مجله مکتب وحی سال هفتم - شماره بیستم - مرداد ماه 1394

مشخصات کتاب

بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

قال الامام الصادق علیه السلام

دِعَامَةُ الْإنْسَانِ الْعَقْلُ، وَ الْعَقْلُ مِنْهُ الْفِطْنَةُ وَ الْفَهْمُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ، وَ بِالْعَقْلِ یَکْمُلُ. وَ هُوَ دَلِیلُهُ وَ مُبْصِرُهُ وَ مِفْتَاحُ أمْرِهِ، فَإذَا کَانَ تَأْیِیدُ عَقْلِهِ مِنَ النُّورِ کَانَ عَالِماً حَافِظاً، ذَاکِراً فَطِناً فَهِماً. فَعَلِمَ بِذَلِکَ کَیْفَ؛ وَ لِمَ؛ وَ حَیْثُ؛ وَ عَرَفَ مَنْ نَصَحَهُ وَ مَنْ غَشَّهُ، فَإذَا عَرَفَ ذَلِکَ عَرَفَ مَجْرَاهُ وَ مَوْصُولَهُ وَ مَفْصُولَهُ، وَ أخْلَصَ الْوَحْدَانِیَّةَ لِلَّهِ، وَ الْإقْرَارَ بِالطَّاعَةِ. فَإذَا فَعَلَ ذَلِکَ کَانَ مُسْتَدْرِکاً لِمَا فَاتَ، وَ وَارِداً عَلَی مَا هُوَ آتٍ، یَعْرِفُ مَا هُوَ فِیهِ، وَ لِأیِّ شَیْ ءٍ هُوَ هَاهُنَا، وَ مِنْ أیْنَ یَأْتِیهِ، وَ إلَی مَا هُوَ صَائِرٌ. وَ ذَلِکَ کُلُّهُ مِنْ تَأْیِیدِ الْعَقْلِ ستون انسانیت، عقل است و از عقل، زیرکی، فهم، حفظ و دانش بر می خیزد. با عقل، انسان به کمال می رسد. عقل، راهنمای انسان، بیناکننده و کلید کارهای اوست. هر گاه عقل با نور یاری شود، دانا، حافظ، تیزهوش و فهیم می شود و بدین وسیله (پاسخ)، چگونه، چرا و کجا را می فهمد و خیر خواه و دغلکار را می شناسد و هرگاه این را دانست، مسیر حرکت و خویش و بیگانه را می شناسد و در توحید و طاعت خداوند اخلاص می ورزد و چون چنین کرد، آن چه از دست رفته جبران می کند و بر آن چه در آینده می آید چنان وارد می شود که می داند در کجای آن است و برای چه منظوری در آن جاست. از کجا آمده و به کجا می رود. و این همه از پرتو تأیید عقل است.

الکافی، ج 1، ص 25

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

سال هفتم/شماره بیستم/مرداد ماه 1394

مکتب وحی

سرنوشتار - سیمای تابناک حسین بن علی علیه السلام در سوره فجر...3 سر دبیر

بینونت یا سنخیت یا عینیت؟...15 آیت الله سیّد جعفر سیّدان

معرفت؛ مبانی، مفاهیم و مراتب...33 حجّت الاسلام جعفر فاضل

فضایل حضرت امیرالمومنین علیه السلام و شیعیان در آیینه روایات...63 استاد روح الله اسماعیلی روشناوند

مقایسه ی حج در بین ادیان ابراهیمی...109 بانو فاطمه جعفری

عبدالله بن سباء و فتنهی عثمان...143 استاد علی اصغر ایماندوست

ابن عربی و مقوله تقیه...179 مرحوم استاد عباس سعیدی

صوفیه از تقدیس شیطان تا شاهد بازی...215 حجّت الاسلام سید محسن طیب نیا

نظریه عدالت صحابه در بوته نقد...253 حجّت الاسلام سید حسین نوراللهی

دراکولای خون آشام مورد تقدیس مسیحیت...283 استاد مصطفی رستگار

بانگ صفیر...293 دکتر احمد احمدی

ادبیات و اهل بیت علیهم السلام...317 گروه ادبی مکتب وحی

نیم نگاهی به افکار و عقاید ابن عربی...341 علامه سید جعفر مرتضی عاملی

تقدیس شیطان توسط صوفیه...373 استاد موسوی

حسن ختام - حضرت ابی عبدالله علیه السلام در کلمات ائمه اطهار علیهم السلام ...397 سر دبیر

موسسه مکتب وحی نبوی کد پستی: 9186175864

شماره تماس با ما: 09157001433

www.maktabvahy.com

maktabvahy2009@gmail.com

سرنوشتار - سیمای تابناک حسین بن علی علیهما السلام در سوره فجر

اشاره

سوره فجر هشتاد و نهمین سوره قرآن کریم است که مکی و دارای 30 آیه است. سوره فجر در لسان مقدّس امام صادق علیه السلام به عنوان سوره حسین بن علی علیه السلام نامیده شده است. و این بدان معناست که این سوره حاوی مطالبی است بلند و عمیق درباره امام حسین علیه السلام. بنا بر این آشنایی با این سوره و مفاهیم آن ما را با حجّت خدا و نور آسمان و زمین عارف می سازد در تفسیر «البرهان» چنین آمده است:

قال الصادق علیه السلام: اِقْرَءُوا سُورَهَ اَلْفَجْرِ فِی فَرَائِضِکُمْ وَ نَوَافِلِکُمْ فَإِنَّهَا سُورَهٌ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ.

سوره ی فجر را در نمازهای واجب و نیز نماز مستحب خود بخوانید؛ چرا که این سوره، سوره ی حسین بن علی است.

در روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام آمده است که ایشان درباره تفسیر النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ می فرماید:

يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ﴿27 ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً﴾ اَلْآیَهَ إِنَّمَا یَعْنِی اَلْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ - عليهما السلام - ⁽¹⁾ مراد از النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ که از خداوند راضی خشنود و خداوند نیز از او خرسند است، حسین بن علی علیه السلام است.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است:

هر کس سوره فجر را را در دهه اول ماه ذی الحجه قرائت نماید گناهانش بخشیده می شود و اگر در غیر این ایام خوانده شود مایه نورانیّت او در قیامت می گردد. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرموده اند:

هر کس هنگام طلوع فجر سوره فجر را بخواند تا فجر روز بعد در امان خدا خواهد بود. ⁽³⁾

قرائت این سوره در نمازهای مستحبی و واجب توصیه اکید شده است و این بخاطر آن است که شناخت امام علیه السلام از هر چیز دیگری واجب تر و مؤثرتر است و نیز بیان شده است که مداومت بر آن، انسان را به همسایگی حسین بن علی علیه السلام علیه السلام در بهشت می رساند و این امر آن قدر عظیم است که انسان را را به تفکّر بیشتر درباره مفاد و مفاهیم آیات سوره مبارکه فجر دعوت می.کند. جایگاه امام حسین علیه السلام در بهشت در جنّات عدن آن هم در بالاترین درجه آن است که ما با اعمالمان حتی به نزدیک آن هم نخواهیم رسید، حال این سوره چه می کند و چه عظمتی را در وجود ما زنده می کند که در بهشت همسایه و در جوار امام قرار بگیریم امری است که باید مورد توجّه و تحقیق بیشتر قرار گیرد.

بر اساس روایات، آیات آخر سوره مبارکه فجر بیش از هر آیه ی دیگری در این سوره، درباره امام حسین علیه السلام است. ابو اُسامه از امام صادق علیه السلام پرسید: «این سوره چگونه مخصوص حسین علیه السلام است؟» امام علیه السلام فرمودند:

مگر در این سوره، آیه ی يَأَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةٌ... ⁽¹⁾

را نشنیده ای؛ منظور از النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ حسين بن على علیه السلام است. او دارای نفس مطمئن و راضی و مرضی خداست و اصحاب او از آل محمّد صلی الله علیه و آله در روز قیامت از خدا خشنود و راضی هستند، خداوند هم از ایشان راضی است. کسی که همواره سوره «فجر» را قرائت کند، در بهشت با حسین بن علی علیه السلام در یک مرتبه قرار می گیرد. ⁽²⁾

توجّه به دو سویه بودن رَاضِيَةً مَرْضِيَّةٌ. و اطلاق آن بخوبی نشان می دهد که صاحب قلب مطمئنه باید معصوم باشد زیرا همان طور که او از هر جهت از خداوند راضی و هیچ ناخشنودی از ذات باری ندارد، خداوند نیز بطور کامل و مطلق از او راضی است و چنین صفتی در معصومین جاری است زیرا کسی که حتی یک گناه کوچک داشته باشد خداوند از او بطور مطلق و کامل راضی نخواهد شد و این آیه نظیر سخن پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله درباره حضرت امیر علیه السلام در جریان جنگ خیبر است که فرمودند پرچم جنگ را فردا بدست کسی می دهم که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول نیز او را دوست دارند؛ بدیهی دوستی خدا و رسول صلی الله علیه و اله نسبت به شخصی بدون هیچ قید و شرطی نشان از عصمت دارد.

با توضیحی که ارائه شد مشخص گردید که مخاطب النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ شخصى جز معصوم علیه السلام نخواهد بود و البته این در صورتی که رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً. به خدای تعالی برگردد. یعنی آن شخص از خداوند و خداوند از او راضی است اما در برخی روایات بخصوص روایاتی که گذشت مشخص شده است که نفس مطمئنه شیعیان اند و این با توضیحی که ما دادیم که باید نفس مطمئنه معصوم باشد سازگار نیست پاسخ این است:

اولاً: چنان که از روایت ابو اسامه پیدا است امام صادق علیه السلام فرمودند: النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ در: دنیا و برای همیشه حسین بن علی علیه السلام است ولی شیعیان در قیامت به مقام نفس مطمئنه می رسند و مخاطب این عنوان قرار می گیرند زیرا که شیعیان در قیامت تطهیر شد و با پاکی و عصمت وارد بهشت می شوند.

ثانياً: مطابق روایات مراد از نفس مطمئن، نفسی است که مطمئن به اهل بیت علیهم السلام باشد و رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً منظور محبت به اهل بیت علیهم السلام است؛ و با این تفسیر مراد از نفس مطمئن قطعاً شیعیان اند. شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید آیا مؤمن خشنود از دنیا می رود فرمودند: نه به خدا سوگند هنگامی که فرشته مرگ برای قبض روحش می آید اظهار ناراحتی می کند، فرشته مرگ می گوید: ای ولی خدا ناراحت نباش! سوگند به آن کس که محمّد صلی الله علیه و آله را مبعوث کرده من بر تو مهربان ترم از پدر مهربان، درست چشمهایت را بگشا و ببین او نگاه می کند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و اميرمؤمنان علیه السلام و فاطمه علیها السلام و حسن و حسین علیهما السلام و امامان از ذریه او را می بیند، فرشته به او می گوید نگاه کن این رسول خدا و امیر مؤمنان و فاطمه و حسن و حسین و امامان، دوستان تواند. او چشمانش را باز می کند و نگاه می کند، ناگهان گوینده ای از سوی پروردگار بزرگ ندا می دهد و می گوید: يَأَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَةُ اى کسی که به محمّد و خاندانش اطمینان داشتی! بازگرد به سوی پروردگارت، در حالی که تو به ولایت آن ها راضی هستی و او با ثوابش از تو خشنود است، داخل شو در میان بندگانم یعنی محمّد و اهل بيتش و داخل شو در بهشتم در این هنگام چیزی برای انسان محبوب تر از آن نیست که هر چه زودتر روحش از تن جدا شود و به این منادی بپیوندد!.

ثالثاً: همان معنای دوم مضاف بر این که مراد از رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً رضایت او از مرگ باشد مطابق فرمایش امام صادق علیه السلام هر مؤمنی با اختیار خود از دنیا می رود یعنی حضرت عزرائیل جای او را در بهشت نشان می دهد و مؤمن با دیدن آن مکان بلند و زیبا خود درخواست رفتن می کند . چون مؤمن با دیدن بهشت از تمامی دنیا بیزار می شود چه دنیا در مقابل بهشت خاکدانی بلکه خاکروبه ای بیش نیست در دست های دیگر از روایات که ذکرش گذشت گفته شده است که مؤمن با دیدار اهل بیت علیهم السلام درخواست رفتن می کند و جمع بین این روایات چنین است که شاید برای مؤمنین بر اساس مراتبشان مختلف برخورد می شود ؛ زیرا دیدار اهل بیت علیهم السلام کجا و دیدار بهشت کجا! و نیز ممکن است که آنان اهل بیت علیهم السلام را در بهشت می بینند و دیدار هر دو صورت می گیرد.

خلاصه مطلب:

آيه يَأَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئئَةُ از سویی خاص حسین بن علی علیه السلام و معصومین است اگر اطمینان را به خدا و رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً نیز به خدا برگردد و امّا در صورتی که اطمینان به ائمه و منظور از رضایت محبت صادق به ایشان باشد آیه درباره شیعیان خواهد بود و آيه متحمّل هر دو معنا هست و مشکلی ندارد.

توضیح مراد از اطمینان نفس

برای این که مفهوم نفس مطمئنه برایمان روشن شود باید به مسئله اطمینان قلب در قرآن به پردازیم. در سوره رعد به طور روشن به این حقیقت و واقعیت تصریح شده است که تنها با ذکر خدا قلب آرامش و اطمینان می یابد و راه دیگری نیست: أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. ⁽¹⁾به طور کلی آرامش، نقش بسیار مهمی در سلامت جامعه و سعادت انسان ها دارد و چیزی نیست که بتوان از آن به آسانی گذشت و به همین دلیل تاکنون کتاب ها ی زیادی نوشته شده که موضوع آن ها فقط نگرانی و راه مبارزه با آن و طرز بدست آوردن آرامش است.

تاریخ بشر پر است از صحنه های غم انگیزی که انسان برای تحصیل آرامش به هر چیز دست انداخته و در هر وادی گام نهاده است ولی قرآن با یک جمله کوتاه و پر مغز مطمئن ترین و نزدیک ترین و تنها راه را نشان داده و می گوید:

بدانید که تنها یاد خدا آرامبخش دل ها است.

برای روشن شدن این حقیقت قرآنی به توضیح زیر که در تفسیر نمونه آمده است توجّه کنید: مهم ترین عوامل نگرانی و پریشانی عبارت اند:

1- گاهی اضطراب و نگرانی به خاطر آینده تاریک و مبهمی است که در برابر فکر انسان خودنمایی می کند احتمال زوال نعمت ها، گرفتاری در چنگال دشمن ضعف و بیماری و ناتوانی و درماندگی و احتیاج همه اینها آدمی را رنج می دهد اما ایمان به خداوند قادر متعال، خداوند رحیم و مهربان خدایی که همواره کفالت بندگان خویش را بر عهده دارد می تواند این گونه نگرانی ها را از میان ببرد و به او آرامش دهد که تو در برابر حوادث آینده درمانده نیستی، خدایی داری توانا، قادر و مهربان.

2- گاه گذشته تاریک زندگی فکر انسان را به خود مشغول می دارد و همواره او را نگران می سازد، نگرانی از گناهانی که انجام داده، از کوتاهی ها و لغزش ها اما توجه به این که خداوند غفّار توبه پذیر و رحیم و غفور است، به او آرامش می دهد به او می گوید: عذر تقصیر به پیشگاهش بر، از گذشته عذر خواهی کن و در مقام جبران برای، که او بخشنده است و جبران کردن ممکن.

3- ضعف و ناتوانی انسان در برابر عوامل طبیعی و گاه در مقابل انبوه دشمنان داخلی و خارجی، او را نگران میس ازد که من در برابر این همه دشمن نیرومند در میدان جهاد چکنم ؟

و یا در مبارزات دیگر چه می توانم انجام دهم؟ اما هنگامی که به یاد خدا می افتد و متکی به قدرت و رحمت او می شود قدرتی که برترین قدرت ها است و هیچ چیز در برابر آن یارای مقاومت ندارد، قلبش آرام می گیرد، با خود می گوید آری من تنها نیستم، من در سایه خدا بی نهایت قدرت دارم قهرمانی های مجاهدان راه خدا در جنگ ها چه در گذشته، چه در حال و سلحشوری های اعجاب انگیز و خیره کننده آنان، حتی در آن جایی که تک و تنها بوده اند بیانگر آرامشی است که در سایه ایمان پیدا می شود. هنگامی که با چشم خود می بینیم و با گوش می شنویم که افسر رشیدی پس از یک نبرد خیره کننده، بینایی خود را به کلی از دست داده و با تنی مجروح به روی تخت بیمارستان افتاده اما با چنان آرامش خاطر و اطمینان سخن می گوید که گویی خراشی بر بدن او هم وارد نشده است، به اعجاز آرامش در سایه ذکر خدا پی می بریم.

4- گاهی نیز ریشه نگرانی های آزار دهنده انسان، احساس پوچی زندگی و بی هدف بودن آن است ولی آن کسی که به خدا ایمان دارد و مسیر تکاملی زندگی را به عنوان یک هدف بزرگ پذیرفته است و تمام برنامه ها و حوادث زندگی را در همین خط می بیند، نه از زندگی احساس پوچی می کند و نه همچون افراد بی هدف و مردد، سرگردان و مضطرب است.

5 - عامل دیگر نگرانی آن است که انسان گاهی برای رسیدن به یک هدف زحمت زیادی را متحمل می شود، اما کسی را نمی بیند که برای زحمت او ارج نهد و قدردانی و تشکر کند، این ناسپاسی او را شدیدا رنج می دهد و در یک حالت اضطراب و نگرانی فرو می برد، اما هنگامی که احساس کند کسی از تمام تلاش ها و کوشش هايش آگاه است و به همه آن ها ارج می نهد و برای همه پاداش می دهد دیگر چه جای نگرانی و ناآرامی است؟

6- سوء ظن ها و توهم ها و خیالات پوچ یکی دیگر از عوامل نگرانی است که بسیاری از مردم در زندگی خود از آن رنج می برند ولی چگونه می توان انکار کرد که توجه به خدا و لطف بی پایان او و دستور به حسن ظن که وظیفه هر فرد با ایمانی است این حالت رنج آور را از بین می برد و آرامش و اطمینان جای آن را می گیرد.

7- دنیا پرستی و دلباختگی در برابر زرق و برق زندگی مادی یکی از بزرگترین عوامل اضطراب و نگرانی انسان ها بوده و هست، تا آن جا که گاهی عدم دستیابی به رنگ خاصی از لباس یا کفش و کلاه و یا یکی دیگر از هزاران وسایل زندگی ساعت ها و یا روزها و هفته ها فکر دنیا پرستان را نا آرام و مشوّش می دارد.

اما ایمان به خدا و توجه به آزادگی مؤمن که همیشه با زهد و پارسایی سازنده و عدم اسارت در چنگال زرق و برق زندگی مادی همراه است به همه این اضطراب ها پایان می دهد، هنگامی که روح انسان (علی وار) آن گونه وسعت یابد که بگوید:

وَ إِنَّ دُنْيَاكُمْ عِنْدِي لَأَهْوَنُ مِنْ وَرَقَةٍ فِي فَم جَرَادَةٍ تَقْضَمُهَا. ⁽¹⁾ دنیای شما در نظر من بی ارزش تر از برگ درختی است که در دهان ملخی باشد که آن را می جود.

نرسیدن به یک وسیله مادی یا از دست دادن آن چگونه امکان دارد آرامش روح آدمی را بر هم زند و طوفانی از نگرانی در قلب و فکر او ایجاد کند.

8- یک عامل مهم دیگر برای نگرانی ترس و وحشت از مرگ است که همیشه روح انسان ها را آزار می داده است و از آن جا که امکان مرگ تنها در سنین بالا نیست بلکه در سنین دیگر مخصوصاً به هنگام بیماری ها، جنگ ها، ناامنی ها وجود دارد این نگرانی می تواند عمومی باشد. ولی اگر ما از نظر جهان بینی مرگ را به معنی فنا و نیستی و پایان همه چیز بدانیم (همان گونه که مادیون جهان می پندارند) این اضطراب و نگرانی کاملا بجا است و باید از چنین مرگی که نقطه پایان همه آرزوها و موفقیت ها و خواست های انسان است ترسید، اما هر گاه در سایه ایمان به خدا مرگ را دریچه ای به یک زندگی وسیع تر و والاتر بدانیم و گذشتن از گذرگاه مرگ را همچون عبور از دالان زندان و رسیدن به یک فضای آزاد بشمریم دیگر این نگرانی بی معنی است، بلکه چنین مرگی - هر گاه در مسیر انجام وظیفه بوده باشد - دوست داشتنی و خواستنی است، البته عوامل نگرانی منحصر به این ها نیست بلکه می توان عوامل فراوان دیگری برای آن نیز شمرد ولی باید قبول کرد که بیشتر نگرانی ها به یکی از عوامل فوق باز می گردد. و هنگامی که دیدیم این عوامل در برابر ایمان به خدا ذوب و بی رنگ و نابود می گردد تصدیق خواهیم کرد که یاد خدا مایه آرامش دل ها است:

الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ﴿28 الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ﴾. ⁽²⁾ آن ها کسانی هستند که ایمان آورده اند و دل هایشان به یاد خدا مطمئن (و آرام) است و آگاه باشید، تنها با یاد خدا دل ها آرامش می یابد، آن ها که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، پاکیزه ترین (زندگی) نصیبشان است و بهترین سرانجام ها!

آیا آرامش با خوف خدا سازگار است؟

بعضی از مفسّران در اینجا ایرادی مطرح کرد هاند که خلاصه اش این است:

ما از یک طرف در آیه فوق می خوانیم یاد خدا مایه آرامش دل ها است و از طرفی دیگر در آیه ی دوم سوره انفال می خوانیم:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَ جلَتْ قُلُوبُهُمْ مؤمنان کسانی هستند که وقتی نام خدا برده می شود قلبشان ترسان می گردد.

آیا این دو با هم منافات ندارند؟

در تفسیر نمونه چنین پاسخ داده شده است:

منظور از آرامش همان آرامش در برابر عوامل مادی است که غالب مردم را نگران می سازد که نمونه های روشن آن در بالا ذکر شد، ولی مسلما افراد با ایمان در برابر مسئولیت های خویش نمی توانند نگران نباشند و به تعبیر دیگر آن چه در آن ها وجود ندارد نگرانی های ویرانگر است که غالب نگرانی ها را تشکیل می دهد اما نگرانی سازنده که انسان را به انجام وظیفه در برابر خدا و خلق و فعالیت های مثبت زندگی وا می دارد در وجود آن ها هست و باید هم باشد و منظور از خوف از خدا نیز همین است.

و اما پاسخ ما چنین است:

درست است که در نزد رواشناسان ترس و دلهره با آرامش سازگار نیست ولی در منطق قرآن چنین نیست و برخی از ترس ها با آرامش هماهنگ است مثل ترس از عذاب خداوند زیرا این نوع ترس مصداق ذکر خدا است و ذکر خدا هرگز آرامش را سلب نکرده بلکه عین آن است. مصداق واضح تر و روشن تری که مؤمنین آن را به کرّات تجربه کرده اند گریه بر امام حسین بن علی علیه السلام است که در عین حالی که گریه است آرامش است و نه تنها باعث افسردگی نیست بلکه روح را شاداب می کند. باز تأکید می کنم هر چه مصداق ذکر خدا باشد باعث آرامش است و لو جنس ترس یا نقصان یا درد داشته باشد و مضاف بر این اصلا شناخت خدا را از ترس از خدا نمی توان جدا کرد و عینیت دارد زیرا که قرآن کریم فرموده است:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَوا ⁽¹⁾ از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می ترسند.

یعنی نمی شود که حضرت باری تعالی را شناخت و در مقابل این عظمت خاشع و خاضع و ترسان نبود.

ذکر خدا چیست و چگونه است؟

در حدیث می خوانیم که از وصایایی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمودند این بود:

یا عَلَى ثَلَاثُ لَا تُطِيقُهَا هَذِهِ الأمَّةُ الْمُوَاسَاةُ لِلاحْ فِي مَالِهِ وَإِنصَاف النَّاسِ مِنْ نَفْسِهِ، وَ ذِكْرُ اللَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ لَيْسَ هُوَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلَكِنْ إِذَا وَرَدَ عَلَى مَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ خَافَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ عِنْدَهُ وَ تَرَكَهُ ⁽¹⁾ ای علی علیه السلام سه کار است که این امت طاقت آن را ندارند (و از همه کس ساخته نیست) مواسات با برادران دینی در مال و حق مردم را از خویشتن دادن و یاد خدا در هر حال، ولى ياد خدا (تنها) سبحان الله و الحمد لله ولا اله الا الله و الله اکبر نیست، بلکه یاد خدا آن است که هنگامی که انسان در برابر حرامی قرار می گیرد از خدا بترسد و آن را ترک گوید.

در حدیث دیگری می خوانیم حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمودند:

وَ اَلذِّکْرُ ذِکْرَانِ: ذِکْرُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِنْدَ اَلْمُصِیبَهِ، وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ ذِکْرُ اَللَّهِ عِنْدَ مَا حَرَّمَ عَلَیْکَ فَیَکُونُ حَاجِزاً. ⁽²⁾ ذکر دو گونه است: یاد خدا کردن به هنگام مصیبت (و شکیبایی و استقامت ورزیدن) و از آن برتر آن است که خدا را در برابر محرمات یاد کند و میان او و حرام سدی ایجاد نماید

و به همین دلیل است که در بعضی از روایات ذکر خداوند به عنوان یک سپر و وسیله دفاعی شمرده شده است، در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم که روزی پیامبر صلی الله علیه و آله رو به یارانش کرد و فرمودند:

اِتَّخِذُوا جُنَناً فَقَالُوا یَا رَسُولَ اَللَّهِ أَ مِنْ عَدُوٍّ قَدْ أَظَلَّنَا قَالَ لاَ وَ لَکِنْ مِنَ اَلنَّارِ قُولُوا سُبْحَانَ اَللَّهِ وَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ اَللَّهُ أَکْبَرُ. ⁽³⁾ سپرهایی برای خود فراهم کنید عرض کردند ای رسول خدا صلی الله علیه و آله آیا در برابر دشمنان که اطراف ما را احاطه کرده و بر ما سایه افکنده اند؛ فرمود نه از آتش دوزخ بگویید: سبحان الله والحمد لله و لا اله الا الله والله اکبر (خدا را به پاکی بستایید و بر نعمت هایش شکر گویید و غیر از او معبودی انتخاب نکنید و او را از همه چیز برتر بدانید).

اهل بيت: مصداقِ ذكر الله

در این که یاد خدا باعث آرامش است نباید شک کرد امّا یاد خدا چگونه حاصل می شود زیرا مقدّمه و پیش فرض یاد خدا شناخت است و شناخت خداوند چگونه حاصل می شود؟ به سخنی دیگر یاد خدا با معرفت و شناخت خداوند حاصل است و شناخت پروردگار به وسیله اهل بیت علیهم السلام شکل می گیرد. از امام صادق علیه السلام در تفسیر أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُ الْقُلُوبُ. نقل شده است که فرمودند:

بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و اله تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ وَ هُوَ ذِكْرُ اللَّهِ وَ حِجَابُهُ ⁽¹⁾ به وسیله محمد صلی الله علیه و اله دل ها آرامش می پذیرد و او است ذکر خدا و حجاب او.

ماهیت این اطمینان قلب به پیامبر صلی الله علیه و اله چیست؟

اطمینان به قلب نسبت داده شده است و این حاکی از یک حس و باور درونی است. اطمینان قلبی به پیامبر گرامی صلی الله علیه و اله علاوه بر اعتقاد بر نبوت و رسالت آن حضرت صلی الله علیه و اله، همان محبت صادق به آن بزرگوار است و محبت صادق بر اساس آيه فَمَن تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي ⁽²⁾محبّتی است که با اطاعت و تبعیّت همراه باشد و نیز محبت صادق آن است که همراه با تمایل و یا دوستی با مخالفان نباشد. از آن جا که مطابق روایات خداوند با اسباب کار می کند و اهل بیت علیهم السلام مجرای جریان فیض بسوی دیگران هستند و البته معرفت خدا نیز مخلوق خدا است و در آن ها نهاده شده است و از قلب آنان به قلوب جاری می شود و راه دیگری نیز وجود ندارد لذا تنها راه رسیدن به آرامش اتصال قلبی به اهل بیت علیهم السلام و بوسیله آنان به پروردگار است و سوره فجر بیان گر همین مهم است که تنها اهل بیت اند که دارای نفس مطمئنّه به خدایند و قلب آن ها است که تنها محل معرفت خداست و تنها راه بر ما شناخت آنان و اتصال قلبی به آنان است که از این راستا معرفت خداوند متعال و آرامش نصیب ما گردد.

پی نوشت ها

1- بحار الأنوار، ج44، ص219.

2- مجمع البیان، ج 10، ص 341.

3- المصباح کفعمی، ص 460.

4- سوره فجر، آیه 27 - 30.

5- بحارالانوار، ج 44، ص 218، حدیث 8؛ بحارالانوار، ج24، ص93.

6- رعد، 28

7- نهج البلاغة ص 347.

8- رعد، 28 و 29

9- فاطر، 28.

10- وسائل الشيعة، ج 15، ص 254.

11- الكافي، ج 2، ص 90.

12- بحار الأنوار، ج 90، ص 171.

13- بحار الأنوار، ج 23، ص187

14- ابراهیم، 36.

منابع و مآخذ

بینونت یا سنخیت یا عینیت؟

اشاره

آیت الله سید جعفر سیّدان

درآمد

استاد معزّز پس از تأکید بر لزوم پیروی از روش صحیح در بررسی مطالب و اعتقادورزی به معارف نگاهی به نظریه عینیت مطروح از سوی عرفا داشته و در ضمن بحث به قاعده علیت که همان نگاه فلاسفه به موجود است داشته اند و ثابت نمودند که بدون تردید در نزد فلاسفه بین خالق و خلق سنخیت در اصل ذات و حقیقت است و این مطلب باعث تحديد ذات باری می گردد و مسئله لزوم سنخیت بین علت و معلول در فواعل طبیعی مطرح است و اما در فاعل بالمشیه از ابتدا مطرح نیست.

کلیدواژه ها؛

عینیت، سنخیت، جبر، تفويض، قاعده عليّت، قاعده الواحد

اشاره به موضوع و روش بحث

بحث پیرامون ارتباط حضرت حق و کائنات بود که آیا بینونت دارند یا سنخیت و یا عینیت روش بحث نیز چنان که مکرّر گفته شد تعقل در وحی است که بعد از اثبات حضرت حق به عقل و اثبات وحی به عقل وقتی به منبع وسیع معتبری رسیدیم شایسته است که از آن غفلت نگردد و هر چه از آن بهره گیری شود با تأکید بر این که جایگاه عقل هم همیشه محفوظ است و هر چه تضاد با درک بین عقل داشته باشد مورد قبول نیست. گفته شد با این روش مسأله بینونت از مدارک وحیانی به خوبی استفاده می شود و در بعضی از آن مدارک به دلیل عقلی هم ارشاد شده بود در جلسات گذشته همچنین مقصود از سنخیت بیان و حدوداً شش دلیل برای سنخیت بررسی شد و بعد مسأله عینیت را شروع کردیم و در این مورد عباراتی از کتب مختلفه قرائت شد که در آن ها عینیت حضرت حق و کائنات با مثال هایی بیان و در تقریر بعضی از مشاهیر و بزرگان اهل فن همین معنا بیان شده بود. ⁽¹⁾برای تثبیت این نسبت در این جلسه به قسمتی دیگر از عبارات با تقریری آخر اشاره می شود.

عینیت و قوس نزول و صعود

گفته شده است: ذات مقدّس حضرت حق عوالمی نشأت گرفته و به صورت قوس نزول تنزل یافته است این عوالم عبارتند از عالم لاهوت جبروت ملکوت ناسوت و کون جامع از ذات مقدّس حضرت حق نیز به هاهوت تعبیر شده است معلوم است تنزّل یافتن عوالم به معنای موجد بودن و خلق لا من شیء نیست بلکه به معنای مرتبه نازله خود اوست. و پس از نزول در قوس صعود حرکت از همان عالم کون جامع شروع و عوالمی که نزول پیدا کرده بودند طی و در آخر به همان حقیقت هاهوت می رسد و آيه إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ. ⁽²⁾به همین معنا تأویل می گردد. نتیجه این تقریر نیز عینیت است منتها در این جا تطور به صورت دیگری تقریر شده است. اگر گفته شود تعبیر خود قرآن است که:

وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَآبِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ ⁽³⁾ هیچ چیزی نیست جز این که نزد ما خزائن اوست و ما آن را به اندازه معلوم فرود می آوریم.

در پاسخ می گوییم:

نازل نمودن بدین معناست که از ناحیه حضرت حق و به اراده و مشیت او نزول پیدا می کند. «عندنا» یعنی از نزد حضرت حق نزول پیدا می کند نه از خود حضرت حق نه از ذات حق اما نتیجه عبارات این است که در قوس صعود شیء فانی در ذات حضرت حق می شود. [گاهی گفته می شود: «از نزد خداست» همیشه چنین است و هر چه باشد باید این چنین باشد] و این که چیزی از ذات او تنزّل کرده و بعد در قوس صعود به ذات او باز گردد همان است که مطرح شد. به عبارت دیگر، این که گفته شود همه چیز از نزد حضرت حق عینیتی است صحیح می باشد و کلمه «تَنَزَّلَ» و «أَنْزَلْنَا» و امثال این ها فراوان در قرآن به کار رفته است. امّا نزول به این معنا که در قوس نزول چیزی از ذات حضرت حق تنزل پیدا کند و عوالمی تشکیل شود و در قوس صعود به ذات حق برسد و در آن فانی شود صحیح نیست و غیر از آن تعابیر بسیاری است که در متون وحیانی (قرآن و حدیث) آمده است. در درس هایی از نهج البلاغه چنین آمده است:

ضمناً ذات حق که واجد صفات کمال است مانند یک کانون نور غیر متن هایی است که دارای جلوه هایی است و قهرا مرتبه این جلوه ها و پرتوها مسلما به مرتبه کمال ذات حق نمی رسد زیرا جلوه شیء محدود است و کمال آن شیء را ندارد. مسلماً خورشید نورش زیادتر از پرتوی خورشید است این یک مسأله طبیعی است پرتو چون پرتو می باشد ناقص.است. از ذات حق که تنزّل کنیم آن ذات حق پرتویی دارد که آن پرتو و لو ناقص تر است زیرا ذات حق تعالی نامتناهی است و این متناهی ولی چون بلا واسطه از ذات باری صادر شده مجرّد است از عالم ماده و فوق عالم ماده می باشد که این را می گویند عالم جبروت. ⁽¹⁾

توجّه دارید که در این عبارات ذات به کانون نور تشبیه شده کانونی غیر متناهی که پرتوهایی از آن تنزّل پیدا کرده است. بنابر این مقصود آیات و روایات فراوانی که در این قسمت هست، مسأله آخری خواهد شد. اما این آیه کریمه قرآن اللهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ ⁽²⁾هيچ ارتباطی با عینیت ندارد و نشان نمی دهد که خدا منبع نور است و همه شعاع نور اویند که در آینده به آن خواهیم رسید.

در قسمتی دیگر از درس هایی از نهج البلاغه آمده:

پس بنابر این ما تا به حال شش عالم پیدا کرده ایم:

1- عالم هاهوت 2- عالم لاهوت 3- جبروت 4- ملکوت 5- ناسوت 6- كون جامع. وجودی که جامع سه مرحله قبل از خود است و خلاصه کلام قوس نزول از خداوند به پایین آمد و قوس صعود از پایین به سوى خدا حرکت کرد إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ. ما از خداوند شروع شدیم و به طرف او رجوع می کنیم و می رسیم به مرحله عقل و مرحله کامل آن که فناء در ذات حق است و دیگر فاصله بین حق و او نیست جایی است که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می رسد و جبرییل می گوید رو رو من حریف تو نِیَم این عبارت به خوبی بیانگر معنایی است که در عینیت گفتیم منتها به گونه ای دیگر. ⁽¹⁾

انسان کامل عین خداست

استاد مطهری در کتاب انسان کامل معنا و مفهوم انسان کامل را بر اساس افکار عرفا بر اساس همان فکر عینیت می داند:

عرفا همیشه مستی را - به آن معنا که خود می گویند - بر عقل ترجیح می دهند. آن ها حرف های خاصی دارند توحید نزد آن ها معنی دیگری دارد توحید آن ها وحدت وجود است توحیدی است که اگر انسان به آن جا برسد همه چیز شکل [حرفی و غیر اصیل] پیدا می کند. در این مکتب انسان کامل در آخر عین خدا می شود ؛ اصلاً انسان کامل حقیقی خودِ خداست و هر انسانی که انسان کامل می شود از خودش فانی می شود و به خدا می رسد. ⁽²⁾

تأکید می شود که هدف از ذکر این عبارات تثبیت نسبتی است که به عرفا داده شده تا کسی استبعاد نکند و بگوید این سخنان با ادراکات بدیهی بشری در تخالف است. پس چگونه چنین سخنانی از مشاهیر صادر می شود. البته بررسی ادله این مباحث و این که عقل و نقل در این رابطه چه می گویند از مسایل بعدی است.

تفسیر جبر و اختیار بر اساس عینیت

بر اساس تفکر عینیت نه جایی برای جبر و نه جایی برای تفویض باقی می ماند زیرا در این دیدگاه مخلوقی وجود ندارد تا درباره جبر و اختیار آن سخن گفته شود.

در جزوه «علی بن موسى الرضا علي و الفلسفة الالهية» در تبیین نظریه عرفان در مسأله جبر و تفویض چنین آمده است: ⁽¹⁾

فتحصّل أنّ الحسنة لكونها كمالاً وجوديّاً لابدّ وأن يستند إلى الكامل بالذات، والسيّئة لكونها نقص كمال وفقدان جمال لابدّ وأن يستند إلى الفاقد للكمال؛ وهو الإنسان العاصي المتحوّل في حيطة قدرته تعالى بلا تفويض، لأنّ استحالة التفويض على مشرب التوحيد الأفعاليّ أظهر لوضوح امتناع تفويض الأمر الخارجيّ إلى صورة مرآتيّة لا حقيقة لها عدا حكاية ذي الصورة. كما أنّ امتناع الجبر على هذا المشرب أيضاً أبين، لأنّ الإكراه إنّما يتصوّر فيما يكون هناك شيء موجودله اقتضاء و إرادة، و أمّا الصورة المرآتيّة التي لا واقعيّة لها عدا الإرائة والحكاية فلا مجال لفرض إكراهها وجبرها، كما أنّها لا مجال أيضاً لتفسير المنزلة بين المنزلتين على منهج الحكماء من توجيه العلّة القريبة والمتوسّطة والبعيدة، إذ لا علّيّة للصورة المرآتيّة أصلاً حتّى يبحث عن كونها قريبة أو لا. ولذلك يظهر أمر آخر وهو أنّ عدّ التوحيد الأفعاليّ في سياق أقوال الأشاعرة المجبّرة والمعتزلة المفوّضة والحكماء الإماميّة القائلة بالأمر بين الأمرين غير منسجم، لأنّ الإنسان وغيره من الممكنات على المباني الثلاث الأوّل كوجود خارجيّ حقيقةً وإن كان وجوده ضعيفاً وفقيراً أو فقراً وربطاً محضاً لا ذات له إلّا الربط إلى الواجب الغنيّ المحض، إلّا أنّه في المشرب الرابع وهو التوحيد الأفعاليّ المبحوث عنه في العرفان النظريّ المشهود في العرفان العمليّ، لا وجود له إلّا مجازاً بحيث يكون إسناد الوجود إليه إسناداً إلى غير ما هو له، نظير إسناد الجريان إلى الميزاب في قول من يقول: «جرى الميزاب» لأنّ الموجود الإمكانيّ على هذا المشرب صورة مرآتيّة لا وجود لها في الخارج وهي مع ذلك تحكي ذا الصورة حكاية صادقة. فحينئذٍ يصير معنى نفي الجبر والتفويض عن تلك الصورة و إثبات المنزلة الوسطى بين

طرفي الإفراط والتفريط من باب السالبة بانتفاء الموضوع في الأوّلين، ومن باب المجاز في الإسناد في الثالث لأنّ القول بأنّ تلك الصورة الحاكية التي لا وجود لها في الخارج ليست مجبورة ولا مفوّضاً إليها قضيّة سالبة بانتفاء موضوعها. والقول بأنّ تلك الصورة التي لا وجود لها في العين مختارة في فعلها قضيّة يكون إسناد محمولها إلى موضوعها مجازاً عقليّاً. ⁽¹⁾

فعل خوب چون کمال وجودی است پس باید مستند به کامل بالذات گردد و فعل بد به جهت این که نقص کمال وجود و نبود جمال است پس باید مستند به فاقد کمال گردد که آن عبارت از انسان گنهکاری است که همه تحولات او تحت حیطه قدرت الهی صورت می گیرد بدون این که تفویض به او شده باشد زیرا استحاله تفویض به مشرب توحید افعالی روشن تر است. چون تفویض امر خارجی به صورت مرآتی - که هیچ حقیقتی برای آن جز حکایت از صاحب صورت نیست - امتناعش واضح است چنان چه جبر هم بر اساس این مشرب روشن تر است زیرا اکراه در مورد امر موجودی که دارای اقتضاء و اراده باشد قابل تصور است اما صورت مرآتی که هیچ واقعیتی برای آن جز نشان دادن و حکایت نیست اجبار و اکراه آن معقول نیست چنان چه تفسیر امر بین الامرین بر مشرب حکما که بر اساس علت نزدیک و متوسط و دور بنا شده است بی معناست زیرا به هیچ وجه علیتی نیست تا بحث از قریب یا بعید بودن آن شود. و با این بیان امر دیگری نیز روشن می شود و آن این که قرار دادن توحید افعالی در عرض اقوال اشاعره، مجبره معتزله مفوضه و حکمای امامیه که معتقد به امر بین الامرین اند بی تناسب.است زیرا همه ممکنات اعم از انسان و غیر آن بنا بر سه مبنای اول حقیقتاً موجود خارجی اند اگر چه وجودی ضعیف و فقیر داشته باشند یا فقر و ربط محض باشند که هیچ ذاتی و حقیقتی برای آن جز ربط به واجب و غنی محض نباشد اما بنا بر مشرب چهارم - که همان توحید افعالی مورد بحث در عرفان نظری و مورد شهود در عرفان عملی است - ممکن را وجودی جز وجود مجازی نیست یعنی اسناد وجود به ممکن اسناد حقیقی نیست بلکه مانند اسناد جریان به ناودان است که گفته می شود «ناودان جاری شد» زیرا بر اساس مشرب عرفانی موجود امکانی صورت مرآتی است که در خارج هیچ وجودی برای آن نیست ولی این موجود امکانی با این شرایط به راستی از صاحب صورت حکایت می کند پس در این صورت معنای نفی جبر و تفویض از این صورت مرآتی از باب سالبه به انتفاء موضوع است

و اثبات امری متوسط بین افراد و تفریط برای این صورت مرآتی از باب مجاز در اسناد است. زیرا قول به نفی جبر و تفویض نسبت به صورت مرآتی که وجودی برای آن در خارج نیست قضیه سالبه ای است که سالبه بودن آن به انتفاء موضوعش است و قول به مختار بودن این صورت مرآتی در افعالش با اعتقاد به عدم وجود خارجی برای آن قضیه است که اسناد محمول آن به موضوعش مجاز عقلی است.

در عبارات فوق مسأله حسنات و سیئات و جبر و اختیار مطرح شده و این چنین آمده است که چون حسنات کمالند بایستی به کمال منتصب شوند و چون کمال امر وجودی است باید به موجود بالذات منتهی شود و آن موجود بالذات هم مشخصاً ذات مقدس حضرت حق است و در مقابل سیئات چون نقص و فقدان هستند به حضرت حق منتصب نمی باشند. به انسان هم چیزی تفویض نشده و این موضوع بنا بر مشرب توحید افعالی روشن تر از مشرب های دیگر است و غیر از ذات حق حقیقت دیگری که واقعیتی داشته باشد نیست تا گفته شود که تفویض شده است همچنین چیزی غیر از حضرت حق نیست تا گفته شود مجبور شده است بنابر این نه جبر است نه تفویض چون شیء دارای اراده و اقتضایی در خارج وجود ندارد بلکه فقط وجود ممکنات وجود مرآتی و پرتویی هست که اسناد وجود به آن ها اسناد مجازی و از قبيل «جری الميزاب» است بنا بر این فقط یک حقیقت وجود دارد که خود اوست هر چه در مورد آن صحبت شود وجود مرآتی و پرتویی از اوست و حقیقتی ندارد در نتیجه «لا جبر و لا تفویض» از باب سالبه منتفی به انتفاء موضوع است حتى وجود فقیر و عین فقر و ربط محض هم نیست هیچ چیزی نیست پس در مسلک عرفان یک حقیقت هست تا آن جا که در مسأله جبر و تفویض گفته می شود جبر نیست، تفویض هم نیست چون چیزی نیست که مجبور شود یا به او تفویض گردد چیزی در کار نیست هر چه هست اوست. ⁽¹⁾بنابر این «لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرین» به معنایی که فلاسفه گفته اند جبر و درست نیست به خاطر این که مشرب فلسفه قایل به یک وجود خارجی شده که علّت

قریبه علت متوسطه و علت بعیده دارد ⁽¹⁾ولی در مشرب عرفان چیزی وجود خارجی ندارد بلکه آن چنان که اشاره شد - و تصریح آن نیز خواهد آمد - «لا جبر و لا تفویض» از باب سالبه منتفی به انتفاء موضوع است چه این که انسان صورت مرآتی و نمودی بیش نیست و نمی تواند علت قریبه شود یعنی اصلا چیزی نیست تا علت قریبه شود. نظر اشاعره و معتزله و حکما نظر منسجمی نیست چون در این مشارب یک وجود خارجی و یک حقیقتی که خارجیت دارد در نظر گرفته و جمعی جبری شده اند و جمعی تفویضی و عده ای هم می گویند «امر بین الامرین» به عبارت دیگر در این سه مشرب یک وجود خارجی واقعیت داری - و لو به قدری ضعیف که جز ربط چیزی نباشد - لحاظ شده آن گاه مجبور بودن یا تفویض شدن به او مطرح و یا گفته شده نه جبر است و نه تفویض اما بر مشرب عرفان وجود واقعی خارجی در کار نیست تا این سخن گفته شود لذا آوردن توحید افعالی عرفانی در سیاق این مطالب غلط است چون با آن ها تناسب و ارتباطی ندارد وقتی گفته می شود «جری الميزاب» مراد حرکت آب است و الّا میزاب که حرکت نمی کند اسناد حرکت به میزاب مجازی است هیچ ربطی ندارد این جا هم اسناد وجود به پرتو (به تعبیری) یا صورت مرآتی (به تعبیر دیگر) و ممکنات – از انسان و غیر انسان - اسناد مجازی است یعنی وجودی در کار نیست، حضرت حق است و حضرت حق. بنا بر این «لا جبر و لا تفویض» که در این جا مطرح می شود از باب سالبه منتفی به انتفاء موضوع است.

تکرار می کنیم اکنون ما در صدد اثبات یا ردّ عینیت نیستیم بلکه می خواهیم نسبتی که به عرفا داده شده روشن شود البته این مطالب که از «درس هایی از نهج البلاغه»، «انسان کامل»، و «الفلسفة الالهية» نقل شد لزوما به معنای اعتقاد نویسندگان نیست و نسبت این اعتقاد به ایشان نیاز به جهت دیگری دارد لکن مشخص شد در ارتباط با مسأله عینیت مطلب از همان قراری است که بیان شد منتها تعابیر و تقریرات مختلف است.

عینیت و فنای در ذات

عبارت دیگری از یکی از معاصرین است که می گوید:

حتی نگو: من خدا را می خواهم! تو چه کسی هستی که خدا بخواهی؟! تو نتوانسته ای و نخواهی توانست او را بخواهی و طلب کنی او لا محدود و تو محدودی و طلب تو که با نفس تو و ناشی از نفس توست محدود است و هرگز با آن خداوند را که لایتناهی است نمی توانی طلب کنی چرا که آن خدای مطلوب تو در چارچوب طلب توست و محدود و مقید به خواست توست و وارد در ظرف نفس توست به علت طلب تو بنابر این آن خدا خدا نیست. آن خدای متصور و متخیل و متوهم به صورت و وهم و خیال توست و در حقیقت نفس توست که خدای پنداشته ای!

بناءً على هذا دست از طلب خود بردار و با خود این آرزو را به گور ببر که بتوانی خداوند را ببینی و یا به لقای او برسی و یا او را طلب کنی تو خودت را از طلب بیرون بیاور و از خواست و طلبت که تا به حال داشته ای صرف نظر کن و خودت را به خدا بسپار بگذار او برای تو بخواهد و او برای تو طلب.کند در این صورت دیگر تو به خدا نرسیده ای همان طور که نرسیده بودی و نخواهی رسید اما چون از طلب و خواست بیرون شدی و زمامت را به دست او سپردی و او تو را در معارج و مدارج کمال - که حقیقتش سیر الی الله با فناء مراحل و منازل و آثار نفس و بالاخره اند کاک و فنای تمام هستی و وجودت در هستی و وجود ذات اقدس وی می باشد - سیر داد خدا خدا را شناخته است نه تو خدا را وصول ممکن به واجب محال است. در آن جا دو چیز بودن محال است ممکن و واجب و وصول همه این ها ضم و ضمیمه است که مستلزم ترکیب ذات اقدسش بوده و بالاخره سر از حدوث وی در می آورد و این منافات با قدم او دارد اما فنای مطلق و اندکاک عبد در ذات او و از بین رفتن و نیست شدن او در جلال و جمال او این چه اشکالی دارد؟ ولی باید دانست که در آن ذات بحت و صرف و غیر متناهی بنده ای نمی تواند برود گر چه فانی شود چرا که عنوان بنده و عنوان فناء بنده را هم ذات وی نمی پذیرد. در آن جا غیر ذات چیزی نیست نه بنده است و نه فنای.او آن جا ذات است و ذات.است آن جا خداست و خداست. ⁽¹⁾

در ادامه دو تذکّر لازم است:

1- صد در صد بر حرکت عقلانی توصیه می شود یعنی حفاظت بر عقل و درک بین همه جا حاکم است هیچ کجا درک بین کنار زده نمی شود دین ما، کتاب ما و حدیث ما نیز چنین است لذا با توجه به این بحث می کنیم که خیلی از سخنان که به عنوان درک بین گفته شده آیا این چنین هست یا خیر؟ هر جا چنین باشد می پذیریم و هر کجا چنین نباشد نمی پذیریم پس تعقّل و حفاظت بر عقل را جدا به خاطر بسپارید اصل حرکت صحیح حر حرکتی است که در جهت عقلانیت باشد این مسئله ای است که حرفی در آن نیست و ما در صدد بررسی این هستیم که خیلی از سخنانی که مطرح شده آیا عقلانی است یا خیر؟ بنابر این چنین تلقی نشود که این مباحث کنار زدن عقل و جدا کردن عقل از دین و وحی است. خیر هرگز چنین نیست بلکه جایگاه عقل کاملا محفوظ.است درست است که عقل به قسمتی از مسایل راه ندارد اما هیچ مسأله ای از آن چه در وحی هست با عقل تضاد ندارد بسیاری از مسایل منطبق با عقل است و بسیاری دیگر از مسایل دورتر و بالاتر از دسترس عقل است اما هرگز تضادی نیست و مسأله تعقل صد در صد به جای خود محفوظ است.

تأکید می کنیم بحث این است که آن چه در کتب فلسفی و عرفانی موجود است آیا معقول است یا خیر؟ این مسایل با درک بین فهمیده می شود یا خیر؟ هر کجا فهمیدیم می پذیریم و هر کجا نفهمیدیم نمی پذیریم.

2- در آن چه در کتب فلسفی پیرامون این مسایل معمولاً به عنوان معقول مطرح است اگر از نظر عقلانی مانعی نداشته باشد باید پذیرفت و آن چه چنین نباشد مورد قبول نخواهد بود بنابر این چقدر خوب است کتاب ها ی مختلف در این زمینه مطالعه و به مطلب اهمیت داده شود چون مسایل اعتقادی بسیار مهم است و باید سخنان این مکتب و مطالب و عقاید آن بررسی و آن گاه از کتب حدیث به خوبی (از قبیل توحید صدوق و اصول کافی) استفاده شود. لذا توصیه می شود کتب مختلف با نظریات و دیدگاه های مختلف (از قبیل شرح اصول کافی ملاصدرا، شرح اصول کافی ملا صالح مازندرانی، مرآة العقول مرحوم علامه مجلسی، کتاب های استاد مطهری کتب مرحوم میرزا جواد آقا تهرانی تنبیهات مرحوم آیة الله مروارید و...) مطالعه شود. ⁽¹⁾

هر چه بیشتر وقت گذاشته شود این مباحث بهتر مشخّص می شود و در نتیجه می توانیم به آن چه در مکتب وحی هست برسیم. برخی مدعی اند وحدت وجود در آیات و روایات هم مطرح شده است. مثلاً در برخی روایات سخن از تجلّی خدا بر خلق خویش مطرح شده است. امّا پاسخ این است که گرچه تجلّی در روایات آمده است مانند «تجلّی لخلقه» ⁽¹⁾اما تجلّی به چند صورت معنا می شود به یک معنا جلوه موجد از موجد آیت و نشانه اوست و در معنای دیگر رشحه، تنزل و فیضانی از اوست پس کلمه دو معنا را تحمّل می کند. ⁽²⁾بنابر این می گوییم درست است که خداوند به خلقش بر بندگان خود تجلّی کرده است لکن به این معنا که نفس ایجاد کائنات - که لا من شیء خلق شده اند - آیه ای است از آیات او. امّا اگر جلوه به معنای رشحه ذات باشد همان عینیت است. در بحث سنخیت نیز مسأله ایجاد مطرح و اثبات شد که مخلوقات ابداع، خلق لا من شيء، ایجاد و احداث شده اند و چون این چنین است طبعا رشحه و غیر ذلک صحیح نیست، در نتیجه تجلّی که در آیات و روایات مطرح شده دلالتی بر عینیت نخواهد داشت.

امّا این تصور که هر چه آیتیّت دارد سنخیت دارد تصور غلطی است، یکی از دلایل قائلین به سنخیت این بود که موجودات و کائنات آیت خداوند متعال هستند و آیت شیء نمی شود مباین با شیء باشد بلکه بایستی با شیء سنخیتی داشته باشد. ⁽³⁾این مسأله نسبتا به تفصیل بررسی شد که خیر آیت شیء مثبت اوست و مثبت او بودن غیر از سنخ او بودن است. شيء ممکن است شیء دیگر را اثبات کند ولی هم سنخ او نباشد. همچنین بیان شد در علل طبیعی باید بین علل و معالیل سنخیت باشد ولی اگر علت ارادی باشد و فاعل، بالاراده باشد در این جا سنخیت لازم نیست بلکه اگر ابداع و ایجاد و خلق لا من شيء مطرح باشد تباین ثابت است چون خلق لا من شيء وابسته محض و موجِد قائم بالذات محض است لذا نمی شود وابسته محض با قائم بالذاتِ محض سنخیت (یعنی اشتراک در حقیقت) داشته باشند.

برخی می گویند متأسفانه مدعای عرفا چنان که باید تبیین نشد و در این زمینه حق مطلب ادا نشد و در بحث سنخیت نیز این مشکل وجود دارد که فلاسفه می گویند اگر کمال دیدن در انسان هست خدای متعال که این کمال را به او داده مگر می شود خدا از این کمال برخوردار نباشد أَلَمْ نَجْعَل لَّهُ عَيْنَيْنِ - آیا ما این چشم ها را به او ندادیم-؟ پس قطعاً او را می بینیم این همان سنخیتی است که فلاسفه قائلند اگر کسی کمالی را به کسی داده نمی تواند خود او کمال را به نحو اعلی علیه السلام و اشرف نداشته باشد سنخیتی که گفته می شود به معنای مشابهت در حقیقت نیست چون آن ها نیز گفته اند «ليس كمثله شيء» مقصود ایشان آن است که چون انسان قدرت دیدن دارد ذات مقدس حضرت حق به طریق اولی باید قدرت دیدن داشته باشد پس در دیدن سنخیت دارند نه این که در ذات و حقیقت اشتراک داشته باشند و هر چه که انسان دارد (از قبیل قدرت رؤیت، سمع، بصر و...) اعلى و اشرف آن در ذات خدا هست و منظور از سنخیت این است.

در پاسخ می گوییم اگر مقداری بیانات فلاسفه بررسی شود مشخص می شود که به آن چه گفته شد تصریح دارند همچنین با توجه به مسأله اصالت وجود و وحدت وجود (وحدت اطلاقی در عرفان به اضافه وحدت تشکیکی) روشن می شود به طور کلی یک حقیقت بیش نیست و آن حقیقت (در وحدت تشکیکی) مراتبی دارد که همه آن مراتب در آن حقیقت مشتر کند. این مبانی اثبات می کند که منظور از سنخیت اشتراک در اصل حقیقت است مضاف بر این که لازمه مبانی مربوطه (مثل اصالت وجود و تشکیک در وجود یا اطلاق در وجود) اشتراک در حقیقت است. اما این سخن «چون او می بیند و ما هم می بینیم پس سخنیت هست» می گوییم آیا دیدن ما و دیدن او یک نحوه است و یک سنخ است؟ اگر گفته شود بین دیدن و دیدن بالاخره تشابهی است و بنابر بینونت هیچ تشابهی متصور نیست می گوئیم تشابه در حقیقت و ذات نیست اما در اطلاق هست همان طور که اطلاق موجود بر همه اشیاء و خدای تعالی یکسان است مفهوماً نه مصداقاً و بحث تباین و سنخیت مربوط به خارج است.

در حکمت متعالیه این معنا تثبیت شده است که همه از سنخ وجودند. نه این که مفهوم وجود اطلاق می شود بلکه به واقع همه، سنخ وجودند معنای سنخیت نیز همین است اما ما می گوییم در معقولات ثانیه مفهوم واحد به معنای واحد به حقایق متباین اطلاق می شود.

مفهوم واحد است اما حقایق متباینه هستند. لذا وقتی گفته می شود: «الله موجود» و «زید موجود» بدین معناست که مفهوم معقول ثانوی بر دو شیء متباین اطلاق شده است. پس سنخیت در کار نیست اما اگر طبق نظر فلاسفه «من الهيولى الى المبدأ المتعال» همه در سنخ وجود (نه به معنای مفهوم بلکه همان حقیقت وجود) مشترک باشند بدین معناست که از حق متعال تا هیولی در یک حقیقت - که وجود است - با هم اشتراک دارند در حکمت متعالیه از مبدأ متعال لایتناهی تا هیولی - که اضعف درجات وجود است - همه در سنخ وجود مشترکند به معنای این که سنخ همه وجود است نه به عنوان اطلاق مفهوم بر متباینات. اگر گفته شود از آیه شریفه که می فرماید: ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَهٍ فَمِنَ اللَّه وما أَصابَکَ مِنْ سَیِّئَهٍ فَمِنْ نَفْسِکَ ⁽¹⁾استفاده می شود که حسنه از خداست یعنی از ذات خداست نه من عندالله و این خود دلیل بر سنخیت است در پاسخ می گوئیم «من عند الله» اگر به معنای نشأت گرفته از ذات خداوند متعال باشد نه به این معنی که از ذات خدا تنزّل کرده است ولی با توجه به ابطال تنزّل و ترشح در بحث مربوط به آن، معنای «من الله» ایجاد شده از ناحیه خداوند متعال است چه این که حضرت حق فاعل بالاراده است.

یکی از ادله سنخیت که فلاسفه می آورند این است که اگر سنخیت نباشد هر چیزی علّت هر چیزی و هر چیزی معلول هر چیزی می شود. اما گفتیم «لصدر كلّ شيء من كلّ شيء» در علت طبیعی درست است یعنی اگر فاعل و موجد علت طبیعی باشد، حتما باید با معلول خود سنخیت داشته باشد اما اگر فاعل بالمشية و الاراده باشد چنین چیزی لزومی ندارد و قاعده تخصصاً در آن جا راه ندارد نه این که تخصیص بخورد و بر اساس همین مطلب که فاعل بالمشية با آن چه به وجود آورده است یعنی ذات مقدّس حضرت حق و مخلوقات سنخیتی بین آن ها نیست گفته ایم که قاعده «الواحد لا يصدر منه الّا الواحد» در ارتباط با خداوند متعال جاری نیست. اگر گفته شود فاعل بالمشية سنخيت لازم نداشته باشد پس آن که اراده دارد می تواند هر کاری بکند در این صورت پاسخ می دهیم فاعل بالمشية به نسبت استطاعت و قدرتش کار انجام دهد انجام می و ما نگفتیم که از هر فاعل بالارادهای هر چیزی صادر می شود. و این توهم که سنخیت یعنی این که من که اراده دارم، کارهایی را می توانم بکنم که قدرت و کمال آن ها را داشته باشم و اگر کمال چیزی را نداشته باشم نمی توانم آن را انجام دهم. در این صورت پاسخ می دهیم همان طور که بارها تکرار کردیم اگر مقصود از سنخیت آگاهی و قدرت بر فعل باشد

صد در صد ثابت است امّا در بحث به این جا رسیدیم که بر اساس مبانی فلسفه منظور از سنخیت اشتراک در حقیقت می باشد و باید کمال آن را داشته باشد یعنی باید قدرت اعطا آن کمال را داشته باشد نه آن که عین آن کمال را واجد باشد زیرا در بسیاری از موارد شیء برای موجَد و آفریده شده کمال است ولی برای موجِد کمال نیست مثلا نموّ برای یک گیاه در حد خاصی کمال است ولی نموّ در ارتباط با حضرت حق نقص است، آری حضرت حق قادر بر عطاء نموّ است.

اگر گفته شود در وحدت وجود هم همین مشکل وجود داشت و شما وحدت وجود را طوری تبیین کردید که گویی عرفا علیت را قبول ندارند در پاسخ می گوییم:

بر اساس قاعده علی علیت برای این که صدور هر چیز از هر چیز لازم نیاید باید بین علّت و معلول یک رابطه و سنخیت خاصی باشد تا از او صادر شود بنابر این اگر علت ما واحد حقیقی باشد ممکن نیست از او دو چیز صادر شود چون وقتی علّت واحد حقیقی باشد و از او «الف» صادر شود بایستی با «الف» سنخیتی داشته باشد و اگر «ب» نیز از او صادر شود باید با «ب» هم سنخیت داشته باشد این خُلف است زیرا چیزی که واحد و بسیط حقیقی است هم با «الف» و هم با «ب» سنخیت پیدا کرده و مرکب می شود. ⁽¹⁾مرحوم خواجه نصیر در این مورد می گوید:

این سخن در ارتباط با فواعل طبیعی خوب است امّا در فاعل ارادی خیر، زیرا ممکن است افعال مختلفِ متباین از او صادر شود.

اگر گفته شود:

شما می گویید که از حق متعال که واحد حقیقی است باید یک چیز صادر شود لذا قایل به صدور عقل اول شده اید و تکثر را بعد درست می کنید و می گویید چون عقل اول ممکن است پس ماهیتی دارد و وجودی لذا جهات مختلف پیدا می کند. ⁽²⁾اما چنین نیست که ابتدا عقل اول صادر شود بعد جهات آن درست شود بلکه وقتی عقل اول درست شده جهات آن نیز با خود آن بوده است حال که این جهات با خود اوست آیا به

وحدت عقل اول مضرّ است یا خیر؟ (یعنی آن را متکثّر می کند یا خیر؟) اگر این جهات آن را متکثّر می کند پس چطور از واحد صادر شده و اگر به وحدت خود باقی است چطور علّت متکثّر می شود؟ ⁽¹⁾

به عبارت دیگر این جهات از دو حال بیرون نیست یا در وحدت عقل اول نقشی دارد و آن را متکثّر می کند یا خیر اگر متکثّر می شود چطور از واحد صادر شده است؟ و اگر متکثّر نمی شود چگونه از او متعدّد صادر خواهد شد؟ بنابر این در فلسفه مسأله علّت مطرح است و تکثّر معالیل به گونه ای است که گفته شد ولی در عرفان مسأله علیت در کار نیست بلکه یک حقیقت است و تطور آن چنان که از آخوند ملاصدرا در مشعر هشتم کتاب مشاعر نقل کردیم.

پی نوشت ها

1- البقرة،156.

2- الحجر، 21.

3- درس هایی از نهج البلاغه، درس 35

4- النور 35.

5- انسان کامل، ص 168. البته عبارات گاهی فراز و نشیب دارد عبارت آخر را می توان توجیه کرد اما عبارت اول تصریح روشنی است که انسان کامل عین خداست.

6- مجموعة الآثار المؤتمر العالمى الأوّل للإمام الرضا علیه السلام، ص 159

7- روح مجرد، ص 191 - 192.

8- النساء، 79

9- ر.ک شرح تجرید، ص 177.

منابع و مآخذ

معرفت: مبانی، مفاهیم و مراتب

متن سخنرانی حجت الاسلام جعفر فاضل

درآمد

بدون تردید مشاهده آیات الهی البته همراه با تدبر موجب ازدیاد و شدّت معرفت قلبی انسان به خداوند متعال می گردد و این است چرایی سفر پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله به آسمان ها بر اساس آیات و روایات معرفت قلبی پیامبر صلی الله علیه واله با مشاهده برخی از آیات بزرگ الهی نسبت به خداوند شدّت بیشتری گرفت و این با کمال پیامبر صلی الله علیه واله منافات ندارد زیرا پیامبر صلی الله علیه واله در هر لحظه از زمان نزدیکترین شخص به پروردگار و کاملترین معرفت ممکن را داراست ولی معرفت در بستر زمان چون معرفت خداوند حدّ يقف ندارد و قابل اشتداد است. این معراج پیامبر صلی الله علیه واله در آسمان ها برای حضرت امیر علیه السلام در زمین به شکل دیگری آشکار شد یعنی معرفت قلبی امیرالمؤمنین صلوات الله علیه با مشاهده انوار حضرت زهرا علی علیها السلام که بزرگ ترین آیه الهی است بیشتر و بیشتر شد و این معراج آن حضرت علیه السلام است. این معراج لحظه ای توقّف ندارد و دائما رو به ازدیاد است. آن چه اکنون می خوانید متن پیاده شده سخنرانی استاد فاضل در یکی از جلسات مشهد مقدس است که با قدری ویرایش تقدیم حضور می گردد.

کلیدواژه ها؛

اهل بیت، معراج، بهشت، معرفت الله، شیعیان، ارواح

سفر آسمانی معراج

در رابطه با سفر آسمانی پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله پرسش ها و مطالب زیادی نوشته شده است برای اطلاع از این سفر شگفت به سوره نجم و سوره اسرا و نیز روایات مربوطه مراجعه کنید.

هدف از معراج، دیدن آیات الهی

این پرسش همواره مطرح بوده است که چرا خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله را به آسمان ها برد؟ پاسخ خداوند در قرآن کریم در این مورد چنین است لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا ⁽¹⁾یعنی بردیم تا بخشی از نشانه های بزرگ خود را به ایشان نشان دهیم. حال این پرسش مطرح است که چرا خداوند می خواهد آیات و نشانه های خود را نشان دهد؟

آیا این سفر یک سفر تفریحی است تا پیامبر صلی الله علیه و آله لذّت ببرند؟

یا بخاطر این است که از اوضاع آسمان ها و افلاک با خبر شوند؟

ظاهراً هدف از معراج بدین امور خلاصه نمی شود و اگر آیات یک تا هشت سوره مبارکه نجم را ملاحظه کنید و فهم آن را از روایات جستجو کنید به پاسخ مناسب و در خور خواهید رسید.

انواع دیدن و ارتباط بین آن ها

مطابق آیات سوره نجم در معراج، دو رؤیت رخ داده است: 1- رؤیت با چشم 2- رؤیت با دل. قرآن کریم می فرماید

مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى ⁽²⁾ چشم پیامبر اشتباه نکرد و منحرف نشد.

یعنی همان که دید درست دید. اما پیامبر صلی الله علیه و اله چه دیدند؟ پاسخ این است:

لَقَدْ رَأَى مِنْ ءَايَتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى ⁽³⁾ بنابراین پیامبر صلی الله علیه و اله با چشم سر پاره ای از آیات بزرگ خدا را دیدند. پس رؤیت چشمی همان دیدن آیات بزرگ الهی بود اما از رؤیت دومی نیز در سوره نجم سخن به میان آمده است، و آن رؤیت قلبی است:

مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى ⁽⁴⁾ قلب پیامبر آن چه را که دید درست دید

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با چشم سر آیات خدا را دیدند و با چشم دل، خدا را. از امیرالمومنین علیه السلام پرسیدند: شما خدا را دیده اید؟ فرمودند:

خدایی که نبینم پرستش نمی کنم، خدا منزّه از آن است که با چشم سر دیده شود با چشم دل به حقیقت ایمان.

اکنون که مشخص شد جریان معراج دو رؤیت را در بر داشته است «رؤیت با چشم و رؤیت با دل» این پرسش مطرح است که چه ارتباطی بین این دو رؤیت وجود دارد؟

مناظره ابوقُرّه با حضرت رضا علیه السلام درباره دیدن خدا

حدیثی است در کتاب احتجاج طبرسی به نام حدیث ابوقُرّه. این حدیث دارای نکات جالبی در توحید است که به همگان توصیه می کنیم که آن را با دقّت بخوانند و بسیار خوب است که طلاب آن را مباحثه کنند.

ابوقُرّه محدّث استاد احمد بن حنبل بود او از خوارج و سرگروه اباضیان است. ابو قرّه توسط یکی از شاگردان حضرت علیه السلام به نام صفوان بن یحیی جهت مناظره به محضر امام رضا علی علیه السلام رسید. او خود را صاحب رأی و آگاه به احادیث می دانست و قصد استفاده از حضرت علیه السلام را نداشت بلکه به منظور مناظره آمده بود ولی در طی مناظره به فقر علمی و کوچکی ذاتی خود پی برد. قسمتی از این مناظره درباره رؤیت خداوند بود ابوقرّه گمان می کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله در آسمان ها با چشم سر خدا را دیده است در واقع در دیدگاه فکری ابوقرّه و دیگر اهل تسنن - بر اساس روایات مکذوب- این بود که پیامبر صلی الله علیه و آله به آسمان ها برده شده است تا با چشم سر خدا را ببیند.

گزارش مختصری از عقیده شیعه و عامه درباره دیدن خدا

نظر اهل تسنن بخصوص اشاعره این است که خدا در دنیا دیده نمی شود ولی در آخرت با چشم سر دیده می شود. ولی ما این تفکر را صد در صد رد می کنیم و بر عدم امکان رؤیت چشمی ذات باری تعالی ادله فراوانی داریم. مرحوم علّامه حلّى رحمه الله علیه كتاب نفیس نهج الحق و كشف الصدق را به رشته تحریر در آورد. این کتاب در ردّ اشاعره است. البته غالب سنّی ها در زمان علامه، اشعری بودند. علّامه در این کتاب به جنگ این تفكّر غلط رفته است که خداوند دیدنی است اشاعره می گفتند: خدا خود به خود قابل دیدن است ولی دنیا ظرفیت آن را ندارد ولی ما معتقدیم که خدا دیدنی نیست چه در

دنیا چه در آخرت و اگر با چشم سر دیده شود، معروف می شود و چنان چه در نهج البلاغه امیرالمومنین علیه السلام فرمودند:

كُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوع. ⁽¹⁾ چیزی که شناخت بر آن قرار بگیرد حتما مخلوق است.

امام صادق عیه السلام می فرمایند:

چشم ما بر چیزی قرار می گیرد که رنگ و کیفیت داشته باشد ولی خداوند خالق رنگ و کیفیت است.

بنابراین اگر کسی بگوید خدا با چشم سر دیدنی است خدا را مخلوق و مصنوع فرض کرده است و این عین کفر است؛ به عبارتی دیگر اگر خدا در دنیا و یا آخرت دیده شود، باید یک شکلی داشته باشد و موجودی که دارای شکل باشد محدود است و محدود مخلوق است ابوقرّة می گفت ⁽²⁾مفاد احادیث این است که پیامبر صلی الله علیه و له در آسمان ها خدا را با چشم سر دیده است اما امام رضا علیه السلام فرمودند: چگونه می شود شخصیتی از سوی خدا بیاید و از طرف او بگوید لَاتُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ بعد خود بگوید من خدا را با چشم سر دیده ام چگونه می شود پیامبر صلی الله علیه و آله بفرمایند لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً یعنی علم هیچ کس به خدا واقع نمی شود و بعد خودشان بگویند من خدا را دیده ام؟؟ چون با دیدن علم و آگاهی ایجاد می شود و بدین ترتیب آیه قرآن رد می شود. چگونه می شود که خودشان بفرمایند لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْء ⁽³⁾خدا مانند چیزی نیست و از طرفی بگویند من خدا را با چشم سر دیده ام؟! چون اگر چیزی را ببینی لزوماً دارای شکل و اندازه است و لذا مثل دیگران می شود، آن گاه دیگر لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ معنا نخواهد داشت و در نهایت امام علیه السلام فرمودند: این حدیث دروغ است که از این سخن امام علیه السلام ابوقره ناراحت شد دروغ بودن حدیث یعنی این سخن، سخن معصوم نیست. ائمه فرمودند: هر سخنی که از ما به شما برسد که مخالف صریح قرآن باشد، سخن ما نیست. امام علیه السلام فرمودند: در آسمان ها پیامبر، خداوند را با چشم دل دید و آیات خدا را با چشم سر و سپس ارتباط این دو را بیان کردند که دانستن آن برای رشد ما در زندگی مفید بلکه ضروری است.

ازدیاد معرفت قلبی توسط دیدن آیات با چشم ظاهر، همراه با تدبّر

ارتباط بین دیدن و معرفت قلبی چگونه است؟ ما همه آیات و نشانه های خدا هستیم زیرا هر مخلوقی از این حیث که مخلوق است نشان از خالق خود دارد.

وقتی شما به نشانه خدا نگاه می کنید این رؤیت چشم شما است آن گاه در قلب شما معرفت قلبی ایجاد می شود به این که چه خدای با عظمتی، چه خدای حکیمی و چه خدای قدرتمندی که برای او خلقت هفت آسمان با خلقت یک برگ درخت فرق نمی کند آری برایش زحمتی نیست بنابراین این رؤیت چشمی اگر درونش تدبّر باشد تبدیل به رؤیت قلبی می شود. اگر یک لیوان آب را با غفلت بنوشیم که هم دیدن است و هم لمس کردن معرفت قلبی ما به خدا زیاد نمی شود ولی اگر همین آب را بنوشیم و توجه کنیم که چه نعمت عظیمی است که خدا برای ما خلق کرده که اگر نبود می مردیم چقدر روان و چقدر حیات بخش است وقتی با توجه به این که این آیه خداست و خدا چقدر لطف کرده به ما که این را خلق کرده است آب را بنوشیم، محبت خدا در دل ما زیاد می شود و نیز احترام، عظمت و حکمت خدا در دل ما بیشتر می شود. به هر حال رؤیت چشمی یا حسّی با تدبّر، تبدیل به رؤیت قلبی می شود. حال اگر این آیات بیشتر شود و تدبّر هم بیشتر می شود به همان مراتب رؤیت قلبی بیشتری می شود و اگر کسی موفق شود این تدبر خود را در آیات بزرگ خداوند قرار دهد به اوج معرفت قلبی به اندازه استعداد خودش می رسد.

معراج سفری برای ازدیاد معرفت قلبی پیامبر صلی الله علیه و آله به خدای عزّوجل

با این که پیامبر صلی الله علیه و آله در زمین رؤیت قلبی نسبت به خداوند آن هم در اوج داشتند، امّا ایشان را به آسمان ها می برند که با دیدن بخشی از آیات بزرگ لَقَدْ رَأَى مِنْ ءَايَتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى رؤیت قلبیشان نسبت به خداوند بیشتر شود قابل ذکر است معرفت اهل بیت علیهم السلام به خداوند نسبت به دیگر مخلوقین در یک اوجی است که از آن تعبیر به کمال می شود که هیچ کس به آن جا نزدیک نشده است. اما معرفت اهل بیت علیهم السلام نسبت به خود خداوند، هر لحظه زیاد می شود و ادامه دارد و انتهایی نیز ندارد، چون معرفت خدا نهایتی ندارد و اگر کسی بگوید معرفت خدا نهایتی دارد اگر دقت کند خدای جلّ و علا را محدود ساخته است.

وقتی می گوییم هیچ کس را نمی توان با اهل بیت علیهم السلام مقایسه کرد، به این جهت است که آن ها در یک اوجی خلق شده اند که حتّی پیامبران پیشین هم در آن سطح و افق نبوده اند. ولی این بدین معنا نیست که راه رشد آن سروران بسته است و شاهد واضح آن سخن امام رضا علی علیه السلام که فرمودند: خداوند رسولش را به آسمان ها برد تا با دیدن نشانه های بزرگ معرفت قلبی پیامبر صلی الله علیه و آله خدا شدّت یابد.

پس راه رشد برای پیامبر و اهل بیت علیهم السلام باز است همان طور که برای ما باز است البته هر کدام در حد خودش ما می توانیم بر اساس استعداد و ظرفیت خود معرفت قلبی مان را نسبت به خداوند هر لحظه زیاد.کنیم ولی این طور نیست که به اهل بیت علیهم السلام برسیم یا به آن ها حتی نزدیک شویم چون ظرفیت ها یکسان نیست آن ها جلو هستند و همیشه جلو می مانند زیرا سرعت آنان بیشتر است و هم سابق هستند.

عنوان «آیت الله العظمی» برای اهل بیت

هر مخلوقی از این حیث که مخلوق است نشان از خدا دارد و دلالت بر خالق خود می کند اما در این میان هیچ مخلوقی به رتبه اهل بیت علیهم السلام نبوده و نخواهد بود. بنابراین اهل بیت آیت الله عظمای الهی اند. این که به مراجع می گویند: "آیت الله العظمی" این معنای اصطلاحی اش هست اگر چه بنده به همین هم موافق نیستیم و مقاله ای هم در این رابطه نوشته ام که چاپ شده است؛ زیرا به هر حال بین معنای اصطلاحی و لغوی ارتباط است و به نظر من نمی توان این تعابیر را که خاص ائمه است به دیگران داد و توضیح معنای اصطلاحی نیز برای همه مردم میسور نیست به نظر من برای احترام به مراجع بهتر است بگوییم: " آیت الله الاعظم"، اعظم صفتِ الله است یعنی این مرجع نشانه خدای بزرگ می باشد ولی در آیت الله العظمی عظمی مؤنّث است و صفت آیت است یعنی این مرجع نشانه ی بزرگ خداوند است ولی نشانه بزرگ، خداوند پیامبر و امیرالمؤمنین و حضرت زهرا و ائمه اطهار است جای خرسندی دارد که یکی از مراجع در پشت رساله خود نوشته بود آیت الله الاعظم. اگر ما چنین عمل کنیم هم به مراجع خودمان احترام گذاشتیم و هم مناقب اهل بیت علیهم السلام را به غیر اهل بيت نسبت نداده ایم. بهر حال انسان با دیدن آیات عظمای الهی به کمال معرفت قلبی مناسب خود می رسد لذا اگر کسی می خواهد رشد خیلی عالی در حد مخلوقی خود داشته باشد، باید به آیات صغری اکتفا نکند بلکه به آیات کبری بنگرد و از آن جا که آیات کبری و عظمای خداوند اهل بیت اند با معرفت آنان است که اوج معرفت قلبی شکل می گیرد و این معرفت نیز با قلب است و حقیقت آن اتصال قلبی ما با قلب آنان است که البته امری تکوینی است که در صورت رعایت شریعت حاصل می شود.

تجلّی نوری حضرت زهرا علیها السلام و اهل بیت:

مطابق اخبار حضرت زهرا علیها السلام روزی سه مرتبه بر امیرالمومنین علیه السلام تجلّی نمود. اما چرا؟ آیا امیرالمومنین علیه السلام می خواستند نور عظمت حضرت زهرا علیها السلام را ببینند و لذّت ببرند؟ آیا فقط همین بود؟ مسلما نه، بحث رشد و رؤیت قلبی خداوند است.

مطابق روایات آیت الله العظمی آن نور اوّلیست که همه خیرات عالم از آن خلق شده است و آن نور اهل بیت عصمت و طهارت است. از نور پیامبر صلی الله علیه و اله است که آسمان و زمین و از نور امیرالمومنین علیه السلام ملائکه و از نور امام حسین علیه السلام بهشت خلق می شود. اهل بیت عصمت و طهارت شدت نورانیتشان در حدّی است که قابل دیدن من و شما نیست. اگر امام حسین علیه السلام به حقیقت خودشان جلوه کنند تمام ملائکه و تمامی موجودات ذوب می شوند و فقط خود اهل بیت علیهم السلام در عالم می مانند. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به سدرة المنتهی رسیدند، جبرئیل ایستاد و پیامبر صلی الله علیه و آله به تنهایی به سدرة المنتهی رفتند. آن جا محلّی پر از نور بود که جبرئیل با این که خود از نور امیرالمومنین علیه السلام خلق شده است اگر وارد سدرة المنتهی می شد، می سوخت ولی پیامبر صلی الله علیه و آله وارد می شوند. لذا در روایت امام صادق علیه السلام وارد شده که پیامبر صلی الله علیه و آله وارد سدرة المنتهى شدند جبرئیل وارد نشد چون روح و طینت پیامبر صلی الله علیه و آله از سدرة المنتهی خلق شده بود در واقع آن عالم، عالم ائمه است، عالم پیامبر صلی الله علیه و آله است و دیگران را در آن راهی نیست. اگر حضرت زهرا علیها السلام برای ما تجلّی به تمام ذات کنند ما از بین می رویم. روزی مردم مدینه برای نماز صبح آمدند دیدند نور سفیدی در و دیوار مدینه را فرا گرفته است. خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند از علت نور جویا شدند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: به خانه حضرت زهرا علیها السلام بروید. آنان دیدند که حضرت علیها السلام در محراب خانه خود سر به سجده گذاشته اند تمام وجود حضرت را نور فرا گرفته بود و این نور در هنگام ظهر به رنگ قرمز و بعد از ظهر به رنگ سبز شد. این پرتویی از نور حضرت بود تا مردم معرفتشان اوج پیدا کند ولی حضرت زهرا علیها السلام که آیه ی عظمای الهی است وقتی برای امیرالمومنین علیه السلام تجلی می کنند، تنها یک پرتو نیست. چون امیرالمومنین علیه السلام نیز خودشان آیت عظمای الهی اند پس تحمّل تجلّی یکدیگر را دارند. در واقع عظمت نورانیتشان را نشان هم می دهند لذا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: من را نمی شناسند مگر برادرم علی و فاطمه علیهما السلام. فاطمه را نمی شناسند مگر من و برادرم علی علیه السلام و علی را نمی شناسند مگر من و دخترم فاطمه علیها السلام فقط آن ها می توانند به کنه ذات هم پی ببرند.

در زیارت جامعه می خوانیم:

لَا أَبْلُغُ مِنَ الْمَدْحِ كُنْهَكُمْ، وَ مِنَ الْوَصْفِ قَدْرَكُمْ. در امر مدح گفتن قدرت رسیدن به حقیقت شما را ندارم و در مقام و صف نمودن، توانایی بیان منزلت شما در من نیست.

لذا انتظار نداشته باشید که ما به عظمت آن ها برسیم ولی باید جلو برویم. حتی در بهشت هم تحملش نیست البته آن جا خیلی عظمت اهل بیت علیهم السلام جلوه می کند. در آن جا ظرفیت های ما نیز اوج پیدا می کند و نورانیت اهل بیت علیهم السلام را هزار برابر بیشتر حس می کنیم و لذت می بریم ولی عظمت آن ها چنان است که اگر بذاته بروز کنند، بهشت و زمین و هرچه ملائکه و انسان هست، همه ذوب می شوند و هیچ کس نمی تواند شدّت نورانیت آن ها را تحمل کند لذا امیرالمومنین علیه السلام برای حضرت زهرا علیها السلام تجلّی می کردند و حضرت زهرا علیها السلام برای امیرالمومنین علیه السلام، این است معراج اميرالمؤمنين علیه السلام و حضرت زهرا علیها السلام. پیامبر صلی الله علیه و آله به آسمان رفتند و آیات کبری را دیدند و باعث شد که رؤیت قلبی پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به خدا بالا رود و این می شود معرفت الله. حضرت زهرا علیها السلام روزی سه مرتبه برای امیرالمؤمنین علیه السلام تجلی می کردند و امیرالمؤمنین علیه السلام با نگاه کردن به آیه ی عظمای الهی و تدبّر در آن یعنی حضرت زهرا علیها السلام به عظمت خدا بیشتر توجه می کردند و باعث می شد رؤیت قلبی امیرالمؤمنین علی علیه السلام نسبت به خداوند بیشتر شود.

نکته قابل ذکر این است که همه باید بدانند معراج مؤمن در مرحله اوّل نماز نیست و معراج خود ولایت است نمازی معراج است برای کسی که ولایت داشته باشد. چون آن ها آیت الله العظمی هستند. البته جمله «الصلاة معراج المؤمن» حدیث نیست و در کتب روایی ما نیامده ولی در کتاب ها ی عرفانی مانند کشف الاسرار میبدی و تذکرة الاولیا عطار ذکر شده است. پدر علامه مجلسی در کتاب خودشان این جمله را به عنوان یک کلمه حکیمانه آورده اند نه به عنوان روایت، اما تقریبا همه این جمله را قبول کرده اند مثلا علامه مجلسی و علامه امینی قبول کرده اند. البته در نهج البلاغه در کلمات قصار 138 می خوانیم: «الصلاة قربان كل تقى» که تقریباً البته با مضمون دقیق تری همان «الصلاة معراج المؤمن» می شود.

و نشان می دهد نماز برای مؤمن بلکه متقی معراج است نه برای هر کسی و ایمان و تقوا بدون ولایت شکل نمی گیرد و ولایت همان رؤیت قلبی است. به هر سو آن چه در واقع معراج است همان معرفت قلبی است که برایش خلق شده ایم و تجلّیات اهل بیت علیهم السلام برای یکدیگر بخاطر همین معرفت الله بود.

چه نیکو سرود:

زهراست یادگاری نور خدای من *** خورشید صبح و ظهر و غروب سرای من

پرواز می کنیم از این خانه تا خدا *** من با دعای فاطمه او با دعای من

ما نور واحدیم نه فرقی نمی کند *** من جای او بتابم و او جای من

محو تجلیّات خداوندی همیم *** من با خدای اویم و او با خدای من

جریان حضرت موسی آن گاه که " أرنی" گفت و خداوند فرمود: نگاه کن به این کوه اگر کوه باقی ماند می توانی من را ببینی و نوری تابید و کوه متلاشی شد. شاهد واضحی است که خدا دیدنی نیست در این مورد امام صادق علیه السلام فرمودند: این نور نور یکی از شیعیان کرّوبی امیرالمؤمنین علیه السلام بود که کوه تحمّل آن را نکرد غرض این که کوه تاب تحمل تجلّی نوری یکی از شیعیان کرّوبی را نداشت حال چگونه تاب تجلی حضرت امیر علیه السلام و یا حضرت زهرا علیها السلام را داشته باشد بدون تردید هیچ چیزی تاب تحمّل تجلّی کامل آنان را ندارد. روایت شده آن هنگام که حضرت زهرا علیها السلام در عرش بودند و هنوز به بهشت و از آن جا به زمین منتقل نشده بودند تلألؤیی نمودند که از نور ایشان آسمان ها پر از نور شد. این نور به حدّی شدید بود که عرش و لوح و کرسی و قلم را پر نمود و ملائکه از شدت این نور به سجده رفتند خداوند به ملائکه فرمود: این نور فاطمه است تا بدین ترتیب عظمت حضرت زهرا علیها السلام برای ملائکه مشخص شود حضرت زهرا علیها السلام تجلّی می کنند تا ملائک با دیدن آیه ی عظمای الهی معرفت و محبت قلبیشان به خداوند زیاد شود و رشد یابند. در بهشت هم امر به همین منوال است. ⁽¹⁾و اهل بیت علیهم السلام گاه برای اهل بهشت نیز تجلّی می کنند.

توضیحی درباره خلقت آسمان ها و وسعت بهشت

پرسیده می شود خداوند چند بهشت خلق کرده؟ پاسخ می دهیم چهار بهشت. در سوره الرحمن می خوانیم: وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ، ⁽¹⁾وَمِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ ⁽²⁾بنابراین در مجموع چهار بهشت خلق شده است که عبارت اند از: مأوى، نعیم، فردوس و عدن. مطابق اخبار درجات بهشت نیز به تعداد آیات قرآن کریم است درجات بهشت آن قدر وسیع است که بعضی از درجات آن از آسمان و زمین وسیع تر است این آسمان و ستاره هایی که می بینیم آسمان اول است.

قرآن کریم می فرماید:

وَلَقَدْ زَيَّنَا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَبِيحَ ⁽³⁾ و ما زینت دادیم آسمان دنیا را به ستاره ها

مفسرین از تعبیر السَّمَاءَ الدُّنْیا استفاده کرده اند که تمامی ستاره ها در آسمان اول هستند. این آسمان اوّل با این همه وسعت نسبت به آسمان دوم به فرمایش امام صادق علیه السلام مانند یک انگشتر در بیابان است و همین طور آسمان دوّم نسبت به آسمان سوم و آسمان سوم نسبت به آسمان چهارم و این ادامه دارد حالا عجیب این است که خلقت آسمان با این همه وسعت و گستردگی با ساختن یک برگ درخت برای خداوند فرقی نمی کند و هیچ سخت نیست. حالا وسعت آسمان ها را دیدید وسعت بهشت را نگاه کنید قرآن می فرماید: عَرْضُهَا السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ ⁽⁴⁾عرض آن عرض آسمان ها و زمین است آن قدر این بهشت گسترده است که گاه بعضی خانه های اهل بهشت از هفت آسمان بزرگ تر است. آن جا هیچ کس خسته نمی شود. اهل بهشت سرعت سیر دارند مانند طی الارض در زمین و به راحتی از مساکن خود بهره می برند. مرحوم میرجهانی رحمه الله علیه در کتاب جنة العاصمة از صفوری شافی نقل می کند

افراد در خانه های خودشان در بهشت هستند که می بینند نوری تابید و در و دیوار بهشت و کل بهشت را فرا گرفت. اهل بهشت می گویند: پروردگارا به ما فرمودی لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا ⁽⁵⁾در بهشت که خورشید دیده نمی شود. این نور از کجاست؟ رضوان رئیس ملائکه بهشت جواب می دهد که امیرالمومنین و فاطمه زهرا علیهما السلام به یکدیگر لبخند زدند. از لبخند این دو بزرگ نوری تابید و کل بهشت را پر کرد.

شدت نورانیت حضرت امیر و حضرت زهرا علیهما السلام بقدری بود که یک تجلّی کوچک آنان بهشت با آن وسعت را فرا می گیرد این است؛ عظمت نوری اهل بیت عصمت و طهارت

علّت تجلّی نوری اهل بیت علیهم السلام بر بهشتیان

چرا خداوند این پرتو نور را به اهل بهشت نشان می دهد؟ پاسخ این است که مسئله معرفت الله است که هرگز متوقف نمی شود و در بهشت هم ادامه دارد زیرا اهل بهشت با دیدن آیات عظیم الهى معرفتشان به خدا زیادتر شده و شدت می یابد. اساساً در بهشت غفلت وجود ندارد. زیرا در بهشت همه معصوم اند؛ البته درجات عصمت یکسان نیست در بهشت همه لحظه به لحظه رشد می یابند و معرفتشان نسبت به خدا زیاد می شود بنابراین همان گونه که اهل بیت علیهم السلام در زمین باعث رشدند، در بهشت هم باعث رشدند در زمین وقتی ملائکه نور حضرت زهرا علیها السلام را می دیدند معرفت قلبیشان به پروردگار بیشتر می شد و این هر روز تکرار می شد خداوند به ملائکه می فرمود نگاه کنید که کنیز من چگونه از خوف من به خود می لرزد و چگونه از خوف من گویا بندبند بدنش از هم کنده می شود؟!

خداوند متعال هر روز به عبادت های حضرت زهرا علیها السلام به ملائکه مباحات می نمود.

درک مصیبات حضرت زهرا علیها السلام منوط به معرفت است

اگر کسی عظمت نوری حضرت زهرا علیها السلام را بفهمد بعد مصیبت حضرت زهرا علیها السلام برای او اعظم مصیبات می شود. شما در زیارت عاشورا می خوانید:

الحمد لله على عظيم رزيتي

خدا را شکر که بزرگ ترین مصیبت در نزد من مصیبت اهل بیت علیهم السلام هست و هیچ چیزی جای آن ها را نمی گیرد.

اگر می بینید برای مصیبت حضرت زهرا علیها السلام برخی نمی سوزند و یا به مصیبت و عزاداری ایراد می گیرند و یا مصیبت ها را کوچک قلمداد می کنند همه این ها بخاطر مشکلی است که در خود آن ها وجود دارد و آن این است که مصیبت حضرت برایشان بزرگ ترین مصیبت نیست و علت آن نیز مشخص است زیرا آنان عظمت حضرت زهرا علیها السلام را درک نکرده اند. اگر جبرئیل و میکائیل و اسرافیل بدون اجازه حضرت زهرا علیها السلام وارد خانه نمی شوند این تنها بخاطر رعایت ادب نیست بلکه بخاطر ابقا است. باید در ابتدا بدانیم ملائکه مادامی که در ذکر هستند باقیاند در واقع بقای آنان در ذکر است لذا اگر مَلَکی ترک اولی انجام دهد ناقص می شود و اگر،حرام از بین می رود ورود به خانه حضرت زهرا علیها السلام بدون اجازه بی ادبی است و اگر ملکی بدون اذن وارد شود از بین می رود و می سوزد عظمت حضرت زهرا علیها السلام اقتضا می کند که ورود به خانه آن بانو بدون اذن جسارت باشد و اگر ملکی بدون اذن وارد شود می سوزد.

معراج همان معرفت الله

تاکنون علّت معراج و هدف آن روشن شد خلاصه آن، این شد که خداوند پیامبر را به آسمان ها برد تا آیات و نشانه های بزرگ خود را به او نشان دهد تا با دیدن آن آیات رؤیت قلبی پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به پروردگار زیادتر شود بنابراین، معراج، معرفت الله،است، این که می گویند نماز معراج است یعنی نماز باعث می شود رؤیت قلبی انسان بالا رود و هر کاری که باعث شود رؤیت قلبی ما شدّت یابد و در دلمان خدا و عظمت خداوند بهتر احساس شود و صفات جمال و کمال باری تعالی با چشم دل دیده شود معراج.است مطابق روایت هیچ چیزی بالاتر از معرفت الله خلق نشده و خلق نمی شود حتی معرفت پیامبر صلی الله علیه و آله که مهم است، معرفت ائمّه، معرفت دین، معرفت احکام که همه مهم اند همه در شعاع معرفت پروردگار است. کسی که پروردگار را قبول ندارد و خدا را انکار می کند ما نمی توانیم بحث معرفت پیامبر صلی الله علیه و آله را با او مطرح کنیم و نیز بحث معرفت ائمه و احکام را، زیرا بدون معرفت خداوند جایی برای این گونه مباحث باقی نمی ماند پس اصل و ریشه معرفت الله است.

معنای تقرّب در مکتب ملاصدرا

فلاسفه صدرایی قایل به حرکت جوهری اند حرکت جوهری را ابن سینا قبول ندارد، ابن سینا می گوید هرکس قایل به حرکت جوهری شود احمق است لابد ملاصدرا نیز می گوید هر کس قایل به حرکت جوهری نشود احمق است. اما منظور از حرکت جوهری چیست؟ منظور از حرکت جوهری این است که ذات تمام اشیا به سوی تجرّد در حرکت اند. تجرد یعنی خالی شدن از شکل و اندازه و دیگر آثار ماده. لذا افرادی مثل سهروردی عوالمی را مطرح کرده اند که ورود در هر عالم باعث می شود بیشتر از ماده و خواص آن خالی شد تا حدی که شکل و اندازه و جرم ندارد و می شود مجرد تام و مجرد تام خداست. بنابراین در مکتب ملاصدرا تقرّب به معنای تجرد است. صوفیه نیز تقرّب را ذوب در خدا می داند یعنی می گویند خدا همه چیز است و اگر بخواهد همه چیز خدا باشد باید از حدود صرف نظر کرد زیرا در نظر صوفیه خدا به شکل های مختلف ظاهر شده است حال اگر این شکل ها و حدود کنار رود باز همان خدای محض باقی می ماند بدیهی است کنار رفتن حدود با تجرد و خالی شدن از ماده و آثار آن فرقی نمی کند. پس تقربی که در صوفیه و فلاسفه عنوان می شود به معنای تجرد است. حرف هایی که ملاصدار در اسفار می گوید همان حرف های ابن عربی است. بدون تردید هفتاد و پنج درصد مطالب اسفار، حرف های ابن عربی است بنابراین ماهیت فلسفه صدرایی همان تصوف است گرچه خود را به عنوان عارف معرفی می کنند و از صوفیه بد می گویند ولی از ابن عربی و مولوی تمجید بسیار دارند تا حدی که در نوشته های ملاصدرا بحث عصمت ابن عربی دیده می شود.

تفاوت خالق با مخلوق

با مراجعه به روایات بخصوص نهج البلاغه مشخص می شود فرق خالق و مخلوق در حد و بی حدّی است یعنی خداوند اندازه ندارد ولی مخلوق دارای اندازه است. البته هیچ کس نمی داند حقیقت خالق چیست ولی می دانیم موجود است و از گفتن کلمه موجود نترسید امیرالمومنین علیه السلام فرمودند:

مَوْجُودٌ غَیْرُ فَقِیدٍ ⁽¹⁾ خدواند موجودی است که فقدان ندارد.

پروردگار موجود است یعنی خداوند همان طور که ما هم هستیم هست نه همان گونه؛ خدا دارای شکل و اندازه نیست ولی ما دارای شکل و حد و اندازه هستیم. فرق خالق و مخلوق که مشخص شد بقیه مباحث راحت می شود امیرالمومنین علیه السلام فرمودند هرچه خالق هست مخلوق آن نیست و هر چه مخلوق هست خالق آن نیست و به عبارتی نسبت خدا و خلق تباین است چرا که حد و بی حد (اندازه و عدم اندازه) نقیضین اند و نمی شود یک چیز هم اندازه داشته باشد هم اندازه نداشته باشد چون نقیضین نه جمع می شوند نه رفع بخلاف ضدین که جمع شان ممکن نیست ولی رفع شان ممکن است توضیح بیشتر مثلاً جمعشان رفعشان سیاهی و سفیدی ضدین اند نمی شود یک چیز هم سیاه باشد و هم سفید اما می شود یک چیزی نه سیاه باشد نه سفید مثلا قرمز باشد ولی نقیضین نه جمع می شوند نه رفع مانند انسان و لا انسان. وقتی خداوند دارای اندازه نیست و مخلوق دارای اندازه هست و اندازه داشتن و اندازه نداشتن نقیضین هستند دیگر تصور ندارد بین خالق و مخلوق اتحاد وجود داشته باشد این امر محال ذاتی است. مع الأسف صوفیه برای ما و خالق، قوس نزول و صعود درست کرده اند و می گویند مثل ابری که می بارد و آب ها در جویبارها و کوه ها سرازیر می شود در نهایت دوباره بخار می شود و باز ابر می شود ما نیز خدا بودیم از خدا جدا شدیم باز دوباره قوس صعود داریم و تجرّد پیدا خواهیم کرد و خدا خواهیم شد. بهشت و جهنّمی که آن ها توضیح می دهند نیز بر همین اساس است یعنی هرکس هر چه قدر مجردتر شود لذت می برد و هرکس تجرد آن کمتر باشد عذاب می کشد یعنی خود همین عدم تجردش عذاب است. اما خالق به تعبیر امیرالمؤمنین علی علیه السلام بی حد است و مخلوق محدود بنابراین نمی توانید تقرّب را به عنوان تجرّد بگیرید یا ذوب در خدا دانست

چون محال ذاتی است. تقرّبی که در مکتب وحی به طور روشن بیان شده به بیان نورانی امام صادق علیه السلام این است:

قُرْبُهُ كَرَامَتُهُ وَ بُعْدُهُ إِهَانَته. ⁽¹⁾ قُرب به سوی خدا یعنی این که نزد خدا گرامی می شوید و بُعد از الله یعنی این که از نظر خدا می افتد و پست و بی اهمیت می شود هر کسی که اتصال قلبی و معرفت الله اش بیشتر شود به همان مراتب نزد خدا گرامی تر است چون علمش به خدا بیشتر شده است.

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ ⁽²⁾ بگو آیا کسانی که می دانند و کسانی که نمی دانند یکسانند.

انسان هر چه قدر علمش و معرفتش به پروردگار کمتر باشد خوب عقب افتاده است و اگر به حد انکار برسد خبیث خواهد شد. ⁽³⁾

قلب امام علیه السلام محل معرفت خداست

السَّلَامُ عَلَى سَحالٌ مَعرِفَةِ اللَّهِ سلام بر محل های معرفت خداوند.

ما معتقدیم که قلب امام محل معرفت است و مضاف بر این که امام معصوم است. معرفتی که من و امثال من پیدا می کنند چون معصوم نیستیم و ممکن است قوه خیال دخالت کند و یا شیطان دخالت کرده باشد مورد اعتماد نیست به همین دلیل تمامی مکاشفات قابل اعتماد نیستند و این که بعضی می گویند ما دو نوع مکاشفه داریم یکی شیطانی و یکی رحمانی و آن مکاشفاتی که مطابق آیات و روایات باشد رحمانی است مورد قبول نیست زیرا گاه خود شيطان مکاشفات مطابق شریعت برای جذب مشتری القا می کند. امام صادق علیه السلام فرمودند: یکی از ترفندهای ابلیس این است که مدت ها در دل برخی خضوع و خشوع و عبادت می اندازد که هم او خودش، خودش را باور کند و هم دیگران. در نوشته های ملاصدرا (اسفار جلد 1 و 2) تلاش شده است برای رفع این مشکل مکاشفات صوفیه را با عصمت همراه کند خود صوفی ها هم می گویند ما وحی دریافت می کنیم و وحی در درونش خطا نیست.

لذا صوفیه می گویند شما از مرده ها مطلب می گیرید ما "از حی الذی لا یموت". ولی ما می گوییم: شما از کجا مطمئن شدید وحی را از خدا گرفته اید از کجا معلوم شیطان بر شما القا نکرده است. مکاشفات ابن عربی را بخوانید بعد برایتان کاملا مشخص می شود که اعتباری به مکاشفات نیست او می گوید گروه رجبیون در ماه رجب چشمانشان باز می شود و شیعیان را به شکل خوک می بینند علاقمندان ابن عربی آیا این مکاشفه را می پذیرند؟ و بدون شک دست به توجیه می زنند روایت داریم هر کس علم دین را از غیر اهل بیت علیهم السلام بگیرد آن علم به درد نمی خورد و گمراهی است. امام صادق علیه السلام فرمودند:

مَنْ دَانَ اَللَّهَ بِغَیْرِ سَمَاعٍ عَنْ صَادِقٍ أَلْزَمَهُ اَللَّهُ اَلْبَتَّهَ إِلَی اَلْعَنَاءِ ⁽¹⁾ هر کس دین را از غیر حجّت خدا بگیرد خداوند او را در گمراهی و حیرانی ثابت می دارد. فخر رازی می گوید باید جانشین خدا در زمین معصوم باشد چون خدا بخواهد جانشین انتخاب کند قطعا معصوم انتخاب می کند و کسی که معصوم نباشد به او اعتمادی نیست و ما هم اعتماد نمی کنیم ولی بعد می گوید ما معصومی نمی شناسیم؛ بنابراین یک پله پایین تر می آییم سراغ اهل حل و عقل می رویم به تعبیر امروزی ها نخبگان، ولی در مصداق اشتباه می کند و سراغ افرادی می رود که ارزش نداشتند. امام باقر علیه السلام فرمودند:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ أَعْدَائِنَا مِنِ الْحَمْقَاءِ. خدا را شکر که دشمنان ما را از احمق ها قرار داده است.

فخر رازی می گوید چون ما معصومی نمی شناسیم سراغ اهل حل و عقد می رویم اما او خود نیز می داند که عصمت با معاشرت ثابت نمی شود بلکه عصمت به جعل و نصب پروردگار ثابت می شود راه دیگری نیز وجود ندارد همین که خدا شخصی را پیامبر قرار داد یا امام قرار داد به جعل خدا طبق آیه لَا يَنالُ عَهْدِىْ اَلْظَّلِمِينَ ⁽²⁾می فهمیم این شخص ظالم نیست و معصوم است. اما چگونه جعل ثابت می شود؟ یک راه بیشتر ندارد و آن هم معجزه است. بنابراین چون قلب امام علیه السلام محل و قرارگاه معرفت خدا است و چون آنان معصومند و خطا و اشتباه و شیطان و قوه خیال در آنان راه ندارد این معرفت قابل اعتماد است.

خصوصیت معرفت ائمه

معرفت اهل بیت علیهم السلام چند خصوصیت دارد که در هیچ جای دیگر پیدا نمی شود:

یک؛ معرفت اهل بیت علیهم السلام کامل است، آن ها «المستقرين فى امر الله التامين فى محبة الله» هستند. آنان مساکن برکت الله، معادن حکمت الله و مخزن اسرار الهی اند. لذا هیچ کس بالفعل نمی تواند از نظر معرفت به آن ها نزدیک شود. البته برخی صوفیه تلاش می کنند که بگویند ما جلو زدیم که به آن خواهیم رسید.

دوم؛ این که معرفت آنان قابل اعتماد هست هم خودشان و هم ما می توانیم اعتماد کنیم چون معصومند ولی معرفتی که ما نسبت به خدا داشته باشیم برای خودمان هم قابل اعتماد نیست چه برسد برای بقیه مگر موارد خاصی که عقل بطور روشن آن را تایید کند بنابراین همان طور که در زیارت جامعه است؛

السَّلامُ عَلی مَحالّ مَعْرِفَهِ اللَّهِ سلام بر شما که محل معرفت خدا هستید،

در قلب ائمه، معرفت شکل می گیرد لذا اگر ما بخواهیم به معرفت الله بدون هیچ نقص و شائبه ای برسیم باید به قلب پاک حضرت امام زمان علیه السلام وصل شویم. امّا این وصل شدن چگونه حاصل می شود؟

راه انحصاری معرفت پروردگار

روایات زیادی داریم که بیان می دارد تنها راه معرفت الله اهل بیت علیهم السلام هستند. موقف پنجاهم روز قیامت موقف اعراف است. حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند اعراف ما هستیم و از ایشان پرسیدند اعراف یعنی چه؟ فرمودند: خدا را نمی توان شناخت الّا به وسیله شناخت ما. رسول مکرّم صلی الله علیه و آله فرمودند:

مَن ماتَ ولَم یَعرِف إمامَ زَمانِهِ ماتَ میتَهً جاهِلِیَّهً. هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد مشرک از دنیا رفته است.

و این یعنی بدون معرفت امام زمان علیه السلام امکان ندارد معرفت الله شکل بگیرد و به همین خاطر است که آن شخص مشرک از دنیا می رود

راه اتصال به قلب امام علیه السلام

اما این شناخت به پیامبر و اهل بیت علیهم السلام یعنی چه و راه اتصال به امام چگونه است؟ پاسخ آن است: اولاً امام علیه السلام همان معرفت قلبی خود را بیان می دارد پس سخن امام علیه السلام می شود بیان معرفت الله مثلا نهج البلاغه می شود بیان معرفت الله. لذا ما باید این بیان ها را بخوانیم و با تدبّر و دقت در آن معرفت الله حاصل می شود. امام باقر علیه السلام فرمودند با دقت و تدبر در سخنان ما مؤمن به بالاترین درجات ایمان می رسد زیرا مطالب آنان همان بیان معرفت خداوند است که آن گاه ما آن را بفهیم و در قلب ما قرار بگیرد می شود معرفت الله.

ثانياً: باید بطوری تکوینی قلب ما به قلب امام علیه السلام گره بخورد و متصل شود و این اتصال هم دائمی شود و هم بدون هیچ حجابی. البته بحمدالله همه ما تکویناً به امام علیه السلام متصل هستیم خود حضرت فرمودند:

شِیعَتِنَا خُلِقُوا مِنْ فَاضِلِ طِینَتِنَا. ⁽¹⁾ تمام شیعیان از اضافه گل ما خلق شدند.

همان طور که ما تکوینا به پدر و مادر وصل هستیم تمام کسانی که در دلشان محبت اهل بیت علیهم السلام باشد حتماً به امام علیه السلام وصل هستند. اهل بیت علیهم السلام فرمودند: خداوند نور را آفرید و آن نور را نصف کرد نصفی پیامبر صلی الله علیه و آله نصفی امیرالمومنین علیه السلام شد و خداوند از این نورها آسمان و زمین را خلق می کند. شخصی خدمت امام رسید و گفت من یک وقت بدون هیچ سبب مشخصی خوشحال و یک وقت ناراحتم، امام علیه السلام فرمودند تو قلبت به ما متصل است وقتی ما ناراحت باشیم به تو اثر می گذارد و وقتی خوشحال باشیم تو خوشحال می شوی. اگر الان برای برخی چنین نیست بخاطر حجاب گناه و غفلت است. شخصی محضر امام صادق علیه السلام رسید و پرسید: بعضی از مخالفین شما خوش قول و خوش اخلاق اند و برعکس بعضی از موافقین شما که محبت دارند بد قول و بد اخلاق اند. امام صادق علیه السلام فرمودند:

لَا دِينَ لِمَنْ لَا إِمَامُ هُدًى کسی که امام هدایت کننده نداشته باشد [چون معرفت الله در کار نیست] دین ندارد.

و بعد فرمودند: آن خوش اخلاقی که آن مخالف ما دارد آن از اضافه گل شیعه هست که در آن مانده و آن بداخلاقی که شیعیان دارند آن از اضافه گل مخالفین ما هست که در بدن این ها مانده است آن شخص تعجب کرد چون نمی دانست زمین مخلوطی از بهشت و جهنّم است.

بهشت همه اش خوبی و جهنّم همه اش بدی و عذاب و بوی تعفّن است. جهنّم ظلمات و بهشت نور است و زمین مخلوطی از بهشت و جهنّم است و بطور طبیعی بدن ها از زمین است و این دست تقدیر است که بدن کسی از اجزاء بهشتی زمین باشد یا جهنّمی و یا از اجزاء مخلوط. ما 9 عالم را طی کرده ایم. این عالم و عالم برزخ و عالم قیامت را باید طی کنیم تا به بهشت برسیم. عالم ذر حقیقتی است که در روایات و نیز قرآن بیان شده است خداوند می فرماید ما از پشت حضرت آدم ذریه او را به شکل ذره در آوردیم وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى ⁽¹⁾در آن جا عدّه ای در اطاعت از خدا پیشی گرفتند و بعضی دیگر اطاعت و پیروی کردند ولی دیرتر و بعضی هم به ظاهر اطاعت کردند و در دلشان ایمان نبود که روحشان تاریک شد در عالم ذر امتحان بندگان تمام شد و می توانستند از همان عالم روانه بهشت و جهنّم شوند بعد خدا مهلت می دهد و دنیا را خلق می.کند تا امتحان دوباره ای انجام شود البته برخی که در امتحان قبول شدند و نخواستند در این دنیا بیایند از همان عالم ذر روانه بهشت شدند ولی برخی از اولیا مانند اهل بیت علیهم السلام دانستند که خداوند دوست دارد که آن ها بیایند به اراده خودشان ورود به این عالم را پذیرفتند مانند حضرت زهرا علیها السلام که در واقع حضور آنان در بین ما منّت پروردگار است اما عده ای هم که فاجر بودند و باید روانه جهنم شوند بالاتفاق همه ورود در این دنیا را پذیرفتند چون یا در دنیا جبران می کنند و یا دیرتر به عذاب روانه می شوند. مطابق روایات از همه ارواح در ارتباط به ورود در این دنیا پرسش شده است و هر کس که آمده به اراده خودش آمده است همان طور که گفتیم در عالم برزخ ارواح بنا بر عملکرد خودشان یا تاریک شدند یا نورانی حال در زمین کار پدر و مادر تولید قالب است آن ها روح را بوجود نمی آورند آن ها فقط در قالب اثر دارند نه در ارواح ولی مسئله این است که روح مناسب این قالب وارد این قالب می.شود به عبارتی دیگر هر روحی که قرار است وارد این دنیا شود و در بدن موافق خود قرار می گیرد لذا اگر بدنی نحس و پلید باشد روح پلید وارد آن می شود و اگر بدن طیبی شکل گیرد به مقدار طهارتش از ارواح طاهر و مطهر در آن دمیده می شود . از مطالب یاد شده بسیاری از مسائل حل می شود و پاسخ داده می شود مانند این سؤال که چرا بچه ای که از حرام متولّد شده بچه ی بدی او چه گناهی کرده، پدر و مادرش گناه کرده اند. و نیز مشخص می شود که چطور برخی اتصال تکوینی با امام علیه السلام دارند و برخی ندارند و نیز مشخص می شود که نقش غذای حلال در تکمیل اتصال تکوینی با امام علیه السلام چقدر مهم و اساسی است

و نیز مشخّص می شود تهذیب نفس در شیعه به معنای تخلیص بدن از مواد سجینی است. بهر سو برای اتصال تکوینی با امام معصوم علیه السلام بدن پاک و روح پاک لازم است که این ها همه اش بدست خود ماست و با توبه و عبادت بسیار و کسب معرفت و اطاعت شدّت می یابد و حتی اگر کسی ناپاک باشد امکان تبدیل طبیعت و ماهیت خود را دارد و امر محالی نیست. بنابر این هر چقدر ما مؤمن تر شویم قلب ما به قلب امام علیه السلام پیوند بیشتری می خورد و آن معارف حقه و ناب از قلب امام علیه السلام به قلب ما جاری می شود و اگر قلب خود را توسعه دهیم بیشتر معرفت نصیب ما می شود و جالب تر این که وسعت بیشتر معرفت بیشتر و باز معرفت بیشتر توسعه بیشتر و این سیکل همان طور ادامه می یابد و نهایتی ندارد لذا حضرت محسن بن علی علیه السلام قالب و جسم او از دو منظور آیه تطهیر است هیچ رجسی ندارد لذا روح یکی از اولیای بزرگ خداوند در آن گذارده می شود بنابراین وقتی آن حضرت شهید شد یک ولی خدا کشته شده است

اثبات عصمت با جعل و نصب پروردگار

ما در رابطه با عصمت گفتیم که عصمت انبیا علیهم السلام و جانشینانشان با معاشرت ثابت نمی شود تنها عصمت با جعل خدا ثابت می گردد یعنی باید ببینیم که خداوند چه کسی را جانشین خود قرار داده است به عنوان پیامبر یا امام و آن گاه از آن جا یی که خداوند در قرآن می فرماید ما عهدمان را به ظالمین نمی دهیم می فهمیم آن شخص ظالم نیست و معصوم است.

حقیقت عصمت و ماهیت آن

اگر مفهوم عصمت درست توضیح داده نشود نمی توان بین عصمت و اختیار جمع کرد به همین خاطر بعضی ها می گویند چون اهل بیت علیهم السلام معصومند: پس نمی توانند گناه کنند و بدین ترتیب اختیار اهل بیت را سلب می کنند. بدیهی است اگر اهل بیت علیهم السلام نتوانند گناه کنند پس بدین ترتیب ما از آنان جلو می زنیم چون ما می توانیم ولی گناه نمی کنیم و در نتیجه نستجیر بالله ارزش کار اهل بیت علیهم السلام زیر سوال می رود بطور کل در مکتب ما جبر مورد قبول نیست چه در رابطه با معصومین و چه در رابطه با غیر معصومین.

امیرالمومنین علیه السلام می فرمایند اگر جبر باشد روز قیامت حال بدها از حال خوب ها بهتر خواهد بود این یعنی اگر جبر باشد اگر ابوسفیان گناه می کند بیست و سه سال مقابل اسلام می ایستد دست خودش نیست و اگر پیامبر صلی الله علیه و آله نماز شب را آن گونه با حال می خوانند دست خودشان نیست و در این صورت چون اهل گناه دائما مورد نفرین قرار می گیرند و اهل ثواب مورد توجه و تشویق

باید حال اهل گناه در قیامت از حال اهل ثواب بهتر باشد و این قطعا غلط است پس جبر غلط است. برای توضیح حقیقت عصمت باید از خودمان شروع کنیم، غالب ما مخلوطی از بدی و خوبی هستیم. البته شیعیان خوبی های درونشان بیشتر و بدی ها کم تر و مخالفین برعکس هستند. بهر حال وقتی خود را روانشناسی می کنیم برخی از گناهان را ما به اختیار خود انجام نمی دهیم و اگر هزار نفر ما را وسوسه کنند باز هم انجام نمی دهیم در اینجا می توانیم بگوییم ما در این موارد معصومیم. اما؟ چرا دو جهت دارد. جهت اول این است که طبع و روحیه ما با آن گناه اصلا سازگار نیست و دوم این که علم داریم به این که آن کار زشت است و عذاب دارد این دو جهت که جمع شود باعث می شود انسان به اراده خودش سمت گناه نرود حال این انسان اگر روحیه اش پاکتر و علمش به حقایق اشیا بیشتر شود درجات عصمتش بالاتر می شود و اگر همین سیر ادامه داشته باشد و شخص با تمام وجود پاک شود و علمش، علم به ما کان و ما لم یکن و به تمامی حقایق اشیا شود آن گاه او در همه موارد معصوم می شود زیرا هم روحیه و هم علمش با تمامی گناهان سازگار نیست و این می شود عصمت عالیه. بنابر این ریشه عصمت دو چیز است علم است و روحیه، اگر علم نباشد چه بسا انسان از روی اشتباه وارد گناه شود و اگر روحیه نباشد انسان به علمش گاه عمل نمی کند ولی وقتی این دو به هم پیوند می یابند، عصمت را شکل می دهند و انسان با تصمیم جدی خودش وارد کاری می شود و یا نمی شود بنابر این عصمت همواره با اختیار همراه است.

خلقت پنج روح

مطابق روایات خداوند پنج روح را خلق کرده است روح اول روح جمادی است، هر آفریده ای چون دارای تحقق است روح جمادی دارد وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ. ⁽¹⁾قرآن كريم می فرماید: هیچ چیز در دنیا نیست مگر این که تسبیح خداوند می گوید. پس همه چیز حیات دارد. روح دوم روح نباتی است موجودی که دارای روح نباتی باشد و سعت وجودی اش بیشتر می شود و رشد خواهد کرد مانند گیاهان روح سوم روح الحیوان هست که در هر موجودی قرار داده شود حیات بیشتری خواهد داشت تنفس می کند درک و شعور بیشتری خواهد داشت اما روح چهارم روح الایمان است که وجود نازنین امام صادق علیه السلام می فرمایند: اگر در موجودی این روح وجود داشته باشد این شخص مؤمن خواهد بود. این ایمان چیزی بالاتر از معرفت اعطایی است لازم به ذکر است که بدانیم ما هم معرفت اکتسابی داریم و هم معرفت اعطایی خداوند این معرفت اعطایی را به همه موجودات داده است.

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله فرمودند:

كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ ⁽¹⁾ هر کس که متولّد می شود با همان باور به بودن خدا به دنیا آمده است.

این معرفت اعطایی هست و در قلب همه وجود دارد. البته معرفت اعطایی لازم هست ولی کافی نیست قرآن می فرماید: لَا يُكَلِّفُ اللهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ⁽²⁾از هر کس به اندازه وسعش معرفت می خواهند و وسع وجودی انسان بیش از معرفت اعطایی است قرآن کریم می فرماید آن ها یی که ایمان ندارند مثل چهارپایان هستند أُوْلئِکَ کَالأَنْعَمِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ⁽³⁾چرا؟ چون حیوانات دارای سه روح هستند و این ها هم سه روح دارند، بلکه از حیوانات هم پست ترند چون حیوان همین سه روح را دارد و انسان می تواند روح چهارم را داشته باشد ولی آن را از دست داده است.

روح پنجم روح القدس می باشد در صحیفه مهدویه آمده است که امام رضا علی علیه السلام در دعای دست خودشان برای سلامتی امام زمان علیه السلام می فرمایند: وَأَيَّدْتَهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ این این روح القدس منظور جبرئیل نیست خداوند این روح پنجم را به من و شما نمی دهد، ما خیلی تلاش کنیم به روح چهارم می رسیم البته آن البته آن هم خود دارای مراتبی است در روایات آمده است ایمان ده درجه است. خداوند تنها روح القدس را به نمایندگان خود می دهد و شاید به توان گفت هر کس روح القدس را دریافت کند نماینده خدا می شود لذا اهل بیت علیهم السلام روح القدس داشتند انبیا و پیامبر هم روح القدس دارند البته روح القدس نیز درجاتی دارد. بر اساس روح القدس که در امام علیه السلام است از هر گناهی به شدّت متنفر می شود آنقدر متنفر می شود که حتی فکر انجام آن به ذهن امام خطور نمی کند. بعضی از افراد که می گویند مگر می شود اهل بیت علیهم السلام فکر گناه نکنند به آنان می گوییم شما نیز فکر برخی گناهان را نکرده اید بعضی گناهان آن قدر نزد شما کریه است که فکر انجام آن را نمی کنید تمام گناهان و مکروهات با آن روح القدسی که نزد امام علیه السلام است چنان کریه است که فکر انجام آن حتی به ذهن امام علیه السلام هم نمی رسد و این همان عصمت کامله است؛ بنابراین اهل بیت علیهم السلام بر اساس آن روحیه معنوی و علم به حقایق اشیا از هر گناهی به اراده خودشان دوری می کنند و بسوی هر ثوابی به اراده خودشان شتاب می کنند. پس عصمت کامله ریشه اش دو چیز است یکی علم جامع و یکی روح القدس این عصمت در ملائکه هم وجود دارد و عصمت باعث اجبار

نیست و این که بعضی با استناد به آیات قرآن کریم می گویند ملائکه مجبورند کاملا اشتباه است. آیات خبر می دهند که آنان گناه نمی کنند و آیه ای نداریم که بیان کند آنان مجبورند. همان طور که پروردگار در آیه تطهیر خبر از دوری اهل بیت از رجس و پلیدی می دهد و این به معنای اجبار آنان نیست بهرحال عصمت با اراده سازگار است چون آن ها عقلند و عقل بدون عنصر اراده تصویری ندارد این که گفتیم ملائکه عقل اند به این خاطر است که آنان از نور حضرت امیرالمومنین علیه السلام که همان عقل است خلق شده اند البته ممکن است مَلَکی اشتباه کند مثلا ترک اولی انجام دهد چون عصمتش، عصمت کامله نیست ملائکه مادمی که در حوزه توحید باشند حیات دارند اگر از حوزه توحید خارج شوند و وارد عرصه گناه شوند می سوزند و غذای ملائکه ذکر است و حیات آنان به ذکر است هیچ مَلَکی تا کنون وارد حوزه گناه نشده است ولی برخی از ملائکه وارد ترک اولی شده اند مثل فطرس او ترک اولی انجام داد ترک اولی کاری است که در شأن او نیست و نباید انجام دهد ولی گناه نیست. بهرحال ملائکه نیز در عین حالی که معصومند مختارند و خود صدور ترک اولی نشان واضحی بر اختیار آنان است. از مطالب یاد شده مشخص می شود:

یک: عصمت ریشه در علم و روحیه دارد و در واقع عصمت نتیجه این دو امر است.

دو: بدست آوردن عصمت دارای مراحل و مراتب است و با شدت روحیه و ازدیاد علم اوج می گیرد.

سه: بدست آوردن عصمت گرچه امکان پذیر است ولی بر اساس ظرفیت ها دارای محدودیت هاست. به همین خاطر است که هیچ کس نمی تواند به مقام عصمت و طهارت اهل بیت برسد زیرا هیچ کس ظرفیت وجودی آنان را ندارد.

چهار: حداقل لازم از عصمت برای انبیا علیهم السلام عصمت از گناه و اشتباه است زیرا در غیر این صورت اطمینانی به آنان نیست.

پنج: عصمت هم می تواند اکتسابی باشد و هم اعطایی و نسبت به اهل بیت علیهم السلام در ابتدا اعطایی است ولی در ادامه اکتسابی است. زیرا همان عصمت عالیه هم حد يقف ندارد.

ششم: عصمت در مکلّفین همواره با اختیار همراه است. معصومین بر اساس علم و روحیه پاکشان عمل می نمایند.

بنیانگذار نظریه عصمت

بعضی کتاب ها یی نوشته اند که خود نام این کتاب ها نشان می دهد که معنا و مفهوم مکتب اسلام را متوجه نشده اند. شخصی کتابی نوشته به نام "مکتب در فرآیند تکامل" و در آن بحث عصمت را نیز بیان کرده و گفته است که نظریه عصمت اولین بار توسط هشام بن حکم مطرح شده است البته نام خود کتاب گویای عدم درک از مکتب اسلام است زیرا مکتب حق اسلام در هیچ زمانی در حال تکامل نبوده بلکه از ابتدا کامل بوده است و این خصوصیت دین آخر الزمان است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله فرمودند:

حَلَالُ مُحَمَّدٍ حَلَالُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، وَ حَرَامُهُ حَرَامُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ کسی که نمی تواند بگوید اسلام در گذر زمان کامل شده است و اگر بگوید در این صورت مكتب امر بشری می شود و دیگر مکتب نیست.

مرحوم صدوق در کتاب خصال در مورد سخنان هشام در باب عصمت آورده است که ابن ابی عمیر از جناب هشام نقل کرد که هشام گفت: امام باید معصوم باشد و آن گاه که در مورد عصمت از او پرسش شد هشام پاسخ داد که ریشه همه گناهان چهار چیز است؛ خشم، حسد حرص و خواهش های نفسانی و این چهار، چون در وجود امام علیه السلام منتفی است پس ریشه ای برای گناه وجود ندارد و افرادی به این استناد کردند و گفتند بنیانگذار بحث عصمت هشام بوده است. امّا مرحوم صدوق رحمه الله علیه روایت دیگری در کتاب امالی صفحه 732 نقل کرده اند که حسین اشقر در مورد معنای معصوم از هشام پرسید و هشام گفت: از امام صادق علیه السلام پرسیدم که معنای معصوم چیست؟ و امام صادق علیه السلام فرمودند:

الْمَعْصُومُ هُوَ الْمُمْتَنِعُ بِاللهِ مِنْ جَمِيعِ مَحَارِمِ اللهِ معصوم کسی است که از جانب خدا منع می شود از جمیع حرام ها.

پس نمی توان هشام را بنیانگذار فکر عصمت دانست بنیانگذار عصمت آیات قرآن اسلام پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین علیهما السلام است و کسانی که به عصمت اهل بیت علیهم السلام باور کرده اند قبل از روایات به آیات الهی استناد کردند که مشهورترین آن ها آیه تطهیر است و بعد، آیه اولی الامر است بعد از آن آیه مباهله و آیه 124 سوره بقره و آیات دیگر می باشد روایات زیادی نیز بحث عصمت را بطور واضح و شفاف مطرح کرده است روایاتی که در این مورد در کتب مختلف وجود دارد. از پیامبر اکرم امیرالمومنین، امام سجاد، امام صادق، امام باقر، امام رضا، و از امام هادی است.

معنای عصمت در نزد علمای شیعه

کلمه عَصَمَ به معنای مَنَعَ است و اسم فاعل آن می شود عاصم و معنای آن مانع می شود و اسم مفعول آن می شود معصوم، که همان ممنوع است از نظر شرع منظور از معصوم یعنی از گناه و لغزش منع شده اند و آن شخص به اختیار خودش گناه نمی کند تمام علمای شیعه مانند علّامه حلی، شیخ مفید شیخ صدوق و علّامه مجلسی رضوان الله علیهم اجمعین تفسیرشان در مورد عصمت یکی است. تعبیر شیخ مفيد رحمه الله علیه در كتاب " النكتة الاعتقادیه" این است:

العصمة لطفٌ يفعله الله تعالى بالمكلف بحيث يمتنع منه وقوع المعصية و ترك الطاعة مع قدرته عليهما. ⁽¹⁾

عصمت یک لطفی است از سوی خداوند به افراد مکلّفین می شود آن لطف که می شود این شخص به اراده خودش گناهان را انجام نمی دهد و به اراده خودش وارد گناه نمی شود و به اراده خودش و اجبی را ترک نمی کند.

سید مرتضی و علّامه حلی نیز تفسیر شیخ را درباره عصمت تأیید می کنند ولی سخن این جاست که این لطف که در عبارت شیخ مفید آمده است چگونه است؟ به نظر می رسد آن لطف چیزی جز علم و روحیه نیست که مجموعه روایات آن را تأیید می کند. ما بیان کردیم؛ عصمت با طهارت ارتباط مستقیم دارد و لذا خواسته یا ناخواسته اولین آیه ای که برای عصمت اهل بیت علیهم السلام استناد می شود آیه تطهیر است. یعنی طهارت آن ها دلیل بر عصمت آن ها است و معمولاً هر موقع اهل بیت علیهم السلام از عصمت صحبت کرده اند مسئله طهارت نیز مورد استناد قرار گرفته است مثلاً فرمودند: هُمُ اَلْمَعْصُومُونَ اَلْمُطَهَّرُونَ ⁽²⁾یا امام علیه السلام می فرماید که:

إِنَّ اَللَّهَ طَهَّرَنَا وَ عَصَمَنَا. ⁽³⁾ خداوند ما را پاک کرد پس معصوم داشت.

پس این دو را نمی توان از هم جدا کرد. صفات اهل بیت علیهم السلام عین اهل بیت علیهم السلام است؛ زیرا آن صفات باعث شده امام، امام شود. بنابراین اگر کسی صفات اهل بیت را از اهل بیت علیهم السلام سلب کند، اهل بیت علیهم السلام را انکار کرده است. مثلاً اگر کسی بگوید: من امیرالمومنین علیه السلام را قبول دارم و ایشان را خلیفه اول می دانم و علم ماکان و مایکون امام علیه السلام را انکار کند این شخص دانسته یا ندانسته اهل بیت علیهم السلام را رد کرده است؛ زیرا بخاطر آن علم وصفات امیرالمؤمنین علی علیه السلام شده است امیرالمؤمنین علیه السلام.

مشکل اصلی زیدی ها همین بود چون صفات امام علیه السلام را عین امام علیه السلام نمی دانستند لذا می گفتند: امام لازم نیست معجزه داشته باشد و هر کس از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله با شمشیر قیام کرد امام است. در ادعیه ما بخوبی معنا و مفهوم عصمت بیان شده است:

عَصَمَكُمُ اللَّهُ بِالْهُدَى ⁽¹⁾ خداوند شما را با هدایتی که داده معصوم قرار داد لذا عصمت با هدایت حاصل می گردد و آن هدایت دو بخش دارد یکی علمی است که در پیامبر و امام گذاشته می شود و یکی آن طهارت باطنی است که هیچ رجس و پلیدی در آن ها وجود ندارد. چون وجودشان همه نور است لذا تمایلی به گناه در آن ها نیست سبب عصمت تنها طهارت نیست بلکه علم هم هست ما اگر بخواهیم فقط طهارت باطنی را در نظر بگیریم می توانیم عصمت از گناه را ثابت کنیم ولی عصمت از اشتباه را بدون علم نمی توان ثابت کرد. امام علیه السلام همه خوبی ها و بدی ها و همه حقایق هستی را می شناسد و هیچ چیز از علوم هستی بر آن ها مخفی نیست. معنا و مفهوم عصمت توسط ائمه ی ما بیان شده است امام علیه السلام فرمودند:

الْإِمَامُ هُوَ الْمُنْتَجَبُ الْمُرْتَضَى ⁽²... مَعْصُومٌ عن اَلزَّلاَّتِ، مصون عَنِ الفَواحِشِ کُلِّها). امام از همه لغزش ها مصون است و از همه کارهای زشت هم مصون است.

مرحوم صدوق رحمه الله علیه در کتاب کمال الدین صفحه 675 روایت مفصلی در تعریف امام علیه السلام نقل می کند که در یک قسمت از روایت آمده است:

لْإِمَامُ هُوَ المُطَهَّرُ مِنَ الذُّنُوبِ، المُبَرَّأُ مِنَ الْعُيُوبِ. امام کسی است که از همه گناهان پاک و از همه ی عیب ها مبرّاست

پس معنای عصمت واضح است یعنی از هر عیب و گناهی دور است در تعاریفی که علمای شیعه از عصمت داشته اند نیز همین معنا ذکر شده است.

در تعریف کلمه عصمت تمام بزرگان کلمه مکلّف را آورده اند:

العصمت لطف يفعله الله تعالى بالمكلّف.

عصمت لطفی است که خداوند به مکلّفین انجام می دهد.

بنابر این عصمت یک لطفی است از ناحیه خدا که به هر مکلفی ممکن است عطا شود و اگر عطا شود از گناهان مصون می شود.

آیت الله صدر در کتاب حقایق الحقة عصمت حضرت اباالفضل علیه السلام و عصمت حضرت زینب علیها السلام و عصمت حضرت علی اکبر علیه السلام را ثابت کرده است و با این که این بزرگان از چهارده معصوم نیستند از این جا معلوم می شود از نظر ایشان عصمت یک معنای واحد دارد که همان معنا درانبیا و جانشینانشان آنان و کسان دیگر که جزء نمایندگان خدا نیستند جاری است و معلوم می شود عصمت دارای مراتب است. انبیا علیهم السلام همه عصمت داشتند ولی به عصمت ائمّه علیهم السلام نمی رسد. حداقل عصمت لازم برای بدست آوردن مقام نبوت، عصمت از گناه و اشتباه است ولی عصمت اهل بیت و طهارت چیزی بالاتر از این هاست.

امام صادق علیه السلام می فرمایند:

إنَّ اللّهَ إذا أحَبَّ عَبداً عَصَمَهُ الله خداوند وقتی بنده ای را دوست داشته باشد او را حفظ می کند و جَعَلَ غِنَاهُ فِی نَفْسِهِ غنای او را در درونش قرار می دهد و جعل ثوابه بین عينيه ثواب را جلوی چشمش قرار می دهد وَ إِذَا أَبْغَضَهُ وَکَلَهُ إِلَی نَفْسِهِ وقتی خدا کسی را دشمن قرار دهد او را به خودش وا می گذارد وَ جَعَلَ فَقْرَهُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ فقر او را جلوی چشمش قرار می دهد و شخص همیشه فقیر است. در جای دیگر امام علیه السلام فرمایند:

مَنِ اعْتَصَمَ بِاللهِ عَصَمَهُ هر کسی که به خدا وصل شود خدا او را حفظ می کند.

پس کلمه ی عصمت که در رابطه با غیر اهل بیت علیهم السلام نیز بکار رفته است البته عصمت ها یکسان نیست و دارای درجات است. عصمتی که برای اهل بیت علیهم السلام گفته شد عصمت کامل و جامع است که حتی برای انبیا گفته نشده است.

ما در شیعه بر اساس آیات و روایات و برهان های قوی معتقدیم انبیا علیهم السلام معصوم بوده اند ولی جامعه اهل تسنن مخالف این نظر هستند برخی گفته اند سرپیچی حضرت آدم علیه السلام خود شاهد روشنی است که انبیا معصوم نبوده اند اما این اشکال از اساس درست نیست و پاسخ مناسب دارد. اگر جواب های علمای شیعه را در این مورد جمع کنیم به سه پاسخ می رسیم برخی گفته اند این نهی، نهی آزمایشی بوده است برخی گفته اند نهی، ارشادی بوده است و برخی گفته اند این کار ترک اولی بوده است.

طرفداران نظر اول به روایتی استناد کرده اند که امام رضا علیه السلام با شخصی مباحثه داشتند که او از متکلمین مخالف بود و بخاطر آیات مربوط به حضرت آدم علیه السلام قایل به عصمت انبیا علیهم السلام هم نبود حضرت علیه السلام فرمودند: اصلاً حضرت آدم علیه السلام برای بهشت خلق نشده بود و برای زمین خلق شده بود و این نهی، نهی آزمایشی است چون در زمین امر و نهی و حلال و حرام است و خدا در بهشت نمونه ای از نهی را نشان داد که در زمین این امور جاری است و این نظر زیاد خوب نیست و از روایات آزمایش استفاده نمی شود برخی در مقابل، نهی را، نهی ارشادی دانسته اند؛ یعنی اگر انجام دهد حرام انجام نداده ولی به دردسر می افتد اما پاسخ سوم که از همه قوی تر است گفته اند حضرت آدم علیه السلام دچار ترک اولی شده است. حرام بر دو قسم است حرام قطعی، حرام نسبی حرام نسبی یعنی کاری برای شخصی شاید حرام باشد ولی برای دیگری حرام نباشد که نامش ترک اولی است یعنی کار اشتباهی از او سر زند که شایسته مقام او نیست. امّا پاسخ ما چیز دیگری است از آیات و نیز روایات استفاده می شود آن زمان که حضرت آدم علیه السلام سرپیچی کرد هنوز به مقام عصمت نرسیده بود. در سوره طاها آمده است که وَ عَصَى ءَادَمُ رَبَّهُ، فَغَوَى ﴿2 ثُمَّ اجْنَبَهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَ هَدَى﴾ ⁽¹⁾عصى به معنای سرپیچی است آدم خطایی انجام داد و گمراه شد و سپس خداوند او را انتخاب کرد و او را پاکیزه کرد از این آیه می شود استفاده کرد که وقتی حضرت آدم علیه السلام آن گناه را انجام دادند هنوز به مقام نبوت نرسیده بودند از امام رضا علیه السلام از همین مطلب پرسش شد حضرت علیه السلام فرمودند: آن گاه آدم سرپیچی کرد هنوز به مقام نبوت نرسیده بود بعد خدواند توبه ایشان را پذیرفت و ایشان را پاک نمود. بنابر این زمانی که حضرت آدم علیه السلام دچار اشتباه و لغزش شد هنوز به مقام عصمت نرسیده بود ولی بعد که رشد یافت و علم "علم الأسماء كلها" به ایشان داده شد یعنی به دو عنصر تشکیل دهنده عصمت (علم و طهارت) رسیدند به مقام نبوت نصب شوند البته بعد از این مطلب می توان در آن اقوال سیری کرد و مورد نقد و بررسی قرار داد که کاری که آدم انجام داد چگونه بوده است گناه بوده یا نبوده است.

پی نوشت ها

1- اسرى، 1.

2- نجم، 17.

3- نجم 18

4- نجم، 11.

5- نهج البلاغة، 272، 186 - و من خطبة له علیه السلام في التوحيد.

6- الکافی ج 1، ص96.

7- شوری، 11.

8- رحمن، 46

9- رحمن، 62

10- ملک، 5.

11- آل عمران، 133

12- انسان، 13.

13- الکافی، ج 1، ص 86.

14- بحار الأنوار، ج 4، ص 301، باب 4 جوامع التوحيد....، ص 212.

15- زمر، 9.

16- الكافي، ج 1، ص 377، باب من مات و ليس له إمام من أئمة الأطهار علیهم السلام.

17- بقره، 124

18- بحار الأنوار، ج 53، ص 303

19- اعراف، 172.

20- اسری، 44.

21- الکافی، ج 2، ص 12 باب فطرة الخلق على التوحيد... .

22- بقره، 286

23- اعراف، 179.

24- النكت الأعتقاديه، ص 37.

25- بحار الأنوار، ج 23، ص 19.

26- وسائل الشيعة، ج 27، ص 178.

27- بحار الأنوار، ج 33، ص 553

28- اصول کافی، ج 1، ص 203 و 204

29- آیات 121 و 122.

منابع و مآخذ

فضایل حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و شیعیان در آینه روایات

اشاره

روح الله اسماعیلی

درآمد

در این شماره به بخشی از فضایل بی شمار حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام علی بن ابی طالب علیه السلام علیه السلام پرداخته شده است تا مشخص شود مسئله محبّت صادق به حضرت امیر علیه السلام جزء دین و ستون دین ایمان است و در اسلام بعد از مسئله توحید و رسالت مسئله ولایت ائمه اطهار علیهم السلام مطرح است و به همین خاطر جایگاه شیعیان خاص و بسیار بلند است و بهترین و بالاترین وسیله تقرّب به پروردگار دوستی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و اطاعت خالصانه از آنان است.

کلیدواژه ها؛

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حضرت امیر مؤمنان علیه السلام، شیعیان، قیامت طينت واحد، زیارت، شرط توحید

مقدّمه

و ماذا يَقُولُ النَّاسُ في مَدْح من أنت *** مَدائِحُهُ الغراءُ في مُحُكم الذِّكْرِ

چه می توان گفت در مدح شخصیتی که مدح و منقبت بلندش در قرآن کریم آمده است. سکوت معنی دار فصحا و بلغا و علما و حكما و اولیاء از ذکر مناقب امام امیرالمؤمنین علیه السلام برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله همسر فاطمه زهرا علیها السلام، داناترین مردم، کسی که در خداشناسی و عبادت پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برترین شخصیت است- گویاتر از مدیحت سرایی و ذکر فضایل و مناقب و مراتب رفیع و مقامات والا و حضور شکوهمند او در صحنه های مختلف و معجزات آشکار و عجائب زندگی اوست از این رو اعتراف به عجز در پیشگاه مقدس و با عظمت آن حضرت برای همگان بهتر است سَروری که رسول خدا صلی الله علیه و آله در خطابی درباره اش فرمود:

اگر انسان ها نویسنده و پریان حسابگر شوند، نمی توانند فضایلت را بنگارند. امير المؤمنین علیه السلام شخصیتی است که خداوند متعال فضایلی غیر قابل شمارش برایش قرار داد فرزانه ای که پروردگار سبحان در شب معراج با پیامبرش با صدای دلربای حضرت علی علیه السلام تکلّم کرد. ⁽¹⁾

همو که بعضی اصحاب در فراوانی فضائلش گفته اند:

علی علیه السلام سوابق درخشانی دارد که اگر سابقه ای از آن را بین همه آفریدگان توزیع کنند همه به خیر می رسند. ⁽²⁾

آن حضرت علیه السلام بزرگ ترین نشانه خدای متعال و علم و قدرت و سایر صفات برجسته اوست و در عالم امکان مانندی جز پسر عمّش رسول خدا صلی الله علیه و آله ندارد. همو که حضرت رسول صلی الله علیه و آله حامی بی نظیر او بود. آن سَرور اسوه جانفشانی و در نصرت حق و اقامه عدل، یگانه و در و در اعلاء كلمة الله فوق العاده بود. با ضعفا ترّحم و با فقرا مواساتی عظیم داشت. از خدای متعال خوفی فراوان بر دل داشت و افصح و ابلغ همگان بود و در خوراک و پوشاک و در تمامی احوال و افعال با عظمت بود بلند مرتبه است خدای اعلی مرتبه عظیم، آفریننده چنین انسانی و ودیعت گذارنده این عظمت ها و کمالات در این آفریننده بزرگ است خدایی که چنین انسانی در مقابل عظمتش کُرنش می کند و در مقابل جلال و جبروت و سلطنتش خود را کوچک می داند و از کبریایی اش خائف و ترسان است و در مقابل ذات پاکش به عجز و فقر اعتراف دارد.

و اوست کسی که گفت:

إِلَهِی كَفَی بِی عِزّاً أَنْ أَكُونَ لَكَ عَبْداً وَ كَفَی بِی فَخْراً أَنْ تَكُونَ لِی رَبّاً. خدای من همین عزّت مرا بس که بنده تو باشم و برای من افتخار همین بس که تو خدای منی. اوست ممسوس در ذات،حق و بسیار گریان از خشیت الهی و مجاهد در راه خدا اوست صراط مستقیم و عروة الوثقى و حبل الله متين و میزان اعمال و تقسیم گر بهشت و دوزخ و دست باز خداوندی و دیده بینای حق و حجت بالغه اش.

حضرت امیر علیه السلام در نامه ای که به معاویه نوشت فرمودند:

فَانّا صَنائِعُ رَبّنا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنائِعُ لَنا. ما ساخته و تریبت یافته مستقیم پروردگاریم و مردم تربیت شده ما هستند.

ابن ابی الحدید در ذیل آن می نویسد: این سخن بزرگ و برترین سخن است و معنایش سرآمد معانی و ساخته و پرداخته خداوندگاری که خدایش صانع اوست و منزلتش را رفیع و سرآمد مصنوعات نمود.

حضرت علیه السلام می فرماید:

احدی از انسان ها بر ما نعمت ندارد تنها خداست که بر ما نعمت داده است. بین ما و بین او واسطه ای در کار نیست. دیگران به وسیله ما تربیت شده اند و ما واسطه بین خدا و آنان هستیم و این مقام بلندی است ظاهرش این است که شنیدی و باطنش آن است که آنان بندگان خدا هستند و مردم بنده آنان. ⁽¹⁾

و از سوی دیگر صاحب این مفاخر عظیم را می بینیم که از خوف خدا چون مارگزیده به خود می پیچد و آن گونه که بعضی از یارانش ضرار پسر حمزه ضبابی ⁽²⁾او را توصیف کرده دارای چشمی گریان و متفکّر بود وقتی با خود خلوت می کرد به محاسبه نفس می پرداخت و می فرمودند:

آه از کمی زاد و توشه و دوری راه و کمی انس، علی را با نعمت های فناپذیر و لذت های زودگذر چه کار؟

و باز می فرمودند:

بدان که امام شما از دنیای خود به دو پاره تن پوش و از خوردنی هایش به دو قرص نان، بسنده کرده است به خدا قسم از دنیایتان شمش طلایی و از غنایمش ثروتی نیندوخته ام و حتی این پیراهنی که پوشیده ام را تن پوش دیگری فراهم نکرده ام. ⁽³⁾

چه بگوییم از نفس شریف پیامبر صلی الله علیه و آله که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره اش فرموده بود:

تو می شنوی آن چه من می شنوم و می بینی آن چه من می بینم جز آن که تو نبی نیستی. ⁽¹⁾

از این رو آن چه ما درباره امیرالمؤمنین و مولی الموحدین علیه السلام می گوییم چون قطره ای است در مقابل دریا و ذرّه ای است در مقابل خورشید. پس عقول جهانیان و زبان ستایشگران کوچکتر و نارساتر از آن است که حق این امام همام علیه السلام را ادا کند. با توجه به آن چه گفته شد مطلوب است سیمای درخشنده و تابناک حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام را در آینه احادیث به نظاره بنشینیم و بنگریم پیامبر عظيم الشأن اسلام، معلم و مرّبی امیرمؤمنان علیه السلام آن حضرت علیه السلام را چگونه معرفی و توصیف می کنند.

یگانگی نور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله با حضرت امیرالمومنین علیه السلام

ابن عباس گوید: نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم که حضرت علی علیه السلام فراز آمد، تا چشم پیامبر صلی الله علیه و آله به آن حضرت افتاد به رویش لبخندی زد و فرمودند:

مرحبا به آن که خداوند او را پیش از هر چیز آفرید؛ خداوند پیش از هر چیز نوری آفرید و آن را دو نیم کرد از نیمی مرا و از نیم دیگر علی را آفرید، پس همه چیز از نور من و نور علی پدید آمده است، ما تسبیح خدا کردیم و فرشتگان نیز تسبیح کردند، و ما تکبیر گفتیم و فرشتگان نیز تسبیح کردند و ما تکبیر گفتیم و فرشتگان نیز تکبیر گفتند، و این تسبیح و تکبیر آنان به آموزش من و علی بود. ⁽²⁾

امام کاظم علیه السلام فرمودند:

خدای بزرگ نور محمّد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را از اختراع و نور عظمت و جلال خویش آفرید. چون خواست محمد صلی الله علیه و آله را بیافریند آن نور را دو نیم کرد، از نیم اول محمد صلی الله علیه و آله را و از نیم دیگر علی علیه السلام را آفرید و از آن نور هیچ کس دیگر را نیافرید. ⁽³⁾

در حدیثی آمده:

فاطمه علیها السلام عرضه داشتند: ای رسول خدا! ندیدم درباره علی علیه السلام چیزی بگویی، فرمود: علی من است، مگر دیده ای که کسی درباره خود چیزی بگوید؟!..... ⁽⁴⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله به نمایندگان ثقیف فرمودند:

سوگند به خدایی که جانم در دست اوست یا نماز می خوانید و زکات می پردازید یا آن که مردی را به نزدتان گسیل می دارم که خود من است. ⁽⁵⁾

از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره برخی از یارانش پرسش کردند و حضرت پاسخ دادند؛ کسی گفت: پس علی چه، فرمود: تو از مردم پرسیدی و از خودم که نپرسیدی. ⁽¹⁾(یعنی علی علیه السلام به منزله خود من است و هر شناختی که از من دارید علی علیه السلام نیز همان گونه است).

رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگام مباهله با نصاری نجران فرمود:

خداوندا! اینعلی علیه السلام خود من است و او نزد من با جانم برابر است خداوندا! این فاطمه برترین زن جهان است. خداوندا! این ها (حسن و حسین) دو فرزند و دو نوه من اند، من در جنگم با هر که با آنان در جنگ است و در صلح و سازشم با هر که با آنان در صلح و سازش است. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: در جنگ احد هنگامی که همه از اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله گریختند، حضرت رو به آنان کرده، می فرمود: من محمّدم، من رسول خدایم، من کشته نشده ام و نمرده ام فلانی و فلانی متوجه او شده، گفتند: اینک که گریخته ایم نیز ما را به مسخره گرفته است! آن گاه تنها علی علیه السلام و ابودجاجه سماک بن خرشه رحمة الله با پیامبر صلی الله علیه و آله پایدار ماندند، پیامبر صلی الله علیه و آله او را فرا خواند و فرمود:

ای ابودجاجه! تو هم باز گرد که بیعتم را از تو برداشتم؛ اما علی بماند زیرا او از من است و من از اویم.

جمال و شمایل حضرت امیرالمومنین علیه السلام

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

هر که دوست دارد به هیبت اسرافیل، رتبه میکائیل، جلالت جبرئیل، سازگاری آدم، خداترسی نوح، دوستی ابراهیم، اندوه یعقوب، جمال يوسف، مناجات موسی، صبر ایوب، زهد یحیی، سنت يونس، پرهیز عیسی و حب و خوی محمّد بنگرد، باید به علی بنگرد، باید به علی بنگرد که نود خصلت از خصلت های انبیا در اوست ⁽³⁾و همه را خداوند در او جمع کرده و برای احدی غیر او جمع نکرده است. ⁽⁴⁾

علامه شیخ عبدالرحمن صفوری شافعی گوید:

آن حضرت میان قامت بود، چشمانی سیاه و درشت و روی زیبایی چون ماه شب چهارده و شکمی بزرگ داشت که بالای آن گنجینه علم و زیر آن جای غذا بود، محاسن شریفش،پرپشت موی سرش کم پشت گردنش چون تنگ سیم فام بود؛ خداوند از او و مادرش و برادرانش جعفر و عقیل و عموهایش حمزه و عباس خشنود باد. ⁽⁵⁾

ابن منظور گوید:

در حدیث ابن عباس رحمة الله آمده که علی، امیرمؤمنان، به ماه تابان و شیر دمان و نهر خروشان و فصل نوبهار می ماند؛ نور و پرتوش به ماه، شجاعت و دلاوریش به شیر، جود و سخایش به نهر و خرمی و حیائش به نوبهار مانند بود. ⁽¹⁾

در کتاب ها ی نویسندگان نوشته و بر زبان گویندگان جاری است که از صفات ویژه آن حضرت که به قامت او راست آمده «الانزع البطین» است تا آن جا که به صورت نام خاص حضرتش درآمده است. و از جمله چیزهایی که در معنای این دو صفت گوش ها را می نوازد و برای شنونده لذیذتر از غذای مطبوع برای گرسنه به جان آمده و امنیت برای دل هراسان است آن که آن حضرت چون تحت تربیت مستقیم پیامبر صلی الله علیه و آله قرار داشت و از راه و روش او پیروی می نمود و شبانه روز گوش به فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله بود و جامه پیروی او را به تن داشت و همه کوشش و توجه خود را در پیروی آن حضرت به کار می برد، خداوند او را جانی پاکیزه بخشید که از انوار منتشر در آفاق نبوت در او تابید و با صفایی که داشت صورت همه خوی های پسندیده و کرامت های اخلاقی را در خود منعکس،کرد و با داشتن نوری چنین از نزدیک شدن به کدورت کفر و ناخالصی و ستیز نفاق پاک ماند، و بدان پاکیزگی از ظلمات شرک و آلودگی های دروغ و افترا به کلی جدا افتاد و از همین رو نخستین کس از مردان بود که بی تردید به رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان آورد و شوق به شکستن بتها و مجسمه ها و پاک کردن مسجد الحرام از بت ها و خدایان باطل و نموده ای شک و گمراهی در او جان گرفت (و از همین رو او را «انزع» یعنی برکنده از شرک خواندند)... و به جهت همراهی مداوم با رسول خدا صلی الله علیه و آله خداوند پیوسته بر علم او می افزود تا آن جا که - به نقل ترمذی در کتاب صحیح خود - رسول خدا صلی الله علیه و آله در حق او فرمود: من شهر علمم و علی علیه السلام دروازه آن است. و آن حضرت با علم سرشار خود قضایای سخت و وقایع مشکل و احکام پیچیده را حل و فصل می نمود.

صفات و خصایص حضرت امیر علیه السللام

امام باقر علیه السلام فرمودند:

قسم به خداوند روش و شیوه حضرت علی علیه السلام چنین بود همانند بنده ها غذا می خورد و بر زمین می نشست و اگر دو پیراهن سنبلانی می خرید خدمتکارش را خبر می کرد تا هر کدام را می خواهد بهترینش را انتخاب کند و خود آن دیگر را می پوشید، هرگاه پیراهنی آستینش بلندتر بود خود آن را قطع می کرد و اگر دامن لباس عربی اش از برآمدگی و

قوزک پاشنه پا می گذاشت آن را کوتاه می کرد: پنج سال خلیفه بودند (برای خود) نه آجری بر آجر و نه خشتی بر خشت نهاد و نه مالک دهی و نه طلا و نقره ای شد تا از خود به ارث گذاشته باشد. به مردم نان گندم و گوشت می خورانید ولی خودش به منزل می رفت و از نان جو و سرکه استفاده می کرد؛ اگر دو کار خداپسند برایش پیش می آمد، سخت ترین را انتخاب می کرد و هزار بنده را از دسترنج دستی که به خاک آلوده و با چهره ای عرق کرده، خرید و آزاد کرد. هیچ کس طاقت کار او را نداشت و در شب و روز هزار رکعت نماز می خواند و شبیه ترین مردم به آن،حضرت امام زین العابدین علیه السلام بود و بعد از او کسی را طاقت عمل او نبود.

فضائل حضرت امیر علیه السللام که با قسم یاد شده است

سوگند به آن که جان محمد در دست اوست، اسرافیل پیوسته دست مرا بر روی زانوهایم (در رکوع) سو نگاه داشت تا تو (ای علی) به نماز من برسی و ثواب آن را دریابی آیا مردم مرا درباره دوستی تو سرزنش می کنند حال آن که خدا و فرشتگان او را در بالای آسمان تو را دوست می دارند؟ ⁽¹⁾

جابر رحمة الله علیه گوید: نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم که علی بن ابی طالب علیه السلام از راه رسید، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

همانا برادرم علی علیه السلام به نزد شما آمد. آن گاه رو به کعبه نمود و دست به آن نهاد و فرمود: سوگند به آن که جانم در دست اوست، این و شیعیان او در قیامت رستگارند. سپس فرمود: او در میان شما نخستین کسی است که با من ایمان آورده و از همه شما به عهد خدا و فادار تر و به امر خدا عامل تر و در میان رعیت عادل تر و در تقسیم منصف تر و نزد خداوند ارجمندتر است. در این وقت این آیه نازل شد:

إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَعَمِلُوا الصَّلِحَتِ أَوَلَيْكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ ⁽²⁾ آنان که ایمان آورده و کار شایسته کردند بهترین آفریدگانند.

و یاران پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه حضرت علی علیه السلام از راه فرا می رسید می گفتند: بهترین آفریدگان آمد. ⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

سوگند به آن که جانم در دست اوست، اگر نه این بود که گروهی از یاران من درباره تو همان را می گفتند که ترسایان درباره مسیح علیه السلام گفتند، همانا سخنی درباره تو می گفتم که بر هیچ گروهی عبور نکنی جز آن که خاک پا و آب وضویت را برای تبرک و شفا برگیرند ولی همین تو را بس که تو از منی و من از تو. ⁽⁴⁾

قدرت و نیروی حضرت مولی الموحدين علیه السلام

ابن ابی الحدید گوید:

امّا قوت و نیروی بدنی امام علیه السلام به پایه ای است که ضرب المثل شده است.

ابن قتیبه گوید:

او با هیچ کس کشتی نگرفت مگر آن که او را به خاک افکند و اوست که در قلعه خیبر را از جا کند در صورتی که گروهی از مردم جمع شدند تا آن را برکنند نتوانستند و اوست که بت هبل را که از سنگی بزرگ تراشیده بودند از بالای کعبه کند و بر زمین افکند و اوست که در ایام خلافت خود صخره بزرگی را که روی چشم های قرار داشت و سپاهیان حضرتش نتوانستند آن را بردارند از جای برکند و آب از زیر آن بیرون جست. ⁽⁵⁾

علّامه مجلسی رحمة الله گوید:

ابوطالب به عادت عرب فرزندان و برادرزادگان خود را جمع می کرد و به کشتی گرفتن وا می داشت و علی علیه السلام با آن که طفل بود آستین بالا می زد و با برادران بزرگ و کوچک خود و عموزادگان بزرگ و کوچک خود کشتی می گرفت و آنان را به خاک می افکند و پدرش گفت: علی ظهیر و پیروز شد و او را «ظهیر» نامید چون علی علیه السلام بزرگ شد با مرد قوی و نیرومند کشتی می گرفت و او را زمین می زد و مرد تنومند و دراز قامت را با دست خود می گرفت و به سوی خود می کشید و او را می کشت و بسا کمر او را می گرفت و به هوا بلند می کرد، و بسا در پی اسب نر در حال دویدن می دوید و او را باز می گردانید. ⁽⁶⁾

جابر انصاری گوید:

پیامبر صلی الله علیه و آله در روز خیبر پس از آن که برای علی علیه السلام دعا کرد پرچم را به دست او داد، او با شتاب حرکت کرد و یارانش هم می گفتند بشتاب؛ او رفت تا به قلعه رسید، در قلعه را از جا کند و به زمین افکند، آن گاه هفتاد نفر از ما جمع شدیم و کوشیدیم تا در را به جای خود باز گردانیم. ⁽¹⁾

دشمن حضرت یعسوب الدین علیه السلام کافر است

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

هر که پس از من با علی درباره خلافت مقاومت و دشمنی ورزد کافر است و با خدا و رسولش جنگیده است و هر که در حق علی شک کند کافر است. ⁽²⁾

و نیز فرمودند:

علی بن ابی طالب باب آمرزش خداست، هر که از آن وارد شود مؤمن است و هر که از آن بيرون رود كافر. ⁽³⁾

و در بیان نورانی دیگر به حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام فرمودند:

من تو را نشانه ای میان خود و امّتم قرار داده ام پس هر که از تو پیروی نکند حقّا کافر شده است. ⁽⁴⁾

به روایت جابر و ابن عباس فرمودند:

هر که نگوید علی بهترین مردم است حقا کافر شده است. ⁽⁵⁾

به روایت حذيفة بن یمان فرمودند:

على بهترین بشر است؛ هر که نپذیرد حقّا کافر است. ⁽⁶⁾

عطیه کوفی گوید:

بر جابربن عبدالله انصاری وارد شدیم، از پیری ابروانش بر روی دیدگانش افتاده بود، گفتیم برای ما از علی بگو، گفت: او از بهترین بشرهاست. ⁽⁷⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

ای حذیفه، حجت خدا بر شما پس از من علی بن ابی طالب است کفر به او کفر به خدا، شریک ساختن برای او شرک به خدا شک در او شک در خدا انحراف از او و طعن زدن به او انحراف از خدا و طعن در او و انکار او انکار خداست. ⁽⁸⁾

و فرمودند:

هر که پس از من امامت علی را انکار کند چون کسی است که نبوت مرا در حیاتم انکار کرده است و هر که نبوت مرا انکار کند، ربوبیت پروردگار مرا انکار نموده است. ⁽⁹⁾

ام سلمه علیها السلام به حسن بصری فرمود:

تو را حدیثی گویم که دو گوشم از:رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده و گرنه کر شوند و چشمانم دیده و گرنه کور شوند و قلبم را فرا گرفته و گرنه خداوند بر آن مهر (نافهمی) زند و زبانم را لال کند اگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله نشنیده باشم که به علی بن ابی طالب علیه السلام می فرمود: ای علی، هیچ بنده ای در قیامت خدا را با انکار ولایت تو دیدار نکند جز آن که او را با پرستش بت و صنم دیدار کند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:

هیچ کس آن چه را که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره علی علیه السلام فرموده رد نمی کند مگر کافر. ⁽²⁾

و فرمودند:

امام نشانه ای است میان خدای عزیز و جلیل و بندگانش هر که (مقام) او را شناخت مؤمن است و هر که او را انکار نمود کافر است. ⁽³⁾

على علیه السلام باب هدایت است، هر که با او مخالفت ورزد کافر است و هر که او را انکار کند به آتش دوزخ در آید. ⁽⁴⁾

از ماست امامی که اطاعتش واجب است هر که او را انکار کند یهودی یا نصرانی خواهد مرد. ⁽⁵⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

هر که بمیرد و امام خود را نشناسد به مرگ جاهلیت مرده است. ⁽⁶⁾

امامان بعد از من دوازده نفرند؛ اول آنان علی بن ابی طالب علیه السلام و آخرشان قائم علیه السلام است... اقرار کننده به آنان مؤمن و انکار کننده آنان کافر است. ⁽⁷⁾

نجوای شبانه حضرت امیرمؤمنان علیه السلام

ابودرداء نقل می کند: در یکی از شب های ظلمانی از لابلای نخلستان بنی نجار در مدینه می گذشتم. ناگهان نوای غم انگیز و آهنگ تأثر آوری به گوشم رسید و دیدم انسانی است که در دل شب با خدای خود چنین سخن می گوید:

پروردگارا! چه بسیار از گناهان مهلکم به حلم خود در گذشتی و عقوبت نکردی و چه بسیار از ی آن ها کشیدی و آشکار نکردی خدایا اگر چه عمرم در گناهانم را به لطف و کرمت پرده نافرمانی و معصیت تو گذشته و گناهانم نامه اعمالم را پر کرده است، اما من به جز آمرزش تو امیدوار نیستم و به غیر از مغفرت و خشنودی تو به چیز دیگری امید ندارم.

این صدای دلنواز چنان مشغولم کرد که بی اختیار به سمت آن حرکت کرده تا به صاحب صدا رسیدم ناگهان چشمم به علی بن ابی طالب علیه السلام افتاد خود را در میان درختان مخفی کردم تا از شنیدن راز و نیاز محروم نمانده و مانع دعا و مناجات آن حضرت نشوم. علی بن ابی طالب علیه السلام در آن خلوت شب دو رکعت نماز خواند و آن گاه به دعا و گریه و زاری و ناله پرداخت.

از دیگر مناجات های بسیار زیبای حضرت امیرمؤمنان علیه السلام به شرح ذیل می باشد:

پروردگارا! چون در عفو و گذشت تو می اندیشم گناهانم در نظرم کوچک می شود و هرگاه در شدت عذاب تو فکر می کنم گرفتاری و مصیبت من بزرگ می شود. آن گاه آن گاه چنین نجوا نمود: آه اگر در نامه اعمالم گناهانی را ببینم که خود آن را فراموشم کرده ام ولی تو آن را ثبت کرده باشی پس فرمان دهی او را بگیرید وای به حال آن گرفتاری که خانواده اش نتوانند او را نجات بدهند و قبیله و طایفه او را سودی ندهند و فرشتگان به حال وی ترحم نکنند. سپس گفت: آه از آتشی که دل و جگر آدمی را می سوزاند و اعضای بیرونی انسان را از هم جدا می کند. وای از شدت سوزندگی شراره های آتش که از جهنم بر می خیزد. ابودرداء می گوید: باز حضرت به شدت گریست پس از مدتی دیگر نه صدایی از او به گوش می رسید و نه حرکت و جنبشی از او دیده می شد با خود گفتم حتما در اثر شب زنده داری خواب او را فرا گرفته نزدیک طلوع فجر شد خواستم ایشان را برای نماز صبح بیدار کنم بر بالین حضرت رفتم. یک وقت دیدم ایشان مانند قطعه چوپ خشک بر زمین افتاده است تکانش دادم حرکت نکرد.

صدایش زدم، پاسخ نداد گفتم إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ به خدا علی بن ابی طالب علیه السلام از دنیا رفته است. ابودرداء در ادامه سخنانش اظهار می کند من به سرعت به خانه علی علیه السلام روانه شدم و حالت او را به اطلاع آنان رساندم فاطمه علیها السلام گفت: ابودرداء داستان چیست؟ من آن چه را که از حالات علی علیه السلام دیده بودم همه را گفتم. فرمودند: ابودرداء به خدا سوگند این بیهوشی است که در اثر ترس از خدا بر او عارض شده سپس با ظرف آبی نزد آن حضرت برگشتیم و آب به سیمایش پاشیدیم. آن بزرگوار به هوش آمد و چشمانش را باز کرد و به من که به شدّت می گریستم، نگاهی کرد و گفت: ابودرداء چرا گریه می کنی؟ گفتم به خاطر آن چه به خودت روا می داری گریه می کنم فرمود: ای ابودرداء! چگونه می شود حال تو آن وقتی که مرا برای پس دادن حساب فرا خوانند و در حالی که گناهکاران به کیفر الهی یقین دارند و فرشتگان سختگیر دور و برم را احاطه کرده اند و پاسبانان جهنم منتظر فرمانند و من در پیشگاه خداوند قهار حاضر باشم و دوستان مرا تسلیم دستور الهی کنند و اهل دنیا به حال من ترحّم ننمایند البته در آن حال بیشتر به حال من ترحم خواهی کرد زیرا که در برابر خدایی قرار می گیرم که هیچ چیز از نگاه او پنهان نیست. ⁽¹⁾

سفره افطار حضرت امیرمؤمنان علیه السلام

ام کلثوم علیها السلام دختر امیرالمؤمنین علیه السلام می گوید:

در شب نوزدهم ماه رمضان دو قرص نان جو، یک کاسه شیر و مقداری نمک در یک ظرف برای افطار خدمت پدرم آوردم. وقتی نمازش را به اتمام رساند برای افطار آماده شد. هنگامی که نگاهش به غذا افتاد به فکر فرو رفت آن گاه سرش را تکان داد و با صدای بلند گریست و فرمود:

عزیزم! برای افطار پدرت دو نوع خورش (شیر و نمک)، آن هم در یک ظرف آماده ساخته ای؟ تو با این عمل می خواهی فردای قیامت برای حساب در محضر خداوند بیشتر بايستم؟ من تصمیم دارم همیشه دنباله رو برادر و پسر عمویم رسول خدا صلی الله علیه و آله باشم. هرگز برای آن حضرت دو نوع خورش در یک ظرف آورده نشد تا آن که چشم از جهان فرو بست. دخترم عزیزم! هر کس در دنیا خوردنی ها نوشیدنی ها و لباس هایش از راه حلال و پاک تهیه گردد، روز قیامت در دادگاه الهی بیشتر خواهد ایستاد و چنان چه از راه حرام باشد علاوه بر بیشتر ایستادن عذاب هم خواهد داشت زیرا که در حلال این دنیا حساب و در حرام آن عذاب است. ⁽¹⁾

عبادت حضرت اسدالله الغالب علی ابن ابی طالب علیه السلام

ابن ابی الحدید گوید:

او عابدترین مردم بود و بیش از همه نماز و روزه می گزارد و مردم نماز شب و ملازمت و آداب و ردخوانی و خواندن نافله ها را از او آموختند چه پنداری درباره مردی که در کار مراقبت از ذکر و اوراد خود به جایی رسید که در آن شب بسیار سرد در جنگ صفین زیراندازی برایش گستردند و در حالی که تیرها در برابرش به زمین می نشست و از راست و چپ بر بیخ گوش او می گذشت به نماز مشغول شد و هراسی به خود راه نمی داد و برنخاست تا از کار عبادت آسوده گشت ؟! و چه پنداری درباره مردی که پیشانی مبارکش از سجده های دراز مانند زانوی شتر پینه بسته بود؟ و هرگاه در دعاها و مناجات های او ژرف بنگری و بر مضامین آن مبنی بر تعظیم و بزرگداشت خدای سبحان و خضوع در برابر هیبت او و خشوع در برابر عزت او و تواضع و فروتنی و رام بودن در برابر خداوند آگاه شوی میزان اخلاص حضرتش را خواهی شناخت و می فهمی که این دعاها و رازها از کدامین دل برخاسته و بر کدامین زبان روان گشته است. به امام علی بن الحسین علیه السلام که نهایت عبادت را داشت گفتند: عبادت شما را با عبادت جدّتان چه قیاس است ؟ فرمود: عبادت من در برابر عبادت جدّم مانند عبادت جدّم در برابر عبادت رسول خدا صلی الله علیه و آله است. ⁽²⁾

علامه مجلسى رحمة الله از حبه عرنی روایت کرده که می گفت:

در این بین که من و نوف در حیاط قصر حکومتی خوابیده بودیم ناگاه متوجّه شدیم که امیرمؤمنان علیه السلام در آخر شب بیرون آمده، مانند شیدازدگان دست بر دیوار نهاده و این آیات را می خواند: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ.... ⁽¹⁾و مانند کسی که عقل از سرش پریده راه می رفت و به من فرمود: ای حبه، خوابی یا بیدار؟ گفتم: بیدارم؛ شما که چنین کنید پس ما باید چه کنیم؟ حضرت دیده فرو بست و گریست سپس فرمود: ای حبه! خدا را جایگاهی است و ما را نیز در پیشگاه خدا جایگاهی، چیزی از اعمال ما بر او پوشیده نیست. ای حبه! خداوند به من و تو از رگ گردن نزدیک تر است ای حبه! هیچ چیز، من و تو را از خدا پوشیده نمی دارد. پوشیده نمی دارد سپس فرمود ای نوف، خوابی یا بیدار؟ گفت: نه ای امیر مؤمنان، خواب نیستم، شما امشب مرا بسیار گریاندی. فرمود: ای نوف، اگر امشب از خوف خدای متعال بسی گریستی، فردای قیامت در پیشگاه خداوند دیده ات روشن خواهد بود ای نوف! قطره اشکی از چشم مردی از خوف خدا نریزد جز آن که دریاهایی از آتش دوزخ را خاموش می سازد. ای نوف! هیچ مردی نزد خداوند بزرگتر نیست از مردی که از بیم خدا بگرید و در راه خدا دوستی و دشمنی.کند ای نوف! هر کس در راه خدا دوستی کند و چیزی را بر دوستی او ترجیح ندهد و هر که در راه خدا دشمنی کند و منفعتی از این راه برای خود نجوید این جاست که اگر چنین باشید حقایق ایمان را به کمال دریافته اید آن گاه آن دو را پند و اندرز داد و در پایان فرمود: از خدا پروا داشته باشید که من شما را هشدار دادم. سپس به راه افتاد و در راه می گفت: «کاش می دانستم که آیا در هنگام غفلت من نگاه لطف از من بر می داری یا به من می نگری؟ کاش می دانستم که حال من در خواب های دراز و اندکی سپاس از نعمت هایت چگونه است»؟ به خدا سوگند در همین حال بود تا سپیده صبح دمید... ⁽²⁾

امير المؤمنين لقب اختصاصی حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام

ابن عباس می گوید:

به خدا قسم ما به علی بن ابی طالب علیه السلام، امیرالمؤمنین نگفتیم تا این که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را امیرالمؤمنین علیه السلام نامیدند. به این که روزی در مدینه کنار پیامبر صلی الله علیه و آله بودیم که حضرت علی علیه السلام آمد و به پیامبر صلی الله علیه و آله سلام کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله هم در جواب او فرمودند و سلام بر تو ای امیرالمؤمنین. در این هنگام من از این کلام پیامبر صلی الله علیه و آله تعجب کردم و به پیامبر صلی الله علیه وآله گفتم: آیا این لقبی که به علی علیه السلام دادید از روی محبّت شما به علی علیه السلام است،

یا این که دستوری است از طرف خدا؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: به خدا قسم هیچ چیزی درباره ی علی نگفته ام مگر این که آن را با چشم خود دیده ام. سؤال کردم: ای رسول خدا، در مورد علی علیه السلام چه دیده اید؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: شبی که مرا به آسمان بردند بر هیچ دری از درهای بهشت نرفتم، مگر این که روی آن در نوشته شده بود:

علی بن ابی طالب علیه السلام، امیر المؤمنین است؛ هفتاد هزار سال قبل از این که حضرت آدم خلق شود.

همچنین صاحب کتاب مناقب می نویسد: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

چون مرا به آسمان سیر دادند رسیدم تا سدرة المنتهی جایی که ایستادم در پیشگاه خدا عزّ و جل پس خدواند متعال فرمودند: ای محمّد گفتم: لَبَّيْكَ وَ سَعْدَيْک، فرمود: مخلوقین مرا آزموده ای، کدام یک از آنان تابع ترند، برای تو؟ گفتم خدایا! علی، فرمود: راست گفتی ای محمّد آیا برای خود خلیفه ای برگزیده ای که از طرف تو (وظیفه) را ادا کند؟ و کتابم را به بندگانم در مواردی که نمی دانند آموزش دهد؛ گفتم خدایا تو انتخاب کن برای من، چون انتخاب تو به انتخاب من است؟ فرمود: علی علیه السلام را برایت برگزیدم، پس او را برای خود، خلیفه و وصی بدان و علم و حلم خود را به او می آموزیم و او حقا امیرالمؤمنین است و کسی به این مقام پیش از او نرسیده و پس از او هم نخواهد رسید ای محمّد، علی پرچم هدایت و پیشوای کسی است که مرا اطاعت کند و نور اولیای من است و او همان کلمه ای است که بر پرهیزکاران واجب کرده ام کسی که او را دوست بدارد مرا دوست داشته و کسی که او

را دشمن بدارد مرا دشمن داشته اگر علی علیه السلام نباشد، حزب و اولیای من شناخته نمی گردد. ⁽¹⁾

مقام حضرت امیر علیه السلام در نزد ملائکه

از روایت استفاده می شود قبض روح مطهر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام دست خداست؛ ابن عباس می گوید: شنیدم از رسول خدا صلی الله علیه و آله که می فرمودند:

چون که مرا به آسمان ها سیر شبانه دادند به هیچ ملکی از ملائکه برخورد نکردم، مگر این که از من درباره ی علی بن ابی طالب سؤال می کردند تا جایی که من گمان کردم اسم علی از اسم من مشهور تر است پس آن گاه که به آسمان چهارم رسیدم ملک الموت را دیدم که به من گفت ای محمّد! هیچ خلقی از خدا نیست مگر این که قبض روحش بدست من می باشد، بجز تو و حضرت علی علیه السلام علیه السلام چون خداوند متعال خود قبض روح شما را خواهد کرد. پس چون به زیر عرش الهی رسیدم علی را دیدم که در زیر عرش الهی ایستاده بود.

پس من گفتم: ای علی از من سبقت گرفتی؟ جبرئیل به من گفت: ای محمّد! کیست آن کسی که با او این چنین صحبت می کنی؟ گفتم: این برادرم علی بن ابی طالب است. جبرئیل به من گفت: ای محمد! این علی علیه السلام نیست بلکه ملکی از ملائکه ی خداوند متعال می باشد که خداوند متعال آن را به صورت علی علیه السلام خلق کرده است. پس ما ملائکه ای که مقرب درگاه الهی هستیم هر وقت مشتاق دیدار حضرت علی علیه السلام می شویم این ملک را زیارت می کنیم بخاطر بزرگی و کرامتی که حضرت علی علیه السلام در پیشگاه خداوند دارد. ⁽¹⁾

خوراکی و آشامیدنی بعضی فرشتگان صلوات بر حضرت امیر علیه السلام

ابن شاذان رَحْمَةُ الله در کتاب «مِائَةُ مَنْقَبَةٍ» از ابوهریره نقل کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

خداوند تبارک و تعالی در آسمان چهارم صد هزار فرشته و در آسمان پنجم سیصد هزار و در آسمان هفتم فرشته ای را آفرید که سرش زیر عرش الهی و پاهایش زیر زمین است و نیز فرشتگانی را آفرید که عدد آن ها از دو طایفه ی بزرگ عرب آن روز به نام رَبيعَه وَ مُضَر بیشتر است. خوراک آن ها و نوشیدنی ایشان چیزی به جز صلوات فرستادن بر امیر المؤمنين علیه السلام و دوستانش و استغفار کردن برای شیعیان گنهکار و موالیانش نیست. ⁽²⁾

اشتیاق ملائکه برای دیدن حضرت علی علیه السلام

حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

... همانا فرشتگان آسمان ها و حُجُب، همانند شوق و علاقه ی مادر مهربان به فرزند نيكوكار دلسوز مشتاق دیدار علىّ بن ابيطالب علیه السلام هستند. ⁽³⁾

اسم مبارک حضرت علی علیه السلام سوگند میان فرشتگان

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

سوگندی که فرشتگان میان خود دارند این چنین است؛ سوگند خدایی را که علی علیه السلام مرتضی را پس از محمد بر همه ی مردم برتری داد. ⁽⁴⁾

ابن عباس نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله در مسجد حضور داشتند و جمعی از مهاجرین و انصار نزد آن حضرت بودند ناگهان جبرئیل علیه السلام بر آن حضرت نازل شد و عرض کرد: ای محمد! حق تعالی بر تو سلام می رساند و می فرماید علی را حاضر کن و او را روبروی خودت بنشان. جبرئیل این فرمان الهی را رساند و به آسمان برگشت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله هم علی علیه السلام را حاضر کرد و او را روبروی خود نشانید. جبرئیل دوباره نازل شده و به همراه خود طَبَقی از خرما آورد و بین آن دو بزرگوار قرار داد و عرض کرد: از آن میل کنید و آن ها خوردند سپس تشت و آفتابه ی آبی آورد و عرض کرد: ای رسول خدا! پروردگارت فرموده است که تو آب را روی دست های علی بن ابیطالب علیه السلام بریزی. فرمود: سَمْعاً وَ طَاعَةً، آن چه را خداوند امر کند اطاعت می کنم، آن گاه آفتابه را برداشت و برخاست که آب روی دست های علی علیه السلام بریزد. علی علیه السلام به آن حضرت عرض کرد: ای:رسول خدا! من سزاوارترم که آب روی دست های مبارک شما بریزم فرمود ای علی! خداوند چنین فرمان داده است و به من چنین مأموریتی داده است؛ و آب را روی دست های علی علیه السلام که می ریخت قطره ای از آن در تشت نمی ریخت. علی علیه السلام عرض کرد: ای رسول خدا! آب ها را نمی بینم که در میان تشت بریزد، فرمودند:

اى على! فرشتگان از یکدیگر سبقت می گیرند در این که آبی که از دست های تو می ریزد بگیرند و به عنوان تبرک چهره ی خود را با آن شستشو دهند. ⁽¹⁾

علامه مجلسی در بحار الأنوار می نویسد: در منابع روایی شیعه، روایاتی داریم که خداوند متعال ملائکه را به شکل و صورت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و حضرت على علیه السلام و جميع ائمه علیهم السلام خلق کرده است. و در روایتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای اصحاب خود چنین فرمودند:

شب معراج در هر آسمانی ملکی را به صورت علی بن ابی طالب علیه السلام می دیدم. پس جبرئیل به من گفت: ای محمد! چون ملائکه ی آسمان اشتیاق زیادی به حضرت علی علیه السلام داشتند خداوند هم برایشان ملکی را در هر آسمان به صورت حضرت علی علیه السلام خلق کرد تا ملائکه با او مأنوس باشند و با او انس گیرند. ⁽²⁾و باز در روز جنگ بدر که قرآن می فرماید: «ما سه هزار ملک به یاری شما فرستادیم...» ⁽³⁾روایت شده که همه ی آن ملائکه به صورت حضرت علی علیه السلام بودند. ⁽⁴⁾تا این که در قلب کفّار از دیدن روی حضرت علی علیه السلام ترس بیشتری ایجاد شود. و نیز از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده که:

در جنگ بدر از هر کس می پرسیدند چه کسی تو را زخمی کرده است؟ در جواب می گفت: على علیه السلام مرا زخمی کرده است و وقتی آن را می گفت در جا می مرد. ⁽⁵⁾

حضرت امیر المؤمنين علیه السلام محبوب خدواند علی اعلی

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

چون شب معراج به آسمان ها برده شدم و از آن جا به سدرة المنتهی، در پیشگاه حضرت حق قرار گرفتم. حضرت حق از من سؤال کرد که: ای محمد! من خلقم را مورد آزمایش قرار داده ام در میان آن ها چه کسی بیشتر مطیع توست؟ حضرت جواب دادند: پروردگارا! علی علیه السلام. ندا رسید: تو را تصدیق کردیم ای محمّد، آیا برای خودت جانشینی اختیار کرده ای تا مسائل تو را ادا کند و بندگانم را در آن چه از کتابم نمی دانند آموزش دهد؟ گفتم: خداوندا، برایم اختیار کنید و جانشینم را معلوم کنید که آن چه برایم اختیار کنید همان است که خود اختیار کرده باشم. خداوند فرمود: همانا على علیه السلام را برای تو اختیار کردم پس او را وصی و جانشین خود قرار ده که او را از دانش و صبر خود چشانیده ام و او به حق امیر مؤمنان (امیرالمؤمنین) است که احدی را قبل از او و بعد از او شایسته ی چنین مقامی نیست. ای محمد! علی نشانه ی هدایت است و پیشوای هر کس که مرا اطاعت کند و اوست نور دوستان من و همان است که متقین را ملزم به آن کرده ام هر کس او را دوست بدارد در حقیقت مرا دوست داشته است و هر کس که با او بغض و دشمنی داشته باشد، در حقیقت با من بغض و دشمنی دارد. پس ای محمّد! این بشارت ما را به علی علیه السلام برسان که من مبتلا و شیفته ی اویم اگر علی علیه السلام نبود، دوستان من و دوستان پیامبران من شناخته نمی شدند. ⁽¹⁾

طینت واحد و مقام دوستان حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام

ابن عباس می گوید: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که حضرت علی علیه السلام را مخاطب خود قرار داده بود می فرمودند:

ای علی! همانا خداوند تبارک و تعالی بود و هیچ چیزی هم به جز او نبود، پس خداوند متعال من و تو را از نور جلال و عظمت خودش خلق کرد و ما مقابل عرش پروردگار عالم مشغول تسبيح [سبحان الله]، و تحميد [الحمد لله]، و تهليل [لا اله الّا الله] او بودیم و این قبل از آن بود که خداوند آسمان ها و زمین را خلق کند پس چون خداوند اراده کرد که حضرت آدم را خلق کند، طینت من و تو را از علیین خلق کرد و ما را با نور خود عجین کرده و در همه ی انوار و نهرهای بهشت قرار داد پس خداوند آدم را خلق کرد و این طینت و نور را در صلب او به ودیعه و امانت گذاشت و هنگامی که خداوند آدم را خلق کرد، ذریه و فرزندان او را حاضر کرد و آن ها را به نطق واداشت که از آن ها بر ربوبیت خود اقرار گیرد. و اولین کسانی که اقرار به ربوبیت خداوند نمودند من و تو بودیم و بعد از ما هم پیغمبران

دیگر بر حسب درجه و رتبه شان به ربوبیت خداوند متعال اقرار کردند آن گاه خداوند متعال فرمود: ای محمّد و ای علی! شما در اقرار به ربوبیت من صادق هستید و در طاعت من از همه ی خلقم پیشی گرفته اید و من این را از علم خود می دانستم. پس شما برگزیدگان من از میان خلقم هستید و ائمّه علیهم السلام هم از ذریه ی شما دو بزرگوار می باشند و آن ها شیعیان شما می باشند و ما هم این چنین آن ها را مثل شما خلق کردیم. (یعنی با نور خود و طینت عليين و... ).

در ادامه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

ای علی! این طینت در صلب آدم بود و نور من و تو در بین دو چشم او قرار داشت پس این نور از چشم حضرت آدم به پیامبران منتقل شد تا این که این نور و طینت به صلب عبدالمطلب رسید و به دو قسم تقسیم شد. آن گاه خداوند متعال مرا از نصف آن خلق کرد و مرا رسول و نبی قرار داد و تو را هم از نصف دیگر خلق کرد و وصی و جانشین قرار داده شدی. پس آن گاه که من در کنار عظمت پروردگار متعال بودم و به مقام قاب قوسين أو أدنى رسیدم خداوند متعال به من فرمود: ای محمّد! در میان خلقم چه کسی بیشتر مطیع توست؟ گفتم: خدواندا! علی بن ابی طالب علیه السلام. پس خداوند عزوجل فرمودند: ای محمّد؛ علی علیه السلام را جانشین و وصی خود قرار بده که من او را برگزیده ی خود قرار دادم. ای محمد قبل از این که چیزی را خلق کنم اسم تو و علی را بر روی عرش خود نوشتم. محبت خاص من بر شما و بر کسانی است که شما را دوست می دارند و از شما اطاعت می کنند و هرکس که شما را دوست بدارد و از شما اطاعت کند از مقربان در گاه من خواهد بود و هر کس هم که منکر ولایت شما شود و به کلام شما اعتنایی نکند، او از زمره ی کافران و گمراهان خواهد بود. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله به حضرت علی علیه السلام فرمودند: ای علی! من و تو از یک طینت واحد می باشیم و تو در دنیا و آخرت حق دار ترین مردم نسبت به من هستی و فرزندان،تو فرزندان من هستند؛ و شیعیان تو شیعیان من؛ و دوستان شما دوستان من و تو و شیعیان و دوستارانت در بهشت کنار من خواهید بود. ⁽¹⁾

مذمّت پنهان کردن فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام

ابن عباس از:رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده است که فرمودند:

خداوند این مردم را عذاب نمی کند مگر به خاطر گناه دانشمندان ایشان، آن ها که حق را کتمان کردند و فضائل على علیه السلام و عترت طاهرین او را بیان نکردند.

بدانید راه نرفتند بر روی زمین بعد از پیغمبران و رسولان برتر از شیعیان و دوستان على علیه السلام آن ها یی که امر ولایت آن حضرت را ظاهر می کنند و فضایل او را منتشر می کنند رحمت الهی سر تا پای وجود آن ها را فرا می گیرد و فرشتگان برای آن ها استغفار می کنند.

و بدبختی به تمام معنا نصیب کسانی می شود که فضائل او را کتمان می کنند و امر او را پنهان می دارند چگونه می خواهند در آتش پایداری کنند. ⁽¹⁾

عطایای خداوند متعال به حضرت امیر علیه السلام

ابن عباس می گوید: از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شنیدم که می گفت خداوند متعال به من و علی علیه السلام پنج چیز عطا کرد:

1- به من جوامع الكلم (قرآن) را عطا کرد و در مقابل به على علیه السلام جوامع العلم را.

2- مرا نبی قرار داد و علی علیه السلام را وصی.

3- به من کوثر را عطا کرد و به علی علیه السلام سلسبیل را.

4- به من وحی را عطا کرد و به علی علیه السلام الهام را.

5- مرا به معراج برد و برای علی علیه السلام درهای آسمان ها و حجب را باز کرد. ⁽²⁾

همچنین امام صادق علیه السلام در زیارت جد گرامیشان حضرت امیرمؤمنان علیه السلام فرمودند:

سلام بر صاحب عقل کامل و فضایل و نعم بی شمار و مکارم و عطایای کامله. ⁽³⁾

با توجّه به احادیث بیان شده می توان نتیجه گرفت وجود مقدّس، مولی الموحّدین دارای جایگاه ممتاز و بی نظیری در عالم خلقت می باشند که به صراحت آیه 61 سوره آل عمران خداوند تبارک و تعالی آن حضرت خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است.

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ⁽⁴⁾ پس هر کس با تو درباره او (عیسی) پس از دانشی که بر تو آمده ستیز کند، پس بگو بیایید فرزندان ما و فرزندان شما و زنان ما و زنان شما و جان های ما و جان های شما را بخوانیم سپس مباهله (دعا و زاری) کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار بدهیم.

نوشته ی روی درب بهشت

در کتاب مناقب از جابر بن عبدالله انصاری روایتی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

دو هزار سال پیش از خلقت آسمان و زمین بر در بهشت نوشته شده بود محمّد رسول و پیامبر خداست و علی بن ابیطالب علیه السلام برادر اوست. ⁽⁵⁾

در حدیث دیگر از ابن عباس روایت شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

در شب معراج جمله ای را دیدم که بر روی درب بهشت نوشته شده بود:

لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللَّهِ عَلِیٌّ وَلِیُّ اَللَّهِ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ صَفْوَهُ اَللَّه، فَاطِمَهُ أَمَهُ اَللَّهِ عَلَی بَاغِضِیهِمْ لَعْنَهُ اَللَّهِ؛ هیچ خدایی جز الله نیست، محمّد فرستاده ی خداست و علی علیه السلام هم دوست صمیمی خدا. حسن و حسین برگزیدگان خدا هستند، فاطمه کنیز خداست. لعنت خدا بر کسانی که بغض ایشان را دارند. ⁽¹⁾

و همچنین حذيفة بن يمان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمودند:

إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ عَلِياً قَضِيباً فِي الْجَنَّةِ، مَنْ تَمَسَّكَ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ؛ ⁽²⁾ خداوند متعال علی علیه السلام را به عنوان دستگیره درب بهشت قرار داده، هر که به او تمسّک جوید، حتماً از اهل بهشت خواهد شد. ⁽³⁾

حضرت امیر علیه السلام اصل درخت طوبی

ابن عباس در ذیل آیه ی 29، سوره ی رعد و طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَتَابٍ از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایتی را نقل می کند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

در شب معراج هنگامی که داخل بهشت شدم درختی را دیدم که هر برگی از آن دنیا و آن چه در دنیاست، را می پوشانید و در هر برگ آن هم زیور آلات و غذا وجود داشت. و هیچ قصر و خانه ای در بهشت نبود مگر این که شاخه ای از این درخت، در آن قصر یا خانه موجود بود و زیور و غذای صاحب آن قصر یا خانه از این درخت طوبی تأمین می شد. پس گفتم: ای جبرئیل این درخت چیست؟

گفت: این درخت طوبی است و خوشا به حال تو و بسیاری از امّت تو.

گفتم: انتهای این درخت (اصل آن) کجاست؟

گفت: اصل این درخت در وجود پسر عمویت علی بن ابی طالب علیه السلام می باشد. ⁽⁴⁾

شوق درخت طوبی به حضرت علی علیه السلام

امام محمد باقر علیه السلام از اجداد طاهرینشان: نقل می کنند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

در شب معراج در آسمان ششم درختی دیدم که زیباتر و بزرگتر از آن درخت را تا به حال ندیده بودم پس به جبرئیل گفتم: ای دوست من جبرئیل این درخت چیست؟ گفت: این درخت طوبی است ای حبیب من گفتم: این صدای زیبا و بلند که می آید چیست؟ گفت این صدای درخت طوبی.است گفتم چه می گوید؟ گفت: مرتب می گوید: «وا شوقاه إلیک يا على بن أبى طالب» ؛ ای علی علیه السلام، چقدر مشتاق تو هستم. ⁽¹⁾

در حدیثی دیگر ابوایوب انصاری علیه الرحمه نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

چون شب معراج به آسمان ها برده شدم در سدرة المنتهی نسیم و بوی خوشی احساس کردم. به جبرئیل گفتم: این نسیم و بوی خوش چیست؟ گفت این سدرة المنتهی است موقعی که به تو نگاه کرد مشتاق پسر عمویت علی بن ابیطالب علیه السلام شد در این هنگام به سوی تو نگاه کرد پس شنیدم که منادی ندا می دهد که محمّد بهترین انبياء و اميرالمومنين بهترين اولياء است. ⁽²⁾

و همچنین چنان که امام صادق علیه السلام در زیارت مطلقه امیرمؤمنان علیه السلام فرموده اند:

السَّلامُ عَلى أَبِي الْحَسَنِ عَلِى... اَلسَّلامُ عَلى شَجَرَةِ طُوبى وَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى؛ ⁽³⁾ سلام بر ابو الحسن علی ... و سلام بر درخت طوبی و سدرة المنتهى.

نوشته ی روی سدرة المنتهى

در روایتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خطاب به حضرت علی علیه السلام فرمودند:

ای علی! در سه جا اسم تو را همراه و قرین با اسم خود دیدم: وقتی که به بیت المقدس رسیدم، روی صخره ی آن دیدم نوشته: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللَّهِ أَیَّدْتُهُ بِوَزِیرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِیرِهِ،؛ هیچ خدایی جز الله نیست، محمّد فرستاده ی خداست، او را با جانشینش تأیید و یاری کردیم. به جبرئیل گفتم: جانشین من کیست؟ گفت: علی بن ابی طالب علیه السلام. و چون به سدرة المنتهی رسیدم روی آن نوشته شده بود: إِنِّی أَنَا اَللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا وَحْدِی، مُحَمَّدٌ صَفْوَتِی مِنْ خَلْقِی، أَیَّدْتُهُ بِوَزِیرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِیرِهِ؛ - من الله هستم هیچ خدایی جز من نیست، محمّد بهترین برگزیده ی من از خلقم است او را با جانشینش تأیید و یاری کردم-. به جبرئیل گفتم جانشین من چه کسی است؟ گفت: علی بن ابی طالب علیه السلام. و چون از سدرة المنتهى بالا رفتم به عرش الهی رسیدم و دیدم که بر روی آن نوشته شده است: إِنِّی أَنَا اَللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا وَحْدِی، مُحَمَّدٌ صَفْوَتِی مِنْ خَلْقِی، أَیَّدْتُهُ بِوَزِیرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِیرِهِ؛ - همانا من خدایم، هیچ خدایی جز من نیست، محمد دوست من است، او را با جانشینش تأیید و یاری کردم -. ⁽⁴⁾

امیرمؤمنان علیه السلام میان دو خلیل

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است:

خدای تعالی مرا خلیل خود ساخت همان طور که ابراهیم علیه السلام را خلیل خود قرار داده بود، برای همین قصر من در بهشت روبروی قصر حضرت ابراهیم علیه السلام قرار دارد و قصر على علیه السلام هم در میان قصر من و قصر حضرت ابراهیم علیه السلام بر پا شده است. اینک خوشا به حال محبوبی که در میان دو خلیل است. ⁽¹⁾

«متقی» گفته است که «حاکم» این حدیث را در «تاریخ بیهقی» در فضایل صحابه نقل کرده است. ⁽²⁾

قصرهای زیبا با پرده های مخصوص

فاطمه ی زهرا علیها السلام دختر گرامی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ضمن روایتی می فرمایند: از پدرم رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: شبی که به آسمان ها برده شدم وارد بهشت شدم و در آن جا قصری دیدم که از درّ سفید پوشانده شده بود و دری داشت که به درّ و یاقوت زینت داده شده بود که پرده ای هم بر روی این در نصب شده بود. پس سرم را بلند کرده و دیدم که بر روی در چنین نوشته است: لا إِلَهَ إِلّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ؛ (هیچ خدایی جز الله نیست، محمّد صلی الله علیه و آله فرستاده ی خداست، علی علیه السلام دوست صمیمی خداست.) و بر روی پرده ی آن هم نوشته شده بود: «بخّ بخّ من مثل شيعة على علیه السلام؛ خوشا به حال مثل شیعه ی حضرت علی علیه السلام»؛ پس وارد قصر شدم و قصری دیگر که از عقیق قرمز پوشانده شده بود و دری از نقره داشت که با زبرجد سبز زینت کاری شده بود، که پرده ای هم روی این در نصب شده بود. و سرم را بلند کرده دیدم بر روی در نوشته است: «محمد رسول الله، على وصى المصطفی»؛ (محمد فرستاده ی خداست و علی علیه السلام جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله). و بر روی پرده ی آن نوشته شده بود: بَشِّرْ شِیعَهَ عَلِیٍّ علیه السلام بِطِیبِ الْمَوْلِدِ؛ «بشارت دهید شیعه ی علی علیه السلام را به پاکی نسل»؛ پس وارد قصر شدم و در مقابل خود قصری دیگر دیدم که از زمرد سبز بود که زیباتر از آن را هرگز ندیده بودم و این قصر، دری از یاقوت قرمز داشت که با لؤلؤ زینت داده شده بود و بر روی آن هم پرده ای نصب شده بود. پس سرم را بلند کرده، دیدم که بر روی در نوشته است: شِيعَةُ عَلِيٍّ علیه السَّلَامُ هُمُ الْفَائِزُونَ؛ «فقط شیعیان حضرت على رستگارند.» پس به جبرئیل گفتم: دوست من، جبرئیل، این قصرها از آن کیست؟ جبرئیل گفت: ای محمّد! این قصرها برای پسر عمو و وصی تو علی بن ابی طالب علیه السلام می باشد. مردم روز قیامت محشور می شوند در حالی که پا برهنه و عریان هستند مگر شیعه ی حضرت علی علیه السلام؛

و در روز قیامت همه ی مردم به اسم های مادرانشان خوانده می شوند، بجن شیعه ی حضرت علی علیه السلام که این ها به اسم پدرانشان خوانده می شوند پس:گفتم دوست من جبرئیل، علت آن چیست ؟ جبرئیل فرمود: چون شیعیان حضرت علی علیه السلام را دوست می دارند پس طینت و نسل آن ها پاک است. ⁽¹⁾

توصیفی از قصرهای زیبای شیعیان مولى الموحدين على علیه السلام

در روایتی دارد که حضرت علی علیه السلام می فرمایند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمودند:

شبی که به آسمان ها برده شدم قصرهایی از یاقوت قرمز و زبرجد سبز و درّ و مرجان و عقیق دیدم که مواد و مصالح این قصرها از مشک خوشبو و خاکش از زعفران بود. درختانی از میوه و خرما و انار و حور العین و زن هایی در غایت زیبایی و نهرهایی از شیر و نهرهایی از عسل که بر روی گوهر و درّ جاری بود در این قصرها بود. در کنار این نهرها خانه های گنبدی شکل و غرفه ها خیمه ها و خادمان و غلامان و فرش هایی از استبرق (ابریشم ضخیم براق) و سندس (ابریشم نازک) و حریر بود که پرندگان زیادی هم در آن جا بودند. پس گفتم: دوست من جبرئیل این قصرها از آن کیست و شأن آن ها چگونه است؟ جبرئیل گفت: این قصرها و همه ی آن چه در آن وجود دارد و دیدی و بیشتر از آن را خداوند عزوجل برای شیعیان برادر و جانشین تو علی بن ابی طالب علیه السلام آماده کرده است. ای محمد! این شیعیان را در آخر الزمان به رافضی می خوانند، در حالی که آن ها چیزی دیگر را اراده می کنند چون آن ها از باطل دوری و به حق تمسّک می جویند و این شیعیان پوشش بزرگ هستند (که روی تمام بدی ها و خدایان دیگر ⁽²⁾را می پوشانند و باعث می شوند مردم نور محض و حقیقت را ببینند)؛ (ای محمّد!) و این قصرها همچنین برای شیعیان فرزندانت حسن و حسین و محمّد بن علی و جعفر بن محمّد و موسی بن جعفر و علی بن موسى و محمّد بن علی و علی بن محمّد و حسن بن علی و شیعیان فرزندنت محمد که مهدی نام دارد می باشد. ای محمّد! ایشان ائمّه ی بعد از تو می باشند که علم های هدایت و چراغ نورانی راه الهی می باشند تمام شیعیان و محبین فرزندانت شیعه ی به حق هستند و اینانند دوستان رسول و آن ها کسانی هستند که از باطل دوری و اجتناب می کنند و قاصد حق هستند و حق را تبعیت می کنند. فرزندان تو را در زمان حیاتشان دوست می دارند و بعد وفاتشان به زیارت آن ها می روند آن ها یاری کنندگان فرزندان تو هستند و ایشان را با جان و دل دوست می دارند. رحمت خداوند بر ایشان که خداوند بخشنده و مهربان است. ⁽³⁾

امام المتقین و نامه اعمال

امام محمّد باقر علیه السلام می فرمایند: ⁽¹⁾

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به انتهای آسمان هفتم رسیدند و منتهی به سدرة المنتهی شدند، از آن جا به سیر خود ادامه داده و به مقام قرب قاب قوسين أو أدنی ⁽²⁾رسیدند و در آن جا کتاب اصحاب یمین و کتاب اصحاب شمال به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله داده شد. پس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کتاب اصحاب یمین را بر دست راست خود گذاشتند و آن را گشودند و در آن تمامی اسامی اهل بهشت را با نام پدران و قبیله شان مشاهده کردند. آن گاه کتاب اصحاب شمال را باز کرده و تمامی اسامی اهل جهنّم را با نام پدران و قبیله شان مشاهده کردند. پس آن گاه که از معراج باز گشتند آن دو صحیفه را همراه خود آورده و به علی بن ابی طالب علیه السلام تقدیم کردند. ⁽³⁾

امام الثّقلین علیه السلام در هفت جایگاه با پیامبر صلی الله علیه و آله شاهد است

ابی برده ی سلمی می گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که این چنین حضرت علی علیه السلام را مخاطب قرار می داد: یا علی؛ خداوند متعال در هفت مورد تو را با من شاهد قرار داد:

شبی که به معراج رفتم جبرئیل به من گفت: برادرت کجاست؟ گفتم: او را ورای خودم جانشین قرار دادم. جبرئیل گفت: خداوند را بخوان پس در هنگام خواندن مثال تو همراه من بود. در این هنگام دسته ای از ملائکه را دیدم که به صف ایستاده اند! گفتم: ای جبرئیل! اینان کیستند که به صف ایستاده اند؟ گفت: اینان کسانی هستند که روز قیامت به خاطر وجود تو خداوند را مباهات می کنند. پس نزدیک آنان شدم و از آن چه بوده و تا روز قیامت خواهد شد با آنان حرف زدم (در حالی که مثال تو همراه من بود.) وقتی برای دومین مرتبه به معراج رفتم، جبرئیل نیز باز به من گفت: برادرت کجاست؟ و من هم گفتم: او را ورای خودم جانشین قرار دادم. جبرئیل گفت: خداوند را بخوان، پس در هنگام خواندن مثال تو همراه من بود. تا این که حقیقت آسمان ها برایم مکشوف شد و من در هفت آسمان ساکنین آن، خانه ها و موضع هر ملکی را در جایگاه خودش دیدم. (در حالی که مثال تو همراه من بود و همه چیز را می دید.) هنگامی که بر اجّنه مبعوث شدم، جبرئیل به من گفت: علی علیه السلام کجاست؟ گفتم: او را ورای خودم جانشین قرار دادم. جبرئیل گفت: خداوند را بخوان پس من خدا را خواندم در حالی که تو همراه من بودی و من هیچ کلامی با خدا نگفتم و هیچ جوابی نشنیدم، مگر این که تو آن را شنیدی. خداوند من و تو را به شب قدر اختصاص داده و غیر از من و تو کسی دیگر چنین نیست. من خداوند را در مورد تو خواندم و هر آن چه خداوند به من عطا کرده است به تو نیز عطا کرده است،

مگر نبوت را. چون شب معراج به آسمان ها رفتم خداوند تمام پیامبران را جمع کرد و من بر آن ها اقامه ی نماز کردم در حالی که مثال تو پشت سر من بود. (و با من نماز می خواند). هلاكت تمام حزب ها و گروه ها بدست ماست. ⁽¹⁾

ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام اساس بعثت انبياء علیهم السلام

سفیان ثوری از امام صادق علیه السلام نقل می کند که حضرت فرمودند:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: چون خداوند تبارک و تعالی مرا به سوی آسمان ها برد، و از آسمانی به آسمان دیگر می رفتم و به ملائکه ی مقرّب الهی رسیدم و از جایگاهی عبور کردم که جبرئیل نیز بدان جا نرسیده بود خداوند و حی کرد به من آن چه قرار بود وحی کند. پس حمله ی عرش الهی به من گفتند: ای محمّد! برای چه مبعوث شدی؟ گفتم: به ولایت خودم و ولایت برادرم علی بن ابی طالب. ⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

برای علی علیه السلام دو نور است یکی در آسمان و یکی در زمین؛ هر که به یکی از آن دو متمسک شود داخل بهشت خواهد شد و هر که به خطا رود داخل آتش می.شود خداوند هیچ ولیی را مبعوث نکرده؛ مگر این که او را به ولایت علی فراخوانده؛ چه خوش داشته باشد یا نداشته باشد. ⁽³⁾

و همچنین ذیل آیه 45 سوره ی مبارکه ی زخرف:

وَ سْئلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رُّسُلِنَا. ای پیامبر! سؤال کن از پیامبرانی که قبل از تو بودند که برای چه چیز مبعوث شدند.

آمده است که شب معراج خداوند متعال تمام پیامبران را جمع کرد و به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

ای محمد! از اینان سؤال کن برای چه شما به پیامبری مبعوث شدید؛ پس تمام پیامبران گفتند: مبعوث شده ایم که شهادت دهیم هیچ خدایی جز الله نیست و این که اقرار کنیم بر نبوت تو و ولایت حضرت على علیه السلام. ⁽⁴⁾

حضرت امیر علیه السلام نور است برای هر کس که خداوند را اطاعت کند

اشاره

اسماعیل جعفی می گوید: در مسجد الحرام نشسته بودم و امام محمد باقر علیه السلام هم در گوشه ای نشسته بودند. در این حین امام محمّد باقر علیه السلام سرشان را بلند کرده و یک بار به آسمان و بار دیگر به کعبه نگاه کردند و سه مرتبه فرمود: سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَا؛ بعد از آن به من نگاه کردند و فرمودند: ای عراقی! اهل عراق در مورد این آیه چه می گویند؟

گفتم: می گویند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از مسجد الحرام به سوى بيت المقدس سیر داده شدند.

امام علیه السلام فرمودند: این طور نیست که آن ها می گویند بلکه از این جا به آن جا سیر داده شدند و با دست مبارکشان به سوی آسمان ها اشاره کردند و فرمودند: ما بین این جا (مسجد الحرام) و آسمان، حرم است. بعد از آن امام علیه السلام فرمودند:

چون پیامبر صلی الله علیه و آله به سدرة المنتهى رسیدند جبرئیل باز ایستاد و دیگر جلو نیامد، پس پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: ای جبرئیل! آیا در مثل چنین جایگاهی مرا رها می کنی؟ جبرئیل هم به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: پیش برو؛ به خدا قسم به جایی رسیدی که هیچ خلقی از مخلوقات خدا به آن نرسیده است. پس پیامبر صلی الله علیه و آله رفتند و به جایی رسیدند که خداوند را با دیده ی قلب خود مشاهده کردند و بین او و خداوند متعال یک سبحه بیشتر نبود.

اسماعیل جعفی می گوید، به امام باقر علیه السلام گفتم: فدایتان شوم، سبحه ⁽¹⁾چیست؟

پس امام علیه السلام با اشاره، صورتشان را به طرف آسمان و با دست مبارکشان به زمین اشاره کردند و سه مرتبه فرمودند: جلال ربی، جلال ربی.

بعد از آن امام باقر علیه السلام فرمودند:

خداوند به پیامبر عرضه داشت: ای محمّد! در ملأ أعلى و عالم بالا درباره ی چه چیزی گفتگو می کردند؛ پیامبر کردند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: پروردگارا! پاک و منزّهی من هیچ ندارم، مگر آن چه یادم داده اید. پس در این هنگام دستی بر سینه ی پیامبر صلی الله علیه و آله گذاشته شد که آن چنان خنکی وجود پیامبر صلی الله علیه و آله را فرا گرفت و دوباره سؤال شد: ای محمّد! در عالم بالا گفتگو درباره ی چه بود؟

پیامبر صلی الله علیه و آله هم فرمودند: پروردگارا! اختلاف آن ها در درجات و کفّارات و حسنات بود. پس ندا شد: ای محمّد! نبوت تو دیگر رو به اتمام و عمرت به پایان رسیده است، چه کسی را وصی و جانشین خود قرار داده ای؟

پیامبر صلی الله علیه و آله هم عرضه داشتند: پروردگارا! من بندگانت را مورد آزمایش قرار دادم و هیچ کس را مطیع تر از حضرت علی علیه السلام نیافتم. پس ندا رسید که دوستم ای محمّد! دیگر چه؟ پیامبر صلی الله علیه و آله هم فرمودند: پروردگارا ! در میان بندگانت هیچ کس را ندیدم بیشتر از علی بن ابی طالب علیه السلام مرا دوست داشته باشد.

پس خداوند متعال فرمود:

یَا مُحَمَّدُ فَبَشِّرْهُ بِأَنَّهُ رَایَةُ الْهُدَی وَ إِمَامُ أَوْلِیَائِی وَ نُورٌ لِمَنْ أَطَاعَنِی وَ الْكَلِمَةُ الْبَاقِیَةُ الَّتِی أَلْزَمْتُهَا الْمُتَّقِینَ مَنْ أَحَبَّهُ أَحَبَّنِی وَ مَنْ أَبْغَضَهُ أَبْغَضَنِی مَعَ مَا أَنِّی أَخُصُّهُ بِمَا لَمْ أَخُصَّ بِهِ أَحَداً. ای محمّد! علی علیه السلام را بشارت ده که اوست نشانه ی هدایت و پیشوای دوستان من است و او نوری می شود برای هر کس که مرا اطاعت کند و اوست کلمه ای که متقین را بدان ملزم کرده ام. (ای محمّد!) هر کس او را دوست بدارد، مرا دوست داشته است و هرکس بغض او را داشته باشد، بغض مرا دارد. او را به فضایل و کراماتی اختصاص داده ام که احدی را چنین نکرده ام. ⁽¹⁾

ازدواج در آسمان

در بخشی از زیارت حضرت آمده:

اَلسَّلامُ عَلَى الْمَوْلُودِ فِي الْكَعْبَةِ الْمُزَوَّجِ فِي السَّماءِ. ⁽²⁾ سلام بر آن آقایی که در کعبه متولد شده و در آسمان عقد ازدواجش منعقد شده است. در حدیثی زیبا امام موسی بن جعفر علیه السلام از اجداد طاهرینشان از قول جابر بن عبدالله انصاری نقل می کنند که جابر فرمود: هنگامی که:رسول خدا صلی الله علیه و آله فاطمه علیها السلام را به همسری علی علیه السلام درآورد جمعی از اهل قریش پیش پیغمبر صلی الله علیه و آله آمده و گفتند: دخترت فاطمه علیها السلام را به مهری اندک همسر علی علیه السلام نمودی. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

من او را به ازدواج علی علیه السلام در نیاوردم بلکه خداوند عزوجل در شب معراج كنار سدرة المنتهى على علیه السلام را زوج فاطمه علیها السلام قرار داد. آن گاه خداوند به درخت سدرة المنتهی وحی کرد که به میمنت این ازدواج مبارک بر اهل بهشت هر آن چه دارد نثار کند. پس درخت سدرة المنتهی هم در و گوهرهای زینتی و مرجان خود را بر سر حور العین های بهشت نثار کرد پس آن حور العین ها این گوهرهای زیبا را برداشته و به یکدیگر هدیه می دادند و بدان افتخار می کردند و می گفتند: این ها از هدایای خداوند به فاطمه دختر گرامی پیامبر است. پس چون شب زفاف حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه ی زهرا علیها السلام شد پیامبر صلی الله علیه و آله استری (قاطری) سفید که لکه های سیاهی هم در بدن داشت، آوردند و دسته گلی به فاطمه علیها السلام تقدیم کردند و فرمودند: دخترم، فاطمه، سوار شو. و حضرت سلمان را امر کردند که افسار استر را بگیرد و پیامبر صلی الله علیه و آله استر را حرکت دادند. هنوز چند قدمی حرکت نکرده بودند که صدای همهمه ای به گوش پیامبر صلی الله علیه و آله رسید که پیامبر صلی الله علیه و آله نگاه کرده و دیدند جبرئیل با هفتاد هزار ملک و میکائیل با هفتاد هزار ملک به زمین آمده اند

پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها فرمودند: روی زمین از برای چه آمده اید؟ گفتند: برای عروسی حضرت علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام آمده ایم. پس در این هنگام جبرئیل تکبیر گفت و میکائیل هم بعد از او تکبیر گفت و به تبع آن دو ملائکه هم تکبیر گفتند، بعد از آن ها پیامبر صلی الله علیه و آله هم تکبیر گفتند. و تکبیر گفتن در عروسی از این شب آغاز شد. (صلوات الله علیهم اجمعین). ⁽¹⁾

هدیه ی بزرگ الهی در سیب مخصوص

سلمان محمّدی می گوید: بر فاطمه علیها السلام وارد شدم در حالی که حسن و حسین در پیش او مشغول بازی بودند که من از دیدن این صحنه بسیار شادمان و خوشحال شدم. مدتی نگذشت که رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند؛ من به پیامبر عرضه داشتم که: یا رسول الله؛ مرا آگاهی دهید از اهل بیت خود تا دوستی و محبّت من نسبت به آنان بیشتر شود. پس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

ای سلمان! شبی که به سوی آسمان ها برده شدم همراه با جبرئیل در بهشت الهی بودیم و در قصرها و بستان های بهشت دور می زدیم که رایحه ای خوشبو به مشامم رسید که مرا به تعجب واداشت. (از بس عطر خوشبویی داشت.) پس گفتم: ای دوست من، جبرئیل! این بوی چیست که بر تمام عطرهای بهشت غلبه پیدا کرده است؛ جبرئیل گفت: ای محمّد! این عطر سیبی است که خداوند تبارک و تعالی سیصد هزار سال پیش آن را خلق کرده که نمی دانم خداوند متعال چه منظوری از آفریدن آن داشته است. پیامبر صلی الله علیه و آله در ادامه فرمودند: در فکر این سیب بودم که گروهی از ملائکه را دیدم که آن سیب را همراه خود آورده و گفتند: ای محمّد! پروردگارت سلام می رساند و این سیب را به شما هدیه می دهد. پس من آن سیب را گرفته و زیر بال های جبرئیل قرار دادم و چون به زمین باز گشتم این سیب را خوردم که خداوند متعال آب این سیب را در پشتم جمع کرد و من چون با خدیجه همبستر شدم او به فاطمه علیها السلام بار دار شد. پس خداوند عزوجل به من وحی فرمود که: قَدْ وُلِدَ لَكَ حَوْرَاءَ إِنْسِيَّةُ ، فَزَوَّجَ النُّورَ مِنَ النُّورِ ، النُّورُ فَاطِمَةَ ، مِنَ النُّورَ عَلَى ، فاني قَدْ زَوَّجْتُهَا فِي السَّمَاءِ وَ جُعِلَتْ خَمْسَ الْأَرْضِ مَهْرُهَا؛ فرزندی برای تو متولد خواهد شد که حوراء انسیه است، ازدواج نور را به نور قرار بده که نور فاطمه علیها السلام از نور علی علیه السلام است و من (خداوند متعال) آن ها را در آسمان زوج یکدیگر قرار دادم و یک پنجم زمین را مهر فاطمه معین کردم و از این دو نور ذریه ای پاک خارج خواهم کرد که چراغ اهل بهشتند و نامشان حسن و حسین علیهما السلام است. و از صلب حسین، امامانی متولد می شوند که آن ها را به شهادت می رسانند پس وای به قاتلین آن ها (و عذاب دردناکشان). ⁽²⁾

اهداء اسماء الهی

امام صادق علیه السلام از اجداد طاهرینشان از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می کنند که پیامبر فرمودند: شبی که به آسمان ها برده شدم و به سدرة المنتهی رسیدم جبرئیل به من گفت: ای محمّد! پیش برو. پس من یک قدم جلو رفتم که ناگهان نوری درخشنده و زیبا مشاهده کردم که با دیدن آن از عظمت الهی به سجده افتادم پس خداوند به من فرمود: ای محمّد! چه کسی را خلیفه و جانشین خود در روی زمین قرار داده ای؟

گفتم: پروردگارا! عادل ترین و صادق ترین و نیکوترین آن ها، علی بن ابی طالب علیه السلام، را وصی و وارث و جانشین خود قرار دادم. پس خداوند متعال به من فرمود: سلام مرا به علی علیه السلام برسان و بگو که خشم و غضبت عزت و بزرگی و رضایت و خشنودی ات حکم من می باشد. یَا مُحَمَّدُ إِنِّی أَنَا اَللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا اَلْعَلِیُّ اَلْأَعْلَی وَهَبْتُ لِأَخِیکَ اِسْماً مِنْ أَسْمَائِی فَسَمَّیْتُهُ عَلِیّاً وَ أَنَا اَلْعَلِیُّ اَلْأَعْلَی.

اى محمد منم خدایی که هیچ خدایی جز من نیست من بزرگ و بلند مرتبه هستم؛ به برادرت اسمی از اسامی خود بخشیدم و او را علی نامیدم در حالی که خود علی علیه السلام أعلی هستم. یَا مُحَمَّدُ، إِنِّی أَنَا اَللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا فَاطِرُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضِ، وَهَبْتُ لاِبْنَتِکَ اِسْماً مِنْ أَسْمَائِی، فَسَمَّیْتُهَا فَاطِمَهَ، وَ أَنَا فَاطِرُ کُلِّ شَیْءٍ

ای محمّد! من همان خدایی هستم که خدایی جز من نیست و آفریننده ی آسمان و زمین هستم؛ به دخترت اسمی از اسمای خود اهدا کردم و او را فاطمه نامگذاری کردم در حالی که خود آفریننده ی همه ی اشیاء می باشم. (فاطر كل شيء).

یَا مُحَمَّدُ إِنِّی أَنَا اَللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا اَلْحَسَنُ اَلْبَلاَءِ وَهَبْتُ لِسِبْطَیْکَ اِسْمَیْنِ مِنْ أَسْمَائِی فَسَمَّیْتُهُمَا اَلْحَسَنَ وَ اَلْحُسَیْنَ وَ أَنَا اَلْحَسَنُ اَلْبَلاَءِ. ای محمّد! منم خدایی که هیچ خدایی جز من نيست، من حُسن البلاء هستم و به دو فرزندت (حسن و حسین) اسمی از اسمای خود اهدا کردم. پس آن دو را حسن و حسین نامیدم در حالی که خود حسن البلاء هستم.

بعد امام صادق علیه السلام فرمودند: چون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این حدیث را برای قریش بیان کردند، آن ها در پاسخ گفتند: خداوند به محمّد هیچ وحی نکرده است و او این ها را از روی هوای نفس خود می گوید؛ پس خداوند تبارک و تعالی برای رد حرف آن ها سوره ی مبارکه ی نجم را نازل کرد. ⁽¹⁾

حبّ حضرت امیر علیه السلام مانع خلق آتش

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

شبی که به آسمان ها برده شدم در هر آسمانی ملائکه را ملاقات کردم که مرا بشارت می دادند تا این که جبرئیل را در محفلی از ملائکه ملاقات کردم و او فرمود:

لو اجتمع امتك على حب على بن أبى طالب ما خلق الله النار. ای محمّد! اگر امت تو بر محبّت حضرت علی علیه السلام اجتماع می کردند، خداوند آتش را خلق نمی کرد. ⁽¹⁾

حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمودند:

علی از من است و من از علی علیه السلام هر کس علی را یاری کند مرا یاری کرده و حب علی نعمت بزرگی است و تبعیت و پیروی او فضیلت بر زمین راه نرفت کسی جزء علی که بعد از من با کرامت ترین افراد باشد و خداوند بر او لباس فضل و فهم و ادراک را نازل کرد و به واسطه ی على علیه السلام مجالس و محافل را زینت بخشید و دین را به واسطه ی او عزیز کرده و شهرها را به واسطه ی او سرسبز و خرم کرده و خوبان به واسطه ی او عزّت یافتند. ⁽²⁾

شمشیری از نور شبیه ذوالفقار

امام حسین علیه السلام فرمودند: از جدّ بزرگوارم رسول اکرم صلی الله علیه وآله شنیدم که می فرمود:

شبی که خداوند متعال مرا به معراج برد، در دل عرش الهی ملکی را دیدم که در دستش شمشیری از نور بود و آن را حرکت می داد همان گونه که حضرت على علیه السلام ذوالفقار را می داد حرکت می داد و ملائکه هر وقت مشتاق صورت حضرت علی علیه السلام می شدند به صورت این ملک نگاه می کردند. به خداوند عرض کردم پروردگارا! این ملک برادر و پسر عمویم على بن ابى طالب علیه السلام است؟ خداوند فرمود:

ای محمّد! این ملک را به صورت علی علیه السلام خلق کردم تا در دل عرش مرا عبادت کند و ثواب تقدیس و تسبیح این ملک را تا روز قیامت برای علی علیه السلام می نویسم. ⁽³⁾

برترین اعمال دوستی امیرالمومنین علی علیه السلام

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

إِنَّ حُبَّ عَلِیٍّ سَیِّدُ الْأَعْمَالِ دوستی علی علیه السلام بهترین عمل و سرور همه ی اعمال است. ⁽⁴⁾

پیغمبر صلی الله علیه و آله اشاره به علی علیه السلام نموده و فرمودند:

هُوَ هَذَا الَّذِى أَحْصَى اللَّهُ فِيهِ عِلْمٍ كُلَّ شَيْءٍ، و أَنَّ السَّعِيدَ كُلَّ السَّعِيدِ حَقَّ السَّعِيدِ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً علیه السلام فِي حَيَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ إِنَّ الشَّقِئَ كُلَّ الشَّقِي حَقَّ الشَّقِي مَنْ أَبْغَضَ عَلِيّاً فِي حَيَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِه. او امام مبین است که خدا علم هر چیز را در او فراهم آورده است و همانا خوشبخت و سعادتمند به تمام معنا کسی است که علی علیه السلام را در دوران زندگی و پس از مرگ دوست داشته باشد، گمراه و بدبخت به تمام معنا کسی است که با علی علیه السلام در دوران زندگی و پس از مرگ خود دشمنی کند. ⁽¹⁾

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً یُهَوِّنُ اللَّهُ عَلَیْهِ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَ یَجَعَلُ قَبْرَهُ رَوْضَهً مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّهِ. آگاه باشید هر کس علی علیه السلام را دوست داشته باشد خدا جان کندن را بر او در هنگام مرگ آسان می گرداند و قبر او را باغی از باغ های بهشت قرار می دهد. ⁽²⁾

شیعه و دوستدار امیرالمؤمنین علیه السلام در این دنیا در بهشت است.

در محضر امام صادق علیه السلام شخصی عرض نمود: خدایا بهشت خود را نصیب ما بفرما! حضرت فرمودند:

شما شیعیان در همین دنیا هم در بهشت هستید از خداوند بخواهید که از بهشت خارجتان نسازد. عرض شد فدایتان شوم چگونه در بهشت هستیم در حالی که در دنیا هستیم؟ حضرت فرمودند آیا شما اقرار به امامت ما ندارید؟ عرض شد چرا و فرمودند: همین بهشت شماست و آن کسی که اقرار به امامت ما داشته باشد در بهشت است، از خداوند بخواهید که ولایت ما را از شما نگیرد. ⁽³⁾

خوشا به حال شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام

عمرو بن ابی المقدام از امام صادق علیه السلام روایت کرده که حضرت فرمودند:

آگاه باشید که هر چیزی را گوهری است و گوهر فرزندان آدم علیه السلام حضرت محمّد صلی الله علیه و آله است و پس از آن حضرت، ما ائمّه طاهرین و شیعیانمان هستیم. خوشا بر شیعیان ما که چه نزدیکند به عرش خدای عزوجل و چه نیکو است رفتار خدای عزوجل نسبت به آنان در روز قیامت به خدا سوگند! اگر بر مردم بزرگ و گران نمی آمد و شیعیان را خودبینی فرا نمی گرفت فرشتگان رو در رو به آن ها سلام می کردند. به خدا سو سوگند! هیچ بنده ای از شیعیان ما نیست که قرآن را ایستاده در حال نماز بخواند جز آن که در برابر هر

حرفی از آن صد حسنه به او دهند و اگر نشسته بخواند به هر حرفی پنجاه حسنه به او دهند و شخص خموش از شیعیان ما ثواب قرآن خوان مخالفین را دارد، شما به خدا قسم در بسترهای خود خفته اید و مزد مجاهدان را دارید و در نماز هستید و ثواب صف بستگان در راه خدا را دارید شمایید به خدا سوگند آن کسانی که خدای عزّوجل درباره شان فرموده:

وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلْ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُّتقَبِلِينَ ⁽¹⁾ کینه ای که در سینه شان بوده کنده ایم و برادرانه بر تخت ها روبروی هم هستند.

به راستی که شیعیان ما چهار چشم دارند، دو چشم در سر دو چشم در دل آگاه باشید که همه این طورند ولی خدای عزّوجل چشم های شما را بینا کرده به ولایت ما و چشم های مخالفین ما را به ولایت کور کرده است. ⁽²⁾

زیارت شیعیان محبوب ائمه اطهار

امام صادق علیه السلام فرمودند:

به خدا قسم من دوست می دارم بوی شما شیعیان جدّم على علیه السلام و روح شما و دیدن و زیارت نمودن شما را و من بر دین خدا و ملائکه خدا هستم پس شما شیعیان کمک کنید ما را به وسیله ورع و پاکدامنی و من در مدینه مثل یک تار مو این طرف و آن طرف نگاه می کنم تا یکی از شما را ببینم و دلم آرام بگیرد. ⁽³⁾

اجر و ثواب شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام در تحمل سختی ها

مُحَمَّد بن أبي عُمَارَةَ كُوفِی می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمودند:

هر کس در راه ما به خاطر خونی که از ما ریخته شده یا حقّی که از ما تاراج رفته، یا پرده ی آبرو و حیثیتی که از ما اهل بیت علیهم السلام یا یکی از شیعیان ما دریده گشته قطره ی اشکی بریزد، بدین سبب خداوند متعال او را یک حُقُب (که هشتاد سال است) در بهشت جای دهد. ⁽⁴⁾

دوستی حضرت علی علیه السلام در قلب محبّین ثابت تر از کوه احد

...امير المؤمنین علیه السلام رو به اصحابش کرد و فرمود: ای صحابه، به خدا قسم به هیچ کاری اقدام نکردم مگر آن چه پیامبر صلی الله علیه و آله درباره ی آن با من عهد و پیمان کرده بود. خوشا به حال کسی که محبت ما اهل بیت در قلب او رسوخ داشته باشد، ایمان در قلب چنین کسی ثابت تر از کوه احد در مکانش خواهد بود و هر کس که دوستی ما در قلب او جای نگیرد ایمان در قلب او مانند ذوب شدن نمک در آب است. ⁽⁵⁾

پرهیزگاران دوستداران حقیقی امام المتقين علیه السلام

قال ابو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قال: لَا يَثْبُتُ عَلَى وَلَايَةِ عَلِي علیه السلام إِلَّا الْمُتَّقُون. ⁽¹⁾ جز پرهیزگاران کسی بر ولایت علی علیه السلام ثابت نمی ماند.

عنوان صحیفه مؤمن دوستی حضرت علی علیه السلام

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عُنْوَانُ صَحِيفَةِ الْمُؤْمِنِ حُبُّ عَلِي بْنِ أَبِي طَالِب.⁽²⁾ حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمودند: عنوان صحیفه مؤمن دوستی علی علیه السلام است.

خلقت شیعیان از شیرینی

احمد بن هارون بن موفق المَدینِی از پدرش نقل کرده که گفت:

روزی امام کاظم علیه السلام دنبال من فرستادند پس در محضر حضرتش طعام خوردم و این در حالی بود که سر سفره حضرت شیرینی زیادی قرار داشت پس عرض کردم چقدر این شیرینی ها زیاد است پس امام علیه السلام در جواب فرمودند: همانا ما و شیعیانمان از شیرینی آفریده شده ایم پس ما شیرینی را دوست داریم. ⁽³⁾

نوشته ای در زیر عرش مخصوص شیعیان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

ابوسعید مدائنی گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: معنی این سخن خداوند عزّوجل در قرآن چیست؟ «و تو نبودی آن زمانی که ما در طور ندا کردیم» امام علیه السلام فرمودند:

نوشته ای است که خداوند دو هزار سال قبل از آفرینش مخلوقات آن را برای ما بر روی ورقی نوشت و آن را با خود در عرض یا در زیر عرشش قرار داد و در آن مکتوب آمده است ای شیعیان آل محمد من به شما عطا کردم قبل از آن که درخواست کنید و قبل از آن که استغفار کنید. شما را آمرزیدم و هر که با ولایت آل محمد صلی الله علیه و آله نزد من بیاید او را با رحمت خود در بهشت ساکن می کنم. ⁽⁴⁾

ثواب طعام دادن به دوستداران امیر علیه السلام

عَمْرو بن ابی مِقْدَامِ از قول پدرش از قول امام باقر علیه السلام نقل کند که فرمودند:

اگر مردی از شیعیانم را طعام دهم نزد من از اطعام افقی از مردم محبوب تر است. راوی می گوید پرسیدم: افق چه تعدادی از مردم است؛ فرمودند: یکصد هزار نفر. ⁽⁵⁾

دوستان امیرالمؤمنین علیه السلام به اصل و ریشه چنگ زدند

حضرت ابی عبدالله علیه السلام می فرمودند:

هیچ کس به اندازه شما نزد من محبوب نیست، زیرا مردم راه های مختلفی را در پیش گرفتند، بعضی از آن ها طبق هوای نفسش رفته و بعضی از آن ها به رأی خود عمل کرده، ولی شما امری را در پیش گرفتید که دارای اصل و اساس است. ⁽¹⁾

شیعیان حضرت امیر علیه السلام متعلّمین هستند

امام صادق علیه السلام فرمودند:

در میان مردم دو دسته مرد وجود دارد: عالم و متعلّم و سایر مردم خار و خاشاک هستند. پس ما عالمان هستیم و شیعیان و دوستان ما اهل آموختن علم (متعلّم) و بقیه ی مردم خار و خاشاک هستند. ⁽²⁾

محبین امیرالمؤمنين علیه السلام اهل تحيّة الله

ابی حمزه گوید شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمودند:

شما (محبّين) اهل تَحيَّت خدا و رحمت او هستید و از اکرام شدگان حقّید و اهل توفیق و در پناه پروردگارید و اهل دعوت خدا و بندگی او می باشید حساب و ترس و اندوهی بر شما نیست. ⁽³⁾

استغفار ملائکه های الهی برای محبین امیرالمومنین علیه السلام

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و اله: خَلَقَ اللَّهُ مِنْ نُورِ وَجْهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام سَبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ یَسْتَغْفِرُونَ [لَهُ وَ] لِمُحِبِّیهِ إِلَی یَوْمِ اَلْقِیَامَهِ. ⁽⁴⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند از نور چهره ی علی بن ابیطالب علیه السلام هفتاد هزار ملک بیافریده که تا روز قیامت برای او و محبین او استغفار کنند.

سبيل الله شیعه است

عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدِ قَالَ سَأَلْتُ الْعَسْكَرِيَّ علیه السلام بِالْمَدِينَةِ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِمَالٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ سَبيلُ اللَّهِ شِيعَتُنَا. ⁽⁵⁾ حسن بن راشد گوید در مدینه از امام عسکری علیه السلام در مورد مردی که وصیت کرده بود مالی را در راه خدا (سبیل الله) خرج کنند سؤال کردم که سبیل الله چه راهی است؟ امام فرمودند: سبیل الله شيعيان ما هستند.

کیفیت خانه های بهشتی شیعیان

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَنْظُرُونَ إِلَى مَنَازِلِ شِيعَتِنَا كَمَا يَنْظُرُ الْإِنْسَانُ إِلَى الْكَوَاكِبِ فِي السَّمَاءِ. ⁽¹⁾

اميرالمؤمنين علیه السلام فرمودند: همانا اهل بهشت به منازل شیعیان ما نگاه می کنند همان گونه انسان به ستارگان آسمان نگاه می کند.

ولایت حضرت امیر علیه السلام شرط قبولی اعمال؛ چهارده نور مقدّس علیهم السلام در حال نماز

ابی سلمی، چوپان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: شبی که به معراج برده شدم خداوند جل ثنائه به من فرمود:

آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ - ایمان آورد رسول به آن چه از طرف پروردگارش به سوی او نازل شد -. من هم گفتم وَ الْمُؤْمِنُونَ؛ (ایمان آوردیم). خداوند فرمود: راست گفتی ای محمد؛ چه کسی را برای امتت جانشین خود قرار داده ای؟ گفتم: بهترین از امتم را خداوند فرمود: علی بن ابیطالب علیه السلام را. گفتم: بله خداوند فرمود: ای محمّد! من اطلاعی دقیق از زمین و احوال آن دارم؛ پس تو را از روی آن اختیار کردم و اسمی از اسامی خودم را برای تو جدا کردم و به خاطر همین در هیچ جایی مرا یاد نمی کنند، مگر این که ذکر تو هم با من خواهد بود؛ من محمود هستم و تو هم محمّد و علی علیه السلام را هم انتخاب کرده و برای او هم اسمی از اسامی خود جدا کردم؛ من أعلى هستم و او هم علی. ای محمّد! من تو را و علی علیه السلام و فاطمه و حسن و حسین علیهما السلام را از نور خود خلق کردم ⁽²⁾و ولایت شما را بر اهل آسمان و زمین عرضه کردم. پس هر کس ولایت شما را قبول کند نزد من از مؤمنین خواهد بود و هر کس منکر ولایت شما شود نزد من از کافرین خواهد بود. ای محمّد! اگر بنده ای از بندگانم مرا آن چنان عبادت کند که همچون مُشک پوسیده گردد پس نزد من آید در حالی که ولایت شما را نداشته باشد او را وارد بهشت نخواهم کرد. بعد از این خداوند متعال فرمود: ای محمد! آیا دوست می داری که اهل بیت و جانشینان خود را ببینی؟ گفتم بله پروردگارا پس فرمود: نگاه کن به جانب راست عرشم. من نگاه کرده و دیدم علی علیه السلام و فاطمه و حسن و حسین و علی بن حسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و الحسن بن على و المهدی علیهم السلام را که در اوج نور بودند در حالی که همگی آن ها در حال نماز بودند و مهدی علیه السلام در وسط آن ها مانند ستاره ای فروزان، كوكبٌ دُرّى ⁽³⁾، درخشش داشت.

پس خداوند متعال فرمود: ای محمد اینان حجّت های من می باشند و مهدی علیه السلام هم به پا خاسته ای از عترت توست که خون خواه عترت تو می باشد؛ قسم به عزت و جلالم، مهدی علیه السلام امام واجب الاطاعت برای دوستان من می باشد و او کسی است که از دشمنان من انتقام می گیرد. ⁽¹⁾

حبّ حضرت امیرالمومنین علیه السلام افضل عبادت ها

قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: إِنَّ فَوْقَ کُلِّ عِبَادَهٍ عِبَادَهٌ وَ حُبُّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ أَفْضَلُ عِبَادَه وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ حُبُّ عَلِیِّ سَیِّدُ الْأَعْمَالِ. ⁽²⁾ امام صادق علیه السلام فرمودند: به درستی که بالای هر عبادتی، عبادتی وجود دارد و حبّ ما اهل بیت بالاترین و افضل ترین عبادت هاست و در خبر دیگر است که حبّ علی علیه السلام آقای تمام اعمال است.

دوست داشتن اهل بیت علیهم السلام شرط توحید

از جابر بن عبدالله انصاری روایت شده است:

بادیه نشینی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! آیا بهشت بهایی دارد؟ فرمود: «آری» عرض کرد بهایش چیست؟ فرمود: کلمه ی «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» که بنده ی صالح آن را از روى اخلاص بگوید عرض کرد: اخلاص آن چیست؟ فرمود: عمل کردن به آن چه برای آن فرستاده شده ام و دوست داشتن اهل بیت من عرض کرد: دوست داشتن اهل بیت شما از حقوق این کلمه است؟ فرمود: آری، دوست داشتن آنان، بزرگ ترین حق آن است. ⁽³⁾

محبت به حضرت امیر علیه السلام اولین سوال قیامت

حَنَان بن سَدیر گفت: پدرم به من گفت: نزد جعفر بن محمّد علیه السلام بودم. آن حضرت غذایی در برابرم نهاد که هرگز غذایی مانند آن نخورده بودم. پس به من فرمودند:

ای سَدِیر غذای ما را چگونه یافتی؟ عرض کردم: پدر و مادر فدایت ای پسر پیامبر خدا! تاکنون چنین غذایی نخورده ام و گمان هم نمی کنم که دیگر غذایی مانند آن بخورم آن گاه چشمانم پر از اشک شد و گریستم فرمود: ای سدیر چرا گریه می کنی؟ عرض کردم یا بن رسول الله! آیه ای از کتاب خدا را به یاد آوردم فرمود کدام آیه؟ عرض کردم: این آیه «پس در آن روز از نعمت بازخواست می شوید.» می ترسم این غذا جزء همان نعمتی باشد که خداوند درباره ی آن باز خواست می کند. حضرت خنده ای کرد به طوری که دندان های عقلش نمایان شد سپس فرمود: «ای سدیر! از تو، نه درباره ی خوراک لذیذ سؤال خواهد شد و نه درباره ی جامه ی نرم و نه درباره ی بوی خوش بلکه این ها برای ما آفریده شده و ما برای استفاده از آن ها خلق شده ایم و ما باید در آن ها به طاعت خدا عمل کنیم».

عرض کردم؛ پدر و مادرم فدایت ای پسر پیامبر خدا پس آن نعمت کدام است؟ فرمود: دوستی علی علیه السلام و عترت او. در روز قیامت خداوند می پرسد: «در برابر نعمت دوستی علی علیه السلام و عترت او که آن را به شما عطا کردم، چگونه شکر مرا به جا آوردید؟»

محبت به امیرالمؤمنین علیه السلام مَحک نَسَب فرزندان

به خدا سوگند که از عرب و عجم ما را دوست ندارند، مگر کسانی که خانواده دار و شریف و اصیل هستند و از این رو، از اینان و آنان ما را دشمن ندارد مگر کسی که آلوده و بی نَسَب باشد.

پر نورترین افراد روز قیامت، محبّین حضرت امیر علیه السلام

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَكْثَرُكُمْ نُوراً يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرُكُمْ حُبّاً لِآلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام.

پر نورترین شما در روز قیامت، کسی است که آل محمّد علیهم السلام را بیشتر دوست بدارد. ⁽³⁾

محبّت به امیرالمؤمنین علیه السلام، موجب تحقّق حکمت بر زبان

قال الصادق علیه السلام مَنْ أَحَبَّ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ حَقَّقَ حُبَّنَا فِی قَلْبِهِ جَرَتْ یَنَابِیعُ الْحِکْمَهِ عَلَی لِسَانِهِ وَ جُدِّدَ الْإِیمَانُ فِی قَلْبِهِ. امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس ما اهل بیت را دوست بدارد و دوستی ما را در قلبش تحقق بخشد، چشمه های حکمت بر زبانش جاری گردد و ایمان در دلش نو شود. ⁽⁴⁾

دست بریدگی دشمن حضرت امیر علیه السلام روز قیامت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

هیچ کس ما اهل بیت را دشمن ندارد، مگر این که خداوند در روز قیامت، او را دست بریده برانگیزد. ⁽⁵⁾

دشمن حضرت امیر علیه السلام ملحق به جرگه ی یهود و نصاری

جابر بن عبدالله از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است:

ای مردم! هر که ما اهل بیت را دشمن بدارد، خداوند در روز قیامت او را یهودی محشور می کند. عرض کردم: ای رسول خدا! هر چند روزه بگیرد و نماز بخواند؟ فرمود: هر چند روزه بگیرد و نماز بخواند و خود را مسلمان بداند. ⁽¹⁾

نابودی دشمنان امیرالمؤمنین علیه السلام

حضرت امام علی علیه السلام ابن ابی طالب علیه السلام فرمودند:

به خاطر من سه کس نابود می شوند و سه کس رستگار می گردند لعنت کننده ی بر من، شنونده ای که بر آن صِحّه می گذارد و گناهکاری که بار گناه را به دوش می کشد. و سه کس به خاطر من رستگار می شوند: دوستدار پیرو، دشمنی آن که با من دشمن است و دوستدار آن که دوستدار من است، هر گاه بنده ای مرا دوست بدارد دوستدار مرا نیز دوست می دارد و با دشمن من دشمنی می کند و از من پیروی می.کند هر کس باید قلب خویش را بیازماید؛ زیرا خداوند در وجود یک نفر دو قلب قرار نداده تا با یک قلب دوست بدارد و با قلب دیگر دشمنی کند. هر کس قلبش را از مهر غير ما سیراب کند بر ضد ما تبانی کرده است پس بداند که خداوند عز و جل و جبرئیل و میکائیل دشمن اویند و خداوند دشمن کافران است. ⁽²⁾

نابینایی در روز قیامت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خطاب به مهاجران و انصار فرمودند:

علی علیه السلام را به خاطر محبت من دوست بدارید و به خاطر گرامی داشتن من گرامی اش بدارید، به خدا سوگند، این را از پیش خود به شما نگفتم بلکه خداوند والا مرا به گفتن این مطلب فرمان داده است. ای جماعت عرب! هر کس پس از من علی علیه السلام را دشمن بدارد خداوند در روز قیامت، او را نابینا محشور می کند و او حجّتی نخواهد داشت. ⁽³⁾

سیر کردن دشمن امیرالمؤمنین علیه السلام؟!

مُعَلّى بن خُنَيْس گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمودند:

هر کس شکم یکی از دشمنان ما را سیر کند گویی که یکی از شیعیان ما را کشته باشد. ⁽⁴⁾

پی نوشت ها

1- المناقب خوارزمی، ص 37؛ المقتل 42؛ طبع نجف؛ ينابيع الموده، ص 82.

2- اسد الغابه، ج 4، ص23.

3- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 15، ص 194.

4- نک نهج البلاغه، کلمات قصار، 74.

5- نهج البلاغه نامه 45

6- خطبه قاصعه، نهج البلاغه صبحی صالح، خطبه 192.

7- عبقات الانوار، تعريب شده، ج 4، ص125.

8- همان، 121

9- كفاية الطالب باب 71، ص 289

10- ينابيع المودة، ص38.

11- بحار الانوار، ج 38، ص 296.

12- همان 49:37.

13- ر.ک: ص. و نظیر آن در «روض الفائق» علامه شیخ شعیب حریفیشی، ص.291 و در کتاب «الامام على علیه السلام في الاحاديث النبوية» تأليف علامه سید محمد ابراهیم موحد، ص 221 چنین است: «و به خوی و جسم و شرف و کمال منزلت محمّد بنگرد...».

14- نزهة المجالس و منتخب النفائس، ص 454

15- لسان العرب، ج 14، ص216، ماده «حیا».

16- بحار الأنوار، ج 39، ص117.

17- سوره بینه، 7.

18- مناقب خوارزمی ص 62؛ بحارالانوار، ج 40، ص 81

19- مناقب خوارزمی ص 96؛ بحار الانوار، ج 40، ص 105

20- كنز العمال، ج 5، ص 613

21- الصواعق المحرقة، ص 172.

22- همان، ص 174

23- الصواعق المحرقة، ص 232.

24- شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 21

25- بحار الانوار، ج 41، ص275

26- بحارالانوار، ج 41، ص279.

27- مناقب ابن مغازلی، ص46

28- كنز العمال، ج 11، ص 610 و در ینابیع المودة، ج 2، ص 610 نیز آورده و در آن به جای باب آمرزش، باب دین است.

29- تاریخ دمشق، ج 2، ص489

30- تاریخ بغداد، ج 7، ص 421 و ج 3، ص192.

31- تاریخ دمشق، ج 2، ص 445 و نیز در ص446 از شریک بن عبدالله، و در ص447 از محمد بن منکدر آورده است.

32- همان، ص 447

33- بحار الانوار، ج 38، ص 97.

34- همان، ص 109.

35- بحارالانوار، ج 38، ص101.

36- وسائل الشيعه، ج 18، ص 561 و 559 و 560 و 562 و 567.

37- همان.

38- همان.

39- همان

40- همان.

41- همان.

42- بحار، ج 41، ص 11 و ج 87 ص 195 نقل از داستان های بحارالانوار، ج 2، ص41.

43- بحار، ج 42، ص276 نقل از داستان های بحارالانوار، ج 2، ص 45

44- شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 27.

45- سوره آل عمران، 190 به بعد.

46- بحار الانوار، ج 41، ص22.

47- ارشاد القلوب إلى الصواب، ج 2، ص 237

48- كنز الفوائد، ج 2، ص 142؛ مأة منقبة، ص 33؛ بحار، ج 18، ص 300 و ج26، ص 305؛ مدينة المعاجز، ج 2، ص 311، ح 574؛ الشيعه في أحاديث الفريقين، ص179، ح 224.

49- مائه منقبه، ص 175 فضیلت 88؛ بحار الأنوار، ج26، ص 349، ح 22.

50- تفسیر امام حسن عسکری،7، ص 452، ضمن ح 297؛ بحار الأنوار، ج 9، ص 286.

51- همان.

52- بحارالأنوار، ج 39، ص 121، بيروت، نشر الوفاء.

53- آل عمران آیه 124

54 - الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 811؛ بحار، ج 19، ص. 19، ص 300، ح 27؛ الأنوار العلويه، ص406.

55- ر.ک: مدينة المعاجز علامه بحرانی، بخش معجزه های امام علی علیه السلام، ص 131

56- أمالی شیخ طوسی، ص 343، ح 705؛ نوادر المعجزات، ص 74، ح 38؛ التحصین، ص 542

57- تأويل الآيات الظاهره، ص 749؛ شرح أصول كافى، ج 4، ص 227؛ بحار، ج 25، ص3؛ تفسير البرهان، ج 4، ص 439، ح6؛ عقائد الاسلامیه، ص 202.

58- خصال شیخ صدوق، ج 1، ص 293؛ الفضائل، ص 5؛ أمالی شیخ طوسی، ص 188؛ ارشاد القلوب، ج 2، ص 254؛ بشارة المصطفى ص 41 روضة الواعظین، ج 1، ص 109 كشف الغمه، ج 1، ص 380 و....

59- بحار الانوار، ج 97، ص 342

60- آل عمران، 61.

61- مائه منقبه شیخ محمد بن احمد قمی معروف به ابن شاذان،

62- خصال، ج 1، ص 323؛ أمالی شیخ طوسی، ص 355، ح 737؛ کنز الفوائد، ج 1، ص 148؛ مأة منقبه، ص 87؛ الیقین، ص391؛ شرح احقاق الحق، ج 4، ص 280؛ کشف الیقین، ص 459؛ الصراط المستقيم، ج 2، ص 75؛ بحار، ج 8، ص 191.

63- مشارق انوار اليقين، ص 68

64- تفسیر فرات کوفی، ص 208 ح 275؛ غاية المرام، ج 1، ص 72؛ بحار، ج 8، ص150.

65- تفسیر فرات کوفی، ص 210، ح 284؛ بحار، ج 8، ص 150، ح 88

66- بحار، ج 36، ص146.

67- بحار، ج 97، ص306.

68- الفقیه، ج 4، ص 374، ح 5762، الخصال، ص 207، ج 26؛ أمالی شیخ طوسی، ص 642، ح 1335؛ مكارم الأخلاق، ص 444؛ بحار، ج 18، ص 388؛ تفسیر نور الثقلين، ج 3، ص 122، ح 31.

69- کنز العمال، ج6، ص 156.

70- فضائل الخمسه من الصحاح السته، ج 3، ص 115، سید مرتضی فیروزآبادی.

71- المحتضر، ص 77؛ بحار، ج 65؛ ص 76، ح136؛ مستدرک سفینة البحار، ج 6، ص 114؛ العقلية والفواطم ص 196؛ الشيعه في أحاديث الفريقين، ص 119، ح 138.

72- مانند هوای نفس اشاره به،آیة أفَرَأیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إلَهَهُ هَوَاهُ - آیا ندیدی کسی که الهِ او هوای نفسش می باشد-. «جائیه، آية 23»

73- دلائل الامامه، محمد بن جریر طبری، شیعی، ص254؛ نوادر المعجزات، الطبرى الشيعي، ص 76، ح 41؛ الصراط المستقيم؛ ج 2، ص151.

74- اشاره به آية ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّی فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی از سوره مبارکه نجم.

75- بصائر الدرجات، ص 212، ج 6؛ تفسير العياشي، ج 1، ص 159، ح 530؛ المناقب، ج 2، ص 160؛

بحار، ج 18، ص 387؛ تفسير البرهان، ج 1، ص267.

76- تفسیر قمی، ج 2، ص335؛ امالی شیخ طوسی، ص 642 ح 1335؛ مختصر بصائر الدرجات، ص 70؛ تأويل الآيات، ج 1، ص 312؛ بحار، ج 18، ص 405؛ تفسیر صافی، ج 5، ص 92.

77- نوادر المعجزات محمّد بن جرير، ص71، ح 34

78- تأويل الايات، ص 643؛ مشارق انوار اليقين، ص 101.

79- العمده، ص 353، ح 680؛ خصائص الوحى المبين، ص 170، ح 116؛ الطرائف، ص 101، ح 101، ح 147؛ تأويل الآيات الظاهره، ص 546؛ شواهد التنزيل، ج 2، ص 223، ح 855؛ نهج الحق، ص 183؛ بحار، ج 36، ص 155؛ ينابيع المودة، ج 2، ص 246، ح 692؛ تفسیر اثنی عشری، ج 11، ص 478؛ تفسیر شریف لاهیجی، ج 4، ص 81؛ تفسير منهج الصادقين، ج 8، ص 249؛ الزام الناصب فى اثبات الحجة الغائب علیه السلام، ج 1، ص 207؛ طرائف المقال، ج 2، ص 299 الامام على علیه السلام احمد رحمانی همدانی، ص 73، ح 19.

80- تفسیر قمی، ج 2، ص 343؛ نوادر المعجزات، ص 66، ح 32؛ بحار، ج 18، ص 372، ح 79؛ تفسير نور الثقلين، ج 4، ص 469، ح 84؛ تفسیر گازر، ج 5، ص 22؛ تفسیر الميزان، ج 13، ص 20.

81- بحار الانوار، ج 9، ص 301؛ اقبال الاعمال، ص 610؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنين علیه السلام.

82- من لا يحضره الفقیه، ج 3، ص 401، ح 4402؛ دلائل الامامه، ص 23؛ أمالی شیخ طوسی، ص257؛ نوادر المعجزات، ص 94، ح 14؛ مکارم الاخلاق، ص 208؛ الیقین، ص 124؛ شرح الازهار، ج 2، ص 202؛ المحتضر، ص 137؛ شرح احقاق الحق، ج 18، ص 176؛ وسائل الشيعه، ج 20، ص 92، ح 25116؛ و.... .

83- تأويل الآيات ج 1، ص 237، ح 16؛ مدينة المعاجز، ج 3، ص 225، ح 841 ؛ بحار، ج 36، ص 361؛ مجمع النورين شيخ أبو الحسن مرندی، ص 21؛ عقائد الاسلامیه، ص 138 و 620 .

84- کنز الفوائد، ص 314؛ تأويل الآيات الظاهره، ص 604 تنبيه الغافلين ص 107؛ شواهد التنزيل، ج 1، ص 462، ح 488؛ بحار، ج 24، ص 323، ح 36؛ تفسیر برهان، ج 4، ص 245

85- الیقین، ص 426؛ تأويل الآيات، ج 2، ص 624، ح 7؛ ينابيع الموده، ج 2، ص 290، ح 829.

86- الاربعين في حب امیرالمومنین علیه السلام 7، ج 1، ص 30، ابومعاش نشر، انوار الهُدى.

87- عيون اخبار الرضا،7، ج 2، ص 139، ح 15؛ الجواهر السنية، ص 253؛ بحار، ج 18، ص 353، ح 65؛

88- فضائل ابن شاذان ص 141؛ بحار الأنوار، ج 40، ص46.

89- مشارق الأنوار في فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام، ص 55.

90- همان، ص 187، ح 103

91- انساب النواصب ص 24 به نقل از بحارالانوار، ج 2، ص74.

92- حجر، 47.

93- دو بال برای پرواز ص 32 سید ابو محمد به نقل از گلگشت نور؛ چهارصد حدیث از روضه ی کافی، ص 368، ح 179

94- انساب النواصب ص 28 به نقل از بحار، ج 68، ص 28

95- دو بال برای پرواز ص 36، به نقل از امالی شیخ مفید، ص 193، ح 5.

96- اسرار آل محمد، ص 516

97- همان.

98- همان.

99- مراة الأبرار ص،62، ترجمه احمدرضا آقادادی.

100- اختصاص للمفيد، ص 111.

101- وسائل الشيعه، ج24، ص346

102- بحار الأنوار، ج 68، ص 90.

103- بصائر الدرجات، ص 17.

104- همان، ص 14.

105- بحار الانوار، ج 68، ص142.

106- مرآة الابرار، ص 128 ترجمه احمدرضا آقادادی.

107- همان، ص 216

108- نور، آیه 35

109- الغيبه، ص 95؛ مأة منقبة منقبة،17، ص 38 الربعون حديثاً، منتجب الدين بن بابويه، ص 4؛ الطرائف، ص 173؛ شيخ البطحاء ابوطالب،7، ص 31؛ الصراط المستقيم، ج 2، ص 143؛ غاية المرام، ج 7، ص 78؛ مكيال المكارم، ج 1، ص 65؛ شرح احقاق الحق، ج 5، ص 46؛ بحار، ج 36، ص 216؛ الزام الناصب، ج 1، ص 163؛

110- الاربعین ص 71 به نقل از القطره، ج 2، ص23.

111- أمالي طوسی، ص 583، ح 1207.

112- اهل بیت در قرآن و حدیث ص.612

113- همان.

114- همان، ج 2، ص 654

115- همان، ص 653 به نقل از المحاسن، ج1، ص134.

116- ثواب الاعمال، ج 2، ص 243 ؛ المحاسن، ج 1، ص 174.

117- امالی صدوق، ج 2، ص 273.

118- دانشنامه امیرالمومنین علی علیه السلام ،7 ری شهری به نقل از الغارات، ج 2، ص 589؛ تفسیر فرات: ج 24، ص61.

119- همان حدیث 61178 به نقل از شواهد التنزیل، ج 1، ص 495 و 523

120- دو بال برای پرواز، ص 37 ابو محمد به نقل از معانی الاخبار، باب 408

منابع و مآخذ

مقایسه ی حج در بین ادیان ابراهیمی

اشاره

بانو جعفری

درآمد

در این نوشتار پژوهشگر کوشیده است که با مقایسه در ریشه یابی حج در ادیان مختلف مسئله اهمیت حج را مورد توجّه قرار دهد و نمایان کند که حج در همه ادیان وجود داشته و دارد اما در مرور زمان حج در یهودیت و مسیحیت از قالب واقعی اش دور شد و به خرافه و گاه شرک آمیخته شده است اما حج اسلامی سر تا به پا توحیدی است.

کلیدواژه ها؛

حج، اسلام، ادیان ابراهیمی، آیین مسیحیت، آیین یهود

مقدّمه

اشاره

اگر چه تمام جزییات حج در دین حضرت مسیح علیه السلام روشن نیست، ولی از متون دینی و تاریخی استفاده می شود که حج در دین مسیح و سایر ادیان الهی بوده است. به بیان قرآن کریم نخستین خانه ای که برای مردم بنا شده کعبه در مکه مکرمه است، که از همان آغاز حیات انسان در زمره شعائر موحدان و پیامبران خدا از آدم علیه السلام تا خاتم صلی الله علیه و آله بوده، که همواره برای طواف و انجام مناسک حج، به آن دیار رفته اند.

إنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَةَ مُبَارَكًا وَ هُدًى لِلْعَالَمِينَ ⁽¹⁾ روایات بسیاری از پیامبران و اهل بیت علیهم السلام آمده است که همه انبیا و مرسلان، حج خانه خدا کرده. آدم و نوح علیهما السلام حج گزاردند و سلیمان علیه السلام با همراهی جن و انس و پرندگان و بادها حج به جای آوردند. ⁽²⁾

از امام رضا علی علیه السلام نقل شده که فرمودند:

... اما پیامبران: آدم، نوح، ابراهیم، عیسی، موسی و محمد علیهم السلام و سایر انبیا در همین وقت (ذى الحجه) حج به جا آوردند و این سنّت شد برای فرزندان شان تا روز قیامت. ⁽³⁾

حج در ادیان آسمانی جایگاه ویژه داشته است هر چند در طول تاریخ با خرافات و تحریف ها آمیخته شده است. در دین یهود و مسیح حج از جایگاه ویژه برخوردار و با آداب و شرایط خاص برگذار می شده است. حج در این دو دین به عنوان عبادت مهم تلقّی می شود. در کتاب تورات و انجیل به این امر سفارش شده است. حج از زمانی که یهودیان ملتی مستقل شدند سازماندهی شد و از مردان خواسته شد که در سه عید به قدس بروند. مکان هایی که در آیین یهود به عنوان حج زیارت می شوند، سه دسته است:

1- مکان هایی که در قدس و اطراف آن پدید آمده، صاحب ویژگی های تاریخی اند و در تاریخ كتاب مقدّس ذکر شده اند.

2- مقبره دانشمندانی که نام های آن ها در تلمود آمده اند.

شکل حقوقی و کلی حج که در سفر خروج و تثنیه مطرح است، تنها بر مردان واجب بود. زنان، اسرا، معلولان، نابینایان، بیماران، سالمندان، یتمیان و کودکان از این عبادت معاف بودند. بر اساس آن چه در انجیل لوقا آمده است، کودکان پس از رسیدن به 12 سالگی و هنگامی که بتوانند از مادرشان جدا شوند، می توانند در این مسافرت شرکت کنند.

از اعمالی که در مراکز حج انجام می شد، می توان دعا، به جا آوردن نذر، نوشتن خواسته ها و آرزوها بر کاغذ و قرار دادن در این مکان ها و... را نام برد. در عهد جدید یهود، حج جایگاه مشخصی ندارد. بنابر انجیل لوقا حضرت مسیح علیه السلام تنها یک بار در عید برای حج به فلسطین رفته. ولی انجیل یوحنا می گوید حضرت عیسی علیه السلام هر سال در این مراسم شرکت می کرده است. در باور مسیحیت، حضرت عیسی علیه السلام با آخرین سفرش به قدس، حج را به شهر خدا انجام داده پادشاهی خدا را شروع کرده است. مسیحیان اولیه نیز مانند یهودیان معبد قدس را زیارت می کردند. با این حال کلیسا می خواست معبد تازه ای بسازد. بنابر گزارش اپیفون در هنگام سفر پادشاه هادریانوس در سال 130، قدس ویرانه ای بیش نبود. تنها چند خانه، و یک کلیسای کوچک در نزدیکی محل تجمع شاگردان حضرت مسیح علیه السلام (خانه ای که بعد از عروج مسیح علیه السلام به آسمان، آن جا جمع می شدند.) باقی مانده بود. این کلیسا بعدها کلیسای سیون و زیارتگاه حاجیان مسیحی شد. در زمینه توسعه یافتن حج در قدس، بیش از انگیزه های دینی، تأثیر کنستانتین اول مشهود است. او با ساختن کلیساهای متعدد در جابه جایی قدس، توجه مسیحیان بسیاری را به زیارت مکان های مقدس جلب کرد؛ مکان هایی که مسیح علیه السلام در آن ها متولد شده، زندگی کرده، و به صلیب کشیده شده بود. در کنار زیارت قدس، زیارت بارگاه ها و حتی راهبانی که در معابد زندگی می کردند، نوعی حج محسوب می شد.

در یهودیت قدیم و دوران اولیه مسیحیت، معنی حج یکی بود. با این تفاوت که در بنی اسرائیل، زیارت این معبد، سه بار در سال اجباری بود، اما مسیحیان عقیده دارند که حضرت عیسی علیه السلام این کار را در آخرین سفر خود به این معبد انجام داده است. بنابراین حج در مسیحیت، گروهی و جمعی نیست، بلکه سفری است که انسان متدین برای رفع حوائج فردی خود به جا می آورد. در مسیحیت، حج، زمان مشخصی ندارد، اما عموماً این کار در سنین جوانی انجام می شود کسی که به قدس می رسد، احساس می کند کار بزرگی در زندگی خود انجام داده است. وقتی به محل مرگ و حیات عیسی علیه السلام نگاه می کند، آرزو می کند که ای کاش او هم در همین مکان بمیرد. ⁽¹⁾در این تحقیق سعی کردم که ابتدا معنی خود کلمه حج را بیان کنم و در ادامه این مراسم را در بین سه دین ابراهیمی مقایسه کنم و در ادامه انحرافاتی که مسیحیان و یهودیان در حج پیدا کردند را بیان کردم چگونگی حج در بین پیامبران ادیان ابراهیمی و همچنین معنی لغت حج در تورات را نیز مطرح کرد امید است که توانسته باشم این آیین مهم را به خوبی مطرح کنم.

مفهوم لغت حج در اسلام و تورات

حج در اسلام

در منابع لغوی، واژه حج به معانی مختلف و گوناگونی آمده است که در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود: 1- قصد کردن 2- آهنگ کردن 3- پی در پی آمدن 4- قصد زیارت کردن 5- آمدن؛ 6- شاد شدن 7- بازداشتن و خودداری کردن؛ 8- رستگار شدن 9- پیروز شدن 10- پناهنده شدن 11- پاداش دادن 12- ماندگار شدن ⁽¹⁾

امّا در اصطلاح و عرف،اسلامی معنای حج قصد زیارت خانه خدا و انجام مناسک حج، در ایام معین می باشد. چنان چه راغب اصفهانی در این باره می گوید:

اَصلُ الحَجّ، القَصدُ لِلزِّيارَةِ، خُصَّ في تَعارُفِ الشَّرِعِ بِقَصدِ بَيْتِ اللَّهِ تَعَالَى إِقَامَةً لِلنُّسُكِ. ⁽²⁾ اصل حج به معنای قصد زیارت است ولی در عرف شرع به قصد خانه خدا جهت برگزاری مناسک حج اختصاص یافته است.

حج در تورات

1- گفته می شود وقتی هرود پادشاه یهودیه شد، صحن هیکل را توسعه داد تا حدود یک میلیون یهودی و غیر یهودی در آن به طواف بپردازند و طواف آنان چرخش هفت بار به دور هیکل بود.

2- اول بار که این واژه در تورات به کار رفته است این آیه است:

موسی گفت: با جوانان و پیران خود خواهیم رفت با پسران و دختران و گوسفندان و گاوان خود خواهیم رفت زیرا که ما را عیدی برای خداوند است. ⁽³⁾

3- یکی از آیاتی از کتاب مقدس که دال بر وجود سنت طواف در یهود است این آیه است دست های خود را در صفا می شویم. مذبح تو را ای خداوند طواف خواهم نمود تا آواز تو را بشنوانم و عجایب تو را اخبار نمای. ⁽⁴⁾

همچنین آیه ذیل:

و هر سال رفته، به بیت ئیل و جلجال و مصفه گردش سبب می کردند و در تمامی این جاها بر اسرائیل داوری می نمود که حاکی از سنت گشتن گرد بیت ایل یا همان بیت الله توسط سموئیل و داود نبی است. ⁽⁵⁾

واژه استفاده شده برای گشتن در آیه اخیر (سبب) دقیقاً به معنی دور زدن است که متاسّفانه در ترجمه های فارسی تلاش بر حذف آن شده است.

پیش بینی وجود معبدی در مکه در این آیات توسط اشعیای نبی آمده شده است:

در آن روز مذبحی برای خداوند در میان زمین مصر و ستونی نزد حدودش برای خداوند خواهد بود در گذشته مرز و سر حد مصر با عربستان سرزمین حجاز بوده است. ⁽¹⁾

4- در آیات زیر ظاهراً به رمز به ارتباط وادی بکا یا همان بکه مکه با مسکن، صحن، مذبح خانه خداوند اشاره شده است. ⁽²⁾

ای یهوه صبایوت، چه دل پذیر است مسکن های تو! 2 جان من مشتاق بلکه کاهیده شده است برای صحن های خداوند. دلم و جسدم برای خدای حی صیحه می زند. 3 گنجشک نیز برای خود خانه ای پیدا کرده است و پرستوک برای خویشتن آشیانه ای تا بچه های خود را در آن بگذارد، در مذبح های تو ای یهوه صبایوت که پادشاه من و خدای من هستی. 4 خوشا بحال آنانی که در خانه تو ساکنند که تو را دائم تسبیح می خوانند، سلاه. 5 خوشا بحال مردمانی که قوت ایشان در تو است و طریق های تو در دل های ایشان. 6 چون از وادی بکا عبور می کنند، آن را چشمه می سازند و باران آن را به برکات می پوشاند. 7 از قوت تا قوت می خرامند و هر یک از ایشان در صهیون نزد خدا حاضر می شوند.

پیش بینی تغییر قبله توسط خود عیسی مسیح علیه السلام در بدو بعثتش بیان می شود، همان طور که می دانید قبله یهودیان اورشلیم با قبله سامریان (سامره) متفاوت بود.

5- قسمتی از مکالمه عیسی علیه السلام با زنی سامری که در سامره اتفاق افتاده، چنین است.

19 زن بدو گفت: ای آقا می بینم که تو نبی هستی! 20 پدران ما در این کوه (سامره) پرستش می کردند و شما می گویید که در اورشلیم جایی است که در آن عبادت باید نمود. 21 عیسی بدو گفت: ای زن مرا تصديق کن که ساعتی می آید که نه در این کوه و نه در اورشلیم پدر را پرستش خواهید کرد. ⁽³⁾

6- همچنین واضح ترین اشاره به کعبه شاید آیات زیر از کتاب مکاشفات باشد. ابتدا باید توجّه کرد که مسیح علیه السلام به کلیسای فیلادلفیه در مورد بنا کردن ستونی در هیکل چنین وعده می دهد:

هر که غالب آید، او را در هیکل خدای خود ستونی خواهم ساخت و دیگر هرگز بیرون نخواهد رفت و نام خدای خود را و نام شهر خدای خود یعنی اورشلیم جدید را که از آسمان از جانب خدای من نازل می شود و نام جدید خود را بر وی خواهم نوشت. ⁽⁴⁾

7- و پس از آن عمق معنای مکاشفه یوحنای نبی مشخّص می گردد:

9 و بعد از این دیدم که اینک گروهی عظیم که هیچ کس ایشان را نتواند شمرد، از هر امت و قبیله و قوم و زبان در پیش تخت و در حضور بره به جامه های سفید آراسته و شاخه های نخل به دست گرفته، ایستاده اند 10 و به آواز بلند ندا کرده می گویند: «نجات، خدای ما را که بر تخت نشسته است و بره را است.» 11 و جمیع فرشتگان در گرد تخت و پیران و چهار حیوان ایستاده بودند. و در پیش تخت به روی در افتاده خدا را سجده کردند 12 و گفتند: «آمین! برکت و جلال و حکمت و سپاس و اکرام و قوت و توانایی، خدای ما را باد تا ابدالاباد. آمین.» 13 و یکی از پیران متوجه شده، به من گفت: «این سفیدپوشان کیانند و از کجا آمده اند؟» 14 من او را گفتم: «خداوندا تو می دانی!» مرا گفت: ایشان کسانی می باشند که از عذاب سخت بیرون می آیند و لباس خود را به خون بره شست و شو کرده، سفید نموده اند. 15 از این جهت پیش روی تخت خدایند و شبانه روز در هیکل او وی را خدمت می کنند و آن تخت نشین، خیمه خود را برایشان برپا خواهد داشت. 16 و دیگر هرگز گرسنه و تشنه نخواهند شد و آفتاب و هیچ گرما بر ایشان نخواهد رسید. 17 زیرا بره ای که در میان تخت است، شبان ایشان خواهد بود و به چشمه های آب حیات، ایشان را راهنمایی خواهد نمود؛ و خدا هر اشکی را از چشمان ایشان پاک خواهد کرد. شاید این تنها جایی از کتاب مقدس باشد که از حضور "امت ها" در هیکل خدا سخن گفته می شود. ⁽¹⁾

8- پیش از این داود 7 چنین می خواند:

ای خدا، امتّ ها به میراث تو داخل شده، هیکل قدس تو را بی عصمت ساختند. اورشلیم را خرابه ها نمودند. و از هتک حرمت هیکل توسط امتّ ها، شکوه می کند اما در آیات کتاب مكاشفات، تنها 144 هزار نفر از بنی اسرائیل در مقابل گروهی عظیم که هیچ کس آن ها را نتواند شمرد و با لباسی سفید که شبانه روز در هیکل خدا نام او را می خوانند و شاخه های نخل به دست دارند در حال خدمت خداوند هستند، که دقیق ترین اشاره ها به کعبه و حج مسلمانان در آن است. همچنین شایان توجّه است که مسیح امّت ها (مهدی موعود 7)، خیمه خود را بر دوش این سفید پوشان (و نه بنی اسرائیل) استوار می کند. ⁽²⁾

پیشینه ی حج

انجام مراسم حج به گونه ای که امروز در قالب و بافت همین مناسک متداول و مرسوم، برگزار می شود، از سابقه و پیشینه ای طولانی برخوردار است شیوه و ترتیب حجِّ مسلمانان، با مناسکی از قبیل: «طواف»، «سعی»، «قربانی» و «رمی «شیطان»، به زمان سرسلسله پیامبران|ِ حنیف، حضرت ابراهیم علیه السلام باز می گردد. همان گونه که به طور قطع، بینانگذار اصل حج نیز، آن حضرت بوده و خدای تعالی به او دستور فرمود تا اعلام حج کند و مردم را از هر سو به حج خانه،خود فرا.خواند در این مورد قرآن کریم می فرماید:

و مردم را برای انجام مناسک حج دعوت کن تا پیاده و سواره بر هر شتر باریک اندام چابک و چالاک که از هر راه دوری می آیند به سوی تو آیند. ⁽¹⁾

حجّ مورد قبول و توصیه اسلام، سنتی ابراهیمی است و شریعت مقدّس اسلام نیز همان شکل حج را، بر مسلمانان تکلیف کرده، مناسک اجزاء شرایط و ارکان آن را به ما آموخته است البته در منابع روایی نقل شده است که حج از سابقه ای بس زیاد برخوردار است؛ سابقه و قدمتی که امتداد آن به سال ها قبل از خلقت آدم ابوالبشر علیه السلام می رسد. چنان که بر اساس روایتی از امام صادق علیه السلام سابقه حج، به سه هزار سال قبل از آدم علیه السلام می رسد: امام صادق علیه السلام فرمودند: پس از آن که حج آدم علیه السلام به پایان رسید جبرئیل به او فرمود: گوارا باد بر تو ای آدم بخشوده شدی من این خانه را سه هزار سال قبل از تو طواف کرده ام. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:

پس از آن که آدم از منی بازگشت (و حجّش به پایان رسید)، فرشتگان ملاقاتش کرده، به او گفتند: ای آدم، حَجّت نیکو! ما این خانه را دو هزار سال قبل از تو، حج گزارده ایم. ⁽³⁾

بنابراین، جبرئیل علیه السلام سه هزار سال قبل از آدم علیه السلام، حج گزارده است و هزار سال پس از جبرئیل علیه السلام؛ یعنی دو هزار سال قبل از آدم علیه السلام، دیگر فرشتگان حج گزارده اند. مردی از امیرمؤمنان علی علیه السلام پرسید: از اهل آسمان نخستین کسی که حج گزارد، چه نام داشت؟ حضرت علیه السلام فرمودند:

جبرئیل نخستین حج گزار از آسمانیان بود. ⁽⁴⁾

بعد از فرشتگان، نخستین کسی که از زمینیان حج گزارده حضرت آدم ابوالبشر علیه السلام است که جبرئیل شیوه و آیین حج را به او آموخت و او حج را به جا آورد.

در روایات صادره از طریق ائمه علیهم السلام آمده است: آدم علیه السلام هفتصد حج و سیصد عمره انجام داده است:

امام باقر علیه السلام فرمودند:

آدم هزار بار با پای پیاده خانه را زیارت نمود که از این میان هفتصد مورد «حج» و سیصد مورد دیگر «عمره» بود. ⁽¹⁾

گرچه در میان اخبار و احادیث در تعداد حج های آدم علیه السلام اختلاف دیده می شود، اما در بسیاری از روایات، عدد «هفتصد حج» آمده است؛ روایاتی که کمتر از هفتصد را ذکر کرده اند، قابل توجیه هستند. به هر تقدیر پس از حضرت آدم علیه السلام، شیث علیه السلام و دیگر فرزندان او تا زمان نوح علیه السلام، حج می گزاردند چنان که نقل شده است بعد از آدم علیه السلام و فرزندان او نوبت به حج نوح علیه السلام می رسد؛

امام صادق علیه السلام می فرمایند

آدم و نوح حج گزاردند. ⁽²⁾

پس از طوفان نوح علیه السلام محل دقیق کعبه نامعلوم بود و در فاصله زمانی بین نوح و ابراهیم علیهما السلام محل خانه تپه ای سرخ رنگ بود که سیل آن را فرا نمی گرفت مردم هم اگر چه محل دقیق خانه را نمی دانستند ولی با محل تقریبی آن آشنا بودند مظلومان و پناه جویان از سراسر جهان به این محل می شتافتند، نزد خانه دعا می کردند و هرکس در آن جا دعا می کرد، دعایش مستجاب و قبول می شد در زمان حضرت ابراهیم علیه السلام به ایشان فرمان داده شد به اتفاق همسرش به مکه بیاید تا خانه را تجدید بنا کرده اعلام حج عمومی کند و خود نیز حج گزارد. ابراهیم علیه السلام چنین کرد و خانه را ساخت آورده اند که جبرئیل علیه السلام مکان خانه را به او نشان داد مناسک حج را به او آموخت و ابراهیم علیه السلام همراه اسماعیل علیه السلام و دیگر ساکنان حرم، به انجام مناسک پرداخته و حج گزارد. پس از ابراهیم و اسماعیل علیه السلام سنت حج به طور مدام رایج بوده و تقدیس، تکریم و زیارت بیت، امتداد داشته است.

ازرقی به نقل از ابن اسحاق آورده است که: اسحاق و ساره نیز از جمله زائران بیت الله و حاجیان خانه بوده اند. ⁽³⁾پس از این تاریخ نیز پیامبران و اصحاب آنان هماره حج گزاردند. از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است:

هفتاد پیامبر از تنگه نزدیک مدینه عبور کردند و تلبیه گفتند یونس هم از آن جمله بود و چنین تلبیه می گفت: لبیک فراج الکرب لبیک و موسی در تلبیه می گفت: لبیک انا عبدک لبیک و عیسی در مقام تلبیه می گفت: لبیک انا عبدك ابن امتک بنت عبدیک لبیک.

ابوبصیر از امام باقر علیه السلام روایت کرده است:

موسی بن عمران همراه با هفتاد پیامبر از فجاج روحاء (تنگه ای نزدیک مدینه) عبور کردند در حالی که می گفتند لبیک عبدک ابن عبدک. ⁽¹⁾

از روایات برمی آید که فرزندان هارون علیه السلام، شبر و شبیر نیز حجّ گزاردند. ابی بلال مکی می گوید: امام صادق علیه السلام را دیدم که از طرف درب خانه داخل حجر شد و در دو ذرعی خانه نماز گزارد، به ایشان عرض کردم هیچ یک از اهل بیت علیهم السلام را ندیدم که این جا نماز بگزارد، فرمودند:

این جا محل نماز شبر و شبیر فرزندان هارون است. ⁽²⁾

سلیمان علیه السلام فرزند داود نیز همراه با آدمیان، جنّیان و پرندگان حج گزاردند. امام صادق علیه السلام می فرماید:

... به تحقیق حضرت سلیمان همراه جنیان و انسان ها و پرندگان و باد حج به جا آورد. ⁽³⁾

به هر رو، آن چه از روایات برمی آید این است که همه یا عمده پیامبران حج گزارده اند به گواهی روایات، حجّ پس از ابراهیم علیه السلام در میان انبیا و امّت هایشان رایج بوده است چنان که از رقی از ابن اسحاق نقل می کند:

هر سال حضرت ابراهیم علیه السلام سوار بر براق حج به جا می آورد و پیامبران و امت هایشان نیز پس از ایشان حج گزاردند. ⁽⁴⁾

مفهوم و تعریف حج در نزد مسیحیان

حج را نیز بدین گونه تعریف کرده اند که در پیرامون نمادهای مورد تقدیس خود به طواف پردازند و قربانی کنند و نذوراتی تقدیم نمایند... و با گریه و تضرع آمرزش گناهان خود را بخواهند و برخی از آن ها لذت های حلال دنیا و خواسته های مشروع را بر خود حرام سازند و طریق رهبانیت بپیمایند و از مریم عذرا اسوه گیرند و مسیح را به خدایی برگزینند تا گناهانشان را بیامرزد و به بهشت رهنمون گردد. مسیحیان به فرقه های گوناگونی تقسیم شده اند و هر فرقه ای از آنان طریقه خاصی را در حج و مراسم و آداب ویژه،آن اتخاذ کرده است. کتاب تحریف شده مسیحیان انجیل، اعیاد دینی همچون عید «فصح» ⁽⁵⁾و «عید قیامت» و «عید المیلاد» و «عید فطاس» را به آنان اختصاص داده و اعیادشان بیشتر با مراسم و آدابی شبیه حج همراه است.

یکی از نویسندگان مسیحی به نام «ونسنک» در خصوص حج مسیحیان می نویسد:

واژه شناسان عرب، حج را به «قصد» تفسیر کرده اند و این با معنای حج در نظر (مسیحیان) یکسان است. افزون بر این معنای اصطلاحی آن نیز همان است که در لغت عربی مصطلح است و گویا ماده و معنای این واژه در لغت سامی شمال و جنوب همان طواف کردن و دور زدن باشد.

در انجیل تحریف شده واژهای با عنوان حج وجود ندارد بلکه تنها از اعیادی نام برده می شود که در آن به جشن و شادی می پردازند و از خدای پدر! و خدای پسر (مسیح)، که به عقیده آن ها ترکیب یافته از «روح الهی» و «تکوین انسانی» است یاد می کنند، بنابراین مسیحیت در عقیده به خدا شرک می ورزد و آیین آن ها را آیین توحیدی نمی توان نامید و ثنویت یا تثلیث بر عقاید آنان حاکم است؛ «خدای،پدر، خدای پسر و روح القدس». جایگاهی که خدای پسر در آن متولّد شده یکی از اماکن مقدّسه آن ها به شمار می آید؛ جایگاهی که به اعتقاد آن ها عیسی علیه السلام در آن جا به دار آویخته شد مکان مقدس دیگر آن ها ست. هر جا که عیسی علیه السلام نماز خوانده و یا او یا مادرش مریم عذرا علیه السلام ظاهر شده اند، عنوان مقدس گرفته است و به طور خلاصه: هر مکان یا هر زمان که این ظهور و تجلّی نمودار گشته و یا با هر کس که ملاقاتی داشته مورد تقدّس و محل زیارت و مراسم سالانه آن ها شده و هر یک را انجیل عید اعلام نموده است در هر حال، آن چه از مسیحیت به چشم می خورد آن چیزی نیست که در آیین نخستین حضرت عیسی علیه السلام وجود داشته است. زیرا آیینی که خود آوردنده آن بوده آیین توحیدی بوده، ما آیین مسیحیت بر محور توحید نیست هر آن چه مورد تقدیس قرار می گیرد به اعتبار انتساب آن به شخص مسیح می باشد نه به خدای مسیح.

حکمت حج

مراسم پرشکوه،حج همچون عبادات دیگر دارای برکات و آثار فراوانی در فرد و جامعه اسلامی است که اگر طبق برنامه صحیح انجام پذیرد و از آن بهره برداری درستی شود، می تواند هر سال منشأ برکات و تحول تازه ای در جوامع اسلامی گردد. این مناسک بزرگ در حقیقت دارای چهار بعد است که هر یک از دیگری ریشه دارتر و پرسودتر است:

بُعد اخلاقی حج

مهم ترین فلسفه حج دگرگونی اخلاقی است که در انسان ها به وجود می آورد. مراسم حج به گونه ای است که انجام مراحل آن برای،حاجیان هر کدام یکی پس از دیگری یک درس کاملی از اخلاق و ادب است. مراسم احرام، نوعاً انسان را به کلی از وابستگی های مادی و امتیازات ظاهری و لباس های رنگارنگ و زر و زیور بیرون می برد و با تحریم لذائذ و پرداختن به خودسازی که از وظائف محرم است، او را از جهان ماده جدا کرده و در عالمی از نور و روحانیت و صفا فرو می برد و آن ها را که در حال عادی بار سنگین امتیازات موهوم و درجه ها و مدال ها را بر دوش خود احساس می کنند یک مرتبه سبکبار و راحت و آسوده می کند. مخصوصاً توجه به این حقیقت که مراسم حج در هر قدم، یادآور خاطرات ابراهیم بت شکن، و اسماعیل ذبیح الله، و مادرش هاجر است. مجاهدت ها، گذشت ها و ایثارگری های آنان را لحظه به لحظه در برابر چشمان انسان مجسّم می کند. همچنین توجه به این که سرزمین مکه عموماً و مسجد الحرام و خانه کعبه و محل طواف خصوصاً یادآور خاطرات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و پیشوایان بزرگ و مجاهدت های مسلمانان صدر اول است. این انقلاب اخلاقی عمیق تر می گردد، به گونه ای که در هر گوشه ای از مسجد الحرام و سرزمین مکه، انسان چهره پاک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و حضرت امیر مومنان علی علیه السلام و سایر پیشوایان بزرگ را می بیند و صدای آوای حماسه های آن ها را می شنود.

آری این ها همه دست به دست هم می دهند و زمینه یک انقلاب اخلاقی را در دل های آماده فراهم می سازند به گونه ای توصیف ناشدنی ورق زندگانی انسان را بر می گردانند و صفحه نوینی در حیات او آغاز می کنند. بی جهت نیست که در روایات اسلامی آمده است:

کسی که حج را به طور کامل انجام دهد، از گناهان خود بیرون می آید همانند روزی که از مادر متولد شده است. ⁽¹⁾

آری حج برای مسلمانان یک تولّدی دیگر است تولدی که آغازگر یک زندگی نوین انسانی می باشد. البته نیاز به یادآوری ندارد که این برکات و آثار- و آن چه بعداً به آن اشاره خواهد شد - نه برای کسانی است که از حج تنها به پوسته ای از آن قناعت کرده و مغز آن را به دور افکنده اند و نه برای آن ها که حج را وسیله تفریح و سیر و سیاحت و یا تظاهر و ریا و تهیه وسائل مادی شخصی قرار داده و هرگز به روح آن واقف نشده اند؛ سهم آن ها همان است که به آن رسیده اند!

بُعد سیاسی حج

به گفته یکی از اندیشمندان،مسلمان مراسم حج در عین این که خالص ترین و عمیق ترین عبادات را عرضه می کند مؤثرترین وسیله برای پیشبرد اهداف سیاسی اسلام است. روح عبادت، توجه به خدا و روح سیاست، توجه به خلق خدا است این دو در حج آن چنان به هم آمیخته اند که تار و پود یک پارچه به هم تنیده شده است حج عامل مؤثری برای وحدت صفوف مسلمانان.است حج عامل مبارزه با تعصبات ملی و نژاد پرستی و محدود شدن در حصار مرزهای جغرافیایی است حج وسیله ای است برای شکستن سانسورها و از بین بردن خفقا نهای نظام های ظالمان های که در کشورهای اسلامی حکمفرما می شود. در روایات اسلامی حج به عنوان جهاد افراد ضعیف شمرده شده جهادی که حتی پیر مردان و پیر زنان،ناتوان با حضور در صحنه آن می توانند شکوه و عظمت امت اسلامی را منعکس سازند.

بُعد فرهنگی

ارتباط قشرهای مختلف مسلمانان در ایام حج می تواند به عنوان مؤثّرترین عامل مبادله فرهنگی و انتقال فکرها در آید. مخصوصاً با توجه به این نکته که اجتماع شکوهمند حج، نماینده طبیعی و واقعی همه قشرهای مسلمانان جهان است، چرا که در انتخاب افراد برای رفتن به زیارت خانه خدا، هیچ عامل مصنوعی مؤثر نیست و زوار کعبه از میان تمام گروه ها، نژادها و زبان هایی که مسلمانان به آن سخن می گویند برخاسته و در آن جا جمع می شوند؛ لذا در روایات اسلامی آمده است یکی از فواید حج، نشر اخبار و آثار رسول الله صلی الله علیه و آله به تمام جهان اسلامی است. هشام بن حکم که از شاگردان امام صادق علیه السلام است می گوید از آن حضرت درباره حکمت حج و طواف کعبه سؤال،کردم فرمودند:

خداوند این بندگان را آفرید... و فرمان هایی در طریق مصلحت دین و دنیا به آن ها داد، از جمله اجتماع مردم شرق و غرب را (در آئین حج) مقرر داشت تا مسلمانان به خوبی یک دیگر را بشناسند و از حال هم آگاه شوند و هر گروهی سرمایه های تجاری را از شهری به شهر دیگر منتقل کند... و برای این که آثار پیامبر صلی الله علیه و آله و اخبار او شناخته شود مردم آن ها را به خاطر آوردند و هرگز فراموش نکنند. ⁽¹⁾

به همین دلیل در دوران های خفقان که خلفا و سلاطین جور اجازه نشر این احکام را به مسلمانان نمی دادند، آن ها با استفاده از این فرصت، مشکلات خود را حل می کردند و با تماس گرفتن با ائمّه هدى علیهم السلام علمای بزرگ دین، پرده از چهره قوانین اسلام و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله بر می داشتند.

از سوی دیگر حج می تواند، مبدل به یک کنگره عظیم فرهنگی شود و اندیشمندان جهان اسلام در ایامی که در مکه هستند گرد هم آیند و افکار و ابتکارات خویش را به دیگران عرضه کنند. اصولا یکی از بدبختی های بزرگ این است که مرزهای کشورهای اسلامی سبب جدایی فرهنگی آن ها شود، مسلمانان هر کشور تنها به خود بیندیشند که در این صورت، جامعه واحد اسلامی، پاره پاره و نابود می گردد. آری حج می تواند جلوی این سرنوشت شوم را بگیرد. امام صادق علیه السلام در ذیل همان روایت هشام بن حکم، می فرماید:

اگر هر قوم و ملّتی تنها از کشور و بلاد خویش سخن بگویند و تنها به مسائلی که در آن است بیندیشند، همگی نابود می گردند و کشورهایشان ویران می شود، منافع آن ها ساقط می گردد و اخبار واقعی در پشت پرده قرار می گیرد. ⁽¹⁾

بُعد اقتصادی حج

بر خلاف آن چه بعضی فکر می کنند استفاده از کنگره عظیم حج برای تقویت پایه های اقتصادی کشورهای اسلامی، نه تنها با روح حج منافات ندارد، بلکه طبق روایات اسلامی یکی از حکمت های آن را تشکیل می دهد چه مانعی دارد مسلمانان در آن اجتماع بزرگ پایه یک بازار مشترک اسلامی را بگذارند و زمینه های مبادلات اقتصادی و تجاری را در میان خود به گونه ای فراهم سازند که نه منافعشان به جیب دشمنانشان بریزد و نه اقتصادشان وابسته به اجانب باشد، این نه تنها دنیا پرستی نیست بلکه عین عبادت و جهاد است. لذا در همان روایت، هشام بن حکم از امام صادق علیه السلام، ضمن بیان حکمت های حج صریحاً به این موضوع اشاره شده که یکی از اهداف حج تقویت تجارت مسلمانان و تسهیل روابط اقتصادی است. در حدیث دیگری از همان امام علیه السلام در تفسير آيه لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُوا فَضْلًا مِّن رَّبِّكُم ⁽²⁾وارد شده است که فرمود: منظور از این آیه کسب روزی است. ایشان می فرماید:

کسی که مناسک حجّش را انجام داد و از احرام بیرون آمد می تواند خرید و فروش کند. ⁽³⁾

کوتاه سخن این که این عبادت بزرگ اگر به طور صحیح و کامل مورد بهره برداری قرار گیرد و زوار خانه خدا در آن ایام که در آن سرزمین مقدس حضور فعال دارند و دل هایشان آماده است از این فرصت بزرگ برای حل مشکلات گوناگون جامعه اسلامی با تشکیل کنگره های مختلف سیاسی و فرهنگی و اقتصادی استفاده کنند این عبادت می تواند از هر نظر مشکل گشا باشد.

حج در ادیان ابراهیمی

اشاره

برخی بر این باورند که حج مراسمی است ویژه آیین اسلام و آداب مسلمانان و تنها بدان گونه عمل می شود که در فقه اسلامی و فقه اسلامی و کتاب و سنت تفصیل داده شده است. در حالی که برای یک کاوشگر که تمدن های باستانی و ادیان آسمانی و یا ساختگی را بررسی می کند، مبرهن گردد که حج یک رکن اساسی دینی است که تمدن های گوناگون با آن سر و کار داشته و ادیان آسمانی و آیین های ساختگی به شکلی که بعضا به حج اسلامی شباهت دارد با آن مأنوس بوده اند. همچنین کشفیات جدید از آثار برجای مانده و پیشین و تطوّرات فرهنگی و معرفتی و شناخت ملّت های بدوی از خلال مطالعات میدانی می تواند ما را در دستیابی به اطلاعاتی از این فریضه بزرگ جهانی یاری رساند بسیاری از ابنیه معابد و مراکز دینی پراکنده در سراسر عالم به ویژه مناطق مسکونی دجله و فرات و وادی نیل و نمادهای پرستش در بسیاری از شهرها و کشورها در حقیقت مراکزی هستند برای حج که زائرانی برای انجام اعمال عبادی آهنگ سفر به آن ها نموده و آداب و اعمال دینی ویژه ای را که برای پیروان ادیان تعریف شده است. حج، هر چند در میان تمدن ها و آیین ها یکسان نبوده است اما نمونه بارز آن، حجی است که خدای متعال بر بندگان خود واجب ساخته است نمونه بارز حج و مرجع حقیقی انواع حج در تاریخ حیات بشر همانا حج پیامبران و حج ابراهیم خلیل علیه السلام است که مردم را برای زیارت نخستین خانه مقدّس در کره خاکی فرا خواند، نخستین خانه از بیوت خداوند که برای هدایت بشر و آمرزش گناهان بنا شده بیت الله العتيق در مکه مکرمه است، همان گونه که فرمود:

نخستین خانه ای که برای مردم بنا شد همان است که در مکه، مایه برکت و هدایت جهانیان است. ⁽¹⁾

پیام آیه این است که این خانه را،خداوند از آغاز حقیقتا برای همه مردم و تمامی ادیان قرار داده و تا قیامت با همین عنوان پا بر جا خواهد ماند و به گروهی خاص و آیینی خاص اختصاص ندارد؛ زیرا مبدأ و منبع دعوت به دین خدای یگانه است. تعبیر آیه کریمه با عبارت: «وُضِعَ لِلنَّاسِ» و «وَ هُدىً لِلْعَالَمِينَ» همین مفهوم را افاده می کند؛ یعنی کعبه برای مردم نهاده شده و هدایتگر جهانیان است،مردم برخی ظواهر طبیعت، همچون درختان، جنگل ها، کوه ها، نهرها ستاره ها و افلاک را تقدیس و پرستش کرده و برخی قبور مردگان و حیوانات مخصوص را مورد ستایش قرار می دادند و برای آن ها اماکن و مراکزی می ساختند و در اوقات معین و غالباً اعیاد، به زیارت آن ها می آمدند و به صورت دسته جمعی آهنگ آن اماکن می نمودند و از این جا حج ادیان پدید آمد.

1- حج در آیین یهود

دیانت یهودی، حج را به عنوان یک عبادت با آثار مادی و معنوی می نگرد، همان گونه که دین اسلام و سایر ادیان توحیدی و غیر توحیدی چنین نگرشی به حج دارند، ولی تفاوت در ماهیت این عبادت و آداب و اعمال و شعائر و مکان و زمان آن است. حضرت موسی کلیم الله علیه السلام از پیامبران اولوالعزم بوده و می دانست که ندای ابراهیم علیه السلام جهان شمول است و به شریعت خاصی اختصاص ندارد و امکان نداشت از طریق حج صحیح ابراهیمی منحرف گردد و به راهی جز تعالیم خداوند برود حضرت موسی علیه السلام هم همچنان که در روایات آمده است. ⁽¹⁾قطعاً به ندای حضرت ابراهیم علیه السلام لبیک گفته است.

شایان ذکر است در حال حاضر حج از دیدگاه یهودیان واجب نیست و از ارکان عبادت آن ها به شیوه ای که در اسلام دیده می شود به شمار نمی آید پس از حضرت موسی علیه السلام یهود به فرقه های مختلف در آمدند و هر فرقه ای شیوه ای را برای حج برگزید و مکانی را برای آداب و مراسم حج انتخاب کرد که به برخی از آن ها اشاره می شود:

1- گروهی از یهود به بیت المقدس و هیکل سلیمان رفتند.

2- گروهی به طور سینا رفتند.

3- گروهی «بئر حی» در نزدیکی شهر الخلیل را برگزیدند.

4- گروهی اماکن طبیعی را برگزیدند. ⁽²⁾

دکتر حسن ظاظا در خصوص زمان حج یهودیان می نویسد:

1- «عيد فصح» که در فصل بهار واقع شده و مدت آن هفت روز است و از روز پانزدهم نیسان به تقویم یهودی آغاز می شود.

2- «عید حساد» یا «اسابیع» که مدت آن یک روز است که در اوایل تابستان قرار گرفته است.

3- «عید ظفلل» که مدت آن هشت روز است و در پائیز قرار دارد.

2- حج در مسیحیت

مسیحیان در آیین خود راه و روش های متعدّدی را پیموده اند و آن چه را خود خواسته اند به اسم شریعت در آورده اند و آن چنان در اذهان آنان این راه و روش ها جلوه کرده که خود را به حق و دیگران را در مسیر باطل قلمداد کرده اند. حج را نیز بدین گونه تعریف کرده اند که در پیرامون نمادهای مورد تقدیس خود به طواف بپردازند و قربانی کنند و نذوراتی تقدیم نمایند و با گریه و تضرّع آمرزش گناهان خود را بخواهند و.... مسیحیان به فرقه های گوناگونی تقسیم شده اند و هر فرقه ای طریقه خاصی را در حج و مراسم و آداب ویژه آن اتخاذ کرده است. کتاب مسیحیان، (انجیل) اعیاد دینی، همچون «عید فصح»، «عید قیامت»، «عید میلاد» و «عید فطاس» را به آنان اختصاص داده و اعیادشان بیشتر با مراسم و آدابی شبیه حج همراه است. یکی از نویسندگان مسیحی به نام «ونسک» در خصوص حج مسیحیان می نویسد:

واژه شناسان عرب، حج را به «قصد» تفسیر کرده اند و این با معنای حج در نظر مسیحیان یکسان است و همچنین ماده و معنای این واژه در لغت سامی شمال و جنوب، همان طواف کردن و دور زدن می باشد.

نویسنده مسیحی «فرتزر ایدنور» می گوید:

کلید عقاید مسیحیت این است که در واقع «مسیح» منشأ پیدایش معتقدات آیین مسیحی می باشد و هم اوست که مجموعه این ها را در خود جمع می کند.

بر این اساس جامعه مسیحی اماکنی را که یاد و خاطره مسیح علیه السلام یا شخصیت مادرش مریم را تداعی می کند برای اعیاد سالیانه و آداب دینی و حج برگزیده اند در هر حال آن چه از مسیحیت به چشم می خورد آن چیزی نیست که در آیین نخستین حضرت عیسی علیه السلام وجود داشته است؛ زیرا هر آن چه مورد تقدیس قرار می گیرد به اعتبار انتساب آن به شخص مسیح علیه السلام می باشد نه به اعتبار انتساب آن به خدای مسیح باید دانست حضرت مسیح علیه السلام هم یکی از پیامبران اولوالعزم بوده و می دانست که ندای ابراهیم علیه السلام جهان شمول است و به شریعت خاص اختصاص ندارد. پس قطعاً ایشان هم به ندای حضرت ابراهیم علیه السلام همچون حضرت موسی علیه السلام و سایر پیامبران الهى لبیک گفته است همان طور که از روایات استفاده می شود که همه پیامبران از جمله حضرت علیه السلام به مسیح حج خانه خدا مشرف شده اند. مکان هایی که به عنوان اماکن مقدس برای حج مسیحیان ذکر شده است عبارتند از: برخی از مسیحیان به سوی بیت المقدس در فلسطین،

جایی که صلیب اصلی عیسی علیه السلام قرار دارد، رهسپارند و با این حرکت به سنت ملکه هیلانه تأسى می جویند. گروه دیگر به کنیسه «رومه» رم در ایتالیا رو می آورند. برخی از آن ها به «لورد» در فرانسه، آن جا که معتقدند جناب مریم علیها السلام برای آنان تجلّی کرده، حج می گزارند. جمعی از آنان به کنیسه «فاطیما» می روند؛ زیرا بانویی بزرگ و نورانی به نام فاطیما در آن جا تجلّی کرده است. مسیحیان نیز همانند یهود، در آیین خود، راه و روش های متعددی را پیموده اند که زاییده خیالات و تصورات آن ها ست و آن چنان این نظرات و تصورات در ذهن آنان جلوه کرده، که خود را به حق و دیگران را در مسیر باطل پنداشته اند!

حج را نیز بدین گونه تعریف کرده اند که در پیرامون نمادهای مورد تقدیس خود، به طواف پردازند و قربانی کنند و نذوراتی تقدیم نمایند... و با گریه و تضرّع، آمرزش گناهان خود را بخواهند و برخی از آن ها لذّت های حلال دنیا و خواسته های مشروع را بر خود حرام سازند و طریق رهبانیت بپیمایند و از مریم عذرا اسوه گیرند و مسیح را به خدایی برگزینند تا گناهانشان را بیامرزد و به بهشت رهنمون گردد. مسیحیان به فرقه های گوناگونی تقسیم شده اند و هر فرقه ای از آنان طریقه خاصی را در حج و مراسم و آداب ویژه آن، اتخاذ کرده است. کتاب تحریف شده مسیحیان، انجیل، اعیاد دینی همچون عيد «فِصح» و «عید قیامت» و «عید المیلاد» و «عید فطاس» را به آنان اختصاص داده و اعیادشان بیشتر با مراسم و آدابی شبیه حج همراه است در انجیل تحریف شده واژهای با عنوان حج وجود ندارد بلکه تنها از اعیادی نام برده می شود که در آن به جشن و شادی می پردازند و از خدای پدر و خدای پسر (مسیح)، که به عقیده آن ها ترکیب یافته از «روحِ الهی» و «تکوین انسانی» است، یاد می کنند.

بنابراین، مسیحیت در عقیده، به خدا شرک می ورزد و آیین آن ها را آیین توحیدی نمی توان نامید و ثنویت یا تثلیث بر عقاید آنان حاکم است: «خدای پدر، خدای پسر و روح القدس» جایگاهی که خدای پسر در آن متولد شده یکی از اماکن مقدّسه آن ها به شمار می آید؛ جایگاهی که به اعتقاد آن ها عیسی در آن جا به دار آویخته شد مکان مقدّسِ دیگر آن ها ست. هرجا که عیسی علیه السلام نماز خوانده و یا او یا مادرش مریم عذرا علیها السلام ظاهر شده اند، عنوان مقدّس گرفته است و به طور خلاصه: هر مکان یا هر زمان، که این ظهور و تجلّی نمودار گشته و یا با هرکس که ملاقاتی داشته مورد تقدّس و محل زیارت و مراسم سالانه آن ها شده و هر یک را انجیل عید اعلام نموده است.

در هر حال، آن چه از مسیحیت به چشم می خورد آن چیزی نیست که در آیین نخستین حضرت عیسی علیه السلام وجود داشته است. (زیرا آیینی که خود آوردنده آن بوده، آیین توحیدی بوده، امّا آیین مسیحیت بر محور توحید نیست هر آن چه مورد تقدیس قرار می گیرد به اعتبار انتساب آن به شخص مسیح می باشد نه به خدای مسیح).

حج سنّت انبیا علیهم السلام

اشاره

آن گونه که از روایات استفاده می شود، همه پیامبران به حجّ خانه خدا آمده اند. این روایات که از پیامبر گرامی و ائمه علیهم السلام نقل شده نقل شده، تأکید می ورزد که عیسی بن مریم روح الله به کعبه مشرفه آمده و حج خانه خدا گزارده است. از سخن پیامبر صلی الله علیه و آله آورده اند که فرمودند:

وَ الَّذی نَفْسُ محمّد بِیَدِهِ لَیُهِلَّنَّ ابنُ مریم بِفَجِّ الرَّوحاءِ حاجّاً أو مُعْتَمِراً أَو لیثنیهما. سوگند به آن کس که جان محمّد صلی الله علیه و آله در ید قدرت اوست فرزند مریم از گردنه «روحا» عبور کرده در حالی که صدای خود را به لبیک گفتن برداشته و به حج یا عمره، یا هر دو عزیمت نموده است.

و از قول امام صادق علیه السلام در روایتی آمده است:

وَ مَرَّ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ بِصِفَاحِ الرَّوْحَاءِ وَ هُوَ يَقُولُ لَبَّيْكَ عَبْدُكَ ابْنُ أَمَتِكَ لَبَّيْكَ. عيسى بن مریم از صفائح الروحاء،گذشت در حالی که می گفت: لبیک! بنده تو و فرزند کنیز تو! لبیک.

در مورد زمان حج پیامبران علیهم السلام به سوی بیت عتیق و از جمله آن ها حضرت عیسی علیه السلام امام علی علیه السلام بن موسی الرضا علیه السلام می فرماید:

زمان حج آن دهه ذی حجه بوده است... و آن پیامبران عبارتند از: آدم نوح، ابراهیم عیسی، موسی و محمّد علیهم السلام و دیگر پیامبرانی که در این مقطع زمانی حج خانه خدا نموده اند و این سنّت شد برای فرزندان آن ها تا روز قیامت.

بدین ترتیب، حج حضرت عیسی علیه السلام که یکی از پیغمبران اولوالعزم است امکان ندارد مخالف حج پیامبران دیگر باشد و این که بیت المقدس یا مکان دیگری را برای حج خود و پیروانش قرار دهد.

3- حج در اسلام و قرآن

حج و زیارت بیت الله الحرام و انجام مناسک آن از شعائر اسلام و یکی از ارکان پنج گانه ای است که اسلام بر آن ها نهاده شده است حج از ضروریات دین به شمار می رود و هرگاه مستطیع با اعتراف به واجب بودن آن، عمداً حج را ترک کند گناهی بزرگ مرتکب شده و اگر آن را انکار کند در صورتی که انکار حج به انکار رسالت رسول اکرم صلی الله علیه وآله برگردد، کافر و نجس است. در قرآن مجید و روایات رسول اکرم صلی الله علیه وآله و ائمّه معصومین علیهم السلام تأکیدات زیادی به رفتن حج شده که فقط به یک آیه شریفه و یک روایت بسنده می شود.

خداوند متعال در قرآن مجید می فرماید:

حج خانه خدا بر کسانی که قدرت رفتن به آن را داشته باشند واجب است و هر که راه کفر پیش گیرد، بداند که خدا از جهانیان بی نیاز است. ⁽¹⁾

شیخ کلینی رحمه الله علیه در کافی شریف به سند معتبر از حضرت امام صادق علیه السلام روایت کرده است:

هر کس از دنیا برود در حالی که حجة الإسلام. را به جا نیاورده باشد، بدون این که او را حاجتی ضروری بوده یا این که به جهت بیمار شدن از آن باز مانده، یا این که پادشاهی از رفتن آن جلوگیری کرده، چنین شخصی در حال مردن به آئین یهودیان یا نصرانیان از دنیا خواهد رفت. ⁽²⁾

در آیات زیادی از قرآن درباره حج و اهمیت آن سخن گفته شده است به صورت خلاصه می توان گفت در قرآن آمده است:

خداوند متعال، کعبه و خانه خود را نه فقط برای عبادت قرار داده است. ⁽³⁾بلکه اولین خانه ای است که برای برکت و هدایت مردم. ⁽⁴⁾برای محوریت و مرکزیت اجتماع مسلمانان و امنیت آنان و... . ⁽⁵⁾و محل قیام قرار داده است. ⁽⁶⁾و حق خدا بر مردم است که هرکس می تواند حج آن را به جا آورد. ⁽⁷⁾مردم از هر سوء قصد و آهنگ آن کنند تا شاهد منافع خود باشند و بر آن چه خدا روزیشان کرده نام خدا را یاد کنند و به درماندگان مستمند بخورانند و آلودگی ها را از خود دور کنند و طواف خانه ی عتیق را به جای آورند. به هر حال هر کس مقررات خدا را ارج نهد برای او نزد پروردگارش بهتر است. ⁽⁸⁾

حج نمایشی عظیم از وحدت جامعه اسلامی،است هر مسلمانی موظف است با رها شدن از همه قید و بندها و پیوندهای زندگی و پرهیز از تمام کارهای روزانه در این نمایش عظیم شرکت کند

وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ ⁽¹⁾ و مردم را دعوت عمومی به حج کن؛ تا پیاده و سواره بر مرکب های لاغر از هر راه دوری به سوی تو بیایند.

حج و زیارت و طواف بیت الله یکی از شیوه های عبادت است که مورد نظر خداوند متعال است. قرآن مجید در این زمینه می فرماید:

... و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه (او) کنند، آن ها که توانایی رفتن به سوی آن دارند و هر کس کفر ورزد (و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده)، خداوند از همه جهانیان، بی نیاز است. ⁽²⁾

کعبه در مسیح و یهود

در این که حضرت موسی علیه السلام و حضرت عیسی علیه السلام برای زیارت خانه خدا در مکه می آمدند تردیدی نیست در روایتی آمده است

وقتی که حضرت موسی علیه السلام احرام حج بست و «لبیک» گفت، کوه ها او را در تسبیح و تلبیه همراهی می کردند. ⁽³⁾

در حدیث دیگری آمده است:

حضرت موسی علیه السلام در زیارت خانه خدا چنین می گفت: «لبيك يا كريم لبيك». ⁽⁴⁾

معنای این عبارت این است: خدایا، بنده تو هستم در خدمت تو هستم ای خدای کریم.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

وقتی که حضرت موسی برای زیارت خانه خدا در مکه رفت جبرئل بر آن حضرت نازل شد. حضرت موسی از جبرئیل پرسید: اگر کسی خانه خدا را بدون نیت صادقانه زیارت کند چه پاداشی دارد؟ جبرئیل از سوی خدا چنین جواب آورد هر کس خانه خدا را زیارت کند و نیتش صادقانه نباشد خداوند مردم را از او راضی می سازد و از حق و حقوق خودش می گذرد. موسی پرسید: اگر کسی با نیت خالصانه زیارت کند چه پاداشی دارد؟ جبرئیل از جانب خدا جواب آورد که اگر کسی زیارت خانه خدا را با نیت صادقانه به جا آورد خداوند او را با پیامبران، صدیقان، شهداء و صالحان محشور می دارد. ⁽⁵⁾

در حدیثی آمده است که در مسجد خیف هفتاد پیامبر نماز خوانده است که یکی از آنان حضرت موسی علیه السلام است. در حدیث دیگری آمده است که حضرت موسی آمده است که حضرت موسی علیه السلام با هفتاد پیامبر به زیارت خانه خدا در مکه رفت و همه شان احرام داشتند.

روایات درباره زیارت حضرت موسی علیه السلام بسیار است و برای نمونه به این چند روایت اشاره شد. درباره حضرت عیسی علیه السلام هم روایاتی که نشان می دهند آن حضرت به زیارت خانه خدا در مکه رفته است. از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند:

حضرت عیسی علیه السلام وقتی که برای زیارت خانه خدا به سوی مکه می رفت به محلی به نام روحاء رسید. در این محل که نزدیک مدینه و آبادی کوچکی است، احرام بست و چنین تلبیه گفت: لبيك، عبدك و ابن امتك لبيك معناى این تلبیه آن است خدایا ! در خدمت تو هستم من بنده تو هستم و فرزند بانوی انتخاب شده تو هستم.

در روایات دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که آن حضرت فرمودند:

قسم به آن که جانم به دست اوست عیسی بن مریم در همین روحاء تهلیل می گفت.

بر اساس این روایات حضرت موسی و حضرت عیسی علیه السلام برای زیارت خانه خدا به مکه آمده اند. البته برنامه آنان خاص خود آنان بود و در دین اسلام حج خانه خدا واجب شده است.

انحراف مسیحیان در حج

اشاره

مسیحیان نیز مانند یهود از سنتهای الهی و راه انبیا علیهم السلام منحرف شدند و تعالیم پیامبرشان را نادیده گرفتند و آموزه های شریعت را در حجاب های تحریف و کتمان پنهان داشتند. قرآن کریم در آیات بسیاری، از این انحراف سخن گفته و آنان را مورد نکوهش قرار داده، می فرماید:

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ بگو ای اهل کتاب، شما را دستاویز استواری نیست جز آن که تورات و انجیل و آن چه را از سوی پروردگاتان بر شما نازل شده به کار بندید. اما بسیاری از آن ها از روی طغیان و کف دستورات فرود آمده از سوی خدا را کم و زیاد می کنند پس بر این قوم کافر متأسف نباش. ⁽¹⁾

آیه به صراحت بیان می کند که اعمال اهل کتاب پذیرفته نیست جز آن چه را مطابق دستور خداوند انجام دهند عیسی علیه السلام همانند سایر پیامبران بشارت دهنده و بیم دهنده بوده امّا مسیحیان پس از وی دو گروه شدند؛ گروهی به بت پرستی پیشین برگشتند و گروه دیگر نام عیسی را بر زبان رانده و همه چیز را در او خلاصه کردند و بدین ترتیب تمام معتقدات مسیحیان بر محور وجود عیسی دور می زند.

اعیاد مهم مسیحی، به حوادثی در زندگی مسیح علیه السلام مرتبط می گردد. نماد عقیده مسیحیّت صلیب است که به عیسی مسیح علی علیه السلام اشاره دارد نماز و نیایش مسیحیان رو به مسیح دارد؛ چرا که آنان بر این باورند که برای انسان امکان آن نیست با خدا صحبت کند، بنابراین عیسی را باید مخاطب خود قرار دهد و به نیایش با او بپردازد. نویسنده مسیحی «فرتز راید نور» می گوید:

کلید عقاید مسیحیت این است که در واقع مسیح عامل پیدایش معتقدات آیین مسیحی می باشد و هم اوست که مجموعه این ها را در خود جمع می کند.

1- حج بيت المقدس

در هیچ یک از نصوص تورات و انجیل و دیگر آثار معتبر، نشانه ای از حج به بیت المقدس وجود ندارد و این تنها سنّتی است که به علل خاصی رایج شده است عامل اساسی این را در تبعیت از سنّت ملکه «هلن» (Helene) مادر امپراتور قسطنطنیه باید کاوید که نامبرده، چوبه داری را که حضرت عیسی علیه السلام بر آن به دار آویخته شد، کشف کرد و آن روز را روز مبارک و عید مسیحی قرار داد که همه ساله در آن روز حج می گزارند؛ روزی که به «عود مقدس» موسوم است. هلن که از مروجان آیین مسیحی بود در سال 326 میلادی، سیاحتی را به شرق آغاز کرد و در خلال آن اماکن مقدس فلسطین را زیارت کرد و کنیسه هایی را دور اورشلیم و بیت لحم بنیان نهاد می گویند او موفق شده در این سیاحت عود صلیب و چوبه دار حقیقی مسیح را پیدا کند او اهتمام بلیغی داشت که جایگاه حوادث مهم جامعه مسیحی را کشف کند و معبدهایی را به عنوان یادمان این حوادث بنیان نهد.

مسیحیان «کنیسه قبر مقدس» را که در کنار کوهی بنا شده و معتقدند مسیح آن جا به دار آویخته شد، گرامی می دارند. این کنیسه در شهری قرار گرفته که سلطان سلیمان قانونی در سال 1541 م. بنا نهاد و در شرق شهر قدیمی قرار دارد... هنگامی که ترک های سلجوقی، مسیحیان را از زیارت بيت المقدس مانع شدند و کنیسه قبر مقدس (کنیسه قیامت امروز) را ویران کردند، جنگ های جنگ های صلیبی در گرفت و در سال 1099م آن را صلیبی ها متصرّف شدند زیارت یا حج کنیسه قیامت (کنیسه قبر مقدس) به اعتقاد مسیحیان معمولاً در عید سالیانه فصح صورت می پذیرد که عید بزرگ مسیحیان است و به اعتقاد مسیحیان، قیامت مسیح در میان مردگان می باشد و زمان این زیارت از 22 مارس تا 25 آوریل می باشد و بسیاری از اعیاد عمده مسیحیان به عید فصح ارتباط دارد و قبل از این زیارت روزه بزرگ مسیحی ها است که چهل روز ادامه دارد و مصادف با آلام مسیح است.

«عید فصح» یک عید آیینی است که اوامر و نواهی مخصوصی چون روزه و نماز و دعا و نذورات و قربانی و دیگر آداب دینی را در بر می گیرد و با عید مشهور میلاد مسیح که یادواره تولّد مسیح است تفاوت بسیار دارد در عید میلاد نیز زیارت کنیسه قیامت را مستحب می دانند و اگر زیارت آن میسر نشد هر کنیسه دیگر را که بتوانند زیارت می کنند.

در هر حال حج به کنیسه قیامت در بیت المقدس که سنّتی بر جای مانده از ملکه هلن می باشد و تذکار جستجوی صلیب مسیح است طی نسل ها به عنوان یک سنّت مورد توجه قرار گرفته تا بدانجا که به عنوان یک فریضه دینی و اطاعت امر الهی - که به زعم آن ها عیسی تشریع نموده - درآمده است، حال آن که حقیقت این حج جز میراث هلن نیست و آن را حج الهی نمی توان نامید.

2- معبد رومه در ایتالیا

رم از شهرهای مهم و مقدّس ایتالیا در نگاه مسیحیان است. از دیرباز مرکز فرهنگی هنری و دینی به شمار می آید و آن را شهر جاویدان یا شهر مقدس می نامند. رم از شهرهای بزرگ ایتالیا است که تاریخ آن به قرن هشتم قبل از میلاد می رسد و در گذشته پایتخت جمهوری روم و سپس مرکز امپراتوری رم بوده است و نیز مرکز تبشیری پاپ و امروزه پایتخت جمهوری ایتالیا و مرکز فعالیت های اداری و روحانی کلیسای کاتولیک رم و به تعبیر دیگر پایتخت رهبری پاپ در آن جا ست در تاریخ تمدن آمده است: عوامل متعددی وجود دارد که پایتخت رم را به صورت مرکز فعالیت های مسیحی و محل تلاقی ملیت های مختلف درآورده. این شهر از زیبایی خاصی برخوردار است و آثار باستانی جذابی دارد. مقر کلیسای کاتولیک و حکومت پاپ به شمار می رود و دل های بسیاری از مسیحیان را که به عیسی علیه السلام عشق می ورزند، به خود متوجه ساخته و کلیسای آن زیارتگاه سنواتی و مرکز تجاری و تفریحی شده است.

آهنگ حج به این کلیسا به اعتقاد ما چیزی جز تفریح و گردشگری نیست و فاقد بُعد معنوی می باشد و این نوع تفریحات سنواتی در هر مکان و زمانی ممکن است و هیچ یک از شرایط حج و بندگی را ندارد و این گونه سفرها با توجه به اوضاع اجتماعی غرب و افعال ضد اخلاقی دهد، اموری است که خداوند بدان راضی نیست و حضرت مسیح علیه السلام از آن تبرّی که رخ می می جوید، با این حال جای شگفتی است که نام حج بر آن نهاده شود.

3- کلیسای لورد در فرانسه (loord)

آهنگ حج به این کلیسا در سال 1858؛ یعنی هیجده قرن پس از میلاد مسیح علیه السلام رایج شده و انگیزه آن این بود که یکی از راهبه های کلیسا مدعی شد مریم عذرا علیها السلام را مشاهده کرده! در حالی که در جوار غاری قرار دارد که در نزدیکی آن کلیسا تجلی نموده است «لورد» شهری است در بخش معلوف می نویسد:

کتاب های مسیحیان مدعی است که «برنادت سوبرويس» متولد سال 1844 در لورد فرانسه مریم عذرا را در سن 12 یا 14 سالگی زیارت کرده و او را به تأسیس این معبد توصیه نموده است.

شک نیست که ظهور جناب مریم و تجلی آن برای نصاری هر چند شایع شده است، امّا زاییده تخیّلات یاوه عناصر افراطی و یا ساخته و پرداخته اغراض سیاسی اجتماعی یا تبشیری یا عوامل دیگری است هر چند این غار باب المراد آنان گشته است و با نذورات و دیگر دستاویزها، حاجات خود را آن جا طلب می کنند. شب هایی را به گریه و زاری می گذرانند و آمرزش گناهان خود و شفای بیماران خود را می خواهند. مایه شفگتی ساده لوحی برخی مسیحیان است که این اماکن را جایگاه حج می نامند که خدای جان و مسیح و مادرش پرستش می شوند کتاب ها ی آن ها با جرأت تمام به نقل آن می پردازند و تنها به اظهارات دختر بچه ای که مدعی است در آن جا مریم عذرا علیها السلام را دیده، دل می سپارند.

4- کینسه فاطیما در پرتقال

داستان فاطیما بر محور قضیه ای می چرخد که در اروپا اتفاق افتاده و توجه جهان مسیحی را به خود جلب کرده و در زمره آداب و شؤون ویژه مسیحیان درآمده و به نوعی با جهان اسلام مرتبط می گردد. فاطیما قریه ای است در شبه جزیره فیبری در غرب اسپانیا و در شهری به نام «لیشبونه» قرار دارد؛ سرزمینی که عبدالرحمان در سال 710م) فتح کرد و تا قرن یازدهم میلادی در قلمرو اسلام قرار داشت و سپس اروپا آن را متصرف شد و اسلام از آن سرزمین رخت بربست و بیشتر مردم آن مسیحی اند. این قریه در سال 1917 م ناگهان به صورت زیارتگاه مسیحیان و مقصد زائران درآمد و آن چه مایه شگفتی پژوهشگران است، چگونگی آمیختگی تعالیم مسیحی با تعالیم اسلامی؛ به خصوص در دیدگاه مردم قریه است که کلیسای فاطیما در آن واقع است.

داستان از این جا آغاز می شود که سه کودک روستایی شاهد حادثه ای می شوند که در حوالی روستا برای آنان تجلی می کند و سپس سرچشمه اعتقادی عمیق برای اهل روستا می شود. اجمال این حادثه به قولی چنین است که سه کودک شاهد تجلی نوری شدند که به باور آن ها فاطمه زهرا علیها السلام بوده و تسبیحات حضرت زهرا علیها السلام را به آن ها آموخته که به نقل تاریخ نگاران زائران مسیحی در کلیسای فاطیما اجتماع می کنند و تسبیحی به دست می گیرند و هر یک به لغت خود آن تسبیحات را می گویند قول دیگر در این حادثه این است که مریم علیها السلام ظهور کرده و این مکان را قداست بخشیده ولی نام فاطیما روی این کلیسا با وجه دوم سازگار نیست اگر فاطیما همان فاطمه باشد. در هر حال از آن جا که اعتماد کامل به نقل مزبور نبود، از ترجمه تفصیلی آن خودداری شد (و الله اعلم - مترجم). در هر حال انبوه زائران، صدها کیلومتر طی مسافت می کنند و از اطراف و اکناف به حج و زیارت این کلیسا می آیند و به نذورات و ادعیه و آداب و اذکار مخصوص می پردازند.

5- حج دیگر اماکن مقدّس

افزون بر آن چه از اماکن مقدّس مسیحیان ملاحظه شد، مکان های دیگری هست که برخی از آن ها را زیارت می کنند؛ مانند قبور مردگان و بعضی اشجار که آن ها را شجره عید میلاد می نامند و برخی کوه ها و اشیای دیگر که نیاز به شرح آن نیست

انحراف یهود در حج

یهودیان سنّت پیامبرشان موسی کلیم الله را - که در حج به خانه خدا توجّه داشت - پیروی نکردند و چنان که گفتیم بیشتر تعالیم شریعت موسی علیه السلام و از جمله حج را تحریف کردند. گفتنی است که در حال حاضر حج از دیدگاه یهودیان واجب نیست و از ارکان عبادات آن ها به شیوه ای که در اسلام دیده می شود به شمار نمی آید و حداکثر به عمره مسلمانان شباهت دارد. پس از موسی علیه السلام یهود به فرقه های مختلف در آمدند و هر فرقه ای شیوه ای را برای حج برگزید و مکانی را برای آداب و مراسم حج انتخاب کرد یهودیان به اشکال مختلف با نوعی از مراسم حج سر و کار دارند و به این منظور رهسپار اماکن متعدّدی می شوند. هر فرقه ای راه ویژه ای برای خود برگزیده است و در اعیاد مخصوص، آهنگ حجّ آن اماکن می کنند و با مذهب و تعالیم و عقاید خاص و اوامر و نواهی ویژه ای به انجام آن مراسم می پردازند.

حج یهود یک فریضه دینی بوده که تورات بر آن ها واجب نموده است.حج به سوی یکی از معبدها یک رسم دیرینه سامی است که حتی در اجزای قدیمی اسفار پنجگانه موسی، به عنوان یک فریضه دینی عنوان شده است در «سفر خروج» فصل بیست و،سوم فقره چهاردهم آمده است:

در هر سال سه مرتبه برای من عید بگیرید.

و در آیه سی و سوم از فصل سی و چهارم آمده است:

در هر سال سه مرتبه همه مردان باید در برابر خدای بزرگ خدای اسرائیل ظاهر شوند. و در سرزمین های عربی نیز اماکن بسیاری وجود داشته که در آن اماکن مراسمی همچون حضور در عرفات صورت می گرفته است. ⁽¹⁾در هر یک از اعیاد سه گانه، فرقه های یهود به اماکن معیّنی آهنگ حج می کردند. در روز «استغفار» (عید مظال) به سوی کوه سینا حج می کرده و در عيد «فِصح» به بیت المقدس و در عید «استیر» و «عید باران» و.... به اماکن دیگری رهسپار می شدند که ان شاء الله در خلال بحث های آینده خواهد آمد.

با این حال، از تحقیق و تفحص در تورات مکان خاصی را پیدا نمی کنیم که از زبان پیامبرشان حضرت موسی حج همانند یک دستور الهی آمده باشد و جای این پرسش است که آیا خداوند برای یهودیان حج به مکان مخصوصی را واجب نساخته است یا این که راویان و نویسندگان متون دینی توراتی، آن را از قلم انداخته اند یا به عادت معروف قوم یهود که تورات را تحریف می کردند آن را نیز تحریف نموده اند که در ازمنه مختلف محل برگزاری حج آنان بوده است؛ مثلاً در «بیت المقدس» «بیت ایل» «بیت آون» که در نزدیکی بیت ایل بوده و «بیت اصل» در یهودا و «بیت حور» نزدیکی قدس و «بیت هاجن» در جایگاه تولد عیسی علیه السلام در «بیت لحم» و «بیت هاشطه» و می توان به کتاب مقدّس در عهد جدید و قدیم مراجعه کرد که در آن جا درج شده است.

حج پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

معاوية بن عمار از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمودند:

رسول اکرم صلی الله علیه وآله در مدّت ده سال که در مدینه بود، حج به جا نیاورد، تا آیه کریمه ی: و عموم مردم را (برای آمدن) به حج دعوت کن تا در حالی که پیاده و بر مرکب های لاغر سوارند از هر راه دوری برای حج بیایند. ⁽¹⁾نازل شد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله عازم حج شده به منادیان دستور داد با صدای رسا به مردم مدینه و حومه آن اعلان کنند که امسال پیامبر صلی الله علیه و آله می خواهد به مکه رود و حجّ به جا آورد. این اطلاع به مردم ساکن مدینه و اطراف و بادیه نشینان رسید و همه اجتماع کردند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله چهار روز به آخر ذی قعده مانده، حرکت کرد و هنگامی که به منطقه ی «ذو الحلیفه» رسید، ظهر شد. حضرت در آن جا غسل کرد و حرکت کرد تا به مسجد شجره رسید. در آن جا نماز ظهر را خواند و برای حجّ احرام بست.... امام علیه السلام فرمود: هنگامی که رسول اکرم صلی الله علیه وآله از سعی بین صفا و مروه فارغ شد، در مروه ایستاد، رو به مردم کرد و حمد و ثنای الهی به جا آورد. سپس فرمود: این جبرئیل است (و اشاره به پشت سرش کرد) به من امر می کند که دستور دهم هر کس قربانی نیاورده باید محلّ شود و حتی اگر من قربانی نیاورده بودم، مُحلّ شدم، ولی هر کس قربانی آورده جائز نیست که از احرام خارج شود تا وقتی قربانی به محل خود برسد (در منی ذبح و نحر شود).

پس مردی از میان جمعیت برخاست و از روی انکار عرض کرد: آیا ما «حاج» و قاصد حج باشیم در حالی که از سر ما آب بچکد؟ (یعنی غسل جنابت کرده باشیم).

حضرت فرمود: تو به این حکم هرگز ایمان نخواهی آورد! سپس سراقة بن مالک از جا برخاسته عرض کرد: یا رسول الله احکام دین را به ما آموختی، گویا ما امروز به دنیا آمدیم، اینک به ما بگو این حکم مخصوص همین سال است یا برای همیشه می باشد؟ رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: این حکم، ابدی است تا روز قیامت. سپس انگشتان خود را در یک دیگر جفت کرد و فرمود: عمره و حج این چنین باهماند و عمره تا روز قیامت داخل حج شد. در این هنگام علی علیه السلام از یمن به مکّه رسید و وارد بر رسول اکرم صلی الله علیه وآله شد. وقتی که به خانه رفت، دید حضرت فاطمه زهرا علیه السلام از حال احرام خارج شده و لباس های رنگین پوشیده است.

از فاطمه علیها السلام سؤال کرد که این چه حال است چرا از احرام خارج شده ای؟ دختر پیغمبر صلی الله علیه و آله گفت: رسول خدا ما را چنین دستور داده است. علی علیه السلام نزد رسول اکرم صلی الله علیه و اله آمده عرض کرد: یا رسول الله من فاطمه علیها السلام را دیدم که لباس رنگین پوشیده و از احرام خارج شده است. رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: من مردم را به این حکم دستور داده ام سپس فرمود: یا علی علیه السلام تو چگونه محرم شده و تلبیه گفته ای؟ عرض کرد: مانند شما، حضرت فرمود: تو بر احرامت باقی باش مانند خود من و در قربانی با من شریک هستی.

بعد امام صادق علیه السلام فرمود: رسول اکرم صلی الله علیه وآله و یارانش وقتی به مکّه رسیدند، به منزل هیچ کس نرفته و در بیرون شهر مکه منزل کردند تا روز هشتم موقع ظهر که رسول اکرم صلی الله علیه و اله دستور داد تا مردم غسل کنند و برای حجّ احرام بسته و تلبیه بگویند. رسول اکرم صلی الله علیه وآله و یارانش لبیک گویان برای حجّ حرکت کردند تا به «منی» رسیدند. در آن جا نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا و نیز نماز صبح را خواندند و صبح کردند در حالی که مردم به دور آن حضرت جمع بودند عادت قریش این بود که در عرفات با مردم وقوف نمی کردند و در مزدلفه می ماندند و از آن جا حرکت می کردند و دیگران را مانع می شدند؛ زیرا آنان از مساوات با مردم دیگر ننگ داشتند و در مشعر نیز از راهی دیگر باز می گشتند تا خداوند این آیه را نازل کرد: ... ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ... ⁽¹⁾- هم چنان که مردم حرکت می کنند شما نیز حرکت کنید... -. به دنبال نزول آیه، رسول اکرم صلی الله علیه وآله دستور حرکت از مزدلفه به عرفات داد و این امر مخالف تصور قریش بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله مانند آن ها حرکت کند. رسول اکرم صلی الله علیه وآله وارد صحرای عرفات شد و در مکانی بنام «غره» که وسط آن صحرا بود، نزدیک کوه های اراک خیمه خود را برپا کرد و مسلمانان نیز گرد آن حضرت خیمه زدند. وقتى ظهر شد حضرت غسل کرد و تلبیه را ترک گفت تا به محل نماز آمد و در آن جا مردم را موعظه کرد و احکام و اوامر و نواهی الهی را بیان نموده سپس نماز ظهر و عصر را با یک اذان و دو اقامه خواند. سپس از آن جا حرکت کرد به موقف عرفات رسید و در آن جا ایستاد. مردم همه دور آن حضرت ایستادند و شترها را خواباندند. حضرت به آن ها فرمود همه این بیابان و صحرا موقف است و تنها محل وقوف این جا نیست که من ایستاده و شترم را خوابانده ام. مردم متفرق شدند وقتی که خورشید غروب کرد رسول اکرم صلی الله علیه وآله آن گاه دستور حرکت داد تا به مزدلفه که همان مشعر الحرام است رسیدند.

در آن جا نماز مغرب و عشاء را باز به یک اذان و دو اقامه خواندند و در آن جا ماند تا وقتی نماز صبح را نیز به جا آورد. رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور دادند: افراد ناتوان بنی هاشم عجله کنند و در شب، جلوتر از دیگران به سوی منی حرکت نمایند ولی فرمود که تا خورشید طلوع نکند، رمی جمره عقبه ننمایند وقتی هوا روشن شد،:رسول خدا صلی الله علیه و آله و مسلمانان به سوی منی کوچ کرده وارد منی شدند و جمره عقبه را رمی کردند و قربانی هایی را که رسول اکرم صلی الله علیه وآله آورده بود، (64 یا 66 رأس بود و حضرت على علیه السلام 34 يا 36 رأس)، در آن جا کشتند سپس به زیارت خانه خدا رفت و بعد به سوی منی بازگشت و تا آخر روزهای تشریق در آن جا ماندند و هر روز سه جمره را رمی کردند و از آن جا حرکت کردند تا به بیابان اطراف مکه رسیدند.

پی نوشت ها

1- آل عمران، 96.

2- بحار الأنوار.

3- همان.

4- مجله میقات حج، سال شانزدهم، شماره شصت و یکم، پاییز 1386.

5- جبران، مسعود، الرائد، ج 1، ص 656؛ خوری شرتونی، سعید، اقرب الموارد، ج 1، ص 194.

6- راغب اصفهانی المفردات فی غریب القرآن، ص 107.

7- خروج، 10: 9.

8- مزامیر، 26

9- اول سموئیل، 7: 15 و 16.

10- اشعیا، 19: 19

11- مزامير، 84.

12- يوحنا، 4: 91 و 20 و 21

13- مکاشفات، 3: 12

14- مکاشفات، 7: 9 تا 17

15- مزامير 179

16- حج، 27

17- صدوق، علل الشرائع، ج 2، ص 407.

18- صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص230.

19- بحار الأنوار، ج 10، ص78.

20- فاضل مقداد، جمال الدين مقداد، كنز العرفان في فقه القرآن، محقق، قاضی، سید محمد، ج 1، ص338.

21- عیاشی، محمد بن مسعود، كتاب التفسير، محقق، رسولی محلاتی، سید هاشم، ج 1، ص 60.

22- قرطبی، محمد بن احمد الجامع لأحكام القرآن، ج 2، ص 130.

23- کافی، ج 8، ص79.

24- همان، ج 4، ص 214

25- عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسير، ج 1، ص 60، «سلیمان بن داود قد حجّ البيت بالجن و الانس و الطير و الريح»

26- الجامع لأحكام القرآن، ج 2، ص 130.

27- كافى، ج 8، ص181

28- شيخ صدوق، علل الشرائع، ج 2، ص 406.

29- حر عاملی، محمد بن حسن وسائل الشيعة، ج 11، ص 14.

30- بقره، 198.

31- وسائل الشيعة، ج 11، ص 60

32- آل عمران، 96، «نخستین خانه ای که برای مردم نهاده شده خانه ای است مبارک در مکه مکرمه و هدایت گر جهانیان است».

33- شيخ صدوق، من لا يحضره الفقیه، ج 2، ص 234

34- آل عمران 97

35- کافی، ج 4، ص 268.

36- قریش 3.

37- آل عمران، 96

38- بقره، 125 - 129.

39- مائده، 97

40- آل عمران، 97

41- حج، 30- 27

42- همان، 27 43- آل عمران، 97

44- الشرائع وسائل الشيعه، بحار و جامع الاحاديث

45- همان، ح2.

46- همان، ص 45، ح 5 به نقل از کافی وسائل، بحارالانوار و جامع الاحاديث.

47- مائده، 68.

48- دائرة المعارف الاسلامیه، ج 7، ص 305

49- حج، 27.

50- بقره، 199.

منابع و مآخذ

عبدالله بن سباء و فتنه ی عثمان

اشاره

استاد علی اصغر ایمان دوست

درآمد

رفتارهای تبعیضانه عثمان و سپردن پول و پست ها به فامیل های خود باعث ناخشنودی مسلمانان گشت و در نیمه دوم خلافت عثمان فتنه بزرگی شکل گرفت که باعث کشته شدن او و ایجاد شکافی عمیق در جامعه اسلامی شد. گروهی برای تبرئه ی عثمان و برخی از صحابه ی مؤثر در این فتنه اذهان را متوجه شخصی به نام عبدالله بن سباء کرده و می گویند همو بود که مذهب تشیع را تاسیس کرد. در این نوشتار با ارائه مدارک مشخص شده است که ابن سباء یک شخصیت ساخته اذهان مریض است و دشمنان شیعه برای تضعیف شیعه آن را ساخته اند.

کلیدواژه ها؛

عثمان، عبدالله بن سباء، ابن سوداء، قعقاع بن عمرو طه حسین، احمد امین

مقدّمه

چنان که در شماره های 18 و 19 مجله بیان شد، در دوران خلافت عثمان فتنه ی بزرگی به وجود آمد که به کشته شدن عثمان انجامید. در این که پیامدهای این فتنه ضربه ی سختی بر پیکر اسلام وارد ساخت همه ی مسلمانان اتفاق نظر دارند. زیان این پیامدها به اندازه ای است که تا قیامت ادامه دارد. بنابراین کسانی که مسبب این فاجعه بوده اند، در مقابل آثار اعمالشان مسئول می باشند و چنین نیست که با گفتن جملاتی از قبیل این که «آن ها توبه کرده اند»، «اجتهاد کرده و خطا کرده اند» تبرئه شوند، خون هزاران نفر که بی گناه و بخاطر جاه طلبی این افراد کشته شده اند به گردن کسیت؟

مسببان فتنه ی عثمان و جمل، عمدتاً افراد مشهور و موجه آن زمان بوده اند و اقرار به تخلّف آن ها برای کسانی که مسلمانان زمان پیامبر صلی الله علیه و آله را بدون استثنا خلف صالح می دانند سخت و ناگوار است به همین جهت هواداران آن ها در پی کسی بوده و هستند تا این گناه نا بخشودنی را به گردن او بیندازند این گِره در قرن دوم هجری به دست نویسنده ای بنام سیف بن عمر باز شد و مطابق تحقیقاتی که علامه سید مرتضی عسگری به عمل آورده است این شخص در دو کتاب خود تحت عنوان «الفتوح الكبير والردة» و «الجمل و مسیر عایشه و علی» و روایت های دیگری که منتشر کرده داستان هایی ساخته که به زیان جامعه ی اسلامی است، از جمله وی کسانی را به عنوان صحابه پیامبر صلی الله علیه وآله معرّفی کرده که اصلاً وجود خارجی نداشته اند. سیف بن عمر در بیان فتنه پیامبر عثمان شخصی را به صحنه آورده بنام «عبدالله بن سباء» و او را مسبب و سرچشمه به وجود آمدن آشوب های آن زمان معرفی کرده است، در حالی که او نیز وجود خارجی ندارد. برخی از مورّخان از جمله طبری این داستان را از سیف بن عمر نقل کرده و گروه دیگری از مورّخان از طبری پیروی کرده اند. با این که طبری در کنار نوشته های سیف وقایع درست را نیز نقل کرده است، گروهی که می خواهند مسببان اصلی فتنه عثمان را تبرئه کنند به گفته های نادرست او درباره ی عبدالله بن سبا استناد کرده اند. ⁽¹⁾

داستان های عبدالله بن سباء در سه موضوع شکل گرفته است: فتنه عثمان، جنگ جمل، غلو درباره حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام.

اول- در فتنه عثمان، عبد الله بن سباء، از یهودیان یمن است که در زمان عثمان مسلمان شده و بلافاصله در شام ابوذر را بر معاویه برانگیزانده و در کوفه، بصره و مصر مردم بر عثمان شورانده است.

دوم- در جنگ جمل، با این که قعقاع بن عمرو، لشگر عایشه را برای صلح آماده کرده بود. عبدالله بن سباء، با مکر و حیله آتش جنگ را شعله ور ساخت.

سوم- عبدالله بن سباء عقیده غلو را ترویج کرد و حضرت علی علیه السلام او و یارانش را که عقیده شرک آلود خود را اظهار کرده بودند با آتش سوزاند موضوع اول و دوم را طبری و بعضی مورخان از سیف بن عمر نقل کرده اند، لكن موضوع سوم در کتب تاریخ وجود ندارد، تنها نویسندگان "ملل و نحل" بدون این که مأخذش را مشخص کنند آن را در کتاب ها ی خود آورده اند، برخی مورخان معاصر از آن ها نقل کرده اند. قضاوت و اظهار نظر درباره ی داستان های عبدالله بن سباء بین نویسندگان معاصر مكتب خلفا دو حالت پیدا کرده است:

گروهی از آن استقبال کرده، داستان های او را متمسک قرار داده اند و می گویند او باعث به وجود آمدن فتنه عثمان شده است. لکن کسانی که از دقت نظر بیشتری برخوردار بوده اند، چنین امری را، بعید دانسته و داستان های او را موهوم و ساختگی معرفی کرده اند موضوع غلو عبدالله بن سباء و یاران او را نیز نویسندگان ملل و نحل باور دارند لکن طه حسین به این داستان نیز با دیده ی تردید نگریسته و نظر او در پایان مقاله بیان شده است.

بخشی از گفته های کسانی که عبدالله بن سباء را باور دارند:

از این [وقایع] روشن می شود که وضعیت دولت اسلامی بکلی دگرگون شده است.

این دگرگونی روحیه معارضه را در مورد اداره حکومت و عدم رضایت از رفتار حاکمانش برانگیخت، و در مدینه و همه ی شهرها سرایت کرد. بنابر این فضا برای قبول دعوت «عبدالله بن سباء» و یارانش و تأثیر گذاری تا حد نهایی کاملاً مناسب و مهیا بود. ⁽¹⁾

وی چنین ادامه می دهد:

... ابن سباء [پس از بصره] از کوفه نیز طرد شد و به سوی شام رفت و آن رفتاری که در بصره و کوفه دیده بود، در شام ندید، سپس به سوی مصر رفت - جایی که به دعوتش لباس دین پوشانده بود - و ارتباط خود را با انقلابیون بصره و کوفه برقرار کرد، با آن ها به نامه نگاری پرداخت و به این شهرها مبلغانی فرستاد تا برای علی (علیه السلام) تبلیغ کنند و توانست در دل مردم اثر بگذارد آن گاه مذهب رجعت - یعنی رجعت محمّد (صلی الله علیه و آله)- را تأسیس و سپس مذهب وصایت را منتشر کرد، یعنی قطعاً علی (علیه السلام) وصی محمد (صلی الله علیه و آله) است. ⁽¹⁾

مشاهده می شود که دکتر حسن ابراهیم افزون بر این که عبدالله بن سباء را رهبر انقلابیون می داند: چنین وانمود می کند که او مقام وصایت را برای حضرت علی علیه السلام تبلیغ کرده و تلویحاً می رساند که تأسیس مذهب شیعه توسط او بوده است.

با هدف تخریب شیعه داستان دیگری نیز برای عبدالله بن سباء ساخته اند، به این عبارت:

... آن گاه که علی (علیه السلام) عهده دار خلافت شد مذهب سبئیه [پیروان عبدالله بن سباء] متحول شد. ابن حزم در «الملل و النحل» گفته است که گروهی از یاران عبدالله بن سبا به حضور على (علیه السلام) آمدند و به او گفتند: « أنت هوَ - تو اويي» [علی علیه السلام] به آن ها گفت: «و مَن هوَ - او کیست ؟» گفتند «أنتَ الله - تو خدایی» پس [علی علیه السلام] بسیار خشمگین شد و دستور داد آتشی روشن کنند و به غلامش قنبر امر کرد آن ها را در آتش بیندازد و آن ها هنگامی که آتش را دیدند، گفتند: الان بر ما ثابت شد که تو خدایی. ⁽²⁾

عقیده ی اهل سنت و جماعت در خصوص جنگ و درگیری هایی که در بین اصحاب اتفاق افتاد: سبب فتنه: یهودیان برای اسلام و مسلمانان توطئه چیدند. لذا شخص مکار و خبیثی را که با دروغ و حیله، تظاهر به اسلام کرد، برای این هدف به کار گرفتند. این شخص عبدالله بن سباء از یهودیان یمن بود که با حقد و کینه بر علیه عثمان بن عفان سومین خلیفه از خلفای راشدین سمپاشی کرد و بر ضد او اتهاماتی را در بین مردم شایع نمود و افرادی کوتاه نظر و ضعیف الایمان

و فتنه انگیز فریب او را خورده و گرد او جمع شدند و با توطئه خود خلیفه راشد عثمان را مظلومانه به شهادت رساندند، به دنبال قتل عثمان اختلاف بین مسلمین به وجود آمد، به این ترتیب فتنه به تحریک یک نفر یهودی و پیروانش شعله ور شد و جنگ بین اصحاب که ناشی از اجتهاد آنان بود اتفاق افتاد. ابن ابی العز حنفی شارح عقیده ی طحاویه می گوید: اصل رفض را منافقی زندیق به وجود آورد، علما گفته اند: هدف اول از بین بردن اسلام و عیبجویی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود. عبدالله بن سباء با تظاهر به اسلام خواست اسلام را با مکر و حیله ی خود به نابودی بکشاند، همان کاری که بولس در دین نصاری کرد. او به ظاهر عبادت و امر به معروف و نهی از منکر می کرد، تا این که با قتل عثمان نقشه خبیث خود را عملی کرد، پس از آن به کوفه رفت و درباره ی علی (علیه السلام) و مقام او غلو و افراط کرد، او برای پیاده کردن نقشه هایش در ظاهر علی (علیه السلام) را یاری می کرد. این خبر به علی - رضی الله عنه - رسید و دستور داد او را بکشند امّا او به قرقیس گریخت. شیخ الاسلام می گوید: همین که عثمان کشته شد دل ها پراکنده و مشکلات بزرگ تر شدند، انسان های شروری وارد جامعه شدند. بزرگان و نیکوکاران ضعیف و عاجز شدند.... بالاخره مردم با امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام - رضى الله عنه - بيعت کردند. او در آن هنگام لایقترین مردم به خلافت و از همه برتر بود، امّا قلوب متفرق شده و آتش فتنه شعله ور شد در نتیجه وحدت کلمه از بین رفت و نظم جامعه ی اسلامی از هم پاشید، خلیفه و بزرگان امّت نتوانستند خیر و صلاحی را که در نظر داشتند در جامعه برقرار کنند گروه هایی از جامعه دچار تفرقه و فتنه شدند و بالاخره آن چه که نباید روی دهد...! روی داد. ⁽¹⁾

در این سخنان چند نکته مهم مشاهده می شود:

الف) آن چه کتاب های معتبر در موارد اعمال نادرست عثمان نقل کرده اند - از قبیل واگذاری پست های حساس و مهم به بستگان نالایق خود و بذل و بخشش بی حساب اموال بیت المال به خاندان بنی امیه - و علمای مکتب خلفا به آن اقرار دارند، ⁽²⁾این آقایان اتهاماتی می دانند که عبدالله بن سباء آن ها را شایع کرده است.

ب) رویداد کشته شدن عثمان را که عایشه و گروهی از صحابه و تابعین در آن نقش داشتند نقشه هایی می دانند که عبدالله بن سباء ترسیم و عملی کرده است.

ج) پیمان شکنی طلحه و زبیر و برافروختن جنگ های جمل و صفین و نهروان را ناشی از اجتهاد بر پاکنندگان آن ها می دانند و با شعار «مجتهد خطا کار یک ثواب دارد» آن ها را تبرئه می کنند.

د) با نقل قول شیخ الاسلام (ابن تیمیه) اقرار دارند که فتنه عثمان باعث از بین رفتن وحدت کلمه و از هم پاشیده شدن نظم جامعه اسلامی شد.

احمد امین می نویسد:

طبری روایت کرده است که اباذر در شام بپا خواست در حالی که می گفت: ای ثروتمندان به فقرا کمک کنید. [خداوند می فرماید] کسانی را که طلا و نقره ذخیره می کنند و در راه خدا انفاق نمی کنند به آهن سرخ شده ای بشارت بده که با آن پیشانی ها، پهلوها و پشت هاشان داغ می شود. این قدر این سخن را تکرار کرد تا این که فقرا تحریک شدند و انفاق را بر اغنیا واجب شمردند و باعث شد که ثروتمندان از آن چه از مردم می بینند شکایت کنند، سپس معاویه برای این که در شام بزیانش فساد برپا نکند ابوذر را نزد عثمان به مدینه فرستاد آن گاه که عثمان از اباذر پرسید چرا مردم شام از تو شکایت دارند؟ پاسخ داد، سزاوار نیست ثروتمندان مالی ذخیره کنند.

بنابراین مشاهده می شود که رأی ابی ذر در مورد اموال به رأی مزدک نزدیک است. ⁽¹⁾لکن کجا چنین رأیی برای او به وجود آمد؟ طبری پاسخ این سؤال را نیز روایت کرده است و می گوید:

ابن سوداء اباذر را ملاقات کرد و او را به این عقیده توصیه کرد و همین ابن سوداء [با همین هدف] سوى ابی درداء و عبادة بن صامت رفت لکن آن ها به سخن او گوش نکردند و عباده او را گرفت و نزد معاویه برد و گفت بخدا این همان کسی است که ابی ذر را بر تو شوراند و ما می دانیم که ابن سوداء لقب عبدالله بن سباء است که یکی از یهودیان صنعاء بود و در دوران عثمان به اسلام تظاهر کرد و در صدد برآمد که دین مسلمانان را فاسد کند و باورهای زیانبار زیادی را در شهرها از جمله در حجاز، بصره، کوفه، شام و مصر منتشر کرد. ⁽²⁾

دکتر حسن ابراهیم می نویسد:

آتش این انقلاب [فتنه عثمان] را یار دیرینه پیامبر (صلی الله علیه و آله) که به ورع و تقوی مشهور و از بزرگان ائمّه حدیث است یعنی ابوذر غفاری شعله ور ساخت او کسی است که با سیاست عثمان و معاویه، حاکم او در شام - به تحریک مردی از اهل صنعاء - یعنی عبدالله بن سباء که یهودی بود سپس مسلمان شد و در شهرهای اسلامی مسافرت می کرد.... به مبارزه برخاست. ابن سبأ به شام سفر کرد و ابوذر را بر معاویه شوراند و به او گفت: ای اباذر آیا از این که معاویه می گوید مال متعلّق به خدا و هر چیزی ملک خداست به شگفت نمی آیی؟ گویا او می خواهد اموال مسلمانان را به خود اختصاص دهد و نام آنان را محو کند. ⁽¹⁾

ملاحظه می شود که چگونه این نویسندگان مکتب خلفا می خواهند ابوذر رحمت الله علیه که در سال 31 هجری پس از سپری کردن مدّتی از عمر خود در تنهایی در ربذه وفات کرد. مسبب ایجاد فتنه عثمان معرفی کنند که اوج آن در سال 35 هجری بود و آن دیگری با بی شرمی رأی ابی ذر رحمت الله علیه صحابه ی بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله را به رأی فردی که زنان و اموال مردم را مباح اعلام کرده، نزدیک می داند! این ها نمونه هایی بود، از نویسندگان معاصر مكتب خلفا درباره ی عبدالله بن سباء و ابوذر غفاری رحمت الله علیه. به نظر می رسد این نویسندگان یا مغرض اند یا ساده اندیش، بی دقّت و خوشباور، خوشبختانه این قبیل اظهار نظر شامل همه ی دانشمندان مکتب خلفا نمی شود و در بین آن ها کسانی پیدا می شوند که عقل و تدبیر خود را به کار می بندند و هیچ گاه صحابه ی بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان صدر اسلام را بازیچه دست یک نفر یهودی تازه مسلمان - که وجود خارجی هم نداشته - معرّفی نمی کنند. نمونه هایی از اظهار نظرهای صحیح به شرح ذیل می باشد:

استاد عبدالمجيد محمد الاقطش می نویسد:

به قول طبری نمی توان اعتماد کرد که گفته است: ابن سوداء «عبدالله بن سبأ»؛ هنگامی که وارد شام شد، ابوذر را ملاقات کرد و گفت ای اباذر آیا از معاویه تعجّب نمی کنی که می گوید مال، مال خداست، هر چیزی مال خداست و [از این سخن] منظورش این است که آن ها را نه برای مسلمانان بلکه برای خود جمع کند. سپس ابوذر نزد معاویه رفت و گفت: از این که اموال مسلمانان را مال خود می دانی منظورت چیست؟ گفت: ای اباذر خدا تو را رحمت کند آیا ما بندگان خدا نیستیم. در حالی که مال، مال خدا

و مردم آفریده ی خدا و فرمان دادن سزاوار اوست.... [ ابوذر ] گفت: این را نگو. [معاویه] گفت: از این پس نمی گویم مال خدا نیست، و خواهم گفت مال مسلمانان است. - این سخن که ابوذر، کسی که در مدرسه ی حضرت محمد صلی الله علیه و آله رشد کرده و پیامبر صلی الله علیه و آله به راستگویی و دانش او گواهی داده اکنون گوش شنوای ابن سوداء قرار گیرد و آن چه را بر او مشتبه گردانده قبول و آب زلال را گل آلود کند واقعاً [باور نکردنی] و دشوار است. ⁽¹⁾استاد محمود ابوریه روبرو شدن عبدالله بن سباء و ابوذر را از احمد امین و غلو او را از ابن حزم نقل می کند و می نویسد:

در چاپ اول کتابمان بنابر اعتمادی که به مورّخان بزرگ و مورّخان بعد از آن ها داشتیم موضوع عبدالله بن سباء را نوشتیم، سپس کتاب ارزشمندی تحت عنوان «عبدالله بن سباء» تأليف دانشمند بزرگ عراقی، استاد مرتضی عسگری به دست آمد که در آن با دلایل قوی و قانع کننده اثبات کرده است که این اسم [عبدالله بن سباء] حقیقت ندارد. زیرا مأخذ اولیه که همه ی مورّخان از طبری تاکنون برای اثبات وجود او به کار گرفته اند، سیف بن عمر تمیمی است که در سال 170 وفات نموده و پیشوایان علم روایت همگی روایت او را نامعتبر دانسته اند و حاکم درباره او گفته است: به کفر و بی ایمانی متهم است و روایت های او بی اعتبار است و ما از روی انصاف و علم و درستی می گوییم: دکتر طه حسین پیش از این در وجود این عبدالله بن سباء تردید داشته و توصیه می شود به کتاب بزرگ او «الفتنة الكبرى» جلد دوم «علی و بنوه» که درباره ی رویداد صفین نوشته است، مراجعه نمایید. ⁽²⁾

استاد محمود ابوریه پس این سخنان بخشی از مطالب كتاب «الفتنة الكبری» را نقل می کند که در آن نادرستی داستان عبدالله بن سباء بدلیل به میدان نیاوردن او در واقعه صفین، حکمیت و خوارج حکایت دارد. نظر به این که این مطالب با تفسیر بیشتر در صفحات پیش رو ارائه می گردد، در این جا از نقل آن خودداری شد. دانشمند و محقق بزرگ مصری، دکتر طه حسین در کتابی تحت عنوان «الفتنة الكبرى» ثابت کرده است که آن چه درباره «عبدالله بن سباء» گفته شد. داستان هایی موهوم است که با هدف دشمنی شیعه ساخته شده است. جلد اول این کتاب تحت عنوان «انقلاب بزرگ» توسط دکتر سید جعفر شهیدی و جلد دوم تحت عنوان «علی و فرزندانش» توسط محمّد علی علیه السلام شیرازی ترجمه و منتشر شده است.

دکتر طه حسین، در این کتاب افزون بر سایر مطالب ارزشمند، داستان های «عبدالله سباء» را در ابعاد مختلف با دقّت نقد کرده و بخوبی از عهده ی آن بر آمده است. نظر به این که بخش عمده ی این مقاله از سخنان این مرد بزرگ برگزیده شده است، پیش از درج مطالب آشنایی با شخصیت او پسندیده و ثمربخش است.

زندگینامه طه حسین

دکتر طه حسین در سال 1886 میلادی در روستای «عزبه» در جنوب قاهره پا به جهان هستی گذارده است در شش سالگی، از ناحیه چشم بیمار شده و بر اثر درمان غلط به روزگار کودکی روشنی چشمان خود را برای همیشه از دست داده است... وی نسبت به زندگی خوشبین بوده، زیرا با آن که بارها گرفتار دام حوادث گوناگون شده و با مشکلات فراوان روبرو گشته هرگز به شکست و ناکامی نیندیشیده، بلکه پیوسته در راه دشوار زندگی با گام های استوار به پیش رفته تا سرانجام هر مانعی را از سر راه خویش کنار زده است. طه حسین پس از تحصیل علوم صرف و نحو، منطق و ادبیات و حفظ کردن همهی قرآن و آموختن فقه و اصول و تکمیل کردن برنامه درسی مدرسه ی قدیمی الازهر، به دانشگاه نوبنیاد مصر راه یافته و در شمار بهترین دانشجویان این مرکز فرهنگی در آمده است... [وی] در دروس تمدن اسلامی، تمدن مصر قدیم، تاریخ و جغرافیا، زبان های سریانی و عبری و حبشی، تاریخ فلسفه بابل و آشور و سومر شرکت جسته است، به عبارت دیگر او ابتدا همه ی مراحل تحصیلی را - از راه گوش - در زادگاه خود پیموده تا درجه دکتری ادبیات عرب را در کشورش به دست آورده است، آن گاه به فرانسه رفته و پس از چند سال تلاش، از دانشگاه معروف «سوربن» نیز درجه دکتری گرفته است. او پس از بازگشت به میهن و با شایستگی تمام بیشتر مقامات علمی و اداری و ، سیاسی کشور خود را طی می کند. در سال 1919 که از فرانسه به قاهره باز می گردد، بلافاصله بر کرسی تدریس تاریخ «یونان و روم» تکیه می زند. در سال 1928 به ریاست دانشکده ادبیات انتخاب می شود..... مشاغل دیگر طه حسین، سرپرستی وزارت معارف، مستشاری این وزارتخانه ریاست دانشگاه اسکندریه، سردبیری روزنامه «الوادی» بوده است و سرانجام از سال 1950 تا 1952 میلادی از طرف حزب «وفد» عهده دار پست وزارت معارف مصر می شود طه حسین با تمام گرفتاری های سیاسی و اجتماعی هیچ گاه از کار تصنیف و تألیف و ترجمه و تصحیح متون غافل نمانده است و تا روزگار هفتاد سالگی خود بیش از شصت اثر ارزنده و نفیس و صدها مقاله به دوستداران علم و ادب عرضه کرده است. ⁽¹⁾

دکتر طه حسین در ارتباط فتنه ی عثمان با عبدالله بن سباء می نویسد:

... در این جا داستانی است که راویان متأخّر آن را بزرگ جلوه داده و در [استفاده] از آن زیاده روی کرده اند، تا آن جا که بسیاری از قدما و محدّثان آن را سرچشمه شورش بر عثمان قرار داده اند. ⁽¹⁾و چون این اختلاف از گروهی بین مسلمانان به ارث گذاشته شد هنوز آثارش از بین نرفته است، و آن داستان عبدالله بن سباء معروف به ابن سوداء است. راویان می گویند: عبدالله بن سباء مردی است یهودی از اهالی صنعاء و مادرش حبشی است، در دوران عثمان مسلمان شد، سپس در شهرها می گشت و مردم را درباره ی خلیفه می فریفت و بر او می.شوراند. در بین مردم نظریه های تازه منتشر می کرد تا عقاید آن ها را درباره ی دین تباه سازد و می گویند به بصره رفت، هنوز در آن جا مستقر نشده بود که گزارش کارش به عبدالله بن عامر رسید و او را از بصره بیرون کرد، سپس به شام رفت و در آن جا اباذر را دید و [نزد او] از معاویه - که اموال مسلمانان را مال خدا می دانست - بدگویی کرد، ابوذر تحت تأثیر سخنان ابن سوداء قرار گرفت و به معاویه تذکّر داد، سپس عبادة بن صامت را ملاقات کرد و می خواست همان سخنانی را که به ابوذر گفته بود به او بگوید که عباده ابن سوداء را گرفت و نزد معاویه برد و او را از خطری که [این مرد] برای مردم شام داشت ترساند معاویه هم او را از شام بیرون کرد، سپس به مصر رفت و آن جا را برای فریبکاری، حیله و بدعت گذاری مناسب و آماده یافت. او به مردم می گفت: محمّد (صلی الله علیه و آله) پیامبر اسلام برای رجعت از عیسی بن مریم سزاوارتر است و این آیه را می خواند: إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْءَانَ لَرَادُكَ إِلَى مَعَادٍ ⁽²⁾و نیز به مردم می گفت هر پیامبری وصی دارد و وصى محمّد (صلی الله علیه و آله) علی (علیه السلام) است و علی علیه السلام خاتم الاوصیاء است چنان که محمّد خاتم الانبیاء بود. ⁽³⁾[بخاطر همین داستان است که] بسیاری از مردم همه ی فساد و اختلافی که در سرزمین های اسلامی در دوران عثمان به وجود آمد به ابن سوداء نسبت می دهند. بعضی می گویند که او سازمان منظمی به وجود آورد و در شهرستان ها، دسته های سری تشکیل داد که پنهانی تبلیغات خود را ادامه دهند و مردم را به شورش برانگیزانند تا در فرصت مناسب بر خلیفه هجوم برند. [بنابراین] شورش مردم، محاصره و قتل عثمان نتیجه ی فعالیت او بود.

دکتر طه حسین در ادامه می نویسد:

به نظر می رسد کسانی که داستان ابن سبأ را تا این حد بزرگ جلوه داده اند، هم به خود خیانت کرده اند، هم به تاریخ و نخستین چیزی که به چشم می خورد این است که در کتاب ها ی معتبر و مصادر اصیل که داستان شورش بر عثمان را نقل کرده اند از ابن سبأ ذکری به میان نیامده است ابن سعد آن جا که از خلافت عثمان و انقلاب مردم سخن می گوید از ابن سباء نام نمی برد و بلاذری در انساب الاشراف - که به عقیده من مهم ترین و مفصل ترین کتابی است که این رویداد در آن آمده است - بهیچ وجه از ابن سباء سخنی به میان نیاورده است تنها طبری [این داستان را] از سيف بن عمر نقل کرده است و چنان که آشکار است مورخانی که بعد از او آمده اند، از او گرفته اند. نمی دانم ابن سبأ در دوران عثمان جایگاهی داشته یا نه، لکن یقین دارم که اگر هم وجود داشته باشد، ارزش چندانی نداشته است و مسلمانان در زمان عثمان چنین نبوده اند که عقل و تدبیر و نیروی آنان بازیچه ی یک تازه وارد از اهل کتاب که در دوران عثمان مسلمان شده، قرار گرفته باشد و هنوز مسلمان نشده در شهرهای اسلام به توطئه و تحریک بپردازد. اگر عبدالله ابن عامر [حاکم بصره] یا معاویه این تازه واردی را که یهودی بوده و از روی حیله گری مسلمان شده دستگیر می کردند و یکی از آن ها یا هر دو [کارهای او را] به عثمان گزارش و درباره ی او سختگیری می کردند، اگر عبدالله ابن سعد بن ابی سرح [حاکم مصر] که [عبدالله بن سباء] در چنگ او بود - همان گونه که می خواست پسر ابو حذیفه ⁽¹⁾را کیفر دهد و از بیم عثمان جرأت نداشت - او را معاف نمی کرد [یا به عبارتی دیگر] کسی که به عثمان نامه می نویسد و برای [محمّد] بن ابی بکر و [محمّد] بن ابی حذیفه و عمار بن یاسر - طبق برخی از روایات - اجازه ی تنبیه می خواهد، آیا سزاوار است از کیفر مردی یهودی که مسلمانیش را وسیله تفرقه مسلمانان قرار داده و آنان را درباره ی امام خود، بلکه درباره ی دین خود به تردید انداخته چشم پوشی کند؟ هیچ کاری از این آسان تر نبود که حاکمان این تازه وارد را تعقیب و دستگیر کنند و به سزای عملش برسانند، آن ها در تعقیب معترضان تجربه داشتند آن ها را می گرفتند و نزد معاویه به شام یا نزد عبدالله بن خالد بن ولید به جزیره ⁽²⁾می فرستادند. ⁽³⁾

دکتر طه حسین در ارتباط با تأثیر عبدالله بن سباء بر ابی ذر می نویسد:

از عجیب ترین چیزهایی که درباره عبدالله بن سباء روایت شده این است که می گویند «او به ابی ذر آموخت که از معاویه - درباره ی این که می گوید بیت المال مال خداست - عیبجویی کند و به او بفهماند که [بیت المال] مال مسلمانان است» همچنین گفته اند: او به ابی ذر آموخت که چگونه از امراء و ثروتمندان انتقاد کند و کسانی را که طلا و نقره می اندوزند به آتشی بشارت دهد که در قیامت با آن پیشانی، پهلوها و پشتهای آنان را داغ می کنند.

دکتر طه حسن چنین ادامه می دهد:

من ظلم و جنایتی از این بالاتر نمی بینم! آخر ابوذر به این تازه وارد مسلمان چه نیازی دارد که حقوق فقرا بر ثروتمندان را از او بیاموزد ؟... در حالی که ابوذر سابقه ی مسلمانیش از همه انصار و بسیاری از مهاجران بیشتر است، مدتی طولانی هم صحبت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بوده، قرآن را نیکو حفظ داشته و سنت را بدرستی روایت کرده، روش پیامبر و دو جانشین او را در مورد اموال و مصارف آن دیده، حلال و حرام را مانند سایر اصحاب پیامبر که بخوبی به کار بسته اند می شناسد، نیازی ندارد که این تازه وارد حقایق اولیه اسلام را به او بیاموزد کسانی که بدروغ می گویند: ابن سباء با ابی ذر همنشین شد و . عقاید خود را به او القا کرد به خود و به ابی ذر جفا می کنند و ابن سوداء را [اگر وجود خارجی داشته باشد] چنان بالا می برند که هرگز آرزوی چنین مقامی را نداشته است. [واقعیت این است که] طبق گفته ی راویان پس از آن که ابوذر از شام برگشت، روزی به عثمان گفت: کسی که زکات مال خود را داده سزاوار نیست به آن اکتفا کند، تا این که به مستمندان کمک کند، گرسنگان را سیر کند و از مالش در راه خدا انفاق نماید، در این هنگام کعب الاحبار حاضر بود و گفت همین که کسی زکات واجب را پرداخت کرد کافی است. ابوذر خشمگین شد و به کعب گفت ای یهودی زاده تو را چه به این حرف ها، تو می خواهی دینمان را به ما بیاموزی؟ سپس با عصای خود او را زد. [نکته قابل تأمل این است که:] ابوذر در حالی به کعب اعتراض می کند که چرا می خواهد احکام دین به او بیاموزد و چرا در مسائل پیش پا افتاده در کار مسلمانان دخالت می کند که کعب قطعا نسبت به ابن سباء سابقه ی مسلمانیش بیشتر بوده، در مدینه سکونت داشته، شب و روز را با اصحاب پیامبر می گذرانیده و همنشینی عمر و عثمان را داشته است. [کسی که چنین شخصی را در حضور عثمان تنبیه می کند] چگونه ممکن است یکی از احکام اصلی و حکمی از احکام قرآن را از عبدالله بن سباء فرا گیرد ؟

.... به احتمال زیاد، دشمنان شیعه در دوران امویان و عباسیان، درباره ی عبدالله بن سباء مبالغه کرده اند تا از یک طرف مردم را درباره ی بدعت هایی که از جانب عثمان و کارگزاران او پدید آمده به شک بیندازند و از طرف دیگر به علی (علیه السلام) و شیعیان او بدگویی کنند و بخشی از عقاید شیعه را محصول تعلی علیه السلام مات یک نفر یهودی که با حیله مسلمان شده وانمود کنند. عیب جویی هایی که دشمنان شیعه بر شیعه می کنند و شیعه درباره ی عثمان و غیر عثمان می کنند بسیار است. ما در این موارد باید خویشتن دار، محتاط و عاقبت اندیش باشیم و مسلمانان صدر اسلام را بزرگ تر از این بدانیم که یک نفر یهودی از اهل صنعا با پدری یهودی و مادری سیاه که خودش نیز یهودی بوده و نه از روی میل یا اکراه بلکه با مکر و حیله مسلمان شده، بتواند دین، سیاست و عقل و دولت آن ها را بازیچه قراردهد و به هدف خود برسد، مسلمانان را بر خلیفه ی خود بشوراند تا این که او را بکشند و بالاخره آن ها را به دسته ها و فرقه های مختلف پراکنده کند همه ی این ها مسائلی است که در ظرف عقل نمی گنجد و در بررسی ها و انتقادها از آن چیزی به دست نمی آید و نمی توان مباحث تاریخی را بر آن ها استوار ساخت. ⁽¹⁾

همان طور که ملاحظه شد، دکتر طه حسین با بیانی روشن، در ابعاد مختلف، محال بودن تأثیر گذاری «عبدالله بن سباء» را [به فرض وجود چنین شخصی] بر ابی ذر اثبات و به گوشه ای از شخصیت آن بزرگوار اشاره کرد. با همین هدف لازم است برخی اوصاف و خصوصیات او مستنداً یادآوری شود ابوذر یا جندب بن جناده:

«نزدیکترین شما به من روز قیامت - از لحاظ جایگاه- کسی است که با همان مشخصاتی از دنیا برود که او را ترک کرده ام» بخدا قسم در بین شما کسی نیست جز این که در چنگال دنیا گیر افتاده است. ⁽⁴⁾

محبّت مسکینان، نگاه به زیر دست نظر نداشتن به بالا دست، حق را بگویم اگر چه تلخ باشد و این که در راه خدا تحت تأثیر ملامت ملامت کننده ای قرار نگیریم. ⁽⁵⁾

یاد آوری:

1- در مأخذ نامبرده همین پنج خصلت آورده شده، بعضی خصلت ها در روایات دیگر وجود دارد که در این روایت نیست.

2- جمله «الا تأخذه، في الله لومة لائم» در روایات زیادی از ابی ذر نقل شده و به نظر می رسد: صراحت و شجاعت ابی ذر از همین جمله است.

از آن چه به اختصار بیان شد مشخص می شود که او در بین اصحاب بزرگوار، نمونه ی کاملی بود و مشخصات خود را همان گونه که با پیامبر صلی الله علیه و آله عهد و پیمان بسته بود حفظ کرد، در این راه صریح اللهجه و شجاع بود، از کسی نهراسید، خواه آن کس معاویه باشد، عثمان باشد یا کعب الاحبار، از امر به معروف و نهی از منکر لحظه ای غافل نماند و با استناد به آیه

وَالَّذِينَ يَكْنزونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَةَ... ⁽¹⁾ می گفت ثروتمندان وظیفه دارند افزون بر زکات از مازاد اموال خود به مستمندان کمک کنند.

ابن عساکر می نویسد:

در همان حال که حضرت ابوذر مقابل خانه ی عثمان می خواست اجازه ورود بگیرد مردی قرشی او را دید و گفت: ای اباذر چرا اینجا نشسته ای؟ گفت از اجازه دادن به ما خودداری می کنند. آن مرد داخل شد و گفت: ای امیرالمؤمنین علیه السلام، به چه علت ابی ذر پشت در است و اجازه داخل شدن ندارد؟ [عثمان] دستور داد و اجازه اش دادند. آمد و کنار مردم نشست. در حالی که میراث عبدالرحمن [بن عوف] در حال تقسیم شدن بود. [در این بین] عثمان به کعب [الاحبار] گفت: ای ابا اسحاق آیا به نظر تو، مالی که زکاتش داده شده، چیز اضافه ای بر عهده ی صاحبش است؟ گفت: نه. در این هنگام ابوذر عصایش را بلند کرد و بین دو گوش کعب زد، سپس گفت ای یهودی زاده! ⁽²⁾آیا تو فکر می کنی هنگامی که زکات پرداخت شد هیچ حقی در مال او [عبدالرحمن] نیست، در حالی که خدای تعالی می فرماید:

وَیُؤْثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ⁽³⁾وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا ⁽⁴⁾وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ * لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ ⁽⁵⁾ و همچنان آیات قرآن را می خواند. در این هنگام عثمان به آن مرد قرشی گفت به خاطر همین که می بینی، نمی خواهیم به ابی ذر اجازه دهیم. ⁽⁶⁾

عثمان و عبدالله بن سلام

آن چه بیان شد بخش کوچکی است از فضیلت های صحابه بزرگ و بی مانند پیامبر صلی الله علیه و آله ابوذر غفاری رحمه الله علیه که برخی نویسندگان معاصر در کمال بی انصافی از روی جهالت یا غرض ورزی او را بازیچه دست عبدالله بن سباء (یهودی موهوم) دانسته اند. اکنون برای این که مشاهده شود کعب الاحبار که ابوذر او را تنبیه کرده در پیشگاه عمر و عثمان چه جایگاهی داشته. مختصرا به معرفی او می پردازیم:

زرکلی می نویسد:

كعب الاحبار يا كعب بن ماتع... از تابعین است که در جاهلیت از بزرگان علمای یهود در یمن بوده است، در دوران ابی بکر مسلمان شد و در دولت عمر به مدینه آمد، صحابه و غیر صحابه اخبار امت های گذشته را از او گرفتند و او از صحابه کتاب و سنت را فرا گرفت، [كعب] به سوی شام رفت ساکن حمص شد و در آن جا از دنیا رفت ⁽¹⁾.... ⁽²⁾

استاد محمود ابوریه می نویسد:

کعب در حمص در گذشت و در همان جا دفن شد، [مردم] در مصر برای او قبری ساختند و بر آن گنبد بلندی بنا کردند که آن را زیارت می کنند و به آن تبرک می جویند و این گنبد در جوار مسجدی بزرگ در خیابان ناصریه قاهره برپاست و وزارت اوقاف تولیت اموال آن را به عهده دارد و شهر حمص که کعب در آن مدفون شده مانند سایر شهرهای مسلمانان نیست [لکن] برای آن حدیثی [ساخته] و به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده اند به این عبارت: خداوند برای یکی از شهرهای شام که حمص گفته می شود مقامی قرار داده که به [برکت] آن در قیامت هفتاد هزار نفر از آن مبعوث می شوند که نه حسابی پس می دهند و نه عذاب می کشند و شکی نیست که همه این ها از برکات بدن آقای ما کعب و حق او بر خداست و عجیب این که آن ها سند این حدیث را به عمر می رسانند. ⁽³⁾

استاد محمود ابوریه معتقد است کعب الاحبار از روی مکر و حیله به اسلام تظاهر کرده و می نویسد:

دشمن ترین مردم با مؤمنان یهود بودند. ⁽⁴⁾زیرا به گمان خود ملتی هستند که خداوند آن ها را برگزیده است، بنابراین برای هیچ کس غیر خود برتری قائل نیستند و بعد از موسی به رسالت هیچ پیامبری اقرار نکردند پس رهبانان و دانشمندان آنان بخصوص پس از آن که مغلوب و از دیار خود آواره شدند - چاره ای ندیدند جز این که از مَکْر کمک بگیرند و به زیرکی خود متوسّل شوند تا به آن چه می خواهند برسند پس مکر یهودیت آن ها را به این راهنمایی کرد که به اسلام تظاهر کنند و طوری قدم بر دارند که مکرشان مخفی بماند و مکر کردن با مسلمانان را روا بدانند. نیرومندترین این کاهنان زیرک و مکارترین آنان عبارتند از: کعب الاحبار، وهب بن منبه و عبدالله بن سلام. ⁽⁵⁾

ابو نعیم اصفهانی هفتاد و سه صفحه از کتاب «حلية الاولياء» را به احادیث کعب الاحبار اختصاص داده است این احادیث غالباً شبیه موعظه است که در مواردی با خرافات همراه است و کعب گاهی از تورات آن ها را نقل می کند و گاهی هم بدون ذکر سند.

ابونعیم می نویسد:

کعب احادیث زیادی دارد و ما بخش کوتاهی را نقل کردیم. ⁽¹⁾

مردم سوالات خود را از کعب می پرسیدند و او فتوا می داد. ⁽²⁾

منزلت كعب الاحبار نزد عمر بن الخطاب

عمر بارها از کعب الاحبار خواستار نقل حدیث می شد. بخشی از احادیث کعب برای عمر به این عبارت است:

عمر گفت: «خوّفنا يا كعب! مارا بیم ده»! کعب گفت خداوند فرشتگانی دارد که از روز خلقت خود در حال قیامند و خود را خم نکرده اند و گروهی در حال رکوع اند و خود را راست نکرده اند و گروه دیگری در حال سجودند و سر خود را بلند نکرده اند، تا این که آخرین نفخه در صور دمیده شود، در این هنگام همگی می گویند: سبحانک و بحمدک، ما آن گونه که سزاوار توست عبادت نکردیم. [کعب] سپس گفت: بخدا اگر در این روز کسی به اندازه هفتاد پیمبر عملکرد داشته باشد از سختی آن چه مشاهده می شود عملش را کوچک می شمرد. بخدا اگر یک سطل از «غسلین» در مشرق بریزند جمجمه های کسانی که در مغرب هستند به جوش می آید. بخدا از جهنّم صدایی بلند می شود که فرشتگان و غیر فرشتگان به زانو در می آیند و می گویند خدایا مرا [نگهدار] مرا [نگهدار] حتی پیامبر ما و ابراهیم و اسحاق عليهم الصّلاة و السلام. [در این هنگام] مردم بقدری گریه کردند که صدای هق هقشان بلند شد، عمر که چنین حالتی دید گفت [اکنون] بشارت بده [کعب] گفت: شاد باشید، زیرا خداوند سیصد و چهارده کلمه دارد که هر کدام آن ها را کسی با خلوص نیت بگوید خداوند او را داخل بهشت می کند و اگر شما همه ی رحمت های خدا را بدانید در عمل کند می کوشید. بخدا اگر زنی از زنان بهشت در شب ظلمانی در آسمان دنیا ظاهر شود زمین نورانی می شود بخدا اگر لباسی از لباس های اهل بهشت امروز در دنیا آویزان شود، هر کس به آن نگاه کند از هوش می رود و چشم های آنان تحمل دیدن آن را ندارد. ⁽⁴⁾

یحیی بن عبدالرحمن بن حاطب از پدرش نقل می کند که گفت: در مسجد کنار کعب نشسته بودیم به او حدیث می گفت، عمر، عمر آمد و بین مردم نشست صدا زد، ای کعب ما را بیم ده کعب گفت: قسم به کسی که جانم در دست اوست روز قیامت آتش نزدیک می شود و صدایی دلخراش دارد می آید تا نزدیک می شود صدایی از او خارج می شود که هیچ مخلوقی اعم از نبی صدیق و شهید باقی نمی ماند مگر این که به زانو در می آید و می افتد تا این که همه ی پیامبران و صدیقان و شهیدان می گویند: خداوندا؛ جز نجات خودم حاجتی ندارم ای پسر خطاب اگر عمل هفتاد پیامبر را داشته باشی یقین دارم که نجات پیدا نمی کنی عمر گفت بخدا کار سخت است. ⁽¹⁾

روزی عمر به کعب گفت: «خوفنا یا کعب - ما را بیم ده» کعب گفت یا امیرالمؤمنین علیه السلام تو از امّت مرحومه می باشی دفعه دوم و سوم نیز این جمله را تکرار کرد سپس گفت قسم به کسی که جانم در دست اوست اگر به سوی قیامت در آیی و آتش را ببینی و به اندازه هفتاد پیمبر عمل داشته باشی یقین دارم که نجات پیدا نمی کنی، قسم به کسی که جانم در دست اوست از جهنّم صدایی بر می آید که در اثر آن ملک مقرّب و نبی مرسلی نمی ماند جز این که به زانو در می آید در حالی که می گوید پروردگارا خودم، خودم حتی ابراهیم می گوید: پروردگارا تو را به خلیل بودنم قسم می دهم، [در این لحظه] عمر به شدت گریه کرد [کعب] گفت ای امیرالمؤمنین آیا بشارتت ندهم! قسم به کسی که جانم در دست اوست در این روز خدا پیوسته با رحمت، گذشت و حلم خود برخورد می فرماید حتی اگر جنایت هفتاد طاغوت را داشته باشی یقین دارم که نجات پیدا می کنی ابلیس در این روز به طمع رحمتی که می بیند خود را آشکار می سازد. ⁽²⁾

عمر بن خطاب کعب را فرا خواند سپس به او گفت: ای کعب! اوصاف مرا در تورات چگونه یافتی؟ گفت: شاخی از آهن که در راه خدا از ملامت ملامت کننده ای نمی ترسد و نیز خلیفه ای است که امتش ظالمانه او را می کشند و بعد از او آزمایش پیش می آید. ⁽³⁾

کعب الاحبار می گفت: یأجوج و مأجوج سه نوع آفریده شده اند یک نوع بدن هایشان مانند مرغابی است، یک نوع چهار ذراع طول و چهار ذراع عرض دارند و نوعی هستند که یک گوششان فرش و گوش دیگرشان لحاف است و مشایم ⁽⁴⁾

المشيمة ج مشم و مشايم: غشاء ولد الانسان يخرج معه عند الولادة. المنجد.

از آن چه بیان شد می توان نتیجه گرفت: آن شخص یهودی که تاریخ فوت و محل دفنش معلوم است و با حیله در جامعه ی اسلامی و دربار عمر و عثمان نفوذ کرده و افکار و عقاید مسلمانان را تحت تأثیر قرارداده و روایاتش در کتاب ها ی اسلامی درج شده و اکنون خطبای مکتب خلفا آن ها را در منابر می خوانند به مقبره [سنبلیک] او در قاهره ادای احترام می کردند کعب الاحبار است، نه عبدالله بن سباء که وجود خارجی ندارد، حتی تاریخی که برای او ساخته اند ناقص و مبهم است. حضرت ابوذر رحمت الله علیه صحابی دانشمند و با سابقه ی پیامبر صلی الله علیه و آله که با این یهودی مورد احترام عمر و عثمان در تعارض بود، چگونه ممکن است تحت تأثیر عبدالله بن سباء قرار گرفته باشد که وجود خارجی ندارد؟ اگر برای دروغگویی سیف بن عمر (سازنده ی داستان عبدالله بن سباء) دلیلی نباشد جز همین که گفته است «عبدالله بن سباء ابوذر را وادار کرد به اعمال معاویه اعتراض کند» کافی است.

دکتر طه حسین درباره ی علل به وجود آمدن فتنه ی عثمان می نویسد:

آن چه واضح و آشکار است این است که بلاشک وضعیت زندگی مسلمانان در آن زمان طبيعتش اختلاف آراء و امیال و به وجود آمدن مذاهب سیاسی متفاوتی بوده است.... از یک طرف شهرهای بزرگی بود که برای مسلمانان فتح می شد و از سوی دیگر اموال بی شماری بود که از این سرزمین ها می آمد. بنابراین جای تعجب نیست که برای اداره ی این سرزمین ها و استفاده از این اموال با یکدیگر بجنگند... چرا بر سر اداره ی این کشور پهناور و ثروت بی اندازه بین آن ها اختلاف به میان نیاید؟ چرا هنگامی که می بینند خلیفه، آن ها را از مشارکت در اداره کشور بی بهره می گذارد و کارهای بزرگ را به قریش می سپارد و مناصب عالی و مقام های مهم را به بنی امیه می بخشد دلشان از خشم پر نشود؟ چیزی که در آن شکی وجود ندارد این است که عثمان پس از عزل سعد [بن ابی وقاص] ولایت کوفه را به ولید و سپس به سعید داد و پس از عزل ابوموسی، عبدالله بن عامر را به بصره فرستاد و قلمرو شام را که قریش و دیگران در آن شرکت داشتند، کلا به معاویه سپرد و دست او را تا آن جا که ممکن بود باز گذاشت و عمروبن عاص را از حکومت مصر عزل کرد و بجای او عبدالله بن ابی سرح را منصوب کرد همه ی این والیان از نزدیکان عثمان بودند، بعضی برادر مادری، بعضی برادر شیری و بعضی با امیة بن عبدالشمس نسبت دوری داشتند. این ها همگی حقایقی است که برای انکار آن ها راهی وجود ندارد ما دلیلی در دست نداریم که ابن سباء عثمان را به انتصاب و یا عزل کسانی که به کار گماشت یا از کار برکنار کرد تحریک کرده باشد.

در هر عصری مردم به رفتار پادشاهان، قیصرها و امیران و فرماندارانی که مناصب دولتی را به خویشاوندان خود اختصاص دادهاند، اعتراض کرده اند، مسلمانانی که رعیت.بودند بدعتگذار [این اعتراض ها] نبودند، آن ها هم، همان را بد یا خوب دانستند که در همه ی دوران ها مردم بد یا خوب می دانند.

... سؤالی که پیش می آید و لازم است به آن پاسخ دهیم این است که معارضه با سیاست عثمان از کجا شروع شد! آیا از مدینه، پایگاه خلیفه به وجود آمد یا از شهرستان ها شروع شد؟ و به عبارت دقیق تر آیا این مخالفت از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجران انصار شروع شد و سپس به سربازان پادگان ها سرایت کرد یا در بین جنگجویان به وجود آمد سپس به اصحاب پیامبر در مدینه منتقل شد؟ کاملا روشن است که پاسخگویی به این سؤال بسیار دشوار و حساس است، اگر [بگوییم] اعتراض ها از مدینه سرچشمه گرفته است معنایش این است: اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) اولین کسانی بودند که برخی سیاست های عثمان را ناروا دانستند و مردم هم از آنان پیروی کردند [در برابر این سیاست ها] بعضی میانه روی را پیش گرفتند و بعضی زیاده روی کردند و اگر [بگوییم] اعتراض ها از شهرستانه شروع شد معنایش این است که لشگریان در مخالفت پیشی گرفتند، سپس اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) ناگهان در آن [مسیر] افتادند. برخی از این همراهی و همنوایی، خوشنود بودند و بعضی ناراحت و خواهید دید که ما در پاسخ موضع میانه را برگزیدیم و می گوییم اعتراض به اعمال عثمان تنها در مدینه به وجود نیامد بلکه از مدینه آغاز و به جاهای دیگر تا نقاط مرزی که مسلمانان در آن جا سرگرم جنگ با دشمنان بودند سرایت کرد. ⁽¹⁾

امّا واقدی به نقل از محمد می گوید: وقتی سال سی و چهارم فرا رسید یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) به یکدیگر نوشتند: «بیایید که اگر جهاد می خواهید این جاست» [تاریخ طبری، وقایع سال سی و سوم] طبری در جای دیگری می نویسد: وقتی مردم کارهای عثمان را بدیدند، یاران پیامبر که در مدینه بودند به یارانی که در آفاق بودند و در مرزها پراکنده بودند نوشتند: شما رفته اید که در راه خدا عزّوجل جهاد کنید و دین محمّد (صلی الله علیه و آله) می جویید امّا دین محمّد ) (صلی الله علیه و آله) پشت سر شما به تباهی رفته و متروک مانده، بیایید و دین محمد (صلی الله علیه و آله) را به پا دارید پس یاران محمّد (صلی الله علیه و آله) از هر سو بیامدند تا عثمان را کشتند. [همان وقایع سال سی و پنجم]

اگر این پاسخ درست باشد... - و ما آن را درست می دانیم - دلیلی است بر این که این معارضه چه در مدینه بوجود آمده باشد، چه در شهرستان ها، امری است طبیعی و اجتناب ناپذیر که اولاً زندگی اجتماعی و ثانیاً اوضاع سیاسی اقتضای آن را داشته باشد وظیفه ای که اصول و حقایق دین اسلام آن را ایجاب می کرد [مانند امر به معروف و نهی از منکر]، همراه رسوم شهرنشینی [که در اثر فتح سرزمین ها] به وجود آمده بود عامل دیگری برای پیدایش این انقلاب است و عثمان و غیر عثمان نمی توانستند در برابر این سیر طبیعی زندگی ایستادگی کنند. بنابراین حکومتی با آن وسعت و دامنه ممکن نیست نصیب مسلمانان شود و کسانی با آن به مخالفت برنخیزند و بین مخالفان و دولت اصطکاکی پیش نیاید و مسلمانان مجبور نشوند راهی را که ملل پیشین و ملت های پس از آن ها پیموده اند طی نکنند زیرا تطور رژیم سیاسی و اجتماعی سیر نهایی خود را طی نکرده بود امروز هم به مرحله ی نهایی نرسیده است آن روز عقل، کمال حقیقی خود را در نیافته بود و امروز هم چنین کمالی نصیبش نشده است. کسانی که امروز شاهد کشمکش های صحنه ی سیاست و اجتماعند نباید کشمکشی را که در قرن اول هجری به روز عثمان پدیدار شده با دیده ی تعجب بنگرند. ⁽¹⁾

عثمان و عبدالله بن سباء

تا این جا دکتر طه حسین ثابت کرد که عبدالله بن سباء نه چنین بوده که بتواند در عقاید و افکار ابوذر تاثیر بگذارد و نه قابلیت این را داشته که بتواند مسلمانان صدر اسلام را تحت تأثیر قرار دهد و آن ها را بر عثمان بشوراند بلکه آن چه اتفاق افتاد و به کشته شدن عثمان انجامید نتیجه ی اعمال خود عثمان بود و دشمنان این داستان را برای تضعیف شیعه و تبرئه ی عاملان اصلی بوجود آورندگان فتنه ی عثمان ساخته اند. بخش دیگر داستان عبدالله بن سباء مربوط می شود به جنگ جمل، در این بخش نقش عبدالله بن سباء این است که همراه مالک اشتر در لشگر امیرالمؤمنین علیه السلام قرار داشته باشد و همواره در صدد این باشد که آتش جنگ بر افروخته شود نقش مقابل او را یکی از صحابه ی ساختگی بنام قعقاع بن عمرو بازی می کند که خواهان برقراری صلح است.

دکتر طه حسین این قسمت را از متون تاریخی و چنین نقل می کند:

على (علیه السلام) قعقاع بن عمر و صحابه رسول الله (صلی الله علیه و آله) را به سوی سپاه [ عایشه ] فرستاد و به او دستور داد که اطلاعات آن ها را به دست آورد و از آن ها بپرسد چه می خواهند و بنگرد برای چه خروج کرده اند، قعقاع رفت تا از عایشه اجازه بگیرد. آن گاه پرسید چه چیز او را به بصره کشانده است. [عایشه] گفت: اصلاح بین مردم سپس از او درخواست کرد طلحه و زبیر را فرا خواند تا با آن ها گفتگو کند و عایشه شاهد باشد عایشه بدنبال آن ها فرستاد. آن گاه که آمدند قعقاع به آن ها گفت من از ام المؤمنین پرسیدم چه چیز او را به این شهر کشانده و او گفت: اصلاح بین مردم شما با گفته ی او موافقید یا مخالف؟ گفتند موافقیم، قعقاع گفت: به من بگویید این چگونه اصلاحی است که شما می خواهید انجام دهید تا اگر خوب باشد ما هم با شما همراهی کنیم و اگر بد باشد دوری می گزینیم یکی از آن دو گفت: عثمان مظلوم کشته شده و تا قاتلان او قصاص نشوند کار درست نمی شود . قعقاع گفت: شما ششصد نفر از قاتلان عثمان را در بصره کشته اید و فقط یک نفر یعنی هر قوص بن زهیر را باقی گذاشته اید قبیله او بر او غضبناک شدند و با شما مخالفت کردند و هر کس که کشته شد قبیله اش خشمگین شدند به همین جهت قبایل مضر و ربیعه از شما جدا شدند و کار بین شما و بسیاری از مردم به تباهی کشید، اگر شما به سایر شهرها بروید همین کاری که در بصره کردید انجام دهید، چنان فسادی بر پا می شود که اصلاح پذیر نخواهد بود. عایشه گفت: نظر تو چیست ؟ قعقاع گفت: من می گویم دوای این کار آرامش و پیوند دادن جمعیت هاست تا بدین صورت صلح برقرار شود و خشم ها، فرونشیند، امنیت برقرار شود و مردم از هم در امان باشند و نگاه ما به کسانی باشد که این فتنه را به وجود آورده اند. من چنین می گویم و فکر نمی کنم [این فتنه] پایان پذیرد تا خدا آن چه می خواهد درباره ی این امت مقدر فرماید. در کار مردم بی نظمی حکمفرما شده، سختی ها و بلاها پدید آمده و امتحانی بزرگ در پیش است. مردم سخنان او را نیکو شمردند و گفتند رأی تو را قبول داریم و اگر علی نیز چنین رأیی داشته باشد و با او صلح می کنیم قعقاع برگشت و علی (علیه السلام) را به آن چه گفته شده بود آگاه کرد و علی (علیه السلام) کار او را بزرگ شمرد و بسیار خوشحال شد. در لشگرگاه علی (علیه السلام) افراد زیادی از اهل بصره حضور داشتند، قبیله ی ربیعه آمده بودند [افراد قبیله] ربیعه ی بصره با ربیعیان کوفه روبرو شدند، مضریان با مضریان و یمنی ها با یمنی ها، و جز مذاکره برای صلح بین آن ها سخنی نبود تا جایی که باور داشتد که کارها بزودی التیام پیدا می کند.

[در این جا طه حسین می گوید:] این داستانی است که دشمنان افراطی شیعه درست کرده اند و من آن را راست نمی دانم، زیرا با روال طبیعی سازگار نیست و آن را روا نمی دانند جز [آدم های] بی ریشه یا کسانی که خود را به زحمت می اندازند تا تصویر تاریخ را تا جایی که می توانند مطابق میل خود ترسیم کنند. این غالیان ادّعا کرده اند:

«کسانی که بخش اعظم شورش عثمان را بعهده داشته اند. هنگامی که احساس کردند، کار مردم دارد به صلح می انجامد، ترسیدند که وجه المصالحه قرار گیرند. به همین جهت شبانه به شور نشستند و مانند اجتماع قریش در دارالندوه ⁽¹⁾و حضور شیطان در آن انجمن به صورت پیرمردی نجدی، در این انجمن نیز ابلیسشان همان مرد یهودی بود که اخیراً مسلمان شده و در شهرها می گشت تا امور دین و دنیای مسلمانان را فاسد کند و آن ها را بر عثمان بشوراند و او کسی نبود جز عبدالله بن سباء، معروف به ابن سوداء. مردم مشورت می کردند و ابلیس آن ها انتقاد می کرد تا این که به رأیی منتهی شد که ابن سوداء را به شگفت آورد همچنان که رأی ابی جهل در مورد پیامبر (صلی الله علیه و آله) ابلیس را به شگفت آورد و آن رأی این بود که کارشان را محکم و سرشان را پنهان کنند تا این که طرفین باهم روبرو شوند و بدون فرمان علی (علیه السلام) آتش جنگ را برافروزند. بنابر این بین دو گروه حایل شدند و جنگ را به راه انداختند، طرح آن ها همان طور که برنامه ریزی کرده بودند اجرا شد و

هنگامی که طلحه و زبیر و علی (علیه السلام) تصمیم گرفتند صلح کنند، جنگ شروع شد» ⁽²⁾نادرستی این داستان روشن تر از این است که به رد کردن نیاز داشته باشیم. علی (علیه السلام) و یارانش چنین غافل نیستند که در لشگرهاشان خیانتی را برنامه ریزی کنند و آن ها نفهمند، قطعاً آن چیزی که با واقعیت تطابق دارد این است که مورّخان میانه رو روایت کرده اند، به این عبارت: مردم در بصره با هم روبرو شدند، بعضی مقابل بعضی ایستادند، مناظره،کردند این مناظره ها فایده ای نداشت و اتفاقی افتاد که ناگزیر باید اتفاق می افتاد. ⁽³⁾

یاد آوری:

1- «قعقاع بن عمرو» که در این داستان با عنوان صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله نقش قهرمان صلح را بازی می کند و سیف بن عمر با نام او اخبار نادرستی ساخته است، طبق بررسی علامه عسگری از کسانی است که ذهن سیف بن عمر آن را ساخته و وجود خارجی ندارد. ⁽¹⁾

2- علّت این که در واقعه ی جمل،سیف عبدالله بن سباء را مقصر معرّفی کرده این است که می خواهد خون افرادی که در این جنگ کشته شدند به گردن او بیندازد و مسببان اصلی را تبرئه کند. ⁽²⁾

سایر قراین و نشانه ها در مورد ساختگی بودن داستان عبدالله بن سباء

دکتر طه حسین نمونه هایی از قراین و شواهد افسانه ای بودن عبدالله بن سباء را به این عبارات بیان می کند:

عجیب است! مورخانی که نام ابن سوداء عبدالله بن سباء و یاران او را روایت نموده اند، در موارد زیر از او بسیار یاد کرده اند:

زمانی که - به اعتقاد آن ها- عبدالله بن سباء و یارانش بدون اطلاع علی (علیه السلام) برای این که آتش جنگ را برافروزند مشورت می کردند

همین مورخان [که در موارد فوق قلمفرسایی کرده اند] در جنگ صفین از سبئیه فراموش کرده یا آن را بی اهمیت دانسته اند. چرا ابن سوداء همراه علی (علیه السلام) به شام نرفت؟ در حالی که کسانی [که به عقیده ی مورّخان] اصحاب ابن سوداء بودند با آن حضرت [به صفین] رفتند و خیرخواه ترین، باوفاترین و مطیع ترین مردم برای فرمان او بودند دسیسه چین نبودند و تلاش نمی کردند که بین دو متخاصم فساد راه بیندازند. شنیدند و اطاعت کردند و دوستانی کاملا بدون غل و غش بودند، تا این که قرآن ها را بلند کردند [در این هنگام] بعضی از آن ها با خوارج همراه شدند، قرآن و آن چه را در آن است انکار کردند مانند هر قوص بن زهیر. بعضی دیگر اگرچه قرآن بر نیزه کردن را ناپسند شمردند، به اطاعت علی (علیه السلام) در آمدند مانند اشتر.

کمترین چیزی که به خودداری مورّخان از [نقل اخبار] سبئیه و ابن سوداء در جنگ صفین دلالت دارد، این است که جریان سبئیه و رئیسشان ابن سوداء فقط به زحمت انداختن و تضعیف شیعه بود که در نزاع بین آن ها و سایر فرقه های اسلامی اختراع شده بود دشمنان شیعه تصمیم داشتند با حداکثر مکر و حیله و سبک شمردن مرام آن ها یک یهودی را در اصول این مذهب دخیل معرفی کنند و اگر جریان ابن سوداء بر اساس حق و تاریخ درستی مستند بود طبیعتاً اثر مکر و حیله اش در این جنگ سخت و مشکل که در صفین بود نیز باید ظاهر می شد و معمولاً هنگامی که اصحاب علی (علیه السلام) در امر حکمیت اختلاف داشتند باید آشکار می گشت و طبیعی بود که در ایجاد این حزب جدید - که صلح را دوست نداشتند و از آن گریزان بودند و هر که را که به آن تمایل داشت کافر می دانستند- اثرش نمودار می شد، لکن ما در جریان خوارج نمی بینیم که از ابن سوداء یادی شده باشد. علت این اهمال [مورخان] را چگونه می توان بدست آورد ؟ و یا چگونه می توان علت غیبت ابن سباء را در واقعه ی صفین و به وجود آمدن طرفداران حکمیت به دست آورد؟ اما من [طه حسین] علّت این دو را نمی بینم مگر برای یک علّت و آن این است که ابن سوداء جز توهم چیزی نیست و اگر هم وجود خارجی داشته دارای چنین منزلتی نبوده که مورّخان تصور کرده و تحرکات او را در دوران عثمان و سال اول خلافت علی علیه السلام توصیف نموده اند قطعا او شخصیتی است که دشمنان شیعه تنها برای شیعه برگزیده و ذخیره کرده اند.

سازندگان داستان ابن سباء او را برای خوارج ذخیره نکرده اند، زیرا خوارج دارای جایگاه اجتماعی نبودند و در خلافت و کشورداری طمع نداشتند، گروهی بودند که به هر خلافتی می شوریدند و با هر سلطانی درگیر می شدند و در حد توان با خلفا و پادشاهان می جنگیدند آنان گروه با دوامی نبودند و [نزد مردم] جایگاه بلندی نداشتند و پس از انقراض بنی امیه و شروع دوره بنی عباس کارشان سست و شمشیرشان کند شد، فقط مذهبشان بین متکلمین باقی ماند. آن ها در دوران فعالیت خود به شکل های گوناگونی در آمدند که در غیر این کتاب نشانشان دادیم آن ها چنان حزبی نبودند که خصومتشان به گفتگو و بحث زیادی نیاز داشته باشد تا مردم را به آن ها بدبین و پرهیزگاران را به آن ها بی رغبت کنند در صورتی که شیعیان مستمراً و تاکنون با پادشاهان و خلفا درباره ی رفتارشان در نزاعند.

امّا بلاذری از ابن سوداء و از یاران سبئیه او در کارعثمان یاد نکرده است. همچنین او در رویدادهای زمان علی (علیه السلام) جز در یک مورد بی اهمیت از او یاد نکرده است. هنگامی که او [ابن سباء] همراه گروه دیگری نزد علی (علیه السلام) آمد و از خلافت ابی بکر پرسیدند: على (علیه السلام) آن ها را بخاطر چنین سؤالی با درشتی نکوهنده ای رد کرد و این هنگامی بود که مصر [بدست معاویه] گشوده شد بود و شیعیان علی علیه السلام کشته شده بودند و علی علیه السلام نامه ای نوشت و آن چه پس از خذلان اهل عراق رخ داده بود یادآوری کرده بود و دستور داد این نامه را برای مردم بخوانند تا از آن بهرهمند شوند. بلاذری گفته است: از این نامه یک نسخه نزد ابن سباء بود که آن را تحریف کرده بود و ابن سباء نزد بلاذری ابن سوداء نیست بلکه عبدالله بن وهب همدانی است. ⁽¹⁾

موضوع وجود ابن سبای دیگری - غیر آن چه در روایات سیف آمده - را علامه عسگری ریشه یابی نموده و می نویسد:

عبدالله بن سباء همان عبدالله بن وهب است.... و بنابر این که نسب وی به را سب و ازد و سباء می رسد وی سبای، ازدی و راسبی نامیده می شود و در زبان عربی نسب دادن به تبار مانند نسبت دادن به پدر شایع است. گویند: «بنی هاشم و بنی امیه» که در اینجا جمع افراد قبیله را به پدرشان نسبت داده اند روی همین قاعده عبدالله بن وهب راسبی سبئی را به تبارش نسبت داده و گفته اند: «ابن سباء...»... وی در رکاب علی (علیه السلام) بود و چون در جنگ صفین، جریان تحکیم پیش آمد و عده ای از خوارج در این مسئله با علی بن ابیطالب (علیه السلام) مخالفت ورزیدند و در برابر او جبهه گرفتند، عبدالله نیز با آنان بود و بغض و عداوت علی (علیه السلام) را آن چنان در دل گرفت که آن حضرت را جاحد و منکر خدا می نامید و افراد دیگر خوارج در منزل او اجتماع نمودند... این عده در دهم شوال سال سی و هفت هجری با همان عبدالله بیعت نمودند و او را بعنوان خلیفه ی پیامبر به سرپرستی خود برگزیدند... در این جنگ [نهروان] عبدالله بن وهب سبئی راسبی کشته شد... بنابراین هر حدیث یا حادثه و داستانی که به نام عبدالله بن سباء نقل شده اگر با این عبدالله بن وهب راسبی تطبیق کند. امکان وقوع و صحت دارد و گرنه چنین حدیث و داستانی وجود نداشته و ساختگی است زیرا غیر از عبدالله بن وهب، عبدالله بن سبای دیگری وجود نداشته است؛ و این عبدالله بن وهب سبئی؛ نه قومش بوجود آورنده فکر وصایت و امامت امیرمؤمنان بوده و نه بوجود آورنده ی عقیده ی

به الوهیت و خدایی وی بلکه او تنها سرپرست خوارج بود که که با علی بن ابی طالب (علیه السلام) به جنگ و محاربه برخاست، بنابراین به مطالبی که سیف درباره ی وی نقل نموده و مورّخان از او گرفته اند صحیح و درست است و نه آن چه صاحبان ملل و نحل درباره ی وی آوردهاند حقیقت دارد. ⁽¹⁾

و نیز علامه عسگری می نویسد:

کلمه ی (ابن سوداء) نیز (که در کتاب ها آمده) اسم خاص نیست بلکه از القاب است، و هر کسی که مادرش کنیز سیاه بوده او را در مقام سرزنش «ابن السّوداء» می گفتند... و سیف [راوی داستان های عبدالله بن سباء] نیز قهرمان افسانه خویش، یعنی عبدالله بن سباء را «ابن سوداء» نامیده است. ⁽²⁾

سبئی ها به سبا بن يشجب بن يعرب بن قحطان منسوبند و در کتاب لسان العرب در لغت «سباء» آمده است که سباء نام مردی است که تمام قبایل یمن به او منتسب می شوند. ⁽³⁾اغلب شیعیان علی (علیه السلام) را قحطانیان تشکیل می دادند و زیاد بن امیه در کوفه آن ها را [بجای شیعه علی، سبئی] می خواند. ⁽⁴⁾

افراد قبیله ربیعه مانند قبایل سبئی های یمن از شیعیان و یاران علی (علیه السلام) بودند که در جنگ جمل و سایر جنگ ها از خود رشادت ها نشان دادند... در تاریخ گاهی به قبایل یمن سبأیه می گویند. ⁽⁵⁾

دکتر طه حسین درباره علت این دروغپردازی ها می نویسد:

و واقعیت این است که دعوای بین شیعه و اهل جماعت پس از استقرار حکومت بنی عباس رنگهایی از بحث و افشاگری و تبلیغ به خود گرفت. بنی عباس دعوت خود را که در آن مکر و حیله و خیانت بود منتشر کردند، بطوری که بر مورخ با انصاف واجب است. هنگامی که این گونه فتنه ها را به تصویر می کشد، بیشترین احتیاط را بکار ببرد، زیرا؛ هنگامی که مدتی از زمان گذشته و روزگار دور شده و دروغ بستن شامیان به عراقیان و عراقیان به شامیان بسیار آسان شده به دست آوردن وقایع درست دشوار است و کسانی، جعل احادیث را [با نسبت دادن] به پیامبر و اصحابش برای خود مباح می دانند، ساختن اخبار به زیان اهالی شام و عراق برایشان سخت نیست و مورّخ این دوره که به نوشته هایش چشم دوخته ایم، کسی است که از دو ناحیه در مقابل سخت ترین امتحان ها قرار دارد:

یک طرف داستانسرایانی هستند که فتنه های بصره و کوفه را نقل می کنند، که اوهام و پندارهای خود را مطابق تعصب خود نسبت به قبایل مختلف می کنند و عرب حکایت شاید پول هایی هم گرفته اند تا آن ها را به خوبی و بزرگی یاد کنند و کراماتی را که دارند و ندارند برای آن ها بیان کنند و این کرامات را در قالب شعر درآورند. این است که در واقعه ی جمل و صفین همه ی مردم شاعر شده اند و به همین جهت اخباری روایت شده است که با عقل سازش ندارد [همه شاعر می شوند در صحنه کارزار و در حال احتضار شعر گفته و صنایع ادبی را نیز رعایت کرده اند].

..... مرد دیگری [را نشان می دهند] که به خاک افتاد و از قاتلش ضربتی به او وارد شد و در حال احتضار شعری سرود که در آن چنین و چنان مدح و مذمّت می کرد و از این قبیل است، اخبار و اشعاری که تصنعی بودن آن ها آشکار است.

طرف دیگر چیزهایی است که از اهل بحث و جدل نقل می شود و از آن جمله کسانی هستند که با احادیث و اخبار، مذاهب و آراء آن ها را تایید می کنند و در این ناحیه است که مشکلات و گرفتاری ها افزایش پیدا می کند زیرا این [احادیث و اخبار] به دین لطمه می زند، بنابر این بحث و جدل فرقه ها بین گذشتگان جدال در امور دنیا نبود، بلکه جدال در اصول دین بود و آن چه از فروع که به آن ها بستگی داشت. به همین جهت اهل جدل توانستند دشمنان خود را به آسانی به کفر فسق و زندقه متهم کنند و آن چه اراده می کردند.

درست و نادرست از حدیث و سیره برای زشت نشان دادن طرف مقابل به کار می بردند. ⁽¹⁾

این بود سخنان دانشمند بزرگ مکتب خلفا، دکتر طه حسین، درباره ی انگیزه ی دروغ سازی سیف بن عمر و امثال او دانشمند بزرگ مکتب اهل بیت علیهم السلام علامه سید مرتضی عسگری که اختصاصاً در این مورد تحقیقات ارزندهای انجام داده است نیز می نویسد:

در حقیقت محرک اصلی و انگیزه ی اساسی سیف بر جعل احادیث و افسانه سازی دو عامل زیر بوده است:

سیف برای قبیله ی خود عدنان سخت تعصب می ورزیده و می خواسته افراد قبیله ی خود را تعریف و تمجید نماید و فضایل و مناقبی برای افراد آن قبیله جعل و منتشر سازد و در تاریخ ها ثبت کند و چون ابوبکر و عمر و عثمان و سایر خلفای بنی امیه و امیران و فرمانروایان آن زمان همه از قبیله عدنان بودند و هم چنان مهاجران صحابه از قریش و قریش نیز تیره ای از قبیله ی عدنان بود سیف از همه ی آنان از راه تعصب قبیله ای و این که از افراد قبیله وی هستند دفاع می کرد و چون بزرگان صحابه و قدرتمندان از قبیله او بودند این شبهه ایجاد می شد که او از بزرگان صحابه دفاع می کند.

در حالی که سیف از بزرگان قبیله ی خود عدنان دفاع می کرد و همچنین سیف از راه تعصب قبیله ای، افراد قبیله ی قحطان را که با قبیله عدنان در حال تفاخر و برابری بودند و با حکومت های وقت و صاحبان سلطه و قدرت که همه از قریش و از قبیله ی عدنان بوده اند و نیز میانه خوشی نداشتند [و دوستان امیر مؤمنان علی علیه السلام که از قحطانیان بودند] سخت نکوهش می کرد و به آنان نسبت های ناروایی می داد و چون صحابه انصار تیره ای از قبیله ی قحطان بودند این بود که سیف در ذم و نکوهش آنان زیاده روی نمود و در انتقاد آنان داستان هایی ساخته و روایت هایی جعل نموده است. ⁽¹⁾

دکتر طه حسین برای دروغ بودن داستان عبدالله بن سباء قرینه دیگری نشان می دهد و می نویسد: به هر حال بلاذری در فتنه های دوران عثمان و علی (علیه السلام) از ابن سوداء و یارانش یاد نکرده است، [آن چه قابل تأمّل است این است که] طبری و یارانش و مورخانی که بعد از طبری از او نقل قول کرده اند، ابن سوداء و یارانش را [فقط] در جریان فتنه عثمان و سال اول حکومت علی (علیه السلام)به صحنه آورده و پس از آن، آن ها را فراموش کرده اند. محدثان و اهل جدلی که با طبری و کسانی که بعد از طبری با او همصدا هستند [نیز در دوران مذکور ابن سوداء را فراموش کرده اند] جز این که محدثان و اهل جدل جدا از طبری و یارانش در موضوع دیگری وارد شده اند [آن این است که] عقیده دارند ابن سوداء و پیروانش، علی (علیه السلام) را خدا می دانند و علی (علیه السلام) آن ها را با آتش سوزانده است لکن اگر در کتاب ها ی تاریخ جستجو کنی در این باره چیزی پیدا نمی کنی.

ما نمی دانیم در چه سالی از سال های خلافت کوتاهی که علی علیه السلام بر عهده داشته فتنه ی این غالیان صورت پذیرفته است، سوزاندن گروهی از مردم با آتش در دوره ی کوتاه اول اسلام، در میان جمعی از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان صالح چیزی نیست که مورخان

از آن غافل بمانند، [این که] از آن یاد نکنند یا زمان اتفاق آن را ندانند [دلیلی ندارد] جز این که آن را کاملاًجدّی نگرفته اند و تمام آن چه مورخان روایت کرده اند، آن چیزی است که بلاذری در حدیث کوتاهی [به این عبارت] ذکر کرده است: برای علی (علیه السلام) ثابت شد که در کوفه گروهی مرتد شده اند، آن ها را کشت و حکم اسلام هم درباره ی کسانی که مرتد شوند معلوم و چنین است که: باید به او (مرتد) پیشنهاد و توبه شود، اگر توبه کرد خونش حفظ می شود و اگر توبه نکرد کشته می شود. بنابراین هنگامی که علی (علیه السلام) کسانی را که مرتد شدند و توبه نکردند بکشد - در صورتی که خبرش صحیح باشد - کاری غیر عادی نیست، [این در حالی ست که] بلاذری نام کسی را نبرده و وقت این اتفاق را نیز تعیین نکرده تنها بصورت مطلق، اطلاقی که از عدم اطمینان حکایت دارد روایت کرده است در این حال بحث ابن سوداء و پیروانش را تمام می کنیم، خواه داستان آن ها و هم خالص باشد یا کار بی اهمیتی باشد که به خاطر مکر و حیله در کار شیعه به کار گرفته شده باشد. ⁽¹⁾

در این قسمت دکتر طه حسین دلایل نادرستی داستان غلو عبدالله بن سباء و پیروانش را بیان کرد اکنون ضمن اظهار قدردانی از دقت نظر این دانشمند گرانقدر، پس از نقل دو نمونه از آن چه در کتاب ها ی ملل و نحل آمده دلایل نادرستی این داستان از زبان علامه عسگری بیان می شود صاحب كتاب «الفرق بين الفرق» می نویسد:

سبئیه: پیروان عبدالله بن سبایند، کسی که درباره ی امام علی (علیه السلام) غلو کرد و عقیده داشت که او پیامبر است، و دوباره غلو کرد تا این که عقیده داشت او خداست و گروهی از غالیان کوفه را به این عقیده فرا خواند خبرشان به علی (علیه السلام) رسید، و دستور داد گروهی از آن ها را در دو چاله ی آتش بسوزانند. ⁽²⁾

و نیز همو می نویسد:

محقّقان اهل سنّت گفته اند: ابن سوداء، قطعاً هوادار دین یهود بوده است و می خواسته با تعبیرات خود درباره ی علی علیه السلام و اولادش (علیهم السلام) دین مسلمانان را تباه سازد تا جایی که همان اعتقادی را درباره ی او داشته باشند که نصاری درباره عیسی (علیه السلام) داشتند. ⁽³⁾

صاحب كتاب «الملل و النحل» می نویسد:

سبئیه پیروان عبدالله بن سباء می باشند ، همان کسی که به علی (علیه السلام) گفت «تو تویی یعنی تو خدایی»، پس علی (علیه السلام) او را به مدائن تبعید کرد [راویان] عقیده دارند که او یهودی بود و سپس مسلمان شد و [می گفت] علی (علیه السلام) همان مقامی را دارد که یوشع بن نون

وصی موسی (علیه السلام) داشت او اولین کسی بود که به امامت علی (علیه السلام) تصریح کرد و انواع غالیان از او منشعب شدند؛ ⁽¹⁾

همان طور که دکتر طه حسین گفت: موضوع غلو عبدالله بن سباء و پیروان او در کتاب های تاریخ صدر اسلام وجود نداشته لكن متأسفانه برخی کتاب های تاریخ معاصر این داستان را از کتاب های «ملل و نحل» نقل کرده و نمونه اش در ابتدای این مقاله از دکتر حسن ابراهیم نشان داده شد.

علامه سید مرتضی عسگری در مورد داستان غلو عبدالله بن سباء و پیروانش بحث ارزنده و جالبی مطرح می فرماید که با دقت در آن مشخص می شود این داستان به هیچ وجه قابل پذیرش نیست، ایشان پس از بحث های مفصلی که در همه ی ابعاد این داستان بیان می کند می نویسد:

قطع نظر از همه ی این خرده گیری ها باز جای این اشکال باقی می ماند که انسانی که زیر بار بندگی و عبودیت فرد دیگری می رود و در مقابل فردی خود را کوچک می کند هدفش از عبودیت و بندگی و خضوع و خشوع یا جهات مادی و دنیوی است که در این صورت، دیگر نمی تواند در این عقیده و گفتارش آن قدر پافشاری کند و اصرار ورزد تا جان خود را از دست بدهد زیرا پس از مرگ رسیدن به هدف های مادی و دنیوی مفهومی ندارد. با این حال، آیا چگونه قابل تصور است که چنین شخصی به هیچ وجه حاضر نباشد از گفتارش دست بردارد تا جایی که با آتش سوزانده شود و تمام جهات مادی را از دست بدهد؟

حالت دیگر این است که از روی ایمان و عقیده به زیر بار این عبودیت و بندگی رفته است در این صورت باز چطور می توان باور نمود که انسانی چون به معبودش می گوید تو پروردگار من هستی و مرا خلق کردهای و تو روزی مرا می رسانی و معبودش تمام گفته های او را تکذیب می کند و از عقیده او تبری می جوید، بازهم، این شخص از ایمان و عقیده ی خودش درباره ی معبودش دست بر نمی دارد؟

... آری گاهی ممکن است یک عده به الوهیت یک فرد معتقد گردند که او به این نسبت راضی نباشد و خود او منکر این مقام باشد، لکن این نوع عقیده درباره یک فرد، پس از دوران زندگی و بعد از مرگ وی امکان پذیر است، نه دوران حیات و زندگیش. چنان که درباره ی عیسی بن مریم (علیها السلام) و درباره ی خود علی بن ابیطالب (علیه السلام) پس از دوران حیاتشان چنین عقیده ای بوجود آمده است. ⁽²⁾

خلاصه مطالب

پی نوشت ها

1- تاريخ الاسلام، ج1، ص 358.

2- همان، ص 360

3- همان، 395

4- پناهگاه توحید، صفحات 130 تا 132

5- فجر الاسلام، ص 110

6- تاريخ الاسلام، ج 1، ص 359

7- ابوذر غفاری و آرائه في السياسة والاقتصاد، ص 324

8- اضواء على السنة المحمدية، ص 178.

9- بر گرفته از مقدمه کتاب «آن روزها».

10- قصص، 28، 85

11- الفتنة الكبری، ج 1، ص 131 و 132.

12- الفتنة الكبرى / 134 و 135

13- تاریخ دمشق، ج 66، ص 176؛ حلیة الاولیاء، ج 1، ص 152 352، ابوذر الغفاري و آرائه في السياسه و الاقتصاد، مقدمه.

14- سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 46؛ تاریخ دمشق، ج 66، ص 175

15- سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 55؛ حلية الاولیاء، ج 1، ص 156.

16- حلية الاولیاء، ج 1، ص 156؛ تاریخ دمشق، ج 66، ص 176.

17- حلية الأولياء، ج 1، ص 156؛ تاریخ دمشق، ج 66، ص 176.

18- سير اعلام النبلاء، ج 2، ص 47.

19- تاریخ دمشق، ج 66، ص190.

20- سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 60؛ استیعاب، ج 1، ص 255، حرف ج؛ الاصابه، ج 4، ص 64، حرف الف.

21- سير اعلام النبلاء، ج 2، ص 46 و 64 تاریخ دمشق، ج 66، ص194.

22- تاریخ دمشق، ج 66، ص 176؛ حلیة الاولیاء، ج 1، ص 156 با اختلاف عبارت.

23- تاریخ دمشق، ج 66، ص192.

24- الاصابه، ج 4، ص 64، حلیة الاولیاء، ج 1، ص 162؛ تاریخ دمشق، ج 66، ص 202؛ سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 72.

25- حلية الاولياء، ج 1، ص160.

26- تاریخ دمشق، ج 66، ص176.

27- همان.

28- حلية الاولياء، ج 1، ص156.

29- سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص62.

30- التوبه 9، 34

31- الحشر، 59، 9

32- الدهر، 76، 8

33- المعارج، 70، 24و25

34- تاریخ دمشق، ج 66، ص197 و با عباراتی متفاوت حلية الاولياء، ج 1، ص 160؛ سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 66؛ روح المعانی، ج 10، ص 87؛ مسند احمد، حدیث 455.

35- الاعلام، ج6، 85.

36- اضواء على السنة المحمدیه زیر نویس صفحه 148 با استناد حدیث مذکور به جلد دوم جامع الصغير سيوطی.

37- اضواء على السنة المحمديه، ص 145

38- حلية الاولیا، ج6، ص45

39- همان، ص 32.

40- همان، 5، 365، با اختلاف عبارات، ج 6، ص 44.

41- همان، ص 368.

42- همان، ص 371.

43- همان، ص 390

44- همان، ج 6، ص 25.

45- همان، ص 24

46- الفتة الكبرى، ص 135 تا 137

47- الفتنة الكبرى، ج 2، ص 42 و 43.

48- یکصد و پنجاه صحابه ساختگی، ج 1، ص 129 تا 263

49- همان، ج 1، ص 247.

50- الفتنة الكبرى، ج 2، ص 90 و 91.

51- عبدالله بن سباء، ج 3، ص 196 تا 199 به اختصار.

52- همان، ص 201

53- همان، ص 124

54- همان، ص 131.

55- همان، ص 176.

56- الفتنة الكبرى، ج 2، ص92.

57- عبدالله بن سباء، ج 2، ص 17.

58- الفتنة الكبرى، ج 2، ص 93.

59- الفرق بين الفرق، ص 233

60- همان، ص 235

61- الملل النحل، ج 1، ص 174.

62- عبدالله بن سلام، ج 3، ص49.

منابع و مآخذ

ابن عربی و مقوله تقیه

اشاره

مرحوم استاد عباس سعیدی

درآمد

استاد مرحوم سعیدی در این شماره نیز موضع ابن عربی را در مسائل مختلف اعتقادی پیگیری نموده و مشخص نموده است که او مذهبش سنی و مرامش صوفی است و اهل تقیّه هم نبوده و شواهد زیادی است که آن چه گفته است در واقع بیانگر اعتقاد اوست و توجیه کلمات سخیف او درباره عشق به زنان و دیگر مطالب و لباس عرفان دادن به آن ها ادّعایی بیش نیست که مریدان او آن را برای دفاع از ابن عربی ساخته اند مضاف بر این که مذهب صوفیه با عشق صبيان و ظرفا بسیار عجین است.

کلیدواژه ها؛

تقيّه، ابن عربی، فیض کاشانی، فلسفه، عرفان

مقدّمه

قبل از ورود به بحث اصلی بیان تذکراتی در مورد اصل تقیه ضروری است. مطابق آیات و روایات تقیه گاه واجب و گاه حرام است و بدون تردید تقیه در موردی که واجب است دارای اجر بسیار است.

عن أبي عبدالله علیه السلام في قول الله عزّوجل أُوْلَيْكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا ⁽¹⁾(قال: بما صَبَرُوا عَلَى التَّقيه وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ.... قالَ الحَسَنةِ التَّقية و السيئة الأذاعة.

از امام صادق علیه السلام در تفسیر قول خدای عزوجل.... آنان که دوبار مزد گیرند برای صبری که نمودند: (فرمود برای صبر که تقیه نمودند) و دفع کردند به خوش کرداری بد کرداری را فرمود: خوش کرداری تقیه است و بد کرداری فاش نمودن.

تقیه از اموری است که رعایت آن گاهی واجب و گاهی حرام و گاهی جایز است. امام صادق علیه السلام فرمود:

إِنَّ تَارِکَ اَلتَّقِیَّهِ کَتَارِکِ اَلصَّلاَهِ لَکُنْتُ صَادِقاً ⁽²⁾ اگر بگویم ترک کننده تقیه نظیر ترک کننده نماز است راست گفته ام.

بنابراین تردیدی نیست که رعایت تقیه گاهی واجب است. حزقیل مؤمن آل فرعون تقیه کرد. اصحاب كهف تقیه کردند. گاهی تقیه جایز نیست و معنی ندارد. امام باقر علیه السلام فرمود:

تقیه برای این مقرّر شده که خون و جان توسط آن حفظ و نگهداری شود و اگر تقیه بخون ریزی کشد دیگر تقیه ای نیست. ⁽³⁾

و در حدیث زیبای دیگری امام صادق علیه السلام فرمود:

سپر خداست میان او و ميان خلق او. ⁽⁴⁾

اگر خطری نباشد تقیه معنی ندارد سپر برای حفاظت از تیر و شمشیر و سلاح دشمن است. بنابراین وقتی تیر و شمشیری نبود سپر برای چیست؟ گاهی تقیه اولی از عدم تقیه است مانند ماجرای عمّار یاسر که مضمون و خلاصه آن چنین است:

كفّار قريش عمّار و پدر و مادرش یاسر و سمیه را وادار کردند از دین برگردند و کلماتی بر زبان آورند یاسر و سمیه نپذیرفتند و زیر شکنجه شهید شدند ولی عمّار على رغم عقیده قبلی خود کلماتی بر زبان آورد و رهایی یافت. به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفتند عمّار کافر شد فرمود: خیر، هرگز، عمّار سراپا ایمان است و ایمان با گوشت و خون او آمیخته شده است. عمّار گریان نزد:رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد. آن حضرت اشک از دیدگان او پاک نمود و فرمود... اگر دوباره هم تو را گرفتار کردند برای آن ها بگو هر چه گفتی.

لازم به توضیح است که حضرت، عمل هر سه نفر را تأیید و برای یاسر و سمیه طلب رحمت الهی فرمودند ولی عمل عمّار را ترجیح دادند. عمار بعد از فداکاری های زیاد در راه اسلام سرانجام در جنگ صفین در رکاب حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام توسط لشگر طاغی و یاغی معاویه به شهادت رسید. در مورد جواز عمل عمّار آیه قرآن نازل گردید:

... إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌ بِالْإِيمَن... ⁽¹⁾ ... مگر کسی که تحت فشار قرار گرفته در حالی که قلب او مطمئن به ایمان است....

گاهی تقیه جایز نیست مانند قیام امام حسین علیه السلام که چون اسلام در خطر اساسی بود و در واقع کوشش های تمام انبیا و اوصیا علیهم السلام در خطر بود آن حضرت قیام کرد و تن به شهادت خود و یاران با وفایش داد داد و....

میثم تمّار - حجربن عدی - کمیل - سعید بن جبیر تقیه نکردند. ابن سکیت تقیه نکرد. ⁽²⁾در هر صورت تشخیص تکلیف در مورد تقیه نیاز به اطلاعات وسیع فقهی، شرایط سیاسی و اجتماعی، شناخت دشمن، اهمیت موضوع آگاهی به توابع ترک یا فعل تقیه و... گاه تشخیص تکلیف ساده و بدیهی است و گاه بسیار مشکل ولی به این اصل مطمئن هستیم که:

وَالَّذِينَ جَهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ⁽³⁾ و آن ها که در راه ما (با خلوص نیّت) جهاد کنند، قطعاً به راه های خود هدایتشان خواهیم. بنابراین با قدری تلاش علمی و توسّل و توکّل بدون تردید وظیفه آشکار می شود و

سخنی چند با مدافعان و ارادتمندان ابن عربی در مورد دعاوی تقیه و تحریف

در آغاز متذکر می شویم که سخن ما با آن خوانندگان محترمی است که ملاک و میزان آن ها حق و باطل است نه شهرت افراد و تجلیل برخی از اعاظم که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

إِنَّ دِينَ اللَّهِ لَا يُعْرَفُ بِالرِّجَالِ بَلْ بِآيَةِ الْحَقِّ وَ اعْرِفِ الْحَقَّ تَعْرِفْ أَهْلَهُ ⁽¹⁾ مضمون بیان شریف حضرت علیه السلام چنین است:

همانا دین خدا با افراد نامدار و مشهور شناخته نمی شود بلکه (این شناخت) با نشانه حق (صورت می گیرد) حق را بشناس تا اهل آن را بشناسی.

برای توضیح بیشتر دو مثال بیان می گردد:

1- در هر مثلث قائم الزاویه (در هندسه مسطحه) ضلع مقابل به زاویه 30 درجه نصف وتر است این یک امر قطعی و مسلّم و حق است حال اگر دانش آموز دوره راهنمایی چنین گفت کلام او را می پذیریم ولی اگر (فرض محال، محال نیست) احیاناً برنده جایزه نوبل ریاضی گفت در هر مثلث قائم الزاویه (در هندسه مسطحه) ضلع مقابل به زاویه 30 درجه برابر رادیکال سه / دوم است کلام او را قبول نمی کنیم. در اینجا ملاک ما گفتار صحیح و حق است و هرگز نباید کسی بگوید شما کلام یک دانش آموز راهنمایی را بر کلام برنده جایزه نوبل ریاضی ترجیح دادید ما کلام آن دانش آموز راهنمایی را قبول می کنیم چون حق و صحیح است و کلام آن برنده جایزه نوبل ریاضی را نمی پذیریم چون صحیح نیست.

2- پیشوایی و امامت و خلافت بلا فصل حضرت رسول صلی الله علیه و آله متعلق به حضرت امیر المؤمنین علیه السلام و سپس یازده فرزند از نسل آن حضرت یعنی ائمه معصومین بوده و اکنون آن امام معصوم، ولى الله الأعظم حضرت مهدی روحی له الفداء می باشد. این گفتار قطعاً و مسلماً و حتماً صحیح و حق است. هر که چنین اعتقادی داشت حق و صحیح و بر صراط مستقیم است اعتقادی نداشت قطعاً بر باطل است حال اگر یک روستایی معمولی چنین و هر که چنین اعتقادی داشت اعتقاد او صحیح و حق است ولی اگر، غزالی، ابن عربی و مولوی و هزاران نفر امثال آن ها و میلیون ها برابر معروف تر و مشهورتر از آنان چنین اعتقادی نداشتند بر باطل

هستند و ذرّه ای در این سخن، شک و تردید نیست. ⁽¹⁾

در مورد امام عصر روحی فداه نیز بر سبیل طعنه ضمن ایراد اتهام به روافض (شیعیان) و کلمات ناروای دیگر گوید:

و العجب أن الروافض زادوا على هذا فقالوا لا يجوز الأمر بالمعروف مالم يخرج الامام المعصوم و هو الامام الحق عندهم و هؤلاء أخسّ رتبة من أن يكاعوا.... [احیاء علوم الدین، ج 342/2].

3- مولوی نیز در کتاب مشهور خود مثنوی گوید:

چون محمد یافت آن ملک و نعیم *** قرص مه را کرد او در دم دو نیم

چون ابابکر آیت توفیق شد *** با چنان شه صاحب و صدیق شد

چون عمر شیدای آن معشوق شد *** حتى باطل را چو دل فاروغ شد

چون که عثمان آن عیان را عین گشت *** نور فائض بود و ذوالنورین گشت

چون ز رویش مرتضی شد درفشان *** گشت او شیر خدا در مرج جان

....... [ مثنوی دفتر دوم/93 طبع کلاله خاور]

وی بعد از یاد امام حسن و امام حسین علیهما السلام بجای سایر ائمه علیهم السلام از جنید و با یزید و معروف کرخی، پور ادهم و شقیق و فضیل و.... سخن می گوید. در مورد امام عصر خود نیز می گوید:

پس امام حی قائم آن ولی است *** خواه نسل عمر خواه از علی است

[مثنوی دفتر دوم / 91 طبع کلاله خاور]

4- ابن عربی نیز در موارد عدیده همین اظهارات ناروا و نادرست را بیان کرده است. برای مثال، در باب مقرّب ترین رجال الهی بعد از:رسول خدا صلی الله علیه و آله از ديدگاه وی مراجعه کنید به بحث الاقطاب که وی بعد از آن حضرت از ابوبکر، عمر، عثمان سپس از حضرت علی و امام حسن علیهما السلام یاد می کند و سپس از معاوية بن يزيد، عمر بن عبدالعزیز و از همه نارواتر از متوکل عباسی که در عداوت و دشمنی با اهل بیت علیهم السلام مشهور است و.... [ فتوحات مكية، ج 11، 274 و 275، 13جلدی]. درباره امام عصر علیه السلام هم هم مدعی است که از خداوند نخواست که آن حضرت را بشناسد و..... [ فتوحات، ج 3، 331، چهار جلدي، دار احياء تراث العربی]. در جای دیگر ابن عربی، عبد القادر را ج امام عصر قلمداد می کند که مرحوم فیض رحمه الله علیه شدیداً وی را به علت این اظهارات، نکوهش کرده است [بشارة الشيعه / 150 - 152]

نقدی بر ادعای تقیّه ابن عربی

اشاره

در شماره های پیشین مجله مکتب وحی از اساتید و مربیان برجسته ابن عربی و مهم ترین منابع و متون حدیثی و درسی آنان ذکر شد و دیدیم که چه معمارانی در ساختن بنای شخصیتی ابن عربی اساسی ترین نقش را داشته اند تمامی این اساتید و مربیان از علماء عامه و منابع و متون حدیثی و درسی نیز از عامه بوده است. برخی دیگر از اساتید و مشایخ که از آن ها ضمن بحث و تبادل نظر استفاده کرده است، عبارتند از: ابوالعباس عرینی، ابو عمران موسی بن عمران میرتلی، ابوالحجاج يوسف شبربلی، ابو یعقوب يوسف بن يخلف الكومی، ابو عمران سدرانی، ابویحیی صنهاجی ضریر، صالح عدوی، ابو عبد الله محمد خیاط، ابو العباس احمد اشبیلینی، ابو عبدالله بن مجاهد، ابو احمد سلاوی، عبد الله بن استاد مووری و شیخ ابومدین و.... ⁽¹⁾برای مثال مشاهده شد که در فتوحات جلد نهم ⁽²⁾بیش از یکصد و بیست مرتبه از محدّثین و بزرگان عامه (غیر شیعه) و صوفیان معروف یاد کرده بدون آن که حتی یک مرتبه از ائمّه معصومین علیهم السلام یا از محدّثین بزرگ شیعه ذکری به میان آورده باشد. ⁽³⁾کلیه این اساتید که نام آن ها نیز یاد شده و رجال حدیثی و نیز آن ها که با عظمت و ستایش دارای مقامات عرفانی تحت عناوینی مانند: أوتاد، أبدال، محدثين، حواريون، أمناء،.... از آن ها یاد نموده بعضی دشمن شیعه و گاهی مانند "رجبیون" معاند سرسخت شیعه بوده اند. ⁽⁴⁾بخش دیگر که مربوط به فروع فقهی است فتاوا همانند مذاهب عامه است، ⁽⁵⁾نه مذهب شیعه. مدافعین و پیروان ابن عربی چنان چه با دقت و نظر عمیق به دو کتاب فتوحات و فصوص توجّه نمایند به خوبی در می یابند که نه تنها ابن عربی شیعه نبوده بلکه یک سنی معتدل هم نبوده و در مواردی عناد و خصومت خاصی با شیعه و حتی گاهی با مقدّسات شیعه داشته است.

برای مثال تجزیه و تحلیل دقيق حديث حجة الوداع مورد ادعای وی بخوبی این معنی را می رساند. از این رو محدث بزرگ شیعه صاحب مستدرک الوسائل (میرزا حسین نوری 1254- 1320) گوید: در میان علماء عامه و نواصب ناصبی تر از او (ابن عربی) دیده نشده است. ⁽¹⁾

شبهه اول

اشاره

برخی می گویند وی اهل اندلس بوده و چون این منطقه در زمان بنی امیه فتح شد و عناد بنی امیه با اهل بیت علیهم السلام روشن است فرهنگ اموی و ضد شیعه در آن جا حاکم بوده لذا محيى الدين هم نسبت به مردم عصر خود و هم نسبت به سلاطین و حکمرانان و امراء زمان خود شدیدا در تقیه بوده است.

پاسخ

ضمن پاسخ تفصیلی به این شبهه، برخی دیگر از ویژگی های شخصیتی ابن عربی در اثناء بیان می گردد. آن گروه از خوانندگان محترم که خواستار آگاهی و تحقیق عمیق درباره پاسخ این شبهات می،باشند ناگزیر باید صبر و حوصله و دقت لازم را برای کشف حقایق داشته باشند و اینک پاسخ تفصیلی: هر چند زادگاه ابن عربی در اندلس بوده ولی او اکثر عمر مفید خود را در مناطق و شهرهای خارج از اندلس سپری کرده است مسافرت های فراوان و اقامت های کوتاه، طولانی و گاهی مکرّر وی در شهرهایی نظیر مناطق تونس، قاهره، اسکندریه - مدينه – مكه - طائف - بغداد -حرا - دنیر (در دیار بکر ترکیه امروز) قونیه - قیصریه - قرطبه مورور - اشبيليه- غرناطه - مراکش - مدطيه - سیواس - حلب - موصل - دمشق به تفصیل گزارش شده است. ⁽²⁾همان طور گفته شد گاهی در بعضی از این مناطق، مدت ها اقامت داشته است حضور وی در سال های 599 ،598، 604 ،600 و 611 در مکه گزارش شده است. ⁽³⁾در سال 599 در شهر مکه تصنیف نسخه اول فتوحات را آغاز کرد. ماجرای ملاقات مورد ادعای ابن عربی با احمد بن هارون الرشید سبتی در شهر مکه روی داده است. همچنین در شهر مکه به مصاحبت معاشرت عالم برجسته شیخ مکین الدین ابو شجاع زاهر بن رستم بن أبى الرجای اصفهانی پرداخت و یکی از صحاح سته ی عامه صحیح (سنن) ترمذی را نزد مکین الدین فرا گرفته از وی اجازه روایت دریافت نموده است.

مكين الدین را دختری بوده بنام نظام و ملقب به عين الشمس، ابن عربی در ستایش این دختر کلمات و تعابیری عجیب و ادیبان های بکار برده و در زیبایی های جسمانی و کمالات او بس داد سخن داده است. ابن عربی چنان مجذوب و شیفته و دلباخته این دختر گردید که اشعار و غزل های عاشقانه وی سرانجام به تألیف کتاب "ترجمان الاشواق" منجر گردید. در وصف این دختر توصیفاتی دارد که دور از شأن یک عالم مؤدب به آداب اسلامی است. ما در این جا به خاطر عفاف، تنها به ذکر دو بیت از اشعار وی که در وصف این دختر سروده است اکتفا می کنیم.

مرضى مِن مريضة الأجفان *** علّلاني بذكرها علّلاني

طالَ شوقى لطفلةٍ ذاتِ نَثْرٍ *** و نظامٍ و مِنْبَرٍ و بیانِ ⁽¹⁾

با عرض پوزش و اعتذار از قسمتی از اظهارات ابن عربی در این مورد بیان می گردد تا شناخت بیشتری از وی حاصل شود.

ابن عربی در وصف این دختر می گوید:

و برای این استاد (مکین الدین) که خداوند از وی خشنود باد دختری بود، لطیف پوست لاغر شکم، باریک اندام که نگاه را دربند می کرد محفل و محفلیان را زینت می بخشید و نگرنده را دچار حیرت می کرد نامش نظام بود و لقبش عين الشمس و البهاء (چشمه نور و زیبایی) او از زنان عابد و عالم و زاهد و معتکف و براستی پیشوای حرمین و پرورده بلد امین اعظم بود گوشه چشمش فریبا و اندامش نازک و زیبا بود، چون سخن بسیار می گفت، سخن را درمانده می کرد و چون کوتاه می گفت ناتوان... چون زبان به سخن می گشود قس بن ساعده ⁽²⁾از سخن باز می ماند و چون دست به بخشش می گشود معن بن زائده ⁽³⁾خود را پنهان می کرد و چون حق سخن را ادا می کرد سموأل ⁽⁴⁾گام هایش را کوتاه می کرد از پرواز باز می ماند و بر روی زمین می افتاد... او خورشید است میان عالمان و بوستان است میان ادیبان، حقه لؤلؤ سر بسته، واسطه گردن بند مروارید به رشته کشیده، فریده ی دهر و کریمه عصر خود است ... شهر مکه بوسیله او روشنایی یافته... سیمای فرشتگان دارد و همّت پادشاهان... در نظم این کتاب با زبانی مناسب و دلپذیر و عبارات غزل دلنشین وی را با نیکوترین زینت ها آرایش دادیم. زیرا او سؤال مأمول و عذرای بتول است. در این کتاب جزئی از خاطر اشتیاق را از آن ذخائر و اعلاق به نظم آوردیم و از آرزومندی نفس آرزومند پرده برداشتیم و به جهت اهتمام به امر قدیم و ایثار به مجلس کریم او را از علاقه خود آگاه کردیم... ⁽⁵⁾

با وجود چنین اظهارات و کلمات سبک و کاملاً به دور از شأن یک عالم اسلامی، برخی در دفاع از وی می گویند:

محیی الدین به کرّات و مرّات در "فتوحات" تصریح دارد بر آن که من از مراتب خواهش و طلب عبور کرده ام، در من تقاضا و طلبی وجود ندارد، هر چه بگویم و انجام دهم خواست خداوند است عز شأنه. بنابراین من در برابر عظمت حق نابود می باشم و از خود، بودی و وجودی و اراده و انتخابی ندارم، آن چه خداوند بخواهد همان خواست من است و دو گونه اراده و مشیت در میانه نیست. ⁽¹⁾

توضیح: مؤلف، کلمات فوق را در جهت دفاع از ابن عربی می گوید: آن جا که ابن عربی مدّعی است.

إِنّي لَم أَسأَلُ اللّهَ أَنْ يُعَرِّفُني إِمامَ زَماني، وَ لَو کُنتُ سَألتُهُ لَعَرَّفني و فیض کاشانی شدیداً ابن عربی را بجهت این اظهارات مورد انتقاد قرار می دهد.

مؤلف در برابر انتقاد مرحوم فیض و مولی اسمعیل خواجویی از ابن عربی می گوید:

این ایراد بر محیی الدین از این دو بزرگوار که خود اهل حکمت معقول بوده اند بسیار عجیب است.....

باید به مؤلف گفت دفاع وی از ابن عربی بسیار عجیب تر است....

اکنون ما در مقام بحث تفصیلی درباره ی این ادعای نادرست و ناروای ابن عربی نیستیم ولی به مدافعان ابن عربی گفته می شود:

آیا تعبیراتی نظیر پیشوای حرمین، خورشید میان عالمان و یا این که شهر مکه بوسیله او (دختر شیخ مکی الدین) روشنایی یافته، عذرای بتول و.... و نیز توصیفاتی که برای زیبایی ظاهری این دختر به عمل آورده با دعاوی وی نظیر:

در من تقاضا و طلبی وجود ندارد هر چه بگویم و انجام دهم خواست خداوند است عز شانه. بنابراین من در برابر عظمت حق نابود می باشم و از خود بودی و وجودی و اراده و انتخابی ندارم آن چه خداوند بخواهد همان خواست من است و دوگونه اراده و مشیت در میانه نیست.

ملاحظه می شود که ابن عربی در اینجا نیز تا مرز عصمت خود را ستوده.است. آیا اظهارات ابن عربی در فتوحات و فصوص و نیز آن چه وی در تعریف و تمجید این دختر گفته است همگی مورد تأیید خدا و معصومین علیهم السلام بوده و آن چه ابن عربی گفته و انجام داده خواست خداوند است؟

خدای متعال می فرماید:

يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا ⁽¹⁾ ای گروه مؤمنان تقوای الهی پیشه کنید و سخن حق بگویید.

آیا یک مسلمان عامی و بی سواد مقید به شریعت (در حد خود) که باید حیا و عفت را در سخنان خود رعایت کند بخود اجازه می دهد چنین سخنان و اشعار عاشقانه ای بگوید و بسراید؟ آیا برخی از توصیفات ابن عربی از این دختر نظیر:

...لطیف پوست، لاغر شکم، باریک اندام که نگاه را در بند می کرد.... و نگرنده را دچار حیرت می کرد ... گوشه چشمش فریبا و اندامش نازک و زیبا بود. ⁽²⁾

دلالت ندارد که ابن عربی بارها، نظاره گر پیکر و اندام این دختر بوده است ؟ اگر این دختر محرم وی نبوده که واویلا ؛ و اگر محرم بوده آیا غیرت ناموسی یک مسسلمان عامی به وی اجازه می داده که محرم و ناموس خود را برای دیگران چنین وصف کند؟ آیا تمام این کلمات و اشعار ابن عربی در توصیف این دختر، خواست خداوند بوده است؟! البته در دو اثر ابن عربی یعنی فتوحات و فصوص از این دعاوی سراپا نادرست فراوان است. نظیر ادعای نشر فصوص به امر رسول خدا صلی الله علیه و آله به دنبال رؤیت آن حضرت در خواب و یا دعاوی ملاقات های مکرر با حضرت خضر علیه السلام و حتی پوشیدن خرقه بدست آن حضرت و مضامین کتاب " ترجمان الاشواق " بخصوص در حلب بر علیه ابن عربی سر و صدا و غائله بر پا کرد که وی جهت خاموش کردن غائله دست به توجیهاتی زد که مراد من ظواهر کلمات نیست و در هر صورت ذخائر الاعلاق را در شرح "ترجمان الاشواق " نوشت. ⁽³⁾

صاحب كتاب محيى الدین عربی می گوید:

بعید است که منظور نظرش در حال سرودن این اشعار عاشقانه، معانی عرفانی مذکور باشد... ⁽⁴⁾

ابن عربی در سال 599 ه.ق ادعای ملاقات با ابن هارون الرشید سبتی در حین طواف را بیان می کند ⁽⁵⁾و در سال 601 ق به بغداد سفر می کند. ابن عربی در سال 603 ه ( 1206م ) از عراق خارج و برای دومین بار عازم مصر گردید.

برای ابن عربی در قاهره واقعه ای رخ می دهد که در همین کتاب آمده است. ⁽¹⁾و خلاصه آن، ظهور ناگهانی شخصی در یک شب تاریک در جمع صوفیان است وی خود را رسول حق معرفی می کند و کلماتی بر زبان می آورد که مفاهیم آن در مورد تأیید وحدت وجود است. البته ابن عربی از این مدّعی رسالت دلیل و برهانی طلب نمی کند زیرا کلمات او مورد خوشایند ابن عربی در مقوله وحدت وجود است. ابن عربی مدّتی در مصر توقف و به اظهار دعاوی و اعتقادات خود می پردازد که فقهای مصر شدیداً بر علیه وی موضع گیری نموده و او را تکفیر کنند در این جا نیز با کمک شخصی بنام شیخ ابوالحسن بجائی از دوستان وی و دست زدن به توجیهات و تأویل های عرفانی از زندان رهایی می یابد. ⁽²⁾

تذکّر مهم: بدون شک، مخالفت و خصومت شدید فقهاء مصر بر علیه ابن عربی تا حد تکفیر و درخواست از سلطان برای زندان و حتى قتل او توسط فقهاء شیعه نبوده و تکفیر او هم تنها بوسیله فقهای اهل تسنن مصر، صورت نگرفته است. بلکه برخی دیگر از علمای اهل تسنن وی را تکفیر نموده اند ابن عربی از جمله در فتوحات و فصوص به کرات اظهاراتی نموده و ادعاهایی بر زبان جاری ساخته که بلاتردید بر خلاف صريح آیات الهی است هیچ مسلمانی حتی اهل تسنن آن ها را نمی پذیرند برخی از این موارد، در همین کتاب آمده است دعاوی ابن عربی نظیر عصمت فرعون هنگام غرق شدن و خطای حضرت نوح علیه السلام در دعوت امّت خود و این که قوم نوح علیه السلام فغرقوا في بحار العلم بالله و یا این که عتاب حضرت موسی علیه السلام هارون علیه السلام جهت این بود که چرا هارون علیه السلام گوساله پرستی را منکر شمرد و... از این قبیل است. بنابراین مخالفت علمای اهل تسنن با او بدین جهت نیست که او شیعه است بلکه بخاطر دعاوی عجیبی است که با مبانی اعتقادی هم شیعه و هم سنی، مخالفت دارد. ابن عربی پس از چندی از قاهره به اسکندریه رفته و سپس بار دیگر به مکه عزیمت نمود. وی پس از مدتی از مکه رهسپار قونیه می گردد و سپس به حلب سفر کرده و در سال 611 برای بار سوم عازم مکه می گردد یکی دیگر از قضایای مهم و قابل توجه ابن عربی، واقعه رؤیت دختر زیبای رومی در بیرون شهر مکه بوده است. ⁽³⁾

ابن عربی بعد از چندی روانه سیواس و از آن جا عازم قونیه جهت دیدار کیکاوس سلطان آسیای صغیر می گردد. ⁽¹⁾پس از مدتی در سال 613 مجدداً به حلب سفر می کند و مورد احترام "الملک الظاهر" غیاث الدین فرزند صلاح الدین یوسف بن ایوب قرار می گیرد. ⁽²⁾

ابن عربی در دمشق و حکایتی دیگر

1- ابن عربی بعد از سیر و سیاحت های فراوان و دیدار با گروهی از بزرگان و علمای اهل سنت مناطق و بلاد مختلف و دوستی با مشاهیر و معاریف صوفیه و پدیدار آوردن آثاری بسیار متنوع در شاخه های گوناگون تصوف و اظهارات و دعاوی فراوان تحت عناوین کشف و شهود، در سال 620ه در سن 60 سالگی در دمشق رحل اقامت افکند وی در دمشق بیش از سایر نقاط مورد اعزاز و اعجاب همگان اعم از علماء قضات و سلاطین و حکام قرار داشته است آن گونه که بسیاری نقل کرده اند، احمد بن خلیل خوش قاضی القضاة شافعی در اطاعت وی بوده و به مانند بندگان خدمتش می کرده و هر روز پیش از این که شرافت محضرش را درک کند از طرف وی سه درهم صدقه می داده و این آیه از قرآن مجید می خوانده است كه يَا أَيُّهَا الَّذِينَ امَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَيكُمْ صَدَقَةً... ⁽³⁾همچنین زین الدین زواوی قاضی القضاة مالکی دست از قضا کشید تابع طریقت وی گشت... . ⁽⁴⁾و دختر خود را به حباله ی نکاحش در آورد... . ⁽⁵⁾شاید مورد نظر آقای عبده الشمالی نویسنده کتاب "دراسات في تاريخ الفلسفة الاسلامية" همین دختر باشد آن جا که با تخیّلات شاعرانه و عبارات ادیبانه می نویسد:

در شصت سالگی وی را عشق دختر دوشیزه نارپستان و آشوبگر دمشقی از خود بیخود کرد. ⁽⁶⁾یا در دمشق ماندگار شد به دوشیزه زیباروی هیجده سال های دل بست و با وی ازدواج کرد. ⁽⁷⁾

ارزیابی کلّی درباره ادّعای تقیه ابن عربی

از آن چه در چند صفحه اخیر در مورد ابن عربی مقوله تقیه و بخصوص سفرها و اقامت های وی در مناطق و نقاط مختلف اسلامی و قضایای دیگر بیان گردید چند نکته نتیجه می شود.

1- با توجّه به این که اکثر عمر ابن عربی بخصوص دوران نیمه دوم حیات و باروری علمی و تألیف دو کتاب فتوحات و فصوص وی در خارج اندلس بوده این ادعا که وی بعلت شرایط سیاسی اجتماعی و عناد طبقه حاکم اندلس با تشیع در تقیه بوده قطعا منتفی است. انشاء الله بزودی درباره ارتباط صمیمانه ابن عربی با سلاطین و حکام زمان خود و تجلیل عظیم و خلاف شرع و عقل وی از سلاطین سخن خواهیم گفت.

2- مخالفت و انتقادات شدید گروهی از علماء مخصوصاً در مصر و خصومت تا حد تکفیر و درخواست قتل او از سلطان زمان، با توجه به این که، مخالفین از فقهاء شیعه نبوده اند، ⁽¹⁾مؤید این است که وی از اظهار عقاید خود، هر چند با آراء و عقاید مردم عصر خود مغایرت داشته ابائی نداشته است و باید توجه کنیم که آن چه خشم و غضب فقهاء عامه نظیر مصر را برانگیخته، اظهارات و دعاوی ابن عربی در مغایرت و تضاد با اصول و مبانی اسلام بوده است. ⁽²⁾از بیانات و مضامین کتبی که بر علیه ابن عربی توسط علماء عامه نوشته شده و او را تکفیر کرده اند بیش از همه انتقاد به آراء و عقاید ابن عربی در اصل توحید مخصوصا اعتقاد افراطی وی به وحدت وجود بوده است.

چگونه ممکن است که ابن عربی با اظهارات و دعاوی خود بر علی علیه السلام مبانی اصولی اسلام و مخالفت با نصوص قرآن ⁽¹⁾تقیه نکند ولی با اظهاراتی چند در باب تشیع، تقیه نماید؟ بدون تردید اظهارات فراوانی از ابن عربی بر علیه تشیع که در فتوحات و فصوص آمده تا حدودی سپر محافظتی ابن عربی مخصوصاً در دمشق بوده است.

3- چرا ابن عربی در دمشق بیش از سایر نقاط مورد إعزاز و اکرام همگان اعم از سلاطین قضات و علما قرار داشته است؟ برای مثال احمد بن خلیل خوئی، قاضی القضات شافعی در اطاعت وی بوده و مانند بندگان خدمتش می کرده است؟ چرا زین الدین زواری قاضی القضات مالکی دست از امر قضاوت کشیده و تابع طریقت وی گردیده و دختر هیجده ساله خود را در شصت سالگی ابن عربی به حباله ی نکاحش در می آورد؟ ⁽²⁾چرا مناسب ترین و امن ترین محیط جهت تکمیل نسخه اول فتوحات و نگارش نسخه دوم فتوحات و نیز نگارش فصوص الحکم را ابن عربی در دمشق می یابد؟ چرا از حدود سال 620ه الی پایان عمر، (سال 638 ه) ابن عربی اقامت در دمشق را انتخاب کرد؟

این جهات و علل دیگر که جهت اجتناب از اطاله کلام از بیان آن ها صرف نظر می شود عمدتا بدان جهت بوده که مردم دمشق با فرهنگ اموی و ضدّ علوی تربیت شده و قرن ها با این تفکر منحط خو گرفته بودند و ابن عربی چنان فکر می کرد و می نوشت و سخن می گفت که خوش آیند به خصوص مردم دمشق بود این ها حقایقی است که از دید و نظر بسیاری از محقّقین پنهان مانده است. اگر ابن عربی تمایل به تشیع داشت هنگامی که به مناطقی از عراق و ترکیه (مانند موصل و بغداد و... یا دنیر دیاربکر ترکیه) سفر کرد به زیارت قبر مطهر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و سایر مضاجع شریف ائمه علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام در عراق مشرف می شد. نباید از نظر دور داشت که بسیاری از علماء عامه در تجلیل از ائمه اهل بیت علیهم السلام کتاب ها نوشته و بر زیارت مضاجع شریف آن بزرگواران اهتمام داشته اند. انشاءالله پیرامون این موضوعات سخن خواهیم گفت

سفر ابن عربی به طائف جهت زیارت قبر عبدالله بن عباس (پسر عموی پیامبر صلی الله علیه و آله متوفای 68ه) گزارش شده است ⁽¹⁾ولی از سفر وی به عتبات عالیات گزارشی دیده نشده است. آیا فاصله طائف از مکه کم تر از فاصله کاظمین تا بغداد بوده است یا ابن عباس مقام و منزلتى وراء ائمّه معصومین علیهم السلام داشته است؟ البته این موضع گیری ها دور از انتظار نیست. مراجعه به بحث از جمله الاقطاب در فتوحات مؤید این مطلب است که وی نه تنها ابوبکر و عمر و عثمان را بر حضرت علی علیه السلام ترجیح می داده است بلکه بعد از حضرت امیرالمؤمنين على علیه السلام و امام مجتبی علیه السلام مقرب ترین رجل الهی عصر را، معاوية بن یزید نام می برد نه حضرت سيد الشهداء و امام سجاد و امام باقر و امام صادق صلوات الله عليهم اجمعین بلکه بعد از معاویة بن یزید از عمر بن عبدالعزیز و سپس از متوکل عباسی نام می برد و یا در زمان امامت حضرت موسی بن جعفر علیه السلام از فرزند هارون الرشيد (السبتی) همچنین در زمان حضرت جواد علیه السلام از بایزید بسطامی به عنوان قطب (غوث) و مقرب ترین رجل الهی نام می برد.

خلاصه آن که ابن عربی در بحث " الاقطاب" ⁽²⁾بعنوان مقرب ترین رجال الهی در هر عصر بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله ابتدا از ابوبکر، عمر، عثمان و سپس از حضرت علی علیه السلام و امام مجتبی علیه السلام یاد می کند و دیگر از ائمّه معصومین علیهم السلام یادی نمی شود. وی از متوکل عباسی که ملعون ترین خلفای عباسی و قاتل امام هادی علیه السلام و تخریب کننده قبر مطهر امام حسین علیه السلام و از دشمنان سرسخت حضرت علی علیه السلام ⁽³⁾و حضرت زهرا علیها السلام است بعنوان مقرب ترین رجل الهى عصر خود نام می برد ولی از امام هادی علیه السلام یاد نمی کند چه چیز مانع بود که ابن عربی با این همه سیر و سفر به مناطق مختلف کشورها و بلاد مختلف سفری هم به نجف و کربلا و... می نمود و به زیارت قبر مطهر حضرت امیر المؤمنین و حضرت سیدالشهداء علیهما السلام و... مفتخر می گردید.

ابن عربی به خوبی می دانست که به گواهی مدارک اهل سنت حضرت علی علیه السلام در آیه مباهله، ⁽¹⁾به منزله نفس رسول الله صلی الله علیه و آله یاد شده است ⁽²⁾و از شأن نزول آیاتی مانند آیه غدیر، آیه ولایت، آیه اکمال دین و اتمام نعمت، آیه آخر سوره الرعد و..... در شأن آن حضرت واقف بوده است. وی بخوبی آگاهی داشته که این دو امام معصوم، داخل آیه تطهیر ⁽³⁾و آیه مباهله می باشند و خدای عزّوجل طبق آیه:

قُل لَّا أَسْتَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى. ⁽⁴⁾ اجر رسالت را مودت به این ذوات مقدسه قرار داده است. چه مانع آن بود که ابن عربی ضمن سفر به این بلاد مقدّس، ضمن زیارت مضاجع شریف اهل البیت با تنی چند از علماء شیعه هم ملاقات می کرد در حالات ابن عربی از ملاقات و دیدار وی با علماء و بزرگان اهل سنت و مشاهیر و نامداران تصوف فراوان یاد شده ⁽⁵⁾ولی از ملاقات ابن عربی با عالمان و دانشمندان شیعه گزارشی نشده است.

برخی از علمای معروف شیعه معاصر ابن عربی

1- محقق حلی نجم الدین جعفر بن حسن حلی محقق اول (متوفای 676 ه.) عالم ربانی و فقیه معروف صاحب شرایع الاسلام.

2- ابن میثم بحرانی (متوفای 679ه) عالم و فقیه و ادیب معروف صاحب شرح نهج البلاغه ابن میثم و قواعد المرام.

3- رضی الدین علی علیه السلام بن موسی بن جعفر بن طاوس که از اجله علمای شیعه و صاحب کرامت بوده است. (وفات او در بغداد سال 664ه اتفاق افتاد) این دانشمند معروف در حدود چهل اثر دارد که از جمله مهج الدعوات و كتاب اللهوف علی علیه السلام قتلی الطفوف درباره وقایع کربلا می باشد.

4- سید احمد بن موسی بن جعفر جمال الدین فقیه معروف است او را فقیه اهل البیت می گفتند (وفات سال 673ه) از این دانشمند بیش از هشتاد اثر بجا مانده که از جمله بشرى المحقّقین در فقه می باشد.

5- عمادالدین حسن بن علی علیه السلام بن محمد بن علی علیه السلام بن حسن طبری معروف به عماد الدین طبری که تألیفاتی دارد از جمله (الکامل الیهانى فى السقيفه) که ظاهراً دو جلد است و در سال 675 ه از تألیف آن فراغت یافته است. از روش ها و سنت های زشتی که در عصر او از عناد و عداوت اهل سنت و نواصب بر اهل بیت علیهم السلام و شیعیان می دیده بسی رنج می برده و در گسترش تشیع رنج ها متحمل گردیده است.

6- خواجه نصیرالدین طوسی (597ه - 672ه) که در عظمت مقام علمی در کلیه فنون و علوم و رشته های گوناگون از تعریف بی نیاز است.

8 و 7- سید ابو المكارم ابن زهره، اهل حلب (متوفی 585) و ابن ادریس حلی (متوفی 598) آن چه بیان گردید نام برخی از علماء نامدار شیعه بود که معاصر ابن عربی بوده اند. موجب تأسف است که وی با وجود سفر به مناطقی نظیر حلب - قونیه - بغداد - دمشق و..... و اقامت در این شهرها، از مسافرت به مناطق و شهرهایی که علمای شیعه در آن ها حضور روشن داشته اند اجتناب می کرده است. وی " الرسالة القشرية " ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن (در گذشته 465 ق /1072م) در اصول تصوف را نزد محمد بکری و همچین نزد عبدالوهاب بن علی علیه السلام بن سکینه (در گذشته 607 ق /1210م) شیخ الشیوخ بغداد خوانده که مورد دوم در شهر بغداد صورت گرفته است آیا ممکن است فردی مانند ابن عربی مدت ها در بغداد توقف کند و از مضاجع شریف کاظمین، کربلا، سامرا و بخصوص نجف مطلع نباشد؟ کسانی که مقوله تقیه را دستاویزی جهت تبرئه ابن عربی در برخی اظهاراتش عنوان می کنند باید تحقیق کنند به چه علّت.

1- وی از معارف و آموزه های ائمه معصومین علیهم السلام و روایات و احادیث آن بزرگواران اجتناب می کرده است؟

2- وی از تلمذ و ملاقات با دانشمندان و علمای شیعه پرهیز می نموده است؟ ⁽¹⁾

همان طور که از مراجعه و بهره مندی از کتب بزرگان و محدثین شیعه اباء داشته است. ⁽²⁾

3- چرا طولانی ترین و مهمترین دوران حیات علمی خود را (620 ق - 638 ق) در دمشق انتخاب می کند؟ شهری که فرهنگ اموی و ضد علوی حاکم است و طبق اظهار نظر محقّقین ابن عربی در این شهر از کلیه نقاط دیگر بیشتر مورد إعزاز وإكرام و احترام، حاکمان - امراء و قضات و مردم قرار داشته است. ⁽¹⁾و همان طور که ذکر آن گذشت زین الدین زواوی قاضی القضات مالکی دست از قضاء کشیده تابع طریقت وی گشته به خدمت وی در آمده و دختر هیجده ساله خود را به حباله ی نکاحش (در شصت سالگی ابن عربی) در آورده است، ⁽²⁾همان طور که احمد بن خلیل خوش قاضی القضات شافعی در اطاعت وی بوده و مانند بندگان خدمتش می کرده است. ⁽³⁾روی سخن ما در این جا با برخی از شیعیان است که بدون تحقیق کافی سخن می گویند ⁽⁴⁾قرآن در مورد آن ها که به جهت محدودیت های منطقه ای و حاکمیت نااهلان قادر به انجام وظایف شرعی و مذهبی خود نیستند، می فرماید:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفهُمُ الْمَلئکَهُ ظَالِمِی أَنفُسِهِمْ قَالُواْ فِیمَ کُنتُمْ قَالُواْ کُنَّا مُستَضْعَفِینَ فِی الأَرْضِ قَالُواْ أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ وسِعَهً فَتُهَاجِرُواْ فِیهَا فَأُوْلئِکَ مَأْوَیهُمْ جَهَنَّمُ وَ سَآءَتْ مَصِیراً ⁽⁵⁾ کسانی که فرشتگان (قبض روح)، روح آن ها را گرفتند در حالی که به خویشتن ظلم کرده بودند. به آن ها گفتند: شما در چه حالی بودید؟ گفتند ما در سرزمین خود تحت فشار (حاکمان و سلاطین جور) و مستضعف بودیم آن ها (فرشتگان) گفتند: گفتند مگر سرزمین خدا پهناور نبود که مهاجرت کنید؟ آن ها (عذری نداشتند) جایگاه آن ها دوزخ است و سرانجام بدی دارند. اگر ابن عربی شیعه بود و در محیط زندگی او خوف و وحشت ابراز تشیع بود، چرا به منطقه ای که چنین هراس و اضطرابی نبود هجرت نکرد؟ ⁽⁶⁾بلکه در محیطی تا پایان عمر رحل اقامت افکند

که نقطه مقابل تشیع بود و شواهد فراوان تاریخی دلالت دارد که ابن عربی در دمشق در آسایش و ناز و نعمت و عیش کامل، روزگار سپری می کرد و بدون کوچک ترین دغدغه مورد احترام و اکرام کامل حاکمان و قضات و مردم آن جا قرار داشته است. آیا ابن عربی محیط دمشق را با وجود چنان جو حاکمی که در عین وحشت و خوف برگزید تا فرهنگ تشیع را ترویج نماید؟ وی بر علیه شیعه مواضعی سخت تر از حتی بخاری و مسلم اتخاذ نموده است. برای کسی که با دقّت و توجه کامل به تمامی مطالب این مقالات بنگرد این حقیقت بخوبی روشن خواهد شد. برای مثال بخاری در صحیح خود می گوید رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

فَاطِمَةَ سَيِّدَةَ نِسَاءِ أهْلِ الْجَنَّةِ. ⁽¹⁾ فاطمه سرور بانوان اهل بهشت است.

ولی ابن عربی نه تنها از سروری و برتری آن حضرت از کلیه بانوان عالم سخن نگفته است بلکه رضایت نداده که حضرت فاطمه علیها السلام یکی از چهار زن بزرگ عالم باشد همچنین مقام و منزلت حضرت خدیجه علیها السلام که مادر آن بزرگوار بوده و یکی از چهار بانوی بزرگ عالم را نیز ندیده گرفته زیرا اول بانویی که در آن سخت ترین شرایط به رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان آورد و حدود بیست و پنج سال یار و مونس و غمخوار آن حضرت بود و تمام ثروت خود را با افتخار در راه اسلام بذل نمود و آن محنت های بسیار دشوار را در شعب ابیطالب علیه السلام با آغوش باز تحمل نمود و رسول خدا صلی الله علیه و آله این همه محبت ها و فداکاری های حضرت خدیجه علیها السلام را پاس می داشت و تا آن حضرت حیات داشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله همسر دیگری نگرفت و شواهدی در دست است که اگر حضرت خدیجه علیها السلام رحلت نمی فرمود و حیات داشت پیامبر صلی الله علیه و آله تا آخر عمر همسر دیگری نمی گرفت آن بزرگ بانویی که طبق روایت اهل سنت، جبرئیل از جانب خدا به او سلام می رساند و او را به قصری با آن ویژگی ها در بهشت بشارت می دهد. ⁽²⁾و بعد از رحلت آن حضرت هم رسول خدا صلی الله علیه و آله به نقل عایشه مدام یاد آن حضرت را گرامی داشته که این امر سخت مورد حسادت عایشه بوده است. ⁽³⁾

این بی مهری ابن عربی نسبت به این بانوی بزرگوار که طبق حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله یکی از چهار زن بزرگ عالم است جرمی جز این نداشته که مادر حضرت زهرا سلام الله علیها بوده، همان طور که حضرت ابیطالب علیه السلام خطایی و گناهی نداشته مگر آن که پدر حضرت علی علیه السلام بوده است.

از این رو قلم بدستان مزدور معاویه این موحد بزرگ را که مدّت چهل و سه سال پیامبر صلی الله علیه و آله را شب و روز مورد حمایت قرار می داد تا آن جا که در شب های بسیار وحشتناک شعب ابیطالب که احتمالاً محل خواب پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب مشرکینی شناسایی می شد حضرت ابیطالب علیه السلام فرزندان خود را در محل آن حضرت می خوابانید تا اگر مشرکینی حمله کننده جان عزیز پیامبر صلی الله علیه و آله مصون بماند نظیر شب هجرت که فرزند همین حضرت ابیطالب علیه السلام در بستر آن حضرت خوابید تا جان آن حضرت محفوظ بماند.

ابن عربی بعد از حدود هفت قرن، همان کلمات ناروای معاویه را تکرار کرده و این بزرگ موحد قریش را مورد تهمت قرار داده و او را مشرک قلمداد نموده است. ⁽¹⁾به راستی ابن عربی در مورد کتمان فضایل اهل بیت علیهم السلام چه می توانست انجام دهد که انجام نداده است. ⁽²⁾گویا هیچ فضیلتی برای حضرت زهرا علیها السلام نیافته مگر داستان ساختگی و تحریف شده حجة الوداع که ضمن كتمان واقعه بسیار مهم و سرنوشت ساز واقعه عزیز و نیز تحریف حديث مهم متواتر ثقلین آن جسارت ها و تهمت ها را به سرور بانوان بهشت وارد نموده است و یا از خواستگاری حضرت علی علیه السلام از دختر ابو جهل مشرک در زمان حیات حضرت فاطمه علیها السلام یاد نموده که قطعا تهمت بزرگی به ساحت مقدس حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام بوده است منافقان و نواصب با جعل این قبیل داستان ها از جمله اراده کردند که چنین وا نمود کنند که میان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام با رسول خدا صلی الله علیه و آله از یک سو و میان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت زهرا علیها السلام اختلاف بوده است و آن که حضرت زهرا علیها السلام را اذیت نمود (نعوذ بالله) حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است نه ابوبکر و عمر و... . ⁽³⁾

شبهه دوم در مورد ادعای تقیه ابن عربی

اشاره

هر چند در ضمن پاسخ تفصیلی شبهه اول به برخی از شبهات دیگر اجمالاً، اشاره گردیده ولی ضروری است در این موارد توضیح بیشتری داده می شود. برخی می گویند ابن عربی عارفی بزرگ بلکه سر آمد عارفان است. عقاید و اظهارات خود را با زبان عرفانی بیان کرده باید با زبان و اصطلاحات عرفان آشنا شد تا مقاصد ابن عربی را دریافت لذا آنان که زبان به انتقاد ابن عربی می گشایند با زبان و اصطلاحات عرفانی بیگانه بوده و مقاصد وی را درک نکرده اند.

پاسخ شبهه

در پاسخ به این شبهه گفته می شود ما فرض می کنیم که منتقدین ابن عربی، با برخی از اصطلاحات ساختگی و متداول میان صوفیان آگاهی نداشته باشند اما آیا تمام دعاوی و اظهارات ابن عربی چنین است؟ ابن عربی اظهارات و دعاوی فراوانی اعم از احادیث و روایات و مکاشفات دارد که با زبان معمولی و عرفی بیان گردیده جعلی علیه السلام بودن برخی از این احادیث و روایات و نیز توهمات و تخیلات و القائات شیطانی بودن بعضی از آن مکاشفات با میزان های قطعی و مسلّم آیات محکم قرآن و روایات قطعی الصدور معصومین علیهم السلام و عقل و خرد آدمی روشن و بدیهی است. برای اثبات مطلب به ذکر چند مثال می پردازیم.

الف: همان طور که در بخش توحید گفته شد ابن عربی حدیث مقطوع " أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ" را حداقل دوازده مرتبه در فتوحات نقل کرده ⁽¹⁾و یک مرتبه آن را عنوان باب قرار داده است. ⁽²⁾ابن عربی از این حدیث مقطوع، نتایج نادرستی گرفته و استنباط های ناصحیحی به عمل آورده که هر کدام به نوبه خود تبعات نادرستی را بدنبال آورده است. ⁽³⁾همان طور که قبلاً اشاره شد اصل این تفکر نادرست از تورات تحریف شده به مسیحیت و از آن رهگذر به مکتب گنوستیک ها راه یافته است و عمدتاً این قبیل احادیث جعلی علیه السلام (اسرائیلیات) توسط كعب الاحبار و از او به شاگرد نامدارش ابوهریره و توسط او به کتب و منابع حديثى مكتب خلفاء (عامه) راه پیدا کرده است.

در توحید ابن خزیمه و صحیح بخاری و صحیح مسلم و.... ابوهریره صحابی از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود:

خداوند آدم را به صورت خود با طول قامت شصت ذراع آفرید سپس به وی فرمود برو و به آن گروه از ملائکه که نشسته اند سلام کن و به آن چه در جواب تو گویند گوش فرا ده که جواب ایشان همان درود - تحیت و سلام - تو و ذریه تو می باشد آدم چنین کرد و به ایشان گفت السلام علیکم ملائکه در جواب گفتند: السلام علیکم و رحمة الله و در جواب او "رحمة الله "را اضافه کردند. پس هر که وارد بهشت شود بصورت آدم خواهد بود. آدمیان پس از آن زمان به بعد روز به روز کوچک شدند تا به امروز [که بصورت کنونی در آمدند]. ⁽¹⁾

حدیث دیگری نیز ابوهریره از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که آن حضرت فرمود:

هرگاه یکی از شما با برادرش زد و خورد کند، از زدن به روی (چهره) خودداری کند، چه آن که خداوند آدم را به صورت خود آفریده است. ⁽²⁾

داستان آفریش آدم در تورات

در باب اول - اصحاح اول - از سفر پیدایش (تکوین) شماره 27 (بیست و هفت ) از تورات چنین آمده است. ⁽³⁾

پس خدا آدم را به صورت خود آفرید، آدم را به صورت خدا آفرید ایشان را نر و ماده آفرید. و خلاصه داستان آفرینش آدم در تورات چنین است؛ خداوند صورت آدم را مانند صورت خود آفرید و او را با حوا در بهشت مسکن داد و به او دروغ گفت...... ⁽⁴⁾

اصل حدیث از حضرت رضا علیه السلام

عن الحسين بن خالد: قُلتُ لِلرِّضا عليه السلام: يَابنَ رَسولِ اللّهِ، إنَّ النّاسَ يَروونَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ: إنَّ اللّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلى صورَتِهِ»؟ فَقالَ: قاتَلَهُمُ اللّهُ، لَقَد حَذَفوا أوَّلَ الحَديثِ، إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَرَّ بِرَجُلَينِ يَتَسابّانِ، فَسَمِعَ أحَدَهُما يَقولُ لِصاحِبِهِ قَبَّحَ اللّهُ وَجهَكَ ووَجهَ مَن يُشبِهُكَ، فَقالَ صلى الله عليه و آله: «يا عَبدَ اللّهِ، لا تَقُل هذا لِأَخيكَ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ آدَمَ عَلى صورَتِهِ ⁽⁵⁾

حسین بن خالد گوید که به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم مردم روایت می کنند که پیامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند آدم را به صورت خود آفریده است. حضرت رضا علیه السلام فرمود: خدا بکشد آنان را که اول حدیث را حذف کرده اند. (حضرت اصل واقعه را چنین توضیح می فرمایند)

پیامبر صلی الله علیه و آله به دو مرد گذر فرمودند که به یکدیگر دشنام می دادند آن حضرت شنید که یکی به دیگری می گفت: خداوند زشت گرداند روی تو را و روی آن جا کس که شبیه تو باشد. پیامبر صلی الله علیه و آله (به گوینده این کلام) فرمودند: بنده خدا به برادرت چنین مگو؛ چه آن که خدای عزّ وجل آدم را (هم) به صورت او آفریده است.

همین روایت در جای دیگر چنین است.

ابوالورد بن ثمامه از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام روایت می کند که فرمودند:

سَمِعَ اَلنَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ رَجُلاً یَقُولُ لِرَجُلٍ قَبَّحَ اَللَّهُ وَجْهَکَ وَ وَجْهَ مَنْ یُشْبِهُکَ فَقَالَ صلی الله علیه و آله مَهْ لاَ تَقُلْ هَذَا فَإِنَّ اَللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ ⁽¹⁾ پیامبر صلی الله علیه و آله شنید که مردی می گفت به مردی دیگر خداوند زشت گرداند روی (صورت) تو را و روی کسی که شبیه تو می باشد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود ساکت. چنین مگوی همانا خداوند آدم را به صورت او آفریده است.

در روایتی حضرت موسی بن جعفر علیه السلام فرمود:

سُبْحَانَ مَنْ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ لاَ جِسْمٌ وَ لاَ صُورَهٌ. ⁽²⁾ منزّه است خداوندی که هیچ چیز مانند او نیست نه جسم است و نه صورت.

توضیح:

اگر (نعوذ بالله) خداوند دارای صورت باشد قطعا مادی خواهد بود (و دارای اندازه) در چنین صورتی حادث خواهد بود و به خالق نیاز دارد و همچنین محتاج به مکان و زمان و مواد تشکیل دهنده خود دارد و... و نیز در معرض تغییر و تحول و... سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ. در حدیث ابوهریره همان طور که حضرت رضا علیه السلام به شدّت ناراحت شده و می فرماید: قاتَلَهُمُ اللّهُ خداوند آن ها را بکشد. اول حدیث را حذف کرده اند و تنها جمله آخر بیان شده است که خداوند آدم را به صورت او آفریده است. با حذف اول حدیث چنین تصور می شود که ضمیر مرجع در "صورته الله" می باشد و خواننده بی اطلاع گمان می کند که (نعوذ بالله) پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده اند که خداوند آدم را به صورت خودش (خداوند) خلق فرموده است. در صورتی که مقصود حضرت چنین است.

(ای بنده خدا به برادرت چنین مگو چه آن که) خدای عزّ وجل، آدم را به صورت او یعنی شخصی که به او دشنام می دهی آفریده است.

بنابراین ابوهریره با حذف قسمت اول حدیث و بجهت بیسوادی و مصاحبت و موانست فراوان با كعب الاحبار (عالم بزرگ یهود که مدعی بود اسلام آورده است )، حدیث را عین معنای تورات تحریف شده نقل کرده است و از آن جا که این شخص مورد احترام خلفا بوده و جامعه از فیوضات علمی امیرالمؤمنین علیه السلام خود را محروم کرده بودند این معنای غلط رواج پیدا کرده است. این حدیث مقطوع و ناقص در کتب حدیثی خلفا راه پیدا کرد و مکرّر در طول تاریخ بازگو شد و محدّثین و نویسندگان عامه بجای توجّه به کلام:رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود:

أَنَا مَدِینَهُ اَلْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا وَ مَنْ أَرَادَ اَلْعِلْمَ فَلْیَأْتِ اَلْبَابَ (فليأتها من بابها). ⁽¹⁾ از حدیث مقطوع و ناقص ابو هریره استفاده کردند.

ابن عربی امام اکبر صوفیه و شخصی که سوگند جلاله یاد می کند که من در آن فتوحات چیزی ننوشتم مگر از املاء الهی و القاء ربانی یا دم روحانی در عمق وجودم. ⁽²⁾حداقل دوازده مرتبه این حدیث مقطوع را که از تورات تحریف شده به منابع حدیثی عامه راه پیدا کرده ذکر می کند و اینک به برخی از دعاوی و اظهارات ابن عربی که مقصود و منظور وی کاملا روشن و بدیهی است فهرست وار اشاره می کنیم.

الف: ادّعای عصمت فرعون هنگام غرق شدن فقبضه طاهرا مطهرا. ⁽³⁾

ب: ادّعای خطا کار بودن حضرت نوح علیه السلام و این که قوم او، فغرقوا في البحار العلم بالله. ⁽⁴⁾

ج: ادّعای عدم معرفی جانشین و خلیفه خود توسط رسول الله صلی الله علیه و آله ⁽⁵⁾

د: ادّعای ابن عربی در مورد علّت علت عتاب موسی علیه السلام. ⁽⁶⁾

ه: ادّعای ابن عربی در بحث الاقطاب. ⁽⁷⁾

و: ادّعای ابن عربی در مورد مکاشفه فردی از رجبیون و جسارت به روافض (شیعیان). ⁽⁸⁾

ز: دعاوی ابن عربی در حدیث حجة الوداع. ⁽⁹⁾

ح: دعاوی ابن عربی در مورد عصمت ابوبکر و عمر. ⁽¹⁰⁾

ی: ادّعای بسیار ناروای ابن عربی از قول احمد بن هارون الرشید. ⁽¹⁾

ک: دعاوی ابن عربی در مورد علمای اهل سنت. ⁽²⁾

ل: ادّعای ابن عربی در مورد وجوب اطاعت از سلاطین ⁽³⁾و فتوای قتل مخالفان سلاطین. ⁽⁴⁾

م: ادّعای فضیلت و برتری حضرت ابراهیم علیه السلام بر حضرت محمّد صلی الله علیه و آله. ⁽⁵⁾

ن: ادّعای این که آتش دوزخ سرانجام گوارا می شود. فینقلب العذاب في العاقبة عذبا. ⁽⁶⁾

آن چه به صورت فهرست اشاره گردید بخش از دعاوی و اظهارات ابن عربی است که شرح آن در مقالات قبل مجله مکتب وحی بیان شده و درک و فهم آن ها کاملا روشن است و هیچ گونه ابهامی در آن ها وجود ندارد ابن عربی در فصوص به ساحت مقدس حضرت ابیطالب علیه السلام جسارت کرده و با کمال وقاحت از معاویه تعریف می کند. او ابوبکر و عمر را معصوم می داند ولی حضرت نوح علیه السلام را خطاکار و حضرت ابوطالب علیه السلام را مشرک می داند. آری او به حضرت ابوطالب علیه السلام حامی و ناصر یگانه رسول الله صلی الله علیه و آله در سخت ترین شرایط صدر اسلام، اتهام شرک وارد می کند و در ذیل آیه شریفه:

إِنَّكَ لَا تَهْدِى مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ ⁽⁷⁾ (ای رسول ما) تو نمی توانی هر که را دوست داری هدایت کنی، لیکن خداست که هر که را بخواهد هدایت می کند.

می نویسد:

و لو كان الهمة أثر و لابد لك يكن أحدا أكمل من رسول الله صلى الله عليه (و آله) و سلم ولا أعلى و لا أقوى همته منه و ما أثرت همته في اسلام أبي طالب عمه و فيه نزلت الاية التي ذكرناها. ⁽⁸⁾

اگر برای همت اثری بود ناگزیر همت هیچ کس والاتر، برتر و کامل تر از رسول خدا صلی الله علیه و آله صلى الله عليه و آله و سلم نبود معهذا همت آن حضرت در اسلام آوردن عمویش ابوطالب مؤثر واقع نشد و درباره او آیه مذکور نازل گردید.

توضیح

حضرت ابوطالب علیه السلام از موحدین بزرگ بوده است. حضرت علی علیه السلام فرمود:

وَ اَللَّهِ مَا عَبَدَ أَبِی وَ لاَ جَدِّی عَبْدُ اَلْمُطَّلِبِ وَ لاَ هَاشِمٌ وَ لاَ عَبْدُ مَنَافٍ صَنَماً قَطُّ قِیلَ وَ مَا کَانُوا یَعْبُدُونَ قَالَ کَانُوا یُصَلُّونَ إِلَی اَلْبَیْتِ عَلَی دِینِ إِبْرَاهِیمَ مُتَمَسِّکِینَ بِهِ. ⁽¹⁾ به خدا سوگند پدرم [ابو طالب علیه السلام] و جدم و هاشم و عبد مناف یک لحظه بت نپرستیدند، گفته شد پس چه چیز را عبادت می کردند؟ فرمود به سوی کعبه نماز می خواندند بر آئین و مذهب ابراهيم علیه السلام ⁽²⁾و به آن متمسک بودند.

آیا مقصود و منظور ابن عربی از این اتهام ناروا نسبت به حضرت ابیطالب علیه السلام قابل درک و فهم نیست؟ مثال دیگر: ابن عربی در فصوص الحکم ⁽³⁾مدعی است که در دهه آخر محرم سال 627 پیامبر صلی الله علیه و آله را در عالم رؤیا مشاهده نموده در حالی که آن حضرت فصوص الحکم را در دست داشتند و به ابن عربی امر فرموده که آن را بگیرد و به مردم برساند تا از آن بهره مند شوند.

فقال لي هذا كتاب فصوص الحكم خذه و أخرج به إلى الناس ينتفعون. ⁽⁴⁾

با توجّه به موارد فراوانی که بطلان آن ها محرز و قطعی است این ادعای ابن عربی مؤید دو نکته است.

اولا: مطلبی است کاملا روشن و هیچ ابهامی در فهم و درک آن نیست.

ثانياً: هرکس اطلاعات اندکی از معارف اسلامی داشته باشد به نادرستی این ادّعا پی برده و به یقین در می یابد که ابن عربی در این ادعا تهمت بزرگی به ساحت مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله روا داشته است. ⁽⁵⁾

بنابراین شبهه کسانی که می گویند: ابن عربی عارفی است بس بزرگ با زبان و اصطلاحات عرفانی سخن گفته است باید با زبان و اصطلاحات عرفانی آشنا بود تا مقاصد ابن عربی را دریافت و.... نزد اهل تحقیق مبنا و اساسی ندارد.

مناظره با تنی چند از مدافعان ابن عربی

در این جا مناسب است واقعه ای که چندی قبل اتفاق افتاد، نقل شود. حدود اسفند ماه 1389 شمسی بود که چند نفر از تهران با اطّلاع قبلی منزل آمدند و سخن از ابن عربی و عقاید در مذهب او مطرح شد. ⁽¹⁾بخش هایی از فتوحات و فصوص مانند بحث حجة الوداع، الأقطاب، ادّعای عصمت فرعون و خطای حضرت نوح علیه السلام علّت عتاب حضرت موسی علیه السلام به هارون علیه السلام در پرستش عجل و... که اعتقاد ابن عربی، در کتب مذکور بیان گردیده به آنان نشان داده شد و مورد بررسی قرار گرفت ضمن بحث یکی از آنان که دکترای حقوق و استاد دانشگاه تهران بود و بیشتر مدافع ابن عربی چنین اظهار کرد:

شما با عینک کلامی سخن می گویید، این عینک را رها کرده و با عینک عرفانی بنگرید که ابن عربی چه می گوید گفتم. شما مدافع عرفانید؟ گفت آری گفتم اگر طرفدار فلسفه بودید از من می خواستید عینک فلسفی بزنم تا بفهمم ملاصدرا چه می گوید. شما فکر می کنید سلمان و ابوذر و... که به چنان مقاماتی رسیدند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: " سلمان منّا اهل البيت " يا امثال محمّد بن مسلم و زراره و جابر جعفی و هشام بن حکم و.... با چه عینکی به جهان هستی و خدا و رسول ائمه صلوات الله علیهم اجمعین می نگریستند؟ گفتم می دانید ما شیعه دوازده امامی هستیم و از جمله به تلقین میت اعتقاد داریم مستحب است بعد از مراسم خاکسپاری و قبل از آن که لحد را بپوشانند عقاید اسلامی را به میت تلقین نمایند.

جعل أنت على العهد الذي فارقتنا عليه من شهادة أن لا اله الا الله ⁽²⁾وحده لا شريك له...

با فلان بن فلان اذا اتاك الملكان المقربان رسولين من عند الله تبارک و تعالی و سئلاک عن ربک و عن نبیک و عن ائمتك....

البته مستحب است که بعد از پایان خاکسپاری و برگشتن مردم، ولیِّ میت این تلقین را تکرار کند به ایشان گفتم طبق نظر شما ما باید به آن دو ملک مقرب در پاسخ سؤالات، با عینک عرفانی جواب دهیم یا عینک فلسفی یا کلامی، بهتر است به آن دو ملک بگوئیم با چه عینکی به سؤالات شما پاسخ دهیم؟ اگر بخواهیم با عینک عرفانی پاسخ دهیم باید مطابق آن چه ابن عربی " در بحث الاقطاب" آورده در پاسخ به آن دو ملک که سؤال می کنند من امامک اول از ابوبکر بعنوان قطب و غوث و مقرّب ترین رجل الهی بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سپس عمر و بعد عثمان آن گاه از حضرت علی و امام حسن علیهما السلام و بعد بعوض حضرت سیدالشهداء و امام سجاد و امام باقر و.... صلوات الله عليهم أجمعين، از معاوية بن یزید و عمر بن عبد العزیز و حتی متوکل یاد کنیم و همچنین احمد بن هارون الرشيد السبتی و با یزید بسطامی را بر ائمّه معصومین علیهم السلام که معاصر آن ها بوده اند ترجیح دهیم! ⁽¹⁾هر که با عینک عرفانی (ابن عربی) به جهان بینی اسلامی بنگرد باید فرعون را هنگام مرگ معصوم بداند و حضرت نوح علیه السلام را خطاکار ابوبکر و عمر را معصوم و حضرت ابیطالب علیه السلام را مشرک. ⁽²⁾با عینک عرفانی، باید ابوبکر، عمر و حتی عایشه را به حال امّت اسلام مهربان تر و صاحب تدبیر بیشتر از رسول صلی الله علیه و آله و حتی خدای عزّوجل دانست زیرا به اعتقاد ابن عربی، پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفت و خلیفه خود را معرفی نکرد و نعوذ بالله خدای این پیامبر هم، چنین ضرورتی را ندانست ولی ابوبکر قبل از مرگ عمر را بعنوان خلیفه خود معرفی کرد. و عمر بعد از ضربه خوردن و احساس مرگ چنین ضرورتی را دانست و حتی عایشه از این امر بسیار مهم و سرنوشت ساز غافل نبود خلاصه ماجرا چنین بود که عمر، تعیین خلیفه را ظاهراً بعهده شش نفر واگذار کرد ولی ترکیب شورا و شرایط را طوری معین کرد که قطعا حضرت علی علیه السلام تعیین نشود و اگر مخالفت با شخص منتخب نماید کشته شود. ⁽³⁾

نقشه قبلی چنین بود که اول سه نفر اول تعیین شوند ولی شرایط سیاسی – اجتماعی به عثمان اجازه نداد که عبدالرحمن را بعنوان خلیفه خود تعیین کند و.... و امّا عایشه نیز توسط عبدالله بن عمر به عمر بن خطاب توصیه می کند که برای خود خلیفه تعیین کند زیرا در غیر این صورت بیم فتنه خواهد بود.

فلما أحس بالموت (اى عمر قال لابنه: إذهب إلى عايشه و أقرئها منى السلام إستاذنها أن أقبر في بيتها مع رسول الله و مع أبي بكر فأتاها عبدالله بن عمر فأعلمها، فقالت نعم كرامة ثم قالت يابني أبلغ عمر سلامى و قل له: لاتدع امة محمد بلا راع استخلف عليهم ولا تدعهم بعدک هملا فاني أخشى عليهم الفتنة. ⁽¹⁾

این جلسه بحث و مناظره چندین ساعت به طول انجامید و مطالب دیگری مطرح شد که ذکر آن ها موجب اطاله کلام خواهد بود و تنها بخش مهمی از آن که مناسب این مقام بود بیان گردید.

مرحوم فیض، علامه نامدار قرون و اعصار چه می گوید؟

در این جا باید با دانشمند نامدار قرون و اعصار فقیه، فیلسوف، عارف متكلّم، مفسّر، محدث و خلاصه علامه ذوفنون، مرحوم فیض کاشانی همصدا شد که بعد از وصول به مقامات عالیه و مدارج کامله، در فقه و فلسفه و عرفان و کلام و... بخصوص وصول به مقام والا و ارجمندی در علم حدیث و تألیف کتاب جامعی همچون وافی، سرانجام در اواخر دوران عمر و در آخرین کتاب خود " قرة العیون" ⁽²⁾

حسن محمد بن مرتضی بن شاه محمود ملقّب به محسن از بزرگ ترین علمای امامیه قرن یازدهم هجری معاصر شاه عباس ثانی است که که در فقه و حدیث و تفسیر و فلسفه صاحب نظر و صاحب تألیفات گرانبهایی است وی از پیشروان روش جمع بین اصول شریعت و طریقت و حکمت بود، در مقدّمه "محجة البيضاء " آمده است که ملا حسن فیض در چهار میدان گوی سبقت از همگان ربوده است وی با بسط مبانی فلسفی و تطبیق آن با مبانی شرع از سایر دانشمندان ممتاز گردیده است. و در كثرت و تنوع تألیف سرآمد دانشمندان به شمار می رود. در کتاب " زهر الربيع" آمده است استاد محقّق ملاحسن فیض کاشانی صاحب وافی و غیره و مؤلّف نزدیک به دویست کتاب و رساله در قم پرورش یافت و چون شنید که سید ماجد بحرانی در شیراز رحل اقامت افکند به آن شهر عزیمت کرد و علوم عقلی را از استاد بزرگ آخوند ملاصدرالدین شیرازی فرا گرفت و به دامادی او مفتخر گردید. (فرهنگ دهخدا - فیض) برخی گفته اند که وی در فلسفه و عرفان، گوی سبقت را از استاد خود ملاصدرا ربوده است.

و اعلموا اخواني هداكم الله كما هدانى انى ما اهتديت الا بنور الثقلين و ما اقتديت الا بالأئمّة المصطفين و برئت إلى الله ممّا سوى هدى الله، فانّ الهدى، هدى فانّ الهدى، هدى الله.

نه متکلّم و نه متفلسف و نه متصوفم و نه متکلف، بلکه مقلّد قرآن و حدیث پیغمبر صلی الله علیه و اله و تابع اهل بیت آن،سرور از سخنان حیرت افزای طوایف أربع ملول و برکنارم و از ما سوای قرآن مجید و حدیث اهل بیت علیهم السلام و آن چه ما بین دو نباشد بیگانه، من هر چه خوانده ام از یاد من برفت الّا حدیث دوست که تکرار می کنم. ⁽¹⁾

مرحوم فیض همچنین در کتاب " انصاف" که قبل از کتاب " قرة العيون" تألیف نموده چنین اظهار می دارد:

چنین گوید مهتدی به شاهراه مصطفی، محسن بن مرتضی که در عنفوان شباب چون در تفقّه در دین و تحصیل بصیرت در اعتقادات و کیفیت عبارات به تعلیم ائمّه معصومین علیهم السلام آسودم چنان که در هیچ مسئله ای محتاج به تقلید غیر معصوم نبودم. بخاطرم رسید که در تحصیل اسرار دین و علوم راسخین نیز سعی نمایم شاید نفس، کمالی یابد، لکن چون عقل را راهی به آن نبود و نفس را در آن مایه ایمان کم بود دری نمی گشود و صبر بر جهالت هم نداشت و على الدوام مرا رنجه می داشت. بنابراین چندی در مطالعه مجادلات متکلّمین خوض می نمودم و به آلت جهل (یعنی فلسفه) و از آلت جهل ساعی بودم. و طريق مكالمات متفلسفین را نیز پیمودم و یک چند بلند پروازی های متصوفه را در اقاویل ایشان دیدم و یک چند در رعونت های من عندیین (گفتار دور از خرد کسانی که از خود سخن می گویند) گردیدم تا آن که گاهی در تلخیص طوایف اربع، کتب و رسالات می نوشتم... بدون آن که همه را تصدیق کرده باشم یا همه را تأیید کنم بلکه مطالب آن ها را نقل کردم و بر سبیل تمرین مطالبی نوشتم، از مجموع گفتار آن ها چیزی که عطش مرا فرو نشاند یا بیماری را درمان کندن نیافتم تا جایی که برخویشتن ترسیدم، پس به خدا پناه بردمص: 209

مرا به حقیقت نائل گرداند و بگفته حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام که می فرماید:

أعذنى اللهم أن استعمل الرأى فيما لا يدرك قعره البصر و لا يتغلقل فيه الفكر. ⁽¹⁾ خداوندا پناهم ده از این که رأی خود را در چیزی بکار برم که نه دیدگان را توان ژرف نگری در آن است و نه اندیشه ها را راهی به سوی آن

به درگاه خدا نالیدم و سرنوشت خود را به ذات مقدسش سپردم. خدای مهربان نیز به برکت دین پایدارش مرا رهنمون گردید تا در اسرار قرآن مجید و احادیث سرور انبیا علیهم السلام و ائمّه هدى صلوات الله علیهم درست بیندیشیم و بقدر حوصله و درجه ایمانم از قرآن و حدیث، چیزها به من آموخت دلم اطمینان یافت و وسوسه شیطان را از من دور ساخت، خدا را شکر که مرا به حقیقت نائل گردانید.

توجّه:

همان طور که ملاحظه می شود مرحوم فیض رحمه الله علیه این علامه نامدار شیعه بعد از سیر تکاملی خود و فتح قلّه های علمی مانند کلام، فلسفه، تصوف (عرفان مصطلح) حدیث، تفسیر... سرانجام در اواخر عمر خود می گوید: از مجموع گفتار آن ها چیزی که عطش مرا فرو نشاند را درمان کند نیافتم تا جایی که بر خویشتن ترسیدم پس به خدا پناه بردم مرا به حقیقت نائل گرداند. سپس کلام شریف حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را بیان می دارد که فرمود: أعذني اللهم... خداوندا پناهم ده از این که رأی خود را در چیزی بکار برم که نه دیدگان را توان ژرف نگری در آن است را و نه اندیشه ها را، راهی به سوی آن آن گاه به درگاه الهی استغاثه می کند و خداوندی که درخواست مضطرين را اجابت می فرماید و خود وعده داده است.

وَالَّذِينَ جَهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وی را در اثر تمسّک به قرآن (حديث شريف ثقلين) و عترت معصومین صلوات الله عليهم. به حقیقت رهنمون می نماید و وساوس شیطان را از او دور میسازد و اطمینان قلبی را نصیب وی می فرماید.

به راستی ماجرای این عالم فرزانه و نامدار و سیر تحولات فکری وی و سرانجام مبارک توأم با سعادت او در پرتو و تمسک به قرآن و عترت معصومین علیهم السلام برای صاحبان خرد، عبرت خواهد بود.

پی نوشت ها

1- القصص، 54 جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به از جمله اصول کافی کتاب ألايمان و الكفر باب التقية

2- وسائل الشيعه، ج 7، ص94، روایت 2.

3- اصول کافی، کتاب الایمان و الكفر، باب 97، باب التقية، حدیث 16.

4- همان، حديث 19، عن أبي عبدالله علیه السلام قال: اَلتَّقِیَّهُ تُرْسُ اَللَّهِ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ.

5- النحل، 106

6- العنكبوت، 69 و کسانی که در راه ما (یا خلوص نیت) سخت تلاش و کوشش (جهاد) نمایند، و قطعاً و مسلّماً آن ها را به راه های خود هدایت خواهیم کرد... .

7- بحار الأنوار، ج 39، ص 240؛ وسائل الشيعه، ج 18، ص98.

8- جهت اطلاع از اساتید و مشایخ وی از جمله رجوع شود به کتاب محیی الدین بن عربی، ص 83 الی 92.

9- فتوحات مکیه، 13 جلدی، ج 10.

10- مستدرک الوسائل الفائدة الثالثة من الخاتمة، ج 3، ص 422

11- جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به کتاب دايرة المعارف اسلامی، ج 4، ص 228 به بعد؛ محیی الدین بن عربی، ص 78-34 دکتر محسن جهانگیری.

12- دايرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 4، ص 229 و محیی الدین بن عربی دکتر محسن جهانگیری، ص 61 الی 64 بیان برخی وقایع علاوه بر پاسخ به شبهات مذکور، تاحدودی ما را به بعضی دیگر از خصائل ابن عربی آگاه می کند.

13- قس بن ساعده، نامه حکیم بلیغی است در عرب منتهی الارب، ج 3، ص 1023.

14- معن بن زائده، نام جوانمردی است در عرب، همان کتاب، ج 4، ص1198.

15- محيى الدین بن عربی، 62.

16- روح مجرد، حسینی تهرانی

17- الاحزاب، 70

18- محيى الدين بن عربی دکتر محسن جهانگیری ص 74

19- همان، ص 63

20- ر.ک به صفحه همین کتاب شماره (2-1-2) نقدی بر ممدالهمم شماره 14-17

21- ابن عربی چه می،گوید 207 شماره ششم

22- محیی الدین بن عربی، ص 69 (محسن جهانگیری) به نقل از نفح الطيب، ج 2، ص 379.

23- محیی الدین بن عربی، ص78

24- تاريخ الفلسفة الاسلامية، ص 573

25- كتاب محيى الدين بن عربی ص 78 به نقل از همان، ص 572

26- محيى الدين بن عربی، ص 78

27- همان، ص 64

28- آل عمران 61

29- الاحزاب، 33.

30- الشورى، 23.

31- دايرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 4، ص 227.

32- محيى الدين بن عربی، ص 78 (دکتر محسن جهانگیری).

33- در الثمین، ص 30 نقل از کتاب محیی الدين بن عربی، ص 78

34- محيى الدين بن عربی، ص 78.

35- النساء، 97.

36- صحیح بخاری باب مناقب فاطمة علیها السلام، ج 5، ص 25 و 36.

37- مناقب ابن مغازلی، ص 40

38- همان، ص 50.

39- فصوص الحكم، ص193.

40- الفتوحات المكية، ج 3، ص 559 (فتوحات 4 جلدی طبع دار صادر بيروت).

41- الفتوحات المكية، ج 3، ص 325 و ج 12، ص 237، 287، 252 و ج 13، ص 18، 169، 127، 129، 483، 495 و 501

42- همان، ج 13، ص 125.

43- صحيح بخارى. كتاب الأستئذان باب بدء السلام ج 2، ص59؛ صحیح مسلم كتاب الجنة وصفة نعيمها باب يدخل الجنة أقوام أفئدتهم مثل أفئدة الطير، ص 2183 و 2184، ج 28 و توحيد ابن خزيمة باب ذكر اخبار رؤيته عن النبي صلی الله علیه و آله ص 40 و 41. کاوش های باستان شناسی نیز به خوبی بطلان این ادعا را ثابت می کند.

44- صحیح مسلم كتاب البر والصلة والآداب، باب النهي عن ضرب الوجه ص 2016-2017 ج 116-11 و مسند احمد، ج 244/2 و 251 و 315 و 323 و 434 و 463 و 519 (نقش ائمه در احیاء دین ج 12، ص 54 و 55) جهت اطلاع بیشتر به همین منبع رجوع شود.

45- تورات چاپ لندن 1932 م.

46- جهت اطلاع بیشتر ر.ک به کتاب نقش ائمه علیهم السلام در احیاء دین، ج 12، ص 39 علامه عسکری.

47- کتاب توحید صدوق، 153 چاپ تهران - 1387ه؛ بحار الانوار، كتاب التوحيد، باب 2، ج 4، ص 11 چاپ جدید تهران

48- کتاب توحید صدوق، ص 152؛ بحار الانوار، ج14، ص12.

49- توحيد صدوق باب انّه عز وجل ليس ولاصورة صفحه 101 حدیث 16

50- فصوص الحكم، ص 309.

51- همان، ص 61 و 69

52- همان، ص 248

53- همان، ص 295

54- فتوحات مكية، ج 11، ص 274 و 275.

55- همان، ج 11، ص 285-288

56- همان، ج 10، ص 209-218.

57- همان، ج 3، ص 307 و 308 و نیز ج 3، ص 352.

58- همان، ج 9، ص326 و 327. و نیز همان ج 11، ص335 و 336.

59- همان، ج 2، ص 361.

60- همان، ج 6، ص 421.

61- فتوحات مكية، ج 3، ص 475 (فتوحات 4 جلدی دارصادر بیروت).

62- الفتوحات المكية، ج 8، ص174.

63- فصوص الحكم، ص123.

64- فصوص الحكم، ص 193.

65- بحار الانوار، ج 15، ص 144.

66- فصوص الحكم، ص 9.

67- فصوص الحكم، ص 9.

68- فتوحات، ج 11، ص 274 و 275.

69- رجوع شود به کتاب الأمامة و السياسة /23 - ابن قتيبة الدينورى (الجزء الأول الطبعة الاخيرة 1388ه) شركة مكتبة و مطبعة مصطفى البابي الحلبى و اولاده بمصر) تولية عمر بن الخطاب السنة الشورى و عهده اليهم.

70- الذریعه، ج 17، ص75.

71- کتاب انصاف - مقدّمه.

منابع و مآخذ

صوفیه از تقدیس شیطان تا شاهد بازی

اشاره

حجت الاسلام سید محسن طیب نیا

درآمد

صوفیه به شکل های مختلفی از شیطان تعریف و تمجید کرده اند و البته مبانی تصوف چاره ای جز این برای پیروانش نمی گذارد در نزد صوفیه شیطان مظهر جلال خداست و دارای قداست است و از سوی خدا مأموریت برای اغواء دارد و چون مأمور است معذور است و با اغواء رشد می کند و به کمال می رسد این چیزی می رسد این چیزی که به آن ملاصدرا در شرح اصول کافی خود بدان اقرار دارد قابل ذکر است مبانی تصوف، آنان را مجبور به لوازم آن می سازد از جمله جبر در خلقت تساوی کفر و ایمان عذب شدن عذاب های،جهنّم شاهد بازی و حلال شدن حرام ها و غیره

کلیدواژه ها؛

تصوف، شاهد بازی، ابن عربی، جهنّم، ملاصدرا، شیطان

قداست شیطان در تصوف

براساس دیدگاه وحدت وجودیان که در دایره هستی جز «وجود مطلق» هیچ چیز دیگری نیست و وجود مطلق هم - که در مراحل تنزل متعیّن می شود - عین خیر است و عدم عین شر (یعنی هیچ شری در عالم وجود ندارد!) و خیر به حقیقت وجود بازمی گردد و حقیقت وجود هم جز ذات مقدس ربوبی نیست:

وجود آن جا که باشد محض خیر است *** اگر شری است در وی آن ز غیر است ⁽¹⁾

لهذا اساساً در عالم وجود شرّی نیست و نتیجه چنین دیدگاهی نسبت به جهان خلقت این است که:

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست *** که هر چیزی به جای خویش نیکوست ⁽²⁾

به این ترتیب وجود ابولهب، ابوجهل، ابوسفیان، ابن ملجم، معاویه، یزید و بالاتر وجود شیطان در عالم آفرینش «خیر محض» است ! و این جاست که صوفیه از عظمت و پاکی و زیبایی شیطان دم می زنند!!

اینک برخی از سخنان آقایان را بشنوید:

حسن بصری که تمام سلاسل معروف صوفیه خود را به وی می رسانند درباره ابلیس لعین می گوید:

اگر ابلیس نور خود را به خلق ظاهر کند به خدایی پرستیده می شود. ⁽³⁾

بایزید بسطامی دلش به ابلیس سوخته و برای او طلب بخشش می کند. ⁽⁴⁾ابوبکر واسطی هم معتقد است: «اهل توحید راه رفتن را باید از ابلیس بیاموزند». ⁽⁵⁾

حلاج می گوید:

صاحب من و استاد من ابلیس و فرعون است به آتش بترسانیدند ابلیس را از دعوی خود بازنگشت. فرعون را به دریا غرق کردند و از دعوی خود بازنگشت. فرعون از روی کشفی که از خدا پیدا کرده بود ادعای ربوبیت کرد. ⁽⁶⁾

ابوالعباس قصاب سنگ انداختن بر ابلیس را دور از جوانمردی می شمارد. ⁽⁷⁾ابوالقاسم گرگانی او را خواجه خواجگان و سرور مهجوران می خواند. ⁽⁸⁾

جای دیگر می گوید:

چندین سال است تا رونده ی ابلیس صفت طلب می کنم نمی یابم. ⁽¹⁾

احمد غزالی او را اسوه و الگو شناخته و می گوید:

هرکس که از ابلیس توحید نیاموزد زندیقی بیش نباشد، موسی در عقبه طور با ابلیس برخورد کرد و از او پرسید: چرا به آدم سجده نکردی؟ گفت: حاشا که من به بشری سجده کنم و دعوی توحید کنم. ⁽²⁾

احمد غزلی جای دیگر بسیار بی پروا از ابلیس مطرود و ملعون دفاع می کند و می گوید:

کسی که ابلیس را موحد نداند کافر است. ⁽³⁾

در پی غزالی عین القضاة شجاعانه در مقابل قرآن و ائمه اطهار علیهم السلام به دفاع از آن ملعون مطرود برخاسته و می گوید:

گیرم که خلق را، اضلال ابلیس کند، ابلیس را بدین صفت که آفرید؟ ⁽⁴⁾

و چنان فریفته و مجنون او می شود که می گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله مظهر جمال و ابلیس مظهر جلال حضرت حق است. ⁽⁵⁾

و معتقد است:

گناه ابلیس عشق او به خدا بود. ⁽⁶⁾

تمام این سخنان صوفیانه مخالف نصوص متعدّد قرآنی است. در کلام خداوند متعال سیمای شیطان بسیار زشت است. خداوند او را موجودی متکبّر و کافری نام می برد که در برابر فرمان الهی ایستاد و سرکشی نمود و چون نسبت به انسان حسادت ورزید و هم اکنون نیز حسادت می برد، تمام سعی اش را در این راه مبذول می کند که اگر بتواند انسان ها را مثل خود کافر کند تا آنان نیز در جهنم در کنارش باشند و تا ابد بسوزند. بنابراین شیطان چهره ای بسیار منفور در کلام خدا دارد. اما اینک نظر صاحب کتاب روح مجرد را بر اساس آن چه در کتاب «الله شناسی» ثبت شده است درباره شیطان بخوانید:

اصل خلقت شیطان نیکوست و برای امتحان و آزمایش بشر آفریده شده است تا در عالم تکلیف و امر و نهی الهی، انسان این راه مشکل و در عین حال جذاب و دلنشین را با اختیار بپیماید.

در پاسخ می گوییم:

اولاً: شیطان شیطان خلق نشد، بلکه او موجودی مانند سایر موجودات مختار خلق شده بود. امّا با تمرد و تکبر و سرپیچی از فرمان خدا تبدیل به شیطان و موجودی خبیث گشت. البته می توان گفت به اعتباری خلقت تمام موجودات از خیر و شر نیکوست، زیرا که مطابق حکمت است اما موجودات دارای اختیار با ارتکاب گناهان، وجود نیکو و خیرشان را تبدیل به شر می کنند.

ثانیاً: اگر شیطان نیز نبود، راه اختیار برای انسان مسدود نبود زیرا انسان مختار آفریده شده است چه شیطان باشد و چه نباشد.

صاحب «الله شناسی» می گوید:

اگر شیطان نبود تمام قابلیت ها و استعدادها در بوته اجمال و ابهام مخفی می ماند... دیگر حرکتی به سوی کمال نبود، جنبشی به سوی اعلی علیه السلام ذروه معرفت حاصل نبود. شقاوت و سعادت و دوزخ و جنّت نبود.

در پاسخ می گوییم:

خداوند متعال انسان را با قابلیت ها و استعدادهای ویژه ای خلق نموده است که در هر شرایط می تواند این قابلیت ها و استعدادها را بروز بدهد و به فعلیت برساند، زیرا انسان همواره صاحب حریّت و اختیار است و این حریّت او است که استعدادهای وی را به فعلیت می رساند و وی را به سمت کمال حرکت می دهد، خواه شیطان در عالم باشد و یا نباشد بنابر این چون انسان برای کمال خلق شده است و کمال وی در پرتوی اراده اوست و اراده انسان جزء آفرینش اوست، پس همواره راه حرکت به جلو و کمال برای وی خواهد بود و این مغلطه است که گفته شود: اگر شیطان نباشد کمالی برای انسان نخواهد بود و همچنین این هم مغلطه است که کسی بگوید: اگر شیطان نبود دوزخ و شقاوت هم نبود، زیرا با نبود شیطان هوای نفس سرکش انسان هنوز در وجود او باقی است که هزاران مرتبه قدرتش در سرنگونی انسان از شیطان قوی تر است. بنابراین اگر شیطان هم نبود نه حرکت به سوی کمال متوقف می گشت و نه گناه بی معنا می شد.

صاحب «الله شناسی» می گوید:

شیطان یک مأمور مطیع و فرمانبر خداست که وظیفه وی جدا کردن خبیث از طیب است، مانند زنبور عسل گماشته بر در کندو؛ تا زنبورها را تفتیش کند و به آنان که از گیاه بدبو و عَفِن خورده اند راه ندهد و آن ها را با نیش خود دو نیم کند. وی در ادامه ادعا دارد که شیطان در افعال خود هیچ گونه استقلالی از خویش ندارد. ⁽¹⁾

در پاسخ می گوییم:

نمی دانیم بر چه اصول و ملاکی گفته می شود:

شیطان یک مأمور مطیع و فرمانبر خداست!!

آخر کدام اطاعت؟ در آیات متعدّد قرآن آمده که خداوند به شیطان امر کرد سجده کند او تكبّر ورزید و سجده نکرد. بنابراین شیطان هرگز مطیع خدا نبوده و نیست. در ضمن شیطان هیچ گونه مأموریتی از جانب خدا ندارد، بلکه به خاطر حسادت ها و کینه هایی که از انسان دارد تمام سعی اش را می کند که انسان را اغواء و جهنّمی کند. و شیطان هیچ گونه دلسوزی نسبت به بشر ندارد - که مثال نگهبانان زنبور عسل را می زند - و هرگز مأموریت ندارد خوبان را از بدان جدا کند، بلکه اگر بتواند و زورش برسد می خواهد که تمام افراد بشر را جهنّمی کند. و شیطان در فعلش مختار است و استقلال دارد (البته به اذن خداوند) و هرکس بگوید شیطان در فعلش استقلال ندارد لاجرم تمام کارهای شیطان را باید به خدا نسبت دهد، یعنی هر پستی و رذالتی که شیطان در عالم به وجود می آورد فعل خداست و این یعنی منتسب نمودن رذائل و پستی به خداوند منزّه و متعال و هرکس چنین بگوید بدون شک بسیار منحرف است، که البته طبق توحید افعالی صوفیه، تمام فعل ها - چه فعل نیک و چه فعل بد - فعل خداست !!

آقای جوادی در کتاب مبدأ و معاد، شیطان را کَلْبِ معلَّم (سگ دست آموز) معرّفی کرده است:

و اما شیطان رسالتش به عنوان «کلب معلَّم» در طول علّت مافوق بوده و تمام کارهای او تحت تدبیر مبادی عالیه تا برسد به مبدأ همه مبادی می باشد، و وظیفه او نسبت به انسان در آغاز کار وسوسه است و با تسویل (زیباسازی) و نیرنگ و اغواء زشتی را زیبا و زیبایی را زشت نشان می دهد و در برابر هدایت های عقل درونی و پیامبر بیرونی شروع

به گمراه کردن می کند ... بنابراین شیطان در کارهای تکوینی همانند کلب معلَّم تمام حرکت ها و ادراک های او تحت تنظیم مبادی فوق بوده و هرگز کاری را بدون دستور انجام نمی دهد و در وسوسه و اغواء، رسالتش فقط دعوت به گناه است... خلاصه آن که وجود شیطان به عنوان عامل وسوسه گر که زمینه هرگونه مجاهدت ها و هجرت ها دیگر فضائل نفسانی را فراهم می کند، خیر و لازم می باشد و اگر شیطان و وسوسه های او نمی بود هدایت و اطاعت ضروری می شد، نه ممکن و با ضروری شدن هدایت و حتمی شدن اطاعت، زمینه هیچ گونه عصیانی فراهم نخواهد بود. ⁽¹⁾

در پاسخ می گوییم:

ملاصدرا در مقدمه شرح اصول کافی می گوید: آن گاه که شیطان انسان ها را اغواء و کافر می کند رشد و کمال و سعادت خود را رقم میزند ! !

عبارت وی چنین است:

لكل نوع کمال يختص به و سعادته سعادته... و للشيطان في للشيطان فى اغوائه و اضلاله لاقرانه و اعوانه برای هر نوع از موجودات کمال و سعادتی مخصوص اوست... و کمال و سعادت شیطان در اغواء و اضلال یارانش است !!

در پاسخ می گوییم:

برخی دیگر از انحرافات عرفای صوفی

در نظر عارف صوفی ادیان و مذاهب یکسانند و برای هیچ یک ترجیحی قائل نیست، یعنی دین اسلام با بت پرستی یکسان است، کعبه و بتخانه، صمد و صنم یکی است و صوفی پخته هیچ وقت ناظر به این نیست که انسان پیرو چه مذهبی است یا صورت عبادت او چیست؟ زیرا هرچه را بپرستد - حتی بت - خدا را پرستیده است و این لازمه مذهب وحدت وجود است. دکتر احمد تاج بخش در این باره می گوید:

تصوف دارای آزادمنشی خاصی بوده است و همین آزادمنشی است که در نزد اهل تصوف گبر، ترسا، یهود، مسلمان و بت پرست یکسان اند... نزد ایشان قاعده «الطريق بعدد انفاس الخلايق» اصلی محکم بوده است؛ زیرا حقیقت واحد یکتاست و معتقدند که از هر دلی به سوی خداوند دری است. ⁽²⁾

شیخ محمود شبستری در گلشن راز می گوید:

مسلمان گر بدانستی که بت چیست *** بدانستی که دین در بت پرستی است

مولوی در مثنوی در داستان موسی و شبان می گوید:

هیچ آداب و ترتیبی مجوی *** هر چه می خواهد دل تنگت بگوی

ابن عربی می گوید:

مبادا که تنها به عقیده ای خاص پایبند بوده و عقاید دیگران را کفر بدانی، که در این صورت زیان می بری و بلکه علم به حقیقت مسئله را از دست خواهی داد. ⁽¹⁾

در فتوحات می گوید:

عقد الخلائق في الاله عقايدا *** و أنا اعتقدت جميع ما عقدوه ⁽²⁾

خلایق درباره خداوند عقایدی ورزیده اند و من هر چه عقیده کرده اند اعتقاد دارم و نیز می گوید:

لقد صار قلبي قابلاً كل صورة *** فمرعى لغزلان و دیر لرهبان

و بيت لأوثان و كعبة طائف *** و ألواح تورات و صحف لقرآن

أدين بدين الحب أني توجّهت *** ركائبه فالحبّ دینی و ایمانی ⁽³⁾

قلب من پذیرای هر صورتی گشته است، چراگاهی برای آهوان است و دیری برای راهبان و خانه ای برای بت ها و کعبه طواف کنندگان و الواح تورات و مصحف قرآن! دين من عشق است هر آن جا که راهوارش روی آورد، پس عشق دین و ایمان من است!

هرکس که الف بای اسلام را خوانده باشد می داند که این گونه سخنان مغایر با اسلام است * عرفای صوفی عقیده به جبر دارند و انسان را موجودی آزاد و مختار و با اراده نمی دانند زیرا آنان طبق عقیده وحدت وجود قائلند که یک ذات بیشتر در عالم نیست و آن ذات در قوالب گوناگون به صورت موجودات ظهور نموده است. بنابراین چون یک وجود و یک ذات بیشتر در عالم موجود نیست، پس یک اراده و یک فاعل هم بیشتر در عالم نیست! آنان خدا را صاحب تمام فعل های بشر می دانند و می گویند که بشر فقط آلت است و هیچ گونه فاعلیتی نسبت به فعل خودش ندارد.

چنان چه که مولوی درباره ابن ملجم ملعون می گوید:

آلت حقّی تو فاعل دست حق *** کی زنم بر آلت حق طعن و دق ⁽⁴⁾

او با این عقیده فاسدش همگام با خوارج و ناصبیان، ابن ملجم را از آن جنایت بزرگ تبرئه می کند و فعلش را به خدا نسبت می دهد و آن ملعون را آلتی از جانب خدا می داند که هیچ سزاوار سرزنش نیست!

ابن عربی می گوید:

انسان همانند عروسک خیمه شب بازی می ماند که حرکاتش جمله نه از خود، که از خیمه شب باز است. ⁽⁵⁾

ابن عربی تصریح می کند که:

اثبات هرگونه قدرت برای انسان ادعای بی دلیل و برهان است. ⁽¹⁾

به نظر ابن عربی نه تنها انسان که سراسر هستی به حکم استعداد و اقتضای ذاتی و لایتغیر خود در طریقی معین سیر می کند که از ازل تعیین شده است و به هیچ روی دگرگون نمی شود. وی از این مسیر به صراط مستقیم تعبیر می کند. صراط مستقیم راهی است که کل هستی به ناگزیر در آن سیر می کند و جمله راه ها بدان باز می گردد. راهی که کردارهای ارادی انسان نیز به عنوان جزئی از کل هستی به سیر در آن می پردازد و بدینسان جبر به عنوان واقعیتی انکارناپذیر چهره می نماید. ⁽²⁾

شیخ محمود شبستری می گوید:

کدامین اختیارای مرد عاقل *** کسی کاو را بود بالذات باطل

کسی کاو را وجود از خود نباشد *** به ذات خویش نیک و بد نباشد

اثر از حق شناس اندر همه جای *** ز حد خویشتن بیرون منه پای

هر آن کس را که مذهب غیر جبر است *** نبی فرمود کاو مانند گیر است

به ما افعال را نسبت مجازی است *** نسب خود در حقیقت لهو و بازی است

نبودی تو که فعلت آفریدند *** تو را از بهر کاری برگزیدند

کرامت آدمی را اضطرار است *** نه آن کاو را نصیب از اختیار است ⁽³⁾

حافظ می گوید:

گناه اگرچه نبود اختیار ما حافظ *** تو در طریق ادب باش و گو گناه من است ⁽⁴⁾

استاد طباطبایی می گوید:

در جهان خارج هیچ فعلی نیست مگر فعل خداوند سبحان، و این حقیقتی است که برهان و ذوق هر دو بر آن دلالت دارد ⁽⁵⁾

استاد حسن زاده آملی نیز می گوید:

فاعل در هر موطن اوست، و مؤثری جز وی نیست! ⁽⁶⁾

در پاسخ می گوییم:

اگر در جهانْ تمام افعال، فعل خداست و فاعل در هر وطن فقط اوست و مؤثری جز وی نیست قاتل امام حسین علیه السلام هم خود خداست و نباید شمر و یزید را لعنت کنیم! همچنین دیگر نباید پس بگوییم مولوی غلط کرده که گفته است دست ابن ملجم دست خداست!! و دیگر نباید گناهکاران و مجرمان را به خاطر جرمشان مؤاخذه کنیم زیرا فاعل تمام فعل ها خداست!! اینگونه سخنان نه با دین سازگار است نه با عقل و نه با وجدان. عقل و وجدان انسان به راحتی اعتراف می کند که در انجام افعالش مختار است و کسی او را مجبور نکرده است و با پذیرش این اختیار است که تکالیف الهی معنا مییابد و انسان ها استحقاق مدح یا ذم پیدا می کنند. البته انسان کارهای خود را به اذن خداوند متعال انجام می دهد

توهین ابن عربی به شیعه

برخی از رجال شیعی طرفدار ابن عربی، از آن جا که ارادت فراوانی به وی دارند نمی خواهند بپذیرند که او شیعه نیست و با آن همه ادله - که هزاران دلیل بدون اغراق است - بر شیعه نبودن وی، باز می گویند ابن عربی شیعه است آن هم شیعه دوازده امامی!! و این در صورتی است که ابن عربی در مشهورترین کتابش که فتوحات مکیه است درباره شیعیان می گوید که:

همه ی آنان گمراه و اولیاء شیطانند و از همه آنان گمراه تر شیعیان دوازده امامی هستند!!

و سپس انواع و اقسام تهمت ها را - ناجوانمردانه - به شیعه می زند. ⁽¹⁾

وی در همان کتاب چنان فحاشی به شیعه می کند که حتی از ناصبیان هم چنین فحاشی نسبت به شیعیان شنیده نشده است. او افرادی را نام می برد به نام «رجبیون» و بسیار از عظمت آنان می گوید و از معرفتشان تمجید می کند و سپس می گوید که:

این گروه اولیاء الله، باطن شیعیان رافضی را به صورت خوک دیده اند. زیرا آنان نسبت به صحابه (یعنی غاصبان خلافت) عقیده ای نادرست دارند. ⁽²⁾

او برای تحقیر کردن پیروان والامقام خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام شیعیان را خنزیر معرفی می کند که بگوید پیروان حضرت امیرمؤمنان علیه السلام دارای خباثت ظاهری و باطنی هستند. سید جلال الدین آشتیانی - که از طرفداران ابن عربی است - زمانی که به این سخنان ابن عربی می رسد رگ غیرتش به جوش می آید و به شدّت او را مورد سرزنش قرار می دهد و او را شخصی زودباور و شیعه ستیز معرّفی می کند. ⁽³⁾