تفسیر آیات حج ویژه جوانان

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:رضایی اصفهانی، محمدعلی، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر آیات حج : ویژه جوانان/ محمدعلی رضایی‌اصفهانی.

مشخصات نشر:تهران: نشر مشعر، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری:۱۸۳ ص.؛ ۵/۱۴ × ۵/۲۱ س‌م.

شابک:۴۵۰۰۰۰ ریال‌978-964-540-472-5 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [۱۷۷] - ۱۸۳؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع:حج -- جنبه‌های قرآنی

رده بندی کنگره:BP۱۰۴ /ح۳‌ر۶ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی:۳۳۴۰۷۹۰

اشاره

دیباچه

از دیرباز تاکنون، در میان کتاب‌های آسمانی و غیرآسمانی، هیچ کتابی مانند قرآن کریم مخاطبان را به خود جلب نکرده است؛ به گونه‌ای که تاکنون صدها شرح و تفسیر بر آیات آن نگاشته شده است. با این حال، هیچ مفسری نتوانسته ادعا کند که به تمام محتوای قرآن و مقصود خداوند دست یافته است. بلکه هر مفسری که به تفسیر قرآن پرداخته، مطالب جدیدتری از قرآن استنباط کرده است؛ به عبارت دیگر، قرآن کریم، اقیانوس بی‌کرانی است که هر غواصی مروارید جدیدی از آن صید می‌کند.

امیرمؤمنان علی(علیه السلام) درباره شگفتی‌های قرآن کریم می‌فرماید:

انّ القُرآنَ ظاهِرُهُ انیقٌ وَباطِنُهُ عَمیقٌ لا تَفنَی عَجائِبُهُ وَلاَ تَنْقَضِی غَرائِبُهُ ولا تُکشَفُ الظُّلُماتُ الّا بِهِ. ⁽¹⁾

به‌درستی که قرآن، ظاهرش دوست‌داشتنی و باطنش عمیق است؛ عجایبش از بین نمی‌رود و سخنان ژرفش پایان نمی‌یابد و تاریکی‌ها کشف نمی‌شود، مگر به قرآن.

ازاین‌رو در هر روزگاری، پژوهشگران علوم قرآنی با بهره‌گیری از سخنان ائمه معصوم(علیهم السلام) به شرح و تفسیر آیات قرآن پرداخته و سطوح مختلف جامعه را با این کتاب ارزشمند آشنا ساخته‌اند.

اثر پیش‌رو با عنوان «تفسیر آیات حج ویژه جوانان» به آیات حج - اعم از مناسک، اسرار و تاریخ آن - اشاره دارد که با قلمی روان، برای استفاده بیشتر جوانان، جمع‌آوری شده است.

در اینجا لازم می‌دانیم از زحمات حجت الاسلام و المسلمین آقای «محمدعلی رضایی اصفهانی» و همکاران محترمشان که در تدوین این اثر تلاش کرده‌اند، تشکر و قدردانی کنیم. امیدواریم خوانندگان عزیز، به‌ویژه جوانان گرامی، با مطالعه این اثر ارزشمند، بیشتر با سیمای حج از دیدگاه قرآن آشنا شوند.

انه ولی التوفیق

پژوهشکده حج و زیارت

گروه اخلاق و اسرار

درآمد

اگرچه حج، در تعالیم پیامبران پیشین ریشه دارد، اما قرآن، حج را از انحرافات جاهلی عرب پیراست و به‌صورت یک عمل عبادی کامل به بشر عرضه کرد.

آیات حج، نه تنها ما را با تاریخ کعبه و اعمال حج آشنا می‌کند، بلکه ضمن بیان احکام و مناسک، به حکمت‌ها و آثار آن نیز اشاره می‌کند و روح حقیقی و معنوی آن را در دل‌ها می‌دمد.

حج عبادتی انسان‌ساز است که موجب پاکی و رشد معنوی انسان‌ها می‌شود. از آنجا که مجموعه اعمال حج یکی از روش‌های تربیتی دین مبین اسلام است، شایسته است که ابتدا از منظر قرآن بدان بنگریم؛ قرآنی که حج ابراهیمی را کامل به تصویر کشیده و بدون هیچ‌گونه تحریف، بشر را به انجام دادن فرائض و مناسکش، دعوت کرده است.

در این نوشتار، آیات مستقیم حج و آیات غیرمستقیم که موضوعات مرتبط با حج را مثل مکه، کعبه، برائت و... بیان می‌کند، بررسی می‌کنیم. البته مقدمات لازم برای شناخت قرآن، تفسیر و شیوه استنباط اسرار حج، در فصل کلیات بیان می‌گردد. همچنین برخی نکات عرفانی آیات حج از آثار امام درآمد ⁽¹⁾[1]

خمینی(قدس سره) به مباحث اضافه شده است.

گفتنی است مخاطب این کتاب، جوانان حج‌گزارند که می‌خواهند با بیانی شیوا و روان با حج از دیدگاه قرآن آشنا شوند. بسیاری از تفاسیر آیات حج از تفسیر «مهر» نگارنده، و ترجمه آیات نیز از نخستین ترجمه گروهی گرفته شده است. ⁽²⁾

شایان ذکر است که ضمن تفسیر آیات حج، نخست به نکات تفسیری آیات حج می‌پردازیم، سپس به آموزه‌ها و پیام‌های آیه براساس قاعده بطن آیه، با الغای خصوصیت از آیه، اشاره می‌کنیم که این روش می‌تواند برای نسل جدید آموزنده و کاربردی باشد.

امید است این نوشتار مورد قبول خدای متعال و عنایت امام عصر(علیه السلام) قرار گیرد و قرآن‌دوستان و قرآن‌پژوهان و خادمان حج از آن بهره برند. به یقین، این نوشتار با پیشنهادهای دوستان کامل‌تر خواهد شد.

والحمدلله رب العالمین

محمدعلی رضایی اصفهانی

4/9/1390

ه.ش

فصل اول: کلیات

اشاره

مفهوم شناسی تفسیر و تاریخچه آن

1. تعریف تفسیر

تفسیر در لغت، به معنای کشف، پرده‌برداری و بیان است ⁽¹⁾و در اصطلاح، به معنای توضیح ابهامات کلمات و جمله‌های قرآن و بیان مقاصد و اهداف آنهاست. ⁽²⁾

2. اشاره ای به تاریخچه تفسیر

نخستین مفسر قرآن، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) بود که خداوند به او دستور داد قرآن را برای مردم بیان کند. ⁽³⁾ازاین‌رو ایشان ضمن توضیح آیات، به پرسش‌ها نیز پاسخ می‌داد. سپس امام علی(علیه السلام)، امامان معصوم(علیهم السلام) و برخی صحابیان و تابعان به تفسیر قرآن پرداختند و در دوره‌های بعد،

احادیث تفسیری آنان نوشته شد و تفسیرهای روایی پدید آمد؛ از جمله در شیعه: تفسیر «عیاشی»، از محمدبن‌مسعود عیاشی (متوفای 320ه.ق)، تفسیر «صافی»، از فیض کاشانی (متوفای 1091 ه .ق)، تفسیر «البرهان»، از بحرانی (متوفای 1107 ه .ق)، تفسیر «نورالثقلین»، از عبدعلی عروسی حویزی (متوفای 1112 ه .ق) و از اهل‌سنّت: تفسیر «جامع‌البیان»، از طبری (متوفای 310 ه .ق)، تفسیر «الدرالمنثور»، از سیوطی (متوفای 911 ه .ق).

سپس مفسران در قرن‌های بعدی افزون بر احادیث، دیدگاه‌های تفسیری خود را نیز بیان می‌کردند؛ از جمله در شیعه: تفسیر «تبیان»، از شیخ طوسی (متوفای 460 ه .ق)، تفسیر «مجمع‌البیان»، از شیخ طبرسی (متوفای 548ه.ق)، تفسیر «روض‌الجنان»، از ابوالفتوح رازی (قرن ششم)، تفسیر «المیزان»، علامه طباطبایی (متوفای 1402 ه .ق)، تفسیر «نمونه»، آیت‌الله مکارم شیرازی (معاصر) ⁽¹⁾و در اهل‌سنت: تفسیر «کشاف»، از زمخشری (متوفای 538 ه .ق)، تفسیر «مفاتیح‌الغیب»، از فخر رازی (متوفای 602ه.ق)، تفسیر «انوارالتنزیل»، از بیضاوی (متوفای691ه .ق) و تفسیر «فی ظلال القرآن»، از سید قطب (متوفای 1386 ه .ق).

روش ها و گرایش های تفسیری

در میان مفسران، روش‌های تفسیری متعددی پیدا شده است؛ از جمله روش تفسیر قرآن به قرآن، عقلی، روایی، علمی، اشاری (باطنی، صوفی و

شهودی) و نیز روش تفسیر به رأی که ممنوع و حرام است؛ ⁽¹⁾همان‌طور که گرایش‌های اجتماعی، فقهی، کلامی، فلسفی، ادبی و... در تفسیر به وجود آمده است. ⁽²⁾

این روش‌ها گاهی به‌صورت تفسیر ترتیبی (از ابتدای هر سوره تا پایان آن) و گاهی به‌صورت تفسیر موضوعی به انجام رسیده است. البته توضیح تاریخ تفسیر و بیان روش‌ها و گرایش‌ها از اهداف و حوصله این نوشتار خارج است. تنها در این قسمت به بیان چند نکته بسنده می‌کنیم:

نکته‌ها

صحیح، البته متناسب با هر مورد، استفاده کرد؛ همان‌طور که باید به تفسیرهای گذشتگان رجوع کرد و در تفسیر آیات آن اندیشید.

منابع استنباط و استخراج اسرار حج

1. قرآن

در قرآن کریم حدود سی آیه درباره احکام، تاریخ و اسرار حج بیان شده است که یکی از منابع معتبر برای استنباط و استخراج اسرار حج است. این آیات دربردارنده حکمت، اهداف، فواید، بطن، پیام و آموزه‌های مناسک حج است.

البته استفاده از قرآن کریم در این موارد، پیش‌نیاز و پیش‌فرض‌هایی دارد که در مبانی و روش‌های تفسیر و شرایط مفسر بیان شده است ⁽¹⁾که از جمله آنها دلالت صحیح متن به صورت دلالت مطابقی یا تضمنی یا التزامی است.

2. سنت

سنت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) دربردارنده بسیاری از اسرار حج است که برخی به صورت سنت عملی و برخی به صورت سنت لفظی، در ضمن احادیث حکایت شده است.

البته استفاده از احادیث در این موارد، متوقف بر رعایت مبانی و قواعد حدیثی، بعد از اطمینان از سند و دلالت معتبر (مطابقی، تضمنی و التزامی) آنهاست.

3. تاریخ

تاریخ یکی از منابع معرفتی بشر است. تاریخ پیامبران ⁽¹⁾و اولیای الهی که در قرآن کریم بیان شده است، مثل داستان ساخت کعبه به دست ابراهیم و اسماعیل(علیهما السلام)، ⁽²⁾دارای اسرار و پیام‌های بسیاری است.

همچنین حکایاتی که در کتاب‌های حدیثی و تاریخی معتبر آمده است، مثل جریان آدم(علیه السلام) و حواء و همچنین هاجر در صفا و مروه ⁽³⁾، درگیری ابراهیم(علیه السلام) با شیطان ⁽⁴⁾و مانند آنها، بسیاری از اسرار حج را برای ما روشن می‌سازد.

بنابراین تاریخ انبیای الهی سنت‌ساز است، نه تاریخ صرف. البته استفاده از تاریخ پیامبران و اولیای الهی در استنباط اسرار حج، نیازمند بررسی روایات آنها از نظر سند و دلالت است.

4. عقل

عقل به دو معنا به کار می‌رود: برهان عقلی و قوه تفکر، ⁽⁵⁾که در واقع امکان کاربرد دو معنا در مورد حج وجود دارد؛ یعنی اگر ما به وسیله برهان عقلی اسراری از حج را کشف کردیم، آن مطلب معتبر است؛ چراکه عقل، حجت باطنی است. همچنین اگر با تفکر و خردورزی هم

توانستیم برداشت‌هایی، حتی از نوع استحسان عقلی، از مناسک حج داشته باشیم، می‌توانیم آن را به صورت احتمالی بیان کنیم؛ چراکه بیان چنین برداشت‌هایی به معنای صدور فتوا نیست.

برای مثال، در سعی صفا و مروه، هروله تنها برای مردان قرار داده شده است. ممکن است انسان با تفکر به این نتیجه برسد که چون هروله زنان، موجب تحریک جنسی مردان می‌شود، ازاین‌رو برای آنان قرار داده نشده است. هرچند این برداشت عقلی، نمی‌تواند علت و ملاک حکم را روشن سازد، ولی می‌تواند توجیهی برای تفاوت هروله زنان و مردان باشد. بنابراین نمی‌توان نتیجه گرفت که اگر در سعی صفا و مروه مردی نباشد، هروله بر زنان لازم می‌شود.

گفتنی است برداشت‌های عقلی نباید به گونه‌ای باشد که به «تفسیر به رأی» ختم شود. که در احادیث حرام و ممنوع شمرده شده است. ⁽¹⁾تفسیر به رأی آن است که انسان بدون توجه به قرائن عقلی و نقلی مطلبی را براساس رأی و گمان خود از آیات برداشت کند و به‌صورت قطعی به خدای متعال نسبت دهد. ⁽²⁾

5. سخنان دانشمندان و عارفان

سخنان بزرگان دین می‌تواند همچون چراغی روشنگر برای ما باشد تا ما را به سر منزل مقصود رهنمون کند. بنابراین استفاده از راهنمایی آنان

بر ما لازم است. البته باید توجه داشت که سخنان آنان، در صورتی که به یکی از منابع معتبر (قرآن، سنت، عقل و تاریخ) مستند باشد، پذیرفتنی است. ازاین‌رو اگر سخن آنان براساس منابع غیرمعتبر، مثل شهود، مکاشفه یا رؤیا باشد، نمی‌توانیم آنها را بپذیریم و به شارع نسبت دهیم.

درباره اسرار حج نیز لازم است از نقل مطالب سست، خواب‌های فراوان و مکاشفات بدون سند پرهیز کنیم؛ چراکه نقل این‌گونه مطالب سست، موجب بدبینی افراد به مناسک حج می‌شود.

بنابراین لازم است اسرار حج از منابع معتبر، و با شیوه صحیح استخراج و استنباط گردد. به یقین در آیات و احادیث، به اندازه‌ای اسرار و مطالب علمی وجود دارد که ما را از نقل مطالب سست، بی‌نیاز سازد.

سیمای کلی آیات حج در قرآن

فضایل و سیمای سوره حج

سوره حج دارای 78 آیه، 1291 کلمه و 5070 حرف است. این سوره در مدینه بر پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) نازل شده ⁽¹⁾و صد و سومین سوره در ترتیب نزول است؛ یعنی بعد از سوره نور و قبل از سوره منافقون. البته در چینش کنونی قرآن، بیست و دومین سوره به شمار می‌آید.

تنها نام این سوره، «حج» است که در اصل به معنای «قصد و آهنگ» است. ولی در اصطلاح به یکی از عبادت‌های اسلامی که جزء فروع دین

است، گفته می‌شود. سبب نامگذاری این سوره، آیات 25 تا 37 است که از ساختن کعبه و فواید و آثار حج سخن گفته، و اعلام عمومی حج را از زبان ابراهیم(علیه السلام) حکایت کرده است.

درباره فضیلت این سوره «ابی بن کعب» از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) نقل کرده است:

من قرأ سورة الحج أعطی من الأجر کحجة حجها و عمرة اعتمرها بعدد من حج و اعتمر فیما مضی و فیما بقی. ⁽¹⁾

هرکس سوره حج را بخواند، ثواب کسی دارد که حج و عمره به‌جا آورده است و ثواب حج و عمره به عدد همه حج‌گزاران و عمره‌گزاران به او داده خواهد شد.

همچنین امام صادق(علیه السلام) فرمود:

من قرأ سورة الحج فی کل ثلاثة أیام لم تخرج سنة حتی یخرج الی بیت الله الحرام و ان مات فی سفره دخل الجنة. ⁽²⁾

هر کس در هر سه روز یک‌بار سوره حج را بخواند، در همان سال به سوی حج رهسپار می‌شود و چنانچه در سفر از دنیا برود، داخل بهشت می‌شود.

البته روشن است که این ثواب‌ها با شرایطی همچون تفکر در آیات و پیروی از آنها به افراد داده خواهد شد.

گفتنی است تنها سوره قرآن که دو سجده مستحب دارد، سوره حج است. همچنین تنها سوره‌ای است که به نام یکی از فروع دین، نامگذاری شده است. در ضمن از سوره‌هایی است که برخی مضامین آن متناسب با سوره‌های مکی

و برخی احکام آن، مثل اجازه جنگ، متناسب با سوره‌های مدنی است. ازاین‌رو برخی آن را سوره مشترک مکه و مدینه دانسته‌اند. ⁽¹⁾

رابطه قرائت قرآن و حج

در بسیاری از احادیث، نقل شده است که اگر کسی سوره خاصی از قرآن را قرائت کند، خداوند توفیق حج یا ثواب حج را به او می‌دهد. قبل از بیان این‌گونه احادیث، توجه به چند نکته لازم است:

سوره‌هایی که خواندن آنها زمینه‌ساز حج است:

وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَوْرَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ الله(علیه السلام) قَالَ مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحَجِّ فِی کُلِّ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ لَمْ تَخْرُجْ سَنَتُهُ حَتَّی یَخْرُجَ إِلَی بَیْتِ الله الحَرَامِ وَ إِنْ مَاتَ فِی سَفَرِهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ. ⁽¹⁾

از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است که حضرت فرمود: «هرکس سوره حج را در هر سه روز یک‌بار بخواند، در همان سال موفق به سفر حج می‌شود و چنانچه در سفر حج از دنیا برود داخل بهشت می‌شود».

ومَنْ قَرأَ عَمَّ یَتَساءلون لَم تَخرُج سَنتُه إذا کَان یُدمِنُها فِی کُلِّ یومٍ حَتَّی یَزوُر بَیتَ الله الحَرامَ. ⁽²⁾

و هرکس سوره نبأ را بخواند و هر روز بر خواندن آن مداومت کند، در آن سال موفق به حج می‌شود.

سوره‌هایی که خواندن آنها ثواب حج دارد:

وروی عن النبی(صلی الله علیه و آله) أنه قال مَنْ قَرأَ سُورةَ الفَلَق فِی کُلِّ لیلَةٍ عِندَ مَنامِه، کَتبَ اللهُ لَه مِن الأجرِ کَأجر مَنْ حَجَّ وَ اعتَمَر وَ صامَ، و هِی رقیة نافِعة وَ حِرزٌ مِن کُلِّ عَین ناظرةٍ بسُوءٍ. ⁽³⁾

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) حکایت شده است که فرمود: «هرکس سوره فلق را در هر شب، هنگام خواب بخواند، خدا برای او پاداش حج‌گزاران و عمره‌گزاران و روزه‌داران را ثبت می‌کند و این سوره موجب امان از هر چشم بد است».

وَ عَنْهُ(صلی الله علیه و آله) قَالَ مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحَجِّ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ کَحَجَّةٍ حَجَّهَا وَ عُمْرَةٍ اعْتَمَرَهَا بِعَدَدِ مَنْ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ فِیمَا مَضَی وَ فِیمَا بَقِیَ. ⁽¹⁾

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) حکایت شده است که فرمود: «هرکس سوره حج را بخواند، به تعداد حاجیان و عمره‌گزاران گذشته و آینده، به او پاداش حج و عمره داده می‌شود».

فصل دوم: عمره

اشاره

«عُمره» در اصل به معنای «آبادانی» است و عبادتی مخصوص است که آبادانی سرزمین دل را در پی دارد. اعمال عمره عبارت‌اند از:

احرام (پوشیدن لباس مخصوص حج)، طواف (هفت بار گشتن به دور خانه خدا)، دو رکعت نماز طواف در پشت مکانی به نام مقام ابراهیم(علیه السلام) در مسجدالحرام، سعی بین دو کوه صفا و مروه (هفت بار طی کردن فاصله آن دو)، کوتاه کردن کمی از مو یا ناخن که حج‌گزار با این عمل از احرام خارج می‌شود.

احکام عمره

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ ذلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ . (بقره: 196)

و حج و عمره را برای خدا به اتمام رسانید و اگر بازداشته شدید، پس آنچه از قربانی فراهم شود [قربانی کنید] و سرهایتان را مَتراشید، تا قربانی به محلش برسد و هرکس از شما بیمار بود و یا برایش ناراحتی از ناحیه سرش برسد [و ناچار شود در احرام سر بتراشد] پس تاوانی از [قبیل] روزه یا بخششی صادقانه یا قربانی [ بدهد]. و هنگامی که ایمنی یافتید، پس هرکس با عمره از حج بهره‌مند شود [و حج تمتّع نماید] پس آنچه از قربانی برای او فراهم شود [قربانی کند] و هرکس نیافت، پس سه روز در [موسم] حج و هفت روز هنگامی که بازگشتید، روزه بدارد. این، ده روز کامل است. این حج تمتّع برای کسی است که خانواده‌اش ساکن [اطراف] مسجدالحرام نباشد و خودتان را از [عذاب]خدا نگه دارید و بدانید که خدا، سخت‌کیفر است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

آیات مرتبط با عمره

غیر از آیه 196 بقره که بیان شد، سه دسته دیگر از آیات وجود دارد:

دسته اول: آیات مربوط به احرام و محرمات آن (مائده : 2؛ بقره : 197)؛

دسته دوم: آیه مربوط به طواف (حج : 30)؛

دسته سوم: آیات مربوط به سعی بین صفا و مروه (بقره : 158).

عمره شامل احرام، طواف و سعی می‌شود. پس لازم است آیات فوق در ذیل مبحث عمره بررسی گردد. اما از آنجا که این آیات با آیات حج، مشترک است، آنها را در فصل بعد بررسی می‌کنیم.

فصل سوم: حج

اشاره

حج از عبادات پراهمیت، و شیوه‌ای تربیتی است که در قرآن به وجوب، اهداف، فواید، اقسام و زمان آن اشاره شده است. حج شامل اعمال متعدد است که بیشتر آنها در قرآن آمده است. برخی موارد نیز در سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله) بیان شده است که ما در اینجا موضوعات و اعمال حج را به ترتیب از قرآن استخراج و با تفسیر آن ارائه می‌کنیم.

شرط استطاعت در وجوب حج

(فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ). (آل‌عمران: 97)

در آن، نشانه‌های روشن [از جمله] مقام ابراهیم است و هرکس در آن داخل شود، در امان خواهد بود و برای خدا، بر [عهده] مردم است که آهنگ [حج] خانه [او] کنند؛ [البته هر] کسی که بتواند به سوی آن راهی بیابد و هرکس کفر ورزد، [و حج را ترک کند] پس در حقیقت خدا از جهانیان بی‌نیاز است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

از تعبیر «بر مردم» استفاده می‌شود که وجوب حج، مخصوص مسلمانان نیست. بلکه همه مردم، حتی کافران موظف به انجام دادن حج می‌باشند؛ ⁽²⁾گرچه شرط صحیح بودن حج این است که نخست اسلام را بپذیرند.

در واقع، کفر و فاصله گرفتن از حق، دارای مراحل و درجاتی است که هرکدام برای خود احکامی دارد؛ گاهی کفر نظری و اعتقادی است که

همان مخالفت با اصول دین است و گاهی کفر عملی است که همان مخالفت با فروع و احکام دین است. به همین مناسبت در آیه مذکور، در مورد «ترک حج»، واژه «کفر» به کار رفته است. امام صادق(علیه السلام) نیز واژه کفر را در اینجا، به معنای «ترک» تفسیر کرده‌اند. ⁽¹⁾

یا عَلیُّ تَارِکَ الحَجِّ وَهُوَ مُستَطیعٌ، کافِرٌ یقُولُ اللهُ تَبارَکَ و تَعالی (وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ)

،یا عَلیُّ مَنْ سَوَّفَ الحَجَّ حَتّی یمُوتَ، بَعَثَهُ اللهُ یومَ القیامَةِ یهُودِیّاً او نَصَرانیّاًً. ⁽²⁾

ای علی! کسی که حج را با آنکه توانایی دارد، ترک کند، کافر به شمار می‌آید،... ای علی! کسی که حج را به تأخیر اندازد تا از دنیا برود، خدا او را در قیامت یهودی یا مسیحی محشور می‌کند.

تو ز پیوند حریمی زنده‌ای تا طواف او کنی پاینده‌ای

آثاری از پیامبران بزرگ، همچون ابراهیم و اسماعیل(علیهما السلام) در آنجا باقی مانده است؛ مانند زمزم، صفا، مروه، حجرالاسود، حجر اسماعیل ⁽¹⁾و مقام ابراهیم که هرکدام تاریخ مجسمی از گذشته است.

همچنین، یکی از نشانه‌های روشن الهی بقای کعبه در طول تاریخ مقابل دشمنانی نیرومند، همچون فیل‌سواران ابرهه است.

هستند و نباید کسی مزاحم آنها شود و اگر قاتلی به آنجا فرار کند، نباید متعرض او شد و برای جلوگیری از سوء استفاده جانیان، فقط می‌توان از نظر آب و غذا آنها را در مضیقه قرار داد تا مجبور شوند آنجا را ترک کنند. این از امتیازات اسلام است که یک منطقه از کره زمین را منطقه امن قرار داده است تا محل فریاد همه مظلومان تاریخ و هم‌چون بهشت زمین باشد.

بهشت آنجاست که آزاری نباشد کسی را با کسی کاری نباشد

آموزه‌ها و پیام‌ها

فراخوان جهانیان به حج

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ (حج: 27)

و حج را به مردم اعلام کن تا به سوی تو آیند؛ درحالی‌که پیاده و [سوار] بر هر مرکب لاغری هستند که از هر درّه ژرف [و راه دور] می‌آیند.

نکته‌ها و اشاره‌ها

خدا نیز صدای او را به گوش جهانیان و حتی نسل‌های بعدی رساند و مردم همه ساله به ندای او پاسخ مثبت می‌دهند و لبیک‌گویان به طرف مکه می‌روند. ⁽³⁾

بنابراین تمام کسانی که به حج می‌روند، در حقیقت دعوت رب جلیل و فراخوان ابراهیم خلیل را لبیک می‌گویند.

لبیک‌های شما، جواب دعوت حق تعالی می‌باشد و خود را محرم برای وصول به آستانه محضر حق تعالی نمایید و لبیک‌گویان برای حق، نفی شریک به همه مراتب کنید و از «خود» که منشأ بزرگ شرک است، به سوی او «جلّ و اعلی» هجرت نمایید. ⁽²⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

فواید و اهداف حج

لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعامِ فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِیرَ (حج: 28)

تا [در حج] شاهد سودهایشان باشند و در روزهای معیّنی نام خدا را [به خاطر نعمت‌ها و به هنگام قربانی] بر دام‌های زبان بسته، که به آنان روزی داده است، ببرند. پس از [گوشت] آنها بخورید و [نیز] به سختی‌کشیده نیازمند، بخورانید.

نکته‌ها و اشاره‌ها

الف) فواید معنوی: این عمل موجب سازندگی اخلاقی و روحی است؛ چراکه لحظه لحظه حج ارتباط با خدا، مراقبت از خویشتن و تمرین اطاعت از خداست.

ب) فواید سیاسی: اجتماع میلیونی مسلمانان از همه کشورها و با یک لباس و در مراسمی هماهنگ، عظمت اسلام و مسلمانان را به نمایش می‌گذارد و دشمنان را به هراس می‌اندازد و می‌تواند عامل مؤثری در وحدت مسلمانان و پیشرفت اهداف سیاسی اسلام باشد.

ج) فواید فرهنگی: تمام نژادها کنار همدیگر قرار می‌گیرند و کنگره عظیم فرهنگی تشکیل می‌گردد.

د) فواید اقتصادی: مسلمانان می‌توانند بعد از مراسم حج، به تجارت بپردازند و حتی بازار مشترک اسلامی را در مکه بنا نهند. همچنین در مراسم حج، صدها هزار حیوان قربانی می‌شود که می‌توان برای تغذیه مسلمانان فقیر از آنها استفاده کرد.

روایات، شناخت آثار پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اخبار او، تجارت و شناخت مسلمانان از همدیگر را از آثار حج دانسته است. ⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «مادامی که کعبه برپاست، اسلام هم برپاست». ⁽⁴⁾

امام علی(علیه السلام) نیز فرمود: «خدا را خدا را درباره خانه خدا، تا هستید آن را خالی مگذارید؛ زیرا اگر کعبه خلوت شود، مهلت داده نمی‌شوید». ⁽⁵⁾

برده می‌شود یا همان ده روز آغازین ذی‌الحجه یا روزهای یازدهم تا سیزدهم ذی‌الحجه است؛ هرچند احتمال اول با ظاهر آیه سازگارتر است. ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

اقسام حج (تمتع، قِران و افراد)

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ ذلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ (بقره: 196)

و حج و عمره را برای خدا به اتمام رسانید و اگر بازداشته شدید، پس آنچه از قربانی فراهم شود [قربانی کنید]؛ و سرهایتان را مَتراشید، تا قربانی به محلش برسد و هرکس از شما بیمار بود و یا برایش ناراحتی از ناحیه سرش برسد [و ناچار شود در احرام سر بتراشد]، پس تاوانی از [قبیل] روزه یا بخششی صادقانه یا قربانی [بدهد] و هنگامی که ایمنی یافتید، پس هرکس با عمره از حج بهره‌مند شود [و

حج تمتّع نماید] پس آنچه از قربانی برای او فراهم شود [قربانی کند] و هرکه نیافت، پس سه روز در [موسم] حج و هفت [روز] هنگامی که بازگشت، روزه بدارد. این، ده [روز] کامل است. این [حج تمتّع] برای کسی است که خانواده‌اش ساکن [اطراف] مسجدالحرام نباشد و خودتان را از [عذاب] خدا نگه دارید و بدانید که خدا، سخت‌کیفر است.

نکته‌ها و اشاره‌ها ⁽¹⁾

حج قِران و افراد بر کسانی واجب است که اطراف مسجدالحرام زندگی می‌کنند. ولی حج تَمتُّع بر کسانی واجب است که حداقل 48 میل (حدود 86 کیلومتر) دورتر از مسجدالحرام هستند. حج تَمتُّع شامل یک عمره و مراسم حج است و طبق آیه مذکور، یک عبادت اسلامی محسوب می‌شود که در زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله) انجام می‌گرفته است و هم‌اکنون نیز بسیاری از مسلمانان، همه ساله آن را به‌جا می‌آورند. در این زمینه روایات زیادی از شیعه و اهل‌سنت نقل شده است؛ ⁽²⁾هرچند خلیفه دوم (عمر) آن را ممنوع ساخت و برخی افراد از او پیروی کردند. ⁽³⁾

حضرت ابراهیم(علیه السلام)، بعد از بنای خانه خدا اعلام کرد و مردم جهان را برای طواف، به این مکان مقدس دعوت نمود.

حج همان عبادتی است که امیرمؤمنان علی(علیه السلام) آن را پرچم و شعار مهم اسلام می‌نامد و در وصیت خویش می‌فرماید: «خدا را خدا را درباره خانه خدا، تا هستید آن را خالی مگذارید؛ زیرا اگر کعبه خلوت شود، مهلت داده نمی‌شوید». ⁽¹⁾

به سبب همین اهمیت است که در پایان آیه، تأکید شده است که تقوا پیشه کنید و درباره حج کوتاهی نکنید و از عقاب شدید پروردگار بترسید.

زمان حج

ماه های مخصوص حج

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی وَ اتَّقُونِ یا أُولِی الْأَلْبابِ (بقره: 197)

حج در ماه‌های معیّنی است و هرکس که در این [ماه]ها حج را [بر خود] واجب گرداند، پس در [هنگام] حج، هیچ هم‌بستری با زنان و نافرمانی و ستیزه روا نیست و هر آنچه از [کارهای] نیک انجام دهید، خدا آن را می‌داند و توشه برگیرید و در حقیقت، بهترین توشه، خودنگه‌داری است. پس ای خردمندان! خودتان را از عذاب من نگه دارید.

شأن نزول

برخی مفسران نوشته‌اند که در آن عصر، گروهی از مردم «یمن» برای زیارت خانه خدا به راه می‌افتادند و هیچ‌گونه زاد و توشه‌ای برنمی‌داشتند و منطقشان این بود که ما چون به زیارت خانه خدا می‌رویم، ممکن نیست که او به ما غذا ندهد.

قرآن در این قسمت از آیه به آنان دستور می‌دهد که برای سفر حج، زاد و توشه تهیه کنید و غذا با خویش بردارید؛ چراکه خدا غذای همه را از طریق وسایل عادی در اختیار آنها می‌گذارد. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌ها

در واقع، هر سفری، توشه مناسب خود را می‌طلبد. سفر پرفراز و نشیب زندگی انسان نیز نیازمند بهترین توشه است که آن توشه جز پرهیزکاری نیست.

امام خمینی(رحمه الله) درباره عظمت این سفر معنوی فرمود:

سفر حج، سفر تحصیل دنیا نیست. سفر الی اللَّه است. شما دارید به طرف خانه خدا می‌روید. شما اموری که دارید انجام می‌دهید، به‌طور الوهیت باید انجام بدهید. ... باید همان‌طوری که مسافرین الی اللَّه مثل انبیا(علیهم السلام) و بزرگان دین ما مسافرتشان الی‌اللَّه در تمام زمان حیاتشان بوده است و یک قدم تخلف نمی‌کردند از آن چیزی که برنامه وصول الی اللَّه بوده است، شما هم الآن وفود الی اللَّه (سفر به سوی خدا) دارید می‌روید؛ شما در آنجا می‌روید، در میقات که می‌روید، لبیک به خدا می‌گویید؛ یعنی تو دعوت

کردی و ما اجابت. مبادا یک عملی انجام دهید که خدای تبارک و تعالی بفرماید که خیر، شما را من قبول ندارم. برای اینکه شما اسلامی نیستید... . ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

گاه شمار طبیعی حج

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (بقره: 189)

درباره هلال‌های ماه از تو می‌پرسند؛ بگو: «آنها، گاه‌شماری برای مردم و حج است» و نیکی، آن نیست که از پشتِ خانه‌ها وارد شوید. بلکه نیکی [و نیکوکار] کسی است که [خود را] حفظ کند و به خانه‌ها، از درهایشان وارد شوید و خودتان را از [عذاب] خدا نگه دارید؛ باشد که شما رستگار گردید.

شأن نزول

حکایت شده است که برخی از مردم از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) پرسیدند: «این

هلال ماه چیست و چرا ماه تدریجی به صورت کامل درمی‌آید و باز به حالت اول برمی‌گردد». در پی این پرسش‌ها، قسمت اول این آیه نازل شد و اعلام کرد که حالات مختلف ماه، فواید گوناگون مادی و معنوی در نظام زندگی انسان دارد و برای بیان اوقات و تعیین وقت حج و امثال آنها به کار می‌آید.

اما در مورد قسمت دوم آیه، داستان دیگری حکایت شده است؛ بدین صورت که یکی از عادات خرافی عرب جاهلی این بود که وقتی برای حج، لباس احرام به تن می‌کردند، از راه معمولی و در خانه وارد نمی‌شدند؛ چون معتقد بودند شخصی که لباس احرام پوشیده است، نباید از در خانه وارد شود. ازاین‌رو از پشت خانه راهی می‌گشودند و از آن وارد می‌شدند و این کار را نیک می‌پنداشتند.

بدین مناسبت قسمت دوم آیه نازل شد و بیان کرد که نیکی در وارد شدن از پشت خانه یا عادات و رسوم خرافی نیست. بلکه نیکی در تقواست. آن‌گاه خداوند به آنان دستور می‌دهد که از همان راه عادی، وارد خانه‌ها شوید. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌ها

ما خانه‌ها و درهای خداوندیم. هرکس پیرو ما باشد و اقرار به ولایت ما کند، از در خانه وارد شده، و هرکس از ولایت ما جدا شود و مخالفت کند و دیگران را برتری دهد، از پشت خانه آمده است.

بنابراین باید انسان در تمام مسائل مذهبی خویش از راه اصلی وارد شود و معارف خود را از اهل‌بیت(علیهم السلام) که پرورش‌یافتگان مکتب وحی‌اند، بگیرد. شاید این‌گونه روایات به باطن قرآن اشاره دارد. ⁽²⁾

الف) راه‌شناسی، یعنی وارد شدن به هر کاری از طریق صحیح آن؛

ب) خودنگه‌داری و پرهیز از لغزش و کژروی.

آموزه‌ها و پیام‌ها

حج در ماه های حرام

جَعَلَ اللّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلائِدَ ذلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (مائده: 97)

خدا کعبه، خانه محترم، و ماه حرام و قربانی‌های بی‌نشان و قربانی‌های نشاندار را، [وسیله] به پاداشتن [مصلحت‌ها] برای مردم قرار داد. این [امور] به‌خاطر آن است که بدانید در واقع خدا، آنچه را در آسمان‌ها و آنچه را در زمین است، می‌داند و بدانید خدا بر هر چیزی داناست.

نکته‌ها و اشاره‌ها

الف) مرکزیت معنوی؛

ب) قدرت اجتماعی؛

ج) امنیت؛

د) تأمین اقتصادی.

در کعبه همه این امور جمع است؛ زیرا هم قبله دل‌هاست، هم سمبل عزّت و قدرت مسلمانان است، هم قتل و غارت در آنجا ممنوع است و هم درآمد اقتصادی آن، همچون قربانی‌ها، وسیله سامان‌دهی اقتصاد مسلمانان است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

اعمال حج

خلاصه ای از اعمال حج

اشاره

«حج» در اصل به معنای «قصد کردن برای زیارت» است و در اسلام، به عبادت مخصوصی گفته می‌شود که شامل اعمال زیر است:

دعای حضرت ابراهیم(علیه السلام)

رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُبْ عَلَیْنا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ (بقره: 128)

[ای] پروردگار! ما را تسلیم [فرمان] خود قرار ده و از نسل ما، امتی فرمان‌بردار خود [پدیدآر] و [راه و رسم] عبادتمان را به ما نشان ده و توبه ما را بپذیر که تنها تویی بسیار توبه‌پذیر [و] مهرورز.

نکته‌ها و اشاره‌ها

آری، توجه به فرزندان و نسل آینده در دعاها، نوعی دورنگری عاقلانه و خداپسندانه است، که بیانگر وسعت نظر و عشق درونی است و چه نیکوست که ما هم به ابراهیم(علیه السلام) اقتدا کنیم.

پیر را بگزین که بی‌پیر این سفر هست بس پر آفت و خوف و خطر

مولوی

آموزه‌ها و پیام‌ها

اعمال حج از نشانه‌های الهی

ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ* لَکُمْ فِیها مَنافِعُ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ (حج: 32 و 33)

این [اعمال حج است]؛ و کسانی که نشانه‌های خدا را بزرگ می‌شمارند، در واقع، این [کار آنان حاکی] از خود نگه‌داری دل‌هاست * برای شما در آن [نشانه‌های خدا و قربانی]، تا سرآمدی معین، سودهایی است؛ سپس محل [و زمان] آن [قربانی کنار] خانه باستانی [کعبه] است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

الف) مقصود از «شعائرالله» همان حیوانات قربانی حج است که خدا اجازه داده است تا فرا رسیدن زمان قربانی، از منافع آنها استفاده کنید و سپس در مکه آنها را قربانی نمایید.

ب) مقصود از «شعائرالله»، مجموع اعمال حج است که برای شما تا قیامت در آنها منافعی وجود دارد.

ج) مقصود از «شعائرالله»، مجموع برنامه‌های چشمگیر اسلام است که خدا تا پایان جهان در آنها برای شما منافعی قرار داده است. سپس پاداش شما بر آفریننده خانه کعبه است. ⁽¹⁾البته مانعی ندارد که هر سه تفسیر مقصود آیه باشد.

فرمود: «منافع حیوانات قربانی تا زمان معیّن، یعنی تا روز قربانی شدن، برای شماست». ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

احرام و محرمات آن

چیزهای ممنوع در حال احرام

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلائِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ (مائده: 2)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! [نه مراسم حج و] نشانه‌های خدا و نه ماه[های] حرام و نه قربانی‌های بی‌نشان و نه نشاندار و نه قصدکنندگان خانه محترم خدا درحالی‌که بخششی و خشنودی از پروردگارشان می‌جویند را [حرمت‌شکنی نکنید و] حلال ندانید و هنگامی که از احرام بیرون آمدید، پس [می‌توانید] شکار کنید و البته، کینه‌توزی عده‌ای، برای اینکه شما را از [آمدن به] مسجدالحرام [در صلح حدیبیه] بازداشتند، شما را وا ندارد که تعدّی نمایید و برای نیکوکاری و خودنگه‌داری با یکدیگر همکاری کنید و برای گناه و تعدّی با یکدیگر همکاری ننمایید و خودتان را از [عذاب]خدا نگه دارید؛ چرا که خدا، سخت‌کیفر است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

الف) شَعائر الهی را نقض نکنید و حریم آنها را حلال نشمارید.

ب) احترام ماه‌های حرام را نگه دارید و از جنگ کردن در این ماه‌ها بپرهیزید.

ج) قربانی‌هایی را که برای حج می‌آورند، اعم از بی‌نشان یا نشاندار، حلال نشمارید. بلکه بگذارید به قربانگاه برسند و در آنجا قربانی شوند.

د) مزاحم زائران خانه خدا نشوید؛ چه، کسانی که برای خشنودی خدا به زیارت آمده‌اند و چه، آنانی که برای به دست آوردن سود تجاری آمده‌اند. تمام مسلمانانی که زائر خانه خدایند، در امنیت به سر می‌برند.

ه-) ممنوعیت شکار و صید، ویژه زمان احرام است. پس هنگامی که

از لباس حج یا عمره (لباس احرام) بیرون آمدید، شکار کردن برای شما مجاز است.

و) ایجاد مزاحمت گروهی از بت‌پرستان در دوران جاهلیت و یا در جریان صلح حدیبیه، نباید سبب شود که بعد از مسلمان شدن آنها، بار دیگر کینه‌های دیرین را زنده کنید و مانع زیارت آنها شوید.

ز) در راه انجام دادن نیکی و پارسایی، با همدیگر همکاری کنید؛ نه برای انجام دادن گناه و تجاوز.

ح) خودتان را از عذاب خدا حفظ کنید که مجازات خدا شدید است.

شکار کردن، جماع کردن، عقد کردن زن، استمناء، استعمال عطر، سرمه به چشم کردن، پوشیدن لباس دوخته برای مردان، نگاه به آینه، فسوق، جدال، کشتن جانوران ساکن بدن، انگشتر به دست کردن به منظور زینت، پوشیدن زینت‌آلات، روغن‌مالی، کندن موی بدن، پوشاندن سر برای مردان، پوشاندن صورت برای زنان، زیر سایه رفتن برای مردان، خون انداختن بدن، ناخن گرفتن، کندن دندان، کندن درخت یا گیاه حرم، برداشتن سلاح. ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

طواف

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ (حج: 29)

سپس، باید آلودگی‌هایشان را برطرف سازند و باید به نذرهایشان وفا کنند و باید بر خانه باستانی (کعبه) طواف نمایند.

نکته‌ها و اشاره‌ها

حج آنان پایان می‌گیرد و از احرام خارج می‌شوند. در برخی از احادیث نیز به این مطلب اشاره شده است. ⁽¹⁾

در برخی احادیث تَفَث را اشاره به ملاقات امام(علیه السلام) دانسته‌اند. ⁽²⁾البته این تفسیر، بیان باطن آیه است؛ یعنی انسان در پایان مراسم حج، آلودگی‌های ظاهری بدن را پاک می‌کند و سپس به ملاقات امام خویش می‌رود تا از آلودگی‌های اخلاقی و جهل رهایی یابد. ⁽³⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

گفتنی است در آیه 125 سوره بقره نیز به طواف اشاره شده است که تفسیر آن در فصل چهارم، ذیل مبحث کعبه، خواهد آمد.

سعی بین صفا و مروه

اشاره

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ (بقره: 158)

به راستی که [کوه] «صفا» و «مَروه» از نشانه‌های خداست. پس کسی که خانه [خدا] را حج کند یا عمره به‌جا آورد، هیچ گناهی بر او نیست که به [میان] آن دو، سعی (رفت و آمد) کند و کسی که [فرمان خدا را در انجام دادن کار] نیک بپذیرد، در حقیقت، خدا سپاسگزاری داناست.

شأن نزول

اصل اعمال حج، یادگار حضرت ابراهیم(علیه السلام) است. پیش از ظهور اسلام و مقارن آن، مشرکان نیز برای انجام دادن حج به مکه می‌آمدند؛ ولی مراسم عبادی آنان با خرافات و شرک آمیخته بود.

مشرکان در عصر جاهلیت در بالای کوه «صفا»، بُتی به نام «اَساف» و بر کوه «مروه»، بُتی به نام «نائله» نصب کرده بودند که در هنگام پیاده‌روی و سعی بین صفا و مروه، دست خود را به این دو بُت می‌کشیدند و تبرک می‌جستند. مسلمانان به سبب این موضوع، میل نداشتند که سعی بین صفا و مروه را انجام دهند و می‌پنداشتند که در این اوضاع، سعی بین صفا ومروه کار صحیحی نیست. آن‌گاه آیه فوق نازل شد و به آنان اعلام کرد که صفا و مروه از نشانه‌های خداست و آلوده شدن آن با بت‌ها، مجوز ترک عمل حج برای مسلمانان نیست. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌ها

می‌اندازد و خاطرات مقدسی را در نظرها تجدید می‌کند. مراسم حج در حقیقت، یک دوره کامل از صحنه‌های مبارزات ابراهیم(علیه السلام) و منزلگاه‌های توحید، بندگی و اخلاص را در خاطره‌ها مجسم می‌سازد.

صفا و مروه نیز یادگار فداکاری ابراهیم(علیه السلام) در گذاشتن هاجر و اسماعیل در بیابان‌های بی‌آب و علف مکه بود؛ آن هنگام که هاجر تشنه‌کام، به دنبال آب، از پی سراب، هفت بار بین کوه صفا و مروه رفت‌وآمد کرد و آبی به دست نیاورد. ولی نزدیک پای اسماعیل چاه زمزم پیدا شد و مادر و کودک از آب آن نوشیدند. دیدن صفا و مروه حضور در صحنه تاریخ و کلاس خداشناسی است.

آری، کوه صفا و مروه به ما می‌آموزد که برای احیای نام حق و اعتلای آیین او پایداری کنیم و به لطف و احسان خداوند امیدوار باشیم.

آموزه‌ها و پیام‌ها

اسرار صفا و مروه در آیینه احادیث

کودک آمد و دید او با پای خود زمین را ساییده و چشمه زمزم هویدا شده است. ⁽¹⁾

آب کم‌جوی تشنگی آور به‌دست تا بجوشد آبت از بالاو پست

حکمتش این است که با توجه به حضور همزمان زنان و مردان در حال سعی، دویدن بانوان گاهی موجب تحریک مردان می‌شود و تأثیر منفی بر فضای معنوی سعی صفا و مروه می‌گذارد.

آیت‌الله جوادی در این‌باره می‌نویسد: «مؤمن همواره بین خوف و رجا به سر می‌برد؛ گرچه شدت و ضعف آن دو در مقاطع مختلف زندگی او متفاوت است و این سرّ در سعی بین صفا و مروه جلوه‌گر است». ⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) درباره آداب سعی فرمود: «برای حرکت به سوی صفا و مروه از در مقابل حجرالاسود خارج شوید که پیامبر(صلی الله علیه و آله) از آن خارج می‌شد». ⁽³⁾

حکمتش آن باشد که آرامش و سنگینی در حرکت، زمینه‌ساز

حضور قلب و تفکر و توجه بیشتر به خداست و شتاب در جمعیت، موجب آزار دیگران می‌شود.

نعمت‌های الهی را بر خود، تا حد امکان برشمارید تا خداشناس‌تر شوید. هفت بار تکبیر بگویید و بزرگی معبود را یادآوری کنید و هفت بار حمد و لا اله الا الله گویید و موحدی سپاسگزار باشید. آن‌گاه بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) درود بفرستید ⁽¹⁾و از او تشکر کنید که موجب هدایت ما شد تا از نعمت حج بهره ببریم.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) به یکی از انصار فرمود: «سعی بین صفا و مروه، پاداش حج پیاده و آزاد کردن هفتاد بنده دارد». ⁽²⁾

صفات [بد] خویش را از میان بردار». ⁽⁵⁾

آیت الله جوادی آملی می‌نویسد:

سعی زائر آن‌گاه که رو به جانب صفا دارد، این است که خود را

تصفیه کرده، از صفای الهی برخوردار شود و وقتی به سوی مروه می‌رود، سعی می‌کند تا مروت و مردانگی به دست آورد؛ زیرا مروه رمز مروت و مردانگی و صفا، نشانه تصفیه و تهذیب روح است...

سرّ این کار، همان‌گونه که بیان شد، آن است که انسان به صفا برسد و به مروت و مردانگی باریابد. انسان جوانمرد، دیگر دست به کار ذلیلانه دراز نمی‌کند چنان‌که سرور آزادگان امام حسین(علیه السلام) ...». ⁽¹⁾

شاید این مطلب اشاره به آن باشد که در اعمال قبل از مروه، مثل احرام، طواف و سعی،باید آن‌قدر استغفار کنیم تا خدا ما را ببخشاید و از گناهان پاک کند و پس از آن راهی مروه شویم.

وقوف در عرفات و مشعر و منا

یاد خدا در عرفات و مشعر

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ

فَاذْکُرُوا اللّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّالِّینَ (بقره: 198)

هیچ گناهی بر شما نیست که [در موسم حج، روزی و] بخششی از پروردگارتان بجویید و هنگامی که از «عرفات» روانه شدید، خدا را در

«مشعرالحرام» یاد کنید و او را یاد کنید همان‌گونه که شما را راهنمایی کرد و [شما] پیش از آن، بی‌شک از گمراهان بودید.

شأن نزول

درباره بخش نخست آیه حکایت شده است که مردم در زمان جاهلیت، معامله، تجارت، حمل مسافر و بارکشی را در موسم حج، حرام و گناه می‌دانستند. آنها خیال می‌کردند اگر کسی هنگام مراسم حج چنین کارهایی کند، حج او باطل می‌شود. ازاین‌رو مسلمانان منتظر بودند که بدانند آیا احکام جاهلی همچنان باقی می‌ماند، یا اسلام آنها را بی‌ارزش اعلام می‌کند.

آیه فوق نازل شد و توهّم جاهلی «گناه بودن معامله در موسم حج» را نادرست خواند و اعلام کرد که در موسم حج، معامله و تجارت هیچ اشکالی ندارد که مردم از بخشش خدا استفاده کنند و سودی به دست آورند. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌ها

پاک اوست و آن جذبه روحانی و معنوی که انسان به هنگام ورود به این سرزمین پیدا می‌کند، وصف‌ناپذیر است. ⁽¹⁾

برخی هم با توجه به ریشه لغوی آن که از ماده شعور است، معتقدند انسان در آن شبِ روحانی، روی ماسه‌های آن بیابان، چشمه‌های تازه‌ای از اندیشه و شعور را درون خود احساس می‌کند. ⁽²⁾

در موسم حج، مکه مرکز مبادلات تجاری می‌شود و مغزهای متفکر اقتصادی مسلمانان در آنجا جمع می‌شوند تا با همفکری و همگامی پایه محکمی برای اقتصاد جوامع اسلامی بریزند و مسلمانان را از دشمنان بی‌نیاز گردانند.

نعمت هدایت، آن است که انسان قدر هدایت و نجات از گمراهی را بداند و طبق آن راهبرد عمل کند. ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

یکرنگی با مردم در حرکت حاجیان به سوی منا

اشاره

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (بقره: 199)

سپس از جایی که مردم روانه می‌شوند، [به سوی منا] روانه شوید و از خدا آمرزش بخواهید که خدا بسیار آمرزنده مهرورز است.

شأن نزول

حکایت شده است که قریش خود را فرزندان ابراهیم(علیه السلام) و سرپرستان

خانه کعبه می‌دانستند و در اصطلاح، به خود «حُمْس»، ⁽²⁾به معنای «سخت‌کیش» می‌گفتند. آنان برای مردم دیگر، مقامی مثل مقام خویش قائل نبودند و می‌گفتند ما نباید احترام چیزهایی را که بیرون از حریم مکه است، بر احترام آنچه در حریم مکه است، ترجیح دهیم و اگر چنین کنیم، عرب برای ما ارزشی قائل نخواهد شد. ازاین‌رو در عرفات که از

محیط حرم مکه بیرون است، نمی‌ماندند؛ با آنکه می‌دانستند جزو وظایف حج و آیین ابراهیم(علیه السلام) است. ⁽¹⁾

قرآن بر این امتیازِ توهمی قریش، خط بطلان کشید و به آنان دستور داد که در حج، همچون مردم، حرکت کنند.

نکته‌ها و اشاره‌ها

به‌ویژه اگر بدانیم برابر خدایی خطاپوش، مهربان و بخشاینده ایستاده‌ایم و استغفار می‌کنیم.

آموزه‌ها و پیام‌ها

اسرار و معارف توقف در عرفات

اسرار عرفات

در جاهلیت، قبیله قریش، امتیازات نادرستی برای خود قائل بودند و برای خود مقامی قائل بودند که برای هیچ‌یک از اعراب قائل نبودند. آنان خود را «حُمس» (بر وزن خُمس) معرفی می‌کردند؛ یعنی کسی که در دین خود محکم و پابرجاست و به عنوان فرزندان ابراهیم و سرپرستان خانه کعبه، خود را از همه برتر می‌شمردند. ازاین‌رو می‌گفتند: ما نباید در مراسم حج، به عرفات برویم؛ زیرا عرفات از حرم مکه بیرون است؛ درحالی‌که می‌دانستند وقوف در عرفات جزئی از

مراسم حج ابراهیمی است. قرآن کریم در آیات فوق خط بطلان بر این اوهام کشید و به مسلمانان دستور داد که همه با هم در عرفات، توقف (وقوف) کنند». ⁽¹⁾

قرآن به مردم دستور می‌دهد که همگی بدون استثنا نخست به عرفات بروند. آن‌گاه به مشعرالحرام، و سپس به سرزمین منا کوچ کنند. در واقع، این اشاره لطیفی به وحدت امت اسلامی است که هماهنگ در مسیری که خدا فرموده است، حرکت کنند.

اسرار عرفات در آیینه روایات

شخصی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) پرسید که چرا در عصر روز نهم ذی‌الحجه، توقف در عرفات قرار داده شد؟ حضرت فرمود:

آن عصر، ساعتی است که آدم پروردگار را نافرمانی کرد. پس خدا بر امت من مقرر کرد که در آن ساعت در بهترین مکان توقف کنند و زاری و دعا نمایند و بهشت را برای آنان آماده نمود و ساعتی که مردم از عرفات خارج می‌شوند، ساعتی است

که آدم(علیه السلام) کلمات [ویژه توبه] را از پروردگار دریافت کرد و توبه او پذیرفته شد. ⁽¹⁾

در احادیث است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) سه بار فرمود: «الحج عرفات» ⁽²⁾. این مطلب، جایگاه بلند عرفات را در اعمال حج روشن می‌سازد که توقف در این سرزمین معادل کل حج است. شاید حکمتش آن است که دعا، آمرزش الهی، کمال و رشد انسان در این سرزمین به‌صورت ویژه تحقق می‌یابد.

البته ممکن است این مطلب، اشاره به حکم فقهی عرفات نیز باشد که عرفات از ارکان حج است و هرکس آن را عمدی ترک کند، حج او باطل است. ⁽³⁾

آیت‌الله جوادی آملی در این‌باره می‌نویسد: «حج به سبب آگاهی خاصی که جز در عرفات در جای دیگر یافت نمی‌شود ⁽⁴⁾، موجب تعالی و نیل انسان به اوج قله عالم امکان، یعنی خُلق عظیم است». سپس سرّ این مطلب را در دعاهای عرفه می‌دانند. ⁽⁵⁾

در احادیث از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل شده است که خدا در عصر عرفه به‌خاطر

اهل عرفه به فرشتگان خود مباهات می‌کند و می‌فرماید: «به بندگانم بنگرید که ژولیده و غبارآلود به سوی من آمده‌اند» ⁽¹⁾.

آری، آن حاجی که برای رسیدن به دوست، سر از پا نمی‌شناسد و در آن بیابان، گردآلود و ژولیده می‌شود و به زبان حال می‌گوید هرچه از دوست رسد نیکوست، خدا نیز او را دوست می‌دارد و با همین حالت ژولیده، وی را به بارگاه قدس خویش می‌پذیرد.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «اگر بنده خدا در عرفات پس از دعا و ذکر از خدا درخواست کند که شفاعت اهل مواقف (عرفات، مشعر و منا) را بکند، شفاعت او پذیرفته می‌شود». ⁽³⁾

در حدیث دیگری است که امام سجاد(علیه السلام) به گدایی که در روز عرفه تکدی می‌کرد، فرمود: «وای بر تو! آیا در چنین روزی، دست نیاز به سوی غیرخدا دراز می‌کنی. در این روز، برای کودکان در رحم مادر، امید سعادت می‌رود». همچنین در حدیث دیگری، امام سجاد(علیه السلام) فرمود: «کسانی که در چنین زمان و مکانی (عرفه) دست نیاز به سوی دیگران دراز کنند، بدترین انسان‌هایند». ⁽⁴⁾

در روایت است که امام علی(علیه السلام) از پیامبر(صلی الله علیه و آله) پرسید: «ای رسول خدا!

کدام یک از اهل عرفات، جرم بزرگی دارد»؟ حضرت فرمود: «کسی که از عرفات بازگردد، درحالی‌که یقین ⁽¹⁾دارد که بخشوده نشده است». امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود: «یعنی از رحمت الهی مأیوس شود». ⁽²⁾

این سرزمین محل بخشایش گناهان است. حتی پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «برخی گناهان جز در عرفات، بخشوده نمی‌شود». ⁽³⁾همچنین فرمود: «هیچ روزی مثل عرفه نیست؛ زیرا بیشترین افراد در این روز از آتش نجات می‌یابند». ⁽⁴⁾

در حدیث دیگری، امام صادق(علیه السلام) فرمود: «هرکس در ماه رمضان بخشوده نشد، تا ماه رمضان سال بعد آمرزیده نمی‌شود؛ مگر آنکه در عرفات حاضر شود». ⁽⁵⁾

آری در عرفات، نه تنها حاجیان در لحظات آغازین عرفات بخشوده می‌شوند و مشمول رحمت الهی می‌گردند. ⁽⁶⁾بلکه خانواده و همشهریان آنان نیز بخشوده می‌شوند. امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هیچ مرد مؤمنی از اهل هر روستا و شهری که باشد، در عرفات وقوف نکند جز آنکه خدا اهالی مؤمن آن محل را ببخشاید و هیچ مرد مؤمنی از خانواده باایمان در عرفات وقوف نکند، مگر آنکه خدا مؤمنان از آن خاندان را بیامرزد. ⁽⁷⁾

شبلی از امام سجاد(علیه السلام) نقل می‌کند:

«هل عرفت بموقفک بعرفة معرفة الله سبحانه امر المعارف و العلوم». ⁽¹⁾آیا با توقف در عرفه، حق معرفت و شناسایی خدا را به دست آوردی و پی به معارف و علوم الهی بردی؟

آیت‌الله جوادی آملی در این زمینه می‌گوید:

وقوف در عرفات برای آن است که انسان به معارف و علوم دینی واقف گردد و از اسرار الهی نظام آفرینش با خبر شود. بداند که خداوند به همه نیازهای او واقف، و بر رفع همه آنها تواناست. خود را به خدا بسپارد و فقط او را اطاعت کند که طاعت او سرمایه و وسیله هر بی‌نیازی است». ⁽²⁾

شبلی از امام سجاد(علیه السلام) نقل می‌کند:

«و عرفت قبض الله علی صحیفتک و اطلاعه علی سریرتک و قلبک».

آیت‌الله جوادی آملی در این زمینه می‌گوید:

حج‌گزار باید در آنجا بر این نکته عارف شود که خدای سبحان به نهان و آشکار و صحیفه قلب او و رازهای آن و حتی آنچه برای خود او روشن نیست و به‌طور ناخودآگاه در زوایای روح او می‌گذرد، آگاه است؛ یعنی سرزمین عرفات، محل ادراک و شهود مضمون آیه کریمه وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی 3 است.

انسان اگر بداند که قلبش در مشهد و محضر حق است، همان طور که

خود را به گناهان جوارحی (ظاهری) نمی‌آلاید، گناه جوانحی (درونی) نیز نمی‌کند و قلبش را از خاطرات آلوده، تنزیه (پاک) می‌کند. ⁽¹⁾

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل شده است که شفاعت خدای متعال نصیب عرفاتیان می‌شود. ⁽²⁾

آری، خداوند از مهمانان خویش پذیرایی می‌کند و کنار آنان قرار می‌گیرد و شفیع آنان می‌شود و آنها را از دوزخ نجات می‌دهد و رحمت خویش را بر آنان فرو می‌بارد.

شخصی از امام علی(علیه السلام) پرسید: «چرا عرفات، خارج از حرم مکه قرار گرفته است»؟ حضرت فرمود: «چون کعبه، اتاق خداست و حرم، خانه اوست. ⁽³⁾هنگامی که مهمانان می‌خواهند وارد خانه شوند، در خانه می‌ایستند و به سوی خدا تضرع می‌کنند». ⁽⁴⁾بنابراین مهمانان الهی در عرفات توقف می‌کنند تا مشمول رحمت الهی گردند و بخشوده شوند. سپس با پاکی و معرفت، به حرم الهی پای گذارند.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«لا یصلح الوقوف بعرفة علی غیر طهارة»؛ ⁽¹⁾وقوف در عرفات بدون طهارت شایسته نیست.

عرفات سرزمین مقدس، و مورد عنایت پرودگار است و مکانی برای دعا و توجه به خداست. ازاین‌رو مناسب است که عرفاتیان، به طهارت ظاهری و باطنی خویش توجه کنند. طهارت ظاهری لباس و بدن برای احرام لازم است. همچنین حج‌گزار باید به طهارت درونی و روحی خود نیز توجه کند و از گناهانش توبه و استغفار نماید. مناسب‌ترین مکان نیز برای بخشایش گناهان، عرفات است. ⁽²⁾

عرفات یکی از مکان‌ها و زمان‌های جلوه‌گری ولایت اهل‌بیت(علیهم السلام) است. ارتباط عرفات با ولایت از چند جهت درخور توجه است:

الف) عرفات محل نزول ولایت علی(علیه السلام)

عرفات محل نزول آیه اکمال است. علامه طباطبایی(رحمه الله) معتقد است که آیه اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً ⁽³⁾براساس برخی روایات ⁽⁴⁾در عرفه نازل شد، ولی پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علت برخی مصلحت‌سنجی‌ها و ترس از مخالفت دشمنان، آن را بیان نکرد و منتظر فرصت بود، تا اینکه در روز غدیر (18 ذی‌الحجه) که از سفر حج

بازمی‌گشتند، دستور اکید برای ابلاغ آیه فوق آمد. ⁽¹⁾سپس حضرت آن آیه را برای مردم تلاوت کرد و آشکارا ولایت امام علی(علیه السلام) را اعلام فرمود. ⁽²⁾

ب) عرفات محل تجلی امام عصر(عج)

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«یَفْقَدُ النَّاسُ امامَهم، یَشهَدُ المَوسمَ فَیَراهُم وَ لایَرَونَه»؛ ⁽³⁾«مردم به فراق امامشان گرفتار می‌شوند و ایشان در مراسم حج حاضر می‌شود و آنان را می‌بیند؛ ولی مردم ایشان را نمی‌بینند».

همچنین محمدبن‌عثمان عمری، یکی از نواب خاص امام عصر(عج) می‌گوید:

وَاللهِ انّ صَاحِب هذَا الامرِ لَیَحضُر المَوسمَ کُلَّ سَنةٍ، یَری النَّاسَ وَ یَعرِفُهم وَ یَرونَه وَ لایَعرِفونَه. ⁽⁴⁾

به خدا قسم صاحب این امر (امامت) هر سال هنگام حج، در حج حاضر می‌شود. او مردم را می‌بیند و آنها را می‌شناسد و مردم او را می‌بینند ولی نمی‌شناسند.

بی‌شک هنگامی که حضرت در مراسم حج حضور می‌یابند، در عرفات نیز حاضر می‌شوند؛ چراکه وقوف در عرفات، واجب و از ارکان حج است.

به گفته عارف و مفسر گرانقدر، فیض کاشانی:

یکی از طواف سر کوی ولی حق کردن

آیت‌الله جوادی در این مورد می‌نویسد:

وجود مبارک حضرت بقیة الله، حجت بن الحسن(عج) هر سال در مراسم حج و به‌ویژه در عرفات و منا حضور دارد... همچنین بسیاری از تربیت‌یافتگان و شاگردان خاص آن حضرت، میان حج‌گزاران حضور دارند و به مدد عنایت خاص حضرتش از ملکوت افراد آگاهی می‌یابند. ⁽¹⁾و ⁽²⁾

ج) عرفات جلوه‌گاه دعای اهل‌بیت(علیهم السلام) به‌ویژه دعای عرفه امام حسین(علیه السلام)

در عرفات دعاهای متعددی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار(علیهم السلام) نقل شده است. ⁽³⁾این دعاها افزون‌بر آنکه انسان را به یاد خدا می‌اندازد و ذکر حق را بر زبان حج‌گزاران جاری می‌سازد، آنها را به یاد پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او می‌اندازد. البته در این میان، دعای عرفه امام حسین(علیه السلام) ⁽⁴⁾و محتوای توحیدی‌اش تأثیر ویژه‌ای دارد؛ به طوری که نه تنها همگان را به سوی معبود می‌برد، بلکه یاد امام حسین(علیه السلام) و مظلومیت ایشان را در دل‌ها زنده می‌سازد.

آیت‌الله جوادی آملی در این زمینه می‌گوید:

بهترین نیایشی که جنبه سیاسی - عبادی حج و زیارت را به خوبی تبیین می‌کند، دعای عرفه عارف معروف در بین اهل معرفت و سید شاهدان کوی شهود و شهادت، سالار جانبازان میدان نبرد توحید علیه طاغوت، و سرور پاکان و آزادگان، در ساحت فضیلت، حضرت حسین بن علی(علیه السلام) است؛ زیرا حضرتش در این دعا هم دستور کفرستیزی و راه طاغوت‌زدایی و رسم سلحشوری و سنت سرکوبی جنایتکاران را ارائه می‌کند، و هم ستایش حکومت اسلامی و تقدیر دولت مکتبی و ظهور ولایت الهی را نشان می‌دهد، و هم تجلی هستی ذات اقدس خداوند و ظهور گسترده و همه‌جانبه آن ذات مقدس و خفای هرچه غیر اوست در پرتو نور او و پی بردن به او از خود او و به غیر او بها ندادن و غیر او را به او شناختن و دانستن را عین شهود و مستغنی از استشهاد دانستن را تفهیم می‌کند. ⁽¹⁾

عرفه روز ارتباط خلق با خالق و روز دعاست. در حقیقت، یکی از راه‌های کسب معرفت الهی همین دعاهاست. امام صادق(علیه السلام) فرمود: «عرفه روز دعا و درخواست است». ⁽²⁾

حتی از آن حضرت روایت شده است که در روز عرفه، نماز عرفه با عجله خوانده می‌شود و نماز ظهر و عصر به صورت جمع خوانده

می‌شود تا انسان برای دعا وقت بیشتری داشته باشد. همچنین سفارش شده است که «در عرفه حتی مشغول نگاه کردن به مردم نشو، بلکه به خودت بپرداز و دعا کن». ⁽¹⁾

انسان می‌تواند در عرفه هرگونه حاجت دنیوی و اخروی را از خدا بخواهد. ولی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت(علیهم السلام) دعاهای خاصی را به ما آموزش داده‌اند تا از این فرصت بیشتر استفاده کنیم و مطالب عالی‌تر از خدا بخواهیم.

این دعاها، نوعی رازگویی است؛ یعنی کسانی که به اسرار هستی آشنایند، راه‌های کوتاه‌تر و مهم‌تر و مسائل عالی‌تر را به ما آموزش داده‌اند.

در عرفات مواظب وسوسه‌های شیطان باشیم؛ چون این سرزمین، از بهترین مکان‌های توجه به خدا برای آمرزش است. ازاین‌رو شیطان تلاش می‌کند انسان را از رحمت و آمرزش الهی باز دارد. امام صادق(علیه السلام) فرمود: «[در عرفه] از شیطان به خدا پناه ببرید که شیطان بیشتر دوست دارد در اینجا به یاد شما باشد [و شما را بلغزاند]». ⁽²⁾

«میبدی» در کشف‌الاسرار می‌نویسد:

در بعضی اخبار بیاید که بسیاری گناه است بنده را که کفارت آن نیست مگر ایستادن به عرفات و هیچ وقت نیست که شیطان را ببینند درمانده‌تر و زرد روتر از آن وقت که حاجیان در عرفات بیستند، از بس که بیند رحمت و فضل خدای بر سر ایشان باران و ریزان! ⁽³⁾

بنابراین باید خطر شیطان را در عرفات جدی‌تر گرفت و بیشتر مواظب وسوسه او بود.

این کوه در منطقه عرفات واقع شده است. گفتنی است که پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) بر تخته‌سنگی از این کوه ایستاد و خطبه معروف عرفات را بیان کرد. همچنین امام حسین(علیه السلام) دعای عرفه را در دامنه این کوه خواند. در ضمن، بر قله این کوه، قبه‌ای به نام آدم(علیه السلام) قرار دارد. ⁽¹⁾

مشهور بین علما آن است که بالا رفتن از این کوه در روز عرفه، مکروه است؛ یعنی ثواب عبادت را کمتر می‌کند. در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) و امام کاظم(علیه السلام) نقل است که توقف در پای کوه محبوب‌تر است ⁽²⁾و هرچه توقف به کوه نزدیک‌تر باشد، بافضیلت‌تر است.

از امام سجاد(علیه السلام) روایت شده است که هنگام بالا رفتن از کوه، قصد شود که خدا به هر مرد و زن مؤمنی مهرورز است و آنان را رحمت می‌کند و او سرپرست هر مسلمانی است. ⁽³⁾و ⁽⁴⁾

آیت‌الله جوادی آملی در این‌باره می‌نویسد:

صعود بر جبل‌الرحمه، باید انسان را عارف به این سرّ کند که خداوند نسبت به مرد و زن مؤمن، رحمت خاص و ولایت مخصوص

دارد. نیل حج‌گزاران به چنین معرفتی در نحوه نگرش و ارتباط آنان با سایر افراد و جوامع، تأثیر خواهد گذارد. ⁽¹⁾

اسرار و معارف توقف در مشعر

اسرار مشعر در آیینه قرآن

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّالِّینَ (بقره: 198)

هیچ گناهی بر شما نیست که [در موسم حج، روزی و] بخششی از پروردگارتان بجویید و هنگامی که از «عرفات» روانه شدید، خدا را در «مشعرالحرام» یاد کنید و او را یاد کنید همان‌گونه که شما را راهنمایی نمود و [شما] پیش از آن، از گمراهان بودید.

1. کوچ به سوی مشعر

در این آیه برای بیان حرکت حاجیان از عرفات به مشعر، از واژه «اَفضتم» استفاده شده که به معنای «بیرون آمدن گروهی» است؛ ⁽²⁾یعنی حاجیان همچون رودی سپید از عرفات به سوی مشعر سرازیر می‌شوند.

2. یادمان حق در مشعر

وظیفه حاجیان در مشعر، یاد الهی است. البته یاد خدا گاهی در دل خانه می‌کند و گاهی بر زبان جاری می‌گردد و گاهی در عمل ظاهر می‌شود. آری، شب مشعر با یاد الهی، نشان خدا می‌شود.

3. ذکر الهی طبق برنامه و دستور

ذکر الهی را باید طبق دستور و برنامه او انجام داد. آری، حاجیان از عادات جاهلی و مراسم بدعت‌آمیز می‌پرهیزند و طبق راهنمایی الهی حرکت می‌کنند و هدایت او را سپاس می‌گزارند و سرمشق خود قرار می‌دهند.

4. سرزمین مشعر، حرام است

تعبیر «الحرام» که صفت «مشعر» است، شاید می‌رساند که این سرزمین، بخشی از حرم امن الهی است ⁽¹⁾و محرمات خاص خویش را دارد؛ یعنی برخی کارها در سرزمین مکه (حرم) ممنوع است و این ممنوعیت‌ها هر چند در عرفات نبود، اما در مشعر وجود دارد. ⁽²⁾برخی تفاسیر نوشته‌اند که: توصیف «مشعر» به «الحرام»، دلالت بر قداست و احترام خاص آن سرزمین می‌کند. ⁽³⁾

اسرار مشعر در آیینه روایات

1. در مشعر، درهای آسمان باز، و شب‌زنده‌داری رمز عروج است.

در حدیثی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) حکایت شده است: «هرکس در شب‌های چهارگانه، شب‌زنده‌داری (احیا) کند، بهشت بر او واجب می‌شود: شب هشتم، شب نهم، شب دهم ذی‌الحجه و شب عید فطر». ⁽⁴⁾شب دهم ذی‌الحجه، همان شبی است که حاجیان کوی دوست در سرزمین مشعر به سر می‌برند و یاد دوست را تا صبح، زنده نگاه می‌دارند.

شب آمد شب که نالد عاشق زار گهی از دست دل گاهی ز دل‌دار

همچنین امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اگر می‌توانی این شب (مشعر) را احیا کنی، انجام بده [و تا بامداد بیدار باش] که به ما رسیده است در این شب، درهای آسمان به روی صدای مؤمنان بسته نمی‌شود و خدا دعاها را اجابت می‌کند و گناهان را می‌آمرزد، برای کسی که بخواهد. ⁽¹⁾

چه روزها به شب آورده‌ام در این امید که با وجود عزیزت شبی به روز آرم

2. مشعر توقف در حجاب دوم

شخصی از امیرمؤمنان(علیه السلام) پرسید: «چرا مشعرالحرام در حرم قرار گرفت»؟ حضرت فرمود: «زیرا هنگامی که به حاجیان، اجازه ورود به مکه داده شد، آنها را در حجاب دوم متوقف کرد. پس هنگامی که زاری آنان در مشعر زیاد شد، به آنان اجازه داده شد تا قربانی کنند ⁽²⁾...».

3. بیمه‌نامه الهی برای گناهکاران

در روایت است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در بامداد مشعر، به بلال گفت: «مردم را ساکت کن». سپس فرمود: «خدا در این مشعر به شما نعمت بخشید و گناهکارانتان را به خاطر نیکوکارانتان بخشود و به نیکوکارانتان هرچه طلبیدند، بخشید. پس به نام خدا حرکت کنید». ⁽³⁾

4. ادب کوچ به مشعر، رعایت حال دیگران

در هنگام کوچ از عرفات به سوی مشعر، میلیون‌ها انسان یکباره به حرکت در می‌آیند که اگر دقت نشود، برخی از مردم به‌ویژه افراد ناتوان آزار می‌بینند. ازاین‌رو ادب کوچ، رعایت حال دیگران است.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) هنگام حرکت از عرفات به سوی مشعر، مردم را به آرامش فرامی‌خواند ⁽¹⁾و می‌فرمود: «حج، اسب تاختن و شتر دواندن نیست. خودتان را [از عذاب خدا] حفظ کنید و نیکو حرکت کنید. ضعیف و مسلمانی را زیر پا قرار ندهید و در راه رفتن، میانه‌رو باشید». ⁽²⁾

همین سفارش از امام صادق(علیه السلام) نیز حکایت شده است. حتی به ایشان گفته شد:«چرا در کوچ به سوی مشعر تأخیر می‌کنید»؟! حضرت فرمود: «من از ازدحام هراس دارم و می‌ترسم که در پایمال کردن انسانی شریک شوم». ⁽³⁾

5. ترک تکبر، رمز لطف الهی بر حاجیان کوچ‌کننده به سوی مشعر

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «کسی که از تنگه (بین دو کوه در دهانه مشعر) بگذرد و در دلش تکبر نباشد، خدا [با نظر رحمت] به او می‌نگرد». پرسیدم: «کبر چیست»؟ فرمود: «مردم را برنجاند و حق را نپذیرد». ⁽⁴⁾

6. تنگه سلامت با دعای فرشتگان

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگام کوچ حاجیان از تنگه دو فرشته ندا دهند: «پروردگارا [اینان را] سالم بدار، سالم بدار». پروردگار نیز می‌پذیرد و از این روست

که در آنجا کسی را زمین‌افتاده و شکسته نمی‌بینی. ⁽¹⁾

اسرار و معارف توقف در منا

اسرار منا در آیینه قرآن

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ* فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً فَمِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ* وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ* أُولئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّا کَسَبُوا وَ اللّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ* وَ اذْکُرُوا اللّهَ فِی أَیّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقی وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (بقره: 199 - 203)

سپس از جایی که مردم روانه می‌شوند، [به سوی منا] روانه شوید و از خدا آمرزش بخواهید که خدا بسیار آمرزنده مهرورز است * و هنگامی که اعمال [حج] خود را به جای آوردید، پس همانند یادآوری شما از نیاکانتان، یا با یادمانی شدیدتر، خدا را به یاد آورید و از مردم کسی است که می‌گوید: «[ای] پروردگار ما! به ما در [همین] دنیا بده» و حال آنکه برایش در آخرت، هیچ بهره‌ای نیست * و از آنان کسی است که می‌گوید: «[ای]

پروردگار ما! در دنیا به ما نیکی، و در آخرت [نیز] نیکی نما و ما را از عذاب آتش حفظ کن». * آنان‌اند که از دستاورد [دعای] شان، بهره‌ای برایشان می‌ماند و خدا حسابرسی سریع است. * و خدا را در روزهای معیّن (یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ماه ذی‌الحجه) یاد کنید و هرکس در دو روز شتاب کند [و اعمال حج را در دو روز انجام دهد] پس هیچ گناهی بر او نیست و هرکس تأخیر کند [و اعمال حج را در سه روز انجام دهد] پس هیچ گناهی بر او نیست. [این] برای کسی است که خودنگه‌داری کند. پس خودتان را از [عذاب] خدا نگه دارید و بدانید که شما فقط به سوی او گرد خواهید آمد.

1. کوچ همگانی و همسو با مردم

در این آیات دستور داده شده است که بعد از توقف در مشعر، همچون مردم دیگر کوچ کنید و به سوی «منا» حرکت نمایید. آری با مردم و همراه مردم بودن در طی مسیر الهی نیکوست و حرکت دسته‌جمعی حاجیان از مشعر به منا، تجلی این همنوایی الهی است.

«آیت‌الله طالقانی» در ذیل آیات مذکور می‌نویسد:

تا من‌ها و ما و ما، به‌صورت یک روان خروشان، روان می‌گردند و چون آب روان، از آلودگی‌ها و رسوبات گناه و آثار جاهلیت پاک و پاک‌تر می‌گردند، تا مجذوب دو صفت خاص غفور و رحیم شوند. ⁽¹⁾

2. مبارزه با عادات جاهلیت

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مشرکان هنگامی که در منا حاضر می‌شدند، افتخارات پدران خود را

یادآوری می‌کردند و قرآن یادآوری کرد که در هنگام حضور در سرزمین منا، یاد خدا کنید و این ذکر و یادمان، همچون یاد پدرانتان بلکه شدیدتر باشد. ⁽¹⁾

بنابراین، قرآن مناسک اصیل حج را تأیید می‌کند. اما عادات عرب جاهلی و مشرکان را اصلاح می‌کند و منا را سرزمین ذکر الهی می‌خواند.

3. منا سرزمین ذکر الهی

درباره آیه 203 سوره بقره، از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است که مقصود از ایام، ایام تشریق (روزهای 10 و 11 و 12 ذی‌الحجه در منا) است که برخی مردم در این ایام، در منا به فخرفروشی در مورد پدرانشان می‌پرداختند و خدا دستور داد که ذکر الهی بگویید. سپس حضرت با یادآوری آیه 200 سوره بقره به ذکرهای آن ایام اشاره کردند:

«الله اکبر، الله اکبر، لا اله الاّ الله و الله اکبر، الله اکبر و لله الحمد، الله اکبر علی ما هدانا، الله اکبر علی ما رزقنا من بهیمة الانعام». ⁽²⁾در احادیث دیگری از امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام) آمده است که این تکبیرها بعد از نماز گفته شود. ⁽³⁾

4. دنیا و آخرت را با همدیگر بخواهید

خداوند در آیات 200 و 201 سوره بقره در ضمن مباحث مربوط به منا، مردم را به دو دسته تقسیم می‌کند: گروهی، فقط دنیا را می‌طلبند. در نتیجه از آخرت محروم می‌شوند. اما گروه دیگر دنیا و آخرت و دفع عذاب الهی را از خداوند می‌طلبند.

«این آیه در حقیقت، منطق اسلام را در مسائل مادی و معنوی مشخص می‌سازد و کسانی را که تنها در مادیات غوطه‌ورند، همانند آنها که هیچ نظری به زندگی دنیا ندارند، محکوم می‌کند». ⁽¹⁾

اسرار منا در آیینه روایات

1. توقف در منا، زمینه‌ساز خشنودی خدا

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «هنگامی که مردم در منا وارد می‌شوند، ندادهنده‌ای از طرف خدای عزوجل ندا می‌دهد که اگر رضایت مرا می‌خواهید، بدانید که من خشنود شدم». ⁽²⁾

2. پایان منا، تولدی نو و آغازی دیگر

صدوق(رحمه الله) حکایت کرده است که حاجیان هنگام خروج از منا به سوی مکه، از گناهان خود خارج می‌شوند؛ مثل روزی که از مادر متولد شدند. ⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «هنگامی که شخصی از منا خارج می‌شود، فرشته‌ای دستش را بر پشت او می‌گذارد و می‌گوید از سر بگیر». ⁽⁴⁾یعنی اعمال ناپسند گذشته تو بخشوده شد. پس در زندگی، آغازی دیگر داشته باش.

درخور توجه است که بسیاری از اسرار معنوی «منا»، در مناسک و اعمال آن، همچون سنگ زدن به شیطان، قربانی و تقصیر است که در ادامه خواهد آمد.

قربانی

تقسیم‌بندی گوشت قربانی

لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعامِ فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِیرَ (حج: 28)

تا [در حج] شاهد سودهایشان باشند و در روزهای معیّنی نام خدا را [به خاطر نعمت‌ها و به هنگام قربانی] بر دام‌های زبان‌بسته که به آنان روزی داده است، ببرند. پس از [گوشت] آنها بخورید و [نیز] به سختی‌کشیده نیازمند بخورانید.

نکته‌ها و اشاره‌ها

قربانی کردن حیوانات در حقیقت رمز اعلام آمادگی حاجیان است که حاضرند همه چیز خود را در راه خدا قربانی کنند؛ همان‌طور که ابراهیم(علیه السلام) می‌خواست فرزندش اسماعیل را در راه خدا قربانی کند.

برخی احادیث آمده است که بیرون بردن گوشت قربانی از سرزمین منا، ممنوع است. اما در برخی دیگر از احادیث، مانند حدیثی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که این مطلب مربوط به عصری بوده که مردم به آن گوشت‌ها نیاز داشتند. اما امروز که مردم زیاد شده‌اند، مانعی نیست که گوشت‌ها از آنجا خارج شود. ⁽¹⁾

با توجه به حجم زیاد گوشت‌های قربانی و نیاز مسلمانان فقیر در کشورهای دیگر، مناسب است که مسلمانان ترتیبی اتخاد کنند که این گوشت‌ها اسراف نشود و با بسته‌بندی‌های مناسب به دست نیازمندان برسد.

آموزه‌ها و پیام‌ها

نوع حیوان قربانی

ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُماتِ اللّهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَکُمُ الْأَنْعامُ إِلاّ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ). (حج: 30)

این [اعمال حج است] و هرکس [برنامه‌های] محترم الهی را بزرگ شمارد، پس آن نزد پروردگارش برای او بهتر است و برای شما دام‌ها حلال شده است، مگر آنچه [حکمش] بر شما خوانده می‌شود. پس از بت‌های [سنگی] پلید، دوری کنید و از گفتار باطل [نیز] دوری نمایید.

نکته‌ها و اشاره‌ها

قربانی شده است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

اعمال حج همراه با اخلاص

حُنَفاءَ لِلّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ (حج: 31)

در حالی که حق‌گرایان برای خدایید [و] مشرک به او نیستید و هرکس به خدا شرک ورزد، گویی از آسمان فروافتد و پرندگان او را بربایند؛ یا باد او را به مکان دوردستی فرو اندازد.

نکته‌ها و اشاره‌ها

در این آیه، اشاره به قصد قربت و اخلاص در اعمال حج است که روحِ این عبادت بزرگ است؛ یعنی مراسم حج فقط برای خدا انجام شود و هیچ انگیزه غیرخدایی و شرک‌آمیز در آن نباشد. ⁽¹⁾

کسی که از آسمان توحید فاصله گرفت و به نور ستارگان هدایت توجه نکرد، سقوط می‌کند و در هنگام سقوط یا گرفتار پرندگان هوا و هوس می‌شود یا جریان‌های انحرافی همچون طوفانی سهمگین او را به دره‌های گمراهی می‌افکنند.

آموزه‌ها و پیام‌ها

یاد خدا هنگام قربانی کردن

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ (حج: 34)

و برای هر امتی، مراسم عبادی قربانی قرار دادیم تا نام خدا را [به هنگام قربانی] بر دام‌های زبان‌بسته که به آنان روزی داده، ببرند و معبود شما معبودی یگانه است. پس فقط تسلیم [فرمان] او شوید و فروتنان را مژده ده.

نکته‌ها و اشاره‌ها

ادیان و مذاهب، با خرافات آمیخته شده است، ولی اصل آن یک مراسم عبادی الهی است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

قربانی از نشانه‌های الهی و تقسیم‌پذیر

وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّهِ لَکُمْ فِیها خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ عَلَیْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذلِکَ سَخَّرْناها لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (حج: 36)

و برای شما آن شترهای فربه قربانی را از نشانه‌های خدا قرار دادیم؛ در آنها برای شما خیر [و برکت] است. پس درحالی‌که [برای قربانی] به صف ایستاده‌اند، نام خدا را بر آنها ببرید و هنگامی که پهلوهایشان [بر زمین] افتاد [و جان دادند]، از [گوشت] آنها بخورید و به [نیازمندان] قانع و [فقیران] درخواست‌کننده بخورانید. این‌گونه آنها را برای شما رام ساختیم تا شاید شما سپاسگزاری کنید.

نکته‌ها و اشاره‌ها

کردن است؛ وگرنه کشتن حیوان قربانی، کیفیت خاصی ندارد؛ بلکه باید ذبح شرعی شود و نام خدا هنگام کشتن او برده شود. ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

هدف از قربانی کردن

لَنْ یَنالَ اللّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ کَذلِکَ سَخَّرَها لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللّهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ (حج: 37)

گوشت‌های آن [قربانی]ها و خون‌های آنها به خدا نمی‌رسد؛ اما خودنگهداری شما به او می‌رسد. این‌گونه آنها را برای شما رام ساخت تا خدا را به پاس اینکه شما را راهنمایی کرده است، بزرگ شمارید و نیکوکاران را مژده ده.

نکته‌ها و اشاره‌ها

آموزه‌ها و پیام‌ها

فصل چهارم: اماکن و ایام مقدس مرتبط با حج

اشاره

درآمد

در قرآن کریم از برخی مکان‌های مقدس حج یاد شده است؛ از جمله مکه، مسجدالحرام و کعبه. همچنین قرآن به برخی از ایام مقدس مرتبط با حج اشاره کرده است؛ مانند ماه‌های حرام، روز غدیر، مباهله و برائت. ما می‌خواهیم در این فصل از اماکن و ایام مقدس مربوط به حج سخن بگوییم.

مکه

مکه، مادر شهرها (ام القری)

وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها وَ تُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ لا رَیْبَ فِیهِ فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ . (شوری: 7)

و این‌چنین، قرآنی عربی (واضح) را به سوی تو وحی کردیم، برای اینکه [مردم] ام‌القری (مکه) و کسانی را که پیرامون آن‌اند، هشدار دهی، و درباره روز جمع‌آوری [مردم در قیامت] که هیچ تردیدی در آن نیست هشدار دهی؛ دسته‌ای در بهشت‌اند و دسته‌ای در شعله فروزان [آتش]اند!

نکته‌ها و اشاره‌ها

اولاً، اعلام رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) مراحلی داشت که از هشدار به خویشاوندان شروع شد و سپس هشدار به قوم او و مردم مکه و در پایان هشدار به همه جهانیان مطرح شد. ⁽³⁾ازاین‌رو پیامبر(صلی الله علیه و آله) نامه‌هایی به سران ایران، مصر و روم نوشت و آنان را به اسلام دعوت کرد.

ثانیاً، هشدار به مردم مکه و اطراف آن، تأکید بر هشدار به یک منطقه خاص است؛ نه نفی هشدار از مردم سایر مناطق جهان.

انسان و اعمالش و یا اجتماع ظالمان و مظلومان است. ⁽¹⁾البته مانعی ندارد که همه این معانی، مقصود آیه باشد.

آموزه‌ها و پیام‌ها

کعبه نخستین عبادتگاه بشر

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ . (آل‌عمران: 96)

در واقع نخستین خانه [و پرستشگاهی] که برای مردم نهاده شد، آن [است] که در مکه است که خجسته و برای جهانیان [مایه] هدایت است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

اسحاق، فرزند ابراهیم بودند، بیت‌المقدس را محترم می‌شمردند و به طرف آن نماز می‌گزاردند؟ ⁽¹⁾آیه فوق به آنان پاسخ داد که نخستین پرستشگاه جهان، همان کعبه بوده است.

دارد. امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود: «مکه نام مجموع شهر است و بکه نام محلی است که خانه کعبه در آنجا بنا شده است». ⁽¹⁾

در مورد اینکه چرا به مکه، بَکّه می‌گویند، چند احتمال وجود دارد: برخی گفته‌اند چون مردم در مکه ازدحام و اجتماع می‌کنند. برخی نیز احتمال داده‌اند که «بَکّه» به معنای از بین بردن نخوت و غرور است؛ چراکه در این مرکز، همه گردن‌کشان مغرور باید همانند مردم عادی به نیایش برخیزند. در برخی احادیث نیز آمده است که چون مردم در کعبه و اطراف آن گریه می‌کنند، به آن «بَکّه» گفته می‌شود. ⁽²⁾

الف) کعبه سابقه‌ای طولانی دارد؛ یعنی نخستین پرستشگاه جهان بوده است. همین مسئله، سبب ارزش و اهمیت کعبه و حجرالاسود ⁽³⁾شده است.

ب) کعبه، مبارک است. واژه «مبارک» به معنای پربرکت و پرفایده است. کعبه هم از نظر معنوی و هم از نظر مادی در سرزمین پربرکت واقع شده است. برکات معنوی این سرزمین، به ویژه در مراسم حج آشکار می‌شود.

اما درباره برکات مادی آن، می‌توان گفت هر چند شهر مکه در سرزمینی خشک واقع شده است که از نظر طبیعی برای زندگی مناسب نیست، ولی در طول تاریخ، همواره یکی از شهرهای آباد جهان و از مراکز تجاری بوده است.

ج) کعبه مایه هدایت جهانیان است. جاذبه معنوی این خانه مقدس چنان است که همگان را بی‌اختیار تحت تأثیر خود قرار می‌دهد و هر سال مردم را از نقاط مختلف جهان برای زیارت و مراسم حج به سوی خود می‌کشاند.

آیین حج، حتی در دوران تاریک جاهلیت و بت‌پرستی نیز برگزار می‌شد و برگزاری این مراسم که ناقص هم بود، تا اندازه زیادی جلوی کارهای نادرست آنان را می‌گرفت.

آری، کعبه هدایت‌های ظاهری و باطنی برای بشر دارد که جلوه‌هایی از آن در حج، عمره و طواف تبلور می‌یابد. پس کعبه، رمز هدایت همه مردم است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

مکه حرم امن الهی

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّهِ یَکْفُرُونَ . (عنکبوت: 67)

و آیا نظر نکرده‌اند که ما [مکه را] حرم امنی قرار دادیم؛ درحالی‌که مردم از اطرافشان ربوده می‌شدند؟! پس آیا به باطل ایمان می‌آورند و نعمت خدا را انکار می‌کنند؟!

نکته‌ها و اشاره‌ها

البته این حرم امن، آثار و فواید زیادی برای بشر دارد که بیشترین فایده آن برای مردم مکه است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

مکه شهر با امنیت و پربرکت

وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلی عَذابِ النّارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ . (بقره: 126)

و [یاد کنید] هنگامی را که ابراهیم گفت: «پروردگارا! این [مکه] را سرزمین امن قرار ده و مردمش را، هرکس از آنان به‌خدا و روز بازپسین ایمان آورد، از محصولات روزی‌ده». [پروردگارش] گفت: «[دعای تو را اجابت کردم] و [لی] هرکس کفر ورزد پس اندکی برخوردارش می‌کنم. سپس او را به سوی عذابِ آتش می‌کشانم و [چه] بد فرجامی است»!

نکته‌ها و اشاره‌ها

آموزه‌ها و پیام‌ها

مکه شهری که می توان به آن قسم خورد

لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ* وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ* وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ* لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کَبَدٍ . (بلد: 1 و 4)

به این سرزمین (مکه) سوگند یاد می‌کنم! * درحالی‌که تو در این سرزمین فرو آمده‌ای! * سوگند به پدر و آنچه زاد! * که به یقین، انسان را در رنج و مشقت آفریدیم.

نکته‌ها و اشاره‌ها

گفت معشوقی به عاشق کای فتی

فرزندانش یا آدم و پیامبران از نسل او و یا می‌تواند هر پدر و فرزندی مقصود باشد. البته مانعی ندارد که آیه به هر چهار معنا اشاره داشته باشد؛ هرچند معنای اول مناسب‌تر است. ⁽¹⁾

در واقع انسان با همین رنج و مشکلات، ساخته می‌شود و تکامل می‌یابد. آرامش بی‌رنج در زندگی مادی ممکن نیست. تنها سرای آخرت و بهشت جای راحتی و آرامش نهایی است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

مکه شهر پرجاذبه و پربرکت و محل برپایی نماز

رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . (ابراهیم: 37)

[ای] پروردگار ما! در واقع، من برخی از فرزندانم را در درّه‌ای [و سرزمینی] بدون زراعت، نزد خانه محترم تو، سکونت دادم. [ای ]پروردگار ما! [آنان را سکونت دادم] تا نماز را برپا دارند. پس دل‌های گروهی از مردم را به سوی آنان گرایش ده و آنان را از محصولات روزی ده، تا شاید آنان سپاسگزاری کنند.

نکته‌ها و اشاره‌ها

سرزمین مکه در آن هنگام، خشک و بی‌آب و علف بود و آفتاب گرمش، مادر و کودک را می‌رنجاند. هاجر مدتی به دنبال آب گشت، اما آبی نیافت. آن‌گاه دید که کودکش پای بر زمین سایید و چشمه‌ای پدیدار شد. چیزی نگذشت که قبیله بیابانگرد «جرهم» که از نزدیکی آن محل عبور می‌کردند، از ماجرا آگاه شدند و در آن سرزمین اقامت کردند و کم‌کم شهر مکه شکل گرفت و دعاهای ابراهیم(علیه السلام) تحقق یافت.

مرور زمان به شهر تبدیل شد. البته شاید این تعبیر برای آن است که «بلد» در قرآن گاهی به معنای سرزمین می‌آید. ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

ماجرای حمله فیل سواران به مکه و دفاع الهی از آن

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفِیلِ* أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ* وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبابِیلَ* تَرْمِیهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّیلٍ* فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ . (فیل: 1 - 5)

آیا نظر نکرده‌ای که پروردگارت با همراهان فیل چه کرد؟! * آیا نیرنگ آنان را گم‌گشته قرار نداد؟! * و پرندگانی دسته‌دسته بر آنان فرستاد * که سنگ [هایی] از جنس گِل بر آنان افکندند * و [سرانجام] آنان را همچون برگ خورده شده قرار داد.

شأن نزول

ابوطالب روزی از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) پرسید: «آیا تو پیامبر قوم خود هستی یا به سوی جهانیان برانگیخته شده‌ای»؟ پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «من به سوی تمام انسان‌های سیاه، سفید، عرب و عجم برانگیخته شده‌ام... و تمام فارس و روم را به سوی این آیین فرا می‌خوانم».

این سخن به گوش قریش رسید و آنها با اعتراض به ابوطالب گفتند: «اگر این سخنان به گوش مردم فارس و روم برسد، ما را از سرزمینمان می‌ربایند و سنگ‌های خانه کعبه را قطعه‌قطعه جدا می‌کنند». در همین هنگام آیه 57 سوره قصص و سوره فیل نازل شد ⁽¹⁾و با یادآوری سرگذشت هلاکت‌بار فیل‌سواران، گوشزد کرد هیچ‌کس قادر نیست به کعبه حمله کند.

نکته‌ها و اشاره‌ها

ابرهه با سپاهی فیل‌سوار ⁽²⁾به سوی مکه حرکت کرد و اموال مردم را غارت کرد که در این میان دویست شتر از عبدالمطلب به یغما رفت. سپس فرستاده‌ای به سوی بزرگ مردم مکه (عبدالمطلب) فرستاد تا به آنان خبر دهد که او فقط برای تخریب کعبه آمده است و قصد جنگ ندارد. عبدالمطلب نزد او رفت و ضمن درخواست برگرداندن شترانش، به او گفت: «من صاحب شتران خود هستم و خانه کعبه نیز صاحب دارد که به زودی از آن دفاع می‌کند». با سرازیر شدن سپاه ابرهه به سوی کعبه، مردم مکه به دره‌ها و کوه‌ها پناه بردند. ولی دیری نپایید که ابر سیاهی از پرندگانی که شبیه پرستو بودند نمایان شد و هرکدام از آنها با سه سنگ‌ریزه‌ای که با منقار و پاها حمل می‌کردند بر لشکریان ابرهه حمله کردند. این سنگ‌ریزه‌ها به هرکس اصابت می‌کرد، هلاک می‌شد. افرادی هم که جان سالم به دربردند، فرار کردند.

برخی مفسران معتقدند که این واقعه، زمینه‌ساز ظهور پیامبر بود؛ یعنی از نوع معجزاتی است که قبل از قیام پیامبران واقع می‌شود و در اصطلاح به این نوع وقایع، «اِرهاص» گفته می‌شود. ⁽¹⁾

نرسیدند، بلکه شکست آنان، بر عظمت مکه و کعبه افزود و امنیت آنجا را صد چندان کرد و دل‌های مشتاقان را بیشتر جذب کعبه نمود.

آموزه‌ها و پیام‌ها

پرستش پروردگار کعبه و فلسفه آن

لِإِیلافِ قُرَیْشٍ* إِیلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّیْفِ* فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ* اَلَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ . (قریش: 1 - 4)

برای الفت گرفتن قریش * الفت آنان در سفر زمستانه و تابستانه * پس باید پروردگار این خانه (کعبه) را بپرستند * [همان] کسی که آنان را در گرسنگی غذا داد و آنان را از ترس ایمن ساخت.

نکته‌ها و اشاره‌ها

کم‌آب بود و کشاورزی و دامداری در آن رونق چندانی نداشت. ازاین‌رو مردم مکه بیشتر به تجارت می‌پرداختند. آنان در تابستان به سوی سرزمین شام (فلسطین و سوریه)، و در زمستان به سوی یمن که هوا در آنجا گرم‌تر بود، مسافرت می‌کردند.

آنان در این سفرها به دوستی، امنیت و غذا نیاز داشتند و خدا نیز با حفظ کعبه نیاز آنان را تأمین کرد؛ یعنی پس از واقعه عام‌الفیل، قریش بین مردم از احترام خاصی برخوردار شدند و کمتر متعرض آنان می‌شدند. کعبه نیز نقطه امید آنان بود و همگی به سوی آن باز می‌گشتند و با تجارت آنها و سفرهای زیارتی دیگران به مکه، اقتصاد مکه رونق می‌گرفت و غذای قریش تأمین می‌شد.

به‌هرحال قریش که نخستین مخاطبان اسلام بودند، سابقه خوبی از خود برجای نگذاشتند؛ چون بیشتر آنان مقابل پیامبر(صلی الله علیه و آله) ایستادند و او را آزار دادند و سپاس نعمت‌های الهی را به‌جا نیاوردند.

آموزه‌ها و پیام‌ها

مسجدالحرام

مسجدالحرام پایگاه اول معراج

سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ . (اسراء: 1)

منزه است آن [خدایی] که بنده‌اش را، شبانگاهی از مسجدالحرام به سوی مسجدالاقصی که پیرامونش را پربرکت کرده‌ایم، سیر داد تا برخی از نشانه‌هایمان را به او بنمایانیم که تنها او شنوا [و] بینای [حقیقی] است.

شأن نزول

پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) در مکه و در شب 27 رجب سال دهم بعثت ⁽¹⁾به فرمان خدا و به‌صورت اعجازآمیز از مسجدالحرام به مسجدالاقصی برده شد و از آنجا به معراج رفت تا برخی از آثار عظمت خدا را مشاهده کند

و همان شب نیز به صورت خارق‌العاده به مکه بازگشت. آیه مذکور نیز به این واقعه بزرگ تاریخ اسلام اشاره کرده است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

قدس و معراج ایشان به وسیله مرکبی به نام «بُراق» بوده است. ⁽¹⁾از این‌گونه احادیث استفاده می‌شود که خدا به‌صورت اعجازآمیز، وسیله‌ای مطمئن برای مسافرت پیامبر(صلی الله علیه و آله) فراهم کرده بود تا او را از هرگونه خطر زمینی و آسمانی محافظت کند.

آموزه‌ها و پیام‌ها

مسجدالحرام قبله مسلمانان

آیه اول:

( قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا یَعْمَلُونَ ). (بقره: 144)

به یقین، روی چرخاندنت در آسمان [و نگاه‌های انتظارآمیزت] را می‌بینیم و مسلماً تو را به [سوی] قبله‌ای که از آن خشنودی، بازمی‌گردانیم. پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن؛ و هرجا بودید، روی خود را به [سوی] آن کنید و در حقیقت کسانی که کتاب [الهی] به آنها داده شده، می‌دانند که این [تغییر قبله، فرمان] حقی است از جانب پروردگارشان و خدا از آنچه می‌کنند، غافل نیست.

نکته‌ها و اشاره‌ها

تغییر قبله مسلمانان در رکعت دوم نماز ظهر و در مسجد «بنی‌سالم» انجام شد و پیامبر(صلی الله علیه و آله) در این مسجد، یک نماز را به طرف دو قبله خواند. این مسجد اکنون در مدینه به «مسجد ذوقبلتین» مشهور است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

آیه دوم:

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ . (بقره: 149)

و از هر کجا بیرون آمدی، روی خود را به سوی «مسجدالحرام» کن و به یقین، این [دستور] حقی از طرف پروردگار توست و خدا از آنچه انجام می‌دهید، غافل نیست.

نکته‌ها و اشاره‌ها

آموزه‌ها و پیام‌ها

آیه سوم:

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ). (بقره: 150)

و از هر کجا بیرون آمدی، روی خود را به سوی «مسجدالحرام» کن و هر کجا بودید، روی خود را به سوی آن بگردانید تا مردم، دلیلی بر [ضد] شما نداشته باشند؛ مگر کسانی از آنان که ستم کردند [و دست از لجاجت بر نمی‌دارند]. پس از آنان نهراسید و از [مخالفت] من بهراسید! و [روی به قبله کنید] تا اینکه نعمتم را بر شما تمام کنم و باشد که شما راهنمایی شوید.

نکته‌ها و اشاره‌ها

الف) توجه به مسجدالحرام جلوی بهانه‌جویی دشمنان اسلام را می‌گیرد.

ب) تغییر قبله تکمیل نعمت‌های الهی و نوعی تکامل تربیتی بود؛ زیرا مسلمانان را با انضباط اسلامی آشنا ساخت و از برکات معنوی مکه بهره‌مند گرداند.

ج) توجه به مسجدالحرام و کعبه، زمینه‌ساز هدایت است و مسلمانان را از برکات معنوی راه ابراهیم(علیه السلام) برخوردار می‌سازد و بر هدایت آنان می‌افزاید.

آموزه‌ها و پیام‌ها

جنگ در مسجدالحرام ممنوع

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتّی یُقاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِینَ* فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (بقره: 191 و 192)

و هر کجا آنان را یافتید، بکشید و از جایی که شما را بیرون راندند، آنان را بیرون کنید و [بدی] آشوبگری [شرک]، از کشتار [هم] شدیدتر است و کنار مسجدالحرام با آنان پیکار مکنید؛ مگر اینکه در آنجا با شما بجنگند و اگر با شما پیکار کردند، آنها را بکشید. سزای کافران چنین است * و اگر خودداری کردند، خدا بسیار آمرزنده مهرورز است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

این آیات به مسلمانان اجازه می‌دهد که کافران مکه را تعقیب کنند و هرجا دسته‌ای از آنان را آماده مبارزه یافتند، بکشند و همان‌گونه که آنان مسلمانان را آواره کردند، اینان نیز آنها را از مکه بیرون کنند. هر چند این آیات درباره روش برخورد با کافران مکه است، اما شامل همه کافرانی می‌شود که شرایطی همانند آنان را دارند.

فرمانبرداری مردم دارد؛ چراکه عقل آنان را قانع می‌کند و همراهی عقل و دل در پیشرفت کارها بسیار مؤثر است.

«اگر مشرکان دست از جنگ با شما برداشتند و توبه کردند، خدا گناهان گذشته آنان را می‌آمرزد و با لطف خویش، توبه آنان را می‌پذیرد و در این صورت مسلمانان حق ندارند کینه‌ورزی کنند و آنان را بکشند».

آموزه‌ها و پیام‌ها

پاسداشت مسجدالحرام

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلائِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ . (مائده: 2)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! [نه مراسم حج و] نشانه‌های خدا و نه ماه[های] حرام و نه قربانی‌های بی‌نشان و نه نشاندار و نه قصدکنندگان خانه محترم [خدا] را درحالی‌که بخشش و خشنودی از پروردگارشان می‌جویند [حرمت‌شکنی نکنید و] حلال ندانید و هنگامی که از احرام بیرون آمدید، پس [می‌توانید] شکار کنید و البته، کینه‌توزی عده‌ای، برای اینکه شما را از [آمدن به] مسجدالحرام [در صلح حدیبیه] بازداشتند، شما را وا ندارد که

تعدی نمایید و بر [ای] نیکوکاری و خودنگه‌داری با یکدیگر همکاری کنید و بر[ای] گناه و تعدّی با یکدیگر همکاری ننمایید و خودتان را از [عذاب] خدا نگه دارید؛ [چرا] که خدا، سخت‌کیفر است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

گفتنی است تفسیر کامل آیه مذکور در مبحث احرام و محرمات آن، گذشت. ازاین‌رو در اینجا به همین دو نکته اکتفا کردیم.

کیفر حرمت شکنان مسجدالحرام

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِی جَعَلْناهُ لِلنّاسِ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ وَ مَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ . (حج: 25)

در واقع، کسانی که کفر ورزیدند و [مردم را] از راه خدا و مسجدالحرام بازداشتند، [مستحق عذابی دردناک‌اند؛ همان مسجدالحرامی] که آن را برای مردم قرار دادیم؛ درحالی که ملازمِ در آنجا و [مسافران] بیابانی، یکسان‌اند و هرکس در این [سرزمین] انحرافی به همراه ستمکاری بخواهد، از عذابی دردناک به او می‌چشانیم.

نکته‌ها و اشاره‌ها

الف) آنان از راه خدا و ایمان و اطاعت او جلوگیری می‌کنند.

ب) آنان برای خود امتیازی قائل می‌شوند و از زیارت مسجدالحرام جلوگیری می‌کنند.

ج) در این سرزمین مقدس، ستم و خلاف را روا می‌دارند.

«مسجدالحرام» در اینجا، به کل مکه اشاره دارد. ولی دلیل محکمی بر این مطلب نداریم. ⁽¹⁾

انجام دادن آن در مکه، از جاهای دیگر شدیدتر است. ⁽²⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

کعبه

کعبه، نخستین عبادتگاه مردم

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ . (آل عمران: 96)

در واقع نخستین خانه [و پرستشگاهی] که برای مردم نهاده شد، آن [است] که در مکه است که خجسته، و برای جهانیان [مایه] هدایت است.

نشانه های الهی اطراف کعبه و امنیت آن

فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً . (آل‌عمران: 97)

در آن، نشانه‌های روشن [از جمله] مقام ابراهیم است و هرکس داخل آن شود، در امان خواهد بود.

گفتنی است تفسیر این دو آیه، در مبحث مکه گذشت.

بازسازی کعبه

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْماعِیلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . (بقره: 127)

و [یاد کنید] هنگامی که ابراهیم و اسماعیل، پایه‌های خانه (کعبه)] را بالا می‌بردند [و می‌گفتند: ای] پروردگار ما! از ما بپذیر که در حقیقت تنها تو شنوا [و] دانایی.

نکته‌ها و اشاره‌ها

فرو ریخت و بعد به دست ابراهیم و فرزندش اسماعیل(علیهما السلام) تجدید بنا شد و از تعبیری که در این آیه آمده نیز همین مطلب استفاده می‌شود؛ چراکه خداوند می‌فرماید: «ابراهیم و اسماعیل، پایه‌های کعبه را بالا بردند». این تعبیر می‌رساند که شالوده کعبه وجود داشته است و ابراهیم و اسماعیل(علیهما السلام) آن پایه‌ها را بالا بردند. ⁽⁴⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

آماده سازی و پاکسازی کعبه

وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِیمَ مَکانَ الْبَیْتِ أَنْ لا تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّائِفِینَ وَ الْقائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ . (حج: 26)

و [یاد کن] هنگامی را که مکان خانه (کعبه) را برای ابراهیم آماده ساختیم، [و به او گفتیم:] که هیچ چیز را شریک من قرار مده و خانه مرا برای طواف‌کنندگان و [به نماز] ایستادگان و رکوع‌کنندگان سجده‌گر، پاک و پاکیزه کن.

نکته‌ها و اشاره‌ها

هرگونه آلودگی ظاهری و معنوی پاک کند تا بندگان خدا در این مکان پاک متوجه خدا باشند و به عبادت و نماز بپردازند.

آموزه‌ها و پیام‌ها

مقام ابراهیم(علیه السلام) محل نماز

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطّائِفِینَ وَ الْعاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ . (بقره: 125)

و [یاد کنید] هنگامی که خانه [کعبه] را برای مردم محل بازگشت [و پاداش] و أمن [و امان] قرار دادیم و [گفتیم:] از مقام ابراهیم، نمازخانه‌ای [برای خود]

برگزینید و با ابراهیم و اسماعیل عهد کردیم که: «خانه مرا برای طواف‌کنندگان و مجاوران و رکوع‌کنندگانِ سجده‌گر، پاک و پاکیزه کنید».

نکته‌ها و اشاره‌ها

آموزه‌ها و پیام‌ها

کعبه، خانه ای باستانی برای عبادت بشر

ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ* لَکُمْ فِیها مَنافِعُ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ . (حج: 32-33)

این [اعمال حج است] و کسانی که نشانه‌های خدا را بزرگ شمارند، پس در واقع این [کار آنان حاکی] از پارسایی [و خود نگه‌داری] دل‌هاست. * برای

شما در آن [نشانه‌های خدا و قربانی] تا سرآمدی معیّن سودهایی است. سپس محل [و زمان] آن [قربانی کنار] خانه باستانی [کعبه] است.

گفتنی است تفسیر این آیات در مبحث قربانی در فصل سوم گذشت. همچنین درباره کعبه، آیه 97 سوره مائده و آیه 29 سوره حج وجود دارد

که تفسیر آنها ذیل مبحث زمان حج و حلق گذشت.

یاد خدا در ایام نورانی

وَ اذْکُرُوا اللّهَ فِی أَیّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقی وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . (بقره: 203)

و خدا را در روزهای معیّن (یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ماه ذی‌الحجه) یاد کنید. و هرکس در دو روز شتاب کند [و اعمال حج را در دو روز انجام دهد] هیچ گناهی بر او نیست و هرکس تأخیر کند [و اعمال حج را در سه روز انجام دهد] پس هیچ گناهی بر او نیست؛ [این] برای کسی است که [خود را] حفظ کند، پس [خودتان را] از [عذاب] خدا حفظ کنید و بدانید که شما فقط به سوی او گردآوری خواهید شد.

نکته‌ها و اشاره‌ها

پیداست، روشنی‌بخش روح و جان انسان در پرتو آن مراسم است. البته کسی که در خارج شدن از سرزمین منا عجله کند و بعدازظهر روز دوازدهم بیرون آید و به مکه برود تا بقیه اعمال حج را انجام دهد، گناهی بر او نیست و هرکس نیز تأخیر کند و شب سیزدهم را در منا بماند، گناهی بر او نیست؛ اگر اهل تقوا باشد و خود را از کارهای حرام در حال احرام حفظ کرده باشد.

اللهُ أکبر، اللهُ أکبر، لا اله الاّ الله و اللهُ أکبر ولِله الحَمْد اللهُ أکبر علی ما هَدانا اللهُ أکبر علی ما رَزَقَنا مِن بَهیمةِ الاَنعام. ⁽¹⁾

خدا بزرگ است، خدا بزرگ است. هیچ معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگ است و حمد و سپاس تنها مخصوص اوست خدا را به بزرگی می‌ستاییم برای آنکه ما را هدایت کرد. خدا را به بزرگی می‌ستاییم برای آنکه از گوشت چهارپایان ما را روزی داد.

الف) مقصود آن باشد که هرکس ذکر دو روز یا ذکر سه روز را انتخاب کند، گناهی بر او نیست.

ب) مقصود پاک شدن حاجیان از تمام گناهانشان باشد؛ یعنی هر حاجی پس از اعمال حج که آن را از روی ایمان و اخلاص انجام می‌دهد و این ذکرها پایان کار اوست، همه رسوبات گناهان از دل و جان او شسته می‌شود. ⁽¹⁾

لبیک‌گویان برای حق، نفی شریک به همه مراتب کنید و از «خود» که منشأ بزرگ شرک است، به سوی او جلّ و اعلی هجرت نمایید... و اگر جهات معنوی به فراموشی سپرده شود، گمان نکنید که از چنگال شیطان نفس می‌توانید رهایی یابید... . ⁽²⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

مدینه (یثرب)

یثرب نام قدیمی مدینه

وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ یا أَهْلَ یَثْرِبَ لا مُقامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ وَ ما هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّ فِراراً . (احزاب: 13)

و هنگامی که دسته‌ای از آنان گفتند: «ای مردم یثرب (مدینه) [در اینجا] هیچ منزلگاهی برای شما نیست. پس [به شهر] بازگردید» و دسته‌ای از آنان از پیامبر رخصت [بازگشت] می‌خواستند [و] می‌گفتند: «در واقع، خانه‌های ما بی‌حفاظ است» و حال آنکه آنها بی‌حفاظ نبود؛ [آنان] جز گریز [از جنگ چیزی] نمی‌خواستند.

نکته‌ها و اشاره‌ها

آموزه‌ها و پیام‌ها

مدینه شهر احزاب و گروه ها

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی عَذابٍ عَظِیمٍ . (توبه: 10)

و از اطرافیان شما، برخی عرب‌های صحرانشین منافق‌اند و برخی ساکنان مدینه [نیز] به دورویی خو گرفته [و سرکشی کرده] اند؛ درحالی‌که [تو] آنان

را نمی‌شناسی. [ولی] ما آنان را می‌شناسیم. به زودی آنان را دوبار عذاب می‌کنیم. سپس به سوی عذاب بزرگی بازگردانده می‌شوند!

نکته‌ها و اشاره‌ها

آموزه‌ها و پیام‌ها

مساجد خوب و بد در مدینه

لا تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . (توبه: 108)

هرگز در آن [مسجد به عبادت] نایست! حتماً مسجدی که از روز نخست بر پارسایی [و خودنگه‌داری] بنیانگذاری شده، شایسته‌تر است که در آن [به عبادت] بایستی؛ در آن مردانی‌اند که دوست می‌دارند پاکیزه باشند و خدا پاکیزگان را دوست دارد.

نکته‌ها و اشاره‌ها

آیه منظور مقایسه بین شایسته و شایسته‌تر نیست. بلکه مقایسه بین مسجد ضِرار ناشایست و مسجد قُبای شایسته است؛ مانند آنکه بگوییم برای شما پاکی از ناپاکی بهتر است ⁽¹⁾.

آموزه‌ها و پیام‌ها

مباهله

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ . (آل‌عمران: 61)

و هرگاه بعد از دانشی که تو را [حاصل] آمده، [باز] کسانی در [مورد] آن با تو، به بحث و ستیز برخیزند، پس بگو: «بیایید پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و خودمان و خودتان را دعوت کنیم. سپس مباهله می‌کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار می‌دهیم».

شأن نزول

در روایات اسلامی آمده است که وقتی سخن از مباهله بین پیامبر(صلی الله علیه و آله) و مسیحیان شد، نمایندگان مسیحیان نجران از پیامبر مهلت خواستند تا در این‌باره بیندیشند و مشورت کنند. نتیجه مشاوره آنها این شد که اگر مشاهده کردید محمد با جمعیت زیاد به مباهله آمد، نترسید و با او مباهله کنید؛ زیرا حقیقتی در کار او نیست و ازاین‌رو متوسل به غوغاسازی شده است. اما اگر مشاهده کردید که محمد با افراد محدود و فرزندان خردسالش به میعادگاه آمد، از مباهله با او بپرهیزید که خطرناک است و بدانید که او پیامبر خداست.

هنگامی که همگان در روز موعود به میعادگاه آمدند، دیدند پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرزندش حسین را به آغوش دارد و دست حسن را گرفته است و علی(علیه السلام) و فاطمه(علیها السلام) نیز همراه اویند و به آنها سفارش می‌کند که هرگاه من دعا کردم شما «آمین» بگویید.

مسیحیان با دیدن این صحنه، سخت به وحشت افتادند و از مباهله صرف‌نظر کردند و حاضر به مصالحه شدند و با پذیرش شرایط مسلمانان، تسلیم شدند. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌ها

برخی این آیه را قوی‌ترین دلیل فضیلت اهل‌بیت(علیهم السلام) می‌دانند. ⁽¹⁾این مزیتی است که هیچ‌کس بر اهل‌بیت(علیهم السلام) در آن پیشی نگرفته، و هیچ انسانی به این فضیلت نرسیده است. ⁽²⁾

تویی که نفس رسولی هم از کلام خدای چنان‌که هست در این آیه مباهله دال

استدلال‌های افراد باایمان و پارسا بر دشمن تأثیرگذار نبود، آنان می‌توانند مخالفان را به مباهله دعوت کنند. در این‌باره، روایاتی نیز در منابع اسلامی آمده است. ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

غدیر

اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً . (مائده: 3)

امروز، کسانی که کفر ورزیدند، از [زوال] دین شما ناامید شدند. پس از آنها نهراسید و [از مخالفت با من] بهراسید! امروز، دین شما را برایتان کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و از اسلام برای شما [به عنوان] دین راضی شدم.

نکته‌ها و اشاره‌ها

نیست و فردی عالم، عادل، پارسا و قدرتمند جای پیامبر(صلی الله علیه و آله) را گرفت. این‌گونه بود که با تکمیل خط رهبری، اسلام کامل شد و با موهبت الهی امامت، نعمت‌های خدا بر بشر تمام شد و در آن روز بود که پروردگار از برنامه کامل شده اسلام اعلام رضایت کرد و آن را آیین نهایی بشر دانست.

همچنین «حافظ ابونعیم اصفهانی» از ابوسعید خِدْری، صحابی معروف پیامبر(صلی الله علیه و آله)، حکایت می‌کند که در روز غدیرخم و پس از نصب علی(علیه السلام) به ولایت، هنوز مردم متفرق نشده بودند که این آیه نازل شد و پیامبر(صلی الله علیه و آله) صدا به تکبیر بلند کرد. حتی خطیب بغدادی از ابوهریره نقل می‌کند که پس از جریان غدیر، عُمر به علی(علیه السلام) تبریک گفت که مولای او و مولای هر مسلمانی شده است. ⁽¹⁾

از دانشمندان و راویان شیعه، در کتاب الغدیر، 16 روایت ⁽²⁾و در تفسیر صافی، ⁽³⁾برهان و نورالثقلین، ده روایت از طرق مختلف نقل شده

است که این آیه، درباره علی(علیه السلام) می‌باشد و در روز غدیر بر مردم ابلاغ شده است. ⁽¹⁾

همچنین نقل شده است که جای آیات به دستور پیامبر(صلی الله علیه و آله) تعیین می‌شد. در ضمن، احتمال دارد که بخش اول سوره مائده یکجا نازل شده باشد. سپس پیامبر این بخش از آیه سوم را به همراه آیه 67 در روز غدیر خوانده باشد. ⁽²⁾

باشند. در واقع، خطر کافران وقتی زیاد می‌شود که مردم از خط ولایت فاصله بگیرند. ⁽¹⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

برائت

اشاره

بَراءَةٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . (توبه: 1)

[این آیات، اعلام] عدم تعهدی است از طرف خدا و فرستاده‌اش به کسانی از مشرکان که [با آنان] پیمان بسته‌اید.

نکته‌ها و اشاره‌ها

این ماجرا، فضیلتی بزرگ برای امام علی(علیه السلام) به شمار می‌آید؛ به طوری که اصل واقعه، در بسیاری از کتاب‌های شیعه و اهل‌سنت از راه‌های مختلفی نقل شده است. ⁽¹⁾

استفاده می‌شود که هرگاه نشانه‌هایی از توطئه و نقض پیمان مشاهده شد، مسلمانان حق دارند پیمان را یک‌جانبه لغو کنند. ولی باید جوانمردانه لغو پیمان را اعلام نمایند.

آموزه‌ها و پیام‌ها

ذکر و دعا در ایام حج

فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً فَمِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ . (بقره: 200)

و هنگامی که اعمال [حج] خود را به‌جای آوردید، همانند یادآوری شما از نیاکانتان، یا با یادمانی شدیدتر، خدا را به یاد آورید و از مردم کسی است که می‌گوید: «[ای] پروردگار ما! به ما، در [همین] دنیا بده» و حال آنکه برایش در آخرت هیچ بهره‌ای نیست.

نکته‌ها و اشاره‌ها

قرآن کریم در این آیه یادآور می‌شود که پس از مراسم حج، به یاد

خدا باشید و دست‌کم، خدا را با همان شور مخصوصی که در فخرفروشی به پدران خود دارید و حتی پرشورتر و عمیق‌تر یاد کنید.

الف) گروهی فقط آخرت را می‌خواهند و از دنیا می‌گذرند و با گوشه‌گیری، به عبادت می‌پردازند.

ب) گروهی فقط دنیا را می‌طلبند و آخرت خود را فدای لذت‌ها و منافع مادّی دنیوی می‌کنند.

ج) گروهی هم نیکی در دنیا و آخرت را می‌خواهند. اینان از مواهب و نعمت‌های دنیوی استفاده می‌کنند و آنها را مقدمه آخرت قرار می‌دهند.

گفتنی است اسلام، گروه اول و دوم را سرزنش و محکوم می‌کند؛ در واقع، این آیه، دنیاطلبان را سرزنش می‌کند و احادیث نیز رهبانیت را سرزنش کرده است. ⁽²⁾بنابراین اسلام راه سوم را پیشنهاد می‌کند که همان خواستن نیکی دنیا و آخرت است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

کتابنامه

تفسیر کبیر (مفاتیح‌الغیب)، فخرالدین رازی، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1411 ق.

الخصائص الکبری، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر السیوطی،

دارالکتب العلمیه، بیروت، 1400 ق.

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، عبدالحسین امینی، دارالکتاب

العربی، چهارم، بیروت، 1397 ق.

لسان العرب، ابن‌منظور، نشر أدب الحوزه، قم، 1405 ق.

الارشاد، بیروت، بی‌تا.