَلَن نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا ؛ ⁽¹⁾)پس بچشید (کیفر تکفیری و بدکاری را که هرگز بر شما چیزی جز عذاب نیفزاییم.)### آیۀ هفتم#### اشاره(وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا ؛)و لشکریان آسمان ها و زمین فقط از آنِ خداوند است و خداوند شکست ناپذیر حکیم است.#### لشکریان پروردگار عزیز و حکیمپیشتر در ذیل آیهۀ چهارم سورۀ مبارکۀ «فتح» بیان شد: خداوند بعد از برشمردن موهبت هایی که بعد از فتح خیبر به رسول اکرم صلى الله عليه وآله و مؤمنان بخشیده بود، به آنان یادآوری فرمود که لشکریان آسمان ها و زمین از برای خداوند است و تنها او می تواند بندگان را برای رسیدن به مقصود هدایت و پشتیبانی کند.هم چنین بعد از اشاره به عذاب منافقان و مشرکان در آیۀ ششم، دوباره در آیۀ هفتم تأکید می کند: لشکریان آسمان و زمین فقط از آنِ اوست؛ در نتیجه منافقان و مشرکان هر چه قدرتمند باشند یا لشکری نیرومند تحت فرمان آن ها باشد و تجهیزات پیشرفته داشته باشند، اما در مقابل عزّت و عظمت خداوند سبحان هیچ و پوچ اند؛ بلکه قاطبۀ خلق خداوند متعال و تمام آحاد بشر چنین اند. چرا که لشکریان آسمان ها و زمین از برای خداوند سبحان است.

چنان که گذشت؛ جُند به معنای جمعیتی عظیم و غلیظ است که قابل نفوذ و رسوخ نباشد. و خداوند در دو آیه تأکید می کند که نه یک جُند بلکه جنود آسمان ها و زمین از برای اوست. به بیانی دیگر تمام اسباب ظاهریّه و باطنیّه که در آسمان ها و در روی زمین قرار دارند، همه درید قدرت الهی هستند.#### هیچ و پوچ بودن همۀ قدرت هادر آیۀ چهارم برای تأکید بر این که فقط خداوند می تواند بندگان را هدایت و پشتیبانی کند و به مقصد برساند، یادآوری میکند که لشکریان آسمان ها و زمین فقط از آنِ اوست، لذا در ادامه خود را به وصف علیم و حکیم توصیف می کند.امّا در این آیۀ شریفه برای تأکید بر هیچ و پوچ بودن قدرت و مکنت ظاهری منافقان و مشرکان و عذاب سخت آنان به دست پروردگار، بلکه به جهت تأکید بر عدم قدرت و توانایی مطلق بشر و خلق او در قبال قدرت مطلقه و لا يزال الهی دوباره یادآور شده که لشکریان آسمان ها و زمین فقط از آن خداست و این بار خداوند خود را با وصف عزیز و حکیم توصیف کرده است.لذا در بسیاری از آموزه های دینی یادآور این مطلب شده، از جمله در کلمات امير المؤمنین علیه السَّلام در مناجات شعبانیه می خوانیم:بِيَدِكَ لَا بِيَدِ غَيْرِكَ زِيَادَتِي وَ نَقْصِي وَ نَفْعِي وَ ضُرِّي إِلَهِي إِنْ حَرَمْتَنِي فَمَنْ ذَا الَّذِي يَرْزُقُنِي وَ إِنْ خَذَلْتَنِي فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُنِي؛ ⁽¹)خدایا! زیاده و نقصان و نفع و ضرر من به دست توست نه به دست غیر تو. خدایا! اگر مرا محروم سازی پس کیست که به من روزی دهد و اگر مرا رها کنی کیست که به من یاری رساند ؟

یا در ادعیۀ ماه مبارک رمضان به درگاه الهی عرضه می داریم:لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لَا ضَرّاً إِلَّا بِكَ، أَشْهَدُ بِذَلِكَ عَلَى نَفْسِي، وَ أَعْتَرِفُ بِضَعْفِ قُوَّتِي وَ قِلَّةٍ حِيلَتِي؛ ⁽¹)من برای نفس خویش مالک نفع و ضرری نیستم و نمی توانم بدی را از نفس خویش دور سازم به این حقیقت بر نفس خویش شهادت می دهم و نزد تو به ضعف قوت و کمی چاره اندیشی خود اعتراف می کنم.#### معنای عزّت«عزّت» در مقابل ذلّت و به معنای توانمندی و قدرت و شکست ناپذیری است. پیشتر بیان شد که از نظر راغب اصفهانی، عزّت حالتی است که از مغلوب شدن انسان مانع می شود و عزیز کسی است که غلبه پیدا می کند و مغلوب نمی شود ⁽²)ابن منظور می نویسد:عزیز از صفات و اسامی نیکوی خدای عز و جل است؛ زجاج می گوید: او بازدارنده است، پس چیزی او را مغلوب نمی سازد و بعضی دیگر گوید: او قوی است و بر هر چیزی غلبه دارد و عزّ در اصل به معنای قوّت و شدّت و غلبه است .⁽³)در «النهایة» آمده است:در اسم های خدای تعالی، عزیز یعنی کسی که قوی است و غلبه می کند و مغلوب نمی شود و عزّت در اصل به معنای قوت و شدت و غلبه است. ⁽⁴)

بنابراین عزیز بودن خدای متعال که بارها در قرآن مجید بر آن تأکید شده است به این معناست که همۀ قدرت ها در مقابل او شکست می خورند. در دعای شب های ماه مبارک رمضان دعای شریف افتتاح آمده است:قَهَرَ بِعِزَّتِهِ الْأَعِزَّاءَ وَ تَوَاضَعَ لِعَظَمَتِهِ الْعُظَمَاءُ فَبَلَغَ بِقُدْرَتِهِ؛ ⁽¹)همۀ قدرت ها مقهور عزت خدای متعال هستند و همهٔ عظیم ها در برابر عظمت او سر فرود می آورند؛ و تواضع می کنند پس او به قدرت خویش به آنچه خواهد، می رسد.### آیۀ هشتم#### اشاره(إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا ؛)همانا ما تو را گواه و مژده دهنده و بیم دهنده فرستادیم.#### یادآوری جایگاه پیامبر اکرم صلى الله عليه وآلهچنان که گذشت صلح حدیبیه از نظر برخی همراهان حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله برای مسلمانان شکست محسوب می شد؛ زیرا پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله و همراهان حضرتش به منظور انجام حج و طواف بیت، به سمت مکّه حرکت کرده بودند؛ امّا یکی از مفاد صلح حدیبیه این بود که مسلمانان باید بدون انجام مناسک و رسیدن به مقصود به مدینه باز گردند.علاوه بر این، برخی مفاد دیگر صلح نامه نیز از نظر بعضی از صحابه ناخوشایند بود. از جمله این که مشرکان مانع از نوشتن «بسم الله الرحمن الرحيم» و عنوان «رسول الله » شدند. در نتیجه جریان صلح حدیبیه زمینه ای برای امتحان اطرافیان

صلى الله رسول اکرم صلى الله عليه وآله شد. خداوند صف مؤمنان را از منافقان و مشرکانی که در اطراف پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله بودند جدا کرد. بر دل مؤمنان سکینه و آرامش نازل شد تا برایمان آن ها افزوده شود و منافقان و مشرکان نیز با عذاب جهنم تهدید شدند.آیات شریفه هم چنین، در مقابل اعتراضات و ناآرامی های ایجاد شده از طرف اطرافیان حضرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله و برای اتمام حجّت، به یادآوری جایگاه پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله می پردازد و تأکید می کند که آن حضرت، رسول از جانب ماست و ما او را فرستاده ایم؛ اگر مؤمن هستید، باید در مقابل رسول ما خاضع باشید و از او تبعیّت کنید. ما نیز بر دل شما سکینه نازل می کنیم.به عبارت دیگر؛ خداوند سبحان شخصیت ممتاز پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله را به رخ همراهان حضرتش می کشد و عظمت حضرت را بیان می فرماید تا توجه پیدا کنند که در قبال چه شخصیتی ایستاده و اعتراض دارند.در آیۀ شریفه با تأکید بیان شده: ما پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله را فرستاده ایم و پشتوانۀ او ما هستیم؛ چرا که بدون تردید پشتوانۀ هر رسولی، فرستندۀ اوست. خدای متعال در سوره مبارکۀ «احزاب » خطاب به حضرت رسول اکرم صلّی اللهُ می فرماید:(يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا * وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا ؛ ⁽¹⁾)ای پیامبر همانا ما تو را به عنوان گواه و مژده دهنده و بیم دهنده فرستادیم. و تو را دعوت کنندۀ به سوی خداوند به اذن و فرمان او و چراغی فروزان قرار دادیم.#### شاهد بودن پیامبر اکرم صلى الله عليه وآلهدر دو آیه شریفه ای که ذکر آن ها گذشت؛ پنج صفت برای رسول اکرم صلى الله عليه وآله بیان شده ⁽²)

و در آیۀ مورد بحث سه صفت را بیان می کند که عبارتند از: شاهد، مبشّر و منذر.یکی از اوصاف مهم پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله شاهد و ناظر و گواه بودن ایشان بر خلق و اعمال و رفتار آنان است.#### معنای «شاهد» در لغتشاهد، گاه به معنای حاضر و بودن، و گاهی به معنای گواه و بیننده، و گاهی به معنای الگو به کار می رود. در المصباح المنیر آمده است:و شهدتُ المجلس یعنی در مجلس حاضر شدم پس من شاهد و شهید بودم و هم چنین این سخن خدای تعالی که «هر کس از شما ماه رمضان را شاهد بود پس آن ماه را روزه بگیرد » یعنی هر کس در ماه (مبارک رمضان حاضر بود ... و شاهد می بیند آنچه را که غائب نمی بیند؛ یعنی حاضر می داند آنچه را که غائب نمی داند. ⁽¹⁾)راغب اصفهانی شهود و شهادت را حاضر بودن و گواه بودن معنا کرده است اعم از این که مشاهدۀ به چشم باشد یا به بصیرت. ⁽²)در قاموس قرآن می نویسد: «شهود و شهادت به معنی حضور و معاینه است». ⁽³)#### معنای «شاهد» در قرآن##### اشارهپیشتر بیان شد که شاهد در معانی متعددی هم چون الگو، گواه و حاضر استعمال می شود، در قرآن کریم نیز شاهد به هر یک از این معانی مذکور، استعمال شده است که به ذکر شواهدی در هر مورد می پردازیم.

##### الف: شاهد به معنای الگودر برخی آیات، شاهد به معنای راهنما و حجت و الگو آمده است؛ نظیر این آیۀ شریفه که خدای تعالی می فرماید:﴿وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ ؛ ⁽¹⁾)و این چنین ما شما را امت وسط قرار دادیم تا برای مردم الگو باشید.در این جا شاهد بودن به معنای اسوه و الگو و مقتدای مردم به کار رفته است.##### ب: شاهد به معنای حاضرپیشتر در ضمن بررسی معنای شاهد در لغت اشاره شد که در برخی آیات شهود به معنای حضور داشتن و بودن و موجود است. نظیر آیۀ شریفه:(فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ؛ ⁽²⁾)پس هر کس از شما که در ماه مبارک رمضان حاضر بود بایستی آن را روزه بدارد.##### ج: شاهد به معنای گواهامّا در آیه ای دیگر شاهد به معنای گواه و دلیل و ناظر به کار رفته است؛ خدای متعال می فرماید:(فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أُمَّةِ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَىٰ هَؤُلَاءِ شَهِيدًا ؛ ⁽³⁾)پس چگونه باشد [حال آن ها] آن زمانی که از هر امتی شاهدی بیاوریم و تو را بر آنان گواه آوریم.

بر اساس این آیۀ شریفه شاهدان هر امت به کارهای آنان گواهی می دهند، در واقع آن ها مرجع نظارت و امضا کننده اعمال هستند که به فعل اشخاص اقرار کرده و صحّه می گذارند.#### شاهدان اعمال##### اشارهبر اساس آیات قرآن کریم گواهان اعمال بندگان، متعدد هستند که در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود.##### 1. خدا، پیامبر و مؤمنانبر اساس برخی آیات، شاهدان و نظاره گران اعمال؛ خداوند، پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله و مؤمنان (ائمه علیهم السَّلام هستند؛ قرآن کریم خطاب به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله می فرماید:)(وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ ؛ ⁽¹⁾)و بگو: هر کاری که خواستید انجام دهید که خدا و رسول او و مؤمنان اعمال شما را می بینند.خدای متعال در آیه ای دیگر می فرماید:(وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُوا مِنْهُ مِن قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَن رَبِّكَ مِن مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِى الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِن ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ؛ ⁽²⁾ تو در هیچ حال از اندیشه ای نمی باشی، و هیچ قسمتی از قرآن را تلاوت نمی کنید و هیچ کاری انجام نمی دهید، مگر این که در آن هنگام که به آن مشغول می شوید ما گواه بر شما هستیم و هیچ چیز در زمین و آسمان از پروردگار تو پنهان نمی ماند،

حتی اگر به مقدار سنگینی ذرّه ای باشد، و نه کوچک تر و نه بزرگ تر، مگر اینکه همۀ آنها در کتاب مبین( لوح محفوظ ) ثبت است.

2. فرشتگان

یکی دیگر از شاهدان اعمال هر انسانی که تأییدکنندۀ کارهای اوست، فرشتگان و از جمله؛ رقیب و عتید هستند. خدای متعال می فرماید:

(وَ جَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَّعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ ) ؛ ⁽¹⁾

و هر انسان به محشر می آید، در حالی که همراه او حرکت کننده و گواهی دهنده است.

و در آیه ای دیگر می فرماید:

(وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * كِرَامًا كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ ﴾؛ ⁽²⁾

و به یقین بر شما نگهبانانی گماشته شده است. در حالی که بزرگوارند و نویسندۀ اعمال نیک و بد شما. در حالی که می دانند شما چه انجام می دهید.

و نیز می فرماید:

(مَا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ ) ؛ ⁽³⁾

انسان هیچ سخنی نمی گوید مگر این که همان دم نگهبانی مراقب و آماده برای ثبت و ضبط آن است.

منظور از نگهبان مراقب در این آیه شریفه فرشته ای است که همواره همراه انسان است و او را از کارهای بد نهی می کند؛ در روایتی از حضرت امام صادق علیه ابسَّلام نقل شده است

که فرمودند:

که فرمودند:

مَا مِنْ قَلْبٍ إِلَّا وَ لَهُ أُذْنَانِ عَلَى إِحْدَاهُمَا مَلَكٌ مُرْشِدٌ وَ عَلَى الْأُخْرَى شَيْطَانُ مُفْتِنٌ هَذَا يَأْمُرُهُ وَ هَذَا يَزْجُرُهُ الشَّيْطَانُ يَأْمُرُهُ بِالْمَعَاصِي وَالْمَلَكُ يَزْجُرُهُ عَنْهَا وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ (عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ)؛ ⁽¹⁾

هیچ دلی نیست، مگر آنکه آن را دو گوش است، که بر یکی از آن دو گوش فرشته ای قرار دارد که آن را ارشاد می کند و راه راست می نماید، و بر گوشی دیگر، شیطانی قرار دارد که آن را به فتنه می اندازد و گمراه می کند. پیوسته این یکی (شیطان فتنه گر)، او را امر می کند و آن دیگری (فرشتۀ ارشادکننده )، او را زجر و منع می کند، شیطان او را امر می کند به معاصی، و فرشته او را از آن ها زجر و منع می کند. و این است معنی قول خدای عز و جل عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ یعنی: از طرف راست ایشان نشسته ای، و از جانب چپ او نشستهای دیگر است که ملازم اویند، و از او اصلاً جدا نمی شوند.)##### 3. اعضاء و جوارح انساندر آیه ای دیگر اعضاء و جوارح هر کس شاهد بر اعمال او معرفی شده است؛ خدای متعال می فرماید:(الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ؛ ⁽²⁾)آن روز بر دهانشان مُهر می زنیم و در آن هنگام دست هایشان با ما سخن می گویند و پاهایشان به آنچه انجام می داده اند گواهی می دهند.

و در آیه ای دیگر اعتراض انسان به اعضاء و جوارح خویش را در وقتی که به زیان و ضرر او در محکمهٔ عدل الهی شهادت می دهند را بیان می کند و می فرماید:حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُم بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُّمْ عَلَيْنَا ؛ ⁽¹⁾)و هنگامی که به آتش رسیدند، گوش ها و چشم ها و پوست های تنشان به آنچه انجام داده اند به زیان آن ها گواهی می دهند آن ها به پوست های تنشان می گویند: برای چه به زیان ما گواهی دادید؟امروزه دوربینهای متعددی در اماکن عمومی و معابر وجود دارد که لحظه به لحظه از انسان ها فیلم برداری می کنند، لذا گاهی برخی افراد به هنگام سخن گفتن (برای اینکه کسی با لب خوانی متوجه سخن آن ها نشود، دست خود را جلوی دهانشان می گیرند و صحبت می کنند. امّا اگر لب و دهان، دست و پا و حتی پوست بدن دوربین شود و تصویر انسان و کردارهای او را بگیرند و به سخن بیایند و عليه شخص شهادت دهند، هرگز نمی توان چیزی را مخفی نگه داشت. دوربین ها صرفاً از صورت ظاهری تصویر می گیرند، امّا شاهدهای خداوند متعال علاوه بر صوت و تصویر، نیت درون و کیفیت افکار و وجه اعمال را می سنجند و راه هرگونه توجیهی را برای انسان می بندند.)##### 3. زمينیکی دیگر از شاهدها در روز قیامت زمین است. در سوره مبارکه زلزله می فرماید:(إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا * وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا * وَقَالَ الْإِنسَانُ مَا لَهَا * يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا * بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَىٰ لَهَا؛ ⁽²⁾

هنگامی که زمین به شدت به لرزه افتد و زمین بارهای سنگین خود را بیرون آورد. و انسان بگوید : زمین را چه م یشود؟ که این گونه می لرزد در آن روز زمین تمام خبرهای خود را بازگو می کند. به خاطر این که پروردگارت به او وحی کرده است.

آری! زمین بر همۀ اعمال بندگان گواه و نظاره گر است و در روز قیامت هر آنچه را که روی زمین رخ داده، خبر می دهد، مگر آن که خداوند سبحان به رحمت واسعۀ خود به او دستور دهد که فلان عمل از فلان بنده را کتمان کن.

4. زمان

زمان نیز از جمله حقایقی است که در روز قیامت و در محکمۀ عدل الهى اقرار کرده و برای انسان شهادت می دهد. حضرت امام صادق علیه السَّلام می فرماید:

مَا مِنْ يَوْمٍ يَأْتِي عَلَى ابْنِ آدَمَ إِلَّا قَالَ لَهُ ذَلِكَ الْيَوْمُ: يَا ابْنَ آدَمَ! أَنَا يَوْمٌ جَدِيدٌ وَ أَنَا عَلَيْكَ شَهِيدٌ فَقُلْ فِيَّ خَيْراً وَ اعْمَلْ فِيَّ خَيْراً أَشْهَدْ لَكَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَإِنَّكَ لَنْ تَرَانِي بَعْدَهَا أَبَداً قَالَ وَ كَانَ عَلِيٌّ علیه السّلام إِذَا أَمْسَى يَقُولُ: مَرْحَباً بِاللَّيْلِ الْجَدِيدِ وَالْكَاتِبِ الشَّهِيدِ. اكْتُبَا عَلَى اسْمِ اللَّهِ ثُمَّ يَذْكُرُ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ؛ ⁽¹⁾

هیچ روزی بر فرزند آدم وارد نمی شود، مگر این که آن روز به وی می گوید: ای فرزند آدم! من روز جدید هستم و من بر تو شاهدم، پس در من سخن شایسته بگو و عمل نیکو انجام بده که در روز قیامت به نفع تو به این کارهای خوب شهادت بدهم، پس همانا تو بعد از این هرگز مرا نمی بینی. و علی علیه السّلام هرگاه عصر می شد، می فرمودند: مرحبا به شب جدید و نویسنده ای که شهادت می دهد بنویسد به نام خداوند، پس خدای عز و جل را ذکر می گفت. ⁽²⁾

ایمان به شاهدان خدا؛ موجب اصلاح عمل

اگر انسان کمی بیندیشد و توجه داشته باشد که لحظه به لحظه و از همه سو تحت کنترل است و خداوند نیز اعمال او را می بیند و اگر کسی باور داشته باشد که أَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى؛ ⁽¹⁾قطعاً اعمال و رفتار و کردار خویش را اصلاح می کند.)اگر در مکانی کاغذی چسبانده باشند که: «این مکان با دوربین کنترل می شود»، هر کسی در آن مکان، درست رفتار می کند و کار ناشایست و خلاف ادب از کسی سر نمی زند و حال آنکه معلوم نیست واقعاً در آنجا دوربینی باشد یا اگر دوربینی بود، معلوم نیست که آن دوربین ضبط میکند یا نه؟ و اگر دوربین کا ر کند، معلوم نیست که آیا تصاویر را دقیق و درست ثبت می کند یا نه؟ اگر تصاویر هم دقیق و درست ثبت شود، معلوم نیست که کسی دوربین را چک می کند یا نه؟ و اگر کسی دوربین را چک کند، معلوم نیست که کارهای همگان مورد پیگرد قرار می گیرد یا نه ؟با این همه احتمال، امّا تمام افراد احتیاط میکنند و کار خلافی از کسی سر نمی زند و حال آنکه خداوند، زمین و زمان و آسمان و اعضاء بدن انسان را گواه اعمالش قرار داده است. علاوه بر همۀ این ها خود او به خفیّات عالم است، حجتّ های او نيز با علم الهی، از همۀ امور آگاهند و چیزی برایشان مخفی نیست، با این حال اکثر مردم در غفلت اند. خدای متعال می فرماید:(يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ * الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ؛ ⁽²⁾)ای انسان! چه چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟آن پروردگاری که تو را آفرید و سامان داد و معتدل ساخت.

#### بشیر و نذیر بودن پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیهِ آلهدو صفت دیگری که خداوند سبحان در آیه مورد بحث (إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَ مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا رسول خود را به آن ها وصف کرده، صفات بشیر و نذیر است. آری! خدای متعال، پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله را بشارت دهنده معرفی کرده است و بدون تردید آن حضرت به مؤمنان بشارت داده است. همچنین حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله را به صفت نذیر موصوف کرده است و حضرتش نیز فاسقان و مجرمان و منافقان و مشرکان را تنذیر کرده است.)از همین رو است که در سوره مبارکۀ «اسراء» فرمود: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَ نَذِيرًا ⁽¹⁾. یا در بعضی آیات امر به آن دارد: ﴿ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ) ⁽²⁾و یا فرموده: ﴿ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ) ⁽³⁾، وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ⁽⁴⁾، وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ⁽⁵⁾، وَأَنذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ ⁽⁶⁾، وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ الْأَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ⁽⁷⁾.)#### توصیه به مودّت اهل بیت علیهم السَّلامیکی از مصادیق بارز بشارت و انذارِ حضرت خاتم الانبیاء صلى الله عليه وآله توصیه به مودّت

نسبت به اهل بیت علیهم السَّلام است. چراکه خدای متعال خطاب به ایشان فرمود:﴿ قُل لَّا أَسْتَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ؛ ⁽¹⁾)بگو: من هیچ پاداشی در برابر ابلاغ رسالت از شما درخواست نمی کنم، جز دوستی خالصانه با نزدیکانم.⁽²)روشن است که مودّت نسبت به اهل بیت علیهم السَّلام به نفع خود مؤمنان است؛ لذا در زیارت ائمه بقیع عرضه می داریم:وَ جَعَلَ صَلَوَاتِنَا عَلَيْكُمْ رَحْمَةً لَنَا وَكَفَّارَةً لِذُنُوبِنَا؛ ⁽³)و صلوات ما بر شما را رحمتی برای ما و کفاره گناهان ما قرار داد.اهل بیت علیهم السَّلام هیچ نیازی به محبّت و مودّت دیگران ندارند، بلکه دیگران محتاج این محبّت و مودّت هستند و از آن بهره مند می شوند. هر بار که مثلا مؤمنی به حضرت سيد الشهدا علیه السّلام سلام دهد و یا به زیارت حضرتش مشرف شود و یا هر بار که بر حضرت خاتم الانبياء الله صلّی اللهُ علیه وآله صلوات بفرستد و یا به توفیق تشرف و زیارت حضرتش نائل گردد، یک مصداق از تولّی انجام داده که مورد امر خداوند متعال و تبشیر حضرت رسول اکرم صلّی اللهُ علیه وآله است.#### بشارت به مغفرت و بهشترسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله از ناحیۀ خداوند سبحان، برای بندگانِ مؤمن و درست کار خویش بشارت آورده، همان هایی که در سختی و راحتی انفاق می کنند و از خطای دیگران

با چشم پوشی عبور کرده و کظم غیظ می نمایند و در هنگام اشتباه و ظلم به نفس متذکر شده و از گناه خویش استغفار می کنند،( قرآن کریم این گروه را بشارت به مغفرت پروردگار و بهشت برین داده و فرموده است:(وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ؛ ⁽¹⁾)و بشتابید برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و رسیدن به بهشتی که وسعت آن به اندازه وسعت آسمان ها و زمین است و برای پرهیزکاران آماده شده است.به راستی چه بشارتی از این بالاتر ؟ تمام قرآن سراسر مملو از بشارت های پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله برای مؤمنان است، که آن ها را به مغفرت و به بهشت و بهره مندی از نعمت های اخروی بشارت می دهد. نعمت هایی که خدای تبارک و تعالی برای مؤمنین، محسنین، متقین، صابرین، صائمین راکعین ،ساجدین منفقین و برای عافین عن الناس، ( چشم پوشی کنندگان از خطای مردم در نظر گرفته است.)#### اندار از جهنمپیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله یه هم بشارت دهنده و هم بیم دهنده است؛ لذا آیات قرآن همان طوری که از بشارت مملو است، همان گونه خطاکاران را در آیات متعددی به عذاب سخت و سنگین دوزخ و رسوایی آنان در قیامت انذار کرده است. خدای متعال می فرماید:(أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَائَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَيْءٍ ؛ ⁽²⁾)مگر اینکه بیم دهندۀ الهی به سراغ شما نیامد آن ها می گویند آری بیم دهنده

به سراغ ما آمد ولی ما آنها را تکذیب می کردیم و می گفتیم خداوند هرگز چیزی نازل نکرده است.و در آیه ای دیگر آمده است:(وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَا يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ؛ ⁽¹⁾)و کسانی که کافر شدند گروه گروه به جهنم رانده می شوند. وقتی که به جهنم می رسند، درهای آن گشوده می شود ،و نگهبانان جهنم به آنها می گویند: آیا پیامبرانی از خود شما به سویتان نیامدند که آیات پروردگارتان را برای شما تلاوت کنند و از دیدار این روزتان شما را برحذر دارند؟ آنها می گویند: آری پیامبران آمدند و آیات خداوند را برای ما خواندند و ما مخالفت کردیم. ولی اکنون فرمان عذاب الهی بر کافران مسلم شده است.هم چنین در موضعی دیگر این چنین انذار می فرماید:(خُذُوهُ فَغُلُوهُ * ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ؛ ⁽²⁾)او را بگیرید و در غل و زنجیرش کنید. پس او را در دوزخ افکنید.#### ندامتِ بی ثمر پس از اتمام حجّتچگونه می توان این همه بشارت و انذار آن مبشّر و نذیر کبیر الهی را نادیده گرفت و در غفلت به سر برد؟ آیا بعد از این بشارت ها و تنذیرها، هیچ عذر و بهانه ای

برای کسی باقی می ماند؟ خدای متعال در پاسخ این سؤال، چنین می فرماید:(وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَ لَمْ نُعَمِّرْكُم مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَن تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِن نَّصِيرٍ؛ ⁽¹⁾)آن ها در دوزخ فریاد می زنند: پروردگارا! ما را بیرون آر تا عمل صالحی انجام دهیم، غیر از آنچه انجام می دادیم. [به آنان گفته می شود: ] آیا شما را به اندازه ای که هر کس اهل تذکر است در آن مدّت متذکری شود، عمر ندادیم ؟ و مگر بیم دهنده دهنده الهی به سوی شما نیامد؟ اکنون عذاب را بچشید که برای ستمگران هیچ یاوری نیست.### آیه نهم#### اشاره(لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً :)تا شما به خداوند و رسول او ایمان بیاورید و او را یاری کنید و از او دفاع نمایید و او را بزرگ بدارید و خدا را صبح و شام تسبیح گویید.#### بشارت و انذار برای التزام بندگان به شریعت##### اشارهبشارت ها و انذارهای قرآن برای این است که مخاطبان قرآن به خدا و رسولش ایمان بیاورند و اعمال صالح به جای آورند و از پلیدی ها و زشتی ها پرهیز کنند و با یاد خدای متعال و مرگ و برزخ و قیامت از خواب غفلت بیدار شوند. لذا باید توجه داشت که آیات قرآن شعر نیستند، بلکه برای هدایت بندگان نازل شده اند،

خدای سبحان می فرماید:﴿ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشَّعْرَ وَ مَا يَنبَغِى لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ * لِيُنذِرَ مَن كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ ؛ ⁽¹⁾)و ما هرگز به او (پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله شعر نیاموختیم و شایسته او نیست، که شاعر باشد این کتاب فقط ذکر و قرآن مبین است. تا کسی را که عاقل و زنده است بیم دهد [و بر کافران اتمام حجت کند] و فرمان عذاب الهی بر آنان قطعی گردد.)در آیۀ مورد بحث نیز یادآوری می کند که بشارت ها و انذارهای پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله برای این است که به خدا و رسولش ایمان بیاورید و ملتزم شوید.##### مهم ترین اثر التزامالتزام مهم ترین و مؤثرترین عامل حرکت در مسیر صحیح و رمز موفقیت در رسیدن به مقصود است؛ شاید به نظر برسد که ترک کارهای نامناسب و مداومت بر امور خیر، بسیار دشوار و چه بسا ناممکن است؛ امّا در واقع چنین نیست و لازمۀ این امر فقط توجّه و التزام است. چنان که پیشتر بیان شد، ایمان چیزی جز التزام و همراهی نیست و مؤمن کسی است که به دستورات خدا و رسول او ملتزم باشد آنچه را که حضرت رسول اکرم صلّی اللهُ علیه وآلخ به آن امر فرموده است، انجام دهد و از آنچه حضرتش نهی نموده، پرهیز کند.برای ملتزم شدن کافی است که انسان دل خود را با مغناطیس قلب رسول اکرم صلى الله عليه وآله تنظیم کرده و در همان مسیری که حضرت تعیین فرموده، حرکت کند. چنان که ملوان کشتی، چرخ فرمان کشتی را بر درجه ای که معیّن شده، می بندد و ذرّه ای از آن مختصات تخلف نمی کند تا به مقصد برسد، و همان طور که خلبان هواپیما، درجه را

مطابق دستورالعمل نقشه تنظیم می کند و سالم در مقصد فرود می آید، هرگز ابر و باد و تاریکی شب و بارندگی و عوامل دیگر نیز او را از مسیر تعیین شده خارج نمی کند.در نتیجه التزام به مسیر تعیین شده و قوانین و دستور العملهای ابلاغی، انسان را از انحراف باز می دارد. پس التزام رمز موفقیت است؛ به عنوان مثال: شخص مؤمن، در غیر ایام ماه مبارک رمضان، چون ملتزم به امساک نیست، به راحتی نمی تواند از کنار خوردنی ها و آشامیدنی های مورد علاقه خود بگذرد و از خوردن و آشامیدن آن ها بپرهیزد؛ امّا همان شخص، در ماه مبارک رمضان، به سادگی از لذیذترین غذاها و شربت ها می گذرد.آنچه سبب امساک مؤمن در ایام روزه می شود، چیزی جز التزام نیست پس التزام نیرویی بسیار قوی است که انسان را در مسیر حق و درست نگه می دارد و او را به هدف نهایی می رساند.مؤمن همان طور که در ماه مبارک رمضان، به خاطر التزام به امساک به راحتی از خوردن و آشامیدن پرهیز می کند و با غل و زنجیر کردن شیطان دغدغۀ خاطری هم ندارد، همین طور می تواند در امور دیگر عبادی و برای رهایی از پلیدی ها نیز با تنظیم فرمان دلِ خویش در مسیر صراط مستقیم، به ترک محرمات و انجام واجبات ملتزم شود.##### نصرت و تعظیم پیامبر اکرم صلى الله عليه وآلهچنان که گذشت، یکی از اهداف ارسال رسولِ بشارت دهنده و انذار کننده، ایمان آوردن بندگان به خدا و رسول او و التزام آنان به دستورات الهی و فرامين رسول خداست. بر اساس آیۀ مورد بحث غرض دیگر از ارسال رسول آن است که بندگان، حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله را تعظیم کنند. لذا خدای متعال در ادامه یادآوری می کند که ما پیامبر صلَّی اللهُ علیه وآله را شاهد و مبشر و منذر فرستادیم تا او را تعزیر و توقیر کنید؛ ﴿ وَتُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ.)

##### معنای «تعزیر» و «توقیر »عَزَّرَ، يُعَزِّرُ، تعزیر بر معنای منع دلالت دارد و نیز به معنای نصرت و یاری هم آمده است. ⁽¹)تعزیر در احکام، در مقابل حدود به کار می رود. توضیح این که، شرع مقدس برای برخی جرائم حدّ معین کرده است و نظر قاضی و حاکم در این مورد هیچ دخالتی ندارد. مثلاً در آیۀ شریفه تصریح شده است:(وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا؛ ⁽²⁾)دست مرد دزد و زن دزد را به کیفر عملی که انجام داده اند قطع کنید.و یا در آیه ای دیگر آمده است:(الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ ؛ ⁽³⁾)زن زناکار و مرد زناکار را هر یک صد تازیانه بزنید.قاضی اجازه و اختیاری ندارد که در این احکام، دخل و تصرف کند و آن ها را کم و زیاد کند؛ چرا که حدّ آن از سوی خداوند معیّن شده است. اما در قبال حدود، جرایمی هستند که در شرع حدّی برای آن ها تعیین نشده و مجازات آن ها در اختیار قاضی و حاکم است و او می تواند مجرم را به هر نحو که می خواهد تعزیر کند. یعنی

با مجازاتی که تعیین می کند، مردم را از ارتکاب به آن جرم منع کند. هم چنین تعزیر به مجرم کمک می کند که او بار دیگر برگِرد آن گناه نگردد.در نتیجه تعزیر به معنای کمک و یاری و منع است. البته تعزیر به معنای صرف یاری کردن نیست، بلکه به معنای یاری کردن همراه با تعظیم و بزرگداشت است. ⁽¹در آیۀ مورد بحث نیز مراد از تعزیر رسول خدا صلى الله عليه وآله، نصرت آن حضرت همراه به تعظیم ایشان است. «توقیر» نیز به معنای تعظیم و تفخیم است. ⁽²⁾)##### لزوم نصرت خدا و انبیاء الهیخدای متعال در مواضع دیگری از قرآن کریم نیز درباره لزوم یاری خود و پیامبرانش سخن گفته است؛ از جمله این که می فرماید:(ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ ؛ ⁽³⁾)سپس بر شما رسولی از جانب خدا آمد که آنچه همراه شما بود را تصدیق می کرد تا به او ایمان آورده و او را یاری کنید.و در آیه ای دیگر می فرماید:﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنصَارَ اللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنصَارِى إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنصَارُ اللَّهِ ؛ ⁽⁴⁾ ای کسانی که ایمان آورده اید یاوران خداوند باشید، همان گونه که عیسی بن مریم به حواریون گفت: چه کسانی در راه خدا یاوران من هستند ؟ حواریون گفتند: ما یاوران خدوند هستیم.

«تعزیر» و «توقیر» رسول خدا صلى الله عليه وآله با ورع

امّا چگونه می توان خدا و رسولش را تعزیر و توقیر (نصرت و تعظیم) کرد؟ حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در نامه ای که به عثمان بن حنیف نوشته است، می فرماید:

أَعِينُونِي بِوَرَعِ وَاجْتِهَادٍ وَ عِفَةٍ وَ سَدَاد؛ ⁽¹⁾

مرا با ورع و کوشش و پاکدامنی و درستکاری یاری کنید.

«ورع»، از تقوا بالاتر است. تقوا یعنی این که واجبات را انجام دهید و محرمات را ترک کنید. امّا ورع به این معناست که حتی گِرد مشتبهات نیز نگردید.

اجتهاد نیز به معنای کوشش و اهتمام به امور دینی و پرهیز از بی توجهی و سستی در این امور است. حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام به صراحت بیان فرموده اند که یاری حضرتش از سوی مؤمنان، چیزی جز ورع و اهتمام به دین و پاکدامنی و درستکاری نیست.

در نتیجه یاری و نصرت و تعظیم رسول اکرم صلى الله عليه وآله نیز به همین معناست. لذا امّت اسلام باید با ترک محرّمات و انجام واجبات در درجۀ اول، و با رعایت تقوای خاص یعنی پرهیز از شبهات در درجۀ دوم، به مرتبۀ عالیه و تقوای خاص الخاص برسد که شخص نه تنها شبهات، بلکه بعضی از امور حلال را از ترس آنکه مبادا اشکالی داشته باشد فرو می گذارد، که این امور از مصادیق نصرت دین و نصرت پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله است.

لعن آزاردهندگان رسول خاتم صلَّی اللهُ علیه وآله

اشاره

خداوند سبحان در این آیۀ شریفه، به تعظیم و تبجیل رسول اکرم صلى الله عليه وآله دستور

و در مقابل در آیه ای دیگر اذیت کنندگان حضرتش را لعن و فرموده است:

(إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُّهِينًا)؛ ⁽¹⁾

همانا کسانی که خدا و پیامبرش را آزار می دهند، خداوند آنان را از رحمت خود در دنیا و آخرت دور ساخته و برای آنان عذاب خوار کننده ای آماده کرده است.

امّا آنان که از نوشتن آخرین وصیت پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله، برای پیشگیری از گمراهی امّت، جلوگیری کردند و شعار «حسبنا کتاب الله» را سر دادند آیا این دسته از آیات را در کتاب خدا ندیده بودند؟ ⁽²⁾

آزار فاطمه علیها السَّلام آزار رسول خدا صلى الله عليه وآله

آیا آنان رفتار رسول اکرم صلى الله عليه وآله با دختر بزرگوارش را ندیده بودند که هرگاه حضرتش عزم سفر می نمود، از خانۀ فاطمه علیها السَّلام حرکتش را آغاز می کرد، هرگاه از سفر باز میگشت بر خانۀ فاطمه علیها السَّلام وارد می شود. دست فاطمه علیها السَّلام را می بوسید

و دربارۀ دخت گرامی اش می فرمود:

هِيَ بَضْعَةٌ مِنِّي وَ هِيَ نُورُ عَيْنِي وَ هِيَ ثَمَرَةُ فُؤَادِي وَ هِيَ رُوحِيَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَي؛ ⁽¹⁾

او پاره تن من است و او نور دو دیدۀ من است و او میوۀ قلب من است و او روح من است که میان سینه ام قرار دارد.

و نیز می فرمود:

إِنَّ فَاطِمَةَ بَضْعَةٌ مِنِّي، وَ هِيَ رُوحِيَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيَّ، يَسُووُنِي مَا سَاءَهَا، وَيَسُرُّنِي مَا سَرَّهَا؛ ⁽²⁾

همانا فاطمه پارۀ تن من است. او روح و جان من است که در میان سینه ام جای دارد. بدم می آید از آنچه او بدش آید و مرا شاد می کند آنچه که او را شاد کند.

رسول اکرم صلى الله عليه وآله بارها و بارها مشابه این کلمات را در موقعیت ها و زمان ها و مکان های مختلف دربارهٔ دخت گرامی خویش فرموده بودند که:

مَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِي وَ مَنْ آذَانِي فَقَدْ آذَى الله. ⁽³⁾

هر کس او (فاطمه) را اذیت کند، مرا اذیت کرده، و هر که مرا اذیت کند به راستی خداوند را آزرده است.

امّا افسوس و صد افسوس که علیرغم انتشار این احادیث و نقل آن توسط راویان افراد بسیاری، از جمله عایشه و حفصه و پدران آنها و ... دختر پیامبر را آزردند و با قساوت شهید کردند. آری! آنان که حسبنا کتاب الله می گفتند، دستور کتاب خدا به نصرت و تعظیم رسول الله صلى اللهُ عليه وسلم را با شکستن پهلوی دخترش در بین در و دیوار،

جامه عمل پوشاندند! ⁽¹⁾

رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله فرمود: ای خدیجه! جبرئیل مرا بشارت داده که او دختر است، و گفته که او منشأ نسلی پاک و مبارک است و خداوند تبارک و تعالی مقدّر نموده که نسل من از طریق او برقرار و پایدار بماند، و مقرر فرموده که فرزندان او پس از انقطاع وحی، امام و خلیفه خدا در زمین باشند.

خدیجه علیها السَّلام دائما در همین حال بود تا اینکه هنگام وضع حمل وی فرا رسید، پس کسی را نزد زنان قریش و بنی هاشم فرستاد که بیایید و مرا در امر تولّد فرزند یاری نمایید آنان در جواب گفتند: چون سخن ما را درباره ازدواج با محمّد صلى الله عليه وآله نادیده گرفتی و با آن مرد فقیر و یتیم ازدواج کردی، پس ما نزد تو نخواهیم آمد و تو را در این امر یاری نخواهیم نمود.

خدیجه علیها السَّلام از شنیدن این جواب غمگین شد؛ در همان حال چهار زن گندمگون و بلند بالا، که خدیجه علیها السَّلام فکر می کرد از زنان بنی هاشم هستند نزد او حاضر شدند، هنگامی که خدیجه آنه ا را دید اظهار درد و ناراحتی کرد، یکی از آنان گفت: ای خدیجه! نگران نباش، زیرا ما فرستاده خداییم تا تو را در امر زایمان کمک کنیم، ما خواهران تو هستیم، من ساره هستم، و این بانو آسیه دختر مزاحم است که در بهشت دوست و همراه تو خواهد بود، و این مریم دختر عمران، و آن دیگری کلیم خواهر موسی بن عمران است، پس یکی از آنان در سمت راست خدیجه علیها السَّلام، و یکی در طرف چپ وی، و دیگری در مقابل او و چهار می ایشان در بالای سر او نشستند، و بدین ترتیب خدیجه علیها السَّلام، حضرت فاطمه علیها السَّلام را در حالی که پاک و پاکیزه بود، به دنیا آورد.

هنگامی که آن حضرت متولّد شد نوری از او ساطع گردید و داخل خانه های مکّه شد به طوری که در شرق و غرب این شهر خانه ای باقی نبود مگر آنکه نور در آن داخل شده بود، آن گاه ده تن از حور العین در حالی که به دست هر کدامشان یک طشت و ابریقی از بهشت که پر از آب کوثر بود داخل اتاق شدند، آن بانویی که در پایین پاهای خدیجه علیها السَّلام قرار گرفته بود آن ظرفها را از دست ایشان گرفته و فاطمه علیها السَّلام را با آب کوثر شستشو داد، سپس طفل را در دو حوله سفید و خوش بو پیچید و بعد از آن از او خواست که سخن بگوید، پس فاطمه علیها السَّلام زبان گشود و فرمود: شهادت می دهم که معبودی جز خدای یگانه وجود ندارد، و شهادت می دهم که پدرم رسول خداوند و برترین پیامبران است و همسرم علی برترین اوصیاء، و فرزندانم برترین بازماندگان و سرور مردمان هستند و پس از این گفتار به آن بانوان سلام کرد و هر یک را به نامشان خطاب کرد. ( امالی صدوق، ص 593 _ 595؛ دلائل الامامة، ص 77؛ العدد القوية، ص 222؛ بحار الأنوار، ج 16، ص 81)

حضرت فاطمه علیها السَّلام در بدو ورود به دنیا، نام پدر بزرگوار خویش را ذکر کردند و به رسالت حضرتش شهادت دادند ⁽¹⁾و در هنگام ختم زندگی دنیا نیز، بین در و دیوار پدر را صدا زد و عرضه داشت:

يَا أَبَتَاهُ! يَا رَسُولَ اللَّهِ! هَكَذَا كَانَ يُفْعَلُ بِحَبِيبَتِكَ وَابْنَتِكَ، آهِ يَا فِضَّةٌ إِلَيْكِ فَخُذِينِي فَقَدْ وَاللَّهِ قُتِلَ مَا فِي أَحْشَائِي مِنْ حَمْلٍ؛ ⁽²⁾

ای پدر! ای رسول خدا! با حبیبه تو و دخترت این چنین رفتار کردند. آه ای فضه! به دادم برس و مرا دریاب به خدا قسم فرزندی که در رحم داشتم کشته شد.

فرمان به تسبیح خداوند سبحان

خدای متعال بعد از امر به تعزیر و توقیر رسول اکرم صلى الله عليه وآله (وتُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ) در ادامه به مؤمنان دستور می دهد که صبح و شام او را تسبیح گویند وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً . لازم به ذکر است که برخی مفسران معتقدند: مرجع ضمیر در «تعزروه» و «توقروه» نیز هم چون «تسبحوه»، خداوند سبحان است ⁽³⁾. معنایش این گونه می شود: ای پیامبر! ما تو را شاهد و مبشّر و نذیر فرستادیم تا به خدا و رسول او ایمان بیاورید و خدا را نصرت و تعظیم کنید و صبح و شام او را تسبیح گویید.)

اگر هم، این چنین باشد معنا فرقی نمی کند، چرا که تعظیم و نصرت پیامبر اکرم صلَّى اللهُ علیه وآله در واقع تعزیر و توقیر خداوند سبحان است، چنان که خود خدای تعالی فرموده است:(مَن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ؛ ⁽¹⁾)هر کس از رسول خدا صلى الله عليه وآله اطاعت کند قطعاً از خدا اطاعت کرده است.و نیز در همین سورۀ مبارکه ( فتح در آیۀ بعد می فرماید:)(إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ ؛ ⁽²⁾)همانا کسانی که با تو بیعت می کنند آنان در واقع با خدا بیعت می کنند.بر همین اساس هر کس رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله را نصرت و تعظیم و تبجیل کند، قطعاً خدا را نصرت و تعظیم کرده است.تسبیح خداوند سبحان نه صرف لفظ، بلکه به معنای درک و باور این حقیقت است که پروردگار قادر مطلق است و از هر عیب و نقصی مبراست، هیچ گونه نقص و حدّی در اوصاف جلالیه او و اسمای حسنای او نیست. اوست که رزّاق مطلق است، اوست وهّاب مطلق، اوست فیّاض مطلق، اوست غفّار مطلق و او رحمان مطلق است، و هیچ حدّ و نقصی و کاستی در اسماء حسنی و صفات عُلياء او وجود ندارد. ⁽³)حاصل آن که خداوند سبحان در آیۀ نهم بیان می فرماید: ارسال رسول اکرم صلى الله عليه وآله،شاهد بودن آن حضرت و بشارت و انذارهای ایشان؛ همه برای این است که بندگان ایمان بیاورند و خدا و رسولش را نصرت و تعظیم کنند و هر صبح و شام خدای تبارک و تعالی را تسبیح گویند.

### آیۀ دهم#### اشاره(إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَن نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا؛)همانا کسانی که (در حدیبیه زیر درخت با تو بیعت می کنند جز این نیست که با خدا بیعت می کنند، دست خدا بالای دست های آن ها قرار دارد پس هر کس بیعت شکند بی تردید به زیان خود بیعت شکسته است، و هر کس که با خدا بر سر آن عهد که بسته است وفا کند خداوند به زودی اجر عظیمی به وی خواهد داد.)#### داستان بیعت رضوان##### اشارهخداوند سبحان در آیات پیشین از صلح حدیبیه به عنوان فتح یاد کرد و پیامدهای آن برای پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله، مؤمنان و منافقان و مشرکان را بیان فرمود و با یادآوری و تأکید دوباره بر این که او صاحب علم و قدرت و حکمت است و لشکریان آسمان ها و زمین از برای اوست، در واقع به مخاطبان خود توجه داد که او این قدرت را از روی حکمت صرف می کند و سپس غرض از همۀ این مطالب را، ایمان به خدا و رسول او و نصرت و تعظیم خدا و رسول و تسبیح خدای تعالی در صبح و شام برشمرد.در این آیۀ شریفه خداوند متعال به بیان جنبۀ دیگری از صلح حدیبیه پرداخته .است. چنان که گذشت سورۀ «فتح» در صلح حدیبیه نازل شده است و آیات این سوره مربوط به این رخداد است، لذا برای روشن شدن معنای آیهۀ مورد بحث مرور اجمالی جریان صلح حدیبیه ضروری می نماید.پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله در سال هشتم هجرت به همراه حدود 1400 _ 1500 نفر از مسلمانان از مدینه به منظور انجام مناسک عمره به سمت مکّه حرکت کردند. در این سفر جز سلاح مسافر هیچ اسلحه ای همراه کاروان رسول الله صلى الله عليه وآله نبود و لباس مسلمانان،

لباس احرام بود و ایشان هَدی و ذبیحه (شتر و گوسفند برای قربانی به همراه داشتند که نشانۀ انجام مناسک بود.)وقتی کاروان به منطقۀ حدیبیه ( حدود بیست کیلومتری مّکه رسید، مشرکان اطلاع یافتند و مانع ورود مسلمانان به مکّه معظمه شدند لذا احتمال می رفت مشرکان، که چندی پیش جنگ احد و احزاب را به مسلمانان تحمیل کرده بودند، این بار هم با مسلمین وارد جنگ شوند؛ چرا که رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله با جمعی از خواص بدون اسلحه در دسترس مشرکان قرار گرفته بود، پس احتمال درگیری و جنگ، بسیار فراوان بود. اهل مکّه فرستادگان پیامبر صلَّی اللهُ علیه وآله را محبوس کرده و مانع بازگشت رسولان حضرتش شده بودند.)این اوضاع سبب اضطراب و ناآرامی اطرافیان حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله شد، بدین روى رسول الله صلَّی اللهُ علیه وآله برای تقویت قوا و پیشگیری از تشتّت مسلمانان و افزوده شدن بر ایمان مؤمنان، همراهان خویش را به تجدید عهد و بیعت دوباره دعوت کردند و در زیر درختی از آنان بیعت گرفتند، این بیعت به «بیعت رضوان» مشهور شد و خداوند در چند آیه دربارۀ آن سخن گفته است.همراهان رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله همگی عهد بستند که تا آخر، اتحاد خود را حفظ کرده و سر به فرمان حضرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله داشته باشند و کسی از این معرکه نگریزد.وقتی قریش (کفار مکّه از این تجدید عهد اطلاع یافتند، به صلح راضی شدند و در برابر عهدنامۀ حدیبیه سر تسلیم فرود آوردند. خداوند متعال در آیۀ مورد بحث از همین بیعت سخن گفته و بیعت با رسولش را بیعت با خویش معرفی کرده است.)##### معنای «بیعت»بیعت از کلمۀ «بیع » گرفته شده؛ بیع به معنای اعطاء المُثمن وأَخذُ الثَّمن است و گاهی نیز بر بذل الثمن واخذ المثمن اطلاق می شود. ⁽¹)

به بیانی دیگر؛ بیع به این معناست که کسی کالایی را به دیگری می دهد و قیمت آن را از وی می گیرد. پس در بیع چیزی داده می شود و در قبال آن چیزی اخذ می گردد؛ هم آنچه داده می شود (مثمن امر مشخص و معینی است و هم آنچه که اخذ می گردد (ثمن)، معلوم است.)بیع نیز بر عهدی که میان امیران و تابعین و رعیت آنها بسته می شود نیز اطلاق می گردد. کسی که با امیر و رهبر و امام خود بیعت می کند، در واقع طاعت و فرمانبرداری خود را بذل می کند و در قبال آن از امام و رهبر خود، اجر می خواهد و اینکه تبعیت او را بپذیرد. ⁽¹مؤمنینی که با پیامبر یا امام و حجت الهی بیعت می کنند در قبال بذل الطاعة، اجر و حسنات بهشت موعود را اخذ می کنند.)در لسان ادعیه و زیارات نیز همین معنا آمده است و زائر به امامان خویش عرضه می دارد: «بابی أنتم و امّی و نفسی و اهلی و مالی و اسرتی» ⁽²یعنی نفس خودم و جان پدر و مادر و خانواده و مال و آنچه که در اختیار دارم را به شما اعطا می کنم در مقابلِ بردن ثوابی که برای زائر بیان فرموده اید. این زیارت در حقیقت تجدید بیعت زائر با امام است. یا در آیه شریفه وارد است:)(رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِى لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا ؛ ⁽³⁾)پروردگارا! ما صدای منادیی که خلق را به ایمان فرا می خواند که به پروردگارتان ایمان آورید، شنیدیم و ایمان آوردیم.در حدیبیه، مسلمانان با پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله و بیعت کردند؛ یعنی با ایشان تجدید عهد کردند

که تحت فرمان رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله باشند و تا آخرین قطرۀ خون، نفس (جان خویش را در اختیار حضرتش قرار دهند.)##### بیعت باپروردگارخدای متعال در این آیۀ شریفه خطاب به رسول اکرم صلى الله عليه وآله می فرماید: کسانی که با تو بیعت کردند و در مقابل امر و نهی تو سر تسلیم فرود آوردند و از دستورات تو پیروی نمودند؛ گویا با خدای تبارک و تعالی بیعت کرده اند.بیعت با رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله بذل کالا نیست، بلکه بذل نفس است. یعنی مؤمن در واقع خودش و هر آنچه که دارد را در مقابل ثوابی که خدای متعال اعطا می کند، به خداوند _ عز اسمه _ و رسول او می فروشد. لذا در سوره توبه به همین معنا اشاره کرده و فرموده است:(إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ؛ ⁽¹⁾)همانا خداوند از مؤمنان جانها و اموالشان را خریداری کرده است که در مقابل بهشت به آن ها عطا کند.)هر چند که در این آیۀ شریفه به جای بیع از شراء سخن به میان آمده است اما بیع و شراء در بسیاری موارد، به جای یکدیگر استعمال می شوند. ⁽²یعنی گاهی بیع گفته می شود در حالی که مراد شراء است و گاهی نیز، شراء گفته می شود و بیع اراده می شود. به عبارت دیگر؛ بیع و شراء به معنای فروختن و خریدن به جای هم به کار می روند، در نتیجه آیۀ فوق نیز بیانگر بیعت مؤمنان با خداوند سبحان است که در مقابل بذل جان و مال، از او بهشت می گیرند، آنان با خدای خویش عهد و پیمان بسته و در راه او می جنگند، یا کشته می شوند و یا می کشند، در نتیجه به رستگاری بزرگی می رسند،)

چراکه با خدای خویش معامله بهشت را داشته اند لذا در ادامۀ آیه فوق می فرماید:(فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِى بَايَعْتُم بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ؛ ⁽¹⁾)اکنون بشارت باد شما را به داد و ستدی که با خداوند کرده اید و این همان پیروزی بزرگ است.##### بیع محاباتی خداوند با بندگاندر آیۀ یکصد و یازدهم از سورۀ مبارکه توبه تصریح شده است: کسی که در راه خدا جنگ می کند، میکشد و کشته می شود، وی در واقع خودش را به خدا می فروشد. و در تورات و انجیل و قرآن ذکر شده که اگر مؤمنان در راه خدا کشته شوند، خداوند نفس آن ها را می خرد و اگر مالی در راه او بذل کنند، خداوند مشتری مال آن هاست و آن مال را می خرد ⁽². این در حالی است که همۀ بندگان هر آنچه دارند، ملک خدای تبارک و تعالی بوده، یعنی نفس ما و اموال ما، همه از آن او است. خدای سبحان می فرماید:)(وَ لِلَّهِ مَا فِ السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ؛ ⁽³⁾)آنچه که در آسمان ها و آنچه در زمین است همه از برای خداوند است.و نیز می فرماید:(وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ ⁽⁴⁾)ملک آسمان ها و زمین از برای خداوند است.

همه چیز ملک خدا و تحت اختیار اوست. خداوند به بندگان خود جان و مال بخشیده و هر زمان که اراده کند، می تواند جان و مال آنان را اخذ کند.(قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ ⁽¹⁾)بگو ( ای پیامبر : بار خدایا، ای پادشاه ملک هستی، تو هر که را خواهی ملک و سلطنت بخشی و از هر که خواهی ملک و سلطنت بازگیری، و هر که را خواهی عزت دهی و هر که را خواهی خوار گردانی، هر خیر و نیکویی به دست توست و تنها تو بر هر چیز توانایی.)هر زمان که بخواهد و به هر کس که بخواهد اعطا می کند و هرگاه اراده کند، بسط می کند، و هرگاه بخواهد، قبض می کند و هیچ مانع و رداعی در مقابل او نیست. همه ملک اوست.در عین حال خداوند نسبت به آنچه که خود به بندگان عطا فرموده است، با آنان بیع محاباتی می کند و ملک خویش را از بندگان به بهترین ثمن می خرد.##### بیعت بارسول الله صلى الله عليه وآله بیعت با خداستآری، بیعت با رسول خدا صلى الله عليه وآله و حجت های الهی، بیعت با خداست و کسی که با او بیعت می کند، خداوند در مقابل بذل جان و مال وی در راه او و حجت هایش به وی بهشت عطا فرماید.در زیارت شریف «جامعۀ کبیره به تعلیم حضرت امام هادی علیه السّلام خطاب به ائمه اهل بیت علیهم السّلام عرضه می داریم:مَنْ أَطَاعَكُمْ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاكُمْ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّكُمْ

فَقَدْ أَحَبَ اللَّهَ وَ مَنْ أَبْغَضَكُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّه؛ ⁽¹)هر کس از شما اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است و هر کس از شما نافرمانی کند، خدا را نافرمانی کرده است و هر کس شما را دوست بدارد، خدا را دوست داشته است و هر کس نسبت به شما بغض داشته باشد، قطعاً به خدا بغض دارد.خدای تعالی نیز می فرماید:(مَن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ؛ ⁽²⁾)هر کس که از رسول خدا صلى الله عليه وآله اطاعت کند، در واقع خدای تبارک و تعالی را اطاعت کرده است.بر همین اساس هر کس پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله را دوست بدارد، در واقع خدا را دوست می دارد، «من احبكم فقد احب الله» بدین روی خداوند متعال خطاب به رسولش می فرماید:﴿ قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللهُ؛ ⁽³⁾)(ای پیامبر بگو: اگر شما خدا را دوست می دارید، پس از من تبعیت کنید تا خداوند شما را دوست داشته باشد.)خدای متعال هم چنین کارهای حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله را به خود نسبت می دهد و می فرماید:(وَ مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى ؛ ⁽⁴⁾)هنگامی که خاک به صورت آن ها پاشیدی، تو نبودی که پاشیدی، بلکه این خداوند بود که آن را پاشید.

بنابراین، رمی پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله رمی خداوند است. همین طور، محبت به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله محبت به خداوند است، بغض به آن حضرت بغض به خدای سبحان است، اطاعت پیامبر صلى الله عليه وآله اطاعت خدای تبارک و تعالی است، معصیت آن حضرت معصیت خدای عز و جل است و به نص آیۀ شریفه مورد بحث، بیعت با رسول خدا صلى الله عليه وآله نیز بیعت با خداوند سبحان است؛ (إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ.)##### تحت لوای یدالله###### اشارهخدای متعال بعد از تصریح به این که بیعت با پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله در واقع بیعت با اوست، بیان میفرماید دست پروردگار بالای دست بیعت کننده ها قرار دارد؛ (يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ.)###### استعاره و کنایۀ دست خدااین بیان در ظاهر موهم تشبیه و تجسیم خداوند سبحان است؛ از این قبیل تعابیر در مواضع متعددی از قرآن وجود دارد، به عنوان نمونه خداوند می فرماید:(إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ؛ ⁽¹⁾)همانا خداوند شنوا و بیناست.در حالی که خدای تبارک و تعالی جسم نیست تا سمع و بصر داشته باشد.نمونۀ دیگر؛ در سورۀ مبارکۀ مائده است که خدای سبحان می فرماید:(وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَان يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ...؛ ⁽²⁾

و یهود گفتند: دست خدا بسته است، دست های آنان بسته باد و به خاطر آنچه گفتند از رحمت خداوند دور باشند، بلکه هر دو دست او باز است هرگونه که بخواهد اتفاق می کند.

در این آیۀ شریفه نیز از باز بودن دو دست خدا سخن گفته شده؛ روشن است که قول به تجسیم و نسبت دادن دست و پا و چشم و گوش به خداوند سبحان و نیز تشبیه ذات مقدس او به مخلوقات، باطل است. لذا این گونه تعابیر در واقع نوعی استعاره و کنایه هستند؛ یعنی خداوند سبحان، به شخصی تشبیه شده که آن شخص گوش و چشم و دست دارد تا یکی از خواص مشبّهٌ به برای مشبّه، ذکر شود.

دست دادن در بیعت

در بیع و بیعت، برای منجّز شدن بیع و استحکام و قطعیّت آن، بایع و مشتری با هم دست می دهند. گاهی نیز به صورت کامل دست داده نمی شود، بلکه طرفین دست ها را به هم می زنند و با این کار تملیک و تملّک حاصل می شود.

از آن جا که بیع با دست دادن منجّز و قطعی می شود و بیعت نیز نوعی بیع به حساب می آید، لذا در بیعت هم، رسم بر این است که دست در دست گذاشته شود و بیعت کننده دست خود را زیر دست بیعت شونده قرار می دهد و بدین وسیله اعلام می کند که با شما بیعت کردم و جان و مال و همۀ دارائی هایم در اختیار شما قرار دادم.

صفقه

دست دادن در بیع یا بیعت (یا صدایی که از زدن دو دست به هم ایجاد می شود ) صفقه گفته می شود. ابن ابی جمهور در عوالی اللئالی آورده است:

وَ رُوِيَ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الْجَعْدِ الْبَارِقِي أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وآله أَعْطَاهُ دِينَاراً لِيَشْتَرِيَ بِهِ شَاةٌ فَاشْتَرَى بِهِ شَاتَيْنِ ثُمَّ بَاعَ إِحْدَاهُمَا بِدِينَارٍ فِي الطَّرِيقِ قَالَ

فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وآله بِالدِّينَارِ وَالشَّاةِ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ علیه السَّلام: بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي صَفْقَةِ يَمِينِك؛ ⁽¹⁾

و از عروة بن جعد بارقی روایت شده است: پیامبر صلى الله عليه وآله به وی یک دینار داد که برای ایشان گوسفندی بخرد. پس وی با آن یک دینار، دو گوسفند خرید، سپس یکی از آن ها را در مسیر بازگشت به یک دینار فروخت. وی می گوید: با یک دینار و یک گوسفند نزد پیامبر صلى الله عليه وآلهرفتم و جریان را به ایشان عرض کردم. پس آن حضرت فرمودند: خداوند صدایی را که به هنگام بیع از دست راست تو بلند شد، مبارک گرداند.

بر اساس این روایت، صفقه کنایه از خرید و فروش است.

دست بیعت شونده بالای دست بیعت کنندگان

دست دادن برای بیعت آدابی دارد و رسم بر آن است که باید دست بیعت شونده، بالای دست بیعت کنندگان باشد. لذا مرسوم بود، ابتدا چند نفری که می خواستند با کسی بیعت کنند، دست ها را روی هم می گذاشتند و در آخر امیر و سلطان دست خود را بالای دست همۀ آنها می گذاشت؛ یعنی دست و قدرت همۀ بیعت کنندگان تحت قدرت بیعت شونده است. شیخ مفید در ارشاد می نویسد:

چون مأمون تصمیم گرفت ولیعهدی خود را به حضرت رضا علیه السَّلام واگذار کند، فضل بن سهل را طلبید و او را از تصمیم خود آگاه ساخت، به او دستور داد با برادرش حسن بن سهل نیز در این باره گفتگو کند.

فضل نزد برادرش حسن رفت و هر دو پیش مأمون آمدند ... پس مأمون آن دو را به نزد حضرت رضا علیه السَّلام فرستاد که ولیعهدی را به آن حضرت واگذارند، آن دو به نزد حضرت آمده و جریان را عرضه داشتند. آن حضرت از پذیرفتن خودداری فرمود، پس هم چنان اصرار ورزیده و دنبال کردند، تا این که حضرت پذیرفت

و به نزد مأمون بازگشته و پذیرفتن آن حضرت را به اطلاع او رساندند. مأمون از پذیرفتن آن حضرت، خرسند شد و در روز پنج شنبه ای در این باره مجلسی برای نزدیکان خود ترتیب داد، و فضل بن سهل از آن مجلس بیرون آمد، به همگان اعلام کرد که مأمون تصمیم گرفته ولیعهدی خود را به علی بن موسی علیه السَّلام واگذار کند و او را رضا نامیده است و نیز دستور داد لباس سبز بپوشند (و لباس سیاه که تا آن روز شعار بنی عباس بود از تن بیرون آروند) و همگی پنج شنبه آینده برای بیعت کردن با حضرت رضا علیه السَّلام به مجلس مأمون حاضر شوند و به اندازۀ حقوق یک سال خود را نیز از مأمون بگیرند!

چون روز موعود رسید طبقات مختلف مردم از سرلشکران و پرده داران و قاضیان و دیگر مردم لباس سبز پوشیده به جانب قصر مأمون حرکت کردند. مأمون در مجلس نشست و برای حضرت رضا علیه السَّلام دو عدد تشک و پشتی بزرگ گذاردند، به طوری که به پشتی و فرش مأمون متصل می شد، و حضرت را با لباس سبز بر آن نشاندند، و عمامه نیز بر سر آن حضرت بود و شمشیری حمایل داشت، سپس به پسرش عباس بن مأمون دستور داد که پیش از همهٔ مردم با آن حضرت بیعت کند، حضرت دست خود را بالا گرفت، به طوری که پشت دست مبارک به طرف خود آن بزرگوار بود و کف دست آن به روی مردم.

مأمون عرض کرد: دست خود برای بیعت باز کن (و زیر بگیر) حضرت رضا علیه السَّلام فرمودند: همانا رسول خدا صلى الله عليه وآله این گونه بیعت می کرد، پس آن مردم با آن حضرت بیعت کردند و هم چنان دستش بالای دست ها بود. ⁽¹⁾

دست رسول اکرم صلى الله عليه وآله همان یدالله

در بیعت رضوان که زیر آن شجره واقع شد، دست رسول خدا صلى الله عليه وآله بالای دست بیعت کنندگان بود ⁽¹⁾. لذا خداوند می فرماید:

(يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ)؛

دست خدا بالای دست بیعت کنندگان بود.

یعنی بیعت با پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله امضاء شده و مورد قبول ماست و بیعت با ایشان در واقع تبعیت و پیمان بستن با خداوند است.

معنای «ید الله »

در نتیجه «ید الله» در این آیه شریفه کنایه از قدرت خدا نیست و آیۀ شریفه در صدد بیان این واقعیت نیست که قدرت خداوند مافوق همۀ قدرت هاست، بلکه در صدد بیان این حقیقت است که بیعت با رسول خدا صلى الله عليه وآله بیعت با خداوند است و دست پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله که بالای دست بیعت کنندگان بود، همان دست خداست.

امّا اگر به جملۀ: یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ؛ مستقل از این آیه نگاه شود در این صورت می توان گفت: « ید» کنایه از قدرت است و جمله به این معنا می باشد که قدرت خداوند بر همۀ قدرتها قاهر است؛ چنان که در دعای شبهای ماه مبارک رمضان آمده است:)قَهَرَ بِعِزَّتِهِ الْأَعِزَّاءَ وَتَوَاضَعَ لِعَظَمَتِهِ الْعُظَمَاءُ فَبَلَغَ بِقُدْرَتِهِ مَا يَشَاءُ؛ ⁽¹)به عزت خویش همۀ قدرت های شکست ناپذیر را مقهور ساخته است و تمام بزرگان در مقابل عظمت او خضوع کرده اند پس به قدرت خویش به هر آنچه اراده فرماید، خواهد رسید.حاصل آن که؛ اگر کلّ آیه در نظر گرفته شود: (يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ به معناى حقیقی خواهد بود، یعنی خداوند متعال بیعت با رسول اکرم صلى الله عليه وآله را به منزلۀ بیعت با خویش دانسته است. امّا اگر جملۀ ﴿يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ) مستقل و بدون ما قبل، در نظر گرفته شود در این صورت می توان چنین معنا کرد که قدرت خدا مافوق همۀ قدرت هاست.)مفسران علاوه بر دو معنای ذکر شده، معانی مختلف دیگری نیز برای (يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ آورده اند؛ از جمله این که «ید» به معنای نعمت است؛ چون نعمت ها را با دست می گیریم و با دست عطا می کنیم. لذا به هنگام دعا و درخواست نعمت، دست ها را به طرف آسمان می گیریم؛ چرا که نعمت ها از بالا نازل می شود که فرمود: يُنَزِّلُ لَكُم مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا ⁽²⁾و نیز فرمود: ﴿ وَ فِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ ) ⁽³⁾. براین اساس معنای جمله این است که نعمت هایی که خداوند متعال بر خلق خود و خاصه رسول اکرم عطا فرموده است، فوق نعمت و خدمت هر مخلوقی به مخلوق دیگر است. ⁽⁴⁾)

##### مراد از «نکث عهد »خدای متعال بعد از آنکه بیعت با رسول الله صلى الله عليه وآله را بیعت با خود معرفی می کند، یادآور شده: هر کس این بیعت را «نکث» کند، به زیان خود او خواهد بود. ﴿ فَمَن نَكَتَ فَإِنَّمَا يَنكُتُ عَلَىٰ نَفْسِهِ.)نکث به معنای نقض و شکستن است. فراهیدی می نویسد: « نكث العهد، ينكثه نكثا: أي نقضه بعد إحكامه » ⁽¹و در «النهایة » آمده است: « النكث: نقض العهد ». ⁽²⁾.در قرآن کریم نیز «نکث » به معنای نقض آمده است. خدای متعال می فرماید:)﴿ وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِن بَعْدِ قُوَّةٍ أَنكَاثًا؛ ⁽³⁾)و مانند کسی نباشید که پشم های بافته شدۀ خود را بعد از استواری و ا می تابد (رشته می کند.)بیعت، در واقع تابیدن رشته ها و در مقابل آن نکث، وا تابیدن و باز کردن رشته های تابیده شده و نقض پیمان است.##### زیان کار بودن پیمان شکنانخداوند سبحان در این آیه تصریح می کند که عهد شکنان، خود زیان می بینند. این گونه تعابیر که بیان می کنند سود و زیان کارهای بندگان متوجه خود آنان می شود، در قرآن فراوان است. به عنوان نمونه؛ خدای متعال می فرماید:﴿فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا؛ ⁽⁴⁾)

پس هر کس بینا باشد (و حق را دریابد بینایی او به سود خود اوست، و هر کس کور باشد (و از دریافت حق، چشم بپوشد) به زیان خود اوست.)هم چنین معنای آیۀ مورد بحث که هر کس بیعت را شکسته باشد قطعاً به زیان و ضرر خویش شکسته است، از قبیل آیۀ: ( مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا، ⁽¹⁾است. و آيۀ: (لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ) ⁽²⁾است.)و نیز به همین سیاق در مواردی دیگر فرموده است:(مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا؛ ⁽³⁾)هر کس هدایت شود به نفع خود هدایت یافته است و هر کس که گمراه شد به زبان خودش گمراه شده است.(وَمَن يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ؛ ⁽⁴⁾)و هر کس شکر حق گوید به نفع خود اوست و هر که ناسپاسی و کفران کند خدا (از شکر و سپاس خلق بی نیاز و (به ذات خود) ستوده است.)در همۀ این آیات تصریح و تأکید شده است: سود و زیان اعمال بندگان به خود آنان باز می گردد و خداوند هرگز از بدی و عصیان و گمراهی و نقض عهد آنان متضرّر نمی شود؛ چرا که او أغنى الاغنياء است و هرگز به کسی و چیزی نیاز ندارد. چنان که در کتاب خویش می فرماید:(أَنتُمُ الْفُقَرَاء إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ؛ ⁽⁵⁾)

همۀ شما به خداوند نیازمند هستید و تنها خداوند است که بی نیاز مطلق و ستوده است.روشن است که خدای تبارک و تعالی و پیامبر او، هرگز به ایمان، نماز و روزه، صدقه، حج و انفاق، خمس و زکات، جان و جهاد و ... ما بندگان نیاز ندارد. هم چنین اگر تمام خلائق در لحظه لحظۀ عمر خود اشدّ معاصی را مرتکب شوند؛ ذرّه ای بر دامن کبریائی خدا گرد نمی نشیند و نقصی در او ایجاد نمی گردد.از طرفی اگر تمام مخلوقات در تمام عمر خود بالاترین عبادت ها را به جای آورند، هیچ گونه نفعی عاید خداوند سبحان نخواهد شد که (الله الصمد است، همه به او محتاج و او از همه بی نیاز است و لذا نفع و ضرر اعمال هر شخصی به خود او باز می گردد.)بر همین اساس خداوند سبحان خطاب به پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله می فرماید:﴿ قُل لَّا أَسْتَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى؛ ⁽¹⁾)ای پیامبر بگو: من در برابر ابلاغ رسالت هیچ پاداشی از شما درخواست ندارم جز دوستی خالصانۀ نزدیکانم.در موضعی دیگر به رسول خویش خطاب می کند:(قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ؛ ⁽²⁾)بگو پاداشی که در برابر ابلاغ رسالت ] از شما خواسته ام پس آن فقط برای خود شماست.آری، دوستیِ اهل بیت علیهم السَّلام و اظهار ارادت به ساحت مقدس آن بزرگواران به نفع دوستداران خاندان رسالت است. کسی که به زیارت حضرت سيد الشهدا علیه السَّلام

مشرف می شود یا در سوگ حضرتش اقامه عزا می کند و اشک می ریزد، قطعاً خودش اجر برده و منتفع می شود و الا حضرت سید الشهداء علیه السَّلام که به زیارت و عزاداری و اشک کسی احتیاج ندارد.آیۀ مورد بحث نیز تأکیدی بر این حقیقت است و یادآوری می کند: هر کس بیعت با خدا را نقض کند این است و جز این نیست که به زیان خویش پیمان شکنی کرده است.﴿ فَمَن نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفْسِهِ.)##### اجر عظیم و فاکنندگان به عهدبیان شد که در آیات فراوانی تأکید شده که سود و زیان اعمال بندگان به خود آن ها باز می گردد، لذا در آیۀ شریفه مورد بحث، خداوند متعال ضمن تأکید بر زیان کار بودن پیمان شکنان، نیز بر مأجور بودن و فاکنندگان به عهد تصریح کرده و فرموده است:(وَ مَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ؛)و هر کس نسبت به پیمانی که با خداوند بسته است، وفا کند؛ پس خداوند به زودی پاداش بزرگی به او خواهد داد.##### مراد از «وفای به عهد »« وَفیٰ» به معنای تمام نمودن و کامل کردن، پایداری و ثبات در قول و قرار و نیز ضمانت و استقامت در وعده و پیمان است. در التحقیق نقل می کند: وَفیٰ کلمه ای است که بر تمام کردن و کامل کردن دلالت می کند، و وفا از همین ریشه به معنای تمام کردن عهد و کامل ساختن شرط است. ⁽¹)و در قاموس قرآن می نویسد:وفاء و ايفاء به معنای تمام کردن است. « وَفیٰ بعهده و أَوفى بعهده » يعنى

پیمانش را به انجام برد و به آن عمل کرد ... وفاء به عهد و ایفاء به عهد یعنی آن را بدون کم و کاست و مطابق وعده انجام دهی». ⁽¹)در نتیجه وفای به عهد با پروردگار بدین معناست که؛ عبد در تمام شئون بندگی وظایف خود را به صورت کامل انجام دهد و عهد خود را در طاعات تمام کند، در ترک معاصی، در امور مالی، در مورد نفس، دربارۀ عرض، دربارهٔ جان خویش، دربارۀ اهل و فرزندان خود و ... عهد خود را تمام و کامل سازد.هر کس عهدی را که با خدای تبارک و تعالی بسته، وفا کند؛ خداوند هم به او اجر می دهد، چرا که خود فرموده است:(وَأَوْفُوا بِعَهْدِيَ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ؛ ⁽²⁾)و به عهدی که با من بسته اید وفا کنید تا من به پیمان خویش با شما ( وعده هایی که به شما داده ام وفا کنم.)و نیز می فرماید:(وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ : چه کسی از خداوند به عهد خویش بهتر و کامل تر عمل می کند.

نکته ای ادبی در قرائت (بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ )

بر اساس قرائت مشهور «علیه» در آیه شریفه با ضمّۀ «هاء» خوانده می شود: (عَلَيْهُ اللَّهَ) و به نظر می رسد که مضموم بودن ها در «علیه» خلاف قاعده است. ضمیر متصلهٔ «هاء» در واقع همان ضمیر منفصلۀ «هو» است که به صورت « هُو اللهُ»

قرائت می شود. مثل (هُوَ اللَّهُ الخَالِقِ البَارِيء﴾ و قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ در این جا واو «هو» حذف شده است، لذا «هاء » مضموم باید باقی بماند. هاء در « له » و « عنه » مضموم است؛ امّا در «فيه » و « عليه » به مناسبت یاء، کسره داده می شود.)لذا بر اساس قاعدۀ ادبی ظاهراً باید «هاء» در «علیه» با کسره خوانده شود، امّا در این جمله خصوصیتی هست که «هاء» با ضمّه خوانده می شود، چرا که به دنبال کلمهٔ « عليه » کلمۀ « الله » آمده است و «لام» الله باید تفخیم شود، لذا به مناسبت تفخیم «لام» الله، قرائت عَلَيهُ با ضمّه هاء مناسب تر است.##### امير المؤمنين علیه السَّلام وفاکننده به عهد الهیدر این جا ذکر روایتی دربارۀ مصداق اتمّ وفا کنندۀ به عهد خدای تعالی خالی از لطف نیست. مرحوم شیخ صدوق _ رضوان الله تعالى عليه _ در « خصال» در ضمن روایتی بسیار مفصل از حضرت امام باقر علیه السَّلام نقل کرده است که حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام در بازگشت از جنگ نهروان به سؤالات رئیس یهودیان پاسخ داد و از جمله فرمود:وَ لَقَدْ كُنْتُ عَاهَدْتُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولَهُ صلى الله عليه وآله أَنَا وَ عَمِّي حَمْزَةٌ وَ أَخِي جَعْفَرٌ وَابْنُ عَمِّي عُبَيْدَةُ عَلَى أَمْرٍ وَفَيْنَا بِهِ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَلِرَسُولِهِ فَتَقَدَّمَنِي أَصْحَابِي وَ تَخَلَّفْتُ بَعْدَهُمْ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِينَا (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلا حمزة و جعفر و عبيدة و أنا و الله المنتظر يا أخا اليهود و ما بدلت تبديلا؛ ⁽¹⁾)من همانم که با عمویم حمزه و برادرم جعفر و پسر عمویم عبیده با خداوند و رسولش بر سر کاری عهد بستیم که همۀ ما وفادار بودیم. رفيقان من پیشاپیش رفتند و من به خواست خدای عز و جل عقب ماندم و خدای تعالی

دربارۀ ما نازل فرمود آیۀ شریفۀ: ﴿ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُم مَن قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَن يَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً در بین مؤمنين مردانی هستند که بر سر عهدی که با خداوند داشته اند صادقانه ایستاده اند، بعضی از آن ها عهد خود را به آخر رساندند و رفتند و بعض دیگر در انتظار هستند، ولی هیچ تغییر و تبدیلی در عهد خود ندادند ).)آن که در گذشت حمزه، جعفر و عبیده بودند و به خدا قسم من همانم که منتظر هستم. ای برادر یهود! هیچ تغییری در تصمیم خود راه ندادم.خدای متعال در انتهای آیۀ مورد بحث نیز از عطای اجری عظیم در آینده ای نزدیک به افرادی خبر می دهد که به عهد خویش با خدای تبارک و تعالی وفا کنند؛ (فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا .)### آیۀ یازدهم#### اشاره(سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَن يَمْلِكُ لَكُم مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا ؛)به زودی کسانی از اعراب [بادیه نشین] که از آمدن به همراه تو تخلّف کردند (و جا ماندند به تو می :گویند اموال و خانواده های ما، ما را به خود مشغول ساخت [به همین خاطر نتوانستیم در سفر حدیبیه همراه شما باشیم] پس برای ما درخواست آمرزش کن، آن ها به زبان خود چیزی می گویندکه در دلشان نیست.)بگو: چه کسی می تواند در برابر خدا از شما دفاع کند اگر او برای شما زیانی بخواهد و یا اگر برای شما نفعی اراده کند و خداوند به همۀ کارهایی که انجام می دهید، آگاه است.

#### خیانت و پیمان شکنی منافقان##### اشارهپیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله وقتی از مدینه به سمت مکّه حرکت کردند، در راه به قبیله های بنی غِفار، بنی اَسلم و سایر قبایل برخورد کردند و آنان را به همراهی فراخواندند، امّا آن ها از همراهی با رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله سر باز زدند و همان تعداد ( حدود هزار و چهارصد نفر ی که از مدینه با حضرتش خارج شده بودند، با آن حضرت همراهی کردند. این افراد همگی در حدیبیه، در زیر درخت با پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله بیعت کردند. خداوند در آیهٔ هجدهم از سورۀ مبارکۀ «فتح» دربارۀ مؤمنان بیعت کننده می فرماید:)(لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ؛)به یقین خدا از مؤمنان هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند، خشنود شد.امّا چنان که گذشت؛ خداوند از وجود منافقان و مشرکان در میان همراهان رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله خبر داده و تصریح فرموده که صلح حدیبیه، زمینه ای شد تا خداوند منافقان و مشرکان را به عذاب اخروی دچار سازد. ⁽¹)همچنین در آیۀ پیش خداوند دربارۀ عهد شکنان سخن گفته و یادآوری کرد که پیمان شکنان زیان کارند: (و فَمَن نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُتُ عَلَى نَفْسِهِ . در نتیجه می توان استفاده و استنباط کرد که همۀ بیعت کنندگان در بیعت شجره مؤمن نبودند و خداوند از همۀ آن ها خشنود نشد؛ بلکه تنها از مؤمنان بیعت کننده ای اعلام رضایت می کند که بر عهد و بیعت خود وفادار باقی بودند، چرا که شرط قبولی بیعت، وفاء به آن و تبعیّت محض از حضرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله است. خداوند سبحان دربارۀ همسران رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله می فرماید:)﴿يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ ؛ ⁽²⁾)ای زنان پیامبر! شما مانند زنان دیگر نیستید، اگر تقوای الهی پیشه کنید.

##### وفای به عهد، لازمۀ قبولی بیعتبرتر بودن زنان پیامبر صلى الله عليه وآله نسبت به سایر زن ها مشروط به تقوا پیشگی آن هاست که اگر این تقوا رعایت نشود برتری آنان مخدوش می گردد چون: «المشروط ينتفى بانتفاء شرطه». در وفاء به عهد که لازمۀ قبولی بیعت است همین طور می باشد و آن کس که بیعت می کند باید تا آخر بر عهد خود وفادار باشد، چنان که حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام تا آخر به عهد خود با رسول الله صلى الله عليه وآله پای بند بود و خداوند سبحان در آیه بیست و سوم از سورۀ احزاب از این واقعیت خبر می دهد و می فرماید:(مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ؛)در بین مؤمنین مردانی هستند که بر پیمان و عهدی که با خداوند بسته اند صادقانه ایستاده اند و وفادارند.لذا خداوند سبحان بعد از آن به پیمان شکنان در صلح حدیبیه تذکر می دهد که این پیمان شکنی به زیان خود آن هاست.##### إخبار خداوند از بهانه تراشی جامانده هاخداوند در آیۀ شریفه مورد بحث از بهانه تراشی کسانی که از ابتدا با رسول اکرم صلى الله عليه وآله همراهی نکردند و گناه خویش را توجیه نمودند، خبر می دهد: (سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا .....)آنها که با پیامبر صلى الله عليه وآله همراهی نکردند، از همان گروه منافقان و مشرکانی بودند که به خدا گمان بد داشتند و معتقد بودند قریش که تشنۀ خون مسلمانان است، احدی از کاروان پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله را سالم نخواهد گذاشت.کفّار مکّه پیش از این بارها به مسلمانان حمله کرده بودند؛ جنگ احد و جنگ احزاب و ... را به راه انداخته بودند لذا دلیل همراهی نکردن اعراب با حضرت

رسول اکرم صلى الله عليه وآله این بود که می پنداشتند، در این سفر که مسلمانان بدون اسلحه و با لباس احرام با پای خود به طرف کفّار قریش می روند، هرگز جان سالم به در نخواهند برد.سورۀ مبارکۀ «فتح» که در صلح حدیبیه نازل شده و خدای تعالی پیش از آن که پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله در مسیر بازگشت با تخلف کنندگان برخورد کند و آن ها اظهار شرمساری و بهانه تراشی کنند؛ این واقعیت را به اخبار غیبی به رسول خود خبر می دهد و می فرماید:(سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا؛)به زودی اعرابی که از همراهی با رسول خدا صلى الله عليه وآله تخلف کرده و جا مانده اند، خواهند گفت اموال و خانواده های ما، ما را به خود مشغول کرد پس برای ما درخواست آمرزش کن.##### لغت شناسی «مخلّفون»«مخلّفون» یعنی جا مانده ها، مخلَّف در مقابل مقَّدم است. ⁽¹«مقدمون » کسانی هستند که جلوتر می روند و «مخلفون» کسانی هستند که پشت سر جا مانده اند، در قاموس قرآن می نویسد:)مخلّف: ( به صیغه مفغول کسی است که ترک شده و باز گذاشته شود. ⁽²⁾)##### لغت شناسی « أعراب »« أعراب » نیز به معنای عرب بدوی است ⁽³، بنابراین اعراب جمع عَرَب نمی باشد ⁽⁴⁾،)

بلکه جمع « عَرَب»، عُرْب است ⁽¹. خداوند سبحان می فرماید:)(الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ ؛ ⁽²⁾)اعراب [بادیه نشین ] کفر و نفاقشان شدیدتر است و به نا آگاهی از حدود و احکامی که خدا بر پیامبرش نازل کرده سزاوار ترند.مرحوم علامه مجلسی می نویسد.اعراب ساکنان بادیه هستند و برای آن (اعراب واحدی نیست و بر اعاریب جمع می شود. ⁽³⁾)پس « أعراب » به معنای عربِ بی فرهنگ و بادیه نشین است که در قرآن هم مذمت شده است. لذا روایت است که «عَلَيْكُمْ بِالسَّوَادِ الْأَعْظَم » ⁽⁴یعنی به شهرهای بزرگ بروید ⁽⁵⁾. در روستاها و شهرهای کوچک سکونت نکنید؛ چرا که مردم آن ها گرفتار مسائل خویش هستند.)##### بهانۀ اشتغال به مال و عیالبر اساس آیۀ شریفه، اعراب بادیه نشینی که وا نهاده شده و با رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله همراهی نکرده بودند، اشتغال به مال و عیال را بهانه کردند (شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا،)

در حالی که خدای متعال می فرماید:(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ؛ ⁽¹⁾)ای کسانی که ایمان آورده اید! اموال و فرزندانتان شما را بازی ندهند و شما را از یاد خدا غافل نکند و کسانی که چنین کنند؛ آنان همان زیان کارانند.##### لزوم همراهی مال و عیال در راه تعالی دینمال باید در خدمت دین باشد؛ فرزند و عیال باید در خدمت تعالی دینی باشند، نه این که انسان را از یاد خدا غافل کنند؛ چرا که در غیر این صورت نه تنها فاقد فایده مطلوب هستند بلکه به تصریح آیۀ شریفه انسان به واسطهٔ اشتغال به آنها و غفلت از خداوند متعال زیان کار خواهد بود. خدای متعال در موضعی دیگر می فرماید:(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ؛ ⁽²⁾)ای کسانی که ایمان آورده اید! مسلماً بعضی از همسران و فرزندانتان دشمن شما هستند. پس، از آن ها برحذر باشید.مال، اهل، قدرت، علم، ثروت، فهم، اراده، زیبایی و به طور کلّی هر نعمتی که ذات حضرت حق در اختیار انسان قرار داده است، همه برای حرکت به سوی کمالات است؛ اگر علمی که انسان می آموزد سبب ضلالت او شود و او با وجود بهره مندی از علم گمراه گردد ⁽³مسلماً چنین علمی، نعمت نبوده و بلکه نقمت است.)

اموال و سرمایه ای که باید در خدمت به سیر تکاملی الی الله و وسیله قرب به ذات مقدس حضرت حق باشد، اگر انسان را از مسیر کمال و تقرب الى الله خارج سازد؛ ⁽¹قطعاً وبال و خسران است.)اهلی که، لازم است مددکار انسان و در استخدام ترقی اعضاء خانواده باشند، اگر وسیلهٔ گمراهی خانواده و موجب سلب توفیق و آسایش والدین و برادران و خواهران خویش شوند، بدون تردید دشمن آدمی هستند؛ چنان که خدای سبحان در آیه ای که ذکر آن گذشت به این حقیقت تصریح فرموده است.##### ضرورت دوستی بر پایۀ ایمانهمین طور مؤمن باید کسانی را به عنوان دوست خود برگزیند که او را در مسیر اطاعت و بندگی خداوند و سعادت یاری رساند؛ نه اینکه مانع رشد و تعالی گردد و وی را به بیراهه دوزخ بکشاند.خدای متعال هم چنین دربارهٔ دوستان آدمی می فرماید:(الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ ؛ ⁽²⁾)در آن روز بعضی از دوستان صمیمی نسبت به یکدیگر دشمن هستند، مگر پرهیزکاران.

على بن ابراهیم قمی در تفسیر خویش ذیل این آیۀ شریفه، روایت کرده است:عَنْ عَلِيّ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَيْهِ قَالَ: فِي خَلِيلَيْنِ مُؤْمِنَيْنِ وَ خَلِيلَيْنِ كَافِرَيْنِ وَ مُؤْمِنٍ غَنِي وَ مُؤْمِنٍ فَقِيرٍ، وَ كَافِرٍ غَنِي وَ كَافِرٍ فَقِيرٍ فَأَمَّا الْخَلِيلَانِ الْمُؤْمِنَانِ فَتَخَالًا حَيَاتَهُمَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ تَبَاذَلَا وَ تَوَادًا عَلَيْهَا فَمَاتَ أَحَدُهُمَا قَبْلَ صَاحِبِهِ فَأَرَاهُ اللَّهُ مَنْزِلَهُ فِي الْجَنَّةِ يَشْفَعُ لِصَاحِبِهِ، فَقَالَ: يَا رَبِّ! خَلِيلِي فُلَانٌ كَانَ يَأْمُرُنِي بِطَاعَتِكَ وَ يُعِينُنِي عَلَيْهَا وَيَنْهَانِي عَنْ مَعْصِيَتِكَ فَثَبِّتْهُ عَلَى مَا ثَبَّتَنِي عَلَيْهِ مِنَ الْهُدَى حَتَّى تُرِيَهُ مَا أَرَيْتَنِي فَيَسْتَجِيبُ اللَّهُ لَهُ حَتَّى يَلْتَقِيَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَيَقُولُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ جَزَاكَ اللهُ مِنْ خَلِيل خَيْراً كُنْتَ تَامُرُنِي اللَّهِ وَتَنْهَانِي عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَ أَمَّا الْكَافِرَانِ فَتَخَالَّا بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ وَ تَبَادَلَا عَلَيْهَا وَ تَوَادًا عَلَيْهَا فَمَاتَ أَحَدُهُمَا قَبْلَ صَاحِبِهِ، فَأَرَاهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مَنْزِلَهُ فِي النَّارِ. فَقَالَ: يَا رَبِّ ! فُلَانٌ خَلِيلِي كَانَ يَأْمُرُنِي بِمَعْصِيَتِكَ وَ يَنْهَانِي عَنْ طَاعَتِكَ فَثَبِّتْهُ عَلَى مَا ثَبَّتَنِي عَلَيْهِ مِنَ الْمَعَاصِي حَتَّى تُرِيَهُ مَا أَرَيْتَنِي مِنَ الْعَذَابِ فَيَلْتَقِيَانِ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقُولُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ جَزَاكَ اللَّهُ مِنْ خَلِيلٍ شَرّاً كُنْتَ تَأْمُرُنِي بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ وَ تَنْهَانِي عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ، قَالَ: ثُمَّ قَرَأَ الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِين؛ ⁽¹⁾)از حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام روایت شده است: دربارۀ دو مؤمنی که با هم دوست صمیمی هستند و یکی فقیر و دیگری غنی است، و دو کافری که با هم دوست صمیمی هستند، یکی فقیر و دیگری غنی است، فرمودند:امّا دو مؤمنی که با هم دوست صمیمی هستند، زندگی خود را در طاعت خدا سپری می کنند. و عمر خود را در این راه صرف می کنند و بر این اساس با هم دوستی می کنند. بدین روی وقتی یکی از آن ها، پیش از رفیق خود می میرد،

خداوند منزل وی را در بهشت به او نشان می دهد؛ او برای دوستش شفاعت می کند و می گوید: پروردگارم دوست من فلانی همواره مرا به طاعت تو دستور می داد و بر این امر مرا یاری می کرد و مرا از معصیت تو نهی می کرد؛ پس چنان که مرا بر مسیر حق تثبیت نمودی، او را نیز بر این مسیر ثابت قدم کن تا آنچه را که به من نشان دادی به او هم عطا فرمایی.بدین ترتیب، خدا دعای او را مستجاب می کند، تا این که هر دو نزد خدای عزوجل با هم ملاقات می کنند و هر یک از آن دو به دوست خود می گوید: خداوند از ناحیۀ دوستت به تو جزای خیر دهد، تو بودی که مرا به طاعت خدا امر کردی و از معصیت خدا نهی نمودی.و امّا دو دوست کافر، زندگی خویش را در معصیت خدا می گذرانند و عمر خویش را در این راه صرف می کنند و بر این اساس با هم دوستی دارند، بدین روی وقتی یکی از آن ها پیش از رفیق خود می میرد و خداوند تبارک و تعالی منزل وی را در جهنم به او نشان می دهد، او می گوید: پروردگارم! دوست من فلانی همواره مرا به معصیت تو دستور می داد و از طاعت تو نهی می کرد؛ پس چنان که مرا بر مسیر گناهان تثبیت کردی او را نیز بر این مسیر ثابت قدم کن، تا آنچه را که از عذاب به من نشان دادی به او هم نشان دهی.بدین ترتیب آن دو در روز قیامت نزد خدای عز و جل با هم ملاقات می کنند و هر یک از آن دو، به دوست خود می گوید: خداوند از ناحیۀ دوستت به تو جزای سوء دهد، تو بودی که مرا به معصیت خدا امر کردی و از طاعت خدا نهی کردی. راوی می گوید: سپس امیر المؤمنین علیه السّلام این آیۀ شریفه را قرائت فرمودند: ﴿ الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ ؛ در آن روز بعضی از دوستان صمیمی نسبت به یکدیگر دشمن هستند، مگر پرهیزکاران.)سعدی می گوید:تا توانی بگریز از یار بد *** یار بد بدتر بود از مار بدمار بد تنها تو را بر جان زند *** یار بد بر جان و بر ایمان زند

خدای سبحان در موضعی دیگر در اهمیت رفیق و همراهی می فرماید:﴿ وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً * يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلاً ؛ ⁽¹⁾)و [به یاد آور] روزی را که ستم کار هر دو دست خود را به دندان می گزد و می گوید: ای کاش با رسول خدا راهی را برای خود انتخاب کرده بودم. ای وای بر من! کاش فلان را دوست خود نگرفته بودم. ⁽²)دوستی که به جای دعوت من به نماز و روزه و زیارت ائمه علیهم السَّلام، انسان را از نماز و روزه و زیارت نهی کند، قطعاً دشمن است.گر نشیند فرشته ای با دیو *** وحشت آموزد و خیانت و ریواز بدان جز بدی نیاموزی *** نکند گرگ پوستین دوزیو سعدی در شعر دیگری گفته است:گِلی خوشبوی در حمام روزی *** رسید از دست محبوبی به دستمبدو گفتم که مشکی یا عبیری *** که از بوی دلاویز تو مستمبگفتا من گلی ناچیز بودم *** ولكن مدتی با گل نشستمکمال همنشین در من اثر کرد *** وگرنه من همان خاکم که هستم

لذا حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله فرمودند:الْمَرْءُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ مَنْ يُخَالِل؛ ⁽¹)انسان بر دین دوست خویش است، پس هر یک از شما دقت کند که به چه کسی دوستی می کند.پسر نوح با بدان بنشست *** خاندان نبوتش گم شدسگ اصحاب کهف روزی چند *** پی نیکان گرفت و مردم شد ⁽²)##### لهو و لعب بودن زندگی دنیاروشن شد که دوستی باید بر مبنای ایمان باشد؛ چرا که اگر دوست انسان، او را به اطاعت خدا و وارد شدن به سیر بندگی ترغیب نکند؛ دوست واقعی نیست و دوستی که انسان را به معصیت خدا وادارد در حقیقت دشمن اوست.هم چنین معلوم شد که مال و اهلی که انسان را از راه خدا خارج کند و سبب انجام معصیت و نافرمانی حضرت حق شود و به سرپیچی از طاعت خداوند وا دارد، بدون تردید دشمن انسان است. بنابراین انسان نباید در بند مال و اهل و رفیق باشد و از یاد خدا غافل گردد؛ چرا که دنیا چیزی جز بازی و سرگرمی نیست. لذا می فرماید:(اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةً وَتَفَاخُرُ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرُ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلادِ؛ ⁽³⁾)بدانید که همانا زندگی دنیا، تنها بازی و سرگرمی و زینت تجمل پرستی و فخر فروشی میان شما و افزون طلبی در ثروت و فرزندان است. ⁽⁴)آری، اگر زندگی دنیا بازی و سرگرمی شود و انسان را از مقصد و مقصود باز دارد،

چیزی جز خسران و گرفتاری به عذاب الهی نیست. لذا حضرت امير المؤمنين علی علیه السَّلام می فرمایند:أَيُّهَا النَّاسُ إِنَ الدُّنْيَا دَارُ فَنَاءٍ وَالْآخِرَةُ دَارُ بَقَاءٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّكُمْ لِمَقَرِّكُم؛ ⁽¹)ای مردم! همانا دنیا دار فناء و آخرت دار بقاست. پس از محل گذر خویش برای محل استقرارتان توشه برگیرید.بر اساس کلام نورانی امیر کلام علیه السَّلام این دنیا محل گذر است و انسان باید از این گذرگاه برای محل استقرار خود توشه برگیرد و از آن بگذرد تا با دست پُر به مقصد برسد. در غیر این صورت اگر مشغول بازی و سرگرمی و زینت و تفاخر و تکاثر شود، در واقع نعمت های خدا را در مسیر مخالفت با او صرف کرده است.مؤمن باید بداند که در قیامت مال و اهل به کار او نخواهند آمد، خدای متعال در آیات بسیاری این حقیقت را به انسان گوشزد کرده است؛ از جمله این که می فرماید:(يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ * وَامِهِ وَأَبِيهِ * وَصَاحِبَتِهِا وَبَنِيهِ * لِكُلِّ امْرِي مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأَنَّ يُغْنِيهِ ؛ ⁽²⁾)در آن روز شخص از برادر خود می گریزد و از مادر و پدرش و از زن و فرزندانش؛ در آن روز برای هر کس گرفتاری ای هست که او را به خود مشغول می سازد.خداوند این حقیقت را مکرر بیان فرموده و این تکرار از اهمیت بسیار بالای مطلب حکایت دارد و به انسان گوشزد می کند که حبّ به پدر و مادر، حبّ به فرزند، حبّ به مال، حبّ به علم، حبّ به قدرت و ... همه و همه باید در طول حبّ خدای تبارک و تعالی و محبت حجّت های او یعنی محمد و آل محمد _ صلوات الله علیهم اجمعین _ باشد.

##### عذر بدتر از گناه «مخلفون»بهانۀ بازماندگان از همراهی رسول خدا صلى الله عليه وآله این بود که گفتند: ﴿شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا؛ یعنی اموال و اهل و عیال، ما را مشغول کرد. امّا بر اساس آنچه گذشت اگر اشتغال به اهل و مال انسان را از مسیر طاعت خدا خارج سازد، گناهی نابخشودنی است و موجب عذاب اخروی می گردد. لذا عذری که اعراب بادیه نشین ( مخلّفون ) می آورند، به تعبیر امروز، بدتر از گناه آنان بود.)در نقطۀ مقابل این منافقان، کسانی هستند که هیچ امری ایشان را از یاد خدا غافل نمی کند، خدای تعالی دربارۀ ایشان می فرماید:(رِجَالٌ لَّا تُلْهِيهِمْ تَجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ؛⁽¹⁾)مردانی هستند که نه تجارت و نه خرید و فروش آنان را از یاد خدا و بر پا داشتن نماز و پرداخت زکات غافل نمی کند. آن ها از روزی می ترسند که در آن روز دل ها و چشم ها زیر و رو می شود.آری، کسی که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشد، هرگز از یاد خدا غافل نمی شود، امّا آن کس که به خدا و روز قیامت ایمان نداشته باشد، مشغول مال و عیال خود شده و تنها به فکر منافع مادی خویش است. همچون اعراب بادیه نشینی که اشتغال به مال و اهل را بهانۀ عدم همراهی با رسول اکرم صلّی اللهُ علیه وآله قرار دادند و خداوند از حال آنان خبر داد که دروغ می گویند، ولی با این حال از حضرت رسول اکرم صلّی اللهُ علیه وآله درخواست خواهند کرد که برای آنان استغفار کند.بر اساس آیه شریفه توجیه و بهانهٔ تخلف کنندگان به گونه ای بود که حتی خود

آن ها نیز آن توجیه را قبول نداشتند؛ بلکه صرفاً لقلقۀ زبان بود و سخنی می گفتند که خود را حق به جانب نشان دهند.آن ها نه به خاطر اشتغال به اهل و مال، بلکه به خاطر ترس از مرگ و گمان بد به خدای متعال، رسول او را همراهی نکردند. امّا حتی اگر آن ها در گفتار خویش صادق هم بودند و حقیقتاً اشتغال به اهل و مال آن ها را از همراهی باز داشته بود، باز هم کارشان زیان بار و اشتباه بود.##### لزوم اقرار به گناه خویش###### اشارهروشن است که توجیه گناه و بهانه تراشی، هرگز موجب رهایی از عواقب خطاها و اشتباهات نمی شود و راه صحیح آن است که هرگاه انسان متوجه خطای خویش شد، بلافاصله از مسیر نادرست برگردد. لذا بندگان صالح و برگزیده خدای متعال هرگاه خطایی مرتکب می شدند و به آن خطا پی می بردند، هرگز بهانه تراشی نمی کردند و عذر نمی آوردند بلکه بلافاصله با اقرار و اذعان به خطای خویش توبه می کردند و ازخدا بخشش می طلبیدند.از پدر آموز ای روشن جبین *** ربنا گفت و ظلمنا پیش از این ⁽¹)رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ . ⁽²⁾)در این جا به ذکر نمونه هایی از رویکرد انبیاء نسبت به خطاهایشان می پردازیم.###### الف: حضرت یونس علیه السَّلام او اقرار به خطای خویشبر اساس تصریح قرآن کریم، حضرت یونس علیه السَّلام بعد از آنکه متوجه اشتباه خود شد،

بی آن که عذر و بهانه ای آورد، بلافاصله با اذعان به اشتباه خویش، از خدا طلب مغفرت کرد. خدای متعال داستان حضرت یونس علیه السَّلام را چنین بیان می فرماید:(وَذَا النُّونِ إِذ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَن لَّا إِلَهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ؛ ⁽¹⁾)و صاحب ماهی [حضرت یونس علیه السَّلام] را [به یاد آور ] هنگامی که خشمگین [از قوم خود، از نزد آنان] رفت و یقین داشت که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت، پس [وقتی ماهی او را بلعید] در میان آن تاریکی های متراکم صدا زد: خداوندا! جز تو معبودی نیست، تو منزه هستی! همانا من از ستمکاران بودم.در این آیۀ شریفه تصریح شده است: یونس علیه السَّلام یقین داشت که خداوند بر او سخت نمی گیرد، امّا وقتی در شکم ماهی گرفتار آمد، متوجه شد که حتی پیامبر خدا نیز چنان چه به خلق خدا رحم نکند، رحمت خداوند شامل حال او نمی شود؛ لذا به اشتباه خود پی برد.یونس علیه السَّلام خطای خود را پذیرفت و هرگز عمل خویش را توجیه نکرد و نگفت: قوم من کافر و مستحق عذاب بودند و من وظیفه خویش را انجام داده و آنان را دعوت کردم، امّا آن ها دعوت مرا نپذیرفتند و مرا تمسخر و اهانت و شماتت کردند.###### ب: عدم مجادله حضرت یونس علیه السَّلام با خدایونس علیه السَّلام با خدای خویش مجادله نکرد؛ چرا که بر اساس آموزه های وحیانی مجادله با همتراز نیز مردود است، تا چه رسد به مجادله با مقام والا آن هم خداوند سبحان که هیچ سنخیّتی بین آن ذات کبرایی با بنده اش نیست.لذا حضرت یونس علیه السَّلام بلافاصله با اقرار به یگانگی خدا و تنزیه او، خطای

خود را پذیرفت. چرا که قلب او تسلیم خدای متعال و مصداق کسانی بود که قرآن دربارۀ آن ها فرمود:(يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ * إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ؛ ⁽¹⁾)در آن روزی که مال و فرزندان سودی نمی دهد، مگر کسی که با قلب سلیم در پیشگاه خداوند حاضر شود.###### ج: تسلیم بودن حضرت اسماعیل علیه السَّلام و پرهیز از توجیه گری###### اشارهحضرت اسماعیل علیه السَّلام نیز در مقابل امر خداوند سراسر تسلیم بود. خدای متعال در قرآن کریم می فرماید:(فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَىٰ فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ ؛ ⁽²⁾)و هنگامی که با او به مقام کوشش و کار رسید، گفت: پسرم! من در خواب دیدم که تو را سر می بُرّم، پس تو رأی و نظرت چیست؟ گفت: پدرم! به هر چه دستور داری عمل کن که به خواست خداوند مرا از صابران خواهی یافت.اسماعیل ذبیح الله علیه السَّلام می توانست با این توجیه که پدرش امر به ذبح فرزند شده؛ امّا وی به قبول این کار امر نشده، از پذیرش فرمان الهی سر باز زند. ولی حتی لحظه ای به این توجیهات فکر نکرد و بی درنگ تسلیم بودن خود در برابر امر خدا را به پدر اعلام کرد.در مقابل پسر حضرت نوح علیه السَّلام به مجادله با پدر پرداخت و آن گاه که پدر او را

به سوار شدن بر کشتی فراخواند، در پاسخ گفت:(سَاوِيَ إِلَىٰ جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ؛ ⁽¹⁾)به زودی به کوهی پناه می برم که مرا از آب محافظت کند.آری! تفاوت مؤمن و کافر در همین تسلیم بودن است و میزان تسلیم بودن در برابر خداوند، در واقع درجهٔ ایمان شخص را تعیین می کند.###### اوج تسلیم در ليلة المبيتنقطۀ اوج قلّۀ تسلیم را در عمل حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام در لیلة المبیت می توان دید. آن گاه که رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله به ایشان فرمود: امشب چهل مرد با شمشیرهای برهنه از چهل قبیله قصد دارند مرا قطعه قطعه کنند و من موظف به هجرت هستم، پس تو باید در بستر من بخوابی تا به مدینه بروم.حضرت امیرالمؤمنین علیه السَّلام، بدون درنگ، بی آن که ذره ای نگرانی نسبت به نفس خویش داشته باشد، تسلیم امر الهی شد و خود را در ازای خشنودی و رضایت خداوند فروخت. بدون شک چنین امری، بدین کیفیت، هیچ نمونۀ دیگری ندارد.ثعلبی در تفسیر خود آورده است:در کتاب ها دیدم که همانا وقتی رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله اراده فرمود که هجرت کند، علی بن ابی طالب علیه السَّلام را برای ادا کردن دین ها و بازگرداندن امانت هایی که نزد ایشان بود به جای خود در مکّه گذاشت، شبی که به طرف غار خارج شد و در حالی که مشرکان خانه حضرتش را محاصره کرده بودند، به علی علیه السَّلام امر کرد که در رختخواب ایشان بخوابد و به ایشان فرمود: عبای سبز حضرمی مرا به خود بپیچ و در رختخواب من بخواب، پس اگر خدا بخواهد از ناحیۀ آنان، امر ناخوشایندی به تو نخواهد رسید.

بدین ترتیب (همان شبی که پیامبر صلى الله عليه وآله به غار رفتند علی علیه السَّلام به جای پیامبر صلّی اللهُ علیه وآله در بسترشان خوابید. خداوند تبارک و تعالی به جبرئیل و میکائیل علیه السَّلام وحی کرد (و فرمود): همانا من بین شما برادری برقرار کردم، و عمر یکی از شما را طولانی تر از دیگری قرار دادم، پس کدام یک از شما حاضر است برای بقا و حیات دوست خویش فداکاری کند و مقداری از عمر خویش درگذرد؟ پس هر یک از آن ها حیات و زندگی خود را انتخاب کردند.)خداوند متعال فرمود: آیا شما مانند علی بن ابی طالب علیه السّلام نیستید ؟ من بين او و محمّد صلَّی اللهُ علیه وآله برادری قرار دادم و علی علیه السَّلام در بستر پیامبر صلى الله عليه وآله خوابید، و ایثار نمود و جانش را فدای پیامبر صلى الله عليه وآله کرد.به سوی زمین بروید و او را از شرّ دشمنان محافظت کنید، بدین روی آن دو فرود آمدند و جبرئیل کنار سر و میکائیل در پایین پای حضرت امیر المؤمنين علیه السَّلام قرار گرفتند. جبرئیل گفت: خوشا به حال مثل تو ای پسر ابی طالب! خداوند فرشتگان را ندا داد (و به تو بر ملائکه مباهات می کند و در حالی که رسول خدا صلى الله عليه وآله به طرف مدینه حرکت می کرد، خداوند بر رسولش این آیۀ شریفه را در شأن علی علیه السَّلام فرستاد که: ﴿ وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ) . ⁽¹⁾

درخواست مغفرت «مخلفون» از پیامبر صلى الله عليه وآله

خداوند سبحان خبر می دهد: باز نهاده شدگان از اعراب جاهلی، علیرغم بهانه تراشی و توجیه اشتباه خود با این عذر که اموال و اهل و عیال، ما را به خود مشغول ساختند، از رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله درخواست و طلب مغفرت می کنند (فَاسْتَغْفِرْ لَنَا).

پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله نبی رحمت است و خداوند سبحان در سورۀ توبه فرموده است:

(وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا ) ؛ ⁽¹⁾

و اگر این ها هنگامی که به خود ستم کردند نزد تو می آمدند و از خداوند طلب آمرزش می کردند و رسول خدا هم برای آنها استغفار می کرد؛ قطعاً خداوند را توبه پذیر مهربان می یافتند.

بر اساس این آیۀ شریفه خطای گناه کاران در صورتی پذیرفته می شود که ابتدا از خدا طلب مغفرت کنند و سپس رسول خدا صلى الله عليه وآله نیز برای آنان استغفار کند؛ چرا که توحید بدون قبول رسالت معنا ندارد و قبول رسالت بدون پذیرش ولایت بی معناست.

عدم پشیمانی «مخلّفون » از گناه خویش

اشاره

امّا تخلّف کنندگان از همراهی با رسول خدا صلى الله عليه وآله، حقیقتاً پشیمان نبودند و در نزد خدا استغفار نکرده بودند، تا نبی رحمت هم برای آنان استغار کند تا آن که خدای کریم و غفور توبۀ آن ها را بپذیرد. (يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ).

استغفار تخلف کنندگان از همراهی پیامبر صلى الله عليه وآله، و صرفاً لقلقۀ زبان بود و به تعبیر حضرت امیر المؤمنین علیه السَّلام این گونه افراد «كالمستهزئ بالله و آیاته و رسله» ⁽¹⁾هستند؛ چرا که هنوز بر سر موضع خود و مشغول به گناه بوده و از کردۀ خویش نادم و پشیمان نبودند ولی در عین حال بر زبانشان استغفار است.

استغفار شرائطی دارد و اولین مرتبه از مراتب استغفار دست کشیدن از معصیت و ندامت شخص است، در حالی که باز نهاده شدگان هرگز نادم و پشیمان نبودند.

بی شک اگر متخلّفان به جای بهانه تراشی، حقیقتاً از کار خود پشیمان می شدند و توبه می کردند، رسول خدا صلى الله عليه وآله نیز برای آنان طلب مغفرت می کرد؛ چرا که محمّد و آل محمّد _ صلوات الله عليهم اجمعين _ مظهر رحمت الهی هستند. استاد بزرگوار نگارنده حضرت آية الله العظمی وحید خراسانی _ دام ظله _ می فرمودند:

حضرت سید الشهداء علیه السَّلام در لحظات آخر، هنگامی که میخواستند به میدان بروند به حضرت زینب علیها السَّلام فرمودند: خواهرم! جبّۀ قیمتی مرا بیاور (این غیر از پیراهن کهنه ای است که آن حضرت از خواهر گرامی خویش درخواست کرده بودند) تا از روی پیراهن کهنه بپوشم.

آن حضرت دربارۀ علّت این کار فرمودند: گروهی که به جنگ با من آمده اند به دنیا و مال دنیا طمع دارند، لذا خوب نیست کسی که مرا می کشد و برهنه می کند، دست خالی باز گردد، این جبّۀ قیمتی را می پوشم تا او هم غنیمتی ببرد.

آری، خاندان حضرت رسول صلَّی اللهُ علیه وآله خاندان کرم و جود و رحمت هستند و تردیدی نیست که نبیِ رحمت توبۀ کسانی را که واقعاً از عمل خود پشیمان شده باشند، می پذیرد.

اما خدای سبحان ضمن اخبار از بهانه تراشی آن ها، از درون آن ها نیز خبر می دهد:

(يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ) هرگز از عدم همراهی رسول اکرم صلى الله عليه وآله نادم و پشیمان نبودند و درخواست آنان از حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله برای طلب مغفرت، صرفاً لقلقه زبان بود و سخنی می گفتند که در دل آن را قبول نداشتند. یعنی نه به خاطر اشتغال به مال و عیال، بلکه به خاطر سوء ظنّ به خدا و رسول او، پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله را همراهی نکرده بودند و با بهانه کردن اشتغال به مال و عیال به جای اظهار ندامت، به دنبال توجیه گناه خود بودند.

قابل قبول نبودن بهانه تراشی ها

وقتی انسان از مشارکت در امر خیری امتناع می کند، برای توجیه تقصیر خویش بهانه های مختلفی می آورد. مثلاً می گوید: من گرفتار اهل و عیال خویش بودم، کارهای نیمه تمامی داشتم که باید انجام می شد، نمی توانستم زراعت و دام های خود را رها کنم و ... .

بدون شک این بهانه تراشی ها باطل و غیر قابل قبول است؛ چرا که همگان همواره گرفتار این قبیل اشتغالات هستند و چنان چه چنین بهانه هایی مورد قبول باشد، در این صورت هیچ کس نمی تواند در امر خیر مشارکت کند.

بدان؛ افرادی که با رسول اکرم صلى الله عليه وآله همراهی کردند بیکار و بدون مسئولیت نبودند، بلکه بیشتر آن ها نیز اهل و عیال داشتند و اموال و کارهایشان از رسیدگی بی نیاز نبود.

لذا اگر این امور دلیل قابل قبولی برای فرار از مسئولیت باشد، هیچ کس نباید با حضرت رسول اکرم صلى الله عليه وآله همراهی می کرد.

اگر ترک نماز اول وقت و جماعت به خاطر تداخل با ساعت کسب و کار موجه باشد، نباید کسی در مسجدها حاضر شود، چراکه بی شک کسانی که صفوف جماعت را در مساجد تشکیل می دهند، کار و زندگی و خواب و اهل و عیال دارند.

بهانه تراشی بر توجیه خطا از حبایل شیطان

روشن است که بهانه تراشی برای توجیه خطا به نوعی نشانهٔ عدم پشیمانی است. کسی که به جای استغفار، خطای خود را توجیه می کند، در واقع خود را گناه کار نمی داند و خطایش را نپذیرفته بلکه آن را توجیه می کند و موجه جلوه می دهد، لذا توبه برای چنین کسی بی معناست.

معمولاً انسان ها وقتی کار زشتی انجام می دهند یا مرتکب جرمی می شوند و عملکرد بدشان آن ها را گرفتار می سازد، با عذر تراشی در صدد دفع پیامدهای عمل و عواقب سوء آن بر می آیند و عمل زشتی را که مرتکب شده اند و یا عمل خیری را که ترک کرده اند، توجیه می کنند.

توجیه عمل و عذر تراشی به جای عذرخواهی، از حبائل شیطان است که در موارد بسیاری انسان را گرفتار می سازد؛ افرادی که برای کارهای بد خود وجهی می تراشند، در واقع خود را از هرگونه قصور و تقصیر مبرّا می دانند و خود را گناه کار نمی بینند و عملشان را نیز ناپسند و زشت نمی شمارند.

در نتیجه به راحتی عمل زشت خود را تکرار می کنند؛ بی آنکه وجدانِ بیدار و نفس لوّامه، آن ها را سرزنش و دچار عذاب وجدان کند؛ یا ایمان و تقوا، آنان را از عمل زشتشان باز دارد.

چنین کسانی معمولاً در صدد جبران مافات و استغفار و توبه بر نمی آیند، بلکه سایر اعمال زشت و ناپسند خود را نیز توجیه می کنند و مستغرق در مناهی و گرفتار در منجلاب معاصی می گردند. در نتیجه عذر تراشی و توجيه خطاء امری بسیار ناپسند است و از حبائلی است که اگر شیطان کسی را بدان گرفتار نماید، خلاصی وی از آن کار، بس دشوار است.

شیطان اولین توجیهگر خطا

توجیه خطا و گناه همان عاملی است که شیطان را از رحمت خدا دور کرد. خداوند متعال داستان توجیه شیطان را چنین بیان می کند:

قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ ؛ ⁽¹⁾ خداوند به او فرمود: در آن هنگام که تو را به سجده (بر آدم علیه السَّلام) امر کردم چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟ (شیطان) گفت: من از او بهتر هستم، تو مرا از آتش آفریدی و او را از گل خلق کردی.

شیطان به جای توبه و استغفار، خطای خود را توجیه کرد و گفت نار از طین برتر است و سجدۀ نار بر طین معنا ندارد. لذا چون شیطان درصدد توجیه و مجادله بر آمد، از رحمت خدای سبحان دور شد و خداوند خطاب به وی فرمود: فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِیمٌ ⁽²⁾پس از آن بیرون رو که تو رانده شده ای از درگاه ما.)در مقابل حضرت آدم علیه السَّلام به جای توجیه، خطای خویش را پذیرفت و سر تسلیم فرود آورد. خدای تعالی فرمود:(وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَن تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُّبِينٌ * قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ؛ ⁽³⁾)پروردگارشان آن ها را ندا داد که: آیا شما را از آن درخت نهی نکردم؟! و نگفتم که شیطان برای شما دشمنی آشکار است؟

گفتند: پروردگارا! ما به خود ستم کردیم و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی قطعاً ما از زیان کاران خواهیم بود.آری، آدم علیه السَّلام اشتباه خود را توجیه نکرد و عناوین دیگری برای کار خود نیاورد؛ امّا شیطان در صدد توجیه و مجادله برآمد. لذا توجيه خطا حالت شیطانی است و مؤمن هرگز نباید در صدد توجیه خطای خود بر آید، بلکه باید با قبول اشتباه خود توبه کند و در صدد جبران بر آید.اما تخلف کنندگان از همراهی با حضرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله، راه شیطانی را در پیش گرفتند و در صدد توجیه بر آمدند و بهانه تراشی کردند. (شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا ....)##### نفع و ضرر بندگان تحت ارادۂ خداوندخداوند سبحان بعد از اخبار از بهانه تراشی تخلف کنندگان، به پیامبر اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله می فرماید: وقتی آن ها بهانه آورده و کار خود را توجیه کردند به آن ها بگو: «چه کسی می تواند در مقابل خداوند سبحان به شما چیزی بدهد و مالک چیزی برای شما باشد؟ اگر خدا بخواهد ضرر یا نفی به شما برساند چه کسی می تواند در مقابل او بایستد؟». (قُلْ فَمَن يَمْلِكُ لَكُم مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا.)آری، به راستی اگر خداوند اراده کند به کسی نفعی برساند، هیچ کس نمی تواند مانع از رسیدن نفع به وی شود؛ حتی اگر تمام خلایق برای ممانعت از آن جمع شوند. هم چنین اگر خدا بخواهد به کسی ضرری برساند و تمام خلق برای پیشگیری از ضرر جمع بشوند، هرگز نمی توانند مانع از اراده خدا شوند.خدای متعال در موضعی دیگر می فرماید:(وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ؛ ⁽¹⁾)

و اگر خدا به واسطه کیفر گناه و یا امتحان به تو زیانی رساند، هیچ کس جز خود او آن را بر طرف نخواهد ساخت و اگر ارادۀ خیری برای تو کند، هیچ کس مانع احسان او نخواهد بود، آن را به هر کس از بندگانش که اراده کند می رساند و او آمرزنده مهربان است.خداوند سبحان در آیه ای دیگر خطاب به رسول اکرم صلى الله عليه وآله می فرماید:(قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّل الْمُؤْمِنُونَ؛ ⁽¹⁾)بگو ای پیامبر: هیچ حادثه ای برای ما رخ نخواهد داد، مگر آنچه را که خدا برای ما نوشته و مقرر فرموده است، او سرپرست و یاور ماست، و مؤمنان باید فقط بر خداوند توکل کنند.##### نفع و ضرر و مرگ و حیات تحت ارادۂ حیّ سبحانخدای سبحان، در آیۀ مورد بحث، در حقیقت یادآوری می کند که تخلف کنندگان به خاطر ترس از مرگ با حضرت رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله و همراهی نکردند، لذا به رسول خویش می فرماید که آن ها را به سلطنت على الاطلاق خداوند توجه دهد و یادآوری کند که نفع و ضرر بندگان تحت ارادۀ اوست و اگر ارادۀ او به مرگ کسی تعلق گیرد، احدی نمی تواند مانع مرگ وی شود و جلوی تحقق ارادۀ الهی را بگیرد. چنان که در آیه ای دیگر فرموده است:(أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِككُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنتُمْ فِي بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ ؛ ⁽²⁾)هر جا که باشید مرگ شما را در می یابد، هر چند در برج های استوار قرار گرفته باشید.

پیش از آیۀ مورد بحث نیز در دو آیه از سورۀ «فتح» فرموده بود: ﴿وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ تا به مؤمنان یادآوری کند: هیچ امری از تحت سلطنت و ارادۀ او بیرون نیست و همه لشکریان آسمان ها و زمین از برای اوست. امّا تخلف کنندگان هرگز به این حقیقت باور نداشتند و به خدا بد گمان بودند.)آن کس که با تمام وجود به سلطنت مطلقۀ پروردگار ایمان داشت، حضرت امير المؤمنین علیه السَّلام بود که چون آهنگ نبرد می نمود تهلیل و تکبیر بر زبان می راند و می فرمود:أيّ يوميّ من الموت افرّ *** يوم ما قدر أم يوم قَدر؟به کدامین دو روز خویش از مرگ بگریزم؟ آن روز که مرگ مقدر نشده یا آن روز که مرگ مقدر گشته است؟ ⁽¹)و نیز روایت است که در جنگ نهروان به حضرتش عرض شد: به جا و مناسب بود که از خود محافظت می کردید و آن حضرت در پاسخ، همین شعر را قرائت فرمود. ⁽²)##### ناتوانی بشر در تأخیر مرگ###### اشارهآری، اگر مرگ انسان مقدّر شده باشد هر کجا که برود، مرگ او را فرا خواهد گرفت؛ (إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ و در روزی که مرگش در آن تقدیر نشده باشد، از هر معرکه ای جان سالم به در خواهد برد.)بزرگمهر حکیم سرود:از مرگ حذر کردن، دو روز روا نیست *** روزی که قضاء باشد، روزی که قضاء نیست

روزی که قضاء باشد، کوشش نکند سود *** روزی که قضاء نیست، در او مرگ روا نیستبه راستی هیچ کس در قبال خدا مالک چیزی نیست و نمی تواند حتی برای لحظه ای مقدرات را تغییر دهد، یا ذرّه ای از نعمتی را که خدا از کف او بیرون کرده بازگرداند، یا از مرضی که برای وی مقرر شده، مانع گردد و یا ثانیه ای مرگ او را به تأخیر اندازد! اگر زمان مرگ کسی فرا رسد، چه عاملی می تواند انسان را از مرگ حفظ کند؟هیچ یک از سلاطین قدرتمند که دژهای مستحکمی ساخته و محافظان پر قدرتی استخدام کرده بودند، نتوانستند از مرگ فرار کنند. لذا غیر مؤمنان راه را گم کرده اند و خیال کردند که رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله و همراهان او به دست کفّار قریش کشته خواهند شد، غافل از این که همۀ امور به ارادۀ خداوند است. خدای متعال می فرماید:(قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛⁽¹⁾)بگو خدایا! ای فرمانروای هستی! فرمانروایی را به هر کس که خواستی می دهد و از هر کس که بخواهی می گیری و هر کس را که خواستی عزت می دهی و هر کس را که بخواهی خوار می کنی. همۀ خیر به دست توست همانا تو بر هر امری قادر هستی.آری! عزّت و ذلت دست اوست، حیات و ممات در دست اوست، سلطنت دست اوست، همه چیز در کف با کفایت اوست و احدی از تحت قدرت و ارادۀ او خارج نیست و هر چه به انسان برسد با ارادۀ اوست.از این روی در دعای هفتم از صحیفه سجادیه می خوانیم:فَلَا مُصْدِرَ لِمَا أَوْرَدْتَ وَ لَا صَارِفَ لِمَا وَجَّهْتَ، وَلَا فَاتِحَ لِمَا أَغْلَقْتَ،

وَلَا مُغْلِقَ لِمَا فَتَحْتَ وَ لَا مُيَسِّرَ لِمَا عَسَّرْتَ، وَ لَا نَاصِرَ لِمَنْ خَذَلْت؛پس برای آنچه که تو وارد آورده ای باز گرداننده ای نیست و برای آنچه که تو روانه کرده ای دفع کننده ای نیست و آن دری را که تو بسته ای کسی نمی تواند بگشاید و آن در را که تو گشوده ای کسی نمی تواند ببندد و کسی را که تو به رنج انداخته ای کسی نمی تواند به راحتی برساند و آن کسی را که تو خوار کنی کسی نمی تواند او را عزیز گرداند.پس برای آنچه که تو وارد آورده ای بازگرداننده ای نیست و برای آنچه که تو روانه کرده ای دفع کننده ای نیست و آن در را که تو بسته ای کسی نمی تواند بگشاید و آن در را که تو گشوده ای کسی نمی تواند ببندد و کسی را که تو به رنج انداخته ای کسی نمی تواند به راحتی برساند و آن کسی را که تو خوار کنی کسی نمی تواند او را عزیز گرداند.###### ترس؛ عاملی بازدارندهترس، انسان های سست ایمان را از مشارکت در کارهای خیر باز می دارد. به عنوان مثالی روشن: ترس موجب بخل می شود؛ زیرا بخیل به خاطر ترس از کم شدن اموالش، انفاق نمی کند و این نشانه عدم ایمان اوست. چرا که خدای سبحان به صراحت می فرماید:(قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُم مِن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ؛ ⁽¹⁾)بگو: پروردگارم روزی را برای هر کس اراده کند گسترش می دهد و برای هر کس بخواهد تنگ می سازد و هر چیزی را (در راه خداوند انفاق کنید پس او عوضش را می دهد و او بهترین روزی دهندگان است.)

اما بخیل به این کلام خدا ایمان ندارد. همین طور در مورد آیۀ شریفه ترس، سبب ترک جهاد، ترک امر به معروف و نهی از منکر و سایر وظایف شد. در حالی که مؤمنان باید با توکل به خدا راه حق را بپیمایند، نه این که به خاطر ترس و برای حفظ جان و حفظ مال از حق اجتناب کنند. لذا فرمود: ﴿ فَمَن يَمْلِكُ لَكُم مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا.)##### آگاهی خداوند از اعمال نهان و آشکارخدای تبارک و تعالی در آخر آیۀ شریفه یادآور می شود که او از تمام اعمال بندگان آگاه است؛ ﴿ بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرَ.)هم چنین او از آنچه که بندگان در دل نهان کرده اند، خبر دارد؛ چنان که در همین آیۀ شریفه از افکار و نیّات تخلف کنندگان از همراهی رسول خدا صلَّی اللهُ علیه وآله خبر داد. خدای سبحان در آیه ای دیگر می فرماید:(وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنفُسِكُمْ؛ ⁽¹⁾)و بدانید که قطعا خداوند آنچه را در دل های شماست می داند.و نیز می فرماید:(وَإِن تُبْدُوا مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ؛ ⁽²⁾)و اگر آنچه را در دل دارید آشکار سازید یا پنهان کنید، خداوند شما را بر طبق آن محاسبه می فرماید.هم چنین فرموده است:(يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ؛ ⁽³⁾)

خداوند حرکت چشم ها که به خیانت می چرخد و نیز آنچه را در سینه ها پنهان می دارند آگاه است.##### بندگی در سایه سار بیعت با خاندان رسالت علیهم السّلامعلاوه بر ترغیب شرع، عقل نیز حکم می کند که باید هر کسی با رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله بیعت کند و مطیع و فرمانبردار آن حضرت و اهل بیت مطهر ایشان _ صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین _ باشد. همچنین لازم است هر لحظه بیعت خویش را با محمّد و آل محمد _صلوات الله عليهم اجمعين _ تجدید کنیم.مراقب باشیم که هرگز این پیمان نقض نشود، تا مبادا جزء ناکثین قرار گیریم؛ یعنی هم چون کسانی که در مدینه با امیر المؤمنین علیه السّلام بیعت کردند و در بصره پیمان شکستند و جنگ جمل را علیه حضرتش به راه انداختند. هرگز از عدالت و مسیر مستقیم تجاوز نکنیم؛ هم چون قاسطین که در صفین در مقابل امير المؤمنين ایستادند، و مبادا از گروه مؤمنین و مسلمین خارج شویم؛ همچون مارقین که با خروج از مسلمین، جنگ نهروان را به راه انداختند.باید از فرصت ها استفاده کرد، استقامت بر طریق حق و هدایت داشت و کوشش در انجام فرائض و اعمال صالح نمود که حضرت امام هادی علیه السّلام می فرمایند:النَّاسُ فِي الدُّنْيَا بِالْأَمْوَالِ، وَ فِي الْآخِرَةِ بِالْأَعْمَالَ؛ ⁽¹)جایگاه مردم در دنیا به مال آن ها بستگی دارد و در آخرت به اعمال آن ها.هنگامی که شخص این دیار فانی را ترک کرده و راهی سفر آخرت می شود، اهل دنیا از اموال و ما ترک او می پرسند، و اهل آخرت از اموال و دارایی های اخروی او سؤال می کنند.

حضرت امام هادی علیه السّلام هم چنین فرمودند:الدُّنْيَا سُوقُ رَبِحَ فِيهَا قَوْمٌ وَ خَسِرَ آخَرُونَ؛ ⁽¹)دنیا بازار است، گروهی در آن سود می کنند و گروه های دیگر زیان می بینند.بر همین اساس خدای سبحان همۀ گروههای انسان ها را ضر ر کرده می شمارد مگر آن هایی که اعمال صالح انجام داده اند و می فرماید:(إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ؛ ⁽²⁾)انسان ها همه در زیان هستند. مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند و یکدیگر را به حق و ثبات سفارش نموده و نیز یکدیگر را به شکیبایی و صبر توصیه کرده اند.### آیۀ دوازدهم#### اشاره(بَلْ ظَنَنتُمْ أَن لَن يَنقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنتُمْ قَوْمَا بُورًا ؛)بلکه [علت همراهی نکردن شما با رسول خدا صلى الله عليه وآله این بود که] شما گمان کردید که پیامبر و مؤمنان [کشته خواهند شد و] هرگز به سوی خانواده های خویش بر نمی گردند و این [گمان نادرست] در دلهای شما زینت یافته بود و شما گمان بد کردید (در دام شیطان واقع شدید و هلاک شدید.)

#### به چه دلیل پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله را یاری نکردند؟##### اشارهخدای تعالی در این آیۀ شریفه تصریح می کند: دلیل اصلی عدم همراهی تخلف کنندگان با پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله این بود که آن ها بر این باور بودند که حضرت رسول صلى الله عليه وآله و همراهانش هرگز باز نخواهند گشت. چنان که گذشت تخلف کنندگان پیش خود می پنداشتند که مسلمین با پای خود به طرف مکّه حرکت می کنند و حال آن که کفّار مکّه سر سخت ترین دشمنان آن ها هستند و پیشتر جنگ هایی هم چون احد و احزاب را علیه مسلمانان به راه انداختند.لذا در این موقعیت که مسلمین بدون سلاح جنگی و با لباس احرام به مکّه رفته اند، آن ها هرگز فرصت را از دست نداده و همۀ مسلمانان را قتل عام می کنند. امّا حتی اگر این تحلیل و باور آن ها درست هم بود، باز می بایست با رسول اکرم صلى الله عليه وآله همراهی و از ایشان حمایت نموده و جان خود و اهل و عیالشان را فدای اسلام می کردند.##### شیطان و پیرایش گناهامّا خداوند سبحان می فرماید: گمان بد تخلف کنندگان در دل های آنان آراسته و زینت شد. باید توجه داشت آن کس که کارهای بد و نادرست را برای انسان تزئین می کند شیطان است، خدای متعال در آیات متعددی به این حقیقت تصریح کرده و فرموده است:﴿وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ؛ ⁽¹⁾)و شیطان آنچه را که انجام می دادند در نظر آن ها تزیین کرد.و نیز می فرماید:﴿ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ؛ ⁽²⁾)

و شیطان اعمال آنان را برایشان تزئین کرد و آنان را از راه (صحیح و درست بازداشت.)اگر انسان با فطرت پاک الهی ⁽¹به اعمال بد خود نظر کند، بی شک خبط و خطا و زشتی کار خویش را می بیند، ولی شیطان کار زشت او را تزئین کرده و برای او زیبا و بی عیب و نقص جلوه می دهد.)##### سوء ظنّ به خدا، نشانه شرک و نفاقپیشتر در آیۀ ششم یادآور شدیم که منافقان و مشرکان اعمّ از زن و مرد؛ همان کسانی هستند که به خدا گمان بد دارند و خداوند آن ها را عذاب خواهد کرد. در این آیۀ شریفه به صراحت بیان می کند: تخلف کنندگان از همراهی با حضرت رسول صلَّی اللهُ علیه وآله، همان کسانی هستند که به خدا گمان بد داشتند و سبب همراهی نکردن آن ها با رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله نیز، همین سوء ظنّ به خدای سبحان بود.آن ها گمان می کردند خدا قدرت ندارد تا از رسول خویش و همراهان ایشان دفاع کند، در حالی که خدای متعال به صراحت می فرماید:﴿إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا؛ ⁽²⁾)همانا خداوند از کسانی که ایمان آورده اند. دفاع می کند.

آن ها به جهت سوء ظنّ باور نداشتند که (إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ ⁽¹⁾و به (فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ) ⁽²⁾ایمان نداشتند. سوء ظنّ، امر بسیار مذمومی است به ویژه در مورد خداوند سبحان که نشانۀ نفاق و شرک آدمی بوده و از بزرگ ترین گناهان است. بر همین اساس حضرت امام رضا علیه السَّلام می فرماید:

أَحْسِنِ الظَّنَّ بِاللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ أَنَا عِنْدَ ظَنِ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ بِي إِنْ خَيْراً فَخَيْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرًا؛ ⁽³⁾

به خدا گمان خوب داشته باشید، چرا که همانا خدای عز و جل می فرماید: من کنار گمان بندۂ مؤمنم نسبت به خودم ایستاده ام، اگر چنان چه گمان او خوب باشد به او خیر عطا می کنم و اگر گمان او به من بد باشد او دچار شرّ و بدی می شود.

لازم به ذکر است در این مقوله، ذیل آیۀ ششم از همین سوره که فرمود: « الظَّانِینَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ)؛ به تفصیل مطالبی ارائه شد.

شقاوت به خاطر سوء ظنّ به حجت های خدا

سوء ظنّ به حجّت های خداوند سبحان، هم چون گمان بد به خدا سبب شقاوت می شود. برای نمونه می توان به داستان اشقى الاشقياء اشاره کرد؛ حضرت امير المؤمنین علیه السَّلام بعد از ضربت خوردن با رأفت و رحمت خطاب به ابن ملجم فرمود:

آیا من برای تو پیشوای بدی بودم که این گونه ( با شمشیر ) به من جزا دادی ؟!

آیا من نسبت به تو مهربان و دلسوز نبودم و تو را بر دیگران مقدم نکرده بودم و با تو به نیکی رفتار نکردم و بخشش به تو را افزون نداشتم ؟

آیا چنین نبود که دربارهٔ تو، مطالبی گفته می شد و با این حال من راه تو را باز گذاشتم و با عطای خویش به تو نفع رساندم؟ در حالی که قطعاً می دانستم ناگزیر تو قاتل من هستی و لیکن امید داشتم به سبب این نیکی ها خداوند متعال تو را پشتیبانی کند، تا از حرکت در مسیر هلاکت بازگردی، ولی شقاوت بر تو غلبه کرد و مرا به قتل رساندی؛ ای بدبخت ترین بدبخت ها.

پس (در این هنگام) اشک از چشمان ابن ملجم _ لعنت الله عليه _ جاری شد و گفت : ای امیر المؤمنین! آیا تو می توانی کسی را که در آتش است، نجات دهی؟ ⁽¹⁾

آری، آنچه عبدالرحمان ابن ملجم را أشقی الاشقیاء کرد؛ همانا نتیجۀ سوء ظنّ او به حجت خدا بود که محبت های امیر المؤمنین علیه السّلام را با ضربت شمشیر و کشتن حضرتش پاسخ داد و تا لحظۀ آخر نیز باور نداشت که حضرت امير المؤمنين می تواند بندگان خدا را شفاعت کند و آن ها را به فضل و رحمت الهی از آتش و عذاب دوزخ نجات دهد. او ایمان نداشت که امیرالمؤمنین علیه السَّلام قسیم نار و جنت است:

عليّ حبه جنّه *** قسيم النار و الجنه

وصيّ المصطفى حقّا *** امام الإنس و الجن ⁽²⁾

قوم هالک

تخلف کنندگان از همراهی با رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله نیز به خاطر سوء ظنّ به خدای متعال،

مرتکب چنین اشتباهی شدند (وَ ظَنَنتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ) و این بدگمانی در دل آن ها آراسته شد، لذا خداوند آن ها را (قَوْمَا بُورًا ) معرفی می کند.

معنای «قوم بور»

«بور» جمع «بائر» و به معنای هالک است در مجمع البحرین می نویسد:

(كُنتُم قَوْمَا بُورًا) ؛ « شما قوم بور بودید »؛ یعنی هالک بودید. «بور» از بوار به فتح باء به معنای هلاک می باشد و از همین باب است: «بار فلان» به معنای فلانی هلاک شد و «أباره اللهُ »؛ یعنی خداوند او را هلاک کند. ⁽¹⁾

امّا برخی لغت پژوهان معتقدند: ریشۀ واژۀ «بُور» به معنای «خسران شدیدِ مشرف به نابودی و هلاکت است» ⁽²⁾بر این اساس معنای آیۀ شریفه مورد بحث این است: شما زیان کار، و در شرف هلاکت هستید. در آیه دیگری از قرآن نیز «بوار» به این معنا به کار رفته است. خدای سبحان می فرماید:

(أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ ﴾؛ ⁽³⁾

آیا ندیدی کسانی را که نعمت خدا را به کفران تبدیل کرده و قوم خود را به سرای زیان کاران، و نیستی کشیده اند.

قوم زیان کار و دوری از حجج الهی علیهم السّلام

برخی گفته اند: «بور» در آیۀ مورد بحث مصدر و به معنای اسم فاعل؛ یعنی ضرر کننده است، وَكُنتُمْ قَوْمَا بُورًا یعنی: شما گروه زیان کار و ضرر کننده هستید.)

بدون تردید؛ هر کس لحظه و آنی از پیامبر و اهل بیت پیامبر _ صلوات الله عليهم اجمعين _ فاصله بگیرد، قطعاً زیان کار است؛ لذا ائمه علیهم السّلام به شیعیان توصیه می کردند که هیچ گاه از امام خویش غافل نشوید و به تعبیر دیگر روی برنگردانید که موجب انحراف و انحطاط فرد شده و ایمان به خداوند را متزلزل می کند.در همین راستا از حضرت زین العابدین علیه السّلام ما در صلوات شعبانیه وارد شده است:اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْفُلْكِ الْجَارِيَةِ فِي اللُّجَجِ الْغَامِرَةِ يَأْمَنُ مَنْ رَكِبَهَا وَ يَغْرَقُ مَنْ تَرَكَهَا الْمُتَقَدِّمُ لَهُمْ مَارِقٌ وَالْمُتَأَخِّرُ عَنْهُمْ زَاهِقٌ وَاللَّازِمُ لَهُمْ لَاحِق؛ ⁽¹)خدایا! بر محمد و خاندان محمد دورد فرست، کشتی روان در اقیانوس های عمیق، هر که به آن توسّل جوید ایمنی یابد و هر که آن را رها کند، غرق شود، هر که از ایشان پیش بیفتد از دین خارج است و هر کس که از ایشان عقب بماند نابود است و هر کس که همراه ایشان باشد به حق ملحق است.این کلام، تعبیری دیگر از حدیث شریف نبوی صلى الله عليه وسلم است که:إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ مَنْ رَكِبَ فِيهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِق؛ ⁽²)همانا این است و جز این نیست که مثل اهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوح است، هر کس در آن سوار شود( بهره مند از ولایت آنان باشد نجات می یابد و هر کس از آن تخلّف کند غرق می شود.)پس مؤمنان در هیچ حالی نباید از اهل بیت علیهم السّلام روی برگردانند و لحظه ای از ایشان فاصله بگیرند، چرا که خداوند نزدیک بودن به آن بزرگواران را

مایۀ رحمت مؤمنان قرار داده است. چنان که در زیارت قبور ائمه بقيع علیهم السّلام عرضه می داریم:وَ ضَلَّ مَنْ فَارَقَكُمْ وَ فَازَ مَنْ تَمسَّكَ بِكُمْ وَ آمَنَ مِنْ لَجَأَ إِلَيْكُم؛ ⁽¹)و گمراه شد هر آن کس که از شما جدا گردید و رستگار شد آنکه به شما تمسک جست و در امان ماند هر که به شما پناه آورد.لذا رسول اکرم صلى الله عليه وآله که به حکم قرآن ﴿ مَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى است؛ یعنی هرگز از روی هوای نفس سخن نمی گوید و فرمایشات ایشان چیزی نیست جز آنچه از وحی تلقی کرده اند، به جناب عمّار فرمودند: اگر روزی دیدی، همۀ خلق به یک سمت می روند و علی بن ابی طالب به سمت دیگری می رود، بدان که حق با علی علیه السّلام است و از او تخلّف نکن و همراه علی علیه السّلام باش که: ⁽²⁾که:)عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِيَّ يَدُورُ حَيْثُمَا دَارِ. ⁽³)امّا پس از رحلت پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم قاطبه مسلمین از همراهی با امیر المؤمنين علیه السّلام و تبعیّت از ایشان تخلّف کرده و حضرتش را تنها گذاشنتد و به دستورات و سفارشات رسول اکرم صلى الله عليه وسلم و تمسک و پیروی از حقیقت دین پشت کردند که آنان قهراً از مصادیق (وَكُنتُمْ قَوْمَا بُورًا خواهند بود.)

### آیۀ سیزدهم#### اشاره(وَمَن لَمْ يُؤْمِن بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَعِيرًا؛ و کسی که به خدا و رسول او ایمان نیاورده، [اهل دوزخ است و ] ما برای کافران آتشی سوزان فراهم ساختیم.

آتش برافروخته، جزای کافران

خدای متعال پیشتر در آیه یازدهم یادآوری کرد که نفع و ضرر بندگان و نیز مرگ و حیات آدمی تحت اراده و در اختیار خداوند است. بر این اساس اوست که به بندگان روزی می رساند و از امور بندگان آگاه است، اوست که بر حفاظت و دفاع از بندگان قدرت دارد و به حکمت خویش امور بندگان را تدبیر می کند.

امّا به تصریح خداوند سبحان در آیات قبل تخلف کنندگان از همراهی با رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله به این حقیقت باور نداشتند و خیال می کردند که خداوند از رسول خویش و مؤمنان حفاظت نخواهد کرد و آنان به دست مشرکان کشته خواهند شد.

خدای متعال بعد از سرزنش تخلف کنندگان به خاطر این گمان بد، در این آیه شریفه تأکید می کند که این سوء ظنّ نتیجه عدم ایمان به خدا و رسول اوست و هرکس به خدا و رسول ایمان نداشته باشد کافر است و خداوند برای کافران آتشی فروزان فراهم ساخته است.

معنای «سعیر»

«سعير» جمع «سُعُر» یعنی بر افروخته شدن چیزی و بالا آمدن آن است، بدین جهت به آتشی که زبانه می کشد و بالا می آید «سعیر» گفته می شود ⁽¹⁾.

خدای تعالی می فرماید:

(وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ)؛ ⁽¹⁾

و آن هنگام که دوزخ برافروخته شود.

«سعير» علاوه بر معنای وصفی، یکی از اسامی دوزخ است و تعبیر به «اصحاب السعیر» بیانگر همین مطلب می باشد. قرآن کریم می فرماید:

(وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِى أَصْحَابِ السَّعِيرِ * فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ)؛ ⁽²⁾

آن ها می گویند: اگر ما گوش می دادیم یا تعقل می کردیم هرگز در زمرۀ اصحاب آتش نبودیم. این جا است که به گناهشان اعتراف می کنند، پس باید اهل دوزخ از رحمت خدا دور باشند.

آیۀ چهاردهم

اشاره

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا ) ؛

و فرمان روایی و مالکیت آسمان ها و زمین تنها از آنِ خداوند است، هر کس را که بخواهد، و شایسته بداند می آمرزد و هر کس را که بخواهد، عذاب می کند و خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.

مالکیت تامّه و سلطنت قاهرۀ خداوند

اشاره

خداوند سبحان در این آیۀ شریفه همۀ مطالب پیشین را ختم می کند و به

تخلّف کنندگان یادآور می شود که عدول آن ها از رسول اکرم صلَّی اللهُ علیه وآله و عدم توجه به فرامین وی چه بسا موجب تعذيب الهى و سوء عاقبت آنان گردد چگونه ممکن است که شخص با وجود تعقل و تفکر به خدای متعال و رسولش ایمان نیاورد و در قبال او به نعمت ها و احکامش کفر ورزد و فرامین رسول اکرم صلى الله عليه وآله را نادیده بگیرد و آن ها را پوچ انگارد و حال آن که سلطنت و مالکیت از آن اوست؛ به بیانی دیگر ملک و سلطنت قاهره و مالکیّت تامّۀ هر آنچه که در آسمان ها و زمین است از آنِ خداوند سبحان است. یعنی خداوند علاوه بر مالکیّت حقیقی و دائمی، سلطنت تامّ و همیشگی نیز دارد.

سلطنت همراه با مغفرت و رحمت

در ادامه یادآور می شود؛ در عین حال هرگز نباید از رحمت و مغفرت الهی غافل شد و بعد از هر خطا و اشتباهی لازم است بلافاصله به دامان خدا بازگشت و با توسل به اولیاء الهی، حقیقتاً توبه و استغفار کرد. چرا که خداوند هر که را بخواهد، می بخشد و هر که را اراده کند، معذّب می سازد.

بی شکّ عذاب و مغفرت هیچ یک بدون حکمت نیست و برخورد خداوند با هر کسی به قابلیّت اشخاص بستگی دارد. خداوند بسیار بخشنده و بسیار غفور است و این گسترۀ مغفرت به دلیل رحیم و رحمان بودن خدای متعال است که موجب می شود گناه خلق را نادیده بگیرد. خدای متعال در آیات قبل تأکید کرده: کسی یا چیزی نمی تواند در برابر او از تخلف کنندگان دفاع کند، اگر خداوند ضرری برای آنان بخواهد، قطعاً ضرر محقق خواهد شد و چنان چه نفعی برای آنان اراده کند، قطعاً نفع به آن ها خواهد رسید.

چرا که اگر قرار باشد کسی مورد رحمت خدا قرار گیرد، رحمت الهی قطعاً شامل حال وی می شود و اگر کسی مورد غضب باشد، قطعا مشمول عذاب الهی خواهد شد، پس نباید به امور و اسباب ظاهری اعتماد تام کرد.

ملک و سلطنت بی حد و حصر

تأیید و تثبیت این مطلب در آیات متعدد قرآن آمده است، در این آیۀ شریفه نیز یادآوری می کند که ملک و سلطنت آسمان ها و زمین در دست خدای تبارک و تعالی است. خداوند متعال در سورۀ مبارکۀ آل عمران می فرماید:

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ ⁽¹⁾)بگو ای پیامبر: بار خدایا! ای فرمانروای هستی! فرمانروایی و حکومت را به هر کس که بخواهی عطا می کنی و از هر کس که خواستی حکومت را می ستانی و هر کس را بخواهی عزت می دهی و هر کس را که خواهی خوار می گردانی، همۀ خوبی ها به دست توست، همانا تو بر هر چیزی قادر هستی.و در موضعی دیگر می فرماید:(وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتُ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ؛ ⁽²⁾ و آن ها عظمت خدا را آن گونه که شایستۀ اوست ارج ننهادند، در حالی که تمام زمین در روز قیامت در قبضۀ او و آسمان های پیچیده در دست اوست. خداوند منزّه و والاتر است از شریک هایی که برای او قرار می دهید.