سیمای سوره های قرآن کلیات ویژگی ها اهداف محتوا

مشخصات کتاب

سرشناسه:رضایی اصفهانی، محمدعلی، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور:سیمای سوره‌های قرآن (کلیات، ویژگی‌ها، اهداف، محتوا) (برگرفته از تفسیر قرآن مهر)/ تالیف محمد‌علی رضایی‌اصفهانی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری:[۳۴۱] ص.

شابک:۴۳۰۰۰ریال: 978-964-2534-51-7

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [۳۴۱] .

موضوع:قرآن-- بررسی و شناخت

موضوع:قرآن -- ترجمه‌ها

رده بندی کنگره:BP۶۵/۳/ر۶۳س۹ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی:۲۱۸۹۴۶۹

اشاره

سرشناسه: رضایی اصفهانی، محمدعلی، 1341 ش - عنوان و نام پدیدآور: سیمای سوره‌های قرآن / تألیف: محمد علی رضایی اصفهانی.

مشخصات نشر: قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، 1389.

مشخصات ظاهری: 344 ص.

شابک: 7-51-2534-964-978

قیمت: 43000 ریال.

وضعیت فهرست‌نویسی: فیپا.

یادداشت: کتابنامه. موضوع: قرآن - بررسی و شناخت موضوع: قرآن - ترجمه‌ها.

رده‌بندی کنگره: BP 65/3 /ر 63 س 9 1389.

رده‌بندی دیویی: 297/159. شماره کتابشناسی ملی

این کتاب با حمایت معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

به چاپ رسیده است.

مؤسسه فرهنگی پژوهش‌های قرآنی المهدی

مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی

ناشر: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن

عنوان: سیمای سوره‌های قرآن

تالیف: دکتر محمدعلی رضایی‌اصفهانی

تایپ و صفحه‌آرایی: اکبر جعفری و محمد رضایی

نوبت چاپ: اول 1389 ش

شمارگان: 2000 جلد

قیمت: 43000 ریال

چاپخانه: قدس

مراکز پخش: همه حقوق مخصوص ناشر است

37-8511136-0511

تقدیم به

امام علی علیه السلام که تجلّی سیمای قرآن بود.

و مفسران قرآن که سیمای سوره‌ها را ترسیم می‌کنند.

یادآوری و تشکر

این اثر برگرفته از تفسیر قرآن مهر است و به پیشنهاد دوستان رادیو قرآن تنظیم و پخش گردید و مبنای برنامه 114 قسمتی آشنایی با سوره‌های قرآن در شبکه قرآن شد.

بدینوسیله از تمام دوستان رادیو قرآن، شبکه قرآن و همکاران مؤسسه فرهنگی پژوهش‌های قرآنی المهدی که مشوق و یاور ما بودند تشکر می‌کنیم.

فهرست مطالب

درآمد 15

کلیاتی دربارۀ قرآن 15

تاثیرگذاری اهداف قرآن، سوره‌ها و آیات در تفسیر 18

اهداف نزول قرآن 18

سیمای سوره حمد 25

سیمای سوره بقره 29

سیمای سوره آل عمران 35

سیمای سوره نساء 39

سیمای سوره مائده 44

سیمای سوره انعام 48

سیمای سوره اعراف 51

سیمای سوره انفال 55

سیمای سوره توبه 59

سیمای سوره یونس 63

سیمای سوره هود 66

سیمای سوره یوسف 70

سیمای سوره رعد 74

سیمای سوره ابراهیم 78

سیمای سوره حِجر 81

سیمای سوره نحل 84

سیمای سوره إسراء 88

سیمای سوره کهف 93

سیمای سوره مریم 97

سیمای سوره طه 100

سیمای سوره انبیاء 103

سیمای سوره حج 107

سیمای سوره مؤمنون 111

سیمای سوره نور 114

سیمای سوره فرقان 117

سیمای سوره شُعراء 121

سیمای سوره نمل 125

سیمای سوره قصَص 128

سیمای سوره عَنکْبوت 132

سیمای سوره روم 136

سیمای سوره لقمان 139

سیمای سوره سجده 142

سیمای سوره احزاب 145

سیمای سوره سبأ 149

سیمای سوره فاطِر 152

سیمای سوره یس 155

سیمای سوره صافّات 158

سیمای سوره ص (صاد) 161

سیمای سوره زُمَر 165

سیمای سوره غافر 168

سیمای سوره فُصّلت 171

سیمای سوره شوری 174

سیمای سوره زُخرف 178

سیمای سوره دُخان 181

سیمای سوره جاثیه 184

سیمای سوره احقاف 187

سیمای سوره محمّد 190

سیمای سوره فتح 193

سیمای سوره حُجُرات 196

سیمای سوره ق 199

سیمای سوره ذاریات 202

سیمای سوره طُور 205

سیمای سوره نَجم 207

سیمای سوره قَمر 210

سیمای سوره الرَّحمن 213

سیمای سوره واقعه 216

سیمای سوره حدید 218

سیمای سوره مجادله 221

سیمای سوره حشر 224

سیمای سوره مُمتَحَنه 227

سیمای سوره صف 229

سیمای سوره جُمُعه 232

سیمای سوره منافقون 234

سیمای سوره تغابن 236

سیمای سوره طلاق 239

سیمای سوره تحریم 241

سیمای سوره مُلک 243

سیمای سوره قلم 245

سیمای سوره حاقَّه 247

سیمای سوره معارج 249

سیمای سوره نوح 251

سیمای سوره جن 253

سیمای سوره مُزَّمِّل 255

سیمای سوره مُدّثر 257

سیمای سوره قیامت 259

سیمای سوره دهر 261

سیمای سوره مرسلات 264

سیمای سوره نبأ 266

سیمای سوره نازعات 268

سیمای سوره عبس 270

سیمای سوره تکویر 272

سیمای سوره انفطار 274

سیمای سوره مطفّفین 276

سیمای سوره انشقاق 278

سیمای سوره بروج 280

سیمای سوره طارق 282

سیمای سوره اعلی 284

سیمای سوره غاشیه 286

سیمای سوره فجر 288

سیمای سوره بلد 290

سیمای سوره شمس 292

سیمای سوره لیل 294

سیمای سوره ضُحی 296

سیمای سوره انشراح 298

سیمای سوره تین 300

سیمای سوره علق 302

سیمای سوره قدر 304

سیمای سوره بینه 306

سیمای سوره زلزال 308

سیمای سوره عادیات 310

سیمای سوره قارعه 312

سیمای سوره تکاثر 314

سیمای سوره عصر 316

سیمای سوره همزه 318

سیمای سوره فیل 320

سیمای سوره قریش 322

سیمای سوره ماعون 324

سیمای سوره کوثر 326

سیمای سوره کافرون 328

سیمای سوره نصر 330

سیمای سوره مسد 332

سیمای سوره توحید 334

سیمای سوره فلق 336

سیمای سوره ناس 338

فهرست منابع 341

فهرست آثار مؤلف 343

فهرست انتشارات 347

درآمد:

سوره‌های قرآن کریم هر کدام به عنوان یک مجموعه، دارای ساختار، نظام و اهداف اصلی و فرعی است که در فهم و تفسیر آیات آن سوره نقش به سزایی دارد، ما در این نوشتار بر آنیم که سیمای کلی از هر سوره و اهداف آن ارایه کنیم. مطالبی که بیان می‌کنیم شامل چند بخش است:

الف: کلیاتی درباره نام، محل نزول، تعداد آیات، کلمات و فضایل قرائت سوره یا سوره‌ها.

ب: بیان اهداف کلی سوره یا سوره‌ها با استفاده از قرآن و منابع تفسیری.

ج: اشاراتی به مطالب هر سوره که شامل اشاره‌ای به مطالب عقیدتی، اخلاقی، احکام، داستان‌ها و مطالب متفرقه آن است.

اینک قبل از شروع مقدمه کوتاهی درباره قرآن کریم و سوره‌های آن به عرض می‌رسانیم:

کلیاتی درباره قرآن:

قرآن مجید در طول 23 سال بر پیامبر گرامی اسلام فرود آمد، و آیات آن بوسیله نویسندگان وحی مثل علی علیه السلام و ابیّ بن کعب بر روی قطعات پراکنده پوست و چوب و... نوشته می‌شد. و برخی افراد آن را کاملاً به خاطر می‌سپردند و حافظ قرآن می‌شدند.

این قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله به 114 سوره و 6236 آیه تقسیم شد؛ همانطور که بعدها به سی قسمت یعنی سی جزء تقریباً مساوی تقسیم شده است.

آیه به معنای نشانه است، و به قِسمتی از حروف یا کلمات یا جملات قرآنی گفته می‌شود، که با شماره از قسمت بعدی جدا می‌شود.

سوره در لغت به معنای رفعت، منزلت و دیوار شهر آمده است، و سوره بخشی معین از آیات قرآن است که حریم آن مانند حصار و دیوار شهر، از دیگر قسمت‌های قرآن جداست.

تمام سوره‌های قرآن در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله دارای نام و عنوان بودند.

و گاهی یک سوره دارای نام‌های متعدد است، که متناسب با محتوا و مطالب سوره انتخاب شده است.

در حدیثی حکایت شده، که وقتی آیات قرآن بتدریج بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرود می‌آمد، دستور می‌دادند، که آن آیات را در جاهای مخصوص خود ودر ضمن سوره‌ای قرار دهند. واین دستور بر طبق وحی بود.⁽¹⁾

هر سوره قرآن کریم، دارای جان و روحی است که در کالبد آیات آن سوره جریان دارد، یعنی هر سوره قرآن دارای اهداف کلی است که بر بقیه مطالب آن اشراف دارد، و آیات دیگر در آن چهارچوب توجیه و معنا می‌شود.

و در حدیثی از امام علی علیه السلام حکایت شده که: «قرآن را همچون شن‌های پراکنده قرار ندهید.»⁽²⁾

آری با توجه به نزول قرآن در اوضاع و شرایط متفاوت زمانی و مکانی، یکپارچگی، و وحدت منطقی و ادبی سوره‌های قرآن را از معجزات قرآن بر شمرده‌اند.⁽¹⁾

مطالعه برای دست‌یابی به اهداف و کلیات هر سوره قرآن، روشی سودمند است و نوعی تفسیر موضوعی قرآن بشمار می‌آید.

این شیوه مطالعه در قرآن، دیدی وسیع و فراگیر به افراد می‌دهد، و می‌تواند چهره کلی سوره را به تصویر بکشد تا تلاوت کننده قرآن، پیام کلی سوره و موضوعات و مسائل آن را در قلمروی جامع، بررسی کند.

اینک با استعانت از خداوند متعال و توسّل به روح قرآن و دست پروردگان مکتب قرآن یعنی اهل بیت علیهم السلام، به سراغ کلام خدا می‌رویم، و آن را سوره به سوره مورد پژوهش و دقت قرار می‌دهیم، و جان خود را با عطر آیات حق معطر و نورانی می‌کنیم.⁽²⁾

تاثیرگذاری اهداف قرآن، سوره ها و آیات در تفسیر:

اشاره

توجه به اهداف و سوره‌ها و آیات نقش زیادی در فهم و تفسیر آیات دارد، از این رو این مطلب مورد توجه برخی مفسران و نویسندگان قرآنی شده و کتاب‌های متعددی در این زمینه به نگارش درآمده است از جمله:

علامه طباطبائی در المیزان و آیت اللّه مکارم شیرازی در ابتدای تفسیر هر سوره معمولاً اهداف آن را بر می‌شمارند. و آن را محور تفسیر آن سوره قرار می‌دهند. (نمونه‌ها در پی خواهد آمد)

اهداف و مقاصد سوره‌های قرآن، دکتر شحاته که دو جلد آن توسط دکتر سید محمدباقر حجتی به فارسی ترجمه شده است.

و نیز کتاب «گامی به سوی تفسیر موضوعی سوره‌های قرآن کریم» از محمد غزالی ترجمه علی اصغر محمدی و نیز دکتر بی‌آزار شیرازی در جلد اول کتاب «قرآن ناطق» به نقش مقاصد قرآن توجه کرده است.⁽¹⁾

بنابراین لازم است که مفسّر قرآن برای فهم و تفسیر آیات هدف کلی قرآن و هدف هر سوره و هدف آیات را مشخص ساخته و بدانها توجه ویژه کند و تفسیر قرآن را در راستای آن اهداف، نه معارض به آنها، سامان دهد.

الف. اهداف قرآن:

در قرآن کریم برای نزول آن اهداف متعددی بیان شده است که به چند دسته قابل تقسیم است:

اهداف نزول قرآن

الف: اهداف مقدماتی

ب: اهداف واسطه‌ای:

ج: هدف نهایی:

قرآن نازل شد تا مردم را از تاریکی‌ها به سوی نور ببرد. (ابراهیم/ 1 و حدید/ 9)

بنابراین هدف اساسی و نهایی هدایت انسان به سوی نور الهی است، و همه آیات قصص، اشارات علمی به طبیعت و کیهان و آیات اخلاقی در این راستا معنا و تفسیر می‌شود.

به عبارت دیگر قرآن یک کل به هم پیوسته با هدف و روح واحد است که بی‌توجهی به این مطلب موجب می‌شود که تفسیر کاملی از قرآن نداشته باشیم. یا تفسیری غیرمعتبر پدید آید.

آری اگر کسی آیاتی از قرآن را به طوری تفسیر کند که انسان را از نور الهی دور سازد و به سوی ظلمت‌هایی همچون جهل و شرک و کفر و خرافات سوق دهد، این تفسیر با روح و هدف قرآن ناسازگار خواهد بود و اعتباری نخواهد

داشت. چرا که ما نمی‌توانیم کلام گوینده‌ای را بر خلاف مقصود نهایی او تفسیبر کنیم. بلکه این مطلب منتهی به نوعی تفسیر به رأی خواهد شد.

ب. اهداف سوره های قرآن:

هر سوره قرآن هدف یا اهداف اساسی را دنبال می‌کند که همگی در راستای هدف اصلی قرآن، یعنی هدایت به سوی خداست.

هدف سوره همچون نخ تسبیح آیات سوره را به همدیگر پیوند می‌زند، که بی‌توجهی به آنها موجب از هم گسیختگی تفسیر می‌شود. و این همان چیزی است که گاهی از آن با عنوان «پیوستگی آیات» یاد می‌شود. و عدم توجه به آن موجب می‌شود که قرآن همچون شن‌های پراکنده گردد.⁽¹⁾

و برخی نویسندگان، اشاعره و اخباری‌ها را عامل گسسته شدن تفسیر و ترجمه آیات معرفی می‌کنند.⁽²⁾

علامه طباطبائی به این مطلب توجه کرده و معتقد است که: «اینکه خدا نام «سوره» را در قرآن آورده نشانگر آن است که هر دسته از کلام الهی که به نام سوره نامیده می‌شود، دارای نوعی وحدت تالیف و همبستگی است که در پاره‌ای از یک سوره یا میان یک سوره و سوره دیگر یافت نمی‌شود و از اینجا درمی‌یابیم که اهداف و مقاصد هر سوره با سوره دیگر متفاوت است... که سوره به انجام نمی‌رسد مگر به تمامی آن.»⁽³⁾

دکتر بی‌آزار شیرازی برای کشف ارتباط آیات فرمولی ارائه می‌کند که عبارت است از: توجه به ترتیب و یکپارچگی آیات هر سوره، توجه به مطلع و پایان هر سوره و کشف محور یا محورهای سوره، توجه به فضای تاریخی سوره و موارد و مصادر آیات، توجه به تأویل آیات و سبب آن.⁽¹⁾

مثال: سوره‌های مکی معمولاً به دنبال سه هدف اساسی است:

اول دعوت به توحید و نفی شرک.

دوم دعوت به سوی نبوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و تثبیت موقعیت ایشان.

سوم بیان معاد و هشدار در مورد آن.

البته اهداف فرعی دیگری همچون بیان مطالب اساسی اخلاق انسانی و نفی خرافات را نیز دنبال می‌کند.

نگاهی به سوره‌های یونس، هود، کافرون، نبأ و... این مطلب را روشن می‌سازد. ولی سوره‌های مدنی معمولاً به دنبال قانونمند کردن جامعه اسلامی و سامان دهی آن است. البته اهداف فرعی دیگری همچون مبارزه با انحرافات یهود و مسیحیان و هدایت مسلمانان در بحران‌های جنگ و درگیری را نیز دنبال می‌کند. نگاهی به سوره‌های بقره، آل عمران، احزاب، انفال، توبه و... این مطلب را روشن می‌سازد.

مثال دیگر: علامه طباطبائی در ابتدای سوره یوسف می‌نویسند: «غرض سوره بیان ولایت خدا بر بنده‌ای است که ایمانش را برای او خالص کرده است. و از محبت الهی سرشار شده است و... و خدا امور او را سرپرستی

می‌کند و به بهترین صورت تربیت می‌نماید...»⁽¹⁾

سپس همین هدف را در کل سوره جریان می‌دهد و روشن است که این هدف در تفسیر بسیاری از آیات سوره یوسف بویژه داستان عشق همسر عزیز مصر و سخنانی که در آیات 23-24 و نیز آیات 52-53 بیان شده تاثیر می‌گذارد.

ج. اهداف آیه یا مجموعه آیات:

برخی از آیات قرآن مجموعه‌ای را تشکیل می‌دهد که هدفی خاص را دنبال می‌کند. و گاهی که یک آیه بزرگ خود هدف خاصی را دنبال می‌کند.

تفسیر اینگونه آیات بدون توجه به آن هدف (یا اهداف) کامل نخواهد بود بلکه گاهی موجب لغزش در فهم آیه و تفسیر آن می‌شود.

مثال: خداشناسی هدف اشارات علمی قرآن:

(اللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ * وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ * وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ) (رعد / 2-4)

خدا کسی است که آسمان‌ها را، بدون ستون‌هایی که آنها را ببینید، برافراشت؛ سپس بر تخت (جهانداری) تسلّط یافت؛ و خورشید و ماه را رام

ساخت، هر کدام تا سرآمد معیّنی روانند. به تدبیر کارها پرداخت؛ آیات (و نشانه‌های خود) را شرح می‌دهد؛ تا شاید شما به ملاقات پروردگارتان یقین پیدا کنید. و او کسی است که زمین را گسترانید؛ و در آن [کوه‌های] استوار و جوی‌ها قرار دارد؛ و از همه محصولات در آن یک جفت دوتایی قرار داد؛ روز را به شب می‌پوشاند؛ قطعاً در آن [ها] نشانه‌هایی است برای گروهی که تفکّر می‌کنند. و در زمین، پاره‌هایی کنار هم و بوستان‌هایی از انگورها و زراعت و درختان خرما، یک پایه‌ای و غیر یک پایه‌ای [قرار دارد،] که با یک آب سیراب می‌شوند! و [با این حال،] برخی از آنها را در میوه‌ها بر برخی [دیگر] برتری می‌دهیم؛ قطعاً در آن [ها] نشانه‌هایی است برای گروهی که خردورزی می‌کنند.

در این مجموعه آیات به نیروی جاذبه و حرکت خورشید و ماه و زوجیت گیاهان اشاره شده است ممکن است کسی این مطالب را گزاره‌های علمی قرآن بداند و به تفسیر علمی آنها اکتفا کند.

در حالی که از دو جمله «لایات لقوم یتفکرون» و «لایات لقوم یعقلون» استفاده می‌شود که این مطالب اشارات علمی در راستای خداشناسی است و هدف اصلی بیان مطالب علمی نیست بلکه هدف بیان نشانه‌های خداست.

پس هر چند که در این آیات اشارات اعجاز آمیزی وجود دارد و لازم است که به تفسیر علمی بپردازیم تا مطالب روشن شود ولی اگر آن را هدف نهایی آیات بپنداریم تفسیر آیه کامل نخواهد شد.

مثال دیگر: معادشناسی هدف اشارات علمی قرآن:

(یا أَیُّهَا النّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ

مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ) (حج / 5)

ای مردم! اگر از برانگیخته شدن (در رستاخیز) در تردید هستید، پس (بنگرید:) که ما شما را از خاکی آفریدیم، سپس از آب اندک سیال، سپس از [ خون بسته] آویزان، سپس از (چیزی شبیه) گوشت جویده شده، شکل یافته ( متمایز) و شکل نیافته ( غیر متمایز آفریدیم؛) تا برای شما روشن سازیم (که خدا بر انجام رستاخیز تواناست). و آنچه را که بخواهیم تا سرآمد معیّنی در رحم‌ها قرار می‌دهیم؛ سپس شما را بصورت کودکی بیرون می‌آوریم؛ سپس (زندگی می‌کنید) تا به حدّ رشدتان برسید؛ و از شما کسی است که (جانش) بطور کامل گرفته می‌شود؛ و از شما کسی است که به خوارترین (دوران) عمر برگردانده می‌شود، تا بعد از آگاهی هیچ چیزی نداند.

و زمین را خشک و بی گیاه می‌بینی؛ و هنگامی که آب (باران) را بر آن فرو می‌فرستیم، به حرکت در می‌آید و رشد می‌یابد؛ و از هر نوع [گیاه] زیبا می‌رویاند.

در این مورد نیز ممکن است کسی گمان کند که هدف اصلی این آیه بیان مطالب پزشکی در مورد مراحل خلقت است اما از صدر آیه استفاده می‌شود که هدف اصلی توجه دادن انسان به زندگی دوباره در معاد است. پس هر چند که اشارات علمی اعجازآمیزی در آن وجود دارد اما نباید هدف آیه را فراموش کنیم.

سیمای سوره حمد

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتنداز: «فاتحة الکتاب»، «حمد»، «وافیه»، «شکر»، «سبع المثانی»، «نور»، «اُمّالکتاب»، «اَساس»، «کافیه»، «الکَنز»، «اُمّ القرآن»، «مناجات»، «شفاء»، «دعا» و «صلوة».

این سوره را «فاتحة الکتاب» بمعنای گشاینده قرآن نامیده‌اند، چرا که آغازگر قرآن است. و بخاطر حمدو ستایشی که در آن از خدا، شده است، به نام حمد خوانده شده که در آیه اول آن تعبیر «الحمدُ للّه» آمده است.

شمارگان: دارای هفت آیه، 29 کلمه و 142 حرف است.

نزول: سوره حمد در مکه فرود آمد و در ترتیب فعلی قرآن، اولین سوره به شمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت سوره حمد، از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر مسلمانی سوره حمد را بخواند، پاداش او به اندازه کسی است که دو سوم قرآن را خوانده باشد.⁽¹⁾»

تذکر: شاید تعبیر دو سوم بخاطر آن است که مباحث عمده

قرآن شامل توحید، قیامت و احکام است که در سوره حمد به دو قسمت اول اشاره شده است.

ویژگی: همه سوره‌های قرآن به عنوان سخن خداست و خطاب آن معمولاً به مردم است، اما آهنگ این سوره از زبان مردم و خطاب به خداست، یعنی قرآن کریم در این سوره شیوه مناجات و سخن گفتن با خدا را، به مردم آموزش داده است.

اهداف: مقاصد و اهداف کلی این سوره عبارت است از:

مطالب: در این سوره مهمترین مطالبی که به چشم می‌خورد عبارتند از:

سیمای سوره بقره

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «بقره»، «فُسطاطُ القرآن» و «سَنام القرآن».

نامگذاری این سوره بنام «بقره» به معنای گاو ماده بدین مناسبت است که در آیات 67 تا 73 آن، داستان گاو بنی‌اسرائیل آمده است.

شمارگان: دارای 286 آیه و 6221 کلمه⁽¹⁾و 25500 حرف است.

نزول: سوره بقره در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، این سوره هشتاد و ششمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد. یعنی بعد از سوره مطففین فرود آمد و اولین سوره‌ای است که در مدینه فرود آمد، و در ترتیب فعلی قرآن دومین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت آن حکایت شده که: «از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پرسیدند، کدامیک از سوره‌های قرآن، از همه برتر است؟ فرمودند: سوره بقره.⁽²⁾»

تذکر: البته افضل بودن این سوره بخاطر جامع بودن آن است، و این منافاتی ندارد که سوره‌های دیگر قرآن از جهات دیگر افضل باشد.⁽¹⁾

ویژگی: این سوره طولانی‌ترین سوره قرآن کریم است. و حدود دو جزء و نیم از سی جزء قرآن را شامل می‌شود. و مهمترین آیه آن «آیة‌الکرسی» یعنی آیه 255 بقره است⁽²⁾که محتوای توحیدی خاصی دارد.

اهداف: اهداف عمده سوره بقره عبارتند از:

مطالب: در این سوره بزرگ قرآن مطالب متنوعی مطرح شده است

که عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بحث‌هایی پیرامون توحید وخداشناسی از طریق مطالعه اسرار آفرینش.

ب) مطالب اخلاقی: 1. دعوت به سخنان شایسته و بخشش و دوری از منت‌گذاری و اذیت. (آیه 263)

ج) داستان‌ها: 1. مطالبی پیرامون عملکرد منافقان و کارشکنی‌های آنان. (آیات 8 تا 20)

او. (از آیه 30 تا آیه 38)

در آیه 259 بیان شده تا نمونه‌ای عینی و حسّی از معاد باشد.

د) احکام و قوانین: در این سوره مباحث مختلفی پیرامون نماز، روزه، جهاد، حجّ و عمره، تغییر قبله، ازدواج و طلاق و احکام مربوط به ازدواج با مشرکین، قوانین تجارت و بدهکاری و روش تنظیم سند مکتوب وام دادن (آیه 282)، قصاص، ممنوعیت گوشتهای حرام، قمار، شراب و برخی احکام وصیت، اعتکاف، اجتناب از تصرف ناروا در اموال مردم، سفارش در مورد یتیمان، عادت ماهیانه زنان و احکام آن، رضاع و شیر دادن به کودکان، سوگندها و کفاره

مخالفت با آن، انفاق در راه خدا، رباخواری و مبارزه شدید با آن (آیات 275 تا 279)، رهن و شرایط شهادت یا گواهی دادن.

سیمای سوره آل عمران

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «آل‌عمران» و «طَیّبه».

نامگذاری این سوره بنام «آل عمران» به این مناسبت است که داستان خانواده عمران، پدر حضرت مریم علیها السلام در آیه 32 به بعد این سوره آمده است.

شمارگان: دارای 200 آیه و 3480 کلمه و 14525 حرف است.

نزول: سوره آل عمران در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، این سوره، هشتاد و هشتمین سوره قرآن است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد؛ در ترتیب فعلی قرآن، سومین سوره بشمار می‌آید.

از آنجا که این سوره بعد از سوره انفال و قضایای جنگ بدر و احد و حَمراء الاسد فرود آمده و قبل از سوره احزاب (و جنگ احزاب که در سال پنجم اتفاق افتاد⁽¹⁾، می‌توان گفت که این سوره حدود سال چهارم هجری نازل شده است.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره آل عمران را تلاوت کند، در برابر هر آیه

امانی از جهنّم (به او) می‌دهند.⁽¹⁾»

تذکر: ثواب و پاداش‌هایی که برای سوره‌های قرآن گفته شده است به صورت مقتضی است. یعنی همراه با شرط عمل به محتوای سوره تحقق می‌یابد.

ویژگی‌ها: در این سوره طولانی احکام شریعت نیامده است یا بسیار کم است. که بصورت ضمنی قابل استفاده است.

آیات 190 و 194 سوره آل عمران از آیات مهم قرآن کریم است که در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است: «وای بر کسی که این آیات را بخواند و در آنها تفکر نکند»⁽²⁾، این آیات همگان را به تفکر در آفرینش آسمانها و زمین و یاد خدا در همه حال دعوت می‌کند.

اهداف: در این سوره اهداف عمده زیر دنبال می‌شود:

مطالب: مهمترین مطالب این سوره عبارتند از:

الف) عقاید: 1. مباحثی پیرامون ایمان و اسلام.

ب) داستان‌ها: 1. سرگذشت حضرت زکریا علیه السلام و زن عمران و حضرت مریم و عیسی علیه السلام. (آیات 35 تا 62)

ج) مسایل فرعی: 1. دعوت مسلمانان به مقاومت در برابر دشمنان.

سیمای سوره نساء

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «نِساء» و «اَلنساء الکبری». (در مقابل سوره طلاق که النساء الصغری است.)

نامگذاری آن به «نِساء» که به معنای زنان است، بدین جهت بوده که در این سوره از حقوق زنان بسیار سخن گفته شده و از آنان دفاع شده است.

شمارگان: دارای 176 آیه و 3745 کلمه و 16030 حرف می‌باشد.

نزول: سوره نساء در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرو فرستاده شد، این سوره نود و یکمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده یعنی بعد از سوره زلزال و قبل از سوره ممتحنه فرود آمده است. و در ترتیب فعلی قرآن، چهارمین سوره بشمار می‌رود.

فضایل: در مورد فضیلت سوره نساء از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره نساء را بخواند گویا به اندازه هر مسلمانی که طبق مفاد این سوره ارث می‌برد، در راه خدا انفاق کرده است، و همچنین پاداش کسی را دارد، که برده‌ای آزاد کرده است.⁽¹⁾»

تذکر: البته مقصود این روایات آن است که قرآن را بخوانیم تا مقدمه

فهم و عمل باشد، و اگر مسلمانی در زندگی فردی و اجتماعی از آیات این سوره الهام بگیرد، تمام این ثواب‌ها را دارا می‌باشد.

ویژگی‌ها: این سوره از نظر تعداد کلمات و حروف، طولانی‌ترین سوره قرآن بعد از سوره بقره است.

چهره عمومی سوره نساء بیان قوانین خانوادگی و اجتماعی است و 35 آیه اول سوره نساء پیرامون مسایل خانوادگی است.

و آیات 48 و 115 این سوره امید بخش‌ترین آیات قرآن است که وعده بخشش همه گناهان غیر از شرک را بیان می‌کند.⁽¹⁾

اهداف: در یک دید کلی بنظر می‌رسد که در آیات این سوره، اهداف عمده زیر دنبال می‌شود:

مطالب: در این سوره مطالب عمدۀ زیر بچشم می‌خورند:

الف) عقاید: 1. دعوت به ایمان حقیقی. (آیه 136)

ب) مطالب اخلاقی: 1. این سوره انسان‌ها را به توبه و بازگشت به سوی خدا و پرهیز از گناهان دعوت می‌کند.

(آیات 15-18)

ج) داستان‌ها: 1. اشاره‌ای به سرگذشت و وحی بر پیامبران قبلی از نوح علیه السلام تا ابراهیم علیه السلام تا داود علیه السلام. (آیات 163-165)

د) احکام و قوانین: 1. لزوم قطع رابطه دوستانه با دشمنان خدا. (آیه 164)

عادلانه. (آیات 7-12)

ه) مسایل فرعی: 1. معرفی دشمنان جامعه اسلامی و بیدار باش مقابل آنها.

آیات 137-145)

سیمای سوره مائده

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «مائده»، «عُقُود»، «المُنْقِذَة».

نامگذاری این سوره بنام «مائده» که به معنای غذا است، بدان جهت بوده که در آیه صد و چهاردهم این سوره سخن از دعای عیسی علیه السلام برای نزول مائده آسمانی شده است.

شمارگان: دارای 120 آیه و 2804 کلمه و 11933 حرف است.

نزول: سوره مائده، در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، این سوره صد و دوازدهمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، و بعد از سوره فتح و قبل از سوره توبه فرود آمده است. و از آنجا که سوره فتح بعد از صلح حدیبیّه (در سال ششم هجری) نازل شده است، به این نتیجه می‌رسیم که نزول سوره مائده بین سال هفتم تا دهم هجری بوده است.

اما در برخی روایات از امام علی علیه السلام حکایت شده که: «سوره مائده دو یا سه ماه پیش از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله نازل گردیده است»⁽¹⁾، شاید این روایات به قسمت‌هایی از سوره مائده اشاره دارد.

و از نظر ترتیب فعلی قرآن، مائده، پنجمین سوره بشمار می‌رود.

فضایل: در مورد فضیلت سوره مائده از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره مائده را بخواند، به تعداد یهودی‌ها و مسیحی‌ها که نفس می‌کشند، ده حَسَنه و نیکی به او داده می‌شود و ده سَیئه و بدی از او محو می‌شود، و ده درجه به او افزوده می‌شود⁽¹⁾.»

تذکر: فضایل سوره‌ها با محتوای آن ارتباط دارد، در سوره مائده مسأله ولایت و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله روشن شد و کافران از دین اسلام مأیوس شدند، پس هر کس این سوره را بخواند و طبق مفاد آن از ولایت علی علیه السلام پیروی کند، همه کافران را مأیوس کرده و بدین جهت به تعداد آنها پاداش می‌گیرد.

ویژگی‌ها: سوره مائده از سوره‌هایی است که همه آیات آن در روز نازل شده است، از این جهت بدان «نَهاری» گویند.⁽²⁾و بیشترین خطاب «یا أیها الذین آمنوا» (16 بار) در این سوره نازل شده است.

از مهمترین آیات این سوره، آیه سوم و شصت و هفتم آن یعنی ولایت و امامت علی علیه السلام است که بمناسبت غدیر خم در حجة الوداع فرود آمد. و نیز آیه 55 این سوره که در مورد بخشش انگشتری علی علیه السلام در حال رکوع است.

و در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت شده که فرمودند: «ای مردم، سوره مائده آخرین سوره‌ای است که نازل شد، از این

رو حلال آن را حلال، و حرام آن را حرام شمارید.»⁽¹⁾

و در برخی روایات آمده است که این سوره ناسخ است و منسوخ نیست.⁽²⁾

اهداف: اهداف و مقاصد عمده‌ای که در سوره مائده دنبال شده است عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالب این سوره عبارت است از:

الف) عقاید: 1. بیان یک سلسله معارف و عقاید اسلامی.

ب) داستان‌ها: 1. اشاره به داستان فرزندان آدم علیه السلام و قتل هابیل بدست قابیل. (آیات 27-31)

ج) احکام و قوانین: 1. حرمت شراب و قمار. (آیه 90)

سیمای سوره انعام

نام: تنها نام این سوره «اَنعام» است که به معنای حیوانات چهارپا می‌باشد.

سبب نامگذاری سوره فوق به نام «انعام» آن است که در آیه 136 تا آیه 146 این سوره مکرراً سخن از چهارپایان گفته شده و احکام و قوانین مربوط به آنان بیان شده است.

شمارگان: دارای 165 آیه و 3860 کلمه⁽¹⁾و 12254 حرف است.

نزول: سوره انعام در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل گشت، این سوره پنجاه و چهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده⁽²⁾و بعد از سوره حِجر و قبل از سوره صافات نازل شده است، و تاریخ نزول آن را سال چهارم بعثت گفته‌اند.

یعنی هنگامی که دعوت سرّی پیامبر صلی الله علیه و آله پایان یافت و ماموریت یافت که بطور علنی مردم را به اسلام فراخواند. اما از نظر ترتیب فعلی قرآن، انعام، ششمین سوره قرآن است.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره در روایات حکایت شده که:

«سوره انعام را به هنگام نزول، هفتاد هزار فرشته بدرقه کردند، و کسی که آن را بخواند، تمام آن فرشتگان برای او آمرزش می‌طلبند.⁽¹⁾»

تذکر: البته این پاداش برای کسی است که در پرتو این سوره، جانش را از سرچشمه توحید سیراب کند و به محتوای آن عمل نماید.

ویژگی‌ها: سوره انعام بعد از سوره حمد، اولین سوره در چینش فعلی قرآن است که به عنوان سوره مکی از آن یاد می‌شود، و از روایات اهل بیت علیهم السلام و سخنان مفسران استفاده می‌شود، که این سوره یکباره بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است.

در این سوره نام خدا 70 بار یاد شده است.

اهداف: اهداف اساسی این سوره دعوت به اصول دین یعنی توحید، نبوت و معاد است.

مطالب: مطالب عمدۀ این سوره عبارتند از:

الف) عقاید: 1. پافشاری بر یگانگی خدا. (آیات 1 و 12 و 59 و 60)

(آیات 19 و 114)

12 و 164)

ب) داستان‌ها: 1. اشاره‌ای به تکذیب و استهزاء پیامبران پیشین. (آیه 10)

ج) احکام و قوانین: 1. احکام مربوط به حلال و حرام بودن گوشت چهارپایان از قبیل گاو، گوسفند، شتر و ردّ عقاید خرافی در این موارد. (آیات 136 تا 146)

د) مسایل فرعی: 1. مجادله و بحث با مشرکان با برهان عقلی و آیات تکوینی.

سیمای سوره اعراف

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «اَعراف»، «اَلمص (الف لام میم صاد)».

سبب نامگذاری این سوره به «اَعراف» آن است که در آیه 45 این سوره سخن از اصحاب اعراف گفته شده است.

شمارگان: دارای 206 آیه و 3825 کلمه⁽¹⁾و 13877 حرف است.

نزول: سوره اعراف در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد،⁽²⁾این سوره سی و هشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است، که بعد از سوره صاد و قبل از سوره جنّ فرود آمده است. و در ترتیب فعلی قرآن هفتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره اعراف را در هر ماه بخواند، در روز قیامت، از کسانی خواهد بود که نه ترسی بر آنهاست و نه غمی دارند، و اگر در هر جمعه بخواند، در روز قیامت از کسانی خواهد بود که بدون حساب به بهشت می‌رود.»⁽³⁾

تذکر: روشن است که اینگونه ثواب‌ها برای کسانی است که تحت تأثیر مفاد سوره قرار گرفته و بدان عمل کنند. و شرایط لازم دیگر را کسب می‌کنند.

ویژگی‌ها: این سوره اولین سوره بلند قرآن کریم (به ترتیب نزول) است و بلندترین سوره مکی نیز هست. و اولین سوره‌ای است که داستانهای پیامبران را به تفصیل بیان می‌کند.

سوره اعراف، اولین سوره‌ای است که در چینش فعلی قرآن، با نام حروف مقطعه «المص» خوانده شده است.

توضیح آنکه در قرآن 29 سوره وجود دارد که با حروف مقطعه شروع شده که همگی آنها مکی است مگر سوره بقره و آل عمران، ولی تعداد اندکی از آنهاحروف مقطعه نامِ آنها قرار گرفته است که سوره اعراف از آنهاست.

اهداف: اهداف اساسی سوره اعراف بیان اصول و مبانی دعوت الهی است، که عبارتند از توحید، نبوت و معاد.

مطالب: مهمترین مطالب این سوره عبارتند از:

الف) عقاید: 1. اشاره‌ای به مسأله مبدأ. (آیه 11)

ب) داستان‌ها: 1. شرح داستان آدم علیه السلام برای احیای شخصیت انسان. (آیات 11-24)

ج) احکام و قوانین: 1. برداشتن جامه و زینت برای نماز و مسجد. (آیه 31)

د) مسایل فرعی: 1. مطالبی پیرامون عرش. (آیه 54)

سیمای سوره انفال

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «انفال»، «بدر».

«انفال» به معنای ثروت‌ها و منابع عمومی طبیعت است، و سبب نامگذاری این سوره به انفال آن است که اولین آیه این سوره از غنایم و کیفیت توزیع آن سخن گفته است، و حکم ثروت‌های عمومی را در مورد مالکیت و راه مصرف آنها را بیان می‌کند، به آن سوره انفال گفته شده است.

شمارگان: دارای 75 آیه و 1095 کلمه و 5080 حرف است.

نزول: سوره انفال در مدینه فرود آمده است، این سوره هشتاد و هشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است. یعنی بعد از سوره بقره و قبل از سوره آل عمران فرود آمده است. و در ترتیب فعلی قرآن هشتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره انفال و برائت را در هر ماه بخواند، هرگز روح نفاق در وجود او وارد نخواهد شد و از پیروان حقیقی امام علی علیه السلام خواهد بود. و در رستاخیز از مائده‌های بهشتی همراه با آنان بهره می‌گیرد، تا مردم از حساب

خویش فارغ شوند.»⁽¹⁾

تذکر: البته اینگونه تأثیرات و ثواب‌ها برای کسانی است که علاوه بر خواندن سوره، به مفاد آن عمل کنند. و شرایط لازم دیگر را برای خود تحصیل نمایند. و ارتباط آن با امام علی علیه السلام در آن است که در آیه سی‌ام این سوره به داستان لیلة المبیت و فداکاری علی علیه السلام اشاره شده است.

ویژگی: در این سوره بیشتر از قوانین و احکام عملی اسلام سخن گفته شده و کمتر از عقاید و مبانی نظری اسلام سخن به میان آمده است.

اهداف: سوره انفال که در مدینه و در زمان اولین جنگ مسلمانان یعنی بدر، نازل شده، چند هدف مهم را دنبال می‌کند:

مطالب:

الف) مطالب اخلاقی: 1. بیان صفات مؤمنان واقعی. (آیات 2-4)

ب) داستانها: ۱. داستان جنگ بدر. (آیه ۱۱ به بعد)

۲. اشاره ای به داستان فرعونیان و ستمگران قبلی. (آیات ۵۴

. ۵۱) ٣. اشاره ای به آداب خراقی اعراب جاهلی در نزد کعبه. (آیه ۳۵)

۴. اشاره به داستان «لیلة المبیت، یعنی شب هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله از مکه به مدینه که علی علیه السلام با فداکاری بجای ایشان خوابید. (آیه ۳۰)

ج) احکام و قوانین: 1. قوانین مربوط به ثروتهای عمومی، (آیه 1)

۲، مسایل مربوط به خمس و راه تقسیم و مصرف آن. (آیه ۴۱)

٣. لزوم آمادگی رزمی مسلمانان برای جنگ و جهاد. (آیه ۶۰) ۴. دستور به اطاعت خدا و پیامبر ناله . (آیه ۲۰)

ه. دستور به جنگ تا رفع فتنه. (آیه ۳۹ و احکام مربوط به اسیران جنگی. (آیات ۶۷۔ ۷۱)

۷. لزوم پایداری در جنگ بطوری که هر مسلمانی بتواند در مقابل دو نفر دشمن بایستد، و پیروز شود. (آیات ۱۵-۱۶ و آیات ۶۴-۶۵)

د) مسایل فرعی: ۱. در این سوره، آثار تقوی از جمله فرقان بیان شده است. (آیه ۲۹) ۲، تشویق مردم به هجرت از مکه به مدینه و یاری پیامبرصلی الله علیه و آله. (آیات ۷۵. ۷۱ )

٣. کمک فرشتگان به مسلمانان در جنگ بدر. (آیه ۹)

۴. بیان سنت الهی در مورد تغییر نعمت کسانی که خودشان را تغییر دهند. (آیه ۵۳)

سیمای سوره توبه

نامها:

نامهای این سوره عبارتند از: «توبه»، «برائت»، افاضحه،، الحافرة»، «العذاب»، «سیف»، «مخزیه»، «منکلة»، «المنقرة»، واژه «توبه» به معنای بازگشت است و سبب نامگذاری این سورہ بنام توبه آیات ۱۱۷ و ۱۱۸ آن است، که جریان پذیرفته شدن توبه یاران پیامبر و متخلفان از جنگ تبوک بیان شده است. و بطور کلی در این سوره در مورد توبه فراوان سخن گفته شده است. واژه «برائت» به معنای بیزاری جستن و بی تعهد شدن است و این نام اشاره به خشم خدا و پیامبرش نسبت به مشرکان است. که در روز حج اکبر به همه مردم اعلان شد. و در آیه یکم تا سوم این سوره آمده است.

نام های دیگر این سوره، عمدتا بخاطر آن است که اسرار منافقان در این سوره افشاء شده و رسوایی و ذلت آنان را بدنبال آورده است.

شمارگان: دارای ۱۲۹ آیه و ۴۰۹۸ کلمه و ۱۰۴۸۸ حرف است.

نزول:

سوره توبه در مدینه فرود آمد، این سوره صد و سیزدهمین سوره ای است که بر پیامبر اسلام اور نازل شده است، یعنی

بعد از سوره مائده و در اواخر عمر پیامبر فرود آمده است و در ترتیب فعلی قرآن نهمین سوره بشمار می آید. مفسران آغاز نزول سوره توبه را در سال نهم هجری می دانند، و مطالعه آیات آن نشان می دهد که قسمتی از آن پیش از جنگ تبوک و قسمتی پس از مراجعت از جنگ نازل شده است. و ۲۸ آیه آغاز این سوره به وسیله علی علیه السلام در مراسم حج به مردم ابلاغ شد.⁽¹⁾

تذکر: همانطور که قبلا بیان کردیم تأثیرات و ثوابهای هر سوره برای قرائت و عمل به مفاد آن است و رابطه این سوره با امام علی علا در آن است که ۲۸ آیه اول این سوره توسط آن حضرت در مراسم حج به مردم ابلاغ شد. : ویژگی ها: این سوره تنها سوره قرآن کریم است که با بسم الله الرحمن الرحیم، شروع نمی شود. و در این سوره ۱۶ آیه مربوط به توبه وجود دارد.

اهداف: اهداف اساسی که در سوره توبه پیگیری شده است عبارتند از:

مطالب:

عمده‌ترین مطالب این سوره عبارت است از:

الف) عقاید: بیان انحراف اهل کتاب از حقیقت توحید و فرزند قراردادن برای خدا. (آیات 30-31)

ب) مطالب اخلاقی: 1. سرزنش افراد تنبل و سست عنصری که با بهانه‌های مختلف به جهاد نمی‌روند.

(آیات 20 و 100)

ج) احکام و قوانین: 1. بیان الغای پیمان با مشرکان و قطع رابطه با آنان و ممنوعیت انجام حج توسط مشرکان. (آیات 1-27)

د) داستان‌ها: 1. داستان جنگ تبوک و توبه متخلفان از

جنگ. (آیات 42 و 118)

ه) مسایل فرعی: 1. بیان نشانه‌های منافقان و سرنوشت آنان. (آیات 45 به بعد)

سیمای سوره یونس

نام‌ها: این سوره فقط یک نام دارد و آن هم «یونس علیه السلام» است، سبب نامگذاری آن نیز داستان یونس پیامبر صلی الله علیه و آله است که در آیه 98 این سوره آمده است.

شمارگان: دارای 109 آیه و 1832 کلمه و 7567 حرف است.

نزول: سوره یونس علیه السلام، در مکه فرود آمد، این سوره پنجاهمین سوره‌ای است که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، و در ترتیب فعلی قرآن دهمین سوره بشمار می‌آید. این سوره بعد از سوره اسراء و قبل از سوره هود علیه السلام یا قبل از سوره معارج⁽¹⁾فرود آمده است؛ بنابراین سوره یونس علیه السلام حدود یک سال قبل از هجرت نازل شده است.

فضیلت: در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره یونس را در هر دو یا سه ماه بخواند، بیم آن نمی‌رود که از جاهلان و بی‌خبران باشد، و در روز رستاخیز از مقرّبان خواهد بود.»⁽²⁾

تذکر: این تأثیرات سوره یونس شاید بخاطر آن باشد که

آیات هشدار دهنده و بیدار کننده در این سوره زیاد است. و اگر با دقت و تأمل خوانده شود، جهل و نادانی را از صفحه روح انسان تا مدتی پاک می‌کند.

ویژگی‌ها: در ترتیب فعلی قرآن، سوره یونس علیه السلام اولین سوره‌ای است که به نام یکی از پیامبران خدا نامگذاری شده، و از سوره‌هایی است که با حروف مقطعه شروع می‌شود.

اهداف: سوره یونس علیه السلام پنج محور اساسی را دنبال می‌کند:

الف: توحید و بیان شواهد وجود خدا و مظاهر قدرت او در هستی.

ب: معاد.

ج: نبوت.

د: پندآموزی و عبرت‌گیری از تاریخ ملت‌ها و پیامبران گذشته.

ه: توجه دادن به عظمت قرآن.

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره بچشم می‌خورند عبارتند از:

الف) عقاید: 1. نشانه‌های عظمت خدا در آفرینش جهان.

(آیات 3 و 30)

ب) مطلب اخلاقی: توجه دادن مردم به ناپایداری زندگی دنیا. (آیات 7 و 24)

ج) داستان‌ها: 1. داستان زندگی نوح پیامبر علیه السلام. (آیات 70-73)

د) مسایل فرعی: 1. اشاره‌ای به مسأله فطرت و یاد خدا در مشکلات. (آیات 12 و 22)

(آیه 38)

(آیه 57)

سیمای سوره هود

نام‌ها: تنها نام این سوره «هُود علیه السلام» است که به مناسبت داستان هود پیامبر صلی الله علیه و آله که در آیه 50 تا 60 این سوره ذکر شده، بدین اسم نامیده شده است. نام هود علیه السلام در این سوره پنج‌بار آمده است.

شمارگان: دارای 123 آیه و 1715 کلمه و 7513 حرف است.

نزول: این سوره پنجاه و یکمین سوره‌ای است که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بعد از سوره یونس علیه السلام و قبل از سوره یوسف علیه السلام فرود آمد، و در ترتیب فعلی قرآن یازدهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر که این سوره را بخواند، پاداشی به تعداد کسانی که به هود علیه السلام و سایر پیامبران ایمان آوردند، و کسانی که آنان را انکار نمودند، خواهد داشت.»⁽¹⁾

تذکر: این نکته لازم است که این ثواب‌ها برای کسانی است که سوره هود علیه السلام را خوانده و از دستورات آن پیروی کنند، آن را الگوی برنامه‌های زندگی خویش سازند.

ویژگی‌ها: این سوره به ترتیب نزول در قرآن جای گرفته است، یعنی

این سوره بعد از سوره یونس علیه السلام و قبل سوره یوسف علیه السلام فرود آمده، و در قرآن نیز همینگونه جای گرفته است. و از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که فرمود: سوره هود علیه السلام مرا پیر کرد. ⁽¹⁾(و این سخن بخاطر آیه 112 آن گفته شده است).

اهداف: اهداف عمده این سوره عبارت است از:

مطالب: در این سوره مطالب زیر به چشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. استدلال کردن برای اصول و مبانی دین.

ب) اخلاق: 1. دعوت به توبه. (آیه 3)

ج) احکام: 1. فرمان نماز در صبح و شام. (آیه 114)

د) داستان‌ها: 1. داستان نوح علیه السلام و پیروزی او بر دشمنان.

(آیات 25-49)

ه) مطالب فرعی: 1. بیان پیوستگی و همبستگی آیات قرآن. (آیه 1)

سیمای سوره یوسف

نام‌ها: نامهای این سوره عبارتند از: «یوسف علیه السلام» و «اَحْسَنُ القصَص» یعنی بهترین داستان‌ها.

و سبب نامگذاری آن به نام «یوسف علیه السلام» آیه 4 به بعد این سوره است که همراه با اکثر آیات آن پیرامون داستان زندگی یوسف پیامبر است، و بیش از بیست بار نام یوسف در این سوره بکار رفته است.

شمارگان: دارای 111 آیه و 1766 کلمه و 7166 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، پنجاه و دومین سوره‌ای است که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمده یعنی بعد از سوره هود علیه السلام و قبل از سوره حجر نازل شده است. و در ترتیب کنونی قرآن دوازدهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس، سوره یوسف علیه السلام را هم روز و هم شب بخواند، خدا او را در رستاخیز به زیبایی یوسف علیه السلام بر می‌انگیزد، در حالی که ناراحتی به او نمی‌رسد و از بندگان صالح خدا خواهد بود.⁽¹⁾

تذکر: اینگونه اثرات و ثواب‌ها برای کسانی است که یوسف وار زندگی کنند، و عمری را با پاکی و نیکوکاری بسر برند.

یعنی آیات سوره یوسف را بخوانند و پیروی کنند.

ویژگی‌ها: این سوره داستانی‌ترین سوره قرآن است که 88% سوره یوسف را داستان یوسف فرا گرفته است.

داستان یوسف از طولانی‌ترین و شیرین‌ترین و به تعبیر خود قرآن بهترین داستان‌های قرآن کریم است.

در برخی احادیث آمده است که سوره یوسف را به زنان تعلیم ندهید و سوره نور را (که مشتمل بر آیات حجاب است) تعلیم دهید.

اما اسناد این احادیث چندان قابل اعتماد نیست و در برخی احادیث نیز عکس این مطلب دیده شده است یعنی تشویق شده که این سوره را به خانواده‌ها تعلیم دهید. آری ماجرای زندگی آلوده همسر عزیز مصر و پاکی و عفت یوسف آموزه‌ای گرانبها برای هر مرد و زن است.⁽¹⁾

اهداف: 1. بیان ولایت خدا بر بنده خویش، و اینکه چگونه او را لبریز از محبت خود می‌کند و او را تربیت و سرپرستی می‌کند.⁽²⁾

و نجات می‌دهد.

برخورد کریمانه با لغزش گران و...)

مطالب: در این سوره مطالب عمدۀ زیر بچشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. استدلال بر توحید الهی. (آیات 39-40)

ب) اخلاق: 1. درس عفت و پاکی و خویشتن‌داری و تسلط بر نفس. (آیات 23 به بعد)

ج) داستان: 1. بیان بهترین داستان قرآن یعنی داستان یوسف صدیق علیه السلام و خواب او و حیله‌های برادرانش و انداختن یوسف علیه السلام در چاه و سپس نجات و رفتن او به مصر و درگیری با زن عزیز مصر و زندانی شدن و نجات یافتن و سپس وزیر شدن او و آمدن برادران و پدر و مادرش به مصر.

د) مطالب فرعی: 1. اشاره‌ای به قرآن کریم و اینکه عربی نازل شده تا در آن تفکر کنند. (آیات 1-2)

(آیات 8 به بعد)

سیمای سوره رعد

نام: تنها نام این سوره «رعْد» است. که همان صدای غرش ابرهای آسمان است، و به مناسبت آیه 13 این سوره بدین نام خوانده شده است. که سخن از رعد و برق و صاعقه گفته است.

شمارگان: دارای 43 آیه و 855 کلمه و 3506 حرف است.

نزول: سیاق و محتوای آیات آن نشان می‌دهد که این سوره در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است.⁽¹⁾

سوره رعد در ترتیب کنونی قرآن سیزدهمین سوره بشمار می‌آید، و کسانی که این سوره را مدنی می‌دانند گفته‌اند نود و ششمین سوره‌ای بوده که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است.⁽²⁾یعنی بعد از سوره محمد صلی الله علیه و آله و قبل از سوره الرحمن فرود آمده است.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره رعد را تلاوت کند، به تعداد هر ابری که گذشته و هر ابری که تا قیامت خواهد آمد، ده حسنه به او

خواهند داد. و در روز قیامت از کسانی خواهد بود که به عهد خدا وفا کرده‌اند.»⁽¹⁾

تذکر: این ثواب‌ها برای کسانی است که علاوه بر قرائت سوره، از محتوای آن پند گیرند و به یاد خدا بیفتند.

ویژگی‌ها: نام این سوره از پدیده‌های طبیعی جهان خلقت که مظهر قدرت و رحمت خداست گرفته شده است. و آیه 15 این سوره یک سجده مستحب دارد.

اهداف: اهداف مهم این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره بچشم می‌خورند عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان توحید و اسرار آفرینش به عنوان نشانه‌های خدا. (آیات 2-4)

ب) اخلاق: 1. بیان مسؤولیت‌ها و وظایف مردم.

ج) احکام: 1. وفای به عهد. (آیات 20-25)

د) داستان‌ها: شرحی از اقوام سرکش گذشته. (آیات 30 - 32-41)

ه:) مطالب فرعی: 1. اشاره‌ای به زوجیّت، آسمانهای بدون ستون (یا نیروی جاذبه). (آیات 2-3)

سیمای سوره ابراهیم

نام: تنها نام این سوره «ابراهیم علیه السلام» است، که به نام بت شکن بزرگ تاریخ یعنی حضرت ابراهیم علیه السلام نامگذاری شده است.

چرا که در آیات 35 تا 41 این سوره از ابراهیم علیه السلام و دعوت او و دعاهای او یاد شده است.

شمارگان: دارای 52 آیه و 831 کلمه و 3434 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده،⁽¹⁾هفتاد و یکمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده یعنی بعد از سوره نوح علیه السلام و قبل از سوره انبیاء نازل شده است. و در ترتیب کنونی قرآن چهاردهمین سوره است.

فضیلت: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره ابراهیم و حِجْر را بخواند، خدا به تعداد هر یک از آنها که بت می‌پرستیدند، وآنان که بت نمی‌پرستیدند، ده حسنه به‌او می‌بخشد.»⁽²⁾

تذکر: از آنجا که محتوای این سوره مربوط به ابراهیم بت

شکن است، پس هر کس این سوره را بخواند و در دل و جان او نفوذ کند در رفتار او نمایان می‌شود و با همه انواع بت پرستی‌ها مبارزه می‌کند که در این صورت ثواب‌های فوق را دارد.

اهداف: اهداف اساسی سوره ابراهیم عبارت است از:

تذکر: سوره‌های مکی عمدتاً به اصول عقاید و مبانی اساسی دین می‌پردازند.

مطالب: مطالب و محورهای اساسی این سوره عبارت است از:

الف) عقاید: 1. مطالبی پیرامون مبدأ و نشانه‌های خدا. (آیه 10 و 32-34)

ب) اخلاق: 1. حکایت برخی از دعاهای آموزنده و معنوی ابراهیم علیه السلام. (آیات 35-41)

ج) احکام: 1. دستور به نماز. (آیه 31)

د) داستان‌ها: 1. داستان زندگی قهرمان توحید، ابراهیم بت شکن. (آیات 35-41)

ه) مطالب فرعی: 1. حکایت برخی سخنان شیطان. (آیه 22)

سیمای سوره حِجر

نام: تنها نام این سوره «حِجْر» است و از نام سرزمین قوم ثمود گرفته شده است که منطقه‌ای بین مدینه و شام بوده است. و درآیات 80 تا 84 این سوره مطالبی پیرامون اصحاب حجر ( قوم صالح علیه السلام قوم ثمود) بیان شده است.

شمارگان: دارای 99 آیه و 654 کلمه و 2760 حرف است،

نزول: این سوره که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل گردید، پنجاه و سومین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد، یعنی بعد از سوره یوسف علیه السلام و قبل از سوره انعام نازل شده است. و در چینش کنونی قرآن، پانزدهمین سوره بشمار می‌آید.

فضیلت: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده: «هر کس سوره حجر را تلاوت کند، به تعداد هر مهاجر و انصار، حَسَنه به او عطا خواهد شد.»⁽¹⁾

تذکر: البته اینگونه ثواب‌ها برای کسانی است که این سوره‌ها را تلاوت کنند و به مضمون آن عمل نمایند. یعنی شرایط لازم را برای این ثواب‌ها بدست آورند.

ویژگی: طولانی‌ترین کلمه قرآن یعنی واژۀ «فأَسْقَیْنا کُموه» در این

سوره واقع شده است.

اهداف: اهداف کلی سوره حجر را می‌توان اینگونه بر شمرد:

مطالب: مطالب و محورهای اساسی این سوره عبارتند از:

الف) عقاید: 1. عرضه بخشی از آیات و نشانه‌های خدا در عالم هستی. (آیات 16-27)

ب) اخلاق: 1. انذار و بشارت و اندرزهای مؤثر و تشویق‌های جالب. (آیات 45-49 و...)

ج) داستان‌ها: 1. داستان ابراهیم علیه السلام. (آیات 51-57)

د) مطالب فرعی: 1. بیان تهمت‌هایی که به پیامبران الهی می‌زدند. (آیات 6-11)

سیمای سوره نحل

نام‌ها: نام‌های این سوره «نَحل» و «نِعَم» بمعنی نعمت‌ها است.

نام نَحل که به معنای زنبور عسل است از آیات 68 و 69 این سوره گرفته شده که درباره زنبور عسل و خانه‌سازی و تهیه عسل مطالبی بیان کرده است.

شمارگان: دارای 128 آیه و 840 کلمه و 7707 حرف است.

نزول: این سوره، شصت و نهمین سوره‌ای است که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است، یعنی بعد از سوره کهف و قبل از سوره نوح علیه السلام فرود آمده است. البته برخی آیات آن (مثل آیه 126) ممکن است در مدینه نازل شده باشد سپس به این سوره ملحق گشته است. اما در چینش کنونی قرآن، شانزدهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره، از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده: «هر کس این سوره را بخواند، خدا او را در برابر نعمت‌هایی که در این جهان به او بخشیده، محاسبه نخواهد کرد.»⁽¹⁾

تذکر: از آنجا که در این سوره از اقسام و انواع نعمت‌های الهی یاد شده است، پس خواندن آن و دقت و تکفر در آیاتش

انسان را به شکرگزاری وا می‌دارد. و اگر انسان بر اساس این سوره به نعمت‌های الهی بنگرد و از آنها استفاده کند، و شکرگزار باشد، در آن صورت نعمت‌ها بر او محاسبه نمی‌شود.

ویژگی‌ها: در سوره‌های مکی معمولاً سخن از اصول عقاید است، اما در این سوره با آنکه مکی است، برخی احکام و قوانین کلی اسلام بیان شده است. و در آیه 48 این سوره یک سجده مستحب دارد.

اهداف: اهداف اساسی سوره نحل عبارت است از:

مطالب: مطالب اساسی و محورهای سوره نحل عبارتند از:

الف) عقاید: 1. یادآوری دلایل توحید و عظمت خلقت خدا.

(آیات 3-21)

الهی بودن آن. (آیات 102-103)

ب) اخلاق: 1. دعوت به شکرگزاری از نعمت‌ها. (آیه 114)

ج) احکام: 1. دستور به عدل و احسان. (آیه 90)

د) داستان: داستان ابراهیم علیه السلام به عنوان بنده‌ای شکرگزار و دعوت به تبعیت از او به عنوان الگوی حق گرایی. (آیات 120-123)

ه) مطالب فرعی: 1. اشاره‌ای به خلقت انسان‌ها از نطفه.

(آیه 4)

سیمای سوره إسراء

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «اِسراء»، «بنی‌اسرائیل» و «سُبحان».

از آن جهت این سوره را «اِسراء» نامیدند که در آیه اول آن اشاره‌ای به سیر شبانه پیامبر صلی الله علیه و آله به مسجد الاقصی و معراج شده است. و نام آن را «بنی اسرائیل» گفتند، چرا که در این سوره از فرزندان اسرائیل یعنی یهودیان و فسادهای آنان در زمین و کیفر الهی آنان گفتگو شده است.

شمارگان: دارای 111 آیه و 1533 کلمه و 6460 حرف است.

نزول: این سوره در سال یازدهم بعثت در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، یعنی یک سال و دو ماه قبل از هجرت نازل گردید. و چهل و نهمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده ولی در چینش کنونی قرآن هفدهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده:

«هر کس سوره اسراء را در هر شب جمعه بخواند امام زمان علیه السلام را قبل از مرگ درک خواهد کرد. البته این ثواب مخصوص کسی است که وقتی به آیات مربوط به سفارش پدر و مادر می‌رسد، عواطفش تحریک شود، و محبت

بیشتری نسبت به پدر و مادر احساس کند.»⁽¹⁾

ویژگی‌ها: این سوره با آنکه مکی است اما برخی مشخصات سوره‌های مدنی را دارد، مثل اینکه آیات آن نسبتاً طولانی است. چرا که در اواخر اقامت پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه نازل شده و نوعی زمینه برای سوره‌های مدنی بشمار می‌آید. این سوره با تسبیح خدا آغاز و با حمد و تکبیر او پایان می‌پذیرد. و آیه 107 این سوره یک سجده مستحب دارد.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: در این سوره مطالب عمده زیر به چشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. اشاره‌ای به دلایل خداشناسی و وحدانیت او شده است. (آیات 40 و 111)

از جمله معراج واعجاز قرآن. (آیه 1 و...)

ب) اخلاق: 1. در مورد حق‌شناسی از پدر و مادر سفارش شده است. (آیات 23-24)

(آیه 64)

ج) احکام: 1. دستور نماز و اشاره‌ای به اوقات آن. (آیه 78)

د) داستان‌ها: 1. اشاره‌ای به جریان معراج پیامبر صلی الله علیه و آله. (آیه 1)

(آیه 61)

ه) مطالب فرعی: 1. شخصیت انسان و برتری او بر سایر مخلوقات گوشزد شده است. (آیه 70)

جریان بخشیدن فدک به حضرت زهرا علیها السلام شد. (آیه 26)

سیمای سوره کهف

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «کَهْف»، «اصحابُ الکهف» و «حائِله».

واژه «کهْف» به معنای غار و شکاف کوه می‌باشد. و نامگذاری این سوره بر اساس آیات 9 تا 26 این سوره می‌باشد که داستان اصحاب کهف یعنی آن غارنشینان یکتاپرست، را مطرح کرده است.

شمارگان: دارای 110 آیه و 1579 کلمه و 6360 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد،⁽¹⁾شصت و هشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است یعنی بعد از سوره غاشیه و قبل از سوره نحل نازل شده است ولی در چینش کنونی قرآن هیجدهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «خواندن سوره کهف در شب‌های جمعه سبب رسیدن به فیض شهادت و محشور شدن با شهداء می‌شود.»⁽²⁾

تذکر: قبلاً بیان کردیم که تحقق اینگونه ثواب‌ها و آثار برای سوره‌های قرآن شرایطی دارد، که از جمله آنها عمل به محتوای سوره است.

ویژگی‌ها: این سوره با حمد و ستایش خدا آغاز می‌گردد و با تذکر توحید و ایمان و عمل صالح پایان می‌یابد.

در این سوره از برخی داستان‌های عجیب تاریخ بشر پرده برداشته شده و آیه آخر این سوره ویژگی خاصی دارد که هر کس آن را قبل از خواب با رعایت شرایطی بخواند، هر ساعتی که اراده کند، از خواب بیدار خواهد شد.⁽¹⁾

اهداف: در این سوره هدف‌های اساسی زیر دنبال می‌شود:

مطالب: در این سوره مطالب عمده زیر به چشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. یادآوری توحید. (آیات 4-5)

ب) اخلاق: 1. به مسلمانان تذکر می‌دهد که در محیط فاسد حلّ نشوند و تسلیم اکثریت نگردند بلکه همچون اصحاب کهف بر خلاف آنان عمل کنند.

ج) داستان‌ها: 1. داستان اصحاب کهف و خواب طولانی آنها. (آیات 9-26)

د) مطالب فرعی: 1. به انسان‌ها تذکر می‌دهد که نباید تنها به ظواهر حوادث بنگرند.

سیمای سوره مریم

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «مَریم» و «کهیعص».

نامگذاری آن به نام «مریم» دختر عمران و مادر عیسی علیه السلام است، که در آیات 16 تا 35 این سوره داستان مریم و تولد عیسی علیه السلام مطرح شده است. و نام دوم سوره از حروف مقطعه اولین آیه آن گرفته شده است.

شمارگان: دارای 98 آیه و 982 کلمه⁽¹⁾و 3802 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه برپیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، چهل و سومین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده، یعنی بعد از سوره فاطر و قبل از سوره طه نازل شده است. این سوره پس از جریان هجرت به حبشه تا قبل از جریان معراج فرود آمده است. یعنی بین سالهای هفتم تا یازدهم قبل از هجرت نازل شده است. اما در چینش کنونی قرآن نوزدهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که فرمود: «هر کس به خواندن سوره مریم، مداومت کند، قبل از

مرگ، خدا او را از نظر جانی، مالی و فرزند، بی‌نیاز می‌کند.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که اینگونه پاداش‌ها مستلزم تفکر در سوره و عمل به مفاد آن است.

ویژگی: آیه 58 این سوره یک سجده مستحب دارد.

اهداف: این سوره اهداف اساسی زیر را دنبال می‌کند:

مطالب: در این سوره مطالب عمده زیر به چشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. اثبات وحدانیت خدا و نفی فرزند داشتن او.

(آیات 35 و 88)

ب) اخلاق: پندها و اندرزهایی در راستای توجه به آخرت.

(آیات 59-63 و...)

ج) احکام: تذکری در رابطه با نماز. (آیه 59)

د) داستان‌ها: 1. داستان مریم و تولد عیسی علیه السلام. (آیات 16-34)

ه) مطالب فرعی: 1. طرح مسأله شفاعت به عنوان یک برنامه تربیتی. (آیه 87)

سیمای سوره طه

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «طه»، «حکیم» و «کَلیم».

سبب نامگذاری این سوره به «طه» اولین آیه آن است که واژه «طه» در آن وجود دارد. و خطاب آن به پیامبر صلی الله علیه و آله است.

شمارگان: دارای 135 آیه و 1341 کلمه و 5242 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است،⁽¹⁾چهل و چهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده، یعنی بعد از سوره مریم و قبل از سوره واقعه نازل شده است. و برخی حدس می‌زنند که بین سال هفتم بعثت تا یازدهم بعثت (قبل از هجرت) نازل شده است.⁽²⁾اما در ترتیب فعلی قرآن، بیستمین سوره بشمار می‌رود.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره طه را بخواند، در روز رستاخیز ثواب مهاجران و انصار نصیبش می‌شود.»⁽³⁾

این نکته روشن شد که این پاداش‌ها مخصوص کسانی است

که در آیات این سوره تفکر کرده و بدان عمل نموده و شرایط لازم را در خود بوجود آورند.

ویژگی: سوره طه یکی از سوره‌هایی است که به صورت مفصّل به داستان برخورد موسی علیه السلام با فرعونیان پرداخته است و آن را در حدود 90 آیه بیان کرده است.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارت است از:

مطالب: در این سوره مطالب عمده زیر بچشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. بیان برخی صفات جمال و جلال پروردگار.

(آیه 7 و 114 و...)

ب) احکام: به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دستور می‌دهد که خانواده‌ات را به نماز امر کن. (آیه 132)

ج) داستان‌ها: 1. داستان موسی علیه السلام و مبارزه او با فرعون و جادوگران و نجات پیروان موسی علیه السلام و غرق شدن فرعون و یارانش. (آیات 9-96)

د) مطالب فرعی: 1. بیان عظمت قرآن کریم. (آیات 3 و 113)

سیمای سوره انبیاء

نام: تنها نام این سوره «أنبیاء» است، چرا که از مجموع 26 پیامبری که نامشان در سراسر قرآن آمده است، در این سوره به داستان 16 نفر آنها اشاره شده است. و از این رو این سوره به نام مجموع پیامبران الهی نامیده شده است.

شمارگان: دارای 112 آیه و 1168 کلمه و 4890 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، هفتاد و دومین سوره قرآن است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد، یعنی در حدود سال دوازدهم بعثت و اندکی قبل از هجرت فرو فرستاده شد. این سوره بعد از سوره ابراهیم علیه السلام و قبل از سوره مؤمنون فرود آمده است ولی در چینش کنونی قرآن بیست و یکمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره انبیاء را از روی عشق و علاقه بخواند با همه پیامبران در باغهای پر نعمت بهشت، رفیق و همنشین می‌گردد، و در زندگی دنیا نیز در چشم مردم پر ابُّهت خواهد بود».⁽¹⁾

تذکر: روشن است که این ثواب‌ها و آثار برای کسانی است که

آیات را بخوانند و در مورد آنها تفکر نمایند و بر طبق آنها عمل نموده و پیرو این پیامبران باشند.

ویژگی‌ها: در این سوره بیشترین نام پیامبران آمده است، یعنی نام 16 نفر از 26 پیامبری که در قرآن آمده است، در این سوره قرار دارد.

آیه 87 و 88 این سوره مشهور است «وَذا النونَ إذْ ذَهَبَ مُغاضِباً...» و در نماز غفیله بین مغرب و عشاء، خوانده می‌شود.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: در این سوره این مطالب عمده بچشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. بیان دلایل الوهیت و توحید و وحدت سرچشمه حیات و هستی. (آیه 22)

ب) احکام: اشاره به نماز و زکات (آیه 73)

ج) داستان‌ها: 1. فرازهایی از زندگی موسی علیه السلام. (آیه 48)

د) مطالب فرعی: 1. بیان پیروزی حق بر باطل و توحید بر شرک. (آیه 18)

(آیات 30-34)

سیمای سوره حج

نام: تنها نام این سوره «حجّ» است که در اصل به معنای قصد و آهنگ است ولی در اصطلاح به یکی از عبادت‌های اسلامی که جزء فروع دین است گفته می‌شود.

سبب نامگذاری این سوره به «حج» آیات 25 تا 37 این سوره است که از ساختن کعبه و فواید و آثار حج سخن گفته است.

و اعلام عمومی حج را از زبان ابراهیم علیه السلام حکایت کرده است.

شمارگان: دارای 78 آیه و 1291 کلمه و 5070 حرف است.

نزول: این سوره در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد⁽¹⁾و صد و سومین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است، یعنی بعد از سوره نور و قبل از سوره منافقون فرو فرستاده شده است. ولی در چینش کنونی قرآن بیست و دومین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره حج را بخواند خدا پاداش حج و عمره‌ای

به تعداد تمام کسانی که درگذشته و آینده حج بجا آورده یا می‌آورند، بدو خواهد داد.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که این ثواب‌ها با شرایطی همچون تفکر در آیات و پیروی از آنها به افراد داده خواهد شد.

ویژگی‌ها: در این سوره دو سجده مستحب در آیات 18 و 77 قرار داده شده است.

این سوره به نام یکی از اعمال عبادی که از فروع دین است، نامگذاری شده است. و از سوره‌هایی است که برخی مضامین آن متناسب با سوره‌های مکی و برخی احکام آن (مثل اجازه جنگ) متناسب با سوره‌های مدنی است. و از این رو برخی آن را سوره مشترک مکه و مدینه دانسته‌اند.⁽²⁾

اهداف: هدف‌های اساسی که در این سوره دنبال می‌شود عبارتند از:

مطالب: مطالب عمده‌ای که در این سوره به چشم می‌خورند عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان دلایل منطقی مبدأ هستی. (آیات 11 به بعد)

ب) اخلاق: 1. دعوت به عبرت‌گیری از سرنوشت گذشتگان.

(آیه 46 و...)

ج) احکام: 1. تشویق به اقامه نماز. (آیات 41 و 78)

د) داستان‌ها: 1. اشاره‌ای به سرنوشت قوم نوح علیه السلام. (آیه 42)

(آیات 25-37)

ه) مطالب فرعی: 1. بشارت به نعمت‌های بی‌پایان الهی برای صالحان. (آیه 14)

سیمای سوره مؤمنون

نام: تنها نام این سوره «مؤمنون» است، و سبب نامگذاری آن یازده آیه ابتدای این سوره است که اوصاف و آثار و نشانه‌های مؤمنان را بیان کرده است.

شمارگان: دارای 118 آیه و 1840 کلمه و 4802 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه و پس از سوره انبیاء و قبل از سوره فُصّلت بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است، هفتاد و سومین سوره قرآن است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد، و در چینش کنونی قرآن بیست و سومین سوره است.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره مؤمنون را بخواند و در هر جمعه آن را ادامه دهد، خدا پایان زندگی او را سعادت و جایگاه او را بهشت برین، و وی را همراه پیامبران و فرستادگان قرار می‌دهد.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که این ثواب‌ها و جایگاه برای کسی است که این سوره را بخواند و شرایط لازم دیگر مثل پیروی آیات و عمل بدستوراتش را فراهم کند.

اهداف: در این سوره این اهداف اساسی دنبال می‌شود:

مطالب: در این سوره این مطالب عمده به چشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. بیان نشانه‌های خداشناسی در آیات آفاقی و انفسی (جهان بیرون و درون انسان). (آیات 12-22 و 77 به بعد)

(آیات 100-115)

ب) اخلاق: 1. بیان صفات مؤمنان در یازده آیه اول این سوره، برای خواننده آن سازندگی اخلاقی عجیبی دارد.

(آیات 1-11)

ج) احکام: اشاره‌ای به نماز در آیه (9).

د) داستان‌ها: 1. بیان سرگذشت عبرت‌انگیز نوح علیه السلام. (آیات 23-29)

ه) مطالب فرعی: 1. بیان عکس العمل مردم در برابر دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله. (آیات 73-83)

سیمای سوره نور

نام: تنها نام این سوره «نور» است، و سبب نامگذاری آن است که هفت بار واژه نور در آن تکرار شده است.

شمارگان: دارای 64 آیه و 1316 کلمه و 5680 حرف است.

نزول: این سوره که در مدینه و قبل از سوره حج و پس از سوره نصر بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است، صد و دومین سوره قرآن است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد و در چینش کنونی قرآن بیست و چهارمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت سوره نور از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس این سوره را در هر شبانه روز قرائت کند، کسی از خانواده‌اش تا پایان عمر، گرفتار عمل منافی عفت (زنا) نخواهد شد.»⁽¹⁾

تذکر: قبلاً بیان شد که اینگونه آثار سوره‌ها، در حقیقت برای تلاوت و عمل به آیات آن است. آری هنگامی که انسان سوره نور را قرائت کند و در مضامین آن در مورد اعمال منافی عفت دقت کند و به هشدارهای آن توجه کند، دامنش از این آلودگی‌ها پاک خواهد ماند.

ویژگی‌ها: این سوره تنها سوره قرآن است که با واژه «سوره» آغاز می‌شود. و آیه 35 این سوره به نام «آیه نور» خوانده می‌شود که با جمله: «اللّه نور السموات و الارض» آغاز می‌شود.

اهداف: هدف‌های اساسی که در این سوره دنبال می‌شود عبارتند از:

مطالب: مطالب عمده‌ای که در این سوره بچشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. اشاراتی به مبدأ و توحید و بیان نشانه‌های خدا. (آیه 41 به بعد)

ب) اخلاق: 1. بیان آداب معاشرت. (آیات 60-61)

ج) احکام: 1. قوانین شدید مجازات زن و مرد زناکار. (آیات 2-3)

د) داستان: 1. داستان تهمتی که به یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله زدند (جریان افک). (آیات 11-21)

ه) مطالب فرعی: 1. اشاره به حکومت جهانی مؤمنان شایسته در زمان امام عصر عجل اللّه‌تعالی‌فرجه الشریف. (آیه 55)

سیمای سوره فرقان

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «فُرقان» به معنای جدا کننده و فرق گذارنده (حق و باطل) که یکی از نام‌های قرآن کریم نیز «فرقان» است. و سبب نامگذاری این سوره آن است که واژه فرقان در آیه اول سوره آمده است.

نام دیگر این سوره «تَبارَکَ» است که به معنای بزرگ و خجسته می‌آید و این واژه کلمه آغاز سوره است که سه بار نیز در سوره فرقان تکرار شده است.

شمارگان: دارای 77 آیه و 892 کلمه و 3733 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه و پس از سوره یس و قبل از سوره فاطر بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است، چهل و یکمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است. و طبق محاسبه مفسران، سوره فرقان در سال دهم بعثت نازل شده است.⁽¹⁾در چینش کنونی قرآن بیست و پنجمین سوره بشمار می‌رود.

فضایل: در مورد فضیلت سوره فرقان از امام موسی کاظم علیه السلام حکایت شده که: «هر کس این سوره را در هر شب بخواند، خدا او را هرگز عذاب نمی‌کند و از او حسابرسی نمی‌نماید و جایگاهش بهشت است.»⁽¹⁾

تذکر: وجود این آثار و ثواب‌ها برای کسانی است که این سوره را بخوانند و به محتوای آن عمل کنند، و در این سوره صفات بندگان خالص خدا آنگونه تشریح شده که هر کس براستی آن را از جان و دل بخواند و خود را با آنها منطبق سازد جایگاهش بهشت است.

ویژگی‌ها: نام سوره فرقان یکی از نام‌های قرآن کریم است. و در آیه 60 این سوره یک سجده مستحب مقرر شده است. و نکته جالب آن است که تمام آیات این سوره با تنوین نصب (که به صورت الف خوانده می‌شود) ختم می‌شود.

اهداف: هدف‌های اساسی که سوره فرقان دنبال می‌کند عبارتند از:

مطالب: مطالب عمده‌ای که در این سوره بچشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان نشانه‌های عظمت خدا در جهان آفرینش و دلایل توحید. (آیات 2 و 3 و 45 به بعد)

ب) اخلاق: بیان صفات مؤمنان راستین یا «عبادُالرحمان» که بصورت جالب و سازنده آمده است. و مجموعه‌ای از مطالب اخلاقی را داراست. (آیات 63-76)

ج) احکام: 1. ممنوعیت قتل. (آیه 68)

د) داستان‌ها: 1. بیان سرگذشت اقوام پیشین که در اثر مخالفت با پیامبران گرفتار عذاب الهی شدند. (آیات 35-42)

ه) مطالب فرعی: 1. مقایسه مؤمنان با کافران و بیان مواضع آنها. (آیات 37-42 و...)

سیمای سوره شُعراء

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «شُعراء»، «جامعه» و «طسم».

سبب نامگذاری آن به «شُعراء» آن است که در آیه 224 آن از شاعران سخن گفته است. و «طسم» نیز حروف مقطعه‌ای است که در اولین آیه آن آمده است.

شمارگان: دارای 227 آیه و 1297 واژه و 5522 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه و پس از سوره واقعه و قبل از سوره نمل بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است، چهل و ششمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن بیست و ششمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت سوره شُعراء، از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره شُعراء را بخواند، به عدد هر کسی که نوح، هود، شعیب، صالح و ابراهیم علیهم السلام را تصدیق یا تکذیب کرده‌اند و به تعداد کسانی که عیسی علیه السلام را تکذیب و محمد صلی الله علیه و آله را تصدیق کرده‌اند، ده حَسَنه برای او خواهد بود.»⁽¹⁾

تذکر: قبلاً بیان کردیم که این ثواب‌ها برای کسانی است که این سوره را بخوانند و زمینه را با عمل به محتوای آن در

خود فراهم آورند، در این سوره از داستانهای این پیامبران سخن گفته شده پس هر کس این داستان‌ها را بخواند و از آنها پند گیرد و از این پیامبران پیروی کند، مشمول این ثواب‌ها خواهد شد. و این ثواب‌های زیاد و عجیب در برابر بزرگی و فضل خدا ناچیز است.

ویژگی‌ها: این سوره دارای حروف مقطعه «طسم» است. این سوره از نظر تعداد آیات در بین سوره‌هایی که نازل شده (یعنی سوره قبل و بعد آن) و در بین سوره‌هایی که در ترتیب کنونی قرآن واقع شده است کم نظیر است و کوتاهی آیات و دستور به دعوت خویشاوندان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، نشان می‌دهد، که در سالهای اولیه بعثت نازل شده است.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارت است از:

مطالب: در این سوره این مطالب عمده به چشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. بیان برخی نشانه‌های توحید و صفات خدا.

(آیه 8)

داستان‌ها)

ب) اخلاق: 1. دستوراتی در زمینه روش دعوت و چگونگی برخورد با مؤمنان در ضمن داستانهای پیامبران (آیه 214)

ج) داستان‌ها: 1. فرازهایی از زندگی ابراهیم علیه السلام. (آیات 69-104)

د) مطالب فرعی: 1. بیان عظمت مقام قرآن کریم. (آیات 1 و 192-196)

(199 و ضمن داستان‌ها)

سیمای سوره نمل

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «نَمل»، «سُلیمان علیه السلام» و «طس».

نامگذاری این سوره به «نمل» که به معنای مورچه است.

بدان سبب بوده که در آیه 18 این سوره از برخورد و گفتگوی سلیمان پیامبر صلی الله علیه و آله با مورچگان سخن گفته است.

شمارگان: دارای 93 آیه و 1149 کلمه و 4799 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، پس از سوره شُعراء و قبل از سوره قَصص بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است.

این سوره چهل و هفتمین سوره‌ای است که نازل شده اما در چینش کنونی قرآن بیست و هفتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که فرمودند: «هر کس سوره شُعراء، قَصص و نَمل را در یک شب جمعه بخواند، از دوستان خدا خواهد بود، و در جوار او و سایه رحمتش، جای می‌گیرد.»⁽¹⁾

تذکر: قبلاً نیز بیان کردیم که این ثواب‌ها برای کسانی است که این سوره‌ها را می‌خوانند و از محتوای آن درس می‌گیرند

و بدانها عمل می‌کنند تا زمینه رحمت الهی را در خود فراهم سازند.

ویژگی‌ها: این سوره با حروف مقطعه «طس» شروع می‌شود. و آیه مشهور «اَمَن یُجیبُ المضطَّر اذا دعاه و یکشف السوء» در آیه 61 این سوره قرار دارد. و در آیه 25 آن یک سجده مستحب است.

در این سوره دو بار «بسم اللّه الرحمن الرحیم» آمده است یکی در اول سوره و یکی در آیه 30 که به نقل از نامه سلیمان علیه السلام آمده است.

اهداف: هدف‌های اساسی که سوره نمل آن‌ها را دنبال می‌کند عبارتند از:

مطالب: مطالب مهمی که در سوره نمل بدانها پرداخته شده عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان نشانه‌های خدا در عالم آفرینش. (آیات 60-64)

ب) احکام: 1. اشاره‌ای به نماز. (آیه 3)

باشد. (آیه 3)

ج) داستان‌ها: 1. فرازهایی از داستان موسی علیه السلام و مبارزات او. (آیات 7-14)

(آیات 45-52)

ه) مطالب فرعی: 1. سخن گفتن هُدهد با سلیمان علیه السلام.

(آیات 22-26)

سیمای سوره قصَص

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «قَصَص»، «موسی علیه السلام» و فرعون.

سبب نامگذاری این سوره به «قَصَص» آن است که در آیه 25 این سوره واژه قَصَّ بکار رفته است و مربوط به بازگو کردن داستان زندگی و مبارزات موسی علیه السلام برای شُعیب پیامبر علیه السلام است.

شمارگان: دارای 88 آیه و 1441 کلمه و 5800 حرف است.

نزول: سوره قَصَص در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، این سوره چهل و هشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد یعنی بعد از سوره «نمل» و قبل از سوره «اسراء» نازل شده است. و زمان نزول آن را بعد از هجرت یاران پیامبر صلی الله علیه و آله به حبشه و قبل از معراج پیامبر صلی الله علیه و آله گفته‌اند. اما در چینش کنونی قرآن بیست و هشتمین سوره به شمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره قصص را بخواند به تعداد هر یک از کسانی که موسی علیه السلام را تصدیق یا تکذیب کردند، ده

حَسَنه به او داده خواهد شد.»⁽¹⁾

تذکر: این نکته خالی از لطف نیست که در این سوره داستان موسی علیه السلام و مبارزات او با ستمگران فرعونی حکایت شده است، و ثواب‌های این سوره با این داستان و پندآموزی از آن بی‌ارتباط نیست، پس هر کس که سوره قَصَص را قرائت کند و براستی از مطالب آن استفاده کند و از آنها پیروی نماید، و در مقابل ستمگران زمان خویش بایستد، این ثواب‌ها را خواهد داشت.

ویژگی‌ها: این سوره از سوره‌هایی است که با حروف مقطعه شروع می‌شود. و حروف مقطعه آن «طسم» است. و تمام آیات آن غیر از پنج مورد،⁽²⁾با حرف نون ختم می‌شود.

اهداف: در این سوره اهداف اساسی زیر بچشم می‌خورد:

مطالب: در این سوره مطالب عمده زیر بچشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. اثبات قدرت خدا و مبارزه با شرک. (آیات 62-64)

بهانه‌جویی‌ها. (آیه 56)

ب) اخلاق: 1. بیان اینکه روی بر تافتن از کارها و سخنان بیهوده وجاهلان از اخلاق پیامبران الهی است. (آیه 55)

ج) داستان‌ها: 1. داستان موسی علیه السلام و نجات معجزه آسای موسی علیه السلام بدست زن فرعون و بازگشت او بدامان مادر.

(آیات 3-50)

(آیات 22-29)

د) مطالب فرعی: 1. نوید حکومت حق و عدالت برای

مستضعفان و در هم شکستن نهایی طاغوت‌ها که نمونه عالی آن در زمان امام عصر عجل‌اللّه تعالی فرجه الشریف تحقق می‌یابد. (آیه 5)

سیمای سوره عَنکْبوت

نام: تنها نام این سوره «عنکبوت» است، که از آیه 41 این سوره گرفته شده است و در آنجا خانه عنکبوت را سست‌ترین خانه‌ها معرفی کرده است.

شمارگان: دارای 69 آیه و 1981 کلمه و 4195 حرف است.

نزول: سوره عنکبوت که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل گشت،⁽¹⁾هشتاد و چهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است یعنی بعد از سوره روم و قبل از سوره مطففین نازل شده است. و زمان نزول آن نزدیک به زمان هجرت بوده است. اما در چینش کنونی قرآن بیست و نهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که به خدا سوگند یاد کرد: «هر کس سوره عنکبوت و روم را در ماه رمضان تلاوت کند، از اهل بهشت است.»⁽²⁾

تذکر: قبلاً هم یادآور شدیم که این پاداش‌های تلاوت

سوره‌ها برای کسی است که آن‌ها را بخواند و به مضامین آنها عمل کند و در این صورت اهل بهشت خواهد بود.

ویژگی‌ها: این سوره نیز از سوره‌هایی است که با حروف مقطعه (الم) شروع می‌شود. و نام عنکبوت در قرآن فقط دو بار آمده است که در آیه 41 این سوره قرار دارد.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: مطالب عمده‌ای که در سوره عنکبوت به چشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. یادآوری توحید و بطلان شرک. (آیات 61-65)

ب) اخلاق: 1. به مسلمانان دستور می‌دهد که با اهل کتاب به صورت نیکویی بحث نمایید. (آیه 46)

ج) احکام: 1. دستور انجام نماز و اینکه نماز سبب منع فحشا و منکر می‌شود. (آیه 45)

د) داستان‌ها: 1. اشاره‌ای به داستان نوح علیه السلام. (آیات 14-15)

ه) مطالب فرعی: 1. دلداری به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مؤمنان با یادآوری مشکلات پیامبران گذشته. (آیه 14 به بعد)

سیمای سوره روم

نام: تنها نام این سوره «رُوم» است که به مناسبت آیه دوم آن نامگذاری شده که بیانگر شکست روم و پیش‌بینی پیروزی رومیان در آینده نزدیک است.

شمارگان: دارای 60 آیه و 819 کلمه و 3534 حرف است.

نزول: این سوره که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، هشتاد و سومین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است یعنی در سالی که ایرانیان بر رومیان پیروز شدند، این سوره فرو فرستاده شد، این سوره بعد از سوره انشقاق و قبل از عنکبوت فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن سوره روم سی‌اُمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت خواندن این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «سوره روم و عنکبوت نزد خدا موقعیّت مهمی دارند، و هر کس آنها را در شب بیست و سوم ماه رمضان بخواند، اهل بهشت خواهد بود.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که موقعیت این سوره‌ها در نزد پروردگار بخاطر محتوای آنهاست و آنگاه کسی اهل بهشت می‌شود،

که این سوره‌ها را بخواند و به محتوای آنها عمل نماید.

ویژگی‌ها: این سوره از سوره‌هایی است که با حروف مقطعه (الم) آغاز می‌شود. و با آنکه مکّی است اما داستان‌های پیامبران در آن نیامده است.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره بچشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید:

ب) اخلاق: 1. یادآوری حق خویشاوندان (ذِی القُربی) و نیکی به آنها. (آیه 37)

ج) احکام: 1. نکوهش رباخواری. (آیه 39)

د) داستان: داستان پیروزی ایرانیان بر رومیان و پیش‌بینیِ شکست ایران در آینده نزدیک. (آیات 2-4)

ه) مطالب فرعی: 1. خلقت انسان از خاک. (آیه 20)

سیمای سوره لقمان

نام: تنها نام این سوره «لقمان» است که این نامگذاری به مناسبت آیه 12 به بعد این سوره است که در آنجا نامی از لقمان برده شده و پندهای گرانمایه او را به فرزندش مطرح می‌کند.

شمارگان: دارای 34 آیه و 542 کلمه و 2110 حرف است.

نزول: سوره لقمان که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، پنجاه و ششمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است، یعنی بعد از سوره صافّات و قبل از سوره سبأ و اندکی قبل از هجرت نازل گردیده است. اما در چینش کنونی قرآن سی و یکمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که فرمودند: «هر کس سوره لقمان را بخواند، لقمان در قیامت رفیق و دوست اوست.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که خواندن سوره لقمان و عمل به نصیحت‌های او می‌تواند انسان را از نظر اخلاق و عقاید شبیه لقمان سازد و همین شباهت روحی سبب رفاقت در قیامت خواهد شد.

ویژگی‌ها: این سوره نیز با حروف مقطعه (الم) شروع می‌شود. و سوره لقمان یکی از سوره‌های اخلاقی قرآن بشمار می‌آید.

در این سوره از داستان‌های پیامبران خبری نیست و کم کم مردم را با نام‌های احکام (مثل نماز، زکات، امر به معروف...) آشنا می‌کند.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در سوره لقمان وجود دارد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. دلایل توحید و نشانه‌های خدا در آفرینش جهان. (آیات 29-31)

(آیات 16 و 27 و 34)

ب) اخلاق: 1. نکوهش سرگرمی‌های ناسالم که انسان را از راه خدا باز می‌دارد. (آیه 6)

ج) احکام: 1. تذکری پیرامون نماز. (آیات 4 و 17)

د) داستان: داستان لقمان و فرزندش و نصیحت‌های خیرخواهانه به او. (آیات 12-19)

ه) مطالب فرعی: 1. اشاره‌ای به عظمت قرآن و رحمت بودن آن برای مؤمنان. (آیات 2-3)

سیمای سوره سجده

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «سَجده»، «الم‌سجده»، «مَضاجع»، «الم‌تنزیل»، «سَجده لقمان» و «جُرُز».

سبب نامگذاری آن به «سَجده» آیه 15 این سوره است که دستور سجده در برابر خدا داده است. و سبب نامگذاری آن به «مَضاجع» آیه 16 آن است که سخن از بسترهای خواب شده است. و سبب نامگذاری آن به «سجدة لقمان» آن است که از سوره حم سجده (یعنی سوره فصلت) باز شناخته شود. و از آنجا که با حروف مقطعه «الم» شروع می‌شود بنام الم سجده نامیده می‌شود. و در آیه 27 آن سخن از زمینِ جُرُز ( بایر) شده است و بدین مناسبت این سوره را «جُرز» هم گفته‌اند.

شمارگان: دارای 30 آیه و 380 کلمه و 1500 حرف است.

نزول: سوره مبارکه سَجده در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل گشت، این سوره شصتمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده، یعنی بعد از سوره مؤمن ( غافر) و قبل از سوره شوری و اندکی قبل از هجرت نازل شده است. اما در چینش کنونی قرآن، سی و دومین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده

که: «هر کس سوره سجده را در هر شب جمعه بخواند، خدا نامه اعمال او را بدست راستش می‌دهد، و گذشته او را می‌بخشد و از دوستان محمد صلی الله علیه و آله و اهل بیت او علیهم السلام خواهد بود.»⁽¹⁾

تذکر: قبلاً هم بیان کرده‌ایم که این ثواب‌ها برای کسانی است که سوره سجده را بخوانند و بدان عمل کنند.

ویژگی‌ها: این سوره نیز با حروف مقطعه «الم» شروع شده و در آیه 15 آن یک سجده واجب دارد. که هر کس این آیه را بشنود یا بخواند، واجب است یک سجده بجا آورد.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره سجده عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره وجود دارد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان توحید و نشانه‌های عظمت خدا در زمین و آسمان و تدبیر جهان. (آیه 4)

ب) اخلاق: 1. تشویق مؤمنان به عبادت. (آیات 15-16)

ج) احکام: دستور سجده در آیه 15 آن که هنگام خواندن یا شنیدن آن واجب می‌شود.

د) داستان‌ها: 1. اشاره‌ای به سرگذشت موسی علیه السلام و پیروزی امت او. (آیات 23-24)

ه) مطالب فرعی: 1. یادآوری عظمت قرآن و نزول آن از سوی خدا. (آیات 2-3)

سیمای سوره احزاب

نام: تنها نام این سوره «اَحزاب» به معنای حزب‌ها و گروههاست و سبب نامگذاری آن آیه 20 و 22 این سوره است که سخن از احزاب و گروهها گفته شده است.

شمارگان: دارای 73 آیه و 1280 کلمه و 5796 حرف است.

نزول: سوره احزاب در مدینه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و هشتاد و نهمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است یعنی بعد از سوره آل عمران و قبل از سوره ممتحنه و در بین سال دوم تا پنجم هجری نازل شده است.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره احزاب را تلاوت کند، و به خانواده خود آموزش دهد، از عذاب قبر در امان خواهد بود.»⁽¹⁾

تذکر: آموزش سوره احزاب اعم از قرائت و عمل به محتوای آن است. و این است که انسان را از عذاب الهی مصون می‌دارد.

ویژگی‌ها: آیه مهم تطهیر که در مورد اهل بیت علیهم السلام و پاکی آنان نازل شده در آیه 33 سوره احزاب قرار دارد. و در این سوره به داستان جنگ مهم احزاب اشاره شده است.

اهداف: اساسی‌ترین هدف‌های این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره به چشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. دعوت پیامبر به اطاعت از خدا و وحی و ترک پیروی از کافران و منافقان. (آیات 1-2)

(آیه 6) و نیز لزوم اطاعت محض از پیامبر صلی الله علیه و آله. (آیه 36)

ب) اخلاق: 1. دستورات اخلاقی و تربیتی در مورد همسران پیامبر صلی الله علیه و آله که باید الگوی دیگران باشند. (آیات 28-34)

ج) احکام: 1. ردّ خرافات جاهلیت مثل ظِهار و حرام بودن ازدواج با پسر خوانده که آن را وسیله جدایی زن و شوهر قرار می‌دادند. (آیات 3-4 و 37)

د) داستان: 1. داستان جنگ احزاب (خندق) و بیان نقش یهود بعنوان ستون پنجم دشمن و پیروزی اعجازآمیز مسلمانان بر کفار. (آیات 9-22)

ه) مطالب فرعی: 1. حمایت خدا از پیامبر در برابر کارشکنی مخالفان. (آیه 38 به بعد)

سیمای سوره سبأ

نام‌ها: نام‌های این سوره «سَبأ» و «داود» است. و سبب نامگذاری آن آیه 54 آن است که نام «سبأ» در آن آمده است، سبأ نام یکی از شهرهای یمن و پایتخت یکی از حکومت‌های کهن این سرزمین است. که پس از فرو ریختن سد مَأرب و پیدایش سیل، رو به نابودی گذاشت. و از آن جهت بنام سوره داود علیه السلام خوانده شده که در آیه 10 به بعد این سوره داستان داود پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است.

شمارگان: دارای 54 آیه و 883 کلمه و 1512 حرف است.

نزول: سوره سبأ که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، پنجاه و هفتمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده و بعد از سوره لقمان و قبل از سوره زُمر و بین سال یازدهم و دوازدهم بعثت فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن سی و چهارمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که فرمود: «هر کس سوره سبأ را بخواند، در قیامت تمام پیامبران و فرستادگان رفیق و همنشین او خواهند بود.»⁽¹⁾

تذکر: همانطور که قبلاً بیان کردیم این ثواب‌ها برای کسانی است که سوره را بخوانند و بر طبق تعالیم آن عمل کنند.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در سوره سبأ به چشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. مطالبی پیرامون علم فراگیر خدا و نشانه‌های او در هستی. (آیات 2-3)

ب) داستان‌ها: 1. داستان داود علیه السلام و معجزات او. (آیه 10)

ج) مطالب فرعی: 1. حمایت خدا از رسول اکرم صلی الله علیه و آله. (آیات

43-51)

سیمای سوره فاطِر

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «فاطِر» و «ملائکه».

واژه «فاطِر» به معنای شکافنده و پدید آورنده است. و این واژه در اولین آیه این سوره بعنوان یکی از صفات خدا آمده است. و صفات ملائکه نیز در همان آیه بیان شده است.

شمارگان: دارای 45 آیه و 797 کلمه و 3130 حرف است.

نزول: سوره فاطر که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، چهل و دومین سوره‌ای است که بین هجرت به حبشه تا زمان معراج بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است، این سوره پس از سوره فرقان و قبل از سوره مریم فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن سی و پنجمین سوره بشمار می‌رود.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره فاطر را بخواند، در روز قیامت سه در از درهای بهشت او را به سوی خود دعوت می‌کند. که از هر کدام می‌خواهی وارد شو.»⁽¹⁾

اهداف: در این سوره اهداف اساسی زیر پی‌گیری می‌شود:

مطالب: در این سوره مطالب عمده زیر به چشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. نشانه‌های عظمت خدا در عالم هستی و دلایل توحید. (آیات 9-13)

(آیات 2 و 3)

ب) اخلاق: 1. پندها و ادرزهای الهی در زمینه‌های مختلف.

ج) احکام: تشویق به نماز. (آیات 18 و 29)

د) مطالب فرعی: 1. آفرینش انسان از خاک و مراحل خلقت او. (آیه 11)

سیمای سوره یس

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «یس»، «قلب قرآن»، «رَیحانةُ القرآن» یعنی گل قرآن، «دافِعه» یعنی دفع کننده بدی‌ها، مُعَمَّمه یعنی جامع خیرات دنیا و آخرت و «سوره حبیب نجّار».

سبب نامگذاری آن به «یس» آن است که در آیه اول آن این تعبیر آمده است. که از حروف مقطعه قرآن و از القاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بشمار می‌آید.

و از آن رو که داستان «حبیب نجار» در این سوره آمده است بدین نام هم خوانده شده است.

شمارگان: دارای 83 آیه، 729 کلمه و 3000 حرف است.

نزول: سوره یس در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد؛ این سوره چهلمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده یعنی بعد از سوره جن و قبل از سوره فرقان و حدوداً بین هجرت مسلمانان به حبشه و معراج فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن سی و ششمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «خواندن سوره یس در روز یا شب سبب محافظت

انسان می‌شود.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که خواندن این سوره همراه با عمل به محتوای آن انسان را از آفات و شیاطین حفظ می‌کند.

ویژگی‌ها: آن را قلب قرآن خوانده‌اند. و دارای آیاتی کوتاه و آسان خوان است.

اهداف: سوره یس هدف‌های اساسی زیر را دنبال می‌کند:

مطالب: در این سوره مطالب عمده زیر بچشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. نشانه‌های عظمت خدا در جهان هستی.

(آیات 33-44)

ب) اخلاق: تشویق مردم به انفاق. (آیه 47)

ج) داستان‌ها: 1. داستان حبیب نجّار با عنوان «رَجُل».

(آیات 20-27)

(آیات 13-19)

د) مطالب فرعی: 1. بیان هدف نزول قرآن کریم و اینکه شعر نیست. (آیات 69-70)

سیمای سوره صافّات

نام: تنها نام این سوره «صافّات» است، و این نام از آیه اول این سوره گرفته شده که خدا به صف کشیدگان (یعنی فرشتگان صف کشیده یا مجاهدان یا نمازگزاران صف کشیده،) سوگند یاد کرده است.

شمارگان: دارای 182 آیه و 820 کلمه و 3823 حرف است.

نزول: سوره صافّات که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، این سوره بعد از سوره انعام و قبل از سوره لقمان و پنجاه و پنجمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است.

یعنی در دوران اخیر زندگی مسلمانان در مکه و پس از معراج فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن، سی و هفتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که فرمود: «کسی که سوره صافات را در هر جمعه بخواند از بلاها و آفات محفوظ می‌ماند.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که این آثار برای سوره فوق وقتی ظاهر می‌شود که انسان شرایط لازم را در خود فراهم کند یعنی

همراه با تلاوت سوره، به محتوای آن نیز عمل نماید.

ویژگی‌ها: آیات این سوره کوتاه ودارای سرعت وآهنگ وکثرت عرصه‌ها و چشم‌اندازها و پر از داستان‌های پیامبران است.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره صافات عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در سوره صافات بچشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. نکوهش بدترین نوع شرک یعنی اعتقاد به رابطه خویشاوندی خدا با جن و فرشتگان. (آیات 149-159)

ب) داستان‌ها: 1. گزارشی از داستان نوح علیه السلام. (آیات 75-82)

(آیات 83-119)

ج) مطالب فرعی: 1. پیروزی حق بر باطل و شرک. (آیات 171-173)

سیمای سوره ص (صاد)

نام: تنها نام این سوره همان «ص» است که از اولین آیه این سوره گرفته شده است. چون این سوره با حرف مقطعه (ص) آغاز شده است.

شمارگان: دارای 88 آیه و 732 کلمه و 3029 حرف است.

نزول: سوره ص که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده این سوره بعد از سوره قمر و قبل از سوره اعراف و سی و هفتمین سوره‌ای است که بر پیامبر فرود آمده است.

سوره ص در دوره میانی زندگی مسلمانان در مکه یعنی بین هجرت به حبشه و معراج نازل شده است. و در چینش کنونی قرآن سی و هشتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره از امام باقر علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره ص را در شب جمعه بخواند، از خیر دنیا و آخرت آنقدر به او بخشیده می‌شود، که به هیچ کس داده نشده است.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که این ثواب‌ها برای کسی است که این سوره را بخواند و به مضامین آن عمل کند.

ویژگی: بمناسبت آیه 24 این سوره یک سجده مستحب وجود دارد.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره بچشم می‌خورند عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان توحید و مبارزه با شرک. (آیات 5-7)

ب) اخلاق: 1. تشویق به صبر و یادی از صبر ایّوب علیه السلام. (آیه 44)

(آیات 74-78)

ج) احکام: منع از شکستن سوگند. (آیه 44)

د) داستان‌ها: 1. گزارشی از زندگی داود پیامبر علیه السلام و داوری‌های عجیب او. (آیات 17-26)

ه) مطالب فرعی: 1. مطالبی پیرامون آفرینش انسان و مقام والای او و سجده فرشتگان بر آدم علیه السلام. (آیات 71-74)

تنها مخلصان از دام شیطان رها می‌شوند. (آیات 74-83)

(آیات 1 و 39)

سیمای سوره زُمَر

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «زُمَر» و «غُرَف».

سبب نامگذاری آن تکرار واژه «زُمَر» در آیات 71 و 73 این سوره است و این واژه به معنای فوج و گروه است. و انتخاب نام «غُرَف» که به معنای اتاق و کاخ می‌آید، آیه 20 این سوره است که واژه غُرَف در آن تکرار شده است.

شمارگان: دارای 75 آیه و 1192 کلمه و 4708 حرف است.

نزول: سوره زُمَر که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمده، پنجاه و هشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است و بعد از سوره سبأ و قبل از سوره مؤمن، و در دوران اخیر زندگی مسلمانان در مکه، یعنی پس از معراج و قبل از هجرت فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن زُمَر سی و نهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره زُمَر را قرائت کند، خدا امیدش را از رحمت خود قطع نخواهد کرد.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که آثار سوره‌های قرآن بستگی به قرائت و تدبّر و تفکّر در آنها و عمل به محتوای آنها دارد.

اهداف: هدف‌های اساسی که در سوره زمر دنبال می‌شود عبارتند از:

مطالب: مطالب مهمی که در این سوره بچشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. سفارش به توحید در همه ابعاد و اقسامش مثل توحید افعالی، توحید عبادی و نفی شرک. (آیات 3-4 و 38)

ب) اخلاق: 1. ترغیب به شب زنده داری با عبادت. (آیه 9)

ج) احکام: دستور به پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد پرستش خدا همراه با اخلاص. (آیه 11)

د) داستان‌ها: اشاره‌ای به سرنوشت کافران پیشین. (آیات 25-26)

ه) مطالب فرعی: 1. آشکار شدن نتایج اعمال در قیامت و ترس از آن.

سیمای سوره غافر

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «غافر»، «مؤمن»، «الطَّول» و «حم اولی».

سبب نامگذاری آن به «غافر» آیه سوم آن است که خدا با صفت «غافر» یعنی بخشنده گناه و خطاپوش یاد شده است.

و به مناسبت آیه 28 آن که داستان مؤمن آل فرعون در آن آمده، بنام «مؤمن» نامیده شده است. و به مناسبت آیه سوم که در آن واژه «الطَّول» به معنای فضل و رحمت فراوان آمده است بنام الطَّوْل خوانده شده است. و از آنجایی که اولین سوره‌ای که با حروف «حم» شروع می‌شود این سوره است بنام «حم اولی» خوانده می‌شود.

شمارگان: دارای 85 آیه و 1199 کلمه و 4960 حرف است.

نزول: سوره غافر یا مومن در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، و پنجاه و نهمین سوره‌ای است که نازل شده است یعنی بعد از سوره زُمَر و قبل از سوره سجده، و اندکی قبل از هجرت فرود آمده است. و در چینش کنونی قرآن چهلمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت سوره غافر از امام صادق علیه السلام حکایت شده

که: «سوره‌های (هفت گانه) حم گل قرآن است... و خدا پیروی کننده و قرائت کننده این سوره‌ها را مورد رحمت قرار می‌دهد.»⁽¹⁾

ویژگی: هفت سوره در قرآن با حروف مقطعه «حم» شروع شده که یکی از آنها سوره غافر است. و تا شش سوره بعدی ادامه دارد.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در سوره غافر بچشم می‌خورند عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان نشانه‌های توحید و دلایل بطلان شرک.

(آیات 13 و 61-65 و 79-81)

ب) اخلاق: 1. دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به صبر و شکیبایی.

(آیه 54)

ج) داستان‌ها: 1. گزارشی از داستان موسی علیه السلام و فرعون و درگیری آنان. (آیات 23-30 و 35-54)

د) مطالب فرعی: 1. بیان اسرار سرنگونی قدرت‌های باطل و ستمگر.

سیمای سوره فُصّلت

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «فُصّلت»، «مصابیح» و «حم سَجده».

سبب نامگذاری آن، آیه سوم این سوره است که تعبیر «فُصّلت» به معنای تبیین و فصل فصل شدن در آن آمده است.

و نام «مصابیح» به معنای چراغ‌ها هم از آیه 12 گرفته شده و نام «حم سجده» بخاطر حروف مقطعه آن و سجده واجب این سوره است.

شمارگان: دارای 54 آیه و 796 کلمه و 3350 حرف است.

نزول: سوره فُصّلت که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، هفتاد و چهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است یعنی پس از سوره مؤمنون⁽¹⁾و قبل از سوره طور و بعد از معراج و اندکی قبل از هجرت نازل شده است. و در چینش کنونی قرآن چهل و یکمین سوره بشمار می‌رود.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره فصّلت را تلاوت کند، این سوره در قیامت نوری در برابر او می‌شود.»⁽²⁾

تذکر: روشن است که این آثار برای کسانی است که این سوره را بخوانند و در آن تدبّر کنند واز آن پیروی نمایند، و در آن صورت دستورات و آیات این سوره همانند نوری فرا راه آنان قرار می‌گیرد.

ویژگی‌ها: این سوره نیز با حروف مقطعه «حم» شروع می‌شود، و در هنگام تلاوت یا شنیدن آیه 37 آن یک سجده واجب می‌شود.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره فصلت عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در سوره فُصّلت به چشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان آیات آفاقی و انفسی پروردگار. (آیات 37 و 39 و 52)

ب) اخلاق: 1. مواعظ و اندرز در مورد مقابله به نیکی. (آیه 34)

ج) احکام: 1. وجوب سجده در هنگام قرائت یا شنیدن آیه 37 این سوره.

د) داستان‌ها: 1. اشاره‌ای به سرگذشت قوم عاد. (آیات 15-16)

ه) مطالب فرعی: 1. اهمیت قرآن و برتری آن در تمام اعصار. (آیات 2-3 و 41-42)

(آیات 26 و 44)

(آیات 9-12)

سیمای سوره شوری

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «شوری» و «حم عسق».

سبب نامگذاری آن حروف مقطعه اولین آیه یعنی «حم عسق» و آیه 38 این سوره است که مسلمانان را به مشورت دعوت می‌کند.

شمارگان: دارای 53 آیه و 866 کلمه و 3577 حرف است.

نزول: سوره شوری در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، و این سوره شصت و یکمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده یعنی بعد از سوره سجده و قبل از سوره زُخرف و اندکی قبل از هجرت فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن کریم چهل و دومین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره شوری را تلاوت کند، از کسانی است که فرشتگان بر او رحمت می‌فرستند و برای او طلب آمرزش می‌کنند.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که این آثار برای کسانی است که همراه با قرائت به تدبّر در محتوا و عمل بر طبق دستورات سوره‌های قرآن بپردازند.

ویژگی‌ها: این سوره سومین سوره «حم» دار است و به مباحث اخلاقی بیشتر توجه کرده است.

اهداف: اهداف سوره شوری همچون سوره‌های مکی شامل مسایل عقیدتی است یعنی به توحید، نبوت و معاد می‌پردازد اما در این سوره تأکید بر محور اساسی «وحی و نبوت» است.

مطالب: مهمترین مطالب سوره شوری عبارتند از:

الف) عقاید: 1. اشاراتی به دلایل توحید و نشانه‌های خدا در آفاق و انفس. (آیات 11 و 12 و 29 و 32)

ب) اخلاق: 1. دعوت به استقامت. (آیه 15)

ج) احکام: تذکری پیرامون نماز. (آیه 38)

د) داستان‌ها: 1. گزارشی از نوح علیه السلام و آغاز رسالت از زمان او.

(آیه 13)

ه) مطالب فرعی: 1. دعوت به شور و مشورت بین مؤمنان.

(آیه 38)

سیمای سوره زُخرف

نام: تنها نام این سوره «زُخرُف» است. که به معنای زینت و زیور است و سبب نامگذاری آن آیه 35 این سوره است که از زینت‌ها و جلوه‌های مادی و فریبنده دنیا سخن می‌گوید.

شمارگان: دارای 89 آیه و 833 کلمه و 3400 حرف است.

نزول: سوره زُخرُف در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، و این سوره شصت و دومین سوره‌ای است که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده و بعد از سوره شوری و قبل از سوره دخان در أواخر اقامت پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن، چهل و سومین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره زُخرف را قرائت کند، از کسانی است که روز قیامت به این خطاب، مخاطب می‌شود:

ای بندگان من! امروز نه ترسی بر شماست و نه غمی و...⁽¹⁾».

تذکر: این آثار سوره‌ها برای کسانی است که مفاهیم و خطاب‌های سوره زخرف را بخوانند و در آن تدبّر کنند و سپس بر طبق آن عمل کنند و در این صورت است که آنان

واقعاً مخاطب این نداها و این سوره هستند.

ویژگی: از سوره‌های «حم» دار است.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره زُخرف عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در سوره زخرف مطرح شده عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان دلایل توحید. (آیات 10-12)

(آیات 16 و 19)

ب) اخلاق: اندرزها و پندهای کلی.

ج) داستان‌ها: 1. بیان سرگذشت ابراهیم علیه السلام. (آیات 26-28)

د) مطالب فرعی: 1. سرزنش تقلید کورکورانه از پدران.

(آیات 22-24)

سیمای سوره دُخان

نام: تنها نام این سوره «دُخان» است که به معنای دود یا عنصری گازی شکل آمده و سبب نامگذاری آن آیه دهم این سوره بوده که واژه «دُخان» در آن به عنوان یکی از نشانه‌های قیامت آمده است.

شمارگان: دارای 59 آیه و 346 کلمه و 1431 حرف است.

نزول: سوره دُخان در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد که بعد از سوره زُخرف و قبل از سوره جاثیه بعنوان شصت و سومین سوره قرآن فرود آمده است، اما در چینش کنونی قرآن چهل و چهارمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره احادیث متعددی آمده است. و سفارش شده که در شب جمعه خوانده شود. و از امام باقر علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره دُخان را در نمازهای واجب و مستحب بخواند، خدا او را در ردیف کسانی قرار می‌دهد که در روز قیامت در امنیّت بسر می‌برند.»⁽¹⁾

تذکر: هنگامی که انسان در امنیت بسر می‌برد، که از هشدارهای فراوان سوره دخان پند گیرد، و به مقتضای آنها عمل کند، که در این صورت از عذاب الهی ایمن خواهد بود.

ویژگی‌ها: این سوره نیز از سوره‌های «حم» دار است. و شامل تهدیدها و هشدارهای زیادی است.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره دخان عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالب سوره دُخان عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان یگانگی خدا و برخی نشانه‌های عظمت او در جهان هستی. (آیات 7-8)

(آیات 43-50)

ب) داستان‌ها: 1. گزارشی از داستان موسی علیه السلام و بنی

اسرائیل و شکست فرعونیان. (آیات 17-33)

ج) مطالب فرعی: 1. بیان هدف آفرینش و بیهوده نبودن آفرینش آسمان‌ها و زمین. (آیات 38-39)

سیمای سوره جاثیه

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «جاثیه»، «شریعت» و «دَهْر».

سبب نامگذاری آن به «جاثیه» آیه 28 این سوره است که به زانو در آمدن بسیاری از مردم را در صحنه قیامت مطرح کرده است. و نام «شریعت» از آیه 18 آن گرفته شده است.

شمارگان: دارای 37 آیه و 488 کلمه و 2191 حرف است.

نزول: سوره جاثیه در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمده است، و این سوره پس از سوره دخان و قبل از سوره احقاف و شصت و چهارمین سوره قرآن است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است. اما در چینش کنونی قرآن چهل و پنجمین سوره قرار گرفته است.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که فرمود: «کسی که سوره جاثیه را بخواند، خدا در روز قیامت عیب‌های او را می‌پوشاند و ترس و وحشت او را به آرامش تبدیل می‌کند.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که این آثار سوره جاثیه هنگامی است که کسی آن را بخواند و در مفاهیم آن اندیشه کند و در زندگی

خود بکار بندد.

ویژگی: این سوره نیز همچون سوره‌های غافر و احقاف با حروف مقطعه «حم» آغاز شده است.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره جاثیه عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالب این سوره عبارتند از:

الف) عقاید: 1. توجه دادن مردم به آیات و نشانه‌های خدا.

(آیات 3-6)

(آیات 24-26)

ب) اخلاق: دعوت به عفو و گذشت در عین قاطعیّت. (آیه 14)

ج) داستان: 1. گزارشی از داستان بنی اسرائیل و نعمت‌های آنان. (آیات 16-17)

د) مطالب فرعی: 1. تهدید گمراهان و منحرفان در عقیده.

(آیه 23 به بعد)

(آیات 11-12)

سیمای سوره احقاف

نام: تنها نام این سوره «اَحقاف» است که نام سرزمین قوم عاد بوده و در نزدیکی یمن واقع شده است. این واژه در آیه 21 این سوره آمده است.

شمارگان: دارای 35 آیه و 644 کلمه و 2598 حرف است.

نزول: سوره احقاف که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، شصت و پنجمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده و بعد از سوره جاثیه و قبل از سوره ذاریات فرود آمده است اما در چینش کنونی قرآن چهل و ششمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت تلاوت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که فرمودند: «هر کس سوره احقاف را هر شب یا هر جمعه بخواند، وحشت دنیا را از او بر می‌دارد و از وحشت آخرت هم در امان می‌دارد.»⁽¹⁾

تذکر: این آثار سوره وقتی ظاهر می‌شود که انسان علاوه بر قرائت سوره، در آن تدبّر کرده و محتوای آن را در زندگی خویش پیاده کند و با تعالیم قرآن زندگی أمنی برای خویش فراهم سازد.

ویژگی: احقاف آخرین سوره «حم» دار است.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره احقاف عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در سوره احقاف آمده است عبارتند از:

الف) عقاید: 1. آفرینش جهان براساس حق و نشانه‌های خدا. (آیات 3-4 و 33)

ب) اخلاق: 1. سفارش به انسان درباره نیکی به پدر و مادر.

(آیه 15)

ج) داستان‌ها: 1. گزارشی از تلاش‌های هود پیامبر علیه السلام و هلاکت قوم عاد در سرزمین احقاف. (آیه 21)

د) مطالب فرعی: 1. بیان اهمیت و عظمت قرآن کریم. (آیات 2 و 12 و 28-29)

سیمای سوره محمّد

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «محمد صلی الله علیه و آله» و «قِتال».

سبب نامگذاری آن بنام «محمد صلی الله علیه و آله» آیه دوم این سوره است که نام پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در آن آمده است. و در آیه 20 آن سخن «قتال» گفته شده است.

شمارگان: دارای 38 آیه و 539 کلمه و 2349 حرف است.

نزول: سوره محمّد صلی الله علیه و آله که در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، نود و چهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، قبل از سوره رعد و بعد از سوره حدید فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن چهل و هفتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس بخواهد، حال ما و دشمنان ما را بنگرد، سوره محمد صلی الله علیه و آله را بخواند، که آیه‌ای درباره ما و آیه‌ای درباره آنهاست.»⁽¹⁾

ویژگی: پس از چندین سوره مکی که در قرآن آمد، اینک سه سوره مدنی، بیان می‌شود، که سوره محمد صلی الله علیه و آله اولینِ این سه سوره است.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره مطرح شده عبارتند از:

الف) عقاید: 1. یادآوری توحید و کلمه لا اله الّا اللّه. (آیه 19)

ب) اخلاق: 1. دعوت به انفاق و بخشش و سرزنش بُخل. (آیه 38)

ج) احکام: 1. دستور جهاد با دشمنان. (آیه 20)

د) مطالب فرعی: 1. توصیف کافران و روشها و عملکرد آنان.

(آیات 8-12)

سیمای سوره فتح

نام: تنها نام این سوره «فتح» است که از آیه اول آن گرفته شده است، در این آیه از پیروزی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در بستن قرارداد صلح حُدیّبیه سخن به میان آمده است.

شمارگان: دارای 29 آیه و 560 کلمه و 2438 حرف است.

نزول: سوره فتح در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، فتح صد و یازدهمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد و بعد از سوره صف و قبل از سوره مائده نازل شده است. اما در چینش کنونی قرآن، چهل و هشتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که فرمود: «سوره‌ای بر من فرود آمد، که از تمام دنیا در نزد من محبوب‌تر است.»⁽¹⁾

ویژگی: در سوره فتح داستان‌هایی آمده است، اما بخلاف سوره‌های مکی از داستانهای گذشتگان نیست بلکه از وقایع زندگی روزمره مسلمانان آمده است.

اهداف: هدف‌های اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب:

الف) عقاید: 1. بیان نشانه‌های خدا در پیروزی‌های مؤمنان.

(آیات 1 و 20 و 24)

ب) اخلاق: 1. تشویق به تقوی. (آیه 26)

ج) احکام: 1. بیان حکم کسانی که از رفتن به جنگ معاف هستند. (آیه 17)

د) داستان‌ها: 1. گزارشی از حوادث صلح حُدیّبیه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با مشرکان مکه که سرآغاز پیروزی‌های مسلمانان گردید. (آیات 1-4)

ه) مطالب فرعی: 1. گزارشی از کارشکنی‌های منافقان و

خواسته‌ها و بهانه‌های منافقان و شرکت نکردن آنان در جهاد. (آیات 11-16)

سیمای سوره حُجُرات

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «حُجُرات» و «آداب و اخلاق».

سبب نامگذاری آن به حُجُرات آیه چهارم این سوره است که واژه «حُجُرات» در آن آمده است. این واژه اشاره به خانه‌ها یا اتاق‌های پیامبر صلی الله علیه و آله است. و از آنجا که آداب و اخلاق اسلامی در آیات سوره حجرات موج می‌زند، بنام سوره آداب و اخلاق نامیده شده است.

شمارگان: دارای 18 آیه و 343 کلمه و 1496 حرف است.

نزول: سوره حُجُرات که در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، صد و ششمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد، و بعد از سوره مجادله و قبل از سوره تحریم نازل شده است.

اما در چینش کنونی قرآن چهل و نهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره حجرات را درهر شبانگاهان یا بامدادان بخواند، از زائران حضرت محمد صلی الله علیه و آله خواهد بود.»⁽¹⁾

تذکر: از آنجا که در این سوره سخن از آداب روبرو شدن و سخن گفتن با پیامبر صلی الله علیه و آله به میان آمده و اخلاق اسلامی

آموزش داده می‌شود پس هر کس این سوره را بخواند و اخلاق خویش را بر طبق آن سامان دهد، در حقیقت خود را با اخلاق قرآنی پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک کرده و مثل آن است که او را ملاقات نموده و یا ثواب زیارت ایشان را خواهد داشت.

ویژگی: چند سوره قرآن بر مسایل اخلاقی تأکید فراوان دارند،⁽¹⁾که یکی ازشاخص‌ترین آنها سوره حُجُرات است.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره حجرات عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره مطرح شده عبارتند از:

الف) عقاید: 1. آگاهی خدا از همه اسرار نهان و اعمال انسان.

(آیات 16 و 18)

(آیات 14-15)

برای انسان. (آیه 7)

ب) اخلاق: 1. آداب برخورد با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ادب حضور ایشان. (آیات 1-5)

(آیات 11-12)

ج) احکام: بر شمردن برخی محرمات مثل: تجسّس - غیبت.

(آیه 12)

د) داستان: 1. اشاره‌ای به داستان بنی تمیم و بی‌ادبی آنان در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله در شأن نزول آیات. (آیات 2-5)

ه) مطالب فرعی: 1. اعلام برادری مؤمنان. (آیه 10)

سیمای سوره ق

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «ق» و «باسِقات».

سبب نامگذاری این سوره به «ق» آن است که در آیه اول آن حرف مقطعه «ق» آمده است. و از آنجا که در آیه 10 آن واژه «باسقات» بمعنای چیزهای بلند و مرتفع آمده، بدین نام نامیده شده است.

شمارگان: دارای 45 آیه و 375 کلمه و 1494 حرف است.

نزول: سوره ق در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد و این سوره بعد از سوره مرسلات و قبل از سوره بلد سی و سومین سوره‌ای است که بر پیامبر نازل شده است. اما در چینش کنونی قرآن، پنجاهمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره ق را بخواند، خدا مشکلات مرگ را بر او آسان می‌سازد.»⁽¹⁾

تذکر: از آنجا که در این سوره از مسایل مربوط به مرگ و قیامت سخن گفته شده، پس هر کسی آن را بخواند و در آن تدبّر کرده و مفاهیمش را در زندگی خویش جاری سازد،

می‌تواند از مشکلات مرگ و جهان دیگر رهایی یابد.

هدف: هدف اساسی سوره ق عبارت است از:

یادآوری معاد و دلایل آن.

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره آمده است عبارتند از:

الف) عقاید: 1. اشاره‌ای به پدیده‌های آفرینش خدا. (آیات 6-7)

(آیات 20 و 42)

ب) اخلاق: 1. دعوت به ذکر و توجه به خدا. (آیات 3-40)

ج) داستان‌ها: 1. اشاره‌ای به سرنوشت دردناک قوم فرعون.

(آیه 13)

د) مطالب فرعی: 1. اشاره‌ای به خلقت انسان تا مرگ و پس از آن. (آیه 16)

سیمای سوره ذاریات

نام: تنها نام این سوره «ذاریات» بوده که به معنای پراکنده کنندگان است و سبب نامگذاری آن آمدن این واژه در آیه نخست این سوره است.

شمارگان: دارای 60 آیه و 360 کلمه و 1287 حرف است.

نزول: سوره «ذاریات» که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده، بعد از سوره احقاف و قبل از سوره غاشیه بعنوان شصت و ششمین سوره قرآن فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن، پنجاه و یکمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت سوره ذاریات از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره ذاریات را در روز یا شب بخواند، خدا وضع زندگی او را اصلاح می‌کند...»⁽¹⁾

تذکر: قبلاً بیان شد که این آثار سوره‌ها برای قرائت و تلاوت یعنی خواندن و پیروی کردن از آنهاست.

اهداف: مهمترین هدف‌های این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالب سوره ذاریات عبارتند از:

الف) عقاید 1. بیان توحید و نشانه‌های خدا در نظام هستی.

(آیات 20-21)

ب) اخلاق: 1. تشویق به شب زنده داری و استغفار در سحر.

(آیات 17-18)

ج) داستان‌ها: 1. گزارشی از ابراهیم علیه السلام و میهمانان او که از فرشتگان بودند. (آیات 24-37)

د) مطالب فرعی: 1. سوگندهای پر معنا به بادها یا فرشتگانی که پراکنده کننده‌اند و بذر گیاهان و گلها را در زمین به هر سو می‌برند. (آیات 1-4)

(آیه 56)

(آیات 52-55)

سیمای سوره طُور

نام: تنها نام این سوره «طُور» است که نام کوهی در صحرای سینا است. و سبب نامگذاری آن آیه اول این سوره است که خدا به کوه طور قسم خورده است. این کوه محل مناجات موسی علیه السلام با خدای متعال بوده است.

شمارگان: دارای 49 آیه و 312 کلمه و 1500 حرف است.

نزول: سوره طور که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، هفتاد و پنجمین سوره قرآن است. و بعد از سوره فصلّت و قبل سوره مُلک فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن پنجاه و دومین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام محمدباقر علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره طور را تلاوت کند، خدا خیر دنیا و آخرت را برای او جمع می‌کند.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که خواندن سوره طور و تدبّر در آیات آن و پذیرش محتوا و عمل بدان سبب می‌شود که خیرات دنیا و آخرت برای انسان جمع شود.

اهداف: مهمترین هدف‌های این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره مطرح شده عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان دلایل روشن توحید. (آیات 35-43)

(آیات 29-34)

ب) اخلاق: دستوراتی در زمینه صبر و استقامت و تسبیح و حمد. (آیات 48-49)

ج) مطالب فرعی: 1. بیان نعمت‌های بهشتی در رستاخیز برای پارسایان. (آیات 17-28)

سیمای سوره نَجم

نام: تنها نام این سوره «نَجم» است که از آیه اول آن گرفته شده است و برای آن معانی مختلفی از جمله معنای ستاره را ذکر کرده‌اند. که خدا بدان قسم یاد کرده است.

شمارگان: دارای 62 آیه و 308 کلمه و 1405 حرف است.

نزول: سورۀ نجم که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، بیست و دومین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده و بعد از سوره اخلاص ( توحید) و قبل از سوره عَبَس نازل شده است، اما در چینش کنونی قرآن پنجاه و سومین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هر کس سوره نجم را پیوسته در روزها یا شب‌ها تلاوت کند، در میان مردم فردی شایسته شناخته می‌شود و محبوب مردم می‌گردد، و خدا او را می‌آمرزد.»⁽¹⁾

تذکر: این آثار برای سوره نجم هنگامی پدید می‌آید که انسان سوره نجم را بخواند و به محتوای آن در میان مردم عمل نماید. که در این صورت بعنوان عامل به قرآن و

شخصی شایسته شناخته می‌شود. و اعمال نیک او سبب بخشش او از طرف خدا خواهد شد.

ویژگی: این سوره دارای یک سجده واجب است، یعنی هنگامی که آیه آخر آن خوانده می‌شود سجده واجب می‌گردد.

اهداف: مهمترین هدف‌های این سوره عبارتند از:

مطالب: در این سوره مطالب مهم زیر بچشم می‌خورد:

الف) عقاید: 1. مبارزه با شرک و بت پرستی. (آیات 19-26)

ب) اخلاق: باز بودن راه بخشش خدا برای گناهکارانی که از گناه کبیره احتراز می‌کنند. (آیه 32)

ج) احکام: دستور سجده واجب در آخرین آیه آن. (آیه 62)

د) داستان‌ها: 1. گزارشی از قوم عاد. (آیه 50)

ه) مطالب فرعی: 1. سوگند به نجم (یا ستاره). (آیه 1)

سیمای سوره قَمر

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «قَمَر» و «اِقتَرَبَتِ الساعَة».

«قَمَر» به معنای ماه است. و سبب نامگذاری این سوره به قَمَر، آیه اول آن است که واژه «قمر» در آن بکار رفته است. و «اِقتَرَبَتِ الساعة» هم به معنای نزدیک شدن قیامت است که این نام نیز از آیه اول سوره قمر گرفته شده است.

شمارگان: دارای 55 آیه و 342 کلمه و 1420 حرف است.

نزول: سوره قمر در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، این سوره بعد از سوره طارق و قبل از سوره ص و بعنوان سی وششمین سوره قرآن نازل شده است، اما درچینش کنونی قرآن پنجاه و چهارمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره قمر را یک روز در میان بخواند، روز قیامت در حالی برانگیخته می‌شود که صورتش همچون ماه شب بدر می‌درخشد.»⁽¹⁾

تذکر: همانطور که گذشت آثار سوره‌های قرآن بستگی به قرائت، تدبّر و عمل بدانها دارد، البته در این مورد ممکن

است نور معنوی مؤمنان یا نورانیت ظاهری چهره مراد باشد. که از آثار انس با قرآن و عمل به مضامین آن است.

اهداف: هدف‌های اساسی سوره قمر عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالبی که در سوره قمر مطرح شده است عبارتند از:

الف) عقاید: 1. نزدیک شدن قیامت. (آیات 4-8)

ب) داستان‌ها: 1. گزارشی از داستان قوم نوح علیه السلام و سرکشی آنها و داستان طوفان. (آیات 9-15)

عذاب دردناکشان. (آیات 33-39)

ج) مطالب فرعی: 1. هشدار به تکذیب کنندگان مشرک و بهانه‌جو.

سیمای سوره الرَّحمن

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «الرحمن»، «آلاء نعمت‌ها» و «عَروس القرآن».

سبب نامگذاری آن به «الرحمن»، آیه نخست این سوره است که واژه «الرحمن» در آن بکار رفته است.

شمارگان: دارای 78 آیه و 351 کلمه و 1636 حرف است.

نزول: گفته شده که این سوره بعد از سوره رعد و قبل از سوره انسان و به عنوان نود و ششمین سوره قرآن نازل شده است.

اما در چینش کنونی قرآن، پنجاه و پنجمین سوره بشمار می‌آید.

برخی مفسران این سوره را مکی و برخی مدنی می‌دانند!

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره الرحمن را بخواند، خدا به ناتوانی او (در ادای شکر نعمت‌ها) رحم می‌کند و حق شکر نعمت‌هایی را که به او ارزانی داشته، خودش ادا می‌کند.»⁽¹⁾

تذکر: از آنجا که در این سوره بارها از نعمت‌های الهی یاد کرده است، هر کس این سوره را بخواند در حقیقت به

ناتوانی خود در شکرگزاری اعتراف می‌کند. و از این رو خدا به او لطف می‌کند، پس باید این سوره را با تدبّر در مفاهیم آن قرائت کرد و بر طبق مفاهیم آن سپاسگزار نعمت خدا باشیم.

ویژگی: آیه «فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» 31 بار در این سوره تکرار شده است. که می‌پرسد: کدامیک از نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب می‌کنید. و در احادیث از امام صادق علیه السلام حکایت شده که در هنگام قرائت سوره الرحمن، در نزد آن 31 بند بگویید: «لاشیء من آلائِک ربِّ اکذِّب» یعنی پروردگارا هیچ کدام از نعمتهایت را تکذیب نمی‌کنم.⁽¹⁾

اهداف: اساسی‌ترین اهداف این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالب این سوره عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان نشانه و آیات خدا در زمین و آسمان.

(آیات 3-7)

ب) مطالب فرعی: 1. اشاره‌ای به آفرینش انسان و جن.

(آیات 14-15)

سیمای سوره واقعه

نام: تنها نام این سوره «واقِعَه» به معنای حادثه و پیشامد است که از آیه اول این سوره گرفته شده است. واقعه یکی از نام‌های قیامت نیز هست.

شمارگان: دارای 96 آیه و 378 کلمه و 1703 حرف است.

نزول: سوره واقعه که در مکه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، بعد از سوره طه و قبل از سوره شعراء و بعنوان چهل و پنجمین سوره قرآن نازل شده است اما در چینش کنونی قرآن پنجاه و ششمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که فرمودند: «هر کس سوره واقعه را در هر شب جمعه بخواند، خدا او را دوست می‌دارد و نزد مردم محبوب می‌کند... و از دوستان علی علیه السلام خواهد بود.»⁽¹⁾

تذکر: روشن است که خواندن سوره واقعه وقتی انسان را محبوب خدا می‌کند که همراه با تدبّر و عمل به مضامین آن باشد.

هدف: هدف اساسی این سوره عبارت است از:

توضیح رستاخیز و حوادث آن و شرح حال نیکان و بَدان.

مطالب: مهمترین مطالبی که در این سوره به چشم می‌خورد عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان دلایل معاد با اشاره به قدرت خدا.

(آیات 49-50 و 56-73)

ب) مطالب فرعی: 1. بیان اهمیت قرآن. (آیات 77-81)

سیمای سوره حدید

نام: تنها نام این سوره «حَدید» به معنای آهن است که نام آن از آیه 25 این سوره گرفته شده که از آهن و منافع آن یاد می‌شود.

شمارگان: دارای 29 آیه و 544 کلمه و 2476 حرف است.

نزول: سوره حدید در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده و این سوره که بعد از سوره زِلزال و قبل از سوره محمد صلی الله علیه و آله فرود آمده، نود و سومین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است اما در چینش کنونی قرآن پنجاه و هفتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: در مورد فضیلت قرائت این سوره از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که: «هر کس سوره حدید را بخواند، در ردیف کسانی که به خدا و پیامبرش ایمان آورده‌اند، نوشته خواهد شد.»⁽¹⁾

تذکر: از آنجا که در این سوره مباحثی پیرامون توحید و صفات خدا آمده است. پس هر کس این سوره را بخواند و به محتوای آن ایمان آورد و عمل نماید در ردیف مؤمنان خواهد بود.

اهداف: اساسی‌ترین اهداف این سوره عبارتند از:

مطالب: مهمترین مطالب این سوره عبارتند از:

الف) عقاید: 1. بیان 20 صفت از صفات خدا. (آیات 1-6)

(آیات 12-15)

ب) اخلاق: 1. تشویق به انفاق در راه خدا. (آیات 7 و 10-11 و 18)

ج) داستان: 1. گزارشی از سرنوشت نوح علیه السلام و ابراهیم علیه السلام.

(آیه 26)

د) مطالب فرعی: 1. بیان عدالت اجتماعی بعنوان یکی از اهداف مهمّ پیامبران. (آیه 25)

سیمای سوره مجادله

نام‌ها: نام‌های این سوره عبارتند از: «مُجادلِه»، «ظِهار» و «قد سَمِعَ».

سبب نامگذاری آن به «مُجادله» که به معنای گفتگو است، آیه اول این سوره است که به گفتگوی زنی با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اشاره می‌کند. و نام «ظِهار» هم نوعی طلاق جاهلی بوده که از آیه 2 این سوره گرفته شده است. و «قد سَمِعَ» هم به معنای حَتماً شنید است، که از آیه اوّل آن گرفته شده است.

شمارگان: دارای 22 آیه و 473 کلمه و 1792 حرف است.

نزول: سوره مجادله که در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، صد و پنجمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده و بعد از سوره منافقون و قبل از سوره حجرات فرود آمده است. اما در چینش کنونی قرآن پنجاه و هشتمین سوره بشمار می‌آید.

فضایل: از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت شده «که هر کس سوره مجادله را بخواند (و پیروی کند) در قیامت از حزب خدا (حزاللّه) خواهد بود.⁽¹⁾