کتاب گویا مجموعه مقالات و دیدگاه ها

مشخصات کتاب

سرشناسه : نوری، علی، ۱۳۶۳ -، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور : کتاب گویا: مجموعه مقالات و دیدگاه‌ها/ به اهتمام علی نوری.

مشخصات نشر : قم: توانمندان، ۱۳۹۸.

مشخصات ظاهری : ۲۳۵ص؛ ۵/۱۴ × ۵/۲۱ س‌م.

شابک : ۲۵۰۰۰۰ریال: 978-622-6216-36-4

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : کتاب‌های گویا-- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : Talking books‪ -- *Addresses, essays, lectures

موضوع : کتاب‌های شنیداری-- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : Audio books‪ -- *Addresses, essays, lectures

موضوع : ادبیات نابینایان -- نشر -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : ‪Blind‪ -- Books and reading -- Publishing -- *Addresses, essays, lectures

شناسه افزوده : دفتر فرهنگ معلولین

رده بندی کنگره : Z۵۳۴۷

رده بندی دیویی : ۰۱۱/۳۸

شماره کتابشناسی ملی : ۵۸۱۹۳۵۲

اشاره

کتاب گویا

مجموعه مقالات و دیدگاه‌ها

به‌اهتمام:

علی نوری

کتاب گویا: مجموعه مقالات و دیدگاه‌ها

به‌اهتمام: علی نوری

نوبت چاپ: اول، تابستان 1398

شابک: 4-36-6216-622-978 ISBN: 978-622-6216-36-4

ناشر: توانمندان شمارگان: 1000

نسخه قیمت: 000/250 ریال

قم، بلوار محمدامین، خیابان گلستان، کوچه11، پلاک4، دفتر فرهنگ معلولین

تلفن: 32913452-025 فکس: 32913552-025 همراه: 09125520765

www.HandicapCenter.com

info@handicapcenter.com

www.DataDisability.com

www.Tavanmandan.com

فهرست

پیشگفتار 7

فصل اول: تاریخ پیدایش و تحولات 11

تحولات تاریخی کتاب گویا، محمد نوری 13

کتاب گویا: تعریف، تاریخ تحولات، سعید محمدیاری.. 29

تاریخ کتاب گویا: جهان و ایران، فاطمه فهیمی‌نیا و مریم چهرقانی.. 41

فصل دوم: کارکرد فرهنگی و اجتماعی 79

کتاب گویا و اشتغال روشندلان، رقیه بابایی.. 81

جنبه‌ها و ابعاد کتاب گویا، اباذر نصراصفهانی 89

اهمیت و تأثیر کتاب گوی، فاطمه کاظمی 99

فصل سوم: گفت‌وگو و هم‌اندیشی 103

کتاب گویا: گذشته، حال، آینده، محمد نوری و دیگران. 105

بررسی کتاب گویا، مصطفی رحمان‌دوست و دیگران 141

نگاهی به چند گفت‌وگو، پریسا عالم‌زاده. 155

فصل چهارم: حقوق 161

سابقه حقوق کتاب گویا در ایران، سیدرضا حسینی امین.. 163

فصل پنجم: فناوری تولید و مصرف 173

تولید کتاب گویا، سعید محمدیاری 175

صوتی‌سازی متون.. 179

فصل ششم: اطلاع‌رسانی و ارتباطات 183

جشنواره کتاب گویا، مریم بیگدلی 185

مؤسسات تولید کننده کتاب گویا در ایران، منصوره ضیائی‌فر.. 187

اولین تفسیر گویای قرآن کریم. 195

محصولات گویای دفتر فرهنگ معلولین، علی نوری.. 199

اتحادیه ناشران کتاب گویا، مریم قاسمی 203

تولید کتاب گویا در سوره مهر. 217

فهرستواره منابع درباره کتاب گویا، اباذر نصراصفهانی 219

نشریه اودیو فایل، مریم بیگدلی.. 231

خرید کتاب‌های گویا 235

پیشگفتار

کتاب صوتی به لحاظ گفتاری، گویا Talking Book و از حیث شنوایی آن را Audio Books می‌نامند. اهمیت این پدیده در جامعه و فرهنگ نابینایان بر شخصی پوشیده نیست. همانطور که «یار مهربان» در فرهنگ عمومی، در کنار همه افراد از خردسالی تا پایان عمر با خوش زبانی و دانایی حضور دارد جامعه روشندلان هم «یار مهربانی» دارند که «گوید سخن فراوان» و «پندآموز» است. با این تفاوت که درباره کتاب و یار مهربان عمومی بسیار گفته و نوشته‌اند، با دلسوزی از ضعف‌های آن گفته‌اند، نقش و جایگاه آن را تحلیل و بررسی کرده‌اند، اما در باب کتاب گویای روشندلان به رغم اهمیت آن بسیار کم تحلیل و بررسی کرده‌اند؛ گویا برای اینان، یار نامهربان شده است، یا بهتر است بگوییم نامهربانی‌ها نصیب و قسمت آن شده است. البته منظورم در ایران و نهایتاً جهان اسلام است. اما در کشورهای دیگر، صدها مؤسسه به تولید و نشر آن اشتغال دارند و روشندلان بدون دغدغه به انواع کتاب گویا دسترسی دارند؛ نیازهای آنان را به خوبی تأمین می‌نمایند.

تصور بفرمایید یک نابینا، فاقد مهم‌ترین حسی است که ارتباط انسان را با جهان و دنیای خارج سامان می‌دهد. انسان از راه دیدن و مشاهده با جهان مرتبط است. اما نابینا حس شنوایی را جانشین بینایی کرده و درصدد است از طریق شنوایی و تا حدی لامسه (کتاب بریل) اطلاع‌یابی کرده و تمامی اطلاعات، تصورات و علوم و فنون را کسب کند. از اینرو همت عالی نابینایی که در بین هزاران دانشجوی عادی، بهترین رتبه را در کنکور کسب کرده، باید ستود. نیز بعضاً در مقطع دکتری یا کارشناسی ارشد توانسته‌اند حتی رتبه‌های نخست کسب کنند. با اینکه منابعی مثل کتاب گویا در اختیارشان نبوده است. دسترسی اینان به منابع صرفاً از طریق قرائت والدین، همسر یا یکی از نزدیکان و استماع آنان بوده است. آیا افراد عادی

بدون اینکه به منابع دسترسی داشته باشند می‌توانند به چنین موفقیت‌هایی دست یابند؟ بالاخره با این مقایسه‌ها می توان به اهمیت کتاب گویا از یک طرف و همت بلند و تلاش‌های نابینایان برای دانش آموختن از طرف دیگر پی بُرد. دیگر معلولین هر کدام به نوبه خود، مشکلات و موانع دارند؛ ناشنوا، سخنان معلم را سر کلاس نمی‌تواند گوش دهد و مجبور است با دیدن لب‌ها و از طریق حرکت لب‌ها سخنان معلم را یاد بگیرد.

کتاب گویا شامل ابعاد و مسائل متنوعی است، ولی فناوری تولید کتاب گویا و ضرورت تأمین نیازهای جامعه کنونی نابینایان از همه مهم‌تر است. با اینکه جامعه روشندلان به سرعت مدارج علمی را طی کرده و به مقاطع عالی صعود کرده و به شدت نیازمند منابع علمی است؛ اما تولید کتاب گویا بسیار کند و به شیوه‌های قدیمی و فاقد ضوابط مطلوب جریان دارد.

نابینایان از یک طرف در تمامی مراحل آموزش و پرورش و آموزش عالی مجبوراند، همان منابع و مواد درسی افراد عادی را امتحان دهند. یعنی با افراد عادی در یک کنکور شرکت می‌کنند، کنکور و آزمون‌های ویژه برای آنان وجود ندارد. این بی عدالتی بسیار کمرشکن است. تازه وقتی در چنین آزمون‌هایی شرکت کرده و قبول می‌شوند، به هنگام اشتغال یا هر نوع سهمیه‌بندی اداری، نابینایی برای آنان یک شاخص منفی محسوب می‌شود. تمامی مدیران و دست‌اندرکاران امور آموزشی و اجتماعی معلولین را به این ظلم مضاعف جلب می‌نماییم. آری ظلم مضاعف، زیرا از یک طرف باید در کنار افراد عادی تحصیل کنند اما وقتی نوبت، اشتغال می‌رسد، نابینایان به دلیل عدم صحت جسمانی و فقدان سلامت کنار زده یا شغل‌هایی که لایق آنها نیست به آنان تحمیل می‌کنند. نابینایی با زحمت فراوان در آزمون دکتری به رتبه عالی دست یافت، در دوره تحصیل هم با مساعدت همسرش که منابع را برایش می‌خواند، موفق شد تا بالاخره با تلاش فراوان در هیئت علمی دانشگاه عضو شد. ولی برای گذراندن فرصت مطالعاتی و موارد دیگر، همواره با ظلم و نابرابری مواجه بوده است. این فقط یک نمونه از نمونه‌های فراوان است.

لازم است کارشناسان بدون ملاحظه و مجامله، به بررسی مشکلات کتاب

گویا بپردازند؛ راه‌کارهای برون رفت از این مشکلات را در گفتگو و هم‌اندیشی تحلیل نمایند.

به لحاظ کمی یک بخش مهم از جامعه معلولین، نابینایان هستند. اما نهادهای فرهنگی، نسبت به ضروری‌ترین نیاز فرهنگی آنان یعنی کتاب گویا تاکنون، غفلت داشته‌اند؛ با اینکه در جامعه اسلامی، رهبران دینی، آنان را صاحب حق دانسته‌اند. حضرت علی(ع) در فراز هفتم از فرمان به مالک اشتر درباره طبقه نابینا و ناشنوا و زمین‌گیران هشدار میدهدکه همواره به فکر مشکلات آنان باش و از آنان روی برمگردان. فراتر از مسلمانی، به عنوان یک انسان مسئول و متعهد، توجه به همنوعان و به ویژه توجه به افرادی که از وضعیت عادی مناسبی برخوردار نیستند، از وظایف همه انسان‌ها است. این کتاب با نگاهی به گذشته کتاب گویا، رصد تحولات این پدیده تا امروز؛ آنگاه تجزیه و تحلیل مشکلات و مسائل کنونی کتاب گویا است. البته با این رویکرد که به معضلات عینی، مشکلات دست به گریبان و همه گیر بپردازیم و از موضوعات انتزاعی فاصله بگیریم.

این کتاب مجموعه مقالات در زمینه‌ها و ابعاد مختلف کتاب گویا است که توسط کارشناسان تدوین شده است. بیشتر این مقالات قبلاً در مجله توان نامه یا دیگر رسانه‌های وابسته به دفتر فرهنگ معلولین منتشر شده است.

در پایان بر خود فرض می‌دانیم از جناب حجت الاسلام والمسلمین سید جواد شهرستانی نماینده آیت اللّه العظمی سید علی سیستانی تشکر کنیم؛ ایشان همواره با توصیه و راهنمایی‌ها راه اینگونه طرح‌ها و پروژه‌ها را گشوده‌اند.

علی نوری

مرداد ماه 1398

فصل اول: تاریخ پیدایش و تحولات

اشاره

تحولات تاریخی کتاب گویا

تحولات تاریخی کتاب گویا⁽¹⁾

پدیده‌ای که امروزه به نام کتاب گویا شناخته می‌شود، دو جنبه گفتاری یا گویایی و شنیداری یا شنوایی دارد و دارای تضایف مفهومی است. از یک نظر با حس شنوایی سروکار دارد و به نام کتاب شنیداری (Audio Book) است و از طرف دیگر با گفتار و سخن گفتن ارتباط دارد و کتاب گویایی یا Talking Book است.⁽²⁾

کتاب گویا، ابتدا برای نابینایان ولی بعداً توسط عموم مردم استفاده شده است. انواع رسانه‌های صوتی از قبیل صفحه، نوار، دیسک و CD می‌توانند آن‌را اجرا کنند. به وسیله دستگاه‌های مختلف مثل ضبط و پخش صوت، فلشر، MP و کامپیوتر قابل استفاده است. هدف از ضبط کتاب گویا، انتقال متن کامل یک کتاب یا نوشته روی یک حامل صوتی است؛ به گونه‌ای که برای افرادی‌که قادر به خواندن نیستند قابل درک و شنیدن باشد. از اینرو، بین کتاب گویا و یک نمایش‌نامه رادیویی و یا نوار قصه، تفاوت‌های اساسی وجود دارد؛ زیرا معمولاً کتاب گویا توسط یک نفر خوانده می‌شود که لحن او نیز چندان احساساتی نبوده و بیش‌تر به کتابخوانی با صدای بلند شبیه است.

بدیهی است تمام کتاب‌هایی که منتشر می‌شوند، امکان گویاشدن ندارند. از این رو، همواره سیاست‌ها و معیارهایی برای انتخاب کتاب‌هایی که قرار است گویا شوند، در نظر گرفته می‌شود. معمولاً متونی که برای ضبط انتخاب می‌شوند، باید به لحاظ ادبی غنی بوده و قابلیت ضبط داشته باشند.

افراد بسته به علاقه و ذائقه ادبی خود، ممکن است طرفدار گونه‌های مختلف ادبی باشند. از این رو، در گویاکردن آثار ادبی باید به این تنوع در سلیقه توجه کرد. البته به دلیل محدودیت در امکانات، این انتخاب باید از میان آثاری‌که جوهره ادبی

کافی دارند، انجام شود. سرمایه‌گذاری روی آثار ضعیف و کم‌ارزش، جز اتلاف آن سرمایه، نتیجه دیگری نخواهد داشت.⁽¹⁾

امروزه کاربرد کتاب گویا ، منحصر به افراد نابینا نیست. کم بینایان، سالخوردگان و به ویژه مبتلایان به بیماری پارکینسون، خانم‌های خانه‌دار، افرادی‌که همیشه با اتومبیل در سفراند و زبان‌آموزان، برای تقویت مهارت‌های شنوایی یک زبان، می‌توانند از کتاب گویا، به عنوان رسانه‌ای قابل اعتماد، بهره جویند.

به ویژه افرادی‌که به دلیل ابتلاء به بیماری‌های شنوایی و تمرکز، نمی‌توانند روی متن تمرکز ذهنی داشته باشند.

تحولات جهانی: دانشمندان مسلمان در قرون نخستین اسلامی برای هر چیز چهار نوع وجود قائل بودند. مثلاً می‌گفتند این صندلی دارای چهار نوع وجود است. لفظ صندلی یک نوع وجود دارد و آن وجود لفظی و گفتاری است. وجودی هم در خارج و وجود دیگر در ذهن و وجودی هم به صورت کتابت و نوشتاری دارد. این چهار وجود را با نام‌های لفظی، خارجی، ذهبی وکتبی نام‌گذاری کرده بودند. و تمامی اشیاء حاکم هستی را مشمول این قاعده می‌دانستند. هر یک از اینها را با قوه‌ای و حسی درک می‌کنیم. یعنی مدرک و شناسنده این چهار نوع وجود هم چهار نوع است. یک لفظ صندلی را با گوش؛ صندلی در خارج را با تصور، صندلی در ذهن را با درک عقلی و بالاخره صندلی کتبی را با دیدن و چشم می‌شناسیم. دانشمندان مسلمان در منابع منطقی و فلسفی این مبحث را به تفصیل مطرح کرده اند. نیز در اکثر کتابخانه‌های مهم بغداد، نیشابور، اندلس و جاهای دیگر در قرون 4 تا 8ق، سماع و شنیدن به عنوان یک روش برای کسب دانش مطرح بوده است. اما در آن زمان به دلیل عدم پیشرفت تکنولوژی، انسان‌هایی نقش گوینده را داشتند و کسان دیگر به عنوان شنونده، سماع می‌نمودند. اما در سده بیستم امریکایی‌ها با بسط و توسعه گفتار و گویایی در تولید کتاب به نتایج جدید دست یافتند و توانستند بخشی از نیازهای اجتماعی را مرتفع نمایند. نیز در اروپا و استرالیا هم کتاب گویا به دلیل نیازمندی به آن رشد کرد. در استرالیا جمعیت کم و

پراکندگی جمعیت زیاد بود و عملاً تجمیع بچه‌ها و برگزاری کلاس درس امکان‌پذیر نبود. از اینرو شبکه رادیو مسئولیت آموزش را بر عهده گرفت و دانش‌آموزان به روش مجازی سرکلاس حاضر می‌شدند. معلمین هم در رادیو درس می‌گفتند و متن درسی آنها، کتاب گویا بود.

از اینرو مدارس رادیویی در این حوزه پیشقدم بودند؛ مدارس رادیویی راه افتاد و مخاطب بدون این‌که معلم خود را ببیند، تنها با شنیدن صدای آموزگار، درسهایش را می‌آموخت. البته دروس عینی مثل فیزیک و شیمی بهتر از دروس تخیلی و ذوقی و احساسی مثل ادبیات نتیجه می‌داد. این سؤال همواره مطرح بوده که کتاب‌های ادبی را چگونه باید اجرا کرد؟ به هر حال مدارس رادیویی استرالیا، کتاب گویا را توسعه داد و به دیگر کشورها صادر کرد.

انجمن کتابداران امریکا، تحقیقی در سال 1929م انجام داد و مشخص شد کم‌تر از 15 درصد افراد نابینا، توانایی و مهارت لمسی برای خواندن خط بریل و لذت بردن از کتاب خواندن را دارند. در پاسخ به نیاز نابینایان، دکتر روبرت اروین، مدیر اجرایی بنیاد نابینایان امریکا، برنامه‌ای را برای ضبط کتاب روی صفحه‌های گرامافون شروع و اصطلاح «کتاب گویا» (Talking Book) را نیز برای این نوع کتاب انتخاب کرد. البته پیش از آن هم فکر گویاکردن کتاب‌ها روی صفحه‌های گرامافون، در جلسات انجمن کتابداران امریکا مطرح شده بود، اما چون هزینه‌های انجام این کار بسیار بالا بود، اجرای آن به تعویق افتاد. حتی پس از شروع برنامه دکتر اروین (که خودش هم نابینا بود)، همواره به فکر یافتن راه‌هایی برای کاهش هزینه‌های تولید کتاب گویا بودند. بالاخره در سال 1931م، کنگره امریکا به بررسی کتاب گویا پرداخت و تصویب کرد که به این پروژه کمک کند. یعنی این پروژه جزء برنامه‌های ملی کشور امریکا شد و دولت موظف به اجرای آن گردید. و در سال 1932 کتاب گویا عملاً تولید شد. در سال 1935، رئیس جمهور وقت امریکا، بودجه نسبتاً خوبی را به تولید کتاب‌های گویا اختصاص داد و کتابخانه کنگره امریکا، مسئول انجام این پروژه شد. به این ترتیب، سایر کتابخانه‌های ملی و محلی نیز این کتاب‌ها را از کتابخانه کنگره امریکا دریافت کرده، به نابینایان امانت می‌دادند. در طول سال‌های بعد، در عین حال‌که سرمایه بیش‌تری به این‌کار تخصیص می‌یافت،

تلاش‌هایی نیز برای کاستن هزینه ضبط کتاب‌ها و ارتقای کیفیت و نیز انطباق آن‌ها با استانداردها انجام شد. اندک اندک دستگاه‌ها نیز پیشرفته‌تر شده، صفحه گرامافون جای خود را به محمل‌های دیگر و سرانجام به نوار کاست داد. در اندک فاصله زمانی، فعالیت‌های گسترده‌ای برای تولید کتاب گویا، توسط سایر مؤسسات در اقصی نقاط جهان آغاز و پس از مدتی، حتی متن برخی مجله‌ها نیز روی نوار ضبط شد. این مجله‌ها که اغلب از میان نشریات و پرطرفدار انتخاب می‌شدند، مجله‌های گویا (Talking Magazines) نامیده شدند.

حادثه دیگر که به توسعه کتاب گویا کمک کرد، پروژه هارینگتون در زمینه شناسایی قبایل بومی امریکا بود. در سال 1933 جی. پی هارینگتون که در رشته مردم‌شناسی کار می‌کرد، امریکای شمالی را در نوردید تا تاریخ قبایل بومی امریکایی را روی دیسک‌های آلومینیومی با استفاده از گرامافونی که با برق اتومبیل کار می‌کرد ضبط کند. در جریان اجرای این پروژه تجارب سودمندی کسب شد. کتاب سخنگو چند سال بعد همان سنت قصه‌گویی که هارینگتون سال‌ها پیش تحقیقاتی درباره آن‌را انجام داده بود، زنده کرد. تا اینکه در سال 1935، پس از آن که کنگره تصویب کرد کتاب‌های سخنگو برای شهروندان نابینا به رایگان ارسال شود، تحول جدیدی به وقوع پیوست و پروژه «کتاب برای نابینایان بزرگسال» به طور جدی دنبال می‌شد.

در سال 1941، در ضبط چند کتاب گویا، از جذابیت‌هایی مثل موسیقی استفاده شد. برای مثال، در کتابی که درباره زندگی موتزارت بود، قطعاتی از موسیقی پیانو نیز ضبط شد؛ یا در کتابی درباره طبیعت و غریزه پرندگان تألیف شد البته همراه با صدای آوای آواز آنها.

این‌کار به ویژه از آن نظر که مخاطب اصلی این کتاب‌ها نابینایان بودند، کمک زیادی به درک فضای کتاب و انتقال برخی مفاهیم می‌کرد.

در این زمان کشف دیگری شد و معلوم شد با این روش می‌توان در آموزش و تدریس و انتقال مفاهیم استفاده کرد. مثلاً برای آموزش زبان و مکالمه بسیار مؤثر بود. چون، کتاب‌های گویا ابزار مناسبی برای انتقال نوع صدا یا نوع گفتن کلمه محسوب می‌شوند.

در سال 1952 اهمیت کتاب گویا برای کودکان و نوجوانان بیشتر معلوم شد. به این ترتیب، کتاب گویا از انحصار بزرگسالان خارج و کتاب‌های کودکان و نوجوانان نیز به چرخه کتاب‌های گویا وارد شد. زیرا کودکان را باید با «روش مادری» یا سخن گفتن آموزش بدهند.

از اینرو ابتدا برخی از کتاب‌های آموزشی و درسی روی کاست پیاده شد و به دنبال آن کتاب‌های ادبی و داستان و حکایات ارائه شدند. در سال 1970 شرکت کتاب گویا شروع به اجرای طرح اجاره کتاب صوتی کرد و خدمات فروش محصولات خود را به کتابخانه‌ها توسعه داد. به این ترتیب کتاب گویا هر چه بیشتر جایگاه خود را میان مردم باز کرد و طرفداران بسیاری یافت. در اواسط دهه 1980 نشر کتاب گویا، فعالیتی با گردش مالی بالغ بر چندین میلیارد دلار در سال داشت. سپس با پیدایش لوح فشرده و سی‌دی، طرفداران آثار صوتی بیشتر شد.

با پیدایش کامپیوتر و بعداً اختراع اینترنت و نیز پیدایش شبکه‌های ماهواره‌ای، کتاب گویا هم از هر نظر متحول شد. چون با توسعه اینترنت، تکنولوژی‌های ارتباطی، فرمت‌های جدید فشرده صوتی و دستگاه‌های پخش صوتی MP3 که به راحتی قابل حمل هستند، محبوبیت کتاب‌های سخنگو به شکل شگفت‌انگیزی رو به افزایش گذارد. این رشد با دسترسی به خدمات دانلود کتاب‌های گویا شدت یافت. همگانی شدن دستگاه‌های پخش موسیقی نیز کتاب‌های سخنگو را برای عموم افراد قابل دسترس‌تر ساخت. در خارج از کشور با توجه به اهمیتی که برای فرهنگ‌سازی مطالعه قائل هستند این موضوع را از دوران کودکی پی می‌گیرند و از روش‌های گوناگونی هم بهره می‌برند، به طور نمونه در کشور آلمان کتاب‌های شنیداری در سبدهای خوارکی کودکان عرضه می‌شوند. این انتشاراتی‌ها در تهیه این عناوین به این مسأله توجه شده که کودکان فارغ از سن و جنس خود بتوانند کتابی انتخاب کنند که هم سرگرمشان کند و هم محتوای آن برایشان جذاب باشد.

هنوز کتاب گویا به انتهای سر منزل مقصودش نرسیده و به نظر می‌رسد در همه کشورها به ویژه جهان پیشرفته در سال‌های آینده شاهد پیشرفت‌های بیشتر در این زمینه باشیم.

تحولات در ایران: تا قبل از تولید کتاب گویا در مؤسسه خزائلی یا مؤسسه ملی

بهزیستی نابینایان در دهه چهل شمسی، نابینایان هیچ منبعی برای مطالعه به صورت شنیداری نداشتند فقط گاه بیگاه به رادیو گوش می‌دادند. زیرا مدیریت رادیو برای رعایت حال آنان، گاه برنامه‌های علمی و آموزشی تولید می‌کرد. مثل آموزش زبان خارجه. البته برخی نابینایان که تمکن مالی داشتند، معلم خصوصی استخدام می‌کردند. معلم با خواندن کتاب امکان آموختن را فراهم می‌آورد. راه دیگر برای نابینایان، فراگیری به وسیله متون بریل بود. تولید مواد خواندنی مناسب برای نابینایان ایران به روش بریل، به کم‌تر از صدسال پیش باز می‌گردد. اولین‌بار عده‌ای از ارامنه اصفهان، برخی کتاب‌ها را به بریل برگرداندند. اما نخستین مؤسسه‌ای که رسماً برای خدمت به نابینایان تأسیس شد، مؤسسه‌ای بود که دکتر خزائلی، در دهه چهل بنیانگذاری کرد. در سال 1349ش، دولت مؤسسه ملی بهزیستی نابینایان را تأسیس کرد که بعدها با همکاری انجمنی که دکتر خزائلی بنیان نهاده بود، به تهیه و توزیع کتا‌ب‌های بریل و گویا برای نابینایان اقدام کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس سازمان بهزیستی کشور، مؤسسه ملی نیز به «سازمان بهزیستی خدمات نابینایان رودکی» تغییر نام داد.

سازمان رودکی، ابتدا کتاب‌های درسی مدارس را نیز ضبط می‌کرد، اما بعدها حوزه خدمات آن تنها برای بزرگسالان و در حیطه کتاب‌های غیردرسی مشخص شد و تولید کتاب‌های درسی به صورت گویا و بریل، به سازمان کودکان استثنایی که وابسته به وزارت آموزش و پرورش است، واگذار گردید.

حدود دو دهه، سازمان رودکی فعال‌ترین تشکیلات در عرصه تولید کتب گویا و بریل بود. ولی در حال حاضر، یکی از تولیدکننده‌های کتاب گویا در کنار چندین تشکل دیگر است. به ویژه در عرصه بزرگسالان و کتب عمومی فعال است. ضبط کتاب را توسط گویندگان حرفه‌ای یا داوطلب، در استودیو و یا بدون استودیو انجام می‌دهد. کتابخانه گویای رودکی یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های گویا بوده است ولی سال به سال از منابع آن کاسته می‌شود. رودکی به جز این کتابخانه، دو کتابخانه دیگر، یکی مختص کتاب‌های بریل و دوم شامل کتاب‌های بینایی در اختیار دارد. کتابخانه بینایی در حقیقت، منبع اصلی گویندگان و نابینایان برای انتخاب و ضبط کتاب است. متأسفانه این کتابخانه در منابع بسیار که درباره

نابینایان و نابینایی در جهان به زبان‌های مختلف مثل عربی، فرانسه و انگلیسی منتشر می‌شود، خالی است. نیز کتابهای گویا که در مراکز جهان تولید شده، اغلب در این کتابخانه به چشم نمی‌خورد.

از طرفی، مدرسه نابینایان خزائلی، با کمک سازمان کودکان استثنایی، به تولید کتاب‌های درسی گویا برای تمام دانش‌آموزان نابینا اقدام و برای انجام این مهم، استودیوهای ضبط کتاب نیز دایر کرد.

اما نه مؤسسات پیشین که نام برده شد و نه سایر مؤسساتی که بعدها در زمینه تولید کتاب گویا فعال شدند، مانند «کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد» و «مؤسسه نهادگذاری مطالعات علمی و پژوهشی گویا»، هیچ‌یک، وظایف تخصصی مثل گویاسازی منابع ادبیات کودکان یا گویاسازی منابع دینی، یا گویاسازی نشریات تخصصی برای خود قائل نبودند. به عبارت دیگر تقسیم کار دقیق وجود نداشت و اکثر مؤسسه‌ها به کارهای تکراری رو آورده و از پروژه‌های سخت رویگردان بودند.

در سال‌های اخیر، یک ناشر ایرانی (نشر ماه‌ریز) نیز به تولید کتاب گویا در قالب نوار کاست اقدام کرد. اگر چه تعداد این نوارها در حال حاضر دو یا سه عدد بیشتر نیست، از این حیث که این نوارها دقیقاً به نام کتاب گویا منتشر می‌شوند، دارای اهمیت خاصی هستند. زیرا این آثار از ابتدا، به منظور گویاشدن، ترجمه و تدوین می‌شوند و امتیاز تکثیر آن‌ها نیز در انحصار ناشر است.

نیز در دو دهه اخیر ناشران و مراکز دیگری به گویاسازی روی آورده اند و این حرفه توسعه قابل توجه داشته است. مؤسسه نوین کتاب گویا با مدیریت فاطمه محمدی که نقش فعالی در گویاسازی داشته، یکی از این مراکز است. برخی از مهم‌ترین آثاری‌که توسط این مرکز گویا شده عبارت است از:

آتش و بال پروانه از عارفانه‌های خواجه عبداللّه انصاری با گویندگی مسیحا برزگر، یک عاشقانه آرام از نادر ابراهیمی با گویندگی پیام دهکردی، چهار میثاق (خودشناسی و خودیاری) اثر دون میگوئل روییز با گویندگی نیما رئیسی، نیروی حال (پاسخ به پرسش های معنوی) اثر اکهارت تول با گویندگی مسیحا برزگر، شیوه‌های مدیریت: استیو جابز(مدیریت) اثر جی الیوت با گویندگی میکائیل شهرستانی، قورباغه را بخور! (مدیریت زمان) اثر برایان تریسی با گویندگی مهدی

بقاییان، کیمیاگر (رمان، 6 عدد سی دی) اثر پائولو کوئیلیو با گویندگی محسن نامجو، یک روز دیگر (رمان) اثر میچ البوم با گویندگی میکائیل شهرستانی، حسنک وزیر (بخشی از تاریخ بیهقی) با گویندگی اردلان ضرغام، و ما نیز آنها بودیم (داستان) اثر کیانوش کاکاوند با گویندگی سعید بحرالعلومی، پیامبر و رازهای دل (عارفانه) اثر جبران خلیل جبران با گویندگی مسیحا برزگر.

کتاب‌های تو تویی!؟ (داستانهای کوتاه الهام بخش اثر امیر رضا آرمیون) با گویندگی الهه گل‌پری، علیرضا ناصح، تنور و داستان‌های دیگر (مجموعه داستان) اثر هوشنگ مرادی کرمانی با گویندگی شاهین علایی‌نژاد، قصه‌های کلیله و دمنه اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی نیما کرمی، قصه‌های مرزبان نامه اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی علیرضا محمدی، قصه‌های سندباد نامه و قابوسنامه اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی داریوش فائزی، قصه‌های مثنوی مولوی اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی شاهین علایی‌نژاد، قصه‌های قرآن اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی مصطفی رحماندوست، قصه‌های شیخ عطار اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی شبنم مقدمی، قصه‌های گلستان و ملستان اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی سهیل محزون، قصه‌های چهارده معصوم اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی مسیحا برزگر، ولت ده تایی قصه‌های خوب (پکیج جدید) اثر مهدی آذر یزدی با گویندگی گروهی از گویندگان.

نشر نوین کتاب گویا آثار فوق را برای گروه سنی نوجوان یا بزرگسال تولید کرده و کتاب‌هایی هم برای گروه سنی کودک تهیه کرده که عبارتند از: پنج تا انگشت بودند (قصه و ترانه) اثر مصطفی رحماندوست با گویندگی مصطفی رحماندوست، قصه‌های من و مامان (قصه و ترانه) اثر ویولت رازق پناه با گویندگی نورا ممتازی، قصه‌های من و مامان 2(قصه و ترانه) اثر ویولت رازق پناه با گویندگی نورا ممتازی، بر بال آرامش(مراقبت برای کودکان) اثر مؤسسه پژوهشی کودکان دنیا با گویندگی رکسانا مهرافزون.

همانطور که از تعداد عناوین گویاشده در نشر نوین پیدا است، این مرکز دارای کارنامه وزینی است و توانسته در این زمینه تحولات جدی ایجاد نماید.

از تلاش‌های دانشگاه‌های کشور در این زمینه نباید غفلت کرد. زیرا همه

دانشگاه‌ها تعدادی نابینا داشتند و آنان معمولاً تشکلی ایجاد کرده‌اند. نخستین اقدام این تشکل‌ها، اخذ امکانات از ریاست دانشگاه برای گویاکردن متون درسی بود. دانشگاه اصفهان از دیگران پیش‌قدم و با سابقه‌تر است. شخص نابینایی به نام محمد سمیعی، انجمن نابینایان را در این دانشگاه تأسیس کرد و گاه تا هشتاد عضور نابینا داشت. این انجمن با مشارکت خود روشندلان و اهتمام آنان منابع بسیاری را گویا نمود آن‌هم آثار مرجع مثل تاریخ طبری. البته متناسب با فناوری و امکانات زمان خودشان کار می‌کردند. به عنوان نمونه با ضبط صوت و روی نوار کاست ضبط می‌کردند و چون امکانات ویرایش فنی نداشتند، کیفیت کارها بسیار نازل و گاه قابل شنیدن نیست. با این‌حال آنان سنگ بنایی را گذاشتند که بعداً توسعه یافت.

در سال‌های اخیر مؤسسه امام رضا(ع) به ریاست آقای محمد عبداللّهیان اقدامات گران‌سنگی در این زمینه داشت. به ویژه جای خالی منابع قرآنی گویا را تا حدی جبران کرد. این مؤسسه چند مجله قرآنی منتشر می‌کند و یک نشریه به سبک بریل دارد. نیز یک مجله قرآنی به نام بینات به روش بینایی و همراه با CD گویایی هم منتشر می‌کند. نیز برای گویاسازی مجموعه آثار مرحوم مرتضی مطهری و مجموعه آثار استاد محمد رضا حکیمی تلاش‌های جدی داشته است. در مجموع کارها و تلاش‌های این مؤسسه، تا حدی خلأهای کتاب گویا در عرصه علوم قرآنی و منابع اسلامی شیعی را پر کرده است.

دفتر فرهنگ معلولین از مهرماه 1390 کارش را آغاز کرد. این دفتر وابسته به مؤسسه جهانی آل البیت لاحیاء التراث می‌باشد. از ابتدای تأسیس کار گروه ویژه برای کتاب گویا و نیز استودیو و دیگر امکانات مورد نیاز فراهم آورد و خط‌مشی مدون و منظمی را آغاز کرد. مدیریت بخش کتاب گویا در این مؤسسه، خانم ضیائی‌فر از نابینایان فعال در ایران است. این گروه تا کنون حدود چهار هزار ساعت از منابع مهم و مرجع را گویا نموده است. مهم‌تر اینکه فقط به کتاب اکتفا نکرده و گویاسازی را به نشریات آکادمیک بسط داده و شیوه‌های ابتکاری مثل مجموعه‌سازی منابع گویا را اجرا کرده است.

خط‌مشی این دفتر تأمین منابع مورد نیاز معلولین در زمینه علوم اسلامی-

انسانی در سراسر جهان است و کار به دست خود توان‌یابان و معلولین عزیز اجرا می گردد. نشریه حاضر بسیاری از کارهای گویای این مرکز را معرفی کرده است.

کتابخانه آیت اللّه خامنه‌ای در قم به مدیریت آقای حسن عبدلی، مرکز دیگری است که در عرصه کتاب گویا فعال بوده است. خط‌مشی این مرکز گویاسازی عمدتاً برای کودکان و نوجوانان است. کارنامه و فعالیت‌های این مرکز در همین مجله معرفی شده است.

سیر کتاب گویا در ایران را در یک نمودار اینگونه می‌توان نشان داد:

دهه چهل شمسی: آغاز گویاسازی منابع عمومی در مراکز دولتی یا وابسته به دولت.

دهه پنجاه و شصت: توسعه کتاب گویا در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی؛ ورود ناشران خصوصی کوچک به عرصه کتاب گویا جهت عموم مردم.

دهه هفتاد و هشتاد: اهتمام مراکز دولتی برای گویاسازی؛ ورود مراکز انتشاراتی به کتاب گویا و توسعه کتاب گویا برای عموم مردم.

دهه هشتاد و نود: شکل‌گیری مؤسسات خیریه دینی و اقدام آنان به گویاسازی منابع دینی؛ فعال شدن نشریات دینی و اجتماعی برای گویاسازی متن نشریه و عرضه همراه نشریه.

نمودار مزبور، نشانگر جریان کلی و با چشم‌پوشی از استثناها و جریان‌های کوچک است.

کارآیی و اهمیت: کتاب گویا در ایران در عرصه‌ها همیشه مهم بوده و هیچگاه کارآیی و تأثیر خود را از دست نداده است. کتاب گویا در آموزش زبان دوم مثل آموزش زبان انگلیسی، حدود شش دهه سابقه دارد و هیچگاه فراگیری و توسعه آن کاهش نیافته است. زیرا همیشه متقاضی داشته است. مهاجرت گروها و اقشار در رخدادهای مهم و عمومی به خارج از کشور و نیز سیر رفت و آمد زائران و جهانگردان به زبان‌آموزی و تولید متون شنیداری بر آموزش زبان از عوامل مؤثر در توسعه کتاب گویا بوده است. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، جهانگردان بسیار به ویژه از کشورهای غربی به ایران می‌آمدند. افراد مرتبط و مشاغل در ارتباط با جهانگردان تلاش می‌کردند، زبان آنها را بدانند تا مثلاً برای فروش کالا به آنان مشکل نداشته

باشند. از اینرو به سراغ متون گویایی آموزش زبان می‌رفتند. پس از پیروزی انقلاب و گسترش روابط و مناسبات با کشورهای سوریه و عراق؛ نیز ازدیاد حجاج، زائران برای آموختن زبان عربی به سراغ متون گویایی آموزش زبان می‌رفتند. علاوه بر آن، در چند نوبت مهاجرت به دیگر کشورها و نیز از عراق و افغانستان به ایران افزایش یافت. افزایش مهاجرت با ازدیاد رویکرد به زبان‌آموزی و گسترش متون گویایی آموزش زبان در ارتباط تنگاتنگ است.

عامل و متغیر دوم که در گسترش کتاب گویا مؤثر بوده، کودکان و نوجوانان می‌باشند. این قشر برای فراگیری مفاهیم اولیه در فرهنگ فارسی و نیز برای یادگرفتن زبان دوم و نیز یادگرفتن مفاهیم علوم و فنون و مهارت‌ها نیاز مبرم به کتاب گویا دارند. کتاب گویا ابزار بسیار مهم در آموزش و پرورش آنها است. البته ساختار و سبک کتاب گویای این قشر با کتاب گویای با کتاب گویای دیگر اقشار متفاوت است. این نوع کتاب گویا با تکرار، آهنگ و شعرهای ساده فهم، یا با قصه، آداب اجتماعی و اخلاقی را به آنها یاری می‌دهد.

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال 1350، مرکزی برای تهیه نوار موسیقی و قصه برای بچه‌ها تأسیس کرد که نام آن، مرکز تهیه نوار و صفحه برای کودکان و نوجوانان بود. گرچه این مرکز این فعالیت را مشخصاً برای کودکان نابینا پایه‌گذاری نکرده بود، به هر حال می‌توان از آن به عنوان اولین مرکزی که برای کودکان مواد شنیداری تولید می‌کرد، نام برد. نخستین محصول این مرکز، نوار ماهی سیاه کوچولو صمد بهرنگی بود که توسط خسرو برنوش که در آن زمان تهیه کننده رادیو بود، تولید شد. اداره این مرکز بعدها به احمدرضا احمدی سپرده شد و توسط او گسترش یافت. «شماری از قصه‌هایی که کانون به صورت کتاب منتشر می‌کرد، به صورت صفحه و بعداً نیز کاست منتشر شد، از قبیل گل اومد، بهار اومد از منوچهر نیستانی، ماهی سیاه کوچولو از صمد بهرنگی و لی‌لی حوضک از م. آزاد با موسیقی خانم قراچه‌داغی».

از جمله تولیدات دیگر این مرکز، مجموعه‌هایی بود که تحت عنوان صدای شاعر منتشر می‌شد. در این مجموعه‌ها شاعرانی ماند احمد شاملو و مهدی اخوان ثالث، اشعار خود را بازخوانی و ضبط می‌کردند. هم‌چنین بود مجموعه زندگی و آثار که در

حقیقت، ترجمه آثاری بود که به همین شکل در اروپا منتشر شده بود و بعدها زندگی و آثار موسیقی‌دان‌های ایرانی نیز به آن افزوده شد. تقریباً قسمت عمده این فعالیت‌ها، پس از انقلاب اسلامی متوقف شد و دیگر ادامه نیافت. در عوض پس از انقلاب، خط‌مشی جدید پیداکرد و تلاش کرد منابع مذهبی و انقلابی را گویاسازی کند. هر چند برخی از این آثار ضعیف بود و تأثیر منفی داشت.

انتشارات ابتکار نیز در سال 1359، فعالیت جدیدی را در عرضه مواد شنیداری آغاز کرد. تولیدات نشر ابتکار، از آن نظر اهمیت دارد که بخش عمده‌ای از آن، مشخصاً برای کودکان و نوجوانان تهیه شده است. مواردی مانند شازده کوچولو با ترجمه و صدای احمد شاملو، دن کیشوت (متن ساده برای نوجوانان) با صدای سیروس ابراهیم‌زاده، خروس زری، پیرهن پری با صدای احمد شاملو و موسیقی بابک بیات، خرگوش و ستاره‌ها از غلامرضا جورکش و خاله ماندگار م. آزاد، از جمله این آثار هستند. هر چند در تولید این آثار نیز به طور خاص، کودک نابینا مدنظر نبوده است. اما در فرهنگ نابینایان بسیار مؤثر بوده است.

مهم‌ترین و مؤثرترین مرکزی که در ایران به روش کاملاً علمی و با استفاده از تجارب جهانی برای کوکان نابینا کار کرد، شورای کتاب کودک بوده است. پروژه «ادبیات کودکان و نوجوانان معلول» در سال 1360 در این مرکز آغاز شد. شورا کتاب همسازی کودکان معلول با جریان زندگی روزمره، را در سال 1363 منتشر کرد. در این کتاب که نوشته اورجایستر، توردیس و به ترجمه ثریا قزل‌ایاغ بود، در خصوص اهمیت کتاب‌های مناسب برای کودکان ویژه (نابینا، ناشنوان، کم‌توان ذهنی، کندخوان و ...) و انواع کتاب‌های بریل، گویا، لمسی و آسان توضیحاتی داده شده است.

تجربه عملی ساخت کتاب برای کودکان ویژه در شورا، در اوایل دهه هفتاد اتفاق افتاد و در سال 1374 نیز گروه کتاب گویا، رسماً در شورا شکل گرفت. نخستین تجربه در این خصوص، به ضبط استودیویی کتاب رسم ما سهم ما اثر مهدخت کشکولی باز می‌گردد که توسط منصوره شجاعی انجام شد. از همان ابتدای کار، در حوزه کتاب گویا، حدود و ثغور کار مشخص شد. به این ترتیب، کتاب گویا در حقیقت نوعی کتابخوانی با صدای بلند است که با امانتداری کامل انجام می‌شود،

در واقع گوینده، حکم چشم شنونده را دارد و هر آن‌چه را به کتاب چاپی و همین‌طور مشخصات ضبط اثر مربوط می‌شود، در نوار قید می‌کند و مشخصات کامل اثر، از جمله مشخصات کتاب‌شناختی، نام سرفصل‌ها، پانویس‌ها، نام گوینده، محل ضبط، تاریخ ضبط و ... نیز در ابتدای کار خوانده می‌شود. در این خصوص، جزوه‌ای به نام دستورالعمل ضبط کتاب‌های گویا، توسط ثریا قزل‌ایاغ تهیه شد که در اختیار گویندگان قرار گرفت تا براساس آن، کار ضبط کتاب را انجام دهند. بر این اساس، گوینده متن وظیفه دارد که متن کتاب را بی‌کم و کاست، اما بدون دخالت دادن احساسات خود در آن، با صدای بلند بخواند.

تا کنون بیش از 150 عنوان کتاب گویا، برای گروه‌های سنی مختلف، از پیش‌دبستان تا نوجوان، براساس همین دستورالمعل‌ها توسط گویندگان داوطلب در استودیوهای مختلف ضبط شده است. با وجود آن‌که از همان ابتدا متفاوت بودن کتاب گویا با نوار قصه و نمایش‌نامه رادیویی مشخص شده بود، اما به کار بردن موسیقی در ضبط کتاب‌ها، منافاتی با اصول ضبط کتاب گویا نداشت. بنابراین، متناسب با متن و حال و هوای کتاب، موسیقی به صورت زنده یا از پیش ضبط شده، برای همراهی با متن تهیه یا انتخاب می‌شود. با وجود آن‌که گوینده حق دخالت دادن احساسات خود را حین خواندن اثر ندارد، با کمک موسیقی تا حدودی فضای حسی داستان را منتقل می‌کند و متن نیز با وجود یک گوینده واحد، از حالت یکنواختی خارج می‌شود.

به دلیل رعایت حقوق مؤلف (کپی رایت) هر اثر، از هر کتابی تنها به تعداد محدود و فقط برای نگهداری در کتابخانه گویای مرکز خدمات بهزیستی نابینایان رودکی و نیز آرشیو شورای کتاب کودک و برخی دیگر از نهادها، از جمله کتابخانه فراگیر فدک تولید می‌شود. کتابخانه فراگیر فدک، کتابخانه‌ای است که با همکاری مشترک یونیسف، شورای کتاب کودک و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، در سال 1380 تأسیس شد و هدف آن خدمات‌دهی به کلیه کودکان ویژه (نابینا، ناشنوا، کم‌توان ذهنی) بود. در این کتابخانه، اشکال گوناگون کتاب از جمله کتاب‌های پرده‌ای (ناشنوایان)، کتاب‌های آسان (ناشنوایان، کم‌توان ذهنی)، حسی- لمسی (نابینایان)، بریل (نابینایان)، گویا (نابینایان) نگهداری می‌شود.

انتخاب و تهیه منابع این کتابخانه، به عهده گروه کتاب ویژه شورای کتاب کودک بوده است.

مبحث دیگر مربوط به توسعه فرهنگ دینی و توسعه فرهنگ فارسی با استفاده از کتاب گویا است. اساساً بدون کتاب گویا فرهنگ ملی یک کشور را نمی‌توان توسعه داد. زیرا بخش عمده فرهنگ شفاهیات، فالکور، فکاهیات، ضرب‌المثل و عناصر ادبی است و اینها باید رودرو و شفاهی تعلیم شود.

در بخش تبلیغ و توسعه فرهنگ دینی، سهم و مشارکت معلولین در ایران غایب است. یعنی هنوز ذهنیت و تصور درستی از توانایی‌هایی معلولین در امور توسعه فرهنگ دینی وجود ندارد. با اینکه کلیسا قرن‌ها است از معلولین به عنوان مبلغ دینی استفاده کرده و کارآمدی آنان را آزموده است. حتی وهابیون عربستان در افغانستان و پاکستان با آموزش چند ماهه معلولین آنان را تبدیل به مبلغین مؤثر و پرکار می‌کنند. یک نابینا، سه ماهه تمامی قرآن را حفظ می‌شود زیرا حافظه قوی دارند. و پس از آن به عنوان محافظ قرآن و امام جماعت به تبلیغ گمارده می‌شود.

متأسفانه حتی حوزه های علمیه ایران در این زمینه بسیار ضعیف عمل کرده‌اند و تلقی کاملاً خطایی از معلولین دارند.

دیگر تحولات: در کتاب گویا، تولید آن یک جنبه است و برای کتاب گویا، نیاز به اقدامات دیگر هم هست. متأسفانه در ایران ابعاد کتاب گویا متناسب با هم و در ارتباط با یکدیگر رشد نکرده است. به همین دلیل این پروژه همواره با مشکلاتی مواجه بوده است. فهرست وار به برخی از جوانب مهم کتاب گویا اشاره می‌شود:

این فهرست‌ها شامل نمودارهای آماری و چکیده‌نویسی باشد کارآیی آن مضاعف خواهد شد.

کتابشناسی ملی ایران، از سال 1373، کتاب گویا را به عنوان یک قالب مستقل، در مجموعه آثار منتشر شده در ایران تلقی و کتاب‌های گویا را در هر کتابشناسی، با مشخصات کامل معرفی می‌کند. البته در سال 1374 نیز فهرستگان کتاب‌های گویای ایران منتشر شد. (تعاونی، شیرین (خالقی): فهرستگان کتاب‌های گویای ایران، تهران؛ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1374). این کتابشناسی 1069 کتاب گویا را که در 15 مرکز نگهداری می‌شود، معرفی کرده است.

مشکل اینست که مراکز بسیاری هست که صدها ساعت کتاب گویا کرده‌اند اما چون مجوز نگرفته‌اند در فهرست‌های مزبور نیامده و معرفی نشده‌اند.

مآخذ: «تصویری گویا از کتاب گویا در ایران»، لیلا (رؤیا) مکتبی‌فرد، پژوهشنامه، ش40، ص43- 49⁽¹⁾

«نشست بررسی کتاب گویا»، خبرگزاری مهر(mehrnews.com)؛ «گفت‌وگو با عوامل تولید کننده کتاب‌های گویا»، خبرگزاری فارس؛ المکتبات الاسلامیة واژها فی التعلیم، علی بن علی الجُهنی، المدینة المنورة، 1425ق، ص167-189؛ تاریخ شفاهی نشر ایران، احمدی، احمدرضا، به کوشش عبدالحسین آذرنگ و علی دهباشی،

تهران، ققنوس؛ گزارش شورای کتاب کودک به مناسبت 20 سال تلاش 1341-1361، انصاری، نوش‌آفرین، 1361: 3-50؛ دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، سلطانی، پوری: راستین، فروردین، تهران، فرهنگ معاصر، 1379؛ فرهنگنامه کودکان و نوجوانان، میرهادی، توران، ج2، ص107- 179، 1372؛ المکتبات الجامعیة، احمد بدر و محمد فتحی عبدالهادی، قاهره، دار غریب، 2001م، ص191-193.

کتاب گویا: تعریف، تاریخ تحولات

کتاب گویا: تعریف، تاریخ تحولات⁽¹⁾

چکیده

پس از اختراع برق، هر چند ماه، شاهد اختراع وسایل الکترونیکی و الکتروتکنیکی بوده‌ایم. رادیو، تلویزیون، ضبط و پخش صوت و کامپیوتر همگی در یک قرن اخیر اختراع و عرضه شده‌اند. این اختراعات زمینه پیدایش و ظهور نوعی جدید از کتاب را فراهم آورد. این کتاب جدید، از اجزایی به نام کلمات و جملات ملفوظ به جای کلمات و جملات مکتوب تشکیل می‌شود. مطالعه کننده آن به جای خواندن با چشم و استفاده از بینایی، با گوش، کلمات و جملات را می‌شنود. سومین تفاوت در حامل آنها است. کتاب بینایی یا کاغذی روی کاغذ عرضه شود ولی حامل کتاب گویایی شنیداری، ابزار یا دستگاه صوتی یا رسانه صوتی است.

ظهور و گسترش این نوع کتاب، تحولات عمیقی در جوامع انسانی در پی داشت. به ویژه برای نابینایان این امکان را به وجود می‌آورد که متون را مطالعه کرده و در سرنوشت جامعه خودشان مشارکت نمایند.

این مقاله به معرفی ابعاد کتاب گویا و سپس به تاریخ تحولات آن می‌پردازد. البته کتاب گویا دارای ابعاد وسیع و پیچیده است و در یک مقاله نمی‌توان همه مباحث آن را بررسی کرد. مؤلف هم تلاش کرده چشم انداز کلی عرضه کند. حتماً در شماره‌های بعد این نشریه، زوایای کتاب گویا بررسی خواهد شد.

کتاب گویا یا کتاب صوتی یا کتاب شنیداری (Audio Book یا Talking Book) متن کتابی است که توسط یک یا چند گوینده، خوانده می‌شود و به صورت فایل صوتی

عرضه می‌شود. کتاب گویا ممکن است با موسیقی یا افکت‌های موسیقایی همراه باشد. و گاه فقط دارای صدای خواننده متن است.

گاهی اوقات نویسنده با صدای خودش کتاب را می‌خواند و گاهی گویندگان حرفه‌ای این کار را انجام می‌دهند. این کتاب‌ها در دسته‌بندی‌های مختلف مثل: داستان، رمان، کودک و نوجوان، مذهبی، آموزشی - علمی، هنری طبقه‌بندی شده‌اند. از این نظر تفاوتی با کتاب کاغذی ندارند. یعنی همه انواع کتب می‌توانند به شیوه دیویی یا کنگره (LC) رده‌بندی شوند. کتاب گویا به دو صورت «روخوانی» و «بَرخوانی» یا حفظ‌خوانی تولید می‌گردد. کتاب گویا از نظر دستگاه پخش صدا، دارای انواع مختلف است: بر روی نوار کاست، لوح فشرده یا CD، دستگاه گوینده یا Mp3 Player و گوشی تلفن همراه دارای برنامه گویایی قابل استفاده می‌باشند.

هدف از ضبط کتاب گویا انتقال متن یک کتاب یا نوشته روی یک «حامل صوتی» است؛ به طوری که برای افراد فاقد توانایی خواندن، قابل شنیدن و درک باشد. از این رو، بین کتاب گویا و یک نمایش‌نامه رادیویی و یا نوار قصه، تفاوت‌های اساسی وجود دارد؛ زیرا معمولاً کتاب گویا توسط یک نفر خوانده می‌شود که لحن او احساساتی نبوده و بیشتر به کتابخوانی با صدای بلند شبیه است.

بدیهی است تمام کتاب‌هایی که منتشر می‌شوند، امکان گویا شدن ندارند. از این رو، همواره سیاست‌ها و معیارهایی برای انتخاب کتاب‌هایی که قرار است گویا شوند، در نظر گرفته می‌شود. معمولاً متونی که برای ضبط انتخاب می‌شوند، باید از نظر محتوایی و ساختار ظاهری و ادبی غنی بوده و قابلیت ضبط داشته باشند.

افراد بسته به علاقه و ذائقه ادبی خود، ممکن است طرفدار گونه‌های مختلف ادبی باشند. از این رو، در گویا کردن آثار ادبی باید به این تنوع در سلیقه توجه کرد. البته به دلیل محدودیت در امکانات، این انتخاب باید از میان آثاری که جوهره ادبی کافی دارند، انجام شود. سرمایه‌گذاری روی اثار ضعیف و کم ارزش، جز اتلاف سرمایه، نتیجه دیگری نخواهد داشت.

نکته دیگر، بحث مالکیت مادی و معنوی آثاری است که به شکل گویا منتشر می‌شوند. طبق قانون جدید هر اثری را برای معلولین می‌توان گویا و در اختیار آنان قرار داد. برخی از نویسندگان با صدای خود، آثارشان را گویا می‌کنند.

امروزه کاربرد کتاب گویا، منحصر به افراد نابینا نیست. کم‌بینایان، سالخوردگان و به ویژه مبتلایان به بیماری پارکینسون، خانم‌های خانه‌دار، مسافران با اتومبیل، قطار، هواپیما وکشتی و زبان‌آموزان، برای تقویت مهارت‌های شنوایی یک زبان، می‌توانند از کتاب گویا، به عنوان رسانه‌ای قابل اعتماد برای نیازهای مطالعاتی خود و نیز صرفه‌جویی در وقت خود بهره جویند.

هم‌چنین، کتاب گویا ابزار مناسبی برای آموزش علوم و دروس در مقاطع مختلف محسوب می‌شود. در سال 1952 بر میزان اهمیت ضبط کتاب برای کودکان و نوجوانان تأکید شد. به این ترتیب، کتاب گویا از انحصار بزرگسالان خارج و کتاب‌های کودکان و نوجوانان نیز به قلمرو کتاب گویا قرار گرفت.

پیشینه جهانی

تاریخچه تولید کتاب گویا به سال 1931م در کشور آمریکا بر‌می‌گردد. کنگره آمریکا در این زمان در قالب پروژه‌ای به نام Talking-Book program تولید این گونه کتاب را پایه‌گذاری کرد. هدف این برنامه، کمک به بزرگسالان نابینای فاقد توانایی خواندن کتاب‌های چاپی بود. این پروژه کارش را با شعار زیر آغاز کرد: «کتاب برای نابینایان بزرگسال:Books for the Adult Blind Project »

انجمن نابینایان آمریکا، اولین کتاب‌های گویا را در سال 1932م تولید کرد، یک سال بعد تولید انبوه این کتاب‌ها در این کشور آغاز شد. در سال 1933، جی. پی. هارینگتون (J.P. Harrington) متخصص در انسان‌شناسی به نواحی آمریکای شمالی مسافرت کرد تا تاریخ شفاهی اعضای قبایل بومی این منطقه را ضبط کند، او برای این کار از دیسک‌های آلومینیومی و باطری ماشین استفاده کرد. کتاب گویا، سنت قصه‌گویی را که سال‌ها پیش هارینگتون آغاز کرده بود، حفظ کرده و ادامه داده است.

در سال 1935، کنگره ایالات متحده تصویب کرد که کتاب گویا به صورت رایگان، در اختیار نابینایان قرار گیرد. پس از آن، «پروژه کتاب برای نابینایان بزرگسال» در اوج شهرت قرار گرفت. در 1992، بخش ویژه نابینایان و ناتوانان جسمی کتابخانه ملی ایلات متحده، میلیون‌ها نسخه کتاب گویا را در بین بیش از 700 هزار نفر از «جامعه هدف» خود توزیع کرد. با گسترش دستگاه‌های ضبط

صوت قابل حمل، نوارهای صوتی بسیار پرطرفدار شد و در اواخر دهه 1960 کتابخانه‌ها پر از کتاب‌های گویای رایگان شد.

اولین کتاب‌های گویا، جنبه آموزشی داشتند و به دنبال آن کتاب‌های ادبی نیز به این دسته اضافه شد. در سال 1970 شرکت‌های مختلفی توزیع این کتاب‌ها را بر عهده گرفتند و در اواسط دهه بعد سود شرکت‌های تولید کتاب گویا از چندین میلیارد دلار در سال فراتر رفت.

مؤسسه ناشران صوتی در سال 1986 توسط 6 شرکت رقیب و با هدف ارتقای آگاهی مخاطبان از این گونه کتاب‌ها پایه گذاری شد. این مؤسسه‌ها در سال 1996 جایزه کتاب گویا را بنا نهاد که با جایزه اسکار برابری می‌کند.

با ظهور اینترنت، تکنولوژی‌های با پهنای باند بالا، فرمت‌های فشرده فایل‌های صوتی و پخش کننده‌های موسیقی قابل حمل، محبوبیت کتاب های صوتی به طور معناداری افزایش یافت. این رشد با پیدایش سرویس‌های اشتراک دانلود کتاب گویا دو چندان شد.

علاوه بر این، محبوبیت پخش کننده‌های صوتی همراه مانند آیپاد (iPod) کتابهای گویا را برای استفاده مردم رایجتر کرده است. این امر به گسترش ناگهانی کتابهای تولید شده از پروژههایی نظیر لیبریوکس شده است. که افراد داوطلب را برای خواندن کتاب‌ها سازماندهی می‌کند. کتاب‌های گویا همچنین میتوانند توسط نرمافزارهای گویا تولید شوند هرچند کیفیت صدای تولیدشده ممکن است در مقایسه با صدای انسان مطلوب نباشد. این کتاب‌ها همچنین توسط شرکت‌های انتفاعی به صورت آنلاین منتشر میشوند. بهای کتابهای گویا که روی سیدی یا کاست منتشر میشود اغلب بیش از نسخههای چاپی با جلد سخت است. کتابهای گویا که با دانلود کردن از اینترنت خریداری میشوند اغلب کمی ارزانتر از نسخههای چاپی با جلد سخت اما گرانتر از نسخههای چاپی با جلد شومیز هستند.

سابقه در ایران

تلاش برای تولید مواد خواندنی مناسب نابینایان ایران، به کمتر از صد سال پیش باز می‌گردد. نخست عده‌ای از ارامنه اصفهان، کتاب‌هایی را به بریل

برگرداندند. اما نخستین مؤسسه‌ای که رسماً برای خدمت به نابینایان تأسیس شد، مؤسسه ی دکتر خزائلی بود که در دهه چهل بنیانگذاری کرد. در سال 1349 ش، دولت مؤسسه ملی بهزیستی نابینایان را تأسیس کرد که بعدها با همکاری انجمنی که دکتر خزائلی بنیان نهاد بود، به تهیه و توزیع کتاب بریل و کتاب گویا برای نابینایان اقدام کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس سازمان بهزیستی کشور، مؤسسه ملی نیز به «سازمان بهزیستی خدمات نابینایان رودکی» تغییر نام داد.

سازمان رودکی، ابتدا کتاب‌های درسی مدارس را نیز ضبط می‌کرد، اما بعدها حوزه خدمات آن تنها برای بزرگسالان و در حیطه کتاب‌های غیر درسی مشخص شد و تولید کتاب‌های درسی به صورت گویا و بریل، به سازمان کودکان استثنایی که وابسته به وزارت آموزش و پرورش است، واگذار گردید.

در حال حاضر، سازمان رودکی یکی از فعال‌ترین سازمان‌های ایران در حوزه تولید کتاب گویا، به ویژه برای بزرگسالان است که ضبط این کتاب‌ها را توسط گویندگان حرفه‌ای یا داوطلب انجام می‌دهد و کتابخانه گویای آن یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های گویاست. رودکی به جز این کتابخانه، دو کتابخانه دیگر، یکی مختص کتاب‌های بریل و دوم مجموعه‌ای از کتاب‌های بینایی در اختیار دارد. کتابخانه بینایی در حقیقت، منبع اصلی گویندگان و نابینایان برای انتخاب و ضبط کتاب روی نوار است.

از طرفی، مدرسه نابینایان خزائلی، با کمک سازمان کودکان استثنایی، به تولید کتاب‌های درسی گویا برای تمام دانش‌آموزان نابینا اقدام کرد؛ برای انجام این مهم، استودیوهای ضبط کتاب نیز دایر کرد.

در چند سال اخیر مؤسسات فراوان در زمینه تولید کتاب گویا فعال شده‌اند، مانند «کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد»؛ «مؤسسه نهادگذاری مطالعات علمی و پژوهشی گویا»؛ دفتر فرهنگ معلولین. در سال‌های اخیر، یک ناشر ایرانی (نشر ماهریز) به تولید کتاب گویا در قالب نوار کاست اقدام کرده است. اگر چه تعداد این نوارها در حال حاضر دو یا سه عدد بیشتر نیست، از این حیث که این نوارها دقیقاً به نام کتاب گویا منتشر می‌شوند، دارای اهمیت خاصی هستند. زیرا این آثار از

ابتدا، به منظور گویا شدن، ترجمه و تدوین می‌شوند و امتیاز تکثیر آنها نیز در انحصار ناشر است.

فهرست سازی

تحول مهّم دیگر در عرصه کتاب گویا در ایران، تهیه فهرست برای کتاب گویا بود. فهرست سازی به نوعی پذیرش کتب گویا در نظام فرهنگی و جامعه فرهنگی است. نیز کارآیی آن را افزایش می‌دهد؛ زیرا جستجو و چرخش آن را توسعه می‌دهد. کتابشناسی ملی ایران که توسط کتابخانه ملی ایران منتشر می‌شود، از سال 1373، کتاب گویا را هم در قلمرو آورده و در هر جلد کتابشناسی به معرفی آنها اقدام می‌کند. این اقدام موجب شد که کتاب گویا مثل دیگر آثار فرهنگی چون مقاله، کتاب، پایان نامه و نشریه قابل توجه قرار گیرد. تحول دیگر در سال 1374، رخ داد و فهرستگان کتاب‌های گویای ایران منتشر شد. (شیرین تعاونی، (خالقی): فهرستگان کتاب‌های گویای ایران، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1374)منتشر کرد. این کتابشناسی 1069 کتاب گویا را که در 15 مرکز نگهداری می‌شود، معرفی کرده است.

متأسفانه تا کنون اطلاعات همه کتب گویا فهرست سازی نشده و کتابشناسی جامع و کامل تدوین نشده است. همچنین نظام مأخذشناسی و ضوابط مقبول برای این پروژه تصویب نشده است.

مشکلات و ضروت تخصص گرایی

در همه یا اکثر رشته‌های علمی نیاز به کتاب گویا هست. زیرا غیر از عامه مردم، نابینایان در بسیاری از رشته‌ها مشغول تحصیل یا تحقیق می‌باشند و نیاز مبرم به منابع هست. اما متأسفانه مؤسسات کتاب گویا در ایران اغلب به رشته‌های خاص پرداخته و اکثر تولیدات آنها ادبی و رمان است و کمتر به منابع مرجع و کتب مادر و منابع زیر بنایی پرداخته‌اند. گویا به دلیل مشکلات و سختی کار در این زمینه، زیر بار این کارها نرفته‌اند.

اکنون لازم است مؤسسات هر کدام در یک یا چند رشته فعالیت کنند و به اصطلاح رویکرد تخصصی داشته باشند. در دو دهه اخیر آمار نابینایانی که در رشته‌های علوم دینی و علوم انسانی مشغول هستند بسیار زیاد شده است. علوم

قرآنی، علوم حدیث، تاریخ و تمدن اسلامی، حقوق و فقه اسلامی از جمله رشته‌هایی است که بسیار مورد توجه آنان بوده است. امّا مؤسسات کتاب گویا، چند اثر در این زمینه‌ها تولید کرده‌اند؟ اکنون وفاق و اجماع عمومی در معلولین هست که کتاب گویا همگام و همراه با پیشرفت جامعه روشندلان جلو نرفته است و بسیار تأخر و عقب ماندگی دارد. آنان متفقاً معتقدند مراکز تولیدکننده کتب گویا باید از نیروهای متخصص در همه مراحل کار استفاده کنند و کتب اولویت‌دار و ماندگار و مؤثر تبدیل به گویا شوند. جای خوشوقتی است که در 2سال اخیر، دفتر فرهنگ معلولین زیر نظر حجت الاسلام و المسلمین سید جواد شهرستانی زیدعزه فعالیت خود را با گرایش تولید کتاب گویای مذهبی، تولید کتاب بریل مذهبی، تولید کتاب الکترونیک، مرجع و راهنما در موضوعات اسلامی و شیعی آغاز کرده است. تبدیل تفسیر المیزان یا تفسیر مجمع البیان یا نشریه آینه پژوهش به کتاب گویا کاری مشکل و صعب است. ولی این دفتر همه مشکلات را به جان خریده و تاکنون چند هزار ساعت گویا در آثار مذهبی تولید و عرضه کرده و برای اکثر کتابخانه‌های ویژه روشندلان و مراکز فعال حوزه معلولین سراسر ایران ارسال نموده است.

یک مشکل حادّ و اساسی عدم نظارت بر تولید کتاب گویا است البته به رغم فقدان نظارت شدید و غلیظ، بحران‌های حادّ هم نبوده است. در واقع نظام طبیعی عرضه و تقاضا و نظارت عمومی جامعه، آثار بی‌کیفیت و فاقد ضوابط مطلوب را کنار می‌زند و رونق برای آثار مطلوب زیاد است.

منظور از فقدان نظارت، تشویق مؤسسه‌ها و افرادی است که کارشان را درست انجام داده‌اند و تولیدات آنان با استقبال عمومی مواجه بوده است. از طرف دیگر کسانی که به رغم داشتن سرفصل‌های بودجه‌های کلان و اخذ اعتبارات و تسهیلات دولتی زیاد، کارهایشان مطلوبیت لازم را نداشته و از کارهایشان استقبال نمی‌شود یا استقبال کاذب می‌شود. استقبال کاذب دو مشخصه دارد یکی پخش رایگان آثار و عرضه آمارهای کاذب مبنی بر بالابودن درخواست و تقاضا؛ دوم اینکه نابینایان برای امور آموزشی مجبور هستند از تولیداتی که ده‌ها غلط و اشکال فنی و علمی دارد استفاده نمایند. ضرب المثل ایرانی می‌گوید کاچی بهتر از هیچی است. وقت آن رسیده که در وزارتخانه‌های فرهنگ و ارشاد و علوم و تحقیقات و

فناوری معاونت یا اداره مستقلی برای کتاب‌های گویا، بریل و الکترونیک تأسیس شود. همان‌طور که در معاونت فرهنگی اداره چاپ و نشر کتاب به چاپخانه‌ها، ناشران، محتوای آثاری که منتشر می‌شود رسیدگی می‌کنند یا در معاونت مطبوعات از مرحله اعطای مجوز یا درج مقاله و خبر نظارت و رسیدگی می‌شود. در باب کتب بریل، گویا و الکترونیک بر امور مراکز تولیدی، مراکز تکثیر و پخش و دیگر امور این‌گونه از کتب رسیدگی ضروری است.

کودکان و نوجوانان

فراگیری کودکان و نوجوانان از طریق گوش و شنوایی مؤثرتر از یادگیری با خواندن ومطالعه به وسیله چشم و بینایی است. بر خلاف گذشته که تلاش می‌شد یادگیری را در کودکان با خواندن پیش ببرند، در چند دهه اخیر تجربه‌های مکرر نشان داده که شنیدن و شنوایی، یادگیری را بهتر و زودتر به ثمر می‌رساند. از اینرو کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال 1350، مرکزی برای تهیه نوار موسیقی و قصه برای بچه‌ها تأسیس کرد که نام آن، مرکز تهیه نوار و صفحه برای کودکان و نوجوانان بود. گرچه این مرکز این فعالین را مشخصاً برای کودکان نابینا پایه‌گذاری نکرده بود، به هر حال می‌توان از آن به عنوان اولین مرکزی که برای کودکان مواد شنیداری تولید می‌کرد، نام برد. نخستین محصول این مرکز، نوار ماهی سیاه کوچولو صمد بهرنگی بود که توسط خسرو برنوش که در آن زمان تهیه کننده رادیو بود، تولید شد. اداره این مرکز بعدها به احمدرضا احمدی سپرده شد و توسط او گسترش یافت. «شماری از قصه‌هایی که کانون به صورت کتاب منتشر می‌کرد، به صورت صفحه و بعداً نوار کاست منتشر شد، از قبیل گل اومد، بهار اومد از منوچهر نیستانی، ماهی سیاه کوچولو از صمد بهرنگی و لیلی حوضک از م. آزاد با موسیقی خانم قراچه داغی».

از جمله تولیدات دیگر این مرکز، مجموعه‌هایی بود که تحت عنوان «صدای شاعر» منتشر می‌شد. در این مجموعه‌ها شاعرانی مانند احمد شاملو و مهدی اخوان ثالث، اشعار خود را بازخوانی و ضبط می‌کردند. هم‌چنین بود مجموعه «زندگی و آثار» که در حقیقت، ترجمه آثاری بود که به همین شکل در اروپا منتشر شده بود و بعدها زندگی و آثار موسیقی‌دان‌های ایرانی نیز به آن افزوده شد. تقریباً

قسمت عمده این فعالیت‌ها، پس از انقلاب اسلامی متوقف شد و دیگر ادامه نیافت.

انتشارات ابتکار نیز در سال 1359، فعالیت جدیدی را در عرضه مواد شنیداری آغاز کرد. تولیدات نشر ابتکار، از آن نظر اهمیت دارد که بخش عمده‌ای از آن مشخصاً برای کودکان و نوجوانان تهیه شده است. مواردی مانند شازده کوچولو با ترجمه و صدای احمد شاملو، دن‌کیشوت (متن ساده برای نوجوانان) با صدای سیروس ابراهیم‌زاده، خروس زری، پیرهن پری با صدای احمد شاملو و موسیقی بابک بیات، خرگوش و ستاره‌ها از غلامرضا جورکش و خاله ماندگار م. آزاد، از جمله این آثار هستند. هرچند در تولید این آثار نیز به طور خاص، مدنظر نبوده است.

می‌توان گفت نخستین نهادی که در ایران، به شکل آگاهانه و هدفمند (به منظور دسترس پذیری ادبیات برای کودکان نوجوانان نابینا)، اقدام به تولید کتاب گویا کرد، شورای کتاب کودک بوده است. سابقه انجام این کار (پرداختن به ادبیات و کودک معلول)، به جلسه‌ای با عنوان «نگرش به معلولین در ادبیات کودکان و نوجوانان» باز می‌گردد که در سال 1360 در شورای کتاب کودک برگزار شد. پس از آن، شورا با انتشار کتابی به نام «نقش کتاب‌های کودکان در همسازی کودکان معلول با جریان زندگی روزمره»، در سال 1363، در این وادی گامی به جلو برداشت. در این کتاب که نوشته اورجایستر، توردیس، و به ترجمه ثریا قزل ایاغ بود در خصوص اهمیت کتاب‌ها مناسب برای کودکان ویژه (نابینا، ناشنوا، کم‌توان ذهنی، کندخوان و ...) و انواع کتاب‌های بریل، گویا، لمسی و آسان توضیحاتی داده شده است.

تجربه عملی ساخت کتاب برای کودکان ویژه در شورا، در اوایل دهه هفتاد اتفاق افتاد و در سال 1374 نیز گروه کتاب گویا، رسماً در شورا شکل گرفت. نخستین تجربه در این خصوص، به ضبط استودیویی کتاب «رسم ما سهم ما» ی مهدخت کشکولی باز می‌گردد که توسط منصوره شجاعی انجام شد. از همان ابتدای کار در حوزه کتاب گویا حدود و ثغور کار مشخص شد. به این ترتیب کتاب گویا در حقیقت نوعی کتاب‌خوانی با صدای بلند است که با امانتداری کامل انجام می‌شود. در واقع گوینده، حکم چشم شنونده را دارد و هر آنچه را به کتاب چاپی و همین‌طور

مشخصات ضبط اثر مربوط می‌شود در نوار قید می‌کند و مشخصات کامل اثر از جمله مشخصات کتاب‌شناختی، نام سرفصل‌ها، پانویس‌ها، نام گوینده، محل ضبط، تاریخ ضبط و ... نیز در ابتدای کار خوانده می‌شود در این خصوص، جزوه‌ای به نام «دستورالعمل ضبط کتاب‌های گویا»، توسط ثریا قزل ایاغ تهیه شده که در اختیار گویندگان قرار گرفت تا بر اساس آن کار ضبط کتاب را انجام دهند. بر این اساس گوینده متن وظیفه دارد که متن کتاب را بی‌کم و کاست، اما بدون دخالت دادن احساسات خود در آن با صدای بلند بخواند.

تاکنون بیش از 150 عنوان کتاب گویا، برای گروه‌های سنی مختلف، از پیش‌دبستان تا نوجوان، بر اساس همین دستورالعمل‌ها توسط گویندگان داوطلب در استودیوهای مختلف ضبط شده است. با وجود آنکه از همان ابتدا متفاوت بودن کتاب گویا با نوار قصه و نمایش‌نامه رادیویی مشخص شده بود، اما به کار بردن موسیقی در ضبط کتاب منافاتی با اصول ضبط کتاب گویا نداشت. بنابراین، متناسب با متن و حال و هوای کتاب موسیقی به صورت زنده و یا از پیش ضبط شده برای همراهی با متن انتخاب می‌شود. با وجود آنکه گوینده حق دخالت دادن احساسات خود را حین خواندن اثر ندارد با کمک موسیقی تا حدودی فضای حسی داستان را منتقل می‌کند و متن نیز با وجود یک گوینده واحد، از حالت یکنواختی خارج می‌شود.

به دلیل رعایت حقوق مؤلف (کپی رایت) هر اثر، از هر کتابی تنها به تعداد محدود و فقط برای نگه‌داری در کتابخانه گویای مرکز خدمات بهزیستی نابینایان رودکی و نیز آرشیو شورای کتاب کودک و برخی دیگر از نهادها از جمله کتابخانه فراگیر فدک تولید می‌شود. کتابخانه فراگیر فدک، کتابخانه‌ای است که با همکاری مشترک یونیسف، شورای کتاب کودک و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال 1380 تأسیس شد و هدف آن خدمات‌دهی به همه‌ی کودکان ویژه (نابینا، ناشنوا، کم‌توان ذهنی) بود. در این کتابخانه، اشکال گوناگون کتاب از جمله کتاب‌های پرده‌ای (ناشنوایان) کتاب‌های آسان (ناشنوایان، کم‌توان ذهنی)، حسی- لمسی (نابینایان)، بریل (نابینایان)، گویا (نابینایان)، نگه‌داری می‌شود. انتخاب و تهیه منابع این کتابخانه، به عهده گروه کتاب ویژه شورای کتاب کودک

بوده است.

برخی نویسندگان و مترجمان نیز به گویا کردن آثارشان پرداخته‌اند. برای مثال، گلی امامی ترجمه خود، از «شاهزاده خوشحال» را گویا کرد و هوشنگ مرادی کرمانی نیز در ابتدای کتاب «مشت بر پوست»، پیامی برای نابینایان خواند. این تجربه مثبتی است. اگر نویسندگان آموزش داده و توجیه شوند تا آثارشان را خوشان گویا کنند. یعنی برای هر اثر دو نسخه بینایی و گویایی عرضه کنند. البته مثل کتاب کاغذی که توسط عوامل مختلف کار می‌شود ولی زیر نظر نویسنده، در کتاب گویا هم عوامل مختلف مشارکت می‌توانند داشته باشند ولی زیر نظر مؤلف. در این‌صورت آثار کم غلط‌تر و با کیفیت‌تر تولید و عرضه می‌شوند. سرعت هم بیشتر و هزینه‌ها کمتر خواهد شد.

نتیجه گیری

کتاب گویا برای پاسخ‌گویی به یک ضرورت و نیاز آغاز شد و شکل گرفت و از بدو شروع تاکنون در جهان و نیز در ایران تاریخ تحولات ژرف و گسترده داشته است. این نوع کتاب در توسعه و فرهنگ معلولین بسیار مؤثر بوده است و لزوماً باید با دقت و اهتمام بیشتر به ابعاد آن توجه نمود و از تجارب جهانی استفاده کرد.

مآخذ

«تصویری گویا از کتاب گویا در ایران»، لیلا (رؤیا) مکتبی فرد، پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان، شماره 40، بهار 1384، ص43-49.؛ تاریخ شفاهی نشر ایران، احمدرضا احمدی، به‌کوشش عبدالحسین آذرنگ و علی دهباشی، تهران، ققنوس، 1382.؛ دائرةالمعارف ادبی، عبدالحسین سعیدیان، تهران، امیرکبیر، 1362.؛ دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، پوری سلطانی و فروردین راستین، تهران، فرهنگ معاصر، 1376.؛ خبرنامه داخلی شورای کتاب کودک، رؤیا مکتبی، ش4، زمستان 1379، 60-62، 1379.؛ فرهنگنامه کودکان و نوجوانان، توران میر هادی، ج2، ص107-179، 1372.؛

"Talking Book", Allen, Kent, Encyclopedia of library and Information Science, V.30, 1978, P. 70-49.

Public Libraries Manifesto, UNESCO, 1994;

پایگاه اینترنتی انتشارات سوره مهر (iricap.com).

تاریخ کتاب گویا: جهان و ایران

اشاره

این مقاله از کتابی که با عنوان کتاب گویا منتشر شده اخذ گردید. این کتاب توسط فاطمه فهیم‌نیا دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه تهران و مریم چهرقانی کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی تألیف شده است. انتشارات اساطیر پارسی و نشر چاپار در سال 1395 آن را منتشر نمودند. قسمت‌های از آن بازنویسی یا متناسب با کتاب حاضر اصلاح گردید.

دوره جدید و اقتضائات مدرن

از سال‌های میانی قرن پانزدهم میلادی تا دهه‌های نخست قرن بیستم، مفهوم و معنای «کتاب» یکسان بود؛ اما با پیشرفت فناوری، این مفهوم تغییر کرده است. در حال حاضر، تعریف «کتاب» و «نشر» در حال تکامل است؛ زیرا فناوری، هر لحظه پیشرفت کرده و ذائقه مصرف‌کنندگان و مخاطبان نیز متحول می‌شود.

شاید چند دهه پیش، برای کسی قابل باور نبود که روزی «کتاب الکترونیکی»، بخش عمده‌ای از بازار چاپ و نشر را تسخیر کند؛ اما امروزه «کتاب الکترونیکی»، «نشر الکترونیکی» و شیوه‌های جدید الکترونیکی عرضه کتاب، سهم قابل توجهی از بازار را به خود اختصاص داده است. ریشه اصلی این امر، در این اعتقاد نهفته است که برای ارائه کتاب باید شیوه‌های جدید و خلاقانه را به کار گرفت و مخاطبان از گروه‌های مختلف را به آن جذب کرد. اگر ورود رایانه و اینترنت در بازارهای امروزی مورد توجه قرار نگیرد، بدون شک می‌توان ادعا کرد که در دنیای فناورانه امروز، کتاب از درخواست‌های متنوع انسان معاصر جا خواهد ماند؛ زیرا انسان قرن بیست و یکم همواره به استفاده از گونه‌های مختلف ابزارهای نو و دیجیتال تمایل

دارد (اشرف واقفی، 1388). از این‌رو، امروز تنها کتاب را به شکل نسخه‌های دست‌نویس یا جلدهای محدود چاپ سنگی گوتنبرگ نمی‌بینیم و شاهد نشر و توزیع کتاب در قالب‌های مختلف و متنوع الکترونیکی و دیجیتالی مانند «کتاب گویا» هستیم. «کتاب گویا» یکی از نمونه‌های رواج مطالعه به شیوه نوین است.

«کتاب الکترونیکی» معادل الکترونیکی کتاب‌های چاپی است که نمونه‌های مختلف آن برای مدتی طولانی است که در گوشه و کنار بازار نشر مشاهده می‌شود. این شکل و قالب جدید کتاب، به عنوان سند محبوبیت روزافزون چند رسانه‌ای‌هاست؛ نوع گفتاری یا شنیداری یا صوتی این کتاب‌ها نیز به طور مداوم در حال کسب محبوبیت و فروش بیشتر است.

در دهه‌های پایانی قرن بیستم، تولید «کتاب‌های گویا» تنها به یک خدمت حمایتی برای افراد دارای اختلال در خواندن محدود بود و خواندن کتاب‌های چاپی، ضبط و تکثیر آن به عنوان امری به نسبت خیریه در میان جوانان برای کمک به نابینایان و کم‌بینایان رواج داشت و تولیدکنندگان آن، بیش از توجه به درآمد و سود مالی این کار به هدف‌های انسانی و خیریه توجه می‌کردند؛ اما امروزه توجه و علاقه در حال رشد و تصاعدی اهل تجارت و سودگرایان مادی به کتاب گویا دیده می‌شود (انگلن، 2008).

سال‌های زیادی کتاب‌های گویا، تنها محبوب و مورد استفاده کسانی بودند که توانایی خواندن را به هر دلیل از دست داده بودند و با گوش دادن به کتاب‌های گویا، امکان خواندن و درک متن‌ها و نوشته‌ها را برای خود فراهم می‌کردند. مشتریان کتاب گویا افرادی بودند که به اختلال جدی در خواندن مانند نابینایی یا کم‌بینایی مبتلا شده بودند؛ اما در طول سال‌های گذشته، شاهد افزایش چشمگیر محبوبیت کتاب گویا در میان کاربران و مخاطبانی بیش از این افراد و خارج از گروه «کاربر سنتی» یعنی افراد مبتلا به اختلال‌های بینایی هستیم (انگلن، 2008). بنابراین، با گسترش فناوری، بازار کتاب گویا از ضبط‌های ابتدایی برای افراد دچار اختلال بینایی فراتر رفته و برای خوانندگان کتاب از همه نوع در نظر گرفته شده است (روبری، 2008). یعنی همگان، امروز کاربران و خوانندگان بالقوه کتاب‌های گویا شده‌اند.

کتاب‌های گویا به ویژه در قالب دیجیتالی، در حال تبدیل شدن به گزینه محبوب کاربران کتابخانه‌ها نیز هستند. ممکن است دلیل‌های بسیاری برای این محبوبیت وجود داشته باشد. یکی از دلیل‌های احتمالی این گرایش و تمایل عمومی، ممکن است بخشی از تقاضای بزرگ‌تر برای محتوای قابل پخش در رسانه‌های قابل حمل جدید باشد. فناوری‌های نوین این دستگاه‌ها به طور شگفت‌آوری به ابزاری روزمره در زندگی مردم و به ویژه نوجوانان و جوانان تبدیل شده‌اند و هر روز در حال افزایش و فراگیر شدن است. به عنوان مثال، دستگاه‌های پخشی مانند ام‌پی‌تری به دلیل قابل حمل بودن، محبوب‌ترین و فراوان‌ترین هدیه در طول تعطیلات سال 2005 بود (پیترز، 2007). در سال 2006 نیز 7/3 میلیون پخش کننده ام پی تری در بریتانیا وجود داشت. بنا به گفته روبری (2008) تحلیل‌گران در سال 2008 پیش‌بینی کردند که در سال 2010 حدود 500 میلیون نفر در سراسر جهان دستگاه پخش موسیقی قابل حمل خواهند داشت.

حال که صدها میلیون نفر در سراسر جهان مجهز به وسیله‌ای برای شنیدن آسان و همزمان با دیگر امور روزمره شده‌اند، تلاش برای رقابت در بازار تولید محتوای متناسب با این ابزار، قانع‌کننده به نظر می‌آید. کتاب‌های گویا نیز بخشی از این محتوا هستند. مصرف به معنای گوش دادن به کتاب‌های گویا، در حال کسب محبوبیت بی‌سابقه‌ای است که می‌تواند به دلیل سهولت این نوع مصرف فرهنگی باشد. این مصرف فرهنگی، در حال حاضر برای مردم ساده‌تر از سایر محصول‌هاست؛ زیرا مصرف‌کننده قادر است همزمان با انجام مطالعه از راه گوش دادن به دستگاه‌های قابل حمل مانند پخش کننده ام‌پی‌تری، آی‌پاد، واکمن یا حتی دستگاه پخش اتومبیل و تلفن همراه به کارهای روزمره نیز بپردازد. (روبری، 2008).

کتاب‌های گویا اجازه می‌دهند تا خوانندگان مشتاق در جهان پرمشغله امروز همزمان به چند کار بپردازند. کاربران می‌توانند گویا در حین رفت و آمد، ورزش یا آشپزی به یک کتاب گویا نیز گوش بدهند (ای. پی. ای.، 2014).

مراکز تولید تخصصی بسیاری در کشورهای جهان برای تولید کتاب‌های گویا به منظور برطرف کردن نیاز جدید کاربران به وجود آمده است. در حال حاضر، تعداد

بی‌شماری از گروه‌های تجاری دریافته‌اند که بازار پررونقی برای این محصول وجود دارد و در آینده نزدیک، مردم به تدریج به سمت استفاده بیشتر از آن در اوقات فراغت خود می‌روند و گوش دادن به کتاب‌ها جای خواندن آنها را خواهد گرفت. برخی از شرکت‌ها ادعا می‌کنند که در حال حاضر ده‌ها هزار عنوان کتاب در قالب گویا در فهرست خود دارند. چندین گروه تجاری - برخی با ناشران سنتی در ارتباط هستند و برخی از آنها جدیداً ظهور کرده‌اند - در این زمینه مشغول فعالیت هستند (انگلن، 2008).

انجمن ناشران کتاب گویا (ای. پی. ای.، 2008) در بررسی کاربران این محصول نشان داد که 28 درصد از افراد بالغ شرکت‌کننده در این بررسی، در سال 2007 حداقل به یک کتاب گویا گوش داده‌اند. بر اساس این پژوهش، نتیجه بررسی سال دوم در قیاس با سال نخست نشان داد که تعداد کاربران و نرخ کاربری سه درصد رشد داشته است. این نتیجه تأیید کرد که اقبال و خواست استفاده از رسانه‌های صوتی در میان کاربران رو به رشد است. فروش کتاب گویا نیز در این سال نسبت به سال قبل 12 درصد افزایش یافت و میزان فروش نیز در این سال چیزی در حدود 000/760/330/1 دلار تخمین زده شد.

در سال 2006، دامیان هورنر، مشاور بازاریابی، در یادداشتی که برای نشریه بوکسلر نگاشته بود، این پرسش را مطرح کرد که آیا ناشران به اشتباه به جای کتاب گویا منابع خود را به کتاب الکترونیکی اختصاص داده‌اند و آیا توجه بیشتر به «ای بوک» (کتاب الکترونیکی) نسبت به «اِی بوک» (کتاب گویا) اشتباه است: «آیا همه ما در پی راه اشتباه هستیم؟ همه با کتاب الکترونیکی با نوعی وسواس برخورد می‌کنند، در حالی که آینده بازار انبوه کتاب کاملاً در جایی دیگر است. آیا بزرگ‌ترین تأثیر فناوری، تولد دوباره چیزی خواهد بود که در سراسر این سال‌ها وجود داشته است کتاب گویا که به آرامی در حال فراگیر شدن است؟» (نقل در: روبری، 2008).

در گذشته، شاهد شناخت کم عموم مردم جامعه درباره کتاب‌های گویا و در نتیجه شاهد اقبال کمتری به آن بودیم که این موضوع مانع مهمی در گسترش روزافزون آن شده بود؛ اما امروزه با توجه به افزایش شناخت و توسعه فرهنگ

استفاده عمومی از این نوع رسانه، مصرف آن توسعه یافته و اقبال کاربران به کتاب‌های گویا نیز بیشتر شده است. علاوه بر این، با توجه به محدودیت زمان در زندگی صنعتی و فراصنعتی، گوش دادن به کتاب‌های گویا می‌تواند جایگزین مناسبی برای مطالعه کتاب‌های چاپی توسط افراد علاقه‌مند به مطالعه محسوب شود.

در کنار همه عواملی که ذکر شد شاید بتوان سلیقه نوجوانان و جوانان علاقه آنان به تجربه‌های نو و متفاوت را نیز به عنوان عاملی مهم در توسعه و رونق کتاب‌های گویا برشمرد. نوجوانان و جوانان در بسیاری از موقعیت‌ها به عادت‌ها و روش‌های سنتی بی‌حوصله و بی‌رغبت هستند و شیوه سنتی مطالعه نیز در همین دسته از بی‌علاقگی‌های آنان قرار می‌گیرد. به این ترتیب، شیوه نوینی برای مطالعه می‌تواند برای جوانان جذاب باشد و کتاب گویا به عنوان شکل نوینی از تجربه مطالعه کتاب می‌تواند با سلیقه نوجوانان و جوانان همخوانی داشته باشد و بیشتر مورد توجه آنان قرار گیرد.

ترادف گوش دادن و مطالعه

در نگاه به کتاب‌های گویا با این پرسش‌ها مواجه می‌شویم که نحوه تعامل کاربر یا مصرف‌کننده با کتاب گویا به چه شکل خواهد بود؟ آیا روش و سازوکاری که کاربر با کتاب­های گویا ارتباط برقرار می‌کند همانند ارتباط با کتاب‌های چاپی است؟ آیا کاربر کتاب‌های گویا به این کتاب‌ها گوش می‌کند و آنها را می‌شنود یا اینکه آنها را می‌خواند؟ این پرسش تنها برای پرداختن به معنای مطالعه از طریق گوش دادن به کتاب گویا نیست، بلکه چگونگی پاسخ افراد به آن می‌تواند نشان‌دهنده ارزش و اهمیتی باشد که فرد برای استفاده از این کالای فرهنگی قائل است.

خواندن بصری (دیداری) نزد عموم خوانندگان به ویژه علاقه‌مندان به کتاب، ارزشمندتر از خواندن شنوایی است و مطالعه از طریق شنیدن جایگاه پایین‌تری برای آنان دارد. بخشی از مشکل این است که فرآیند دیدن یک صفحه چاپی یا الکترونیکی با فرآیند گوش دادن به متن بسیار متفاوت است و تفاوت دیگر این است که این دو فرآیند شامل حواس مختلفی هستند. خواندن یک صفحه چاپی

چشم‌ها را درگیر نوعی عمل فیزیکی یعنی حرکت چشم می‌کند و شبیه نوعی رژه بر روی خط‌های کتاب از بالا به پایین و از راست به چپ و برعکس است. مغز نیز کلمه‌های چاپ شده روی صفحه‌های کاغذ را به سرعت و با تعامل با چشم از طریق عصب بینایی دریافت و درک می‌کند.

گوش نیز به محض شنیدن یک کلمه یا یک عبارت می‌تواند به درکی از آن برسد؛ اما گوش در حال شنیدن کلمه‌های پشت سر هم خوانده شده، نمی‌تواند مانند چشمی که در حال خواندن کلمه‌ها از روی متن است به عقب و جلو برود و فرصت بازنگری و باز شنیدن را کمتر دارد.

از آنجا که این تفاوت بین چشم و گوش در بخش حسی اتفاق می‌افتد، بسیاری از سیستم‌های دیجیتالی کتاب گویا یک قابلیتی را در کتاب‌های گویا لحاظ می‌کنند که به خواننده یا شنونده اجازه می‌دهد تا با یک پرش چند ثانیه‌ای به عقب، به یک متن دوباره گوش دهد. اگرچه این یکی از ویژگی‌های خوب کتاب‌های گویاست؛ اما در مورد بسامد و حجم زیاد متن شاید نتوان به همان میزان اطمینان داد که کارآمدی چشم و گوش در متن در حال شنیدن همانند عمل کنند.

بخش دیگری از مشکل به نظام آموزشی رسمی برمی‌گردد. این نوع نظام‌های آموزشی زمان زیادی را برای یاد دادن خواندن بصری صرف می‌کند و کمتر بر آموزش از طریق شنیدن و گوش دادن فعال به متن تمرکز دارند.

به نظر می‌رسد که در عصر تلویزیون، موسیقی به پس زمینه‌ای برای تصویر تبدیل شده است و در بسیاری از موقعیت‌ها تماشاگر به دلیل توجه به تصویر به هیچ وجه متوجه موسیقی در حال پخش بر روی تصویر نمی‌شود؛ اما همان موسیقی هنگامی که به وسیله دستگاه پخش به گوش مخاطب می‌رسد توجه او را بیشتر به خود جلب می‌کند. در مورد کلمه‌هایی که در یک فیلم بیان می‌شود نیز ممکن است وضعیت به همین شکل باشد و تصاویر سهم بیشتری از حواس را در اختیار خود قرار می‌دهند. به طور کلی، گوش دادن به کلامِ بدون تصویر تنها یک حس را درگیر خود می‌کند و سهم بیشتری از فعالیت مغز به درک کلمه شنیده شده اختصاص می‌یابد؛ در حالی که کلامِ همراه با تصویر سهم کمتری از تمرکز مخاطب را جلب می‌کند.

شاید بتوان این‌گونه فرض کرد که خواندن بصری (دیداری) و خواندن شنیداری هر دو شکل معتبری از مطالعه هستند. اگرچه این دو تجربه متمایز هستند و تفاوت‌های ساختاری بسیاری دارند؛ اما می‌توان به دلایل بالا گفت که در برخی اصول اساسی هر دو نوع مطالعه برابر هستند.

تعریف

در پاسخ به این پرسش که کتاب گویا چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟ تعریف‌های متعددی وجود دارد. در این بخش به ارائه تعدادی از این تعریف‌ها از دو نگاه واژه‌نامه‌ای یا لغت‌نامه‌ای و مفهومی یا اصطلاحی پرداخته می‌شود.

تعریف ایروین (2009): کتاب گویا تلفیقی است از متن کتاب و صدای خوانده شدن آن. به عبارت دیگر، کتاب گویا از گوینده‌ای کمک می‌گیرد که متنی را برای مخاطبی می‌خواند. این گوینده می‌تواند خودِ پدیدآورنده اثر یا یک گوینده حرفه‌ای یا یک بازیگر معروف یا حتی فردی غیر حرفه‌ای باشد. گاهی در کتاب گویا از جلوه‌های موسیقیایی و صوتی نیز استفاده می‌شود و گاهی تنها صدای گوینده یا گویندگان شنیده می‌شود.

تعریف ریتز (2004): در واژه‌نامه پیوسته کتابداری و اطلاع‌رسانی در مقابل واژه کتاب گویا آمده است؛ کتابی که با صدای بلند خوانده و بر روی نوار یا لوح فشرده ضبط می‌شود و معمولاً این کار توسط یک بازیگر یا گوینده حرفه‌ای یا نویسنده کتاب انجام می‌شود. در اصل، این کتاب‌ها برای افرادی که دارای مشکلات بینایی هستند روی نوار تولید می‌شد؛ اما بازار کتاب‌های گویا در میان سایر اقشار جامعه نیز گسترش یافته است. برای مثال، به افرادی که پیاده‌روی می‌کنند؛ دوست دارند در حین انجام ورزش به این کتاب‌ها گوش دهند؛ افرادی که ساعت‌های طولانی را در سفر می­گذرانند؛ افرادی که بی‌سواد، کم‌سواد یا دارای مشکلات خوانشی هستند و افرادی که گوش دادن به کتاب‌ها را به خواندن آنها ترجیح می‌دهند، جزو این دسته علاقه‌مندان هستند.

تعریف واژه‌نامه آکسفورد (2012): این واژه‌نامه کتاب گویا را این‌طور تعریف کرده است؛ یک کتاب، به طور معمول رمان که خوانده شده و روی نوار کاست یا

لوح فشرده ضبط می‌شود.

تعریف دانشنامه آزاد ویکی‌پدیا (2012): این دانشنامه در ذیل مدخل کتاب گویا آورده است: کتاب گویا، متن کتابی است که توسط یک یا چند گوینده خوانده می‌شود و به صورت فایل صوتی در می‌آید یا گاهی اوقات به صورت نمایشنامه بازی می‌شود. کتاب گویا ممکن است با موسیقی یا افکت‌های صدایی همراه باشد. گاهی اوقات نویسنده با صدای خودش کتاب را می‌خواند و گاهی گویندگان حرفه‌ای این کار را انجام می‌دهند.

تعریف دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی: کتاب گویا، کتابی است که برای نابینایان و روی انواع رسانه‌های صوتی از قبیل صفحه، نوار، لوح فشرده و... ضبط شده و به وسیله دستگاه‌های مختلف، قابل استفاده است. به این نوع کتاب، متن یا کتاب شنیداری نیز می‌گویند (سلطانی، 1379، ص351).

تعریف پیترز (2007): پیترز در تعریف کتاب گویا گفته است؛ کتاب‌های گویا آثار داستانی، غیر داستانی، شعر و درام هستند که در درجه اول به جای خواندن بصری، گوش داده می‌شوند.

تعریف هریس: وی در وبگاه About. Com کتاب گویا را چنین تعریف کرده است: کتاب گویا همان طور که از نامش پیداست، صدای ضبط شده‌ای است که شما می‌توانید به جای خواندن متن یک کتاب یا نوع دیگری از متن منتشر شده، به آن گوش دهید.

تعریف انگلن (2008): بنا به تعریف وی کتاب گویا که گاهی اوقات «کتاب گفتاری»، «کتاب سخنگو» یا «کتاب روایت شده» نیز نامیده شده است، متن کتابی است که با صدای بلند خوانده و ضبط شده است.

تعریف فورینی (2008): کتاب گویا بازنمود شفاهی یک کتاب نوشته شده است.

تعریف اینگلینگ (1998): کتاب گویا یک نوار ضبط شده از کتابی است که معمولاً توسط یک نفر یا گاهی اوقات نیز دو نفر یا بیشتر خوانده می‌شود.

تعریف مکتبی فرد (1384): هدف از ضبط کتاب گویا، انتقال متن کامل یک کتاب یا نوشته روی یک محمل صوتی است؛ به نحوی که برای هر کس که قادر به

خواندن نیست، قابل درک و شنیدن باشد. از این‌رو، بین کتاب گویا و یک نمایشنامه رادیویی یا نوار قصه، تفاوت‌های اساسی وجود دارد؛ زیرا معمولاً کتاب گویا توسط یک نفر خوانده می‌شود که لحن او نیز چندان احساساتی نبوده و بیشتر به کتابخوانی با صدای بلند شبیه است.

با توجه به تعریف‌هایی که در بالا آمد باید خاطر نشان کرد که در کشور ما، نگاه به کتاب گویا، یک نوع نگاه تک بعدی و نشأت گرفته از تصوری سنتی و قدیمی است که تنها مخاطبان کتاب گویا افراد نابینا، کم‌بینا و دارای اختلال بینایی هستند. یعنی معلولیت مانع از مطالعه کتاب‌های چاپی توسط این افراد می‌شود و کمتر تعاریفی دیده می‌شود که برگرفته از این دیدگاه باشد که کتاب‌های گویا مورد استفاده عموم افراد جامعه واقع می‌شوند. در واقع، این نوع نگاه مدت زمان زیادی نیست که باب شده است.

بنا به تعریف چهرقانی و فهیم‌نیا (1392) کتاب گویا شامل همان محتوای کتاب چاپی می‌شود که با کمک عنصر روایت به شکل صوتی در آمده و بروی قالبی غیر از قالب چاپی که قابل اجرا در یکی از دستگاه‌های پخش صوت باشد عرضه می‌شود و از طریق گوش دادن می‌توان به مطالعه آن پرداخت و به محتوای آن دست یافت.

به علاوه، این قالب تنها مورد استفاده و کاربرد افراد نابینا، کم‌بینا و دارای معلولیت که به هر نحو مانع از مطالعه کتاب‌های چاپی توسط این افراد می‌شود نیست و کاربران این محصول بسیار گسترده و متنوع هستند که خود موجب می‌شود تا به این رسانه به دید محصولی تجاری نگریسته شود.

تاریخچه

در مورد منشأ و خاستگاه کتاب‌های گویا دو نوع دیدگاه و عقیده وجود دارد. یک دیدگاه این است که کتاب گویا نخستین بار و در پاسخ به نیاز نابینایان تهیه شد؛ اما به دلیل جذابیت مورد استقبال عموم مردم قرار گرفت. در سال 1931 میلادی ایالات متحده آمریکا نخستین بار این نوع کتاب‌ها را برای نابینایان در طرحی با عنوان «خدمات کتابخانه‌ای ملی برای افراد نابینا و معلولان جسمی» مطرح کرد و نخستین کتاب گویا در سال 1932 میلادی تولید شد.

تقریباً به طور همزمان در نقطه جغرافیایی دیگری، مؤسسه ملی سلطنتی برای نابینایان در انگلستان در دهه 1920 میلادی تهیه کتاب‌های صوتی را برای سربازانی که در جنگ جهانی اول آسیب دیده بودند و دچار نابینایی یا کم‌بینایی شده بودند، در دستور کار خود قرار داد و نخستین این کتاب‌ها در سال 1935 در بین این افراد توزیع شدند» (روبری، 2008).

اما به اعتقاد برخی، کتاب‌های گویا ادامه سنت دیرینه قصه‌گویی و نقالی چون ایلیاد و ادیسه هومر و بیوولف هستند. این سنت تا به امروز به شیوه‌های مختلف ادامه داشته است و به عقیده برخی موج جدید علاقه به کتاب‌های گویا نوعی احیای این سنت است (ایروین، 2009).

بر طبق نظر این گروه، ادامه این سنت را می‌توان در عصر ویکتوریایی و پیوستگی بین شیوه‌های خواندن با صدای بلند در جمع و علائق مطالعاتی مردم دنبال کرد. با این دیدگاه خاص، کتاب‌های گویای جدید را می‌توان به روش‌های قدیمی خواندن، به ویژه عمل خواندن با صدای بلند به همراه برانگیختن تخیل که در میان خانواده عصر ویکتوریایی متداول بوده بازگرداند (روبری، 2008).

در این دوره نویسندگان بزرگی همچون چارلز دیکنز و مارک تواین آثار خود را در اماکن عمومی مانند قهوه‌خانه‌ها با صدای بلند برای مردم می‌خواندند. این همان دوره‌ای است که در طی آن انگلیسی‌ها تبدیل به ملت کتاب‌خوانی شدند.

این نکته قابل توجه است که بسیاری از دانشمندانی که در خواندن‌های عمومی دیکنز شرکت می‌کردند علاقه‌های علمی خود را در یک موضوع به تجربه‌های دوران کودکی با صدای بلند در میان اعضای خانواده نسبت می‌دهند. شاید به خاطر چنین حسی باشد که در انگلستان هیچ کس تا به حال یکی از آثار دیکنز را برای نخستین بار نخوانده بلکه قبل از اینکه داستان را خوانده باشد به نحو دیگری تا حدی آن را شنیده است.

ادیسون نیز برای معرفی اختراع خود، دستگاه گرامافون، به ضبط کتاب‌های حجیم بر روی دیسک‌های آن و استفاده در مکان‌های گوناگون و نیز کاربرد برای طیفی از افراد که به کتاب‌های سنتی جذب نمی‌شوند، اشاره کرده است (روبری، 2008).

هنگامی که توماس ادیسون برای نخستین بار منافع بالقوه گرامافون را به مخاطبان ناآشنا با دستگاه معرفی کرد، در مقاله‌ای با عنوان «گرامافون و آینده آن» در مجله «نقد و بررسی آمریکای شمالی» در سال 1878 میلادی کاربردهای زیر را برای اختراع خود پیشنهاد کرد: دیکته، آموزش، تبلیغات، نوشتن نامه، شهادت در دادگاه، سرگرمی موسیقی، آرشیو خانوادگی، اسباب‌بازی مکانیکی، ساعت با زنگ هشدار، سخنرانی‌های عمومی و رونوشت تلفن. ظرفیت‌هایی نیز در راستای امور خیریه برای دستگاه برشمرد مانند: استفاده دستگاه به عنوان کتاب ضبط شده برای نابینایان، افراد بیمار بستری و حتی افراد بدون دست. از نظر ادیسون «کتاب‌های گرامافون» یک گام اجتناب‌ناپذیر در فرآیند گوش دادن از طریق اختراع وی بودند: از مزایای استفاده از این کتاب‌ها می‌توان به استفاده از آنها در جایی که در حال حاضر هیچ تصوری از خواندن در آنها نمی‌شود اشاره کرد. به عبارت دیگر، کتاب گرامافونی به سادگی به عنوان یک جایگزین برای همتای چاپی آن عمل نمی‌کند؛ اما بازار خود را به شنوندگان جدید، یعنی بازار هدف فروشندگان مانند افراد گرفتار در حمل و نقل عمومی گسترش می‌دهد.

ادیسون در زمره کسانی قرار داشت که معتقدند صدای ضبط شده زمانی می‌تواند لذت بخش‌تر شود که توسط یک گوینده حرفه‌ای و نه یک خواننده عادی خوانده شود. قطعه زیر توسط ادیسون ده سال بعد با عنوان «گرامافون تکامل یافته» درباره نامحدود بودن سرگرمی‌های در دسترس از طریق این اختراع منتشر شده است: «هر کسی که به تنهایی در اتاق خود نشسته، ممکن است محصولات مختلفی از این سیلندر محاط با موم (صفحه گرامافون) را برگزیند: آهنگ، شعر، موسیقی پیانو یا ویولن، داستان‌های کوتاه، حکایات یا قطعه‌های گفتاری و با قرار دادن آنها بر روی گرامافون خود، می‌تواند آنها را که توسط نویسندگان، خوانندگان و بازیگران یا سخنگوها خوانده شده‌اند گوش کند یا بخواند.

در نتیجه، ممکن است هر خواننده انتخاب‌های گسترده‌ای از سرگرمی‌های گفتاری بدون نیاز به ترک خانه در دسترس داشته باشد. به عنوان مثال، ادیسون پیشنهاد داد که متن کامل «نیکلاس نیکلبی» نوشته دیکنز، به راحتی بر روی چهار سیلندر هشت اینچی (صفحه گرامافون) جای می‌گیرد. این محصول، فراتر از نیاز

افراد دچار اختلال دیداری و برای هر کسی که گوش دادن را به خواندن ترجیح می‌دهد یک سرگرمی است» (روبری، 2008).

همچنین از نخستین اقدامات برای تولید کتاب‌های گویا و ضبط ادبیات، می‌توان به تلاش جی. پی. هارینگتون، انسان‌شناس، در سال 1933 میلادی برای ضبط داستان‌های قبایل بومی آمریکا بر روی دیسک‌های فشرده آلومینیومی اشاره کرد. وی سراسر آمریکای شمالی را برای ثبت تاریخ شفاهی قبایل بومی آمریکا رانندگی کرد و این داستان‌ها را با استفاده از باطری ماشین روی دیسک‌های آلومینیومی ضبط کرد. کتاب‌های گویا سنت شفاهی قصه‌گویی که هارینگتون سال‌ها پیش دنبال می‌کرد را حفظ می‌کنند (ای. پی. ای.، 2005).

در اقدامی دیگر، باربارا کوهن و مارین رونی در سال 1952 میلادی از دیلن توماس یکی از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین شاعران آن زمان برای ضبط صدای خود بر روی نوارهای کاست دعوت کردند. باربارا کوهن و ماریان رونی، در ژانویه 1952 در دیدار با دیلن توماس در هتل چلسی، او را متقاعد به ضبط برخی از اشعارش کردند. ضبط کلمات به صورت گفتاری در آن زمان تقریباً بی‌سابقه بود. کوهن و رونی می‌دانستند که اشعار توماس تکان‌دهنده، پویا و با اهمیت بودند و آن دو برای حفظ صدای چنین شاعری قصد انجام این کار را داشتند. با وعده هدیه پانصد دلاری و اصرار و پافشاری زیاد، یک جلسه ضبط برای جمعه، پانزدهم فوریه 1952 ترتیب داده شد؛ اما توماس در آن تاریخ سر قرار حاضر نشد. بنابراین کوهن و رونی دوباره با اصرار فراوان وعده یک جلسه ضبط دیگر را برای هفته آینده از توماس گرفتند.

سرانجام در 22 فوریه 1952 در سالن استینوی و با صدابرداری پیتر بارتوک، پسر بلا بارتوک آهنگساز، ضبط اشعار توماس با صدای خودش انجام شد. توماس در آن جلسه تعدادی از اشعار خود از جمله «کریسمس یک کودک در ولز» را که یکی از تأثیرگذارترین و شناخته شده‌ترین اشعارش بود اجرا کرد. این اثر در حال حاضر به عنوان یک مدل مناسب یک نثر شفاف از نمونه‌های اولیه نام برده می‌شود (ای. پی. ای.، 2005). علاوه بر این، امروزه بسیاری از طرفداران این شاعر می‌توانند اشعار توماس را با صدای خود او بشنوند و

احساس سراینده شعر را درک کنند.

تحولات تاریخی در ایران

سنت دیرینه ادبیات ما ایرانیان سنت شفاهی بوده و فرهنگ و ادبیات با نقل شفاهی نسل به نسل منتقل شده است. در فرهنگ ایرانی به سنت شفاهی آن‌چنان توجه شده است که ما به راحتی از شنیده‌ها به عنوان مرجع استفاده می‌کنیم. ادبیات ایران پیش از اسلام، در زمینه روایت‌های دینی و ادبی، بیش از کتابت به روایت شفاهی وابسته بوده است؛ تا آنجا که حتی برای نقل شفاهی، فضیلت قائل می‌شده‌اند (قائمی، 1391).

آموزگار (1386) در کتاب «زبان، فرهنگ و اسطوره» به این مطلب اشاره می‌کند که سنت شفاهی در کنار فرهنگ پدرسالاری از ویژگی‌های اقوام کوچ کننده است و اجداد آریایی ما در منزل مهاجرتشان ردپایی از این سنت برجای گذاشته‌اند و این موضوع تنها ایران ما را شامل نمی‌شود؛ بلکه سرزمین‌های هم‌جوار دیگری هم در میراث کوچ‌گری اقوام آریایی با ما سهیم هستند. بنا بر باورهای اسطوره‌ای، واژه‌های زبان، موهبتی الهی هستند و از تقدس برخوردارند. یونان باستان هم فرهنگ شفاهی را ارج می‌نهاد و زیربنای فرهنگی تمدن یونان فقط نگارش نبوده و کلام در آن نقش اساسی داشته است. در سده هفتم پیش از میلاد در یونان اشعار رزمی، بزمی و اخلاقی هنوز به نگارش در نیامده بودند و در میان مجموعه خدایان یونان، ایزدی که کتابت کند یا نگارش را ارج نهد، نداشته‌ایم. در هند همیشه سنت شفاهی بر مکتوب برتری داشته است. ما نیز در ایران در چنین فرهنگی به سر برده‌ایم و در میان گروه ایزدان خود که هر یک نماد معنویتی هستند، ایزدی نگارنده نداریم. در فرهنگ کهن ایرانی، خط پدیده‌ای دیوی است و هنری است که تهمورث از اهریمن و دیوان می‌آموزد.

از دلایل رواج فرهنگ شفاهی و مقبولیت عامه نیافتن فرهنگ مکتوب در میان ایرانیان باستان، حفظ اصل و تمامیت مطلب و فرح‌بخشی شیوه انتقال و سهولت فراگیری آن است (ابوالحسنی، 1383). یکی از دلایل بی‌میلی به مکتوب کردن روایت‌های دینی و تاریخی در ایران باستان، گرایش این متون به سوی مخاطب عام

بوده است. به بیانی دیگر، مخاطب عمده این روایت‌ها، عامه مردم بوده است. با توجه به اینکه غالب توده مردم از قدرت خواندن و نوشتن بی‌بهره بوده‌اند و در ضمن، روایت‌های دینی و ادبی برای استفاده عامه مردم و تأثیرگذاری بر آنها به وجود می‌آمدند، دلیل و اصراری بر مکتوب کردن این روایت‌ها احساس نمی‌شده است. در نتیجه، سنت نوشتن تبدیل به شیوه‌ای خاص برای ضبط کردن فرمان‌ها، احکام و معاهدات حکومتی و سیاسی شده بود و در مقابل برای روایت‌های دینی و ادبی، حفظ کردن و به خاطر سپردن، از قداست و ارزش بیشتری برخوردار بوده است (قائمی، 1391).

خنیاگری، سنت دیرینه ایرانیان است که هنوز هم بقایای آن در عاشیق‌های آذربایجان و بخش‌هایی از خراسان دیده می‌شود، این سنت باستانی هزاران سال پیش موجب سرگرمی پادشاه و مردم بوده و در بزم، رزم، شادی و سوگ حضور داشته، نوحه‌سرا، طنزپرداز، داستان‌گو، نوازنده، شاعر، نگهدارنده دستاوردهای قدیم و بیان کننده موقعیت زمانه خود بوده است. خنیاگری، چه نزد پارت‌ها، چه مادها و چه هخامنشیان، حرفه هم محسوب می‌شده است. در دوره اشکانی خنیاگرانی بودند که داستان‌های حماسی و رزمی برای مردم نقل می‌کردند. در دوره ساسانی خنیاگران حماسه‌ها و داستان‌های قومی و ملی را با آواز و نغمه‌سازی برای مردم می‌خواندند. این خنیاگران قصه‌گو به سرزمین‌های دیگر می‌رفتند و داستان‌های حماسی و پهلوانی ایرانیان را برای مردم نقل می‌کردند. بسیاری از داستان‌های اساطیری دوره‌های پیش از هخامنشیان، توسط سنت خنیاگری دوره هخامنشی باقی‌مانده است (ابوالحسینی، 1383).

به گفته عاشورپور (1389) این سنت با نقالی و به دست نقالان ادامه یافت. نقالی، نقل و بیان داستان‌ها و واقعه‌های هیجان‌انگیز و جذاب برای سرگرم کردن مردم است. نقال داستان‌ها و وقایعی که خود شنیده یا خوانده است را نقل می‌کند. «نقال» گوینده است و آنچه توسط او برای جمع شنوندگان و بینندگان روایت می‌شود، «نقل» گفته می‌شود. پس «نقال» یعنی کسی که کارش بیان و تکرار دائم نقل است. نقالان داستان‌هایی از حماسه‌های قومی، ملی، دینی و واقعه‌های تاریخی یا شبه تاریخی و مذهبی را با کلامی سنجیده و آهنگین و بیانی

گرم و رسا در میان جمع مردم و در فضاهای عمومی یا محفل‌های خصوصی، نقل و روایت می‌کردند.

در دوران اسلامی راویان و دهقانان، روایت‌کننده داستان‌های پهلوانی و رزمی کهن ایرانی بودند. حتی فردوسی از برخی از آنان که راوی داستان‌های رستم و خاندان گرشاسب و داستان‌های قهرمانان دیگر بودند یاد می‌کند. در این زمان قصه‌خوانانی نیز بودند که نقل قصه را با نوای ساز همراه می‌کردند. حکایت قصه‌گویی کسایی، شاعر قرن چهارم هجری که پس از نقل هر قصه تنبورش را برمی‌گرفت و نغمه‌هایی شاد بر سازش می‌نواخت، نمونه‌ای از همراهی ساز و آواز با قصه‌خوانی است.

نقالی یا قصه‌خوانی همچنان ادامه یافت تا به دوره صفوی رسید. در این دوره موضوع داستان‌های نقالی بیشتر با داستان‌های شبه تاریخی ملی، شبه تاریخی مذهبی، اسطوره‌ها، حماسه‌ها و داستان‌های شاهنامه در ارتباط بود. در عصر صفویان قصه‌گویی از جمله هنرهای معرکه‌گیران بود. در نخستین سده‌های آغاز دوره اسلامی قصه‌گویان دوره‌گرد در مسجدها که محل تجمع مسلمانان بود قصه‌های پیامبران و پادشاهان قدیم را برای مردم بیان می‌کردند. فضاها و معابر عمومی مانند میدان‌ها، سر گذرها، چهارسوق‌های بازار، سراها، کاروانسراها، صحن مسجدها، زیارتگاه‌ها و تکیه‌ها مکان‌های قصه‌گویی معرکه‌گیران بود.

در عصر رونق قهوه‌خانه از اوایل قرن یازدهم تا نخستین دهه‌های قرن چهاردهم شمار بزرگی از نقالان به این نهاد روی آوردند و آن را پایگاه نقالی و شاهنامه‌خوانی کردند. در این دوره قهوه‌خانه نهاد فعالی در انتقال فرهنگ و ادب کهن ملی و مذهبی ایران به توده مردم بی‌سواد یا کم‌سواد به شمار می‌رفت و در آموزش آداب زندگی گذشتگان، اخلاق و منش پهلوانان و جوانمردان به افرادی که به قهوه‌خانه می‌رفتند نقش مهمی داشت.

نقالان را بر اساس نوع داستان‌هایی که می‌گفتند و چیرگی و تسلطشان به نقالی به سه دسته تقسیم کردند؛ نخست. شاهنامه‌خوانان یا نقالانی که فقط به نقل داستان‌های حماسی شاهنامه می‌پرداختند؛ دوم. نقالانی که در نقل داستان‌های تاریخی و افسانه‌هایی مانند اسکندرنامه مهارت داشتند؛ و سوم.

مذهبی خوانانی که داستان‌های دینی - مذهبی مانند حمزه‌نامه و حیدرنامه می‌خواندند.

بنا بر عقیده عاشورپور (1389) نقالی فقط شاهنامه‌خوانی نیست؛ بلکه نقالی، روایت و نقل رویداد یا داستانی، چه بزمی، چه رزمی، چه مذهبی، چه اخلاقی و چه اجتماعی است. گونه‌های نقل و نقالی عبارتند از: اسطوره ای، درباری، تاریخی، ملاحان، سیاحان و بزمی. مفاهیمی مانند «خطبه‌خوانی»، «مناقب‌خوانی»، «شمایل گردانی» و «حمله خوانی» نیز از گونه‌های نقالی هستند.

این پیشینه تاریخی نشان‌دهنده جایگاه و اهمیت سنت شفاهی در ادبیات ما ایرانیان است. همانند اروپاییان عصر ویکتوریایی، ایرانیان از دوران پیش از اسلام تا به امروز با تجربه شنیدن ادبیات آشنا و مأنوس بوده‌اند پس کتاب گویا از دیدگاه ادبیات شفاهی برای آنان پدیده‌ای بیگانه نیست؛ اما کتاب گویا به عنوان یک رسانه چنین قدمت و جایگاهی در میان مخاطبان ندارد.

در ایران هم مانند اروپا و آمریکا کتاب گویا برای نخستین بار برای پاسخ به نیاز کاربران نابینا تولید شد و سپس ناشران به تولید این محصول به شکل تجاری پرداختند. برای تشریح این روند، در ادامه به معرفی مختصر تعدادی از مراکز فعال در زمینه تولید کتاب‌های گویا در ایران می‌پردازیم.

مجتمع توانبخشی نابینایان رودکی

در سال 1350 «سازمان ملی رفاه نابینایان» تأسیس شد که وظیفه تهیه و توزیع کتاب‌های گویا و بریل را نیز بر عهده داشت. پس از تأسیس سازمان بهزیستی کشور، خدمات مربوط به کودکان نابینا به اداره کودکان استثنایی وابسته به وزارت آموزش و پرورش و رسیدگی به امور مربوط به نابینایان بزرگسال به «سازمان ملی رفاه نابینایان» واگذار شد و در همین زمان به «سازمان بهزیستی نابینایان رودکی» تغییر نام یافت. چندی بعد با کمک سازمان صدا و سیما، استودیوی ضبط کتاب‌های گویای این مجتمع راه‌اندازی شد (ارجمند، 1371).

بخش تولید کتاب‌های گویای مجتمع توانبخشی نابینایان رودکی تمامی مطالب و محتوای کتاب‌های مورد تقاضای نابینایان و کم‌بینایان را با بهره جستن از

تجهیزات الکترونیکی و صوتی پیشرفته و دیگر تجهیزات مرتبط فراهم می‌کند. در این مجتمع با تخصیص فضای مناسب و همکاری گویندگان و تصحیح کنندگان مجرب روی لوح فشرده یا نوار کاست ضبط می‌شود.

تولید کتاب‌های گویا به دو روش انجام می‌شود: نخست، ضبط استودیویی که در آن کتاب‌های مورد نظر در محل استودیو با حضور گوینده و استفاده از تجهیزات الکترونیکی موجود و کاربرد فنون صدابرداری ضبط می‌شود. دوم، ضبط آزاد است که در این روش برای پاسخگویی بهینه به نیازهای مطالعاتی روزافزون نابینایان و کم‌بینایان و همچنین برای رفع محدودیت مکانی استودیو، گویندگان علاقه‌مند کتاب‌ها را با استفاده از رایانه یا پرتال در خارج از مرکز ضبط می‌کنند.

فایل‌های صوتی یا نوارهایی که به هر دو روش استودیویی و آزاد ضبط می‌شود توسط تصحیح کنندگان مجرب نابینا بررسی شده و اشکال‌های موجود در گویندگی و صدابرداری آنها مشخص و توسط گوینده مربوطه اصلاح می‌شود. پس از رفع اشکال‌ها، فایل‌های صوتی و نوارها در تعداد نسخه‌های مورد نیاز تکثیر می‌شود. پس از طی مراحل آماده‌سازی، مشخصات کتابشناسی روی لوح فشرده یا نوارهای مربوطه درج شده و برای قرار گرفتن در بایگانی به کتابخانه گویا ارسال می‌شود.

بخش نابینایان کتابخانه حسینیه ارشاد

واحد نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد در سال 1372ش شروع به کار کرد. از آن سال استودیویی در این واحد راه‌اندازی و در آن محتوای کتاب‌های چاپی، روی نوار کاست ضبط شد. تولدی کتاب گویا در این مرکز تاکنون ادامه دارد.

بخش نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد از سال 1372 با هدف تعمیم فعالیت‌های کتابخانه به تمامی نابینایان، صرف نظر از ویژگی‌های جسمی و حسی آنان آغاز به کار کرد. در ابتدا، کتاب‌ها از طریق گویندگان روی نوارهای کاست ضبط شده و در اختیار کاربران نابینا قرار می‌گرفت؛ اما در ادامه با تحول در فناوری ضبط و تکثیر کتاب‌های گویا، اکنون این کتاب‌ها به شکل لوح فشرده صوتی تولید و در اختیار اعضای بخش قرار می‌گیرد. این بخش شامل قسمت‌های زیر است:

1- مخزن: بیش از 2000 عنوان کتاب گویا و بیش از 350 عنوان کتاب بریل، پشتوانه علمی این بخش را تشکیل می‌دهد.

2- استودیو: در این بخش امکان تولید کتاب‌های گویا فراهم شده است. در آغاز، ضبط کتاب‌ها به شکل آنالوگ و با دستگاه‌های ضبط صوت انجام می‌گرفت و در ادامه روند به‌روزرسانی فناوری ضبط و تکثیر کتاب‌های گویا در بخش، از رایانه و نرم‌افزارهای ویژه صدابرداری استفاده می‌شود.

ضبط کتاب‌ها توسط گویندگان افتخاری و حق‌الزحمه‌ای این بخش، صدابرداری توسط صدابردار و کنترل و تدوین نهایی توسط تصحیح‌کنندگان بخش انجام می‌شود و انجام امور تخصصی پردازش فنی اطلاعات و آرشیو سازی کتاب‌ها بر عهده مسئول دیگری است. با حذف صدابردار و استفاده گویندگان از نرم‌افزارهای حرفه‌ای صدابرداری و تصحیح، همگام با افزایش کمی تولید کتاب‌ها، بهینه‌سازی کیفیت ضبط نیز آغاز شده است.

شورای کتاب کودک

گروه خدمات ویژه کتابداری به عنوان یکی از بخش‌های شورای کتاب کودک، برای مناسب‌سازی کتاب‌های موجود در بازار نشر و تولید کتاب‌هایی خاص و هماهنگ با نوع نیاز مخاطبان، کتاب‌های گویا را برای استفاده کودکان نابینا تولید می‌کند. گروه کتاب گویا با هدف ارائه ادبیات مناسب کودک و نوجوان از طریق تولید کتاب گویا در سال 1373 تشکیل شد. پیشینه تشکیل این گروه به نخستین گردهمایی دانشجویان نابینا در سال 1373 در دانشکده علوم تربیتی و افزودن واحد درسی «خدمات ویژه کتابداری» توسط نوش‌آفرین انصاری برمی‌گردد و پس از آن نیز ثریا قزل‌ایاغ با ترجمه دستورالعمل ضبط کتاب گویا راه را برای پیشبرد اهداف این گروه هموار کردند.

شورای کتاب کودک در بخش نابینایان در زمینه خدمات کتاب‌های گویا فعالیت‌های زیر را انجام داده است: انتخاب آثار مناسب برای گویا شدن، آموزش فن بیان و صداسازی برای داوطلبان، آموزش ضبط کتاب گویا، نحوه انتخاب موسیقی مناسب برای متن، انتخاب صدای مناسب برای متون مختلف داستانی،

ارتباط با استودیوهای ضبط صدا، نظارت در امر ضبط، ارتباط با صاحبان آثار و ناشران برای رعایت حقوق صاحب اثر، ارتباط با نویسندگان و مترجمان برای حضور در استودیو و ضبط صدای آنان، ارتباط با مرکز نابینایان رودکی برای تأیید استانداردهای رعایت شده، استفاده از مشاوران نابینا در گروه، ارتباط با مراکز و مدارس نابینایان، ارائه خدمات کتابخانه‌ای به کتابخانه‌های نابینایان، گویا کردن 120 عنوان کتاب در طرح کتابخانه فراگیر، گویا کردن 10 عنوان کتاب در طرح «آکندن اینترنشنال» برای پناهندگان افغان، تدوین کتابشناسی کتاب‌های گویا و بریل، تهیه بروشور گروه، راه‌اندازی کتابخانه نابینایان «حرم حضرت عبدالعظیم (علیه‌السلام)»، تجهیز کتابخانه نابینایان مؤسسه خیریه «شب چراغ شیراز»، تجهیز 5 کتابخانه سیار یونیسف با کتاب‌های گویا، تکثیر و ارسال کتاب‌های گویا برای مراکز فرهنگی مدارس ایرانی خارج از کشور.

انتشارات ماهریز

در سال 1378 انتشارات ماهریز نخستین ناشر خصوصی ایرانی بود که با هدف‌های تجاری و برای عموم مخاطبان، نه فقط نابینایان، کتاب گویا روی نوار کاست را روانه بازار کرد. نخستین اثر از این دست که تولید شد کتاب «غیر منتظره» نوشته کریستین بوبن بود که توسط خود ناشر به شکل چاپی نیز انتشار یافته بود. چهار ماه بعد کتاب‌های «فراتر از بودن» و «حضور ناب» توسط همین ناشر گویا و به بازار کتاب عرضه شد.

این انتشارات پس از یک وقفه طولانی در سال 1387 کار تولید کتاب‌های گویا را از سر گرفت. در سری جدید سعی شد کتاب‌هایی از دوران قدیم این مرز و بوم برای گویا شدن انتخاب شود؛ کتاب‌هایی که شهرت جهانی دارند؛ اما در داخل کشور کمتر مورد اقبال عموم جامعه قرار گرفته‌اند. با هدف معرفی متون قدیم، از میان کتاب‌های فارسی سهروردی «عقل سرخ» به شکل گویا با صدای روزبه مهر و آهنگسازی محمدرضا اصغری منتشر شد. روند تولید کتاب گویا در انتشارات ماهریز در همین جا و با پایان کار انتشارات خاتمه یافت؛ اما این انتشارات برای نخستین بار با نگاه حرفه‌ای به این نوع رسانه توانست آغازگر جریانی باشد که بعدها

توسط مراکز انتشاراتی دیگر دنبال شد.

مؤسسه نوین کتاب گویا

مؤسسه نوین کتاب گویا در سال 1386 با مجوز رسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و با هدف تهیه، تولید و تکثیر کتاب گویا راه‌اندازی شد و به عنوان نخستین مؤسسه‌ای که به شکل اختصاصی و تخصصی به تولید و تکثیر کتاب گویا می‌پرداخت فعالیت خود را شروع کرد.

برای شروع کار با ناشران مختلف مذاکره شد؛ اما آنها در ابتدا به دلیل خوش‌بین نبودن به این مقوله از همکاری با مؤسسه امتناع ورزیدند. برای همین، خودِ مؤسسه تولید آزمایشی یک اثر را در دستور کار قرار داد. برای دستیابی به این هدف، با نویسنده‌ای که نخستین اثرش را تألیف کرده بود مذاکره و با جلب رضایت او اثر را به شکل کتاب گویا تولید و بدون توزیع عمومی در بازار، بازتاب آن را در گروهی محدود بررسی کردند. نتیجه نظرسنجی رضایت بخش بود. پس از آن برای شروع کار با پائولو کوئیلو برای جلب نظر مساعد وی در مورد تولید صوتی آثارش از جمله «کیمیاگر» مذاکره کردند و با همکاری نشر «کاروان» به عنوان دارنده امتیاز انتشار آثار کوئیلو، نخستین کار جدی این مؤسسه با کتاب «نامه‌های عاشقانه یک پیامبر» شروع شد. هم اکنون تعداد آثار تولید شده توسط این مؤسسه به بیش از 30 عنوان می‌رسد.

در حال حاضر، ناشران و تولیدکنندگان دیگری نیز اقدام به تولید کتاب گویا می‌کنند؛ همانند: انتشارات معین، انتشارات سوره مهر، مؤسسه نسیم وصل، رادیو اینترنتی ایران صدا و مؤسسه آوابوک، مؤسسه آوانامه و غیره.

قابلیت و مزیت‌ها

انسان همواره در پی محصولات ارزان‌تر، قابل دسترس‌تر، سودمندتر و اقتصادی‌تر است. از این‌رو در ساختار و محتوای محصولات فرهنگی به ویژه کتاب تحولاتی به وجود آورده است. مکتوبات با حجم بسیار الآن به حجم کوچک تبدیل شده‌اند در عرصه کتاب گویا هم همین تحولات به وجود آمده است.

کتاب‌های گویا نسبت به کتاب‌های چاپی، به ویژه در شکل شومیز، از سهولت بیشتری برای جابه‌جایی برخوردارند. به جز این، عوامل متعددی منجر به موفقیت کتاب‌های گویا در جذب مخاطب می‌شوند که پیترز (2007) به برخی از آنها اشاره کرده است:

تناسب با شیوه زندگی: کتاب‌های گویا به خوبی با سبک زندگی فعال و شلوغ امروزی تناسب دارند. خوانندگان مشتاق، ابراز می‌کنند که شرایط گوش دادن به کتاب گویا در مقایسه با نشستن و خواندن بصری کتاب‌های چاپی بسیار آسان‌تر است. آنها می‌توانند در هنگام پیاده‌روی، ورزش، انتظار در ایستگاه اتوبوس یا مترو و پیش از خواب و هنگام استراحت به کتاب‌های گویا گوش دهند. علاوه بر این، بسیاری از مردم، مانند رانندگان کامیون و افرادی که به تناسب حرفه خود، به سفرهای زیادی می‌روند، می‌توانند در مسیر سفر به کتاب‌های گویا گوش کنند. گوش کردن به کتاب‌های گویا به آنها کمک می‌کند زمان برایشان سریع‌تر بگذرد و در طول مسیر کمتر اضطراب داشته باشند. همین امر در افرادی که زمان رفت و آمد به محل کارشان طولانی است اتفاق می‌افتد. آنها از طرفداران پر و پا قرص کتاب‌های گویا هستند. به نظر می‌رسد که کیفیت کلی و تنوع برنامه‌های رادیویی در حال کاهش است. به همین دلیل، بیشتر این افراد در چنین موقعیت‌هایی به کتاب‌های گویا به عنوان یک تجربه صوتی لذت‌بخش و در دسترس نگاه می‌کنند.

سهولت دسترسی و استفاده: کاربرانی که مشتاق ذخیره و بارگیری کتاب گویا از اینترنت هستند روزانه به شکل تصاعدی در حال افزایش هستند. کاربران می‌توانند یک کتاب گویا را به راحتی بارگیری کنند و آن را به دستگاه پخشی در محل زندگی یا کارشان انتقال دهند.

کوتاهی زمان موردنیاز برای گرفتن کتاب‌های گویا: انتخاب یک کتاب گویا، بارگیری آن از اینترنت و انتقال آن به یک دستگاه پخشِ قابل حمل می‌تواند تنها چند دقیقه طول بکشد. این کار به سرعت اتصال به اینترنت و حجم کتاب گویا بستگی دارد.

روایت به عنوان شکلی از هنر: کتا‌ب‌های گویا عنصری کاربردی به کتاب‌های چاپی اضافه می‌کنند و آن، روایت است. شهرت و توانایی راوی یک کتاب گویا نقش

کلیدی و مهمی در کیفیت کلی ارائه کتاب گویا و نوع تجربه گوش دادن کاربران دارد.

مطابقت با رسانه‌های دیگر: کتاب‌های گویا به خوبی با انواع دیگری از محتواهای فرهنگی، آموزشی و سرگرمی تناسب دارند. بر اساس بررسی‌های صورت گرفته از کاربران، این‌طور به نظر می‌رسد که احتمالاً بسیاری از مردم هر دو نوع فایل صوتی کتاب‌های گویا و موسیقی را در دستگاه‌های پخش قابل حمل خود دارند. بر این اساس، برای استفاده از کتاب گویا اغلب به رسانه جداگانه‌ای نیاز ندارند. یعنی، هر فردی می‌تواند با استفاده از گوشی تلفن همراه خود به کتاب‌های گویا نیز گوش دهد.

محرمانه بودن: هنگامی که از هدفون با حجم صدای متوسط استفاده می‌کنید، هیچ کس نمی‌داند آنچه شما در حال گوش دادن به آن هستید، چیست. آن می‌تواند یک کتاب گویای اثری فاخر از ادبیات کلاسیک باشد یا اطلاعاتی در مورد مسئله‌ای که به هر دلیلی مایل به آگاهی دیگران از آن نیستید.

بی‌نیازی از مراجعه حضوری به کتابخانه: مراجعه به کتابخانه در شهرهای بزرگ مشکلاتی مانند هدر رفتن زمان در ترافیک و هزینه مالی و روانی دارد. رضایت از دسترسی به مواد کتابخانه‌ای بدون مراجعه فیزیکی به کتابخانه را نباید در دنیای پر سرعت امروز دست کم گرفت. کتابخانه مجموعه متنوع و گسترده‌ای از محتوا خدمات پشتیبانی را گرد هم آورده است. هزینه دسترسی به این مجموعه‌ها بسیار کمتر از زمانی است که فرد به تنهایی درصدد فراهم کردن آن باشد. نارضایتی از اجبار به مراجعه و بازدید حضوری از کتابخانه برای به دست آوردن محتوای مورد نیاز از عوامل کاهش استفاده از منابع کتابخانه‌ای بوده و هست. با این حال، برای به دست آوردن کتاب‌های گویا لازم نیست که کاربر به کتابخانه مراجعه کند و می‌تواند آن را از راه‌های دیگری مانند اینترنت به دست آورد. علاوه بر این موارد می‌توان برای کتاب‌های گویا مزیت‌های دیگری نیز قائل شد.

نیاز به تمرکز کمتر: یکی دیگر از ویژگی‌های کتاب‌های گویا این است که تمرکز کمتری نیاز دارد یعنی خواندن یا در واقع گوش دادن به آن، به خواننده این امکان را می‌دهد که تمرکز خود را به فهم کتاب اختصاص دهد. این ویژگی امکان گوش

دادن به کتاب را در موقعیتی که فرد تمرکز کافی ندارد نیز می­دهد. به عنوان مثال، فرد می‌خواهد چندین کار را همزمان با مطالعه کردن انجام دهد؛ اما مطالعه به انجام کارهای دیگر لطمه وارد نکند، همانند افرادی که در زمان کار رادیو هم گوش می‌دهند؛ اما تلویزیون تماشا نمی‌کنند زیرا تلویزیون حواس و تمرکز بیشتری را جلب می‌کند و فرد نمی‌تواند کارها را همزمان انجام دهد.

درگیر نشدن چشم: یکی از مزیت‌های استفاده از کتاب گویا این است که فرد زمانی که به آن عادت کند، از مطالعه کمتر خسته می‌شود. در حالی که اگر چندین صفحه متن چاپی را بخواند حتماً باید استراحت کند.

سهولت جابه­جایی: نقل و انتقال کتاب‌های گویا نسبت به کتاب‌های چاپی آسان‌تر است. به طور مثال، یک کتاب چاپی با جلد شومیز یا گالینگور حداقل چندین گرم وزن دارد؛ اما یک حافظه جانبی با حجم بالا حاوی فایل‌های کتاب‌های گویای متعدد می‌تواند باشد. این حافظه در مقایسه با کتاب چاپی وزنی ندارد. جابه­جایی یک کتابخانه گویای شخصی عظیم با چندین عنوان کتاب از این طریق به سادگی امکان‌پذیر خواهد بود.

سرعت و گستردگی توزیع: کتاب‌های گویا که به صورت شبکه‌ای و از طریق اینترنت در دسترس کاربران و در معرض فروش یا اجاره قرار می‌گیرند، امکان دسترسی آنی به منابع را بدون محدودیت زمانی و مکانی، بدون نیاز به مراجعه حضوری به کتابخانه یا کتاب‌فروشی از نقاط دور و نزدیک، هفت روز هفته و در تمام طول 24 ساعت شبانه‌روز فراهم می‌کند. با بهره‌گیری از این روش، سرعت انتشار و توزیع کتاب در مقایسه با نشر سنتی بسیار بالاتر است و همچنین نگرانی سنتی دسترسی به کتاب‌ها در صورت اتمام چاپ آنها وجود نخواهد داشت. به این ترتیب، نگرانی ناشران درباره مشکلات توزیع سریع و مناسب کتاب‌ها در شهرهای مختلف مرتفع خواهد شد. امکان استفاده بیش از یک نفر به طور همزمان از یک کتاب و نیز امکان دسترسی همزمان به چندین کتاب گویا از قابلیت‌های کتاب گویای دیجیتال است که توزیع گسترده آن را موجب می‌شود.

کاهش هزینه انتشار: انتشار کتاب گویا در فضای مجازی هزینه انتشار و توزیع را در مقایسه با نوع چاپی آن کاهش می‌دهد. انتشار تنها یک نسخه از کتاب‌های

گویا در فضای مجازی و دسترسی همزمان کاربران به آن، باعث می‌شود تا برخلاف کتاب‌های چاپی نیاز به انتشار شمارگانی بالا از یک کتاب نباشد. به علاوه، هزینه‌های مربوط به انبارداری کتاب و توزیع پستی آن به نقاط مختلف جغرافیایی حذف می‌شود. با توجه به نوسان قیمت‌ها و افزایش بهای کاغذ، و مواد و تجهیزات چاپ به نظر می‌رسد که ناشران نبایستی منافع اقتصادی انتشار کتاب گویا را نادیده بگیرند.

سهولت پشتیبانی و نظارت: در فرآیند انتشار کتاب گویا در محیط وب، امکان دریافت سریع بازخوردها از مشتریان و پایش استفاده کاربران از کتاب‌های گویا آسان است. دریافت بازخورد و توجه به علاقه‌مندی‌های کاربران، مؤلفه‌های تصمیم‌گیری برای تهیه منابع و سیاست‌گذاری نشر را به راحتی در اختیار مدیران قرار می‌دهد و امکان ارائه خدمات پشتیبانی مناسب برای مشتریان را نیز فراهم می‌کند.

کمک به حفظ محیط زیست: کتاب‌های گویا تأثیر زیادی در کمک به حفظ محیط زیست و کاهش آلودگی ناشی از صنعت چاپ خواهند داشت. جلوگیری از قطع درختان، کاهش آلودگی کربنی ناشی از مواد اولیه تولید کاغذ، حمل و نقل کتاب‌ها و امحای کتاب‌های مرجوعی و مستعمل تنها بخشی از عوامل یاری‌رسان کتاب‌های گویا به حفظ محیط زیست است. با توجه به این مزیت می‌توان صنعت نشر کتاب‌های گویا را در زمره صنایع سبز به حساب آورد.

روایت: یکی از تفاوت‌های اساسی کتاب گویا با کتاب چاپی، وجود عنصر روایت در آن است که علاوه بر نقش مهمی که در جذب مخاطب دارد، به شکل یک ارزش افزوده ظاهر می‌شود. بنا به گفته برکی (2007) آنچه اساس سنجش کیفیت کتاب گویا را شکل می‌دهد، روایت است. صدای نویسنده کتاب از طریق راوی به گوش شنونده می‌رسد. همان‌طور که بیان شد کتاب گویا معمولاً توسط یک یا چند گوینده روایت می‌شود. این گوینده یا گویندگان می‌توانند صداپیشه‌ای حرفه‌ای، هنرپیشه تئاتر یا سینما، چهره‌ای مشهور و محبوب یا گاهی اوقات خود نویسنده کتاب باشند.

به طور خاص، برای کتاب گویایی که انسان آن را روایت کرده است، عملکرد

راوی یا راویان تقریباً به همان اندازه عملکرد نویسنده کتاب چاپی اهمیت دارد. یک راوی خوب می‌تواند تجربه گوش دادن به کتاب گویا را برای مخاطب لذت‌بخش‌تر و به همان اندازه، راوی بد می‌تواند شنونده را نسبت به این تجربه دلسرد و مأیوس کند (پیترز، 2007).

تأثیر عنصر روایت بر بازار کتاب‌های گویا به حدی است که ناشران و شرکت‌های بزرگ و معروف تولیدکننده کتاب گویا مانند اُدیبل به استفاده از هنرپیشه‌های مشهور هالیوود برای اجرای کتاب‌های گویا روی آورده‌اند و قراردادهای پرهزینه‌ای با این افراد امضاء کرده‌اند این مسئله با توجه به بازار رو به رشد کتاب‌های گویا و افزایش کاربران این رسانه نشان‌دهنده اهمیت آن در بازار نشر است. گذشته از این، کاربران علاقه‌مند کتاب گویا نسبت به عنصر روایت بسیار حساس هستند. با وجود تعدد راویان حرفه‌ای، کاربران می‌خواهند بدانند که هر کتاب توسط چه کسی روایت شده است. آنها همچنین تمایل دارند که امکان جستجو و محدود کردن آن بر اساس راوی و ویژگی‌های راویان را داشته باشند.

تحول در انواع کتاب‌های گویا را می‌توان بر اساس جنبه‌های مختلف بر اساس حامل ویرایش، سبک، روایت و نحوه تعامل دسته‌بندی کرد. در هر یک از این جنبه‌ها هم تحولاتی بوده است. یعنی کتاب گویا در هر بعد یک تاریخ و پیشینه دارد و نیاز به پژوهش و تدوین دارد.

حامل کتاب گویا

دستگاهی که کتاب صوتی را اجرا می‌کند؛ به عبارت دیگر کتاب پس از خوانده شدن و تبدیل شدن به صوتی، بار به سامانه‌ای می‌گردد و آن سامانه حمل کننده و حامل آن می‌گردد. گاه به این سامانه قالب می‌گویند. اما واژه حامل یا مجری بهتر است.

از نظر حامل و مجری کتاب صوتی هم تحولاتی داشته و از تاریخ برخوردار است. در قدیم کتاب‌ها در حافظه ذخیره می‌شد و با نقل برای یکدیگر به آن اصطلاحاً نقل سینه به سینه می‌گفتند. اما انسان‌ها با پیری یا بیماری، حافظه آنان ضعیف و گاه از بین می‌رفت. از این‌رو انسان‌ها به فکر افتادند معلومات خود را ثبت

کنند و با نوشتن آنها را حفاظت می‌کردند. اما اصل صدا از بین می‌رفت.

پس از اختراع برق و دستگاه گرامافون توسط ادیسون اولین نسل گرامافون صفحه‌ای به بازار آمد. این اولین نسل از حامل‌هایی بود که اصل صدا را نگهداری و حفظ می‌کرد.

پس از آن ضبط و پخش‌ها با نوارهای طولی به بازار آمد. نسل سوم نوار کاست بود که تا چند سال قبل رواج داشت.

کتاب‌های گویا اغلب در قالب‌های زیر منتشر می‌شوند:

نوار کاست: یکی از قدیمی‌ترین قالب‌های عرضه کتاب گویا نوار کاست است که در سال‌های اخیر خرید و فروش آن کاهش یافته است. نتایج بررسی فروش کتاب گویا در سال 2015 نشان می‌دهد که کمتر از 1 درصد از میزان کل فروش این محصول به نوار کاست اختصاص یافته است که در مقایسه با 7 درصد از بازار فروش در سال 2006 و 16 درصد از فروش در سال 2005، 30 درصد در سال 2004 و 45 درصد در سال 2003 روند کاهش قابل توجهی را نشان می‌دهد (ای. پی. ای، 2015).

دیسکت‌های کامپیوتری نسل چهارم بود که سال بعد از اختراع کامپیوتر، رواج پیدا کرد.

لوح فشرده: نسل پنجم از حامل‌ها است که هنوز رواج دارد. لوح فشرده متداول‌ترین قالب عرضه کتاب گویا لوح فشرده است. بر اساس نتایج بررسی فروش سال 2015، 72 درصد از مجموع فروش کتاب گویا متعلق به این قالب از کتاب گویا بوده است. همین بررسی در سال 2007، فروش کتاب گویا روی لوح فشرده را 78 درصد نشان می‌دهد. فروش این قالب از کتاب گویا در سال 2006، 77 درصد از کل میزان فروش را تشکیل می‌داد. این آمار در مقایسه با میزان فروش لوح فشرده در سال 2005 که برابر بود با 74 درصد از کل فروش، 63 درصد از فروش در سال 2004 و 45 درصد در سال 2003 نشان‌دهنده رشد چشمگیر این قالب از کتاب گویا در بازار و در میان کاربران است (ای. پی. ای.، 2015).

فایل صوتی ام پی تری (Mp3): سامانه دیگر و به عنوان نسل ششم است. Mp3 و دیگر سامانه‌های مشابه با استفاده از فناوری فایل صوتی کار می‌کنند.

صوت تبدیل به فایل دیجیتالی شده و در سامانه کامپیوتر یا Mp3 ذخیره و سپس پخش می‌شود.

یکی دیگر از انواع قالب‌های عرضه کتاب گویا قالب فایل صوتی قابل بارگیری است که در این سال‌ها روند رو به افزایش داشته و به همراه اتخاذ فناوری‌های جدید توسط کاربران متداول شده است. شاید این امر به دلیل رواج استفاده از دستگاه‌های پخش‌کننده قابل حمل مانند دستگاه پخش کننده ام‌پی‌تری به طور گسترده در میان مردم است. بارگیری کتاب‌های گویا در سال 2015 میران 30 درصد از بازار مصرف‌کننده را به خود اختصاص داد. در سال 2007، 17 درصد از فروش این محصول از طریق بارگیری بوده که در مقایسه با 14 درصد از فروش در سال 2006 و 9 درصد سال 2005 و 6 درصد در سال 2004 نشان‌دهنده روند رو به رشد این قالب کتاب گویاست (ای. پی. ای.، 2015).

فایل اینترنتی رشته‌ای: به دلیل اهمیت موضوع حق مؤلف برای ناشران، این روزها شاهد شکل‌گیری قالب‌هایی از این رسانه هستیم که در نقش قالبی حفاظت شده و اختصاصی برای جلوگیری از تکثیر و بهره‌برداری غیرمجاز از این محصول ظاهر می‌شوند؛ مانند فایل صوتی غیر قابل بارگیری که تنها می‌توان در وبگاه‌ها به آنها گوش داد یا کتاب‌های گویای اجاره‌ای که پس از پایان مدت اجاره، فایل صوتی به خودی خود منقضی و ناکارآمد می‌شود.

به اعتقاد فورینی (2008) در کل، تغییر روند فناوری به نفع قالب‌های دیجیتال کتاب گویا اعم از فایل صوتی قابل بارگیری یا غیرقابل بارگیری باعث ایجاد مزیت‌هایی برای هر دو گروه تولیدکننده کتاب گویا و مصرف کننده آن است. اولی می‌تواند هزینه را با از میان برداشتن هزینه‌های تولید و عرضه کتاب گویا در سایر قالب‌ها کاهش دهد، در حالی که دومی می‌تواند در هر کجا و هر زمان که می‌خواهد با قیمت پایین‌تر از هر قالب دیگر، کتاب گویا را بخرد و بارگیری کند.

با پیشرفت دانش مخابراتی و ارتباطات، کتاب گویا هم به سرعت رو به رشد و تحول بوده است. اکنون بیشترین حجم و مقدار کتاب صوتی از طریق موبایل مبادله و مصرف می‌گردد.

کوتاه‌سازی یا عادی بودن

کتاب‌های گویا یا طبیعی‌اند یعنی متن یک کتاب به همان صورتی که هست ضبط و پخش می‌شود؛ یا متن ابتدا کوتاه‌سازی شده و سپس ضبط و استفاده می‌شود. از این‌رو می‌توان آنها را بر اساس ویرایش به دو دسته مشروح و خلاصه یا کوتاه و طبیعی تقسیم کرد. کتاب گویای مشروح حاوی محتوای اصلی اثر چاپی است که بدون تغییر ضبط شده‌اند؛ اما کتاب گویای خلاصه با کاهش طول جمله‌ها و فشرده کردن متن کتاب چاپی تولید می‌شود. بر اساس بررسی سال 2008، کتاب گویای مشروح 85 درصد از فروش این محصول را نشان می‌دهد؛ در حالی که خرید و فروش کتاب‌های گویای خلاصه نشان‌دهنده 13 درصد از فروش است (ای. پی. ای.، 2008).

داستان‌سرایی یا کتاب گویی

از قدیم پرده‌خوانی قهوه‌خانه‌ای و نقالی رواج داشته ولی اینها در واقع کتاب گویا نیست. از این‌رو دو گونه کلی متن گویا بر اساس سبک، گونه داستانی و غیر داستانی وجود دارد. بر اساس بررسی فروش سال 2008، فروش گونه داستانی 73 درصد و غیر داستانی 27 درصد از کل بوده است (ای. پی. ای.، 2007).

ماشین‌خوان و انسان‌خوان

تفاوت اصلی میان کتاب‌های گویا بر اساس نوع صدای سازنده آن است. روایت یا توسط یک عامل انسانی انجام می‌شود یا توسط رایانه (صدای مصنوعی). کاربران کتاب گویا با این نکته موافق هستند که برای گوش دادن به کتاب گویا، حتی امروزه و با وجود پیدایش نرم‌افزارهای پیشرفته تبدیل متن به گفتار، صدای انسان بسیار دلپذیرتر از صدای مصنوعی است، هر چند که این نرم‌افزارهای در دسترس، با کیفیت بسیار خوب متن را به گفتار تبدیل کنند. برای برخی از برنامه‌های کاربردی، استفاده از چنین نرم‌افزارهای تبدیل الکترونیکی متن به گفتار امکان‌پذیر است. به عنوان مثال، در طرح گفتاری روزنامه «فلاندرز» با پوشش متن کامل همه مقاله‌ها از این نرم‌افزارها استفاده شد (انگلن، 2008). اما برای گوش

دادن به یک رمان یا داستان کوتاه به قصد تفریح و سرگرمی راوی انسانی با صدای دلنشین، عاملی ترغیب کننده محسوب می‌شود. کتاب گویای ماشین خوان به دلیل هزینه اندکش رو به فزونی و گسترش است.

تصرف‌پذیری

بر اساس نوعی دیگر از طبقه‌بندی و فایل‌بندی، کتاب گویا به دو دسته قابل تصرف و غیر قابل تصرف تقسیم می‌شود. در کتاب‌های گویای غیر تعاملی شنونده کتاب به صورت منفعل عمل می‌کند و تنها می‌تواند به داستانی که از قبل ساخته شده و یک سیر خطی ثابت را دنبال می‌کند گوش کند؛ اما در کتاب‌های گویای تعاملی این ایده وجود دارد که داستان را به قطعه‌های مختلف تقسیم می‌کنند و به کاربر اجازه داده می‌شود تا از یک قطعه به قطعه دیگر، برای توسعه شخصی خط داستان از میان گزینه‌های پیش‌بینی شده انتخاب کند. در این روش، خط داستانی ممکن است از کاربری به کاربر دیگر و همچنین از زمانی به زمان دیگر برای همان کاربر متفاوت باشد (فورینی، 2008).

بنابراین کتاب گویا در هر نوع تحولات و تاریخ دگرگونی داشته است.

مخاطب‌شناسی کاربران

یکی از مهم‌ترین موضوع‌هایی که در تولید کتاب گویا باید مورد توجه قرار گیرد، مخاطب‌شناسی است. کتاب گویا از این نظر هم تنوع دارد و قبلاً دگرگونی داشته است. جامعه هدف آیا آموزشی یا سرگرمی، مطالعه‌ای یا تفریحی است؟ با معلوم شدن جامعه هدف، نوع کتاب گویا را می‌توان تعیین کرد.

قبل از تصمیم و اقدام به تولید کتاب‌های گویا، باید سعی کرد به درک درستی از جامعه کاربران بالقوه و بالفعل و کتاب‌های گویا رسید. در حال حاضر نیاز و تقاضا برای دسترسی به کتاب‌های گویا به سرعت در حال افزایش است و بر اساس گزارش کتابداران کنسرسیوم کتابخانه‌های اورگان، آمار گردش کتاب‌های گویا در کتابخانه‌ها و توسط کاربران به طور شگفت‌آوری بالا بوده است. این در حالی است که عمده روش بازاریابی این محصول بازاریابی ویروسی یا دهان به دهان بوده است

(پیترز، 2007).

در حال حاضر، به جز نابینایان، کم‌بینایان و افراد دارای اختلال در استفاده از کتاب‌های چاپی، گروه‌های مختلفی از مردم به کتاب‌های گویا گوش می‌دهند. این امر ممکن است چندین دلیل داشته باشد:

ممکن است این افراد خوانندگان حرفه‌ای و مکرر کتاب باشند.

کتاب‌های گویا به آنان این امکان را می‌دهند که در حال انجام فعالیت‌های دیگر،کتاب بخوانند.

فرد از کتاب‌های گویا به عنوان سرگرمی در داخل خودرو و در حین رانندگی استفاده می‌کند.

معلمان از کتاب‌های گویا به عنوان ابزار آموزشی کمک می‌گیرند.

دانشجویان در سفر و حتی مسافران از انعطاف‌پذیری و قابلیت بارگیری کتاب‌های گویا به دستگاه پخش قابل حمل خود لذت می‌برند (فورینی، 2008).

بر این اساس، کاربران کتاب گویا را می‌توان به شرح زیر دسته‌بندی کرد:

نابینایان، کم‌بینایان و افراد دارای اختلال در استفاده از کتاب چاپی: کاربران نابینا، کم‌بینا و دارای اختلال در استفاده از کتاب‌های چاپی می‌توانند کاربران عمده کتاب‌های گویا باشند. کتاب گویا برای نابینایان و کسانی که اختلال بینایی دارند، یک موهبت محسوب می‌شود. کتاب گویا به این کاربران این امکان را می‌دهد تا از انواع کتاب‌های مورد علاقه‌شان بهره‌مند شوند و به آنها کمک کند تا دانش و معلومات خود را افزایش دهند و زندگی‌شان را از نظر شخصی و حرفه‌ای غنی‌تر کنند.

این دو گروه شامل افراد مبتلا به اختلالات بینایی و افراد دارای محدودیت‌های فیزیکی دیگر هستند. برای خواندن بصری، فرد نیازمند به یک کتاب، یک منبع نور و فرصت لازم برای تمرکز بصری روی کتاب مورد نظر است؛ اما نیاز مهم دیگری وجود دارد که اغلب نادیده گرفته می‌شود. این نیاز توانایی برای در دست نگه داشتن متن مورد نظر برای خواننده است. برای بسیاری از خوانندگان، مانند اغلب افراد مبتلا به درد و ورم مفاصل یا پارکینسون و دیگر مسائل مربوط به قدرت و توانایی دست‌ها، مچ دست و بازوها نگه داشتن یک جسم فیزیکی (کتاب با جلد

گالینگور، شومیز یا دستگاه خواننده کتاب‌های الکترونیکی) برای مدت طولانی ناراحت‌کننده یا غیرممکن است. این در حالی است که این کار لازمه خواندن بصری است (پیترز، 2007). برای این افراد کتاب گویا می‌تواند گزینه‌ای مناسب برای جایگزینی کتاب‌های چاپی یا الکترونیکی باشد.

یادگیرندگان زبان دوم: یکی از مهم‌ترین و اثربخش‌ترین روش‌های یادگیری و کسب مهارت در یک زبان خارجی گوش دادن به مکالمات آن زبان است. کتاب‌های گویا می‌توانند مزیتی بزرگ برای یادگیرندگان زبان دوم باشند. یادگیرندگان می‌توانند با گوش دادن به متن، با تلفظ صحیح واژگان آشنا شوند. با این روش، آنها به راحتی می‌توانند در هر جای متن و روی هر کلمه‌ای که بخواهند مکث کنند و دوباره آن را بشنوند. در یادگیری زبان خارجی گوش دادن یکی از ابزارهای مؤثر و مهم است. به علاوه، تولید هر کتاب گویا در هر زبانی برای یادگیرندگان آن زبان در دیگر نقاط جهان ابزار آموزشی آن زبان محسوب می‌شود.

دانش‌آموزان: دانش‌آموزان بیشترین سطح از روابط اجتماعی خود را با دوستان و همسالان خود در مدرسه‌ها شکل می‌دهند. آنها با هم در کلاس درس به کتاب‌های گویا برای یادگیری گوش می‌دهند یا کتاب‌های گویایی را از کتابخانه مدرسه امانت گرفته و با سایرین به اشتراک می‌گذارند. در این حالت آنها در واقع توانسته‌اند بخشی از نیازهای اجتماعی خود را از طریق ارتباط با همسالان خود برآورده کنند (10 دلیل...، 1998). علاوه بر این، پژوهش‌های ای. پی. ای. (2005) نشان می‌دهد که گوش دادن به کتاب‌های گویا درک خواندن، روانی خواندن، اکتساب زبان و توسعه واژگان را بهبود و پرورش می‌دهد. وندی کاسن، استاد آموزش و پرورش در دانشگاه ایالتی کنت می‌گوید: «باید آموزگاران مقطع ابتدایی را ترغیب کرد که دانش‌آموزان را به استفاده از کتاب‌های گویا تشویق کنند» (ای. پی. ای.، 2015).

بهره‌گیری از کتاب‌های گویا در محیط خانه، مدرسه و سایر نهادهای مرتبط با کودکان فرصت‌هایی را در اختیار مربیان، معلمان و والدین قرار می‌دهد تا به تقویت مهارت‌های خواندن، سوادآموزی و ارتباطی کودکان و افزایش علاقه و انگیزه آنها به مطالعه بپردازند. مهارت‌هایی نظیر تصور و تجسم یک صحنه یا شخصیت، آگاه

شدن از قاعده‌های زبانی، تعامل فعال با محتوا، افزایش تسلط و مهارت‌های شنیداری، یادگیری تلفظ صحیح واژگان، آشنایی با زمینه کاربرد اصطلاحات، گوش دادن فعال و مهارت‌های تفکر انتقادی و ایجاد نگرش مثبت به مطالعه از جمله این مهارت‌ها هستند (چهرقانی، 1392).

خوانندگان کند، خوانندگان بی‌میل و خوانندگان تلاشگر: خوانندگان کند و بی‌میل در تمام سنین می‌توانند از کتاب‌های گویا بهره‌مند شوند. در سال 2006 لین وب و نادین مایر، گزارش پژوهشی را ارائه دادند که نشان می‌داد کتاب‌های الکترونیکی و کتاب‌های گویا با یکدیگر یا به طور جداگانه می‌توانند برای تشویق خوانندگان کند و بی‌میل مورد استفاده قرار گیرند. یکی از این نمونه‌ها کتابخانه دیجیتال «اینترسکت»، (طرحی در دانشگاه اورگان) است. وب و مایر شواهدی ارائه می‌دهند از اینکه خوانندگان بی‌میل به کتاب‌های گویای حوزه عمومی نسبت به کتاب الکترونیکی این حوزه پاسخ بهتری دادند. در مواردی نیز استفاده از کتاب‌های گویا باعث شده است که دانش‌آموزان، انگیزه بیشتری برای گرفتن نسخه چاپی از آن کتاب و مطالعه بیشتر آن داشته باشند. وب و مایر به این نتیجه رسیدند که اگرچه کارشناسان به مدت طولانی از کاربرد کتاب‌های گویا در کنار خواندن بصری حمایت می‌کردند؛ اما بسیاری از کارشناسان در حال حاضر مدافع گوش دادن به کتاب‌های گویا بدون حضور هیچ کتاب چاپی یا الکترونیکی در کنار آن به عنوان راهی برای تشویق خوانندگان به خواندن بصری (دیداری) هستند.

دانش‌آموزانی که دارای مشکلات خوانشی هستند اغلب از مشارکت و تعامل دوری می‌جویند و از خواندن با صدای بلند در کلاس خجالت می‌کشند. این دانش آموزان احساس می‌کنند که از حلقه یادگیری جا مانده‌اند و به همین دلیل فرصت‌ها را برای ابراز نظرها و نشان دادن مهارت‌های ذهنی خود از دست می‌دهند. گوش دادن به کتاب گویا به دلیل اینکه آنها را به طور مستقیم به محتوای مورد مطالعه متصل می‌کند می‌تواند اعتماد به نفس آنها را در کلاس، مکالمه با دانش‌آموزان دیگر و جمع افزایش دهد و باعث آن می‌شود که خوانندگان کند و بی‌میل کتابی را که برای مطالعه برگزیده‌اند آسان‌تر به پایان برسانند (وایلد و لارسون، 2007).

افراد با دست‌های آلوده یا مشغول: کسانی که مانند زنان خانه‌دار مشغول کار هستند، در حین انجام کار خود بدون هدر دادن وقت یا بازماندن از کار می‌توانند به کتاب گویا گوش دهند. حتی اگر فردی شاغل به حرفه‌ای است که دستانش را کثیف یا چرب می‌کند مانند تعمیرکاران می‌تواند به کتاب گویا گوش دهد. اگرچه این افراد می‌توانند این کار را در زمان استراحت انجام دهند؛ اما آنها با دستان آلوده به کتاب صدمه وارد خواهند کرد. کشاورزان، باغبانان و نانوایان هم مانند تعمیرکاران خودرو می‌توانند از این مزیت کتاب‌های گویا بهره ببرند. یعنی اگر بخواهند در زمان کار کتاب بخوانند، کتاب‌های گویا می‌تواند برایشان بسیار جذاب و مفید باشد.

به طور کلی، زمانی که فردی در حال گوش دادن به یک کتاب گویاست انجام دادن کارهای دیگر با دست برای او نسبت به زمانی که مشغول خواندن بصری است، بسیار آسان‌تر است. این واقعیت باعث می‌شود کتاب‌های گویا برای افرادی که دست‌هایشان همیشه مشغول است، مانند بافندگان، کارگران خطوط تولیدی و غیره مناسب باشد. تنها این نکته ضروری است که دستگاه پخش کتاب گویا باید به خوبی طراحی شده و کاربری ساده‌ای داشته باشد تا فرد بتواند راحت استفاده و گوش کند (پیترز، 2007).

کاربران حریص و مشتاق کتاب: افرادی به دنبال کتاب‌های گویا هستند که اهل کتاب خوانده می‌شوند. یعنی این افراد دوست دارند که کتاب بخوانند؛ اما یا فرصتی برای آن ندارند یا قصد دارند از کمترین زمان مانند زمان رفت و آمد هم برای مطالعه استفاده کند. در بررسی مصرف‌کنندگان کتاب گویا که توسط انجمن ناشران کتاب گویا در سال 2015 انجام شد، نتایج پژوهش حاکی از آن بود که شنوندگان کتاب گویا خوانندگان حریص به کتاب‌های چاپی هستند. بر اساس این پژوهش، شنوندگان مکرر کتاب‌های گویا یعنی کسانی که در سال گذشته به چهار کتاب گویا یا بیشتر گوش داده‌اند، به طور متوسط 15 کتاب در سال گذشته خوانده‌اند؛ اما افرادی که به کتاب‌های گویا گوش نمی‌کنند، تنها 6 کتاب در همان سال مطالعه کرده‌اند (ای. پی. ای.، 2015). به عنوان مثال، در یک بررسی استفاده معمول از خدمات کتاب گویای دیجیتال مشروح در 9 ایالت آمریکا (کالیفرنیا، کلرادو، دلاور، ایلینویز، ماساچوست، نیوهمپشایر، اوهایو، اورگان و

تگزاس) برای کاربران فعال (کسانی که حداقل یک عنوان در طول ماه امانت می‌گیرند)، متوسط مصرف تعداد کتاب‌های گویا در هر ماه، برای 9 ماه اول سال 2006، در محدوده بین 32/3 و 90/3 است. با در نظر گرفتن دو فرض مبنی بر اینکه بیشتر کاربران، کتاب‌های گویایی را که بارگیری کرده، گوش داده‌اند و همچنین به طور متوسط طول هر کتاب گویا حدود ده ساعت است. در نتیجه کاربران فعال به طور متوسط بین 33 تا 39 ساعت در هر ماه برای گوش دادن به کتاب‌های گویا صرف می‌کنند.

افراد کم‌سواد و بی‌سواد: انواع نشر کتاب چه کاغذی و چه الکترونیکی به طور معمول برای مخاطب باسواد رسانه‌ای برای استفاده از دستگاه‌های خواننده کتاب الکترونیکی را داشته باشد؛ اما کتاب گویا نوعی از نشر است که به همه افراد با هر سطحی از سواد کمک می‌کند.

ویژگی‌های کاربران کتاب‌های گویا

نکته دیگری که می‌تواند در تصمیم‌گیری برای تولید کتاب‌های گویا اثرگذار باشد شناخت ویژگی‌های خاص کاربران کتاب‌های گویاست. در نظرسنجی سال 2014 انجمن ناشران کتاب‌های گویا (ای. پی. ای.، 2014) با موضوع کاربران کتاب‌های گویا ویژگی‌هایی برای آنان ترسیم شد که در ادامه می‌آید:

کاربران کتاب‌های گویا نسبت به افرادی که کاربر این محصول نیستند تحصیلات بالاتری دارند؛ 21 درصد از آنان از مقاطع تحصیلات تکمیلی فارغ‌التحصیل شده‌اند یا مدرک دکتری دارند که این میزان دو برابر بیشتر از کسانی است که به کتاب گویا گوش نمی‌دهند.

افرادی که به کتاب‌های گویا گوش می‌کنند نسبت به دیگران درآمد بالاتری دارند؛ درآمد متوسط این افراد حدود 56 هزار دلار است که از درآمد متوسط تخمینی 43 هزار دلاری کسانی که به کتاب گویا گوش نمی‌کنند بیشتر است.

سن متوسط شنوندگان کتاب گویا 48 سال است؛ این میزان کمی پایین‌تر از کسانی است که غیر شنوندگان خوانده می‌شوند و متوسط سن آنها 51 سال گزارش شده است.

تقریباً یک چهارم (23%) از تمامی شنوندگان کتاب‌های گویا بین 18 تا 24 سال قرار دارند؛ احتمال خرید کتاب گویا از یک خرده‌فروشی یا فروشگاه برخط دیجیتال برای این افراد دو برابر بیشتر از دیگر گروه‌های سنی است.

شنوندگان کتاب‌های گویا نسبت به گروه غیر شنونده برای مطالعه کتاب‌های چاپی مشتاق‌تر هستند؛ 90 درصد از شنوندگان کتاب گویا حداقل یک کتاب در سال قبل خوانده‌اند. شنوندگان فعال‌تر به طور متوسط 15 کتاب در سال گذشته خوانده‌اند.

تقریباً نیمی از شنوندگان کتاب گویا (45%) که کودکان زیر 18 سال داشتند گزارش کردند که فرزندان آنها به کتاب‌های گویا گوش داده‌اند. آنها مزایای گوش دادن فرزندانشان به کتاب‌های گویا را مشاهده کرده‌اند. 49 درصد از شنوندگان کتاب‌های گویا احساس می‌کنند که علاقه فرزندانشان به خواندن کتاب افزایش یافته و 59 درصد گفته‌اند که گوش دادن به کتاب‌های گویا آنها را در معرض آثاری قرار می‌دهد که در غیر این صورت ممکن است هرگز آنها را نخوانند.

همچنین انجمن ناشران کتاب گویا در سال 2015، در یک نظرسنجی دیگر که شامل اطلاعات فروش کتاب گویا (ای. پی. ای.، 2015) بود در رابطه با کاربران کتاب گویا به این نکته‌ها اشاره کرده است:

یکی از عوامل مهم و اصلی تأثیرگذار بر فروش کتاب گویا، رانندگی است. آمریکایی‌ها در هر سال 51/3 میلیارد سفر بین محل کار و زندگی خود با وسایل نقلیه انجام می‌دهند گوش دادن به کتاب گویا در خودرو حائز رتبه نخست کاربری است. خوانندگان نسبت به کتاب‌هایی که به آنها اجازه می‌دهد چشم خود را در مسیر جاده برای هدایت خودرو باز نگه دارند. مشتاق‌تر هستند.

بهترین مشتریان کتاب گویا، بهترین مشتریان کتاب‌های چاپی نیز هستند. آنها خوانندگان مشتاقی هستند که از کتاب‌های گویا برای زمانی که چشمانشان مشغول کار دیگری است، استفاده می‌کنند.

خلاصه

کتاب گویا از هشت نظر یعنی مراکز تولیدکننده، قابلیت و مزیت‌ها، حامل‌ها،

کوتاه‌سازی، داستان‌سرایی، ماشین‌خوانی، تصرف‌پذیری، مخاطب و کاربران تحولاتی داشته است. و هر یک از این جنبه‌ها توضیح داده شد.

برخی جنبه‌های دیگر هست که تحول‌پذیر بوده ولی در این مقاله به آنها نپرداخته‌اند. مثل استودیویی و آزاد.

بالاخره کتاب در سه بُعد تولید، مصرف و عرضه تحولات بسیار پذیرفته است و هنوز نیاز به بررسی و تحقیق دارد.

منابع

آموزگار، ژاله (1386). زبان، فرهنگ و اسطوره. تهران:معین.

ابوالحسنی ترقی، مهدی (1383). تأملی در خنیاگری در ایران باستان. مجله علمی پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، 2 (36-37)، ص 183-202.

ارجمند، تاج‌الملوک (1371). کتابخانه‌های مرکز نابینایان رودکی. پیام کتابخانه، 2 (1) ص. 73-77.

اشرف واقفی، عباس (1388). کتاب گویا؛ چرا و چگونه؟ دو هفته نامه مهر، 68، ص6.

چهرقانی، مریم (1392). کتاب گویا، فرصتی دوباره برای آشتی دادن کودک و کتاب. فصلنامه کتاب مهر، 8، 82-101.

چهرقانی، مریم و فهیم‌نیا، فاطمه (1392). قابلیت‌ها و مزایای کتاب گویا برای کاربران و ناشران. فصلنامه کتاب مهر، 9.

سلطانی، پوری، و فروردین راستین (1379). دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: فرهنگ معاصر. ذیل «کتاب گویا».

عاشورپور، صادق (1389). نمایش‌های ایرانی: جلد چهارم، نقالی، تهران: سوره مهر وابسته به حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.

قائمی، فرزاد (1391). جایگاه سنت روایت شفاهی و خنیاگری در ادبیات ایران باستان و سرنوشت آن در شعر دوره اسلامی. مجله تاریخ ادبیات، پژوهشنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، 3 (71)، ص 213-231.

مکتبی‌فرد، لیلا (1384). تصویری گویا از کتاب گویا در ایران تعریف و تاریخچه. پژوهش‌نامه ادبیات کودک و نوجوان، 40ص. 43-49.

10 reasons kids learn with audio books. (1998). Audio File. Retrieved October 25, 2014, from www.audiofilemagazinecom/article_archive/10.Reasons.pdf

A.P.A. (2014). Audio Publishers Association (APA) Fact Sheet. APA.

A.P.A. (2007). Americans are turning in to audio: audibook sales on. The rise nationally. New Jersey: APA.

A.P.A. (2008). More American are all Ears to Audio books. New Jersey: A.P.A.

A.P.A (2010). Audio book Listeners are Afftuent, Well-Educared and Avid Book Readers. New Jersey: APA.

A.P.A. (2015). Strong Expansion Continue for Audio book lndustry.

Retrieved March 13, 2016, from http://www.audiopub.org/press/sales-survey-APA-2015-

final.pdf

Audible.com (2014). Retrieved March 12, 2014, from http://www.audible.com

Audio book (2014). Oxford Dictionary. Retrieved March 12, 2014, from

www.oxforddictionaries.com/definition/english/audiobook?q=audiobook

Audio book (2014). Wikipedia, the free encyclopedia. Retrieved March 12, 2014, From

www.en.wikipedia.org/wiki/audiobook

Burkey, M. (2007). Sounds good to me: Listening to audiobooks with a critical ear. Book List, l June, P. 104.

EBSCO Information Services. (2009). Wikipedia, the free encyclopedia Retrieved March 12, 2014, from http://en.wikipedia.org/wiki/EBSCO_Information_Services

Engelen, J. (2008). Modern digital libraries, the case of the audio-book boom. In K. m. al. (eds)

(Ed.), ICCHP 08 Proceedings of the 11th international conference on Computers Helping People with Special Needs (pp.284-290). Springer-Verlag Berlin, Heidelberg.

Furini, M. (2008). Digital audio book: From passive to active pursuit.

Multimedia Tools and Applications Journal, (40)1, 23-39.

Harris, M. (2014). What are audio book? Retrieved October 12, 2014, from

http://mp3.about.com/od/glossary/g/Audiobooks-Definition-What-Are-Audiobook.htm

Irwin, W. (2009). Reading audio books. Philosophy and Literature,33 (2), 358-368.

Over Drive. (N.d). History of Over Drive. Retrieved September 12, 2014, from Over Drive

http://www.overdrive.com /company/who-we-are/history/

Paul, F (2008). Amazon to buy Audibie for $300 millon. Retrieved

October 12, 2014 from http:// www.reuters.com/article/2008/01/31/us-audible-amazon-

idUSN3129158120080131

Peters, T.A. (2007). Digital audio book services through libraries.

Library Technology Reports, 43 (1).

Podiobooker. (N.d.). privacy and Legal Speak in plain (if not ill- formed) English. Podiobooker, The blog for Podiobooks. Com/privacy-and-legal-speak-in-plain-if-not-ill-formed-english/

Project Gutenberg (2007). The Audio Books Project. Project Gutenberg, the first Producer of free ebooks. Retrieved September 12,2014, from

www.gutenberg.org/wiki/Gutenberg:The_Audio_Books_Project

Reitz, J. M. (2014). Audiobook. Online Dictionary of library and Information Science.

Retrieved September 12, 2014, from

www.abc-clio.com/ODLIS/odlis-a.aspx-audiobook.

Rubery, M. (2008). Play it again, sam weller: New digital audiobooks and old ways of reading. Journal of Victorian Culture, 13(1), 58-79.

Rubery, M. (2011). Audiobooks, literature, and sound studies. Oxfordshire: Routledge.

Shiftedlibrarian. (2005). Introducing the Spoken Alexandria Project Podcast. Retrieved September 12, 2014, from http://www.theshiftedlibrarian.com/archives/2005/07/05/introducin

g_the_spoken_alexandria_Project_podcast.html

Telltale Weekly. (2007). Spoken Alexandria project. Retrieved March 12, 2014, from

www.alexwilson.com/telltale/spokenalexandria/

Yingling, J. (1998). A study of audiobook users at the Salem, Ohio Public Library. Masters Research Paper, Kent State University.

Webb, L., & Meyer, N. (2006). iPods, audiobooks, ebooks, and more: Empowering reading through. Based on Presentation October 23, 2006 Internet @ Schools West.

Wilde, S., & Larson J. (2007. Listen! Its good for kids. Audio File April/May: 23-25. Retrieved September 12, 2014, from http://www.audiofilemagazine.com/article_archive/ Listengoodforki dsAM07.pdf

فصل دوم: کارکرد فرهنگی و اجتماعی

اشاره

کتاب گویا و اشتغال روشندلان

کتاب گویا و اشتغال روشندلان⁽¹⁾

اشتغال یکی از بزرگترین چالش‌ها در دنیای امروز و نیز دغدغه اصلی دولت‌ها است. اشتغال با بسیاری متغیرهای منفی و مثبت اجتماعی مثل امنیت، آرامش روانی، بزهکاری و جرم ارتباط دارد. اما وضعیت معلولان و اشتغال آنان از نظر کارشناسان، کاری پیچیده و دارای مشکلات و موانع به حساب می‌آید.

اما به نظر می‌رسد اگر کتاب گویا به کمک اشتغال به کار گرفته شود اشتغال معلولین بهتر و زودتر به نتیجه می‌رسد. اما چگونگی استخدام کتاب گویا در خدمت اشتغال نیاز به بحث و تحلیل دارد که در این مقاله به آن می‌پردازم.

«کتاب گویا» از چند نظر می‌تواند به کمک اشتغال معلول بشتابد: کتاب گویا به عنوان یک شغل پررونق و مورد نیاز، به جذب معلولین پرداخته و برای آنان اشتغال‌زایی می‌شود. دوم اینکه با استفاده از کتاب گویا می‌توان مهارت افزایی نمود و با آموزش معلولین، آنها را مهیا برای کار در شغل خاصی نمود. سوم تعمیم گویاسازی به انواع سامانه‌های مدرن و جدید غیر از کتاب.

هدف در این مقاله اینست که کتاب گویا چه نوع ارتباط‌هایی با اشتغال دارد. مشخصاً درصدد اثبات این نکته هستم که کتاب گویا با آماده سازی محیط؛ آماده سازی روحی و ذهنی روشندلان؛ آماده سازی روشندلان از نظر حرفه‌وفن و بالاخره آماده سازی فرهنگ جامعه در ارتباط است. یعنی کتاب گویا سه متغیر محیط، فرهنگ اجتماعی و روحیه و مهارت روشندل را آماده نموده و موجب ارتقای آنها می‌شود. محیطی که روشندل در آنجا قرار است کار کند، باید مناسب سازی شده باشد، با سازه‌های گویایی، روشندل راهنمایی شود. آسانسور و دیگر تجهیزات گویا باشند؛ ابزارها و دستگاههایی که روشندل با آنها سروکار دارد گویا شوند؛ به عبارت دیگر گویاسازی محدود به کتاب نباشد بلکه هر آنچه روشندل با آنها سروکار دارد،

گویا شوند.

دوم با انواع آثار گویا می‌توان جامعه را آماده کرد تا اشتغال روشندلان را قبول کنند. کارخانه‌دارها و صاحبان حرفه‌ها و فنون را با کمک کتاب گویا می‌توان آماده ساخت؛ فرهنگ و ذهیت آنان را به سوی تعامل صحیح با روشندلان آماده نمود.

سوم تأثیرات کتاب گویا در مهارت افزایی و در افزایش حرفه‌وفن روشندلان است. بنابراین «گویاسازی» با آماده سازی در زمینه مزبور، اشتغال روشندلان را سامان می‌دهد.

مهارت افزایی: با تعلیم انواع مهارت‌ها از طریق کتاب گویا هم به نابیناها و هم به عموم مردم و اقشار مختلف، آنان را آماده جذب کار کرد. امروزه علوم و فنون پیشرفت قابل توجه داشته و نیروهای شاغل باید تخصص و تبحر داشته باشد. با افزایش مهارت‌ها و تجارت، افراد بهتر و زودتر جذب بازار کار می‌شوند.

دنیای امروز در بحث اقتصاد، تجارت، کسب و کار و همه علوم و فنون به سویی رفته که بستر برای فعالیت همه افراد با هر نوع توانایی و قابلیتی باز است. اینکه گفته می‌شود در صنعت، ماشین‌ها و دستگاه‌ها جای انسان‌ها را گرفته‌اند و افراد حتی توانمند، بیکار شده‌اند، چه رسد به معلولان که هیچ جایی برای آنها نیست، درست نیست. چون اولاً جمعیت رو به زیادشدن است؛ دوم اینکه خود دستگاهها نیاز به نگهداری و مدیریت دارد.

در دنیای امروز، با ورود تکنولوژی‌های جدید و پیشرفت روزافزون فنون مختلف، می‌توان فرصت‌های شغلی جدیدی را برای معلولان و به ویژه کم بینایان و نابینایان تعریف کرد. و با مهارت افزایی، توانایی و پتانسیل‌های موجود در بازارهای رقابتی در جهت افزایش بهره‌دهی افراد را بالا برد. کتاب گویا وسیله مناسبی برای آموزش مهارت‌ها است. زیرا در دنیای مدرن، فرصت و امکانات برای رفتن به محل خاص و سرکلاس نشستن بسیار کم است. اما کتاب گویا را در هرجا و در هر شرایط می‌تواند نقش مربی آموزشی داشته باشد.

در دهه‌ها اخیر، بر اصول مهندسیِ فاکتورهای انسانی یا همان ارگونومی ( Ergonomics) در جهت ایجاد شغل‌های مناسب برای تمام افراد جامعه و همچنین معلولان تکیه و تأکید شده است. دوره ماشینیزم افراطی به سرآمده است. زیرا

تخریب‌های روانی و اجتماعی این مکتب بسیار عمیق و قابل توجه است. اینکه ماشین بر همه امور انسان سیطره داشته باشد توسط کارشناسان به شدت نقد شده است. اما با تجدید حیات انسان، با آموزش‌ها از طریق رسانه‌ها و کتاب گویا، محوریت او را می‌توان افزایش داد.

کتاب گویا به عنوان روش علمی، ظرفیت‌ها و توانمندی‌های انسان را ارتقاء داده و اطلاعات مورد نیاز مشاغل، محیط کار و تجهیزات را در اختیار او می‌گذارد.

یعنی کتاب گویا با حداقل هزینه، اطلاعات لازم درباره طراحیِ درست و مناسب مشاغل، تجهیزات و محیط کار، بالارفتن سطح ایمنی، بهداشت، تطبیق کار با کارگر و در نهایت رضایت شغلی و بهبود بهره‌وری را در اختیار او قرار می‌دهد. از اینرو ارگونومی به عنوان دانش نوینی که در تلاش برای پر کردن شکاف بین انسان و محیط زندگی اش و در واقع ترکیب علم پزشکی، محیط شناسی است، نقش انسان را در مقابل ماشین توسعه می‌دهد.

خود اشتغالی: نقش کتاب گویا در آموزش قشرهای عامل ولی غیرمتعارف، قابل توجه است. زنان خانه‌دا، معلولین خانه‌نشین، پیرمردهای بازنشسته و دانش‌آموزان می‌توانند کارهایی را از طریق کتاب گویا فرا گرفته و پاره وقت به تولید مشغول شوند. کیف‌سازی، بافندگی، خیاطی، صحافی و ده‌ها شغل دیگر را از این طریق می‌توان یاد داد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که تبعیض اجتماعی و شغلی، اشتغال در مشاغل سطحِ پایین و دستمزد کم، از مواردی است که بین گروه‌های آسیب‌پذیر شغلی نظیر کودکان، زنان، مهاجرین و به ویژه معلولین به وفور به چشم می‌خورد. اما با آموزش و افزایش تبحر و مهارت‌ها و نیز با سامان‌دهی به مشاغل و تشکیل تشکل‌ها، این مشکلات به ویژه در زمینه معلولین مرتفع می‌گردد.

به نظر می‌رسد که در میان گروه‌های نامبرده، وضعیت معلولین و انسانهای ناتوان بیشتر از سایرین مورد بی‌توجهی واقع شده و به ویژه معلولین در بسیاری از زمینه‌ها تحت تبعیض قرار می‌گیرند؛ به طوری که نه تنها حقوق انسانیشان نادیده گرفته می‌شود بلکه توانایی‌ها و قابلیت هایشان نیز مورد بی توجهی واقع می‌شوند.

در میان تمام گروه‌های جامعه از معلولان به عنوان خاص ترین گروه با نیازهای

ویژه یاد می‌کنیم چرا که این گروه به طور اخص، بسیار آسیب پذیر بوده و عدم داشتن شغل و منبع درآمد بعنوان راهی برای رسیدن به استقلال فردی و مالی آستانه ی این آسیب پذیری را تا حد بسیار زیادی پایین آورده و از معلولان فاقد شغل، افراد رنجور و شکننده‌ای می‌سازد.

این مشکلات با اجرای دو شیوه در بسیاری از جوامع مرتفع شده است: یکی فرهنگ‌سازی و دوم اطلاع‌رسانی. در هر دو روش از کتاب گویا به عنوان یک رسانه کارآمد می‌توان بهره گرفت. برای مثال در اروپا تشکل‌های معلولین، کتب گویا درباره مشکلات معلولین تهیه کرده و در باب کلیسا و روحانیون هدیه کرده اند. و از آنان خواسته شده مردم را در این زمینه آموزش دهند و توجیه کنند. بالاخره پس از چند دهه، مشکلات شغلی معلولین بسیار کاهش یافته است.

فرهنگ تلاش و کار: در جامعه‌ای که بزرگترین و عالی‌ترین رهبرش یعنی رسول خدا(ص) به نابینا مهم‌ترین کارها را می‌سپارد، معلولین احساس افتخار و غرور نموده و تلاش می‌کنند روی پای خود حرکت کنند. رسول خدا، عبداللّه بن ام مکتوم را به عنوان مدیر امور مدنی و شهری تعیین کرد در زمانی‌که او به جنگ رفته و در شهر خود حضور ندارد.

اما در جوامعی که معلولین احساس بی‌کفایتی، وابستگی و عدم اطمینان به آینده می‌کنند؛ خود را مطرود ِجامعه می‌دانند، اینان برای امرار معاش به گدایی رو می‌آورند. در حقیقت مسئله اصلی که اینگونه وضعیت‌ها را برای افراد رقم می‌زند، موقعیت نامساعد افراد معلول در بازار کار است؛ به طوری که میزان بیکاری آنها بسیار بیشتر از افراد عادی است. تأثیر بیکاری در تمامی سنین و تمامی شرایط در افراد معلول مشهود و نمایان است و بسیاری از معلولین به دلیل ارج ننهادن بر مهارت هایشان از سوی کارفرمایان با فرصت‌های شغلی کمتری روبرو می‌شوند.

در این راستا مدیریت نیروی انسانیِ آسیب دیده و معلول در اقتصاد و صنعت به تدریج جای خود را باز کرده و روز به روز بر اهمیت آن افزوده می‌شود و معلولان نیز جزئی از نیروی انسانی به شمار می‌آیند که درصد قابل توجهی را نیز شامل می‌شوند و اینجاست که مدیریت نیروی انسانی در هر جامعه‌ای وظیفه دارد با برنامه ریزی صحیح و آموزش مهارت‌های لازم و فراهم کردن امکانات و شرایط

مساعد و برابر برای این قشر، از امکانات و پتانسیل‌های نیروی انسانی آسیب دیده و معلول به نحو احسن استفاده کند.

زمینه سازی برای اشتغال معلولان به عنوان یک فرایند تدریجی و مستمر علاوه بر جنبه‌های فنی و تخصصی آن، نیاز به ایجاد بسترهای مناسب دارد. یکی از این بسترها، فرهنگ جامعه است. اگر رفتار و فرهنگ جامعه جنبه منفی داشته باشد نتیجه مثبت زمینه سازی برای اشتغال معلولان، فوق العاده پایین خواهد بود. عدم درک معلولان در جامعه و ناتوانی مردم در برقراری رابطه با آنان مانع اجتماعی مهمی برای اشتغال آنها به شمار می‌رود، که از مهم ترین علل آن می‌توان به عدم وجود اطلاعات صحیح و کافی در مورد توانایی‌های معلولان در جامعه اشاره کرد.

آیات قرآن، احادیث، سخنان بزرگان، زندگی‌نامه اشخاص موفق را می‌توان به صورت کتاب گویا در اختیار جامعه قرار داد، بطوری‌که هم معلولین و هم افراد عادی استفاده کنند. اینها بسیار مؤثر است. اشعار مولانا در مثنوی درباره نابینایان اگر با هنرورزی کتاب گویا شود بسیار جذاب است.

گسترش گویاسازی و دیگر نمادها: هشدار به صورت گفتاری و لمسی برای نابینایان و علائم نوری یا رنگی برای ناشنوایان در بسیاری از زمینه‌ها قابل اجرا است. اجرای اینها زندگی شهری را برای معلولین تسهیل و راحت می‌کند. در کشورهایی مثل آلمان تشکل‌های معلولین بودجه‌های اینگونه کارها را از دولت می‌گیرند و خودشان اجرا می‌کنند. چون سهم و حق معلولین است. از سوی دیگر اگر دست اینان باشد با دلسوزی بیشتر اجرا می‌شود. در جامعه‌ای مثل ایران بودجه مناسب‌سازی با اینکه کاملاً تصویب نشده، اما کم نیست و می‌تواند حداقل 3/1 از جمعیت معلولین بیکار را مشغول به کار نماید.

تکنولوژی‌های جدید در عرصه صنعت و خدمات اتوماسیون اداری و صنعتی با سرعت فزاینده‌ای در حال افزایش است. حضور نیروی انسانی ماهر و توانا در این عرصه‌ها ضروری است مشروط به اینکه آموزش لازم را فراگرفته و نیز برای معلولین علائم آگاهی و هشدار نصب شده باشد.

جوامع با تصویب قوانین و فرهنگ‌سازی می‌توانند راه را برای اشتغال معلولان هموارتر سازند ، زیرا با اجرای این قوانین سازمان‌ها و ادارات موجود در جامعه

مجبور به تجدیدنظر در اصول و معیارهای استخدامی خود شده و همچنین وادار به تعریف شغل‌های مناسب و طراحی شغلی، برای افراد معلول خواهند شد. با کتاب گویا می‌توان فرهنگ‌سازی کرد، می‌توان مهارت‌افزایی نمود و مسئولین و مدیران را با وظایفشان آشنا ساخت و ده‌ها فرآیند دیگر را با استفاده از کتاب گویا می‌توان تسهیل و اجرا کرد.

نقش و جایگاه رسانه‌های مدرن: از طرفی سرعت تحول جوامع، با نفوذِ رسانه‌های نو نظیر رادیو و تلویزیون و اینترنت با رشد روزافزونی رو به رو است. اینترنت با قدرت نفوذی که دارد، نه تنها به عنوان یک رسانه یا media در جوامع بشری نفوذ پیدا کرده بلکه به یک بستر مبادله اطلاعات در اغلب زمینه‌ها مبدل شده است به گونه‌ای که فرصت‌های عدیده شغلی را برای کاربران فراهم کرده و به مفهوم کسب وکار الکترونیکی (e-Business) عینیت بخشیده است.

با بیان دیگر درعصر حاضر، در پی متداول شدن دسترسی به رسانه ی بدون مرزِ اینترنت، نظام کار و کار آفرینی هم دست خوش تغییرات شده است. اینترنت به عنوان اصلی‌ترین زیربنای کارآفرینی الکترونیک بستر مناسبی را برای آموزش، تجارت، بازاریابی و... به شیوه نوین فراهم کرده است.

کسب و کار دیجیتالی یا الکترونیکی که امروزه از آن به عنوان شیوه‌ای جدید درتجارت و اقتصاد جهانی یاد می‌شود نیز می‌تواند یکی از موثرترین راهکارهای جوامع در حل مشکل اشتغال معلولان باشد.

اگر دولت‌ها امروز برای اشتغال معلولان هزینه نکنند و امروز بسترهای لازم را برای اشتغال این گروه مهیا نکنند در آینده‌ای که چندان هم دور نیست. باید چندین برابر در دارو و درمان، برای معالجه امراض روحی، روانی، درمان مبتلایان به انزوا، سرخوردگی‌های اجتماعی، بیماری‌های جسمی که در نتیجه عدم فعالیت ایجاد شده، نیز برای جبران خسارت‌های حاصل از بزه‌ها و جرم‌ها که در نتیجه نداشتن شغل و انگیزه محکم برای ادامه زندگی و به دنبال آن تشکیل خانواده هزینه کنند. پس کارآفرینی برای شهروندان معلول نه تنها هزینه نیست بلکه سرمایه گذاری است برای داشتن جامعه‌ای سالم و به دور از تشنج. البته با استفاده از سامانه‌ای مثل کتاب گویا و گویاسازی، کارآفرینی و اشتغال معلولین به سرعت

فراگیر و تحقق می‌یابد.

خودباوری و خودکفایی: معلولین نخست باید روحیه کار و تلاش پیدا کنند؛ اعتماد به نفس در اینکه می‌توانند جامعه مطلوب خود را بسازند، داشته باشند. پس از تحقق اخلاقیات مطلوب و گذشتن از اخلاقیات مذموم راه برای کارآفرینی و سازندگی باز می‌شود. تشکل‌ها و نهادهای متصدی معلولین با توجیه معلولین و آموزش آنان به ویژه از طریق «کتاب گویا» می‌توانند اهداف مزبور را محقق نمایند و بستر لازم برای اشتغال معلولین فراهم آورند.

اگر معلولین هر جامعه فقط بودجه چند سرفصل را در اختیار داشته باشند و البته به درستی و بدون اسراف و تبذیر و با مدیریت سالم این بودجه‌ها را صرف نمایند، قطعاً به وضعیت مطلوب در زمینه اشتغال می‌رسند. این سرفصل‌های مالی و بودجه‌ای عبارت‌اند از: مناسب‌سازی، تولید کتاب گویا برای عموم و برای نابینایان، آموزش و مهارت افزایی در عرصه خود اشتغالی.

اگر این بودجه‌ها به روش اقتصادی و صحیح تدبیر شوند، قطعاً معلولین به خود کفایی و اشتغال می‌رسند.

جمع‌بندی: کار و اشتغال از معضلات اساسی در جوامع مختلف است. اشتغال با ده‌ها متغیر دیگر در ارتباط است. عدم اشتغال عامل مخرب و اشتغال زمینه سازندگی است. اما آحاد روشندلان در ایران بدانند که دولت یا مسئولین و مقامات نمی‌توانند برای آنان معجزه کنند و خودشان باید با تدبیر و تفکر، با پی‌گیری و اتحاد و تشکل برای اشتغال چاره اندیشی جامع و اساسی داشته باشند. این مقاله پاره‌ای از تجارب تاریخی جامعه اسلامی و نیز دستاوردهای دیگر جوامع را معرفی کرد. البته تلاش کرده نقش اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی را در چارچوب کتاب گویا برجسته کند. نویسنده که خود معلول و سال‌ها در این‌باره فکر کرده و دغدغه اشتغال داشته و اکنون با این دغدغه زندگی می‌کند، از موضع واقع‌گرایی به تحلیل این مقوله پرداخته است.

مؤلف تمامی تجارب عینی و واقعی را مطالعه و جمع‌آوری کرده و تلاش نموده نقش عینی کتاب گویا در اشتغال روشندلان را به دست آورد. خلاصه اینکه کتاب گویا می‌تواند روشندل را از نظر روحی و ذهنی و نیز فرهنگ اجتماعی و محیط کار و

جامعه را آماده نماید تا روشندلان بتوانند به راحتی جذب بازار کار شده و مشغول کار و تولید شوند.

جنبه‌ها و ابعاد کتاب گویا

جنبه‌ها و ابعاد کتاب گویا⁽¹⁾

کتاب گویا ابعاد متنوع حقوقی، اقتصادی، هنری، اجتماعی و فنی دارد. متخصصان درباره زوایای این پدیده اظهار نظرهایی کرده اند. هر چند هنوز مباحث فراوان مانده و هنوز بسیاری از ابعاد و مسائل آن کاملاً روشن نشده است. از اینرو طرح دیدگاه‌ها برای در انداختن تعاملات فکری و تضارب اندیشه‌وران ضروری است. اینجا به برخی از دیگاه‌هایی که رسانه‌ها جمع‌آوری و اطلاع‌رسانی کرده‌اند، می‌پردازیم.

مهجوریت کتاب‌های صوتی در بازار نشر ایران

تولید و توزیع کتا‌ب‌های صوتی در دنیای امروز بخشی از صنعت نشر را تشکیل می‌دهد که متاسفانه در کشور ما از این ظرفیت بالقوه استفاده بهینه نشده و تنها برخی از ناشران در این زمینه حرکت‌های کوچکی را تجربه کرده‌اند.

اگر در هنگام رانندگی یا انتظار کشیدن در ایستگاه‌های اتوبوس و مترو، کسی با صدای دلنشین کتاب مورد علاقه‌ات را برایت بخواند، و ما فقط گوش بدهیم. در لابه‌لای فصل‌های مختلف، موسیقی ملایمی را بشنوی که تو را ببرد به فضای متنی که برایت خوانده شد و این وضعیت به دلخواه خودت قطع شود یا ادامه یابد و حتی در کمترین زمان ممکن و با حرکتی کوچک دست، متن کتاب دیگری جایگزین متن فعلی شود و این روند به هر میزان که خودت تمایل داری ادامه یابد یا قطع شود.

اکنون چنین وضعیتی در بسیاری از کشورهای جهان از حد یک رویای شیرین فراتر رفته و تقریباً اکثر کتاب‌های مورد علاقه کتاب‌خوان‌های آن جامعه به صورت

کتاب‌های صوتی موجود است و هر کسی که بخواهد می‌تواند با پرداخت مبلغی معینی کتاب صوتی مورد نظر خود را تهیه در شرایط مختلف از آن استفاده کند.

این که چنین شرایطی در بازار نشر کشور ما به طور گسترده و فراگیر حاکم نیست، به عوامل متعددی بستگی دارد که یکی از آن‌ها، نبود قوانین مصوب کامل در زمینه حق مالکیت مرتبط با این موضوع است.

منبع: خبرگزاری فارس، 15 دی 1391

رادیو ایران صدا و کتاب گویا

شباهت‌های بسیار بین پروژه‌های رادیویی و کتاب گویا هست. واین دو می‌توانند با تعامل و داد و ستد سازنده در توسعه یکدیگر مؤثر باشند. مدیر رادیو ایران صدا به بخشی از تلاش‌ها در این زمینه اشاره کرده است.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، پس از راه‌اندازی رادیو اینترنتی «ایران صدا» در روزهای آغازین سال 1386، واحدی به نام «کتاب‌های گویا» به عنوان یکی از بخش‌های این رادیو، فعالیت خود را آغاز کرد. تا امکان مطالعه در هر زمان و مکان با بهره‌مندی از کتاب‌های گویا را فراهم آورد.

خبرگزاری ایران کتاب، درباره اهداف و برنامه‌های راه‌اندازی بخش کتاب گویا در رادیو اینترنتی ایران‌صدا به نشانی www.iranseda.ir با حمیدرضا صحراگرد، مدیر این رادیوی اینترنتی گفت‌وگو کرده است و اطلاعات سودمندی آورده است.

صحراگرد در آغاز به ضرورت ایجاد تغییر در برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی پرداخته است: رادیو اینترنتی‌های مختلفی در کشور و نقاط مختلف جهان به شیوه‌های مختلف فعالیت می‌کنند، اما از آغاز با ورود به رادیو اینترنتی ایران صدا دغدغه کاری را داشتم که رادیوهای دیگر نتوانند آن را انجام بدهند و یا بخشی وجود داشته باشد که پیش از این نبوده است.

ساخت کتاب گویا در سایت‌های مختلف به دو صورت انجام می‌شوند، نوع اول، کتاب‌های رمان و داستانی هستند که به صورت قصه روایت شده‌اند و نوع دوم کتاب‌هایی‌اند که به صورت اجرای نمایشی تهیه می‌شوند.

نیز برخی کتاب‌های گویا، شامل سخنرانی روسای جمهور و یا مباحث

دانشگاهی است که به نوعی تالیف صوتی نامیده می‌شوند و به برنامه رادیویی شباهت دارند، این کتاب‌های گویا را با اندکی تغییر می‌توان به شکل مکتوب درآورد و چاپ کرد.

تولد کتاب‌های گویا از برنامه‌های رادیویی مثل برنامه‌های «قصه ظهر جمعه»، «کتاب شب»، «روایت شب»، «روایت یک قصه»، «کیمیای خیال»، «هفت گنبد»، «ترانه آبی» را می‌توان به کتاب گویا تبدیل کرد.

این برنامه‌ها گنجینه‌ای غنی در آرشیو رادیو بودند که اگر از کنار آن‌ها بی‌تفاوت می‌گذشتیم خطای استراتژیکی محسوب می شد. به همین دلیل تصمیم گرفته شد هر برنامه‌ای که بر مبنای یک کتاب مکتوب باشد استخراج، دسته‌بندی و با حداقل تغییرات به صورت کتاب گویا، روی سایت قرار گیرد.

گام بعدی گسترش استفاده از کتاب گویا در همه جا است. هم اکنون کتاب‌های گویا بر روی سایت به فروش می‌رسند و فرد می‌تواند با در اختیار داشتن کد کاربردی و رمز عبور، این کتاب‌ها را دانلود کند و در هر زمان و مکانی که می‌خواهد، آن را بشنود. پس از دانلود نیز می‌توانند فایل کتاب به روی تلفن همراه و یا mp3 خود بریزند و در اتوبوس، مترو و یا تاکسی به آن گوش دهند. البته سرعت پایین اینترنت موجب شده که بسیاری از افراد از دانلود کتاب‌های گویا منصرف شوند، زیرا در اغلب اینترنت‌های خانگی مشکل قطع و وصل شدن اینترنت و مشکل سخت افزاری وجود دارد.

برنامه آتی رادیو اینترنتی ایران‌صدا برای توسعه کتاب‌های گویا اینست که هر یک از پنج گروه اجتماعی و اقتصادی، دانش و فناوری، اندیشه و معارف اسلامی، ورزش و فرهنگ و ادب و هنر بر اساس موضوعات که نظام‌مند شده‌اند، صداها را گردآوری و به تشکیل کتاب گویا بپردازند. یک موضوع جامع با موضوعات زیر مجموعه آن دامنه وسیعی دارد و پس از ساخت و تولید سودمند می‌باشند.

منبع: خبرگزاری کتاب ایران (IBNA)، 3 خرداد 1388

تولید کتاب بدون استفاده از کاغذ

در ماه اخیر با توجه به گرانی کاغذ که باعث بالا رفتن قیمت کتاب‌ها هم شده

است، شرایط خرید شاید برای برخی‌ها متفاوت از سال‌های قبل باشد، یعنی با توجه با هزینه‌ای که برای این کار، خرید کتاب کنار گذاشته‌اند باید دنبال راه مناسبی برای تهیه کتاب‌های مورد علاقه‌شان باشند.

برای این کار ناشران هم دست کار شده‌اند تا شرایطی را فراهم کنند که علاقه‌مندان به کتاب بتوانند با بودجه مشخصی که در اختیار دارند کتاب‌های مورد نظر خود را تهیه کنند. یکی از راه کارهای موجود در این زمینه، تولید کتاب‌های الکترونیکی است که در ماه‌های اخیر توجه ویژه‌ای از سوی برخی از ناشران به این مسئله شده است. البته کتاب‌های الکترونیکی در کشور ما هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده که امید می‌رود به زودی به آن دست بیابد.

بسیاری از کارشناسان معتقدند تولید و توزیع کتاب‌های الکترونیک از جمله صوتی در دنیای امروز بخشی از صنعت نشر را تشکیل می‌دهد که متاسفانه در کشور ما از این ظرفیت بالقوه تا به حال استفاده بهینه‌ای نشده و تنها در موارد خاص، برخی از شرکت‌های انتشاراتی در این زمینه حرکت‌های کوچکی را تجربه کرده‌اند. اخیراً این بحث در میان علاقه‌مندان به کتاب‌های صوتی مطرح است که می‌گویند حتی تصورش هم شیرین است که در هنگام رانندگی یا انتظار کشیدن در ایستگاه‌های اتوبوس و مترو، کسی با صدای دلنشین کتاب مورد علاقه‌ات را برایت بخواند و تو فقط گوش بدهی و در لا به لای فصل‌های مختلف، موسیقی ملایمی را بشنوی که تو را ببرد به فضای متنی که برایت خوانده شد و این وضعیت به دلخواه خودت قطع شود، یا ادامه یابد و حتی در کمترین زمان ممکن و با حرکتی کوچک دست، متن کتاب دیگری جایگزین متن فعلی شود و این روند به هر میزان که خودت تمایل داری ادامه یابد یا قطع شود.

منبع: خبرگزاری فارس، 26 مهر 1392

محدودیت فنی تهیه کتاب‌های گویا به عنوان مهم‌ترین مشکل نابینایان

فرهاد صبوری، فعال حوزه تولید کتاب گویای نابینایان، در گفت‌وگو با خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مشکل اصلی نابینایان را محدود بودن حوزه مطالعه آن‌ها دانست و گفت: یکی از خواسته‌های نابینایان این است که روزی بتوانند هر کتابی

را اراده کردند بخوانند و آثار متنوع و متعددی را در دسترس داشته باشند.

وی با بیان این نکته که کتاب‌های موجود برای این‌که مورد استفاده نابینایان قرار بگیرند باید به کتاب گویا تبدیل یا به خط بریل برگردانده شوند، افزود: بخشی از محدودیت‌های فنی در کشور سبب شده نتوانیم مانند کشورهای پیشرفته در این حوزه با سرعت و کیفیت مناسب خدمات ارایه دهیم.

صبوری فر، که مدرک دکترای خود را در رشته تاریخ دریافت کرده، یکی از مهم‌ترین مشکلات کتاب‌های گویا را دسترسی باواسطه نابینایان به متن عنوان کرد و افزود: فردی که کتاب با صدای او ضبط می‌شود ممکن است امانتدار، باسواد و مسلط بر متن نباشد و گاهی اشتباهاتی در هنگام خواندن متن اصلی کتاب رخ دهد که از نظر مفهومی شنونده را به اشتباه بیندازد.

دسترسی سریع به بخش خاصی از کتاب و کیفیت پایین کتاب‌های گویا از مشکلات دیگری بود که صبوری فر به آن‌ها اشاره کرد و افزود: نابینایان گاه نیاز دارند بخشی از این کتاب‌های گویا را به عنوان مرجع بیان کنند اما ارجاع دادن منطبق بر صفحه، به این‌گونه کتاب‌ها و یافتن صفحه دقیق متنی که خوانده شده دشوار است.

وی درباره نیازهای قشر دانشجو و نابینای کشور گفت: اغلب نابینایان برای ورود به دانشگاه، رشته‌های علوم انسانی را برمی‌گزینند و برای رفع نیازهایشان به کتاب‌هایی نیاز دارند که در چنین رشته هایی تدریس می‌شود.

بنابراین بخش زیادی از تقاضا برای گویا شدن کتاب‌ها از سوی دانشجویان است. علاوه بر این موارد، کتاب‌های مرجع و آثار بین‌رشته‌ای هم هستند که برای رفع نیاز نابینایان به صورت صوتی ارایه می‌شوند.

این فعال تولید کتاب‌های گویا درباره روند گویا کردن کتاب‌های دانشگاهی توضیح داد: کتاب‌هایی که توسط دانشجویان به انجمن‌ها و مراکز مرتبط آورده می‌شوند در کمیته کتاب مورد بررسی قرار می‌گیرند. گویا کردن برخی از کتاب‌ها عملا امکان‌پذیر نیست. برای مثال متنی که در آن از اصطلاحات آلمانی متعددی استفاده شده، به دلیل کمبود افراد آشنا به این زبان، قابلیت صوتی شدن را ندارد.

ضبط کتاب‌ها به دو صورت استودیویی و آزاد انجام می‌شود. برخی آثار هستند که عجله‌ای برای گویا شدن آن‌ها نیست و کیفیت اثر اهمیت بیشتری برای متقاضی دارد. این آثار اغلب جای مانور بیشتری نیز دارند و می‌توان به صورت گروهی نیز آن‌ها را ضبط کرد. ضبط آزاد در مواقعی انجام می‌شود که کتاب باید به سرعت در اختیار متقاضی قرار بگیرد؛ برای مثال کتاب درخواستی دانشجویی که به متن یک کتاب برای روز امتحان نیاز دارد به صورت آزاد ضبط می‌شود.

منبع: خبرگزاری کتاب ایران (IBNA)، 24 بهمن 1391

صنعت سودآور کتاب صوتی

امروزه با وجود این که کتاب‌های صوتی در بخش عمده‌ای از جهان به موازات صنعت نشر به عنوان یک صنعت و تجارت حرکت کرده و میلیاردها دلار گردش مالی دارد، در ایران استفاده از این کتاب‌ها چندان رایج نیست. به نظر می‌رسد تقویت و رواج کتاب‌های صوتی در کشور، علاوه بر ارتقای سرانه مطالعه، سود مالی قابل‌توجهی نیز برای ناشران به همراه خواهد داشت و به بازار کم‌رونق کتاب، جانی دوباره خواهد بخشید.

کتاب صوتی یا Audio Book تلفیقی است از متن کتاب و صدای خوانده شده آن. دسترسی سریع، حمل آسان و قابلیت استفاده به شیوه‌های متفاوت، متنوع و آسان، از مزایای استفاده از این نوع کتاب‌هاست.

پیشینه کتاب گویا در جهان به سال 1931 برمی‌گردد که در آن سال کنگره آمریکا، برنامه کتاب سخنگو را در دستور کار قرار داد. این پروژه که «کتاب برای نابینایان» نام داشت، در ابتدا - همان‌طور که از اسم آن برمی‌آید - برای کمک به نابینایان در مطالعه شکل گرفت. بنیاد نابینایان نخستین‌بار کتاب سخنگو را در سال 1932 تولید کرد و سال بعد تولید انبوه کتاب سخنگو آغاز شد.

در سال 1933 جی. پی هارینگتون که در رشته مردم‌شناسی کار می‌کرد، آمریکای شمالی را درنوردید تا با استفاده از گرامافونی که با برق اتومبیل کار می‌کرد، تاریخ قبایل بومی آمریکایی را روی دیسک‌های آلومینیومی ضبط کند. کتاب سخنگو سنت قصه‌گویی را که هارینگتون سال‌ها پیش تحقیقاتی درباره آن

انجام داده بود، زنده می‌کرد. تا سال 1935 که پس از آن کنگره تصویب کرد کتاب‌های سخنگو برای شهروندان نابینا به رایگان ارسال شود، پروژه «کتاب برای نابینایان بزرگسال» به طور جدی دنبال می‌شد.

ابتدا برخی از کتاب‌های آموزشی و درسی روی کاست پیاده شد و به دنبال آن کتاب‌های ادبی و داستان و حکایات ارایه شدند. در سال 1970 شرکت کتاب گویا شروع به اجرای طرح اجاره کتاب صوتی کرد و خدمات فروش محصولات خود را به کتابخانه‌ها توسعه داد. به این ترتیب کتاب گویا بیش از پیش جایگاه خود را میان مردم باز کرد و طرفداران بسیاری یافت. در اواسط دهه 1980 نشر کتاب گویا، فعالیتی با گردش مالی افزون بر چندین میلیارد دلار در سال بود.

با اختراع لوح فشرده (سی‌دی) طرفداران آثار صوتی بیشتر شدند. با توسعه اینترنت، فناوری‌های ارتباطی، فرمت‌های جدید فشرده صوتی و دستگاه‌های پخش صوتی MP3 که به‌راحتی قابل حمل هستند، محبوبیت کتاب‌های سخنگو به شکل شگفت‌انگیزی رو به افزایش گذاشت. این رشد با دسترسی به خدمات دانلود کتاب‌های گویا شدت یافت.

منبع: خبرگزاری کتاب ایران (IBNA)، 25 تیر 1391

اقتصاد کتاب گویا

خبرگزاری کتاب ایران، جنبه‌های مختلف اقتصادی Audio Book (کتاب گویا) را با صاحب‌نظران و خبرگان به گفتگو می‌گذارد.

درباره مزیت‌های کتاب‌های گویا معتقد است: مهم‌ترین قابلیت این کتاب‌ها این است که از اوقاتی که به صورت معمولی نمی‌توان برای مطالعه کردن بهره گرفت با گوش دادن به کتاب صوتی می‌توان این مشکل را برطرف کرد. به طور مثال زمانی که فرد در صف انتظار در اتوبوس، بانک و یا حتی پشت ترافیک است می‌تواند از کتاب گویا استفاده کند. کتاب گویا از این طریق به افزایش سرانه مطالعه در کشور کمک می‌کند. با توجه به این‌که علاقه به کتاب کم شده و فرصت مطالعه نیز برای افراد کاهش پیدا کرده، این کتاب‌ها می‌توانند به افزایش مطالعه در جامعه کمک کنند.

امروز ابزارهای شنیدن صدا فراگیر شده‌اند و ابزارهایی مانند تلفن همراه و یا رکوردرها قابلیت شنیدن انواع فایل‌های صوتی اعم از موزیک و کتاب صوتی را افزایش داده اند. با استفاده از این وسایل افراد به جای موسیقی می‌توانند کتاب صوتی گوش بدهند.

محمدی در بخش دیگری از سخنانش به مشکلات تولید این کتاب‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: جلب موافقت ناشران برای این کار یکی از اصلی‌ترین مشکلات ما در این حوزه بود. تلاش کردیم کتاب‌هایی را به کتاب‌های صوتی تبدیل کنیم که گستره وسیعی از مخاطبان را پوشش می‌داد. از سوی دیگر نیز تلاش شده تا کتاب‌های صوتی در حوزه‌های کودک و نوجوان، ادبیات، تاریخ، روانشناسی و ... منتشر شوند.

حوزه روانشناسی موفقیت را از حوزه‌های پرمخاطب کتاب‌های صوتی می‌داند و می‌گوید: شمار مخاطبان این کتاب‌ها در ایران با سایر کشورهای دیگر قابل مقایسه نیست. نشر کتاب‌های صوتی در کشورهای دیگر جهان سالانه میلیاردها دلار گردش مالی دارد و یک صنعت قابل توجه در کنار صنعت چاپ است.

وی با اشاره به نبود متولی در این حوزه نیز ادامه می‌دهد: متاسفانه متولی مستقلی برای این حوزه وجود ندارد. ما از سال 1385 فعالیت خود را در این زمینه آغاز کردیم اما متاسفانه از همان ابتدا بخش مستقلی را در وزارت ارشاد یا سایر نهادها نیافتیم که متولی این حوزه باشند یا به طور جدی از این نشر حمایت کنند.

محمدی همچنین تاکید می‌کند: با توجه به گرانی کاغذ و نیز هزینه‌های بالای تولید کتاب‌های صوتی، هزینه این کتاب‌ها در مقایسه با نسخه چاپی آن کمتر نیست. تنها زمانی هزینه کتاب صوتی کاهش می‌یابد که کتاب در شمارگان حداقل 20 هزارتایی منتشر شود. این در حالی است که کتاب‌های چاپی هم در ایران شمارگان پایینی دارند.

به گفته وی، ناشران در این باره همکاری نمی‌کنند چون معتقدند که این کتاب‌ها بازخورد مناسبی ندارد و هزینه آن تامین نمی‌شود.

معصومه زارعی از دیگر افرادی است که سال‌های زیادی درباره کتاب‌های صوتی پژوهش کرده و طرح‌هایی نیز به سازمان‌های مختلفی چون کتابخانه ملی

ارایه کرده است.

وی درباره کاربرد کتاب‌های صوتی و مخاطبانش به خبرنگار ایبنا می‌گوید: این کتاب‌ها می‌توانند برای کاربرانی که معلولیت جسمی دارند مانند نابینایان و یا کم‌شنوایان استفاده شوند. بخش دیگری از مخاطبان این کتاب‌ها را نیز افرادی تشکیل می‌دهند که از این کتاب‌ها در اوقات فراغت خود استفاده می‌کنند.

به گفته زارعی، کتاب‌های صوتی در مقایسه با کتاب‌های چاپی قیمت پایین‌تری دارند و از سوی دیگر، حمل آن‌ها نیز آسان‌تر است.

وی ادامه می‌دهد: متاسفانه ناشران در این زمینه حاضر به سرمایه‌گذاری نیستند و می‌گویند که هزینه کتاب بر نمی‌گردد. این حوزه نیازمند یک متولی برای ساماندهی است و متولی نیز باید سازمانی باشد که نگرانی از بازگشت سرمایه نداشته باشد.

منبع: خبرگزاری کتاب ایران (IBNA)، 25 تیر 1391

فناوری کتاب گویا

در ایران کتاب گویا نخستین‌بار و در پاسخ به نیاز نابینایان، در سال ۱۹۲۹ از سوی دکتر جواد شوکولات‌خور که خود نابینا بود ارایه شد و به دلیل جذابیت، مورد استقبال عموم مردم قرار گرفت. اما تاریخچه تولید این کتاب‌ها در جهان به سال ۱۹۳۱ میلادی می‌رسد، زمانی‌که در ایالات متحده آمریکا نخستین‌بار این نوع کتاب‌ها برای نابینایان در پروژه‌ای به نام «کتاب برای افراد نابینا» مطرح شد و نخستین کتاب گویا حدود ۷۹ سال پیش در سال ۱۹۳۲ میلادی تولید شد.

کتاب گویا، به دو صورت روخوانی و نمایشنامه تولید می‌شود. کتاب‌های گویا به اشکال مختلف بر روی نوار کاست، سی‌دی، ام‌پی‌تری (MP3) یا فایل رسانه‌ای ویندوز (Windows Media Audio) و گوشی‌های تلفن همراه استفاده می‌شوند. محبوبیت پخش‌کننده‌های صوتی همراه مانند آی‌پاد، کتاب‌های صوتی را برای استفاده مردم رایج‌تر کرده است. این امر منجر به گسترش ناگهانی کتاب‌های تولید شده از پروژه‌هایی نظیر «لیبریوکس» شده است که افراد داوطلب را برای

خواندن کتاب‌ها سازماندهی می‌کند. کتاب‌های همچنین می‌توانند توسط نرم‌افزارهای گویا تولید شوند، هرچند کیفیت صدای تولید شده ممکن است در مقایسه با صدای انسان مطلوب نباشد. کتاب‌های صوتی همچنین توسط شرکت‌های انتفاعی به‌صورت برخط نیز منتشر می‌شوند.

جالب است بدانید در سال ۲۰۰۵، نوار کاست ۱۶ درصد، لوح فشرده ۷۴ درصد و لینک‌های قابل دانلود ۹ درصد از بازار کتاب‌های گویا را به خود اختصاص داده بود والبته سود حاصل از این صنعت در سال ۲۰۰۵ در کشور آمریکا بیش از ۸۷۱ میلیون دلار بوده‌است که این آمار در هشت سال گذشته به مراتب رشد داشته است. کتاب گویا جای خود را در میان مردم دیگر کشورها (به‌خصوص کشورهای توسعه یافته) پیدا کرده است و به‌نظر می‌رسد با تولید و ارایه کتاب‌های صوتی با موضوعات گوناگون، در کشور ما نیز مردم در بحث مطالعه کتاب اقبال بیشتری از خود نشان دهند و در نتیجه فرهنگ مطالعه و کتاب‌خوانی نیز در جامعه نهادینه شود.

منبع: خبرگزاری کتاب ایران (IBNA)، 1 آبان 1392.⁽¹⁾

اهمیت و تأثیر کتاب گویا

اهمیت و تأثیر کتاب گویا⁽¹⁾

امروزه مطالعه به عنوان یکی از مؤلفه‌های فرهیختگی جوامع انسانی به شمار می‌آید. افرادی که بیشتر مطالعه می‌کنند از موفقیت‌های بیشتری برخوردار بوده، جامعه را در پیشبرد اهداف آن کمک می‌کنند.

خواندن کتاب‌های مختلف در شکل‌گیری اطلاعات، سرگرمی، گرم شدن محیط خانوادگی و ایجاد گروه‌های مباحثه در موضوعات مختلف و در مجموع داشتن زندگی بهتر اثر شگرفی دارد.

مسلم است نابینایان هم، از این قاعده مستثنی نیستند. اما به علت محدودیت‌های فراوان چه از لحاظ دسترسی به منابع مختلف، چه از لحاظ هزینه تهیه و فراهم کردن این کتاب‌ها دچار مشکلاتی هستند.

البته نابینایانی که در کشورهای توسعه یافته زندگی می‌کنند از امکانات بهتری برخوردار بوده، ضمن داشتن کتاب‌های الکترونیکی بسیار و امکانات مالی برای خرید وسایل کمک آموزشی از توجه بیشتری از سوی مسئولین مربوطه بهره‌مند هستند.

اما یکی از راه‌های معمول مطالعه برای افراد نابینا، تهیه کتاب‌های گویا است. مؤسسه‌های مختلفی در سراسر دنیا اقدام به ضبط این کتاب‌ها کرده که از سوی نابینایان مورد استقبال قرار گرفته است.

این کتاب‌ها به علت حجم و جای کمتری که نسبت به کتب بریل اشغال می‌کنند بین نابینایان محبوب‌ترند. اما تهیه چنین کتبی به همین سادگی نیست. چه برای افرادی که کتاب‌ها را ضبط می‌کنند و چه برای مخاطبانی که این کتاب‌ها را تهیه و از آنها استفاده می‌کنند.

امروزه با پیشرفت تکنولوژی، امکان ضبط این کتاب‌ها با رایانه به راحتی انجام‌پذیر است. اما عوامل زیادی وجود دارند که در بالا بردن کیفیت کار مؤثر هستند.

در ابتدا کتابی از سوی فرد یا مؤسسه‌ای تهیه می‌شود که باید طی روندی خاص ضبط گردیده، در اختیار مخاطبان آن قرار گیرد.

اولین کاری که برای جذب مخاطب بیشتر باید انجام داد این است که نیازها، اولویت‌ها و خواسته‌های آنان را با دقت مشخص کرده به آن توجه شود.

سپس با توجه به موضوعاتی که تقسیم‌بندی و در مورد آنها کتاب تهیه می‌شود گویندگانی نیز استخدام شود.

یک گوینده ایده‌آل باید در این زمینه آموزش‌هایی ببیند. برای بالا بردن بازده کار مؤسسه باید عوامل زیر را به بهترین نحو کنترل کرد.

گوینده از لحاظ تحصیلی باید دارای سواد قابل قبولی برای ارائه مطالب باشد تا کمترین اشکال در ضبط پیش آمده و به هنگام ویرایش کتاب، زمان کمتری صرف شود.

صدای گوینده باید مناسب باشد و مخاطب را جذب کند. صدای نامناسب اعم از بمی یا زیر بودن بیش از حد، ناتوانی در ادای حروف، گرفتگی و ناهنجاری در صدا، و مانند آن کیفیت را مختل می‌کند.

«عطر صدا» برای گوینده، امتیاز مثبت محسوب می‌گردد. این اصطلاح لزوماً به معنای زیبایی صدا نیست. زیبایی را شاید بتوان یکی از مصادیق عطر صدا به شمار آورد. متفاوت بودن و گرمی و جذابیت صدا به طوری که مخاطب را وادار به شنیدن کند در این مقوله جای می‌گیرند.

گوینده به عنوان مجرای ارتباطی برای مخاطبان عمل می‌کند. از این رو باید بیشترین تلاش را از خود نشان دهد تا کاری که انجام می‌دهد بهترین نتیجه را داشته باشد. در خواندن کتاب همه چیز باید در حد میانه باشد. سرعت در خواندن کتاب نه باید آنقدر کم باشد که باعث خستگی شود، و نه آنقدر زیاد باشد که مطالب از ذهن مخاطب دور بماند. لحن، به عنوان یک واسطه مهم در ارتباط برای ضبط کتب بسیار حائز اهمیت است. این لحن،

متناسب با موضوع کتاب متغیر است. مثلاً در خواندن یک رمان، گوینده باید از تمام عواطف خود استفاده کند تا کتاب زیباتر خوانده شود. در یک کتاب ادبی خواننده ضمن داشتن لحنی رسمی بسته به اینکه چه موضوعاتی در کتاب گنجانده شده، باید از لحنی آرام و لطیف برای ضبط کتاب بهره برد. در کتاب‌هایی با مضمون درسی لحنی کاملاً رسمی مورد نظر است.

بسیار آرام یا بسیار بلند خواندن کتاب انتقال مطالب را مختل می‌کند. خلاقیت در کنار آموزش دو بال پرواز برای هر گوینده به حساب می‌آید.

این نکته مهمی است که گوینده باید خود را به جای مخاطبی قرار دهد که کتاب را در دست نداشته و تنها از طریق حس شنوایی مطالب را دریافت می‌کند. کتاب باید طوری خوانده شود تا تمام علائم نگارشی در ذهن فرد تجسّم گردد.

نکاتی که ذکر شد به شخص گوینده برمی‌گردد. اما نکاتی نیز برای استفاده بهتر باید تذکر داده شود.

وقتی کتاب به صورت چاپی اعم از بریل یا بینایی در دست باشد با ورق زدن به راحتی می‌توان به بخش‌های مختلف آن دست یافت.

اما در کتاب گویا دستیابی به بخش‌های مختلف کمی مشکل به نظر می‌رسد. زمانی که کتاب‌ها به صورت نوار کاست آماده می‌شدند برای پیدا کردن بخشی خاص از کتاب زمانی نسبتاً طولانی صرف می‌شد. فرد باید با جلو و عقب بردن نوار‌ها به موضوع مورد نظر می‌رسید. در حال حاضر با ضبط کتاب روی CD‌ها و DVD‌ها این امکان بسیار راحت‌تر است.

در صورتی که کتاب در بخش‌های کوچکتری تقسیم‌بندی و ضبط شود، کیفیت استفاده را بسیار بالا می‌برد و از آنجا که نام هر بخش در ابتدای هر قسمت گفته شده مخاطب ظرف چند دقیقه، به موضوعات کتاب اشراف پیدا می‌کند.

محیط ضبط صدا برای هر چه بهتر شنیده شدن آن بسیار مهم است. کتابی که استودیو ضبط می‌شود معمولاً با کیفیت بالا و بدون پارازیت تهیه می‌شوند. اما ساختن استودیو بسیار هزینه‌بر بوده و برای کمتر کسی امکان داشتن آن وجود دارد و بیشتر کتاب‌ها در محیط‌های مختلف و به اصطلاح "ضبط آزاد" تهیه می‌شود. ضبط آزاد امکان همزمانی در ضبط کتاب‌های مختلف را بیشتر می‌کند. اما برای

نزدیکتر کردن به کیفیت ایده‌آل استودیو محیط ضبط باید کاملاً ساکت و خلوت باشد تا پارازیت کمتری به وجود آید. پارازیت ضمن پایین آوردن کیفیت کتاب زمان بیشتری را در ویرایش صرف می‌کند.

نکاتی که در این جا ذکر شد در شرایطی قابل تأمل است که تمام ایده‌آل‌ها در این زمینه فراهم باشد. مثلاً ممکن است به نظر برخی سخت‌گیری در استخدام گوینده‌ای که تمام امتیازات مورد نظر را داشته باشد زمان زیادی را صرف می‌کند. زمانی که می‌توان در شرایط معمولی کتاب‌های بیشتری را تهیه کرده در دسترس مخاطب قرار داد. یا اینکه بسیاری از افراد به طور داوطلبانه برای ضبط کتاب آماده همکاری می‌باشند. در این شرایط شاید درست نباشد که انسانیت و علاقه این اشخاص را فدای سخت‌گیری خود کنیم. کسی که نمی‌تواند هزینه قابل توجهی به این مقوله اختصاص دهد نمی‌تواند توقع گویندگانی با تمام امتیاز‌های خاص را داشته باشد. تمام این مطالب منطقی است. اما مطالب فوق، چارچوبی به دست می‌دهند تا حتی‌الامکان در آموزش گویندگان از آنها استفاده کنیم و چالش‌های موجود در این زمینه را به حداقل برسانیم.

فصل سوم: گفت‌وگو و هم‌اندیشی

اشاره

کتاب گویا: گذشته، حال، آینده

کتاب گویا: گذشته، حال، آینده⁽¹⁾

دفتر فرهنگ معلولین از نظر سابقه، جدید التأسیس است و بیش از سی ماه عمر ندارد؛ اما در عرصه کتاب گویا گام‌های بلندی برداشته است. به لحاظ کمیت بیش از چهار هزار ساعت کتاب گویا در کارنامه‌اش دارد. مهمتر اینکه، فناوری کتاب گویا را به روز رسانده، کیفیت آن‌را ارتقاء داده و روش‌های کارآمدتر و جدیدتر به کار گرفته است. برای اینکه از اقدامات و تلاش‌های گروه کتاب گویا در این مؤسسه مطلع گردیم و نیز تجارب و دستاوردهای آنان را در اختیار دیگران بگذاریم به گفتگو با آنان نشستیم. مجموعه عوامل کتاب گویا در دفتر فرهنگ معلولین شامل مدیر گروه، گویندگان، ویراستاران، مدیران پروژه‌ها و مشاوران در این نشست حضور دارند. تلاش شد مباحثه‌ای بی ریا و جدی بین آنان تحقق یابد؛ علاوه بر نقد صادقانه تلاش‌های خودشان، شیوه تولید از ابتدا تا انتها تجزیه و تحلیل شود.

خانم‌ها منصوره ضیائی‌فر⁽²⁾،

مریم هامونگرد⁽³⁾،

اعظم قاسمی،⁽⁴⁾

آقایان حسن رضایی⁽⁵⁾،

سیدرضا حسینی امین⁽⁶⁾،

حسین روحانی صدر⁽⁷⁾،

اباذر نصر⁽⁸⁾،

علی نوری⁽⁹⁾،

سعید محمدیاری⁽¹⁰⁾،

حسن عبدلی⁽¹¹⁾

و سید مجید شهرستانی⁽¹²⁾در این

گفت‌وگو حضور داشته‌اند. محمد نوری به عنوان مصاحبه‌گر به بیان سؤالات و مدیریت مصاحبه بوده است.ر تولید و عرضه کتاب گویا در دفتر فرهنگ معلولین بر عهده این دوازده تن می‌باشد. آنان در این نشست به بیان تجربه‌ها و تبیین وضعیت حال و اهداف آینده می‌پردازند. اینان با سختی‌ها و موانع بسیار دست و پنجه نرم کرده و مسیر پر سنگلاخ را طی کرده و ظرف سی ماه چهار هزار ساعت کتاب گویا کرده‌اند؛ آن هم با حداقل امکانات. اما از نظر کیفیت هم صاحب نظران آثار تولید این دفتر را برتر از جاهای دیگر توصیف کرده‌اند. مدیریت نشریه توان‌نامه به رغم ضیق وقت این عزیزان، به گفتگو با آنان نشست تا با انتشار یافته‌ها، خاطرات و دستاوردهای علمی و عملی آنان، بلکه جان تازه به کالبد کتاب گویا در عرصه ملی و دینی دمیده شود. و راه‌های تجربه شده و روش‌های ابتکاری را سخاوتمندانه در اختیار جامعه علمی بگذارند.

این گفت‌وگو بر خلاف همه مصاحبه‌های منتشر شده، تکیه و تأکید بر واقعیت‌ها است. تلاش شده از مباحث انتزاعی و ذهنی صرف پرهیز شود. البته به مبانی نظری و ریشه‌های تاریخی و علمی مباحث هم پرداخته‌اند. ویژگی دوم این گفت‌وگو، شیوه مقایسه‌ای بودن آن است؛ فرایند کتاب گویا با فناوری در خارج و در مؤسسات مختلف داخلی تحلی تطبیقی شده است.

تنها راه ارتباطی اینان با علوم و انبوهی از اطلاعات، کتب، مقالات و نشریاتی که هر روز بلکه هر ساعت و دقیقه در حال ازدیاد است، همین کتاب گویا است. امّا متأسفانه تنها مرکزی که ویژه کتب اسلامی است همین دفتر فرهنگ است. جاهای دیگر مثل مؤسسه رودکی و مؤسسات دیگر به رغم اینکه بسیار تلاش کرده و خدمت نموده‌اند، تخصصی به کتب اسلامی و شیعی نمی‌پردازند بلکه لابلای کارهایشان به گویاسازی منابع دینی هم می‌پردازند. این دفتر یک استودیو کوچک و بودجه بسیار محدود برای گویاسازی کتب اسلامی و شیعی دارد. واقعاً از اعماق قلب همه ما از حاج آقا سید جواد شهرستانی تشکر می‌کنیم. ایشان با آینده‌نگری و تدبیر و درایتی که دارند این دفتر را راه‌اندازی کرد. این دفتر هم با دقت و تدبیر و هدر ندادن منابع مالی و بودجه، توانسته ظرف حدود بیست ماه اخیر، چند هزار ساعت تولید کند.

در مقایسه با گذشته یعنی مثلاً 5 سال قبل، ما فقط چند عنوان کتاب گویا در زمینه آثار شیعی و اسلامی داشتیم و مجبور بودیم کسی مثل خانم یا فرزند خودمان را اجیر کنیم تا کتابی را برایمان بخواند. با این روش به فراگیری می‌پرداختیم و در تحصیل و تدریس پیش رفته‌ایم. امتحان کارشناسی ارشد و دکترا را به همین روش گذرانده و با امتیاز عالی قبول شدم. در مقام تدریس هم چند سال استاد برتر و نمونه شدم. ولی واقعاً خیلی سخت است، بسیار تحت فشار هستیم، تصور کنید درست مثل اینست که دانشجویانی را بدون اینکه کتاب و نشریه و منبع در اختیارشان بگذارند، از آنها بخواهند با دانشجویانی که همه نوع امکانات و منابع در اختیارشان هست رقابت کنند.

اینجانب شرایط و وضعیت معلولین و روشندلان را برای بسیاری گفتم ولی تنها کسی‌که ما را تحویل گرفت و سخن ما را درک کرد و واقعاً حمایت کرد، حاج آقا شهرستانی بود. اینجا می‌گویم و جاهای دیگر و در دانشگاه بارها گفته‌ام، اگر آقای شهرستانی هیچ خدمتی نداشت و فقط همین اقدام را در کارنامه خود می‌داشت، نام و آوازه‌اش در تاریخ می‌ماند. ما قول می‌دهیم این خدمت ایشان را به گوش همه دنیا برسانیم.

چهار هزار ساعت کتاب گویا ظرف بیست ماه آن هم فقط کتب اسلامی و

شیعی، آن هم کتبی مانند تفسیر المیزان، تفسیر مجمع البیان، خدمت بسیار بزرگی است. البته اگر حاج آقا بودجه این پروژه را دو برابر فرماید ما هم از اینطرف کمک کنیم و خالصانه خواهیم کوشید. با این وصف، حدس من اینست که تا پنج سال آینده به روز می‌رسیم. یعنی از این وضعیت بسیار سخت کنونی نجات پیدا می‌کنیم.

اینجانب اینجا بگویم خدمت بزرگ حاج آقا شهرستانی و دفتر فرهنگ فقط گویا سازی کتب اسلامی- شیعی نبوده بلکه تلاش شده شیوه گویا سازی و شیوه ارسال و دیگر ابعاد کتاب گویا را متحول سازد و متناسب با تکنولوژی روز حرکت کند. البته با واقعاً امکانات بسیار اندک.

برای نمونه تلاش شده مجموعه‌سازی شود. یعنی در هر زمینه مثل استشراق مجموعه‌ای از آثار گویا شود؛ دوم آثار مرجع و اولویت‌دار، کار شده، سوم تلاش شده پس از تولید دقیقاً ویرایش شود هم ویرایش فنی و هم ادبی و هم علمی تا خدا نخواسته بد‌آموزی نداشته و واژه‌گان اشتباه خوانده نشود.

ما با این واقعیت مواجه هستیمم که چاپ و نشر کتاب در همه زمینه‌ها رو به توسعه و ازدیاد است. چاپ و نشر ماشینی اجرا می‌شود. گویاسازی هم باید همان

سرعت را داشته باشد و بناچار باید ماشینی شود. صرفاً با استودیو و روش سنتی نمی‌توان همه نیازها را پاسخ گفت.

اما برای ماشینی کردن، فناوری گویاسازی، هم اکنون مشکلات هم در زبان فارسی و هم در عربی زیاد است. نیاز به بودجه‌های مستقل است تا در این زمینه تحقیق شود و مشکلات را مرتفع نمود. متأسفانه تا کنون سازمان و نهادی متصدی اصل کتاب گویا نیست چه رسد به تحقیقات در این‌باره. همین مشکلات در بریل هم هست و بودجه تحقیقات برای رفع مشکلات در زبان فارسی و عربی در اختیار نیست. اگر افراد خیر و نیکوکار در این زمینه اقدام نمایند، نتیجه قطعی است.

نیز برنامه‌هایی که برای هواگیری و ویرایش فنی به بازار آمده و الآن استفاده می‌شود، کاملاً نسبت به گذشته تحول یافته است.

امکانات تولید ماشینی و رباط‌ها یا برنامه‌های کامپیوتری که فایل متن را دریافت کرده و شروع به خواندن می‌کنند. به عبارت دیگر فایل الکترونیکی را تبدیل به تراک‌های صوتی می‌نمایند. به دلیل سرعت و ارزانی این روش، طرفدارانی دارد. هر چند بعضی از کاربرها با صدای ماشین مأنوس نیستند و گوش دادن به چنین تولیداتی را گوش خراش می‌دانند. اما احتمالاً در آینده صدا اصلاح شود و مشابه صدای طبیعی انسان شود.

پروژه‌ای که شرکت‌ها روی آن کار می‌کنند، قرائت متن توسط نابینایان است. یعنی با استفاده از برجسته‌ساز یا بریل‌ساز، متن روی صفحه کلید تبدیل به زبان بریل یا علائم بریلی می‌شود. صفحه کلید به جای دکمه‌های الفبایی، دارای سامانه

لمسی است و کلمات را به صورت برجسته در‌می‌آورد و نابینا از طریق لامسه کلمات را می‌خواند؛ آنگاه صدای او ضبط می‌شود و به این روش کتاب گویا تولید می‌شود. در این روش به جای تبدیل متن کتبی به شفاهی که روش اغلب است؛ در این روش متن بریل تبدیل به متن گویا می‌شود.

اما در سطح عمومی و مصرف کتاب گویا توسط عموم مردم؛ کارشناسان اقتصادی آن‌را با کتاب کاغذی مقایسه کرده و مزایای آن را نسبت به کتاب کاغذی اینگونه برشمرده‌اند: 1. حمل و نقل کتاب گویا راحت‌تر و کم هزینه‌تر است. یک

کتابخانه کتاب گویا را می‌توان روی یک هارد یا فلاش حمل کرد ولی کتاب کاغذی حجیم و سنگین است و حمل و نقل آن مشکل است. 2. کتاب گویا را در شرایط مختلف می‌توان استفاده کرد. به ویژه وقتی مشغول کار دیگر مثل آشپزی یا رانندگی می‌توان به کتاب گویا هم گوش کرد. 3. هزینه خرید کتاب گویا بسیار ارزان‌تر از کتاب کاغذی است. اما هزینه‌های تولید کتاب گویا و کتاب کاغذی تا حدی مشابه است. چون کتاب کاغذی پس از تألیف با گذشت از این مراحل به تولید می‌رسد: حروف چینی، فیلم و زینک، چاپ، صحافی و پخش.

مراحل کتاب گویا اینگونه است: قرائت یا خوانش و ضبط، ویرایش فنی و علمی، تکثیر و پخش.

اما در سطح مصرف روشندلان، کتاب گویا را باید با کتاب بریل و فایل الکترونیکی مقایسه کرد. در مجموع حمل و نقل و دسترسی و دیگر جنبه‌های کتاب گویا روی CD بر آن دو برتری دارد.

درست است که این شیوه هزینه بری زیاد دارد اما بسیار مطمئن است و کیفیت کار را بالا می‌برد. اما در جهان مدرن برنامه‌ها و امکاناتی هست که هواگیری یا ویرایش فنی را به شیوه اتوماتیک اجرا می‌کنند. این برنامه‌ها در زبان انگلیسی جواب داده ولی در زبان فارسی هنوز در مرحله آزمایشی است. قطعاً در آینده تکنولوژی پیشرفت و به امکانات مدرن و جدید دسترسی بیشتر خواهیم داشت.

اغلب مؤسسه‌های تولید کننده کتاب گویا، ویرایش فنی ندارند و آثارشان مشکل دارد گوش خراش است. اما مدیریت دفتر فرهنگ معلولین بر کیفیت تأکید دارد. اساساً آثار تولیدی مؤسسه آل البیت(ع) در همه زمینه‌ها دارای کیفیت برتر در جهان است. به همین دلیل هر سال در مراسمی مثل کتاب سال، این مؤسسه به عنوان اول و برتر معرفی می‌شود. دفتر فرهنگ معلولین یکی از مراکز وابسته به موسسه آل البیت(ع)، نیز اینگونه است.

انتخاب متن ← انتخاب گوینده ← مطالعه متن (حرکت و اعراب‌گذاری، حذف و اضافه‌ها) ← خواندن ← ویرایش فنی ← ویرایش علمی و ادبی ← بررسی نهایی و مجوز ← موسیقی گذاری ← مجموعه سازی یا تک خوانده ← راهنمانگاری و آماده‌سازی ← معرفی نامه روی قاب ← طراحی روی CD و روی

قاب ← تکثیر ← قاب‌گذاری ← معرفی در سایت و نشریات ← ارسال و پخش ← پی‌گیری عکس العمل‌ها.

اما مراکز و مؤسسات به سلیقه خود مراحل و خط تولید خود را تنظیم و سامان‌دهی کرده‌اند.

شما تلاش فراوان داشته‌اید که تولیدات بهترین کیفیت را داشته باشد. صدا و خواندن و قرائت متن اصلی‌ترین عنصر در ساختار کتاب گویا است. شما در این زمینه چه تجربیاتی دارید و برای تولید آثار بهتر چه اقداماتی داشته و چه طرح‌هایی برای آینده دارید؟

اما حتی صدای خوب ممکن است بر اثر عارضه‌هایی مثل سرماخوردگی یا آسیب دیدن تارهای صوتی، مشکل پیدا کند، در این موارد درمان‌هایی وجود دارد. هم در طب سنتی و هم در طب جدید داروهایی هست که موجب ارتقا صدا و اصلاح تارهای صوتی و حنجره می‌شود. البته بعضی افراد به صورت دائمی و ذاتی دارای صدای قوی و مستحکم و به اصطلاح جذاب و چهار دانگه هستند؛ نیز بعضی ذاتاً و به صورت ارثی صدای خوبی ندارند. حتی تمرین یا درمان برای این افراد مؤثر نیست. اما در مجموع کسانی که صدای متوسط دارند باید دائماً تمرین و به صدای خود رسیدگی نمایند. چون صدا مثل هر موجود طبیعی نیاز به رسیدگی دارد؛ دوره تولد و پیری دارد. البته برخی صداها، دیر پیر می‌شوند؛ مثلاً افرادی در سن شصت سالگی همان صدای بیست سالگی را دارند. ولی اکثر صداها همراه پیرشدن انسان و تحلیل رفتن اعضاء و جوارح، تحلیل رفته و ضعیف می‌شود.

به نظر می‌رسد آثار فاخر و مهم و ماندگار مثل تفسیر المیزان یا تفسیر مجمع البیان باید حتماً با صدای انسانی و طبیعی خوانده شود. ولی آثاری که روشندلان یک‌بار گوش می‌دهند مانند کتاب‌های کمک درسی، با ماشین خواندن اشکالی ندارد.

به وسیله دیگر نیست. جاگیری آن هم بسیار کم است. نیز در هر جا حتی راه رفتن به سوی دانشگاه یا رفتن برای خرید هم می‌توان در جیب گذاشت و با گوشی آن استفاده کرد.

مشکل ما در دفتر فرهنگ معلولین اینست که بودجه خاص و مصوب برای توسعه و ارتقاء فناوری نداریم، لذا با حداقل امکانات تلاش می‌کنیم ابزارها و روش‌ها و برنامه‌های جدید را تجربه و برای عزیزان معلول آماده کنیم.

دیزی چند جنبه دارد؛ یک جنبه آن آموزشی است. مؤسسه دیزی فناوری‌های مرتبط به نابینایان را تعلیم می‌دهد. یک جنبه دیگر آن توسعه شیوه‌های جدید پژوهش برای اینکه روشندلان بتوانند کیفیت تحقیقات خود را ارتقاء دهند.

در این دو سال اخیر درباره دیزی و اینکه عضویت دفتر چه اندازه سودمندی دارد، بررسی و مطالعه شد و به این نتیجه رسیدیم که در این شرایط عضویت دفتر در این کنسرسیوم چندان مفید فائده نیست. شاید به همین دلیل مؤسسه‌های دیگر هم عضو نشده‌اند. دفتر فرهنگ طرح جایگزین برای دیزی را دارد بررسی می‌کند. کاری شاق و بسیار پیچیده است و نیاز به مطالعات و کارشناسی‌های اساسی و وسیع دارد. متأسفانه ما بودجه کافی برای اینجور پروژه‌ها نداریم. یعنی فاز صفر چنین پروژه‌ای چند ده میلیون تومان بودجه نیاز دارد. اما با همین امکانات بسیار اندک هم مشغول هستیم و شاید سال آینده به نتیجه برسیم. خلاصه این طرح اینست که در جهان اسلام بر اساس اقتضائات و نیازهایش دیزی ویژه و متناسب خودش راه‌اندازی می‌شود.

وقتی مدیریت کتاب گویا را در دفتر فرهنگ به من سپردند و کار را شروع کردم، با بسیاری از کارشناسان مشورت کردیم تا بتوانیم تحولاتی ایجاد کنیم و کتاب گویا را کارآمدتر نماییم. اولین مسئله این بود که کتاب گویا فقط در محدوده کتب بود یعنی نشریات و دیگر آثار از قلمرو کتاب گویا بیرون بود. عملاً هم فقط کتب گویا می‌شد. با اینکه روشندلان به دیگر آثار نیاز مبرم دارند؛ به ویژه نشریات چون حامل اطلاع‌رسانی‌های جدید می‌باشند.

کتاب گویا (Talking Book یا Audio Book) اگر به همه آثار توسعه یابد، آثار گویا Talking Works تغییرنام می‌پذیرد. تلاش کردیم کتاب گویا تبدیل به آثار گویا گردد. یعنی نشریات مهم و مؤثر، مقالات، دائرةالمعارف‌ها، اسناد و مدارک، همایش و سمینار و میزگردها، مجموعه‌ها، درس نوشته یا تقریرها، زندگی‌نامه‌های فردی و جمعی، مأخذشناسی‌ها و کتاب رادیویی همگی به صورت گویا در اختیار نابینایان قرار گیرد.

برخی نشریات مثل مجله وقف میراث جاویدان و مجله بینات همراه نشریه CD عرضه کرده‌اند ولی هنوز عمومی نشده است. گویا سازی یک نشریه آن هم مثل آینه پژوهش کار بس شاق و پرمشکل است. امّا تأثیر علمی و فرهنگی آن در جامعه روشندلان بسیار زیاد است. چون آخرین اطلاعات و اخبار، را در اختیار آنان گذاشته و آنان را با آخرین نظریات آشنا می‌نماید.

البته ما تک‌نگاری‌ها را هم گویا کرده‌ایم ولی در کنار اینها به طرح‌های ابتکاری هم روی آوردیم. در امریکا برای اولین بار در سال 1940م گویا سازی نشریات اجرا و عرضه شد ولی متأسفانه در ایران غیر از برخی نشریات که چند سال اخیر همراه نشریه CD عرضه می‌کنند برای بقیه نشریات هنوز عمومی نشده است.

این مجموعه‌ها دو گونه‌اند یا چند کتاب تک نگاری را مجموعه می‌کنیم و یا یک اثر چند جلدی مثل تفسیر المیزان را مجموعه می‌کنیم. هر دو مورد کارآیی دارد.

راهنماسازی روی چند مجموعه آزمایشی کار شده و درصدد نهایی کردن و عرضه آن می‌باشیم. راهنماها با دو ساختار الفبایی و درختی عرضه می‌شود. این سازه ملحق به کتاب گویا هم ابتکار دیگری است که برای اولین بار در اینجا در حال عملی شدن است.

یا طرح خود اشتغالی در کتاب گویا راه‌اندازی کرده‌اند. یعنی افراد بیکار یا خانم‌های خانه‌دار ولی دارای سواد لازم، یک هفته آموزش داده‌اند و آنان در خانه شروع به گویاسازی کرده‌اند و محصولات خود را به مراکز فروخته اند.

یا مدل اشتغال دانشجویان، در هر دانشگاه مرکزی دایر شده که دانشجویان را با یک آموزش کوچک جذب تولید کتاب گویا می‌کند.

دفتر فرهنگ دو خط تولید برای کتاب گویا دارد. یکی به روش متمرکز است که در خود دفتر مستقر است؛ خط دوم به شیوه واگذاری پروژه و نظارت توسط مدیر کارآمد و شایسته اجرا می‌شود. در خط یک، تلاش هست کتب فاخر کار شود و همه ضوابط کیفی مراعات شود. از اینرو سه نفر به عنوان کمیته ارزیابی، تمامی تولیدات کتاب گویا را چک کرده و نظر می‌دهند. اما برای خط دوم به دستور مسئولین چند شاخص ملاک ارزیابی و داوری است: مفهوم بودن، اغلاط نداشتن (منظور اغلاط زیاد و فاحش است)، بدآموزی نداشتن یعنی اغلاط آنقدر زیاد باشد که واژگان را اشتباه جا بیندازند، گوش‌خراش نباشد و گوش‌نواز باشد. بالاخره در خط دوم، سرعت مهم است، زیرا نیاز و تقاضا برای کتاب گویا زیاد است و باید به سرعت تولید و در اختیار کاربران گذاشته شود. از

اینرو به حداقل معیارهای کیفی اکتفاء شده است.

کسانی چون جبار باغچه‌بان بسیار تلاش کرد تا پدر و مادران معلولین را متوجه کنند که فرزندان شما انسان هستند و قدرت سواد و خواندن و نوشتن دارند. مرحله دوم که با تأسیس مدارس شبانه‌روزی و حرفه آموزی برای معلولین آغاز شد، آنان با گذران تحصیلات متوسطه و فراگیری روش‌های ارتباط با جامعه، اشتغال و کسب درآمد وارد مرحله جدیدی به لحاظ اجتماعی شدند که بسیار مهم بوده است.

معلولین در مدارس شبانه‌روزی در کنار گروه‌های همسالان و مربیان و بعد از آن وارد شدن در عرصه‌های اجتماعی و حضور در کنار اقشار مردم و مشارکت در فرآیندهای اجتماعی و شرکت در رخدادهای سرنوشت‌ساز تحول اساسی پیدا کردند.

مرحله بعد که در چهار دهه اخیر جهش سراسری و گسترده داشته است. با ورود معلولین به دانشگاه و تحصیلات عالی و حضور در پژوهشکده‌ها، آنان به بالاترین مرحله از بلوغ اجتماعی رسیده‌اند. ما به لحاظ روان‌شناختی و جامعه شناسی، باید برای چنین طبقه و قشری از جامعه کتاب گویا تولید کنیم. یعنی

نخست باید کاربران و مصرف کنندگان کتاب گویا را بشناسیم. بدون شناخت دقیق این جامعه، هر گونه تولیدی برای آنها ابتر و عقیم است. چه نیازهایی دارند؟ دغدغه‌های آنها چیست؟ روحیات آنها کدام است؟ پس از به دست آوردن شناخت لازم می‌توانیم تولیدات مناسب آنها در زمینه کتاب گویا داشته باشد.

رسول خدا(ص) وقتی می‌خواست به جنگ بدر و چند جنگ دیگر برود عبداللّه بن ام مکتوم که در خردسالی نابینایی مطلق شده بود را به عنوان نماینده و جانشین خودش در مدینه تعیین کرد. وقتی از جنگ برمی‌گشت گزارش امور را از او می‌خواست. او به عنوان مؤذن صبح خودش انتخاب کرده بود. مؤذن صبح بسیار مهم بود یعنی مردم با صدای او از خواب برخواسته و پس از عبادت زندگی و کار را شروع می‌کردند. یعنی صدای او، بانگ آغاز کار و سازندگی بود.

اما متأسفانه خود روحانیون هم توجیه نیستند. به نظر می‌رسد مسئولین حوزه علمیه باید برای روحانیون جلساتی برپا کنند و به آنان آموزش بدهند و روحانیون از ظرفیت منبر و ایام محرم و صفر استفاده کرده و به فرهنگ‌سازی بپردازند.

روشندلان از مدیران و مسئولان فرهنگی جامعه چیزی مطالبه نکرده و بر مطالبات خود پافشاری نکرده‌اند، کتاب گویا در نهادهای کلان فرهنگی کشور مثل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بدون متولی رها شده است، ضابطه ندارد؛ و قوانین در این زمینه مترقی نیست. نظر شما چیست؟

این تشکل با جلسات و گفتگو و شناسایی راه‌کارها و روش‌های جدید می‌تواند گام‌های بلندی برای توسعه کتاب گویا بردارد. به ویژه با ارتباط با مسئولین و مدیران

فرهنگی و اصرار خواسته‌ها و نیازها، حتماً به نتیجه می‌رسیم.

مهم برای ما پیشبرد پروژه و رسیدن به اهداف برای توسعه کتاب گویا بود. لذا سود شخصی و منافع شخصی را کنار گذاشتیم، از کبر و غرور، از استبداد رأی دوری گزیدیم و تلاش کردیم با هم اقتدار واحدی را تشکیل بدهیم. به همین دلیل بوده که ظرف حدود بیست ماه چهار هزار ساعت تولید کتاب گویا داشتیم؛ آن هم با کیفیت مطلوب. آن هم کارهایی مثل المیزان یا نشریه آینه پژوهش که یک پروژه آن به اندازه یکصد کتاب معمولی است.

خدمت همه دوستان این دفتر و دیگر روشندلان و معلولان بگویم از یکصد سال اخیر درس و عبرت بگیریم، ده‌ها مؤسسه و تشکل ایجاد شد ولی با اخلاقیات مذمومی که حاکم بود و هر کس به فکر منافع شخصی خودش بود، نتوانستند تداوم پیدا کنند، نیز تأثیر و سودمندی هم نداشتند و نتوانستند آثار مفید تولید کنند. ما باید از جناب سید جواد شهرستانی بیاموزیم ایشان با سعه صدر و اخلاق حسنه توانسته است در سراسر جهان هزاران اثر سودمند داشته باشد، صدها

مؤسسه را هدایت و به سامان رسانده است. ما هم می‌توانیم اما باید با کمک یکدیگر، با مشورت یکدیگر و با بردباری و مدارا، تشکل خود را توسعه دهیم و با تحمل و صبر کتاب گویا و دیگر پروژه‌ها را اجرا کنیم.

مسأله فرهنگ‌سازی که دوستان فرمودند نخست باید بین خود روشندلان و در مؤسسات خودمان اجرا گردد. راه کار ساده‌ای هم دارد و آن اینست: گفتگو بر سر مسائل مهم، دوری از استبداد رأی، گسترش سعه صدر و مدارا. این سه نکته موجب فرهنگ سازنده بین خودمان می‌شود.

اگر آقای شهرستانی و آقای نجف بدانند، نابیناها چه اندازه قدر و ارزش این کارشان را می‌دانند و از آنها تشکر می‌نمایند. اینها هم مثل دیگر دفاتر مراجع می‌توانستند از ما نابیناها حمایت نکنند و ماهانه هزینه‌ها پروژه‌های ما را ندهند ولی با بزرگواری و کریمانه حمایت می‌کنند. البته روشندلان و دیگر معلولین گاه طلبکارانه برخورد می‌کنند. این اخلاق بسیار مذموم است. ما اگر متشکر حاج آقا شهرستانی و معاونان و همکاران ایشان باشیم، اخلاق اسلامی را رعایت کرده‌ایم چون من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق.

برای نابیناها چیست؟ شما چه تصوری از آینده دارید؟ خوشبین هستید یا بدبین؟

اما اگر تک‌روی، استبداد داشته باشیم، به نظر دلسوزان توجه نداشته باشیم، قطعاً به نتیجه نمی‌رسیم و کارها تدوام پیدا نمی‌کند. البته در طول دو سه سالی که من با دفتر فرهنگ همکاری کرده‌ام به این نتیجه رسیده‌ام که مدیریت دفتر علاوه بر دیدگاه‌های مطلوبی که دارند سعه صدر و تحمل آراء دیگران و کار با دیگران را هم دارند و موفقیت‌ها نتیجه به همین نکته است.

مدیریت دفتر گویا درصدد‌اند پس از آماده شدن قرآن‌های چند کشور مراسم رونمایی برگزار شود و با شرکت مقامات فرهنگی و علمی و کشوری و حوزوی رونمایی شود و بتوانیم جهان را متوجه این قرآن نماییم.

اگر مسئولین موسسه آل البیت(ع) حمایت کنند، دو ماه آینده این قرآن‌ها آماده ارسال خواهد شد.

همچنین او مؤذن صبح رسول خدا(ص) بود و مردم با صدای او روز را شروع می‌کردند؛ وقتی رسول خدا(ص) با عده‌ای از بزرگان و اشراف در گوشه‌ای نشسته و جلسه داشتند و ابن ام مکتوم وارد شد و چون چشمش نمی‌دید سروصدا می‌کرد. آن جمع هم جوابش را نمی‌دادند حتی یکی از افراد آن جمع با ناراحتی از او روی برگرداند. درست مثل کسانی که امروزه با ترش‌رویی و سردی و تحقیر با معلولین و امور آنها برخورد می‌کنند. خداوند آیات سوره عبس را بر رسول خدا نازل کرد و اینگونه موضع‌گیری‌ها نسبت به ابن ام مکتوم را با عتاب و با شدت نفی و نقد کرد.

امروزه هم ما باید کسانی‌که امور معلولین را سبک می‌شمارند را با عتاب و شدت نفی و نقد کنیم. و به آنان یادآور شویم که معلولین چشم و چراغ هر جامعه‌اند، سرمایه ملی جامعه اند، برکت جامعه‌اند. مخصوصاً در جوامع دینی باید به امور آنها اهتمام داشته باشیم.

متأسفانه به کتاب شفاهی در جامعه نابینایان کمتر توجه شده است با اینکه ظرفیت دارد بسیاری از نیازهای این جامعه را مرتفع نماید. نابینایان چون حس بینایی ندارند، لذا توانایی نوشتن به روش معمولی را ندارند. اما آنها می‌توانند به جای نوشتن، یافته‌های علمی و دانسته‌های خود را بگویند و از طرف حامل‌های شنیداری- گفتاری مثل CD یا فلش دیسک به دیگران منتقل شود و دیگران از آن استفاده کنند.

به نظر می‌رسد با توسعه فناوری کتاب شفاهی، نابینایان می‌توانند مشکلات موجود را کلاً رفع کنند. یعنی کلاً کتاب و کتاب کاغذی و نوشتاری را از فرهنگ خود کنار گذاشته و لفظ و گفتار را به جای کتابت و نوشتن بگذارند.

میزی که در خارج وجود دارد، وجود عینی آن است. امّا این میز تصوری هم در ذهن ما دارد آن تصویر را وجود ذهنی میز می‌نامند، همچنین لفظ م ی ز که تلفظ می‌شود و دیگران می‌شنوند، وجود لفظی و نوشته م ی ز روی کاغذ، وجود کتبی میز است. در دهه‌های اخیر این تقسیم چهار لایه را درست ندانسته و معتقداند هر

شیئی غیر از چهار نوع وجود فرق، وجود الکترونیک که در کامپیوتر وجود دارد، وجود فوتون‌های نوری که در تلویزیون هست؛ وجود موجی که در رسانه‌های ماهواره‌های مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ وجود الکتریسته‌ای یا وجود تلفنی که در خطوط تلفن استفاده می‌شود. اینها هم وجودات دیگر از یک شیء است. غیر از اینها وجود وحیانی یک شیء یعنی میزی که خداوند از طریق وحی بر قلب رسول خدا(ص) نازل می‌کرده قطعاً غیر از دیگر وجودات است.

اما چرا در طول تاریخ به وجود کتبی بیش از وجود لفظی توجه شده است؟ پاسخ آن روشن است چون وجود کتبی ماندگاری دارد. اما وجود لفظی با گفتن و شنیدن از بین می‌رفت و دوام نداشت اما وقتی کلمه میز روی پوست نوشته می‌شد یا روی سنگ حک می‌شد، دوام و ماندگاری داشت.

این واقعیت‌ها مربوط به گذشته است ولی امروزه هیچ فرقی بین وجود کتبی و وجود لفظی از نظر ماندگاری و دوام نیست. چه لفظ میز را روی یک فلش دیسک یا CD بخوانیم یا کلمه میز را روی کاغذ بنویسیم هر دو دوام خواهد داشت. کلمه میز را وقتی روی کاغذ می‌نویسم می‌توان با حس بینایی آن را دید و خواند و لفظ میز را وقتی روی CD می‌خوانیم می‌توان با استفاده از حس شنوایی شنید.

بنابراین از هر نظر تفاوت جدی و اساسی بین میز نوشته شده و میز گفته شده (میز مکتوب و میز ملفوظ) وجود ندارد. اولی برای کسانی‌که حس بینایی دارند مطلوب است و دومی برای کسانی‌که حس شنوایی و گویایی دارند، قابل استفاده است. فکر کنم مؤسسه‌های نابینایی باید در این زمینه اقدامات و ابداعات جدی داشته باشند و از شنوایی و گویایی بیشتر بهره‌گیری کنند و آن‌را جایگزین نوشتار نمایند. البته مخترعین درصدد کشف حس‌های دیگر هم هستند تا به جای شنوایی برای ناشنوایان و به جای بینایی برای نابینایان استفاده شود.

این مشکلات می‌باشند. یک مشکل مهم عدم استقلال نابینایان است. یعنی فرد بینا و سالم باید دخالت کند و متن نوشته شود، آنگاه فایل آن متن تبدیل به بریل و بریل به صورت کتاب یا جزوه در اختیار روشندلان قرار گیرد. اگر بشود این واسطه‌ها حذف شود و خود نابیناها فایل کتابی را روی صفحه کلید(کی‌برد) برجسته‌ساز مطالعه کنند یا فایل کامپیوتری را خودشان تبدیل به بریل نمایند بسیار سودمندتر است.

اطلاع‌رسانی در زمینه ابزارها، روش‌ها و برنامه‌های جدید ضرورت جدی است. نیز اطلاع‌رسانی در زمینه نیازهای موسسه‌های مولد مثل نیاز به گوینده مهم است. به هر حال اطلاع‌رسانی ابعاد متنوع و متکثر دارد. نیاز است یک ویژه‌نامه و یک

میزگرد خاص اطلاع‌رسانی باشد.

نیز با اطلاع‌رسانی می‌توان مدیران ارشد را توجیه کرد، اساساً برخی معاونان وزراء نمی‌دانند کتاب گویا چیست.

حتی اطلاع‌رسانی می‌تواند پشتیبان‌هایی را متقاعد کند تا برای عموم جامعه کتاب گویا کنند.

نخبگان و نه مدیران هیچکدام در این زمینه فعال نبوده‌اند. یعنی عموم مردم و اقشار خاص تلقی خاص و اطلاعات توجیهی از کتاب گویا ندارند. نمی دانند چه فوائدی دارد؛ چگونه تولید می‌شود؛ مراحل تولید آن چیست؛ مؤسسات تولید کننده کدامند؛ و ... .

به نظر می‌رسد با تبلیغات، با انتشار چند کتاب پالتویی و چند کتاب گویا در دفتر فرهنگ این پروژه را به همگان معرفی کرد و افراد خاص مثل مدیران را تشویق به پشتیبانی و حمایت نمود.

در رادیو یک شبکه و در تلویزیون هم یک شبکه ویژه کتاب گویا باید فعال گردد. فیلم و کلیپ‌های متنوع ساخته شود. نهادهایی مثل اوقاف در روز وقف به این مسأله بپردازند.

وزارت ارشاد ناشران و نشریات را موظف کند تا همراه نشریه و کتاب، نسخه گویایی هم عرضه شود. نویسنده یا خود ناشر گویا و عرضه کنند.

این شبکه، مشورت نمی‌گیرد، مطالعه و کارشناسی ندارد. به هر حال ابتدا مدیریت شبکه باید به اصلاح امور بپردازد.

نیز سه میزگرد و مصاحبه با متخصصین کتاب گویا منتشر شده که از هر نظر ضعیف است. زیرا تهیه کننده اطلاعات عمیق در این باره ندارند. اما در فرهنگ انگلیسی زبان‌ها پایان‌نامه، مقاله و کتب سودمندی هست.

به نظر می‌رسد هر دو دیدگاه افراطی است و باید به دیدگاه میانه فکر کرد. دیدگاهی که واقع‌گراتر است و می‌گوید بعضی متون تألیف شده برای قشر نابینا سودمند نیست یا بخش‌هایی از آن سودمند نیست. آثاری که بخش‌هایی از آن سودمند نیست، همان قسمت‌ها بازنویسی و ویرایش می‌شود. سپس گویا می‌شود. البته اگر کل متن سودمند نباشد، باید به فکر متن جدید بود.

در عرصه متن گزینی برای گویاسازی، پرسش اینست که آیا همه متون برای نابینایان مفید است و می‌توان گویاسازی کرد؟ یا اینکه باید پژوهش مستقل و تألیف برای آنها انجام داد سپس گویا نمود؟

به نظر می‌رسد این پرسش در مورد همه اقشار مطرح است؛ مثلاً آیا همه منابع موجود برای دانشجویان پزشکی سودمند است یا باید برای آنان مستقلاً کتاب نوشت؟

پاسخ واقع‌گرایانه اینست که تأسیس پروژه مستقل درست نیست بلکه آثار موجود بعضاً متناسب آنها است که استفاده می‌شود و بعضی متناسب آنها نیست کلاً یا بعضی بخش‌ها. و در عمل تدبیر خواهد شد.

مهم اینست که چند جلسه با حقوق‌دانان مبرز که خودشان هم نابینا باشند مثل دکتر علی صابری بگذاریم و مصاحبه‌ای با آنها داشته باشیم و تمامی این نکات را به آنان توضیح دهیم و نظر آنان را بشنویم و در اختیار عموم قرار دهیم.

منتشر کرد. ولی تاکنون کارهای جامع و به روز کمتر داشته‌ایم. به همین دلیل اگر یک نفر بخواهد اطلاعات آثار گویا را داشته باشد به سختی می‌تواند پیدا کند. تحقیقات مبتنی بر مأخذشناسی مثل کتاب‌سنجی (ببلیومتریکس) هم در ایران اصلاً اجرا و عرضه نشده است.

بهرحال کتابهای مرجع مثل مأخذشناسی، فرهنگنامه و دانشنامه می‌تواند مبانی و زیرساخت‌های فرهنگی کتاب گویا را تقویت کند و کتاب گویا را به عنوان یک فرهنگ مطرح نماید ولی متأسفانه کار جدی نشده است. ما در دفتر فرهنگ از سال گذشته شروع کرده‌ایم. چند جلد مأخذشناسی فیلم معلولین زیر چاپ داریم، مأخذشناسی شخصیت‌های نابینا مثل علامه هبة‌الدین شهرستانی آماده شده، نیز در هر شماره مجله توان‌نامه حداقل یک مأخذشناسی داریم. در شماره قبل مأخذشناسی مناسب‌سازی را داشتیم. ولی در این زمینه خیلی کم کار شده و نیاز به بودجه و امکانات مستقل هست، اگر تأمین شود می‌توان ظرف دو سال به روز رساند.

بالاخره آمار زبان و منطق قوی و مستحکم برای اثبات خیلی نکات دارد. اما متأسفانه در ایران در زمینه کتاب گویا کم کار شده است.

اگر این مذاکرات به نتیجه برسد معنایش این است که ظرف یک دو سال متن تایپ شده هزاران کتاب را در اختیار خواهیم داشت که هم می‌توان آنها را بوسیله نرم افزار‌های خودکار و رباتی گویا نمود و هم نابینایان بوسیله کامپیوتر خودشان می‌توانند متن‌ها را گوش دهند.

صرفاً نباید به یک مدل و شیوه برای تولید کتاب گویا فکر کرد؛ بلکه باید از انواع روش‌ها و ظرفیت‌ها کمک گرفت تا بتوانیم زودتر به نیازها پاسخ گوییم.

می‌کنید؟

یک از این ابعاد نیاز به نه یک جلسه بلکه چند میزگرد و مباحثه دارد. برای نمونه جنبه فنی کتاب گویا خود تاریخ تحولات مفصلی دارد که از صفحه گرامافون آغاز، پس از آن ضبط و پخش روی کاست، در مرحله بعد CD و DVD و در سال‌های اخیر MP3 و MP4، کتاب موبایل، رادیو کتاب و غیره به بازار آمد. همچنین در بُعد ارتباطی هم تاریخ تحولات کتاب گویا مفصل است. با اختراع برق و الکتریسته زمینه‌هایش شروع و تداوم یافت. اما این نشست فقط به مسائل عمومی یا پاره‌ای از موضوعات حادّ پرداخت. به این امید که این میزگرد در هم اندیشی بین تولید کنندگان کتاب گویا و توسعه تجارب و دستاوردها مؤثر باشد.

بررسی کتاب گویا

بررسی کتاب گویا⁽¹⁾

به اهتمام گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری مهر و مریم عرفانیان، نشستی با حضور نخبگان و کارشناسان کتاب گویا برگزار شد. کتاب گویا، پدیده‌ای تازه در کشور ما است که هنوز آنطور که باید و شاید شناخته نشده است. از سوی دیگر شاید حتی تعریف دقیق و مقبولی نیز از آن در اذهان وجود نداشته باشد. با این حال تلاش برای معرفی ضمنی آن به افرادی که حتی کوچک‌ترین علاقه‌ای از مطالعه کتاب در درون آنها وجود داشته باشد، می‌تواند نتایج شگفت انگیزی به دنبال داشته باشد؛ وقتی دیگر افراد به جای بازی کردن با تلفن همراهشان در مترو و اتوبوس، بد و بیراه گفتن به دیگران در ترافیک، یا هدر دادن وقتشان به هر شیوه دیگر، زمان‌های مرده را چنان زندگی می‌بخشند که این موضوع خودشان را هم به شوق می‌آورد. از طرفی برای علاقمندان به مطالعه، شنیدن روایتی دلنشین از یک کتاب، آنها را به مراجعه به نسخه کاغذی آن اثر ترغیب می‌کند و این موضوع نافی هرگونه ایجاد خطر کتاب گویا برای کتاب سنتی است.

گفتگو بر سر علت ناشناخته ماندن کتاب صوتی، بحثمیان فعالان این عرصه را به موضوعات گوناگونی سوق داد؛ از مافیای پخش کتاب گرفته تا نحوه تبلیغات برای یک اثر و تأکید بر این نکته ضروری که معرفی و تبلیغ کتاب گویا در فروشگاهی که محصولات غیرفرهنگی ارائه می‌کند یا حتی کافی‌شاپ‌ها خارج از شأن این اثر نیست؛ بلکه یک پدیده مدرن را که اتفاقا قاچاق هم می‌شود باید به شیوه‌های مدرن تبلیغ کرد.

در نشستی که با حضور نمایندگان صنف‌های گوناگون چون نویسنده، شاعر، گوینده، ناشر، آهنگساز و… پیرامون کتاب گویا در خبرگزاری مهر برگزار کردیم،

فرصتی ایجاد شد تا همگی بخش‌های مختلف این پدیده تازه و کمتر شناخته شده را بررسی کنیم. در بخش اول گفتگو سعی کردیم تعریف دقیقی از کتاب صوتی به دست بیاوریم، نکات مثبت و منفی حضور یک گوینده به عنوان راوی در شکل دهی دریافت مخاطب از کتاب را بررسی کنیم و به این پرسش پاسخ دهیم که آیا هر کتابی را می‌شود صوتی کرد؟

در بخش دوم نیز لحن و میزان احساس گوینده برای روایت اثر، وضعیت انتشار و پخش آثار صوتی، شیوه آهنگسازی برای این آثار و نقطه تولد کتاب گویا در گذشته را بررسی کردیم.

اکنون به بخش سوم و پایانی این نشست رسیدیم که با حضور مصطفی رحماندوست نویسنده و شاعر کودک و نوجوان، فرزانه منصوری همسر زنده‌یاد نادر ابراهیمی و ناشر، فاطمه محمدی مدیر موسسه نوین کتاب گویا، سیدمظفر شجاعی قائم مقام انتشارات کتاب نیستان، نیما رئیسی بازیگر و گوینده کتاب‌های صوتی، ساعد مشکی گرافیست، طراح و ناشر، کاظم علمی مدیر نشر ذهن‌آویز و مدیر پخش موسسه گسترش فرهنگ و مطالعات، شاهین علایی‌نژاد گوینده کتاب‌های گویا، پرستو ولدخان مسئول بخش نابینایان کتابخانه حسینیه ارشاد و از مصححان کتاب‌های گویا برای نابینایان، مهدی زارع آهنگساز و احسان چریکی گوینده کتاب‌های گویا برگزار شد.

در بخش پایانی این نشست از شیوه ممیزی این آثار سردرآوردیم، این موضوع را بررسی کردیم که آیا بهتر است خود نویسنده به عنوان راوی کتاب حاضر شود یا گویندگان دیگری وارد عمل شوند و راه‌های تبلیغ و معرفی کتاب گویا را مرور و بر ضرورت تبلیغات مدرن برای یک پدیده مدرن تأکید کردیم.

شجاعی: من شاید جزو آخرین افرادی بودم که با موسسه کتاب گویا آشنا شدم. اولین پیشنهادی که در این زمینه به ما رسید هم برای کتاب ابوالفضل زرویی

نصرآباد بود. جالب است که همه فعالان عرصه مکتوب نسبت به کتاب گویا بدبین هستند و با احتیاط وارد کار می‌شوند. اما علی رغم احتیاط ها، نمونه‌هایی از کارهای قبلی برای من ایمیل شد و من آنها را گوش دادم. از آنجایی که آثار مصطفی رحماندوست هم در میان این مجموعه بود و من به سختگیری‌ها و نکته سنجی‌های او در خصوص کیفیت کار آشنا بودم، این موضوع پشتوانه اعتمادی برای من شد و از این پیشنهاد استقبال کردم.

نکته جالب اینکه پیش از تمام شدن کار اول، خود من پیشنهاد دوم را درباره کتاب «فصل شیدایی لیلاها» ارائه کردم که مورد استقبال قرار گرفت. یک قطعه از کار اول یعنی کتاب آقای زرویی نصرآباد را هم که نیما رئیسی اجرا کرده، با وجود اینکه هنوز کار آن نهایی نشده بود، گوش دادیم و خوشبختانه بسیار خوب بود.

شجاعی: هر کدام در جای خود درست است، اگر کس دیگری هم گوینده کتاب باشد، بد نیست. این موضوع نسبی است. اگر مبنا را روی نتیجه کار بگذاریم می‌توانیم به صورت مصداقی بررسی کنیم. مثلا به نظر من اگر شعر و مناجات توسط صاحب اثر خوانده شود، موثرتر است اما وقتی وارد مسئله رمان و داستان می‌شویم اگر داستان صرفا با راوی دانای کل باشد و یک راوی داشته باشیم، خود نویسنده می‌تواند گویندگی را به عهده بگیرد، در عین حال اگر فرد دیگری دانش کار را داشته و آن را در خودش هضم کرده باشد، می تواند همان تاثیر خوب را داشته باشد. مثلا «فصل شیدایی لیلاها» به هفت راوی نیاز دارد و شکستگی روایت در این اثر، نیاز به تمرکز بیشتری برای مخاطب دارد و او نمی‌تواند مثل کتاب، اثر را ورق بزند و متوجه تغییر روای‌ها شود. بنابراین این تغییر صدای راوی است که به کار کمک می‌کند.

از این رو هر بار باید با در نظر گرفتن نتیجه، درست‌ترین تصمیم را بگیریم. تجربه قبلی ما پیش از آشنایی با موسسه کتاب گویا در زمینه صوتی کردن کتاب‌ها به

مناجات ابوحمزه ثمالی مربوط می‌شود که خود سیدمهدی شجاعی آن را خوانده بود. ترجیحمان برای او این است که دیگر آثارش را نیز خودش بخواند.

شجاعی: برای نسل ما و حتی جوان‌ترها، امثال نیما رئیسی و آقای رحماندوست را هم بگویم(به شوخی)، کتاب گویا مکمل کتاب سنتی است، اما در خصوص نسل جدید اگر کار تبلیغی و اطلاع‌رسانی درستی نداشته باشیم، همزمان باید روی کتاب مکتوب هم تأکید بیشتری شود چون جوان امروزی به واسطه تنبلی از کارهای فرهنگی مکتوب گریزان است. بنابراین ضرورت دارد درباره کتاب سنتی در آنها ایجاد علاقه کنیم تا کتاب گویا جایگزین نشود.

در خصوص عرضه این محصولات نباید آنها را به کتاب‌فروشی یا فروشگاه‌های سی دی محدود کرد، حتی درباره کتاب سنتی هم بحثی ایجاد شد که آیا در فروشگاه‌هایی که مستقیما آثار فرهنگی عرضه نمی‌کنند، می توانیم آن را به فروش برسانیم؟ در خصوص این پدیده جدید نباید از این بترسیم که شأن آن اثر پایین می‌آید و در کنار فروشگاه‌های محصولات و لوازم فرهنگی، سوپرمارکت‌ها و فروشگاه‌های زنجیره‌ای هم می‌توانند مورد توجه قرار بگیرد.

رئیسی: این از جمله چیزهایی بود که من از روز اول به خانم محمدی گفتم اما او نگران بود که شأن کار پایین بیاید. نباید این قدر نگران این ماجرا بود.

رئیسی: دقیقا. اگر آثار در فضاهای اینچنینی نیز قرار بگیرند، تعداد مخاطبان آن افزایش پیدا می‌کند.

محمدی: این کار بسیار دشوار است.

علمی: تولید یک کتاب گویا واقعا پرهزینه است و کارهای مشابه، سه برابر این قیمت گذاری می‌شود.

محمدی: حتی با وجود اینکه بسیاری از دوستان، واقعا همدلانه و با در نظر گرفتن همه مسائل تولید و فروش با ما همکاری می‌کنند.

علمی: افتخاری که کاری از پیش نمی‌رود، کار باید اقتصادی باشد.

مشکی:باید نگاه اقتصادی هم داشت وگرنه خواهیم دید که همچنان این محصول در ته سبد کالای خانوار هم قرار نمی‌گیرد. باید به بخش صنعتی کار هم توجه کرد.

علایی نژاد: این آثار هرچقدر هزینه‌بر باشند، زمانی که تیراژ اثر بالا برود، سود بیشتری هم حاصل خواهد شد.

رئیسی: مشکل بزرگ ما این است که هنوز این کالا جلوی چشم مردم قرار نگرفته است.

علایی نژاد: هر کسی از من سراغ این اثر را گرفت، من او را به شهر کتاب فرستادم. بلافاصله هم خبر دادم که مثلا محصول ما در شهر کتاب فلان جا وجود ندارد.

رئیسی: اصلا چرا شما باید چنین کاری کنید؟ شما به عنوان یک هنرمند کارتان را کرده‌اید و حالا باید شاهد بازتاب آن در میان جامعه باشید.

علایی نژاد: دقیقا. اما دوستان کار را نمی‌بینند.

زمانی که شاملو «شازده کوچولو» را تولید کرد، شاهد روایت توسط خود او بودیم و اساتیدی چون مقبلی، آقالو و… دیالوگ دیگر افراد قصه را گفتند که این اثر تبدیل به نمایشنامه شده در حالی که اصل اثر یک داستان نوشته آنتوان دو سنت اگزوپری است. آن کار فکر می‌کنم متعلق به ۴۰ سال پیش است و آن زمان هر جایی که توانست آن را پوشش داد. اما اگر ما حالا درباره کتاب گویا همین جذابیت را هم لحاظ کنیم، وقتی محصول در دسترس نیست چه انتظاری داریم؟ در قدم اول آیا

نباید این محصول لااقل جلوی چشم مخاطب باشد؟ اکنون مردم حتی نمی‌دانند کتاب صوتی چیست که بخواهند کپی‌اش کنند. برخی فکر می‌کردند کتاب گویا، همان کتاب کاغذی است که داخل دستگاه می‌گذاری و از آن صدا درمی‌آید. یا فکر می‌کردند با یک نرم افزار طرف هستند! هنوز شناخت درستی از این اثر در میان مردم وجود ندارد.

علمی: ما از مدتی پیش با سی دی فروشی ها نیز وارد مذاکره شده ایم، اما من اعتقاد دارم ۸۰ تا ۹۰ درصد فروش این آثار برای کتابفروشی‌ها است.

زارع: وقتی این محصول در دست نباشد، بیشتر کپی‌اش می‌کنند. مثلا درباره «پنج انگشت» ما دوستان را به چند مرکز برای خرید آن معرفی کردیم و چون هیچ کدام کار را نداشتند، آنها به کپی اقدام کرده بودند.

محمدی: به عنوان کسی که از صفر در ماجرای کتاب گویا بوده‌ام، همین جا اعلام می‌کنم موضوع به همین سادگی نیست و پیچیده‌تر از آن است که فکر می‌کنید. در خصوص کاست آقای شاملو هم باید به روزی اشاره کنم که پیش خانم ابراهیمی بودم و او کتاب‌های کودک آقای نادر ابراهیمی را برایم آورد و وقتی دیدم تیراژ آن کارها ۳۰ هزارعنوان است، واقعا می‌خواستم فریاد بزنم که این جا چه خبر است؟ در آن سالها جمعیت ایران زیر سی میلیون بود، کتاب سی هزار تیراژ داشت ولی در حال حاضر ناشر جرات نمی‌کند هزار نسخه از آن یا مشابه آن را هم منتشر کند. این موضوع قطعا درباره کاست آقای شاملو هم مصداق دارد…

رئیسی: از یک دوره‌ای به بعد پلیس به جای اینکه در جاده مأمور خود را با ماشین قرار دهد، یک ماکت را برای اینکه مردم حساب ببرند در جاده قرار داد. پس آن نسخه اصلی پلیس نبود. اگر در یک برگه به نشان اینکه چیزی به اسم کتاب گویا وجود دارد یا در حد یک پوستر ناقابل کار را معرفی کنید، می‌توان آن را به مردم شناساند. ما حتی حالا که در قدم اول هستیم، اگر کارها را مجانی برای دانلود بگذاریم باز هم برنده‌ایم. در این زمینه اشتباه است که ما خساست کنیم.

پرستو ولدخان:به نظر من حق مالکیت فکری کتاب برای ناشر است، شاید حسینیه ارشاد هزینه‌ای برای صوتی کردن کتاب ها متقبل شود، گرچه گوینده‌های ما حرفه‌ای نیستند، اما کار آکادمیک اصلی پیش ناشر انجام می‌شود.

چون کتاب‌ها تخصصی است. البته صوتی کردن این آثار اصلا برای ما سود اقتصادی ندارد، ما نه اجازه داریم کتاب را بفروشیم، نه هدف کتابخانه این است. صرفا می‌خواهیم مخاطبان نابینا به این کتاب‌ها دسترسی داشته باشند. چند وقت پیش یکی از مخاطبان به ما زنگ زد و سوال کرد که چرا آثار جدیدمان را در انقلاب برای فروش نمی‌گذاریم؟ ما شوکه شده بودیم. دوستان کتابخانه پیگیری کردند و فهمیدند آنجا مثلا یک دی وی شامل ۵۰ کتاب به فروش می‌رسد. حتی از آنجایی که می‌توان در صوت اعمال سلیقه هم کرد در آن دی وی دی ها عبارت «تولید شده در کتابخانه حسینیه ارشاد» را هم حذف کرده بودند. ما صرفا از صدای گوینده‌ها و اسم کتاب‌ها فهمیدیم این همان کارهای ما است که آنها به فروش می‌رسانند و ما قدرت پیگیری ماجرا را نداشتیم، چون این آثار را به سادگی می‌شود کپی کرد.

علایی نژاد: این موضوع تایید حرف ما است. جنسی که طالب دارد قاچاق می‌شود. قرار نیست ما کتاب گویا را به کافی شاپ ببریم. ما نمایشی کار کرده بودیم که با دعوا و مرافعه برای اجرایش به تالار قشقایی رفتیم، آنها نمی‌خواستند پولی بابت کار به ما بدهند و گفتند حقوقتان را از گیشه بگیرید. ما پوسترهایی را در تیراژ هزار چاپ کردیم و در تمام کافی‌شاپ‌های تهران زدیم و آن نمایش پرفروش‌ترین کار قشقایی شد. عرض این است. ما باید کار را در کافی شاپ معرفی کنیم، نه اینکه آن را در چنین مکانی بفروشیم. یک کتاب صوتی اولا در جایگاهی نیست که مثل فیلم‌های هالیوودی که تا از روی پرده سینما بیرون می‌آید، همه درگیر قفل شکستن آن شوند، اما وقتی دارد قاچاق می‌شود مشخص است طالب دارد…

علایی نژاد: زنده باد. دقیقا همینطور است.

علایی نژاد: مافیای پخش را کنار بگذاریم. اینکه مردم قرار است به کتاب

دسترسی پیدا کنند هم یک طرف. کتابی هست که من می‌دانم پنج هزار جلد آن در انباری خانه‌ای در حال خاک خوردن است، چون کتابفروشی‌ها با نویسنده آن مشکل دارند. اما درباره کتاب گویا من مطمئنم اگر محصول به چشم مخاطب آشنا شود، دنبال آن خواهند آمد و پیگیرش خواهند شد.

رئیسی: شما همه نسخه‌های کتاب گویا را در دفتر آقای علمی بگذارید، کافی است یکی از کاربرهای فیسبوک نشانی دفتر او را در صفحه‌اش بگذارد و همه نسخه‌ها به فروش خواهد رفت. من به شما قول می‌دهم.

علمی: اگر این طور که شما می‌گویید باشد، پس پخش چکاره است؟ کار آقای ابراهیمی یا رحماندوست در تیراژهای هفت و پنج هزار توزیع شده و به فروش رفته…

فرزانه منصوری:البته منظور شما نیستید. دوستان مثال زنند.

علمی: نباید رویایی فکر کنیم.

محمدی: منظور آقایان رئیسی و علایی نژاد تیراژ بالای ۲۰۰ هزار تا است. تیراژی را که بعضی از فیلمها و موسیقی‌ها و خاله ستاره‌هایمان می‌خورد می‌بینیم. آنها چه تیراژی دارند؟ در چنین شرایطی است که آثار دیده می‌شود.

علمی: آنها مویرگی پخش می‌شوند چون متقاضی مویرگی دارند، کار ما فعلا پخش مویرگی نیست. من از پخش و انتشاراتی دفاع می‌کنم.

احسان چریکی گوینده گلستان سعدی:امیدوارم پدیده کتاب گویا جایگاه خودش را پیدا کند. من از بدو آشنایی‌ام با ادبیات که سعدی حسن مطلع آن بود، دلم می‌خواست گلستان سعدی خوانده و بازشناسی شود. مخاطبی که از گنجی مثل زبان فارسی و گنجینه‌ای مثل گلستان برای انباشت این گنج غافل مانده است. من این پیشنهاد را دادم و با گویندگی من موافقت شد. پاسخ گفتن به این

سوال مستلزم رسیدن به یک تعریف واحد به کتاب گویا است. بحثتفاوت نمایشنامه خوانی و کتاب گویا برای من مهم است. در نمایشنامه خوانی یک اصطلاحا «تصور بی تصویر» از سوی کسی که نقش را اجرا می‌کند، در کنار مفاهیم انتزاعی به مخاطب منتقل می شود و خلاقیت را از او می‌گیرد اما به نظر من، در کتاب گویا این تصور منعطف است و مخاطب با قسمت اعظم تصویرسازی اثر شریک می‌شود.

محمدی: ماجرای گرفتن مجوز در طول ۶ سال فعالیت ما متفاوت بوده است. آن اوایل که اگر مجوز کتابی را به معاونت هنری می‌دادیم و مجوز صوت آن را درخواست می‌کردیم، از اداره کتاب استعلام می‌کردند و اثر از این حیثبررسی می‌شد که آیا اجازه صوتی شدن دارد؟ توجیهشان برای این موضوع نیز چنین بود که متن مکتوب تأثیرگذاری متن شفاهی را ندارد و وقتی موضوعی را بشنویم ممکن است حساسیت آن بیشتر از زمانی باشد که آن را می خوانیم. اما حالا چیزی حدود یک سال است که این سخت گیری کمتر شده و تا ۸۰، ۹۰ درصد مجوز کتاب معیار است؛ مگر موارد خاصی چون حکایت‌های ملانصرالدین که مجوز صوتی آن صادر نشد.

محمدی: ما در فرمی که برای کتاب گویا پر می‌کنیم و به معاونت هنری می‌دهیم اسامی تمام عوامل را ذکر می‌کنیم. خوشبختانه تا این لحظه مشکلی نداشته‌ایم.

آثار را نقطه آغاز کتاب گویا بدانیم؟ آثاری چون «شهر قصه»، «زبون دراز» و… که زمان خودشان گل کردند. این آثار می توانند مادر کتاب گویا باشند؟ و اینکه آیا شما موافق بردن کتاب گویا به سمت نمایشنامه‌ای شدن و چند راوی داشتن هستید؟

رحماندوست:مادر کتاب صوتی، قصه‌گویی قدیمی ما است. واقعیت قضیه این است که کتاب گویا فایده عمده‌تری هم دارد که کسی حرفش را نمی‌زند. اکنون در دنیا ثابت شده در جوامعی که قصه‌گویی در خانواده‌ها باب است و قصه متکی به کتاب گفته می‌شود، آن جامعه سطح مطالعه بالاتری دارد. من هم موافقم که مطالعه در دنیا سیر نزولی پیدا کرده، اما در همین روزگار «بازی با انگشتان» من به سوئدی ترجمه شده است. دلیل این اتفاق برای من جالب بود و به من پاسخ دادند چون این اثر قصه کوتاهی است که در آن لمس اتفاق می‌افتد و مادر و پدر دست کودکشان را می‌گیرند و قصه می گویند. شنیده ام وقتی قرار است زن و شوهری از هم جدا شوند، یکی از امتیازاتی که قانون برای حضانت فرزند برای آنها قائل می‌شود، میزان قصه گویی هر کدام از والدین است.

قصه گویی، مادر گسترش مطالعه است. این را همین طور بپذیرید. اکنون این امر دوباره دارد در دنیا مُد می‌شود. در کشورهایی که انواع و اقسام تکنولوژی‌ها وجود دارد، سطح مطلعه بالاتر از ایران است. این موضوع به یک مطالعه دقیق‌تر نیاز دارد. من کتابی دارم که پیشتر با تیراژ ۵۰ و ۶۰ هزار چاپ شده است. بله این اواخر هم این عدد به ۲ هزار رسیده است. یکی از عمده‌ترین کارهایی که می‌تواند افراد را به کتابخوانی ترغیب کند، قصه گفتن است. کتاب گویا هم همینطور است و دوستان هم اشاره کردند؛ وقتی چیزی را بشنویم و خوشمان بیاید، نسخه مکتوب آن را هم تهیه می‌کنیم. اگر از این زاویه نگاه کنیم، مادرِ این موضوع، قصه گویی است. از طرفی تا جایی که من خبر دارم و شنیدم در قصه‌گویی مدرن همه شخصیت‌ها را یک نفر می‌گوید و به تئاتر نزدیک نمی‌شود.

مشکی:من در قالب یک ناشر می‌خواهم از ناشران دفاع کنم. طبیعی است که من به عنوان یک آهنگساز، خواننده یا گوینده، دوست دارم اثرم همه جا دیده شود. اما واقعیت این است که صنعت نشر ایران صنعت بسیار مریضی است و این چرخه‌ها اصلا نمی‌چرخد. آیا واقعا جایی وجود دارد که ما بتوانیم ۱۸ هزار عنوان

کتابی را که آقای علمی پخش می‌کند معرفی کند؟ چنین کتابفروشی وجود دارد؟ بسیار طبیعی است که پرفروش‌ترین‌ها به ویترین کتابفروشی‌ها راه پیدا می‌کند و باز هم طبیعی است که از هر ۲۰ کتابی که یک ناشر چاپ می‌کند، شاید دو تای آن پرفروش شود. مثل «یک عاشقانه آرام» که هم کتاب آن پرفروش است و هم کتاب گویای آن پرفروش خواهد بود.

من به پخش کننده‌ها حق می‌دهم که نتوانند همه کتاب‌های ناشران را به همه جا برسانند. این تقاضای بازار است که اعلام می‌کند چه می‌خواهد و کدام اثر رو می‌آید و کدام زیر دیگر کتاب‌ها دیده نمی‌شود. من درباره مجله‌ام هم همین مشکل را دارم. طبیعی است که مجلات زرد پرفروش می‌شوند. درباره کتاب هم همینطور است و منِ ناشر نمی‌توانم به یک نویسنده بگویم فلان جا نمی‌گذارند کتابتان باشد. صرفا می‌گویم چشم، من به پخش کننده سفارش می‌کنم. در حالی که پخش کننده رفته و کتابفروش حاضر به گرفتن آن کتاب نشده است. بنابراین خیلی فکر نکنید که مافیایی در پخش وجود دارد.

برای پخش کننده خیلی بهتر است که کتابفروش همه کتاب‌هایش را بگیرد و او بگوید آقا دو تا کارتن دیگر بفرست. چرخه زندگی آنها به همین واسطه می‌چرخد. برای من ناشر هم بهتر است که نویسنده بگوید کتاب دومم را هم شما منتشر کن. اما چنین چیزی وجود ندارد. کتابفروش ما حرفه‌ای نیست، ناشر ما هم همین طور. شما کمتر ناشری می‌بینید که اتمسفر ویژه‌ای در نشرش وجود داشته باشد. من ناشر آلمانی را می‌شناسم که شکارچی کتاب است. در سال دو کتاب چاپ می‌کند؛ می‌گردد و می‌گردد و شاه ماهی را شکار می‌کند و پرفروش هم می‌شوند.

استقبال عمومی از کتاب در جامعه ما به هر دلیلِ فرهنگی یا غیرفرهنگی کم شده است. هر وقت دولت‌ها حمایت کردند مثل زمانی که نمایشگاه‌های آسیایی، داخلی و بین المللی تصویرگری کتاب کودک وجود داشت، کتاب کودک رونق می‌گرفت و… اما وقتی حمایت برداشته می‌شود اتفاق دیگری می‌افتد. این موضوع نشان می‌دهد که این صنعت مریض است. ناشری که بتواند کتاب خود را به دولت بفروشد و وزارت ارشاد از آن کتاب بخرد، موفق می‌شود. این صنعت چون نه خصوصی است نه دولتی، نه دولت سیاست فرهنگی درستی برای حمایت از نشر

دارد، خصوصی‌ها آس و پاس می‌شوند… خیلی به دل نگیرید که کتاب گویا همه گیر نیست. خیلی به سادگی نمی‌توان آن را فراگیر کرد.

علایی نژاد: درباره اینکه به مافیا اشاره کردم سوتفاهم نشود. کتابفروش ممکن است به راحتی فلان محصول را از یک پخش کننده نگیرد، چون قرار است ناشر دیگری آن را برایش بفرستد. من با این موضوعات آشنا هستم و زمانی در ماهنامه معیار به عنوان ویراستار حضور داشتم. ما وقتی از پوستر یا اطلاعیه‌ای برای معرفی یک اثر استفاده کنیم، تازه مخاطب با موضوع آشنا می‌شود. ممکن است بسیاری از کتابفروشی‌ها کتاب صوتی را نگیرند، اما من که به شهر کتاب رفتم و کتاب را گرفتم، هفته بعدی که به آنجا رفتم به من گفتند تمام کرده‌ایم و برایمان نیاورده‌اند. این مشکل دیگر به پخش برمی‌گردد…

رئیسی: بنده به عنوان فرد نیمه جوانی که این حرف را می‌زنم، خودم نه فیسبوک دارم نه چیزی شبیه آن؛ اما به قدرت آن معتقدم.

علایی نژاد: من دوستی در شیراز دارم که در کار فیلم است. در فیسبوک سفارش می‌گیرد و ارسال می‌کند. به نظرتان درآمدش چقدر است؟

رئیسی: به این می‌گویند تبلیغات غیرسیستماتیک. البته ما می‌توانیم کتابی تولید کنیم که آنقدر خاص باشد که تبلیغ آن را پس زمینه مصاحبه تلویزیونی رئیس جمهور قرار دهند…

نگاهی به چند گفت‌وگو

نگاهی به چند گفت‌وگو⁽¹⁾

اخیراً توجه به کتاب گویا در ایران افزایش یافته است. به ویژه روزنامه‌نگاران و تحلیل‌گران رسانه‌ها درصدد بررسی ابعاد این پدیده برآمده‌اند. خبرگزاری فارس گفت‌وگویی با عوامل تولیدکننده کتاب‌های گویا اجرا کرد و روی سایت خبرگزاری منتشر کرد. چند ماه بعد خبرگزاری مهر مصاحبه‌ای را با عنوان «نشست بررسی کتاب گویا در مهر» منتشر کرد. این دو گفت‌وگو به لحاظ افراد شرکت کننده در مصاحبه و نیز مطالب مطرح شده، اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد و مرجع و مستند بسیاری از تحقیقات بعدی گردید.

این مقاله به اجمال نگاهی دارد به این دو گفت‌وگو و گاه، جاهایی از آن‌را از موضع نقد، بازخوانی کرده است. اما در مجموع اقدام نیکویی است. زیرا منابع اعم از مقاله، کتاب و پایان‌نامه که به روش‌های علمی به تجزیه و تحلیل ابعاد کتاب گویا پرداخته باشند بسیار اندک است و چنین منابعی بسیار مغتنم‌اند. به ویژه اینکه زنده و با مشارکت شخصیت‌های درگیر و در جریان کتاب گویا تهیه شده است.

گفت‌وگوی خبرگزاری فارس: این خبرگزاری با سه تن از عوامل تولیدکننده کتاب گویا یعنی خانم فاطمه محمدی مدیر نشر نوین کتاب گویا، مهرداد اسکویی گوینده (نریتور) در استودیوی نشر نوین کتاب گویا و مهدی زارع آهنگ‌ساز و سخنگو (گوینده) در همان انتشاراتی به بحث و مباحثه پرداخته و در دو صفحه در مهر 1391 منتشر کرده است.

خانم پریسا چیذری به عنوان خبرنگار مقدمه‌ای در باب تاریخچه کتاب گویا در جهان نوشته است. در ادامه به سراغ وضعیت کتاب گویا در ایران آمده و می‌نویسند: چند سالی است مؤسساتی مثل «نشر نوین کتاب گویا» به مدیریت

خانم فاطمه محمدی در این عرصه فعالیت می‌کنند. اما عموماً این کتاب‌ها فاقد کیفیت لازم بوده و همراه موسیقی نیستند.⁽¹⁾

پرسش نخست از خانم محمدی اینست که چطور شد به سراغ کتاب گویا رفته و ایده تولید کتاب گویا از چه زمانی در ذهن او شکل گرفته است؟ و او در پاسخ می‌گوید. در پانزده سال پیش، شب‌ها به هنگام خواب، عادت داشتم قسمتی از کتابی را مطالعه می‌کردم؛ اما نور چراغ دیگران را اذیت می‌کرد، تا اینکه به فکر افتادم اگر متن کتاب شنیده شود، افراد بدون مزاحمت دیگران می‌توانند به مطالعه بپردازند. چند اثر را روی کاست ضبط کرده ولی به دلیل فقدان کیفیت، راضی نشده و با آشنایی با آثار گویای خارجی متوجه این صنعت در کشورهای پیشرفته شده و بالاخره درصدد بومی کردن این فناوری در ایران بر می‌آید. اما وقتی برای گرفتن مجوز به اداره کتاب و معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مراجعه می‌کند، متوجه می‌شود، این پدیده مهم فرهنگی هیچ متولی ندارد و نهادهای کلان فرهنگی کاملاً نسبت به آن ناآشنا هستند.

خانم محمدی اولین کتابهایی که گویا کرده را معرفی کرده است: نامه‌های عاشقانه یک پیامبر از خلیل جبران و کیمیاگر از پائولو کوئیلیو.

نشر نوین به مدیریت خانم محمدی تا کنون حدود سی عنوان کتاب را گویا کرده و تمام آنها رمان، قصه، فکاهیات و برای عموم مردم می‌باشد. او با جدیت و جسارت به نقد نهادهای سیاست‌گزار و تصمیم‌ساز در زمینه کتاب گویا در ایران می‌پردازد و مشکلات این حوزه را ناشی از عدم درایت و آگاهی آنان ارزیابی می‌کند.

خط‌مشی این انتشاراتی در عرصه کتاب گویا، تولید آثار تفننی و سرگرم کننده برای پرکردن اوقات فراغت عموم مردم است. از اینرو کتابهایی کم حجم و با محتوای داستانی، نیز همراه با موسیقی عرضه کرده است. این انتشارات در فکر گویاسازی برای روشندلان نبوده است.

این سبک کار و این تجربه، تعمیم یافته و اکثر مراکز تولید کتاب گویا؛ حتی مؤسساتی که از ابتدا برای نابینایان تأسیس شده بود متأثر از همین رویکرد و

خط‌مشی بوده‌اند. یعنی وقتی به کارنامه آنها نگاه کنیم می‌بینیم اکثر تولیداتشان رمان و قصه یا کتب عمومی است. از اینرو می‌توان این رخداد را از این زاویه نگریست که حدود سه دهه به دغدغه‌ها، نیازهای اساسی و الویت‌های زیربنایی در جامعه و فرهنگ نابینایان توجه نشده است. از یک سو، نهادهای کلان مثل وزارت فرهنگ و ارشاد غایب بوده و برای چنین امور مهمی کارشناسی و تصمیم‌سازی نشده و از سوی دیگر رویکرد و گرایش تفنن‌گرا و سطحی‌نگر بر مراکز متصدی کتاب گویای نابینایان سیطره داشته و نتیجه این دو فرایند، وضعیت کنونی است. یعنی نابینایان در شرایط و وضعیتی هستند که:

اما به رغم تلاش‌های ناشرانی مثل خانم محمدی در عرصه عمومی و تأمین کتاب گویا برای عموم مردم، وضعیت این بخش هم مطلوب نیست. البته مناسب و شایسته بود خبرگزاری فارس به عنوان مصاحبه‌گر به بررسی و نقادی این شرایط می‌پرداخت.

مشکل اصلی این گفت‌وگو اینست که خانم چیذری پیش از شروع مصاحبه به مطالعه و مشاوره گرفتن از کارشناسان و به کمک طلبیدن کارشناسان نپرداخته است. از اینرو هم سؤالات و هم سیر پیشبرد گفت‌وگو سطحی و غیر عمیق است. البته منصفانه باید قضاوت کرد و به رغم بسیاری از کاستی‌ها، نکات و مطالب راهبردی و راهگشای سودمندی بیان شده و از گفت‌وگوی‌های خوب این خبرگزرای محسوب می‌شود.

بررسی کتاب گویا و مهر: گفت‌وگوی دیگری چندماه پیش توسط خبرگزاری

مهر در زمینه کتاب گویا منتشر شد که به مراتب از مصاحبه پیشین سودمندتر است. جمعی از نویسندگان و تولیدکنندگان کتاب گویا که در این نشست حضور دارند عبارت‌اند از: مصطفی رحماندوست نویسنده گسترش فرهنگ و مطالعات، فرزانه منصوری همسر زنده یاد نادر ابراهیمی و ناشر، سیدعلی شجاعی قائم مقام انتشارات نیستان، نیما رئیسی گوینده رادیو، پرستو ولدخان مسئول بخش نابینایان کتابخانه حسینیه ارشاد و از مصححان کتاب‌های گویا برای نابینایان، ساعد مشکی گرافیست، طراح و ناشر، مهدی زارع آهنگساز کتاب‌های گویا، شاهین علایی‌نژاد گوینده کتاب‌های گویا، احسان چریکی گوینده کتاب‌های گویا.

گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری مهر با هدف بهره‌گیری از کتاب گویا جهت افزایش سرانه مطالعه در کشور به برگزاری این مصاحبه پرداخته است. زیرا به نظر این خبرگزاری، مطالعه و کتابخوانی تأثیر اساسی در ارتقای رشد و توسعه همه جانبه جامعه دارد.

فعالان کتاب گویا از نزدیک دستی در آتش دارند، مشکلات و موانع را به خوبی می‌شناسند. البته کتاب شنیداری یا گویا همان کتاب کاغذی و معمولی است و مقوله‌ای مستقل نمی‌باشد.

نخستین پرسش اینگونه مطرح شده: در جوامع رو به توسعه، مطالعه و کتابخوانی یک نیاز جدی است و تلاش همیشگی برای به روز رسانی‌های فرهنگی نیز یک الزام است. به نظر می‌رسد کتاب گویا گام مثبت در این مسیر است. اما این پدیده در ایران چندان شناخته شده نیست. چه تعریف مشخصی از آن می‌توان عرضه کرد؟

این پرسش بسیار منطقی و عالمانه طرح شده است، اما پاسخی که فرموده‌اند، مطلوب و جامع نیست. یعنی ذهنیت هفتادسال پیش به پاسخ سیطره دارد. امروزه وقتی گفته می‌شود کتاب گویا (Talking Book) منظور آثار گویا (Talking Works) است و نشریات، پایان‌نامه‌ها، مقالات، درس‌ها، متون درسی، آثار الکترونیک (E-Book) در قلمرو است. نیز منحصر به کتاب و محدودکردن به دوران کتاب کاغذی به کتاب گویا هم نیست.

برنامه‌ها و ابزارهای جدید تبدیل فایل الکترونیک به کتاب گویا و بالعکس، متن

بریل به گویا و برعکس، متون اشاره به گویا و گویا به اشاره را امکان‌پذیر نموده است. و خلاصه انحصار متن نوشتاری به فایل شنیداری را شکسته و بر هم زده و انواع تبدیل‌ها ممکن شده است.

نیز کتاب گویا روی فقط کاست یا CD عرضه نمی‌شود بلکه حامل‌های صوتی مثل MP، فلاشر، بلوتوث، تبلت، کامپیوتر و DVD، موبایل و رادیو می‌توانند آثار شنیداری را عرضه کنند.

بهرحال تعریف‌های قدیمی و محدود از کتاب گویا نه تنها راهگشا نیست بلکه موجب گمراهی است. اما خوبی این نشست از یک نظر اینست که نابینا هم حضور داشته و به طرح دیدگاههای خود می‌پردازد. خانم پرستو ولدخان از مسئولین کتابخانه نابینایان حسینیه ارشاد تنها نابینایی است که تحلیل‌های سودمندی عرضه کرده است.

در این نشست برای اولین بار، ابعادی از کتاب گویا با جدیت بررسی و نقادی شده است. نکات راهگشا و کارشناسی‌های سودمند هم عرضه شده است. خلاصه اینکه نخستین مصاحبه قابل توجه درباره این پدیده است. اما مهم‌ترین اشکال آن نپرداختن به بسیاری از ابعاد ضروری کتاب گویا است. مجموعه پرسش و پاسخ‌های این نشست را می‌توان گفت منوط به نقش و جایگاه کتاب گویا در فرهنگ‌سازی است. اما ابعاد حقوقی، فنی، جایگاه علمی، وضعیت مقایسه‌ای و تطبیقی آن‌را باید با کارشناسان خبره و متخصص بررسی نمود.

مآخذ

«نشست بررسی کتاب گویا در مهر»، خبرگزاری مهر، 15/10/1392 ؛ «گفت‌وگوی خبرگزاری فارس با عوامل تولیدکننده کتاب‌های گویا»، خبرگزاری فارس، 13/7/1392.

فصل چهارم: حقوق

اشاره

سابقه حقوق کتاب گویا در ایران

سابقه حقوق کتاب گویا در ایران⁽¹⁾

اولین قانون درباره حقوق معنوی و مادی آثار فکری در سال 1348 به تصویب مجلس شورای ملی رسید. همین قانون در سال 1352 تکمیل شد و با عنوان «لایحه قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی» در دوازده بند تصویب و در اختیار دستگاه‌های اجرایی قرار گرفت.

آخرین اقدام در سال 1370 و 1371 و سپس در سال 1380 انجام یافت. برای آشنایی با روند و سیر رخدادهایی که منجر به تصویب قانون مزبور شد، مختصراً به گزارش سیر حوادث از سال 1304 تا کنون می‌پردازیم.

تصویب نخستین قانون: در سال 1304 یعنی در دوره رضاشاه با تأسیس دادگستری و شکل‌گیری نظام قضایی جدید، در قانون مجازات عمومی، چهار ماده (245 تا 248) به جرم‌های مرتبط به حقوق مؤلفین و مصنفین اختصاص پیدا کرد. متن این چهار ماده اینگونه بود:

ماده 245: «هرکس تصنیف یا تألیف دیگری را اعم از کتاب و رساله و نقشه و تصویر و غیره بدون اجازه مصنف یا مؤلف یا کسی که حق تألیف را از مصنف یا مؤلف تحصیل نموده است کلاً یا بعضاً، شخصاً یا به توسط دیگری، به طبع رساند به تأدیه غرامت از 50 تا 500 تومان محکوم خواهد شد. مجازات فوق مقرر و جاری است ولو این‌که مرتکب تصرفات جزئیه هم در تصنیف یا تألیف که بدون اجازه به طبع رسانده است، نموده باشد و معلوم شود که تصرفات مزبور فقط برای حفظ ظاهر و فرار از تعقیب است.»

ماده 246: «کسی که در تالیف یا تصنیف یا تحریرات مطبوعه خود، در غیر موردی که اقتباس محسوب می‌شود، عین جمل تألیف یا تصنیف یا تحریر دیگری

را بدون ذکر اسم مؤلف یا مصنف یا محررّ ذکر کند، به حداقل مجازات مذکوره در ماده فوق محکوم خواهد شد.»

ماده 247: «هرکس کتاب یا سایر اشیای مذکور در ماده 245 را با علم و اطلاع، بفروشد یا به معرض فروش درآورد یا به خاک ایران وارد کند، به تأدیه غرامت از 25 تا 200 تومان محکوم خواهد شد.»

ماده 248: «هرکس تصنیف یا تألیف دیگری را اعم از کتاب و رساله و نقشه و تصویر و غیره به اسم خود یا شخص دیگری، غیر از مؤلف، طبع نماید به تأدیه غرامت از 100 الی 1000 تومان محکوم خواهد شد.»

این چهار ماده و نیز اقدامات محاکم عمومی موجب شد که در سطح حقوق‌دانان و بعداً نخبگان و عموم مردم موضوع مالکیت معنوی اعم از ادبی، هنری و صنعتی مطرح شود. چون مجازات‌هایی برای دسیسه و تقلب در کسب و تجارت، چاپ، اقتباس غیرقانونی از اثر فکری دیگری، عرضه برای فروش آثار فکری یا تصنیف‌هایی را که غیرقانونی چاپ می‌گردید، شناخته شده بود. ولی در زمینه شناسائی خصوصیات حق مالکیت ادبی و هنری، چگونگی جبران خسارت مادی و معنوی مؤلف با وجود آن‌که در کشورهای اروپائی و امریکائی در حدود دو قرن سابقه داشت، تا سال 1348ش قانونی در ایران به تصویب نرسیده بود. عهدنامه‌های دو جانبه ایران با آلمان، اسپانیا و ایتالیا در زمینه مالکیت معنوی از سال 1309 به بعد، تقریباً سایه بی‌پایه فکر مربوط به حق مالکیت ادبی است که نمی‌توان این‌گونه قراردادها را سابقه مالکیت معنوی یا زمینه‌ساز آن محسوب کرد؛ زیرا تا سال 1344 در سیستم حقوقی ایران، کوچکترین گامی در زمینه موضوع مالکیت ادبی برداشته نشد و در این سال نیز به سبب طرح دعاوی متعدد در دادگستری از طرف صاحبان آثار فکری و ضعف قوانین موجود برای بررسی شکایات و دعاوی، طرحی در 9 ماده و دو تبصره از طریق 22 نفر از نمایندگان مجلس شورای ملی تقدیم مجلس گردید که پس از مطرح شدن آن در جلسه علنی مجلس، برای بررسی رفع نواقص موجود، به کمیسیون فرهنگ ارجاع گردید ولی بدون اقدام ماند؛ که علت اساسی آن، می‌توانست ناشی از مشکلات سیاسی آن زمان و یا بیشتر ناشی از عدم آگاهی ارزش و اهمیت موضوع از نظر جهانی و نقش

آثار فکری در تحولات داخلی و غیره بوده باشد.

در سال 1336 از طرف دولت لایحه‌ای بنام «لایحه تألیف و ترجمه» در 16 ماده و 3 تبصره به مجلس سنا تسلیم شد که مسکوت گردید. لایحه قانونی دیگری در زمینه حفظ حق مؤلف به کمک کمیسیون‌های فرهنگ و دادگستری مجلس سنا در سال 1338 شامل 18 ماده و یک تبصره تهیه شد که به تصویب نرسید.

در سال 1342 ضوابطی با عنوان «مالکیت ادبی و هنری» در 97 ماده به وسیله وزارت اطلاعات آن زمان تهیه شد که به جائی نرسید و در سال 1346 از طرف وزارت فرهنگ و هنر یعنی متولی اصلی این مبحث، لایحه‌ای در خصوص حق مالکیت معنوی یا ادبی و هنری تهیه و پس از بررسی‌های لازم در آبان سال 1347 تقدیم مجلس گردید که در تاریخ 11 دی‌ماه 1348 تحت عنوان «قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان.» در 33 ماده و سه تبصره به تصویب رسید و چون ضمانت اجرای کیفری تجاوز به حق مؤلف در این قانون پیش‌بینی گردید، مواد 245 و 246 و 247 و 248 قانون مجازات عمومی سابق به موجب حکم صریح مندرج در ماده 32 این قانون، منسوخ و ملغی اعلام گردید.

با این ترتیب می‌توان قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 را اوّلین قانون خاص راجع به حق مالکیت فکری (ادبی و هنری) دانست. آئین‌نامه اجرائی این قانون که از وزارت فرهنگ و هنر سابق و وزارت دادگستری و وزارت اطلاعات تهیه شده بود، در تاریخ چهارم دیماه 1350 در هفت ماده و یک تبصره به تصویب هیأت دولت رسید. آئین اصلاحی دیگری در تاریخ 14 اردیبهشت ماه 1379 در اجرای ماده 21 قانون حمایت مؤلفان در 5 قسمت با یک تبصره به تصویب هیأت دولت رسیده است.

قانون مصوب سال 1348 در زمینه تکثیر کتب چاپ شده در خارج از ایران و آثار ترجمه شده و همچنین نشریات و آثار صوتی، نواقصی داشت که برای رفع آنها قانون دیگری با عنوان «قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی.» به تاریخ ششم دیماه 1352 در 12 ماده و یک تبصره به تصویب رسید.⁽¹⁾

در دوره رضاشاه، دولت ایران باید با دول غرب عهدنامه‌هایی دو جانبه امضاء می‌کرد. برای نمونه در عهدنامه ایران و آلمان تصریح شده بود: هر قانون مصوب درباره حفظ حقوق مؤلف در ایران، برای اتباع آلمان هم لازم الاتباع بود. به همین دلیل در قانون مجازات عمومی موادی درباره مجازات متعدیان به حقوق پدیدآورندگان آثار فکری و معنوی به تصویب رسید. از سوی دیگر در این دوره فرهنگ و نهادهای فرهنگی از جمله چاپ و نشر پیشرفت قابل توجه پیدا کرد. همه اینها داشتن نظام حقوقی جامع در باب حقوق مؤلف و پدیدآورنده آثار فکری و هنری را پیش می‌کشید؛ ولی به دلائل مختلف این نظام حقوقی تصویب نشد. تا اینکه در دوره سلطنت محمدرضاشاه به دلیل توسعه فرهنگی و پیشرفت‌های ایران در زمینه وسایل ارتباط جمعی مثل رادیو و تلویزیون پیدایش چاپ افست و پیدایش کتاب گویا، برای نخستین بار قانون مخصوص حقوق مؤلف به نام قانون حمایت مؤلفان و مصنفان و هنرمندان به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

آقای مهرداد پهلبد وزیر فرهنگ و هنر به هنگام تقدیم این لایحه به مجلس چنین گفت:

«منظور از تهیه لایحه حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان حمایت از حقوق آنان است زیرا در این زمان که عدالت اجتماعی به صورت‌های مختلف و از راه‌های گوناگون در دورترین نقاط ایران مستقر شده است احقاق حق گروه برجسته‌ای از ایرانیان بیش از هر زمان دیگری مورد توجه شاهنشاه آریامهر است و این لایحه به این منظور تهیه شده است و برای تصویب به مجلس تقدیم می‌شود.» در تهیه این قانون از قوانین کشورهای پیشرفته و قانون نمونه‌ای که یونسکو و «اومپی» تهیه کرده بود استفاده شده است.⁽¹⁾

این قانون در جلسه یازدهم دیماه 1348 به تصویب مجلس رسید و مشتمل بر سی و سه ماده و سه تبصره است. و از هر جهت جدید و مترقی بود و علاوه بر حمایت آثار ادبی برای نخستین بار آثار هنری را هم حمایت می‌کرد. اما نقصی هم داشت چون برای آزادی ترجمه آثار خارجی، قانون‌گذار طبق ماده 22 این قانون،

حقوق مادی پدیدآورنده را موقعی از حمایت این قانون برخوردار می‌ساخت که اثر برای نخستین‌بار در ایران چاپ یا پخش یا اجرا شده باشد و قبلاً در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش یا اجرا نشده باشد.

نتیجه اجرای این قانون آن بود که عده‌ای از ناشران و صفحه‌سازان از تفسیر آن سوء استفاده کردند و کتاب‌ها و صفحات موسیقی را که برای نخستین بار در خارج از ایران ساخته و منتشر شده بود عیناً نسخه‌برداری کردند و در بازارهای داخل و خارج کشور در مقابل جنس اصلی قرار دادند و به این وسیله مرتکب رقابت مکارانه شدند. و بعضی از آنان ثروت‌های بسیار از این راه کسب کردند. چون این‌کار با شکایات بسیاری مواجه شد در سال 1352ش قانون دیگری که در تکمیل قانون سابق حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان به تصویب رسید که عنوان آن «قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی» است و مطابق مقررات این قانون تکثیر کتب و نشریات به همان زبان و شکلی که چاپ شده به قصد فروش یا بهره‌برداری مادی از طریق چاپ «افست» یا عکس‌برداری یا طرق مشابه بی‌اجازه صاحب حق ممنوع است. همچنین نسخه‌برداری یا ضبط یا تکثیر آثار صوتی که بر روی صفحه یا نوار یا هر وسیله دیگر ضبط شده است بی‌اجازه صاحبان حق یا تولیدکنندگان انحصاری یا قائم مقام قانونی آنان برای فروش ممنوع است و اشخاصی که عالماً و عامداً مرتکب یکی از این اعمال شوند علاوه بر تأدیه خسارت شاکی خصوصی، به حبس جنحه‌ای از سه ماه تا یک سال محکوم خواهند شد.

بعد از تصویب و اجرای دو قانون داخلی فوق، دولت شاهنشاهی ایران به میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و همچنین میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی در اردیبهشت 1353 ملحق شد.⁽¹⁾

متن این قانون که سال‌ها و حتی هم اکنون ملاک عمل و داوری دستگاه‌های فرهنگی و قضائی است اینگونه می‌باشد:

لایحه قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی

ماده 1 - حق تکثیر یا تجدید چاپ و بهره‌برداری و نشر و پخش هر ترجمه‌ای با

مترجم و یا وارث او است. مدت استفاده از این حقوق که به وارثت منتقل می‌شود از تاریخ مرگ مترجم سی سال است.

حقوق مذکور در این ماده قابل انتقال به غیر است و انتقال گیرنده از نظر استفاده از این حقوق قائم‌مقام انتقال دهنده برای استفاده از بقیه مدت از این حق‌خواهد بود. ذکر نام مترجم در تمام موارد استفاده الزامی است.

ماده 2 - تکثیر کتب و نشریات به همان زبان و شکلی که چاپ شده به قصد فروش یا بهره‌برداری مادی از طریق افست یا عکسبرداری یا طرق مشابه‌بدون اجازه صاحب حق ممنوع است.

ماده 3 - نسخه‌برداری یا ضبط یا تکثیر آثار صوتی که بر روی صفحه یا نوار یا هر وسیله دیگر ضبط شده است بدون اجازه تولیدکنندگان انحصاری یا صاحبان حق یا قائم‌مقام قانونی آنان برای فروش ممنوع است. حکم مذکور در این ماده شامل نسخه‌برداری یا ضبط یا تکثیر از برنامه‌های رادیو و تلویزیون یا هر گونه پخش دیگر نیز خواهد بود.

ماده 4 - صفحات یا نوارهای موسیقی و صوتی در صورتی حمایت می‌شود که در روی هر نسخه یا جلد آن علامت بین‌المللی پ لاتین در داخل‌دایره و تاریخ انتشار و نام و نشانی تولیدکننده و نماینده انحصاری و علامت تجاری ذکر شده باشد.

ماده 5 - تکثیر و نسخه‌برداری از کتب و نشریات آثار صوتی موضوع مواد دو و سه این قانون به منظور استفاده در کارهای مربوط به آموزش یا‌تحقیقات علمی مجاز خواهد بود مشروط بر اینکه جنبه انتفاعی نداشته باشد و اجازه نسخه‌برداری از آنها قبلاً به تصویب وزارت فرهنگ و هنر رسیده باشد.

تبصره - نسخه‌برداری از کتب و نشریات و آثار صوتی موضوع مواد دو و سه این قانون در صورتی که برای استفاده شخصی و خصوصی باشد بلامانع است.

ماده 6- احکام مذکور در این قانون موقعی جاری است که آثار موضوع این قانون مشمول حمایت‌های مذکور در قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان نباشد در غیر این‌صورت مقررات قانون مزبور نسبت به آثار موضوع این قانون ملاک خواهد بود.

ماده 7- مقررات این قانون در هیچ مورد حقوق اشخاص مذکور در قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان را نفی نمی‌کند و محدود نمی‌سازد.

ماده 8 - در مورد تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی حمایتهای مذکور در این قانون به شرط وجود عهدنامه یا معامله متقابل نسبت به اتباع سایر‌کشورها نیز جاری است.

ماده 9 - اشخاصی که عالماً و عامداً مرتکب یکی از اعمال زیر شوند علاوه بر تأدیه خسارات شاکی خصوصی به حبس جنحه‌ای از سه ماه تا یک‌سال محکوم خواهند شد.

1- کسانی‌که خلاف مقررات مواد یک و دو و سه این قانون عمل کنند.

2- کسانی‌که اشیاء مذکور در ماده سه را که به طور غیر مجاز در خارج تهیه شده به کشور وارد یا صادر کنند.

ماده 10 - هر گاه متخلف از این قانون شخص حقوقی باشد علاوه بر تعقیب جزایی شخص حقیقی مسئول که جرم ناشی از تصمیم او باشد خسارات شاکی خصوصی از اموال شخص حقوقی جبران خواهد شد.

در صورتی‌که اموال شخص حقوقی به تنهایی تکافو نکند مابه‌التفاوت از اموال شخص حقیقی مسئول جبران می‌شود.

ماده 11 - مراجع قضایی مکلفند ضمن رسیدگی به شکایت شاکی خصوصی به تقاضای او نسبت به جلوگیری از نشر و پخش و عرضه کتب و نشریات و آثار صوتی موضوع شکایت و ضبط آن تصمیم مقتضی اتخاذ کنند.

ماده 12 - تعقیب بزه‌های مذکور در این قانون منوط به شکایت شاکی خصوصی است و یا با گذشت او تعقیب یا اجرای حکم موقوف می‌شود.⁽¹⁾

وضعیت پس از انقلاب: بعد از انقلاب بهمن سال 1357، در سیستم حقوقی ایران تحولاتی به وجود آمد و بر اثر استقرار حکومت اسلامی و تأسیس شدن نهادی تحت عنوان شورای نگهبان بر اساس اصل چهارم قانون اساسی که حافظ ضوابط شرعی و انطباق دادن مقررات موجود با اصول و قواعد دینی است و وجود نظر

بعضی از فقها و حتی رهبر انقلاب⁽¹⁾مبنی بر الزامی نبودن رعایت حق مؤلف و چاپ آفرینه‌های ذهنی، سبب شد که اعتبار قوانین حمایت از حقوق مؤلفان مصوب 1348 و ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی مصوب سال 1352، متزلزل گردید ولی پیگیری‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اظهار نظر رئیس قوه قضائیه در سالهای 1370 و 1371 باعث شد که تردید در اعتبار قوانین گذشته مرتفع گردد و قضات بر اساس قوانین مزبور، در مورد دعاوی مطرحه، آراء قانونی صادر نمایند. آقای محمد یزدی رئیس وقت قوه قضائیه در نامه‌ای به رهبر از ایشان خواستار پایان دادن به وضع نابسامان کنونی شده بود. رهبری در پاسخ نوشته بود رعایت حق مؤلف الزامی است.⁽²⁾

در تاریخ چهارم دی‌ماه یکهزار و سیصد و هفتاد و نه قانونی مشتمل بر 17 ماده و یک تبصره به منظور حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای (کامپیوتری)به تصویب مجلس شورای اسلامی و در تاریخ دهم دی ماه هفتاد و نه به تأیید شورای نگهبان رسید. قانون مذکور هم جنبه مالکیت ادبی و هنری دارد و هم مربوط به مالکیت صنعتی است.

البته با توجه به تحولات علمی، فرهنگی، صنعتی و اجتماعی، در حال حاضر قوانین و مقررات موجود در ایران در زمینه مالکیت فکری و معنوی و حقوق ناشی از آن، پاسخ‌گوی نیازهای کنونی جامعه نیست و احتیاج به اصلاحات اساسی و همه جانبه دارد. البته در این زمینه، اقداماتی شروع شده و پیش‌نویس مقرراتی به نام «قانون حمایت از مالکیت ادبی و هنری» در سی و سه ماده با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان ثبت اسناد و املاک کشور تنظیم گردیده که هنوز تقدیم مجلس نشده است.

با وجود این‌که ایران، در خصوص مالکیت فکری یا معنوی، از تلاش و فعالیت‌های جهانی، بسیار عقب‌مانده است و این عقب‌ماندگی، احتمالاً مربوط به

تردیدهای ناشی از اعتقادات بنیادی موجود در زمینه موضوعات محدود و مشخص حق مالکیت بوده باشد. البته، به سبب نیاز مبرم جامعه به شناسائی این‌گونه مالکیت‌ها و به منظور جلوگیری از زیان‌های داخلی و بین‌المللی ناشی از عدم حمایت از آفرینه‌های فکری به علت هماهنگ نشدن با سیاست بین المللی و روند جهانی، تغییرات اساسی در طرز تفکر حقوقی ایران پدید آمده، تردیدها تا حدودی رفع شده و برای جبران کاستی‌های گذشته، اقداماتی شروع و گام‌های مثبتی هم برداشته شده است. از جمله آن که به موجب ماده واحده مصوب 4 مهرماه 1380 مجلس و تأیید مورخ 25 آبان ماه 1380 شورای نگهبان، دولت اجازه یافت به قرارداد تأسیس جهانی مالکیت فکری (ویپو)⁽¹⁾ملحق گردد.⁽²⁾

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در مورد کتاب گویا تأکید کرده فرقی بین کتاب کتبی و کتاب گویا نیست. چون یک گزارش یا یک کتاب یا مقاله را می‌توان به دو صورت زیر عرضه کرد:

هر آفرینه فکری را می‌توان به شکل کتاب، جزوه، مقاله و امثال آن در ابواب و فصول و گفتارهای مختلف چاپ و عرضه گردد.

اثر و آفرینه ادبی و علمی را می‌توان از طریق ضبط با نوار ضبط صوت، تکثیر و عرضه کرد.

این آفرینه صوتی را می‌توان همراه با تصویر هم عرضه کرد. نیز می‌توان به شکل‌های فیلم سینمائی، لوح‌های فشرده، نظیر CD و DVD و یا MP3، یا سایت‌های اینترنتی و کامپیوتری و امثال آن همراه با تصویر و طراحی گرافیکی یا بدون تصویر امکان‌پذیر است.⁽³⁾

نتیجه‌گیری: هنوز در ایران قانون جامع و به روز در باب حق مؤلف (اعم از حق

مادی و حق معنوی)؛ مجازات خطاها در این زمینه وجود ندارد. زیرا نظریات فقهاء و مراجع تقلید مختلف است. اما راه کار اساسی اینست که هر یک از انواع آثار و آفرینه‌ها مثل کتاب گویا، کتاب بریل، کتاب الکترونیک، نشریه، کتاب مرجع، کتب آموزشی و کمک آموزشی و دیگر انواع آثار یک قانون مستقل داشته باشد. البته این امکان‌پذیر نیست مگر اینکه مقدمات و زمینه‌های تحقیقاتی و کارشناسی از هر نظر آماده و مهیا شود. تا کنون تحقیقات خوبی درباره کپی رایت عرضه شده ولی هنوز کم است.

مآخذ

ویژه‌نامه فصلنامه کتاب‌های اسلامی، به کوشش محمد نوری، ش7، زمستان 1380، ش8، بهار 1381، ش9، تابستان 1381؛ حقوق مالکیت معنوی، اسداللّه امامی، تهران، بنیاد حقوقی میزان، 1386؛ «آسان‌سازی دسترسی نابینایان به آثار چاپی» توان‌نامه، ش1، شهریور و مهر 1392، ص56؛ تحول حقوق مالکیت و مالکیت معنوی، علی صدارت و مهدی نراقی، انتشارات امیرکبیر، 1355؛ «لایحه قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی»، کتاب امروز، ش6، پاییز 1352، ص56؛ «لزوم حمایت حق مؤلف»، محمد مشیریان، جنگ کتاب به کوشش سید فرید قاسمی، تهران، خانه کتاب، 1382.

فصل پنجم: فناوری تولید و مصرف

اشاره

تولید کتاب گویا

تولید کتاب گویا⁽¹⁾

«کتاب گویا» از ابزارهای سودمندی است که در اوائل سده بیستم میلادی اختراع شد. این سامانه همواره در آموزش و ارتقا سطح علمی و فرهنگی قشر روشندل جوامع نقش برجسته‌ای ایفا کرده است. متاسفانه در کشور ما کمتر به تحلیل علمی ابعاد آن پرداخته شده است. تولید این ابزار سمعی به دلیل بالا بودن هزینه و زمانبر بودن فرایند آن، از نظر کمی بسیار محدود و از نظر کیفی اکثر آثاری که عرضه شده از کیفیت مطلوب برخوردار نمی باشند و گاه غیر قابل استفاده می‌باشند. تولید کتاب گویا به روش علمی و اصولی از فناوری خاصی برخوردار است و مستلزم رعایت قواعد و شاخص‌های متعدد می‌باشد، و به هر فایل صوتی که حامل روخوانی متن است نمی توان عنوان کتاب اطلاق کرد.

هر یک از انواع کتب یعنی کتاب الکترونیکی، کتاب کاغذی، کتاب گویا، کتاب تصویری اقتضائات خاص خود را دارد و روش تولید آن متفاوت است.

برای تولید کتاب گویا به روش علمی باید سه فرایند اصلی خوانش متن، ویرایش فنی و تدوین، بازبینی و نظارت علمی که هر کدام از این پروسه‌ها شامل مراحل فرعی دیگری می‌باشد، با ضوابط خاص خود طی شود، تا در نهایت محصول تولید شده از کیفیت مطلوب و استاندارد برخوردار بوده. و رضایت خاطر مخاطب را جلب نماید. ذیل به تفصیل به این مراحل پرداخته می‌شود.

مراحل تولید

کارشناسان مربوطه انتخاب می‌شود. هر چند معیارهای انتخاب متنوع و متفاوت است. چون خط‌مشی و اهداف سازمان‌های تولیدکننده متمایز است.

اصطلاحات، تلفظ ناصحیح جملات ، وجود تکرار و تپق و مکث زیاد، حذف احتمالی قسمتی از متن و ... که ناظر فنی ضمن یادداشت موارد با توجه به اهمیت خطا به اشاره یا شرح مفصل آن میپردازد. پس از اتمام کار، موارد ثبت شده به استودیو ارسال می‌شود.

تولیدکنندگان دارد. متأسفانه هم اکنون سلیقه‌ای عمل می‌شود و ضوابط عام و فراگیر توسط متصدیان فرهنگی تصویب نشده است.

همه منابعی که گویا می‌شوند، یکسان و مثل هم نیستند بلکه بین آنها تفاوت و تمایز جدی مشاهده می‌شود. مثلاً نشریات گویا با کتب کودکان گویا دوگونه کاملاً متمایز هستند و به دو نوع ضابطه و آیینامه نیاز دارند. همچنین خود نشریات گویا دارای انواع متفاوت هستند. مجله اطلاع‌رسانی با مجله زرد با مجله ورزشی بسیار تفاوت دارند. از اینرو لازم است برای هر نوع از آثار ضوابط خاصی مصوب و آیینامه‌هایی هم در اختیار تولیدکنندگان قرار گیرد.

البته صرف تصویب ضابطه و آیینامه هم سودمند نیست و لازم است کارگا‌ه‌های آموزشی برگزار گردد.

پایان

همان طور که مشاهده نمودید، تولید کتاب گویا به روش علمی مستلزم بهره گیری از نیروهای مجرب و تجهیزات ویژه و صرف زمان طولانی و متعاقب آن صرف هزینه بالا می‌باشد. همین دلیل باعث شده است که تولید کتاب گویا در کشور ما بسیار محدود و بی کیفیت باشد و معدود مؤسساتی که به این کار مشغول هستند، کمتر به تولید کتاب گویا به روش علمی توجه داشته باشند. نشر و عرضه گسترده آثار گویای با کیفیت مطلوب، باعث تشویق قشر روشندل جامعه به مطالعه و ارتقا سطح علمی و فرهنگی آنان می‌باشد. حقوق فرهنگی این عزیزان اقتضاء می‌کند، با افراد عادی تبعیض نداشته و کتب گویا در اختیارشان باشد. به همین دلیل نمی توان از این حق چشم پوشی کرد. در پایان امیدوارم مسئولین مربوط به اهمیت این موضوع پی برده، و اقدامات مؤثری در جبران این خلائ فرهنگی که گریبان گیر قشر روشندل جامعه می‌باشد، انجام دهند.

صوتی‌سازی متون

صوتی‌سازی متون⁽¹⁾

خوانش متون

فناوری پوشیدنی که توسط محققان موسسه فناوری ماساچوست (MIT) طراحی شده است، یک رایانه انگشتی است که با حرکت دادن بر روی کلمات، اقدام به خواندن بلند متون می‌کند.

تاکنون نرم‌افزارهای سمعی- بصری و اسکنرهای تبدیل متن به خط بریل برای کمک به افراد نابینا و کم‌بینا توسعه یافته تا این افراد نیز بتوانند از کتاب، مجلات و روزنامه‌ها استفاده کنند.

اما مشکل اصلی اغلب این دستگاه‌ها، مراحل متعدد برای تبدیل و ترجمه متن به صوت است.

آزمایشگاه رسانه موسسه فناوری ماساچوست نمونه اولیه‌ای از ربات انگشتی FingerReader را طراحی کرده که با حرکت دادن روی کلمات چاپی، اقدام به خواندن بلند متون می‌کند.

این فناوری پوشیدنی علاوه بر کمک به افراد دچار مشکلات بینایی، یک دستیار ترجمه زبان نیز محسوب می‌شود.

تنها مشکل رایانه انگشتی FingerReader صدای رباتیک دستگاه است که محققان بدنبال استاندارسازی نرم‌افزار صوتی برای نمونه اصلی هستند. (خبرگزاری ایسنا، 6 اسفند 1392)

کتابخانه صوتی⁽²⁾

سه شنبه 30 اردیبهشت ماه، نشست مشترک انجمن نابینایان ایران با اداره کل بهزیستی گلستان در راستای افتتاح اولین کتابخانه صوتی کودکان استان درگرگان، با حضور رقیه رحمانی مدیر کل و سلمانی معاون توانبخشی بهزیستی استان، علی

اکبر جمالی رئیس هیأت مدیره و مدیرعامل و شادکام قائم مقام انجمن نابینایان ایران و شرکت 4 نفر به نمایندگی از شرکت سامسونگ در ایران، در این اداره کل برگزار شد.

در این مراسم مدیرکل بهزیستی استان گفت: با عنایت به محدودیت‌ها و عدم وجود امکانات مناسب برای کودکان نابینا و کم‌بینا از جمله دسترسی به منابع علمی، فرهنگی و درسی، ایجاد کتابخانه‌های دیجیتال گویا می‌تواند منشأ خدمات فراوانی برای این قشر از جامعه باشد. لذا افتتاح کتابخانه دیجیتال گویا ویژه کودکان نابینا و کم‌بینا در استان گلستان منشأ این خدمات خواهد بود. (طوبی گلستان، 30 اردیبهشت 1393)

دستگاه صوتی ساز⁽¹⁾

اپتومتریست مشهدی موفق به اختراع دستگاه سخنگو برای افراد کم‌بینا و نابینا شد.

دکتر عباس ریاضی مخترع این دستگاه که اختراع وی در چهاردهمین کنگره اپتومتری خراسان رونمایی شد، به خبرنگار ایرنا گفت: این دستگاه به افراد کم‌بینا و نابینا کمک می‌کند تا از طریق برچسب گذاری بر روی اشیا و از طریق صدای پخش شده از دستگاه بتوانند اشیا و رنگ آنها را تشخیص دهند.

اختراع این دستگاه نتیجه یک کار تحقیقاتی با همکاری میلاد فیض‌اللّه، یکی از دانشجویان مقطع PHD اپتومتری در دانشگاه بقیه اللّه انجام شده است.

در صورت تولید انبوه این سیستم و دسترسی افراد، بخشی از مشکلات کم‌بینایان و نابینایان در شناخت اشیایی که روزانه با آن سروکار دارد حل می‌شود.

در حال حاضر فقط یک دستگاه از این اختراع تولید شده است اما با تولید انبوه آن، قیمت این دستگاه عملا به یک دهم نمونه خارجی آن کاهش می‌یابد.

قیمت نمونه خارجی این محصول در بازارهای جهانی حدود 300 دلار است.

نحوه تولید و کار کردن با این دستگاه بسیار ساده است و فرد نابینا و کم‌بینا

می‌تواند برای راحت کار کردن با این دستگاه حتی زبان، لهجه و یا صوت دستگاه را به علاقه خویش تغییر دهد و با برچسب گذاری بر روی اشیا و گرفتن این دستگاه بر روبروی شی، آن را شناسایی کند.

این اختراع دارای گواهینامه ثبت اختراع از سازمان ثبت اسناد و املاک کشور دارد و در بیست و هفتم اسفند ماه سال 92 به ثبت رسیده است. (خبرگزاری ایرنا، 25/02/1393)

فصل ششم: اطلاع‌رسانی و ارتباطات

اشاره

جشنواره کتاب گویا

جشنواره کتاب گویا⁽¹⁾

اتحادیه ناشران کتاب گویا (Audio publishers association) با نام اختصاری APA یکی از تشکل‌های فعال در امریکاست. این اتحادیه برای تشویق تولیدکنندگان کتاب گویا، هر سال همایشی به نام «جشنواره برترین‌های کتاب گویا»، (The Audio Findlists) برگزار می‌کند. البته آثار و تولیدات یک سال از سنوات پیشین را در دستور کار قرار می‌دهد. برای مثال در سال 2014م، جشنواره کتاب‌های گویای 2008 (The Audies Finalists 2008) را برگزار کرد.

منظور از فاینالیست‌ها که در عنوان جشنواره آمده، برترین تولیدکنندگان کتب گویا و نیز برترین کتب گویا در یک دوره مشخص است. یعنی هر تولید کننده‌ای در این جشنواره نمی‌تواند حضور داشته باشد. بلکه تولیدات یا تولیدکننده کتاب گویا که در یک سیر منطقی و مقبول، مراحل مختلف را پشت سر گذاشته و از مراحل سخت عبور کرده و در مرحله نهایی هم نمره قبولی دریافت کرده‌اند. این آثار و تولید کنندگان به این جشنواره راه یافته و بالاترین جایزه کتاب گویا را دریافت می‌کنند. در واقع این جایزه و مراسم آن مثل اسکارهای فیلم و سینما است.

اتحادیه ناشران کتاب گویا (APA) در 30 ماه می‌2014، جشنواره را در هتل بیلمور در شهر لوس آنجلس برگزار کرد. اسکات بریک Scott Brick مدیر همایش و جشنواره APA در مصاحبه‌ای اعلام کرد، سی اثر و تولیدکننده برتر شناخته شده و توسط داوران به مرحله نهایی راه یافتند. این سی عنوان در سایت www.theaudies.com به طور کامل معرفی شده‌اند.

اسامی داوران جشنواره برترین‌های 2008 (The Audies Finalists 2008) و شیوه عملکرد آنان در همین سایت معرفی شده است. ولی به اجمال می‌توان گفت:

شاخص‌هایی که آنان بر اساس آن نمره داده‌اند مربوط به این سرفصل‌ها است: مقبولیت در بازار، فروش، رأی داوران بازاریابی، گویندگی و کیفیت فنی صدا، بسته‌بندی، اولویت جهت نیاز کاربران، کیفیت تولید، مشارکت نخبگان در تولید.

اگر اثری در همه این شاخص‌ها حداکثر نمره را آورده باشد، به مرحله نهایی راه یافته و به این جشنواره می‌آید و برترین جایزه به تولید کننده آن تعلق می‌گیرد.

موضوعاتی که، کتب کودکان، زندگی‌نامه و شخصیت‌شناسی، موفقیت و پیشرفت، کتب ایمانی و اعتقادی.

لازم به ذکر است، APA همایش‌های دیگری در زمینه کتاب گویا هر سال برگزار می‌کنند. این همایش‌ها به نام APA Conference یعنی همایش اتحادیه ناشران کتاب گویا است.

سال برگزاری قبل از نام می‌آید، مثلاً نام سال 2014 اینگونه است:

2014 APA Conference.

APA از متخصصان کتاب گویا و نخبگان و تولیدکنندگان هر سال دعوت می‌کند تا به بررسی اهم مسائل و اهم رخدادهای مرتبط به کتاب گویا بپردازند؛ مشکلات را بررسی کنند و راه کار عرضه کنند. در سایت APA گزارش جامع این همایش درج شده است.

کشورهایی مثل ایران نیاز مبرم به چنین همایش‌هایی دارد. متأسفانه در اینجا کتاب گویا متصدی ندارد و نهادهای فرهنگی کلان دولتی مثل وزارت فرهنگ و ارشاد هنوز در این زمینه بسیار عقب است. مراکز مردمی مثل دفتر فرهنگ معلولین به دلیل ظرفیت‌ها و توانمندی‌ها، توانایی و استعداد برگزاری چنین همایش‌هایی را دارد. از اینرو از ریاست محترم مؤسسه آل البیت که دفتر فرهنگ معلولین زیر مجموعه آن است، تقاضای عاجزانه داریم، همانطور که چند بار خدمتشان حضوری درخواست نموده‌ایم، اجازه فرمایید دفتر هر سال همایشی برای کتاب گویا و کتاب بریل برگزار نماید. این خواست آحاد معلولین است و بدون این اقدام کتاب گویا و کتاب بریل نمی‌تواند پیشرفت داشته باشد.

مآخذ: www.theaudies.com ; www.audiofilemagazine.com

مؤسسات تولید کننده کتاب گویا در ایران

مؤسسات تولید کننده کتاب گویا در ایران⁽¹⁾

با توجه به پیش‌رفت علم و فرهنگ در میان جوامع مختلف و ارتقاء سطح سواد در بین مردم، نیاز به کتاب و کتاب‌خوانی به عنوان یک ضرورت فراگیرتر شده است. اما از آنجا که پرداختن به امر مطالعه و ارتقای فرهنگ کتاب‌خوانی در جامعه ممکن است دشواری‌ها‌یی را برای اقشار مختلف به وجود آورد، تعدادی از مؤسسات، نهاد‌ها و سازمان‌ها‌ی دولتی و غیر دولتی بر آن شدند تا شیوه‌ای نو در عرصه‌ی کتاب‌خوانی پدید آورند و آن صوتی کردن کتب بود. این شیوه‌ی نوین نه تنها برای نابینایان قابل استفاده است؛ بلکه برای دیگر اقشار جامعه که فرصت مطالعه ندارند نیز مفید است. چرا که با وجود ابزار و وسایل ضبط و پخش صوت هر کسی در هر جایی و در هر حالی می‌تواند مطالعه داشته باشد. اگر‌چه تعداد مؤسسات تولید و تدوین کتب گویا در کشور ما محدودند اما متأسفانه از همین تعداد محدود هم آمار دقیقی در دست نیست. ولی ما کوشیدیم در این مقاله به شناسایی و معرفی مؤسسات فعال در این حوزه و گزارشی از فعالیت‌ها و آمار تولید کتب در این نهاد‌ها به اختصار بپردازیم.

این مرکز که بزرگترین کتابخانه‌ی نابینایان کشور است، در سال 1342 با عنوان انجمن ملی هدایت و حمایت از نابینایان بزرگ‌سال به اهتمام شاد‌روان دکتر محمد خزائلی تأسیس شد. در سال 1346 دستگاه چاپ و تبدیل کتب با هزینه‌ی مؤسسه کیهان خریداری و راه‌اندازی گردید. هم‌چنین در سال 1351 کتابخانه‌ی گویا کار

خود را آغاز کرد این نهاد از همان بدو تأسیس تا کنون تحت عناوینی چون انجمن ملی هدایت و حمایت از نابینایان بزرگ‌سال ایران، سازمان رفاه ملی نابینایان ایران و مرکز امور توان‌بخشی نابینایان کشور رودکی به فعالیت خود ادامه می‌دهد. این نهاد در سال 1387 از سازمان بهزیستی منفک و به مؤسسه خیریه و نیکو‌کاری ریحانه واگذار گردید. مرکز رودکی شامل بخش‌ها‌یی چون کتابخانه‌ی بریل، کتابخانه‌ی گویا، چاپ‌خانه‌ی بریل، کتابخانه‌ی عادی، توزیع و فروش کتب، رایانه و تولید کتب گویا که شامل استودیو ضبط و ضبط آزاد است می‌باشد. این مؤسسه یکی از بزرگ‌ترین تولید‌کنندگان کتب گویا در ایران محسوب می‌شود که با روش‌ها‌ی علمی و آکادنیک پیش‌گام در این عرصه به شمار می‌رود. تولیدات این مرکز بالغ بر 22000 جلد کتاب گویا در قالب لوح فشرده و نوار کاست به مخاطبان نابینا ارائه می‌شود. این کتب بیشتر در حوزه‌ی علوم انسانی با موضوعاتی چون ادبیات فلسفه، حقوق، تاریخ، مدیریت، و... جهت رفع نیاز‌ها‌ی علمی و پژوهشی نابینایان تهیه و تولید می‌گردد.

این مرکز سالانه به بیش از 5000 عضو نابینا و کم‌بینا در سراسر کشور خدمات رایگان ارائه می‌دهد. برای دست‌رسی به اطلاعات بیشتر به نشانی اینترنتی www.reyhanehcharity.ir مراجعه شود.

این مرکز مؤسسه‌ای غیر انتفاعی است که در سال 1369 توسط دکتر نجله خندق تأسیس گردید. هدف این مرکز پاسخ‌گویی به نیازهای علمی و آموزشی دانش‌گاهیان و فارغ‌التحصیلان بوده است. مؤسسه نهاد‌گذاری گویا یکی از بزرگ‌ترین و غنی‌ترین مراکز عرضه و تولید کتب گویا بود و بیش از 10000 عنوان کتاب را با استفاده از گویندگان مجرب و اساتید دانش‌گاه ضبط و تدوین نموده بود و به تصورت رایگان به دانش‌جویان و دانش آموختگان عرضه می‌نمود. این نهاد خیریه که توسط سازمان‌های فرهنگی مانند یونسکو و وزارت علوم اداره می‌شد، امروز به دلیل برخی مسائل و مشکلات تقریباً غیر فعال است.

کتب تولید شده در این مؤسسه بیشتر کتب مرجع در زمینه‌های علوم انسانی و

اسلامی، مهندسی، پزشکی و علوم پایه بوده است.

این بخش نیز یکی از فعال‌ترین مؤسسات در حوزه‌ی نابینایان به شمار میآید که کار خود را از سال 1378 در یک اتاق با عنوان اتاق نابینایان، با هدف خدمت‌رسانی به دانش‌جویان نابینا و تبادل اطلاعات نابینایان با یک‌دیگر و تنها با دو رایانه مجهز به نرم‌افزار جاز بدونه مسؤول کار خود را آغاز کرد. در مهر‌ماه 1388 این بخش با نام کتابخانه‌ی گویا به مدیریت خانم ایزدی فعال گردید. از اقدامات مؤثر در ایشان تا کنون به شرح ذیل می‌باشد:

جهت کسب اطلاعات بیشتر به نشانی اینترنتی www.ut.ac.ir مراجعه شود.

این بخش در سال 1384 تأسیس گردید این بخش بزرگ‌ترین بخش کتابخانه‌ی عمومی اصفهان است که دارای دو استودیو ثوتی می‌باشد. کتابخانه‌ی مزبور بالغ بر

100 عنوان کتاب گویا تولید و 7000 عنوان کتاب صوتی گرد‌آوری نموده است که معمولا از دانش‌گاه تهران و اصفهان تأمین شده اند. کتب تولیدی معمولا با توجه به نیاز مخاطبان با موضوعاتی پیرامون ادبیات و روان‌شناسی می‌باشد. منابع مالی‌شان نیز خیرین هستند.

این کتابخانه که در مهرماه 1379 به همت سازمان بهزیستی تأسیس شد، و در اوایل سال 81 راه‌اندازی شد. در ابتدا با 136 عنوان نکتاب روی نوار کاست که تولید خود‌شان بود کار آغاز گردید. در حال حاضر نیز 520 عنوان کتاب روی نوار کاست، 3000 عنوان به صورت mp3، 300 عنوان کتب بریل و 20 عنوان کتب درسی با موضوعات روان‌شناسی و تربیت بدنی و دروس دبیرستان دارند.

این نهاد نیز در سال 1388 تأسیس شد موجودی آن 800 عنوان کتاب درسی و دانشگاهی گرد‌آوری شده می‌باشد. هم‌چنین از اواسط سال گذشته با توجه به تقاضا حدود 50-60 کتب گویا تولید کردند که به طور رایگان به مخاطبان عرضه می‌گردد کتابخانه‌ی وصال یا بنیان توان‌گران کار‌آفرین نور دارای نشریه سپید وصال نیز هست. جهت کسب اطلاعات بیشتر به آدرس اینترنتی www.mntk.ir مراجعه شود.

این بخش در سال 1384 تأسیس و راه‌اندازی شد. حدود 5000 عنوان کتاب گویا و 3500 عنوان کتاب بریل در این کتابخانه موجود است و 50 عنوان کتاب به صورت گویا و 50 عنوان کتاب به خط بریل با موضوعات مذهبی، دانشگاهی و رمان تولید کرده‌اند. این کتابخانه که زیر نظر نهاد کتابخانه‌ها‌ی عمومی است دارای چند بخش مجزا، بریل، گویا و الکترونیک می‌باشد. این نهاد هم‌چنین دارای سه دستگاه چاپگر بریل یک دستگاه تبدیل متن به گفتار، چند رایانه با برجسته نگار با

نرم‌افزار‌های مرتبط و یک استودیوی ضبط صوت می‌باشد این کتابخانه تنها مجموعه ایست که در قم دارای بخش کودک است. که این بخش 52 عضو کودک نابینا دارد که 5 کتاب با تصویر برجسته تولید کرده است. تولید نقشه‌ی ایران روی یونولیت از اقدامات مهم کتابخانه به شمار می‌آید. جهت کسب اطلاعات بیشتر به نشانی اینترنتی www.khamenei-lib.blogfa.com مراجعه شود.

در اسفند 1384 با اهدا و خریداری حدود 26500 تأسیس گردید. حدود 33 عنوان کتب بریل و 180 عنوان کتب گویا تولید خود کتابخانه می‌باشد.

این کتب اغلب به درخواست نابینایان محصل و تحصیل‌کرده با موضوعات مذهبی و دانشگاهی تولید گردیده که از جمله‌ی آن میتوان به 725 سؤال از علّامه طباطبایی در شش جلد و انواری از آسمان اشاره کرد. امانت کتاب، خدمات اینترنتی نصب رایگان نرم‌افزار از اقدامات مؤثر این کتابخانه به شمار می‌آید. این نهاد به عنوان بخش مرکزی در سطح کشور عمل می‌کند. همچنین دو پروژه‌ی ملی در دست اقدام دارند.

فهرست‌نویسی کتب گویا که تا کنون 6000 عنوان کتاب انجام گرفته که همه می‌توانند با بک آپ گرفتن از اطلاعات آن آگاه شوند و تأسیس سایت کتب بریل که نهاد کتابخانه‌های عمومی تبریز به عنوان مرکز انتخاب شده است.

این بخش در سال 1372 کار خود را آغاز کرد. هدف اصلی تلاش‌های بخش نابینایان کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد، ارتقاء جایگاه نابینایان به لحاظ فرهنگی از طریق استفاده از منابع موجود به شکل گویا و بریل است.این بخش دارای بیش از 5000 عنوان کتاب گویا است که بیش از 400 عنوان آن نیز تولید خودشان می‌باشد این بخش که یک بخش مجزا از کتابخانه ی عمومی حسینیه ارشاد محسوب می‌شود دارای امکانات صوتی و بریلی مجهزی می‌باشد. این بخش خدمات خود را بخه صورت حضوری و غیر حضوری به

نابینایان سراسر کشور ارائه میدهد. جهت کسب اطلاعات بیشتر به نشانی www.hepl.ir مراجعه شود.

شبکه رادیو اینترنتی ایران صدا وابسته به صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است. کتاب گویای ایران صدا در برگیرنده موضوعات متنوع و گوناگون خصوصاً زندگینامه و حکایات چهره‌های ماندگار و مشاهیر جاودان ایرانی در حوزه‌های مختلف است که با هدف حمایت از مخاطبان و کتابخوانان واقعی و نیز توسعه فرهنگ کتابخوانی و آشنایی پیش از پیش آنان با چهره‌ها و تالیفات ماندگار کشور طراحی و تولید شده است.

تاکنون حدود هزار عنوان کتاب گویا توسط رادیوی اینترنتی ایران صدا تولید شده است که فایل صوتی آنها از طریق سایت این شبکه قابل دریافت است.

شبکه‌ی رادیویی ایران صدا تعدادی کتاب کودک و نوجوان را در قالب فایل صوتی در اختیار کاربران خود قرار داده و به علاقه‌مندان اجازه می‌دهد فایل این کتاب‌ها را به صورت رایگان دریافت کنند. برای دسترسی به کتاب‌های کودک و نوجوان این سایت باید بر روی بخش «کودک» کلیک کنید و از آنجا هم به قسمت «قصه» بروید. در این قسمت، حدود 649 قصه بارگذاری شده است. جهت کسب اطلاعات بیشتر به نشانی www.iranseda.ir مراجعه شود.

بخش نابینایان کتابخانه مرکزی ارومیه بیش از 4000 عنوان کتاب گویا دارد که تعداد 347 نسخه نوار کاست در 34 عنوان و544 عنوان کتاب بریل را شامل می‌شود ، همچنین تعداد 110 نفر عضو این بخش از کتابخانه می‌باشند وسعی شده با تجهیز منابع کتابخانه‌ای خدمات شایانی را برای این گروه فراهم گردد در بخش نابینایان کتابخانه مرکزی خدماتی از جمله امانت کتب گویا و ارسال آن بصورت پستی برای اعضایی که نمی توانند به کتابخانه مراجعه نمایند فراهم است و نسبت به تولید کتاب گویا نیز اقداماتی جدی صورت گرفته و همچنین مسابقات

فرهنگی به صورت مکتوب وآنلاین نیز یکی دیگر از خدمات این بخش می‌باشد.

بخش نابینایان کتابخانه مرکزی ارومیه تعداد 58 کتاب گویا که مورد نیاز اعضاء بخش نابینایان بوده رو تولید نموده است همچنین کتابخانه فوق با اداره بهزیستی در زمینه ویرایش کتابهای گویا همکاری دارد که تعداد 29 عنوان ویرایش انجام گرفته که از این تعداد 20 عنوان مربوط به کتب کودک ونوجوان می‌باشد. همچنین همکاری با بنیاد شهید برای استفاده از کتابهای بریل برای جانبازان عزیزمان از دیگر اقدامات این کتابخانه می‌باشد که با مکاتباتی که صورت می‌پذیرد کتابهای گویا در اختیار افراد خاص قرار گیرد در این بخش منابع در تمامی رده‌ها موجود بوده و اعضاء می‌توانند در هر رده سنی که باشند از این بخش استفاده نمایند و عضو گیری در بخش نابینایان بصورت رایگان می‌باشد.

بخش نابینایان کتابخانه مرکزی ارومیعه درصدد هست این بخش را به لحاظ منابع کتابخانه‌ای افزایش داده و امکانات لازم را جهت بهره‌مندی اعضاء این بخش فراهم آورده تا روشن دلان عزیز بتوانند همچون دیگر افراد از کتابخانه به نحو احسن استفاده کافی را نمایند.

این مرکز در مهر ماه 1390 رسماً توسط حجت الاسلام والمسلمین سید جواد شهرستانی نماینده تام الاختیار آیت اللّه العظمی سیستانی تأسیس شد. یکی از بخش‌های آن تولید کتاب کویا است و تاکنون حدود چهار هزار ساعت کتاب مانند تفسیر المیزان، تفسیر مجمع البیان، پیام امام امیرالمؤمنین(ع) و مجله آینه پژوهش گویا کرده است. جهت کسب اطلاعات بیشتر به بخش تولیدات در نشانی www.malolan.com مراجعه شود.

اولین تفسیر گویای قرآن کریم

اولین تفسیر گویای قرآن کریم⁽¹⁾

در مراسم اختتامیه چهاردهمین نمایشگاه فناوری اطلاعات و ارتباطات استان قم که شامگاه جمعه در فرهنگسرای جوانان برگزار شد، از نرم افزار بیان الوحی اولین تفسیر گویای قرآن کریم اثر آیت اللّه جوادی آملی با حضور علی لاریجانی رئیس مجلس شورای اسلامی رونمایی شد.

در این نرم افزار دروس تفسیر آیت اللّه جوادی آملی از سال 1363 تاکنون گنجانده شده است. برای تولید این اثر 48 محقق و همچنین 12 مهندس فنی فعالیت داشتند.

این نرم افزار برای سه گروه مخاطب شامل محققان، بخش عمومی و روشندلان طراحی شده و قابلیت جستجو از طریق کلید واژه، عبارت، آیه و سوره را دارد.

نرم افزار بیان الوحی برای مخاطبان محقق به صورت درخت واره موضوعی طراحی شده که در این راستا 26 هزار ساعت برای 1986 جلسه تفسیر آیت اللّه جوادی آملی وقت صرف شده است.

برای عموم جامعه نیز این نرم افزار هم قابلیت پخش در کامپیو‌تر و هم پخش در دستگاه‌های صوتی تصویری را دارد که می‌توان با تعیین شماره سوره و آیه به صوت مورد نظر دست یافت.

مخاطبان روشندل نیز می‌توانند با انتخاب اعداد 1 تا 9 به آیه و سوره مورد نظر دسترسی داشته باشند و بنا است در آینده جستجو به صورت صوت نیز تعبیه شود. (خبرگزاری مهر، 7 بهمن 1391)

انتشار نرم‌افزار گویای تفسیر نور

نرم‌افزار «تفسیر نور» دربردارنده تفسیر نور 10 جلدی اثر محسن قرآئتی با

قابلیت جست‌وجوی موضوعی کلمات به تازگی منتشر شده است.

این نرم‌افزار شامل یک برنامه اصلی با عنوان «تفسیر نور» و لوح فشرده «تفسیر گویای قرآن کریم» و تفسیر کامل قرآن به صورت صوتی با صدای محسن قرائتی ارایه شده است.

این نرم‌افزار در واقع، تفسیر موضوعی قرآن کریم با 2200 کلید واژه، 55 هزار نمایه و 40 هزار موضوع قرآنی است. و قابلیت جست‌وجو در موضوعات مشخص را دارد.

امکانات پژوهشی، جست‌وجو در موضوعات، تفسیر گویا، لغت‌نامه، یادداشت‌برداری، چاپ راهنما و نمایش همزمان متن همراه با تفسیر گویا، از قابلیت‌های این نرم‌افزار قرآنی به شمار می‌رود. نرم‌افزار تفسیر نور با شمارگان 10 هزار نسخه در قالب دو لوح فشرده و به قیمت یکصدهزار ریال به‌تازگی از سوی مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن منتشر شده‌است. (خبرگزاری کتاب ایران، 29 آذر 1392)

گویاسازی تفسیر نمونه

تفسیر گویای نمونه به صورت لوح فشرده برای استفاده پژوهشگران علوم دینی و علاقمندان به ترجمه و تفسیر قرآن منتشر شده است. این مجموعه صوتی که به صورت لوح فشرده در اختیار پژوهشگران علوم قرآنی قرار گرفته قابلیت استفاده درضبط صوت خودرو؛ در رایانه و گوشی تلفن همراه را دارد.

لازم به ذکر است تفسیر نمونه توسط جمعی از پژوهشگران و زیر نظر آیت اللّه مکارم شیرازی در دهه پنجاه شمسی منتشر شد و به دلیل استقبال عمومی تا کنون چند چاپ داشته است. (خبرگزاری رسا، 9 اسفند 1391)

دسترسی نابینایان به 7 هزار عنوان کتاب گویا

محمدهادی زاهدی رئیس سازمان کتابخانهها و موزههای آستان قدس رضوی به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی آستان قدس رضوی اظهار داشت: از سوی مراکز فرهنگی و افراد نیکوکار، مجموعه ارزشمندی افزون بر دو هزار عنوان کتاب صوتی

به کتابخانه گویای رضوی آستان قدس رضوی اهدا شده است.

این منابع در موضوعات مختلف شامل ادبیات، فرهنگ و هنر، حقوق، مدیریت، روانشناسی، تاریخ و جغرافیا و علوم سیاسی هم‌اکنون در حال آمادهسازی برای استفاده نابینایان است. با اهدای مجموعه مزبور، هم اکنون، این کتابخانه دارای حدود 7 هزار عنوان کتاب صوتی در قالبهای «CASSETTE، DVD، VCD،CD ، MP3» و در موضوعهای کمک آموزشی، علمی، فرهنگی، تاریخی، ادبی، سیاسی، اجتماعی است. این مجموعه برای استفاده نابینایان در حال آماده سازی است.

استفاده از تجهیزات و امکانات موجود در محل کتابخانه، ذخیره کردن منابع روی حافظههای جانبی و نسخهبرداری منابع بر روی CD و ارسال آن به درب منازل یا محل کار نابینایان با کمک کتابخانه سیار و تلفنی آستان قدس رضوی، برخی از خدمات فرهنگی و پژوهشی کتابخانه گویای رضوی است. (خبرگزاری فارس، 30 اردیبهشت 1392)

9 هزار عنوان کتاب عمومی در قالب فایل صوتی

الهام برمر مدیر امور کتابخانه‌های سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران اعلام کرد، فرهنگسرای خاوران و تعداد دیگری از فرهنگسراهای استان تهران، 9 هزار عنوان کتاب گویا تهیه کرده‌اند. فایل‌های این مجموعه به طور پراکنده خوانده و وجود داشته است. اما امور کتابخانه های سازمان، آنها را جمع‌آوری و سامان‌دهی و آماده استفاده نابینایان نمود.

این مجموعه شامل کتاب‌های عمومی است و متن کتاب‌های دانشگاهی را شامل نمی‌شوند. البته پیش از این برخی کتا‌ب‌های درسی ویژه دانشجویان نابینا، گویاسازی شده‌اند که این آثار، مجموعه دیگری عرضه می‌شوند.

این فایل‌های به طور رایگان در اختیار اعضای کتابخانه‌های سازمان فرهنگی هنری شهرداری قرار می‌گیرند و کتابخانه‌ها نیز بر اساس سیاست‌های خود، این آثار را در قالب لوح فشرده یا حافظه رایانه‌ای به اعضای این مراکز فرهنگی ارایه می‌دهند. ( خبرگزاری کتاب ایران، 4 آذر 1392)

کتاب گویای داستانهای اسلامی ویژه کودکان در انگلیس

یک زوج مسلمان به نام‌های ادیبه آتاوا و عبدالمتین صنصام، شهروند انگلستان، کتاب صوتی داستان‌های اسلامی به زبان انگلیسی ویژه کودکان را در انگلیس منتشر کردند. این زوج جوان اقدام به تاسیس شرکتی تحت عنوان Miraj Audio (کتاب گویای معراج) کرده‌اند که تمرکز اصلی آن انتشار داستان‌های اسلامی به زبان انگلیسی در قالب کتاب‌های صوتی است.

ادیبه آتاوا در بیان هدف خود و همسرش از تولید چنین کتاب‌هایی می‌گوید: برای یافتن کتاب صوتی مناسبی که داستان‌های اسلامی را به زبان انگلیسی برای فرزندمان بیان کند هیچ موردی را در فروشگاه‌های آنلاین نیافتیم. داستان و بازی‌های بسیاری در مورد غول‌ها و قهرمانان افسانه‌ای وجود داشت اما ما به عنوان والدین مسلمان قصد داشتیم که آموزه‌های اسلام و قهرمانان مسلمان را به فرزندمان معرفی کنیم.

هیچ‌کس در کشورهای غربی داستان‌های اسلامی و منطبق با اصول دینی را که به زبان انگلیسی قابل فهمی بیان شده و در تولید آن از تکنیک‌های روز دنیا استفاده شده باشد عرضه نمی‌کند.

البته پس از مدتی جستجو تعدادی داستان اسلامی به زبان انگلیسی پیدا کردیم اما این داستان‌ها نیز به نحوی که برای کودکان قابل فهم باشد بیان نشده بودند.

ادیبه آتاوا سال‌های زیادی در رادیوی دولتی انگلیس کار کرده و همسرش عبدالمتین نیز استاد دانشگاه در رشته تولید صدا است. آنها به کمک یکدیگر شرکت Miraj Audio را در انگلیس تأسیس کردند که نخستین شرکت دنیا در زمینه تولید کتاب‌های صوتی برای کودکان مسلمان محسوب می‌شود. (خبرگزاری رسا، 4 دی 1392)

محصولات گویای دفتر فرهنگ معلولین

محصولات گویای دفتر فرهنگ معلولین⁽¹⁾

این مرکز دارای بخش‌های اداری کتاب گویا، کتاب بریل، کتاب الکترونیک، کتاب راهنما، کتاب مرجع، کتابخانه، سمعی و بصری و ارتباطات است. هر بخش دارای تولیدات و خروجی‌های فراوان است. در بخش کتاب گویا در ظرف سی ماه حدود چهار هزار ساعت کتاب صوتی تولید و عرضه شده است. تولیدات این بخش کلی و مختصر ذیلاً معرفی می‌شود.

– شعر فارسی علوی: مجموعه اشعار شاعران سده سوم تا پانزدهم قمری درباره حضرت علی(ع)

شامل ۱۴ساعت فایل صوتی از ۲۶۰ شاعر قدیمی تا شخصیت­های برجسته معاصر در ۲ عدد سی دی

– تفسیر المیزان، گویا، ترجمه فارسی، ۲۰ جلد

۴ عدد DVD، شامل جلد ۱ تا ۱۰، مدت: ۳۵۲ ساعت

– احکام گویا: نسخه شنیداری توضیح المسائل و مناسک حج آیه اللّه العظمی سید علی حسینی سیستانی و معرفی آیت اللّه با کتاب گویا فقیه وارسته

۱ عدد DVD، شامل ۳ جلد کتاب گویا، مدت: ۳۰ ساعت

– مجله آینه پژوهش، گویا، شماره ۱-۱۲

۲ عدد DVD، شامل شماره ۱ تا ۱۲، مدت: ۱۶۰ ساعت

– کتاب راهنمای معلولین: مجموعه آثار شنیداری

۱ عدد DVD، شامل ۳۲ عنوان کتاب، مدت: ۷۴ ساعت

– تفسیر مجمع البیان، گویا، ترجمه فارسی، ۱۶ جلد

۳ عدد DVD، شامل ۱۶ جلد در ۸ مجلد، مدت: ۲۲۱ ساعت

– نهج البلاغه پژوهی، مجموعه آثار شنیداری در شرح، معارف، ترجمه و درباره ها

۴ عدد DVD، شامل ۱۵ جلد کتاب پیام امیرالمومنین(ع) و کتاب شناخت نامه نهج البلاغه، مدت: ۳۶۲ ساعت

– زن و خانواده: مجموعه آثار شنیداری

۱ عدد DVD، شامل ۴ عنوان کتاب، مدت: ۷۷ ساعت

– کارنامه اسلام شناسی مستشرقین

۱ عدد DVD، شامل ۶ عنوان کتاب، مدت: ۹۶ ساعت

– حوزه و روحانیت، مجموعه آثار شنیداری

۱ عدد DVD، شامل ۹ عنوان کتاب، مدت: ۹۲ ساعت

– کتاب مفاتیح الحیاه، گویا، آیت اللّه العظمی جوادی آملی

۱ عدد DVD، مدت: ۴۰ ساعت

– کتاب تفسیر و شرح صحیفه سجادیه، گویا، حجه الاسلام حسین انصاریان، ۱۵ جلد

۲ عدد DVD، شامل ۱۲ جلد، مدت: ۱۷۰ ساعت

– توان نامه گویا

۱ عدد CD، شامل شماره ۱-۳ مجله توان نامه، مدت ۲۰ ساعت

۱ عدد DVD، شامل شماره ۴-۶ مجله توان نامه، مدت ۳۰ ساعت

– اقبال لاهوری، مجموعه کتاب های گویا

۱ عدد DVD، شامل ۶ عنوان کتاب، مدت: ۹۸ ساعت

– مولانا، مجموعه کتاب های گویا

۱ عدد DVD، شامل ۶ عنوان کتاب، مدت: ۸۳ ساعت

– صحیفه کامله سجادیه، ترجمه جواد فاضل، اردیبهشت ۱۳۵۶

۱ عدد CD، شامل دعاها و ترجمه صحیفه سجادیه، گویا، مدت: ۱۲ ساعت

– اعجاز در قرآن کریم، مجموعه کتاب‌های گویا

۱ عدد DVD، شامل ۱۰ عنوان کتاب، مدت: ۶۶ ساعت

– تفسیر راهنما، گویا، ۲۰ جلد

۳ عدد DVD، شامل جلد ۱-۸، مدت: ۲۱۷ ساعت

– مجموعه نرم افزاری حجت الاسلام مرحوم سید محمد کاظم مجاب، صوتی و تصویری

۸ عدد DVD، شامل سخنرانی های مرحوم مجاب در سال های ۱۳۷۰ تا ۱۳۹۰

اتحادیه ناشران کتاب گویا

اتحادیه ناشران کتاب گویا⁽¹⁾

ترجمه مریم قاسمی، منتشر شده در مجله توان نامه، شماره 2 و 3، ص 46-51.

Audio Publishers Association (APA)

مهم‌ترین تشکل تولیدکنندگان و فروشندگان و عوامل اجرایی تولید کتب گویا در سال 1987م در امریکا به نام Audio Publishers Association و نام مخفف APA تأسیس شد. ماهیت این تشکل تجاری، فرهنگی و غیرانتفاعی است. هدف اصلی از ایجاد این تشکل، دفاع و حمایت از منافع عمومی تولیدکنندگان کتاب گویا و نیز بازاریابی و جذب مشتری برای تولیدکنندگان و رفع موانع حقوقی و سیاسی و اجتماعی است.

تولیدکنندگان کلان و خرده‌پا، فروشندگان، توزیع کنندگان، خرده فروشان، عوامل اجرایی تولید مثل تولیدکنندگان و ویراستاران در این تشکل عضویت دارند.

خط‌مشی این اتحادیه در سرفصل‌های زیر خلاصه می‌شود:

عضویت

هر ناشر کتاب گویا که بخواهد با این تشکل همکاری کند و به عضویت آن درآید، اولین اقدام اینست که با نزدیک‌ترین شعبه این اتحادیه تماس بگیرد. زیرا این اتحادیه در همه شهرها و ایالات امریکا شعبه دارد. با این تماس از شرایط عضویت با خبر شده و روش عضوشدن را خواهد دانست. نکته دیگر اینکه غیر از تولیدکنندگان کتاب گویا و ناشران این نوع کتاب، کسان دیگر مثل گویندگان، ویراستاران و تمامی عوامل که در پیدایش یک اثر گویا دخالت دارند، می‌توانند در این اتحادیه عضو شوند.

اتحادیه تلاش می‌کند، هر چه می‌تواند اعضاء خود را بیشتر کند؛ زیرا با این روش هم آمار تولید کتاب گویا افزایش می‌یابد؛ نیز فروش کتاب‌های تولید شده رونق بیشتر پیدا می‌کند؛ و در نتیجه نیازهای بیشتری از جامعه نابینایان مرتفع خواهد شد؛ مهم‌تر اینکه فرایند جامعه‌پذیری کتاب گویا با سرعت افزون‌تر توسعه می‌یابد.

این اتحادیه برای اعضاء خدمات و برنامه‌های فراوان دارد. و فراگرفتن شیوه عملکرد بهتر، آموزش برگزار می‌نماید. شیوه درست تبلیغ در رسانه‌های اجتماعی نیز مقابله با دزدی هنری استفاده درست از کپی رایت را آموزش می‌دهد. سعی می‌کند اطلاعات مربوط به تمام اعضاء از اقشار و سطوح مختلف را در اختیار آنها قرار دهد. و اعضاء را تشویق می‌کند تا به ارائه تولیدات بهتر اقدام کنند و جایزه بگیرند.

نیازسنجی

اتحادیه وظایف مهم‌تری مثل مطالعه روی نیازها در هر سال، سپس هر فصل و نیز هر ماه و تعیین اولویت‌ها بر عهده دارد. متأسفانه در کشورهایی مثل ایران که چنین تشکل‌هایی نیست، تولید و عرضه کتاب گویا بسیار نابسامان است. گاه دیده می‌شود یک اثر توسط چند نهاد گویا شده، با اینکه آثار مهمی هست که گویا نشده است. اثری و با چه زحمت گویا شده ولی به موقع دست افراد نیازمند نمی‌رسد و کارآیی آن از بین رفته است. حامیانی هستند که حاضراند مخارج بسیاری از آثار

گویا را بپردازند ولی نمی‌دانند به چه کسی و به کجا مراجعه نمایند و ده‌ها مشکل اساسی دیگر وجود دارد. اما در کشورهایی که تشکل‌های مردمی هست، ابتدا مطالعات دقیق در زمینه نوع نیازها، روش مرتفع شدن نیازها، اولویت‌ها، اندازه مخارج و ابعاد مختلف پروژه بررسی و توسط کارشناسان خبره، تجزیه و تحلیل می‌شود. سپس اقدام عملی می‌شود. به همین دلیل اتحادیه ناشران کتاب گویا در امریکا از حیف و میل منابع مالی جلوگیری کرده و راه درست اجرای پروژه را به دست داده است.

ساختار اداری

اداره این اتحادیه شامل دو بخش امور ریاست و امور مدیریتی است. در بخش امور ریاست چهار پست زیر فعال است: رئیس این تشکل بالاترین مقام تصمیم گیرنده را بر عهده دارد. هر چند حق استبداد رأی نداشته و همه امور در بستر دمکراتیک و با استفاده از عقل جمعی حل و فصل می‌شود. رئیس این تشکل مایک کوب Michele cobb است.

پس از رئیس، قائم مقام یا نایب رئیس قرار دارد. تروی ژولیار Troy Juliar از افراد با سابقه در زمینه کتاب گویا و نشر کتاب است.

مدیر مالی، سین مک مانوس⁽¹⁾

است. او چند دهه به عنوان‌های مدیر انتشارات، مسئول بخش هنری کتاب گویا، مدیر مجموعه ناشران هارپرکولینز⁽²⁾فعالیت داشته است.

منشی اتحادیه برعهده ژانت بنسون⁽³⁾

است. او قبلاً در پُست‌های نایب رئیس، ویرایش کتاب گویا، مدیر تولید کتاب گویا فعالیت داشته است.

امور مدیریتی (بخش اجرایی) این اتحادیه شامل بخش‌ها و مدیران زیر است:

1- بس اندرسون⁽⁴⁾،

معاون اجرایی.

2- لورا کولبنک⁽¹⁾،

مدیر شرکت فوندر و پارتنر⁽²⁾و مدیر بخش تبلیغات از طریق تنتورمدیا⁽³⁾.

3- کاترین پونیا⁽⁴⁾،

مدیر نشر و پخش⁽⁵⁾و مسئول استودیوی تولید به نام صدای رندم هوس⁽⁶⁾

4- تاویا گیبرت⁽⁷⁾،

تولیدکننده، گوینده، مدیر بخش تولید کتاب گویا به اسم تالباکس⁽⁸⁾

5- آنتونی گاف⁽⁹⁾،

معاون بخش صدا و استودیو، این بخش به نام هاچت ادیو⁽¹⁰⁾

است.

6- لیندا لی⁽¹¹⁾،

معاون بخش‌های آموزش گویندگی و کتاب گویا؛ بخش‌های تحت مدیریت او به نام‌های اسکالستیک ادیو⁽¹²⁾/ وستون وودز⁽¹³⁾است.

7- رابین ویتن⁽¹⁴⁾،

مؤسس و مدیر مجله ادیوفایل⁽¹⁵⁾. این مجله هر دو ماه یکبار به صورت کاغذی و نیز روی اینترنت منتشر می‌شود و مهم‌ترین نشریه در زمینه کتاب گویا است. کلمه ادیوفایل به معنای پرونده کتاب گویا یا کارنامه کتاب گویا است.

8- تاد هویت⁽¹⁶⁾، مدیر اجرایی؛ بخش تحت مدیریت او به نام ای کریستین⁽¹⁷⁾

مشهور است.

9- ماری بس راچ⁽¹⁾، معاون نشر و پخش است. این اداره به نام مک میلان ادیو⁽²⁾

معروف است.

هر بخش اداری اتحادیه توسط یکی از تولیدکنندگان کتاب گویا اداره می‌شود. البته مسئولیت‌ها در هر دوره زمانی تعویض می‌گردد.

اتحادیه با استفاده از اینترنت و دیگر وسایل مدرن، تشکیلاتی کوچک ولی کارآمد و دیجیتالی ایجاد کرده است. افراد کارآمد و متبحر در سراسر جهان شناسایی و به کار دعوت می‌شوند. اکثر بخش‌های اداری هم مجازی است که با هزینه اندک اجرا می‌شود.

چند سال است مدیریت ویرایش بر عهده ژانت بنسون⁽³⁾

بوده است و او به خوبی از عهده کارش برآمده است. بخش ارتباطات و روابط عمومی اتحادیه بسیار فعال است. او با شخصیت‌های مختلف تماس گرفته و برنامه‌های اتحادیه را معرفی می‌نماید. نمایشگاه، گالری، جشنواره برپا می‌کند.

تبلیغات بر عهده روابط عمومی است. فرهنگ‌سازی و توجیه اقشار جامعه با محاسن کتاب گویا جزء برنامه‌های این بخش است.

بخش نشریه مجله ادیوفایل بسیار فعال است و این مجله در طول دو دهه انتشار آن توانسته تأثیر عمیقی بر فرهنگ‌سازی کتاب گویا در غرب به ویژه امریکا داشته باشد.

بخش اداری دیگر اتحادیه، مدیریت وب‌سایت است. این پایگاه آخرین اخبار کتاب گویا را عرضه می‌ند و زمینه همکاری تولیدکنندگان را با یکدیگر فراهم آورده است.

همایش‌ها

اتحادیه علاوه بر اینکه در شرائط مقتضی و مناسب نشست‌هایی برگزار کرده، دو

همایش مهم سالانه دارد. یکی «همایش اتحادیه ناشران کتاب صوتی» و دوم برگزاری نشست برگزیدگان نهایی (فاینالیست‌ها) در عرصه کتاب گویا است. همایش اتحادیه سالانه است و همزمان با نمایشگاه کتاب امریکا برگزار می‌شود.

کنفرانس اتحادیه ناشران کتاب گویا، رویداد مهم در صنعت کتاب گویا است که برای بیان تمایلات این صنعت و ارائه فرصت‌های مدیران و رهبران آن است. این رویداد برای اشتراک نیازهای مختلف متخصصان صنعت کتاب گویا است.

کنفرانس اتحادیه ناشران کتاب گویا 2013 در روز چهارشنبه 29 می‌در مرکز معاهده جاکوب کی. جاویتز⁽¹⁾

نیویورک همزمان با صادرات کتاب امریکا برگزار شد. اما کنفرانس 2014 اتحادیه ناشران کتاب گویا⁽²⁾در سال جاری برگزار می‌شود.

حمایت‌های مردمی

اتحادیه ناشران کتاب گویا دولتی نیست و مردمی است؛ متکی بر حمایت‌ها و مساعدت‌های مادی و معنوی مردم می‌باشد. بخشی از هزینه‌ها توسط اعضاء پرداخت می‌شود. هر عضو بر اساس نوع عضویتش، حق عضویت می‌پردازد.

اعضای اتحادیه شامل شش رده می‌باشند: کتابخانه‌ها، رسانه‌ها، ناشران، شخصیت‌های حقیقی، هنرمندان و شخصیت‌های مرتبط. اسامی و آدرس اعضای مهم اتحادیه اینگونه است. در واقع این مراکز مهم‌ترین تولیدکنندگان کتاب گویا در امریکا می‌باشند.

Publishers

Alcazar AudioWorks

www.alcazaraudioworks.com

Apollo Audiobooks

www.apolloaudiobooks.com

Audible Inc.

www.audible.com

Audio Connoisseur

www.audioconnoisseur.com

Audio Eyes, LLC

www.audioeyes.com

BelleBooks LLC

www.bellebooks.com

Blackstone Audiobooks

www.blackstoneaudio.com

Brick By Brick Audiobooks

Brilliance Audio

www.brillianceaudio.com

Brook Forest Voices, LLC

www.brookforestvoices.com

Buzzy Multimedia

www.buzzymultimedia.com

Cherry Hill Publishing

www.cherryhillpublishing.com

Coral Communications Group, LLC

www.coralcommunicationsdesign.com

Crossroad Press

www.crossroadpress.com/catalog

Dogma Debate, LLC

www.dogmadebate.com

Dreamscape

www.dreamscapeab.com

eChristian, Inc.

www.christianaudio.com

Galaxy Press

www.galaxypress.com

GraphicAudio/The Cutting Corp.

www.cuttingrichmedia.com

Hachette Audio

www.hachettebookgroup.com

HarperCollins Publishers

www.harperaudio.com

Hedgehog, Inc.

www.hedgehoginc.com

HighBridge Audio

www.highbridgeaudio.com

L.A. Theatre Works

www.latw.org

Listen & Live Audio, Inc.

www.listenandlive.com

Live Oak Media

www.liveoakmedia.com

Lyrical Lip Service

www.lyricallipservice.com

Macmillan

us.macmillan.com

MindCOOL Productions

www.mindcool.com

Oasis Audio

www.oasisaudio.com

Passion+Action=Success

Penguin Audio

www.us.penguingroup.com

Podium Publishing

Random House Audio

www.randomhouse.com/audio

Recorded Books, LLC

www.recordedbooks.com

Scholastic Audio

www.scholastic.com

See the Wish

www.seethewish.com

Simon & Schuster Audio

www.simonsaysaudio.com

Siren Audio Studios

www.sirenaudiostudios.com

Straight to Audio Productions

www.yikesaudiobook.com

SueMedia Productions

www.suemediaproductions.com

Tantor Media, Inc.

www.tantor.com

Ulverscroft Group Limited

www.ulverscroftusa.com

Weston Woods Studios

www.scholastic.com/westonwoods

Writer's AudioShop

www.writersaudio.com

Retail Members

Audio Books

Ambling Books

www.amblingbooks.com

Audio Editions Books on Cassette & CD

www.audioeditions.com

Audiobooks.com & Simply Audiobooks

www.audiobooks.com

CDM Sound Studios

Cracker Barrel Old Country Store

www.crackerbarrel.com/travel/books-on-audio

EMusic

www.emusic.com

LearnOutLoud.com

www.learnoutloud.com

OverDrive, Inc.

www.overdrive.com

Supplier Members

BAM Media Services, Inc.

www.gizmopost.com

Beatstreet Productions

www.beatstreetnyc.com

BeeAudio, Inc.

www.beeaudio.com

Cedar House Audio Publications, LLC

www.cedarhouseaudio.com

Deyan Audio Services

www.deyanaudio.com; www.bobdeyan.com

Dropcards

www.dropcards.com

DuArt

www.duart.com

Grand Poobah Music/Jester Records

www.rickscott.ca

JoeAudio.com

www.joeaudio.com

Outloud Audio

www.outloudaudio.com

Producer's Choice

Screen Actors Guild - American Federation of Television and Radio Artists (SAG-AFTRA)

www.sagaftra.org

SmartBookBinders.com

www.smartbookbinders.com

Tales2Go

www.tales2go.com

VivoText

www.vivotext.com

Voices Online Now

www.voicesonlinenow.com

Voices.com

www.voices.com

We Produce Audiobooks, LLC

www.weproduceaudiobooks.com

World Media Group

www.worldmediagroup.com

Individual Industry Professional Members

Sue-Ellen Beauregard - Booklist/American Library Associates

www.booklistonline.com

William Dufris - Mind's Eye Productions

www.dufris.com

Chris Fogg - Listen Up Audiobooks

www.listenupaudiobooks.com

Paul Fowlie - Common Mode Inc.

Patrick Fraley - patfraleyteaches

www.patfraley.com

Peggy Gordijn - Jane Rotrosen Agency

Terri Hamilton Garrett

Zachary Herries - Mosaic Audio

www.mosaicaudio.com

Tony Hudz

Cynthyny Lebo

John McElroy - The Gas House Production Company

Taro Meyer - Tarom Entertainment, Inc.

Robin Miles - VOXpertise, Inc.

www.voxpertise.com

Theo Mordey - Theo's Studio

www.theomordeysound.com

Ellen Myrick - Myrick Marketing & MEdia, LLC

Tom Perkins - Tom Perkins Audio

David Rapkin - David Rapkin Audio Production

Russell Riendeau - Eyecatcher Press

Stefan Rudnicki - Skyboat Road Company, Inc.

www.skyboatroad.com

Scott Sherratt - Scott Sherratt Productions LLC

www.scottsherratt.com

Pam Spencer Holly

Travis Tonn - Like Two Thousand Pounds

www.liketwothousandpounds.com

Carol Tully - TEI Landmark Audio

Debby Verde - JVC America

Judith West - Audio Transitions

www.judithwest.com

Alx Zavistovich - Molotov Theatre Group

Librarian Members

Susan Baird

Mary Burkey - Olentangy Local Schools

Amy Peterson - Schaumburg Township District Library

www.stdl.org

Back to Top

Media Members

AudioFile Publications, Inc.

www.audiofilemagazine.com

Library Journal

www.libraryjournal.com

Publishers Weekly

www.publishersweekly.com

VoiceOverXtra

www.voiceoverxtra.com

در پایان

اتحادیه ناشران کتاب گویا به عنوان فعال‌ترین تشکل در این زمینه می‌تواند الگو برای تأسیس تشکل‌های مشابه در دیگر کشورهای جهان باشد. موفقیت‌های آن اجرا و از شکست‌های آن اجتناب گردید. مهم‌ترین نکته‌ای که این تشکل به ما می‌آموزد اینست که کتاب گویا فقط با تشکیلات و سازمان‌دهی به سامان می‌رسد. فرهنگ‌سازی در عرصه کتاب گویا، استفاده از ظرفیت‌ها و دیگر جوانب کتاب گویا را با تشکیلات کارآمد می‌توان به نتیجه مطلوب رساند.

تولید کتاب گویا در سوره مهر

تولید کتاب گویا در سوره مهر⁽¹⁾

جدیدترین شماره نشریه تخصصی انتشارات سوره مهر، در 219 شماره ویژه کتاب گویا از توانایی این انتشارات برای تولید ماهانه دو کتاب صوتی خبر داد. اخیراً کتاب‌های «نامه‌های کوفی» سروده سعید بیابانکی و «گوشواره عرش» سروده سید علی موسوی گرمارودی با صدای شاعران این آثار از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شد.

در سرمقاله این شماره از «مهر» آمده است: «در دو شماره قبلی دو هفته‌نامه مهر، به تفصیل به بحث درباره کتاب صوتی پرداختیم؛ مواردی همچون جنبه‌های مختلف کتاب صوتی، تاریخچه آن در جهان و ایران و چگونگی تولید فنی و همچنین نظراتی که گویندگان و فعالان این حوزه دارند. در این شماره بنا داریم از تجربه انتشارات سوره مهر بگوییم. سوره مهر در سال جاری در رویکرد جدید تصمیم به تولید و عرضه کتاب صوتی برای مخاطبان خود گرفت و در قدم اول برنامه‌ریزی‌های لازم را جهت نحوه انجام دادن این کار و انتخاب عناوین مناسب و همچنین چگونگی تولید و گویندگی این آثار صورت داد. در این مرحله، پنج عنوان کتاب «نامه‌های کوفی» سروده سعید بیابانکی، «گوشواره عرش» سروده سید علی موسوی گرمارودی و سه کتاب دفاع مقدسی «دریا خانم»، «جای امن گلوله‌ها»، و «دختران اُ. پی. دی» انتخاب شد. در استراتژی سوره مهر این امر مورد تأکید قرار گرفت که سوره مهر الکترونیک، سما، توانایی تولید ماهیانه دو کتاب صوتی را دارد».

«مهر» با بخش «پرتو» و سخنی از رهبر معظم انقلاب، آغاز می‌شود: «متأسفانه کتاب‌خوانی، جز در بین یک عده از اهل علم و اهل تحصیل و کسانی که به طور

قهری با کتاب سر و کار دارند، یک کار رایج و روزمره به حساب نمی‌آید؛ در حالی که کتاب‌خوانی باید مثل خوردن و خوابیدن و سایر کارهای روزانه، در زندگی مردم وارد بشود. کتاب نباید به یک عده از افراد جامعه ما مخصوص بماند؛ کما این که در گذشته این طور بوده است که یک عده کتاب‌خوان و اهل کتاب و اهل مراجعه به کتاب بودند؛ اکثریت هم دور از کتاب و فارغ از همّ کتاب؛ این درست نیست. امروز البته وضع بهتر شده است؛ انسان می‌تواند این را حس کند.»

بخش «گزارش»، با گزاش رونمایی از مراسم رمان «شیار 143» با عنوان «نشان دادن تبعات جنگ، به معنای ضد جنگ بودن آن اثر نیست»، آغاز می‌شود و با گزارشی از نشست «نشر الکترونیک و آینده پیش‌رو در ایران و جهان» به پایان می‌رسد.

پس از «پرونده ویژه» مهر برای تولید کتاب گویا در سوره مهر، با مطلب‌های «فرایند عملی تولید کتاب گویا» (نوشته محمدعلی شادزاد)، «نیازمند الگوهای تازه‌ای هستیم» (نوشته میثم مقصودی) و «آینده کتاب گویا در سما» شروع می‌شود و بعد با تصویری از صدابرداری مهسا بشردوست، سعید بیابانکی و سید علی موسوی گرمارودی و توضیح درباره کتاب آنان ادامه می‌یابد.

در این صفحه نشان داده شده که کتاب «دریا خانم با صدای عاطفه طاهری، «جای امن گلوله‌ها» با صدای مهیار ستاری و «دختران اُ. پی. دی» با صدای لیلا موسوی منتشر شده است.

در بخش «نقد» محمود فاضلی نقدی بر خاطرات سردار محمدجعفر اسدی، نوشته سید حمید سجادی‌منش، با عنوان «خاطرات کمتر شنیده شده» دارد.

شماره 219 دو هفته نامه تخصصی انتشارات سوره مهر با مطالب «مین سوسکی به دار و دسته‌دار علی پیوست»، «آسوده بخواب» (به یاد استاد مشفق کاشانی) و «زبان مخاطب» به پایان می‌رسد.⁽¹⁾

فهرست واره منابع درباره کتاب گویا

فهرستواره منابع درباره کتاب گویا⁽¹⁾

اگر متن با علائمی برجسته سازی شود؛ به عبارت دیگر تبدیل به علائم برجسته

گردد؛ بطوری که با سر انگشتان و با استفاده از لامسه بتوان مطالعه کرد، در این هنگام متن بریل تحقق و عینیت می‌یابد. یعنی یک متن و یک مقاله را می‌توان به سه صورت فوق عرضه کرد.

با بیناها چون حس بینایی ندارند با استفاده از لامسه و روش بریل یا شنوایی و روش کتاب گویا به مطالعه منابع می‌پردازد.

مجله توان‌نامه درصدد است در هر شماره، انواع تحقیقات و پیشرفت‌ها و دستاوردهای مهم را معرفی نماید. مأخذشناسی حاضر در همین راستا و به همین منظور تدوین شده است. البته صرفاً منابع به روش غیر توصیفی و غیر مقایسه‌ای معرفی شده‌اند؛ زیرا فرصت کافی برای تکمیل این مأخذشناسی نبود.

از استادان و تمامی نخبگان استدعا داریم که اگر منبعی در این‌باره به هر زبانی سراغ دارند، دفتر مجله را مطلع فرمایند. امید است با استفاده از اطلاعات ارسالی شما عزیزان گام‌های اساسی و سازنده برداشته شود.

بخش یکم: منابع فارسی

الف- کتاب

فهرستگان کتابهای گویای ایران، تهیه و تنظیم شیرین تعاونی (خالقی)؛ با همکاری مهوش بهنام، ایراندخت عزیزی، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۴، 247ص.

کتابشناسی منابع گویا و بریل ایران ۱۳۷۹ – ۱۳۷۳، شیرین تعاونی، مهوش

بهنام، ایراندخت عزیزی، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۱، 310ص.

ب- مقالات

ب-1: مجلات

«آرشیوهای گویا؛ پژوهشهای اسنادی»، رحیم نیکبخت، زمانه، شماره 34، تیر 1384، ص 40-41.

«اختراع نخستین کتاب گویای فتوالکترونیک توسط زن ایرانی»، اطلاع یابی و اطلاع رسانی، دوره 2، شماره 14.

«تاریخچه کتاب گویا»، دوهفته نامه مهر، 15 شهریور 1388.

«تصویری گویا از کتاب گویا در ایران»، لیلا (رویا) مکتبی فرد، پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان، شماره 40، بهار 1384 ص 43-49.

«توجه به کتاب گویا ، ترویج مطالعه به شیوه‌های نوین است»، ساره گودرزی، دوهفته نامه مهر، 15 شهریور 1388.

«راهنمای ضبط کتاب­های گویا»، ثریا قزل‌ایاغ، فصلنامه کتاب، ش ۲، تابستان ۱۳۷۵، ص 19-31.

«راهنمای ضبط کتاب گویا برای نیروهای داوطلب»، ثریا قزل ایاغ (بهروزی)، مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، شماره 2، تابستان 1375، ص 19-31.

«روزنامه گویا؛ اطلاع­رسانی در خدمت نابینایان»، م. پرنیان، رسانه، شماره، 20، زمستان 1373، ص 97-98.

«شرحی بر آرشیوهای صدا از کتاب: راهنمای توصیف آرشیوی»، مایکل کوک و مارگرت پروکتز، ترجمه حوزه معاونت آرشیو، گنجینه اسناد، شماره 10-11، تابستان و پاییز 1372، ص 101-106.

«شیوه‌های انتقال ادبیات به کودکان و نوجوانان از قصه‌گویی تا کتاب گویا»، منصوره شجاعی، خلاصه مقالات همایش ادبیات فارسی و تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان(دانشگاه تربیت معلم تهران - دانشگاه تربیت معلم سبزوار؛ 1378)

«قابلیت­ها و مزایای کتاب گویا برای کاربران و ناشران»، مریم چهرقانی و فاطمه فهیم­نیا، کتاب مهر، شماره 9، تابستان 1392، ص 22-43.

«قوانین فهرست نویسی مجمع بین المللی آرشیو مواد شنیداری- راهنمای توصیف نوارهای صوتی و رسانه‌های وابسته دیداری - شنیداری»، نسرین بابایی، گنجینه اسناد، شماره 57، بهار 1384، ص 87-90.

«کتاب صوتی مکمل کتاب کاغذی است: مدیر موسسه تخصصی کتاب گویا از چالش‌های انتشار این کتب می‌گوید»، فرید دانش­فرد، گفتگو با فاطمه محمدی، کتاب هفته، شماره 1005.

«کتاب گویا؛ چرا و چگونه؟»، سید عباس اشرف واقفی، دوهفته نامه مهر، 15 شهریور 1388.

«کتاب گویا، فرصتی دوباره برای آشتی دادن کودک و کتاب»، مریم چهرقانی، کتاب مهر، شماره 8، زمستان 1391 و بهار 1392، ص 82-101.

«کتاب گویا؛ وسیله‌ای برای یادگیری»، دوهفته نامه مهر، 15 شهریور 1388.

«کتابخانه گویا برای نابینایان »، شیرین تعاونی، نامه انجمن کتابداران ایران، دوره هشتم، شماره 2، تابستان 1354، ص 219-228.

«کتاب­های شنیداری، انقلابی در فرهنگ کتاب خوانی»، علی میرزایی، گفتگو با صابر اکبری، مشرق، شماره 5.

«کتاب­های شنیدنی می‌آیند»، بهنام ناصح، کتاب هفته ،ش ۸۶ ، ۲ تیر ۱۳۸۶، ص 8.

«کتاب­های صوتی دفاع مقدس،چراغ راه جانبازان روشندل »، مریم اسدی جعفری، کتاب هفته، شماره 903.

«کتاب­های صوتی راهی برای گسترش کتابخوانی »، یالثارات الحسین (ع)، شماره 564.

«کتاب­های گویا؛ مخاطبان همراه: گزارشی درباره نقش زبان نوشتار در تاثیرگذاری کتاب­های دینی»، امین اکرم­زاده، گفتگو با محمد زید بهبهانی و عباس مولایی، کتاب هفته، شماره 958.

«کتابهای گویا»، محمد صحت، صنعت چاپ، دوره 19- شماره 221، سال 1380.

«مخاطب، نشر الکترونیک و کتاب گویا»، دوهفته نامه مهر، 15 شهریور 1388.

«یار بی زبان سخن می‌گوید: کتاب گویا ابزاری در خدمت مطالعه»، سیمین سجادی، کتاب هفته، شماره 989.

ب-2: روزنامه­ها

«آیا کتاب­های شنیداری برای کودکانتان مفیدند؟»، لیلا پیرعلی همدانی، روزنامه ملت ما، 1 اردیبهشت 1390.

«با کتاب­های صوتی کتابخوان حرفه­ای تربیت کنیم: گفت­و­گوی ایران با احمد بیگدلی»، مریم شهبازی، روزنامه ایران، 31 فروردین 1392.

«تجربه­ای متفاوت از مطالعه»، روزنامه ایران، 9 آبان 1391، ص 17.

«جایگزینی برای کتاب نیست»، مریم شهبازی، روزنامه ایران، 20 آبان 1391، ص 20.

«ردپای فناوری در کتابخوانی/ گزارش از بازار کتاب‌های صوتی»، مریم شهبازی، روزنامه ایران، 16 آبان 1391، ص 19.

«روزگار سپری شده کتاب­های چاپی: استقبال از نسل جدید کتاب‌های صوتی و دیجیتالی»، روزنامه سرمایه، 15 فروردین 1386.

«شخص ثالث، راوی متن­های من: گزارشی درباره اهمیت کتاب­های صوتی»، نگار حسینخانی، روزنامه تهران امروز، 24 دی 1391.

«فرصتی که جهان مدرن در اختیار ما می­گذارد»، سیدقاسم یاحسینی، روزنامه ایران، 20 آبان 1391، ص 20.

«کتاب صوتی برای صرفه­جویی در وقت: تجربه جهانی در ایران گسترش می­یابد»، روزنامه سرمایه، 22 اسفند 1387.

«کتاب گویا رقیبی برای کتاب مکتوب نیست: گفت­و­گو با فاطمه محمدی، اولین ناشر کتاب­های صوتی / بهنام ناصح »، فاطمه محمدی و بهنام ناصح، روزنامه فرهنگ آشتی، 20 اسفند 1387.

«کتاب گویا؛ فرسنگ­ها فاصله تاوضع مطلوب: بررسی مشکلات دانشجویان نابینا در دسترسی به کتاب»، فریده عباسی، روزنامه اطلاعات، 16 آذر 1388.

«کتاب­های سخنگو یک همراه همیشگی»، ساره گودرزی، جام جم، 18 خرداد 1392.

«کتاب­های گویا: قصه گویی غیر حضوری»، نگار پدرام، روزنامه جهان اقتصاد، 20 آبان 1388.

«کتاب­های گویا، گوش سپردن به یار مهربان»، ساره گودرزی، روزنامه مردم سالاری، 27 مرداد 1388.

«کتاب­های گویا برای کودکان نابینا»، روزنامه اعتماد، 24 اسفند 1386.

«کتاب­های مناسب برای کودکان ویژه »، علی اصغر سیدآبادی، روزنامه شهروند، 26 دی 1392.

«کتاب‌هایی برای شنیدن: گزارشی از تولید و استقبالِ کتاب‌های گویا در گفت‌وگو با نویسندگان و شاعران»، فهیمه پناه‌آذر، روزنامه تهران‌امروز، 25 شهریور 1392.

«کتاب‌هایی که شنیدنی هستند »، حورا نژاد صداقت، روزنامه جام جم، 27 دی 1389.

«کتاب­هایی که شنیده می­شوند: درباره کتاب گویا، تاریخچه و تاثیر آن بر فرهنگ کتابخوانی»، پیروزه روحانیون، روزنامه خبر، 31 شهریور 1388،

«مردم عادت به شنیدن کتاب صوتی ندارند »، روزنامه عصر ایرانیان، 12 دی 1389.

«نگاهی به جایگاه کتاب گویا در زندگی مدرن؛ این مخاطب است که دست به انتخاب می‌زند»، روزنامه ایران، 9 آبان 1391، ص 17.

«یار مهربان حرف می‌زند!: کتاب صوتی؛ پدیده‌ای جدید در امر کتابخوانی»، خدیجه زمانیان، روزنامه قدس، 18 اردیبهشت 1389.

ب-3: اینترنتی

« آیا کتاب‌های شنیداری برای کودکان مفیدند؟»، ترجمه لیلا پیرعلی‌همدانی، پایگاه اطلاع رسانی موسسه شهر کتاب (http://www.bookcity.org)، 27 فروردین 1390.

«طرحی برای راه‌اندازی صنعت کتاب‌های صوتی در»، آرش عزیزی، وبلاگ

مولف (arashazizi.com)، 11 دی 1387.

«کتاب‌های شنیداری و بازگشت دوره داستان‌سرایی»، سایت توگام(nogaam.com)، 27 اسفند 1392.

«گفت‌وگوی خبرگزاری فارس با عوامل تولیدکننده کتاب‌های گویا»، خبرگزاری فارس (farsnews.com)، 13 مهر 1392.

گفتگویی است با فاطمه محمدی مدیر نشر، مهرداد اسکویی از نویسندگان، مستند سازان و عکاسان به نام کشور که در تولید کتابهای شنیداری و مهدی زارع که آهنگسازی برخی از کتاب‌های صوتی نوین کتاب گویا را بر عهده داشته است.

«نشست بررسی کتاب گویا در مهر»، گفتگو کننده: مریم عرفانیان، خبرگزاری مهر (mehrnews.com) 15 مهر 1392 و 2 بهمن 1392 و 28 بهمن 1392.

جمعی از نویسندگان و تولیدکنندگان کتاب گویا در این نشست در خبرگزاری مهر حاضر شدند که مصطفی رحماندوست نویسنده کتاب­های کودک و نوجوان، فاطمه محمدی مدیر موسسه نوین کتاب گویا، کاظم علمی مدیر نشر ذهن‌آویز و مدیر موسسه گسترش فرهنگ و مطالعات، فرزانه منصوری همسر زنده‌یاد نادر ابراهیمی و ناشر، سیدعلی شجاعی قائم مقام انتشارات نیستان، نیما رئیسی گوینده رادیو، پرستو ولدخان مسئول بخش نابینایان کتابخانه حسینیه ارشاد و از مصححان کتاب‌های گویا برای نابینایان، ساعد مشکی گرافیست، طراح و ناشر، مهدی زارع آهنگساز کتاب‌های گویا، شاهین علایی‌نژاد گوینده کتاب‌های گویا، احسان چریکی گوینده کتاب‌های گویا از افراد حاضر در این نشست بودند.. این گفتگو در سه بخش در خبرگزاری مهر عرضه شده است.

ج- پایان نامه

بررسی میزان استفاده نابینایان و کم­بینایان از کتابهای گویا، بریل و الکترونیکی در استان تهران. نرگس سادات آیت الهی، به راهنمایی فریدون آزاده و با مشاوره علی شکویی، کارشناسی ارشد, رشته علوم کتابداری و اطلاع رسانی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد

علوم و تحقیقات، 81-1382.

بررسی نقش گویاسازی منابع اطلاعاتی در جذب مخاطبان نابینا و کم­بینای کتابخانه‌های عمومی استان خوزستان از دیدگاه کتابداران و مخاطبان نابینا و کم بینا. زهرا بیتانه، به راهنمایی زاهد بیگدلی، کارشناسی ارشد, رشته علوم کتابداری و اطلاع رسانی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات خوزستان، 1392.

بخش دوم: منابع انگلیسی

A. books

A Guide to Developing Braille and Talking Book Services, Leslie L. Clark, Walter De Gruyter Incorporated, 1984, 108p.

An Introduction to Digital Audio, John Watkinson, Taylor & Francis, 2002, 419p.

Audio-assisted Reading with Digital Audiobooks for Upper Elementary Students with Reading Disabilities, Kelli J. Esteves, ProQuest, 2007, 142p.

Audiobooks and Struggling Readers, Kelli Esteves, VDM Publishing, 2009, 156p.

Audiobook Collections and Services, Susan Baird, Highsmith Incorporated, 2000, 85p.

Audiobooks for Youth: A Practical Guide to Sound Literature, Mary Burkey, American Library Association, 2012, 103p.

Audiobooks, Literature, and Sound Studies, Matthew Rubery, Reader in Nineteenth-Century Literature Matthew Rubery, Routledge, 2011, 266p.

Audiobooks on the Go: A Listener's Guide to Books on Cassette, Robin F. Whitten, Country Roads Press, 1995, 213p.

Becoming a Nation of Readers: The Report of the Commission on Reading, Richard C. Anderson, Center for the Study of Reading, National Academy of Education, and National Institute of Education. Champaign, IL: University of Illinois, 1985. ERIC. Web.

Books for the Adult Blind Including the Talking-book Machine Activity and Service for the Blind from the Annual Reports, Library of Congress. Service for the Blind, U.S. Government Printing Office.

Cengage Advantage Books: Audio Basics, Stanley Alten, Cengage Learning, 2011, 336p.

Chakras for Beginners Audiobook: A Guide to Balancing Your Chakra Energies, David Pond, Llewellyn Worldwide, 2010, 28p.

Digital Talking Books: Progress to Date, John Cookson, National Library Service for the Blind and Physically Handicapped, Library of Congress, 2002, 50p.

Final Report on a Study of the Braille and Talking Book Program in Ohio to the State Library Board of Ohio, Battelle Memorial Institute. Columbus Laboratories, Battelle, Columbus Laboratories, 1979, 103p.

Harry Potter and the Overly Long Commute: Trends in Audio Books, Megan E. Friesen, ProQuest, 2008, 90p.

Interchange Intro Student's Book with Audio CD, Jack C. Richards, Cambridge University Press, 2005, 152p.

Listening to Learn: Audiobooks Supporting Literacy, Sharon Grover & Lizette D. Hannegan, American Library Association, 2012,188p.

Listener's Guide to Audio Books: Reviews, Recommendations, and Listings for More than 2,000 Titles, John Wynne, Simon and Schuster, 2011, 448p.

Oregon State Library Talking Book and Braille Services Long-range Plan, 2004-2014, Sara T. Behrman & Oregon State Library, Talking Book and Braille Services, 2004, 44p.

Read On...Audiobooks: Reading Lists for Every Taste, Joyce G. Saricks, ABC-CLIO, 2011, 150p.

Study in the Use of Audiobooks for Reading in Gifted Students, John James Simkins, Wichita State University, College of Education, Department of Curriculum and Instruction, 2009, 41p.

Study of the Talking Book Program in Massachusetts, Warner-Eddison Associates, Warner-Eddison Associates, 1977,122p.

Talking Books: Adult, Division for the Blind and Physically Handicapped, Library of Congress, 1978.

Talking Book and Braille Services Loan Policy, Oregon State Library, The Services, Oregon State Library, 6p.

Talking Book Titles, 1939-1940. (Talking Books Placed in the Distributing Libraries, June 1940-June 1941-July 1943-June 1944.), Library of Congress. Service for the Blind,1940.

The Benefit of Utilizing Audiobooks with Students who are Struggling Readers, Sayra Stone-Harris, ProQuest, 2008, 95p.

Using Talking Book Technology to Support the Acquisition of Early Literacy Skills: An Exploratory Study, Teresa Henriette Sharp, University of Oxford, 1999,206p.

Words on Cassette, Volume 1, Bowker, 1997, the University of Michigan, 2009.

B. articles

“10 Reasons Kids Learn With Audiobooks”, AudioFile May (1998): n. pag. Web.

“A Bridge to Literacy: Creating Lifelong Readers through Audiobooks”, Denise

Marchionda, AudioFile 10.2 (2001): 19-21.

"Animated multimedia ‘talking books’ can promote phonological awareness in children beginning to read", Pav Chera & Clare Wood, Learning and Instruction 13.1 (2003): 33-52.

“As good as reading? Kids and the audiobook revolution”, Pamela Varley, Horn Book Magazine 78.3 (2002): 251-262.

"Audio Tapes and Books: Perfect Partners.", Kate Moody, School Library Journal 35.6 (1989): 2729

“Audiobooks for Children: Is This Really Reading?”, Ruth Cox Clark, Children and Libraries 5.1 (2007): 49-50.

"Authentic Listening Experiences", Junko Yokota, & Miriam Martinez, Book Links 13.3 (2004): 30.

"Beginning readers' use of ‘talking books’ software can affect their reading strategies", Clare Wood, Journal of Research in Reading 28.2 (2005): 170-182.

"Children’s interactions and learning outcomes with interactive talking books", Geoffrey Underwood & Jean DM Underwood, Computers & Education 30.1 (1998): 95-102.

"Digital talking books on a PC: a usability evaluation of the prototype DAISY playback software", Sarah Morley, Proceedings of the third international ACM conference on Assistive technologies. ACM, 1998.

“Earphone English.”, Francisca Goldsmith, School Library Journal 48.5 (2002): 50-53.

"Hear and Now: Connecting Outstanding Audiobooks to Library and Classroom Instruction", Sharon Grover & Lizette Hannegan, Teacher Librarian 35.3 (2008): 17-21.

"Heard Any Good Books Lately?", Deborah Locke, Book Links 11.2 (2001): 26-28.

“Heard any good books lately? The case for audiobooks in the secondary classroom”, Barbara H. Baskin, Journal of Reading 38.5 (1995): 372-76.

“How an audiobook library program influences book interactions of three ESL kindergarteners”, Molly Wellner, MA capstone. Hamline U, 2010.

“Horizons: Audiobooks in the Classroom”, Ted Hipple, AudioFile June (1996): n. pag. Web.

"Improving oral reading fluency (and comprehension) through the creation of talking books", Grace Oakley, Reading Online 6.7 (2003): n7.

"Improving Reading Skills through Audiobooks", Shu-Hsien L.Chen, School Library Media Activities Monthly 21.1 (2004): 22-25.

"Interactions with talking books: phonological awareness affects boys' use of talking books", Karen Littleton & C. Wood & P. Chera, Journal of Computer Assisted Learning 22.5 (2006): 382-390.

"Introducing a Talking Book Service to Ireland", Desmond Kenny, British

Journal of Visual Impairment 8, no 3 (1990): 90-91.

"iPods as Reading Tools", Linda Bomar, Principal 85.5 (2006): 52-53. Web.

"Listening and literacy: audiobooks in the reading program", Renee Michelet Casbergue & Harris Karen H, Reading Horizons 37 (1996): 48-59.

“Listen While You Read: Struggling Readers and Audiobooks”, Kylene Beers, school Library Journal 44.4 (1998): 30-35. Web.

“Louder, Please: For Some Kids, the Best Way to Read Is to Turn up the Volume”, Barbara Wysocki, Curriculum Connections 51.4 (2005): 10-14.

"Long-Form Listening", Mary Burkey, Book Links 18.6 (2009): 26-27.

"Talking books and reading", Jane Medwell, Reading 30.1 (1996): 41-46.

"Talking Books and Taped Books: Materials for Instruction", Gert Gamby, Reading Teacher 36.4 (1983): 366-69.

"Teaching reading with talking books", Marie Carbo, Reading Teacher 32.3 (1978): 267-73.

"The Effects of Audiobooks on the Psychosocial Adjustment of Pre-Adolescents and Adolescents with Dyslexia", Anna Milani & Maria Luisa Lorusso, Dyslexia 16.1 (2010): 87-97.

"The talking books project: some further insights into the use of talking books to develop reading", Jane Medwell, Reading 32.1 (1998): 3-8.

“Tuning in to Audiobooks: Why Should Kids Listen?”, Arnie Cardillo, Children and Libraries 5.3 (2007): 42-46.

“Using Audiobooks to Build Student Success”, Sylvia Vardell, AASL Biannual Conference, Pittsburgh. October 2005. Panel presentation.

“Using Audiobooks to Meet the Needs of Adolescent Readers”, Gene Wolfson, American Secondary Education 36.2 (2008): 105-14.

"Using Talking Books With Reading‐Disabled Students", ,Michael C. McKenna, Reading & Writing Quarterly: Overcoming Learning Difficulties 13.2 (1997): 185-190.

"Weaving chains of affect and cognition: A young child's understanding of CD-ROM talking books", Linda D. Labbo, & Melanie R. Kuhn, Journal of Literacy Research 32.2 (2000): 187-210.

“Web watch -- Audiobooks: Ear-resistible!”, Denise Johnson, Reading Online 6.8 (2003): n. pag. Web.

C. thesis

Study in the use of audio books for reading in gifted students, John James Simkins, M.Ed. thesis. Wichita State U, 2009. SOAR.

نشریه اودیو فایل

نشریه اودیو فایل⁽¹⁾

Audio File

این نشریه در سال 1992م به زبان انگلیسی تأسیس شد و در دو دهه فعالیت خود توانسته تأثیرات عمیقی در زمینه تحولات کتاب گویا بر جای گذارد. اسم آن اودیو فایل به معنای پرونده کتاب گویا است. یعنی در هر دوره به کارنامه و پرونده رخدادها و مسائل کتاب گویا می‌پردازد؛ نیز اموری مانند نقادی ضعف‌ها، مشاوره با نخبگان برای یافتن راه‌کارها، اطلاع‌رسانی جهت آگاه نمودن جامعه معلولین و نابینایان نسبت به پیشرفت‌ها و تجارب جدید از وظایف آن است.

در طلیعه آن چنین آمده است: اودیو فایل(AF) یا پرونده کتاب گویا نشریه‌ای برای همه دوستداران کتاب گویا است؛ اعم از معلولین و روشندلان و افراد عادی. این نشریه هر دو ماه یکبار منتشر می‌شود و به معرفی کتب جدید گویا، معرفی گویندگان و مؤلفین موفق، اطلاع‌رسانی درباره تجهیزات ضبط صدا و پخش کتاب گویا به روش CD، DVD، موبایل، رادیو، MP4 و غیره، نقادی آثار مشکل‌دار، حقوق کتاب گویا و تولیدکنندگان آن و ده‌ها موضوع و سرفصل دیگر می‌پردازد. هر مقاله با امضاء نام نویسنده منتشر می‌شود و تلاش شده ضوابط و اخلاق روزنامه‌نگاری به دقت اجرا شود.

ساختار نشریه

این مجله فقط به کتاب گویا می‌پردازد و رویکرد آن عمدتاً اطلاع‌رسانی است. از اینرو سرفصل مقالات آن عبارت‌اند از: گفت‌وگو درباره تولید کتاب گویا و درباره تجربه‌ها و دستاوردهای جدید؛ معرفی و نقد کتاب و پایان‌نامه، اخبار حوادث و رخدادهای علمی، فرهنگی و اجتماعی؛ معرفی مخازن، آرشیوها و کتابخانه‌های

کتب گویا در سراسر جهان؛ معرفی مراکز تولید و مراکز فرهنگ، معرفی استودیوهای مهم ضبط، گفت‌وگو درباره تجهیزات ضبط صدا و وسایل مدرن؛ شیوه‌های پخش و عرضه کتب گویا؛ نقادی نشریات و سایت‌های ویژه کتاب گویا؛ آشنا نمودن قشرهای مختلف جامعه با کتاب گویا جهت افزایش سرانه مطالعه.

مدیریت

این مجله توسط رابین اف. وتین⁽¹⁾

بنیان‌گذاری شد. او تا کنون مدیر مسئول این نشریه بوده و صاحب امتیاز آن را بر عهده داشته است. دیگر مسئولین این نشریه اینگونه‌اند:

مایکل ال. کاب⁽²⁾

سردبیر؛ پاتریشیا ای. استیک نی⁽³⁾

مدیر مالی؛ جنیفر ام. دول⁽⁴⁾

مدیر ویرایش؛ الیزابت کی. داگ⁽⁵⁾

کنترل‌گر متن؛ جنیفر استیل⁽⁶⁾

مدیر هنری؛ الیشا لانگرمن⁽⁷⁾

معاون بخش ویرایش؛ جون سیمونو⁽⁸⁾

معاون بخش ویرایش؛ مگان هیلر⁽⁹⁾

خدمات فروش؛ نیز افراد زیر به عنوان ویراستار همکار با این نشریه همکاری دارند: پریسیلا گرانت⁽¹⁰⁾، اس. جی. هنسچل⁽¹¹⁾، آرلیا سی. اسکات⁽¹²⁾، استون ای. استنباک⁽¹³⁾، توماس والکن⁽¹⁴⁾.

آقایان استفان کینگ⁽¹⁵⁾

و تونی موریسون⁽¹⁶⁾

به عنوان سامان‌دهی به امور مصاحبه‌ها فعالیت می‌کنند.

هر شماره چون درباره موضوع خاصی است، از اینرو از افراد متخصص در آن موضوع استفاده می‌شود:

همکاران سال 22، شماره 5 عبارت‌اند از: راندی او برین⁽¹⁾، اسکات شرات، دیوید‌ای والتون.

کارنامه بیست ساله

در همه سال‌های این دو دهه آقای رابین ویتن⁽²⁾مدیریت و پیش‌برد امور را بر عهده داشته است. اورلیا سی. اسکات هم همواره در امور و شرایط مختلف به او کمک کرده است.

در سال جاری، بیستمین سالگرد این نشریه را جشن گرفتند و علاوه بر کارنامه و تحولات آن به بررسی تأثیر این نشریه در وضعیت کتاب صوتی و جایگاه آن در توسعه کتاب گویا پرداختند.

مسئولان و ویراستاران مؤسسه ادیو فایل هر کدام بنابر تجربه و تخصص خود درباره کتب صوتی سخن گفتند.

این جشنواره با هدف بررسی ضعف‌های کتاب گویا برپا شد. نشریه اودیو فایل برای راه‌اندازی آن بسیار تلاش کرد. زیرا موانع بسیار وجود داشت. حتی جینکو⁽³⁾به عنوان یک رسانه تبلیغاتی چون تلقی درستی از کتاب گویا نداشت، این پدیده را صرفاً تبلیغاتی و غیر مؤثری دانست. در این جشنواره یک سو تلاش کردند موانع را مرتفع نمایند و از دیگر سو توسه کتاب گویا و جذب اقشار مختلف مردم برای استفاده از این نوع کتاب، تدبیر و راه‌کار عرضه کرد. بقاء و حیات کتاب گویا به ازدیاد شنوندگان در سراسر جهان است.

متأسفانه مؤلفین و کارشناسان بسیاری هستند که یک بار هم کتاب گویا گوش نداده‌اند. بسیاری از کارشناسان حتی دعوت به مصاحبه هم شده‌اند و در گفت‌وگو با مجله حرف‌های قشنگ گفته‌اند ولی تجربه عملی ندارند. در جشنواره این مشکلات مطرح و به بررسی آنها پرداخته شد. و اینکه این نشریه برای رفع مشکلات چاره‌اندیشی کرد و مسئولین نشریه راه‌کارهایی عرضه کردند.

مؤلفانی مثل سوگرافتنون⁽¹⁾

مؤلف مجموعه معمای الفباء⁽²⁾

طبقه‌ای از مؤلفین را نمایندگی می‌کند که آثار سودمندی تولید کرده و عرضه نموده‌اند اما در زمینه گویاسازی آثارشان، هیچ اقدامی نداشته‌اند. جشنواره با بیان محاسن و کارآیی‌های کتاب گویا، اینگونه افراد را تشویق و ترغیب به گویاسازی آثارشان نمود. نیز کارنامه نشر در این زمینه و اینکه چند درصد از مؤلفین را تشویق به گویاسازی آثارشان کرده، بررسی شد.

این مجله در دو دهه تلاش توانسته، حقوق کتاب گویا را هم توسعه دهد و راه‌کارهایی مطرح کند که حقوق مؤلفین منابع در کنار حقوق نمایندگان و تولیدکنندگان کتاب گویا محترم شمرده شود.

نشریه اودیو فایل جنبه‌های کمتر شناخته یا ناشناخته کتاب گویا را هم تجزیه و تحلیل کرد و از این طریق جایگاه و نقش‌های ویژه برای کتب گویا معرفی کرده است.

این مجله هم اکنون تبدیل به یک رسانه اجتماعی پر قدرت و با جاذبه کامل شده است. جایگاهی در بین همه مراکز آموزشی، آموزگاران، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی پیدا کرده و به همین دلیل می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

این مجله هم به صورت کاغذی هر شصت روز یکبار منتشر می‌شود. نیز روی اینترنت به صورت دیجیتال در سایت خود مجله به آدرس www.audiofilemagazine.com منتشر می‌شود.

مآخذ

»About Audio File«, AudioFile, vol.22, No5, June and July 2011, P 12-15.

www.audiofilemagazine.com.

خرید کتاب‌های گویا

خرید کتاب‌های گویا⁽¹⁾

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) به نقل از روابط عمومی معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دبیرخانه هیئت انتخاب و خرید کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با صدور اطلاعیه‌ای شرایط انتخاب و خرید کتاب های گویا را اعلام کرد. در متن این اطلاعیه آمده است:

با توجه به اهمیت کتاب‌های شنیداری در حوزه کتاب و کتابخوانی و کاربرد قابل توجه‌شان در زمینه‌های مختلف به ویژه مصرف فرهنگی نابینایان، نوآموزان زبان فارسی و سالخوردگان، به اطلاع عموم مؤسسات تولیدکننده کتاب‌های گویا می رساند که هیئت انتخاب و خرید کتاب از این پس نسبت به دریافت این محصولات و خریدشان پس از بررسی در جلسات کارشناسی مبادرت می‌ورزد.

بر این اساس از تمامی موسسات ناشر این کتاب‌ها دعوت می‌شود، در صورتی که محصولات‌شان مجوز رسمی تولید و توزیع از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی داشته باشد، یک نسخه از آنها را به دبیرخانه این هیئت (ساختمان مرکزی وزارتخانه، طبقه دوم، اتاق ۲۳۷، تلفن ۳۸۵۱۳۰۴۹) تحویل دهند تا در جلسات کارشناسی مورد بررسی جهت خرید قرار گیرد.

نتایج جلسات، مانند روال متعارف اعلام مصوبات این هیئت، در سایت معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به نشانی www.mof.farhang.gov.ir اعلام خواهد شد.

یادآور می‌شود، کتاب گویا به عنوانی اطلاق می‌شود که شامل متن شفاهی کتاب‌های چاپی ضبط شده روی لوح‌های فشرده با صدای نویسنده کتاب و یا یک گوینده است. بدیهی است در صورتی که ملحقات افزوده بر این معیار(همچون موسیقی و سایر افکت‌های صوتی و یا بصری) بر خود متن اصلی غالب باشند، در این تعریف جای نخواهند داشت و در هیئت، مورد پذیرش قرار نمی‌گیرند.