مجله مکتب وحی سال هفتم - شماره نوزدهم - فروردین ماه 1394

مشخصات کتاب

بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

قال الامام الكاظم علیه السلام

یَا هِشَامُ مَنْ أَرَادَ اَلْغِنَی بِلاَ مَالٍ وَ رَاحَهَ اَلْقَلْبِ مِنَ اَلْحَسَدِ وَ اَلسَّلاَمَهَ فِی اَلدِّینِ فَلْیَتَضَرَّعْ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی مَسْأَلَتِهِ بِأَنْ یُکَمِّلَ عَقْلَهُ فَمَنْ عَقَلَ قَنِعَ بِمَا یَکْفِیهِ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا یَکْفِیهِ اِسْتَغْنَی وَ مَنْ لَمْ یَقْنَعْ بِمَا یَکْفِیهِ لَمْ یُدْرِکِ اَلْغِنَی أَبَداً. ای هشام، هر کس بی نیازی خواهد بدون دارایی و آسایش دل خواهد بدون حسد، و سلامتی دین طلبد، باید به درگاه خدا زاری کند و بخواهد که عقلش را کامل کند، هر که خرد ورزد، بدانچه کفایتش کند قانع باشد و هر که بدان چه او را بس باشد قانع شود بی نیاز گردد. و هر که بدانچه او را بس بُوَد قانع نشود، هرگز به بی نیازی نرسد.

الكافي، ج 1، ص18

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

سال هفتم / شماره نوزدهم فروردین ماه 1394

سرنوشتار - مباهله بریر بن خضیر در کربلا...3 سر دبیر

بینونت یا سنخیت یا عینیت؟...13 آیت الله سید جعفر سیدان

تحدّى قرآن کریم...31 حجّت الاسلام جعفر فاضل

سیره عملی حضرت فاطمه زهرا علیها السلام...61 استاد روح الله اسماعیلی روشناوند

بررسی علل کشته شدن عثمان...85 استاد علی اصغر ایمان دوست

سیری در افکار و عقاید ابن عربی...111 مرحوم استاد عباس سعیدی

فرقه نوظهور احمد بن اسماعیل بصری...131 حجّت الاسلام جعفر فاضل

مشروعیت یا عدم مشروعیت جنگ در کتب مقدّس...179 استاد محمّد ضیاء توحیدی

جایگاه اعجاز در مکاتب معرفتی...191 حجّت الاسلام سید حسین نوراللهی

اخلاق نیکوی پیامبر رحمت (صلی الله علیه و آله)...211 حجّت الاسلام قاسم عارفی

وحی قرآنی و وحی غیر قرآنی...243 حجّت الاسلام عبدالله شمس آبادی

تأمّلی در داستان حضرت سلیمان علیه السلام و ملکه ی سبأ...273 حجّت الاسلام سید حسین نوراللهی

نقد فلسفه و عرفان اصطلاحی...295 حجّت الاسلام سید محسن طیب نیا

رویکرد روایات و دانشمندان شیعه با تصوف...331 استاد محمّد فاضلی

ادبیات و اهل بیت علیهم السلام...345 گروه ادبی مکتب وحی

خودستایی ابن عربی...373 علامه سید جعفر مرتضی عاملی

حسن ختام - مفهوم شناسی مکر خداوند سبحانه تعالی...389 سر دبیر

موسسه مکتب وحی نبوی- کد پستی: 9186175864

شماره تماس با ما 09157001433

www.maktabvahy.com

maktabvahyˇ··9@gmail.com

سرنوشتار - مباهله بریر بن خضیر در کربلا با یزید بن معقل

اشاره

بُرَیر بن خُضَیر همدانی مشرقی، منسوب به مِشرَق و شاخه ای از قبیله هَمْدانِ یمن است. وی از خاندان بنی مشرق از قبیله هَمْدان و ساکن کوفه بوده است.

بُرَیر مردی زاهد، عابد و از بندگان صالح خدا بود. ⁽¹⁾بُرَیر در روزگار امامت حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام از اصحاب ⁽²⁾آن حضرت به شمار می رفت و از یاران نزدیک آن حضرت ⁽³⁾و از بزرگان کوفه بود. ⁽⁴⁾وی سرآمد قاریان روزگار خویش بود و در مسجد جامع کوفه به تدریس و تعلیم قرآن اشتغال داشت. ⁽⁵⁾ابن بابویه ⁽⁶⁾از او با لقب سيّد القّراء سرآمد قاریان مردم روزگار خویش یاد کرده است. شماری از رجال نویسان کتاب "القضايا و الاحکام" را به وی نسبت داده اند. ⁽⁷⁾به نوشته مامقانی ⁽⁸⁾بُرَیر دارای کتابی به نام القضایا و الاحکام است که مطالب آن را از قول امیرالمؤمنین علی علیه السلام و امام حسن علیه السلام نقل کرده است. مامقانی این کتاب را از اصول معتبر شیعه دانسته است. بریر چون از حرکت امام حسین علیه السلام از مدینه به مکه آگاه شد، از کوفه به جانب مکّه حرکت کرد و به امام علیه السلام پیوست. ⁽⁹⁾چون امام حسین علیه السلام مجبور شد در کربلا فرود آید، بُرَیر گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، خداوند بر ما منّت نهاده است که بتوانیم پیش روی تو جنگ کنیم و کشته شویم و چه سعادتی است که جدّ تو در قیامت شفیع ما خواهد بود. ⁽¹⁰⁾در گزارشی آمده است: پس از آن که حرّ و یارانش از حرکت امام حسین علیه السلام به سوی کوفه جلوگیری کردند، آن حضرت یاران خود را گرد آورد و با آنان از تصمیم نهایی خود سخن گفت؛ و آن ها را آزاد گذاشت تا درباره ماندن و کشته شدن یا رفتن و رهایی از مرگ تصمیم بگیرند. در آن گفت و گو هر یک از یاران امام علیه السلام پاسخ هایی دادند و از آن جمله بریر خطاب به آن حضرت عرض کرد:

به خدا قسم ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله، پروردگار به برکت وجود شما بر ما منّت نهاد تا برای یاری شما کشته شویم و پیکر ما قطعه قطعه گردد، تا در قیامت از شفاعت جدّت برخوردار شویم، گروهی که فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله را تباه گرداند روی رستگاری را نخواهد دید وای بر آن ها! هنگام رستاخیز خدای را چگونه دیدار می کنند؟ آنان در آتش جهنّم فریاد هلاکت و مرگ و مرگ سر می دهند!. ⁽¹¹⁾

از آن جا که بُرَیر برای کوفیان آشنا و شناخته شده بود و امید می رفت که گفت وگوی او با مردم کوفه موجب هدایت و بیداری آنان،شود امام علیه السلام به او فرمودند تا با سپاه ابن سعد سخن گوید. وی نیز در برابر سپاه دشمن قرار گرفت و خطاب به آنان چنین گفت:

ای مردم از خدا بترسید اکنون فرزندان و عترت پیامبر صلی الله علیه و آله در مقابل شما قرار دارند، بگویید که می خواهید با آنان چه بکنید؟

به دنبال آن شماری از سربازان فریاد برآوردند می خواهیم آن ها را نزد عبیدالله ببریم تا درباره شان حکم کند.

بُرَیر گفت:

آیا نمی پذیرید که به مکه باز گردند؟ آیا نامه ها و عهد و پیمان های خود را فراموش کرده اید؟ وای بر شما، اهل بیت علیهم السلام پیامبرتان را دعوت کردید تا جانتان را در راهشان فدا کنید، ولی اینک که نزد شما آمده اند آن ها را به عبیدالله بن زیاد تسلیم می کنید و آب را بر آنان می بندید و موهبتی را که یهود نصاری و مجوس از آن برخوردارند و پرندگان و چرندگان در آن رفت و آمد می کنند از آنان دریغ می ورزید؟ درباره فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله چه بد عمل کردید، خداوند شما را در قیامت سیراب نکند وای بر شما این همان حسین علیه السلام سرور بهشتیان است. ⁽¹⁾

در روایتی دیگر آمده است، بُرَیر از امام علیه السلام تقاضا کرد تا با مردم کوفه سخن گوید. سپس آنان را مخاطب ساخت و گفت:

ای مردم خداوند محمّد صلی الله علیه و آله را فرستاد تا مؤمنان را به بهشت بشارت دهد و کافران را از عذاب الهی بیمناک سازد و مردم را به سوی خدا دعوت کند شما این آب فرات را که حیوانات از آن برخوردارند، بر فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله بسته اید آیا این است پاداش محمّد رسول خدا صلی الله علیه و آله؟ سپاس خدای را که این مردم را به من شناساند. خدایا - تو گواه باش- من از کردار زشت این گروه بیزارم، خدایا آن ها را تا هنگام مرگ گرفتار ساز و بر آنان خشم گیر.

در این هنگام کوفیان به سوی او تیر افکندند و او به سپاه خود بازگشت. ⁽²⁾

بُرَیر در یک وهله دیگر از امام علیه السلام درخواست کرد تا نزد ابن سعد، فرمانده لشکر دشمن رود و او را نصیحت کند، شاید از گمراهی نجات یابند.

امام علیه السلام به وی فرمود: هر چه صلاح می دانی انجام بده بُرَیر خود را به خیمه ابن سعد رساند و بی آن که سلام کند نشست.

ابن سعد در خشم شد و گفت: من مسلمانم و خدا و رسول را می شناسم، چرا سلام نکردی؟

بُرَیر گفت:

اگر مسلمان بودی و به خدا و رسولش ایمان داشتی با فرزندان و خاندانش جنگ نمی کردی را به روی آنان نمی بستی. ای عمر، تو ادّعای مسلمانی می کنی، ولی در حقیقت با و محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله دشمنی. این چه دینی است که تو داری، آب فرات در برابر حسین علیه السلام و فرزندان و اهل بیت او می درخشد و آنان صفای آب را می بینند ولی بچه هایشان از تشنگی هلاک می شوند! در حالی که لشکر تو و حیوانات بیابان از آن می نوشند، انصاف بده چگونه تو را مسلمان بدانم، زهی بی تقوایی و سنگدلی و جفاکاری.

ابن سعد که تا آن هنگام خاموش مانده بود با بیانی که نشان دلبستگی شدید وی به مقام های دنیوی است گفت:

می گویی از حکومت ری دست بکشم تا دیگری آن را تصاحب کند، هرگز نمی توانم خود را بر این کار راضی کنم! ⁽¹⁾

گرچه تمامی اصحاب امام حسین علیه السلام شریف و بزرگوارند ولی در میان اصحاب چند نفر از شهرت و نام آوری خاصی برخوردار بودند که یکی از آنان بُرَیر بود به همین خاطر هنگامی که یسار، مولای (بنده آزاد شده) زیاد، به میدان آمد و هماورد خواست، عبدالله بن عمیر کلبی، از یاران امام حسین علیه السلام، به جنگ او آمد. یسار گفت: تو را نمی شناسم، زهیر یا حبیب یا بُرَیر که از نامداران اند به جنگ من آیند. ⁽²⁾

دوستی و ارادت و نیز استقامت و پایداری بُرَیر در مسیر حضرت امیر علیه السلام بسیار ستودنی است. او به نیکی می دانست که تنها راه رسیدن به خدا محبت و اطاعت از اهل بیت نبی صلی الله علیه و آله است و به روشنی می دانست لشکر یزید مجموعه ای از افکار مخالف حضرت علی علیه السلام است و این نبرد حق با باطل است. در روز عاشورا پس از حملات پی در پی سپاه کوفه مردی به نام «یزید بن مغفل» برای مبارزه تن به تن به میدان آمد و خطاب به بُرَیر بن خضیر گفت: «گمان می کنی خدا با تو چه کرده؟!» بریر گفت: «به خدا سوگند او در حق من نیکی کرده و کار تو را در مسیر شرّ و بدی قرار داده.» یزید بن مغفل گفت: «دروغ می گویی و پیش از این دروغگو نبودی! آیا به یاد می آوری که می گفتی معاویه گمراه و گمراه کننده است و علی بن ابی طالب امام بر حق و پیشوای هدایت است؟»

بُرَیر پاسخ داد: «گواهی می دهم که گفتار و اعتقاد من همین است.» یزیدبن مغفل گفت: «من شهادت می دهم که تو از گمراهان هستی.» بُرَیر دید که یزید با اطمینان از گمراهی او سخن می گوید و با تعصّب و عنادی که در او سراغ دارد برهان و استدلال نیز تأثیری ندارد و یا شاید زمانش هم نیست تصمیم گرفت به بهترین نوع از مکتب امام حسین بن علی علیه السلام دفاع کند تا حق برای هر کس که طالب آن است آشکار شود لذا به او پیشنهاد مباهله دارد.

مباهله چیست؟

مباهله در لغت به معنای نفرین متقابل است و راهی است برای کشف حق و اثبات حقّانیت در جایی که برهان و استدلال کاری از پیش نبرد مباهله در عین سادگی حربه ی قاطعی برای اثبات حقّانیت دین است. به عبارت ساده تر دو طرف به نحوی یکدیگر را نفرین می کنند و یا بر شرطی توافق می کنند و آن که پیروز شود پیروز میدان است. مباهله ریشه قرآنی و روایی دارد و در ادیان گذشته نیز شناخته شده بود قرآن کریم از مباهله پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله با مسیحیان نجران یاد کرده است:

فَمَنْ حَآجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَآءَ کَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَواْ نَدْعُواْ أبْنَآئَنَا وَ أبْنَآئَکُمْ وَ نِسَآئَنَا وَ نِسَآئَکُمْ وَ أنْفُسَنا وَ أنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ ⁽¹⁾ هرگاه بعد از علم و دانشی که (درباره مسیح) به تو رسیده، (باز) کسانی با تو به محاجّه و ستیز برخیزند به آن ها بگو بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما هم فرزندان خود را ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را، ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود آن گاه مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغ گویان قرار دهیم.

جریان این بود که گروهی از مسیحیان نجران حضرت عیسی علیه السلام را خدا و یا پسر خدا می دانستند، تا این که شنیدند قرآن کریم می فرماید:

به طور حتم کافرند آن کسانی که می گویند خدا همان مسیح پسر مریم است.

مسیحیان با شنیدن این آیات گویی آسمان را بر فرقشان کوبیدند. نجرانیان در پی پاسخ به آیات قرآن بودند که نامه ای از رسول اکرم صلی الله علیه و آله به دستشان رسید و در آن نوشته شده بود تنها بنده ی خدا باشید و تنها فرمان خدا را اطاعت،کنید این حرف من است و اگر دعوت مرا نپذیرفتید باید جزیه (مالیات بدهید...

نجرانیان از پذیرفتن سخن حق پیامبر صلی الله علیه و آله لجوجانه سرباز زدند؛ در این حال آیه نازل شد که فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَ كُمْ؛ ای پیامبر با آنان مباهله کن.... ⁽¹⁾به آنان پیشنهاد مباهله شد، گفتند به ما مهلت دهید مهلت داده شد.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله قبل از این که قصد مباهله کند، عبا بر دوش مبارک گرفت و حضرت امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام را داخل در زیر عبا نمود و فرمودند:

پروردگارا! هر پیغمبری را اهل بیت علیهم السلامی بوده است که مخصوص ترین خلق بر آن پیغمبر بوده اند، خداوندا اینان اهل بیت علیهم السلام من،اند آن ها را تطهیرشان کن

سپس جبرئیل امین علیه السلام نازل شد و آیه

إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا خدا فقط می خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.

را در شأن اهل بیت علیهم السلام آورد. ⁽²⁾آن گاه حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله آن چهار بزرگوار را برای مباهله با خود بیرون برد.

بزرگ نجرانیان گفت:

از رفتار و کردار بزرگ آنان (پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله) پیداست که او برحق است. من همراه او چهره هایی می بینم که اگر برای دعا دست بر آسمان بردارند کوه ها را از جا می کنند و این بیابان بر ما آتش می شود و یک مسیحی بر روی زمین باقی نمی ماند؛ صلاح ما نیست که با او مباهله کنیم و باید شرط جزیه را بپذیریم و به سلامت به شهر و دیار خود برگردیم که چنین هم شد.

ممکن است گفته شود مگر برهان قویم و اساسی برای اثبات حق وجود ندارد که کار باید به مباهله و نفرین برگزار شود پاسخ این است قطعاً برهان کافی وجود دارد ولی برخی از افراد حاضر به پذیرش حق نیستند و برخی در جهل مرکب خود غوطه ورند ما در تاریخ اسلام شاهد مباهله های متعدّدی هستیم شلمغانی که از علمای زمان خود بود نسبت به حسین بن روح وکیل سوم امام زمان علیه السلام حسد ورزید و ادعا کرد که او وکیل حضرت علیه السلام است و این مسئله در میان شیعیان اختلاف و شبهه ایجاد کرد

شیخ الطائفه رحمه الله علیه در کتاب غیبت می نویسد:

حسین بن عبدالله غضائری از ابوالحسن محمد بن احمد بن داود از علی بن همام برای من روایت نمود که محمد بن علی شلمغانی عزاقری کسی نزد حسین بن روح فرستاد که بیا باهم مباهله کنیم نایب امام زمان علیه السلام من هستم که مأمور به اظهار علم گشته ام ولی تو به طور آشکار و نهان آن را ظاهر گردانیدی پس بیا تا با هم مباهله نماییم شیخ ابولقاسم حسین بن روح در جواب او پیغام فرستاد که هر یک از ما در مباهله ⁽¹⁾پیشی گیرد دشمن امام علیه السلام خواهد بود شلمغانی پیشی گرفت و به همین جهت کشته شد و به دار آویخته گردید و ابن ابی عون را هم باوی گرفتند این واقعه در سال (323) اتفاق افتاد. محمد بن نوح می گوید جدّم محمد بن احمد بن عباس بن نوح (رضی الله عنه) به من خبر داد و گفت ابو محمّد حسن بن جعفر بن اسماعیل بن صالح سمیری به من خبرداد که در ماه ذی الحجه سال (312) هجری توقیعی از ناحیه مقدّسه درباره لعن شلمغانی توسط حسین بن روح در خانه ی مقتدر خلیفه عباسی شیخ ابو علی بن همام فرستاده شد ابو علی آن را برای من خواند و گفت حسین بن روح در دست دشمن گرفتار و در خانه ی مقتدر عباسی محبوس بود حضرت علیه السلام امر فرمود که آن را آشکار کن و نترس که از شرّ آن ها ایمن خواهی بود بعد از آشکار ساختن توقیع لعن شلمغانی حسین بن روح در اندک مدتی از زندان آزاد شد علما می گویند هر فرد با ایمان با تأسی به نخستین پیشوای اسلام می تواند در راه اثبات حقیقتی از حقایق اسلام با مخالف خود به مباهله بپردازد و از خداوند برای او درخواست عذاب کند.

حضرت امام صادق علیه السلام به یاران خود همین دستور را می دادند که مخالفان را به مباهله دعوت کنند یکی از یاران آن حضرت علیه السلام به نام ابو مسروق به حضرتش گفت: من با مخالفان با آیه

يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ ⁽²⁾ ای کسانی که ایمان آورده اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت كنيد.

بر فضیلت و پیشوایی شما استدلال می کنم آنان می گویند این آیه مربوط به فرماندهان سپاه است و وقتی با آیه

إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَوهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَوهَ وَهُمْ رَ کِعُونَ ⁽³⁾ ولى شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده اند همان کسانی که نماز برپا می دارند و در حال رکوع زکات می دهند.

بر امامت على علیه السلام احتجاج می کنم می گویند: این آیه مربوط به افراد با ایمان است نه شخص خاصی و هر موقع با آیه

قُل لَّا أَسْئلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ⁽¹⁾ بگو به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم مگر دوستی درباره خویشاوندان. استدلال می کنم، مخالفان می گویند: این آیه مربوط به تمام بستگان پیامبر صلی الله علیه و آله است. امام صادق علیه السلام در پاسخ سائل فرمودند:

در چنین صورت آنان را به مباهله دعوت کن آن گاه نحوه مباهله را بیان کردند و فرمودند: چیزی نمی گذرد مگر این که آثار مباهله (نزول عذاب) را مشاهده می کنی. ⁽²⁾

بنابر این مباهله امر مشروع و واقعی است و جناب بُرَیر در جریان کربلا به یزید بن معقل که ادعای هدایت داشت پیشنهاد مباهله را دارد و گفت آیا حاضر به مباهله هستی؟ از خدا می خواهیم دروغگو را لعنت کند و کسی که حق می گوید کسی را که بر باطل است از پای در آورد؟ آیا حاضری با یکدیگر مبارزه کنیم؟

هر دو دست ها را برای مباهله بلند کردند و از خدا خواستند دروغگو را لعنت کند و اهل حق اهل باطل را از پای در آورد آن گاه هر دو با هم در آویختند.

دو ضربه رد و بدل شد یزید بن معقل ضربتی بر بریر وارد کرد که زیانی متوجّه وی نشد. آن گاه بُرَیر ضربه شمشیری بر یزید فرود آورد که کلاهخود او را شکافت و در سر او فرو رفت و بدین ترتیب یزید به درک واصل شد و پیروز مباهله بریر بود و این یکی از صحنه های بسیار هم و پرشور و پر نور کربلا است که بسیاری را از خواب غفلت بیدار کرد.

بُرَیر در برابر دشمن ایستاد و چنین رجز خواند:

أَنا بُرَیر و ابی خضير *** ليس يروع الاسد عند الزئر

يعرف فينا الخير اهل خير *** اضر بكم و لا ارى من ضر

و ذاک فعل الخير من برير ⁽³⁾

من بُرَیر، فرزند خضیرم، شیر از غرش نمی ترسد.

اهل خیر از خیر خواهی ما آگاهند. من شما را می زنم و از این کار زیان نمی بینم. این کار آزاد مردان است که از بُرَیر سر می زند.

او همچنین فریاد برآورد که ای قاتلان مؤمنان و فرزندان یادگاران پیامبر صلی الله علیه و آله پیش بیایید؛ و پس از آن که سی یا چهل تن از سپاه دشمن را از پای درآورد با رضی بن منقذ عبدی به ستیز پرداخت و او را بر زمین زد و روی سینه او نشست.

رضی فریاد زد: «کجایند یاران تا مرا نجات دهند؟!» «کعب بن جابر» به یاری او شتافت و با نیزه به بُرَیر حمله کرد و آن را بر پشت بُرَیر فرو برد سرانجام بریر با ضربات پی در پی شمشیر کعب به شهادت رسید. ⁽¹⁾می گویند کعب بن جابر - قاتل بُرَير - وقتی از کربلا باز گشت خواهرش، انوار، به او گفت: «تو دشمن پسر فاطمه را یاری کردی و قاری بزرگ قرآن را کشتی. گناه بزرگی مرتکب شدی! به خدا سوگند هرگز با تو کلمه ای سخن نخواهم گفت.» کعب از کرده ی خود پشیمان شد و اشعاری سرود که در آن حزن و اندوه خود را بابت ارتکاب این جرم بزرگ یاد آور شده است. ⁽²⁾

تقدیم - سردبیر

پی نوشت ها

1- فرسان الهيجاء، ج 1، ص 39؛ اعیان الشیعه، ج 3، ص 561؛ مقتل الحسین علیه السلام خوارزمی، ج 2، ص 14.

2- تنقيح المقال، ج 1، ص 167؛ ابصار العین، ص 121.

3- فرسان الهيجاء، ج 1، ص 39.

4- اعیان الشیعه، ج 3، ص 561؛ انصار الحسين علیه السلام، ص 76

5- مقتل الحسين علیه السلام مقرم، ص 232؛ اعیان الشیعه، ج 3، ص 561؛ تاریخ الطبری، ج 4، ص 329؛ ابصار العین، ص 121.

6 - امالي الصدوق، ص137؛ روضة الواعظين، ج 1، ص 187.

7- تنقيح المقال، ج 1، ص 167؛ اعیان الشیعه، ج 3، ص 561.

8- تنقيح المقال في علم الرجال، ج 1، بخش 2، ص 167.

9- تنقيح المقال في علم الرجال، ج 1، بخش 2، ص 167؛ اعیان الشیعه، ج 3، ص 561؛ ابصار العین، ص 121.

10- محسن امین، اعیان الشیعة، چاپ حسن امین، 1403

11- فرسان الهيجاء، ج 1، 39؛ بحارالانوار، ج 44، ص 383؛ اعیان الشیعه، ج3، ص561.

12- الفتوح، ج 5، ص 181؛ مناقب آل ابی طالب علیه السلام، ج 4، ص108.

13- بحارالانوار، ج45، ص5؛ مقتل الحسين علیه السلام مقرّم، ص 232.

14- الفتوح، ج 5، ص 171.

15- ابن اثير، الكامل فى التاریخ، ج 4، ص 65 - 66

16- آل عمران، 61

17- آل عمران، 61

18- سوره احزاب، آیه ی 33

19- نساء، 59

20- مائده، 55.

21- شوری، 23

22- کافی، ج 2، کتاب دعا، باب مباهله

23- الفتوح، ج 5، ص 171. 23

24- الكامل فی التاریخ، ج 4، ص 66-67؛ انساب الاشراف، ج 3، ص 319؛ تاریخ الطبری، ج 4، ص 329.

25- ابصار العین، ص 72؛ قصه كربلا، ص 296.

منابع و مآخذ

بیونت با سنخیت یا عینیت؟

اشاره

آیت الله حاج سید جعفر سیدان دام عزّه

درآمد

حضرت استاد با بیان عدم سنخیت بین خالق و خلق که باید به آن به عنوان یک اصل مهم قطعی توجّه شود بقیه مطالب معارفی را مطرح کرده اند از جمله این که قاعده معطی شیء نمی تواند فاقد آن باشد درباره حضرت حق جاری نیست و آن در فواعل و عوامل طبیعی گاه جاری است، ضمناً به مسئله توجه به عقل البته در محدوده خودش و دوری از عقل افراطی نیز به عنوان روش در درک معارف وحیانی اشاره نموده اند.

کلیدواژه ها؛

سنخیت، عینیت، قاعده معطى شيء، وحدت وجود ابن عربی، ملاصدرا

تا کنون مقداری از بحث با این روش تعقیب و از آیات و روایات بینونت به معنای عدم اشتراک در حقیقت و عدم سنخیت بین حضرت حق و کائنات به وضوح استفاده گردید همچنین دلیل های متعددی که با مسأله سنخیت متناسب بود گفته شد و تالی فاسدهایی هم برای سنخیت مطرح شد در این جلسه ابتدا به بعضی از سؤالاتی که در جلسات گذشته - در مورد سنخیت به طریق دیگری - مطرح و مخدوش شد مجدداً به صورت عمومی نیز اشاره می گردد و سپس به مسأله عینیت و متون مربوط به این مسأله پرداخته خواهد شد. ⁽¹⁾

دو دلیل دیگر بر سنخیت

دلیل اوّل: قاعده ی معطی شیء فاقد شیء نمی شود.

اشاره

در ارتباط با سنخیت ⁽²⁾گاهی چنین استدلال می شود؛ که معطی شیء فاقد شیء نمی تواند باشد. یعنی معطى شيء بایستی واجد آن شیء باشد و این قاعده از نظر جمعی مسلّم است؛ زیرا معطی، چیزی را که نداشته باشد چگونه می تواند اعطا کند؟

به عبارت دیگر قائلین به سنخیت می گویند با توجه به این قاعده حضرت حق که علّت کائنات است و إعطاء وجود و هستی به کائنات از ناحیه اوست بایستی خود او واجد کائنات باشد و وقتی که خود او آن چه را که اعطا کرده واجد باشد سنخیت و اشتراک در حقیقت لازم می آید.

بررسی و نقد

در ارتباط با این استدلال چنین گفته می شود که این قاعده نسبت به علّتی که معلول از آن جدا شده و تنزّل وجودی او و ترشحی از آن باشد هم صحیح است ولی اگر مقصود از علّت همان فاعل تام یعنی حضرت حق باشد که فاعل بالاراده و المشیه است و ایجاد می کند «لا من شيء» در آن مورد این مطلب جا ندارد و این قاعده و قانون تخصصاً خارج است و جریان ندارد، نه این که قاعده عقلی تخصیص خورده باشد.

مطلب درستی که عمومیت دارد و در ارتباط با حضرت حق هست این است که معطی شیء باید مالک آن باشد و قدرت بر آن داشته باشد اما این که سنخ او باشد چه دلیلی دارد؟ بلکه اگر چیزی

معطی چیزی است به ضرورت عقلی بایستی مالک آن باشد امّا هیچ دلیلی بر لزوم سنخیت نیست مگر در آن مواردی که عرض شد و ذات مقدّس حضرت حق چون فاعل تامّی است که فاعل بالمشية و الاراده است و ایجاد می کند «لا من شیء» از خودش چیزی جدا نمی شود «لم یلد» است پس این قانون در ارتباط با حضرت حق جریان ندارد و در نتیجه نمی تواند دلیل سنخیت باشد.

دلیل دوم: آیه بودن کائنات خدا

اشاره

مطلب دیگری که در ضمن بعضی از سؤالات بود این است که کائنات دلیل بر حضرت حق و آیات او هستند و اگر چنان چه سنخیتی در کار نباشد مباین چگونه می تواند آیت مباین باشد. به عبارت دیگر چیزی که نشانگر و نشان دهنده چیزی است باید با او تناسب و سنخیتی داشته باشد تا نشانه او باشد.

بررسی و نقد

پاسخ این هم مشخّص است چه این که آن چه که آیت شیء است مثبِت آن است. در مواردی ممکن است آیت شیء جهات مختلفی را هم برساند امّا در ارتباط با ذات مقدس حضرت حق آیه بودن همه کائنات و موجودات بدین معناست که مثبت حقیقت قائم بالذات می باشند و لازم نیست مثبِت قائم بالذات با او سنخیت داشته باشد بلکه وقتی مبنا ایجاد آن هم ایجاد لا من شیء،است باید با حق متعال تباین داشته باشد چون وقتی کائنات موجَد و مسبوق به عدم بوده ولا من شیء ایجاد شده اند قائم به غیر و فقر محض هستند و موجِد قائم بالذات است. لازمه چنین چیزی تباین خواهد بود زیرا آن چه که بالذات نیازمند است با آن چه که قائم بالذات است مباین می باشد آن چه اساساً بالغیر است با آن چه اساساً بالذات است و بالغير نیست مباین می باشد پس این مطلب هم نمی تواند سنخیت را اثبات کند. در جلسات گذشته توالی فاسد سنخیت هم گفته شد و از مدارک و حیانی بینونت اثبات گردید در نتیجه از بحث بینونت و سنخیت می گذریم.

سرانجام سنخیت عینیت است مسأله

مسأله سوم، عینیت است یعنی حق متعال و کائنات عینیت دارند بسیار طبیعی است که وقتی انسان ابتدا این مطلب را بشنود استبعاد خواهد کرد مگر کسی قایل است حضرت حق و کائنات عینیت دارند؟ البته نتیجه ورود به مسلک فلسفه اعتقاد به سنخیت

می شود. راه عرفا به عینیت منتهی می شود این جاست که مسأله عینیت مطرح می شود و باید بررسی کنیم که معنای آن چیست؟ مقصود از عینیت نیز همان است که می فهمیم یعنی حضرت حق عین این موجودات و کائنات است بله به یک معنا عین آن ها نیست و غیر آن هاست و آن به لحاظ محدودیت و حد او می باشد ولی منهای حد اشیاء که امری اعتباری است و امری حقیقی نیست، همه چیز خود اوست به عبارت دیگر یک شیء با قید محدودیت حضرت حق نیست ولی با عدم لحاظ محدودیت عین آن است عبارت ذیل هم حاکی از همین معناست.

جمله معروفی در کتب فلسفی و عرفانی وجود دارد که می گویند: «بسيط الحقيقة كلّ الاشياء ليس بشيء منها» (یعنی حضرت حق) كلّ الاشياء است و لیس بشیء منها می باشد. این تناقض - که هم که هم «کلّ الاشياء» و هم «ليس بشيء منها» - بدين صورت نفی می شود که لیس بشيء منها مع لحاظ التعين و «كلّ الاشياء» بدون لحاظ تعین. در ضمن خواندن عبارات مطلب مشخّص تر خواهد شد. اگر گفته شود برخی از فلاسفه با این که به مسأله عینیت قایل نیستند در عین حال با قدرت از قاعده بسيط الحقيقة دفاع می کنند لذا نمی شود گفت قاعده بسيط الحقيقة همان عینیت را می رساند پاسخ می دهیم: بله ان شاء الله ضمن بحث روشن می شود که خیلی از آقایان که فرمودید در نهایت از فلسفه کارشان به عرفان منتهی شده است یعنی در نهایت،کار اعلام کرده اند که مطلب از این قرار است. اگر بگویید آقا علی حکیم به شدّت مخالف وحدت وجود است اما بسيط الحقيقة را نیز قبول دارد، پاسخ می دهیم اگر هم چنین باشد در ارتباط با این عبارت به گونه ای که بنده معنا کردم نخواهند گفت یعنی به گونه دیگر و معنای آخری خواهد بود ما با این معنایی که نوعا خود عرفا تعبیر کرده اند - و عبارات ان شاء الله خوانده می شود - کار داریم.

عبارات صریح در وحدت وجود

در مشاعر (المشعر الثامن فى أنّ الوجود بالحقيقة هو الواحد الحق تعالی) عباراتی هست که نتیجه آن این می شود که یک حقیقت هست و آن حقیقت است که متطور به اطوار مختلف می شود و جز او و اطوار او چیزی نیست یک حقیقت به شؤون گوناگون متشأن می شود و جز او و شؤون او چیزی نیست در موارد دیگری نیز تصریح شده که طور و شؤون او هم خود اوست. لذا نتیجه این خواهد شد که حضرت حق و کائنات عینیت دارند چون یک حقیقت است که متطور می باشد تطور او هم عین اوست.

گاهی هم چنین مثال زده می شود که موم را اگر چنان چه به شکل شیر، شجر یا انسان درآوریم موم به شکل شیر و شجر و انسان در هر موردی اسامی مختلف پیدا می کند مثلاً سر شیر، دم شیر، شکم و پای شیر، برگ، ساقه و میوه درخت و هکذا ولی همه می دانند که جز موم چیزی نیست موم است که به این اشکال مختلفه متشکل شده است این جا با لحاظ این محدودیت و شکل خاص شیر سر و دم شیر، با لحاظ خصوصیت شکل شجر شجر است ولی همه می دانند که جز موم چیزی نیست ⁽¹⁾عبارت مشاعر این است:

ظهر وانكشف أنّ كلّما يقع عليه اسم الوجود ليس إلاّ شأناً من شؤون الواحد القّيوم ولمعة من لمعات نور الأنوار، وما وضعناه أوّلاً بحسب النظر الجليل من أنّ في الوجود علّة ومعلولاً أدّى بنا أخيراً من جهة - و هو نمط أخرى من جهة السلوك العلميّ والنسك العقليّ - إلى أنّ المسمّى بالعلّة هو الأصل والمعلول شأن من شؤونه وطور من أطواره، و رجعت العلّيّة والإفاضة إلى تطوّر المبدأ الأوّل بأطواره وتجلّيه بأنواع ظهوراته. ⁽²⁾

هنگامی که خورشید حقیقت طلوع کند و نور آن در اطراف ممکنات نفوذ نماید و به هیاکل ماهیات پخش شود در این موقع روشن و آشکار می شود که هر چیزی که اسم وجود به آن واقع می شود، جز شأنی از شؤون واحد قیوم و پرتوی از پرتوهای نورالانوار نیست علت و معلولیت در مراتب وجود که نظر ما ابتدا به آن قرار یافته بود در نهایت از جهتی ما را به این رساند - خود این هم روش دیگری از سلوک علمی و ریاضت عقلی است - که آن چه ما در وجود علتش می نامیدیم اصل است و معلول شأنی از شؤون آن و طوری از اطوارش است و علیت افاضه مبدل به تطور مبدأ اول به اطوار و تجلی او به انواع ظهوراتش شده است. اگر گفته شود این عبارت که خواندید در آن تجلی مطرح شده مثال موم خیلی با این عبارت سازگار نیست، مثال ضیاء را باید مطرح کرد آن وقت عینیت را نمی شود از این عبارت استفاده کرد می گوییم اگر در قسمت آخر عبارت دقّت شود، آن وقت صحبت تجلّی نیز خواهد شد که این تجلّی آیا غیر اوست یا اوست یا نه اوست نه غیر او؟ اگر تجلّی همان باشد که این تجلّی چیزی جز او نیست، مطلب همان خواهد بود که بیان گردید و اگر چنان چه تجلی غیر او باشد با

همه مسایلی که در این معنا تثبیت شده و ابرام نموده اند موافق نخواهد بود که یک حقیقت دیگری هم وجود داشته باشد با توجه به این که جز یک حقیقت حقیقت دیگری وجود ندارد مگر گفته شود چیز دیگر اصلاً به حساب نمی آید به حساب نمی آید را هم همه می فهمند و نیاز نیست که انسان از کُمّلین شود تا بفهمد اگر به حساب نیامدن، باشد مسأله ساده ای است پس اگر تجلّی، خود او باشد عینیت است و اگر غیر او باشد - به معنای حقیقی غیر - با همه آن چه که در این مبنا و در تثبیت این مبنا گفته شده مغایر است. و این که گفته شود هم اوست، هم او نیست بدین معنا خواهد بود که لفظ می گوییم و معنا از خدا می طلبیم «طور وراء طور العقل» امّا ما هنوز در مسیر عقلانی در حرکت هستیم.

ابن عربی در فتوحات مکیّه می نویسد:

سُبْحَانَ مَنْ أَظْهَرَ الْاَشياءَ وُ هُوَ عِينُهَا. ⁽¹⁾ یعنی منزه است خدایی که همه اشیاء را ظاهر ساخت و او عین آن هاست.

و در یکی از شروح فصوص - که به فارسی هم شرح شده است - در توضیح مسأله عبارتی از کشف الحقایق عزیز نسفی نقل شده است که ذکر می گردد:

مادام که اسم خدای باقی است و اسم تو هم باقی است بدین سبب اثبات وجود خدای می کنیم و اثبات وجود خود هم می کنیم و خدا می شناسی خود را هم می شناسی و در مقام شرکی و از مقام وحدت دوری این معرفت و شناخت تو جز غرور و پندار نیست و این سخن، تو را جز به مثالی معلوم نشود مثلا تا دست عزیز، عزیز را اسمی می داند و خود را هم اسمی می داند بدین سبب عزیز را غیر خود می داند و خود را غیر عزیز می شناسد. عزیز را ندانسته است و خود را نشناخته که اگر دست عزیز خود را دانسته بودی و عزیز را شناخته بودی به یقین بدانستی که عزیز موجود است و به غیر عزیز چیزی موجود نیست که اگر دست عزیز را دو وجود باشد عزیز را دو وجود لازم آید و این محال است زیرا وجود عزیز یکی بیش نیست و امکان ندارد که او دو باشد پس دست عزیز را به غیر عزیز وجود نباشد پس بنابر این اسم سر و اسم پای و اسم دست و اسم روی و اسم جسم و اسم،روح اسماء مراتب عزیز باشند و عزیز اسم جامع باشد این چنین که مراتب اسامی خود را دانستی اسامی وجود را نیز همچنین

می دان مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ که أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ بدان که اگر کسی از موم صد چیز بسازد و به ضرورت صد شکل و صد اسم پیدا آید و در هر شکلی چندین اسامی دیگر باشد شکل شیر ساختیم در (شکل شیر چندین اسم است مانند سر، گوش) امّا عاقل داند که به غیر موم چیز دیگری موجود نیست و این جمله اسامی که پیدا آمده اسامی موم است که موم بُود که به جهات مختلف و به اضافات و اعتبارات آمده است به هر رنگی که خواهی جامه می پوش که من آن قد رعنا می شناسم. ⁽¹⁾

این تعبیرها به خوبی نشان دهنده مطلب است.

ابن عربی در فصوص می نویسد:

فكان موسى أعلم بالأمر من هارون لأنّه علم ما عبده أصحاب العجل لعلمه بأنّ الله قد قضى ألّا يعبدوا إلّا إيَّاه كما قال تعالى وَ قَضَى رَبُّكَ أَلّا تَعْبُدُوهُ إِلَّا ايَّاهُ ⁽²⁾بشيء إلّا وقع ⁽³⁾فكان عتب موسى أخاه هارون لما وقع الأمر في إنكاره و عدم اتّساعه فإنّ العارف من يرى الحق في كلّ شيء بل يراه عين كلّ شيء. ⁽⁴⁾

در شرح عبارت فوق نیز در همان شرح فارسی می نویسد:

بنابر این عتاب موسی، برادرش هارون را از این جهت بود که هارون انکار عبادت عجل می نمود و قلب او چون موسی اتساع نداشت چه این که عارف حق را در هر چیز می بیند بلکه او را عین هر چیز می بیند (غرض شیخ در این گونه مسایل در فصوص و فتوحات و دیگر زُبُر و رسائلش بیان اسرار ولایت و باطن است برای کسانی که اهل سرّند هر چند به حسب نبوت تشریع مقرّ است که باید توده مردم را از عبادت اصنام بازداشت چنان که انبیاء عبادت اصنام را انکار می فرمودند). ⁽⁵⁾

این عبارت نیز در مسأله عینیت کاملاً گویا است. شعری هم در این مورد در همین شرح آمده است:

عاشقی دید از دل پرتاب *** حضرت حق تعالی اندر خواب

دامنش را گرفت آن غمخر *** که ندارم من از تو دست دگر

چون درآمد ز خواب خوش درویش *** دید محکم گرفته دامن خویش ⁽⁶⁾

آن گاه در حقیقت فرق بین امکان استعدادی از نظر فلسفه و امکان از نظر عرفان مسایلی مطرح کرده تا این که می نویسد:

بلکه در حقیقت ظاهر و مظهر و متجلّی و مجلی هم نیست.. خلاصه حکیم و منطقی امکان استعدادی را در ماده و دیگر امکانات را جهات در نسبت می گیرند و عارف امکان را وجودات متکثره که ربط محض اند و جز واجب نیستند و چون به دقت بنگری آن چه در دار وجود است وجوب است و بحث در امکان از برای سرگرمی است. ⁽¹⁾

اگر منظور این بود که همه وجوب بالغیر دارند این سرگرمی نیست بلکه واقعیت است. در نتيجه وجوب بالغیر مقصود نیست.

در توضیح جمله «عالم ظل الله است» آمده:

و حیث إنَّ هذا الأصل دقیق غامض صعب المسلک عسیر النیل و تحقیق بالغ رفیع السمک بعید الغور ذهلت عنه جمهور الحکماء و زلت بالذهول عنه اقدام کثیر من المحصّلین فضلاً عن الأتباع و المقلّدین لهم و السائرین معهم، فکما وفقنی اللَّه تعالی بفضله و رحمته الاطلاع علی الهلاک السرمدی و البطلان الأزلی للماهیات الإمکانیه و الأعیان الجوازیه فکذلک هدانی ربی بالبرهان النیر العرشی الی صراط مستقیم من کون الموجود و الوجود منحصراً فی حقیقه واحده شخصیه لاشریک له فی الموجودیه الحقیقیه و لا ثانی له فی العین و لیس فی دار الوجود غیره دیّار و کلما یُتراآ فی عالم الوجود إنه غیر الواجب المعبود فإنّما هو من ظهورات ذاته، و تجلیات صفاته الّتی هی فی الحقیقه عین ذاته کما صرح به لسان بعض العرفاء بقوله: فالمقول عليه سوى اللَّه أو غيره أو المسمّى بالعالم هو بالنسبة إليه تعالى كالظلّ للشخص، فهو ظلّ اللَّه فهو عین نسبة الوجود الی العالم فمحلّ ظهور هذا الظلّ الالهیّ المسمّی بالعالم انّما هو أعیان الممکنات علیها امتدّ هذا الظلّ. ⁽²⁾

ترجمه و توضیح متن بالا از عبارات کتاب "رحیق مختوم" که شرح و توضیحی بر "اسفار" است آورده می شود:

این اصل از جمله حِکَمی است که خداوند به حسب عنایت ازلی خود به من داده است و آن را به فیض فضل وجود خود بهره من از علم گردانیده است و این مسأله چندان عظیم است که با آن فلسفه تکمیل و حکمت تتمیم می گردد و چون این اصل دقیق و غامض، دارای

سخت بوده و نیل به آن دشوار است و نیازمند به تحقیق،بلیغ بلند و عمیق است، جمهور مسیر از اهل حکمت غافل از آن هستند و با این غفلت گام های بسیاری از محصلین که همان حکمای مشاء هستند، چه رسد به اتباع و مقلدان،آن ها گرفتار لغزش شده است. همان گونه که خدای سبحان مرا به فضل و رحمت خود بر هلاکت سرمدی و بطلان ازلی ماهیات امکانی و اعیان مجازی موجودات مطلع گردانید با برهان نیر عرشی به این صراط مستقیم راه برد که موجود و وجود منحصر در حقیقت واحد شخصی است که در موجود بودن حقیقی و در واقعیت عینی شریک و دومی برای آن نیست و در خانه هستی غیر او صاحب خانه ای نیست و هر چه غیر او در عالم هستی به چشم میآید از ظهورات ذات و تجلیات صفات اوست صفاتی که در حقیقت عین ذات او هستند. ماسوی خداوند و آن چه که عالم نامیده می شود، در نسبت با خداوند مانند ظل نسبت به شاخص است پس غیر خداوند و ماسوای او و به بیان دیگر عالم، ظل الله است... مقر و مستقر ظل و سایه الهی همان موجودات، یعنی زمین و آسمان می باشد زیرا موجودات شایستگی آن را ندارند که مستقیماً ظل الله باشند؛ ظل خداوند یک امر واحد است و آن امر واحد همان فیض منبسط و نفس رحمانی است. عالم در نسبت با خداوند شبیه ظل به شاخص است؛ یعنی ظل و سایه الهی، عالم را فرا می گیرد و عالم محل و مقر ظل است و ظل عین نسبت «کون» و یا وجود «کونی» به عالم است. ⁽¹⁾

برخی از شارحین فصوص با ذکر این که در تعبیر «کالظل» نکته ای وجود دارد بعد از این كلام ابن عربی که می گوید:

فنقول: اعلم أنّ المقول عليه سوى الحق أو مسمّى العالم هو بالنسبة إلى الحق كالظَّلّ للشخص فهو ظلّ الله. ⁽²⁾

می نویسد:

همچنان که ظل دارای وجود نیست (و اگر شخص نباشد سایه معنایی ندارد) جز به شخص، همچنین عالم دارای وجود نیست مگر به حق. ⁽³⁾

و همچنان که ظل تابع شخص است ما سوی الله سوى هم تابع حق است و لازم اوست زیرا ما سوى صور اسماء و مظاهر صفات لازمه اویند و این که شیخ فرمود: «مانند سایه شخص است» جهتش این است که ظل از جهتی عین حق است و از جهتی غیر حق و

حال این که ظل نمی شود که عین شخص باشد (زیرا که ل و شخص یک حقیقت نمی باشند). خلاصه غرض این که نسبت خلق به حق از نسبت ظل به شخص لطیف تر و عالیتر و دقیقتر است زیرا که ظل چیزی است و شخص چیز دیگر اما موج که خلق است عین همان حقیقت دریاست زیرا حقیقت دریا آب است مقصود اثبات این نکته است که عالم هم خیال است. ⁽¹⁾البته این ها قسمتی از مدارک می باشد و الا اگر کسی وارد شود شواهد بسیار دیگری وجود دارد. اگر گفته شود از عبارت های بالا فقط نفی استقلال استفاده می شود یعنی خدای تعالی یک موجود مستقل محض است و علت غیر معلول جز خداوند متعال نداریم و این که خدا را وجود مستقل بدانیم و حقیقت وجود و وجود به معنای استقلال است. پاسخ می گوییم اگر کسی چنین بگوید که مقصود از همه این عبارات این است که وجود قائم بالذات و مستقل جز وجود حضرت حق چیزی نیست و بقیه آن چه هست غیر قائم بالذات و نیازمند است و غیر اوست مشکلی نیست اگر کسی احتمال بدهد که این عبارات می رساند که ما بیش از یک حقيقت قائم بالذات و مستقل نداریم بقیه چیزها وابسته است و این هم مسأله ای است که جملگی برآنند بنابر این مسأله تازه ای نیست ولی گویندگان این بیانات بدان راضی نیستند.

اما وقتی روشن گفته می شود موم یک حقیقت است این یک موم، شیر شد، شجر شد، چنین و چنان شد هر جا هم چند اسم پیدا کرد جز موم چیزی نیست هر چه هست موم است. همچنین تصریح به این معنا شد که موج است و دریا و جز دریا چیزی در کار نیست و نیز تصریح شده که بقیه و هم است و خیال.

بنابر این اولاً با توجه به عبارات مختلف - که عبارات فوق تنها قسمتی از آن ها بود - مطلب چنان است که عرض شد و هر کس عبارات را بررسی کند این موضوع را به خوبی می فهمد. ثانیاً اگر مطلب همان طور باشد که شما می گویید این قدر بالا و پایین ندارد که گفته شود دیگران کمتر فهمیده اند ما از مرحله ای به مرحله دیگر رفته ایم مگر فلاسفه که مسیر قبل از ایشان را داشته اند غیر از این را می خواستند بگویند آن ها نیز همین را می.گویند پس وقتی گفته می شود ما از این را مرحله ترقی کردیم به مرحله دیگر خدا چنین نصیب ما کرد و.. معلوم می شود که مطلب غیر از این است و الّا اگر مطلب چنین باشد همین افراد عادی - که از مسایل توحید چیز اندکی به گوش آن ها خورده باشد - قائلند که حقیقت قائم بالذات ذات اوست و بقیه همه قائم به غیرند.

سابق بر این گفتیم روش درست این است که بعد از اثبات وحی ما در خود وحی باید تعقّل کنیم و اگر گفته شود آن چه در دست ماست روایت می باشد نه خود وحی، قرآن که سند آن قطعی است در عین حال در دلالت و حجّیت ظاهر است و قطعی نیست و روایات از جهت سند مشکل دارد بنابر این تعقّل در روایاتی که به دست ما رسیده به معنای تعقّل در وحی نیست پس به نظر می رسد روش درست روش فقهاء و اصولیین ماست یعنی چیزهایی که با عقل قطعی اثبات شود باید قرینه باشد که حتی از ظاهر روایات دست برداریم می گوییم اگر چنین باشد «فَعَلَى الإسلام و السَّلام» یعنی ما چیزی نداریم که خلق الله را با آن به اسلام دعوت کنیم

ما تعقّل در وحی را قبول داریم امّا با ظاهری که با عقل سازگار نیست چه باید کرد؟ مکرر گفتیم و حتی امروز هم تکرار کردیم - و گاهی خودم نیز از تکرار آن زده می شوم - که عقل جایگاه خود را دارد و بر آن حفاظت می کنیم ولی گاه برخی، بعد از همه این سخنان به ما نسبت می دهند که شما اصلاً آمدید تفکیک بین عقل و دین و تفکیک بین عقل و وحی را مطرح کنید ما اصرار داریم که چنین نیست و مرتب می گوییم عقل! و در عمل نیز بدان پایبند هستیم ما مکرّر گفته ایم که جایگاه عقل محفوظ است اما برای این که عقل ما به یک منبع وسیع مهمی برخورد کرده و می گوید باید از آن استفاده کنیم لذا ما اصرار می کنیم که این منبع فراموش نشود و به کار گرفته شود و در آن دقت شود آن وقت این منبع را همیشه با دو قید مطرح کرده ایم:

1- اعتبار سند.

2- روشنی دلالت.

اگر کسی ادعا کند ما چنین چیزی در مجموع نداریم و بالاخره یا سند ضعیف است و نمی شود به آن استناد کرد یا دلالت روشن نیست مثل آیات شریفه قرآن می گوییم در این صورت «فعلى الإسلام السّلام» ما خلق الله را به چه چیزی دعوت کنیم؟ به اسلامی که با تمام فراز و نشیب های آن فقط چند مسأله فقهی اصطلاحی دارد که همه این ها نیز ظنّی است؟ این نمی شود و چنین هم نیست بلکه اگر بررسی کنیم روایات فراوانی داریم که در حدّ تواتر و معتبر هستند همچنین آیات شریفه قرآنی نیز در این مسایل گویا هستند ائمّه علیهم السلام اصرار داشته اند که این مسایل را تبیین کنند و تبیین کرده اند.

گاهی می شود فلاسفه به حدیث ضعیفی که ما هر چه می گردیم آن را پیدا نمی کنیم و گویند کسی در کتاب فلان نوشته استناد می کنند ولی اگر در موردی احادیث بسیاری هم باشد آن ها با توجیه این که یا قطعی السند نیست یا دلالت نیست آن را رد می کنند ما در مجموع می گوییم در وحی و حاکی وحی تعقل می کنیم البته حاکی وحیی که اعتبار سند و روشنی دلالت داشته باشد.

همچنین دو مسأله را در این جا اعلام کرده ایم:

1- اگر چیزی مخالف با عقل و درک بیّن باشد صد بار اعلام می کنیم که حتماً باید توجیه شود منتها در وحی چنین چیزی نیست (گاهی درک وهمی و ظنی است) و آن چه در این موارد باشد خود وحی قبل از همه و بهتر از همه توجیه کرده است مثلاً «جَاءَ رَبُّكَ» این با عقل و درک بین سازگار نیست وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَجِدِينَ و يا إِلَى رَبَّهَا نَاظِرَةٌ و.. با عقل سازگار نیست در همه این موارد خود وحی به احسن وجه معنا کرده است پس ظواهری که با عقل و درک بین سازگار نباشد اعلام می کنیم که باید توجیه شود جز این که می گوییم در این مسایل به خصوص در وحی چنین چیزی نیست و هر آن چه که هست خود وحی قبل از همه و به بهترین صورت توجیه کرده است.

2- آن چه در وحی آمده در ارتباط با این مسایل خوشبختانه با استدلال عقلی هم استدلال می کند و در خود همین مدارک به دلیل عقلی مطلب هم اشاره کرده اند. پس بنابر این روش ما یعنی تعقل در وحی این چنین است که به عرض رسید و اصرار ما بر این مطلب از آن جهت است که اگر این معنا از ابتدا در اذهان جا نگیرد کار به آن جا می رسد که عتاب موسی علیه السلام برادرش هارون علیه السلام را برای این بوده است که هارون علیه السلام عبادت عجل را انکار کرده است. ⁽¹⁾ما می خواهیم کار به این جا نرسد و اذهان ابتدا از آن چه که حق است شکل بگیرد تا به این جا و امثال این جا نرسد.

اگر گفته شود اگر روش شما روش فقهاست. پس از اول باید مانند فقهاء یک سری اصول عقلی آموخته و تدوین شود که با استناد به آن ها طلبه بتواند از روایت درست برداشت کند. فلاسفه هم در معارف عقلی همین کار را می کنند چرا باید روش فلسفه را تخطئه کنیم

بگوییم مستقیماً باید رفت سراغ روایات، در پاسخ می گوییم: روش فقها که در بعضی از نوشته های بنده هست، منظور استفاده از روش فقها در مسایل اعتقادی است (در مسایل فقهی اصطلاحی هم اشکالی ندارد) یعنی اعتنا کردن به کتاب و عترت علیهم السلام و رعایت کردن هر چه بیشتر شأن کتاب و عترت علیهم السلام و تکیه کردن و اهمیت دادن به آن منظور این بوده نه این که بخواهیم این جا به حلال و حرام بپردازیم خیر (این هم ایراد ندارد) یعنی فقها هم در هر بحثی روایات را مطرح می کنند بعد قواعد عقلی هم که از آن روایات استخراج شده را در نظر می گیرند اگر قواعد مستقل عقلی هم باشد رعایت می کنند و ما هزار و یک بار گفته ایم و نوشته ایم که قواعد قطعیه عقلیه قرینه های منفصل های هستند که حتما باید رعایت شوند و متأسفیم که گاهی گفته می شود فلسفه یعنی عقل بنده همین اخیراً برخورد کردم و خیلی هم تعجب نمودم، گفته می شود: جمعی با عقل ستیز دارند چون می گویند فلسفه چنین... درباره ادّعای بعضی که فلسفه را عین عقل،گرفته اند ما می گوییم فلسفه، یعنی آن چه در كتب به عنوان فلسفه هست از دو بخش برخوردار است. یک بخش مسایل قطعی عقلی (مثل معلول بی علّت نمی شود دور و تسلسل باطل است اجتماع نقیضین محال است، اجتماع ضدین باطل است و..) این قواعد قطعی عقلی که همه عقلا بر این مبنا کار می کنند ⁽¹⁾تکیه گاه وحى است. وحی را ما با همین قواعد عقلی ثابت کردیم، لذا هیچ گاه از این قواعد عقلی دست برنمی داریم پس بنابر این از تعقل و قواعد عقلی این چنینی برخورداریم و با توجه به همان ها می گوییم نفس ما باید از حقایق و مسایل وحیانی و منبعی که وسیع است - با توجّه به دو قید اعتبار سند و روشنی دلالت - شکل بگیرد مسایل عقلانی و تعقّل نیر در جای - خود محفوظ است حال می خواهیم ببینیم در عمل چه شده است؟ مدّعا این است که در بسیاری از مسایل این چنین عمل نشده است در هر موردی که چنین کار شده بسیار خوب است اما اگر برخورد کردیم و دیدیم بیننا و بین تعقلنا از وحی چنین می فهمیم، قواعد عقلی قطعی - را هم به کار گرفتیم و هرگز با آن ها مخالفت نشده به عبارت دیگر در مواردی که وحی خیلی روشن به چیزی دلالت می کند و بلکه به یک معنا قواعد عقلی نیز شاهد آن است

و بر آن دلالت می کند و در بسیاری از موارد در خود احادیث هم دلیل عقلی نسبت به مسأله ابلاغ شده است. می گوییم با توجّه به این باید خیلی حساب شده به این صورت عمل کنیم و در ارتباط با فلسفه که فرمودید گوشه ای به آن داده شده مرحوم ملاهادی سبزواری در حاشیه منظومه وقتی متصدیان حقایق را تشریح می کند که چهار گروه هستند، می نویسد:

قولنا المتصدين لمعرفة الحقائق و هم أربع فرق لأنّهم إما أن يصلوا إليها بمجرد الفكر، أو بمجرد تصفية النفس بالتخلية و التحلية، أو بالجمع بينهما، فالجامعون هم الاشراقيون، و المصفون هم الصوفية، و المقصرون على الفكر إما يواظبون موافقة أوضاع ملة الأديان و هم المتكلمون، أو يبحثون على الإطلاق و هم المشاؤون. ⁽¹⁾

آن هایی که در جستجوی شناسایی حقایق هستند به چهار گروه تقسیم می شوند چون آن ها یا با فکر فقط برای وصول به حقایق در تلاشند و یا با تصفیه به پاکیزگی از بدی ها و سپس به زینت دادن نفس به خوبی ها این معرفت را تحصیل می کنند و یا به جمع بین این دو و آنان که جمع بین فکر و تصفیه نموده اند اشراقیون و آن ها که به تصفیه تنها پرداخته اند صوفیه اند و کسانی که به فکر تنها اکتفا نمودند با رعایت موافقت ادیان متکلمین هستند و آن ها که به فکر تنها اکتفا نموده بدون قید رعایت موافقت ادیان و شرایع فلاسفه مشاء می باشند.

بنابر این می گوییم اصل فلسفه این است منتها ما در مورد فلاسفه اسلامی چنین نمی گوییم، می گوییم: فلاسفه اسلامی چنین نیستند و مرحوم سبزواری ان شاء الله فلاسفه غیر اسلامی را گفته اند و إلا برای فلاسفه اسلامی بالاخره آیات و روایات مطرح است. بیانی که ایشان دارد ان شاء الله برای قبل از اسلام و در ارتباط با فلاسفه قبل از اسلام بوده است و إلا آقایانی که واقعا زحمت کشیده اند چنین است که آیات و روایات را دیده اند منتها گاهی می شود که مقداری به خاطر این که صبغه تفکر خاصی قبلاً در زندگی برای بعضی به وجود آمده آن وقت همان صبغه یک مقدار ادامه پیدا کرده و کم کم به این جا رسیده که در روایات و آیات توجیهاتی شده است و إلا خیلی از آن ها فیلسوف اسلامی هستند یعنی کاملاً به مبانی فلسفی وارد هستند و در عین حال کاملا هم بر اساس وحی حرکت کرده اند و هر جا هم در وحی چیزی با این قوانین خاص فلسفی اصطلاحی نساخته جانب وحی را گرفته اند و مطالب آن را اثبات عقلانی هم کرده اند.

در مورد این آیه شریفه وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ ⁽¹⁾ملاصدرا می گوید: «لام» در «لقد»، «لام» غایت است. ایشان می گوید خدا دید که اگر این دنیا بخواهد بر پا باشد باید جمع خبیثی خلق کند که اصولا خباثت داشته باشند تا دنیا بر پا باشد و الا اهل حق و اهل معنویت به دنیا نمی پردازند پس از خبیثان را خدا آفرید که این ها به دنیا بپردازند این ها اهل طغیان و عصیان اند که طینتشان طینت جهنمی است و برای جهنّم نیز خلق شده اند. آن ها تا وقتی که در دنیا هستند مشغول این کارها هستند ولی از مرکز شان که دوزخ است فاصله گرفته اند. وی با استناد به آیه وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ ⁽²⁾می گوید: دنیا بین آن چه این ها می خواستند بدان برسند فاصله شده است و وقتی مردند به آن چه که باید برسند، می رسند ⁽³⁾یعنی به دوزخ که رسیدند به خواسته اصلی خود رسیدند ما می گوییم انسان از طریقی برود که منجر به این مطالب نشود می گوییم گونه ای عمل کنیم و با آیات و روایات به نحوی عمل کنیم که چنین نشود آیات بسیاری هست که با توجه به آن ها «لام» در «لقد ذرأنا» باید «لام» نتیجه باشد؛ یعنی جمعی در نتیجه سوء اختیار خودشان به جهنم می روند اما آن چه ملاصدرا مطرح کرده با اساس مسأله اختیار در قرآن و حدیث و همه متون وحی سازگار نیست.

اگر گفته شود معنای سنخیتی که در فلسفه هست غیر از این است که شما می گویید زیرا سنخیتی که بین فاعل اصلی و معلول هست غیر از سنخیتی است که بین علت و معلول مادی است و فلسفه این چنین قایل است.

می گوییم: در فلسفه وقتی یک حقیقت مطرح است و آن تشکیک در وجود است و در عرفان اطلاق در وجود مطرح است تشکیک در وجود مثل نور و مراتب،نور، آیا مرتبه ضعیف نور و مرتبه قوی نور از نظر حقیقت اشتراک دارند یا خیر؟ بدون شک جواب مثبت است و این همان سنخیت یعنی اشتراک در حقیقت است که در این جا به نظر آنان یعنی وجود و به نظر ما اگر وجود را به معنای طارد العدم بگیریم مشکلی نیست ولی اگر وجود را همان متن خارج بدانیم درست نیست بلکه کاملا بین خالق و خلق تباین است ولی آن چه از ظاهر کلام فلاسفه استفاده می شود این است که وجود او.. و ماهیت اعتباری ندارد پس اگر سنخیت و اشتراک در همین وجود است پس نگویید سنخیتی که مراد فلاسفه است چیز دیگری است.

پی نوشت ها

1- المشاعر، ص 83.

2- فتوحات مكية، ج 2، ص262.

3- ممّد الهمم در شرح فصوص الحكم، ص 39 و 38.

4- الاسراء، 23

5- فصوص الحكم، فص هارونی، ج 2، ص 385.

6- ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، ص 514.

7- ممد الهمم، ص 72.

8- ممد الهمم، ص 107

9- اسفار، ج 2، ص 292

10- رحيق المختوم، ص 459 – 452.

11- فصوص الحكم، فص یوسفی، ج 2، ص 466

12- ممد الهمم، ص 237.

13- شرح منظومه قسمت فلسفه، ص 73

14- الاعراف، 179

15- سباء، 54.

16- اسفار، ج 9، ص 352.

منابع و مآخذ

تحدی قرآن کریم

اشاره

حجت الاسلام جعفر فاضل

درآمد

قرآن کریم بعنوان آخرین کتاب آسمانی و نیز جامع همه ی کتب آسمانی برای ارائه هدایت است مضاف بر محتوا نوع بیان و ادبیات قرآن به نحوی است که در توان نوع بشر نیست لذا قرآن کریم برای اثبات حقانیت خود از منکران خواسته است که اگر در اعجاز قرآن و این که از ناحیه پروردگار است شک دارید مانندش بیاورید. عجز و ناتوانی نوع بشر از هماوردی قرآن سال هاست اثبات شده است و جایی برای تردید نگذاشته است.

کلیدواژه ها؛

تحدّى، اعجاز صرفه، شیخ طوسی رحمه الله علیه، شیخ مفید رحمه الله علیه، مسیلمه کذّاب

مقدّمه

کتاب مقدّس قرآن کریم یک معجزه آسمانی است و بدون شک نوع بشر از آوردن مثل آن عاجزند هر کس که با قرآن آشنا باشد بخوبی می داند که قرآن کریم خود تحدّی کرده است یعنی مبارز طلبیده است. قرآن می فرماید اگر در این قرآن شک دارید و می گویید از نزد خدا نیست بروید مانندش را بیاورید آیاتی که متضمّن معنای تحدّی است متعدد است. در برخی از آیات تحدّی به کل قرآن شده است که اگر راست می گویید قرآنی بیاورید و در برخی از آیات تحدّی به ده سوره و در نهایت تحدّی به یک سوره شده است. آیاتی تحدّی به ترتیب نزول از این قرارند:

قُل لَّئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنسُ وَالْجِنُّ عَلَی أَن یَأْتُواْ بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْءَانِ لَا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً ⁽¹⁾ بگو اگر جن و انس اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد، هر چند یکدیگر را در این کار کمک کنند

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَنهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ، وَأَدْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ إِن كُنتُمْ صَدِقِينَ ⁽²⁾ آیا آن ها می گویند: او قرآن را به دروغ به خدا نسبت داده است، بگو: اگر راست می گویید، یک سوره همانند آن بیاورید و غیر از خدا هر کس را می توانید (به یاری) طلبید!

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿13﴾ ⁽³⁾ آیا می گویند: او به دروغ این قرآن را به خدا نسبت داده و ساختگی است؛ بگو: اگر راست می گویید، شما هم ده سوره ی همانند این قرآن را بیاورید؛ و تمام کسانی را که می توانید- غیر از خدا - برای این کار دعوت کنید!

أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿33 فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ﴾ ⁽⁴⁾ یا می گویند: قرآن را به خدا افترا بسته؟ ولی آنان ایمان ندارند، اگر راست می گویند سخنی همانند آن بیاورند.

وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿23 فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ﴾ و اگر درباره آن چه بر بنده خود (پیامبر صلی الله علیه و آله) نازل کرده ایم شک و تردید دارید، (دست کم) یک سوره همانند آن بیاورید و گواهان خود را- غیر خدا - فرا خوانید اگر راست می گویید پس اگر چنین نکردید- که نخواهید کرد - از آتشی بترسید که هیزم آن، بدن های مردم (گنهکار) و سنگ ها (بت ها) است و برای کافران آماده شده است!

درباره علّت تنوع تحدّی در قرآن حدس و گمان های متعدّدی ارائه شده است از جمله گفته شده است بخاطر بیان اوج عجز و ناتوانی جن و انس است یعنی نه تنها شما نمی توانید یک قرآن بیاورید، نمی توانید حتی ده سوره بیاورید و عجز شما در آن حد است که حتی نمی توانید یک سوره کوتاه هم بیاورید البته این استنباط در صورتی صحیح است که ترتیب آیات نازل شده در مورد تحدّی از کل به جزء باشد اما گویا چنین نیست زیرا قول مشهور بین مفسران و دانشمندان علوم قرآنی آن است که سوره یونس که مشتمل بر آیات تحدی به یک سوره است قبل از سوره هود که مشتمل بر آیات تحدّی به ده سوره می باشد نازل شده است. ⁽¹⁾و به این دلیل پیش فرض یاد شده مورد تردید قرار گرفته و پاسخ یاد شده را دچار تزلزل ساخته است. این نکته مفسّران را بر آن داشته است که تبیین و توجیه های دیگری را به میان کشند و یا دفاعی ویژه از پیش فرض یاد شده به عمل آورند. ⁽²⁾

در این جا به منظور جلوگیری از اطاله ی سخن از پرداختن به نقد و بررسی اقوال یاد شده خودداری کرده و به بیان وجهی که به نظر ما سازگارترین وجه با آیات است اکتفا می کنیم. گرچه اکثر قریب به اتفاق مفسّران و دانشمندان علوم قرآنی مفاد آیات تحدّی به مثل قرآن را به کل قرآن دانسته اند ولی این احتمال که مقصود از قرآن در این آیات معنای جنسی باشد و درصدد بیان مقدار معجزه قرآن نباشد به صورت جدّی مطرح است زیرا قرآن از ماده قرائت است و قرائت و تلاوت هم بر کل قرآن صادق است و هم بر جزء آن، بخصوص که هنگام نزول این آیات تمام سوره های قرآن نازل نشده بود بنابر این نمی توان تحدّی در این آیات را تحدّی به کل قرآن دانست در این صورت بحث از «ترتیب تحدّی» در این مورد رنگ می بازد. ولی با فرض پذیرش قول مفسّران در این خصوص می توان گفت آیات تحدّی در مرحله اوّل از بشر می خواهد

که اگر در خدایی بودن قرآن تردید دارید کتابی همانند قرآن که دارای همه ی امتیازات قرآن باشد بیاورید و پس از آن که عجزشان ثابت شد تخفیف داده می فرماید: یک سوره که از هر جهت شبیه سور قرآنی باشد و همه امتیازات یکی از سور قرآن را در برداشته باشد بیاورید، و پس از آن که از چنین امری نیز عاجز شدند تخفیف داده از ایشان می خواهد که ده سوره بسازند که هر کدام دارای یکی از جهات اعجاز قرآن باشد بطوری که مجموع آن ده سوره بتواند ویژگی های یک سوره قرآن را دارا باشد بدیهی است که ساختن یک سوره که از هر نظر شبیه یک سوره قرآن باشد، مشکل تر از فراهم آوردن چند سوره است که هر یک در یک جهت شبیه قرآن باشد پس تحدّی از اشد به اخف صورت گرفته و معقول است. ⁽¹⁾

گستره تحدّی

حال پرسش این است که مخاطب تحدّی قرآن کیست؟ آیا تنها مردم آن زمان از جن و انس بوده اند و یا مخاطب مردم تا روز قیامت است؟ برخی معتقدند که مخاطب تحدّی قرآن تنها مردم همان عصر بوده است و این مسئله به اعجاز قرآن آسیب نمی زند زیرا بهر حال مردم آن زمان عاجز از آوردن مثل قرآن شدند و همین نوع از اثبات اعجاز قرآن برای عصرهای آینده نیز حجت است و کافی است. اگر این نظر را بپذیریم حجیت و اعجاز قرآن ثابت می شود زیرا در آن زمان هیچ کس نتوانست مثل قرآن بیاورد با این که زبانشان عربی بود و در فصاحت و بلاغت در اوج بودند و نتیجه این است که اگر در این زمان کسی مثل قرآن بیاورد به حجیت و اعجاز قرآن صدمه و آسیبی نمی خورد بخلاف نظر کسانی که مخاطب تحدّی را همه مردم تا روز قیامت می دانند.

وجوه اعجاز قرآن کریم

محمّد بن نعمان از عالمان بزرگ شیعه که در زمان خود با بحث های کلامی از حریم اسلام و تشیّع به نیکی دفاع کرد در کتاب «اوائل المقالات» اعجاز قرآن را انصراف اهل زبان و فصاحت از معارضه با قرآن توسط خداوند معرّفی می کند. شیخ مفید رحمه الله علیه در صفحه 63 می نویسد:

.. و أقول إن جهه ذلك، هو الصّرف من الله تعالى لأهل الفصاحه و اللّسان عن معارضه النبی صلی الله علیه و آله بمثله في النظام عند تحدّيه لهم و جعل إنصرافهم عن الإتيان بمثله و إن كان في مقدورهم دليلاً على نبوته صلی الله علیه و آله.. و هذا من أوضح برهان في الإعجاز....

به نظر من دلیل اعجاز قرآن، بازداشتن اهل فصاحت و بلاغت توسط خداوند متعال، از معارضه با پیامبر صلی الله علیه و آله در هماوردی مثل نظم قرآن است و خداوند این انصراف در معارضه را دلیل بر نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله قرار داد هر چند که آن ها می توانستند چنین کاری را انجام دهند... و «صرفه» از آشکار ترین دلایل اعجاز قرآن می باشد.

از این کلام می توان برداشت کرد که شیخ مفید رحمه الله علیه به «صرفه» قائل است، هر چند به عقیده برخی دانشمندان مانند راوندی رحمه الله علیه و مرحوم علامه مجلسی رحمه الله علیه، ایشان اعجاز قرآن را در فصاحت و بلاغت می داند مثلاً قطب الدین راوندی در این مورد می گوید:

و الثاني ما ذهب اليه الشيخ المفيد و هو أنه كان معجزاً من حيث إختص برتبه في الفصاحه خارقه للعاده.... ⁽¹⁾

وجه دوم در اعجاز قرآن، قول شیخ مفید است که می گوید قرآن از نظر فصاحت خارق العاده اش معجزه است.

البته این که مرحوم راوندی و علامه مجلسی چگونه این قول را به شیخ مفید نسبت می دهند مشخص نیست بلکه چیزی که معلوم است، صراحت قول خود شیخ در اوائل المقالات در مورد «صرفه» بود که گذشت؛ البته این نیز ممکن است که عقیده ی شیخ مفید مبنی بر فصاحت و بلاغت قرآن، در کنار قول به صرفه و در جایی دیگر مطرح شده باشد.

امّا به نظر می رسد وجه «نظم» را می توان به نحوی به شیخ مفید نسبت داد و این از عبارت «بمثله في النظام» در بیان ایشان قابل استفاده است. بنابر این وجه جمع در تبیین نظر شیخ چنین خواهد بود که در توان ذاتی مردم بود که جملاتی به فصاحت و بلاغت قرآن بیاورند ولی خداوند مانع آن شد و این اعجاز قرآن است مرحوم شریف مرتضی رحمه الله علیه نیز که شاگرد شیخ مفید رحمه الله علیه است شاید با تأسّی از استاد قائل به «صرفه» شده است. ایشان در کتاب «جمل العلم و العمل» می نویسد:

إما أن يكون القرآن من فعله تعالى على سبيل التصديق له، فيكون هو العلم المعجز أو يكون تعالى صرف القوم عن معارضته، فيكون الصرف هو العلم الدال على النبوة و قد بيّنا في الكتاب «الصرف الصحيح من ذلك و بسطناه.. ⁽²⁾

وجه اعجاز قرآن این است که آن یا فعل خدا و منسوب به اوست به گونه ای که عامل تصدیق پیامبر باشد و خود فی نفسه آیت معجزی باشد و یا این که خداوند مردم را از هماوردی با قرآن بازداشته و این انصراف خداوند خود علامتی برای تصدیق پیامبر باشد و ما این مطلب را در کتاب صرف خود (يعنى الموضح عن جهه إعجاز القرآن) به طور مفصل بیان کرده ایم.

شیخ طوسی رحمه الله علیه نیز قول به صرفه را به استاد خود نسبت داده و در تبیین دیدگاه او می گوید:

كان المرتضى يختار أن جهه إعجازه الصرفه و هى أن الله تعالى سلب العرب العلوم التي كانت تتأتّى منهم بها الفصاحة التي هي مثل القرآن متى راموا المعارضة و لو لم يسلبهم ذلك لكان يتأتى منهم. ⁽¹⁾

سید مرتضی وجه اعجاز قرآن را «صرفه» می داند، یعنی خدای متعال علومی را که عرب می توانست به واسطه آن فصاحتی مانند قرآن بیاورند، از آن ها گرفت و اگر این علوم را نمی گرفت آن ها می توانستند مانند قرآن را بیاورند.

البته آن چه که شیخ طوسی در این جا به سید مرتضی نسبت می دهد اندکی با آن چه در کتاب «جمل العلم و العمل» آمده بود متفاوت است. زیرا عبارت شریف مرتضی در آن کتاب «صرف القوم عن معارضته» بود و حال این که شیخ طوسی «صرفه» را این گونه به سید مرتضی نسبت می دهد، «و هی.. سلب العرب العلوم التى..»؛ که ظاهراً این دو تعبیر یکسان نیست. علامه طبرسی رحمه الله علیه در برخی موارد اشاره ای به وجوه اعجاز قرآن کرده است که البته نمی توان آن را به وجه خاصی منحصر نمود، هر چند ایشان نیز مانند عالمان قبل از خود تأکید فراوانی بر فصاحت و بلاغت قرآن دارد. وی در تفسیر آیه فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِّن مِثْلِهِ، ⁽²⁾این مثلیّت را در نظم و فصاحت ویژه قرآن و نیز اخبار صحیح از گذشته و آینده معرّفی می کند و می گوید:

... يعنى فأتوا بسورة مثل ما أتى به محمّد صلی الله علیه و آله في الإعجاز من حسن النظم و جزالة اللفظ و الفصاحة التي إختصت به و الإخبار عمّا كان و عمّا يكون، دون تعلّم الكتب و دراسة الأخبار. ⁽³⁾

... یعنی سوره ای مانند آن چه محمّد صلی الله علیه و آله آورده است از نظر نظم و لفظی زیبا و فصاحتی خاص قرآن و نیز خبرهایی از گذشته و آینده بیاورید؛ البته بدون تعلیم و درس خواندن.

از عبارت زیر نیز می توان به نظر مرحوم طبرسی رحمه الله علیه در «وجه اعجاز قرآن»، پی برد که در ادامه ی بحث می افزاید:

.. و إن الله تعالى تحدّى بالقرآن و خاطب قوماً عقلاء فصحاء قد بلغوا الغاية القصوى من الفصاحة و تسنّموا الدّورة العليا من البلاغة فأنزل عليه كلاماً من جنس كلامهم و تحدّاهم بالإيتان بمثله. ⁽⁴⁾

خدای تعالی در مقام تحدّی قومی فصیح را مخاطب خود قرار داد که به مرتبه بالا و رفیعی از فصاحت و بلاغت رسیده بودند و آیات قرآن را که کلامی مانند کلام آن ها بوده بر آنان نازل کرد و از آن ها خواست اگر می توانند مانند آن را بگویند و بیاورند.

در این جا هم با توجه به دو عبارت «قوما فصحاء» و «قد بلغوا.... الفصاحة.. و البلاغة..»، به طور مشخّص فصاحت و بلاغت قرآن کریم مورد نظر مرحوم طبرسی بوده است. ایشان در موضعی دیگر ضمن تفسیر آیه شریفه ی

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا﴾ ⁽¹⁾

این وجوه را برای اعجاز قرآن کریم بیان می دارد:

... أن يأتوا بمثل هذا القرآن فى فصاحته و بلاغته و نظمه الى الوجوه التي هو عليها من كونه في الطبقة العليا من البلاغة والدرجة القصوى من حسن النظم وجودة المعانى و تهذيب العبارة والخلو من التناقض. ⁽²⁾

مثل قرآن را بیاورند در فصاحت و بلاغت و نظم به گونه ای که مانند قرآن در همان درجه از بلاغت و نظم و نیکویی و بلندی معانی و نیز خالی از تناقض باشد.

طبرسی در تفسیر «جوامع الجامع» خویش نیز در ذیل «آیات تحدّی»، به وجوهی از اعجاز قرآن اشاره می کند مثلاً در تفسير آيه فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِثْلِهِ ⁽³⁾مراد از «مثل» در این آیه را همانندی در بلاغت و حسن نظم می داند، چنان که خود آن ها نیز عرب فصیح بودند؛ وی علاوه بر این در بیان بخش دیگر از آیه یعنی .. وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ....، «تأويل» را به معنی تحقّق و وقوع اخبار غیبی قرآن دانسته و می افزاید:

یعنی أنه كتاب معجز من جهتين: إعجاز نظمه و ما فيه من الإخبار بالغائبات، فسارعوا الى التكذيب قبل أن ينظروا في بلوغه حدّ الإعجاز و قبل أن يختبروا أخباره با لمغيبات. ⁽⁴⁾

یعنی قرآن از دو جهت معجزه است یکی نظم اعجاز آمیز آن و دیگری اخباری که از غیب می دهد و اعراب بدون این که در بلاغت معجز آن و نیز حقیقت اخبار غیبی آن بنگرند و تأمل کنند، آن را تکذیب کردند.

پس در مجموع می توان دیدگاه علامه طبرسی در وجوه اعجاز قرآن را در این چند مورد خلاصه کرد:

شیخ الطایفه رحمه الله علیه هم در تفسیر «التبیان» به طور گذرا و مختصر و در کتاب «الإقتصاد «الهادي» به تفصیل در مورد اعجاز قرآن مباحثی را مطرح کرده است

ایشان بر خلاف استاد خود (سید مرتضی)، نظریه ی «صرفه» را انکار می کند و در مقابل، اعجاز قرآن را مربوط به فصاحت اعلی، البته به همراه نظم مخصوص آن می داند؛ چرا که اگر وجه اعجاز تنها مربوط به فصاحت می بود، اعراب نیز کلام فصیح داشتند؛ بلکه آن ها در دیگر جهات نیز از مقابله با قرآن بازماندند و به همین دلیل در توصیف قرآن متحیّر ماندند که چه عنوانی به آن بدهند چون قرآن نه فقط شعر بود و نه فقط خطابه و نه چیزهای دیگر، بلکه شامل همه آن ها بود قول شیخ طوسی در این مورد چنین است:

و أقوى الأقوال عندى قوله من قال إنما كان معجزاً خارقاً للعادة لإختصاصه بالفصاحة المفرطة في هذا النظم المخصوص دون الفصاحة بإنفرادها و دون النظم بإنفراده و دون الصرفه. ⁽¹⁾

کامل ترین قول نزد من گفته کسی است که می گوید قرآن معجزه خارق العاده ای است که دارای فصاحتی اعلی در این نظم ویژه می باشد نه این که اعجاز آن تنها به فصاحت آن و یا تنها به نظم آن و یا به خاطر «صرفه» باشد.

ایشان همچنین در تفسیر آیه ی شریفه ی:

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ⁽²⁾

بر این وجه تأکید کرده و می گوید:

. و فيه دلالة على جهة إعجاز القرآن و أنها الفصاحة في هذا النظم المخصوص لأنه لو كان غيره لما قنع في المعارضة بالإفتراء و الإختلاق. ⁽¹⁾

این آیه بیانگر این است که وجه اعجاز قرآن فصاحت در این نظم مخصوص است و چیزی غیر از این بود خداوند معارضه و هماوردی همراه با سخنانی هر چند فرا بافته و نامناسب را نمی پذیرفت.

. ابوالفتوح نیز در مقدمه ی تفسیر «روض الجنان و روح الجنان» خود، بحث از اعجاز قرآن را شایسته کتاب تفسیر نمی داند، هر چند در برخی موارد (مانند آیات تحدّی) به وجوهی از اعجاز اشاره می کند. مثلاً ایشان ضمن تفسیر آیه ی 13 سوره ی هود قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ اقوالی از علمای پیش از خود در مورد وجه اعجاز قرآن کریم از قبیل فصاحت و بلاغت در حد أعلا، اسلوب مخصوص قرآن و وجود اخبار غیبی» را ذکر کرده و پس از آن می گوید:

و بعضی دیگر گفتند وجه اعجاز «صرفه» است و آن این است که خدای تعالی صرف کرد عرب را از آن که مانند قرآن آورند و سلب علم کرد از ایشان با این که پیش از این توانستند و این در باب اعجاز بلیغ تر باشد و مذهب محققان متأخر این باشد و سید مرتضی این اختیار کرد. ⁽²⁾

به این ترتیب ابوالفتوح رازی نیز از قائلین به صرفه محسوب می شود. از دیگر عالمان و محدّثان برجسته شیعی محمّد باقر مجلسی می باشد که در «بحار الأنوار» از اعجاز قرآن کریم هم غافل نگشته است. ایشان در مورد «وجوه اعجاز قرآن» بیان می دارد:

أما وجه إعجازه فالجمهور من العامّة والخاصّة و منهم الشيخ المفيد، الى أن إعجاز القرآن بكونه فى الطبقة العليا من الفصاحه و الدرجة القصوى من البلاغة على ما يعرفه فصحاء العرب في فنّ البيان، هذا مع إشتماله على الإخبار عن المغيبات الماضية و الآتية و على دقائق العلوم الإلهيه و أحوال المبداء و المعاد و مکارم الاخلاق و الإرشاد الى فنون الحكمه العلمية و العملية و المصالح الدينية و الدنيويّة. ⁽³⁾

جمهور شیعه و سنی از جمله شیخ مفید، می گویند وجه اعجاز قرآن در فصاحت و بلاغت فوق العاده آن است چنان که عرب فصیح از کلام و بیان می فهمد و علاوه بر این، وجود اخبار غیبی از گذشته و آینده و مطالب دقیق علمی و خبر از مبدأ و معاد و کرامت های اخلاقی و نیز بیان اصول علمی و عملی و مسائل دینی و دنیایی و.. در قرآن، بیانگر اعجاز آن است.

مرحوم مجلسی رحمه الله علیه در ضمن اقوال به قضیه صرفه نیز اشاره می کند و پس از تعریف آن از نظر «نظّام» و سپس سید مرتضی، قول نظام را تأیید و تصدیق کرده که گفته است:

خداوند با وجود این که اعراب قدرت هماوردی با قرآن را داشتند، انگیزه های آنان را از این معارضه باز داشت.

از این گفتار مشخّص می شود که مرحوم مجلسی نیز علاوه بر وجوه فصاحت و بلاغت و اخبار غیبی و سایر علوم و معارف الهی به وجه «صرفه» نیز معتقد می باشد.

بررسی نظریه صرفه

برخی از متکلّمان مسلمان قایل به این هستند که خداوند همت و ارادهی مدّعیان را برای پاسخ گویی به قرآن و آوردن نظیر آن سست می کند و نظر آنان را از این کار «صرف» می کند یعنی بر می گرداند به این نظریه «صرفه» گفته اند. ⁽¹⁾قول به صرفه نه تنها از جنبه ی نظری خدشه پذیر است بلکه از حیث عملی نیز بطلانش ثابت شده است. زیرا تاریخ برخی از معارضه ها را با قرآن ثبت نموده است که البته مایه عبرت و شگفتی است. بنابراین در مقابل تحدّی، معارضه صورت گرفته است، امّا سرانجام جز خسارت و فضاحت برای معارضه کنندگان حاصل نشده است. نمونه هایی از این معارضه ها به شرح زیر است:

مسیلمه کذاب که ادّعای نبوت و پیامبری داشت در مقابل سوره ی «فیل» این جملات را ساخته است:

الفيل ما الفيل و ما ادراك ما الفيل، له ذنب و بیل و خرطوم طويل... ⁽²⁾

یکی از نویسندگان مسیحی که مدّعی معارضه با قرآن است در مقابل سوره «حمد» با اقتباسی که از خود سوره داشته است، سوره خود ساخته ای عرضه کرده است:

الحمد للرحمن، رب الاكوان، الملك الدّيان، لك العباده و بک المستعان، اهدنا صراط الايمان. ⁽³⁾

و در مقابل سوره کوثر گفته است:

انا اعطيناك الجواهر فصلّ لربک و جاهر و لا تعتمد قول ساحر!

این فرد با تقلید کامل از نظم و ترکیب آیات قرآنی و تغییر برخی از الفاظ آن چنین تلقین می کند که با قرآن معارضه نموده است. جالب این است او همین بافته هایش را نیز از مسیلمه کذّاب به سرقت برده است. مسیلمه در برابر سوره ی کوثر گفته است:

انا اعطیناک الجماهر، فصل لربک و هاجر و انّ مبغضک رجلٌ کافر. ⁽⁴⁾

نمونه هایی دیگر نیز از معارضه های واهی و بی اساس وجود دارد که برای همیشه به بایگانی تاریخ سپرده شده اند. ⁽¹⁾بهر سو اگر منظور از صرفه این باشد که خدای تعالی از مقابله به قرآن باز می دارد که مشخص است صحیح نیست و اگر مرادش این باشد که خداوند نمی گذارد کسی به فصاحت و بلاغت قرآن کریم بیاورد چنین امری متصور است و ایرادی ندارد. البته معنای دوّمی برای صرفه خواهد بود در مقابل نظر کسانی که معتقدند که بشر ذاتاً توانایی همآوردی قرآن را ندارد. برخی گفته اند در مسأله «اعجاز قرآن» بیشتر تأکید بر فصاحت و بلاغت آن است بخصوص که قرآن مجید مکرّر خود را به وصف عَرَبِیٌّ مُبِینٌ توصیف می کند که مقصود از آن توجه دادن به جنبه اعجاز بیانی آن است؛ و دیگر این که قرآن از جنس سخن خود اعراب بود، امّا با این وجود از آوردن مثلش عاجز بودند.

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ﴾ ⁽²⁾

و نیک می دانیم که آنان می گویند جز این نیست که بشری به او می آموزد [نه چنین نیست زیرا] زبان کسی که [این] نسبت را به او می دهند غیر عربی است و این [قرآن] به زبان عربی روشن است.

آیت الله خویی رحمه الله علیه در "البيان" مهمترین و رایج ترین «وجه اعجاز قرآن» را در صدر اسلام، اعجاز بلاغی قرآن می داند و با استفاده از حدیث امام رضا علیه السلام به نقل ابن سکّیت، مبنی بر این که علم غالب زمان نزول قرآن خطبه و کلام بود می افزاید:

و لذلك إقتضت الحكمه أن يخص نبى الاسلام بمعجزة البيان و بلاغة القرآن، فعلم كلّ عربي أن هذا من كلام الله و أنه خارج ببلاغته عن طوق البشر. ⁽³⁾

اقتضای حکمت الهی است که پیامبر اسلام به معجزه بلاغت مجهز شود و در مقابل، عرب آن روز هم می دانست که آن سخن کلام خداست و بلاغتش خارج از توان بشر می باشد.

البته ایشان مانند سایر علمای معاصر وجه اعجاز قرآن را منحصر به بلاغت و اسلوب آن نمی داند بلکه به این وجوه نیز قائل می باشد که به اختصار چنین است:

بهر سو نتیجه این قول این است که اساس بر همان فصاحت و بلاغت است و در شعاع آن اموری دیگری نیز وجود دارد و در مقابل برخی لطایف و حقایق قرآن را دلیل اصلی بر اعجاز آن دانسته اند و نسبت به وجه فصاحت و بلاغت قرآن توجه کمتری نشان داده اند و علت شهرت این وجه از اعجاز را در صدر اول اسلام صرفاً تخصص اعراب جاهلی در مسائل ادبی و عدم درک آنان از سایر معارف الهی بیان می دارند.

به نظر می رسد که بیان نوع تحدّی امری ساده باشد زیرا قرآن با کلمه بمثله آن را بیان کرده که اگر در حقانیّت قرآن کریم شک دارید مثل آن بياوريد لذا باید سراغ خود قرآن برویم تا وصف قرآن بشناسیم و این مهم را آیاتی که تحدّی را به صورت خاص مطرح کرده است روشن می سازد ⁽²⁾که عناوین موضوعات آن عبارت اند از:

بنابر این اگر تحدّی را فقط در محدوده فصاحت و بلاغت بدانیم بدون در نظر گرفتن محتوا معنا آن می شود که اگر کسی جملاتی بی مانند آورد ولی محتوا خرافه و یا رکیک بود با قرآن مقابله کرده است و منظور محتوا نیز آن نیست که هر جمله ای باید تمامی وجوه اعجازی قرآن را داشته باشد چه خود قرآن نیز چنین نیست و در هر آیه مطلبی است که در آیه دیگر نیست. بنابر این پایه مبارزه با قرآن یک زبان عربی است و دو فصاحت و بلاغت است و سوم دارا بود حداقل یکی از وجوه اعجاز محتوایی قرآن کریم و گمان برخی که چون خداوند جن و انس را مخاطب قرار داده است و بسیاری از آنان زبان عربی را نمی دانند پس باید تحدّی در محتوا باشد و نه باید پایه را زبان عربی و فصاحت و بلاغت آن قرار دارد محلی از اعراب ندارد، زیرا

که آموختن زبان عربی برای همه مقدور است پس مقصود از مبارزه با قرآن این است که فردی یا افرادی با زبان عربی و با شیوه های جدید و انشای نو، مفاهیم و مقاصد عالی را در جمله ها و کلماتی بریزند که از نظر شیرینی و حلاوت و جذابیت و کشش، بسان آیات قرآن باشد به گونه ای که اگر این دو در کنار هم گذاشته شوند بگویند نظیر آن را آورده است. مثلاً بر فرض اگر سوره کوثر جزء قرآن نبوده و بشری آن را در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یا پس از او عرضه می کرد این یک نوع مبارزه با قرآن بود و امّا اقتباس جمله هایی از قرآن و ردیف کردن یک رشته الفاظ و مفاهیم پوچ به سبک ظاهری قرآن، یقیناً تحدّی نیست. اگر بنا بود چنین دست و پازدن هایی تحدّی حساب شود، قرن ها از این نوع تحدّی ها صورت گرفته است ولی احدی برای آن ها ارزش قایل نشده و نمی باشد. مسیلمه کذّاب نخستین کسی است که به فکر مبارزه با قرآن افتاده بود، او پس از ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله از این آیین برگشت و ادّعای نبوت کرد و به پیامبر صلی الله علیه و آله نامه ای به شرح زیر نوشت:

من مسيلمة رسول الله إلى محمّد رسولِ الله.

سلام عليك أما بعد، فانّي قد أشركت في الامر معك و ان لنا نصف الارض و لقريش نصف الارض و لكن قريشاً قوم يعتدون.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در پاسخ او نوشتند:

بسم الله الرحمن الرحيم

من محمّد رسول الله إلى مسيلمة الكذاب السّلام على من اتبع الهدى. أما بعد؛ ... إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَالْعَقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾

حال آیه ای را که پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله برای او نوشت، با جمله ای که او به عنوان تحدّی آورده است مقایسه کنید، فقط یک شباهت ظاهری مختصری دارند و الّا چه از نظر مضمون و محتوا و چه از نظر بلاغت و فصاحت و رفعت کلام قابل قیاس نیست.

مسیلمه بار دیگر برای تحدّی به فکر افتاد تا کلماتی سر هم نماید، که جمله های آن شبیه سوره اعلی باشد، ولی فاصله سخن او با سوره اعلی آن چنان زیاد است که هرگز با هم اشتباه نمی شوند، قرآن می فرماید:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى ﴿1 الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى 2 وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى 3 وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى 4 فَجَعَلَهُ غُثَاءً أَحْوَى﴾ ⁽²⁾

ولی او در مقابل، این چنین گفت:

لقد أنعم الله على الحبلى، أخرج منها نسمه تسعى، بين صفاق و..

چگونه می توان ادّعا نمود که تمام افراد بشر می توانند کاخ های مجللی را بسازند به این دلیل که همه آن ها توانایی آن را دارند که آجری را در ساختمانی کار بگذارند ؟؟!! به این دلیل که همه عرب ها می توانند یکایک کلمات و مفردات این قصاید و خطبه ها را تلفظ کنند و نیز چگونه می توان گفت هر عرب زبانی توانایی ایراد خطبه ها و انشای قصیده های فصیح و بلیغ را دارد. کوتاه سخن این که در طول تاریخ، دشمنان اسلام بالأخص دستگاه مسیحیت و استکبار هزینه های سنگینی را متحمل شده و پول های گزافی را صرف کرده اند تا بلکه بتوانند از عظمت اسلام و مسلمانان بکاهند و مقام الهی و ارجمند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و قرآن مجید را حقیر جلوه دهند این مبارزه همچنان ادامه داشته بلکه با شدّت عمل بیشتر به صورت یک برنامه منظم و گسترده ای انجام می شود. این تلاش های مذبوحانه، جز رسوایی آنان، چیزی دیگر را به دنبال نخواهد داشت. اینک به طور اختصار در دو زمینه (بافت ظاهری و محتوایی) مطالب مدعيان تحدّی را نقد می کنیم:

الصم (1) قُل يا أيها المُسْلِمُونَ انكم لفى ضَلالٍ بَعِيد (2) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِاللهِ وَ مَسيحِهِ لَهُمْ فِي الآخِرَة نارُ جَهَنَّمَ وَ عَذابٌ شَديدٌ (3) وجوهٌ يومئذ صاغرة مكفهرة تلتمس عفو الله والله يفعل ما يريد (4) يومَ يَقولُ يا عبادي قد أنعمت على الذين من قبلِكُم بالهدى منزّلاً فى التوراة والإنجيل (5) فما كان لكم ان تكفروا بما أنزلتُ وتضلوا سواء السبيل(6) قالوا ربنا ما ضَلَلْنا أنفُسنا بل أضلنا مَنْ ادّعى أنّه من المرسلين (7) وإذ قال الله يا محمد أغويت عبادى وجعلتهم من الكافرين ( 8 ) قالَ رَبِّي إِنما أغواني الشيطانُ إنهُ كان لبنى آدَم أعظم المفسدين (9) و يغفر الله للذين تابوا ممن أغواهُمُ الإنسانُ ويبعثُ بالذى كان للشيطان نصيراً إلى جهنم وبئس المصير (10) وإن قضى الله أمراً فانه أعلم بما قضى و هو على كلّ شيء قدير (11).

با دقّت در عبارت های فوق خواهیم دید که از روش سرقت از آیات استفاده کرده اند. اکنون به شیوه تحریف و سرقت آن اشاره می کنیم:

آيه جعلى «إن الذين كفروا بالله ومسيحه لهم في الآخرة نار جهنم و عذاب شديد». (3)

آيه جعلی «وجوه يومئذ صاغرة». (4)

آيه جعلی «و الله يفعل ما يريد». (4)

7.قُلْ يَعِبَادِ الَّذِينَ ءَامَنُوا..، ⁽⁷⁾اذْكُرُوا نِعْمَتَى الَّتِي أَنْعَمْتُ..، ⁽⁸⁾عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ..، ⁽⁹⁾وَأَنزَلَ التَّوْرَنَةَ والإنجيل ﴿3 مِن قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ..﴾، ⁽¹⁰⁾أيه جعلى «يوم يقوم الرحمن يا عبادي قد أنعمت على الذين من قبلكم بالهدى منزّلاً في التوراة و الانجيل». (4)

آيه جعلی «فما كان لكم ان تكفروا بما أنزلت و تضلّوا سواء السبيل». (6)

آيه جعلى «و إن قضى الله أمراً فانّه أعلم بما قضى» (11)

آيه جعلی «وهو على كل شيء قدير». (11)

آيه جعلى «قالوا ربّنا ما ضللنا أنفسنا بل أضلنا من ادعى أنّه من المرسلين». (7)

آیه جعلى «و إذ قال الله يا محمد أغويت عبادى وجعلتهم من الكافرين، قال ربّي إنّما أغواني الشيطان». (8)

لازم به یادآوری است که در جمله های مجعوله ی سوره ی «مسلمون»، نود درصد آن، برگرفته از قرآن است.

نمونه دیگر از آیات ساختگی:

الله

سبحانَ الذى خلق السموات فلم يجعل لها حدّا (1) و خلق الأرض و كوّرها و جعلَها ماءاً و جلدا (2) قل للذين خدعوا بدعوة الشيطان عَمِيَتْ بصائركُمْ فافتريتم على الله كذباً وكنتم للشيطان سَنَداً (3) إنّ الشيطان كان للإنسان عدواً ألدا (4) لو شاء ربكم لا تخذ من الحجارة أولاداً له إذ هو الذي قال للكون كُن فكان و سبحانه أن يستشير فى أمره أحدا(5) سبحانه رب العالمين أن يتخذ من خلائقه ولدا (6) قل للذين يمترون فيما أنزل من قبل ليس المسيح خليقة الله إذكان مع الله قبل البدء و هو معه أبداً (7) فيه و منه كان مع روح قدسه إلها سرمدياً واحداً ( 8 ) و إذ بعث بهِ الأبُ للعالمين كما وعدَ (9) حل في بطن عذراء كلمة و خرج منه جسدا (10) عاشر الإنسان، علم الإنسان، مات عن الإنسان فدى و كالإنسان رقدَ (11) و إلى أبيه السماوى بعد ثلاثة أيام صعد (12) إن الذين كفروا بآياته وقالوا قولاً إدًا (13) لن يجعل الله لهم من أمده بُدًا (14) أما الذين آمنوا بالله و مسيحه فلهم مغفرة جناتُ نعيم خالدين فيها أبداً (15)

دقّت در این عبارات نیز نشان از سرقت ادبی بسیار دارد:

آیه جعلى «إنّ الشّيطان كان للإنسان عدوّاً ألدّا». (4)

آيه جعلی «لَو شاء ربّكم». (5)

آيه جعلی «لو شاء ربّكم لاتّخذ من من الحجارة أولاداً له». (5)

آیه جعلى «هو الذى قال للكون كن فكان». (5)

آيه جعلى «سبحانه أن يستشير في أمره أحداً». (5)

آیه جعلی «سبحانه ربِّ العالمين أن يتخذ من خلائقه ولداً». (6)

آیه جعلی «سبحانه ربّ العالمين». (6)

آیه جعلی « خلق السماوات فلم يجعل لها حداً (1) خلق الأرض وكوّرها و جعلها». (2)

آيه جعلی «قل للّذين يمترون فيما أنزل من قبل، ليس المسيح خليقة الله إذ كان مع الله قبل البدء و هو معه أبداً». (7)

آيه جعلى «إلهاً سرمدياً واحداً» (8)

آيه جعلى «و إذ بعث به الأب للعالمين». (9)

آیه جعلي «لم يجعل لها». (1)

آيه جعلى «إن الذين كفروا بآياته». (13)

آیه جعلی «و قالوا قولا إدًا». (13)

آيه جعلی «اما الّذين آمنوا بالله و مسيحه فلهم مغفرة و جنات نعيم خالدين فيها أبداً». (15)

آیه جعلی «الذين آمنوا بالله و مسیحه». (15)

آیه جعلی «و كنتم للشيطان سنداً». (3)

نمونه های دیگر از آیات ساختگی:

المذ(1) إنا أرسلناك للعالمين مبشراً و نذيراً (2) تقضى بما يخطرُ بفكرك و تدبر الأمورَ تدبيرا (3) فمن عمل بما رأيت فلنفسه و من لم يعمل فلسوف يلقى على يديك جزاء مريرا(4) إنا أعطينا موسى من قبلك من الوصيّات عشرةً و نعطيك عشرات أخرى إذ قد ختمنا بك الأنبياء و جعلناك عليهم أميرا (5) فانسَخ مالكَ أن تنسَخَ ممّا أمرناهُم بِهِ فَقَدْ سَمْعنا لك أن تجرى على قراراتنا تغيير ((6) قل لعبادى الذين آمنوا إن تثاءبوا يستعيذوا بالرحمن أن لا يضحك منهم الشيطان وليكبروا الله إن عطسوا تكبيرا (7) و أن لا يقتنوا في بيوتهم كلبا و لا يضعوا على حيطانهم تصويرا (8) و إذا أرادوا انتعالاً فليبدأوا باليمين قبل الشمال و إن لم يفعلوا فقد اقترفوا نهبا كبيرا (9) وإن تبرزوا فليمسحوا مؤخراتهم بحجار ثلاثة و ينتهوا عن الروث إذ قد جعلناه للجنّ غذاءً و على المؤمنين أمراً محظورا (10) قل لعبادى الذينَ آمَنُوا يغزوا من أرادوا و يقتلوا من أجل رزقهم و من لم يغز منهم أو لم يحدّث نفسه بغز و مات منافقاً منكُورا (11) و للذين يخشون سحراً يأكلوا سبع عجواتٍ ينجيهمُ الله من السحر و يبعد عنهم شراً مستطيراً. 12) قل لعبادي إن أرادوا أن يحلفوا فليحلفوا بالله و لا يخافوا تبذير (13) و أن ينحكوا ما طاب لهم من النساء مثنى و ثلاث و رباع أو ما ملكت أيمانهم أنا جعلنا لهم الدين أمراً يسيرا (14) و إذ فَرغَتْ من بين یدیک الوصايا فاطلب إليك جبريل يأتيك ساعياً مأمورا (15) و إن شُغل جبريلُ عنك فعلیک بورقة بن نوفل و بن نوفل و استفذ منه قبل أن نتوفاه فيصبح الوحى عليك أمراً عسيراً (16)

این عبارت ها نیز تلفیقی از آیات است و سرقتی است:

آيه جعلی «فمن عمل بما رأيت فلنفسه...» (2)

آيه جعلی «قل لعبادى الذين آمنوا إن تثاءبوا». (7)

آیه جعلى «وليكبروا الله إن عطسوا تكبيرا». (7)

آيه جعلى «و أن ينكحوا ماطاب لهم من النساء مثنى و ثلاث و رباع أو ما ملكت أيمانهم إنا جعلنا لهم الدين أمراً يسيراً». (14)

نمونه های دیگر از آیات ساختگی:

و اذكر فى الكتاب الحواريين إذ عصفت الرياحُ بهم ليلاً وهُمْ يُبحرون (1) إذ تراعى على المياه لهم طيفُ المسيح يمشى، فقالوا هو ربنا يهزأ بنا أم قد مسنا ضربٌ من جنون (2) فجاءَهم صوت المعلّم أنْ لا تخافوا إنى أنا هُوَ،فلا تُبصِرونَ (3) فهتفَ هاتف منهم يقولُ ربّى مُرْنى إن كنتَ حقاً هوَ، آتى على المياه إليك، عسى أن يبدِّلَ اللهُ شَكّى بيقين (4) قال فاسع إلى ولتَكُنْ للناس آية لعلهم يتذكرون.(5) و إذ طَفِقَ الحوارى يمشى رأى شدة الريح فخاف وبدأ يغرَقُ فصاح بربّه يستعين (6) فمد بيمينه لهُ فأخذهُ بها وقال يا قليل الإيمان هذا جزاء المُمْتَرين (7) وإذ ركب السفينة معه سَكنتِ الرياحُ لتوّها فسبح الحواريون بحمده وهتفوا له قائلين (8) أنت هو ابن الله حقاً، بک نحنُ،آمنا وأمامك نخرّ ساجدين (9) قال طوبى للذين آمنوا و لم يلبسوا إيمانهم بشك فأولئك هم المفلحون (10).

بررسی این آیات ساخته گی نیز نشان از سرقت ادبی از خود قرآن کریم دارد:

آیه جعلی «و اذكر فى الكتاب الحواريين إذ عصفت الرياح بهم ليلا و هم يبحرون». (1)

آيه جعلى «و لتَكُن للنّاس آية لعلّهم يتذكرون» (5)

آيه جعلى «و إذ ركب السفينة معه سكنت الرياح لتوها فسبّح الحواريون بحمده و هتفوا له قائلين. (8) و إذ طفق الحواري يمشى رأى شدّة الريح فخاف و بدأ يغرق فصاح بربه يستعين». (6)

تذكّر: آیات ساخته شده علاوه بر این که از تلفیق آیات قرآن کریم است و سرقتی است از نظر محتوا نیز به هیچ وجه هماورد قرآن کریم نیست جملات مهمل، بی هدف و بی محتوا و خنده آور شبیه گفتار بذله گویان نشان از ادّعای دروغین نویسندگان آن است. به نمونه هایی از آن توجه فرمایید و با دقّت قضاوت کنید:

قل لبعادى الذين آمنوا إن تناءَ بوا (خمیازه کشيدن) يستعيذوا بالرحمن أن لا يضحك منهم الشيطان و ليكبروا الله إن عطسوا تكبيراً (7) وان لا يقتنوا في بيوتهم كلباً ولا يضعوا اعلى حيطانهم تصويرا (8) وإذا أرادوا انتعالاً فليبدأوا باليمين قبل الشمال وإن لم يفعلوا فقد اقترفوا ذنبا كبيرا (9) وإن تبرزوا (أى تغوّطوا) فليمسحوا مؤخراتهم بحجار ثلاثة وينتهوا عن الروث (كثافت) إذ قد جعلناه لجن غذاءً وعلى المؤمنين أمراً محظوراً (أى ممنوعاً ) (10) قل لبعادى الّذین آمنوا يغزوا (یعنی جنگ کنند) من أرادوا و يقتلوا من أجل رزقهم ومن لم يغزوا منهم أو لم يحدث نفسه بغزو مات منافقاً منكورا (11) وللذين يخشون سحراً يأكلوا سبع عجوات (خرمای عجوه) ينجيهم الله من السحر و يبعد عنهم شرّاً مستطيرا (12) وإن شغل جبريل عنک فعلیک بورقة بن نوفل واستفد منه قبل أن نتوفاه فيصبح الوحي عليك أمراً عسيراً (16)

بگو به آن دسته از بندگان من که ایمان آورده اند اگر خمیازه کشیدند پناه ببرند به خدا که شیطان به آن ها نخندد و تکبیر بگویند خدا را اگر عطسه نمودند تکبیر کردنی (7) و این که نگه ندارند در منزل های خود سگی را و بر روی دیوارهای خود عکسی را نچسبانند. (8) اگر می خواهند کفش بپوشند، کفش راست را قبل از چپ بپوشند، اگر این کار را انجام ندادند گناه بزرگی را مرتکب شده اند. (9) و اگر تغوط کردند سه سنگ به دبر خود بکشند و دور شوند از آن کثافت، چون قرار دادیم آن را برای جن و بر مؤمنین غذا امری ممنوع. (10) بگو به بندگان مؤمن من، جنگ کنند با هر کس که می خواهند و بکشند برای روزی خود و هر کس جنگ نکند از آن ها و بنای جنگ کردن نداشته باشد، منافق و بینام و نشان بمیرد. (11) و کسانی که از سحر می ترسند هفت دانه خرمای عجوه بخورند، نجات می دهد خدا او را از سحر و دور می کند از آن ها شرّ پراکنده را (12) و اگر از تو مشغول شد جبرئیل بر تو باد به ورقة بن نوفل و استفاده کن از او قبل از آن که او را بمیرانیم که در این صورت وحی بر تو امر سختی شود. (16)

به نمونه ای دیگر از کلمات بی محتوایی که در مقابله با قرآن آورده شده، توجّه کنید:

و اذكر في الكتاب الحواريين إذ عصفت الرياح بهم ليلا وهم يُبحرون (1) إذ تراءى على المياه لهم طيف المسيح يمشى فقالوا أهو ربنا يهزأ بنا أم قد مسنا ضرب من جنون(2) فجاءهم صوت المعلم أن لا تخافوا إنّى أنا هو أفلا تبصرون (3) وإذ طفق الحواري يمشى رأى شدة الريح فخاف و بدأ يغرق فصاح بربّه يستعين (6) فمد بيمينه له فأخذه بها و قال يا قليل الايمان هذا جزاء الممترين (7)

یاد کن در کتاب حواریین وقتی که باد در شب به شدّت وزید و آن ها در دریا بودند (1) به نظر آن ها آمد روی آب خیال مسیح که راه می رود پس گفتند آیا او پروردگار ماست که ما مسخره می کند (یا با ما شوخی می کند) یا به ما دیوانگی روی داده است (2) صدای پس معلّم به سوی آن ها آمد این که نترسید من او هستم آیا نمی بینید؟! (3) و چون حواری به راه رفتن شروع کرد دید باد سختی می وزد و ترسید و نزدیک بود غرق شود، داد زد به پروردگار و از او استعانت جست (6) پس دست راست خود را به سوی او دراز کرد و به او گفت ای کم ایمان این جزای شک کنندگان است.

این جمله های بی مغز و پوچ و مبتذل که شبیه گفتار بذله گویان بی هدف و داستان های تخیّلاتی غیر واقعی است و گوینده آن ها خواسته است که یک نوع تقلید خنک و مونتاژی از جمله های متین و استوار قرآن، به عنوان تحدّی و معارضه با قرآن بیاورد، لكن فاقد بلاغت و گیرایی تعبیر و شیوایی بیان و عظمت و بلندی معانی است. این جملات نه تنها به پایه یک صدم بلاغت قرآن نمی رسد بلکه به مراتب از کلام عادی که در قلوب مردم جای می گیرد پایین تر است این جملات شایستگی آن را ندارند که در تمام جوانب، مورد بحث و دقت قرار گیرند، زیرا بی محتوایی و سبکی این جملات با کمترین دقت و توجه بر همگان روشن است. و کسانی که یک رشته ی الفاظ بی معنی و مهمل را به هم بافته و خواسته باشند به مقابله با قرآن برخیزند، نتیجه ای جز رسوایی عاید آنان نمی گردد و بهترین مصداق شعر زیر است:

ای مگس؛ عرصه سیمرغ نه جولانگه توست *** عرض خود می بری و زحمت ما می داری

اشکال دیگری که در آیات ساخته گی وجود دارد تناقض متعدّد آن است. آن چه مسلّم و قطعی است، این است که آیات مبارکه قرآن کریم در مدّت 23 سال به تدریج بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شده

و در مجموع آن، کوچک ترین تضاد و اختلافی مشاهده نمی شود و این خود راه دیگر برای تحدّی بوده و مبیّن وجوه دیگر اعجاز قرآن است که غیر از اصل بلاغت، یکنواختی بلاغت آن را در طول تاریخ نزول به اثبات می رساند.

ذیلاً به چند نمونه از آن اشاره می کنیم:

1- در صفحه «تجسد» فقره 6 می گوید:

سبحانه ربِّ العالمين أن يتخذ من خلائقه ولداً

یعنی منزّه است پروردگار عالمیان که قرار دهد از مردمان برای خود فرزندی.

این عبارت تصریح دارد به این که برای خداوند هیچ گونه فرزندی نیست و از طرفی پدر کسی هم نیست لکن در همین صفحه فقره 9 و 12 می گوید:

و إذ بعث به الأب للعالمين كما وعد

و زمانی که فرستاد او را پدر برای عالمیان چون وعده داده بود.

و إلى أبيه السماوى بعد ثلاثة أيام صعد.

و به سوی پدر آسمانی خود بعد از سه روز بالا رفت.

در فقره 9 صفحه «ایمان» می گوید:

أنت هو ابن الله حقّاً.

تو حقیقتا فرزند خدا هستی.

و در فقره 7 صفحه «تسجد» می گوید:

ليس المسيح خليقة الله إذ كان مع الله قبل البدء و هو معه أبداً.

مسیح مخلوق خدا نیست، چون که او قبل از خلقت با خدا بود و تا ابد با خدا هست.

این عبارت دلالت دارد که خلقت مسیح ابدی و ازلی است و به ناچار باید گفت که دو خدا وجود دارد یکی خدا و دیگری مسیح و در فقره 8 می گوید:

فيه و منه كان روح قدسه.

در او و از او بود با روح قدس.

و در نهایت قایل به تثلیث می شود.

در صفحه «ایمان» فقره 2 و 3 مسیح را رب توصیف می کند:

فقالوا أهو ربّنا... فجاءهم صوت المعلم.... إنّى أنا هو.

پس گفتند آیا او پروردگار ماست..... پس آمد به سوی آن ها صدای معلم..... من او هستم.

اما در صفحه «ایمان» شماره 9 می گوید: أنت هو ابن الله حقّاً " در شماره های 9، 10، 11 و 12 صفحه «تجسد» می گوید:

و إذ بعث به الاب للعالمين كما وعد. حلّ في بطن عذراء كلمة وخرج منه جسداً.

عاشر الإنسان، علم الإنسان مات عن الإنسان فدى و كالإنسان رقد.

زمانی که فرستاد او را پدری برای عالمیان چون وعده داده بود حلول کرد در شکم عذراء کلمه ای خارج شد از او با جسد معاشرت کرد با مردمان، تعلیم کرد مردمان را، فدای انسان شد و مُرد و مانند انسان خوابید. (اشاره به مرگ)

و نیز فقره 2 و 5 صفحه «وصایا»، بلکه مضمون و عبارت تمام آن صفحه دلالت دارد به این که مسیح رسول خدا است، چنان که می گوید:

إنا أرسلناك للعالمين مبشراً و نذيراً (2) إنا أعطينا موسى من قبلک من الوصيات عشرة و نعطيك عشرات أخرى إذ قد ختمنا بك الأنبياء و جعلناك عليهم أميراً ما شما را برای عالمیان بشیر و نذیر فرستادیم ما دادیم به موسی قبل از تو ده تا وصايا و می دهیم به تو ده تا وصیت دیگر چون ختم کردیم به تو پیغمبران را و قرار دادیم تو را به آن ها فرماندار.

بدون تردید تمام این عبارات بیانگر آن است که مسیح مخلوق خدا است.

خلاصه، از این صفحات چهارگانه استفاده می شود که حضرت عیسی علیه السلام، هم خدا و هم مخلوق و هم رسول خدا است و کدام عاقلی می تواند چنین امر محال را قبول کند؟ خداوند متعال در قرآن خطاب به اهل کتاب می فرماید:

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا ⁽¹⁾

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ﴿70 يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾ ⁽¹⁾ شگفت این که در صفحه «تجسد» فقره 7 و 8 قایل به "تثلیث" (خدا، مسیح و روح القدس) می شود، سپس در توصیف آن ها می گوید: «إلهاً سرمدیاً واحداً أحداً». حال چگونه سه را یک و یک را سه می داند چیزی است که خود قایل باید پاسخ بدهد؟ خداوند چه زیبا فرمود:

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءَانَّ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا ⁽²⁾ آیا در [معانی] قرآن نمی اندیشند اگر از جانب غیر خدا بود قطعاً در آن اختلاف بسیاری می یافتند.

حال سئوال مهم این است که؛ چگونه وقتی کلام از انسان است در آن اختلاف پدید می آید؟ در پاسخ باید گفت:

اوّلاً: حالات انسان از قبیل غم، شادی، ترس، امید و... تحت تأثیر عوامل خارجی و احیاناً درونی، تغییر می کند و در کلام او اثر می گذارد به طوری که انسان در اوج شادی، به گونه ای سخن می گوید و در موقع حزن و اندوه به گونه ای دیگر و علت آن نیست مگر این که او که یک موجود مادّی است و تحت تأثیر عوامل مختلف قرار می گیرد بنابر این یک فرد نمی تواند در طول عمر آن چنان سخن بگوید که همه اش از نظر بلاغت یکنواخت باشد و به ناچار سطح کلامش در مواقع گرسنگی و سیری، غم و شادی سلامتی و ناخوشی اضطراب و اطمینان، شکست و پیروزی و.. تفاوت های بزرگی خواهد داشت.

امّا وقتی که کلام کلام الهی می شود و خداوند متعال در قرآن کریم در تمام این شرایط مذکور سخن گفته است آن وقتی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در نهایت سختی و پیروزی فقر مالی و توانمندی در حال صحت و سلامتی و.. است در می یابیم که در طول 23 سال نبوّت، از لحاظ بلاغت یکنواخت سخن گفته است به طوری که اولین آیات نازل شده به همان اندازه محکم و شامل حقایق علمی است که آخرین آن ها همان اعتبار و اتقان را دارد. ثانياً: خداوند متعال هدفش را بهتر از همه می شناسد و حال بندگانش را هم در تمام ابعاد بهتر از همه می داند و احاطه او بر ترکیبات الفاظ از همه بیشتر است، لذا فقط خداست که می تواند هدف خود را بر اساس مقتضای حال به بهترین وجه و با جامعیت بیان کند.

امّا دیگران نمی توانند چنین احاطه ای داشته باشند و نمی دانند دقیقا چه نکته هایی را باید رعایت کنند و چگونه حال همه مخاطبان را در نظر بگیرند و بر اساس چنین فرمول پیچیده ای سخن بگویند سر این که کسی نمی تواند مثل قرآن را بیاورد همین است چون انسان هر قدر بخواهد نکته های مختلفی را در نظر بگیرد بالاخره ذهنش محدود است و توجّه او به یک یا چند مطلب خاص معطوف می شود و بر همه ی جهات مسلط نیست لذا آوردن مثل قرآن برای کسی ممکن نمی باشد. البته به این نکته نیز باید توجه داشت که مطابق آيه وَمَا أُوتِيتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا، بطور طبیعی انتظار آوردن مثل تمام قرآن که " فيه تبیان کل شیء" از بشر و مخلوق، امری ناممکن است ولی آوردن مانند برخی از سور که طبیعتا به بخشی از حقایق اشاره خواهد داشت امر محال نیست ولی با توجه به علم كم مخلوق و عدم احاطه به بقیه جوانب و علوم از تناقض در امان نیست که به مواردی اشاره رفت اما این که برخی مراد از مثل قرآن را آوردن سوره ای با عبارت های شبیه فرض کرده و بر همان اساس به تحدی پاسخ داده اند بی مورد است زیرا قرآن شعر نیست و نثر معمول نیست بلکه یک نثر الاهی و خاص است و همان طور که هر سوره با سوره دیگر در نظم و فصاحت مشابهت ندارد ولی در اوج و کمال بی مانند است، ⁽¹⁾

پی نوشت ها

1- اسراء، آیه ی 88

2- یونس، آیه ی 38

3- سوره هود آیه 13

4- طور، آیه ی 33 - 34

5- بقره، آیه ی 23 - 24.

6- ر.ک: زنجانی ابو عبدالله؛ تاریخ القرآن،تهران، منظمه الاعلام الاسلامی، ص 55 - 64.

7- ر.ک: مصباح یزدی،محمد تقی قرآن شناسی، ص127 - 133.

8- مصباح یزدی، محمد تقی قرآن شناسی ص 125 - 133. با اندکی تصرّف.

9- راوندی، قطب الدين، الخرائج و الجرائح، مؤسسه امام مهدی (عجل الله فرجه)، ج3، ص981؛ همچنین نک مجلسی، بحار الأنوار، ج 17، ص 224

10- سيد مرتضى، جمل العلم و العمل، ص 41 به نقل از اعجاز قرآن سیدرضا مؤدب، ص53.

11- شیخ طوسی، محمد، الإقتصاد الهادى إلى الرشاد، ص 72 به نقل از اعجاز قرآن ص 57

12- بقره،23.

13- طبرسی، مجمع البيان، ج 1، ص 157.

14- همان

15- إسراء، 88

16- طبرسی مجمع البیان، ج 6، ص 676

17- يونس، 38

18- شیخ طوسی، محمد، الإقتصاد الهادى إلى الرشاد، ص 72 به نقل از اعجاز قرآن، ص173.

19- هود، 13.

20- شیخ طوسی، التبيان في تفسير القرآن، ج 5، ص475.

21- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان، ج 10، ص 236.

22- مجلسی، بحار الأنوار، ج 17، ص224.

23- خرمشاهی بهاء الدین قرآن پژوهی، ج 1، ص 481

24- ر.ک: الميزان، ج 1، ص 68

25- ر.ک: البیان ص 94

26- همان، ص 94 - 99.

27- جوان آراسته، حسین؛ درسنامه علوم قرآنی، ص 358.

28- نحل، 103

29- خویی، البیان، ص 40.

30- همان ص 48، 72

31- ر.ک: طباطبایی محمد حسین المیزان، ج 1، ص 59 - 73.

32- اعراف 128

33- اعلی 1-5

34- اعراف، 1.

35- یونس، 104

36- ذاریات، 8.

37- شوری، 18.

38- نساء، 150

39- آل عمران، 4.

40- بقره، 114.

41- فاطر، 36.

42- غاشیه، 8.

43- بقره، 253

44- زمر 10

45- بقره، 40

46- بقره، 183.

47- آل عمران 4-3

48- هود، 20.

49- ابراهيم، 8.

50- بقره، 41.

51- مائده، 77

52- احزاب، 36.

53- هود، 4.

54- احزاب، 67

55- مائده، 116.

56- اسراء،53.

57- انعام، 112.

58- زمر، 4

59- آل عمران، 47.

60- کهف، 26.

61- مریم،

62- نمل، 8.

63- زمر، 5

64- مریم، 33-34.

65- مائده، 72

66- همان.

67- بقره، 133

68- آل عمران، 164

69- نور، 40

70- آل عمران، 4.

71- احزاب، 70

72- نساء، 122

73- نساء، 152.

74- مريم، 45

75- فتح، 8

76- انبیاء، 107.

77- جاثیه، 15.

78- ابراهیم 31

79- بقره، 185.

80- اسراء، 111

81- نساء، 3.

82- مریم، 16.

83- بقره، 221

84- یونس، 22.

85- نساء، 171.

86- آل عمران، 70-71.

87- نساء، 82

منابع و مآخذ

سیره علی حضرت فاطمه زهرا علیها السلام

اشاره

روح الله اسماعیلی روشناوند

درآمد

در این مقاله نویسنده محترم کوشیده است که سیره عملی حضرت زهرا علیها السلام را به اختصار ولی مفید بیان نماید و مشخّص نموده است که اساس و روش حضرت فاطمه علیها السلام دفاع از حریم ولایت و اثبات حقّانیّت وصایت امیرمؤمنان حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام است و برای تحقق این مهم به مقام شهادت نائل شدند و اختفاء قبر مطهّر ایشان نیز ادامه همان روش است.

کلیدواژه ها؛

ولایت حضرت زهرا علیها السلام، رکن امیر المؤمنين علیه السلام، شهادت، تولّی و تبرّی

ولایت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه های حضرت زهرا علیها السلام

دختر گرامی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پس از جریان غصب فدک، در میان گروهی از زنان مدینه به مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله آمده آن جا خطبه ی بی همتایی ایراد نموده که باعث تحریک عقول و احساسات گردید. ⁽¹⁾در آن خطبه پس از حمد خدا و درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله در چندین جا سخن از مولای متقیان علیه السلام به میان آورده و از شخصیت بی نظیر آن حضرت علیه السلام تعریف و توصیف نموده است.

اینک فرازهایی چند از جملات آن حضرت علیها السلام را در این باره تقدیم خوانندگان عزیز می نماییم:

اَیُّها النَّاسُ! اِعْلَمُوا اَنِّی فاطِمَهُ وَ اَبی مُحَمَّدٌ..، فانّ تَعزُوهُ وَ تَعرِفُوهُ تَجِدُوهُ اَبی دُونَ نِسائِکُمْ وَ اَخا ابْنِ عَمِّی دُونَ رِجالِکُمْ. ای مردم! بدانید که من فاطمه دختر محمّد صلی الله علیه و آله هستم، اگر بخواهید پدرم را خوب بشناسید، خواهید دید که رسول خدا صلی الله علیه و آله پدر من است، نه پدر زنان شما و برادر پسر عمویم علی علیه السلام، نه برادر مردان شما..

سپس در جای دیگر می فرمایند:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برادرش على علیه السلام را به خطر ناک ترین مراحل جنگ و مبارزه می فرستاد و او نیز بر نمی گشت مگر این که با شجاعت خود دشمن را مغلوب کند و شر آتشین آنان را با شمشیرش خاموش سازد علی علیه السلام آنقدر در راه خدا تلاش کرد که فرسوده شد و در امر الاهی کوشید، مردی بود که محرم رازهای پیامبر صلی الله علیه و آله به حساب می آمد، او سرور اولیاء الله، آماده جهاد و خدمت، دلسوز مردم، پرتلاش و فعال بود...

مطرح کردن این صفات والا آن هم در محضر جمع آشفته و پر غوغای غاصبین، بسیار ارزشمند و برای منافقین کوبنده بود تا جایی که متخلف اول در آغاز سخنانش - در جواب فاطمه علیها السلام- به برتری امیرالمؤمنین علیه السلام و اخوت او با رسول خدا صلی الله علیه و آله اعتراف می کند.

و در خطبه ای که حضرت فاطمه علیها السلام برای زنان مدینه ایراد نمود، صریحاً فرمودند:

چه باعث شد از امیرالمؤمنین علیه السلام اعراض کنند؛ اعراض نکردند مگر به خاطر شمشیر او که سران مشرکین را درو کرد و به این که او نسبت به مرگ بی اعتنا بود و در جنگ آن چنان پیش می رفت که دشمنان را می گرفت و می کشت و برای رضای خدا خشم می گرفت...

سوگند به خدا اگر زمام خلافت را که رسول خدا صلی الله علیه و آله در اختیار علی علیه السلام قرار داده بود، از کف او خارج نمی ساختند، وی مردم را بدون مشکل پیش می برد و قافله را سالم به مقصد می رسانید و هیچ درد و رنجی متوجه آنان نمی شد ولی..

حضرت فاطمه علیها السلام در این فراز به طور صریح از ولایت به حق حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام که از جانب خدا، توسط پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در اختیار وی قرار داده شده سخن به میان آورده و مسیر صحیح خلافت علوی را ترسیم نموده و سپس به ستم های وارده از سوی حکومت غاصبین پرداخته است.

گریه های حضرت زهرا علیها السلام بر مظلومیت امیرالمؤمنین علیه السلام

حضرت زهرا علیها السلام در فقدان رسول مقدّس اسلام صلی الله علیه و آله و غصب خلافت حقّه امیرمؤمنان علیه السلام و آثار شوم انحراف مسلمین که نتیجه آن رنج و محرومیت برای بشریت بود شب و روز می گریست، حضرت زهرا علیها السلام به خاطر ستمی بزرگ که به همه انسان ها تا قیام قیامت رفته بود می گریست، تا آن جا که «رأس البکّائین» نام گرفت. او آنقدر می گریست که آرامش را از اهل مدینه برده بود، آن چنان که تنها جبرئیل می توانست او را در فقدان نبی و ظلم بر وصی تسلیت دهد. رنج حضرت زهرا علیها السلام بخاطر محرومیت انسان ها از معنویت بود او به راحتی می دید که ادامه ی سقیفه نینوا،است او واقعه ی حرّه را می دید، او صفین و جمل، خلافت معاویه و خلافت عباسی و عثمانی و محرومیت امروز ما را شاهد بود در وسعت نگاه او انسان امروز هم جا داشت. او حق داشت، او حق داشت این گونه بگرید و ناله کند آن جا که فریادهایش کارساز نیست. شاید اشک هایش بر دل های سنگی این جماعت مفلوک نفوذ کند و این سؤال را در اذهان مرده ی آن ها شکل دهد که به راستی چرا زهرا علیها السلام محبوبه ی خدا و دخت رسول خدا صلی الله علیه و آله این گونه ضجّه می زند و اشک می ریزد؟ شاید خفته ای بیدار شود.

قهر حضرت زهرا علیها السلام مشتی بر دهان نفاق

دیگر اقدام حضرت زهرا علیها السلام برای آشکار کردن حق و اتمام حجت با مردم، همان قهر اوست. آن حضرت علیها السلام تصمیم گرفت دیگر هرگز با ابوبکر و عمر سخن نگوید و تا پایان حیاتش هم بر سر تصمیم خود ماند. ⁽¹⁾لذا خطاب به ابوبکر فرمودند:

وَاللّه لاَدْعُوَنَّ اللّه عَلَیْکَ وَ اللّه لا اُکَلِّمُکَ بِکَلِمَةٍ ما حَیَیْتُ. ⁽²⁾ به خدا سوگند تو را نفرین می کنم و به خدا سوگند تا زنده ام با تو کلمه ای سخن نخواهم گفت.

و نیز در آن حین که عمر به خانه اش حمله برده بود و آن جا را به آتش کشانده بود به او فرمود:

وَ اللهِ لَا اُکَلِّمُ عُمَرَ حَتَّی اَلقَی الله ⁽¹⁾ به خدا سوگند تا زنده ام با عمر سخن نخواهم گفت.

و در هنگام عیادت از او به آن دو فرمود:

وَ اللَّهِ لَا أُکَلِّمُکُمَا مِنْ رَأْسِی کَلِمَهً حَتَّی أَلْقَی رَبِّی فَأَشْکُوَکُمَا إِلَیْهِ بِمَا صَنَعْتُمَا بِهِ وَ بِی وَ ارْتَکَبْتُمَا مِنِّی. ⁽²⁾

و این سکوت معنادار حضرت زهرا علیها السلام برای خلفا خیلی گران بود آن بانوی مکرمه هر کجا با آنان برخورد می کرد از ایشان رو برمی گرداند ⁽³⁾بدون تردیدگاه بلندترین فریادها را از زبان سکوت باید شنید.

وصیت حضرت زهرا علیها السلام سندی بر مظلومیت امیرالمومنین علیه السلام

حضرت زهرا علیها السلام از هر فرصتی بهره می جست تا بتواند اذهان مردم را بیدار کند شاید این جماعت مرده، حرکتی کنند و بیش از این تن به حقارت و ذلت ندهند و با دست خویش آتش دوزخ خود را فراهم نسازند و نیز حجّتی روشن برای آیندگان آزاداندیش و طالبان حقیقت باشند تا «اسلام ولایت» را از «اسلام خلافت»، تمیز دهند و سره را از ناسره جدا کنند و به شهادت «آیه ی اکمال» که در غدیر نازل شد بدانند که دین مرضی و خداپسند دین همراه ولایت است. او آن گونه زندگی کرد که رفتنش هم ادامه حیاتش بود او می خواست همان گونه که حیاتش دشمن سوز و بیداری بخش بود مرگش نیز همین گونه باشد. از این رو وصیت کرد علی جان مرا شبانه غسل بده و کفنم کن و به خاک بسپار و اجازه نده آنان که بر من ستم کردند و آزارم نمودند در تشییع جنازه ام حاضر شوند و بر من نماز گذارند، زیرا آنان دشمنان خدا و رسول صلی الله علیه و آله می باشند. از مولا علی علیه السلام پرسیدند: چرا حضرت زهرا علیها السلام را شبانه دفن کردی؟ گفت: به خاطر بیزاری و غضب حضرت زهرا علیها السلام از آن جماعت. ⁽⁴⁾

حضرت زهرا علیها السلام رکن امیرالمؤمنین علیه السلام

حضرت امام صادق علیه السلام از طریق امام باقر علیه السلام از جابر بن عبدالله انصاری نقل می کند که او می گوید: ⁽¹⁾

شنیدم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سه روز پیش از وفاتش به حضرت علی علیه السلام می فرمودند: سلام بر تو ای پدر دو ریحانه ی من! من دو فرزندم حسن و حسین علیهما السلام را به تو سفارش می کنم. به زودی دو رکن اساسی تو دنیا را ترک می کنند آن گاه خداوند جانشین و خلیفه من است برای تو چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وفات کردند، اميرالمؤمنین فرمودند: این یکی از رکن های من که رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر داده بود و پس از شهادت فاطمه علیها السلام نیز گفت: این هم رکن دوم من که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به آن خبر داده بودند.

حائل شدن حضرت زهرا علیها السلام در دفاع از امیرالمؤمنین علیه السلام

بعد از آن که به خانه حضرت زهرا علیها السلام هجوم آوردند امیرالمؤمنین علیه السلام را به محاصره درآوردند و با جسارت ریسمان به گردن برادر پیامبر صلی الله علیه و آله انداخته و به سوی مسجد بردند حضرت زهرا علیها السلام گرچه درد، رمقش را برده و از پایش انداخته اما او آموزگار شهادت بود و خود به ما آموخته بود که حیات آدمی در گرو انتخاب اوست و چه انتخابی بالاتر از کشته شدن در راه ولایت؛ پس باید همین نیم رمق را هم در پای امام علی ریخت و تمامی هستی خود را با خدا یکجا معامله کرد این بود که بیدرنگ خود را با همه جراحت از جا کند و بین امیرالمؤمنین علیه السلام و آن ها حائل کرد و فرمود به خدا قسم نمی گذارم علی علیه السلام را ببرید، ای وای بر شما چه زود به خدا و رسولش صلی الله علیه و آله خیانت کردید این است معنای محبت به اهل بیت علیهم السلام رسول خدا صلی الله علیه و آله و عمل به آن همه سفارش های او ؟!؟ به خدا قسم ای زاده خطاب اگر بیم این نداشتم که بیگناهان گرفتار بلای الاهی شوند نفرین می کردم و آن گاه می یافتی که نفرین من چه زود تحقق می پذیرد هنوز کلامش را به آخر نرسانده بود که یکبار دیگر، صفیر تازیانه ای سینه آسمان را شکافت و باز هم بر اندام شقایق خطی از خونکشید خدایا فقط تو می دانی بر اهل خانه چه گذشت آن گاه که بر جای جای بوسه های رسول خدا صلی الله علیه و آله خطی از خون نشست که هیچ زبانی را توان گفتن و هیچ گوشی را یارای شنیدن نیست.

حضرت زهرا علیها السلام از پا افتاد آخرین سنگر ولایت برای دقایقی فرو ریخت، مشتی رجّاله، امیرالمؤمنین علیه السلام را کشان کشان به مسجد بردند، هر که می دید بر حال مولا علی علیه السلام رقت می برد. کوچه ها از آدم نماها پر بود همه برای دیدن ریسمان بر گردن خورشید و مظلومیت محض، گردن می کشیدند امیرالمؤمنین علیه السلام در راه رو به سوی پیامبر کرد و همان گفت که هارون به برادرش موسی در مقابل یهود بنی اسرائیل گفت:

يا بن أم إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كادُوا يَقْتُلُونَنِي برادر، این قوم بر من مسلّط شدند و نزدیک است مرا بکشند.

عکس العمل حضرت زهرا علیها السلام پس از غصب خلافت

گروهی با برنامه ریزی حساب شده ی قبلی خلافت را از آن خود کردند و امیرمؤمنان علیه السلام را از حق مسلم خود محروم ساختند اما دختر گرامی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز با تمام توان وارد میدان مبارزه شده و با شیوه خردمند خویش، علیه حکومت غاصب قیام نمود. آن حضرت علیها السلام در کنار اميرالمؤمنین علیه السلام به همراه فرزندانش (حسن و حسین علیهما السلام) به در خانه های مهاجرین و انصار می رفت و آنان را در غصب خلافت توسط حکومت وقت هشدار می دادند. ⁽¹⁾حضرت فاطمه علیها السلام در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان مهاجرین و انصار با ابوبکر به مبارزه برخاست و او را که غاصب فدک،بود محکوم کرد و مردم حاضر در مسجد را با سخنان خود به گریه واداشت و جوی فراهم ساخت که همه دانستند دختر پیامبر صلی الله علیه و آله مظلوم است. تاریخ نگار اهل تسنن در تاریخ خود می نویسد فاطمه علیها السلام آن چنان از دو خلیفه ی اول و دوم ناراضی و ناراحت بود که با آنان قهر کرد و از ستم آن دو رو به سوی قبر پدر کرد و فرمود:

یا أَبَتاهُ یا رَسُولَ اللّه ماذا لَقینا بَعْدَک مِنْ ابنِ الْخَطّابِ وَابنِ أبی قُحافه؛ ⁽²⁾ ای پدر و ای رسول خدا! ما بعد از تو چه روزگار سیاهی از پسر خطاب و پسر ابی قحافه داشته ایم؟!

ابن ابی الحدید (امام معتزلی) پس از تحقیق و بررسی در مورد واکنش حضرت فاطمه علیها السلام به ستم های وارده از سوی حکومت وقت می نویسد:

نتیجه تحقیقم این است که فاطمه علیها السلام با دل پر درد از ابوبکر و عمر از دنیا رفت و وصیت کرد آن دو بر جنازه اش نماز نخوانند. ⁽³⁾

پس ملاحظه می کنید که همه ی این عکس العمل ها، در برابر حرکت ستمگرانه ی حکومت وقت به امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه علیها السلام یک برنامه ی سیاسی و مبارزه ی اجتماعی است که دختر پیامبر علیها السلام انجام داده است و بر همین اساس آن بانوی با فضیلت به امیرالمؤمنین علیه السلام وصیت کرد که شبانه او را غسل دهد و شبانه دفن کند و همه کارها را از چشم غاصبان پنهان نماید این وصیت را نوعی مبارزه ی منفی علیه آنان تلقی می کند. از این جهت امیرالمؤمنین فاطمه علیها السلام را شبانه غسل داد و کفن کرد و شب هنگام با یک برنامه ریزی دقیق جسم او را دور از چشم عامه ی مردم دفن کرد و قبر وی را آشکار نساخت و ظاهراً تا روز قیامت آشکار نخواهد شد و این خود نشانه نارضایتی حضرت فاطمه علیها السلام از حکومت وقت را در بر دارد.

حضرت فاطمه علیها السلام چگونه سر از قبر بر می دارد؟

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند:

روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای دیدار فاطمه علیها السلام به خانه ی ما آمد ولی دخترش را بسیار محزون دید از او پرسید چرا این گونه غمگینی؟ در جواب گفت پدر جان به یاد عالم محشر افتادم که مردم در آن حال عریان خواهند بود.

ذَکَرْتَ الْمَحْشَرَ وَ وُقُوفَ النَّاسِ عُرَاهً رسول گرامی صلی الله علیه و آله فرمودند:

نگران مباش، پس از آن که من علی علیه السلام و ابراهیم خلیل علیه السلام سر از قبر بر می داریم آن گاه خداوند جبرئیل را با هفتاد هزار ملائکه به سراغ تو می فرستند، سپس اسرافیل در حالی که با سه پارچه زیبا از نور در اختیار دارد کنار تو می آید و تو را از قبر بیرون می نماید در حالی که بدنت پوشیده است.. آن گاه با عزّت و احترام بی نظیر هفتاد هزار ملائکه تسبیح گویان تو را وارد محشر می کنند و به همین تعداد حوریان بهشتی به استقبالت می آیند. در این هنگام مریم (دختر عمران) خدیجه (دختر خویلد حوا زن آدم آسیه دختر مزاحم ) هر کدام با صفوف ملائکه اطراف تو را می گیرند و تو را بر روی منبری از نور می نشانند در این هنگام جبرئیل به حضور تو می رسد و می گوید هر حاجتی داری بگو و تو می گویی خدایا حسن و حسینم را می خواهم. در آن ساعت حسینت را می بینی که با بدن خون آلود به محشر می آید و از خدا می خواهد که قاتلان وی را به کیفر رساند، بلافاصله خداوند به خشم آمده و از خشم او ملائکه نیز به خشم آیند و شعله های جهنم زبانه می کشد و قاتلان حسین و دشمنان او بر درون آتش افکنده می شوند. ⁽¹⁾

حضرت فاطمه علیها السلام و پیراهن خون آلود امام حسین علیه السلام

حضرت فاطمه علیها السلام در پیشگاه خدا با قاتلان خود و فرزندانش محاجه خواهد کرد و آنان را در میان مردم محشر محکوم نموده و به عذاب دردناک الاهی گرفتار خواهد نمود. از روایات اسلامی استفاده می شود نخستین پرونده ای که در روز رستاخیر رسیدگی می،شود، پرونده محسن شهید فاطمه (علیها السلام) است، ولی آن چه دل فاطمه علیها السلام و شیعیان و محبان اهل بیت علیهم السلام را بیشتر می سوزاند خاطره جانسوز کربلا است که در آن، امام حسین علیه السلام را با یارانش به طور فجیع به شهادت رسانده و سرهایشان را از تنشان جدا نموده و زنان و دختران آنان را با تمامی بیرحمی اسیر کردند.. در احادیث آمده است که دختر گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله پیراهن خون آلود امام حسین علیه السلام را در روز قیامت به دست گرفته و خواستار محاکمه و کیفر قاتلان او می گردد. ⁽¹⁾

از حضرت امام صادق علیه السلام آمده است:

حضرت فاطمه علیها السلام را در روز قیامت در قبّه ای از نور می نشانند. در این هنگام، امام حسین به محشر می آید در حالی که سر بریده اش را به دست می گیرد فاطمه علیها السلام از دیدن چنین حالی صیحه می کشد و می افتد و تمام پیامبران و خلایق دیگر از دیدن چنین وضعی به گریه می افتند، سپس قاتلین امام حسین علیه السلام حاضر و محاکمه می گردند و آن گاه به کیفر شدیدی می رسند.... ⁽²⁾

و بالاخره در حدیث دیگری از طریق ابان بن عثمان از امام صادق علیه السلام نقل شده:

چون فاطمه علیها السلام به محشر آید، پیرهن خون آلود امام حسین علیه السلام را به دست گرفته عرض می کند خدایا! این پیراهن خون آلود حسین من است و تو خود می دانی چه جنایاتی در مورد او مرتکب شده اند خطاب می رسد: یا فاطمه! تو در نزد من محبوبی هر چه می خواهی بگو. عرض می کند: الاهی! انتقام خون حسین را بگیر. در این حال آتش جهنّم بر قاتلین امام حسین علیه السلام مسلّط می گردد و با انواع عذاب به کیفر می رساند. ⁽³⁾

وصایای حضرت زهرا علیها السلام

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ هذا مَا أَوصَت بِهِ فَاطِمَهُ (علیها السلام بِنتُ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) أَوصَت وَ هِیَ تَشهَدُ أَن لّا إِلهَ إِلَّا اللهُ وَ أَنَّ مُحمَّداً عَبدُهُ وَ رَسولُهُ وَ أَنَّ الجَنَّهَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اَنَّ السَّاعَهَ آتِیَهٌ لَارَیبَ فِیهَا وَ أَنَّ اللهَ یَبعَثُ مَن فِی القُبُورِ، یا عَلِی! أَنَا فاطِمَهُ (علیها السلام) بِنتُ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله و سلم) زَوَّجَنِیَ اللهُ مِنکَ لِأَکُونَ لَکَ فِی الدُّنیا وَ الآخِرَهِ أَنتَ أَولَی بِی مِن غَیرِی؛ حَنِّطنِی وَ غَسِّلنِی وَ کَفِّنِّی بِالَّلیلِ وَ صَلِّ عَلَیَّ وَ دَفِّنِّی بِالَّلیلِ وَ لاتُعلِم أَحَداً وَ أَستَودِعُکَ اللهَ وَ أَقرَءُ عَلَی وُلدِیَ السَّلَامَ إِلی یَومِ القِیَامَهِ.). ⁽¹⁾ به نام خداوند بخشنده مهربان، این است وصیت فاطمه دختر رسول خدا و او شهادت می دهد به یگانگی و یکتایی ذات باری تعالی و رسالت حضرت محمد رسول الله و گواهی می دهد که بهشت حق است و آتش جهنم حق است و بدون شک قیامت در پیش است و خواهد آمد و خدا در آن روز همه را از قبرها بر می انگیزد. یا علی! من فاطمه دختر محمدم که خداوند مرا به ازدواج تو در آورد تا در دنیا و آخرت همسر تو باشم و از آن تو، تو از هر کس به من نزدیک تری مرا شبانه حنوط کن و شب غسل بده و شبانه کفنم کن و شب به خاک بسپار و کسی را از دفن من مطلع مکن تو را به خدا می سپارم و سلام من را به فرزندانم تا روز قیامت برسان.

علل بیماری و شهادت حضرت زهرا علیها السلام

با وجود سفارش آن حضرت به نهان داشتن شرایط جسمی و وضعیت روحی اش پس از آن رویدادهای تلخ و با وجود رازداری امیرمؤمنان علیه السلام، سرانجام خبر بیماری بانوی بانوان در مدینه منتشر گردید و همگان از شرایط آن حضرت علیها السلام آگاه شدند لازم به یادآوری است که حضرت فاطمه علیها السلام از بیماری سختی شکایت نداشت که غیر قابل مداوا برسد، بلکه آن چه او را سخت رنج می داد و پیکرش را آب می کرد، امواج دردها و مصیبت ها و رنج هایی بود که هر روز بر آن افزوده می شد و این فشارها بود که بر رنج و بیماری برخاسته از صدمات وارده در یورش به خانه اش کمک می کرد تا بانوی سرفراز گیتی را به بستر شهادت بکشاند در کنار این ها فشار سوگ پدر و گریه بسیار بر آن حضرت نیز از عواملی بود که باعث شدت بیماری و زوال شادابی و طراوت از خورشید جهان افروز وجود او می شد و باید ستم و خشونت و مواضع ناجوانمردانه برخی از مسلمان نماها و نیز تحول ارتجاعی در سیستم

سیاسی و دگرگونی کارها و تغییر اوضاع و شرایط به سود ارتجاع و جاهلیت را نیز از عواملی برشمرد که فشار دردها و رنج ها را هر لحظه بیشتر می ساخت و خورشید وجود اندیشمندترین و آزاده ترین بانوی جهان هستی را به سوی افق مغرب پیش می برد حضرت فاطمه علیها السلام در یورش دژخیمان دولت غاصب به خانه اش به گونه ای میان در و دیوار فشرده شد که علاوه بر وارد آمدن صدمات سخت بر وجود گرانمایه اش جنین وی نیز سقط گردید و تازیانه های بیدادی که بر پیکر مطهرش فرود آمد، بدنش را مجروح و خون آلود ساخت و آثار عمیقی در آن نازنین بدن برجای نهاد و نیز ضربات شدید دیگری بر او وارد آمد که جسم و جان و روح ملکوتی اش را به شدت آزرد. آری همه این امور و رویدادهای دردناک دست به دست هم دادند و آن حضرت را به بستر بیماری کشانده و از انجام کارهای خویش بازداشتند حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام در یک مجلس مناظره در حضور معاویه خطاب به مغيرة بن شعبه فرمود:

أَنْتَ الَّذِي ضَرَبْتَ فاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله حَتَّى أَدْمَيْتَهَا، وَأَلْقَتْ مَا فِي بَطْنِها..... ⁽¹⁾ تو مادرم را زده و مصدوم و مجروح،ساختی تا این که او بچه اش را سقط کرد...

و حضرت امام صادق علیه السلام با تصریح بیشتر در مورد علت بیماری و شهادت فاطمه علیها السلام می فرمایند:

وَ كَانَ سَبَبُ وَفَاتِهَا أَنَّ قُنْفُذاً مَوْلَى عُمَرَ لَكَزَهَا بِنَعْلِ السَّيْفِ بِأَمْرِهِ فَأَسْقَطَتْ مُحَسِّناً وَ مَرِضَتْ مِنْ ذَلِكَ مَرَضاً شَدِيدا. ⁽²⁾ سبب شهادت فاطمه علیها السلام این بود که قنفذ (غلام خلیفه دوم) با غلاف شمشیر او را زده و بچه اش را کشت و مادرم از این جهت به بستر بیماری افتاد.

کیفیت شهادت حضرت زهرا علیها السلام

1- حضرت زهرا علیها السلام به ام سلمه فرمودند: برایم آبی آماده کن تا بدان غسل کنم، ام سلمه آب را آورد، غسل کرد و جامه پاکی پوشید، دستور داد بسترش را در وسط اتاق بگستراند، به طرف راستش رو به قبله خوابید و دست راستش را زیر صورتش گذاشت. ⁽³⁾

2- در روایت دیگری آمده است: حضرت علیها السلام به اسماء فرمودند: آبی برایم آماده کن بعد با آن غسل کرده و سپس فرمود: جامه های جدیدم را به من بده آن ها را پوشیده و فرمود بقیه حنوط پدرم را از فلان جا برایم بیاور و زیر سرم بگذار و مرا تنها گذاشته و از این جا بیرون برو می خواهم با پروردگارم مناجات کنم. اسماء می گوید: از اتاق بیرون شدم و صدای مناجات آن حضرت را می شنیدم، آهسته

به طوری که مرا نبیند وارد شدم دیدم دست به سوی آسمان دراز کرده و می گوید:

پروردگارا به حق محمّد مصطفی و اشتیاقی که به دیدار من داشت و به شوهرم علی مرتضی و اندوهش بر من و به حسن مجتبی و گریه اش بر من و به حسین شهید و پژمردگی و حسرتش بر من و به دخترانم که پاره تن فاطمه می باشند و غم و اندوهی که بر من دارند، از تو می خواهم که بر گناهکاران امّت محمّد ترحم فرمائی و آنان را بیامرزی و به بهشت وارد کنی که تو بزرگوارترین سؤال شوندگان و مهربان ترین مهربانانی. ⁽¹⁾

و گفت: قدری مرا به خود واگذار و بعد مرا بخوان اگر پاسخ تو را دادم که بسیار خوب و اگر جوابی ندادم بدان که من به سوی پدر خود (یا پروردگارم) رفتم. اسماء لحظه ای حضرت علیها السلام را به حال خود واگذاشت و بعد صدا زد و جوابی نشنید صدا زدای دختر محمّد مصطفی، ای دختر گرامی ترین کسی که زنان حمل او را عهده دار شدند ای دختر بهترین کسی که بر روی ریگ های زمین پای گذارده ای دختر کسی که به پروردگارش به فاصله دو تیر کمان و یا کمتر نزدیک شد، اما جوابی نیامد چون جامه را از روی صورت حضرت علیها السلام برداشت، مشاهده کرد از دنیا رخت بر بسته است خود را به روی حضرت علیها السلام انداخت و در حالی که ایشان را می بوسید گفت: فاطمه علیها السلام آن هنگام که نزد پدرت رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتی سلام اسماء بنت عمیس را به آن حضرت صلی الله علیه و آله برسان، آن گاه گریبان چاک زده و از خانه بیرون آمد، حسنین به او رسیده و گفتند: اسماء مادر ما کجا است؟ ساکت وی شد و جوابی نداد، آنان وارد اتاق شده دیدند حضرت علیها السلام دراز کشیده، امام حسین علیه السلام حضرت علیها السلام را تکان داد دید ایشان دنیا رفته است فرمود ای برادر خداوند تو را در مصیبت مادر پاداش دهد. امام حسن علیه السلام خود را بر روی مادر انداخته و گاهی می بوسید و می گفت ای مادر با من سخن بگو پیش از آن که روح از بدنم جدا شود و امام حسین علیه السلام جلو آمده و پاهای حضرت علیها السلام را می بوسید و می ای مادر من پسرت حسینم، پیش از آن که قلبم منفجر شود و بمیرم با من صحبت کن. اسماء به آن ها گفت: ای فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله بروید نزد پدرتان حضرت علی علیه السلام او را از مرگ مادرتان خبردار کنید، آن دو از منزل بیرون رفته و صدا می زدند یا محمداه یا احمداه، امروز که مادرمان از دنیا رفت رحلت تو تجدید شد بعد به مسجد رفته و امیرالمومنین علی علیه السلام را خبردار کردند حضرت علیه السلام با شنیدن خبر فوت حضرت فاطمه علیها السلام از هوش رفت و با پاشیدن آب بر او به هوش آمد و چنین گفت: ای دختر حضرت محمد صلی الله علیه و آله به چه کسی تسلّی یابیم من همیشه به وسیله تو دلداری داده می شدم بعد از تو چه کسی موجب دلداری و تسلیت من خواهد شد.

گفت:

مراسم وداع با مادر علیها السلام و خاکسپاری

امام صادق علیه السلام فرمودند:

امير المؤمنين على علیه السلام فاطمه زهرا علیها السلام را غسل داد؛ زیرا او صدیقه و معصومه بود نباید جز معصوم، دیگری او را غسل دهد چنان چه حضرت مریم را جز عیسی علیه السلام کسی غسل نداد. امام علیه السلام چون کافور بر بدن مطهّرش ریخت این دعا را خواند.

اللّهُمَّ إنَّها أمَتُکَ و بِنتُ رَسولِکَ وصَفِیِّکَ و خِیَرَتِکَ مِن خَلقِکَ، اللّهُمَّ لَقِّنها حُجَّتَها، و أعظِم بُرهانَها، وأعلِ دَرَجَتَها، وَاجمَع بَینَها وبَینَ أبیها مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله پروردگار این است کنیز تو و دختر پیغمبر تو و بهترین خلق تو بارالها حجّتش را تلقينش کن و برهانش را بزرگ دار و درجه اش را بالا ببر و جمع کن بین او و بین محمّد صلی الله علیه و آله و او را با حبیبت در یک درجه بدار.

آن گاه از حنوط باقیمانده رسول الله صلی الله علیه و آله او را حنوط کرد و در هفت پارچه کفن پوشانید و عبا را بر روی آن ها انداخت، سپس فرزندانش را صدا کرد تا بیابند و بار دیگر از مادر توشه برگیرند. مولى الموحّدين على علیه السلام صدا زد:

یَا أُمَّ کُلْثُومٍ یَا زَیْنَبُ یَا سُکَینَهُ یَا فِضَّهُ یَا حَسَنُ یَا حُسَیْنُ هَلُمُّوا تَزَوَّدُوا مِنْ أُمِّکُمْ فَهَذَا الْفِرَاقُ وَ اللِّقَاءُ فِی الْجَنَّهِ. بیائید از مادرتان زهرا توشه بردارید که این دیدار آخر است و ملاقات بعدی در بهشت است. امام حسن و امام حسین علیه السلام آمدند کنار جسد مطهر مادر می نالیدند فرزندان آن بانوی بزرگوار هر کدام اندوه دل را به اشک دیده فرونشانده و می گفتند مادر وقتی خدمت جد ما رسول الله رسیدی. سلام ما را به او ابلاغ نما و بگو که ما بعد از تو یتیم شدیم امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: ناگهان دیدم که مادرشان آغوش باز کرد و آن دو عزیز را به سینه اش چسبانید که هماندم شنیدم هاتفی از آسمان ندا می کند.

یا اَبَا الْحَسَنِ اِرْفَعْهُما عَنْها فَلَقَد اَبْکِیا وَ اللهِ مَلائکَةَ السَّماءِ. يا على حسن و حسین را از روی نعش مادر بلند کن به خدا سوگند این ها فرشتگان آسمان را به گریه در آوردند.

مراسم تدفین شبانه حضرت زهرا علیها السلام

مولا علی علیه السلام پیکر مطهر بانوی مظلومه اش را طبق وصیتش زیر پیراهن غسل داد با آن که خود به اهل خانه اش فرموده بود برای عمل کردن به سفارش بانویش آهسته سخن بگویند و گریه بلند نکنند مبادا همسایه ها مطلع شوند اسماء بر پیکر مطهر آن بانوی رنجدیده آب می ریخت و مولای متقیان علیه السلام می شست ناگهان دیدند که مولا علیه السلام تکیه به دیوار داده و به شدت گریه می کند معلوم شد دست حضرت علیه السلام به بازوی ورم کرده حضرت زهرا علیها السلام رسیده است.

هر قهرمان مدال خودش را نشان دهد *** زهرا مدال خود به علی هم نشان نداد

آری پیکر مطهر حضرت زهرا علیها السلام را غسل داد و کفن کرد و تنها خودش و دو فرزندش گرامی اش حسن و حسین علیه السلام و عمار و مقداد و عقیل و زبیر و ابوذر غفاری و سلمان فارسی بریده و عباس بن عبدالمطلب و ابن مسعود و تنی چند از بنی هاشم بر پیکر مطهر آن بانو نماز خواندند؟ حضرت علی علیه السلام سپس آن پیکر نورانی را به خاک سپرد و در کنار قبر آن بانوی پهلو شکسته نشست و خطاب به قبر آن بانو فرمود:

یَا أَرْضُ اسْتَوْدَعْتُکِ وَدِیعَتِی هَذِهِ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَنُودِیَ مِنْهَا یَا عَلِیُّ أَنَا أَرْفَقُ بِهَا مِنْکَ فَارْجِعْ وَ لَا تَهْتَمَّ ⁽¹⁾ ای زمین امانتم را به تو می سپارم این دختر رسول خداست ناگاه شنید کسی می گوید یا على من از تو نسبت به بانویت مهربان ترم به سوی منزل باز گرد و غصه مخور.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در حین خاکسپاری حضرت زهرا علیها السلام کلماتی دارد که سزاوار است در این جا آورده شود.

گفتار امیرالمؤمنین علیه السلام در خاکسپاری حضرت زهرا علیها السلام

حضرت امیر علیه السلام آن گاه که بدن مطهر حضرت زهرا علیها السلام را در دست های رسول اکرم صلی الله علیه و آله قرار دادند خطاب به آن حضرت چنین گفتند:

السَّلاَمُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَ عَنِ اِبْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ وَ السَّرِیعَةِ اللَّحَاقِ بِکَ قَلَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی وَ رَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِی إِلاَّ أَنَّ فِی التَّأَسِّی لِی بِعَظِیمِ فُرْقَتِکَ وَ فَادِحِ مُصِیبَتِکَ مَوْضِعَ تَعَزٍّ فَلَقَدْ وَسَّدْتُکَ فِی مَلْحُودَةِ قَبْرِکَ وَ فَاضَتْ بَیْنَ نَحْرِی وَ صَدْرِی نَفْسُکَ فَ إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ فَلَقَدِ اسْتُرْجِعَتِ الْوَدِیعَةُ وَ أُخِذَتِ الرَّهِینَةُ أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ وَ أَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ إِلَی أَنْ یَخْتَارَ اللَّهُ لِی دَارَکَ الَّتِی أَنْتَ بِهَا مُقِیمٌ وَ سَتُنَبِّئُکَ اِبْنَتُکَ بِتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَی هَضْمِهَا فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ وَ اسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ هَذَا وَ لَمْ یَطُلِ الْعَهْدُ وَ لَمْ یَخْلُ مِنْکَ الذِّکْرُ وَ السَّلاَمُ عَلَیْکُمَا سَلاَمَ مُوَدِّعٍ لاَ قَالٍ وَ لاَ سَئِمٍ فَإِنْ أَنْصَرِفْ فَلاَ عَنْ مَلاَلَةٍ وَ إِنْ أُقِمْ فَلاَ عَنْ سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ الصَّابِرِینَ. ⁽¹⁾ درود بر تو ای فرستاده خدا از طرف من و دخترت که در جوارت آرمیده و زودتر از دیگران به تو رسیده ای فرستاده خدا مرگ دختر گرامیت عنان شکیبایی از کنم گسلانده و توان خویشتن داریم نمانده اما برای من که سختی جدایی تو را دیده و سنگینی مصیبتت را کشیده ام جای تعزیت است تو را تکیه گاه ساختم در آن جا که شكاف قبر تو بود و جان گرامیت میان سینه و گردنم از تن مفارقت نمود. (همه ما از آن خداییم و به سوی خدا باز می گردیم﴾ ⁽²⁾امانت باز گردید و رهن گرفته شد، کار همیشگی ام اندوه است و شب هایم شب زنده داری تا آن که خدا خانه ای را که تو در آن به سر می بری برایم گزیند (و این غم که در دل دارم فرو نشیند) و به زودی دخترت تو را خبر دهد که چگونه امتت فراهم گردیدند و بر او ستم ورزیدند، از او بپرس چنان که شایسته است و خبر گیر از آن چه پیش آمده است که دیری نگذشته و یاد تو فراموش نگشته. درود بر شما درود کسی که خداحافظی کند (وداع نماید) نه که رنجیده است و راه دوری جوید. اگر باز گردم نه از خسته جانی است و اگر بمانم نه از بدگمانی است بلکه امیدوارم بدانچه خدا صابران را وعده داده است.

و در روایتی دیگر در دنبال کلماتش خطاب به رسول خدا صلی الله علیه و آله این گونه (درد دل را با آن سرور کائنات) ابراز می کند. ⁽¹⁾

ای رسول خدا صلی اله علیه و آله...

فَبِعَيْنِ اللَّهِ تُدْفَنُ بِنتُكَ سِرًّا، وَ يُهْضَمُ حَقَهَا قهراً، وَ يُمْنَعُ إِرْثها جَهْراً دخترت در پیش نظر خدا به خاک سپرده شد بدون آن که کسی از دشمنان از دفنش آگاه شود حق دخترت را به ظلم گرفتند و ارتش را از وی منع کردند تا آن جا که فرمود:

نفسى على زفراتها محبوسة *** يا ليتها خرجت مع الزفرات

لا خير بعدك في الحيوة *** و انما ابكي مخافة ان تطول حياتى

در هجران فاطمه علیها السلام نفسم در سینه ام محبوس است ای کاش جان من با نفسم بیرون می آمد. ای فاطمه علیها السلام بعد از تو خیری در زندگانی نیست، فقط گریه ام برای این است که می ترسم عمرم پس از تو طولانی شود.

تولّی و تبرّی دو بال پرواز

خروج از نور به سوی ظلمت و از ظلمت به سوی نور

اللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ ءَامَنُوا يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئكَ أَصْحَبُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَلِدُونَ خداوند، ولی و سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند آن ها را از ظلمت ها، به سوی نور بیرون می برد. (امّا) کسانی که کافر شدند اولیای آن ها طاغوت ها هستند که آن ها را از نور، به سوی ظلمت ها بیرون می برند. آن ها اهل آتشاند و همیشه در آن خواهند ماند. ⁽¹⁾

الف) عبدالله بن ابی یعفور گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من با مردمانی همنشینی دارم که جای شگفتی و تعجب است که با وجود آن که موالی و پیرو شما نیستند و پیرو فلانی و فلانی هستند اما مردمانی امانتدار و صادق و باوفا هستند و بالعکس (بعضا) اقوامی که پیرو شما هستند دارای امانتداری و صداقت و وفا نیستند.

ابن ابی یعفور گوید: امام صادق علیه السلام مستقیم نشستند و همانند فرد غضبناک به من روی نموده و فرمودند: کسی که معتقد باشد به ولایت امام جائر و ظالمی که از سوی خدا نیست دین ندارد و بر کسی که به امامت عادلی که از سوی خداست ایمان آورده ملامتی نیست. ابن ابی یعفور گوید: (با تعجّب) عرض کردم آن ها (مخالفان) دارای دین نیستند و بر این ها (شیعیان) و موالیان هیچ ملامت و شدتی نیست؟ حضرت علیه السلام فرمودند: بله آن ها دینی ندارند و بر این ها (شیعیان) ملامتی نیست. سپس فرمودند: آیا سخن خداوند را نشنیده ای: "خداوند یار کسانی است که ایمان آوردند و آن ها را از تاریکی ها به سوی روشنایی سوق دهد" در حقیقت آن ها را از تاریکی گناهان بیرون آورده و به سوی نورِ توبه و آمرزش هدایت می کند و این بخاطر ولایت شما نسبت به هر یک از امام عادلی است که از سوی خداوند برگزیده شده اند و خداوند فرموده است: " امّا کسانی که کافر شدند اولیاء آن ها طاغوت می باشد که آن ها را از نور به سوی ظلمت ها می برند."

ابن ابی یعفور می گوید: گفتم: مگر این نیست که خداوند از این آیه کفار را اراده کرده است آن جا که فرموده است: والذین کفروا..؟ گوید امام علیه السلام فرمودند: چه نوری برای کافر است؟ هنگامی که کفر ورزیده تا این که از نور بیرون برده شود به سوی تاریکی ها و همانا خدای متعال در این آیه کسانی را اراده فرموده که در نور اسلام بوده اند پس وقتی که پیرو و موالی هر امام جائر و ظالمی شدند

که از سوی خدا نبود، به واسطه این ولایت (نسبت به ائمّه جور) از نور اسلام به سوی تاریکی های کفر خارج شدند و خدای تبارک و تعالی برای آن ها آتش جهنم را همراه با کفار واجب گردانید و سپس این آیه را تلاوت فرمودند: أُولَئِکَ أَصْحَبُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَلِدوُنَ یعنی آن ها اهل آتش اند و همیشه در آن خواهند ماند. ⁽¹⁾

ب) این نکته از آیه مبارکه:

اَوْ کَظُلُماتٍ فی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشیهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ ⁽²⁾ یا همچون ظلماتی است در یک دریای پهناور که موج آن را پوشانیده و بر فراز آن موج دیگری است و بر فراز آن ابری تاریک، ظلمت هایی است یکی بر فراز دیگر.

استفاده می شود که در مقدمه تفسیر برهان از صالح بن سهل همدانی روایت شده است که امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه شریفه فرمودند: ظلمات، فلانی و فلانی است. و فی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشیهُ مَوْجٌ یک دریای پهناور، که موج آن را پوشانیده یعنی سومی و مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ بر فراز آن موج دیگری است" یعنی طلحه و زبیر و ظُلُمَتُ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ ظلمت هایی است یکی بر فراز دیگر." یعنی معاویه و یزید و فتنه های بنی امیه.

ج) در تفسیر آیه يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ، «آن ها را از ظلمت ها، به سوی نور بیرون می برد» در تفسیر عیاشی از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمودند: نور، آل محمّد صلی الله علیه و آله است و ظلمات، دشمنان آنان می باشند.

د) در کتاب المناقب از ابن عباس در تفسیر آیه وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ ﴿19 وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ﴾- نابینا و بینا هرگز مساوی نیستند و نه ظلمت ها و روشنایی! ⁽³⁾نقل کرده اند که ظلمات اولی است و نور امیرالمومنین علیه السلام است.

ه) در مقدمه تفسیر برهان ص 315 از تفسیر قمی درباره آیه وَ یَجْعَل لَّکُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ، «و برای شما نوری قرار دهد که با آن راه بروید.» ⁽⁴⁾و آيه وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ، «و کسی که خدا نوری برای او قرار نداده، نوری برای او نیست!» ⁽⁵⁾از امام صادق علیه السلام چنین نقل شده:

پس نیست برای او امامی در روز قیامت که حرکت کند و از نور آن امام روشنی گیرد.

و) و درباره آیه

يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ. ⁽¹⁾ نورشان پیش رو و در سمت راستشان به سرعت حرکت می کند.

امام علیه السلام فرمودند:

در روز قیامت نور، ائمّه معصومین علیهم السلام هستند که نور ایشان پیش روی و سمت راست ایشان بتابد تا این که آن ها را داخل بهشت کنند.

ز) و در تفسیر عیاشی درباره آیه

وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا ⁽²⁾ و نور واضحی بسوی شما فرستادیم.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

نور مبین، نور امیر المؤمنين على علیه السلام است.

چهار خصوصیت تبرّی

لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ⁽³⁾ قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده اند هر چند پدرانشان یا پسرانشان یا برادرانشان یا عشیره آنان باشند دوست بدارند در دل این هاست که [خدا] ایمان را نوشته و آن ها را با روحی از جانب خود تایید کرده است و آنان را به بهشت هایی که از زیر [درختان] آن جوی هایی روان است در می آورد همیشه در آن جا ماندگارند خدا از ایشان خشنود و آن ها از او خشنودند اینانند حزب خدا آری حزب خداست که رستگارانند.

در کتاب شریف بحار الانوار آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مولا علی علیه السلام اشاره کردند و فرمودند:

او ولیّ خداست پس او را دوست بدار و دشمن او دشمن خداست پس او را دشمن بدار. دوستدار و محب مولا علی علیه السلام را دوست بدار اگر چه که او قاتل پدرت یا فرزندت باشد. و دشمن او را دشمن بدار اگر چه پدرت یا فرزندت باشد. ⁽¹⁾

همچنین آیه فوق می تواند حاوی نکات زیر باشد:

الف) مؤمنی که دارای تبرّی است خداوند متعال در هنگامه فتنه و لغزش روزگار و در سکرات موت و جان دادن ایمان را در قلب او ثابت و مستحکم ساخته و با دین و عقیده صحیح او را به سوی خود منتقل می سازد. أُوْلَئكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَنَ و این بر خلاف مومنی است که فقط در جنبه تولّی و محبت اهل بیت علیهم السلام اعتقاد داشته و در تبری و بغض ضعیف الاعتقاد و فاقد ظهور عملی می باشد و برای پرواز به سوی قله های معرفت و کمال از یک بال بهره می گیرد. فلذا با اولین وزش تندباد فتنه روزگار لغزیده و در معرض سقوط ورطه های ضلالت و گمراهی قرار می گیرد چرا که به تعبیر قرآن کریم ایمان در قلوب مؤمنین بر دو قسم است، ایمان مستقر و ایمان ثابت و یا به تعبیر دیگر ایمان ودیعه ای و عاریه ای فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ ⁽²⁾و ایمان زمانی در قلب مؤمن استقرار و ثبات پیدا می کند که هر دو بال تبری و تولی برای عروج و پرواز انسان مؤمن مهیا گردد.

ب) مؤمنی که دارای تبری است مورد تایید خداوند سبحان به واسطه روح می باشد.وَأَيَّدَهُم بِرُوحِ مِنْهُ همان گونه که امام صادق علیه السلام خطاب به هشام بن حکم فرمودند:

تا مادامی که تو با زبان خود ما را یاری دهی مورد تأیید به واسطه روح القدس خواهی بود. و هشام بن حکم از کسانی بود که در برائت و تبری از دشمنان اهل بیت علیهم السلام و تبلیغ و ترویج در این راه در خدمت امام صادق علیه السلام سرآمد بود.

ج) مؤمنی که دارای تبری است وارد در بهشت رضوان خداوند و او را از خدایش راضی و خدایش نیز از او راضی است. وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَرُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ

د) فقط آن دسته از مؤمنین در زمره حزب الله قرار دارند که در کنار تولی و محبّت جنبه تبری و بغض در آنان نیز تقویت شده باشد. لَا تَجِدُ قَوْمًا... أُولَئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلاَ إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

پی نوشت ها

1- حلية الاولياء، ج 2، ص 4؛ كنز العمال، ج 8، ص 315؛ کشف الاسرار، ص 235.

2- شرح ابن ابی الحدید، ج 6، ص 46؛ تاریخ مدینه، ج1، ص197.

3- كشف الغمة، ج 2، ص 37؛ شرح ابن ابی الحدید، ج16، ص 214.

4- شرح ابن ابی الحدید، ج 1، ص 137، ج 2، ص 19.

5- بحارالانوار، ج43، ص203، شرح ابن ابی الحدید، ج 16، ص218؛ الامامة و السياسة، ج 1، ص13.

6- بحار الانوار، ج43، ص203.

7- بحار الانوار، ج43، ص 173، ح 14.

8- عوالم، ج 11، ص 600؛ شرح ابن ابی الحدید، ج 6، ص 13 – 12و ج 2، ص 47.

9- الامامة والسياسة، ج 1، ص 12 و 13؛ تاریخ طبری، ج 3، ص 210.

10- شرح نهج البلاغه، ج 6، ص 50.

11- بحار الانوار، ج43، ص225.

12- بحار الانوار، ج 43، ص 220، ح 2 و 3.

13- ثواب الاعمال به نقل جلاء العيون شبر، ج 1، ص227.

14- بحار الانوار، ج43، ص 224، ح 11.

15- فاطمه الزهرا علیها السلام سيدة نساء العالمين، ص435.

16- احتجاج طبرسی، ج 1، ص 414؛ بحارالانوار، ج 43، ص 197، ح 28؛ سفينة، ج 2، ص339.

17- عوالم، ج 11، ص 504؛ بحار الانوار، ج43، ص 170، ح 11.

18- وفات فاطمه الزهراء علیها السلام، ص 77.

19- وفات فاطمه الزهراء علیها السلام، ص 78

20- نهج البلاغه دکتر شهیدی، ص 237 و 238.

21- نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 202.

22- بقره، 156.

23- عوالم، ج 11، ص 530؛ بحارالانوار، ج43، ص213.

24- بقره، 257

25- اصول کافی، ج 1، ص 375، ح 3؛ بحار الانوار، ج 23، ص 322، ح 39.

26- نور، 40

27- فاطر، 19-20.

28- حديد، 28

29- نور، 40.

30- حديد، 12

31- نساء، 174

32- مجادله 22

33- بحار الانوار، ج 65، ص 80.

34- انعام، 98.

منابع و مآخذ

بررسی علل کشته شدن عمان

اشاره

قسمت دوم

استاد علی اصغر ایماندوست

درآمد

در این شماره نیز مباحثات قاضی القضات و علامه شریف مرتضی رحمه الله علیه نسبت به مسائل جاری درباره عثمان پیگیری می شود امید است که مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها؛

حضرت امیر المؤمنين على علیه السلام، عمّار ياسر، ابوذر، شریف مرتضی رحمه الله علیه قاضی القضات، عثمان، زید بن ثابت

جمع آوری قرآن بر مبنای قرائت زید بن ثابت و سوزاندن سایر قرآن ها

عثمان قرآن را فقط بر مبنای قرائت زید بن ثابت جمع آوری کرد سایر قرآن ها را سوزاند و چیزهایی را که بلاشک از منزلات قرآن بود و از پیامبر صلی الله علیه و آله گرفته شده بود باطل کرد در صورتی که اگر این اقدام درست بود پیش از او پیامبر صلی الله علیه و آله شخصاً این کار را می کرد.

قاضی القضات در دفاع از اقدامات عثمان می نویسد:

پاسخ ما این است که علّت جمع آوری قرآن بر اساس یک قرائت استوار ساختن، محفوظ داشتن و از بین بردن دعوا، منازعه و اختلاف در آن است اما سخن آنان که می گویند «اگر چنین کاری لازم بود پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن را انجام می داد» الزام آور نیست، زیرا هنگامی که امام این کار را انجام دهد مثل این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) انجام داده است، به خاطر این که حالات مختلفی پیش می آید و روایت شده که عمر در نظر داشت این کار را انجام دهد، که مُرد و نیز کسی نمی تواند بگوید سوزاندن قرآن ها سبک شمردن دین است، چنان که پیامبر (صلی الله علیه و آله) تخریب مسجد ضرار را جایز دانست بنابراین سوزاندن قرآن ها نیز جایز است

شریف مرتضی رحمه الله علیه در پاسخ قاضی می نویسد:

اختلاف قرائت مردم موجب نمی شود که عثمان چنین کاری را انجام دهد. زیرا از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده:

قرآن بر هفت حرف نازل شده که همه اش شافی و کافی است.

بنابراین اختلاف در قرآن با استناد به سخن پیامبر صلی الله علیه و آله مباح است، پس عثمان چگونه برای استفاده از قرائت هایی که مباح بود مانع ایجاد کرد؟ اگر استوار ماندن قرآن به خاطر این بود که (قاضی) ادّعا دارد پیامبر صلی الله علیه و آله آن را مباح اعلام نمی فرمود، زیرا آن حضرت صلی الله علیه و آله به انواع مصلحت ها از همه ی امتش داناتر است. زیرا با کمک وحی به آن چه باید انجام شود یا ترک شود رهنمون می گردد. و نمی توان گفت اختلاف قرائت هایی که در زمان عثمان دیده شد در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نبوده است یا این که آن حضرت صلی الله علیه و آله آن ها را مباح ندانسته است، زیرا اگر چنین بود، واجب بود قرائت تازه و جدید را نهی کند و آن چه از قرائت ها که تازه پدید آمد باعث نشد که قرائت های پیش از آن را حرام بشمارد و قول قاضی که گفت: هنگامی که

امام این کار (قرآن سوزی) را انجام دهد مانند این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) انجام داده باشد، باطل است وی چگونه چنین ادعا می کند در صورتی که زمان پیامبر صلی الله علیه و آله این اختلاف قرائت وجود داشت و اگر باعث به وجود آمدن (کلام) زایدی در قرآن می شد و استواریش قطع می گردید حضرت صلی الله علیه و آله برای جلوگیری از دیگران اولی بود جز این که گفته شود، در قرائت آن اختلاف تازه ای پیش آمده که قبلا توضیح دادیم چنین نشده است.

و امّا این که قاضی گفته است عمر در نظر داشت چنین کاری بکند که فوت کرد، چیزی است که ما جز از او نشنیده ایم. گرچه او هم اگر این کار را کرده بود ناپسند بود. اما عذر آوردن به این که سوزاندن قرآن ها باعث سبک شمردن دین نمی شود و مقایسه ی آن با مسجد ضرار فاصله ی بین این دو زیاد است زیرا دو مسجد که یکی برتر از دیگری است، هنگامی که سازنده ی آن دیگری قصد قربت و عبادت نداشته بلکه نیتش مخالف و ضدّ آن یعنی فساد مکر و حیله باشد. در واقع مسجد نیست. لکن قرآن کلام موقر و بزرگ خداوند است که از کهنگی و کم ارج شدن باید محفوظ بماند ولی بین این دو چه شباهتی وجود دارد؟

ضرب و جرح عمار یاسر

عثمان، عمّار بن یاسر را به حدی کتک زد که برایش فتق ایجاد شد، به همین جهت با کسانی که از شهرهای دیگر برای دادخواهی آمده بودند همراه شد و می گفت عثمان را در حالی کشتیم که کافر بود.

قاضی القضات در دفاع از عثمان می نویسد:

شيخ ما ابو علی پاسخ داده و گفته است که کتک زدن عمّار ثابت نشده است و به فرض این که او را به علّت سخن تندی که می گفت زده باشد برای عثمان عیب حساب نمی شود، زیرا؛ امام هر که را که مستحق تنبیه باشد باید تنبیه کند. از چیزهایی که درست بودن این خبر را بعید می نماید این است که عمّار اجازه نداشت او را کافر بشارد و از عثمان سخنی سر نزده که موجب کفر شود زیرا چیزهایی که باعث کفر می شود معلوم است و اگر کاری که موجب کفر است از او سر بزند واجب است صحابه برای خلع او اجماع کنند و نباید کشتن

او مباح باشد بلکه لازم است امامی برگزینند تا آن امام او را بکشد و کسی نمی تواند بگوید قطعاً عمّار او را از این جهت که بدون داشتن صلاحیت خلافت را تصرف کرده، کافر دانسته،است زیرا قبلاً در این زمینه سخن گفتیم و نیز برای این که عمر و ابابکر او را منصوب کردند و درستی امامت این دو نفر اقتضا دارد که امامت عثمان درست باشد و روایت شده که عمار درباره عثمان با حسن بن علی علیه السلام نزاع کرد، عمّار گفت: عثمان در حالت کفر کشته شد و حسن (علیه السلام) گفت مؤمن کشته شد و هر کدام به چیزی استناد کردند سپس به حضور امير المؤمنين (علیه السلام) رفتند آن حضرت (علیه السلام) به عمّار فرمود: از پسر برادرت چه می خواهی؟ پاسخ داد من چنین می گویم و او چنان امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: آیا او به پروردگاری که عثمان به او ایمان دارد کافر می شود؟ پس عمّار خاموش.ماند و شیخ ابوالحسین خیاط یاد آوری کرده که هنگامی که کتک زدن عمّار را بر عثمان عیب،گرفتند برای خود دلیل آورد و گفت سعد و عمّار نزد من آمدند و برایم پیام فرستادند که بیا می خواهیم درباره ی کارهایی که انجام داده ای مذاکره کنیم. برای آن ها پیغام دادم که کار دارم برگردید و عده ی ما فلان روز سعد برگشت و عمّار از برگشتن خودداری کرد دوباره کسی پیش عمّار فرستادم (لکن) از برگشتن خودداری کرد (مأمور) بدون دستور من او را زد بخدا قسم من نه دستور دادم و نه راضیم، الان حاضرم قصاص مکند و این منصفانه ترین و عادلانه ترین سخن است.

شریف مرتضی رحمه الله علیه در پاسخ قاضی می نویسد:

امّا انکار کردن کتک عمّار به لحاظ آشکار بودن و انتشارش مانند انکار طلوع خورشید است، و هر کس اخبار را خوانده باشد و سیره ها را بررسی کرده باشد می فهمد که این رخداد از چیزهایی است که نمی توان از آن چشم پوشید و نمی توان در مقابل آن ستیزه و دفاع کرد (زیرا) از رویدادهایی است که راویان در آن اختلاف ندارند آن چه در آن اختلاف است سبب کتک زدن است. عباس بن هشام کلبی از ابی مخنف روایت کرده است که در بیت المال مدینه کیسه هایی از زینت آلات و جواهرات وجود داشته است و عثمان از آن ها برای زینت بعضی از اعضای خانواده اش برداشته است (این کار را) مردم بر او عیب شمردند و در این باره با او سخنان تندی گفتند تا این که عصبانی شد و سخنرانی کرد و گفت ما از این غنایم نیازمان را بر می داریم اگر چه با این کار دماغ بعضی به خاک مالیده شود و گروهی خوار شوند،

علی علیه السلام به او فرمود در این صورت تو از این کار منع می شوی و بین تو و آن غنایم جدایی می افتد عمّار گفت: خدا را شاهد می گیرم که من اولین کسی هستم که دماغم به خاک مالیده شد عثمان گفت: ای پسر یاسر! با من درشتی می کنی؟ بگیریدش او را گرفتند و عثمان او را به پیش خواند و آن قدر زد که غش کرد سپس او را به خانه ی ام سلمه بردند. او نماز ظهر عصر و مغرب را نتوانست به جا آورد چون به هوش آمد وضو گرفت و نماز خواند و گفت: خدای را سپاسگذارم این اولین روزی نیست که ما در راه خدای تعالی آزار دیدیم (عمّار با بنی مخزوم همپیمان بود) و هشام بن ولید بن مغیره مخزومی گفت: ای عثمان با من خویشتن داری کردی اما بر ما خشونت کردی و برادر ما را تا مرز هلاکت زدی به خدا قسم اگر بمیرد در مقابل او یک نفر از بزرگان بنی امیه را خواهم،کشت عثمان گفت: ای پسر قسریه تو این جایی؟ گفت: پدر و مادرم از قسریه اند- مادر و جده هشام از قسریه و از بجیله بودند- آن گاه عثمان به او ناسزا گفت و دستور داد بیرونش کنند پس از آن امّ سلمه نزد عثمان آمد، در حالی که برای عمار غضبناک بود آن چه بر سر عمّار آمده بود به گوش عایشه رسید او نیز غضبناک شد و همراه مویی از موهای پیامبر صلی الله علیه و آله و کفشی از کفش هایش و جامه ای از جامه هایش نزد عثمان رفت و گفت: چه زود سنت پیامبرتان را ترک کردید و این ها مو، جامه و کفش اوست که نپوسیده است.

و گروهی دیگر روایت کرده اند که علّت کتک زدن (عمّار) این بود که عثمان به قبر تازه ای گذر کرد و از صاحب آن،پرسید گفتند عبدالله بن مسعود است پس به خاطر پنهان کردن مرگ او بر عمّار غضب کرد زیرا او متولی به جا آوردن نماز بر جنازه و بزرگداشت او بود. در این جا عثمان عمّار را زیر لگد مجروح کرد تا جایی که به فتق مبتلا شد. گروهی دیگر روایت کرده اند که مقداد عمار، طلحه، زبیر و عده ای از اصحاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نامه نوشتند و کارهای خلاف عثمان را شمردند و او را بیم دادند و به او اعلام کردند که این اعمال را متوقّف کند (و الا) به او حمله خواهند کرد عمّار این نامه را نزد عثمان برد، او نامه را خواند سپس گفت: چه شده که از میان آن ها تو پیش من آمدی؟ عمّار گفت: من ناصح ترین آن ها برای تو می باشم گفت: دروغ می گویی ای پسر سمیه، عمّار گفت: به خدا قسم که من پسر سميّة و پسر یاسرم، سپس عثمان به بردگان خود دستور داد دست و پای او را گرفتند

و خود لگد کوبش،کرد در حالی که کفش به پا داشت- به همین جهت (عمّار) به فتق مبتلا شد و چون سالخورده و ضعیف بود بیهوش شد.

همان طور که مشاهده می شود، در کتک خوردن عمّار بین راویان اختلافی نیست، فقط در علّت آن اختلاف است و چیزی که صاحب کتاب (المغنی) از ابی الحسین خیاط حکایت کرده است ما ندیده ایم و کتاب های سیره از آن و نظایر آن خالی است و لازم بود مأخذ این خبر را می گفت زیرا سخن قاضی و سخن کسی که این روایت را به او مستند کرده (یعنی ابوالحسین خیاط) حجّت نیست و اگر این حکایت درست بود - هنگامی که عثمان به کتک زدن دستور نداده و از آن رضایت ندارد و غلام جنایتکار او را زده است- لازم بود به جای این که بگوید من حاضرم قصاص شوم باید می گفت غلام قصاص شود زیرا این کار اولی و عادلانه تر است و بین روایتی که گفته شده عثمان او را زد و روایتی که غلام عثمان او را زد منافاتی وجود ندارد، زیرا اشتراک هر دو در ضرب و جرح امکان پذیر است و هنگامی که روایات تعارض ندارد، جایز نیست چیزی از آن را اسقاط کرد. اما این که قاضی گفته است:

جایز نیست عمّار، عثمان را کافر بداند، در حالی که آن چه موجب کفر می شود از او سر نزده است، پاسخش این است که کافر شمردن عثمان، توسط عمّار و دیگران معروف است و در این زمینه روایاتی وارد شده است.

از طُرُق مختلف و با اسناد بسیار روایت شده که عمّار گفت سه نفر بر کفر عثمان شهادت داده اند و من چهارمین آنانم، و من بد ترین آن چهار نفرم.

وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللهُ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْكَفِرُونَ ⁽¹⁾ و من شهادت می دهم که او به غیر (ما انزل الله) حکم کرده است.

و از زید بن ارقم از طرق مختلف روایت شده است که به او گفتند به چه دلیل عثمان را کافر می دانید [بأيّ شيء كفرتم عثمان] پاسخ داد به سه چیز:

جعل المال دولة بين الاغنيا وجعل المهاجرين من اصحاب رسول الله (صلی الله علیه و آله) بمنزلة من حارب الله ورسولة، و عمل بغیر کتاب الله.

و از حذیفه روایت شده که می گفت:

ما في عثمان بحمد الله اشک، لکنی اشک فی قاتله، لا ادری اکافر قتل كافرا ام مومن خاص الى الفتنة حتى قتله.

این در حالی است که حذیفه به لحاظ ایمان بهترین مؤمنان است. اما آن چه درباره بحث و کشمکش امام حسن علیه السلام و عمّار و بردن این مرافعه نزد امیر المؤمنین علیهم السلام نقل کرد، کافر شمردن عثمان را نفی نمی کند، بلکه برای این موضوع شاهد دیگری است، سپس اگر خبر صحیح باشد امیرالمؤمنین علیه السلام به خاطر طفره رفتن از قضاوت صریح بین آن دو تقیه کرده است و به همین نیت عمّار را نیز از گفتن چنین سخنی باز داشته است. امّا این که گفته است:

جایز نیست عمّار او را به این علت کافر بداند که بدون صلاحیت خلیفه شده در حالی که ما گفتیم با تصویب عمر و ابوبکر خلیفه شده.

پاسخش این است که ما قبول نداریم عمّار برایش مسلّم شده باشد که خلافت آن دو نیز قابل قبول است اما سخنی که از ابی علی نقل کرد که اگر ثابت شود، عثمان به خاطر سخن ناروایی که عمّار می گفته است او را زده برایش عیبی نیست زیرا امام هر که را مستحق تنبیه باشد باید تنبیه کند صاحب کتاب (المغنی) از نقل این گونه سخنان ابی علی و مانند او باید اجتناب می کرد و از کتک خوردن عمّار - تا جایی که به حالت بیهوشی افتاد و نتوانست نمازش را به جا آورد و عثمان او را تحقیر کرد و سبک شمرد و لگد کوبش کرد - باید پوزش بطلبد، زیرا؛ برای آزار بینهایت او هیچ عذری پذیرفته نیست.

از پیامبر (صلی الله علیه و آله) روایت شده که فرمود:

از عمار چه می خواهند؛ او آن ها را به بهشت دعوت می کند و آن ها او را به آتش می خوانند.

و عوام بن حوشب از سلمة بن کهیل از علقمه از خالدبن ولید روایت کرده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر کس عمار را دشمن بدارد خدا او را دشمن می دارد و هر کس عمّار را به خشم آورد، خدا را به خشم آورده است.

عثمان از عمّار چه سخن ناروایی شنیده است که مستحق چنین آزار شدیدی باشد که از حد تعیین شده توسط خدا تجاوز کرده است جز این نیست که عمّار و دیگران کارهای ناپسند او را یادآوری کرده اند او را بر آن چه از کارهای ناپسندش که آشکار شده سرزنش کرده اند (در مقابل این سخنان) عثمان باید و اشکالاتی را که آن ها می گفتند بر طرف می کرد یا برای آن کارهای خود دلیل و عذر موجهی می آورد و اگر پس از این کسی برای توبیخ و فاسق شمردنش به پا می خواست، او را با موعظه و مانند آن از این سخنان باز می داشت نه این که کارهایی انجام دهد که پادشاهان و جباران برای فرو نشاندن غیظ خود انجام می دهند و با آن چه خدا نازل فرموده و به آن حکم کرده است مغایرت دارد.

برخورد نامناسب عثمان با حضرت ابی ذر

گناه دیگر عثمان کاری بود که با ابی ذر - از متقدّمان در اسلام - کرد، به حدّی که او را از مدینه به ربذه تبعید کرد و گفته شده که او را کتک هم زده است.

قاضی القضات در دفاع از عثمان می نویسد:

شیخ ما ابی علی گفته است مردم درباره ی ابی ذر اختلاف دارند روایت شده که از ابی ذر پرسیدند، آیا عثمان تو را به ربذه فرستاد؟ گفت نه خودم آن را اختیار کردم و روایت شده هنگامی که ابوذر در شام بود معاویه نام های نوشت و از او شکایت،کرد، آن گاه عثمان او را به مدینه خواند. آن گاه هنگامی که وارد مدینه شد عثمان پرسید چه باعث شده که می خواهی شام بروی؟ گفت از پیامبر (صلی الله علیه و آله) شنید که فرمود: هرگاه ساختمان های مدینه به چنین موضعی رسید از آن بیرون شو به همین جهت بیرون رفتم سپس عثمان به او گفت پس از شام کجا برای تو دوست داشتنی تر است؟ گفت ربذه پس او را به ربذه فرستاد.

قاضی القضات در ادامه گفته است هرگاه اخبار با هم یکسان و برابر باشند، برای (معترضان) حجتی وجود ندارد و اگر هم ثابت شود که عثمان او را به ربذه فرستاده است به خاطر مصلحت دین اشکالی ندارد به همین جهت این (تبعید) ظلم به ابی ذر محسوب نمی شود. زیرا هدف عثمان این بوده که از اهل مدینه به او آزاری نرسد و روایت شده که او (اباذر) سخنی سخت و کلامی تند داشت و می گفت اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر آن چه پیمان بسته بودند پایدار نماندند و این سخنان را با صدای بلندی می گفت به همین جهت (عثمان) اخراج او را برای خودش، برای مردم و برای دین بهتر دید و روایت شده که عمر نصر بن حجاج را به خاطر این که می ترسید (زنان عاشق او شوند) از مدینه بیرون کرد در حالی که به پیشگاه خدای سبحان ناله می کرد که باید برای مؤمنان خاضع بود و با کافران به نرمی سخن گفت و پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنین بود که اگر خشن بود مردم از اطرافش پراکنده می شدند. آن گاه که عثمان خشونت کلام ابی ذر و آن چه را از آن می ترسید دید، آن چه را که باید می کرد انجام داد. از زید بن وهب روایت شده هنگامی که ابی ذر در ربذه بود به او گفتم: چه کسی تو را این جا منزل داده؟ گفت: خبرت می کنم، من زمان حکومت معاویه در شام بودم و این آیه را یاد آوری کردم؛

وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ⁽¹⁾ و کسانی که زر و سیم را گنجینه می کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی کنند ایشان را از عذابی دردناک خبر ده.

معاویه گفت: این آیه درباره ی اهل کتاب است گفتم این آیه هم درباره ی ما و هم درباره ی آن هاست معاویه در این باره به عثمان نامه نوشت سپس عثمان به من نوشت که پیش من بیا پیش او رفتم مردم به سوی من هجوم آوردند گویا مرا نمی شناختند از این رویداد به عثمان شکایت کردم او مرا برای این که هر جا خواسته باشم،بروم مخیر گذاشت من هم به ربذه آمدم و شیخ ابوالحسین خیاط نیز نزدیک به همین داستانی که گفتیم نقل کرده است. کمترین چیزی که می توان گفت این است که اخبار در این زمینه مختلف است لذا باید از آن احتراز کرد و برگشت به این که درست بودن امامت عثمان (دلیل) درست بودن کارهای اوست.

شریف مرتضی به سخنان قاضی القضات چنین پاسخ داده است:

از این سخن قاضی که گفته است اخبار در علّت خروج ابی ذر به ربذه یکسان است، باید به خدا پناه برد که چنین باشد بلکه معروف و آشکار این است که عثمان او را به شام تبعید کرد، سپس به خاطر شکایت معاویه او را به مدینه فرا خواند و از مدینه به ربذه تبعید کرد، همه ی سیره نویسان با اختلاف طرق و اسنادشان روایت کرده اند که هنگامی که عثمان (اموال فراوانی) در اختیار مروان گذاشت و به حارث بن حکم بن ابی العاص سیصد هزار درهم و به زید بن ثابت یکصدهزار درهم بخشید، ابوذر گفت: بَشِّرِ الْكَافِرِینَ بِعَذَابٍ أَلِیمٍ و قول خدای تعالی را می خواند:

وَالَّذِينَ يَكثِرُونَ الذَّهَبَ وَالفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّه فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ مروان به عثمان شکایت کرد، عثمان غلام خود نائل را به سوی ابی ذر فرستاد (و گفت) از آن چه خبرش به من رسیده است دست بردار ابوذر گفت آیا عثمان مرا از خواندن کتاب خدا نهی می کند؟ کسی که امر خدا را ترک کند گنهکار است به خدا قسم که رضای خدا در

مقابل خشم عثمان از رضایت عثمان در مقابل خشم خدا برای من محبوب تر و بهتر است پس عثمان عصبانی شد و او را رنجانید او هم تظاهر به صبر کرد روزی عثمان گفت: آیا جایز است که امام مقداری از اموال بیت المال را بردارد و هنگامی که توانایی پیدا کرد آن را برگرداند؟ کعب الاحبار:گفت اشکالی ندارد ابوذر گفت: ای یهودی زاده تو دین ما را به ما می آموزی؟ عثمان:گفت آزارت نسبت به اصحاب من زیاد شده به سوی شام برو سپس او را به سوی شام فرستاد در شام نیز ابوذر کارهای معاویه را ناپسند می شمرد معاویه برای او سیصد دینار فرستاد ابوذر گفت: اگر این پول از اموال من بوده و شما نمی دادید قبول می کنم. و اگر هدیه است به آن احتیاجی ندارم و به معاویه برگرداند. معاویه در دمشق قصر سبز را بنا کرد ابوذر گفت: ای معاویه اگر هزینه این ساختمان از مال خداست خیانت است و اگر از مال خودت می باشد اسراف است ابوذر می گفت به خدا قسم کارهایی انجام می شود که من مبهوتم به خدا قسم این ها نه در کتاب خدا وجود دارد و نه در سنت پیامبر صلی الله علیه و آله به خدا قسم می بینم که حق می میرد و باطل زنده می شود راستگو تکذیب نابکار برگزیده و نیکوکار محروم می گردد.

حبیب بن مسلمه فهری به معاویه گفت قطعاً ابوذر شام را بر تو آشفته می کند اگر به شام علاقه مندی، تدبیری بیندیش پس از آن معاویه این وضعیت را به عثمان نوشت عثمان پاسخ داد: «جُندب (ابوذر) را با بدترین مرکب و جهاز به سوی من بفرست و ساربانی همراه او کن که شب و روز براند». معاویه او را بر ماده شتری پیر که بر پشت آن جز پالان چیزی نبود سوار کرد و در حالی به مدینه رسید که گوشت ران هایش به خاطر سایش مداوم با پالان خشن مجروح شده بود. آن گاه که ابوذر وارد مدینه شد عثمان به او پیام داد به هرجا می خواهی برو گفت: مکه عثمان پاسخ داد: خیر. گفت: پس بیت المقدس! پاسخ داد خیر. گفت اَحَدُ البَصرین (بصره یا کوفه)! پاسخ داد: خیر. بلکه تو را به ربذه می فرستم و به آن جا فرستاد و ابوذر پیوسته در آن جا بود تا از دنیا رفت. در روایت واقدی آمده است آن گاه که اباذر وارد شد عثمان به او گفت: «لا انعم الله بک عينا يا جنیدب» اى جنیدب چشمی به تو روشن مباد ابوذر گفت من جندب هستم و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مرا عبدالله نامید و اسم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را برگزیدم عثمان گفت تو گمان می کنی که ما می گوییم: «ان يدالله مغلولةٌ و ان الله فقیر و نحن الاغنياء؟!» ابوذر گفت اگر شما چنین اعتقادی نداشتید مال خدا را بر بندگانش انفاق می کردید من گواهم و از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: هرگاه فرزندان ابی العاص به سی نفر برسد مال خدا را بین خود دست به دست می کنند و بندگان خدا را به بندگی خود در می آورند

و دین خدا را تباه می سازند عثمان به حاضران گفت آیا شما این سخن پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را شنیده اید؟ گفتند: نشنیدیم عثمان گفت وای بر تو ای اباذر آیا بر پیامبر خدا دروغ می بندی؟ ابوذر به حاضران:گفت آیا گمان نمی کنید که من راست گفته باشم؟ گفتند نه بخدا ما نمی دانیم. عثمان گفت: علی (علیه السلام) را فراخوانید او را فراخواندند آن گاه که او آمد عثمان به ابوذر گفت حدیث را درباره فرزندان ابی العاص بخوان و او برخواند عثمان به علی (علیه السلام) گفت آیا این سخن را از پیامبر خدا شنیده ای؟ حضرت علی علیه السلام فرمود این را نشنیده ام. اما ابوذر راست می گوید عثمان گفت: چگونه فهمیدی که راست می گوید فرمود به خاطر این که از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود:

مَا أَظَلَّتِ اَلْخَضْرَاءُ وَ لاَ أَقَلَّتِ اَلْغَبْرَاءُ مِنْ ذِی لَهْجَهٍ أَصْدَقَ مِنْ أَبِی ذَرٍّ. در این هنگام همه کسانی که از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله آن جا بودند گفتند ابوذر راست می گوید. ابوذر گفت: من می گویم از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این حدیث را شنیدم و شما مرا به دروغ متهم می کنید گمان نمی کردم که زنده باشم و از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله چنین چیزی بشنوم.

و واقدی در خبر دیگری از صهبان (آزاد شده ی اسلمی ها) روایت کرده است روزی که اباذر نزد عثمان رسید او را دیدم عثمان به او گفت آیا تویی آن کس که چنین و چنان کرده است؟ ابوذر گفت تو را نصیحت کردم من را دروغگو پنداشتی و رفیقت را نصیحت کردم او نیز مرا دروغگو قلمداد کرد عثمان گفت دروغ می گویی تو قصد آشوب داری و دوستدار آشوبی تو شام را بر ما آشفته کردی ابوذر به او گفت از روش دو رفیقت (ابوبکر و عمر) پیروی کن تا کسی به زیان تو سخن نگوید عثمان گفت بی مادر تو را چه به این حرف ها ابوذر گفت به خدا قسم جز امر به معروف و نهی از منکر چاره ای نمی بینم عثمان خشمگین شد و گفت با این پیرمرد چه کنم؟ او را بزنم حبس کنم یا بکشم و یا از سرزمین اسلام دورش کنم؟ زیرا او جماعت مسلمانان را آشفته کرده است حضرت علی علیه السلام حاضر بود و فرمود: مانند آن چه مومن آل فرعون گفت به تو مشورت می دهم.

وَإِن یَکُ کَاذِباً فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَإِن یَکُ صَادِقاً یُصِبْکُم بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ ⁽¹⁾ و اگر دروغگو باشد دروغش به زیان اوست و اگر راستگو باشد برخی از آن چه به شما وعده می دهد به شما خواهد رسید چرا که خدا کسی را که افراطکار در وغزن باشد هدایت نمی کند

راوی می گوید: عثمان به حضرت علی علیه السلام جواب تندی داد که دوست ندارم آن را بازگو کنم آن حضرت علیه السلام به همانسان به عثمان پاسخ داد سپس عثمان مردم را از این که با آبی ذر و همنشین یا همسخن شوند بر حذر داشت او چند روزی درنگ کرد سپس دستور داد او را بیاورند هنگامی که ابوذر مقابل عثمان ایستاد گفت: وای بر تو ای عثمان آیا پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را ندیدی؟ آیا ابابکر و عمر را ندیدی؟ آیا رویه ی آن ها همین بود؟ غضب تو نسبت به من مانند جباران است. عثمان گفت از این شهر بیرون شو ابوذر گفت: چقدر همجواری تو برای من سخت است کجا بروم؟ گفت هر جا که می خواهی گفت بروم به شام که سرزمین جهاد است؟ گفت از شام احضارت کردم برای این که آن جا را آشفته کرده بودی دوباره تو را به آن جا برگردانم؟ گفت آیا به عراق بروم؟ گفتخیر پرسید چرا؟ گفت به سوی گروهی بروی که نسبت به پیشوایان شبهه و طعن دارند؟ گفت بروم به مصر؟ گفت خیر. گفت پس کجا بروم؟ گفت هر جا که می خواهی. ابوذر گفت این حالت می شود «تعرّب بعد الهجرة» - بادیه نشینی بعد از هجرت - آیا به نجد بروم؟ عثمان گفت آن جا دور است دورتر از ربذه مرو. پس به سوی ربذه رفت. و واقدی از مالک بن ابی الرجال از موسی بن میسره روایت کرده که ابوالاسود دوئلی گفت دوست داشتم اباذر را ببینم و علت بیرون کردنش را بپرسم به همین جهت رفتم به ربذه و به او گفتم آیا از این که به اجبار یا به اختیار از مدینه بیرون رفتی مرا آگاه نمی سازی؟ گفت در یکی از مرزهای مسلمانان زندگی می کردم در حالی که از آنان بی نیاز بودم مرا به سوی شهر پیامبر صلی الله علیه و آله باز گرداندند. در این حال گفتم این شهر خانه هجرت من و دوستانم می باشد. از آن جا نیز به جایی که می بینی اخراج شدم شبی در مسجد خواب بودم پیامبر صلی الله علیه و آله از کنارم عبور کرد و با پایش به من زد و فرمود نبینم که در مسجد خوابیده ای! گفتم: پدر و مادرم به فدایت چشمم بر من غلبه کرد و خوابم برد فرمود: هنگامی که تو را از این (شهر یا مسجد) بیرون کنند چه می کنی؟ گفتم می روم به شام چون زمین مقدسی است ارض بقية الاسلام و ارض جهاد است فرمود: اگر تو را از آن جا نیز بیرون کنند چه می کنی؟ گفتم برمی گردم به مسجد فرمود هنگامی که تو را از آن بیرون کنند چه می کنی؟ گفتم شمشیر را بر می دارم و به کسی می زنم که مرا از مسجد بیرون کند. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا تو را به چیزی بهتر راهنمایی کنم؟ هرجا تو را فرستادند برو و بشنو و اطاعت کن.» بنابراین شنیدم و اطاعت کردم. به خدا قسم عثمان در حالی خدا را ملاقات می کند که به خاطر من گناهکار است و ابوذر در ربذه می گفت حرف حق برای من رفیقی باقی نگذاشت

و نیز می گفت عثمان مرا پس از هجرت بادیه نشین کرد و در این زمینه اخبار بیشتر از آن است که در دسترس ما قرار گرفت و گسترده تر از آن است که بتوانیم همه آن ها را ذکر کنیم و هیچ کس این ادعا را که اباذر به اختیار خود به ربذه رفته مطرح نمی کند مگر از روی دشمنی. و ما سخن صاحب كتاب (المغنی) را که گفت «روایت شده او به اختیار به ربذه رفته» انکار نمی کنیم؛ بلکه آن را در برابر روایات بسیاری که از اجبار او حکایت دارد، شاذ و نادر می دانیم. و در مقابل این روایت مطرود روایات بسیاری وجود دارد که خلاف آن را ثابت می کند و کسی که در جستجوی اخبار باشد به این حقیقت پی می برد که روایات با آن چه صاحب كتاب (المغني) گفته همخوانی ندارد و چگونه می تواند خروج او اختیاری باشد در حالی که او را از شام با مرکبی نامناسب و حالتی زشت برگرداندند و پس از برگشتن مردم از سخن گفتن با او منع شدند و عثمان با او به خشونت سخن گفت همه این ها با این که به اختیار به ربذه رفته باشد سازش ندارد و چگونه شخص عاقل گمان می کند که اباذر از روی اختیار به ربذه رفته باشد در حالی که آن جا خشک، قحطی زده و از هر چیز خوبی دور بوده و منزلی مانند آن وجود نداشته است. اما این که قاضی گفته است:

عثمان درباره او مهربانی کرد تا از اهل مدینه به او آزار نرسد زیرا با آن ها به درشتی سخن می گفت درست نیست زیرا در میان مردم کسی نبود که از سخنان ابوذر خشنود نباشد آن ها هم مانند اباذر دستگاه حکومتی را سرزنش می کردند با این تفاوت که آن ها محتاطانه برخورد می کردند همچنین کسی در میان مردم مدینه نبود جز این که از این پیش آمدها دلش برای اباذر می سوخت یا می گریست و آن را زشت و ناپسند می شمرد و اگر کسی به کتاب های سیره مراجعه کند آن چه را ما ذکر کردیم خواهد دید اما سخن قاضی که گفت عمر نیز نصر بن حجاج را از مدینه بیرون کرد.

چقدر بین این دو رویداد فاصله است!!! ما گمان نمی بریم کسی بین اباذر - که عزیز و چشم صحابه بود، کسی که مسلمانان بر وقار و شأن او اجماع دارند و پیامبر صلی الله علیه و آله در صدق لهجه او را چنان مدح کرد که دیگری را نکرده است - و بین نصر بن حجاج - جوانی که عُمَر از ترس فریب خوردن زنان به خاطر جوانی و جذابیت اخراجش کرد - مقایسه و تساوی برقرار کند، با این حال عمر به خاطر این که نصر بن حجّاج را بدون این که گناهی داشته باشد اخراج کرد ملامت شد بنابراین هرگاه قرار باشد کسی که نصر بن حجاج را اخراج کرده کارش ناپسند شمرده شود حال کسی که اباذر را اخراج کرده چگونه است؟!

امّا قول قاضی که گفت:

خدای تعالی و پیامبر فروتنی و با نرمی سخن گفتن را برای مومن و کافر نیکو شمرده اند. درست است لکن سزاوار بود عثمان این آداب را درباره اباذر رعایت می کرد و در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله بر راستگویی او حکم کرده او را دروغگو نمی شمرد ابوذر هیچ گاه سخن زشتی به زبان نیاورد جز این که نصیحت می کرد و عیب های او را بر او هدیه می کرد و بر چیزهایی که اگر عثمان از آن ها دوری می کرد در دنیا و آخرت برایش بهتر بود، ایراد می گرفت.

تعطيل حدّ واجب

عثمان حدّی را که درباره قتل هرمزان - مسلمانی که در قتل عمر دخیل نبود - بر عبیدالله بن عمر واجب شده بود معطّل گذاشت و اجرا نکرد در حالی که امیرالمؤمنین علیه السلام اجرای این حد را مطالبه می فرمود.

قاضی القضات از عثمان چنین دفاع کرده است:

شيخ ما ابا علی گفته است هرمزان ولیی نداشته که خون او را مطالبه کند و امام ولیّ کسی است که ولی ندارد و ولی حق دارد که قاتل را ببخشد همچنان که حق دارد او را بکشد و روایت شده که از مسلمانان پرسید آیا او را ببخشد؟ که پاسخ مثبت دادند. و نیز گفته است: عثمان به خاطر عزت مسلمین او را بخشیده است، زیرا می ترسید خبرش به دشمن برسد و بگویند مسلمانان امام خود را کشتند و پسر او را نیز کشتند و چون آن ها واقعیت این رخداد را نمی دانند باعث شماتت و سرکوفت شود. و شیخ ما ابوالحسین خیاط گفته است: عموم مهاجران اجماع دارند که هرمزان بی تقصیر بوده است و به عثمان گفتند این خونی است که در غیر زمان ولایت تو ریخته شده است و ولی دم وجود ندارد که خونخواهی کند بنابراین اختیارش با امام است و صلاح مسلمانان در این است که از قاتل دیه قبول کند و گفته است که ثابت نشده که امیرالمؤمنین (علیه السلام) از عثمان خواسته باشد عبیدالله بن عمر را برای قتل هرمزان بکشد زیرا کسی را که ولی مقتول ببخشد جایز نیست کشته شود و امیرالمؤمنین (علیه السلام) این درخواست را به خاطر این مطرح کرده که قدر و منزلت عبیدالله را کاهش دهد و کوچکش بشمارد. (و ابوالحسین) گفته است ممکن است از علی (علیه السلام) روایت شده باشد که «اگر من جای عثمان بودم او را کشته بودم» که این سخن بلحاظ اجتهاد قویتر و به استحکام دین خدا نزدیکتر است.

شریف مرتضی رحمه الله علیه به سخنان قاضی القضات چنین پاسخ داده است:

امّا این که گفته است:

هرمزان ولیی نداشته که خون او را مطالبه کند و امام ولی کسی است که ولی ندارد و ولی حق دارد که قاتل را ببخشد همچنان که می تواند او را قصاص کند، قابل اعتماد نیست زیرا هرمزان اهل فارس بوده و ولی حاضر نداشت که خونش را مطالبه کند بنابراین واجب بود به اولیایش اعلام کنند که اگر حاضر شوند در امانند یا این که اگر ولی دارد و می خواهد خونش را مطالبه کند حاضر شود و خونخواهی کند. در این صورت اگر ولی نداشته باشد عثمان نمی تواند ولی خون او باشد.

زیرا در زمان عمر کشته شده و عمر ولی خون اوست و عمر نیز - همان طور که روایاتش خواهد آمد - وصیت کرد که اگر پسرش برای کشتن هرمزان و جفینه دلایل روشن و عادلانه - مبنی بر این که این دو نفر به ابی لؤلؤ دستور قتل داده اند - نیاورند، کشته شوند این وصیت عمر به اهل شورا بود که هر کدام از شما خلیفه شد باید چنین عمل کند.

پس آن گاه که مرد، مسلمانان اجرای این وصیت را از عثمان درباره عبیدالله خواستار شدند عثمان پس خواسته های آنان را رد کرد و بهانه آورد و بفرض این که او (عثمان) - بنابر آن چه گفته اند- خونخواه بود نباید می بخشید و نباید حدّی از حدود خدا را باطل می کرد و دشمن چگونه برای این که یکی از حدود خدا اجرا شود شماتت می کند ؟ شماتت دشمنان اسلام درباره تعطیلی حدود است. وانگهی بین کشته شدن امام و فرزندش چه شباهتی می تواند باشد که گفته است خوش نداشت این خبر منتشر شود در حالی که یکی از آنان به ستم کشته شده و دیگری برای اجرای عدالت یا یکی بدون دستور خدا و دیگری به دستور خدای سبحان و زیاد بن عبدالله بکالی از محمد بن اسحاق از ابان ابن صالح روایت کرده است که امیرالمؤمنین علیه السلام - پس از خلیفه شدن عثمان - نزد او آمد و با وی درباره عبیدالله صحبت کرد و غیر آن حضرت علیه السلام دیگری صحبت نکرد و فرمود: این فاسق خبیثی که امیر مسلمانی را کشته است بکش عثمان گفت دیشب پدرش را کشتند و من امروز او را بکشم؟ او مردی از مردم روی زمین است پس از آن که عثمان از قصاص خودداری کرد روزی عبیدالله از کنار امیرالمؤمنین علیه السلام می گذشت که آن حضرت علیه السلام به او گفت به خدا قسم اگر روزی بر تو دست پیدا کنم گردنت را می زنم به همین جهت او در صفین همراه معاویه به جنگ علی علیه السلام آمد.

و قتاد از حسن بن عیسی بن زید از پدرش روایت کرده است آن گاه که عثمان گفت: من عبیدالله بن عمر را بخشودم مسلمانان گفتند: تو حق نداری او را ببخشایی عثمان گفت آری اما جفینه هرمزان در بین مسلمانان قوم و خویش ندارند و من ولی امر مسلمانانم، به آن دو اولی هستم و او را بخشودم علی علیه السلام فرمود: چنین که می گویی نیست تو نسبت به آن دو دورترین مسلمانانی عبیدالله آن ها را در زمان خلافت تو نکشته است خلیفه ای که در زمان او آن ها کشته شدند به کشتن او حکم کرد اگر هم در زمان خلافت تو آن ها را می کشت، تو نمی توانستی او را ببخشایی بنابراین از خدا بترس زیرا خداوند در این باره از تو بازخواست خواهد کرد عثمان که مشاهده کرد مسلمانان جز کشتن عبیدالله چیزی را نمی پذیرند، به او دستور داد تا به کوفه برود. یک باب خانه و یک قطعه زمین به او واگذار کرد و این زمین همان جایی است که به آن «کُوَیفه» ابن عمر می گویند. این کار بر مسلمانان گران آمد، آن را خطایی بزرگ شمردند و سخنانشان در این باره زیاد شد و از عبدالله بن حسن بن علی بن ابیطالب علیهم السلام روایت شده که گفت عثمان روزی را شب نمی کرد جز این که مردم او را درباره قصاص نکردن عبیدالله بن عمر برای کشتن هرمزان سرزنش می کردند اما این که قاضی گفته است: «امیرالمؤمنین (علیه السلام) جدّاً درخواست کشتن او را نداشت، بلکه می خواست از منزلتش کاسته شود خلاف آن چیزی است که آن حضرت به صراحت فرمود: «اگر روزی به او دست پیدا کنم گردنش را خواهم زد». امّا این که گفته است با وجود بخشودگی امام، جایز نیست کسی او را به قتل تهدید کند در صورتی صحیح است که آن بخشودگی صحیح باشد و ما بیان کردیم که مؤثر نبوده است اما این که در مورد فرمایش حضرت علی علیه السلام که اگر من جای عثمان بودم او را کشته بودم گفته است «جایز است که بگوییم که این سخن بلحاظ اجتهاد قوی تر و به استحکام دین خدا نزدیک تر است.» شکی نیست که چنین است و هر کسی به درستی اجتهاد کند، بنا را بر همین می گذارد لكن ما بیان کردیم که کار برخلاف این انجام شد و هنگامی که اجتهاد امیرالمؤمنین علیه السلام اقتضا دارد که او کشته شود خلاف آن روا نیست.

بی اعتنایی صحابه به جنازه عثمان

سخن درباره عکس العمل صحابه به کشته شدن عثمان به صورت اجمالی چنین است که گفته اند ما وضعیت صحابه را به حالتی دریافتیم که خلافکاری های عثمان را تصدیق کرده اند و از او بیزار بوده اند دلیلش هم این است که،عثمان پس از کشته شدن سه روز متروک ماند و دفنش نکردند و کار کسانی را که از شهرها برای اعتراض آمده بودند، ناپسند شمردند. بلکه عثمان را تسلیم کردند و از او دفاع نکردند برای شورش بر عثمان کمک کردند و با این که کسانی را که او را محاصره کرده، آب را بر او بستند و او را کشتند می توانستند منع کنند، نکردند و این حالات برای آن چه گفته شد محکم ترین دلیل است و اگر دلیلی نباشد جز آن چه از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: «الله قتله و انا معه» کافی است. و در میان اصحاب علی کسانی هستند که تصریح می کنند عثمان را کشته اند با این حال آن ها را قصاص نکرد و کار آن ها را ناپسند نشمرد و اهل شام به صراحت می گویند که قاتلان عثمان به همراه امیرالمؤمنین علیه السلام می باشند و آن حضرت علیه السلام کارشان را ناپسند نمی شمرد و این حالت از محکم ترین شبهات است و این که می دانیم امیرالمؤمنین علیه السلام اگر خودش و اصحابش می خواستند برای جلوگیری از کشته شدن عثمان کمک کنند آن چه اتفاق افتاد اتفاق نمی افتاد. بنابراین خودداری او و دیگران از مانع شدن، دلیل محکمی است بر راستگویی کسانی که وقایع قتل عثمان را به او نسبت می دهند و هیچ عذری را نمی پذیرند.

قاضی القضات در دفاع از عثمان می نویسد:

امّا این که جنازه عثمان سه روز متروک ماند و دفن نشد ثابت نشده است و بفرض این که درست باشد به کسانی اشکال وارد است که لازم بوده برای تدفین به پاخیزند شیخ ما ابوعلی گفته است مانعی ندارد چنین باشد که مردم برای ترس از بروز فتنه مشغول محکم کردن بیعت امیرالمؤمنین (علیه السلام) بوده اند و به همین جهت دفن را عقب انداخته اند و نیز گفته است با وجود حضور قریش، قبایل عرب، سایر بنی امیه و بردگان آن ها بعید است که عثمان متروک بماند و در این مدت دفن نشود و بعید است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) برای دفن او اقدام نکند و اگر یهودی یا نصرانی در همسایگی او بمیرد و کسی نباشد که او را به خاک بسپارد امیرالمؤمنین علیه السلام دفن او را ترک نمی کند، چگونه چنین کاری برای عثمان جایز است؟ و روایت شده که در همان شب دفن شده است و این اولی است اما ناپسند نشمردن کارهای قاتلان عثمان توسط صحابه و جلوگیری نکردن از

آن ها موضوعی است که پیشتر شرح آن گذشت و درست این است که آن چه از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده که «او از کشته شدن عثمان تبری جست و قاتلان او را در بیابان و دریا و در دشت و کوهسار لعنت کرد» قطعاً سخنی است از لشگریان او که به صورت مجازی نقل شده است. زیرا می دانیم همه کسانی که می گفته اند ما او را کشتیم، او را نکشته اند و افراد بسیاری به این سخن تصریح کرده اند و آن هایی که وارد خانه عثمان شدند و او را کشتند دو یا سه نفر بودند. قطعاً آن هایی که این سخن را می گویند مقصودشان این است که فرض کنید ما او را کشتیم، به شما چه ربطی دارد؟ و در این رابطه می توان گفت امام تنها کسی است که برای کشتن قاتل قیام می کند و کسی جز او حق ندارد این کار را انجام دهد و امیرالمؤمنین (علیه السلام) در صورتی می تواند قاتلان عثمان را بکشد که آن ها را از غیر آن ها تشخیص دهد یا این که ولی دم قصاص را خواستار شود لکن کسانی که اولیای دم بودند خونخواهی نکردند و کسانی به خونخواهی عثمان برخاستند که مشخصات ولی دم را نداشتند افزون بر این همه آن ها یا بعضی از آن ها علی (علیه السلام) را به امامت قبول نداشتند با این اعتقاد مطالبه خون بها توسط ولی دم نیز درست نیست به همین دلیل قاتلان را نکشت - اگرچه کشتن قاتلان هنگامی رواست که آن ها را تشخیص داده باشد - پس چگونه کسی انتظار دارد او کاری انجام دهد که درست نیست؟ و اما آن چه روایت شده که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: «خدا او را کشت و من همراهش بودم» اگر درست باشد معنایش این است که خدا جان او را گرفت و بزودی جان من و سایر بندگانش را نیز می گیرد.

شریف مرتضی رحمه الله علیه در پاسخ قاضی القضات می نویسد:

اما این که قاضی خبر مربوط به دفن شدن عثمان سه روز پس از کشته شدنش را ضعیف شمرده است دلیلی ندارد زیرا گروهی از راویان آن را نقل کرده اند و کسی که با روایت آشنایی داشته باشد با چنین روایتی مخالفت نمی کند. این روایت را واقدی و دیگران نقل کرده اند اهل مدینه مردم را از نماز خواندن بر جنازه او منع کردند تا این که بین نماز مغرب و عشا جنازه او برداشته شد و جز مروان و سه نفر از بردگان او کسی همراه جنازه او نبود و هنگامی که مردم با خبر شدند او را سنگباران کردند و به بدگویی او پرداختند و تا زمانی که امير المؤمنين علیه السلام جلوگیری از دفن او را ناپسند شمرد و به همراهیان جنازه دستور داد دفنش کنند، نتوانستند او را به خاک بسپارند اما این که گفته است: «اگر این خبر درست باشد برای کسانی که لازم بوده قیام کنند عیب است» واقعیت چنان نیست که او خیال کرده است بلکه

عیب متوجّه عثمان است زیرا به خاطر اعتقاد زشتی که به اهل مدینه داشت - با این که صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله در بین آنان بودند - اجازه نداده بود که در دفن و نماز او شرکت کنند. یا این که اکثریت بلکه همه مردم مدینه شرکت در تشییع جنازه عثمان را قبیح می شمردند. پس بدون شک این رخداد برای عثمان عیب است و این که صاحب کتاب «المغنی» این حالت را با این که روایتش آشکار است بعید می داند به خاطر این است که به آن توجه نکرده است. اما این که قاضی عدم اقدام امیرالمؤمنین علیه السلام را برای دفن بعید می داند پاسخ این است که آن حضرت علیه السلام پس از چانه زدن و راضی کردن مردم اقدام فرمود و عجیب تر از هر چیز گفتار صاحب کتاب المغنی است که گفته است: «مردم به خاطر مشغول بودن بیعت با امیرالمؤمنين (علیه السلام) دفن عثمان را به تاخیر انداختند» چه مشغله ای در بیعت با امیرالمؤمنین علیه السلام وجود داشته که مانع دفن شود، با این که دفن میت واجب کفایی است و گروهی می توانند برای دفن به پا خیزند و بقیه برای بیعت بروند؟ خاکسپاری و بیعت هیچ کدام به آن نیاز ندارد که همه مردم مدینه به آن مشغول شوند. امّا این که قاضی گفته روایت شده است: «عثمان در همان شب دفن شد» چنین روایتی دیده نشده و لازم بود که آن را به راوی یا کتابی مستند می کرد چیزی که در روایت ها آشکار است همان است که ما گفتیم. اما روایت او که امیرالمؤمنین علیه السلام از کشتن عثمان بر کنار بود و قاتلان او را در بیابان و دشت و دریا و کوهسار لعنت فرمود شکی نیست که آن حضرت علیه السلام از دخالت در کشته شدن او بر کنار بود و از او روایت شده است که فرمود: «به خدا قسم من عثمان را نکشتم و در کشتنش مساعدت نکردم.»

و آن حضرت علیه السلام در این که نه او را کشته و نه برای کشتنش مشورت داده راست می گوید اما لعنت او بر قاتلان عثمان ضعیف است و اگر هم روایت شده باشد ظاهرش آن چیزی است که واقدی از حکم بن الصلت از محمد بن عمار بن یاسر از پدرش روایت کرده است: هنگامی که عثمان کشته شد علی علیه السلام را بر منبر پیامبر صلی الله علیه و آله دیدم که می فرمود: کشتن عثمان را نه دوست داشتم و نه ناخوش، نه به آن امر کردم و نه نهی. و محمّد بن سعد از عفّان بن جریر بن بشیر از ابی جلده روایت کرده است که از علی علیه السلام شنیده است - در حالی که آن حضرت علیه السلام سخنرانی می کرد - از عثمان یاد کرد و فرمود: قسم به خدایی که غیر از او خدایی نیست. من نه او را کشتم و نه برای کشتن او کمک کردم و نه به من زیانی رساند و ابن بشیر از عبید سلمانی روایت کرده است که گفت از علی علیه السلام شنیدم که فرمود: هر کس از من درباره خون عثمان می پرسد پاسخش این است که «خدا او را کشت و من همراه او بودم» این عبارت از طرق زیادی نقل شده است.

و شعبه از ابی حمزة الضبعی روایت کرده است که گفت به ابن عباس گفتم پدرم به من گفت: از علی علیه السلام شنیده است که می گفت آگاه باشید هر کس از من درباره خون عثمان می پرسد پاسخش چنین است خدا او را کشت و من همراه او بودم ابن عباس گفت پدرت راست گفته است. آیا می دانی معنای سخن او چیست؟ منظور علی علیه السلام این است که خدا او را کشت و من با خدایم. اگر کسی بگوید جمع بین معانی این اخبار چگونه درست است؟ می گویم بین آن ها منافاتی نیست زیرا آن حضرت علیه السلام از همراهی قاتلان و مشورت دادن در این باره بر کنار بوده سپس فرمود است من به این کار نه امر کردم، نه نهی. منظورش این است که قاتلان او به من مراجعه نکردند و درباره این کار امر یا نهی وجود ندارد اما منظور از سخن آن حضرت علیه السلام که «الله قتله و انا معه» می تواند این باشد که خدا به کشتن عثمان امر فرمود و آن را لازم گردانید، من هم همچنین زیرا معلوم است که در حقیقت خدا او را نکشته است. پس نسبت دادن قتل به او معنایی جز حکم و رضای او ندارد و آن چه خدا به او حکم می کند نه خودش به آن دست می زند نه کمک می کند و نه سر پرستیش می فرماید. اما لعنت آن حضرت علیه السلام بر قاتلان عثمان بنا بر آن چه بیان کردیم ثابت نشده است و اگر درست باشد مشروط به این است که قتل به صورت حرام به وقوع پیوسته باشد، یعنی تعمّد و قصدی برای آن وجود داشته باشد افزون بر این بنا بر روایت صحیح قاتلان عثمان عبارت بودند از کنانة بن بشیر التجیبی و سودان ابن حمران المرادی و هیچ کدام از این دو برای کشتن نه حسن نیت داشتند و نه وظیفه.

بنابراین آن ها به خاطر این عمل ملعون واقع شدند اما محمّد بن ابی بکر کشتن عثمان را بر عهده نداشت فقط او ریش عثمان را گرفت، در این هنگام عثمان به او گفت ای پسر برادرم ریشم را رها کن اگر پدرت زنده بود این کار را خوش نداشت. محمّد گفت اگر پدرم زنده بود و می دید که تو چه کرده ای آن ها را بر تو عیب می گرفت سپس او را با چوبه های تیری که در دست داشت زد و آن ها را در تیردان گذاشت و کسی مجروح نشد و آن هایی که نامشان ذکر شد به قتل عثمان مبادرت کردند اما تأویلی که قاضی از سخن امیرالمؤمنین علیه السلام یعنی جمله «الله قتله و انا معه» کرده و گفته است مراد از آن این است که خدا جان او را گرفت و به زودی جان مرا نیز خواهد گرفت دور از صواب است. زیرا لفظ «انا» کنایه از مفعول نیست کنایه از فاعل است و اگر آن حضرت علیه السلام آن چه را که قاضی گفته اراده کرده بود

باید می گفت: «قتله الله و ایای معه» و کسی نمی تواند بگوید ما جمله و «انا معه» را مبتدای محذوف الخبر می دانیم و تقدیر کلام این است «و انا معه مقتول» و این ترک ظاهر و برگرداندن کلام بر چیزی است که وجود ندارد و کلام هنگامی که امکان دارد به معنای ظاهرش که مستقل و بدون تقدیر و حذف است حمل شود نسبت به آن چه متعلق به محذوف است اولویت دارد افزون بر این عثمان کشته شد چگونه می توان گفت خدا او را می راند. کشته شدن برای زنده نماندن کافی است و نیاز نیست زنده نماندن او را مرگ نامید. و قول صاحب كتاب المغنی که گفته است: «ممکن است جراحت های عثمان موجب مرگ او شده باشد» درست نیست زیرا روایت ها از آن حکایت دارد که عمود آهنی بزرگی بر سر او فرود آوردند، و یکی از قاتلانش گفت روی سینه اش نشستم و نُه ضربه کارد به او زدم و فهمیدم با سه ضربه مرده است. شش تای آخر را به این خاطر زدم که از او کینه داشتم.

پایان احتجاجات شریف مرتضی رحمه الله علیه

خاتمه

آن چه گذشت عبارت است از دفاعیات قاضی القضات و پاسخ های شریف مرتضی رحمه الله علیه درباره بخشی از کارهای نابجای عثمان اگرچه این مباحث وضعیت دوران خلافت عثمان را بروشنی بیان می کند. ذکر چند نکته به عنوان خاتمه بحث خالی از فایده نیست و این نکات جایگاه مردم مدینه و حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را در حوادث کشته شدن عثمان روشن تر بیان می کند.

عملکرد مردم مدینه

همزمان با نشستن عثمان بر مسند خلافت ناخشنودی مسلمانان شروع شد و این ناخشنودی به جایی رسید که مردم مدینه و سایر بلاد کاسه صبرشان لبریز شد و بناچار فساد دستگاه حکومتی را به اطلاع سایر مسلمانان رساندند و از آنان یاری طلبیدند و در پاسخ به ندای آنان گروه هایی از بصره، کوفه و مصر وارد مدینه شدند، طبری در این باره می نویسد:

مردم مدینه به آفاق نامه نوشتند که بیایید و دین محمّد (صلی الله علیه و آله) را به پا دارید. ⁽¹⁾

ابن اثیر می نویسد:

گروهی از مردمان مدینه از یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) و جز ایشان فراهم آمدند و از هر کران به هم رسیدند و انجمن کردند و به همه جا نامه نوشتند که اگر خواهان پیکار در راه خدایید بدین جا آیید که خلیفه شما آیین محمّد (صلی الله علیه و آله) را تباه ساخته است. بیایید و آن را بر پای دارید. ⁽¹⁾

در سال 34 هجری کسانی از یاران پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و جز ایشان با یکدیگر به نامه نگاری پرداختند و گفتند بدینجا فراز آیید که پیکار در راه خدا در این جا برپاست. مردم کارهای عثمان را گران شمردند و او را بسی نکوهش کردند و کارهای ناشایست او را همی بر شمردند. هیچ یک از یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله)، مردم را باز نمی داشت و از عثمان پشتیبانی نمی کرد جز گروهی اندک از آن میان زید بن ثابت، ابو اُسید ساعدی کعب بن مالک و حسان بن ثابت بودند. ⁽²⁾

در این میان امیرالمؤمنین علیه السلام که وارث پیامبر صلی الله علیه و آله بود بیش از همه رنج می برد هم عثمان، هم معترضان از آن حضرت علیه السلام یاری می طلبیدند آن حضرت علیه السلام معترضان را به شکیبایی و عثمان را به اصلاح امور و برکنار نمودن مروان و کسان او توصیه می فرمود. طبری در جریانی که پس از نامه عثمان به فرماندار مصر اتفاق افتاد و معترضان برگشتند می نویسد:

و چون عثمان از قضایا خبر یافت به خانه حضرت علی (علیه السلام) آمد و گفت: ای پسر عمو برای من مفرّی نمانده... می خواهم پیش ایشان روی و بازشان گردانی...

علی علیه السلام گفت: بازشان گردانم که چه شود؟ گفت: که من به اشاره و رای تو کار کنم و از دستور تو تخلّف نکنم. علی علیه السلام گفت بارها با تو سخن کرده ام، هر بار ما می رویم و تو خویش می گیری، ما می گوییم و تو چیز دیگر می گویی همه این ها کار مروان بن حکم، سعید بن عاص ابن عامر و معاویه است که اطاعت آن ها کردی و عصیان من عثمان گفت: دیگر خلاف آن ها می کنم و مطیع تو می شوم. ⁽³⁾

ابن اثیر می نویسد: علی علیه السلام نزد عثمان رفت و فرمود:

.... به تو هشدار می دهم که آن رهبری برای مردم باشی که تو را بکشند و تا روز قیامت کشت و کشتار در میان ایشان پایدار گردد و کارهایشان از ایشان پوشیده بماند و پیروانی کور از کار درآیند که از گزند چیره شدن گژی و کاستی به راستی و درستی ره نیابند، در تاریکی سرگشته بر گرد خود چرخند و آسیمه سر با یکدیگر گلاویزند. ⁽⁴⁾

از آن جا که عثمان اندرزهای امیرالمؤمنین علیه السلام را به کار نمی بست، آن حضرت علیه السلام خود را از معرکه کنار کشید، یکی از خواسته های آن حضرت علیه السلام برکناری مروان بود که بر امور خلافت عثمان تسلّط یافته بود و در کارهای او دخالت می کرد، عثمان با این که گفته بود مروان و کسانش را برکنار می کند به گفته اش عمل نکرد.

ابن اثیر می نویسد:

... على (علیه السلام) از جا برخاست و بر عثمان در آمد و به وی گفت از مروان دست برنداشتی و او از تو دست برنداشت چندان که تو را از دینت برگرداند و از فرزانگی ات به کژراهه کشاند و مانند شتری بارکش کرد که هر جا خواهدت بکشاند به خدا مروان نه در دین خود اندیشه ای دارد و نه به خود می اندیشد به خدا سوگند او را چنان می بینم که تو را به آبشخور برد و هیچ گاه بازنگرداند پس از این دیگر من نزد تو باز نخواهم گشت شرف خود را پایمال کردی و آنان بر سراسر هستی تو چیره شدند چون علی (علیه السلام) بیرون رفت، زنش نایله به درون آمد و گفت: من گفتار علی (علیه السلام) را با تو شنیدم، دیگر او باز نخواهد گشت و تو دست افزار مروانی که هر جا بخواهدت می کشاند... ⁽¹⁾

پی نوشت ها

1- مائده، 44

2- توبه، 34

3- غافر، 28

4- تاریخ طبری، ج 6، ص 2250

5- تاریخ کامل، ج 4، ص 1711.

6- همان، ص 1688.

7- تاریخ طبری، ج 6، ص 2240.

8- تاریخ کامل، ج 4، ص 1689.

9- همان، ص 1708

منابع و مآخذ

سیری در افکار و عقاید ابن عربی

اشاره

استاد مرحوم عباس سعیدی

درآمد

در این مقاله نیز نویسنده گرامی برخی دیگر از افکار و آراء ابن عربی را بررسیده است، عقیده او درباره علم پیامبر صلی الله علیه و آله و نیز عقیده او درباره ی زنان کامل عالم که نام حضرت زهرا علیها السلام در میان آن ها نیست بسیار شگفت انگیز و البته البته موجب تأسف است.

کلیدواژه ها؛

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، حضرت زهرا علیها السلام، جعل حدیث، ابن عربی

ابن عربی و اتّهام به ساحت مقدّس پیامبر صلی الله علیه و آله

ابن عربی در فصوص الحكم فص موسويّه بدنبال بیان ماجرای حضرت خضر علیه السلام و حضرت موسى علیه السلام مدّعی است که پیامبر صلی الله علیه و آله به اصحاب خود اعتراف و اقرار فرموده اند که آن ها به مصالح دنیا داناتر از آن حضرت صلی الله علیه و آله می باشند.

فقد اعترف صلى الله عليه و آله و سلّم لأصحابه بأنّهم أعلم بمصالح الدّنيا منه... ⁽¹⁾ابن عربی این ادّعای باطل را از کتب مهمّ عامّه نظیر صحیح مسلم ⁽²⁾و سنن ابن ماجه ⁽³⁾بیان کرده است. خلاصه روایات مربوطه که از عایشه و أنس نقل می شود چنین است که روزی پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه از کنار نخلستانی عبور می فرمود، افرادی بر سر درختان خرما، مشغول گرده پاشی و تلقیح نخل های ماده بودند.

توضیح: درخت خرمای نر خوشه ای دارد به نام "طلع" که باید آن ها را چید و بر روی درخت ماده که تازه خوشه داده قرار داد (افشانه) تا گرده های موجود خوشه های نر بر روی خوشه های ماده قرار بگیرد. بدین ترتیب خرما بزرگ شیرین و ثمر خوب می دهد و گرنه خرما ضایع و خراب می شود آن چه گفته شد تمام افراد مناطق خرما خیز حتّی نوجوانان بخوبی می دانند و چیز مهمّی نیست.

اکنون ادامه ماجرای مورد ادّعا

حضرت صلی الله علیه و آله ضمن عبور از کنار نخلستان و مشاهده تلقیح (تأبیر) درختان خرما، از آن ها که گرده افشانی می کردند سؤال می کنند؟ ما تصنعون؟ چکار می کنید؟ آن ها می گویند این همان تلقیح و گرده افشانی درختان خرماست (ادّعا می کنند که) آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: اگر این عمل را ترک کنید بهتر است. آن ها این عمل را ترک می کنند و از گرده افشانی منصرف می شوند. نتیجه آن که در آن سال خرمای مدینه فاسد می شود. بعد از مدتی آن حضرت صلی الله علیه و آله از نخلستان عبور نموده و خرماهای ضایع شده را مشاهده فرمود بعد از سؤال از علّت ضایع شدن خرماها، می گویند شما فرمودید گرده افشانی نکنید ما نیز از این امر خودداری کردیم در نتیجه خرماها خراب شد. سپس آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: أنتم أعلم بأمر دنياكم - در حدیث دیگر ادّعا می کنند که حضرت صلی الله علیه و آله فرمود:

إنّما أنا بشر إذا أمرتكم بشيء من دينكم فخذوا به و إذا أمرتكم بشيء من رأى فإنّما أنا بشر...

من هم بشری هستم اگر درباره دین شما امری نمودم عمل کنید ولی اگر در موردی رأی خود را به شما گفتم من هم نظیر شما بشری هستم.

شرح و توضیح:

جعلی بودن این قبیل احادیث ⁽¹⁾

اگر این عمل سود شماست انجام دهید (آن چه در گرده افشانی نخل ها برای شما گفتم) ظنّ و گمان خودم بود، در این موارد ظنّ و گمان مرا مؤاخذه نکنید ولی اگر از جانب خدا چیزی برای شما آوردم آن را عمل کنید زیرا من هرگز بر خدای عزّوجل نسبت دروغ نمی دهم

در حدیث دوم ادّعا می شود که حضرت صلی الله علیه و آله فرمودند: إنّما أنا بشر إذا.... که در بالا ذکر شد.

در حدیث سوم چنین نسبت می دهند که فرمودند: أنتم أعلم بأمر دنياكم شما در امور دنیای خود از من داناتر هستید.

سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا. ⁽²⁾ هزار افسوس که عظمت آن گوهر بی مانند هستی ناشناخته ماند و اکثریت انسان ها در حد مقدور جهت شناخت آن حضرت صلی الله علیه و آله تلاش نکردند و سخنان او را درک ننمودند و مصداق این بیت قرار گرفتند که

گوش خر بفروش و دیگر گوش خر *** کاین سخن را در نیابد گوش خر

و هزاران افسوس دیگر که نااهلان و بدسیرتان چه سخنان ناروا و باطل بر آن یگانه هستی و مصداق لولاك لما خلقت الأفلاک نسبت دادند.

از رحمت واسعه الهی تا عدم محروم باشند آن ها که چنین مطالب باطلی را به آن پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله نسبت دادند و آن ها که چنین مطالب ناروائی را نشر و گسترش دادند و آن ها که چراغ فروزان عقل خود را خاموش کرده و این گفتارهای زشت و باطل را پذیرفتند.

انگیزه و هدف جعل این گونه احادیث

بدون شک جعل این گونه احادیث از جانب افرادی صورت گرفته که دشمنی و کینه دیرینه ای با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و خاندان آن حضرت صلی الله علیه و آله و در نهایت با اسلام داشته اند تاریخ فرد اصلی و سرشناس این دشمنی و کینه توزی را معاویه می داند. ⁽¹⁾بخشنامه های معاویه برای کلیه استانداران و فرمانروایان تحت سلطه او این واقعیت را اثبات می کند از ثمرات تلخ جعل این گونه احادیث زیر سؤال بردن و بی ارزش جلوه دادن کلیه دستورات و امور متعلق به دنیاست که رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن ها فرمان داده است در رأس این امور مسئله امامت و پیشوایی بعد از آن حضرت صلی الله علیه و آله است. به عبارت دیگر اگر با دلائل و براهین فراوان ثابت شود که آن حضرت صلی الله علیه و آله برای امت بعد از خود حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام و سایر أئمّه علیهم السلام پیشوایی و سرپرستی معصومین را از جانب خدا معرفی فرموده اند دشمنان به استناد این که امامت و پیشوایی امّت یک امر متعلّق به دنیای مردم است و شخص پیامبر فرموده اند: " أنتم أعلم بأمر دنیاکم" و در قضیه تلقیح درختان خرما ثابت شده است که مردم در کارهای متعلّق به دنیا از آن حضرت صلی الله علیه و آله داناتر و آگاه تر هستند به خود اجازه می دهند این فرمان آن حضرت صلی الله علیه و آله را نادیده گرفته و خود به چنین امری اقدام کنند.

از ثمرات تلخ دیگر جعل این احادیث تحقیر رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشد تا آن جا که در مواردی شخصیت آن حضرت صلی الله علیه و آله از یک انسان عادی هم بیشتر تنزّل پیدا می کند و کلمات و فرمایشات حضرت صلی الله علیه و آله که در واقع کلام خداست به نظر آن ها دیگر چندان اعتباری ندارد و مردم جرأت تخلف از أوامر آن حضرت صلی الله علیه و آله را پیدا می کنند. بنابراین اگر ابوبکر از حضور در جیش اسامه با وجود تأکید رسول خدا صلی الله علیه و آله تخطی می کند جمله " أنتم أعلم بأمر دنياكم" منسوب به آن حضرت صلی الله علیه و آله جوازی برای این تخلف خواهد بود، کما این که مخالفت با امر أكيد رسول خدا صلی الله علیه و آله که در روزهای آخر حیات مبارک خود فرمود:

اِئْتُونِی بِکِتَابٍ أَکْتُبْ لَکُمْ کِتَاباً لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَداً. ⁽¹⁾ عکس العمل ابوبکر، عمل قبیح و منکری تلقی نخواهد شد و موارد مخالفت های فراوان دیگر که در کتب مربوط آمده است. ⁽²⁾البته مستشرقین هم از این قبیل نسبت ها شدیدا استقبال می کنند و بهمین جهت است که آن ها برای معرفی اسلام به سراغ کتب عامه می روند زیرا آن ها اسلام را آن گونه می خواهند که معمولاً در آن کتب وجود دارد برای مثال همین حدیث جعلی مورد بحث در کتاب "محمّد پیامبری که از نو باید شناخت" نوشته کنستانتین ویرژیل گیورگیو ترجمه آقای منصوری مورد توجه قرار گرفته است از تبعات دیگر جعل چنین احادیثی این است که آن حضرت صلی الله علیه و آله تنها مرجع نماز و روزه و احکام دعا و مناجات و امثال این ها است اما در امور مربوط به دنیا همانند تلقیح درختان خرما اشتباه می کند بنابراین خود مردم در امور اجتماعی و سیاسی خود آگاه تر هستند و در مقوله دین و سیاست از یکدیگر جداست. همان طور که در آیین تحریف شده مسیحیت کنونی شاهد آن هستیم.

ابن عربی و تأویل شگفت انگیز درباره عذاب قوم عاد

خدای متعال درباره قوم حضرت هود علیه السلام می فرماید:

فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ ﴿15 فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ﴾ ⁽³⁾

امّا قوم عاد به ناحق در زمین تکبّر ورزیدند و گفتند چه کسی از ما نیرومندتر است؟! آیا نمی دانستند خداوندی که آنان را آفریده است از آن ها نیرومندتر است؟! (بخاطر این پندار) پیوسته آیات ما را انکار می کردند. ما (سرانجام) تند بادی شدید و هول انگیز و سرد و سخت در روزهایی شوم و پر غبار بر آن ها فرستادیم تا عذاب خوار کننده را در زندگی دنیا به آن ها بچشانیم و عذاب آخرت از آن هم خوار کننده تر است و (از هیچ طرف) یاری نمی شوند.

توضیح:

آیات فوق صراحت دارد که قوم عاد قومی متکبّر و سرکش و منکر آیات الهی بودند و سرانجام با عذاب خداوند که تندبادی شدید و بسیار سرد و سوزان بود به مدت هفت شب و هشت روز (عذابی خوار کننده) به هلاکت رسیدند و صراحت دارد که عذاب آخرت آن ها از عذاب دنیای آنان خوارکننده تر است.

در برابر این بیانات صریح خدای عزّوجلّ ابن عربی می گوید:

فجعل الريح إشارة إلى ما فيها من الراحة لهم، فإن بهذه الريح يريح أرواحهم من الهياكل المظلمة و المسالک الوعزه ⁽¹⁾و السرف المدلهمة و في هذه الريح عذاب: أى أمر يستعذبونه إذا ذا قوّة إلّا أنه يوجعهم لفرقة المألوفات...

پس حق تعالی ریح را به چیزی اشاره فرمود که در آن برایشان راحت است زیرا به این ریح آن ها را از هیاکل تاریک و راه های سخت هلاک کننده و حجب ظلمانی راحت گردانید و در این ریح عذابی است یعنی امری است که چون آن را به حسب روحانیتشان بچشند شیرینش می شمارند جز این که آنان را به جهت دوری شان از آن چه بدان انس دارند به درد می آورد.

خدای متعال در جای دیگر می فرماید:

کَذَّبَتْ عَادٌ فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَنُذُرِ * إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْس مُّسْتَمِرّ تَنْزِعُ النَّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ. ⁽²⁾ قوم عاد (نیز پیامبر خود را) تکذیب کردند پس (بنگرید) عذاب و انذارهای من چگونه بود؟ ما تندباد و حشتناک و سردی را در یک روز شوم مستمر بر آنان فرستادیم که همچون تنه های نخل ریشه کن شده از جا بر می کند. پس (بنگرید) عذاب و انذارهای من چگونه بود.

ادعای ابن عربی در مورد برتری و فضل حضرت ابراهیم علیه السلام بر حضرت محمّد صلی الله علیه و آله ابن عربی در فتوحات ⁽¹⁾تحت عنوان "فضل ابراهيم على محمّد " مطالبی بیان کرده است.

وی ابتدا این آیه شریفه را بیان می کند:

إِنَّ اللهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً ⁽²⁾الاحزاب، 56. ⁽³⁾فسال المومنون رسول الله (صلی الله علیه و آله) عن كيفية الصلاة التي امرهم الله ان يصلوها عليه فقال رسول الله (صلی الله علیه و آله) قولوا اللهم صل على محمّد و آل محمّد كما صلّيت على ابراهيم و علی آل ابراهيم.. سپس ابن عربی می گوید:

و يظهر من هذا الحديث فضل ابراهيم على رسول الله (صلی الله علیه و آله) ⁽⁴⁾

توضیح: همان طور که ملاحظه می شود ابن عربی برای این فضل و برتری به زعم خود یک آیه و یک حدیث را بیان کرده است.

الف: می بینیم که در آیه شریفه نهایت تجلیل و تعریف از رسول اکرم صلی الله علیه و آله عنوان گردیده است. صلات و جمع آن صلوات چنان چه به خداوند نسبت داده شود به معنی فرستادن رحمت است و هرگاه فرشتگان و مومنان منسوب شود به معنی طلب رحمت است.

کلمه یصلون به صورت فعل مضارع استمرار را می رساند بنابراین ترجمه ی آیه شریفه چنین است: همانا خداوند و فرشتگان او همواره بر پیامبر صلی الله علیه و آله درود می فرستند ای گروه مومنان بر او درود فرستد و سلام گویید و تسلیم فرمان او باشید.

مشاهده می شود که در آیه شریفه ضمن نهایت تجلیل از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، هیچ سخنی از حضرت ابراهیم علیه السلام عنوان نشده تا فضل و برتری ایشان مطرح شود.

ب: در این حدیث که شخص ابن عربی آن را نقل می کند چنین آمده که مومنین از آن حضرت صلی الله علیه و آله در مورد کیفیت صلاة که خدای عزّوجل امر فرموده سوال کردند، آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: بگویید: خداوندا درود فرست بر محمد و آل محمّد همان گونه که درود فرستادی بر ابراهیم و آل ابراهیم با وجود آن که حضرت ابراهیم علیه السلام قهرمان توحید است و جد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بوده از نظر زمانی هم قبل از پیامبر ما مبعوث شده است و در میان انبیاء اولوالعزم علیهم السلام جایگاه خاصی دارد معهذا: اول: درود بر پیامبر ما و آل او فرمان داده شده و سپس عین همان درود بر حضرت ابراهیم علیه السلام و آل او، لذا هر خواننده منصف و بی غرض از سیاق آیه و حدیث در جمع، فضل آن حضرت صلی الله علیه و آله را بر حضرت ابراهیم علیه السلام در می یابد اما معلوم نیست ابن عربی از کجای آیه شریفه و حدیث مذکور، فضل و برتری حضرت ابراهیم علیه السلام را بر پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله که اشرف تمامی انبیاء و مرسلین علیهم السلام و مخلوقات هستی می باشد نتیجه گرفته است؟ پیامبری که خدای عزّوجل فرمود: لَوْلاکَ ما خَلَقْتُ الافْلاکَ و تمام انبیاء علیهم السلام مقدمه ظهور و بعثت آن بزرگوار بودند و انسانیت تنها در پرتو تعلیم و تربیت او می تواند به کمال ممکن برسد. کتاب او اکمل و افضل تمام کتب آسمانی و بعد از آن حضرت صلی الله علیه و آله نه پیامبری است و نه کتابی، اوصیای او افضل تمام اوصیاء و انبیاء می باشند. ⁽¹⁾

به حدیث زیر توجّه فرمایید:

عن ابي عبدالله علیه السلام قال کَانَ مَعَ عِیسَی اِبْنِ مَرْیَمَ حَرْفَانِ یَعْمَلُ بِهِمَا وَ کَانَ مَعَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَرْبَعَهُ أَحْرُفٍ وَ کَانَ مَعَ إِبْرَاهِیمَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ سِتَّهُ أَحْرُفٍ وَ کَانَ مَعَ آدَمَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ خَمْسَهٌ وَ عِشْرُونَ حَرْفاً وَ کَانَ مَعَ نُوحٍ ثَمَانِیَهٌ وَ جَمَعَ ذَلِکَ کُلَّهُ لِرَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ إِنَّ اِسْمَ اَللَّهِ ثَلاَثَهٌ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً وَ حُجِبَ عَنْهُ وَاحِدٌ. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام فرمود: نزد عیسی بن مریم علیها السلام دو حرف که از آن بهره مند می شد و نزد موسی علیه السلام چهار حرف بود و نزد حضرت ابراهیم علیه السلام شش حرف و با آدم علیه السلام بیست و پنج حرف و نزد نوح علیه السلام هشت حرف و مجموع تمام این حروف نزد رسول الله صلی الله علیه و آله بود. اسم اعظم خدای متعال هفتاد و سه حرف است و یک حرف آن پنهان داشته شده است.

در حدیث اول همین باب از امام باقر علیه السلام روایت نموده اسم اعظم خداوند هفتاد و سه حرف است و که نزد آصف بن برخیا یک حرف از اسم اعظم بود که توسط آن تخت بلقیس را قبل از یک چشم بهم زدن از یمن در بیت المقدس نزد حضرت سلیمان علیه السلام حاضر نمود و نزد ما از اسم اعظم هفتاد و دو حرف است و یک حرف را خدای متعال در علم غیبت نزد خودش به خود اختصاص داده است. بنابراین علم و دانش پیامبر و ائمّه به مراتب از سایر انبیاء اولوالعزم علیهم السلام بیشتر است. ⁽¹⁾علاوه بر دلایل نقلی فراوان در باب رجحان و برتری علوم و کمالات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام از جميع انبیاء و اوصیاء علیهم السلام و فرشتگان علیهم السلام باید گفت علوم و معارف و نیازمندی های انسان در این امت به مراتب بیش از امم سابق است. لا جرم باید کتاب پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله که آخرین کتاب آسمانی است از کتب سماوی قبل بمراتب کامل تر باشد و علم و دانش پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله نیز که معلم این کتاب است به مراتب از علم و دانش انبیاء علیهم السلام سلف بیشتر باشد.

ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود:

يا ابا محمّد خداى عزّ وجل عطا نفرمود به انبیاء علیهم السلام چیزی را مگر آن که محققا عطا فرمود آن را به محمد صلی الله علیه و آله و به تحقیق عطا فرمود به محمّد صلی الله علیه و آله جمیع آن چه را که به انبیاء علیهم السلام عطا فرمود و نزد ما صحف است که خدای عزّوجل فرمود: صحف ابراهیم و موسی علیهم السلام. گفتم فدایت شوم آن الواح است فرمود آری. ⁽²⁾

تذکر: در روایتی از حضرت صادق علیه السلام سوال شد:

..... الَّذِى عِندَهُ عِلْمُ مِّنَ الْكِتَبِ ⁽³⁾(کسی که نزد اوست قسمتی از علم کتاب) اعلم و داناتر است یا... وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَبِ ⁽⁴⁾کسی که تمام علم کتاب نزد اوست؟ حضرت علیه السلام فرمود: علم کسی که نزد او قسمتی از علم کتاب است نسبت به کسی که تمام علم کتاب نزد اوست به اندازه رطوبتی است که پشه توسط بال خود بر می دارد.

یعنی علم آصف با آن عظمت و قدرتی که به نص صریح قرآن توانست تخت بلقیس را قبل از یک چشم بهم زدن از یمن به بیت المقدس نزد حضرت سلیمان علیه السلام حاضر نماید.

قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ.. اگر به اندازه رطوبتی باشد که پشه می تواند از آب دریا بردارد، علم حضرت امیر المومنین علیه السلام همانند دریایی عظیم خواهد بود.

بعد از توضیحات مذکور درباره نحوه صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله به بخشی از حدیث که از مهم ترین كتب عامه است توجّه نمایید:

قِیلَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ أَمَّا اَلسَّلاَمُ عَلَیْکَ فَقَدْ عَرَفْنَاهُ فَکَیْفَ اَلصَّلاَهُ قَالَ قُولُوا اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا صَلَّیْتَ عَلَی آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ... ⁽¹)ابن حجر در کتاب خود ⁽²نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:)﴿لا تُصَلُّوا عَلیَّ الصَّلاهَ الْبَتْراءِ فَقالُوا وَ مَا الصَّلاهُ الْبَتْراءُ ؟ قالَ تَقُولُونَ: اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ تُمْسِکُونَ، بَلْ قُولُوا اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ... حضرت (صلی الله علیه و آله) فرمود: هرگز من صلوات بتراء (ناتمام) نفرستید، عرض کردند صلوات بتراء (ناتمام) چیست؟ فرمود: این که بگویید اللهم صلّ محمّد (و بقیه را نگویید) بلکه بگویید: اللّهمّ صلّ على محمّد و على آل محمّد...

تذکّر: بعد از مطالب مذکور نادرستی ادعای ابن عربی کاملاً روشن گردیده و ثابت می شود که حتى اوصیاء حضرت محمد صلی الله علیه و آله از حضرت ابراهیم علیه السلام و تمامی انبیاء علیهم السلام افضل و برتر هستند. و اما نكته مهمی که باید مدافعان و پیروان ابن عربی توجه کنند این است که با وجود احادیث زیادی که نحوه صلوات را مشخص می کند و در کتب مهم عامه مانند صحیح بخاری نیز وجود دارد و ابن عربی خود آن را بیان کرده است. به چه دلیل ابن عربی در تمام کتب خود از این امر مهم رسول الله صلی الله علیه و آله تخلّف و سرپیچی می کند و بدنبال نام مبارک آن حضرت صلی الله علیه و آله می گوید صلی الله علیه و سلم ⁽³⁾آیا این موضعگیری ابن عربی و سایرین، مخالفت با امر خدا و رسول صلی الله علیه و آله او نیست؟!

انکار تلویحی مقام و منزلت بی نظیر حضرت زهرا علیها السلام توسط ابن عربی

در این که مقام و منزلت والا و بی نظیر حضرت زهرا علیها السلام در احادیث متواتر فریقین یاد شده کوچک ترین تردیدی وجود ندارد. جهت رعایت اختصار به ذکر دو حدیث از صحیح بخاری معتبرترین منبع عامه (به نظر خود آن ها) می پردازیم: ⁽¹⁾

قال النّبي (صلی الله علیه و آله) فَاطِمَةَ سَيِّدَةَ نِسَاءِ أهْلِ الْجَنَّةِ. ⁽²⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود فاطمه (علیها السلام) سرور بانوان اهل بهشت است.

انّ رسول الله (صلی الله علیه و آله) قال: فاطِمَة بَضْعَةُ مِنّی فَمَنْ أَغْضَبَها أَغْضَبَنِی. ⁽³⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: فاطمه پاره تن من است هر کس او را به غضب آرد مرا به غضب آورده است.

بی مناسبت نیست که این حدیث نیز از صحیح بخاری نقل شود.

أَنَّ عَایِشَهَ.. أَخبَرْتَهُ أَنَّ فَاطِمَهَ عَلَیْهَا السَّلاَم ابنه رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله سَأَلَتْ أَبَابَکْرِ الصِّدِّیقَ بَعْدَ وَفَاهِ رَسُول الله (صلی الله علیه و آله) أَنْ یُقَسِّمَ لَهَا مِیرَاثِهَا ممَّا تَرَکَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) ممَّا أَفَاءَ اللهُ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهَا أَبُوبَکْرُ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ قَالَ: لاَ نُورَثُ مَا تَرَکْنَا صدقهٌ فَغَضِبَتْ فَاطِمَهُ بِنْتُ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) فَهَجَرتْ أَبَابَکْر، فَلَمْ تَزَلْ مُهَاجِرَتُهُ حَتَّی تُوُفِّیَت وَ عَاشَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) سِتَّه أَشْهُرٍ). ⁽⁴⁾ عایشه نقل می کند که فاطمه (علیها السلام) دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله) از ابوبکر بعد از رحلت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) طلب تقسیم ارث خود را از ماترک آن حضرت..... نمود ابوبکر گفت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود ما ارثی نمی گذاریم و ما ترک ما صدقه است. فاطمه (علیها السلام) دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) غضبناک گردید و از او (ابوبکر) دوری و اعراض کرد، و این دوری و اعراض ادامه داشت تا آن حضرت از دنیا رفت و حضرت زهرا (علیها السلام) بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله) شش ماه زندگی کرد.

نظیر همین روایت در جای دیگر صحیح بخاری ⁽¹⁾نقل گردیده و به دنبال آن عایشه می گوید:

... فهجرته فلم تكلمه حتى توفيت..فلما توفيت دفنها زوجها على ليلا و لم يوذن بها ابابكر و صلى عليها...

پس فاطمه (علیها السلام) از او (ابوبکر) دوری گزید و با او سخن نگفت تا حضرت فاطمه (علیها السلام) و چون وفات یافت رحلت فرمود همسرش حضرت علی (علیه السلام) او را شبانه به خاک سپرد و به ابوبکر اجازه حضور نداد و خود بر او نماز خواند. ⁽²⁾

توضیح:

اگر این فراز از حدیث صحیح بخاری مهم ترین منبع عامه (که نقل شد فغضبت فاطمة بنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) و هجرت ابابکر... را با فراز حديث فاطمة بضعة مني فمن اغضبها ابغضی که باز هم در صحیح بخاری مهم ترین منبع حدیثی عامه نقل شده مورد توجه دقیق قرار گیرد. ثابت می شود که ابوبکر در این واقعه در حقیقت پیامبر صلی الله علیه و آله را به غضب آورده است. (مسلم است که غضب رسول خدا صلی الله علیه و آله غضب خدای عزّوجل را بدنبال دارد.) و از فراز فلم يزل مهاجرته حتى توفيت ثابت می شود که این غضب تا زمان شهادت سيدة النساء العالمین ادامه داشته است. این که غضب آن حضرت علیها السلام غضب رسول خدا صلی الله علیه و آله بود، دلیل روشن و صریحی است بر عصمت حضرت فاطمه علیها السلام زیرا وقتی عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله محرز و قطعی بود باید از قهر و غضب بی مورد کاملا بر حذر باشد. حال اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله غضب کرد قطعا غضب كاملاً منطقی و به جا بوده است. پس اگر غضب آن حضرت علیها السلام غضب رسول خدا صلی الله علیه و آله (طبق حدیث قطعی) به دنبال داشته باشد و غضب پیامبر صلی الله علیه و آله هم که خلاف و غیر منطقی نیست. غضب حضرت فاطمه علیها السلام هم خلاف و غیر منطقی نیست و این هم اثبات عصمت مطلق حضرت فاطمه علیها السلام می باشد

علاوه بر استدلال فوق خدای عزّوجل در آیه تطهیر ⁽¹⁾که متواتر میان فریقین است عصمت آن حضرت علیها السلام را از هر گونه رجس و پلیدی اثبات فرموده است و مدح منقبت آن بزرگوار در صحاح و سایر کتب عامه فراوان است مانند آیه مودت ⁽²⁾آیه مباهله و.. ⁽³⁾اگر نعوذ بالله حضرت فاطمه علیها السلام بدون این که حقّی داشته باشد به اموال مردم را که متعلّق به او نیست طمع ورزد و بر خلاف طلب ارث نماید. شأن و منزلتی مادون افراد عادّی دارد نه معصوم مطلق. پس طبق توضیحاتی که بطور اجمال بیان شد ایشان بدون ذرّه ای تردید صادقه و مصدقه بوده بعلاوه آیات قرآن هم ثابت می کند که انبیاء علیهم السلام ارث می گذاردند.

وَوَرِثَ سُلَيْمَنُ دَاوُودَ ⁽⁴⁾ در این آیه نیز سخن از ارث بردن سلیمان علیه السلام از حضرت داود علیه السلام است که پیامبر است.

فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا ﴿5 يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ﴾ ⁽⁵⁾ حضرت زکریا علیه السلام که پیامبر است از خدای متعال طلب فرزندی می کند که از او ارث برد.

به هر حال اکنون مجال اطاله کلام نیست. ⁽⁶⁾آن چه مسلم و قطعی است. حضرت فاطمه علیها السلام به استناد آیات صریح و احادیث صحیح و قطعی الصدور شیعه و غیر شیعه سيدة نساء اهل الجنة

و سرور بانوان دو عالم است و احدی از بانوان عالم به درجه مقام و منزلت او نمی رسد. ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: شبی که مرا به معراج بردند دیدم بر در بهشت نوشته است لااله الا الله محمّد رسول الله، على محبوب خدا، حسن و حسین دو منتخب خدا فاطمه برگزیده خدا بر دشمن او لعنت خدا [نقدی بر مثنوی، ص 95]

توضیح این که ممکن است یک چراغ با نور اندک در ظلمات شب راه درست و مستقیم را به یک نفر نشان داده و او را از مرگ نجات دهد که با آن چراغ در همین حد، راهگشا و حیات بخش می باشد. بدیهی است که خاموش کردن همین چراغ در حد بسیار محدود ظلم و ستم به آن یک نفر بوده و مرگ او را به دنبال دارد اما گاهی ممکن است شخصی با خاموش کردن یک نورافکن بسیار قوی میلیاردها انسان را از تشخیص راه صحیح و نجات بخش محروم کند و این انبوه انسان ها را در کام مرگ و هلاکت و ضلالت قرار دهد کتمان و انکار حقایق گاهی چنین است نه تنها موجب گمراهی گروه کثیری از انسان ها در طول تاریخ می شود بلکه خود تبعات خطرناک و گمراه کننده دیگری را بدنبال دارد که تا قیام امام عصر اروحنا فداه ادامه می یابد کتمان و انکار برتری و رجحان حضرت فاطمه علیها السلام بر تمام بانوان عالم و انکار مقام عصمت آن حضرت علیها السلام در طول تاریخ در حقیقت تلاش در جهت خاموش کردن آن نور افکن بسیار قوی و فروزان جاودانه تاریخ است که خیل عظیمی از انسان های ضعیف و حیران را در طول تاریخ به ضلالت و گمراهی سوق داده است.

وقتی جلالت و عظمت عظمت و مقام عصمت آن بزرگوار قطعی و مسلّم باشد. مدح و ذم آن حضرت علیها السلام نیز کاملاً حجّت است اگر ایشان از حضرت امیرالمومنین علیه السلام آن گونه حمایت کرد و جان و حیات خود را فدا نمود این دلیل کاملاً روشنی بر حقانیّت راه حضرت علی علیه السلام است و اگر وی با افرادی مخاصمه فرمود بطلان راه آن ها اظهر من الشمس است. اکنون موضع گیری ابن عربی را با این حقیقت جاودانه ملاحظه می کنیم.

اشارات ابن عربی در مورد کامل ترین و برترین بانوان عالم

این صوفی نامدار که او را امام اهل الكشف و الشهود و اکنون او را فرید عرصه تصوف و قطب الاقطاب می نامند حداقل در فتوحات مکیه در سه مورد عقیده خود را درباره بحث فوق بیان داشته است.

...و قد شهد رسول الله صلی الله علیه و آله بالكمال لمريم و آسيه.... ⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله) گواهی فرموده است کمال را برای مریم و آسيه...

.....و لهذا قال رسول الله (صلی الله علیه و آله):

كمل من الرجال كثيرون و لم يكمل من النساء الا مريم وآسيه. ⁽²⁾

و از این رو پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: از مردان افراد کثیری به کمال رسیدند ولی از زن ها به کمال نرسیدند مگر مریم و آسیه.

... كما قال (صلی الله علیه و آله) في الكمال: فذكر انه يكون ايضا فى النساء و عين منهن مريم بنت عمران و آسيه امراة فرعون. ⁽³⁾

در این حدیث نیز ابن عربی مدعی است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) از میان زنان فقط از کمال مریم بنت عمران و آسیه همسر فرعون یاد فرموده اند.

... و اختار (سبحانه).... و اختار من احوال السعادة فى الجنة الروية....... اختار من الاذكار " لا اله الا الله" و اختار من النساء مريم و آسیه...... و اختار من الصور، الصورة لادمية لذلك ابرزها على "الصورة الالهية" ⁽⁴⁾

در صورتی که اصل حدیث در کتب عامه چنین است پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

كمل من الرجال خلق كثير و لم يكمل من النساء الا اربع آسية بنت مزاحم امراة فرعون و مريم بنت عمران و خدیجه بنت خولید و فاطمه بنت محمد (صلی الله علیه و آله).

از مردان گروه زیادی به کمال رسیدند ولی از میان زنان به کمال نرسیدند مگر چهار نفر، آسیه بنت مزاحم، همسر فرعون، مریم دختر عمران، خدیجه دختر خولید و فاطمه دختر محمّد (صلی الله علیه و آله).

این حدیث را سیوطی از علمای بزرگ و معروف عامه و دیگران نظیر احمد، طبرانی، حاکم نیز نقل می کنند و می گویند

قال رسول الله افضل نساء اهل الجنّة خديجة بنت خويله و فاطمة بنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) و مریم بنت عمران و آسیه بنت مزاحم امراة فرعون..

البته این حدیث البته با همین متن در تفاسیر شیعه در حد تواتر نقل شده است. ⁽⁵⁾

توضیح:

به طور اجمال دیدیم که بسیاری از علماء عامه نظیر سیوطی، احمد طبرانی، حاکم، زمخشری ⁽¹⁾از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله نام های حضرت فاطمه علیها السلام و حضرت خدیجه علیها السلام را در زمره چهار بانوی بزرگ عالم که به کمال رسیدند ذکر نموده اند و حتی بخاری و مسلم ⁽²⁾در صحیح خود، حضرت فاطمه علیها السلام را از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله سرور و برترین بانوان اهل بهشت یاد کرده اند.

اکنون از پیروان ابن عربی سوال می شود به چه دلیل ابن عربی؟

با وجود آن که حضرت خدیجه علیها السلام در دشوارترین دوران غربت اسلام نظیر ماجرای شعب ابیطالب علیه السلام و کثرت اعداء و قلت یاران یاور و ناصر صدیق رسول خدا صلی الله علیه و آلهو تا آن حضرت علیها السلام حیات داشت همسر دیگری اختیار نکرد قراین و شواهد زیادی در دست است. که اگر آن حضرت علیها السلام زنده بود تا آخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله همسر دیگری نمی گرفت، اول بانویی که اسلام را پذیرفت و آن حضرت صلی الله علیه و آله را تصدیق نمود و تمام اموال خود را در راه اسلام مصرف کرد و از همه بالاتر صدیقه ای در دامن خود پرورش داد که سرور بانوان اهل بهشت است.

حدیثی از منابع اهل تسنن در تجلیل حضرت خدیجه علیها السلام

أَتَی جَبْرَئِیلُ اَلنَّبِیَّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ هَذِهِ خَدِیجَهُ (علیها السلام قَدْ أَتَتْکَ مَعَهَا إِنَاءٌ فِیهِ إِدَامٌ أَوْ طَعَامٌ أَوْ شَرَابٌ فَإِذَا هِیَ أَتَتْکَ فَاقْرَأْ عَلَیْهَا اَلسَّلاَمَ مِنْ رَبِّهَا وَ مِنِّی وَ بَشِّرْهَا بِبَیْتٍ فِی اَلْجَنَّهِ مِنْ قَصَبٍ لاَ صَخَبَ ⁽¹⁾فِیهِ وَ لاَ نَصَبَ). ⁽²⁾ جبرئیل نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله حضور یافت و عرض کرد یا رسول الله این خدیجه (علیها السلام) است که روی به سوی تو نموده با او ظرفی است که در آن خورش یا غذا و نوشیدنی است. هنگامی که نزد تو آمد او را از طرف خدای عزوجل و من سلام برسان و او را به خانه ای در بهشت بشارت ده از قصر طلا و لولو مجوف که در آن محنت و رنجی و داد و فریاد کسی نیست.

این حدیث با کمی تفصیل در منابع دیگر آمده است.

پی نوشت ها

1- فصوص الحكم، فصّ موسويه، ص315

2- صحیح مسلم، ج 4، کتاب الفضائل باب وجود امتثال ما قوله شرعاً دون ما ذكره صلّى الله عليه (و آله) و سلّم من معايش الدنيا على سبيل الرای حدیث 2361 و 2362 و 2363.

3- سنن ابن ماجه، ج 2، باب تلقيح النخل.

4- الأسرى، 1

5- ر.ک به کتاب "اجتهاد در مقابل نصّ" علامه سید شرف الدين.

6- فصّلت، 15 و 16

7- فصول الحكم فص هوديّة، ص156.

8- القمر، 18-21.

9- الفتوحات المكية، ج 8، ص 174.

10- الاحزاب، 56.

11- اصول كافى. كتاب الحجة باب ان الائمة ورثوا علم النبى وجميع الانبياء و الاوصياء الذين من قبلهم حديث 5.

12- صحیح بخاری، ج6، ص 151 (طبع دار الجيل بيروت )- دو حدیث دیگر نظیر همین در کتاب صحیح بخاری می باشد.

13- صواعق المحرقة، ص146

14- صحیح بخاری باب مناقب فاطمة علیها السلام، ج 5، ص 25 و 36.

15- صحیح بخاری، باب فرض الخمس، ج 4، ص 96

16- همان، باب غزوة خبير، ج 5، ص 177.

17- النمل، 16.

18- مریم، 5-6.

19- الفتوحات المكية، ج 10، ص 349.

20- الفتوحات المكية، ج 12، ص 269.

21- همان، ج 13، ص 583.

22- همان ج13، ص 493 - 495، الاختيارات الالهية في الموجودات و....

23- تفسير كشاف، سورة التحريم، ذیل آیات 11 و 12؛. ر.ک به تفاسیر شیعه ذیل همین آیه.

24- ر.ک به صحیح مسلم، از جمله ج 4، 1906.

25- صحیح مسلم کتاب فضائل الصحابة باب فضائل خديجة ام المومنين رضی الله تعالى عنه، ج 4، 1887.

منابع و مآخذ

فرقه نوظهور احمد بن اسماعیل بصری

اشاره

حجت الاسلام جعفر فاضل

درآمد

همواره جهان اسلام از مدّعیان دروغین رنج بسیار برده است. چه بسیار افرادی که ادّعای نبوت کرده و چه بسیار افرادی که ادعای امامت و یا بابیت داشته اند و تنها این جهل و بی خبری بود که این بازار بی ضابط و ناظر را رونق می داد و راه چاره، چیزی جز تعالی معرفت و درک صحیح از آیات و روایات نیست و متکفّل این مهم گر چه تمامی آحاد جامعه اند ولی بدون تردید دانشمندان مسئولیت بیشتری دارند. این نوشتار با هدف بررسی برخی از ادلّه روایی و غیر روایی یکی از مدعیان نیابت با عنوان احمد بن اسماعیل بصری باشد. این فرد خود را فرزند با واسطه امام مهدی علیه السلام، رسول و زمینه ساز ظهور معرفی نموده و ادعا دارد پس از ایشان به حکومت و خلافت خواهد رسید و روش کار او تقطیع و تحریف روایات، همراه با توجیه های بی سند امّا هدفمند است.

کلیدواژه ها؛

امام زمان علیه السلام، یمانی، احمد بصری، شلمغانی، حلاج، ابوبکر بغدادی

احمد بن اسماعیل کیست؟

احمد بن اسماعیل، در شهر بصره در جنوب عراق متولّد و زندگی کرده و تحصیلاتش را تا لیسانس و اخذ مدرک مهندسی معماری ادامه داده است پیروانش نسب او را بی هیچ سندی چنین بیان می کنند: احمد فرزند اسماعیل فرزند صالح فرزند حسین فرزند سلمان فرزند محمد بن حسن عسکری علیه السلام است. این نسب نامه ساختگی در حالی است که، بنابر نظر شیروان -الوائلی - وزیر امنیت دولت عراق - و گروهی از طوایف بصره، او از طایفه «همبوش» که یکی از طوایف «البوسویلم» است، می باشد و این طایفه از سادات محسوب نمی گردند. احمد بصری در پایان برخی نوشته هایش خود را چنین معرفی می کند: بقیة آل محمّد الركن الشديد، احمد الحسن وصی و رسول الامام مهدی (علیه السلام) الى الناس اجمعين، المؤيد بجبرئيل، المسدد بميكائيل، المنصور بإسرافيل، ذرية بعضها من بعض و الله سميع عليم. جریان مربوط به احمد بصری، در اواخر سال های حاکمیت صدام بروز کرد. او با کمک برخی از باقیمانده های رژیم بعث، تشکیلات وسیعی را در مناطقی همچون نجف، کربلا، ناصریه و بصره به راه انداخت و در مدت زمان بسیار کوتاهی با حمایت های سرویس های غربی تشکیلات خود را تا اروپا به پیش برد و در آلمان مدرسه و حوزه علمیه ای را نیز منتسب به خود راه اندازی کرد. همچنین در مصر تشکیلاتی منسجم با هدف تبلیغ احمد الحسن شروع به فعالیت نمود و در زمان "محمد مرسی" ما شاهد بودیم که تمام مراکز شیعی در مصر و در یک برهه زمانی خاص بسته شد غیر از مدرسه منتسب به احمد که این خود نیز مهر تأییدی بر غیر شیعی بودن این جریان و حمایت های هدف دار از این جریان انحرافی می باشد.

او مدّعی است، در اواخر سال 1999 و در سن 29 سالگی به امر امام مهدی علیه السلام، به نجف هجرت کرده و گمان نمود روش تدریس در حوزه علمیه دارای خلل بزرگی است. چرا که در حوزه علمیه، به جای توجه و تمرکز بر ثقلین یعنی قرآن کریم و سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمّه معصومین علیهم السلام به تدریس و آموزش علوم دیگر می پرداختند. جالب این است که مدت مکث او در حوزه بیش از چند ماه نبوده است

او در مورد علنی نمودن دعوتش چنین ادّعا می کند:

دو روز آخر از ماه رمضان از سال 1424 ه- ق امام مهدی علیه السلام به من امر فرمود که خطابم را متوجّه اهل زمین کنم و هر فرقه را با توجه به ویژگی هایش بر حسب اوامر امام علیه السلام مورد خطاب قرار دهم و در روز سوم شوال (مطابق 17 آذر 1381) امام مهدی علیه السلام به من امر فرمود که انقلاب بر علیه ظالمان را علنی کنم و به بررسی راهکارها بپردازم و کارهای لازم را به سرعت انجام دهم پس از این که این فرد ادعای خود را در عراق علنی نمود و با کمک گروهی از پیروانش جزوات و کتاب هایی را منتشر کرد برای گرفتن بیعت از مراجع تقلید و علمای عراق اقدام کرد، علما و بزرگان حوزه، پس از بررسی ادعاهای این فرد، مخالفت خود را با این جریان اعلام کرده و کتاب های متعددی در بیان انحرافات و ردّ ادعای او منتشر کردند. از این روی او به تخریب چهره آنان همت داشته و حتی عالم بزرگواری مانند آیت الله سیستانی را که زعامت شیعیان را به عهده دارند و با تدبیر و در نظر گرفتن مصالح امّت اسلام و تشیع به اداره اوضاع آشفته و پر از آشوب شیعیان عراق پرداخته اند را عالم آمریکایی معرفی می نماید. بدون تردید اگر آیت الله سیستانی دعوت او را می پذیرفت هرگز مورد هجمه آنان قرار نمی گرفت و البته این گروه برای تثبیت خود چاره ای جز تخریب وجوه مراجع ندارند چه در غیر این صورت بطلان آنان نمایان است. این فرد همان روشی را در تخریب حوزه های علمیه شیعیان و علمای آن به کار گرفته است، که وهابیت سر لوحه فعالیت های ضد شیعی خود قرار داده است و عجیب این که عدم اعتنای بزرگان به خود را دلیل بر حقانیت ادّعاهایش می داند. پیروان این فرد خود را با عنوان "انصار امام مهدی علیه السلام" یاد کرده و فعالیت خود را به صورت استفاده از فضای مجازی و اینترنت ساخت برنامه های تبلیغاتی مانند مستند (ظهور کرده)، چاپ کتاب و جزوات توسط انتشارات وابسته به جریان احمد با نام (اصدارات الامام المهدی)، تبلیغ چهره به چهره در محافل عمومی اعم از مدارس، خیابان و دانشگاه ها شرکت در نمایشگاه کتاب فرانکفورت (2012) و بغداد (2012) تاسیس رادیو، چاپ ماهنامه صراط مستقیم و هفته نامه منجی (به صورت الکترونیکی)، پیگیری می نمایند. وسعت تبلیغ این گروه و هزینه های سرسام آور آن خود نشان از حمایت بی دریغ پشت پرده از این جریان دارد. و امّا در نحوه تبلیغ پیروان این جریان منحرف باید توضیح داد که مبلّغین احمد بصری از سه شیوه کلی استفاده می کنند:

1- سوق افراد به خواب و ایمان به احمد الحسن از طریق خواب در حالی که امام صادق علیه السلام در این خصوص می فرماید:

أَنَّ دِینَ اَللَّهِ عز و جل أَعَزُّ مِنْ أَنْ یُرَی فِی اَلنَّوْمِ. دین خداوند برتر از آن است که در خواب دیده شود.

2- استفاده ابزاری از استخاره و سوء استفاده از طینت پاک افراد

3- بیان احادیث با تکیه بر سه محور جعل، تقطیع و تحريف أحاديث.

البته شیوه تبلیغ این مدعیان کاذب منوط به این سه گزینه نیست و موارد دیگری چون نشر أكاذيب، عوام فریبی، تولید کرامات برای احمد و غیره، نیز قابل ذکر است بهر حال احمد بصری در واقع به نحوی ادّعای بابیت دارد و می گوید بدون اعتقاد و حمایت من به حضرت مهدی علیه السلام نمی رسید، اما این ادّعا نباید باعث تعجّب شود زیرا چنین ادّعاهایی تازه نبوده و مکرّر در مکرّر در دوران غیبت غیرتامّه و تامّه دیده شده است. علّامه مجلسی در بحار الانوار ⁽¹⁾به نقل از کتاب " الغیبه" شیخ طوسی، هفت نفر را نام می برد که آن ها در عصر غیبت غیر تامّه به دروغ ادّعای سفارت و نیابت و بابیت (دربانی) حضرت مهدی علیه السلام را نمودند و سپس با توقیع امام عصر علیه السلام لعن شده اند، آن ها عبارتند از:

1- ابا محمد، حسن شریعی

این شخص از اصحاب امام هادی علیه السلام و سپس از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام بود او نخستین کسی بود که در عصر غیبت به دروغ ادّعای بابیت و واسطه گری بین شیعیان و امام عصر علیه السلام کرد و ادعاهای دروغین دیگر نمود و نسبت های ناروا به امامان علیهم السلام داد، سرانجام از ناحیه مقدّسه امام زمان علیه السلام توقیعی در مورد بیزاری از او و لعنت به او صادر شد و به این ترتیب مورد لعن و طرد شیعیان قرار گرفت.

2- محمد بن نصیر نمیری

این شخص از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام بود پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام ادّعای نیابت خاص و بابیت امام مهدی نمود، بلکه کارش به الحاد و کفر کشیده شد و ادّعای رسالت و نبوّت و ربوبیت کرد آن گاه که از ناحیه مقدسه امام عصر علیه السلام توقیعی در مورد بیزاری از او و لعن او صادر شد، رسوا گردید و شیعیان از او بیزاری جستند.

3- احمد بن هلال کرخی

او از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام بود، او وکالت خاص محمّد بن عثمان را منکر شد و کارش به انکار و الحاد و کفر کشید، سرانجام از ناحیه مقدّسه امام مهدی علیه السلام توسّط ابوالقاسم حسین بن روح (سوّم وکیل امام زمان علیه السلام) در مورد بیزاری از او و لعنت او توقیعی صادر شد و شیعیان از او بیزاری جسته و او را لعن و طرد کردند.

4- ابو طاهر محمد بن علی بن بلال

این شخص در عصر محمد بن عثمان می زیست سهم مبارک امام علیه السلام در نزدش بود، آن را به محمد بن عثمان تحویل نداد و به دروغ ادّعای وکالت و نیابت از امام عصر علیه السلام کرد، شیعیان او را لعن کردند و توقیعی از ناحیه مقدسه در مورد لعن و بیزاری از او صادر شد.

5- حسین بن منصور حلاج

یکی دیگر از کسانی که ادعای بابیت و وکالت و نیابت خاص از طرف حضرت مهدی علیه السلام نمود، حسین بن منصور حلاج است. او در آغاز ادعا کرد که من وکیل امام زمان علیه السلام هستم، گروهی از ناآگاهان را به گرد خود جمع کرد، یکی از شیعیان به نام ابوسهل، در ظاهر از مریدان او شد و پس از شنیدن ادّعاهای او به افشاگری پرداخت و ادّعاهای پوچ او را به شیعیان ابلاغ کند. حسین بن منصور حلاج به قم سفر کرد و از عالم بزرگ علی بن بابویه قمی (متوفی 329ه.ق) که از شخصیت ها و محدّثین بزرگ قم بود، تقاضای ملاقات کرد و در ضمن نامه ای برای او چنین نوشت: من" رسول و وکیل امام زمان علیه السلام هستم."

علی بن بابویه نامه او را پاره پاره کرد و سپس دستور داد او را با کمال ذلّت و خفّت از قم بیرون کردند. او ادّعای خدایی می کرد و می گفت خدا در وجود من حلول کرده است، سرانجام به دستور مقتدر عبّاسی (هجدهمین خلیفه عبّاسی) به فتوای علما و فقهای عصر، او را در بغداد به دار آویزان کرده و اعدام کردند و اعدام او در سال 309 (ه.ق) واقع شد. ⁽¹⁾

6- ابوجعفر ابن ابی العزاقر

او که نام اصلیش "محمد بن علی شلمغانی" است، به خاطر معرّفی ابوالقاسم حسین بن روح (سوّمین وکیل خاص امام عصر علیه السلام) دارای موقعیت و شخصیت ارجمند، در میان شیعیان به خصوص در میان دودمان خود، بنی بسطام بود و از فقهای شیعه در عصر غیبت به شمار می

آمد. ولی جاه طلبی باعث گردید که کارش به انحراف کشیده شد، کفر و الحاد و انحراف عقیدتی او به جایی رسید که ادّعا کرد؛ روح رسول خدا صلی الله علیه و آله در کالبد محمد بن عثمان انتقال یافته و روح امیر مؤمنان علی علیه السلام به بدن حسین بن روح نوبختی حلول نموده است و روح حضرت زهرا علیها السلام در کالبد ام کلثوم دختر محمّد بن عثمان دمیده شده است. او به این ترتیب ادعای بابیت و تقرّب به پیشگاه امام زمان علیه السلام می کرد و گروهی را با ادعاهای باطل خود اغفال نموده بود، سرانجام توقیعی از ناحیه مقدسه امام زمان علیه السلام توسط حسین بن روح در مورد لعن او و بیزاری از او صادر شد حسین بن روح آن توقیع را به شیعیان ابلاغ نمود، آن ها و طایفه بنی بسطام از او بیزاری جسته و او را طرد و لعن کردند.

7- ابوبکر بغدادی

این شخص به نام محمّد بن احمد بن عثمان، معروف به " ابوبکر بغدادی" برادر زاده محمد بن عثمان بود، به دروغ ادّعای بابیت و وکالت از امام عصر علیه السلام نمود، شیعیان به ادّعای دروغین او پی بردند و او را لعن و طرد نموده و از او بیزاری جستند. روزی جمعی از شیعیان در محضر محمدبن عثمان عَمْری بودند ناگاه محمّد بن عثمان دید ابوبکر بغدادی از دور به سوی آن ها می آید، به حاضران فرمود:

توجّه کنید این کسی که به این جا می آید از اصحاب شما و شیعیان نیست.

نقل شده ابوبکر بغدادی به بصره رفت و در آن جا به یزیدی (که از سرشناسان منحرف بصره بود) پیوست و در خدمت او ثروت بسیار اندوخت، سرانجام بر اثر سعایت و گزارش خلافکاری او به یزیدی، یزیدی ضربه محکمی بر فرق سر او زد که بر اثر آن چشم هایش آسیب سخت دید و پس از مدتی در حالی که نابینا شده بود درگذشت. ⁽¹⁾

این افراد، نمونه هایی از مدّعیان دروغین بابیت و دربانی خاص بین مردم و امام زمان علیه السلام بودند که در عصر غیبت غیر تامه بروز کردند و هر کدام به نحوی با نکبت و خواری، رخت از جهان بربستند. در عصر غیبت تامه نیز مدّعیان مهدویت و نیز بابیت کم نبودند بنابر این، این نوع ادعاها چیز تازه ای نیست و نباید باعث تعجّب شود. در سال های اخیر بخصوص در کشور عراق افرادی متعدّدی یا ادّعای مهدویت کرده و یا ادّعا بابیت که احمد بصری یکی از آنان است ولی تفاوت احمد با بقیه مدّعیان در چند امر است یکی استفاده زیاد از روایات البته همراه تقطیع و تحریف و دوم تعداد بی شمار ادّعاهاست.

برخی از ادّعاهای احمد بصری

این نوع امور است که انسان را مشکوک می کند که آیا خود احمد بصری نیز از افراد نفوذی حزب بعث است؟ چرا که صدام با نفوذ دادن برخی از جوانان و افسران بعثی دوره دیده در عملیات سحر و جادو و مرتاضی در هند اما متظاهر به چهره دینی و انقلابی به درون زندان ها قصد فریب زندانیان سیاسی را داشت صدام ضياء عبد الزهراء الگرعاوی، که یک افسر بعثی بود و دوره آموزش مرتاضی را در هند دیده بود را به درون زندان عراق رفت و با گرفتن اخبار سرّی از وضعیت پرونده های زندانیان سیاسی از مأمورین بعثی زندان، در مورد آزادی و یا شهادت برخی از زندانیان پیشاپیش خبر می داد. بسیاری از زندانیان هم فریب الگرعاوی را خورده، و او را ولی الله و مرتبط با جهان غیب دانستند. همین شخص پس از آزادی از زندان، بر اثر سقوط صدام در سال 1382 ش، گروهی را به نام جند السماء تشکیل داد و ادّعا کرد که او قائم آل محمد علیهم السلام است و مأموریت دارد که روز عاشوراء 1200 نفر از روحانیان نجف را به قتل برساند. اما پلیس عراق در تاسوعای سال 1385 ش، نیروهای او را در پادگان «الزرگه» در حوالی نجف کشف و آن ها را از بین برد. خود ضیاء عبدالزهراء به اتفاق صدها نفر از همراهانش، از جمله 200 نفر از نیروهای به اصطلاح یمانی به هلاکت رسیدند علاوه بر گروه جند السماء تحت رهبری ضیاء عبد الزهراء كاظم الكرعاوی جریان های دیگری نیز در عراق در طی سال های اخیر شکل گرفته است که می توان به جریان سید محمود حسنی سرخی و نیز فرقة الامام الربانی به رهبری سید فاضل عبدالحسین الحسینی الهاشمی و فرقه فرقد القزوینی و جریان سلوکی اشاره کرد که اغلب آن ها، مدعی مهدویت یا ارتباط با امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف شده اند و ارتباط بیشتر آن ها با جریانات بعثی و دستگاه های جاسوسی استعماری کشف و احراز گردیده است. هدف اصلی این فرقه ها مبارزه با حوزه، مرجعیت و روحانیت شیعه قرار گرفته است.

ادّعای معجزه از سوی احمد

پیروان این فرقه بارزترین معجزه احمد الحسن را این می دانند که جای قبر حضرت زهرا علیها السلام آشکار کرده است و گفته است در بقیع کنار قبر امام حسن مجتبی علیه السلام است. اما همه می دانیم که معجزه کاری است که از توان نوع بشر خارج باشد و مشخص کردن جایی آن هم بدون هیچ مستند و شاهد صدقی از تعریف معجزه خارج است و این نشان می دهد که حتی این ها معنا و مفهوم معجزه را نمی دانند و در ثانی این گروه با این که بسیار مدّعی اند که براساس اخبار و روایات سیر می کنند ولی

این جا برخلاف اخبار رفته اند زیرا در میان اخبار وارده در محل دفن حضرتش علیها السلام ضعیف ترین قول بقیع است و روایاتی که بیان می کند که حضرتش علیها السلام در خانه خودشان دفن شده اند قوی تر است مضاف بر این که در صورت تعارض اخبار، روایات بیان می کنند که خذ بما اشتهر بین اصحابک و این وظیفه هر شیعه است حال چگونه این گروه خود را مقید به اخبار می دانند در حالی که سخن احمد الحسن را مخالف روایات قوی و مخالف مشهور است می پذیرند بخصوص که نظریه دفن حضرت در بقیع موافق گروه عامه و اهل تسنن است مطابق روایات اگر دو دسته روایات مخالف یکدیگر داشتیم باید آنان که مخالف عامه است مقدّم داریم «خذ بما خالف العامّه» و روایات بقیع موافق عامه است نه مخالف عامه حال چرا این مدّعیان عمل به روایات مطابق روایات عمل نمی کنند.

مستندات روایی گروه احمد بصری

اشاره

احمد بصری و پیروانش با شعار تمسک به اهل بیت علیهم السلام سعی و تلاش بسیار در تطبیق روایات به شخص احمد دارند روایاتی را که این گروه به آن استناد می کنند غالباً غیر معتبر و جعلی است و در مواردی از روایات سوء برداشت شده است، که به برخی اشاره می کنیم:

1- روایت در مورد ملک فهد

عن مسند احمد عن النبي (صلی الله علیه و آله): يحكم الحجاز رجل اسمه على اسم حيوان اذا رايته حسبت في عينه الحول من البعيد و اذا اقتربت منه لا ترى في عينه شيئا، يخلفه له أخ اسمه عبد الله، ويل لشيعتنا منه- أعادها ثلاثا - بشروني بموته أبشركم بظهور الحجة.

در مسند احمد بن حنبل آمده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: بر حجاز (عربستان) مردی که اسمش، اسم حیوان است حکومت می کند (فهد = یوزپلنگ). اگر از دور به او نگاه کنی در چشمش انحراف (چپی) می بینی ولی اگر به او نزدیک شدی در چشمش مشکلی نمی بینی جانشین او برادرش که اسمش عبدالله است خواهد بود. وای بر شیعه ما از دست او، پس این جمله را سه بار تکرار نمود بشارت مرگش را به من بدهید شما را به ظهور حجت بشارت می دهم.

توضیح گروه احمد بصری از این روایت چنین است:

فهد به معنی یوزپلنگ است و در سال 2005 فهد مرد و حکومت حجاز به برادرش عبدالله رسید طبق معمول نظام های پادشاهی، حکومت از پدر به پسر می رسد ولی در نظام حکومت آل سعود در عربستان این یک استثنا است و حکومت از برادر به برادر می رسد

و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با این توضیحات مصداق را دقیقاً روشن فرموده اند. تصاویر انحراف چشمان فهد از دور و عدم انحراف چشمان او از نزدیک نیز در وب سایت انصار موجود است. همچنین می گویند:

ان شاء الله با این علامات از آیات و احادیث اهل بیت علیهم السلام، برای همه مشخّص شده باشد که ما در عصر ظهور هستیم. پس قطعاً بایستی امام مهدی علیه السلام و یا وصی و رسول ایشان و یا امر ایشان ظهور کرده باشند.

شیخ حیدر زیادی که از مبلغان این گروه است صریح تر از متن فوق اشاره می کند که با توجّه به این روایت، نشانه ظهور احمد بصری تحقّق یافته و ظهور امام مهدی علیه السلام در حال تحقّق است.

نقد و بررسی

اولا: با توجّه به آدرس ذکر شده در منابع تبلیغاتی طرفداران احمد اولین منبع نقل این روایت، كتاب "مائتان وخمسون علامة حتى ظهور"، ص 137، اثر محمدعلی طباطبایی حسنی ⁽¹⁾می باشد و جالب این که نویسنده این کتاب خود نیز این روایت را در هیچ منبع حدیثی ندیده است و در استناد آن به مسند احمد و رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین می گوید:

هذ الخبر نقله إلىّ أحد الفضلاء المطلعين.

این خبر را یکی از فضلای مطلع برای من نقل کرده است.

ثانیاً: با مراجعه به کتاب مسند احمد بن حنبل و سایر متون روایی شیعه و سنی، روشن می شود که این روایت وجود خارجی نداشته و تا کنون کسی آن را ذکر نکرده است و عجیب است احمد بصری که ادعای علم امامت دارد، نتوانسته بفهمد که این روایت در مسند احمد و هیچ منبع روایی معتبر دیگری وجود ندارد و نوعی دروغ بستن به رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشد.

ثالثا: این روایت هیچ دلیلی بر مدّعای احمد بصری نبوده و تنها به صورت کلی اشاره به ظهور حجّت علیه السلام می کند و مشخّص نیست که انصار و مریدان احمد، با چه استدلالی عبارت حج را به او تطبیق می دهند.

رابعاً: در غیب شیخ طوسی رحمه الله علیه چنین آمده است:

عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقُولُ : مَنْ یَضْمَنْ لِی مَوْتَ عَبْدِ اَللَّهِ أَضْمَنْ لَهُ اَلْقَائِمَ ثُمَّ قَالَ إِذَا مَاتَ عَبْدُ اَللَّهِ لَمْ یَجْتَمِعِ اَلنَّاسُ بَعْدَهُ عَلَی أَحَدٍ وَ لَمْ یَتَنَاهَ هَذَا اَلْأَمْرُ دُونَ صَاحِبِکُمْ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ وَ یَذْهَبُ مُلْکُ سِنِینَ وَ یَصِیرُ مُلْکَ اَلشُّهُورِ وَ اَلْأَیَّامِ فَقُلْتُ یَطُولُ ذَلِکَ قَالَ کَلاَّ؛ ابوبصیر گفت شنیدم حضرت صادق علیه السلام می فرمود: هر کس مردن عبدالله را برای من ضمانت کند من هم آمدن قائم را برای او ضمانت می کنم بعد از آن که عبدالله مرد، دیگر مردم بر سر کسی اجتماع نمی کنند و این امر به خواست خدا به صاحب شما منتهی می شود و بعد از آن سلطنت سال ها از بین می رود و به سلطنت ماه ها و روزها تبدیل می شود، عرض کردم: آیا آن زمان طول می کشد؟ فرمود: نه! ⁽¹⁾

نکاتی در مورد این روایت حدیث

اشاره

این روایت تنها در کتاب غیبت شیخ طوسی رحمه الله علیه است و تمامی منابع بعدی از ایشان نقل کرده اند، پس از منفردات شیخ طوسی است و منفردات شیخ طوسی نزد برخی محل تأمل است. نکته دیگر این که در این،روایت هیچ اشاره به کشور حجاز و عربستان ندارد علی بن یوسف بن المطهر حلى - برادر علّامه حلی و متوفای 703 ه - در کتاب خود مراد از این عبدالله را پادشاه بنی العباس (عبدالله المستعصم - 656 ق-) دانسته بود. ⁽²⁾از علمای معاصر آیت الله کورانی منظور از عبدالله را پادشاه عربستان دانسته است که البته با توجّه به محل صدور،روایت بسیار نزدیک به ذهن است بنابر این با نظر خوش بینانه در روایت اشکالی نیست گرچه تطبیق آن به ملک عبدالله فعلی بدون دلیل است گرچه امیدواریم منظور همین شخص باشد ولی در این روایت بحث از ظهور نیست بلکه نزدیک شدن ظهور است ولی فرقه احمد بصری می گویند ظهور با آمدن احمد تحقق یافته است و ظهور شروع شده است

2- روایت خلع حاکم مصر

اشاره

عن على علیه السلام:....صاحب: مصر علامة العلامات و آيته عجب لها إمارات، قلبه حسن و رأسه محمد و يغير أسم الجد، إن خرج من الحكم فاعلم ان المهدى سيطرق أبوابكم، فقبل أن يقرعها طيروا اليه في قباب السحاب (الطائرات) أو أئتوه زحفاً وحبواً على الثلج -الخ-.

امام علی علیه السلام فرمودند: صاحب مصر علامت علامت ها است و نشانه او آن است که دارای امارت (حکومت) است. قلب او حسن است و سر او محمد و نام جدش را تغییر می دهد اگر بیرون رفت بدانید که مهدی درهای شما را خواهد کوبید. پس قبل از آن که درهایتان را بکوبد بسوی او ولو بر روی ابرها پرواز کنید یا سینه خیز بر روی برف (یخ) بشتابید.

ادّعای این گروه این است که مراد پادشاه مصر، "محمد حسنی سید المبارک" می باشد که ابتدای نام او محمد، وسط آن حسن و با حذف نام جد خود یعنی "سید"، به صورت "محمد حسنی مبارک" خوانده شده و اکنون از حکومت خلع گردیده در نتیجه مهدی باید درب خانه شما را زده باشد، که آن هم احمد بصری است !

نقد و بررسی

اولا: در این حدیث بر فرض صحت، هیچ شاهد و قرینه ای که مراد از مهدی احمد بصری باشد وجود ندارد.

ثانیا: سایت های رسمی احمد و منابع تبلیغاتی او، آدرس این سخن را کتاب "ماذا قال على (علیه السلام) عن آخر الزمان" تأليف سيد على عاشور، دانسته اند. در حالی که اولین منبع این سخن را، كتاب " المفاجأة بشراك يا قدس" تأليف محمد عیسی داود باید ذکر نمود. نقطه اشتراک هر دو کتاب ذکر شده در این است که هیچ کدامشان از منابع معتبر و مصادر اولیه نقل حدیث نمی باشند و با توجه به این که این افراد خود نیز از معاصرین بوده و امیرالمومنین علیه السلام را درک نکرده اند باید از منبعی معتبر آدرس دهند، که چنین اتفاقی نیز رخ نداده است. نویسنده كتاب " المفاجاة"، یکی از روزنامه نگاران و اساتيد دانشگاه مصر است، که ادّعا دارد نزد برخی از اولیاء خدا علوم غریبه را آموزش دیده است.

این فرد سنی بوده و نسب خود را به امام حسن مجتبی علیه السلام می رساند و اعتقاد دارد مقداری از علوم اهل بیت علیهم السلام و به ویژه علومی موجود از علم جفر حضرت علی علیه السلام در اختیار پدر، عمو و خود او قرار دارد این فرد علم جفر را علم اعداد دانسته و با تدوین کتاب هایی و ادعای آموزش در این زمینه سخنانی را به حضرت علی علیه السلام نسبت می دهد که تا کنون هیچ یک از علمای شیعه اهل سنت بدان اشاره ننموده اند. در کتاب او تصریح امام علی علیه السلام به نام کشورهای آمریکا، و اسرائیل، نپال، تبت، کره شمالی و جنوبی، اروپا سنگاپور و غیره و حتی بیان نام انور سادات، اختلافات در مصر و جریان صلح کمپ دیوید را می بینیم و در اصل، هر آن چه را که در پیرامون ما اتفاق افتاده است را در قالب روایتی از حضرت امیر علیه السلام بیان می کند! اگر چه این فرد ادّعا دارد که علوم نابی را در اختیار دارد اما تولد حضرت مهدی علیه السلام را در مدینه - نه سامراء- دانسته و او را مطابق با عقاید اهل سنت از نسل امام حسن مجتبی علیه السلام می داند. نکته قابل تامل این که، در قسمتی از کتابش پس از بحث از مرگ فردی با نام عبدالله در آخرالزمان که در روایت

قبل بدان اشاره نمودیم، محبت شدید خود به ملک عبدالله پادشاه عربستان را نمی تواند کتمان نماید و تلاش نموده تا ملک عبدالله پادشاه عربستان را به عنوان انسانی شجاع، ضدّ آمریکایی و متدین نمایش دهد!! و بسیار جای تعجّب دارد که این فرد با این که چنین اطلاعات خاصی را برای خود دانسته اما خلیفه اول و دوم و همچنین معاویه را از اولیاء خدا و خواص معرّفی می کند و در کتابی دیگر از ایشان که در مورد امام مهدی علیه السلام نگارش کرده است. قذافی را به عنوان یکی از زمینه سازان ظهور معرفی می کند.

برخلاف نظر طرفداران احمد مراد نویسنده کتاب" المفاجاة"، از عبارت «إن خرج»، سقوط و خلع نیست تا با سقوط دولت حسنی مبارک منتظر ظهور مهدی علیه السلام باشیم، بلکه این فرد اعتقاد داشته که صاحب مصر و محمد حسنی مبارک برای زمینه سازی ظهور، خروج و قیام کرده و از زمینه سازان ظهور مهدی علیه السلام می باشد و مراد از «إن خرج» جنبش حسنی مبارک در راستای ظهور می باشد. او مدّعی است که فرد زمینه ساز ظهور نام جدّ خود را تغییر می دهد و صاحب و حاکم مصر است همچنین در کتابی دیگر از این نویسنده حسنی مبارک به عنوان (شیر مصر) معرفی شده و نام او را به صورت رمزی محمد ح) ذکر می کند.

3- روایت احمد از بصره

اشاره

أن الصادق علیه السلام سمى أصحاب القاسم علیه السلام لابي بصير فيما بعد فقال علیه السلام.... و من البصرة أحمد.

امام صادق علیه السلام در معرفی یاران حضرت مهدی علیه السلام فرمودند:...... از بصره احمد است. پیروان احمد بصری به استناد این روایت او را مهدی دانسته و می گویند در این روایت به نام احمد تصریح شده است و این را از مصادیق بیان امامت یک امام توسط امام قبل از خود دانسته اند و نیز می گویند در کتاب "بشارة الاسلام" بیان شده است یار امام علیه السلام از شهر بصره شخصی به نام احمد است.

نقد و بررسی

اولاً: با مراجعه به کتاب "بشارة الاسلام" می بینیم که روایت در آن جا از کتاب "دلائل الامامه" طبری نقل شده است و در آن جا نام احمد بن ملیح آورده شده است و این در حالی است که احمد مورد نظر این فرقه احمد بن اسماعیل است شنیدم یکی از طرف داران احمد الحسن می گفت که این جا ملیح صفتی است برای اسماعیل که البته بسیار دفاع عجیبی است.

ثانیاً: در کتاب الزام الناصب یاران حضرت علیه السلام را از بصره دو نفر به نام علی و محارب ذکر شده که هیچ نامی از احمد در آن میان نیست. قابل ذکر است که نام یاران حضرت که در خطبه بیان در کتاب الزام الناصب ⁽¹⁾و نوائب الدهور، ⁽²⁾ملاحم و فتن سید بن طاووس صفحه 145 آمده، از احمدی که از بصره باشد خبری نیست، ملاحظه کنید:

احمد، از آبادان - احمد از ارمنستان- احمد، از بغداد- احمد، از جعاره که گویا نام روستایی است در اطراف نجف اشرف- احمد، از شوشتر - احمد، از (عقر) در عراق - احمد، از فرانسه یا قاره ی اروپا - احمد، از فسطاط در مصر - احمد، از (معاذه) - احمد، از منطقه (سعداوه) - احمد، از (نصیبین) که نام شهری در ترکیه و روستایی در حلب- احمد، از یمن.

امّا احمد اسماعیل از قبیله صیامر در منطقه ای به نام «هویر» از توابع شهرستان «زبیر» از استان بصره متولّد شد.

ثالثاً: با مراجعه به متن اصلی روایت در می یابیم که متن آن ابتدا توسط گروه احمد بصری تقطیع شده است عبارت کامل چنین است:

وَ مِنَ الْبَصْرَةِ: عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْأَعْطَفِ بْنِ سَعْدٍ، وَ أَحْمَدُ بْنُ مُلَيْحٍ، وَ حَمَّادُ بْنُ جَابِرٍ. به تصریح روایت، فردی که با نام احمد از بصره می باشد، احمد فرزند ملیح است نه فرزند اسماعیل؛ و این روایت نه تنها تصریحی بر نام احمد بن اسماعیل بصری ندارد بلکه دلیلی برای رد ادّعای او نیز می باشد به عبارتی دیگر احمد بصری و پیروانش تلاش دارند روایات را به نحوی بر مدّعی خود تطبیق دهند. از یک روایت جمله اول آن را که می گوید یار حضرت علیه السلام از بصره است را انتخاب کرده بدون این که به ادامه حدیث که نام هایی غیر از احمد یعنی علی و محارب را بیان نموده است اشاره کنند و از روایت دوم نام احمد را انتخاب کرده بدون این که آن را به صورت کامل آن احمد بن مليح نقل نماید و خواسته اند با کنار هم قرار دادن این دو حدیث به مخاطب چنین القاء کنند که هر دو حدیث در مقام بیان نام یک نفرند در حالی که واقعیت چیز دیگری است.

4- اولین یار مهدی علیه السلام از بصره است

اشاره

عن على علیه السلام..... ألا و ان أولهم من البصرة.

اميرالمومنین علیه السلام در خطبه ای فرمودند اولین یاران مهدی از بصره است.

پیروان احمد الحسن می گویند در این روایت تصریح شده است که اولین یاران مهدی از بصره است و چون احمد بن اسماعیل نیز اهل آن دیار است بر او تطبیق می شود.

نقد و بررسی

اولاً: افرادی زیادی هستند که در بصره زندگی می کنند و شاید نامشان احمد باشد آیا می توان گفت آنان یار امام زمان اند؟

ثانیا: اولین منبعی که قبل از "بشارة الاسلام" این روایت را با متن ذکر شده نقل نموده، کتاب "الزام الناصب" است. این کتاب، روایت را با عنوان خطبة البیان و از حضرت امیر علیه السلام نقل می کند و هر دو منبع یعنی هم بشارة الاسلام و هم الزام الناصب نام افرادی را که به عنوان یار مهدی علیه السلام در بصره ذکر شده، علی و محارب آورده اند، که نه تنها دلالتی بر نام احمد ندارد بلکه، دروغ گویی او را بیش از پیش بر ما آشکار می نماید.

الا و ان اولهم من البصرة وآخرهم من الابدال، فامّا الذين من البصرة فعلى و محارب و....

اولین یاران از بصره بوده و نامشان علی و محارب است

كتاب "الزام الناصب" نام یاران حضرت علیه السلام در بصره را دو نفر شمرده است یکی به نام علی و دیگری محارب ولی آنان این را هم تحریف کرده و در کتب خود یمانی" موعود حجة الله " به علی المحارب برگردانده اند یعنی محارب بشود صفت علی و از آن جا که نام شخص مورد آنان احمد است علی را چنین توجیه کرده اند که چون پیرو حضرت امیر المؤمنین علیه السلام است او را به علی نام برده اند، یعنی آسمان و ریسمان را به هم می بافند تا مقصود خود را ثابت کنند و نظیر احمد بصری که با تحریف و تقطیع روایات و توجیهات بی اساس می خواستند بر حقانیت خود دلیل بیاورند کم نبوده اند. احمد بن ابراهیم در قرن هشتم ادّعا کرد مهدی است و خواست روایت رسول خدا صلی الله علیه و آله را که فرمود اسم او اسم من و اسم پدر او اسم پدر من است با خود تطبیق دهد گفت منظور از پدر رسول خدا صلی الله علیه و آله همان جدِّ اعلی پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی حضرت ابراهیم علیه السلام است تا بدین ترتیب احمد بن ابراهیم درست شود.

5- پیشگویی سطیح کاهن

اشاره

فقال سطيح.... فعندها يظهر ابن المهدى

سطیح کاهن می گوید در آخر الزمان فرزند مهدی ظهور خواهد کرد.

پیروان احمد بصری می گویند این روایت که در کتاب بشارة الاسلام است تصریح دارد که پسر مهدی علیه السلام در آخر الزمان ظهور می کند و آن را بی هیچ دلیلی به احمد تطبیق می دهند.

نقد و بررسی

اولا: بر افراد آگاه مخفی نیست عبارت فوق سخن یک کاهن است و سخن معصوم نیست.

ثانياً: كهن ترین منبعی که قسمتی از عبارت های این خبر را ذکر کرده است کتاب "الملاحم" ابن المنادی (336ه) از محدّثین عامه است و در میان عالمان شیعی نیز اولین منبع نقل این خبر کتاب "مشارق انوار اليقين" اثر حافظ رجب برسی (813 ه) بوده و تمام منابع متاخّر دیگر مانند بحارالانوار از این کتاب نقل کرده اند و کتاب "بشارة الاسلام" که از بحار نقل کرده باز بحار از مشارق الانوار نقل کرده است ولی در نقل بحار و مشارق انوار الیقین عبارت این گونه است:

فعندها يظهر ابن النبي المهدى

در آخر الزمان فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله یعنی حضرت مهدی علیه السلام ظهور خواهد کرد. و این همان اعتقاد تمامی مسلمانان جهان است که روزی حضرت مهدی علیه السلام که از نسل رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشد ظهور خواهد کرد.

بنابر این مشخص است که کتاب "بشارة الاسلام" حدیث را غلط نقل کرده است و البته خود مولّف کتاب نیز اعتراف می کند که از منابعی که حدیث نقل کرده است در آن غلط بسیار بوده است.

6- نام مخفی و نام آشکار

اشاره

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام وَ هُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِی فِی آخِرِ اَلزَّمَانِ أَبْیَضُ اَللَّوْنِ مُشْرَبٌ بِالْحُمْرَهِ مُبْدَحُ اَلْبَطْنِ عَرِیضُ اَلْفَخِذَیْنِ عَظِیمٌ مُشَاشُ اَلْمَنْکِبَیْنِ بِظَهْرِهِ شَامَتَانِ شَامَهٌ عَلَی شِبْهِ شَامَةِ النَّبِيِّ لَهُ اسْمَانِ اسْمٌ يَخْفَى وَ اسْمْ يَعْلُنُ فَأَمَّا الَّذِي يَخْفَى فَأَحْمَدُ وَ أَمَّا الَّذِي يَعْلُنُ فَمُحَمَّدٌ - الخ

امير المؤمنين علیه السلام بر فراز منبر فرمودند: از فرزندان من در آخر الزّمان فرزندی ظهور کند که رنگش سفید متمایل به سرخی و سینه اش فراخ و ران هایش سطبر و شانه هایش قوی است و در پشتش دو خال است یکی به رنگ پوستش و دیگری مشابه خال پیامبر صلی الله علیه و آله و دو نام دارد یکی نهان و دیگری آشکار، اما نام نهان احمد و نام آشکار محمّد است.

پیروان احمد می خواهند بگویند این حدیث در باره حضرت مهدی علیه السلام و احمد بصری است برای اثبات چنین مطلبی مراد از اسم را در این روایت شخصیت گرفته اند تا بگویند آن شخصیت گمنام احمد است.

نقد و بررسی

اولا: این توجیه،عجیب نشان عجز و ناتوانی آنان است و نشان می دهند که به هر طور که شده می خواهند احمد را ثابت کند ولی همان طور که در خود روایت است حضرت فرمودند " يخرج رجل من ولدی" پس سخن از یک نفر است و نیز فرمودند «له اسمان» برای او دو اسم است؛ پس سخن از یک نفر است نه شخصیت.

ثانياً: پیروان احمد بصری می گویند:

فلو كان المراد اللفظ فهو قد ذكره في نفس الرواية و في نفس الموضع بقوله (فاحمد)، إذن لابد أن يكون المراد خفاء شخص القائم على الناس.

اگر مراد از اسم در روایت نام بود، چرا آن را عنوان کرده اند پس مراد شخصیت مخفی می باشد.

در عبارت های گذشته توضیح دادیم که با توجه به عبارت های که به صورت مفرد و برای یک فرد به کار برده شده است امکان ندارد مراد حضرت امیر علیه السلام دو نفر باشد و به هر صورت روایت بر یک نفر دلالت دارد و خصوصیات یک فرد را مطرح نموده است و مراد از مخفی بودن یعنی استعمال آن در بین مردم کم است و نام بردن نه تنها در این روایت است بلکه در روایت دیگری که بیانگر حرمت ذکر این نام است وجود دارد و مانعی ندارد و این برای اطّلاع است.

6- شباهت کنیه امام مهدی علیه السلام با نام عمویش

اشاره

عِيسَى الْخَشَّابِ قَالَ: قُلْتُ لِلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِي: أَنْتَ صَاحِبُ هَذَا اَلْأَمْرِ؟ قَالَ: لاَ، وَ لَکِنْ صَاحِبُ اَلْأَمْرِ اَلطَّرِیدُ اَلشَّرِیدُ، اَلْمَوْتُورُ بِأَبِیهِ، اَلْمُکَنَّی بِعَمِّهِ، یَضَعُ سَیْفَهُ عَلَی عَاتِقِهِ ثَمَانِیَهَ أَشْهُرٍ. عیسی خشّاب گوید: به امام حسین علیه السلام: گفتم آیا شما صاحب الامر هستید؟ فرمود: خير، وليكن صاحب الامر طريد و شرید و خونخواه پدرش و دارای کنیه ای با اسم عمویش می باشد او شمشیرش را هشت ماه روی دوش خود می نهد.

پیروان احمد الحسن می گویند کنیه امام مهدی علیه السلام ابوالقاسم بوده و ایشان نمی تواند کنیه ای مطابق با اسم عمویش، عباس بن علی بن ابی طالب علیهما السلام داشته باشد لذا روایت اشاره به فردی دارد که کنیه اش ابو (العباس) بوده و آن فرد احمد است.

احمد بصری نیز در مورد این روایات و تبیین ( المکنی بعمّه) می گوید:

والمراد من الكنية هنا، أي: أبو فلان. و عمه المقصود في الرواية العباس بن على علیه السلام مراد از کنیه این است که بگویی: ابو فلان و مراد از عمو در این روایت حضرت عباس بن علی علیه السلام می باشد.

نقد و بررسی

اولاً: احمد الحسن هیچ دلیلی بر این که مراد از عمو، عباس باشد ذکر نکرده است چرا که می تواند مراد امام حسن مجتبی علیه السلام و یا دیگر برادران امام حسن عسکری علیه السلام از جمله جعفر باشد و با احتمال کاری از پیش نمی رود.

ثانيا: بر فرض منظور از عمو عباس باشد دلیلی بر تطبیق آن به احمد الحسن وجود ندارد.

ثالثا: مطابق مبانی علم حدیث در تحلیل اخبار اهل بیت علیهم السلام باید به روایات هم خانواده آن نگریست تا بتوان روایت مجمل را تبیین صحیح نمود. با این وصف و با توجه به روایات دیگر، پیام این حدیث کاملا روشن بوده و در میان احتمالات داده شده، مراد از عمو، جعفر برادر امام حسن عسکری علیه السلام و عموی امام مهدی علیه السلام می باشد در نقل شیخ صدوق از امام حسن عسکری علیه السلام، مطلب فوق تبیین گردیده و امام مهدی علیه السلام دارای دو کنیه می باشد و گاهی آن حضرت علیه السلام را به ابوالقاسم و گاهی به ابوجعفر صدا زده اند:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ النَّيْسَابُورِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ أَبِي الْفَتْحِ قَالَ: جَاءَنِي يَوْماً فَقَالَ لِيَ الْبِشَارَةُ وُلِدَ الْبَارِحَةَ فِي الدَّارِ مَوْلُودٌ لِأَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ أَمَرَ بِكِتْمَانِهِ قُلْتُ وَ مَا اسْمُهُ قَالَ سُمِّيَ بِمُحَمَّدٍ وَ كُنِّيَ بِجَعْفَرٍ. حسن بن منذر گوید: روزی حمزة بن أبي الفتح به نزد من آمد و گفت: مژده که روز گذشته برای امام حسن عسکری علیه السلام در خانه فرزندی متولّد گردید و او فرمان داد که کودک را پنهان دارند گفتم نام او چیست؟ گفت او را محمّد نامیده اند و کنیه اش ابو جعفر است.

وَ قَالَ أَبُو اَلْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ حَبَّابٌ حَدَّثَنِی أَبُو اَلْأَدْیَانِ قَالَ قَالَ عَقِیدٌ اَلْخَادِمُ وَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ خَیْرَوَیْهِ اَلتُّسْتَرِیُّ وَ قَالَ حَاجِزٌ اَلْوَشَّاءُ کُلُّهُمْ حَکَوْا عَنْ عَقِیدٍ اَلْخَادِمِ وَ قَالَ أَبُو سَهْلِ بْنُ نَوْبَخْتَ قَالَ عَقِیدٌ اَلْخَادِمُ : وُلِدَ وَلِیُّ اَللَّهِ اَلْحُجَّهُ بْنُ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ لَیْلَهَ اَلْجُمُعَهِ غُرَّهَ شَهْرِ رَمَضَانَ سَنَهَ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ مِنَ اَلْهِجْرَهِ وَ یُکَنَّی أَبَا اَلْقَاسِمِ وَ یُقَالُ أَبُو جَعْفَرٍ وَ لَقَبُهُ اَلْمَهْدِیُّ. و ابو سهل بن نوبخت گوید: عقید خادم می گوید ولی خدا حجّت بن الحسن - صلوات الله علیه - در شب جمعه اوّل ماه رمضان سال دویست و پنجاه و چهار هجری به دنیا آمد و کنیه او ابو القاسم و ابو جعفر و لقبش مهدی است.

7- انتساب خود به امام حسن عسکری علیه السلام و به کار گیری عنوان "الحسن"

اشاره

امام صادق علیه السلام در پاسخ به مفضل بن عمر و در مورد ویژگی های زمان ظهور فرمودند:

صَاحَ صَائِحٌ بِالْخَلَائِقِ مِنْ عَیْنِ الشَّمْسِ بِلِسَانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ یُسْمِعُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ یَا مَعْشَرَ الْخَلَائِقِ هَذَا مَهْدِیُّ آلِ مُحَمَّدٍ وَ یُسَمِّیهِ بِاسْمِ جَدِّهِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ یَکْنِیهِ وَ یَنْسُبُهُ إِلَی أَبِیهِ الْحَسَنِ الْحَادِیَ عَشَرَ إِلَی الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ صلوات الله علیهم بَایِعُوهُ تَهْتَدُوا وَ لَا تُخَالِفُوا أَمْرَهُ فَتَضِلُّوا گوینده ای از چشمه خورشید بزبان عربی فصیحی بانگی می زند که اهل آسمان ها و زمین آن را می شوند و می گوید ای مردم عالم این مهدی آل محمّد است و او را بنام و کنیه جدش پیغمبر صلی الله علیه و آله می خواند و به پدرش حسن علیه السلام امام یازدهم تا حسین بن علی صلوات الله عليهم اجمعین نسبت می دهد. آن گاه گوینده می گوید: با وی بیعت کنید که رستگار می شوید و مخالفت امر او ننمائید که گمراه خواهید شد.

پیروان احمد بصری او را با عنوان «احمد الحسن»، نام برده و معتقدند بنابر این روایت او از طریق امام حسن عسکری علیه السلام به خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله متصل می شود.

نقد و بررسی

اولاً: بنا به تصریح احمد بصری، که کنیه خود را ابوالعباس دانسته نمی توان کنیه ذکر شده در روایت را که (ابوالقاسم) است، به او نسبت داد؟! در نتیجه این روایت تصریح به نام حضرت مهدی علیه السلام دارد که بنا بر روایات نامشان همنام رسول خدا صلی الله علیه و آله و کنیه ایشان کنیه جد بزرگوارشان می باشد.

ثانیا: افزون بر سخن فوق، عبارت های قبل و بعد روایت، به وجود حضرت مهدی علیه السلام مطابقت دارد در روایت تأکید می کند که ایشان در تاریخ (257ه) متولد شده و در بین رکن و مقام با او بیعت شده و سیصد و سیزده یار دارد و امام حسین علیه السلام او را همراهی می کند. در فرازی دیگر از روایت نیز بحث ندای به نام و کنیه ایشان را که مطابق با نام و کنیه رسول خداست، مطرح نموده که با این قسمت اشاره شده از روایت همسو می باشد. بنابر این در جمع بندی جای تردید باقی نمی ماند که احمد بصری و طرفدارانش همانند دیگر مدّعیان دروغین از روش های استفاده از روایت های غیر معتبر، تقطیع و گزینش روایت و تحریف و دستکاری محتوای آن سود جسته و سعی بر اثبات ادّعای خود نموده اند.

8- يا على سيكون بعدى اثنا عشر اماماً و من بعدهم اثنا عشر مهديّاً (حديث وصيت)

شیخ طوسی رحمه الله علیه در کتاب " الغيبة " می نویسد:

أَخْبَرَنَا جَمَاعَهٌ ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ سُفْیَانَ اَلْبَزَوْفَرِیِّ ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ سِنَانٍ اَلْمَوْصِلِیِّ اَلْعَدْلِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْخَلِیلِ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْمِصْرِیِّ ، عَنْ عَمِّهِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ اَلْبَاقِرِ، عَنْ أَبِیهِ ذِی اَلثَّفِنَاتِ سَیِّدِ اَلْعَابِدِینَ، عَنْ أَبِیهِ اَلْحُسَیْنِ اَلزَّکِیِّ اَلشَّهِیدِ، عَنْ أَبِیهِ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: قال: قال رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله - فِي اللَّيْلَةِ الَّتِي كَانَتْ فِيها وَفاتُهُ - لِعَلِي علیه السلام: يَا أَبَا الْحَسَنِ أَحْضِرْ صَحِيفَةً وَ دَوَاةً فَأَمْلَأَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله وَصِيَّتَهُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ إِنَّهُ سَيَكُونُ بَعْدِي اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً وَ مِنْ بَعْدِهِمْ اثْنَا عَشَرَ مَهْدِيّاً.)

فَأَنْتَ یَا عَلِیُّ أَوَّلُ الِاثْنَیْ عَشَرَ إِمَاماً سَمَّاکَ اللَّهُ تَعَالَی فِی سَمَائِهِ عَلِیّاً الْمُرْتَضَی وَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الصِّدِّیقَ الْأَکْبَرَ وَ الْفَارُوقَ الْأَعْظَمَ وَ الْمَأْمُونَ وَ الْمَهْدِیَّ فَلَا تَصِحُّ هَذِهِ الْأَسْمَاءُ لِأَحَدٍ غَیْرِکَ یَا عَلِیُّ أَنْتَ وَصِیِّی عَلَی أَهْلِ بَیْتِی حَیِّهِمْ وَ مَیِّتِهِمْ وَ عَلَی نِسَائِی فَمَنْ ثَبَّتَّهَا لَقِیَتْنِی غَداً وَ مَنْ طَلَّقْتَهَا فَأَنَا بَرِی ءٌ مِنْهَا لَمْ تَرَنِی وَ لَمْ أَرَهَا فِی عَرْصَهِ الْقِیَامَهِ وَ أَنْتَ خَلِیفَتِی عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی فَإِذَا حَضَرَتْکَ الْوَفَاهُ فَسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِیَ الْحَسَنِ الْبَرِّ الْوَصُولِ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِیَ الْحُسَیْنِ الشَّهِیدِ الزَّکِیِّ الْمَقْتُولِ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ سَیِّدِ الْعَابِدِینَ ذِی الثَّفِنَاتِ عَلِیٍّ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ مُوسَی الْکَاظِمِ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ عَلِیٍّ الرِّضَا فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ مُحَمَّدٍ الثِّقَهِ التَّقِیِّ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ عَلِیٍّ النَّاصِحِ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ الْحَسَنِ الْفَاضِلِ فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ مُحَمَّدٍ الْمُسْتَحْفَظِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم فَذَلِکَ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً ثُمَّ یَکُونُ مِنْ بَعْدِهِ اثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً (فَإِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاهُ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ أَوَّلِ الْمُقَرَّبِینَ لَهُ ثَلَاثَهُ أَسَامِیَ اسْمٌ کَاسْمِی وَ اسْمِ أَبِی وَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَ أَحْمَدُ وَ الِاسْمُ الثَّالِثُ الْمَهْدِیُّ هُوَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِین). امام صادق از پدرش امام باقر از پدرش صاحب پینه ها [امام سجاد علیه السلام] آقای عبادت کنندگان از پدرش حسین شهید پاک و طاهر از پدرش امیرالمؤمنين: نقل می فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله در شبی که از دنیا رفتند به علی علیه السلام فرمودند: ای ابا الحسن! ورق و جوهری آماده کن. حضرت صلی الله علیه و آله وصیتشان را به امیرالمؤمنین علیه السلام املا فرمودند، تا این که به این جا رسید:

علی جان! به زودی پس از من دوازده امام خواهند بود و بعد از آن ها دوازده مهدی و تو اولین نفر از دوازده امام هستی خداوند تبارک و تعالی تو را در آسمانش، علی مرتضی و امير مؤمنان و صدیق اکبر [تصدیق کننده بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله] و فاروق اعظم [به وسیله تو بین حقّ و باطل فرق گذاشته می شود] و مأمون و مهدی نامیده است و این اسامی برای احدی به جز تو صحیح نیست.

علی جان! تو وصی من و سرپرست اهل بیتم هستی چه زنده و چه مرده آنان و همچنین بر زنانم وصی من خواهی بود پس هر کدام را که در عقد ازدواج من باقی گذاری فردای قیامت مرا ملاقات می کند و هر کدام را که تو طلاق بدهی من از او بیزارم

و در قیامت نه مرا می بیند و نه من او را می بینم. تو پس از من جانشین و خلیفه ام بر امّتم هستی زمانی که وفات تو رسید وصایت و جانشینی مرا به پسرم حسن که نیکوکار و رسیده به حقّ است تسلیم کن زمان مرگ او که فرا رسید آن را به فرزندم حسین، پاک و شهید بسپارد و وقتی که وفات او فرا رسید آن را به فرزندش آقا و سیّد عبادت کنندگان و صاحب ثفنات (علی) واگذار نماید و هرگاه زمان فوت او رسید آن را به فرزندش محمد باقر تسلیم کند و زمانی که مرگ او رسید آن را به پسرش جعفر صادق بسپارد و آن گاه که مرگ او فرا رسید به فرزندش موسی كاظم واگذار کند و وقتی که مرگ او فرا رسید به فرزندش علی (رضا) تسليم،کند و زمانی که وفات او رسید آن را به فرزندش محمد ثقه (تقی) بسپارد و زمانی که مرگ او فرا رسید آن را به فرزندش علی ناصح واگذار نماید و زمانی که مرگ او رسید آن را به پسرش حسن «فاضل» بسپارد و زمانی که مرگ او فرا رسید آن را به فرزندش [محمّد] که حافظ شریعت و آل محمد صلی الله علیه و آله است بسپارد. این دوازده امام بود بعد از ایشان دوازده مهدی خواهد بود پس وقتی که زمان رحلت امام دوازدهم رسید وصایت و جانشینی من را به فرزندش که اولین و برترین مقرّبین است تسلیم نماید و او سه نام دارد یک نامش مانند نام من است و نام دیگرش مثل نام پدر من است و آن عبدالله و احمد است و سومین نام او مهدی خواهد بود و او اولین مؤمنان است. مدعای گروه احمد بصری این است که دوازده امام بعد از دوازده امام خواهیم داشت و اولین آن ها همین احمد بصری است

نقد و بررسی

اولا: این حدیث نیز از نظر سند ضعیف است زیرا علی بن سنان الموصلي العدل در طریق حدیث است، که او مجهول می باشد. درباره برخی از راویان دیگر این حدیث هم جای اشکال است.

ثانیاً: از نظر دلالت آشکارا دلالت می کند که بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دوازده امام معصوم علیه السلام می آیند. اولین آن ها امیرالمؤمنین علیه السلام و آخرین آن ها امام زمان علیه السلام است. بعد از وفات امام زمان علیه السلام دوازده نفر آدم هدایت یافته (مهدی) می آیند که اولین آن ها بنا بر تعبیر روایت ( اوّل مقرّبین)، فرزند امام زمان علیه السلام خواهد بود وی دارای سه نام خواهد بود یکی احمد ( هم نام پیامبر صلی الله علیه و آله)، دیگری عبدالله (نام پدر پیامبر صلی الله علیه و آله) و سومی مهدیّ است. امّا این حدیث با حدیث دیگری که دلالت

دارد آن ها دوازده نفر از شیعیان اند تعارض دارد زیرا حدیث شیخ صدوق بر این مسأله تأکید دارد که آن ها از شیعیان اند، که ظاهر آن این است که از خود اهل بیت علیهم السلام و اولاد آن ها نیستند. در حالی که حدیث کتاب " الغيبة" بر این معنی صراحت دارد که اولین آن ها فرزند امام زمان علیه السلام است، ولی در هر حال، دو حدیث بر این معنی دلالت می کنند، که این دوازده نفر بعد از شهادت امام زمان علیه السلام خواهند آمد نه قبل از او! پس هیچ ارتباطی با مدعیان زمان ما ندارند. ثالثا: این حدیث که به حدیث وصیت شهرت یافته است تنها توسط شیخ طوسی رحمه الله علیه در" الغيبة " ذکر شده است یعنی خبر واحد است و همان طور که گذشت از نظر سندی نیز مشکل دارد زیرا علی بن سنان به گفته مرحوم مامقانی و تستری بوی سنی دارد و جعفر بن احمد مصری مجهول است و نامی از او در کتب رجال نیست. امّا گفته بعضی که این خبر تواتر معنوی دارد بسیار عجیب است چون چنین تواتری وجود ندارد و خود شیخ طوسی در غیبت، بیان می کند که روایاتی که بیان دارد که به تعداد دوازده امام نه زیاد می شوند و نه کم تواتر دارد و هم اجماعی است. بنابراین تواتر یاد شده دروغ است و در صورت ثبوت، تاب مقاومت در مقابل روایات داله بر انحصار ائمّه در دوازده نفر را ندارد زیرا تواتر آن بیشتر است بخصوص که شهرت در این روایات است و طبق روایت خذ بما اشتهر بين اصحابک باید از روایاتی که بیان دارد که دوازده امام دیگر هم داریم اعراض کرد و یا توجیه شود.

پیروان احمد الحسن می کوشند که بگویند حکومت بعد از حضرت مهدی علیه السلام به دوازده فرزند ایشان می رسد که علامه مجلسی رحمه الله علیه این روایت را مخالف مشهور می داند و شهید محمد صدر می گوید بین این که حکومت به فرزندان حضرت علیه السلام و یا به اهل بیت علیهم السلام برسد، باید دوم را انتخاب که همان مسئله رجعت می شود. منظور رجعت همان عقیده قطعی و مسلّم در شیعه است که بعد از امام زمان علیه السلام، ائمّه علیهم السلام رجعت نموده و در زمین حکومت طولانی خواهند نمود. آن چه که نظر مرحوم صدر را تقویت می کند این است که در لسان اخبار مهدی علیه السلام بدون هیچ قیدی، تنها به امام اطلاق می شده است شیخ صدوق در کتاب کمال الدین ⁽¹⁾این حدیث را نقل کرده است:

مِنَّا اِثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً، أَوَّلُهُمْ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ آخِرُهُمُ اَلتَّاسِعُ مِنْ وُلْدِی. امام حسین علیه السلام می فرماید:

از ما اهل البیت (علیهم السلام) دوازده مهدی هست اول آن ها امیر المؤمنين على بن ابى طالب علیه السلام و آخر آن ها نهمین فرزند من هست

عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مِنَّا اِثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً مَضَی سِتَّهٌ وَ بَقِیَ سِتَّهٌ یَصْنَعُ اَللَّهُ بِالسَّادِسِ مَا أَحَبَّ.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

از ما (اهل البيت علیهم السلام) دوازده مهدی می باشد که از این دوازده نفر، شش نفر امامت آن ها گذشته و شش نفر از باقی مانده و خداوند با ششمین نفر همان کند که دوست دارد

9- حدیث دوازده مهدی بعد از دوازده امام

اشاره

حدیث اول: شیخ صدوق در "کتاب کمال الدین و تمام النعمة " می نویسد:

حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیُّ قَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ النَّخَعِیُّ، عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَهَ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِلصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنِّی سَمِعْتُ مِنْ أَبِیکَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ یَکُونُ بَعْدَ الْقَائِمِ اثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً فَقَالَ إِنَّمَا قَالَ اثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً وَ لَمْ یَقُلْ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً وَ لَکِنَّهُمْ قَوْمٌ مِنْ شِیعَتِنَا یَدْعُونَ النَّاسَ إِلَی مُوَالاتِنَا وَ مَعْرِفَهِ حَقِّنَا. به حضرت صادق علیه السلام عرض کردم: من از پدرتان شنیدم که: بعد از قائم دوازده مهدی هست، حضرت فرمودند پدرم فرمود: دوازده «مهدی» نه دوازده امام، اینان عده ای از شیعیان ما هستند که مردم را به ولایت و معرفت ما می خوانند.

گروه احمد بصری می گویند این حدیث دلالت بر حقّانیت احمد دارد زیرا بعد از امام زمان علیه السلام دوازده مهدی است و احمد بصری اولین مهدی است

نقد و بررسی

اولاً: این حدیث از نظر سند ضعیف است زیرا در طریق آن اوّلاً: علی بن أحمد بن محمد بن عمران الدقاق است، که از نظر علمای رجال مجهول می باشد و ثانیاً علی ابن ابی حمزه است، که به عنوان کذّاب (دروغگو) و متّهم توصیف شده و کسی بود که مذهب انحرافی واقفیّه را تأسیس نمود. طریق شیخ طوسی و شیخ صدوق به او هم ضعیف است.

ثانياً: مضاف بر این که مفاد حدیث این است که بعد از شهادت امام زمان علیه السلام دوازده نفر از شیعیان که به خاطر هدایتی که دارند مهدی نامیده می شوند و نه از ائمّه علیهم السلام هستند و نه از اولاد آنان، مردم را به سوی ولایت و معرفت حق اهل بیت علیهم السلام دعوت می کنند و این چه ارتباطی با امروز دارد که هنوز امام زمان علیه السلام ظهور نکرده است؟ گویا احمد بصری خیلی در آمدن عجله کرده است.

این گروه مدّعی اند که احمد بصری اولین آن مهدی هاست و فرزند امام زمان علیه السلام است ولی روایت می فرماید عده ای از شیعیان اند و سخنی از فرزند بودن در حدیث نیست.

ثالثاً: مضاف بر این، اصل این که امام زمان علیه السلام فرزند داشته باشند یا خیر مورد تردید است در بعضی از روایات آمده است که امام زمان علیه السلام دارای ذریه و فرزندان می باشد و در بعضی دیگر از روایات آمده است که امام زمان علیه السلام ذریه ندارد همانند روایتی که در زیر ذکر می کنیم:

مُحَمَّدٌ اَلْحِمْیَرِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ رُشَیْدٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْخَزَّازِ قَالَ: دَخَلَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی حَمْزَهَ عَلَی أَبِی اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ لَهُ أَنْتَ إِمَامٌ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ إِنِّی سَمِعْتُ جَدَّکَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقُولُ لاَ یَکُونُ اَلْإِمَامُ إِلاَّ وَ لَهُ عَقِبٌ فَقَالَ أَ نَسِیتَ یَا شَیْخُ أَمْ تَنَاسَیْتَ لَیْسَ هَکَذَا قَالَ جَعْفَرٌ إِنَّمَا قَالَ جَعْفَرٌ لاَ یَکُونُ اَلْإِمَامُ إِلاَّ وَ لَهُ عَقِبٌ إِلاَّ اَلْإِمَامَ اَلَّذِی یَخْرُجُ عَلَیْهِ اَلْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَإِنَّهُ لاَ عَقِبَ لَهُ فَقَالَ لَهُ صَدَقْتَ جُعِلْتُ فِدَاکَ هَکَذَا سَمِعْتُ جَدَّکَ یَقُولُ. ⁽¹⁾ علی بن ابی حمزه به خدمت حضرت امام رضا علیه السلام رسيد و عرض کرد: شما امام هستید؟ فرمود: آری عرض کرد از جد بزرگوار شما امام صادق علیه السلام شنیدم می فرمود: امام بدون عقب و اولاد نباشد امام علیه السلام فرمود: آیا فراموش کرده ای یا خود را به فراموشی زده ای این گونه که میگویی امام صادق علیه السلام نفرموده است همانا فرمود: هیچ امامی بدون عقب و اولاد نیست بجز امامی که حسین بعد از او می آید برای او اولاد امام نیست علی بن ابی حمزه عرض کرد: راست فرمودی فدایت شوم این چنین از جدش شنیدم که می فرمود

بنابر این مفاد حدیث این است که امام زمان علیه السلام نسلی ندارد.

قَالَ الْمُفَضَّلُ یَا مَوْلَایَ یَا سَیِّدِی فَاثْنَانِ وَ سَبْعُونَ رَجُلًا الَّذِینَ قُتِلُوا مَعَ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام یَظْهَرُونَ مَعَهُمْ قَالَ یَظْهَرُ مِنْهُمْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فِی اثْنَیْ عَشَرَ أَلْفاً مُؤْمِنِینَ مِنْ شِیعَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ عَلَیْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ. ⁽²⁾ مفضل از امام علیه السلام سوال می کند که کدام یک از هفتاد و دو نفری که با امام حسین علیه السلام در کربلا شهید شدند با امام زمان علیه السلام خارج خواهند شد؟ امام می فرمایند: که امام حسین علیه السلام به همراه دوازده هزار نفر از مؤمنین شیعه در حال که عمامه سیاه بر سر دارد در زمان امام زمان علیه السلام خواهند آمد.

همان طور که گفته شد دو طایفه از روایات باهم به حسب ظاهر در تعارض هستند پس باید بین این دو نوع روایات جمعی صورت بگیرد که سبب نشود بعضی از روایات را کنار بزنیم و راه جمع این است:

روایتی که می گوید امام زمان علیه السلام عقب ندارد صراحت در لفظ ذریه ندارد پس می توان چنین تصور کرد که مراد از عقب همان جانشین باشد چرا که در احادیث متواتری آمده است که حضرت مهدی علیه السلام آخرین خلیفه روی زمین است کما این که می دانیم امام حسین علیه السلام و دیگر امامان بعد از امام مهدی علیه السلام رجوع می کنند. با توجه به این مقدمات می گوییم که معنای عقب همان خلیفه است اما درباره این موضوع که در زمان غیبت، امام زمان علیه السلام ازدواج داشته اند یا خیر و اگر داشته اند فرزندی دارند یا خیر بحث و گفتگو است که اینک نمی خواهیم وارد آن شویم ولی از آن جا احمد مورد نظر می گوید من فرزند امام زمان علیه السلام هستم می گوییم در کتاب " الرد علی اهل البدعة " نوشته ی ابوالحسن علی بن ابی سهل حاتم بن ابی حاتم قزوینی صفحه 431 آمده است:

حدثنا محمّد بن يعقوب عن ابى زراج عن ابو يوسف بغدادى عن طلحة بن زراق عن صيامر بن جبير عن محمد بن جعفر عن ابويوسف نجلى عن ابراهيم بن يعقوب عن عن ابى سأكت عن ابيه عن محمد بن على سلام الله عليهما قال: من يدعى انه ولد للامام المهدى فالعنوه. هرکس ادعا کند که من فرزند امام مهدی علیه السلام هستم او را لعنت کنید.

این حدیث به این معنی نیست که امام مهدی علیه السلام فرزند ندارند و نفس داشتن فرزند را نفی نمی کند بلکه مراد این روایت این است که هر کس ادعا کند فرزند امام مهدی علیه السلام است را باید لعن کرد این حدیث از حیث سند بسیار قوی است و باید مطابق آن عمل شود. ⁽¹⁾

محمّد بن یعقوب: از راویان ابن حجر هیثمی و ذهبی و همچنین "استبصار " شیخ طوسی است و اینان درباره اش گفته اند: هذا ثقة

ابی زراج: استاد محمد بن یعقوب است و زمخشری و کشی درباره ی او گفته اند: هذا ثقة.

ابو یوسف بغدادی: دایی و استاد ابی زراج و در شرح مسند احمد بن حنبل و همچنین در کشی آمده که: هذا ثقة و او از راویان کلینی است ابن حجر در "فتح الباری" از او روایت نقل می کند و می گوید ایشان مورد وثوق هستند.

طلحة بن زراق: ذهبی و شیخ طوسی درباره ی او گفته اند: هذا ثقة.

صيامر بن جبیر: شیخ طوسی درباره ی او گفته: هذا ثقة.

محمد بن جعفر: کشی درباره او گفته: هذا ثقة.

ابو یوسف نجلی: استاد صابر بن جبير و محمد بن جعفر است و از راویان کتاب "استبصار" شیخ طوسی و "اصول کافی" کلینی می باشد ایشان برای اولین بار صحیفه سجادیه را گرد آوردی کرد.

ابراهيم بن يعقوب: استاد ابویوسف نجلی است و شیخ صدوق و شیخ طوسی و کشی درباره ی او گفته اند: هذا ثقة. ابی سأکت: از روایان حدیثی است که شیخ طوسی از او حدیث نقل کرده. اسم اصلی اش احمد بن عیسی است و در المحضر ابوالحسن بن عبدالعزيز العکبری آمده که: هذا ثقة [ منابع دیگر: المختصر، ج 2، ص 23 / الروادع النفوس، ص 29 المحجة البيضاء، ص187/ الكفاية فى شرح الغيبة، ج 2، ص 1]

10- حدیث یازده مهدی

اشاره

يا أبا حمزة إنّ منّا بعد القائم أحد عشر مهديّاً من ولد الحسين.

ای ابا حمزه! ما پس از قائم یازده مهدی از نسل حسین علیه السلام داریم.

شیخ طوسی رحمه الله علیه در کتاب " الغيبة " آورده است:

مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیِّ، عَنْ أَبِیهِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَلْحَمِیدِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفُضَیْلِ، عَنْ أَبِی حَمْزَهَ ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ أَنَّهُ قَالَ: «یَا أَبَا حَمْزَهَ إِنَّ مِنَّا بَعْدَ اَلْقَائِمِ أَحَدَ عَشَرَ مَهْدِیّاً مِنْ وُلْدِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ». ای ابا حمزه! ما پس از قائم یازده مهدی از نسل حسین علیه السلام داریم.

نقد و بررسی

اولاً: حدیث فوق نیز از نظر سند ضعیف است. زیرا برخی از راویان آن از نظر علمای رجال از این قرار است: محمد بن عبدالحمید مجهول است. محمد بن عیسی مشترک بین ثقه و مجهول و تشخیص آن دو مشکل است محمد بن فضیل هم مجهول است. ابن حمزه مشترک بین ابی حمزه ثمالی که ثقه و ابی حمزه بطائنی که ضعیف و کذّاب و فتنه گر می باشد.

ثانياً: این حدیث دلالت دارد که بعد از امام زمان علیه السلام یازده انسان هدایت یافته (مهدی) که همگی از فرزندان امام حسین علیه السلام می باشند، می آیند. این حدیث با دو حدیث قبلی از نظر تعداد آن ها تعارض دارد زیرا آن دو بر دوازده نفر، اما این یکی بر یازده نفر تأکید دارد و به هر صورت مفاد حدیث ارتباطی با زمان کنونی ندارد زیرا به دوران پس از ظهور امام علیه السلام ناظر است. شیخ حسن بن سليمان (متوفای 802) در کتاب "مختصر بصائر الدرجات " (سعد بن عبدالله اشعری) آورده است:

مما رواه السيد على بن عبد الحميد بإسناده عن الصادق علیه السلام أنّ منا بعد القاسم علیه السلام اثنا عشر مهديّاً من ولد الحسين علیه السلام.

ما پس از قائم یازده مهدی از نسل حسین علیه السلام داریم.

امّا سند این حدیث نیز معلوم نیست. زیرا مؤلف مختصر "البصائر " آن را از سیّد علی بن عبدالحمید متوفای 760 ه- به اسنادی که آن سید نقل کرده، روایت نموده است اسناد مذکور که در دسترس ما نیست، تا بدانیم همه آن ها ثقه هستند یا غیر ثقه. بنابراین سخن قطعی درباره سند حدیث ممکن نیست. از نظر دلالت همانند حدیث قبلی است، الّا این که یکی بر دوازده مهدی تأکید می کند در حالی که دیگری بر یازده مهدی! و در هر صورت سخن از دوران پس از ظهور امام زمان علیه السلام و وفات آن حضرت به میان آورده و هیچ ربطی به امروز که هنوز امام زمان علیه السلام ظهور نفرموده است، ندارد.

ثالثاً: احادیث مزبور، صرف نظر از وضعیت سندی آن ها که نوعاً ضعیف و غیر معتبر است، از جهت دلالت به عنوان احادیثی شاذ و غیر قابل قبول تلقّی می شود زیرا بنا بر احادیث مشهور و قطعی بعد از شهادت امام زمان علیه السلام دوره رجعت است و پس از آن قیامت کبری اتفاق می افتد. لذا برخی از علمای شیعه احادیث مزبور را بر فرض صحّت بر دوران رجعت حمل نموده اند. علّامه مجلسی رحمه الله علیه پس از نقل اخبار مذکور در بحار الانوار، «باب خلفاء المهدی و اولاده»، درباره دلالت و تأویل آن احادیث می نویسد:

هذه الاخبار مخالفة للمشهور و طريق التأويل أحد وجهين الاوّل: ان يكون المراد بالاثنى عشر مهديّاً النبي صلی الله علیه و آله و سائر الائمة سوى القائم علیه السلام، بان يكون ملكهم بعد القائم علیه السلام و قد سبق ان الحسن بن سليمان أوّلها بجمیع الأئمة، و قال برجعة القائم بعد موته. و به ايضاً يمكن الجمع بين بعض الأخبار المختلفة التي وردت فى مدّة ملكه والثاني: أن يكون هؤلاء المهديّون من اوصياء القائم علیه السلام هادين للخلق في زمن سائر الائمة الذين رجعوا لئلا يخلو الزّمان من حجّة و إن كان اوصياء الانبياء و الائمة علیهم السلام ايضاً حججا و الله تعالى أعلم؛

علّامه در عین حالی که روایات خلفای حضرت مهدی علیه السلام را مخالف با مشهور می داند دو وجه جمع و تأویل برای آن ها بیان داشته است:

راه اوّل: این که مراد از دوازده مهدی «هدایت شده» همان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سایر امامان به استثنای امام زمان علیه السلام است. به این معنی که ملک آن ها (در هنگام رجعت) بعد از امام زمان علیه السلام خواهد بود. قبل از این گذشت، که جناب حسن بن سلیمان (مؤلف مختصر البصائر) آن حدیث را به همه ائمّه (دوازده گانه) تأویل نموده و قائل به رجعت امام زمان علیه السلام بعد از وفات شده است. با این تأویل می توان بین برخی از اخبار مختلف که درباره مدّت ملک آن حضرت علیه السلام وارد شده است، جمع کرد.

راه دوم: این است که آن دوازده مهدی از اوصیاء امام زمان علیه السلام، هدایت گران خلق در زمان ائمّه علیهم السلام در هنگامه رجعتند. زیرا زمان نمی تواند خالی از حجّت باشد، اگر چه اوصیاء انبیاء علیهم السلام نیز حجج هستند.

رابعاً: خالی از لطف نیست که بدانید در بعضی از روایات آمده است که در زمان غیبت بعضی از مردم ادعاء می کنند که امامان سیزده نفر یا بیشترند که بدین شکل از دین خارج می شوند:

قال مولانا جعفر بن محمد الصادق علیه السلام:

... وَ أَمَّا غَيْبَهُ عِيسَى علیه السلام فَإِنَّ الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی اتَّفَقَتْ عَلَی أَنَّهُ قُتِلَ وَ کَذَّبَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِقَوْلِهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ کَذَلِکَ غَیْبَهُ الْقَائِمِ علیه السلام فَإِنَّ الْأُمَّهَ تُنْکِرُهَا لِطُولِهَا فَمِنْ قَائِلٍ بِغَیْرِ هُدًی بِأَنَّهُ لَمْ یُولَدْ وَ قَائِلٍ یَقُولُ إِنَّهُ وُلِدَ وَ مَاتَ وَ قَائِلٍ يَكْفُرُ بِقَوْلِهِ إِنَّ حَادِيَ عَشَرَنَا كَانَ عَقِيماً وَ قَائِلٍ يَمْرُقُ بِقَوْلِهِ إِنَّهُ يَتَعَدَّى إِلَى ثَالِثَ عَشَرَ فَصَاعِداً وَ قَائِلٍ يَعْصِي اللَّهَ بِدَعْوَاهُ أَنَّ رُوحَ الْقَائِمِ (علیه السلام يَنْطِقُ فِي هَيْكَلِ غَيْرِهِ....) ⁽¹⁾ و امّا در غیبت عیسی علیه السلام، به درستی که یهودیان و مسیحیان هم داستان شدند بر این که او کشته شده، ولی خداوند عزوجل آنان را تکذیب نمود و فرمود او را نکشتند و به دار نیاویختند ولی مطلب بر آنان مشتبه شد غیبت قائم نیز همین گونه است که سر انجام، این امّت آن را انکار می ورزند در اثر طولانی شدن آن، بعضی از هدایت نیافتگان قائل می شوند که آن حضرت علیه السلام اصلاً متولّد نشده و برخی دیگر خواهند گفت که او متولّد شد و از دنیا رفت و گروهی کافر می شوند به خاطر این که می گویند یازدهمین نفر از ما بدون فرزند بود و کسانی دیگر سرکش خواهند شد به خاطر این اعتقاد که امامت را به سیزده نفر و بیشتر سرایت دهند و بعضی هم خداوند عزّوجل را عصیان و نافرمانی می کنند به این که می گویند روح امام قائم علیه السلام در پیکر شخصی دیگر وارد شده و سخن می گوید.

11- درود بر ائمّه: بعد از امام زمان علیه السلام

پیروان احمد بصری می گویند دعای کفعمی شاهد واضحی است که بعد از امام زمان علیه السلام ائمّه علیهم السلام خواهند بود و آن دعا این است:

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي وُلاَةِ عَهْدِهِ وَ اَلْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ. ⁽²⁾ بسیاری از علمای معاصر شیعه مانند شیخ عزیز الله عطاردی در مسند الرضا علیه السلام ابراهیم کاشانی در الصحيفة الهادیه علیه السلام، جواد قیومی در صحیفة الرضا علیه السلام و باقر شریف قرشی در حیاة الامام المهدی علیه السلام

این دعا را آورده اند مرحوم کفعمی در "جنة الأمان الواقية وجنة الإيمان الباقية" مشهور به مصباح این دعا را مرسل نقل کرده است:

رَوَی یُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُ کَانَ یَأْمُرُ بِالدُّعَاءِ لِصَاحِبِ الْأَمْرِ علیه السلام بِهَذَا الدُّعَاءِ:

اَللّهُمَّ ادْفَعْ عَنْ وَلِیِّکَ وَخَلیفَتِکَ وَحُجَّتِکَ عَلی خَلْقِکَ... وَ اجْعَلْنَا مِمَّنْ تَنْتَصِرُ بِهِ لِدِینِکَ وَ تُعِزُّ بِهِ نَصْرَ وَلِیِّکَ،وَ لَا تَسْتَبْدِلْ بِنَا غَیْرَنَا فَإِنَّ اسْتِبْدَالَکَ بِنَا غَیْرَنَا عَلَیْکَ یَسِیرٌ وَ هُوَ عَلَیْنَا عسیر. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی وُلاهِ عَهدِهِ وَ الأئمَّهَ مِن بعده وَ بَلِّغْهُمْ آمَالَهُمْ وَ زِدْ فِی آجَالِهِمْ وَ أَعِزَّ نَصْرَهُمْ وَ تَمِّمْ لَهُمْ مَا أَسْنَدْتَ إِلَیْهِمْ مِنْ أَمْرِکَ لَهُمْ وَ ثَبِّتْ دَعَائِمَهُمْ وَ اجْعَلْنَا لَهُمْ أَعْوَاناً وَ عَلَی دِینِکَ أَنْصَاراً فَإِنَّهُمْ مَعَادِنُ کَلِمَاتِکَ وَ أَرْکَانُ تَوْحِیدِکَ وَ دَعَائِمُ دِینِکَ وَ وُلَاهُ أَمْرِکَ وَ خَالِصَتُکَ مِنْ عِبَادِکَ وَ صَفْوَتُکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ أَوْلِیَاؤُکَ وَ سَلَائِلُ أَوْلِیَائِکَ وَ صَفْوَهُ أَوْلَادِ رسلک،وَ السَّلَامُ عَلَیْهِمْ وَ رَحْمَهُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ. ⁽¹⁾ امّا سيد بن طاووس رحمه الله علیه که زمانی پیشتر از ایشان بوده همین دعا را با دو سند نقل کرده است:

همان طور که می بینید در سند دوم، جمله ی «و الأئمة من بعده» وجود ندارد و روشن است که برای اثبات یک مطلب یک طرف احتمال را نمی توان دلیل قرار داد، بلکه باید گفت: «اذا جاء الإحتمال بطل الإستدلال» سيد بن طاووس رحمه الله علیه به عنوان کارشناس خبره دعا، به دلیل همین فقره، سند و دعای دوم را برتر می داند زیرا می نویسد:

این روایت شامل چیزی است که روایت اول شامل آن نبود پس اگر می خواهی از اهل سعادت باشی این دعا را بخوان و طرف خداوند را نگه دار و در برابر او مؤدب باش همان گونه که قبلا اشاره کردیم. ⁽¹⁾

با این وجود، بر فرض پذیرش سند و احتمال اول، می توان گفت: نخست آن که این دعا ویژه ی امام دوازدهم علیه السلام صادر نشده است تا اشکال شود که منظور از امامان بعد از وی چه کسانی هستند بلکه این دعا مانند زیارت جامعه برای همه امامان علیهم السلام است و در امامان پیشین چنین گونه دعا کردنی هیچ اشکالی نداشته است. بنابراین، اگر «و الأئمة من بعده» آمده به اعتبار امامان سابق است، ⁽²⁾چنان که صاحب "مختصر بصائر الدرجات " (حسن بن سليمان حلّی هم عصر مرحوم کفعمی) به این مطلب تصریح کرده است:

بدان با این دعا هر امام در زمان خودش خوانده می شده و مولای ما صاحب الامر و الزمان علیه السلام فرزند امام حسن عسکری علیه السلام یکی از آن هاست. ⁽³⁾

روشن است که خواندن این دعا به نیت امام دوازدهم علیه السلام از باب تغلیب و تابع اکثر بودن است و بنابراین، محذوری ندارد. دوم آن که اگر بر تغلیب حمل نگردد امامان پس از ایشان را در امام دوازدهم علیه السلام با رجعت می توان تصوّر کرد نکته مهمی که به سادگی و بدون یاد کرد هیچ دلیلی از کنار آن می گذرند ادعای جدید بودن امامان پس از امام دوازدهم است. به همین دلیل، نتیجه می گیرند تعداد امامان منحصر در دوازده تن نیست، در حالی که رجعت از مشهورترین عقاید شیعه است. ⁽⁴⁾با اعتقاد به بازگشت امامان علیهم السلام به دنیا دیگر نمی توان «و الأئمة من بعده» را بر امامان جدید حمل نمود و برای آن ادّعا باید دلیل آورد.

حسن بن سلیمان حلّی در میان روایاتی که به رجعت دلالت می کند، به این دعا اشاره کرده است:

شیخ ابو جعفر محمد بن حسن طوسی در مصباح المتهجد از یونس بن عبدالرحمن نقل کرده که امام رضا علیه السلام به دعا برای صاحب امر علیه السلام امر می کرد اللهم ادفع.. بدان با این دعا هر امام در زمان خودش خوانده می شده و مولای ما صاحب الامر و الزمان علیه السلام فرزند امام حسن عسکری علیه السلام یکی از آنان است پس در این صورت (اعتقاد به رجعت) دعای اللهم وصلّ على ولاة عهده و الأئمة من بعده بر امام زمان علیه السلام صدق می کند و گرنه این دعا بر همه امامان علیهم السلام عمومیت نخواهد داشت این دعا نیز افزوده می شود به آن چه در ابتدا از امامان از احادیث صحیح و صریح در این معنا (رجعت امامان) نقل کردیم و اصل و شاهدی برای این معنا (رجعت) می شود. ⁽¹⁾

سوم آن که کلمه ی «بعد» در این عبارت به معنای ترتیبی می تواند باشد و نه زمانی یعنی سلام بر امام زمان حاضر علیه السلام و بعد از او سلام بر امامان دیگر (چه قبلی ها و چه بعدی ها). «عهد» در این معنا به معنای عهد امامت ⁽²⁾و منظور از «ولاة عهده» نیز امامان می تواند باشد، یعنی کسانی که سرپرستان عهد امامتند. ⁽³⁾بنابراین «بعد» زمانی نیست تا گفته شود بعد از امام دوازدهم باز هم امام دیگری خواهد آمد.

چهارم آن که سخن سید بن طاووس رحمه الله علیه را بگوییم. ایشان می آورد:

شاید منظور از این صلوات، درود فرستادن بر امام جماعت هایی است که امام عصر آن ها را در دوران حکومت خود برای نماز خواندن در شهرها منصوب می کند و والیانی برای حکومت در آن دوران هستند صلوات بر آن ها بعد از صلوات بر امام عصر علیه السلام است. زيرا فرمود «ولاة عهده» و ولی عهدها در زمان حیات شخص می شوند. پس منظور چنین است: خدایا بعد از درود بر او بر ولی عهدهایش و امامانش درود فرست. ⁽⁴⁾

افزون بر این اگر کسی این چهار معنا را نپذیرد و این جمله را به معنای آمدن امامان جدید پندارد، باید به صدها روایت بنگرد که بر حصر عدد امامان در دوازده دلالت دارد حال اگر یک یا چند دلیل برخلاف آن باشد، در مقام تعارض ساقط خواهد شد و از حجیّت خواهد افتاد و در برابر دلیل های قطعی نمی تواند تاب بیاورد از این رو، این عبارت از دعا دلیلی پسندیده به شمار نمی آید.

ادّعای یمانی بودن احمد بن اسماعیل

تا کنون با طرح و بررسی روایات مورد استناد احمد و پیروانش بیشتر مدّعیات این فرقه مشخّص گردید ولی به این ختم نمی شود احمد که تولّد و خروجش از بصره است مدعی است او همان یمانی موعود است و برای اثبات این مطلب می گوید من سیدم و از نسل پیامبرم و پیامبر صلی الله علیه و آله از مکه است و مکه از یمن و بدین شکل خود را یمنی می خواند و حتی می گوید مکه را مکه الیمانیه می خواندند و نیز مدعی است که برای آماده کردن مردم برای ظهور آمده است و تمامی این ادعاها را بر اساس حدس و گمان و تحریف و تقطیع روایات انجام می دهند. مثلاً حدیث امام صادق علیه السلام که فرمودند:

زمانی می آید که امام شیعیان از چشمان ایشان غایب خواهد شد؛ از امام علیه السلام سؤال شد: در آن وقت باید چه کار کرد؟ ایشان علیه السلام فرمودند: به امر اول تمسّک کنید تا امر دوم برای شما شود. ⁽¹⁾

به امر دوم را برای شما روشن سازد تحریف کرده اند " تمسكوا بالامر الاول الذي أنتم عليه حتى يبين لكم" تا نتیجه بگیرند که احمد بصری آمده است برای این ظهور را مهیّا کند و فقط خدا می داند که این روایت چه ربطی به او دارد و چگونه مرتبط با اوست. احمد بصری که خود رایمانی می داند از بصره خارج شده است ولی روایات، خروج یمانی را از یمن می دانند در كتاب "منتخب الانوار المضيئة " صفحه 177 چنین نقل شده است:

مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ اَلثَّقَفِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدٍ اَلْبَاقِرِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنِ اَلْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ فَقَالَ لِی مُبْتَدِئاً یَا مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ إِنَّ فِی اَلْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ شَبَهاً مِنَ اَلْخَمْسَهِ اَلرُّسُلِ یُونُسِ بْنِ مَتَّی وَ یُوسُفِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَمَّا شَبَهُهُ مِنْ یُونُسَ فَرُجُوعُهُ مِنْ غَیْبَتِهِ وَ هُوَ شَابٌّ بَعْدَ کِبَرِ اَلسِّنِّ وَ أَمَّا شَبَهُهُ مِنْ یُوسُفَ فَالْغَیْبَهُ مِنْ خَاصَّتِهِ وَ عَامَّتِهِ وَ اِخْتِفَاؤُهُ مِنْ إِخْوَتِهِ وَ إِشْکَالُ أَمْرِهِ عَلَی أَبِیهِ یَعْقُوبَ مَعَ قُرْبِ اَلْمَسَافَهِ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَبِیهِ وَ أَهْلِهِ وَ شِیعَتِهِ وَ أَمَّا شَبَهُهُ مِنْ مُوسَی فَدَوَامُ خَوْفِهِ وَ طُولُ غَیْبَتِهِ وَ خَفَاءُ وِلاَدَتِهِ وَ تَعَبُ شِیعَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ وَ مَا لَقُوا مِنَ اَلْأَذَی وَ اَلْهَوَانِ إِلَی أَنْ أَذِنَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی ظُهُورِهِ وَ نَصْرِهِ وَ أَیَّدَهُ عَلَی عَدُوِّهِ وَ أَمَّا شَبَهُهُ مِنْ عِیسَی فَاخْتِلاَفُ مَنِ اِخْتَلَفَ فِیهِ حَتَّی قَالَتْ طَائِفَهٌ مِنْهُمْ مَا وُلِدَ وَ طَائِفَهٌ قَالَتْ مَاتَ وَ قَالَتْ طَائِفَهٌ قُتِلَ وَ صُلِبَ وَ أَمَّا شَبَهُهُ مِنْ جَدِّهِ اَلْمُصْطَفَی صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ

فَخُرُوجُهُ بِالسَّیْفِ وَ قَتْلُهُ أَعْدَاءَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَعْدَاءَ رَسُولِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ اَلْجَبَّارِینَ وَ اَلطَّوَاغِیتَ وَ أَنَّهُ یُنْصَرُ بِالسَّیْفِ وَ بِالرُّعْبِ وَ أَنَّهُ لاَ تُرَدَّ لَهُ رَایَهٌ وَ إِنَّ مِنْ عَلاَمَاتِ خُرُوجِهِ خُرُوجُ اَلسُّفْیَانِیِّ مِنَ اَلشَّامِ وَ خُرُوجُ اَلْیَمَانِیِّ مِنَ اَلْیَمَنِ وَ صَیْحَهٌ مِنَ اَلسَّمَاءِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ مُنَادٍ یُنَادِی مِنَ اَلسَّمَاءِ بِاسْمِهِ وَ اِسْمِ أَبِیهِ. بنقل از محمد بن مسلم ثقفی طحان گفت بخدمت حضرت امام باقر علیه السلام رسیدم و می خواستم درباره ی حضرت قائم علیه السلام سئوال کنم حضرت علیه السلام خود بدواً فرمود: ای محمد بن مسلم همانا در قائم آل محمد صلی الله علیه و آله شباهت از پنج رسول یونس بن متى ويوسف بن يعقوب علیه السلام و عیسی علیه السلام و محمد صلی الله علیه و آله باشد و اما شباهتش به یونس علیه السلام برگشتن او از غیبت در حال جوان بودن پس از بالا رفتن سن و امّا شباهتش به یوسف بن يعقوب علیه السلام غیبت کردن از نزدیکان خاص و عامش و پنهان شدن از برادران و مشکل شدن کار او بر پدرش یعقوب علیه السلام با این که مسافت و فاصله در میان او و کسان و نزدیکانش اندک بود و شباهتش به موسی علیه السلام از جهت ترس دائم و غیبت طولانی و پنهان بودن ولادتش و در رنج بودن پیروانش پس از او و اذیت و اهانتی که از دشمن دیدند خدای تعالی اذن ظهور و یاری و پیروزی بر دشمن به او فرمود و شباهتش به عیسی علیه السلام از جهت اختلاف مردم در او که پاره ای گفتند هنوز متولد نشده و جمعی گفتند مرده است و برخی معتقد شدند کشته و بدار کشیده شد و اما شباهتش به محمد صلی الله علیه و آله جد برگزیده اش خروج او با شمشیر و کشتن دشمنان خدا و دشمنان پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و قتل ستمگران و طاغوت ها است و این که او بوسیله شمشیر و ایجاد ترس در دل دشمنان پیروز و منصور است و پرچم ظفرمندی او بر نمی گردد. از نشانه های خروج مهدی علیه السلام بیرون آمدن سفیانی و بیرون آمدن یمانی و فریاد آسمانی در ماه مبارک رمضان است و فریاد منادی آسمانی است که نام مبارک مهدی علیه السلام و پدر بزرگوارش علیه السلام را یاد می کند

إذا ظَهَرَ الأَبقَعُ مَعَ قَومٍ ذَوی أجسامٍ، فَتَکونُ بَینَهُم مَلحَمَهٌ عَظیمَهٌ، ثُمَّ یَظهَرُ الأَخوَصُ السُّفیانِیُّ المَلعونُ، فَیُقاتِلُهُما جَمیعاً، فَیَظهَرُ عَلَیهِما جَمیعاً،ثُمَّ یَسیرُ إلَیهِم مَنصورٌ الیَمانِیُّ مِن صَنعاءَ بِجُنودِهِ ولَهُ فَورَهٌ شَدیدَهٌ، یَستَقتِلُ النّاسَ قَتلَ الجاهِلِیَّهِ ⁽¹⁾ اگر ابقع (نام یک شخص) ظهور کند به همراه قومی که دارای هیکل های قوی هستند پس میان آن ها جنگ بزرگی اتفاق خواهد افتاد؛ پس از آن سفیانی ظهور می کند و با آن ها می جنگد و بر آن ها پیروز می شود و بعد از آن بر آن ها منصور یمانی وارد می شود از شهر صنعاء به همراه جنود خود.

پیروان احمد بصری برای فرار از این حدیث دست به تحریف زده اند و دو کلمه «يستقل و قبل» را به «يستقبل و قتل» تعویض کردند تا ترجمه حدیث طوری شود که همه فکر بکنند این یمانی که از صنعاء خروج می کند شخصی بی رحم و با یمانی که امام باقر علیه السلام آن را به صاحب هدایت ترین پرچم توصیف می کند فرق دارد و آن ها دو نفر هستند در واقع با این دستکاری آن ها دو شخصیت برای یمانی درست کردند یکی مؤمن و یکی کافر !!! اما با رجوع به اصل احادیث در خواهیم یافت که چنین چیزی وجود ندارد و آن دو لفظ همان یستقل و قبل هستند نه يستقبل و قتل از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند:

خروج این سه تن خراسانی، سفیانی و یمنی در یک سال و یک ماه و یک روز اتفاق می افتد.. ⁽²⁾

حضرت امام رضا علیه السلام در سخنی می فرمایند:

خروج سفیانی، یمانی و خراسانی در یک سال یک ماه و یک روز و ترتیب آن ها همچون رشته مهره ها پشت سر هم خواهد بود سختی از هر سو پدید آید.

بنابر این بر فرض محال اگر احمد بصری یمانی موعود باشد سفیانی، همان کسی که می بایست با وی در یک سال و یک ماه و یک ساعت خروج می کرد کیست و کجاست؟ آیا طبق روایات از وظایف یمانی موعود مبارزه با سفیانی نیست؟ بر فرض که سفیانی یکی از همین شریران در روزگار امروزه باشد که به قتل و خشونت و نسل کشی های مکرّر دست می زنند چرا احمد وظیفه ذاتی خود را فراموش کرده و بعد از گذشت دست کم یازده سال از خروج خود، اقدامی و قیامی علیه آن ها شکل نداده است. در حدیث غیبت نعمانی است که ظهور یمانی چهارده ماه به ظهور است. ⁽³⁾و پیروان احمد بصری چگونه این روایت را به او تطبیق می دهند در حالی که از دعوت او دوازده سال گذشته است و ظهور هم واقع نشده است.

امّا استناد به حدیث:

همانا ایمان در مکّه ظهور کرد و مکّه در تهامه و تهامه در سرزمین یمن است و به همین سبب کعبه را "کعبه يمانیه" می گویند. ⁽¹⁾

بی مورد است زیرا روایت را علّامه مجلسی رحمه الله علیه از ابن اثیر صاحب کتاب " النهاية في غريب الأثر" که سنی است نقل کرده است. ⁽²⁾ابن اثیر این گفتار را در کتابش البته به زبان عربی هست گفته است: ⁽³⁾و اما این که می گویند مکّه جزء یمن بوده و به همین جهت به کعبه گفته می شد الكعبة اليمانيه نيز صحیح نیست زیرا کعبه ی یمانی در روایات خود اهل تسنن در یمن بوده و پیامبر صلی الله علیه و آله برای نابودی آن سپاه فرستاد ابن اثیر در همین چاپ در جلد 2، ص 141 گفته:

قيل ذُو الخَلَصة: الكعبة اليمانيَِّة التي كانت باليَمين فأنفذَ إليها رسول الله (صلی الله علیه و آله) جَرِيرَ بن عبد الله فخرّبها.

کعبه یمانیه در یمن بود و پیامبر صلی الله علیه و آله یکی را با نام جریر بن عبدالله رهسپار کرد تا آن را واژگون کند.

رد ادّعای امامت احمد

بر اساس روایات و برهان امام بدون علامه و نشانه نیست. یکی از آن نشانه ها آشنایی امام با تمامی زبان هاست:

... وَيُكَلِّمُ النَّاسَ بِكُلِّ لِسَانٍ، ثُمَّ قَالَ لِي: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ أُعْطِيكَ عَلَامَةً قَبْلَ أَنْ تَقُومَ، فَلَمْ أَلْبَثْ أَنْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ، فَكَلَّمَهُ الْخُرَاسَانِيُّ بِالْعَرَبِيَّةِ فَأَجَابَهُ أَبُو الْحَسَنِ علیه السّلام بِالْفَارِسِيَّةِ فَقَالَ لَهُ الْخُرَاسَانِيُّ : وَاللَّهِ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا مَنَعَنِي أَنْ أُكَلِّمَكَ بِالْخُرَاسَانِيَّةِ غَيْرُ أَنِّي ظَنَنْتُ أَنَّكَ لَا تُحْسِنُهَا، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ إِذَا كُنْتُ لَا أُحْسِنُ أُجِيبُكَ فَمَا فَضْلِي عَلَيْكَ قَالَ لی يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ اَلْإِمَامَ لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ كَلاَمُ أَحَدٍ مِنَ اَلنَّاسِ وَ لاَ اَلطَّيْرِ وَ لاَ وَ لَا بَهِیمَهٍ ، وَ لَا شَیْ ءٍ فِیهِ الرُّوحُ ، فَمَنْ لَمْ یَکُنْ هذِهِ الْخِصَالُ فِیهِ، فَلَیْسَ هُوَ بِإِمَامٍ. ⁽⁴⁾ و با مردم بهر زبانی سخن گوید، سپس فرمود: ای ابا محمد تا بر نخواسته ای یک نشانه آن را بتو نشان خواهم داد ابو بصیر گوید: طولی نکشید مردی از اهل خراسان وارد شد و بزبان عربی با آن جناب سخن گفت، موسی بن جعفر علیهما السلام بفارسی پاسخش گفت، مرد خراسانی عرض کرد: بخدا منع نکرد مرا به این که با شما بخراسانی سخن گویم

غیر از این که گمان کردم شما آن را نیکو نمی دانی!؟ حضرت فرمود: سبحان الله اگر من بخوبی نتوانم پاسخ تو را بدهم پس برتری من بر تو در چیست؟ سپس فرمود: ای ابا محمّد همانا امام مخفی نمی شود بر او کلام احدی از مردم و نه پرنده ای و نه بهیمه ای و نه چیزی که در آن روح است پس هر کس نباشد در او این خصال پس او امام نیست.

حال چگونه احمد ادّعا می کند امام است در حالی که بر اساس سخنرانی های پخش شده از او زبان مادری خود را به خوبی تلفظ نمی کند چه برسد به دیگر زبان های جهان. وقتی به سخنان آشفته ی احمد گوش بدهید خواهید دید که وی حتی ساده ترین اصول قواعدی که هر عرب زبان - و لو کم سواد باشد آن ها را ندانسته رعایت می کند- نیز رعایت نمی کند. وی حتی اولیات قواعد نحوی را نمی داند حال این مرد چگونه می تواند ادعای امامت و عصمت نماید در حالی که زبان که ابزار ارتباطی بین آدمیان است را نیز نمی شناسد و عجیب تر این که او حتی توانایی قرائت صحیح آیات قرآن را ندارد و این در حالی است که در اخبار آمده است که اهل البیت علیهم السلام فرموده اند:

أَعْرِبُوا کَلاَمَنَا، فَإِنَّا قَوْمٌ فُصَحَاءُ ما قوم فصیحی هستیم. وقتی احادیث ما را می خوانید آن ها را اعراب گذاری کنید. ⁽¹⁾

در نهایت، بخاطر تبرّک و نیز ذکر فضایل اهل بیت علیهم السلام و روشن شدن کذب مدعیان دروغین به چند نمونه از تکلّم امامان به زبان های مختلف اشاره می کنیم تا اگر احمد و امثال احمد ادعای اعجاز یا کرامت کردن به آن ها بگویید پس چرا به همه زبان های دنیایی آشنا نیستید زیرا امام باید جامع باشد:

زبان نبطی

الف- امير المؤمنین علیه السلام هنگامی که در دیدار با اهل نهروان، در محل «قطفتا» رحل افکندند، مردم «بادرویا» پیرامون آن حضرت علیه السلام سخن گفتند و عرضه داشتند: همسایگانی داریم با زمینهای بیشتر و مالیات کم تر. آن حضرت علیه السلام به زبان نبطی در پاسخ گفتند: «رعرور ضا من عودیا.» این جمله به دو گونه زیر تفسیر شده است:

ب- امام امیرمومنان علی علیه السلام با حسن بصری برخورد کردند. حسن از نهر کوچکی وضو می گرفت. حضرت علیه السلام فرمودند: ای «لفتی» شاداب و سرشار وضو بگیر. حسن بصری گفت: تو دیروز، مردانی را کشتی که شاداب وضو می گرفتند. حضرت علیه السلام فرمودند: آیا تو بر آنان اندوهناکی؟ حسن بصری گفت: آری حضرت فرمودند: خداوند اندوهت را دوام بخشد. ایوب سجستانی گفت: من هیچ گاه حسن بصری را ندیدم مگر این که اندوهناک بود، به گونه ای که گویا از خاکسپاری عزیز دلبندی برگشته است... با او درباره اندوهش سخن گفتم، گفت: این نتیجه نفرین آن مرد نیکوکار است. «لفتی» به زبان نبطی، شیطان است. مادر حسن بصری این نام را بر او نهاده بود و در خردسالی او را با این نام صدا می زد و کسی آن را نمی دانست تا این که حضرت علی علیه السلام او را به این نام خواندند. ⁽¹⁾

ج- عمّار ساباطی گفت: امام صادق علیه السلام [به زبان نبطی] به من فرمودند: «ابومسلم فطلّله و کسا و كسيحه بساطورا». عمّار ساباطی گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من هیچ نبطی را ندیدم که به زبان نبطی فصیح تر از شما سخن بگوید. حضرت علیه السلام فرمودند: ای عمّار، بلکه در همه زبان ها. ⁽²⁾

زبان هندی

ابوهاشم جعفری می گوید: به محضر امام هادی علیه السلام شرفیاب شدم، با من به زبان هندی سخن گفت من نتوانستم نیکو پاسخ بگویم. پیش آن حضرت علیه السلام کیسه ای چرمی پر از سنگریزه بود، آن حضرت علیه السلام یکی از سنگ ریزه ها را برگرفت در دهان خویش نهاد، خوب مکید و سپس نزد من نهاد، من در دهان گذاردم. به خدا سوگند هنوز از محضر آن حضرت علیه السلام برنخاسته بودم که توان یافتم به هفتاد و سه زبان سخن بگویم که نخستین آن ها زبان هندی بود. ⁽³⁾

زبان سندی

جاثلیق به امام رضا علیه السلام گفت: ای پسر محمّد! در این جا مرد سندی نصرانی هست که به زبان سندی احتجاج و سخن پردازی می کند. امام رضا علیه السلام فرمودند: او را پیش من بیاورید. او را به حضور آن حضرت علیه السلام آوردند. امام رضا علیه السلام با او به زبان سندی سخن گفتند. سپس با او به مباحثه پرداختند و او را به زبان سندی از موضعی به موضع دیگر در نصرانیت منتقل می کردند. در نتیجه ما شنیدیم که مرد سندی می گوید: «ثبطی ثبطله» امام رضا علیه السلام فرمودند: به زبان

سندی خداوند را یگانه دانست. پس از آن درباره عیسی علیه السلام و مریم علیها السلام با او سخن گفتند و پیوسته پله به پله او را از حالی به حال دیگر می بردند تا این که به زبان سندی گفت: اشهد ان لا اله الا الله و ان محمداً رسول الله آن گاه کمربندش را بالا برد زنّاری که به زیر میانه کمربند داشت آشکار گشت، گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله این زنّار را شما با دست خود قطع کنید. امام رضا علیه السلام کاردی خواستند و آن را قطع کردند آن گاه به محمّد بن فضل هاشمی فرمودند: این سندی را به حمام ببر و پاکش ساز و بر او جامه بپوشان و او و خانواده اش را به مدینه ببر. ⁽¹⁾

زبان اهل نوبه

امام رضا علیه السلام نقل کرده اند که پدرم به حسین بن أبی علا فرمودند: برای من کنیز نوبی بخر. حسین بن ابی علا گفت: به خدا سوگند نوبی ارجمندی را می شناسم که نیکوتر از او در میان نوبیان ندیده ام و اگر یک خصلت وجود نداشت او کسی بود که به نزد شما می آمد. فرمود: آن خصلت چیست؟ حسین بن ابی علا گفت: او سخن شما را نمی فهمد و شما زبان او را نمی دانید. حضرت علیه السلام لبخند زدند و فرمودند: برو او را بخر. حسین بن أبی علا گفت: وقتی آن کنیز را پیش حضرت علیه السلام، آوردم حضرت علیه السلام به زبان اهل نوبه پرسید: نام تو چیست؟ گفت: مونسه. فرمود: به جانم سوگند تو مونسه ای و غیر از این نامی نداری. اسم تو پیش از این حبیبه بود. گفت: راست می گویی سپس به حسین بن أبی علا فرمود: بی تردید این کنیز برای من پسری می آورد که در فرزندان من بخشنده تر، شجاع تر و نیایش کننده تر از او نیست. حسين بن أبی علا پرسید: نام آن پسر را چه می نهی تا او را بشناسم؟ حضرت علیه السلام فرمود: ابراهیم. ⁽²⁾

زبان زُطّی

پس از فراغت امام علی علیه السلام از پیکار با اهل بصره (جنگ جمل)، هفتاد مرد از «زُط» پیش او آمدند، بر او سلام کردند و با زبان خویش با او سخن گفتند حضرت علی علیه السلام به همان زبان، سلام آنان را پاسخ دادند. سپس فرمودند: من آن گونه که شما گفته اید نیستم، من بنده آفریده خدایم. آنان نپذیرفتند و گفتند: تو همانی (یعنی تو خدایی). حضرت علی علیه السلام فرمودند: اگر دست برندارید و از آن چه گفته اید به سوی خداوند باز نگردید، حتماً شما را می کشم. آنان نپذیرفتند که برگردند و توبه کنند. آن حضرت فرمان دادند تا چاه هایی برای آنان بکنند. چاه ها کنده شد، سپس بین چاه ها شکاف ایجاد کردند و آنان را در آن چاه ها افکندند و سر آن ها را پوشانیدند و در یکی از چاه ها که کسی نبود آتش افروختند و آن ها بر اثر دود جان سپردند. ⁽³⁾

زبان یونانی

در برخی از روایات، تسلّط امامان بر زبان یونانی جلوه کرده است؛ از جمله این روایت که از امام صادق علیه السلام نقل شده است: بدان ای مفضّل، نام این جهان به زبان یونانی که اکنون پیش آنان شهرت دارد، «قوسموس» به معنای زیور است. فیلسوفان و مدّعیان حکمت، این گونه برای آن نام نهاده اند. ⁽¹⁾

زبان عبرانی

هارونی نوشته ای به زبان عبرانی از آستین درآورد و به حضرت علی علیه السلام داد. حضرت علیه السلام به آن نظر انداختند و گریستند. هارونی به آن حضرت علیه السلام گفت: چه چیز شما را به گریه آورد؟ حضرت علیه السلام فرمودند: ای هارونی در این نوشته نام من نگاشته شده است. گفت: این نوشته به زبان عبرانی است و شما عربید. حضرت علیه السلام فرمودند: شگفتا از تو ای هارونی این نام من اسم، من در تورات «هابیل» و در انجیل «حبدار» است. آن گاه هارونی به آن حضرت علیه السلام گفت: راست گفتی، سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست، این نوشته پدرم هارون و ایراد شده به زبان موسی بن عمران علیه السلام است. نیاکان من این را به ارث برده اند تا اکنون که به من رسیده است. ⁽²⁾

زبان رومی

الف- اميرالمؤمنين علیه السلام به پرسش شخصی به زبان رومی پاسخ دادند. ⁽³⁾

ب- امام سجاد علیه السلام خط رومی دیوار زندان را خواندند. ⁽⁴⁾

ج- امام موسی بن جعفر علیه السلام با رومیان به زبان رومی سخن می گفتند. ⁽⁵⁾

د- امام رضا علیه السلام با کنیز رومی به زبان رومی به گفتگو پرداختند. ⁽⁶⁾

ه- امام هادی علیه السلام به زبان رومی نامه نامه می نگاشتند. ⁽⁷⁾

زبان حبشی

از ابن ابی حمزه، روایت شده است که گفت من در محضر امام هفتم علیه السلام بودم، سی برده که از حبشه برای آن حضرت علیه السلام خریده بودند وارد شدند یکی از آنان سخن گفت، خوش سخن بود. امام هفتم علیه السلام به زبان حبشی به او پاسخ دادند. آن غلام شگفت زده شد و همه غلامان تعجّب کردند. آنان می پنداشتند که آن حضرت سخنشان را نمی فهمند.

امام هفتم علیه السلام به او فرمودند: من مالی را به تو می پردازم، تو به هر یک از غلامان سی درهم بپرداز. غلامان بیرون رفتند و برخی از آنان به برخی دیگر گفتند: آن حضرت علیه السلام به زبان ما فصیح تر از ماست و این نعمتی از سوی خداوند بر ماست. علی بن حمزه گفت: آن گاه غلامان، بیرون رفتند. من گفتم: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، دیدم که شما با حبشیان به زبان حبشی سخن می گویید. فرمود: آری. گفتم: شما تنها به آن غلام فرمان دادید. فرمود: آری، فرمان دادم که یارانش را سفارش به نیکی کند و به هر کدام از آنان ماهانه سی درهم بپردازد، از سخن گفتنش معلوم شد که داناترین آن هاست. او از پسران شاهان است. از این رو او را بر آنان گماشتم و درباره نیازمندی هایشان سفارش کردم. علاوه بر این ها، وی غلام راست پیشه ای است. سپس فرمود: شاید تو از سخن گفتن من با آنان به زبان حبشی شگفت زده شدی؟ گفتم: آری به خدا سوگند. فرمود تعجّب مکن، آن چه از کار من بر تو پوشیده مانده، شگفت تر و تعجّب آمیزتر است. آن چه شنیدی نیست مگر مانند پرنده ای که با منقارش از دریا قطره ای برگیرد. آیا می پنداری با یک قطره، از آب دریا می کاهد؟ امام به گونه دریاست، آن چه دارد پایان نمی پذیرد و شگفتی های او از دریا بیش تر است. ⁽¹⁾

زبان ترکی

ابن فرقد می گوید: من نزد امام صادق علیه السلام بودم، غلامی غیر عرب پیامی آورد که آن را ناهنجار ادا می کرد و نمی توانست درست تعبیر کند، به گونه ای که پنداشتم او واژه ها را آشکار نمی سازد. حضرت علیه السلام به او فرمود: چون عربی را نیک نمی دانی به هر زبانی که می خواهی سخن بگو. من زبان ترکی را می دانم، او به ترکی سخن گفت و امام علیه السلام هم پاسخش را دادند. وی شگفت زده رفت. ⁽²⁾

زبان صقلبی (صقلابی)

علی بن مهزیار می گوید: غلامم را که صقلابی بود به محضر امام هادی علیه السلام فرستادم. او شگفت زده بازگشت. گفتم: پسرکم تو را چه شده است؟ پاسخ داد: چرا شگفت زده نباشم، آن حضرت علیه السلام پیوسته با من صقلابی سخن گفت، گویا که او یکی از ما بود. من پنداشتم که آن حضرت علیه السلام با این زبان سخن می گوید تا برخی از بردگان نشنوند. ⁽³⁾

پی نوشت ها

1- علّامه مجلسی، بحار، ج 51، ص 367 تا 371، محدث قمی، سفینة البحار، ج 1، ص296و 297.

2- علّامه مجلسی، بحار، ج 51، ص 367 تا 371، محدث قمی، سفینة البحار، ج 1، ص296 و297

3- اقتباس از بحار، ج 51، ص 371 تا 379.

4- الغيبة، شیخ طوسی، ص 447

5- ر.ک. العدد القويّة، ص 78

6- ج 2، ص 116.

7- ج 2، ص 292

8- ص 298، ح3.

9- بحار الأنوار، جزء53، صفحه 75.

10- بحار الأنوار، جزء53، صفحه 7.

11- بحار الانوار، جلد 51، صفحه 220 و 221

12- احمد الكاتب الإمام المهدى حقيقة تاريخية أم فرضية فلسفية؟ ص 130.

13- کفعمی، المصباح، ص 505

14- سید ابن طاووس، جمال الأسبوع، ص307.

15- سید ابن طاووس، جمال الأسبوع، ص310.

16- فهذه الرواية قد اشتملت على ما لم تشتمل عليه الرواية الأولى من الرواية فادع بها إن شئت أن تكون من أهل السعود و احفظ فيها جانب الملک المعبود و تأدب بين يديه كما كنا قدمناه و أشرنا إليه [همان، ص 314]

17- ملاحظة: الظاهر أن هذا الدعاء و بعض الأدعية الأخرى المروى أنها لصاحب الامر يقصد بها الامام المفترض الطاعة في كل عصر، فهي أيضاً تشمل امام عصرنا صاحب الامر المهدى أرواحنا فداه. [على کورانی عاملی، معجم أحاديث الإمام المهدى 7، ج 4، ص 174]

18- اعلم أن هذا الدعاء يدعى به لكلّ امام في زمانه و مولانا صاحب الامر والزمان علیه السلام ابن الحسن علیه السلام أحدهم. [مختصر بصائر الدرجات، ص 190]

19- قال الصادق علیه السلام: ليس منا من لم يؤمن برجعتنا. [شيخ صدوق، الهداية، ص 266]؛ قال الصادق علیه السلام: أحسنت يا مفضل فمن أين قلت برجعتنا؟ و مقصرة شيعتنا تقول: معنى الرجعة أن يرد الله إلينا ملك الدنيا و أن يجعله للمهدى علیه السلام. و يحهم متى سلبنا الملك حتى يرد علينا.» [بحار الأنوار، ج53، ص25]

20- روى الشيخ أبوجعفر محمد بن الحسن الطوسي في مصباح المتهجد عن يونس بن عبد الرحمن الرضا علیه السلام كان يأمر بالدعاء لصاحب الامر اللهم ادفع عن ولیک و خلیفتک و حجتک ثم ساق الدعاء فقال اللهم وصلّ على ولاة عهده و الأئمة من بعده و بلغهم آمالهم... اعلم أن هذا الدعاء يدعى به لكل امام في زمانه و مولانا صاحب الامر و الزمان علیه السلام ابن الحسن علیه السلام أحدهم فحينئذ (با اعتقاد به رجعت ائمّه علیهم السلام) يصدق عليه هذا الدعاء اللهم وصل على ولاة عهده و الأئمة من بعده إلى آخره و الا لم يكن هذا الدعاء عاماً لهم أجمع و يكون هذا النص مضافاً إلى ما رويناه أولاً عنهم من الأحاديث الصحيحة الصريحة في هذا المعنى (رجعت ائمّه علیهم السلام) و اصلاً له و شاهداً بمعناه [مختصر بصائر الدرجات، ص 190]

21- الحسين بن محمد عن معلى بن محمد عن علي بن محمد عن بكر بن صالح عن محمد بن سليمان عن عيثم بن أسلم عن معاوية بن عمار عن أبي عبد الله علیه السلام قال: إنَّ الإِمامَهَ عَهدٌ مِنَ اللّهِ عزّوجل مَعهودٌ لِرِجالٍ مُسَمَّینَ. [کافی، ج 1، ص 278، 3].

22- لذا در صلوات ضراب اصفهانی که در ادامه به آن می پردازیم چنین آمده است: و صل علی ولیک و ولاة عهدک [مصباح المتهجد، ص 409]

23- ولعلّ المراد بذلك: أنّ الصلاة على الأئمّة الّذين يرتّبهم في أيّامه للصلاة بالعباد في البلاد، والأئمّة في الأحكام في تلك الأيام و أن الصلاة عليهم تكون بعد ذكر الصلاة عليه بدليل قوله ولاة عهده لأن ولاة العهود يكونون في الحياة فكان المراد اللهم صل بعد الصلاة عليه على ولاة عهده و الأئمة من بعده. [سيد ابن طاووس، جمال الأسبوع، ص 310]

24- غيبة النعماني، ص 161

25- ابن حماد، ص 78

26- بحار الانوار، جلد 52، صفحه 210

27- غيبة نعمانی، ص 163؛ بحارالانوار، ج 52، ص 75.

28- بحار الأنوار، ج 22، ص 137.

29- جلد 5 ص 722

30- اصول الكافى كتاب الحجة باب الامور التي توجب الحجة حديث السابع.

31- رجوع شود به بحار الأنوار، جزء 2 صفحه 151

32- محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 41، ص 302 و ج 42، ص143.

33- بصائر الدرجات، ص 333 یا 353؛ بحارالانوار، ج 26، ص191.

34- بحارالانوار، ج 50، ص136.

35- همان، ج 49، ص78.

36- همان، ج 48، ص 69.

37- فروع الكافى، ج 7، ص 257؛ بحار الانوار، ج 40، ص 301

38- بحار الانوار، ج 3، ص 146

39- همان، ج 36، ص 222.

40- همان، ج 40، ص 171.

41- همان، ج 46، ص 72.

42- همان، ج 49، ص 80.

43- همان، ج 49، ص78.

44- همان، ج 51، ص 6

45- بحارالانوار، ج 48، ص 70 و ج 48، ص 100 و ج 26، ص190.

46- الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 759؛ بحارالانوار، ج 47، ص 119.

47- بحار الانوار، ج 26، ص191 و نیز بصائر الدرجات، ص333 یا 353.

منابع و مآخذ

نشریات

مشروعیت یا عدم مشروعیت جنگ (در کتب مقدّس اهل کتاب)

اشاره

استاد محمّد ضیاء توحیدی

درآمد

پژوهنده محترم درباره تاریخ جنگ در عهد جدید و عهد قدیم و تناقض های موجود بین این دو عهد و تردیدهای موجود درباره صحت متون عهد قدیم و عهد جدید سخن گفته است و کوشیده است موضع گیری عالمان مسیحی را در مقابل متونی که خبر از جنگ های انبیا علیهم السلام و قتل عام های مکرر دارد آشکار سازد که این مهم خود متضمّن نتایج بسیار مهم و اساسی درباره وحیانی بودن و یا نبودن کتب مقدس مسیحیان است.

کلیدواژه ها؛

جنگ، صلح، اخلاق، عهد عتیق، عهد جدید، قتل عام، خشونت

مقدّمه

از نگاه مسیحیان گستره مفهوم جنگ از عداوت مار با خداوند در باغ عدن ⁽¹⁾آغاز و تا کارزار نهایی میان خیر و شر ⁽²⁾ادامه خواهد یافت. ⁽³⁾اما سخن در این است که آیا پس از ظهور مسیح و پیش از وقوع جنگ نهایی میان خیر و شر که در کتاب مقدّس پیشگویی شده است، جنگ مجاز خواهد بود یا خیر. صلح طلبان از یک سو و طرفداران جنگ، قیام و مبارزه از دیگر سو، هر کدام به نوعی از کتاب مقدّس به عنوان مدرک اعتقاد خویش بهره می جویند. موافقان جنگ معمولاً با استناد به عهد عتیق آن را تکلیفی الهی می شمارند؛ این در حالی است که مخالفان، با استناد به فقراتی از عهد جدید هر گونه جنگ افروزی و یا حتی مقاومت را محکوم می دانند. از همین رو بررسی جنگ در کتاب مقدّس به عنوان مرجع الهیاتی مشترک میان تمام فرقه های مسیحی از اهمیت خاصی برخوردار می باشد. بررسی الهیاتی این مفهوم می بایست در دو بخش جداگانه صورت پذیرد زیرا عهد عتیق و عهد جدید از این نظر دارای تفاوتی قابل توجه می باشند. از این رو ما نیز هر یک از این دو مجموعه را به صورت جداگانه مورد بررسی قرار خواهیم داد.

جنگ در عهد عتیق

اشاره

عهد عتیق تاریخ روابط خدا با اسرائیل،است تاریخی که سرتاسر آن جنگ است. در این تاریخ می توان حوادثی را یافت که در آن ها خداوند (البته از نگاه اهل کتاب) مشوّق خونین ترین جنگ ها تلقی شده است. ⁽⁴⁾اولین جنگ در کتاب مقدّس از سوی حضرت ابراهیم علیه السلام صورت می گیرد، جنگی ناخواسته که به منظور نجات برادر زاده خویش جناب لوط صورت می پذیرد. ⁽⁵⁾امّا با ظهور حضرت موسی علیه السلام، به زودی جنگ از مفهومی دفاعی خارج گردیده و به عنوان تکلیفی الهی، در کتاب مقدّس مطرح می گردد. اولین جنگ بنی اسرائیل به رهبری حضرت موسی علیه السلام با معجزه آن جناب به نفع بنی اسرائیل رقم می خورد و این قوم بی آن که با لشکر فرعون درگیر شوند از چنگ آنان رهایی می یابند. ⁽⁶⁾

امّا از این پس، بنی اسرائیل به جنگ با اقوام مختلف بر می خیزند؛ جنگ هایی که معمولاً با برتری آنان همراه است. در طول زعامت حضرت موسی علیه السلام و پس از ایشان در زمان حضرت یوشع علیه السلام، جنگ های زیادی در می گیرد؛ جنگ با عمالیقیان، کنعانیان، اموریان، مدیانیان، اقوام هفتگانه و... .

امّا نکته ای که توجّه بسیاری از منتقدان را در پی داشته است قتل عام هایی است که در این جنگ ها به دستور خداوند! صورت می پذیرد. ⁽¹⁾کتاب مقدّس، قتل عام های فراوانی را گزارش می نماید. به مواردی چند از این گزارش ها خواهیم پرداخت:

1. سرزمین حشبون

حضرت موسی علیه السلام تصمیم می گیرد تا با بنی اسرائیل از سرزمین حشبون عبور نماید. به همین منظور قاصدانی را نزد پادشاه آن مرز و بوم فرستاده و از وی اجازه عبور می طلبد. سیحون که پادشاه این منطقه بود از پذیرش این خواسته امتناع نمود. پس از این واقعه، بنی اسرائیل به رهبری حضرت موسی علیه السلام به آن سرزمین حمله ور شده و آن را به تصرّف خویش در می آورند. گزارش کتاب مقدس از برخورد بنی اسرائیل حیرت انگیز است. آنان تمامی شهرهای آن سرزمین را فتح کرده و تمام مردم را از مرد و زن بزرگ و کوچک، قتل عام می نمایند و حتی یک نفر را زنده نمی گذارند. ⁽²⁾

2. مدیانیان

بنی اسرائیل پس از حمله به مدیان تمامی مردان را از دم شمشیر می گذرانند. آنان پس از این کشتار، زنان و کودکان را به اسیری می گیرند و هنگام مراجعت تمامی شهرهای آنان را آتش می زنند پس از بازگشت سپاه بنی اسرائیل حضرت موسی علیه السلام با دیدن زنان اسیر خشمگین می شود و سرداران لشکر را توبیخ می نماید که چرا تمام زن ها را زنده نگاه داشتید؟ بنی اسرائیل به دستور حضرت موسی علیه السلام تمام اسیران را قتل عام می نمایند و تنها دختران باکره را زنده نگاه می دارند. ⁽³⁾

3. سرزمین باشان

بنی اسرائیل در جنگ با مردم این سرزمین موفّق به فتح آن می شوند. آنان شصت شهر این منطقه را تصرّف می نمایند و به دستور خداوند تمامی این شهرها را با ساکنان آن از بین می برند و حتی به اطفال آنان نیز رحم نمی نمایند. ⁽⁴⁾

4. اریحا، لبنه، عای، مقیده و...

پس از حضرت موسی علیه السلام، نیز این کشتارها ادامه می یابد و بنی اسرائیل باز هم به نسل کشی های خویش ادامه میدهند و پس از فتح هر شهر تمام ساکنان آن را قتل عام می نمایند. گزارش جنگ های بنی اسرائیل که (طبق گزارش کتاب مقدس) به رهبری حضرت یوشع علیه السلام صورت می پذیرد، در کتاب یوشع ذکر شده است. ⁽¹⁾نکته قابل توجه آن است که طبق گزارش کتاب مقدّس تمامی این جنگ ها به دستور خداوند صورت می پذیرد و آنان موظّف به نسل کشی و قتل عام مردم سرزمین های فتح شده می شوند؛ سرزمین هایی که گاه دارای جمعیت بسیار زیاد می باشند. چنان که در کتاب تثنیه آمده است، بنی اسرائیل از سوی خداوند مأمور می شوند تا با سرزمین هایی که حاضر به خدمت به آنان و پرداخت جزیه نیستند نبرد نمایند. آنان می بایست مردان را کشته و زنان و اطفال را به اسارت در آورند. البته ترحم به کودکان و زنان در مورد مردم چند منطقه مجاز نیست:

اما از شهرهای این امت هایی که یهوه خدایت تو را به ملکیت می دهد هیچ ذی نفس را زنده مگذار بلکه ایشان را یعنی حتیان و اموریان و کنعانیان و فرزیان و حویان و یبوسیان را چنان که یهوه خدایت تو را امر فرموده است، بالکل هلاک ساز. ⁽²⁾

تعداد مردم این مناطق به طور مشخص ذکر نشده است اما به طور اختصار در مورد آنان آمده است که از بنی اسرائیل بیشتر بوده اند. ⁽³⁾از طرفی با مراجعه به کتاب اعداد می توان دریافت که تنها تعداد جنگجویان بنی اسرائیل بیش از ششصد هزار نفر بوده است. ⁽⁴⁾بدون شک قومی که تعداد جنگجویان آن ها ششصد هزار نفر بوده است دارای جمعیتی چند میلیونی باید بوده باشند. بر همین اساس می توان به عظمت اقوامی که بنی اسرائیل موظف به قتل عام آنان شده اند پی برد چه این که تعداد آن ها از بنی اسرائیل نیز بیشتر بوده است

توجيه الهیاتی این جنگ ها

چنان که پیشتر اشاره نمودیم، مفهوم جنگ از نگاه اهل کتاب، از عداوت مار با خداوند در باغ عدن آغاز می شود. از این پس انسان هایی که به تبعیت از شیطان می پردازند نیز به نوبه خویش در مقابل خداوند می ایستند تمامی جنگ های بنی اسرائیل با اقوام مختلف بر همین اساس و در همین چهارچوب قابل درک خواهد بود پرستندگان بت ها و حتی تمامی کسانی که در مقابل بنی اسرائیل مقاومت می نمایند، در مقابل خداوند ایستاده اند و به دشمنی با او پرداخته اند. بنابر این جنگ با این ملّت ها در حکم جنگ با دشمنان خداوند خواهد بود. ⁽⁵⁾

جنگ در عهد جدید

در عهد جدید می توان دو نگاه کاملاً متفاوت را نسبت به جنگ و جهاد یافت. از یک سو حضرت مسیح علیه السلام از پطرس می خواهد که شمشیر خود را غلاف کند، ⁽¹⁾به حواریون خود می آموزد که با شریر مقاومت نکنند بلکه رخساره دیگر خود را به سوی او برگردانند ⁽²⁾و می فرماید: خوش به حال صلح کنندگان زیرا ایشان پسران خدا خوانده می شوند. ⁽³⁾

امّا از دیگر سو، آن حضرت با شدّت تمام به مخالفت با رذایل می پردازد به عنوان مثال ریاکاران را نکوهش می کند، ⁽⁴⁾با تازیانه ای از ریسمان حیوانات (و شاید مردم) را از هیکل بیرون می نماید ⁽⁵⁾و حتی از شاگردان خویش می خواهد که به هر شکل ممکن اقدام به تهیه شمشیر بنمایند. ⁽⁶⁾⁽⁷⁾گذشته از این طبق پیش بینی های کتاب مکاشفه، در آخر الزمان دجال ظهور خواهد کرد و جنگ بزرگی میان پیروان او و نیروهای الهی روی خواهد داد:

و دیدم که از دهان اژدها و از دهان و حش و از دهان نبی کاذب، سه روح خبیث چون وزغ ها بیرون می آیند زیرا که آن ها ارواح دیوها هستند که معجزات ظاهر می سازند بر پادشاهان تمام ربع مسکون خروج می کنند تا ایشان را برای جنگ آن روز عظیم و خدای قادر مطلق فراهم آورند.. و ایشان را به موضعی که آن را در عبرانی حار مجدون می خوانند فراهم آوردند. ⁽⁸⁾

این جنگ با پیروزی حضرت مسیح علیه السلام به پایان خواهد رسید:

ایشان با برّه ⁽⁹⁾جنگ خواهند نمود و بره بر ایشان غالب خواهد آمد زیرا که او رب الأرباب و پادشاه پادشاهان است و آنانی نیز که با وی هستند که خوانده شده و برگزیده و امینند. ⁽¹⁰⁾

بنابر این جنگ مسیح در آخر الزمان از دیدگاه مسیحیان مسلّم تلقّی می شود.

یک سؤال الهیاتی و پاسخ های مسیحیان در طول تاریخ

نگاه متفاوت بخش های عهد جدید به مسأله،جنگ این سؤال الهیاتی را فراروی مسیحیان قرار می دهد که آیا پیش از وقوع جنگ نهایی، نبرد با مخالفان جایز است؟ از گذشته تا به امروز پاسخ های مختلفی از سوی مسیحیان ارائه شده است.

به نظر می رسد که کلیسای نخستین جزء مخالفان جنگ و حتی هر گونه مبارزه بوده اند و شاید بتوان آنان را به یک معنی صلح طلب دانست با این حال باید توجّه داشت که مسیحیت نخستین، اقلیتی رنجدیده با دل مشغولی های خاص خویش بود. بنابر این جنگ برای این اقلیت زخم خورده کاری غیر عاقلانه به نظر می رسید. آری، تنها پس از گرایش حاکمان به آیین مسیحیت، مسأله جنگ به عنوان یک دل مشغولی میان مسیحیان مطرح گردید. در این زمان بود که قدیس آگوستین این سؤال را مطرح ساخت که آیا مسیحیان می توانند بدون آن که مرتکب گناه گردند جنگ افروزی نمایند؟ ⁽¹⁾پاسخ قدیس آگوستین به این سؤال مثبت بود. از نگاه وی به کار گرفتن خشونت تا آن جایی که در خدمت اهداف مقدّس باشد، مجاز است. ⁽²⁾این پاسخ به زودی از مقبولیتی عام و فراگیر در میان رهبران مسیحی برخوردار گردید. کلیسای غرب لاتینی، با تأیید نظریه آگوستین استفاده از خشونت را تجویز کرد. رهبران مسیحی به زودی به سرکوب مخالفان پرداختند و کار به جایی رسید که به قول یک نویسنده مسیحی، کلیسای شکنجه شده تبدیل به کلیسایی شکنجه گر شده بود. ⁽³⁾در همین راستا پاپ "اوربان دوم" جنگ به نام مسیح را تجویز نمود و حتی پاپ "اینوسنت سوم" جنگ علیه همنوعان مسیحی را مجاز شمرد. ⁽⁴⁾

فقراتی از عهد جدید که جنگ و نبرد مسلحانه را تجویز می نماید

ریشه های الهیاتی دیدگاه موافقان مبارزه مسلحانه را می توان در بخش هایی از انجیل ها و در سخنان حضرت مسیح علیه السلام یافت:

گمان مبرید که آمده ام تا سلامتی بر زمین بگذارم نیامده ام تا سلامتی بگذارم بلکه شمشیر را. ⁽⁵⁾

آیا گمان می برید که من آمده ام تا سلامتی بر زمین بخشم نی بلکه به شما می گویم تفریق را زیرا بعد از این پنج نفر که در یک خانه باشند دو از سه و سه از دو جدا خواهند شد. ⁽⁶⁾

حتی مسیح در شب آخر از حواریون خواست تا شمشیر تهیه کنند امّا حواریون به کلام مسیح بی توجهی کردند و فرمان وی را اجابت نکردند: ⁽⁷⁾

پس به ایشان گفت لیکن الان هر که کیسه دارد آن را بردارد و همچنین توشه دان را و کسی که شمشیر ندارد جامه ی خود را فروخته آن را بخرد... گفتند: ای خداوند اینک دو شمشیر به ایشان گفت: کافی است. ⁽¹⁾

با تأمّل در سخنان مسیح می توان دریافت که آن حضرت نیز اگر شرایط را مساعد می دید و می توانست با سلاطین فاسد و کاهنان ریاکار یهود مقابله کند به جنگ و مبارزه روی می آورد اما پس از آن که بی مهری یاران خویش را دید از این مسئله صرف نظر کرد. البته جای این پرسش باقی می ماند که آیا حضرت مسیح علیه السلام، تنها مبارزه با ظالمان را تجویز فرمود یا آن که قتل عام تمام مخالفان را مجاز شمرد؟ آیا این پاسخ آرنو ⁽²⁾که در سؤال از کشتار کودکان اظهار داشت:

آری همه را بکشید خدا بندگان خوب خود را باز خواهد شناخت! ⁽³⁾

از نگاه مسیح قابل قبول بوده است؟

به هر روی، رهبران مسیحی در طول سالیان متمادی زعامت خویش، فرمان جنگ های خونباری را صادر نموده اند؛ جنگ هایی که صفحاتی تاریک را در تاریخ بشریت رقم زده است. ⁽⁴⁾⁽⁵⁾

دیدگاه مخالفان جنگ

برخی از منتقدان کتاب مقدّس با اعتقاد به ناعادلانه بودن مجازات های مقرّر از یک سو و زیر پا گذاشته شدن اصول اخلاقی در جنگ ها از سوی دیگر در الهی بودن برخی از این دستورات و به تبع آن در اعتبار کتاب مقدّس، تردید نموده اند. به اعتقاد این گروه، بعضی از رسوم عهد عتیق بسیار ابتدایی یا وحشیانه و بی رحمانه است و تضاد عمیقی با اخلاقیات عهد جدید دارد. ⁽⁶⁾البته باید توجّه داشت که کشتارهای ذکر شده در کتاب مقدّس حتی برای سنتی ترین مسیحیان نیز به مسأله ای حل نشده تبدیل شده است. جایگاه خشونت در عهد عتیق آن چنان غیر قابل قبول است که پاپ بندیکت شانزدهم، رهبر کنونی مسیحیت کاتولیک با شگفت آور خواندن این دستورات از آن ها به عنوان داستان هایی وحشتناک یاد می کند. ⁽⁷⁾

جنگ های عهد عتیق؛ واقعیت یا افسانه؟

مسلمانان با تکیه بر عقل و وجدان و با استناد به منابع اسلامی، هر گونه قتل عام مخالفان از سوی پیامبران الهی را مردود می شمارند و ساحت خداوند را از چنین فرمان هایی منزه می شمارند، برخی از اندیشمندان مسیحی نیز در مورد گزارشات کتاب مقدس از این جنگ ها تردیدهای جدی داشته و دارند. هانس کونگ، الهیدان و متکلّم برجسته مسیحی با رد این گزارش ها ضمن اشاره به این نکته که گزارشات مربوط به این جنگ ها قرن ها بعد نگاشته شده است، علّت جعل این داستان ها و افزودن آن ها به کتاب مقدّس را آن می داند که یهودیان می خواسته اند از این طریق به نوعی مخالفانشان را ارعاب نمایند وی همچنین با اتکا به مستندات تاریخی بیان می دارد که هیچ شاهدی در دست نیست که ثابت کند پادشاهی اسرائیل، تمام جمعیت یک شهر را از بین برده باشد داستان هایی همانند داستان ایلیای نبی ⁽¹⁾نیز قرن ها بعد نگاشته شده است و نمی توان وثاقت تاریخی آن را اثبات کرد. ⁽²⁾

محکوم کردن قتل عام و کشتار مخالفان از سوی کلیسای کاتولیک

امروزه کلیسای کاتولیک که خود روزی رهبری کشتارهای مخوف را تحت لوای دین بر عهده داشته است، نظرگاهی متفاوت را اتخاذ نموده است. به همین دلیل، شورای دوم واتیکان نگرشی کاملاً متفاوت را نسبت به جنگ اتخاذ نمود. در این شورا کشتار دسته جمعی و قتل عام به خاطر مخالفت آن با شریعت اخلاقی محکوم گردید. ⁽³⁾البته روشن نیست که غیر اخلاقی خواندن قتل عام (با وجود گزارش های مکرّر قتل عام در کتاب مقدّس) به معنی خرده گیری بر تعالیم کتاب مقدّس است و یا باید به نوعی، نفی واقعی بودن این داستان ها تلقّی گردد؟!

پی نوشت ها

1- پیدایش 3: 1 و 14 - 15

2- مکاشفه 12: 2009: 9 - 10

3- 14.2، 634.p nd ed. vol ,2003 ,New Catholic Encyclopedia, Gale

4- اخلاق در شش دین جهان، ص 387

5- پیدایش 14: 5 - 16

6- خروج، باب 14

7- تثنیه 2: 31 - 34

8- اعداد 31: 7 - 18

9- تثنیه 3: 1 - 6

10- ر.ک: یوشع،6 21، 8 26، 10: 28 و 30 و 32 و..

11- تثنيه 20: 16 - 17

12- تثنیه 7: 1

13- اعداد 1: 45 - 46

14- 634.ibid, p

15- متی 26: 52

16 متی 5 39

17 متی 95

18- متی 23: 13 - 15

19- يوحنا 2: 13 - 17

20- لوقا 22: 36 - 38

21- منسکی ورنر و دیگران؛ پیشین؛ ص 388

22- مکاشفه 13:16 - 16

23- مکاشفه 14:17

24- Peter Byrne and Leslie Houlden (eds.), Companion Encyclopedia - YP 716.2nd ed.), p ,2003 ,of Theology, (Taylor & Francis e-Library

25- دین و اخلاق از نگاه هانس کونگ، ص 322

26- مسیحیت و بدعت ها، ص 134 - 135.

27- قنبری، حسن؛ پیشین؛ ص 322

28- متی 10: 34 -

29- لوقا 12: 51 - 52

30- لوقا 22 36 - 38

31- Arnaud نماینده پاپ و سردار لشکر صلیبی.

32- درباره ی مفهوم انجيل ها، ص159

33- تاریخ تفکر مسیحی، ص 312 - 313

34- به عنوان نمونه رک جنگ های صلیبی، ص 91 و تاریخ جنگ های صلیبی، ج 3، ص 149 - 150.

35- علم تفسیر کتاب مقدس در مذهب پروتستان، ص 90.

36- اول پادشاهان، باب های 18 و 19

37- قنبری حسن پیشین؛ ص 321

38- 641.p ,14.New Catholic Encyclopedia, vol

منابع و مآخذ

جایگاه اعجاز در مکاتب معرفتی

اشاره

حجت الاسلام سید حسین نوراللهی

درآمد

امور اعتقادی و بنیادین از جمله مباحثی است که مکاتب مختلف بشری و وحیانی به نوعی متکفّل مسائل و مصادیق آن شده و هر یک با روش و مبانی و اصول خاص خود به تبیین مواضع خود پرداخته و البته مکاتب وحیانی و برخی از مکاتب بشری علاوه بر معرفی و تبیین مسائل بنیادین به دعوت بر این اصول و ایمان بر اساس آن نیز تأکید داشته اند. در این مقاله اعجاز از نظر مکاتب مختلف مورد بررسی قرار گرفته است.

کلیدواژه ها؛

عقل، اعجاز، قرآن کریم، مکتب وحی، مکاتب بشری، نظریه صرفه

مقدّمه

مکاتب و نحله ها و ادیان گوناگون متکفّل بیان بسیاری از امور اعتقادی و بنیادین هستند که ما آن ها را در یک تقسیم کلّی بر اساس نوع ادعا و بیان آن ها به دو مکتب وحیانی و بشری تقسیم می کنیم مکتب وحیانی مکتبی است که در آن شخصیتی با ادعای ارتباط با غیب و عالم ماوراء به بیان گذاره های مختلف و استدلال هایی پرداخته و مردم را به ایمان و اعتقاد دعوت می کند و از طریق معجزه نیز اثبات می کند. مکاتب بشری، صرفاً شخصیتی و یا مکتبی است که با مبانی و روش خاص خود به استدلال و تحلیل و تبیین مسائل بنیادین پرداخته، اعم از این که آن امور در مکتب وحیانی توضیح داده شده باشد یا توضیح داده نشده باشد و همچنین اعم از این است که آن معارف با توجه و نظارت معارف وحیانی باشد یا نباشد و نیز مخالف با معارف وحیانی باشد یا نباشد. به این ترتیب معارف ادیان الهی را معارف مکتب وحی دانسته و معارف ادیان غیر وحیانی و معارف فلسفی، عرفانی، کلامی،.. معارف بشری تلقی می شوند. با این حال تمام این مکاتب اعم از وحیانی و یا بشری نوعی از کارکرد و حجیت عقل و یا درک عقل را قبول داشته؛ اما در حدود آن اختلاف داشته که طبعا گستره ی عظیمی از اختلافات مکاتب به این مسأله باز می گردد. بنابر این قبل از بحث از اعجاز از نظر مکاتب وحیانی و مکاتب بشری به بحث از حجّیت عقل و محدوده آن می پردازیم.

درک و حجّیت عقل

در ابتدا و یک تصور ظاهری می توان چنین برداشتی داشت که تمام مکاتب نقش عقل را به رسمیت شناخته و همگی از این لحاظ موافق عقل اند و به اصطلاح عقل گرایند اما حقیقت این است که اختلاف مکاتب در تعیین نقش عقل و حدود آن، در اتصاف آن ها و بالتبع معارفی که در دسترس بشر قرار می دهند به عقل و عقل گرایی و ضدیت با آن نقش داشته این اختلاف تا جایی است که برخی با قبول حجّیت و درک عقل، منحصراً روش خود را عقلی معرفی کرده و برخی دیگر مخالف حجّیت عقل معرّفی می شوند. اکنون باید دید مکتب وحی نظرش در مورد عقل چیست؟ آیا همانند برخی از مکاتب بشری عقل را به رسمیت می شناسد یا همانند برخی از مکاتب دیگر بشری عقل را از صحنه درک و حجیت خارج می کند؟ آیا گذاره تعارض عقل و دین صحیح است یا خیر؟ این سوالاتی است که با توجه به دیدگاه دین در مورد عقل، پاسخ داده خواهد شد در مکتب وحی که یک مکتب ارزشی است عقل به رسمیت شناخته شده است. تعابیری چون افلا تعقلون، لعلكم تعقلون حکایت از توبیخ عقل گریزی و ارشاد به درک عقل دارد. در روایات نیز شأن و جایگاه عقل تعریف شده و عنوان حجّت باطن خداوند بر مردم ⁽¹⁾و یا حجت بین بندگان و خداوند ⁽²⁾و اضحترین بیان برای جایگاه والای عقل در اسلام است علاوه بر این عقل از نظر دین مخاطب مستقیم تکلیف و مسئولیت است. ⁽³⁾ملازمت داشتن با دین، ⁽⁴⁾ملاک شناخت حق و باطل، ⁽⁵⁾ملاک عبودیت و بدست آوردن بهشت، ⁽⁶⁾مقوم حقیقت انسان، ⁽⁷⁾

مهمترین شاخصه انسان، ⁽¹⁾عطای کریمانه ی خداوند، ⁽²⁾راهنمای مومن، ⁽³⁾..... از جمله عناوین دیگری است که دین برای عقل قایل است بنابر این بعد از به رسمیت شناخته شدن عقل در مكتب وحی به محدوده درک عقل از این دیدگاه می پردازیم بدون شک دین در عرصه معارف خود نمی تواند جایگاه درک عقل را نادیده بگیرد؛ چرا که عقل در این دیدگاه مخاطب اوست. بنابراین معرفت و یا حکم مخالف عقل قطعی از دین پذیرفته نیست و البته وجود خارجی نیز ندارد و اگر در ظاهر تضادی وجود داشته باشد آن معرفت دینی و یا حکم باید توجیه شود نکته دیگر این است که در دین با معارفی روبرو هستیم که عقل مستقل برای اثبات آن ها و درک آن ها کافی نیست که بنابر قول مشهور جزئیات و تفاصیلی هستند که اصل آن ها عقلی است مانند جزئیات معاد و توحید و.... اما بنابر قول دیگر اصل توحید و معاد و نبوت و امامت و.... علاوه بر جزئیات آن ها نیز با عقل مستقل قبل از بیان معرفت از سوی حجّت معصوم علیه السلام قابل اثبات نیست در اندیشه اول عقل علاوه بر این که بطور مستقل درکش حجّت است، در معارف دیگر بطور غیر مستقل حجّیت دارد و همین مقام برای عقل در اندیشه دیگر وجود دارد اما نسبت معارف عقلی مستقل و غیر مستقل در این دو دیدگاه تفاوت دارد و به تعبیری معکوس می باشد. به تعبیر دیگر در محدوده هدایت الهی اختلاف است که آیا فقط تعبدیات و مطالب ارشادی منتسب به وحی و هدایت الهی است و یا این که مسائل فراتر از درک مستقل عقلی که با بیان عقلی و استدلالی بیان می شود نیز به هدایت الهی بستگی دارد کسانی که معتقدند توحید، نبوت، معاد، امامت متکفّلی جز خدا و حجّت ظاهری ندارد و باید با استدلال ها و معجزه خود عقل و حجت باطنی انسان ها را فعال کنند به ادله ای استناد کرده اند که به برخی از آن ها اشاره می کنیم.

عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَي قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَصْلَحَكَ اللَّهُ هَلْ جُعِلَ فِي النَّاسِ أَدَاةٌ يَنَالُونَ بِهَا الْمَعْرِفَةَ قَالَ فَقَالَ لَا قُلْتُ فَهَلْ كُلِّفُوا الْمَعْرِفَةَ قَالَ لَا عَلَي اللَّهِ الْبَيَانُ- لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها. ⁽¹)عن أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ إِنَ اللَّهَ احْتَجَّ عَلَى النَّاسِ بِمَا آتَاهُمْ وَ عَرَّفَهُمْ. ⁽²)یَا هِشَامُ إِنَّ اللَّه تَبَارَکَ وتَعَالَی أَکْمَلَ لِلنَّاسِ الْحُجَجَ بِالْعُقُولِ ونَصَرَ النَّبِیِّینَ بِالْبَیَانِ ودَلَّهُمْ عَلَی رُبُوبِیَّتِه بِالأَدِلَّهِ. ⁽³)إنك و الأوصياء عرفاء لا يعرف الله إلا بسبيل معرفتك. ⁽⁴)نَحْنُ الْأَعْرَافُ الَّذِي لَا يُعْرَفُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا بِسَبِيلِ مَعْرِفَتِنَا. ⁽⁵)يَا هِشَامُ مَا بَعَثَ اللَّهُ أَنْبِيَاءَهُ وَ رُسُلَهُ إِلَى عِبَادِهِ إِلَّا لِيَعْقِلُوا عَنِ اللَّه. ⁽⁶⁾ به هر حال بسیاری از معارف الهی بر عقول انسان ها عرضه شده است و مطالبی كاملاً استدلالی و عقلانی است و این نیست جز کاربرد ابزاری و غیر مستقل عقل یعنی دریافت و تحلیل معارف الهی و حکم به صحت و اتمام حجّت درونی اما همان طور که گفته شد مسائل عقلی مستقل که احکام قطعی عقل هستند نیز از سوی دین پذیرفته شده و کسی نمی تواند منکر این مسأله شود اما در احکام عقل نظری و اجتهادی که معمولاً اتفاقی صورت نمی پذیرد، از نظر دین ارزش حکم عقل قطعی مستقل را ندارد.

در این بخش دو مطلب باید روشن شود یکی مربوط به پیامبران است و دیگری مربوط به مردم است آیا پیامبران می توانند برای وحی و مدعیات خویش استدلالی ارائه دهند یا نه مطلب دیگر این است که مردم چگونه می توانند وحی را بپذیرند که تعبیر دیگری از ارتباط عقل و وحی است. بطور خلاصه در جواب مطلب اول پیامبران موظف به آوردن معجزه علاوه بر بیانات عقلی هستند و در جواب دوم مردم موظف به پذیرش درک عقل خویش هستند پیامبران انسان های خردمند و با منطقی هستند که هدف اصلیشان بیداری اندیشه و فکر انسان ها بود و از مردم می خواستند که نسنجیده سنت های غلط و نامعقول نیاکان خویش را تقلید نکنند و باورها و اعتقادات خود را بر پایه علم و عقل قطعی استوار سازند.

وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ ﴿23 قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ...﴾ ⁽¹⁾ قرآن در گزارش داستان رسالت پیامبران روایت می کند که آنان همیشه مخالفان خود را مخاطب ساخته و دعوت خود را همراه با بینه و نشانه ای خرد پذیر معرفی می کردند و از آنان نیز می خواستند که اگر برای عقیده و فکر،خود دلیل و نشانی دارند، عرضه کنند:

قُلْ هَاتُوا بُرْهَنكُمْ إِن كُنتُمْ صَدِقِينَ ⁽²⁾ قرآن پذیرش و نفی هر فکری را بر اساس یقین، مقبول می شمارد و اصرار قرآن آن است که انسان از دام تقلید کورکورانه برهد و اعتقاد و عمل خویش را متکی بر یقین و حجّت بنا سازند حجّتی که پیامبران الهی آن را برای مردم بیان کرده اند و عقل سلیم آن را می پذیرد بنابراین پیامبران الهی نیز در متن وحی،خویش دلایل روشنی بر اثبات دعوی خود ارائه می نمایند، اما بی نیاز از معجزه و اثبات حجّیت خویش نیستند.

محدوده حجّيت عقل در مکاتب بشری نیز اختلافی است برخی چون فلاسفه بطور مطلق عقل گرایند و گروهی چون صوفیه عقل گریزند و گروهی عقل را پذیرفته ولی درک آن را محدود می دانند اختلاف بین این سه گروه از ریشه و اساس است و جمع آن ناممکن بنظر می رسد اگر چه بسیاری سعی در جمع نموده اند، استاد طباطبایی می نویسد:

دانشمندان بسیاری سعی در قطع ریشه این اختلافات کرده اند اما نتیجه اش چیزی جز عمیق تر شدن اختلافات نبود. ⁽³⁾

اعجاز در مکاتب بشری

مكاتب مختلف بشری در مواجه با اعجاز با مبانی و اصول مسلّم خود به تعریف و تحلیل آن پرداخته اند. امّا نکته مهم در این دیدگاه این است که معجزه را از قانون علیت و معلویت که عقل مستقل به آن حکم می کند، خارج ندانسته و آن را یکی از مصادیق این قاعده می شمرند و بطور خلاصه معتقدند که معجزات چیزی جز تسریع در علل وجودی شی نیست؛ زیرا همه علل وجودی اشیاء بر همگان روشن و واضح نیست و از سوی دیگر حجیت سخنان پیامبر به معجزه بستگی دارد در این دیدگاه معجزه ربطی به معارف عقلی بیان شده توسط پیامبر ندارد و تحدّدی در واقع بر علل و اسبابی است که از نظر مردم مجهول بوده و کشف نشده است. ⁽¹⁾امّا برخی با این مطلب مخالفت کرده و گفته اند ارتباط پدیده ها با یکدیگر امری آشکار است، لیکن آگاهی از همه علّت ها چیزی نبوده است که در محدوده علم بشری باشد. زیرا انسان با همه دانشوری خود به علل پدیده ها واقف نیست و تلاش علمی او هم در این باره تنها بخشی از راه را هموار نموده است و پرده ها مقداری کنار رفته است و هزاران راز هنوز پشت پرده پنهان است البته پنهان بودن علت ها تمام موضوع اعجاز نیست، بلکه غیر طبیعی بودن تأثیر علت ها نیز شرط است لذا اگر علم به علل پنهان دسترسی پیدا کند و علت های ناپیدای امور فیزیکی را پیدا کند باز مورد اعجاز در امور فیزیکی پایان نمی پذیرد. زیرا فعال شدن علل در اعجاز به صورت غیر طبیعی و با نفوس افراد پاک انجام می گیرد نه با ابزار آزمایشگاهی بنابراین پی بردن به اسرار ماده مورد اعجاز را در این گونه موارد از بین نمی برد. فرضاً اگر انسان توانست در کوتاه ترین زمان توسط کامپیوتر چوب را تبدیل به اژدها کند یعنی در اثر علم راز حیات را کشف کرد و شرایط حیات را بوسیله ابزار پدید آورد و خدای فیاض هم روح در او دمید این موضوع اعجاز نیست و اعجاز این مورد را هم منتفی نمی کند زیرا پیامبری که عصای چوبی را تبدیل به اژدها نمود با نفس زکیه خویش این اعجاز را تحقق داد نه با ابزار. ⁽²⁾

بحث معجزه حدّاقل در چهار علم تفسیر علوم قرآن، اصول و کلام مطرح شده است. شاید طرح مبحث اعجاز در علوم مختلف به جهت ابعاد گوناگون این بحث باشد که هر گروهی از زاویه ای خاص بدان نظر کرده اند و از آن جا که این بحث در علوم مختلف طرح شده، تعریف های متفاوتی نیز از آن ارائه شده که در این جا به برخی از آن ها اشاره می کنیم:

راه شناخت راستگویی پیامبر این است که به دست او معجزه ای ظاهر شود و آن عبارت است از ثبوت چیزی که معتاد نباشد و یا نفی چیزی که معتاد باشد در صورتی که خرق عادت بوده و مطابق ادعا واقع شود. ⁽¹⁾

و سپس علامه حلی رحمه الله علیه در شرح این کلام چندین شرط را مقرر می کند:

الف: امّت شخص معجزه گر از آوردن مثل آن عاجز باشند.

ب: معجزه از طرف خدا یا با امر او باشد.

ج: معجزه در زمان تکلیف باشد.

د: معجزه بعد از ادعای نبوت ظاهر شود و در زمان معجزه گر مدّعی نبوت دیگری نباشد.

و: آن عمل خارق عادت باشد.

واضح است که این تعاریف و قیودی که برای معجزه گذاشته شده است، بعضاً صحیح نیست. برخی پیامبران همزمان بوده اند مثل حضرت ابراهیم و لوط علیهما السلام، پس ممکن است که هر دو معجزاتی داشته باشند و از سوی دیگر معجزه خود دلالت دارد که از سوی خداوند و یا به اذن اوست و این از شرایط معجزه محسوب نمی شود صرف خارق عادتی که همراه با تحدّی و سالم از معارضه باشد برای اثبات نبوت کافی نیست؛ زیرا ممکن است مدّعی کاذب نیز امر خارق عادتی را انجام دهد و کسی نتواند آن را نقض کند و دلیلی نداریم که خداوند باید مدّعی نبوت را رسوا کند!! ⁽²⁾

پس باید به جنبه دیگری در تعریف حقیقت معجزه توجه کنیم تا این اشکالات بوجود نیاید.

اعجاز در مکتب وحی

معنای عجز ضد توانستن است و این که کسی بگوید فلانی را به عجز کشاندم یعنی او را ناتوان کردم و مَعْجِزَةُ و مَعْجَزَة به معنی ناتوانی و عدم قدرت است و مُعْجِزَةُ لفظ مفرد از معجزات انبیاء علیهم السلام است. ⁽¹⁾اعجاز همان طور که بیان شد از وظایف پیامبران است؛ ⁽²⁾زیرا اوست که مدعی وحی و ارتباط با غیب و خداوندی است که فراتر از تصور و ذهن و ادراک مستقل عقلی است بنابراین برای اثبات چنین رابطه ای باید نشانه ای که دلالت بر وجود خداوند و فعل او می کند بر عقول مردم عرضه شود و از این جهت است که پیامبران علاوه بر استدلالات عقلی برای اثبات وجود خداوند و از معجزه نیز استفاده می کردند.

در نتیجه همان طور که توحید و خالقیت خداوند و... بیانی وحیانی عقلی می طلبد، اثبات ارتباط با خداوند نیز باید ثابت شود که از طریق معجزه ثابت می شود که در هر زمان به تناسب تحقق می یابد از این جهت می توان ویژگی معجزه را مخلوقیت و فعل خدا بودن دانست که بدون شک هیچ بشری و هیچ مخلوقی قادر بر انجام آن نخواهد بود و عقل بالضروره بین مخلوق که ایجاد می شود و بین تغییر و تبدل در یک شیئ که مصداق مخلوق بودن نیست، ⁽³⁾فرق می گذارد و به همین دلیل مدعیان دروغین هرگز نمی توانند موجودی را خلق کنند و همیشه در این زمینه رسوا می شوند تحدی نیز در همین راستا قابل تحلیل است؛ زیرا پیامبران و صاحبان مناصب الهی معجزه را از سوی خداوند ارائه می دهند و مدعی انجام آن از سوی خود نیستند قرآن نیز مخلوق خداوند است و الفاظ قرآن توسط خداوند ایجاد شده و علاوه بر جهات دیگر اعجاز قرآن، مخلوق بودن او نیز در محدوده اعجاز می گنجد. بنابراین با معجزه چند امر بطور یکسان ثابت می شود که عبارتند از:

بنابراین بدون معجزه نمی توان به مدّعی نبوت ایمان آورد و بیانات تعبّدی و عقلی او را لازم شمرد و چنین می توان نتیجه گرفت که معجزه لازمه هدایت الهی است. تعریفی که مرحوم آیت الله خویی از معجزه ارائه می دهند می تواند در این راستا است. ایشان می فرمایند:

معجزه آن است که کسی که مدّعی یکی از مناصب الهی است عملی انجام دهد که خارق نوامیس و قوانین طبیعت باشد و دیگران از انجام آن عاجز باشند و این عمل را شاهدی بر صدق ادّعای خویش قرار دهد. ⁽¹⁾

زرقانی نیز تعریف دقیقی از معجزه دارد وی می گوید:

هي أمر يعجز البشر متفرقين و مجتمعين عن الاتيان بمثله، أو هي أمر خارق للعادة، خارج عن حدود الأسباب المعروفة، يخلقه الله تعالى على يد مدعى النبوة عند دعواه إياها شاهدا على صدقه. ⁽²⁾

معجزه امری است که بشر چه به تنهایی و چه با همکاری و تلاش جمعی از انجام مانند آن ناتوان باشد یا عبارت از امری است خلاف عادت،طبیعت خارج از قلمرو حاکمیت علل،متعارف که خداوند آن را به دست مدعی نبوت و هنگامی که دیگران از او شاهدی بر صدق ادعایش طلب می کنند خلق می کند.

تعبیر مهم استاد طباطبایی در فرق بین معجزه و سحر بیانگر حقیقت اعجاز است، خلاصه کلام ایشان این است که معجزه سببی غیر مغلوب دارد چون متکی به قدرت نامحدود خداست یعنی امری نامحدود و حق است که کسی بر آن مسلط نمی شود و باطل نمی گردد اما سحر و ساحر مراتبی دارند و هر جادویی با جادوی برتر مغلوب می شود و باطل می گردد. ⁽³⁾یعنی امری محدود و باطل است چون متکی بر قدرت محدود انسان است. ⁽⁴⁾

اعجاز قرآن با تحدی

خداوند در قرآن کریم برای نشان دادن اعجاز قرآن، به صراحت انس و جن را از آوردن کلماتی همانند قرآن که به زبان عرب و قواعد و اسلوب آن،است عاجز می شمرد و این خود دلیلی بر اعجاز قرآن و صدق ادعای رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است. دعوت قرآن به تحدّی (مبارز طلبی) و اعلام عجز همگان، خود اعجازی جاویدان از خداوند است که به مراتب مختلف بیان شده است. آن جا که می فرماید:

بگو (ای پیامبر) اگر انس و جن متفق شوند تا کتابی مانند این قرآن بیاورند هرگز نتوانند اگر چه همه پشتیبان یکدیگر باشند.

در این آیه شریفه به وضوح قدرت تمام انسان ها و نیز جنیان بر تألیف کتابی چون قرآن نفی شده است. همچنین از آیات دیگر تحدّی نیز به این صورت می توان نتیجه گرفت که انس و جن نه تنها از آوردن کل قرآن بلکه از آوردن ده سوره بلکه حتی یک سوره همانند قرآن عاجز هستند. نتیجه این آیات این است که جن و انس و دیگر مخلوقات قدرت و توان معارضه با قرآن را ندارند؛ زیرا قرآن کلام خداوند است نه کلام مخلوقات و این کلام به حقیقت لفظ و معنا و تألیف و خلقتش معجزه است.

صورت های مختلف اعجاز قرآن

شناخت حقیقت تحدّی مبتنی بر شناخت وجوه اعجاز قرآن کریم است که عبارت اند: ⁽¹⁾

و......

نظر اشاعره

اشاعره معتقدند که کلام الله مخلوق نیست به همین دلیل هیچ کس نمی تواند همانند آن بیاورد. بطلان این نظر و تبعات آن بر اهل توحید پوشیده نیست. ⁽²⁾

نظر معتزله

معتزله اقوال مختلفی را در زمینه اعجاز قرآن ارائه داده اند که در این نوشتار به نظریه بحث برانگیز أبو إسحق ابراهيم بن سيار معروف به نظام معتزلی و پیروان معتزلی اش ⁽¹⁾همانند أبو إسحاق النصيبى و عبّاد بن سليمان الصيمرى و هشام بن عمرو الفوطی و فخررازی.. که از بزرگان مکتب معتزلی می باشند اشاره می کنیم. ⁽²⁾در واقع این نظریه معتزلیان می باشد. ⁽³⁾که بعد از رد و تضعیف آن در مجامع علمی برخی دیگر از معتزلیان را بر آن واداشت تا نظر دیگری در این زمینه ارائه دهند؛ زیرا نظریه صرفه و یا به تعبیر بهتر برخی از تقریرات آن از نظر عقل و نقل مشکل دارد به این ترتیب می توان نظریه نظام را نظر پیشگامان معتزله قلمداد نمود. ⁽⁴⁾معتزله با عقلی دانستن روش تحقیق در معارف و افراط در این روش به تحلیل اعجاز قرآن پرداخته و نظری بر خلاف آیات و روایات و ادله ابراز داشته است بسیاری از معتزله بر این باورند که مردم عاجز از آوردن قرآن نیستند؛ بلکه مانعی از سوی خداوند باعث می شود که مردم همانند قرآن نیاورند و اگر آن مانع نباشد قادر بر آوردن همانند قرآن هستند. ⁽⁵⁾معتزله از این نظریه به صرفه (مردم عجز ذاتی نسبت به ساختن کلماتی چون قرآن ندارند بلکه عجز عرضی دارند که همان مانع خداوند است) یاد می کنند. علاوه بر این نظام و اکثر معتزله وجود اعجاز در نظم و فصاحت قرآن را رد نموده و این در حالی است که دانشمندان شیعه و سنی به وجود اعجاز در نظم و فصاحت قرآن اعتراف می کنند. ⁽⁶⁾

تضعیف نظریه صرفه

عالمان شیعه معتقدند که اتصاف قرآن به این که مردم را از آوردن همانندش عاجز می کنند به دلیل خصوصیتی است که در خود قرآن است پس نظر نظام که قایل است به این که خداوند مردم را از آوردن همانند قرآن منع می کند با این که قدرت بر انجام آن را دارند باطل است؛ زیرا بر خلاف آیات است و فهم ارتکازی مردم نیز عجز را از آوردن قرآن تأیید می کند نه صرفه را. پس نظریه صرفه از اصل و ریشه باطل است. ⁽⁷⁾عبدالقاهر بغدادی از نویسندگان اهل سنت معتقد است که انگیزه نظام از ابراز این عقاید انکار معجزه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و نبوت ایشان است. ⁽⁸⁾همچنین دیگران از اهل سنت به صراحت اعجاز قرآن از طریق صرفه را رد می کنند. ⁽⁹⁾

واقعیت نظریه صرفه و اشکالات آن

در این نظریه ساحت قدسی از کلام الله برداشته شده؛ زیرا این افراد معتقدند که چون كلام عرب و اسلوب و قواعد آن در قرآن رعایت شده در نتیجه هر کسی که با این زبان آشنایی داشته باشد قدرت دارد که همانند آن کلمات را بیاورد.

با این بیان واضح می شود که معتزله واقعیت تحدّی (مبارز طلبی) قرآن را درک نکرده اند؛ زیرا خداوند حتی با ترکیب و اسلوب بیان عربی جنّ و انس را به آوردن کلماتی چون قرآن دعوت می کند و با این حال عجز ذاتی بشر اعم از عرب و عجم و جن و انس را بیان می کند. همچنین طبق نظر صرفه تحدّی واقعی نخواهد بود همچنان که قرآن اعجاز آور نمی شود بلكه منع خداوند اعجاز کننده است. از سویی دیگر تمام افرادی که در طول تاریخ به معارضه با قرآن پرداخته اند به عجز ذاتی معترفند و هیچ کس حتی دشمنان معتقد نیستند که خداوند مانع از ابراز قدرت ایشان شده است. ⁽¹⁾یکی دیگر از اشکالات نظریه صرفه این است که قبل از اسلام بلکه قبل از نزول قرآن که موضوع صرفه منتفی است مردم باید بتوانند همانند قرآن را بیاورند زیرا ذاتاً قدرت بر انجام آن را دارند و خداوند هم نباید مانع شود زیرا همان طور که بیان شد نظریه صرفه بعد از نزول قرآن و آیات تحدّى معقول است و در این موقعیت است که خداوند مانع می شود نه قبل از آن. ⁽²⁾احتمال دارد که احمد بن یحیی معروف به ابن رواندی معتزلی تحت تأثیر این نظریه به معارضه با قرآن اقدام نموده و به نظر قاصر خود کلماتی همانند آیات قرآن بیان می کند که موجبات استهزاء در جوامع علمی و غیر علمی را برای خود رقم می زند. ⁽³⁾

نظریه صرفه بر خلاف اصل معتزلی

یکی از اصول مهم در مکتب معتزله اصل تفویض است. ⁽⁴⁾که بنابر این اصل، معتزله معتقد است که اراده انسان ها در افعال اختیاری خود مستقل است و خداوند توانایی تأثیر و اعمال اراده برای رد آن را ندارد در حالی که نظریه صرفه این اصل مهم معتزلی را نقض می کند؛ چرا که خداوند اراده اش بر اراده تمام کسانی که اختیار و قدرت بر آوردن کلماتی همانند قرآن را دارند غالب است و اراده همه را در این موضوع تغییر داده و به عجز می کشاند. در

نتیجه نظریه صرفه علاوه بر این که موجب بطلان اصل تفویض است، باعث جبرگرایی و بطلان اراده انسان در این مورد می شود و این نتایج برخلاف اصول معتزلی است. ⁽¹⁾

برخی از شبهات

اشاره

پاسخ

اولاً یک پیامبر یک حکیم یا دانشمند نیست تا حرف های خود را با متدلوژی فلسفی یا علمی اثبات کند سخنان یک دانشمند و یا یک فیلسوف در سطح حرف های بشری است، لذا می توان با استفاده از روش های معمول آن ها را اثبات کرد پیامبران از روش علوم به معارف الهی دست نیافته اند بلکه روش آن ها در دریافت معارف وحی است به بیان دیگر، پیامبران تنها مدّعی سخنان منطقی نیستند بلکه علاوه بر آن مدّعی اند که این حرف های مطابق عقل و برهان سخن خداوند متعال است بنابراین آن ها دو ادّعا دارند؛ بخش اول ادّعای آن ها که برهانی بودن مدّعیاتشان است با برهان قابل اثبات است. ولی بخش دوم مدّعیات ایشان (این که مدّعیات آن ها از سوی خداوند است) نیاز به دلیل جداگانه ای دارد که عبارتست از معجزه ثانياً، انبیا علیهم السلامء هیچ یک هیچ معجزه ای را برای اثبات معارف خود نیاوردند، و نمی خواستند با آوردن معجزه مسئله توحید، معاد و.. را که از طریق عقلی قابل اثبات است اثبات نمایند. پیامبران هیچ گاه دعوت خود را از همان روز نخست با معجزه آغاز نکردند، بلکه زمانی که با شبهات منکرین و یا با درخواست معجزه رو به رو شدند از معجزه استفاده نمودند؛

به همین دلیل است که معجزه همواره با تحدّی همراه است برای مثال حضرت موسی علیه السلام با آن که عصا و ید بیضاء هم راه داشت آن را موقعی ارائه داد که مورد انکار فرعونیان قرار گرفت و از او برای اثبات نبوت خویش دلیل و نشانه خواست البته معجزه جهانی و جاویدان پیامبر صلی الله علیه و آله همراه معارف و علوم برهانی و معارف تعبدی است. ⁽¹⁾

نتیجه

بطور کلی مسأله اعجاز و به ویژه اعجاز قرآن از مسائلی است که فرق و مذاهب و مکاتب معرفتی مختلف با مبانی و دیدگاه های خاص خود نسبت به هستی با آن برخورد می کنند و بالتبع اختلاف در این مسأله ناشی از مبانی مختلفی است که در مبادی و دیدگاه های تصدیقی پیشین این مسأله نهفته است برای درک و رفع اختلاف در این مسأله باید به مبانی پیشین هر مکتب و مذهب توجّه شود تا برای نقد و بررسی آن تنها به نقد آن دیدگاه و نظریه بسنده نشود.

پی نوشت ها

1- اصول کافی، ج 1، ص 163

2- همان، ج 1، ص 165

3- همان، ج 1، ص13.

4- بصائر الدرجات، ص 499

5- الکافی، ج 1، ص 184

6- همان، ج 1، ص 15

7- (نمل: 64) بگو حجّت و دلیل خود را بیاورید اگر راستگویید.

8- الميزان، ج 5، ص 283

9- الإعجاز و التحدى في القرآن الكريم، ص33.

10- پژوهشی در علوم قرآن، قم، ص179؛ الإعجاز و التحدى في القرآن الكريم، ص42.

11- كشف المراد، ص 474

12- لسان العرب، بیروت، ج 5، ص 369

13- البيان في تفسير القرآن، ص 35.

14- مناهل العرفان فی علوم القرآن، ج1، ص66.

15- الميزان، ج 1، ص 82

16- مدخل التفسير، ص 54؛ التفسير و المفسرون، ج 7، ص 7؛ نظرات معاصره في القرآن الكريم، بيروت، ج 2، ص 8

17- كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد دوم، ص 315.

18- الفرق بين الفرق و بيان الفرقة الناجية، ص 113.

19- قواعد العقايد، ج 5 ص 11؛ مدخل التفسير، ص 41

20- نظرات معاصره في القرآن الكريم، ج 2، ص8؛ الإعجاز اللغوى و البياني في القرآن الكريم، ص 445

21- اعجاز القرآن، ص 16

22- الملل و النحل، ص 14؛ بحار الأنوار، ج17، ص 224

23- الفرق بين الفرق وبيان الفرقة الناجية، ص 114 و 135 و 218.

24- مدخل التفسير، ص 41؛ البيان في تفسير القرآن، ص 83

25- الفرق بين الفرق وبيان الفرقة الناجية، ص 128

26- المواقف، ج 3، ص 384 و 398

27- البيان في تفسير القرآن، ص 83 و 84؛ مجمع البیان، ج 5، ص 222

28- المواقف، ج 3، ص 398؛ البيان في تفسير القرآن، ص83

29- مدخل التفسير، ص 107

30- رجوع شود به مقاله جبر و تقویض در سایت پژوهه، گروه فرق و مذاهب.

31- أضواء البيان في تاريخ القرآن، ص13.

32- بحار الأنوار، ج 89، ص 112

33- همان، ج 89، ص 119

منابع و مآخذ

کلینی، محمد بن يعقوب الكافي تهران، دار الكتب الإسلامية، 1365 ش

اخلاق نیکوی پیامبر رحمت صلی الله علیه و اله

اشاره

حجت الاسلام قاسم عارفی

درآمد

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله برترین پیامبران است. جهت فضیلت ایشان مضاف برفضایل ذاتی در ابتدا همان تقوا و در ثانی علم و دانش و در ثالث مجاهدت و تلاش در راه خداست و بدیهی است هیچ یک از امور یاد شده از اخلاق و منش نیک جدا نیست رسول اکرم صلی الله علیه و آله با رفتار و کردار نیک بی مانندش، بهترین جلوه زیبایی اخلاق را در منظر مردم قرار دادند و جذبه این خلق خوش آن بود که دل های سخت را نرم و باعث هدایت گمراهان گردید.

کلیدواژه ها؛

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، مکارم اخلاق، موعظه، محبّت

مقدّمه

قال رسول الله صلی الله علیه و آله إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ اَلْأَخْلاَقِ.

بیشک اخلاق خوش پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در پیشرفت سریع اسلام نقش اساسی داشت آن وجود مبارک که پر از جذبه بود و زیبایی با کلام دلنشین و اخلاق گرم و نیک خویش انسان را از تاریکی به سوی نور هدایت نمود اگر ما عوامل پیشرفت اسلام را سه جهت بدانیم بدون تردید یکی از گزینه ها اخلاق حسنه رسول اسلام صلی الله علیه و آله است. آن سه جهت عبارتند از:

1- اخلاق پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله

2- مجاهدت های حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام

3- انفاق های حضرت خدیجه کبری علیها السلام

در قرآن مجید به نقش اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله در پیشرفت اسلام و جذب دل ها تصریح شده است؛

آن جا که می خوانیم:

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ⁽¹⁾ ای رسول ما! به خاطر لطف و رحمتی که از جانب خدا شامل حال تو شده، با مردم مهربان گشته ای و اگر خشن و سنگدل بودی مردم از دور تو پراکنده می شدند، پس آن ها را ببخش و برای آن ها طلب آمرزش کن و در کارها با آن ها مشورت فرما. از این آیه استفاده می شود که:

1- نرمش و اخلاق نیک هدیه ای الهی است و کسانی که نرمش ندارند از این موهبت الهی محروم اند. فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ

2- افراد سنگدل و سختگیر نمی توانند مردمداری کنند و به جذب نیروهای انسانی بپردازند. وَلَوْ كُنتَ فَظًّا

3- رهبری و مدیریت صحیح با جذب و عطوفت همراه است. لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ

4- باید دست شکست خوردگان در جنگ و گنهکاران شرمنده را گرفت و جذب کرد. فَاعْفُ عَنْهُمْ

5- مشورت با مردم از خصلت های نیک و پیوند دهنده است که موجب انسجام می گردد. وَشَاوِرُهُمْ فِي الأُمر

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله علاوه بر این که ارزش های اخلاقی را بسیار ارج می نهاد، خود در سیره عملی اش مجسمه فضایل اخلاقی و ارزش های والای انسانی بود. او در همه ابعاد زندگی با چهره ای شادان و کلامی دلاویز با حوادث برخورد می کرد. برای مثال، در تاریخ آمده است که در سال نهم هجرت، هنگامی که قبیله سرکش "طی" بر اثر حمله قهرمانانه سپاه اسلام شکست خوردند، عدی بن حاتم که از سرشناسان این قبیله بود، به شام گریخت ولی خواهر او که «سفانه» نام داشت، به اسارت سپاه اسلام درآمد. سفانه را همراه سایر اسیران به مدینه آوردند و آنان را در نزدیک مسجد در خانه ای جای دادند. روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن اسیران دیدن نمود. سفانه از موقعیت استفاده کرد و گفت:

یا محمّد هلک الوالد و غاب الوافد فان رايت ان تخلى عنى و لا تشمت بی احیاء العرب، فان ابي كان يفك العانى و يحفظ الجار و يطعم الطعام و يفشى السلام و يعين على نوائب الدهر.

ای محمّد! پدرم (حاتم) از دنیا رفت و نگهبان و سرپرستم (عدی) ناپدید شد و فرار کرد؛ اگر صلاح بدانی مرا آزاد کن و شماتت و بدگویی قبیله های عرب ها را از من دور ساز. همانا پدرم (حاتم) بردگان را آزاد می ساخت، از همسایگان نگهبانی می نمود و به مردم غذا می رسانید، آشکارا سلام می کرد و در حوادث تلخ روزگار، مردم را یاری می نمود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که احترام بسیاری به ارزش های اخلاقی می گذاشت، به سفانه فرمود:

يا جارية هذه صفة المؤمنين حقا، لو كان ابوك مسلما لترحمنا عليه.

ای دختر! این ویژگی هایی که بر شمردی، از صفات مؤمنان راستین است. اگر پدرت مسلمان بود، ما او را مورد لطف و رحمت قرار می دادیم.

آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله به مسؤولین امر فرمود:

خَلُّوا عَنْها فَإِنَّ أَباهَا كَانَ يُحِبُّ مَكارِمَ الْأَخْلَاق. این دختر را به پاس احترامی که پدرش به ارزش های اخلاقی می نمود، آزاد سازید.

در این حال پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله لباس نو به او پوشانید و هزینه سفر به شام را در اختیار او گذاشت و او را همراه افراد مورد اطمینان به شام نزد برادرش رهسپار کرد.

نمونه هایی از اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله

در سیره عملی پیامبر صلی الله علیه و آله صدها نمونه از اخلاق نیک و زیبا وجود دارد که هر کدام نشانگر قطره ای از اقیانوس عظیم حسن خلق آن حضرت صلی الله علیه و آله است؛ همان گونه که خداوند با تعبیر

وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ ⁽¹⁾ و همانا تو اخلاق عظيم و برجسته ای داری

به این مطلب اشاره فرموده است. در این جا نظر شما را به چند نمونه از جلوه های نیکو و زیبای اخلاق نبوی جلب می کنیم:

هنگامی که بلال آن ها را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آورد آن حضرت صلی الله علیه و آله از صفیه پرسید: «چرا صورتت را خراشیده ای و این گونه خاک آلود و افسرده هستی؟!» صفیه ماجرای عبورش از کنار جنازه ها را بیان کرد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله از رفتار خلاف اخلاق اسلامی بلال حبشی ناراحت شده و بلال را سرزنش کرده و فرمود:

انزعت منك الرحمة يا بلال حيث تمر بامراتين على قتلى رجالهما؛ ای بلال! آیا مهر و محبت و عاطفه از وجود تو رخت بربسته که آن ها را از کنار کشته شدگانشان عبور می دهی؟! چرا بی رحمی کردی؟

جالب این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای جبران رنج ها و ناراحتی های صفیه با او ازدواج کرد، سپس او را آزاد و بار دیگر با پیشنهاد صفیه با او ازدواج کرد و به این ترتیب، ناراحتی های او را به طور کلی از قلبش زدود.

شیماء از پیامبر صلی الله علیه و آله تقاضا کرد تا اسیران طایفه اش را آزاد سازد. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: «من سهمیه خودم را بخشیدم و در مورد سهمیه سایر مسلمانان، به تو پیشنهاد می کنم که بعد از نماز ظهر برخیز و در حضور مسلمانان، بخشش مرا وسیله خود قرار بده تا آن ها نیز سهمیه خود را ببخشند.» شيماء همین کار را انجام داد، مسلمانان گفتند: «ما نیز به پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله سهمیه خود را بخشیدیم.»

سیره نویس معروف، ابن هشام می نویسد:

پیامبر صلی الله علیه و آله به شیماء فرمود: اگر بخواهی با کمال محبّت و احترام، در نزد ما بمان و زندگی کن و اگر دوست داری تو را از نعمت ها بهره مند می سازم و به سلامتی به سوی قوم خود بازگرد.

شیماء گفت: می خواهم به سوی قوم خود بازگردم. پیامبر صلی الله علیه و آله یک غلام و یک کنیز به او بخشید و این دو با هم ازدواج کردند و به عنوان خدمتکار خانه شیماء به زندگی خود ادامه دادند.

سَمِعْتُمْ صُرَاخَ اَلصَّبِیِّ؛ آیا شما صدای گریه کودک را نشنیدید؟

معلوم شد که کودکی در چند قدمی محل نمازگزاران گریه می کرده و کسی نبوده که او را آرام کند. صدای گریه او دل مهربان پیامبر صلی الله علیه و آله را به درد آورد. از این رو نماز را با شتاب تمام کرد تا کودک را از آن وضع بیرون آورده و نوازش نماید.

عبدالله می گوید: روزی به مسجدالنبی رفتم، ناگاه دیدم زید در صف نماز مسلمانان نشسته و مسلمان شده است. بسیار خرسند شدم، نزدش رفتم و پرسیدم: «علّت مسلمان شدنت چه بوده است؟» زید گفت: تنها در خانه ام نشسته بودم و کتاب آسمانی تورات را می خواندم؛ وقتی که به آیاتی در مورد اوصاف محمّد صلی الله علیه و آله بود رسیدم، با ژرف اندیشی آن را خواندم و ویژگی های آن حضرت صلی الله علیه و آله را که در تورات آمده بود به خاطر سپردم. با خود گفتم بهتر آن است که نزد محمّد صلی الله علیه و آله روم و او را بیازمایم و بنگرم که آیا او دارای آن ویژگی ها که یکی از آن ها «حلم و خویشتنداری» بود هست یا نه؟ چند روز به محضرش رفتم و همه حرکات و رفتار و گفتارش را تحت نظارت دقیق خود قرار دادم، همه آن ویژگی ها را در وجود او یافتم، با خود گفتم تنها یک ویژگی مانده است، باید در این مورد نیز به کندوکاو خود ادامه دهم، آن ویژگی حلم و خویشتن داری او بود، چرا که در تورات خوانده بودم: «حلم محمّد بر خشم او غالب است، جاهلان هرچه به او جفا کنند، از او جز حلم و خویشتنداری نبینند.» روزی برای یافتن این نشانه از وجود آن حضرت صلی الله علیه و آله، روانه مسجد شدم، دیدم عرب بادیه نشینی سوار بر شتر به آن جا آمد؛ وقتی که محمّد صلی الله علیه و آله را دید، پیاده شد و گفت: «من از میان فلان قبیله به این جا آمده ام، خشکسالی و قحطی باعث شده که همه گرفتار فقر و ناداری شده ایم، مردم آن قبیله مسلمان هستند و آهی در بساط ندارند، وضع ناهنجار خود را به شما عرضه می کنند و امید آن را دارند که به آن ها احسان کنی.»

حضرت محمّد صلی الله علیه و آله به حضرت علی علیه السلام فرمود: آیا از فلان وجوه چیزی نزد تو مانده است؟ حضرت علی علیه السلام گفت: نه. پیامبر صلی الله علیه و آله حیران و غمگین شد. همان دم من به محضرش رفتم و عرض کردم: ای رسول خدا! اگر بخواهی با تو خرید و فروش سلف کنم، اکنون فلان مبلغ به تو می دهم تا هنگام فصل محصول، فلان مقدار خرما به من بدهی، آن حضرت صلی الله علیه و آله پیشنهاد مرا پذیرفت و معامله را انجام داد. پول را از من گرفت و به آن عرب بادیه نشین داد. من همچنان در انتظار بودم تا این که هفت روز به فصل چیدن خرما مانده بود، در این ایام روزی به صحرا رفتم، در آن جا محمّد صلی الله علیه و آله را دیدم که در مراسم تشییع جنازه شخصی حرکت می کرد؛ سپس در سایه درختی نشست و هر کدام از یارانش در گوشه ای نشستند. من گستاخانه نزد آن حضرت صلی الله علیه و آله رفتم و گریبانش را گرفتم و گفتم: «ای پسر ابوطالب! من شما را خوب می شناسم که مال مردم را می گیرید و در بازگرداندن آن کوتاهی و سستی می کنید، آیا می دانی که چند روزی به آخر مدّت مهلت بیشتر نمانده است؟»

من با کمال بی پروایی این گونه جاهلانه با آن حضرت صلی الله علیه و آله رفتار کردم (با این که چند روزی به آخر مدّت مهلت باقی مانده بود). ناگاه از پشت سر آن حضرت صلی الله علیه و آله، شخصی با صدای خشن در حالی که شمشیرش را از نیام برکشیده، به من رو کرد و گفت: «ای سگ! دور باش». حضرت محمّد صلی الله علیه و آله از او جلوگیری کرد و فرمود: «نیازی به این گونه پرخاشگری نیست. باید او (زید) را به حلم و حوصله سفارش کرد» و آن گاه به او فرمود: «برو از فلان خرما فلان مقدار به زید بده.» من به همراه او رفتم و حق مرا داد، به علاوه بیست پیمانه دیگر اضافه بر حقّم به من خرما داد. گفتم: این زیادی چیست؟ گفت: چه کنم، حلم محمّد صلی الله علیه و آله موجب آن شده است. چون تو از نهیب و فریاد خشن من آزرده شدی، محمّد صلی الله علیه و آله به من دستور داد این زیادی را به تو دهم تا از تو دلجویی شود و خوشنودی تو به دست آید. هنگامی که آن اخلاق نیک و حلم عظیم محمّد صلی الله علیه و آله دیدم، مجذوب اسلام و اخلاق زیبای پیامبر صلی الله علیه و آله شدم و گواهی به یکتایی خدا و رسالت محمّد صلی الله علیه و آله دادم و در صف مسلمانان درآمدم.

این ها چند نمونه از سلوک اخلاقی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود، که هر کدام چون آیینه ای شفاف ما را به تماشای جمال زیبای اخلاق نیک آن حضرت صلی الله علیه و آله دعوت می کند و یکی از راز و رمزهای مهم پیشرفت اسلام در صدر اسلام را که بسیار چشمگیر بود، به ما نشان می دهد. در فرازی از گفتار حضرت علی علیه السلام در شأن اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله چنین آمده:

رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله با همنشینانش چنین بود که دائماً خوشرو، خندان، نرم و ملایم بود. هرگز خشن، سنگدل، پرخاشگر، بدزبان، عیبجو و مدیحه گر نبود هیچ کس از او مأیوس نمی شد و هر کس به در خانه او می آمد، نومید باز نمی گشت. سه چیز را از خود دور کرده بود مجادله در سخن پرگویی و دخالت در کاری که به او مربوط نبود او کسی را مذمت نمی کرد و از لغزش های پنهانی مردم جستجو نمی نمود. جز در مواردی که ثواب الهی دارد سخن نمی گفت. در موقع سخن گفتن به قدری گفتارش نفوذ داشت که همه سکوت نموده و سراپا گوش می شدند...

حوادث هنگام ولادت پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله

در روایات ما آمده است که در شب ولادت آن حضرت صلی الله علیه و آله حوادث مهم و اتفاقات زیادی در اطراف جهان به وقوع پیوست که پیش از آن سابقه نداشت و یا اتفاق نیفتاده بود که از جمله «ارهاصات» بوده؛ بدان گونه که در داستان اصحاب فیل ذکر شده و در قصیده معروف برده نیز آمده که چند بیت آن چنین است:

يوم تفرس منه الفرس انهم *** قد انذروا بحلول البؤس والفم

و بات ایوان کسری و هو منصدع *** کشمل اصحاب کسری غیر ملتئم

النار خامدة الانفاس من اسف عليه *** و النهر ساهي العين من سدم

و ساء ساوه ان غاضت بحيرتها *** و رد واردها بالغيظ حين ظم

كان بالنار ما بالماء من بلل *** حزنا و بالماء ما بالنار من ضرم

و شاید جامع ترین حدیث در این باره حدیثی است که مرحوم صدوق رحمه الله علیه در کتاب امالی به سند خود از امام صادق علیه السلام روایت کرده و ترجمه اش چنین است که آن حضرت علیه السلام فرمود:

ابلیس به آسمان ها بالا می رفت و چون حضرت عیسی به دنیا آمد از سه آسمان ممنوع شد و تا چهار آسمان بالا می رفت و هنگامی که رسول خدا به دنیا آمد از همه آسمان های هفتگانه ممنوع شد و شیاطین به وسیله پرتاب شدن ستارگان ممنوع گردیدند و قریش که چنان دیدند گفتند: قیامتی که اهل کتاب می گفتند بر پا شده!

عمرو بن امیه که از همه مردم آن زمان به علم کهانت و ستاره شناسی داناتر بود، بدانها گفت: بنگرید اگر آن ستارگانی است که مردم به وسیله آن ها راهنمایی می شوند و تابستان و زمستان از روی آن معلوم گردد، پس بدانید که قیامت بر پا شده و مقدمه نابودی هر چیز است و اگر غیر از آن هاست، امر تازه ای اتفاق افتاده و همه بت ها در صبح آن شب به رو در افتاد و هیچ بتی در آن روز بر سر پا نبود و ایوان

کسری در آن شب شکست خورد و چهارده کنگره آن فرو ریخت و دریاچه ساوه خشک شد و وادی سماوه پر از آب شد آتشکده های فارس نیز که هزار سال بود خاموش نشده بود در آن شب خاموش گردید موبدان فارس در خواب دیدند که شترانی سخت، اسبان عربی را یدک می کشند و از دجله عبور کرده و در بلاد آن ها پراکنده شدند و طاق کسری از وسط شکست خورد و رود دجله در آن وارد شد در آن شب نوری از سمت حجاز بر آمد و همچنان به سمت مشرق رفت تا بدانجا رسید فردای آن شب تخت هر پادشاهی سرنگون گردید و خود آن ها گنگ گشتند که در آن روز سخن نمی گفتند دانش کاهنان ربوده شد و سحر جادوگران باطل گردید و هر کاهنی که بود از تماس با همزاد شیطانی خود ممنوع گردید و میان آن ها جدایی افتاد آمنه علیه السلام گفت: به خدا فرزندم که بر زمین قرار گرفت دست های خود را بر زمین گذارد و سر به سوی آسمان بلند کرد و بدان نگریست و نوری از من تابش کرد و در آن نور شنیدم گوینده ای می گفت:

تو آقای مردم را زادی؛ او را محمّد نام بگذار

آن گاه او را به نزد عبدالمطلب علیه السلام بردند و آن چه را مادرش آمنه علیها السلام گفته بود به عبدالمطلب علیه السلام گزارش دادند، عبد المطلب علیه السلام او را در دامن گذارده گفت:

الحَمْدُ للّه الَّذى أَعْطاني هذا الغُلامُ الطيِّبُ الأَرْدانِ قَدْ سادَ في المَهدِ على الغُلْمَانِ. ستایش خدایی را که به من عطا فرمود این فرزند پاک و خوشبورا که در گهواره بر همه پسران آقا است.

آن گاه او را به ارکان کعبه تعویذ کرد ⁽¹⁾و در باره او اشعاری سرود.

و در حدیث دیگری که در کتاب کمال الدین نقل کرده چنین است که در شهر مکه شخصی یهودی سکونت داشت و نامش یوسف بود، وی هنگامی که ستارگان را در حرکت و جنبش مشاهده کرد با خود گفت این تحولات آسمانی به خاطر ولادت همان پیغمبری است که در کتا بهای ما ذکر شده که چون به دنیا آید شیاطین رانده شوند و از رفتن به آسمان ها ممنوع گردند. و چون صبح شد به مجلسی که چند تن از قریش در آن بودند آمد و بدانها گفت: آیا دوش در میان شما مولودی به دنیا آمده گفتند: نه. گفت: سوگند به تورات که وی به دنیا آمده و آخرین پیمبران است

و اگر این جا متولد نشده حتماً در فلسطین متولد گشته است این گفت و گو گذشت و چون قریشیان متفرّق شدند و به خانه های خود رفتند داستان گفت و گوی با آن یهودی را با زنان و خاندان خود بازگو کردند و آن ها گفتند آری دیشب در خانه عبدالله بن عبد المطلب پسری متولد شده این خبر را به گوش یوسف یهودی رساندند، وی پرسید: آیا این مولود پیش از آن که من از شما پرسش کردم به دنیا آمده یا بعد از آن؟ گفتند: پیش از آن. گفت: آن مولود را به من نشان دهید قریشیان او را به در خانه آمنه آوردند و بدو گفتند: فرزند خود را بیاور تا این یهودی او را به بیند و چون مولود را آوردند و یوسف یهودی او را دیدار کرد جامه از شانه مولود کنار زد و چشمش به خال سیاه و درشتی که روی شانه وی بود بیفتاد در این وقت قرشیان مشاهده کردند که حالت غش بر آن مرد یهودی عارض شد و به زمین افتاد قرشیان تعجّب کرده و خندیدند. یهودی برخاست و گفت آیا می خندید؟ باید بدانید که این پیغمبر پیغمبر شمشیر است که شمشیر در میان شما می نهد... قریشیان متفرّق شده و گفتار یهودی را برای یکدیگر تعریف می کردند.

و در حدیثی که مرحوم کلینی شبیه به روایت بالا از مردی از اهل کتاب نقل کرده آن مرد کتابی به قریشیان که ولید بن مغيرة وعتبة بن ربیعه و دیگران در میانشان بود رو کرده و گفت نبوت از خاندان بنی اسرائیل خارج شد و به خدا این مولود همان کسی است که آن ها را پراکنده و نابود سازد. قریش که این سخن را شنیدند خوشحال شدند مرد کتابی که دید آن ها خوشنود شدند بدیشان گفت: خرسند شدید به خدا سوگند این مولود چنان سطوت و تسلطی بر شما پیدا کند که زبانزد مردم شرق و غرب گردد. ابوسفیان از روی تمسخر گفت: او به مردم شهر خود تسلط می یابد و نظیر آن چه در روایات ما آمده برخی از این حوادث در روایات اهل تسنن نیز ذکر شده اما در بسیاری از آن ها این حوادث قبل از بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله ذکر شده نه مقارن ولادت مانند روایاتی که در سیره ابن هشام و تاریخ طبری و جاهای دیگر است و در صحیح بخاری نیز از ابن عباس روایت شده ⁽¹⁾و فخر رازی نیز در تفسیر آیه شريفه: فَمَن يَسْتَمِع الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا ⁽²⁾در مورد منع شیاطین از نفوذ در آسمان ها و تیرهای شهاب همین گفتار را داشته و اقوالی در این باره نقل کرده ⁽³⁾و از ابی بن کعب نیز حدیثی در این مورد نقل کرده اند که گفته است:

لم يرم بنجم منذ رفع عيسى علیه السلام حتى بعث رسول الله صلی الله علیه و آله. ⁽⁴⁾

و در اشعار بعضی از شاعران عرب نیز قسمتی از این حوادث در مورد مبعث آمده؛ مانند اشعاری که از شاعری به نام قیروانی نقل شده است

جلوه اخلاقی و تربیتی پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله

آداب خواندن سوره الرحمن

سوره الرحمن عروس قرآن کریم خوانده شده است در این سوره مبارک از نعمت ها و مواهب الهی یاد شده و سی بار آیه ی فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ تکرار شده است یعنی: پس کدام یک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟ جابر بن عبدالله گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله روزی سوره ی الرحمن را در جمع مردم خواند ولی آن ها سکوت کردند و چیزی نگفتند، پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان فرمودند: جنیان بهتر از شما، پاسخ می دهند، چرا که چون آیه فَبِأَيِّ الَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ را برایشان خواندم، در پاسخ گفتند: و لا بشي من آلا ربنا نكذب. یعنی نه هرگز ما چیزی از نعمت های پروردگارمان را انکار و تکذیب نمی کنیم. پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله بدین ترتیب، به مسلمانان دستور دادند که هنگام شنیدن آیه ی فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِبَانِ سکوت نکنند و بگويند: لا بشي من آلائك رب اكذبُ.

شرف مرد دین و ایمان اوست

امام باقر علیه السلام فرمودند: روزی یاران و اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله گرد هم نشسته بودند و حسب و نسب خود را گفته و به آن می نازیدند که عمربن خطاب به سلمان گفت: تو هم حسب و نسب خود را بگو حضرت سلمان گفت: من بنده خدا هستم گمراه و تهیدست و برده بودم؛ خداوند به برکت وجود پیامبر صلی الله علیه و آله مرا هدایت کرد و بی نیاز و آزاد نمود این است حسب و نسب من ای عمر در همین وقت پیامبر صلی الله علیه و آله حاضر شد و از مضمون گفتگوی آن ها باخبر گشت و به اصحاب خطاب نمود و فرمودند: شرف مرد، دین و ایمان اوست آبروی مرد خلق و خوی اوست ریشه و اصل مرد عقل اوست، سپس آیه 13 سوره حجرات را تلاوت فرمود که ترجمه اش این است ی ای مردم جهان ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و به شکل دسته ها و قبیله ها (ی مختلف) در آوردیم تا همدیگر را بشناسید. همانا گرامی ترین شما نزد خداوند، پرهیز کار ترین شماست.

یکدیگر را مسخره نکنید!

پیامبر صلی الله علیه و آله همسران متعدد داشت که ازدواج آن حضرت با آن ها بیشتر به خاطر جنبه های سیاسی عاطفی و اجتماعی بود یکی از همسران او عایشه دختر ابوبکر بود و دیگری حفصه دختر عمر و دیگری صفیه دختر حیبن اخطب (که پدر صفیه یهودی بود ولی صفیه به اسلام گرویده بود). روزی عایشه و حفصه صفیه را مورد استهزاء قرار داده و به او گفتند: ای دختر یهودی.

صفیه ناراحت شد و نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و از آن ها شکایت کرد پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اگر از این پس به تو چنین گفتند در جواب بگو پدرم هارون پیامبر خدا و عمویم موسی کلیم (همسخن) خدا و شوهرم، محمّد رسول خدا صلی الله علیه و آله است. او از خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله مرخص شد، تا این که باز در یک برخوردی، عایشه و حفصه به صفیه گفتند ای دختر یهودی! صفیه در پاسخ گفت: پدرم هارون پیامبر خدا و عمویم موسی کلیم خدا و شوهرم محمّد رسول خدا صلی الله علیه و آله است. آن ها فهمیدند که او این پاسخ را از کجا گرفته، به او گفتند: این پاسخ را رسول خدا صلی الله علیه و آله به تو آموخته است، در این هنگام آیه 11 سوره حجرات نازل شد:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ای مومنان، استهزا نکنید گروهی، گروه دیگر را، که ای بسا آن گروهی که مورد مسخره واقع شده اند، بهتر از مسخره کنندگان باشد و همچنین زنها، زن های دیگر را مسخره نکنند که چه بسا دسته دوم بهتر از دسته اول باشند و به همدیگر طعنه نزنید، و همدیگر را با لقب بد نخوانید که پس از ایمان آوردن، نام زشت نهادن بد است، هر کس توبه نکند، جزو ستمکاران می باشد.

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

شخصی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله پرسید عذاب چه کسی در روز قیامت از همه سخت تر است؟ فرمود: کسی که پیامبر و یا مردی که امر به معروف می کند را به قتل برساند؛ سپس فرمود: بنی اسرائیل در آغاز روز در یک ساعت چهل و سه پیامبر را کشتند، صد و دوازده نفر از بندگان صالح بنی اسرائیل به دفاع از پیامبران برخاستند و امر به معروف و نهی از منکر نمودند، در ساعت آخر همان روز بنی اسرائیل همه ی آن 112 نفر را کشتند و آیه ی 21 (سوره ی آل عمران) به همین مطلب اشاره می کند:

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ. آنان که به آیات خدا، کافر می شوند و پیامبران را به نا حق می کشند (و نیز) آنان را که امر به قسط و عدالت می نمایند می کشند قاتلان را به عذاب دردناک بشارت بده.

به این ترتیب می آموزیم که گاهی باید در سخت ترین شرایط تا سر حد شهادت، از حق دفاع نمود امر به معروف و نهی از منکر کرد.

اهمیت اثر گرفتن از موعظه

روزی یک نفر بادیه نشین به مجلس رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد شنید این دو آیه را خواند:

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ﴿7 وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ﴾ کسی که اندکی ناچین کار خیر یا بد کند، آن را می نگرد و نتیجه را می یابد.

بادیه نشین گفت: ای رسول خدا حتى «مثقال ذره» هم به حساب می آید، و برای آن عقاب است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آری. بادیه نشین صاف دل آن چنان تحت تأثیر آیه ی قرار گرفت که صدایش به گریه بلند شد و فریاد زد: و اسوأتاه و افضیحتاه. (وای از رسوایی روز قیامت، وای بر من از این که گناهان آشکار شوند). رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

دل این بادیه نشین از ایمان خبر دارد.

زشتی بدگویی از دیگران

ماعز اسلمی، یکی از مسلمانان صدر اسلام بود وی بر اثر اغوای شیطان با زنی زنا کرد، بعد پشیمان شد و نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: «من زنا کرده ام» تا هر حکمی که از نظر اسلام است بر او جاری شود (در نتیجه این گناه پاک گردد). پیامبر صلی الله علیه و آله دو نفر از صحابه را دید که یکی به دیگری می گوید این مرد ماعز، آن چه را که خدا پوشانده بود، آشکار کرد، در نتیجه مثل سگ سنگباران شد. پیامبر صلی الله علیه و آله در آن لحظه چیزی نگفت، با آن دو نفر در راهی می رفتند، دیدند در بیابان، الاغی مرده و بدنش متعفن شد و متلاشی گشته است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: فلان کس و فلان کس کجایند؟ آن ها عرض کردند این جا هستیم، فرمود: بیائید و از پیکر متعفن این الاغ بخورید. آن ها گفتند: ای رسول خدا، چه کسی این کار را می کند؟ فرمود: آن چه شما در مورد برادرتان (ماعز) گفتید، سخت تر از خوردن گوشت این الاغ است، سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، اکنون او (ماعز) در نهرهای بهشت، شنا می کند.

شما گوشت مرده خورده اید!

ابوبکر و عمر، سلمان را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آوردن غذا فرستادند. سلمان نزد پیامبر رفت و تقاضای غذا کرد حضرت صلی الله علیه و آله او را به نزد انبار دارش «اسامه» فرستاد. سلمان نزد اسامه آمد و تقاضای غذا کرد. اسامه گفت: فعلاً چیزی از غذا وجود ندارد. سلمان با دست خالی نزد عمر و ابوبکر بازگشت. آن ها گفتند: اسامه بخل کرد و این روز غذا نفرستاد و اضافه کردند:

اگر ما سلمان را به چاه سمیحه (که چاه پر آبی بود) بفرستیم، آن چاه خشک می شود. سپس به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند، رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن ها فرمود: چه موجب شده که در دهان شما بقایای گوشتی را که خورده اید می نگرم. آن ها عرض کردند: ما اصلاً امروز گوشت نخورده ایم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: شما گوشت سلمان و اسامه را خوردید. در این هنگام آیه 12 سوره حجرات نازل شد که این آیه مسلمانان را از سوء ظن و غیبت نمودن نهی می فرماید.

چهار وصیت مؤکد پیامبر رسول اکرم صلی الله علیه و آله

رسول اکرم صلی الله علیه و آله در ضمن گفتاری فرمودند: همواره جبرئیل در مورد همسایه به من سفارش می کند؛ به گونه ای که گمان کردم که همسایه از همسایه ارث می برد و همواره در مورد بردگان سفارش می کند به گونه ای که گمان بردم که وقت معینی برای آزاد کردن آن ها تعیین نموده است که وقتی آن وقت فرا رسید آن ها آزاد می شوند و همواره در مورد مسواک کردن دندان ها به من سفارش می کند به گونه ای که گمان کردم که به زودی آن را واجب می نماید و همواره در مورد مناجات و نماز شب به من سفارش می کند به طوری که گمان بردم که بهترین افراد امت،من در شب نمی خوابند این تعابیر حاکی از تأکید در انجام امور چهارگانه فوق است.

قیامت

مرد نابینایی حضور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله آمد و تقاضای دعا کرد، گفت از خدا بخواه که پرده نابینایی را از چشمم بر کنار کند و قدرت دیدم را به من برگرداند. حضرت صلی الله علیه و آله فرمود اگر میل داری دعا می کنم امید است مستجاب شود و چشمت بینا گردد و اگر می خواهی در قیامت بی آن که مورد حساب واقع شوی خدا را ملاقات کنی، به وضع موجود راضی و صابر باش. عرض کرد ملاقات بدون محاسبه را برگزیدم. آن گاه رسول گرامی صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند بزرگ تر از این است که در دنیا هر دو چشم کسی را بگیرد، سپس در قیامت عذابش نماید.

سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله به فروشندگان کالا

امام صادق علیه السلام فرمود: در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله زنی بود که عطر می فروخت و زینب نام داشت (و طبعاً خودش نیز به خاطر همراه داشتن عطر خوشبو بود). روزی به حضور همسران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمد. پس از ساعتی پیامبر به خانه آمد و بوی خوش به مشامش رسید، دانست که زینب عطر فروش در آن جا است به او فرمود: وقتی به خانه ما می آیی، خانه های ما را خوشبو می کنی؟

زینب در پاسخ گفت: خانه های شما به خاطر وجود تو [ای پیامبر صلی الله علیه و آله] پاکیزه تر و خوشبوتر است، نه به خاطر عطر همراه من. آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله به او این سفارش را [که سفارش به همه ی فروشندگان کالا نیز هست] کرد، فرمود:

اذا بعث فاحسني و لا تغشي فانه اتقي الله و ابقي للمال؛

وقتی که عطر می فروشی آن را نیکو بفروش و در فروختن، کسی را فریب نده، زیرا اگر چنین کنی به پاکی و پرهیزگاری در پیشگاه خداوند بهتر است و برای بقا و دوام ثروت نیکوتر می باشد.

توصیه به کار و کوشش

زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله، مردی از اصحاب آن حضرت صلی الله علیه و آله، سخت تهیدست شده بود. کار به جایی رسید که به ناچار همسرش به او گفت برو به حضور پیامبر و جریان را بگو تا آن حضرت کمکی کند. آن مرد سخن همسرش را گوش کرد و به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و جریان را عرض کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود:

مَنْ سَأَلَنَا أَعْطَيْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَي أَغْنَاهُ اللَّهُ کسی که از ما تقاضا کند به او می بخشیم ولی اگر خصلت بی نیازی را پیشه خود سازد، خداوند او را بی نیاز می کند.

آن مرد به خانه آمد و پس از مدتی باز فشار تهیدستی باعث شد به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و کمک خواست. پیامبر صلی الله علیه و آله همان سخن فوق را تکرار کرد آن مرد به خانه برگشت، امّا باز ناچار شد برای بار سوم به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله برسد و تقاضای کمک کند. پیامبر صلی الله علیه و آله در این بار نیز همان پاسخ را داد آن مرد از سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله جان گرفت و با همتی قهرمانانه و توکل به خدا کمر همت بسته و تیشه ای از شخصی عاریه گرفت و به بیابان و کوه رفت با آن هیزم جمع نمود و آورد و در شهر فروخت و این کار را ادامه داد تا مبالغی پول به و دستش آمد، تیشه عاریه ای را به صاحبش داد و با آن پول ها تیشه ای خرید و دنبال همین کار را گرفت و به قدری پولدار شد که خدمتکاری برای خود خرید و به وضع زندگی خود سر و سامان خوبی داد سپس به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله شرفیاب شد و جریان را به عرض رساند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به تو که گفتم کسی که از ما تقاضا کند به او می بخشیم ولی اگر راه بی نیازی را بگیرد، خداوند او را بی نیاز خواهد کرد.

نتیجه رضایت مادر

در عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یکی از مسلمین، در بستر مرگ قرار گرفت، پیامبر صلی الله علیه و آله به بالین او آمد او در حال جان کندن بود پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود بگو: لا اله الا الله. او قدرت تکلم نداشت. پیامبر صلی الله علیه و آله چند بار او را تلقین کرد و به او فرمود: بگو لا اله الا الله. او نمی توانست بگوید و زبانش می گرفت. زنی در آن جا حضور داشت، پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: آیا این شخص، مادر دارد؟ او عرض کرد آری، من هستم پیامبر فرمود: از پسرت راضی هستی؟ گفت نه بلکه ناراضی و خشمگین هستم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: دوست دارم که از او راضیگردی مادر، شفاعت پیامبر صلی الله علیه و آله را پذیرفت و از پسرش راضی شد. در این وقت پیامبر صلی الله علیه و آله به شخص در حال مرگ فرمود بگو: لا اله الا الله زبان او باز شد و گفت: لا اله الا الله. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود بگو:

یا مَنْ یقْبَلُ الیسِیرَ وَ یعْفُو عَنِ الکثیرِ، اِقْبَلْ مِنِّی الیسِیرَ وَاعْفُ عَنِّی الکثِیرَ، إنَّک اَنْتَ العَفُوُّ الغَفُورُ؛ ای خدایی که کم را می پذیری و از بسیار می بخشی، کم را از من بپذیر و بسیار (از گناه) را از من ببخش، توئی بخشنده و آمرزنده.

او تمام این سخنان را گفت پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: چه می بینی؟ عرض کرد: دو سیاه چهره وارد شدند فرمود: این کلمات را تکرار کن او تکرار کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود چه می بینی؟ او عرض کرد آن دو سیاه چهره دور شدند و دو شخص سفید رو و نورانی وارد شدند دو سیاه چهره رفتند و دور گشتند و دیگر آن ها را نمی بینم و دو شخص نورانی به من نزدیک شدند و روحم را دارند از جانم می گیرند. این را گفت و همان لحظه از دنیا رفت.

غذا رسانی به عزادار

امام صادق علیه السلام فرمود:

وقتی جعفر طیار (برادر حضرت علی علیه السلام و فرمانده یکم جنگ موته که در سال هشتم هجری واقع شد) به شهادت رسید پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه زهرا علیها السلام دستور داد تا سه روز غذا درست کند و به خانه جعفر علیه السلام برای اسماً بنت عمیس همسر جعفر و بچه هایش ببرد و با زنان دیگر نزد او بروند و سه روز بمانند. فاطمه علیها السلام این دستور را انجام داد و این دستور بین مسلمانان، سنّت گردید. یعنی یک کار استحبابی و شایسته بین مسلمانان مرسوم شد.

ساده زیستی

شخصی گفت: با اجازه قبلی به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیدم و آن حضرت را در حجره «ام ابراهیم» ملاقات کردم دیدم بر فرشی بسیار ساده آرمیده، که قسمتی از بدنش روی خاک زمین و قسمتی دیگر روی آن فرش است و زیر سرش متکایی از لیف خرما قرار دارد بر او سلام کردم و در محضرش نشستم عرض کردم: ای پیامبر خدا تو انتخاب شده و برگزیده خداوند در میان همه مخلوقات هستی، در حالی که قیصر و کسری (شاهان روم و ایران) بر فرش های طلا بافت و دیبا و ابریشم می آرمند! ولی تو که مقامت از آن ها بالاتر است در این وضع می باشی؟!... در پاسخ فرمود: آن ها (شاهان روم و ایران و...) در عیش و نوش و بهره مندی از لذت ها و شادی ها در همین دنیا عجله کردند، در حالی که دنیا محل گذر است و ناپایدار است و بهره های آن نابود می شود ولی زندگی خوش ما برای آخرت تأخیر افتاده است و ما سرای جاوید آخرت را برگزیده ایم

عفو و بخشش پیامبر صلی الله علیه و اله

همسر یکی از اشراف یهود به نام زینب دختر حارث به تحریک یهودیان، تصمیم گرفت پیامبر صلی الله علیه و اله را از طریق زهر به قتل برساند. او می دانست که پیامبر صلی الله علیه و آله به دست گوسفند علاقه مند است پس دست گوسفندی را تهیه کرد و پخت و به زهر آلوده کرد و به عنوان هدیه به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله آورد. پیامبر صلی الله علیه و آله رد احسان نکرد و هدیه را پذیرفت تا لقمه اول از آن غذا را به دهان گذاشت، احساس مسمومیت کرد و آن را از دهان بیرون ریخت و دستور داد آن زن را احضار کردند. پس از گفتگویی، پیامبر صلی الله علیه و آله با کمال بزرگواری آن زن را بخشید و به این ترتیب درس عفو و گذشت را که یکی از مهم ترین صفات اخلاقی است، در شدیدترین حوادث به جهانیان آموخت.

اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله را می توان شمرد؟

مردی از امیرالمؤمنین علیه السلام درخواست کرد اخلاق پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را برایش بشمارد. فرمود تو نعمت های دنیا را بشمار تا من نیز اخلاق آن جناب را برایت بشمارم عرض کرد چگونه ممکن است نعمت های دنیا را احصا کرد با این که خداوند در قرآن کریم می فرماید:

وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَآ اگر بشمارید نعمت های خدا را نمی توانید به پایان رسانید.

حضرت علی علیه السلام فرمود: خداوند تمام نعمت دنیا را قلیل و کم می داند، در این آیه که می فرماید: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ - بگو متاع دنیا اندک است و اخلاق پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را در این آیه عظیم شمرده چنان چه می فرماید: وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ - تو را خویی بسیار بزرگ است-. اینک تو چیزی که قلیل است نمی توانی بشماری، من چگونه چیزی که عظیم و بزرگ است، احصا کنم؛ ولی همین قدر بدان که اخلاق نیکوی پیامبران به وسیله رسول اکرم صلی الله علیه و آله تمام شد. هر یک از پیغمبران مظهر یکی از اخلاق پسندیده بودند؛ چون نوبت به آن جناب رسید، تمام اخلاق پسندیده را جمع کرد. از این رو فرمود:

انّى بُعَّثُت لاُتَمِمٌ مَكارِمَ الاَخلاقِ؛ من بر انگیخته شدم تا اخلاق نیکو را تمام کنم.

پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله با عمل هدایت می کرد

حضرت علی علیه السلام فرمود مردی یهودی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله دیناری چند طلبکار بود. روزی تقاضای پرداخت طلب خود را نمود، حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: فعلاً ندارم. گفت از شما جدا نمی شوم تا بپردازید فرمود من هم در این جا با تو می نشینم به اندازه ای نشست که نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا و نماز صبح روز بعد را همان جا خواند. اصحاب، یهودی را تهدید می کردند. پیغمبر صلی الله علیه و آله رو به آن ها نموده می فرمود این چه کاری است می کنید؟ عرض کردند یک یهودی شما را بازداشت کند؟ فرمود خداوند مرا مبعوث نکرده تا به کسانی که معاهده مذهبی با من دارند یا غیر آن ها ستم روا دارم. صبحگاه روز بعد تا بر آمدن و بالا رفتن آفتاب نشست در این هنگام یهودی گفت: اشهد ان لا اله الله و اشهد ان محمدا رسول الله؛ نیمی از اموال خود را در راه خدا دادم عرض کرد به خدا سوگند این کاری که نسبت به شما کردم نه از نظر جسارت بود؛ خواستم ببینم اوصاف شما مطابقه می کند با آن چه در تورات به ما وعده داده اند زیرا در آن جا خوانده ام محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله در مکه متولد می شود و به مدینه هجرت می کند و درشت خو و بد اخلاق نیست با صدای بلند سخن می گوید ناسزا و بد زبان نمی باشد اینک گواهی می دهم به یگانگی خدا و پیامبری شما، تمام ثروت من در اختیارتان هرچه خداوند دستور داده درباره آن عمل کنید.

اثر عجیب اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله

روزی جوانی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و با کمال گستاخی گفت: ای پیامبر خدا آیا به من اجازه می دهی زنا کنم؟ با گفتن این سخن، فریاد مردم بلند شد و از گوشه و کنار به او اعتراض کردند، ولی پیامبر صلی الله علیه و آله با کمال ملایمت و اخلاق نیک به جوان فرمود نزدیک بیا جوان نزدیک آمد و در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله نشست. حضرت صلی الله علیه و آله [مثل یک دوست] از او پرسید: آیا دوست داری با مادر تو چنین کنند؟ گفت: نه، فدایت شوم فرمود: همین طور مردم راضی نیستند با مادرشان چنین شود بگو ببینم آیا دوست داری با دختر تو چنین کنند؟ گفت نه، فدایت شوم فرمود: همین طور مردم درباره دخترشان راضی نیستند. بگو ببینم آیا برای خواهرت می پسندی؟ جوان مجددا انکار کرد [و از سئوال خود بکلی پشیمان شد] پیامبر صلی الله علیه و آله سپس دست بر سینه او گذاشت و در حق او دعا کرد و فرمود:

خدایا قلب او را پاک گردان و گناه او را ببخش و دامان او را از آلودگی به بی عفتی حفظ کن.

از آن به بعد، زشت ترین کار در نزد این جوان زنا بود.

شکر خدا

در جریان فتح مکه سپاه نیرومند دوازده هزار نفری اسلام با فرماندهی شخص پیامبر صلی الله علیه و آله تا «ذی طوی» نزدیک مکه رسیدند سپاهیان اسلام در اطراف آن حضرت صلی الله علیه و آله آماده رزم بودند و کاملا روشن بود که مکه بدون خونریزی، در اختیار مسلمانان قرار می گیرد. پیامبر صلی الله علیه و آله این لحظه پرشور را با لحظه هجرت از مکه در ذهن خود مقایسه کرد و همان جا که سوار بر شتر بود، پیشانی اش را روی [چوب] پالان شتر گذاشت و سجده شکر به جا آورد. آری آن حضرت صلی الله علیه و آله هنگام هجرت که در حقیقت توسط مشرکان از مکه بیرون شد، فرمود:

ای مکه خداوند می داند که من تو را دوست دارم و اگر ساکنان تو مرا اخراج نمی کردند، هیچ مکانی را برای سکونت بر تو ترجیح نمی دادم و جایی را به جای تو عوض نمی کردم و من قطعاً از جدایی تو اندوهگین هستم.

امانت داری در سخت ترین شرایط

سال هفتم هجرت بود پیامبر صلی الله علیه و آله همراه 1600 نفر سرباز جانباز اسلام، برای فتح قلعه های خیبر که در 32 فرسخی مدینه قرار داشت به سوی خیبر روانه شدند مسلمانان در بیابان خیبر مدتی ماندند و نتوانستند قلعه های خیبر را فتح کنند. در این مدت از نظر غذایی در مضیقه سختی قرار گرفتند به طوری که بر اثر شدت گرسنگی از گوشت بعضی از حیوانات که مکروه است مانند گوشت قاطر و اسب استفاده می کردند. در این شرایط، چوپان سیاه چهره ای که گوسفندان یهود را می چرانید به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و مسلمان شد و سپس گفت:« این گوسفندان مال یهودیان است و در اختیار شما می گذارم». پیامبر صلی الله علیه و آله با کمال صراحت در پاسخ او فرمود:

این گوسفندها نزد تو امانت هستند و در آئین ما خیانت به امانت، جایز نیست، بر تو لازم است که همه گوسفندان را به در قلعه بیری و به صاحبانشان برسانی.

او فرمان پیامبر را اطاعت کرد و سپس به جبهه مسلمین بازگشت. به راستی امانت داری در اسلام، تا چه اندازه مورد احترام و تأکید است که در چنین شرایطی، رسول اکرم صلی الله علیه و آله دستور به حفظ آن می دهد و این درس بزرگ را برای همیشه به مسلمین می آموزد.

محبت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

وقتی که در جنگ اُحد، دندان پیامبر صلی الله علیه و آله شکست و صورتش مجروح شد، یارانش سخت ناراحت شدند و به آن حضرت صلی الله علیه و آله عرض کردند: دشمن را نفرین کن! در پاسخ آن ها فرمود:

إِنِّي لَمْ أَبْعَثْ لَعَاناً وَلكِنْ بُعِثْتُ داعِياً وَ رَحْمَةً، اللّهم إِهْدِ قَوْمِي فَإِنَّهُمُ لَا يَعْلَمُونَ؛ من به عنوان نفرین کننده مبعوث نشده ام، بلکه مبعوث شده ام برای دعوت مردم به سوی حق و رحمت برای آن ها خداوندا قومم را هدایت فرما چرا که آن ها آگاهی ندارند.

پیامبر صلی الله علیه و آله این گونه بود

پیراهن پیغمبر صلی الله علیه و آله کهنه شده بود، شخصی دوازده در هم به ایشان هدیه کرد. آن جناب پول را به حضرت علی علیه السلام دادند تا از بازار پیراهنی بخرد امیرالمؤمنین علیه السلام جامه ای به همان مبلغ خرید. وقتی که خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله آورد، فرمودند: این جامه پر بها است، پیراهنی پست تر از این مرا بهتر است، آیا گمان داری که صاحب جامه پس بگیرد؟ عرض کرد نمی دانم فرمود به او رجوع کن شاید راضی شود حضرت علی علیه السلام پیش آن مرد رفت و گفت پیغمبر صلی الله علیه و آله می فرماید

این پیراهن برای من پر بها است و جامه ای ارزان تر از این می خواهم. صاحب جامه راضی شد و دوازده درهم را رد کرد فرمود وقتی پول را آوردم حضرت صلی الله علیه و آله با من به بازار آمد تا پیراهنی بگیرد. در بین راه به کنیزی برخورد کرد در گوشه ای نشسته بود و گریه می کرد. جلو رفته می کرد. جلو رفته و سبب گریه اش را پرسید گفت یا رسول الله مرا برای خرید به بازار فرستادند و چهار درهم همراه داشتم آن پول را گم کرده ام پیغمبر صلی الله علیه و آله چهار درهم از پول جامه را به او داد و پیراهنی نیز چهاردهم خریداری کرد. در بازگشت مرد مستمندی از ایشان تقاضای لباس کرد. همان پیراهن را به او دادند. باز به بازار برگشته و با چهار درهم باقی مانده پیراهن دیگری خریدند وقتی که به محل کنیز رسید، او را هنوز گریان مشاهده کرد پیش رفته فرمود: دیگر برای چه گریه می کنی؟ گفت: دیر شده، می ترسم مرا بیازارند فرمود تو جلو،برو ما را به خانه راهنمایی کن همین که به در خانه رسیدند به صاحب خانه سلام کردند، ولی آن ها تا مرتبه سوم جواب نداند پیغمبر صلی الله علیه و آله از جواب ندادن سئوال نمود. صاحب خانه عرض کرد: سلام شما بر ما زیاد شود تا باعث زیادی نعمت و سلامتی ما گردد. حضرت صلی الله علیه و آله داستان کنیز را شرح داده و تقاضای بخشش او را کردند. صاحب کنیز گفت چون شما تشریف آوردید او را آزاد کردم آن گاه پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: دوازده درهمی ندیدم که این قدر خیر و برکت داشته باشد دو نفر برهنه را پوشانید و کنیزی را آزاد کرد.

وصف زیبایی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

از امام حسن مجتبی علیه السلام روایت شده از دایی خودم، هند بن ابی هاله [که از وصافین پیامبر صلی الله علیه و آله بود] خواستم مقداری از اوصاف آن حضرت صلی الله علیه و آله را برایم بیان کند؛ گفت:

دائماً متفکّر به نظر می رسید، آنی راحتی نداشت و اکثر اوقات ساکت بود و جز در مواقع ضرورت حرف نمی زد. هنگام تکلّم از اول تا به آخر به آرامی لب به سخن باز می کرد و کلامش کوتاه و جامع و خالی از تفصیل بی جا و وافی به تمام مقصود بود نرمخو بود و به کسی جفا نمی کرد و کسی را حقیر نمی شمرد نعمت در نظرش بزرگ می نمود، اگرچه ناچیز باشد و هیچ نعمتی را نکوهش نمی کرد طعام ها را ناپسند نمی شمرد مدح و تعریف هم نمی نمود.

دنیا را و ناملایماتش هرگز او را به خشم نمی آورد و چون حقی پایمال می شد، از شدت خشم کسی او را نمی شناخت و از هیچ چیز پروا نداشت تا آن که حق را یاری کند. هنگام اشاره به تمام دست اشاره می فرمود و چون از مطلبی تعجب می کرد دست ها را پشت و رو می کرد. زمانی که صحبت می کرد دست ها را به هم وصل می کرد و انگشت ابهام دست چپ را به کف دست راست می زد وقتی غضب می فرمود، از شدت ناراحتی روی می گردانید و چون خوشحال می شد، چشم ها را به هم می،نهاد بیشتر خنده هایش لبخند بود، هنگام تبسم دندان هایش چون دانه های تگرگ نمایان می شد.

روش پیامبر صلی الله علیه و آله توجّه به حال مردم

امام حسین علیه السلام گوید: از پدرم از وضع داخلی رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم فرمود: چون به منزل تشریف می برد اوقاتش را به سه بخش قسمت می کرد قسمتی را برای عبادت خدا و قسمتی برای اهل بیت علیهم السلام خود و جزئی را به خود اختصاص می داد و آن جزئی را که مربوط به خودش بود به صادر کردن دستورهای لازم به خواص اصحاب و تکلیف نمودن آنان برای رسیدگی به کارهای عمومی مردم صرف می کرد و از آن قسمت چیزی را به کارهای شخصی خود اختصاص نمی داد از جمله روش آن جناب این بود که اهل فضل را همیشه می پذیرفت و هر کس را به مقدار فضیلتی که در دین داشت، احترام می کرد به احتیاجات آنان رسیدگی می کرد و ایشان را سرگرم اصلاح نقایصشان می کرد و از ایشان درباره امت پرسش نموده مطالب لازم را بیان می کرد و می فرمود:

باید حاضران به غایبان برسانند حاجت کسانی را که به من دسترس ندارند، به من برسانید و بدانید که هر کس حاجت اشخاص ناتوان را نزد سلطان ببرد، خدا قدم های او را در روز قیامت ثابت و استوار می سازد.

در مجلس آن جناب غیر این گونه مطالب ذکر نمی شد و از کسی غیر آن را نمی پذیرفت. آنان برای درک فیض و طلب علم شرفیاب می شدند و بی آن که چیزی بچشند، متفرق نمی شدند و چون بر می گشتند رهنمایانی بودند رسول خدا صلی الله علیه و آله زبان خود را از سخنان غیر لازم باز می داشت و با مردم انس می گرفت و آنان را از خود دور نمی کرد بزرگ هر قومی را گرامی می داشت و او را بر قوم حاکم می نمود. همیشه از مردم برحذر بود و خود را می پایید بدون آن که روی از آنان بگرداند و بدخلقی کند از اصحاب خود تفقد می نمود و از مردم، حال مردم را می پرسید هر کار نیکی را تحسین و تقویت می کرد و هر کار زشتی را تقبیح کرده، کوچک می شمرد. در همه امور میانه رو بود، گاهی تفریط و گاهی افراط نمی کرد از کار مردم غفلت نمی نمود تا مبادا آنان منحرف شوند درباره حق کوتاهی نداشت و از آن هم تجاوز نمی کرد اطرافیان آن حضرت صلی الله علیه و آله نیکان مردم بودند و برترین آنان نزدش، کسانی بودند که مردم را بیشتر نصیحت کنند و بزرگ ترینشان کسانی بودند که درباره برادران دینی بیشتر مواسات و خیرخواهی داشته باشد.

اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله در مجالس

در هیچ مجلسی نمی نشست و برنمی خاست مگر به یاد خدا و در مجالس جای مخصوصی برای خود انتخاب نمی کرد مخصوصا از این کار نهی می فرمود و وقتی به جمعیتی می پیوست، هرجا که خالی،بود می نشست و به اصحاب خود نیز دستور می داد که چنان کنند و حق هر یک از اهل مجلس را ادا می کرد و کسی از آنان احساس نمی کرد که دیگری پیش آن حضرت صلی الله علیه و آله محترم تر از خوداست با هر کس که می نشست به قدری صبر می کرد تا خود آن شخص برخیزد هر کس حاجتی از او می طلبید یا به حاجت خود می رسید و یا با بیان شیرین آن حضرت صلی الله علیه و آله قانع می شد خویش به قدری نرم بود که مردم او را برای خود چون پدری مهربان می دانستند و همه نزدش از حق مساوی برخوردار بودند مجلس، مجلس حلم، حيا، صداقت و امانت بود و در آن آوازها بلند نمی شد و حرمت مردم هتک نمی شد اگر از کسی لغزشی سر می زد جای دیگر گفته نمی شد اهل مجلس همه با هم عادلانه رفتار می کردند و رفتارشان با یکدیگر چون دوستی پرهیزگاران بود و به هم تواضع می نمودند؛ بزرگسالان را احترام می کردند و به کوچک ترها مهربان بودند، محتاجان را بر خود مقدّم می داشتند و غریبان را نگهداری می کردند.

امام حسین علیه السلام گوید: سپس پرسیدم روش رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره همنشینان خود چطور بود؟ فرمود: دائماً خوشرو، خوشخوی و نرم بود. خشن و درشت خو و سبک سر و فحّاش و عیبجو نبود، کسی را زیاد مدح نمی کرد و از چیزی که به آن رغبت و میل نداشت غفلت می ورزید خود را از سه چیز دور می داشت جدال پرحرفی و گفتن مطالب بی فایده و نسبت به مردم نیز از سه چیز پرهیز می کرد هرگز کسی را سرزنش نمی کرد و از او عیب نمی گرفت لغزش و عیب های مردم را جستجو نمی کرد و سخن نمی گفت مگر در جایی که امید ثواب در آن می داشت. هنگام تکلّم چنان حاضران را به خود جذب می کرد که از احدی صدای نفس کشیدن شنیده نمی شد و چون ساکت می گشت، آنان سخن می گفتند.

در حضور آن جناب روی مطلبی نزاع نمی کردند اگر کسی با ایشان صحبت می کرد همه ساکت می شدند تا سخنش پایان یابد و تکلمشان در محضر آن جناب به نوبت بود. اهل مجلس از چیزی که به خنده می افتادند وی نیز می خندید و از آن چه تعجب می کردند، تعجّب می کرد. بر اسائه ادب شخص غریب در پرسش و گفتار صبر می کرد، تا جایی که اصحاب در صدد جلب شخص مزاحم بر می آمدند، می گفت: «وقتی حاجتمندان را دیدید یاریشان کنید.» هرگز ثنای کسی را نمی پذیرفت، مگر این که ثنایش به عنوان تشکّر از آن حضرت صلی الله علیه و آله باشد. و کلام احدی را نمی برید، مگر آن که از حد مشروع تجاوز کند که در آن صورت با نهی و یا برخاستن، کلام او را قطع می نمود.

سکوت آن جناب بر چهار چیز بود حلم، حذر، تقدیر و تفکّر. سکوتش در تقدیر و اندازه گیری برای آن بود که همه مردم را به یک چشم ببیند و به گفتار همه به یک نحو گوش دهد. اما سکوتش در تفکر آن بود که در چیزهای باقی و فناپذیر فکر می کرد. سکوتش در حلم صبر و بردباری بود که داشت به طوری که خشمناک نمی شد و از چیزی متنفر نمی گشت. سکوتش در حذر در چهار مورد بود به کارهای نیک چنگ می زد تا دیگران به او اقتدا کنند از کارهای زشت دوری می کرد تا مردم از آن پرهیز نمایند، در انتخاب رأی صحیح برای اصلاح کارهای امت، جدیت می نمود و به آن چه خیر دنیا و آخرت در آن بود، قیام می کرد.

صبر و شکیبایی پیامبر صلی الله علیه و آله

از امام صادق علیه السلام روایت شده هر که صبر کند اندکی صبر کرده و هرکه بی تابی کند، اندکی بی تابی کرده در هیچ کاری صبر را از دست مده؛ زیرا خداوند محمّد را مبعوث فرمود و او را امر به صبر و مدارا کرد و فرمود:

بر آن چه می گویند صبر کن و از آن ها به نیکویی دور شو و مرا با تکذیب کنندگان نعمت دار واگذار.

و باز خداوند فرمود:

بدی را به آن چه نیکوتر است دفع کن تا آن که کسی که میان تو و میان او دشمنی است، دوستی مهربان شود. و این خصلت را جز کسانی که صبر کنند، برنخورند و جز بهره دار بزرگ در نیابد.

رسول خدا صلی الله علیه و اله هم صبر نمود تا او را به امور بزرگ متهم کردند او دلتنگ شد. خدا این آیه را نازل فرمود:

ما می دانیم که سینه تو از آن چه می گویند تنگ می شود با ستایش پروردگارت تسبیح گوی و از سجده گزاران باش.

سپس تکذیبش کردند و متّهمش نمودند. از آن رو غمگین شد و خداوند وحی نازل فرمود:

ما می دانیم که سخنان آن ها تو را غمگین می کند. آن ها تو را تکذیب نمی کنند، بلکه ستمگران آیات خدا را انکار می کنند. پیش از تو نیز پیغمبرانی تکذیب شدند و بر تکذیب شدن و اذیت صبر کردند تا نصرت ما به آن ها رسید.

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله خود را به صبر ملزم ساخت تا آن ها تجاوز کردند و خدا را تکذیب کردند؛ پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

درباره خودم و خاندان و آبرویم صبر کردم ولی نسبت به بد گفتن به معبودم صبر ندارم. خدا فرمود:

ما آسمان ها و زمین و فضا را در شش روز آفریدیم و هیچ خستگی به ما نرسید؛ پس بر آن چه می گویند صبر کن.

پیغمبر صلی الله علیه و آله در همه احوال صبر کرد تا به امامان از عترتش علیهم السلام به او مژده دادند و آن ها به صبر معرفی گردیدند.

و خداوند متعال فرمود:

چون صابر بودند و به آیات ما یقین داشتند ایشان را پیشوایانی ساختیم که به امر ما هدایت کنند.

در این هنگام پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

صبر نسبت به ایمان، مانند سر است نسبت به تن.

خدا هم از صبر او شکرگزاری کرد و فرمود:

کلمه نیکوی پروردگارت درباره پسران اسرائیل به پاداش صبری که کرده بودند، انجام یافت و آن چه را که فرعون و قومش می ساختند و بر می افراشتند و از گون کردیم.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

این بشارت است و انتقام.

پس خدا کشتن مشرکان را به او اجازه داد و مباح کرد و فرمود:

مشركان را هرکجا یافتید، بکشید و بگیرید و محاصره کنید و در هر کمینگاهی سر راهشان بنشینید.

پس خدا آن ها را به دست پیغمبر صلی الله علیه و آله و دوستانش کشت و آن را پاداش صبرش قرار داد، علاوه بر آن چه در آخرت برایش ذخیره کرد. هر که صبر کند و به حساب خدا گذارد، از دنیا نرود تا آن که خدا چشمش را درباره دشمنان روشن کند، علاوه بر آن چه در آخرت برایش ذخیره کند. از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده: جبرئیل آمد و گفت: «یا رسول الله، خداوند مرا با هدیه ای به سوی تو فرستاده که چنین هدیه ای را به هیچ کس پیش از شما عطا نکرده است.» پرسید: « هدیه چیست؟» گفت: «صبر است و نیکوتر از صبر.» پرسید: «نیکوتر از صبر چیست؟» گفت: «رضا و بهتر از آن.» پرسید: «و آن چه باشد؟» گفت: «زهد و نیکوتر از آن.» پرسید: «و آن چیست؟» گفت: «اخلاص و چیزی که بهتر از آن است.» پرسید: «و آن چیست؟» گفت: «یقین است و نیکوتر از آن.» پرسید: «ای جبرئیل، آن چیست؟» گفت: «نردبانش توکل به خداست.» پرسید: «توکل به خدای عزوجل چیست؟» گفت: «آن است که انسان بداند که مخلوق [بدون خواست خدا] نه می تواند ضرر برساند و نه می تواند نفع برساند و نه عطا و منع کند و از مخلوق مأیوس باشد. چون بنده چنین باشد، برای هیچ کس جز خدا کاری انجام نمی دهد و به کسی جز خدا امیدوار نمی گردد و از غیر او نمی ترسد و به هیچ کس جز خدا طمع نمی کند؛ این است معنی توکل.»

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای جبرئیل تفسیر صبر چیست؟» گفت: «آن است که در موقع سختی شکیبایی کند، همان طور که در موقع شادی شکیبایی می کند و در موقع نیازمندی صبر کند، همان طور که هنگام غنا و بی نیازی صبر می نماید و نیز در هنگام بلا و گرفتاری چنان چه در هنگام سلامت صبر می نماید از حال خود نزد مخلوق شکایت نکند از آن چه بر او از بلا رسیده است.» فرمود: «تفسیر قناعت چیست؟» گفت «آن است که شخص قانع، به آن چه از دنیا می رسد، قناعت می کند و در برابر عطای کم شکر می نماید.»

فرمود: «تفسیر رضا چیست؟» گفت: «کسی که از آقای خود راضی و خشنود است، بر او خشم و غضب نمی کند، اگر از نعمت های دنیا به او برسد یا نرسد، ولی به طاعت اندک خود راضی نمی شود.» فرمود: «تفسیر زهد چیست؟» گفت: «زاهد اوست که دوست می دارد کسی را که خالقش را دوست بدارد و دشمن می دارد کسی را که خالقش را دشمن بدارد و از حلال دنیا احتیاط و دوری می کند و به حرامش توجّه نمی نماید؛ زیرا در حلال دنیا حساب است و در حرامش عقاب و بر تمام مسلمانان رحم می کند، همچنان که بر خود ترحم می کند و از سخن بی فایده دوری می کند، همان طور که از آتش فرار می کند که مبادا شعله اش او را فراگیرد و آرزوی خود را کوتاه می گرداند و مرگ خویش را همیشه پیش چشم خود مجسم می سازد.» فرمود: «ای جبرئیل، تفسیر اخلاص چیست؟» گفت: «مخلص کسی است که از مردم چیزی نخواهد تا آن که بیابد و هرگاه به دست آورد، به آن راضی می شود. و اگر چیزی در دستش باقی بماند، در راه خدا می بخشد. و چون کسی از مردم چیزی را درخواست نکند، به عبودیت خود نسبت به ذات مقدس خدا اقرار نموده و اگر کسی چیزی از دنیا بیابد و به آن راضی شود، از خدا راضی شده و خدا نیز از او خشنود است. و اگر چیزی را در راه خدا ببخشد، در حد اعتماد به خدای خود بوده است.»

فرمود: «تفسیر یقین چیست؟» گفت: «کسی که دارای یقین است، برای خدا چنان کار می کند که گویا او را می بیند و اگر او خدا را نبیند، همانا خدا او را می بیند و به طور حتم می داند که آن چه به او رسیده خطاپذیر نیست و آن چه به او نرسیده بنا نبوده که به وی برسد. و تمام آن چه گفته شد شاخه های توکّل و وسیله ارتقا و پیشرفت به مراتب زهد است.»

از امام باقر علیه السلام نقل شده:

فرشته ای خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: «ای محمّد، خدایت سلام می رساند و می فرماید: اگر بخواهی سرزمین مکه را برای تو پر از طلا سازم؟» رسول خدا صلی الله علیه و آله سر به سوی آسمان بلند کرد و گفت: «ای خداوند، این حال برای من بهتر است که یک روز از غذا سیر شوم و سپاسگزاری تو را کنم و روز دیگر گرسنه بمانم و از تو درخواست نمایم.»

اعراض از دنیا

در کتاب شریف نهج البلاغه روایت شده که حضرت علی علیه السلام فرمودند:

به پیامبر صلی الله علیه و آله پاک و پاکیزه خود تأسی کن... از دنیا به قدر حاجت اکتفا کرد و چشمان را به آن خیره نساخت و دهان خود را از آن پر نکرد و به آن التفات نفرمود. خزائن دنیا بر وی عرضه شد، ولی قبول نفرمود؛ و چون فهمید که خدا چیزی را دشمن دارد، او نیز آن را دشمن داشت و چیزی را که خدا حقیر دانست او نیز تحقیرش کرد. بر روی زمین غذا میل می کرد و چون بندگان می نشست و کفش خود را به دست خویش پینه می زد بر خر بی پالان سوار می شد و دیگری را هم ردیف خود سوار می کرد و چون دید پرده ی در خانه اش تصویر دارد به همسرش فرمود: این را از من پنهان کن؛ زیرا هر وقت به آن نگاه می کنم به یاد دنیا و زیورش می افتم رسول خدا صلی الله علیه و آله قلباً از دنیا اعراض کرد و ذکر دنیا را در نفس خود محو کرد، تا جایی که دوست داشت زینت های دنیا از نظرش پنهان باشد؛ لباس فاخر برتن نکند و دنیا را خانه همیشگی برای خود نپندارد و امید اقامت در آن را نداشته باشد. پس به کلی دنیا را از دل خارج کرد و یادش را از قلب بیرون نمود. آری چنین است؛ اگر کسی از چیزی بدش بیاید دوست ندارد به آن نگاه کند و حتی دوست ندارد کسی از او اسمی به میان بیاورد.

سوز اشک پیامبر صلی الله علیه و آله

از امام صادق علیه السلام روایت شده:

پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا چیزی را خوش تر از آن نداشت که گرسنه و خائف از خدا باشد.

طبری در احتجاج روایت کرده:

آن حضرت از ترس خدا آن قدر می گریست که جای نمازش تر می شد؛ با این که گناه هم نداشت. روایت شده که چندان گریه می کرد که بیهوش می شد عرض شد: « مگر خدا گناهان گذشته و آینده شما را عفو نفرموده؟» فرمود: «آیا بنده شکرگزار خدا نباشم؟»

استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله

از امام صادق علیه السلام نقل شده است:

رسول خدا صلی الله علیه و آله از مجلسی بر نمی خاست مگر این که 25 بار استغفار می کرد.

معاشرت نیکوی پیامبر صلی الله علیه و آله

در مکارم الاخلاق است که امیرالمؤمنین علیه السلام هر وقت پیامبر صلی الله علیه و آله را توصیف می کرد، می فرمود:

رسول خدا صلی الله علیه و آله دست و دلبازتر از همه مردم و باجرأت تر از همه آنان بود. از همه راستگوتر و از همه باوفاتر و اخلاقش از همه نرم تر و معاشرتش از همه گرامی تر بود. کسی که ابتدا او را می دید از او هیبت می برد و چون با آن جناب آمیزش می نمود از علاقه مندان و از دوستان حضرتش قرار می گرفت و در گذشته و آینده نظیر وی سراغ ندارم و مانند او را ندیده ام.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده:

به اخلاق نیک آراسته گردیدم؛ زیرا خدا به اخلاق نیک مبعوثم فرموده است و از مکارم اخلاق این است که انسان از کسی که به وی ستم نموده بگذرد؛ و ببخشد به کسی که او را محروم ساخته و بپیوندد با کسی که با وی قطع نموده و عیادت کند از کسی که به عیادتش نمی آید.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده:

آیا به شما خبر ندهم که کدامتان به من بیشتر شباهت دارید؟ آن کسی که خلقش نیکتر و برخوردش با مردم ملایم تر و بیش از همه به برادران دینی خویش مهربان و بر حق صبورتر باشد و غضب خود را بیش از دیگران فرو نشاند و گذشتش بهتر از دیگران باشد و در حال رضا و غضب بیش از دیگران رعایت انصاف و عدالت را نماید.

پی نوشت ها

1- آل عمران 159

2- قلم، 4.

3- صحيح البخاری، ج 6، ص 73.

4 سوره جن، آیه 9.

5- مفاتیح الغیب، ج 8، ص 241.

6- بحار الانوار، ج 15، ص 331.

وحی قرآنی و وحی غیر قرآنی

اشاره

حجت الاسلام عبدالله شمس آبادی

درآمد

مسئله وجود عوالم بالا و نیز نحوه ارتباط آن با عالمی که ما در آن هستیم از دیر باز مورد بحث و گفتگو بوده است گرچه وجود این دو عالم بر اساس تعالیم مکاتیب آسمانی امری مسلّم است اما باز مسئله نحوه ارتباط این دو عالم امری اختلافی و مورد بحث است و دانشمندان برای این مسئله دیدگاه های مختلفی ارائه کرده اند. امّا در خصوص مسئله وحی و چگونگی رسیدن آن به نبی نیز اختلاف نظر است در این مورد دیدگاه یهودیان بجز در موارد اندکی با دیدگاه اسلام نزدیک است ولی دیدگاه مسیحیت تفاوت های عمده ای دارد در میان مسلمانان نسبت به این که وحی قرآنی بدون وساطت جبرئیل علیه السلام بوده یا با وساطت بحث و اختلاف نظر است اما آن چه که اهمیت دارد که قرآن کریم تماماً کلام خداوند است و در این شک و تردیدی نیست.

کلید واژه ها؛

انواع وحی، وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله، وحی قرآنی، فرشته، تمثّل یا تجسّم

مقدّمه

اشاره

انسان امروز پس از سرخوردگی های بی اندازه از مکاتب ساخته شده بشر بیش از هر زمان دیگر نیازمند هدایت های وحیانی است. از این روی تلاش در احیای معارف آسمانی و بازشناسی مفاهیم والای آن در راهبرد زندگی بشر امری ضروری است.

مبحث وحی یکی از مباحث ارزنده است اهمیت آن از این جهت است که در پی اثبات یک ارتباط خاص با خالق هستی است لذا شبهات و پرسش ها در چگونگی و اصل اثبات این رابطه و حالت خاص است. عمده اشکالات مطرح شده از سوی مستشرقین و روشن فکران نیز به دلیل عدم درک این ارتباط است به همین دلیل است که آنان این ارتباط و در نتیجه قرآن و وحی را برخاسته از ضمیر پیامبر صلی الله علیه و آله و محصول نبوغ نبوی می دانند و یا این که آن را اساطیر الاولین و یا سحر و جادو و یا کهانت و.. می دانستند و حال آن که می دانستند و حال آن که وحی مبدأ غیبی دارد و قرآن در آیات متعدّد این کلام را کلام الهی می داند. اساساً وحی یک مفهوم بسیار زنده در ادیان ابراهیمی است چرا که در غیر ادیان این ارتباط خاص معنا ندارد و اصولاً در دیدگاه خبیردایان اعتقاد به موجود ماوراء الطبیعه امری غیر قابل قبول است. مسأله وحی گرچه از مسائل مشترک بین ادیان است ولی تفاوت های غیر قابل انکاری در تبیین و تفسیر این مسأله وجود دارد مسائل مطرح شده حول مسأله وحی زیاد است و سزاوار تحقیقات عمیق و گسترده در این بارهاست آن چه که ما در این نوشتار در پی تحقیق آن هستیم «بررسی روایات مربوط به چگونگی نزول وحی» است یعنی وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله چگونه نازل می شده است آیا با واسطه بوده یا بدون واسطه؟