تحلیلی از زندگی امام رضا علیه السلام

مشخصات کتاب

سرشناسه: رجائی، محمدرضا، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور: تحلیلی از زندگی امام رضا علیه‌السلام:

چگونه امام رضا علیه‌السلام را بهتر بشناسیم؟!!/ مولف محمدرضا رجائی.

مشخصات نشر: اصفهان: کیاراد، ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری: 256 ص.؛ ۱۴×۲۱س‌م.

شابک: 8-87-6490-600-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه: ص. ۲۵۹.

موضوع: علی‌بن موسی (ع)، امام هشتم، ۱۵۳؟ - ۲۰۳ق.

رده بندی کنگره: ۱۳۹۴ 3ت27ر/47 BP

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۹۵۷

شماره کتابشناسی ملی: ۴۱۲۴۲۴۱

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

استاد محقق: محمدرضا رجائی

ناشر: کیاراد

مدیر تولید: مرتضی قاسم‌پور

تنظیم: آصفه قاصدی‌پور

نوبت چاپ: اول

تاریخ چاپ: زمستان 1394

قطع / تعداد صفحات: رقعی/ 256 صفحه

شمارگان:2000 جلد

شابک: 978-600-6490-87-8

بها: 8000 تومان

مرکزپخش: 09139107030 - 36301360-031

فروش از فروشگاه اینترنتی Buybook

حق چاپ محفوظ و متعلق به مؤلف می‌باشد.

ما را با انتقادات و پیشنهادات خویش یاری رسانید.

09139107030

تحلیلی بر زندگی امام رضا علیه السلام

چگونه امام رضا علیه السلام را بهتر بشناسیم؟!

محمّدرضا رجائی

فهرست

پیش‌گفتار. 15

مزیت‌ها و ویژگی‌های کتاب حاضر. 17

بخش اول: تولد و زندگی امام قبل از امامت... 19

«نجمه» مادر امام علی بن موسی الرضا علیه السلام...... 20

بانوی عابد و پرهیزکار. 21

مادر حضرت رضا علیه السلام و دوران بارداری.. 22

هنگام ولادت آن حضرت... 24

شناسنامة امام علی بن موسی الرضا علیه السلام...... 25

سیمای امام رضا علیه السلام...... 26

امام هشتم علیه السلام الگوی به زیستی.. 26

همسر امام هشتم علیه السلام...... 28

چگونگی تولد فرزند امام هشتم علیه السلام...... 29

دوران‌های مختلف زندگی حضرت رضا علیه السلام...... 31

الف) دورة قبل از امامت و در زمان حیات پدر. 31

ب) دوران امامت... 32

ج) دوران ولایتعهدی.. 32

بخش دوم: امامت هشتمین خورشید آسمان ولایت... 33

(دوران امامت امام رضا علیه السلام) 33

تصریح و نصّ امام کاظم علیه السلام دربارة امامت و وصایت فرزندشان ... 35

(دلالت بر امامت امام رضا علیه السلام) 35

دلیل اوّل. 35

دلیل دوّم. 36

دلیل سوّم. 36

دلیل چهارم. 37

دلیل پنجم. 38

مناظرة امام رضا علیه السلام دربارة انتخاب جانشین امام علیه السلام...... 39

دوران امامت آن حضرت به سه دوره تقسیم می‌شود. 41

پیدایش واقفیه. 42

انگیزه‌های پنهان. 43

امامت پیشوای هشتم در عصر هارون. 45

امین و مأمون. 49

شکست امین.. 50

آزادی نسبی امام در زمان امین.. 51

امام رضا علیه السلام در روزگار خلافت مأمون. 51

الف) امام علیه السلام مأمون و ولایتعهدی.. 52

ب) انگیزة مأمون در پیشنهاد خلافت به امام رضا علیه السلام...... 53

ج) راه‌حل چند بُعدی.. 55

د) نقد و بررسی.. 56

خودداری امام از پذیرش ولایتعهدی مأمون. 58

سفر تاریخی امام رضا علیه السلام از مدینه به مرو. 60

الف) مأموریت به مدینه. 60

ب) وداع با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم...... 61

پ) تعیین جانشین و پیشوای شیعیان. 62

ت) وداع با اهل بیت علیهم السلام....... 62

ث) خط سیر هجرت امام. 63

ج) ورود امام به بصره 64

چ) ورود امام به قُم. 66

ح) ورود امام به نیشابور. 67

خ) عزیمت امام از نیشابور. 67

د) حدیث سلسلهًْ الذهب... 68

ذ) چهار روایت مختلف از حدیث سلسلهًْ الذهب... 69

حدیث اول. 70

حدیث دوم. 71

حدیث سوم. 71

حدیث چهارم. 72

ر) ادامه سفر امام به سوی مرو. 73

شرط امام. 73

دلائل امام رضا علیه السلام برای پذیرفتن ولایتعهد. 75

مجلس پذیرایی و گرامیداشت... 76

برخی رخدادهای مجلس پذیرایی و گرامیداشت... 78

مرو- قصر خلافت عباسی.. 79

حوادث دوران ولایتعهدی امام رضا علیه السلام...... 80

جریان ازدواج امام رضا علیه السلام با ام حبیب دختر مأمون. 81

امام رضا علیه السلام و شاعر دلسوخته. 82

عهدنامة ولایتعهدی.. 84

نوشتة منسوب به امام. 90

تحلیلی بر عهدنامة ولایتعهدی.. 92

حاشیه‌نویسی امام بر عهدنامه. 95

نقش امام علیه السلام در برکناری فضل بن سهل.. 98

نفوذ فضل در دستگاه حکومت... 98

چاره‌سازی امام رضا علیه السلام...... 99

مأمون و ایفای نقش ستاره‌شناس... 101

خودداری امام علیه السلام از ورود به حمام و هشدار او. 102

کشته شدن فضل.. 102

کشته شدن فضل توسط نزدیکان مأمون. 103

علت دخالت امام در کار فضل.. 103

نماز عید. 106

شهادت امام رضا علیه السلام...... 109

الف) چگونگی شهادت امام رضا علیه السلام...... 109

ب) مأمون، عاملِ اصلی.. 112

ج) شهادت امام رضا از دیدگاه روایات... 114

د) خلاصة قول‌های علمای سنت در شهادت امام رضا علیه السلام...... 116

وفات یا شهادت؟. 117

بالاخره مرگ مأمون هم فرا رسید. 120

بخش سوم: سیرة امام رضا علیه السلام...... 123

(بررسی اجمالی شخصیت امام هشتم علیه السلام) 123

معنای سیره 124

سیرة عبادی امام رضا علیه السلام...... 125

الف) راز و نیاز. 125

ب) امام رضا علیه السلام و نماز. 125

ج) سجده‌های طولانی.. 126

د) اهتمام به دعا و صلوات... 127

سیرة اخلاقی امام رضا علیه السلام...... 128

الف) ادب همنشینی با دیگران. 129

ب) ساده‌زیستی و زهد. 131

پ) تواضع و فروتنی.. 132

ت) سخاوت امام رضا علیه السلام...... 134

ج) عفو و گذشت... 136

د) عدالت... 137

و) پذیرایی از میهمان. 140

ی) ارزش دادن به اهل تقوی.. 142

سیرة اجتماعی امام رضا علیه السلام...... 144

الف) بی‌اعتنایی به حکومت مأمون. 144

ب) سخن ابراهیم بن عباس دربارة رفتار اجتماعی حضرت رضا علیه السلام...... 145

پ) لباس... 146

ت) نظافت و بهداشت... 146

ج) آراستگی و زیبایی.. 146

و) عطر، بوی خوش... 147

ه) تذکر برای دور شدن از اسراف و تبذیر. 147

ی) اول قرارداد، سپس کار. 147

سیرة علمی امام رضا علیه السلام...... 149

الف) کاش او را درک می‌کردم. 149

ب) حرکت علمی امام رضا علیه السلام شبیه حرکت و جهاد عملی ... 150

تشکیل مدرسه علمی در مدینه. 151

الف) تربیت شاگردان. 151

ب) مبارزه با غُلات... 151

ج) مبارزه با انحرافات فکری.. 152

د) نشر افکار صحیح اعتقادی.. 152

الف) کتاب«فقه الرضا علیه السلام» 152

ب) الرسالهًْ المذهبهًْ یا الرسالهًْ الذهبیّهًْ 152

ج) صحیفهًْ الرضا 153

د) محض الاسلام. 153

ر) پاسخ مسائل ابن سنان و علل ابن شاذان. 153

الف) مناظرة امام رضا علیه السلام...... 154

ب) عالِم آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم...... 156

بخش چهارم: کرامات امام رضا علیه السلام...... 157

از ژرفای کرامات امام رضا علیه السلام...... 157

کرامات امام هشتم علیه السلام در زمان حیات... 159

کرامات پس از شهادت... 170

بخش پنجم: از ژرفای سخنان امام رضا علیه السلام...... 183

بخش ششم: زیارت امام رضا علیه السلام...... 193

چگونگی زیارت امام رضا علیه السلام...... 193

معنای زیارت... 194

الف) معنای لغوی.. 194

ب) معنای عرفی.. 194

تعریف زیارت... 195

انواع زیارت... 195

چرا به زیارت می‌رویم؟. 197

سیاحتی شگفت‌انگیز و پر رمز و راز؟!! 197

الف) آثار و فواید دنیوی زیارت امام هشتم علیه السلام...... 201

ب) آثار و فواید اخروی زیارت امام هشتم علیه السلام...... 204

درجات زائرین.. 207

اصل حضور قلب در زیارت امام هشتم علیه السلام...... 208

زیارت با معرفت... 208

عزاداری و گریه برای امام هشتم علیه السلام...... 212

بخش هفتم: معمّاهای زندگی امام هشتم علیه السلام...... 215

(گوناگون، جالب، متنوع و خواندنی) از امام هشتم علیه السلام...... 215

نسیم سبز. 216

نگاهی به القاب امام علی بن موسی الرضا علیه السلام...... 217

برخی از القاب غیر مشهور امام رضا علیه السلام...... 222

امام رضا علیه السلام و مبارزه با عقیدة فاسد. 224

شفاعت امام هشتم علیه السلام...... 225

عذاب برزخی مأمون. 231

اصل توجه به ارواح هدایت‌گر حرم. 233

الف) گزیدة مشاهیر مدفون در حرم رضوی.. 233

ب) بیوگرافی سرشناس‌ترین چهره‌ها 237

معمّاهای زندگانی امام هشتم علیه السلام...... 239

پاسخ‌ها 240

بخش هشتم: امام رضا علیه السلام در ادب فارسی.. 243

در جوار تربت مولا علی بن موسی الرضا علیه السلام...... 246

زیبا گل تُکتم. 247

کاروان شوق.. 248

تویی آن مظهر امید رضا 249

غریبانه. 249

دوبیتی‌ها 250

فهرست منابع. 252

بسمه تعالی

پیش‌گفتار

اشاره

خداوند بزرگ جهانیان را سپاس و ستایش می‌گویم که به این حقیر منت نهاده تا کتاب حاضر را دربارة شناخت امام رضا علیه السلام به رشته تحریر درآورم.

بی‌گمان امام رضا علیه السلام مظهر صفات انسانی، فضیلت‌های اخلاقی، راهبر و قبلة هشتم شیعیان جهان می‌باشد، لذا نمی‌توانیم قطره‌ای از اقیانوس بی‌کران مکارم والای آن حضرت را بیان کنیم ولی بنا به خواستة عده‌ای از مخاطبان عزیز، بر آن شدیم تا در کتاب حاضر به تعدادی از احادیث و روایاتی که از آن امام هُمام علیه السلام و یا در رابطه با زندگانی حضرت بوده را بیان نماییم و با آشنایی هر چه بیشتر با سیرة امام علیه السلام و سرلوحه قرار دادن آن در صحنة زندگی، سعادتمند بشویم.

بد نیست بدانید که؛ چند سال پیش انگیزه نوشتن چنین کتابی را داشتم تا اینکه در سال 1389 به آستان قدس رضوی مشرف شدم، در آن مکان شریف با خودم عهد کردم که در اولین فرصت به نگارش آن مشغول شوم. در پی آن چند روزی پس از بازگشت از مشهد مقدس کتاب حاضر را با روشی نو تألیف نمودم که دارای بخش‌های زیر است:

بخش اول و دوم آن زندگی‌نامة آن حضرت است که در جای جای آن تجزیه و تحلیل‌هایی در رابطه با شناخت امام رضا علیه السلام صورت گرفته است

و برای جلوگیری از ملالت مطالعه کننده حکایات، سخنان و روایت‌هایی جالب و آموزنده از کتاب‌های بحارالانوار، عیون اخبار الرضا و کتاب‌های معتبر دیگر بیان شده است.

بخش سوم آن نیز دربارة سیرة امام رضا علیه السلام و بررسی اجمالی شخصیت امام رضا علیه السلام- در ابعادی که بیان کرده‌ایم- می‌باشد که برای شناخت آن حضرت بسیار ثمربخش و مفید است.

در بخش چهارم نیز گامی دیگر برای شناخت آن امام همام برداشته شده است و ده کرامت از دوران حیات امام هشتم علیه السلام و ده کرامت بعد از شهادت آن جناب به رشته تحریر درآمده است.

بخش پنجم از ژرفای سخنان آن حضرت بیان گردیده و در بخش ششم چگونگی زیارت امام رضا علیه السلام و این که چرا به زیارت می‌رویم، فوائد و آثار دنیوی و اخروی زیارت ثامن الائمه علیه السلام، اصل حضور قلب در زیارت و این‌که چگونه امام هشتم را با معرفت زیارت کنیم بیان شده و در بخش هفتم دانستنی‌هایی دربارة آن حضرت و مطالب گوناگون و خواندنی همچون القاب مشهور و غیر مشهور آن حضرت و کسانی که در جوار آن حضرت آرمیده‌اند و بیوگرافی مختصر آن شخصیت‌های بزرگ نیز به نظر شما خوانندگان عزیز رسیده است.

بخش هشتم نیز امام رضا در شعر و ادب فارسی نام گرفته و شعرهایی در مدح و منقبت ثامن الائمه بیان شده است.

امیدواریم خوانندگان عزیز از مطالعه کتاب حاضر لذت معنوی برده و از آن بهره‌مند گردند.

مزیت‌ها و ویژگی‌های کتاب حاضر

ویژگی‌ها، خصوصیات و مزیت‌های این کتاب عبارتند از:

از حدود شصت منبع بسیار مهم و نیز از کتاب‌های بسیار مفید و خواندنی استفاده شده است. و در آخر کتاب فهرست منابع آن را بیان کرده‌ایم.

آدرس منابع در پاورقی‌ها به طور کامل بیان شده است.

الف) سبک ساده‌نویسی و نیز نکات دستوری رعایت شده است.

ب) گاهی از آرایه‌های ادبی نیز استفاده شده است.

الف) سعی شده است کتابی مختصر و مفید و در عین حال جامع باشد و از مطالب اضافی پرهیز شود.

ب) مطالب کتاب روان بوده و در اصطلاح موضوعات مطرح شده«گنگ» نیست.

هر فصل به طور مستقل و مشروح بیان شده است، بنابراین شما می‌توانید هر فصلی را که خواستید پس از انتخاب مطالعه نمایید.

بنابر محتوای کتاب و مطالب آن سعی شده است، نامی در خور آن انتخاب شود.

کتاب حاضر مزیت‌ها و ویژگی‌های دیگری نیز دربر دارد که خواننده عزیز ما در اینجا برای روشن شدن مطلب به یک نمونة آن اشاره مختصر نمائیم:

روایات جالب، جملات نغز، داستان‌های خواندنی و حکایات در لابه‌لای مطالب به چشم می‌خورد تا از خستگی مطالعه کننده کاسته و او را در هر چه بهتر خواندن یاری رساند.

محمّدرضا رجائی

5/4/1393

بخش اول: تولد و زندگی امام قبل از امامت

اشاره

«نجمه» مادر امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

او زنی خردمند و دیندار و از بزرگان عَجَم بود. مادر امام موسی بن جعفر علیه السلام، به فرزند خویش پیشنهاد کرد که با این کنیز ازدواج کند، و چنین گفت: «من هرگز کنیزی بهتر از او ندیده‌ام، یقین دارم که خداوند، نسل او را پاک می‌سازد، او را به تو بخشیدم.» هنگامی که امام رضا علیه السلام را به دنیا آورد، او را «طاهره» نامیدند. او تقاضا کرد که یک زن شیرده پیدا کنند که طفل را به کمک او، شیر بدهد. گفتند: مگر شیرت کم است؟

گفت: نه! شیرم کم نیست، ولی از وقتی که وضع حمل کرده‌ام، از عباداتم که همیشگی بود، کم شده است؛ می‌خواهم فرصت بیشتری داشته باشم تا به عبادت بپردازم.

آری!

نام اصلی او تکتم بود؛ چنان که شاعر، در مدح امام هشتم می‌گوید: «بهترین مردم از لحاظِ طینت و پدر و اجداد و قبیلة علیِّ بزرگوار؛ او را که مظهر علم و حلم و هشتمین امام و حجّت خداست؛ تکتم به دنیا آورد.»

حمیده

مادر موسی بن جعفر علیه السلام، می‌گفت: «وقتی این کنیز را خریدم، پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به خوابم آمد و فرمود: این کنیز برای فرزندت موسی است.»

من نیز کنیز را به فرزندم بخشیدم. برای مادر امام هشتم، نام‌های دیگری از قبیل: نجمه، اُروی، سکن، سمان نیز نوشته‌اند.

هنگامی که امام هشتم را به دنیا آورد، امام موسی کاظم علیه السلام به او فرمود: «بر تو باد کرامت پروردگارت!»

وی می‌گوید: «نوزاد را در جامة سپیدی پیچیدم و به حضرت دادم؛ کامش را با آب فرات برداشت و به من داد.»

بانوی عابد و پرهیزکار

بسیار شگفت‌انگیز است که مادری بعد از تولد فرزند، می‌گوید: دایه برای بچّه‌ام بگیرید، زیرا ساعات همیشگی عبادات من، کم شده است!

ای

خفتگان راه حقیقت بیدار شوید! فرزند، پارة تن مادر است. مادری که عصارة هستی خود را نه ماه به فرزند داده است، حالا عشق خدا در وجودش شعله‌ور گردیده و اظهار می‌دارد که من نمی‌توانم به طور کامل فرزندم را شیر دهم تا این که بیشتر بتوانم عبادت خداوند تبارک و تعالی را بکنم!

البته

چنین مادری، باید فرزندش«باب الحوائج» و فریادرس بیچارگان گردد.

امید است زنان عالم از مکتب این زن خردمند درس بگیرند. آری! او را «طاهره» نامیدند؛ زیرا راه حقیقت را پیموده و هوس‌های دنیا را زیر پا نهاد و برای خدا تصفیه شد. سلام ما بر تو، ای بانوی عابده و پرهیزکار!

مادر حضرت رضا علیه السلام و دوران بارداری

هشام بن احمد که در سلک خواص حضرت کاظم علیه السلام بوده است، می‌گوید: یک روز امام هفتم فرمود هیچ می‌دانی که شخصی از تجّار مغرب «اروپا» آمده است. خوب است به دیدن او برویم.

با

وی سوار شدیم و نزد تاجر مغربی رسیدیم. او کنیزانی برای فروش آورده بود.

گفتیم: هر چه کنیز همراه آورده‌ای به ما نشان بده. او هفت کنیز نشان داد، حضرت موسی هیچ کدام را قبول نفرمود.

تاجر مغربی گفت: جز یک کنیز بیمار باقی نمانده است.

حضرت فرمود: او را بیاور.

تاجر امتناع داشت.

امام علیه السلام در روز بعد به من فرمود: تو نزد تاجر برو و هر طور شده، آن کنیز را خریداری کن.

بار

دیگر نزد تاجر رفتم و به همان مبلغی که پیشنهاد داد، خریداری کردم.

صاحب کنیز گفت: آن مردی که دیروز همراه تو بود کیست؟

گفتم: مردی است از بنی‌هاشم.

پرسید: از فرزندان کیست؟

جواب دادم: از فرزندان فاطمه علیها السلام.

آن تاجر گفت: چون این کنیز را خریدم مردی از اهل کتاب(اسقف یا پاپ اعظم) به من گفت: این کنیز را برای که خریده‌ای؟

گفتم: برای خودم.

گفت:

این طور نیست او نصیب بهترین شخصیتی از اهل شرق خواهد شد و از او مرد بزرگی که در شرق و غرب عالم نظیر ندارد، به وجود خواهد آمد.

این خبر را به امام هفتم گزارش دادم. نام این کنیز نجمه و کنیزکِ حمیده بوده و حمیده شبی پیغمبر را در خواب دید.

پیامبر در خواب به حمیده فرمود: نجمه را به پسر خود موسی ببخش که به زودی از او فرزندی متولد خواهد شد که بهترین اهل زمین است.

به فاصلة کوتاهی نجمه علی بن موسی الرضا را حامله شد. او می‌گوید: در اوقات حمل موقع خواب از درون شکم خود آواز تسبیح، تهلیل، تقدیس و تحمید می‌شنیدم و هول و هیبت بر من مستولی می‌شد و چون بیدار می‌شدم هیچ صدایی به گوشم نمی‌رسید و چون رضا علیه السلام متولد شد، دیدم دست‌ها را بر زمین نهاد و سر به جانب آسمان برداشت و لب‌های او می‌جنبید چنان که چیزی می‌گوید و مناجات می‌کند.⁽¹⁾

⁽²⁾

این دومین زنی عفیفه و نجیبه است که دست قدرت از مغرب به دربار اسلام فرستاد تا مهد تربیت و صدف گوهر ولایت گردد و به امام الهام کرد تا او را خریداری کند تا ولی هشتم و سرّ آفرینش به وجود آید.

هنگام ولادت آن حضرت

از تمیم قرشی روایت شده است که پدر علی بن میثم از قول مادرش می‌گفت: از مادر حضرت رضا علیه السلام جناب نجمه چنین شنیدم که می‌فرمود: وقتی فرزندم علی را حامله شدم، سنگینی حمل را حس نمی‌کردم و در خواب از شکم خود صدای تسبیح و تمجید و لا اله اِلاّ الله گفتن را می‌شنیدم، این صدا مرا به هراس انداخت و وقتی بیدار می‌شدم، چیزی نمی‌شیندم. وقتی وضع حمل کردم، نوزادم دو دستش را به زمین نهاد، سرش را به سوی آسمان بلند کرد و لبانش را تکان می‌داد، گویی چیزی می‌گفت، پدرش موسی بن جعفر علیه السلام بر من وارد شد و فرمودند: نجمه! این کرامت الهی که به تو مرحمت فرموده، بر تو مبارک باد.

نوزاد را در پارچه‌ای سفید به امام کاظم علیه السلام دادم؛ ایشان در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت، سپس آب فرات طلبید، و با آن آب کام او را برداشتند، سپس او را به من بازگردانده، فرمودند: او را بگیر، او «بقیَّهًُْ الله» در زمین است⁽¹⁾.

شناسنامة امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

نام:

علی

نام

پدر: موسی

کنیه:

ابوالحسن، ابوعلی، ابومحمّد

نام

مادر: نجمه(و نام‌های دیگر چون: تُکتَم، اروی، سکن،

سمانه، ام‌البنین، خیزران، صقر، شقراء) منتهی الآمال

القاب: رضا،

صابر، فاضل، رضی، وفی، النَّجم، بضعهًْ النَّبی، وَدیعَهًْ النَّبی بِالخُراسان،

قُرَّهًْ عَین المُؤمنین، غیظُ الملحدین، مقتول، مسموم، الضامن، سراج الله،

مُحیی سُنَّهًِْ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم

مکان

و زمان ولادت: مدینه، 11 ذی القعده سال 148 ه- . ق، پنج‌شنبه

یا جمعه

محل

زندگی: مدینه(از سال 148 ه- . ق تا 200 ه- . ق)

طوس(از سال 200 ه- . ق تا 203 ه- . ق)

مدت

عمر: 55 سال(148 ه- . ق تا 203 ه- . ق)

مدت

امامت: 20 سال (از سال 183 ه- . ق تا سال 203 ه- . ق)

مکان

و زمان شهادت: طوس، 29 صفر سال 203 ه- . ق

علت

شهادت: زهر(به دست مأمون عباسی)

نقش

نگین انگشتری: «ماشاء الله لا حول و لاقُوَّهًَْ إلاَّ

بِالله و حَسبِیَ الله»

خلفای

معاصر: حدود 10 سال اول امامت در عصر هارون الرشید، 5

سال بعد در خلافت محمّد امین و 5 سال آخر نیز در خلافت مأمون.

فرزندان:

امام رضا علیه السلام به قول شیخ مفید به غیر از پسرش ابوجعفر

محمّد بن علی جواد علیه السلام

فرزند دیگری

نداشتند⁽¹⁾.

سیمای امام رضا علیه السلام

حضرت

ثامن الائمه مانند جدش علی بن الحسین و علی بن ابیطالبC دارای قامتی معتدل بوده، صورتش گندمگون و چهره‌اش زیبا و جالب توجه و سیمایش نورانی و چشمانش جذّاب بوده است⁽¹⁾.

امام هشتم علیه السلام الگوی به زیستی

ابراهیم بن عباس می‌گوید:

هرگز ندیدم که امام رضا علیه السلام با سخن خود کسی را برنجاند، هرگز ندیدم سخن کسی را قطع کند؛ ساکت بود تا او از سخن فارغ شود، به قدر توان از برآوردن حاجت کسی روی برنمی‌گرداند.

هرگز پایش را پیش کسی دراز نمی‌کرد و تکیه نمی‌داد، به غلامان و خدمتکاران ناسزا نمی‌گفت.

هرگز ندیدم آب دهان به زمین بیندازد. هیچ وقت قهقهه نمی‌زد و خندة آن حضرت تبسم بود.

هرگاه تنها بود و سفره‌ای گسترده می‌شد همة بردگان و غلامانش حتی دربان و کارپرداز خانه را هم بر سر سفره می‌نشاند.

شب‌ها کم می‌خوابید و بیشتر وقت‌ها شب را تا سحر بیدار می‌ماند.

روزه زیاد می‌گرفت. در هر ماه سه روز(اول، وسط و آخر) را روزه می‌گرفت و می‌فرمود: این سه روز تمام عمر و همة دهر است.

حضرت بسیار کار خیر و صدقات پنهانی داشت و بیشتر در شب‌های تاریک انجام می‌داد⁽¹⁾

گاهی

در هر سه روز، یک قرآن ختم می‌کرد و می‌فرمود: اگر بخواهم می‌توانم در مدت کمتر ختم کنم، ولی به آیه‌ای که می‌رسم، در آن می‌اندیشم و فکر می‌کنم در کجا و چه زمانی دربارة چه مطلبی نازل شده است.

شب هنگام در بستر خویش بسیار قرآن تلاوت می‌کرد. هر گاه به آیه‌ای می‌رسید که یادی از دوزخ یا بهشت است، می‌گریست از خدا بهشت می‌طلبید و از دوزخ به او پناه می‌برد.

بساط نشستن حضرت در تابستان، حصیر بود و در زمستان گلیم پشمی، لباس امام لباس خشن بود، اما هنگامی که برای دیدار با مردم بیرون می‌آمد، خود را برای آنان می‌آراست.

هرگاه می‌خواست به خوردن طعام مشغول شود، می‌فرمود: ظرفی بیاورند و کنار سفره بگذارند. سپس از بهترین غذاهای سفره برمی‌داشت و در آن ظرف می‌نهاد و دستور می‌داد که آن را به فقرا برسانند.

حضرت رضا علیه السلام نماز شب، نماز شفع و وتر و نافلة صبح را هیچ وقت چه در سفر یا در حضر ترک نمی‌کرد⁽²⁾.

همسر امام هشتم علیه السلام

حضرت

امام رضا علیه السلام او را «خیزران» می‌نامید؛ و آن بزرگوار اهل «نوبه» و از اهل خانواده ماریة قبطیّه، مادر ابراهیم پسر حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بوده است.

آن مخدّره، از برترین زنان زمان خود بوده‌اند چنان‌که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم در این سخن به آن اشاره فرموده‌اند:

«بأبی ابن خیرهًْ الاماء النوبیّه الطیّبهًْ»

«پدرم به قربان پسر بهترین کنیزان که از اهل نوبه و پاکیزه است.»

نویسندة کتاب منتهی الآمال می‌گوید:

«در بزرگی مقام، عظمت و منزلت او همین بس که حضرت موسی بن جعفر علیه السلام امر فرماید یزید بن سلیط را که سلام آن حضرت را به او برساند؛ همچنان که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم به جابربن عبدالله انصاری امر فرموده‌اند که سلام آن حضرت را به حضرت باقر علیه السلام برساند⁽¹⁾.»

امام رضا علیه السلام از بانوی پاکدامنی به نام سبیکه صاحب فرزندی شد که خط امامت از طریق آن فرزند- جواد الائمه علیه السلام- ادامه یافت.

جز سبیکه که «ام ولد» بود، تنها همسری که مورّخان برای امام رضا علیه السلام یاد کرده‌اند. «ام حبیبه» بوده است⁽²⁾که در جریان ولایت عهدی

به همسری امام در آمد. مأمون با انگیزة خاص سیاسی، دخترش، امّ حبیبه را به ازدواج امام درآورد، در حالی که دختر دیگرش ام الفضل را نیز بعدها به همسری امام جواد علیه السلام داد⁽¹⁾⁽²⁾.

چگونگی تولد فرزند امام هشتم علیه السلام

علّامه مجلسی رحمة الله در «جَلاءُ العُیون» می‌نویسد:

ابن شهرآشوب به سند معتبر از حکیمه خاتون، دختر امام موسی کاظم علیه السلام روایت کرده است که:

ای حکیمه، امشب فرزندِ مبارکِ خیزران متولد می‌شود؛ باید که در وقت ولادتِ او حاضر باشی!

من در خدمت آن حضرت ماندم، چون شب درآمد، مرا با خیزران و زنان قابله، در حجره آورد و خود از حجره بیرون رفت و چراغی نزد ما افروخت و در را بر روی ما بست، چون او را درد زائیدن گرفت، او را بر بالای طشت نشاندیم، چراغ ما خاموش شد و از خاموش شدن چراغ، مغموم شدیم، ناگاه دیدیم که آن خورشید امامت از اُفق رَحِم، طالع گردید و در میان طشت نزول فرمود؛ و بر

آن

حضرت پردة نازکی احاطه کرده بود مانند جامه و نوری از آن حضرت ساطع بود که تمامِ آن حجره، منوَّر شد و ما از چراغ، بی‌نیاز شدیم.

پس از آن نور مبین را برگرفتیم و من در دامن خود گذاشتم و آن پرده را از خورشید جمالش دور کردم؛ ناگاه حضرت امام رضا علیه السلام به حجره درآمد، بعد از آن که او را در جامه‌های مطهّر پیچیده بودیم، آن گوشوارة عرش امامت را از ما گرفت و در گهوارة عزّت و کرامت گذاشت و آن مَهدِ شرف و عزّت را به من سپرد و فرمود که: از این گهواره جدا مشو!

چون روز سوم ولادت آن حضرت شد، دیدة حقیقت بین خود را به سوی آسمان گشود و به جانب راست و چپِ خود نظر کرد و به زبان فصیح ندا کرد: اَشهَد اَن لا إلهَ إلاّ الله و اَشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً رَسولُ الله

چون این حالت غریبه را، از آن نور دیده مشاهده کردم به خدمت حضرت رضا علیه السلام شتافتم و آنچه دیده و شنیده بودم، به خدمت آن حضرت، عرض کردم.

حضرت رضا علیه السلام فرمود:

«آنچه بعد از این، از عجایب احوال او مشاهده خواهی کرد، زیادت است از آنچه اکنون مشاهده کردی!»

در کتاب «عیون المعجزات» به سند معتبر، از کلیم بن عمران روایت کرده است که گفت: «به خدمت حضرت امام رضا علیه السلام عرض کردم: دعا کن که حق تعالی تو را فرزندی کرامت فرماید!»

حضرت فرمود:

حق تعالی به من یک پسر کرامت خواهد کرد و او وارثِ امامت من خواهد بود.

در شب ولادت آن حضرت، پدر بزرگوارش امام رضا علیه السلام تا صبح در کنار گهواره با او سخن می‌گفت و اسرار الهی را به گوش او می‌رسانید و مشهور آن است که رنگ مبارک آن حضرت، گندمگون بوده و بعضی سفید گفته‌اند، و میانه بالا بود⁽¹⁾

⁽²⁾. اکنون ما در صدد نیستیم که دقیقاً شماره و نام فرزندان امام رضا علیه السلام را بررسی و تعیین کنیم، ولی نظر شیخ مفید را که ذکر شد ترجیح می‌دهیم و آنچه از نظر ما محقق است این است که امام هشتم علیه السلام فرزندی جز امام محمّد جواد علیه السلام نداشته و آنچه غیر از این گفته شده، به نبوت نرسیده است و خداوند به حقیقت حال داناتر است⁽³⁾.

دوران‌های مختلف زندگی حضرت رضا علیه السلام

اشاره

دوران حیات و زندگی امام هشتم به سه قسمت تقسیم می‌شود:

الف) دورة قبل از امامت و در زمان حیات پدر

زندگانی

زمان پدرش حضرت موسی بن جعفر علیه السلام و دورة قبل از امامت است که از سال 148 یا 153 ه- . ق آغاز شد و تا سال 183 ادامه داشته است.

این

دوره در مهبط وحی و منزل قرآن مدینة طیبه با پدر و خاندان خود زیسته و از روح بزرگوار جدّش استفاده می‌کرده است و 35 سال با پدرش بوده است.

ب) دوران امامت

دوران امامت آن حضرت که در مدینه بوده و پس از پدر بزرگوارش مرجع انام و ملجأ مسلمین و منزلش مرکز تجمع علماء، دانشمندان، فقها و مجتهدین بوده و سیل مردم معارف‌پرور که به طرف مکه و مدینه می‌آمدند از علم و فضیلت، جود و سخاوت، دانش، مکارم اخلاقی و مکتب تربیتی آن حضرت بهره‌مند می‌شدند.

این دوره تقریباً 16 سال طول کشید و در این مدت ابواب علوم و دانش به روی مردم باز بود و هر کس به اندازة استعداد و لیاقتش از آن سرچشمة علم و دانش آسمانی سیراب می‌شد. این دوره بیست سال و اندی طول کشیده است.

ج) دوران ولایتعهدی

این دوره‌ای است که به دعوت مأمون ملعون به خراسان مسافرت فرمود و مقام ولایتعهدی داشت و در سال 203 به دست این خلیفه عباسی به وسیلة انگور مسموم و به شهادت رسید.

این مدت مظاهر ولایت کاملاً تجلی داشت و افق خلافت مأمون به نور مبارک ولایت روشن گردید و 55 سال زندگانی حضرت رضا علیه السلام گوشة متجلی از فرهنگ اسلام است که در نیم قرن دوم پرتوافکن گردیده است⁽¹⁾.

بخش دوم: امامت هشتمین خورشید آسمان ولایت (دوران امامت امام رضا علیه السلام)

اشاره

علی بن موسی الرضا علیه السلام در سال 183 ق پس از شهادت مظلومانة پدر بزرگوارش در زندان هارون الرشید، به امامت رسید. د‌ر آن زمان 35 بهار از عمر حضرت گذشته بود و مدّت امامت ایشان تا سال 203 ق که در مرو به شهادت رسید، بیست سال به طول انجامید.

بر طبق احادیث و روایت‌های شیعه، انتخاب امام به فرمان خداوند و ابلاغ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم صورت گرفته است.

عمروبن اشعث می‌گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: شما گمان می‌کنید هر کس از ما امامان به هر کسی که بخواهد می‌تواند وصیت کند؟ به خدا قسم چنین نیست! بلکه امر امامت عهد و فرمانی است

از جانب خدا و رسولش صلی الله علیه و آله و سلم برای مردی پس از مردی از ما خاندان تا این‌که به صاحبش برسد⁽¹⁾⁽²⁾.

امام موسی بن جعفر نیز به امر خداوند تبارک و تعالی در احادیث گوناگون امام رضا علیه السلام را بعد از خودشان امام و جانشین معرفی نموده‌اند که ما به ذکر پنج حدیث در این باب اکتفا می‌نمائیم.

تصریح و نصّ امام کاظم علیه السلام دربارة امامت و وصایت فرزندشان حضرت رضا علیه السلام (دلالت بر امامت امام رضا علیه السلام)

دلیل اوّل

داود رقی می‌گوید:

به ابوالحسن موسی علیه السلام گفتم: پیر شدم و استخوانم تهی شده و من از پدرت پرسیدم و مرا به شما راهنمایی کرد؛ شما هم ما را راهنمایی کنید (پس از شما امام کیست؟)

امام کاظم علیه السلام فرمود: این ابوالحسن الرضا است⁽³⁾.

دلیل دوّم

داود بن سلیمان می‌گوید:

به ابی ابراهیم علیه السلام(امام کاظم) گفتم: می‌ترسم پیش آمدی رُخ دهد و تو را ملاقات نکنم، اکنون مرا از امام بعد از خودت مطلع کن، فرمود: فلان پسرم امام است، یعنی ابوالحسن(الرضا علیه السلام)⁽¹⁾

دلیل سوّم

از

محمّد بن اسماعیل بن فضل هاشمی چنین روایت شده است که گفت:

«بر امام موسی کاظم علیه السلام وارد شدم در حالی که ایشان به شدت مریض بودند، به حضرت عرض کردم: اگر خدای ناکرده برای شما اتّفاقی بیفتد- و خدا آن روز را نیاورد- به چه کسی رجوع کنیم(امام بعد از شما کیست؟) فرمود: به فرزندم «علی(امام رضا علیه السلام)» نوشتة او، نوشتة من است، و او وصّی و جانشین من بعد از مرگم خواهد بود⁽²⁾.»

هر یک از ائمه امام دیگری را که باید زمام کشور اجتماع را بر عهده بگیرد معرفی کرده‌اند و به ویژه از میان ائمه چون برخی اولاد بسیار داشتند لازم بود که نص بر تعیین امام ثبت باشد و چون حضرت موسی بن جعفر علیه السلام فرزندان زیادی داشت، مکرر وصی، خلیفه، جانشین، امام و پیشوای مردم را معین می‌فرمود.

برای آگاهی بیشتر از نصوص(اعلام امامت امام رضا علیه السلام توسط امام کاظم علیه السلام) به کتاب‌های اصول کافی جلد دوم و عیون اخبار الرضا جلد اول مراجعه نمائید.

به

غیر از احادیث متواتری که از امام موسی بن جعفر علیه السلام دربارة امامت امام رضا علیه السلام بیان گردیده است، در گفتار معصومین دیگر نیز به امامت امام هشتم علی‌بن‌موسی‌الرضا تأکید شده است مانند آن دسته از روایاتی است که جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را معرفی نموده و نام هر کدام از آنها را بیان می‌نماید.

برای نمونه به روایت زیر توجّه نمائید:

دلیل چهارم

مردی به خدمت امام حسین علیه السلام رسید و پس از سلام از امام حسین علیه السلام (سؤالاتی کرد و جواب شنید) سپس آن مرد گفت:

ای فرزند پیامبر راست فرمودی، از تعداد ائمه بعد از پیامبر آگاهم ساز.

امام فرمود: آنها دوازده نفر، همانند برگزیدگان بنی اسرائیل‌اند.

مرد گفت: نام آنها را بشمار؟

امام کمی فکر کرد و آنگاه سرش را بلند کرد و فرمود: آری ای برادر عرب، نام آنها را برای تو می‌شمارم:

امام و خلیفه مردم، بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام و برادرم حسن و من، با نُه فرزندم می‌باشیم، و آن نُه نفر بدین ترتیب است:

«علی» فرزندم، پس از او فرزندش «محمّد» پس از او فرزندش«جعفر» پس از او فرزندش «موسی» پس از او فرزندش«علی» پس از او فرزندش «محمّد» پس از او فرزندش «علی» پس از او فرزندش «حسن» پس از او فرزندش «مهدی (عج)» که او نهمین فرزند من است و در آخر زمان برای احیاء دین قیام خواهد کرد⁽¹⁾.

دلیل پنجم

علاوه بر دلائل و شواهدی که ذکر نمودیم، امام موسی بن جعفر در وصیت‌نامة خویش تصریح به امامت آن حضرت نموده است:

آنجاست که؛ عبدالرحمن بن حجاج می‌گوید:

ابوالحسن موسی بن جعفر علیه السلام فرزند خود علی علیه السلام را وصی قرار داد و برای او وصیت‌نامه‌ای نوشت و شصت تن از سرشناسان مدینه را بر آن گواه گرفت.

امامت از ارکان عقیدة اسلامی است و امام محور عالم وجود است و کشور اجتماع بدون وجود امام نمی‌تواند وجود داشته باشد، زیرا امام قلب عالم امکان و اولی به تصرّف در جهان وجود است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای خود خلفاء، جانشین، وصی و امام معین فرمود و با نصوص بسیاری غیر از علم، قدرت، فضیلت و سخاوت از طرف شیعه و سنی ثابت و به تواتر رسیده است که اولیاء خدا و خلفاء پس از پیغمبر

اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دوازده نفر بوده‌اند و نام آنها در ساق عرش و لوح محفوظ ثبت شده و جبرئیل به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خبر داد و او هم به نام و نشانی خاصی هر یک را معرفی کرد و صریحاً وصی خود و وصی پس از او را برای مسلمین بیان فرموده است.

در این‌که امیرالمؤمنین علیه السلام و دوازده نفر از اولاد او و امام و حجت خدا بر خلق معین شده‌اند. از طرف عامه 42 حدیث و از خاصه 38 حدیث در دست است و در اثبات صحت بودن دوازده نفر اولیاء خدا از سنی 9 حدیث و از شیعه 19 حدیث آمده است و در این‌که علی علیه السلام و اولاد او تا قائم آل محمد اوصیاء پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم هستند. از عامه 65 حدیث و از شیعه 19 حدیث و در این‌که خلفاء پس از علی علیه السلام یازده نفر به نام و نشانی هستند از عامه 29 حدیث و از شیعه 34 حدیث وارد شده است⁽¹⁾⁽²⁾.

مناظرة امام رضا علیه السلام دربارة انتخاب جانشین امام علیه السلام

اشاره

امام رضا علیه السلام به ابن رامین(فقیه) فرمود: ابن رامین! آن وقت که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از مدینه خارج شد، کسی را جای خود نگذاشت؟

ابن رامین: آری علی را جای خود گذاشت.

امام رضا علیه السلام: پس چرا به اهل مدینه نفرمود خودتان کسی را انتخاب کنید، چون انتخاب شما خطا نمی‌شود.

ابن

رامین: حضرت چون نگران بود اختلاف و درگیری در میان مردم بیفتد.

امام: چه عیبی داشت، اگر هم اختلافی رخ می‌داد، هنگامی که از مسافرت به مدینه برمی‌گشت آن را اصلاح می‌نمود.

ابن رامین: البته عمل آن حضرت که خود جانشین تعیین فرمود با محکم‌کاری مناسب‌تر و منطقی‌تر بود.

امام: بنابراین برای پس از مرگ خود نیز حتماً کسی را جای خود قرار داده است؟

ابن رامین: نه!

امام: آیا مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از مسافرتش مهم‌تر نبود؟ سفر دنیا کوتاه است و سفر مرگ طولانی و ابدی. پس چگونه شد که هنگام مرگ از اختلاف امت خاطر جمع بود- جانشین تعیین نکرد- اما در مسافرت چند روزة دنیا خاطر جمع نبود- جانشین تعیین کرد- با این که خود آن حضرت زنده بود و می‌توانست اختلافات را اصلاح نماید.

ابن رامین در مقابل سخنان منطقی امام علیه السلام نتوانست حرفی بزند و ساکت شد⁽¹⁾⁽²⁾.

پس از شهادت امام هفتم در زندان هارون بنا بر وصیت آن حضرت که برگرفته از تعالیم رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بود، حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام مقام امامت و رهبری جهان اسلام را بر عهده گرفت.

وی در این زمان 35 ساله بود. سپس طی بیست سال در ابلاغ کلمة حق بسیار کوشش کرد. امام در این مدت در نگهبانی از وحی الهی و نشر معارف و حقایق اسلام از هیچ کوششی دریغ نکرد. از جان، مال و عیال خویش برای حفظ سنن الهی مایه گذاشت و در هر موقعیتی به رواج دین مبین اسلام و تعلیم قرآن پرداخت.

دوران امامت آن حضرت به سه دوره تقسیم می‌شود

همان‌طور که قبلاً بیان نمودیم؛

الف) 10 سال اول آن مقارن با خلافت هارون بود.

ب) 5 سال بعد با خلافت امین مقارن بود.

ج) 5 سال آخر امامت با دوران خلافت مأمون در مدینه و خراسان سپری شد.

آن

حضرت در هر یک از سه دوره متناسب با امکاناتی که داشت و موقعیتی که پیش می‌آمد، در معرفی اسلام راستین و سیرة نبوی مجاهدات فراوان کرد.

امام تجربة تلخ‌کامی‌های دوران خلافت بنی امیه و بنی عباس را تا آن روز پیش رو داشت، شکنجه‌ها و آزارها که بر شیعیان رفته بود، شهادت‌هایی که پی در پی به وقوع می‌پیوست، زندان‌های طولانی و تبعیدهای ناگوار که اعمال می‌شد و این همه در برابر مبارزه‌ای بود که بی‌وقفه علیه حکومت ظلم و ستم تداوم یافته بود.

اگرچه

امامان بزرگوار و جانشینان حقیقی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با قیام‌های خونین همراهی مستقیم نمی‌کردند، اما دستگاه فاسد خلافت که بساط اشرافی را گسترده و در خوش‌گذرانی و مفاسد اخلاقی ظلم و ستم فرو رفته بود، با این قیام‌ها دچار تزلزل و وحشت می‌گردید. پیروان ائمه اطهار علیهم السلام که عده‌شان در‌آن زمان رو به فزونی بود از دستگاه اشرافی عباسیان روی‌گردان و بیزار بودند و اطاعت از ائمه اطهار علیهم السلامرا واجب و لازم می‌دانستند.

بیدادگری‌های هارون از جمله به شهادت رسانیدن شیعیان موجب شده بود که ایرانیان از صمیم قلب نسبت به آل علی علیه السلام متمایل شوند⁽¹⁾.

پیدایش واقفیه

با وجود روایت‌هایی که به آنها اشاره شد و علی‌رغم آشکار بودن نشانه‌های امامت در سیره و سیمای امام رضا علیه السلام بعضی امامت حضرت را نپذیرفتند و به عقیدة «وقف» قائل شدند و اعتقاد یافتند که: موسی بن جعفر علیه السلام قائم امت بوده و همچنان در قید حیات به سر می‌برد. این افراد به «واقفه» یا «واقفیّه» شهرت یافتند⁽²⁾.

رهبران واقفیه همانند دیگر مردم، حتماً از زبان امام هفتم، سخنانی را دربارة امام پس از خود شنیده بودند⁽¹⁾و روایت‌های فراوانی که در معرفی مهدی موعود (عج) از امامان و نیز از شخص موسی بن جعفر علیه السلام وارد شده بود، مجالی برای انحراف نمی‌گذاشت ولی انگیزه‌های خاص به این انحراف منتهی گردید و به آن دامن زد.

انگیزه‌های پنهان

رهبران واقفیه و طراحان این طرز فکر و اندیشه، در زمان حیات امام هفتم علیه السلام از کارگزاران بود، و خزانه‌داری اموال را بر عهده داشتند⁽²⁾هنگام رحلت امام علیه السلام سرمایة بسیاری، نزد آنان بود. برای نمونه، نزد ابی حمزه بطائنی سی هزار دینار، نزد زیاد بن مروان قندی، هفتاد هزا دینار و نزد عثمان بن عیسی رواسی نیز سی هزار دینار موجود بود⁽³⁾.

امام

کاظم علیه السلام همة امور را برای دوران پس از حیات خود، به فرزندشان، علی بن موسی الرضا علیه السلام تفویض کرده بود، ولی خزانه‌داران چاره اندیشیدند، تا از واگذاری اموال به جا مانده، ولیّ امر یعنی امام رضا علیه السلام خودداری کنند. از این رو، چنین وانمود کردند که موسی بن جعفر علیه السلام قائم آل محمد است و همچنان زنده می‌باشد و آنان همچنان نمایندگان اویند.

احمدبن حمّاد می‌گوید: عثمان بن عیسی رواسی، از جملة کارگزاران موسی بن جعفر علیه السلام بود که در مصر انجام وظیفه می‌کرد، اموال فراوان و کنیزانی چند، نزد او وجود داشت. حضرت رضا علیه السلام پس از رحلت پدرشان به عثمان بن عیسی نوشتند که آن اموال را بازگرداند. او در پاسخ امام علیه السلام نوشت: «إنَّ اَباکَ لَم یَمُتْ» پدرت از دنیا نرفته است.

امام علیه السلام دیگر بار به او نامه نوشت و رحلت پدر بزرگوارشان را یادآور شدند و بر رحلت ایشان دلیل آوردند. ولی همچنان بر نظر خود پافشاری کرده، از بازگرداندن اموال سرپیچی کرد⁽¹⁾.

نکته جالب توجه، این است که ارتحال هفتمین امام علیه السلام در شمار روشن‌ترین رخدادهای تاریخ امامان علیه السلام است. به ویژه آن که دستگاه خلافت، چند روز، جسد امام علیه السلام را کنار پُل بغداد، نگاه داشت تا از بزرگان قوم گواه گیرد که آن حضرت علیه السلام به مرگ طبیعی از دنیا رفته است!

به هر حال، چنین جریانی پیش آمد و کسانی به نام واقفیّه رخ نمودند. چه این که موسی بن جعفر علیه السلام، پیدایش چنین حرکتی را پیش‌بینی کرده و در سخنانی به محمّد بن سنان فرموده بود: در این سال حرکتی پدید خواهد آمد، از آن اندوهگین مباش که جای نگرانی نیست... (آن‌گاه حضرت فرمود) هرکس در حق فرزندم ستم روا دارد و پس از من امامت او را انکار

کند، مانند کسی است که در حق علی بن ابی‌طالب علیه السلام ستم روا داشته و جانشینی و امامت او پس از پیامبر را انکار کرده است⁽¹⁾⁽²⁾.

امامت پیشوای هشتم در عصر هارون

از سال 183 ق که پیشوای هفتم حضرت موسی بن جعفر علیه السلام در زندان بغداد به دستور هارون مسموم شد و از دنیا رفت، امامت پیشوای هشتم به مدت ده سال در دوران حکومت وی سپری گردید.

این مدت، در آن عصر اختناق و استبداد و خودکامگی هارون، دوران آزادی نسبی و فعالیت فرهنگی و علمی امام رضا علیه السلام به شمار می‌رود زیرا هارون در این مدت متعرض امام نمی‌شد و حضرت آزادانه فعالیت می‌نمود، از این رو شاگردانی که امام تربیت کرد و علوم و معارف اسلامی و حقایقی از تعلیمات قرآن که حضرت در حوزة اسلام منتشر نمود، عمدتاً در این مدت صورت گرفت.

شاید علت مهم این کاهش فشار از طرف هارون، نگرانی وی از عواقب قتل امام موسی بن جعفر علیه السلام بود، زیرا گرچه هارون تلاش فراوانی به منظور کتمان این جنایت به عمل آورد، اما سرانجام جریان فاش شد و موجب نفرت و انزجار مردم گردید و هارون کوشش می‌کرد خود را از این

جنایت تبرئه سازد. گواه این معنا این است که هارون به عموی خود«سلیمان بن ابی جعفر» که جنازة آن حضرت را از دست عملة ظلم وی گرفته با احترام به خاک سپرد، پیغام فرستاد که: «خدا سندی بن شاهک را لعنت کند، او این کار را بدون اجازة من انجام داده است⁽¹⁾⁽²⁾.»

مؤید دیگر این معنا اظهارات هارون در پاسخ «یحیی بن خالد برمکی» در مورد علی بن موسی علیه السلام است: یحیی(که قبلاً نیز دربارة امام کاظم علیه السلام بدگویی و سعایت کرده بود) به هارون گفت: پس از موسی بن جعفر اینک پسرش جای او نشسته و ادعای امامت می‌کند(گویا نظر وی این بود که بگوید بهتر است از هم اکنون علی بن موسی علیه السلام تحت نظر مأموران خلیفه قرار گیرد!) هارون(که هنوز قتل موسی بن جعفر را فراموش نکرده بود و از عواقب آن نگران بود)، پاسخ داد: آنچه با پدرش کردیم، کافی نیست؟ می‌خواهی یکباره شمشیر بردارم و همة علویین را بکشم⁽³⁾⁽⁴⁾؟!

خشم هارون، درباریانش را خاموش ساخت و دیگر کسی جرأت نکرد دربارة آن حضرت به سعایت بپردازد.

علی بن موسی علیه السلام با استفاده از این فرصت در زمان هارون، علناً اظهار امامت می‌کرد و در این مورد برخلاف پدران بزرگوارش تقیه نداشت، تا آنجا که بعضی از مخلصان و دوستان آن بزرگوار، او را برحذر می‌داشتند ولی امام علیه السلام به آنان اطمینان می‌داد که از سوی هارون آسیبی به وی نخواهد رسید!

صفوان بن یحیی می‌گوید: چون امام ابوابراهیم موسی بن جعفر علیه السلام درگذشت و علی بن موسی الرضا علیه السلام امر امامت و خلافت خود را آشکار ساخت، به حضرت عرض شد: شما امر بزرگ و خطیری را اظهار می‌دارید و ما از این ستمگر(هارون) بر شما می ترسیم.

فرمود: او هر چه می‌خواهد کوشش کند، او را بر من راهی نیست⁽¹⁾.

نیز از محمد بن سنان نقل شد که:

به ابی الحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام در ایام خلافت هارون عرض کردم: شما امر خلافت و امامت خود را آشکار ساخته به جای پدر نشسته‌اید، در حالی که هنوز از شمشیر هارون خون می‌چکد!!

فرمود: مرا گفتار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیرو و جرأت می‌بخشد که فرمود: اگر ابوجهل توانست مویی از سر من کم کند بدانید من پیامبر نیستم، و من به شما می‌گویم:

اگر هارون مویی از سر من گرفت، بدانید من امام نیستم⁽²⁾

⁽³⁾!!

از همین رو، حضرت رضا علیه السلام از حاکمیت وقت تهدیدی جدّی را احساس نمی‌کردند هر چند از اصل تقیّه نیز غافل نبودند. ایشان با بیان آشکار امر امامت، علاوه بر خنثی کردن توطئه هارون در راستای کم‌رنگ ساختن خط امامت خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، هدفی دیگر نیز داشتند. گروهی از شیعیان و دوستداران اهل‌بیت علیهم السلام به واسطة تبلیغات انحرافی و واقفیان و دیگر فرقه‌های گمراه که پس از رحلت موسی بن جعفر علیه السلام ظهور یافتند، انحراف اعتقادی پیدا کرده بودند.

امام

رضا علیه السلام به عنوان حافظ ارزش‌های الهی و به منظور جلوگیری از انحراف‌های فکری و عملی امت اسلامی، مقابله با این جریان منحرف را از امور ضروری می‌دانست. بنابراین، برخلاف تبلیغ سران واقفیّه، امر امامت را آشکار ساخت تا شک و شبهه‌ای در استمرار خط امامت و ولایت باقی نماند. بدین ترتیب، بار دیگر عاشقان معرفت اندیش اهل بیت علیهم السلام پیرامون وجود نورانی امام حلقه زدند و حاکمیت عباسی را به وحشت انداختند. هارون با وجود خویشتن‌داری و تحمّل در سال‌های نخست امامتِ حضرت رضا علیه السلام به تدریج و در پی کاهش فشار افکار عمومی بر دستگاه خلافت، رفتار خشونت‌آمیز خود را از سر گرفت. فعالیت‌های گستردة سیاسی و فرهنگی امام و گزارش‌ها و سخن‌چینی درباریان و مزدوران حاکمیت عباسی، خشم و کینة هارون را شعله‌ور ساخت؛ بنابراین تصمیم به قتل امام گرفت.

ابوصلت هروی نقل می‌کند: امام رضا علیه السلام در منزل نشسته بود که پیک هارون رسید و گفت: امیرمؤمنان شما را خواسته است.

حضرت فرمود: هارون در این وقت مرا جز برای امر مهمی احضار نکرده است، ولی سوگند به خدا او قادر نیست به من آسیبی برساند. همراه امام بر هارون وارد شدیم.

چون چشم امام به هارون افتاد دعایی را که از جدّش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به او رسیده بود، خواند. هارون رو به حضرت کرد و گفت:

صد هزار درهم برایت در نظر گرفته‌ایم. نیازمندی‌های خانواده‌ات را به ما گزارش کن.

زمانی که علی بن موسی علیه السلام از نظر هارون بیرون رفت، از پشت سر به آن حضرت نگریست و گفت: «من اراده‌ای کردم و خدا اراده‌ای دیگر، ولی آنچه خدا خواست بهتر بود⁽¹⁾⁽²⁾.»

امین و مأمون

هارون در زمان خلافت خود «محمد امین» را(که مادرش زبیده بود) ولیعهد خود قرار داد، از مردم برای او بیعت گرفت «عبدالله مأمون» را نیز(که از مادری ایرانی تولد یافته بود) ولیعهد دوم قرار داد. در سال 193 ق به هارون گزارش رسید که انقلاب و شورش در شهرهای خراسان بالا گرفته و فرماندهان ارتش، با همة بی‌رحمی و درندگی که نشان می‌دهند، از خاموش ساختن فریاد انقلاب عاجز مانده‌اند.

هارون پس از مشاوره با وزیران و مشاوران خویش، صلاح دید که شخصاً به آن سامان سفر کند و قدرت خلافت را یکجا برای سرکوبی انقلاب‌ها و نهضت‌های خراسانیان به کار گیرد. وی پسرش محمدامین را در بغداد گذاشت و مأمون را که ضمناً از طرف پدر والی خراسان بود، همراه خود به خراسان برد. هارون توانست اوضاع آشفتة خراسان را آرام کند و- به اصطلاح- فتنه‌ها را خاموش سازد، اما دیگر نتوانست به بغداد(مرکز خلافت) برگردد. او در سوم جمادی الاخری سال 193 ق در طوس درگذشت و دو برادر را در صحنة رقابت بر جای گذاشت⁽¹⁾.

شکست امین

شبی که هارون در «طوس» در گذشت، مردم در بغداد با پسر او محمّدامین بیعت کردند.

از خلافت امین بیش از 18 روز نگذشته بود که در صدد برآمد مأمون را از ولایتعهدی خلع کند و آن را به فرزند خود، «موسی» واگذار کند. او در این باره با وزرا مشاوره نمود و آنها این کار را مصلحت ندیدند، مگر یک نفر به نام «علی بن عیسی بن ماهان» که اصرار بر خلع مأمون داشت.

سرانجام امین تصمیم خود را مبنی بر خلع برادر اعلام کرد. مأمون نیز در واکنش نسبت به این عمل، امین را از خلافت خلع کرد و پس از یک سلسله

درگیری‌های نظامی سرانجام امین در سال 198 ق کشته شد⁽¹⁾بدین ترتیب پس از قتل امین، اختیارات کامل کشور اسلامی در دست مأمون قرار گرفت.

آزادی نسبی امام در زمان امین

در دوران حکومت امین و سال‌هایی که بین مرگ هارون و حکومت مأمون فاصله شد، برخوردی میان امام و مأموران حکومت عباسی در تاریخ به چشم نمی‌خورد و پیداست که دستگاه خلافت بنی عباس در این سال‌های کوتاه که گرفتار اختلافات داخلی و مناقشات امین و مأمون و خلع مأمون از ولایتعهدی و واگذاری آن به موسی فرزند امین بود، فرصتی برای ایذا و آزار علویان عموماً و امام رضا علیه السلام خصوصاً نیافت و ما می‌توانیم این سال‌ها(198-193 ق) را ایام آزادی نسبی امام و فرصت خوبی برای فعالیت‌های فرهنگی آن حضرت بدانیم⁽²⁾⁽³⁾.

امام رضا علیه السلام در روزگار خلافت مأمون

اشاره

در ایّام خلافت مأمون فصل تازه‌ای در تحوّلات آن زمان آغاز گشت که به تحلیل و بررسی آن می‌پردازیم:

الف) امام علیه السلام مأمون و ولایتعهدی

از علل و اسبابی که مأمون را وادار کرد ولایتعهدی را بر امام رضا علیه السلام تحمیل کند، خواهیم دید که انگیزه‌های این عمل، نظریات ژرف سیاسی بوده که مأمون خواسته است برای تحکیم موقعیّت خود و خلافت عباسی، این اقدام مصلحت‌اندیشانه را انجام دهد و از آن بهره‌برداری کند، بی‌گمان مأمون با انتخاب امام رضا علیه السلام برای این مقام، هوش فراوانی از خود نشان داده است؛ زیرا با این کار، گروه زیادی را که هسته اصلی مخالفت با حکومت بودند، در اطاعت و فرمان خود در آورده است.

لیکن امام رضا علیه السلام از هر کس به مأمون آگاه‌تر و به مقاصد او بیناتر بود، چنان‌که از قبول منصب خلافت که مأمون به آن حضرت عرضه داشت و خودش خواهان کناره‌گیری از آن بود امتناع فرمود و پیشنهاد ولایتعهدی او را نیز نپذیرفت.

از هروی نقل شده که گفته است:

«به خدا سوگند، امام رضا علیه السلام از روی رغبت و اختیار، وارد این امر نشد، بلکه آن حضرت را برخلاف میل و به اجبار به سوی کوفه و سپس از طریق بصره و فارس به مرو حرکت دادند⁽¹⁾⁽²⁾.»

ب) انگیزة مأمون در پیشنهاد خلافت به امام رضا علیه السلام

اشاره

بررسی اوضاع و شرایط سیاسی زمان مأمون نشان می‌دهد که وی با یک سلسله دشواری‌ها و مشکلات سیاسی روبرو شده بود و برای رهایی از این بن‌بست‌ها تلاش می‌کرد.

او سرانجام به منظور حل این مشکلات، یک سیاست«چند بُعدی» در پیش گرفت که همان طرح ولیعهدی امام رضا علیه السلام بود. ذیلاً مشکلات سیاسی مأمون را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

1. موضع اعراب در برابر مأمون و سیستم حکومتش

اعراب

به خلافت و حکمرانی مأمون تن در نمی‌دادند و این به این علت بود که مادرش، مربّی‌اش و متصدی امورش همه غیر عرب بودند و این امر با تعصّب خشک عربی که همة اقوام و ملل را(برخلاف تعالیم قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم) زیر دست و اسیر نژادی خاص می‌خواست، سازگار نبود.

2. کشتن امین و شکست آرزو

کشتن امین به ظاهر یک پیروزی نظامی برای مأمون به شمار می‌رفت، ولی خالی از عکس العمل‌ها و نتایج منفی بر ضد مأمون و هدف‌ها و نقشه‌های او نبود و مردم به ویژه عباسیان و عرب را نسبت به او بدبین ساخت و نفرت افکار عمومی را بر ضد وی برانگیخت.

3. شورش‌های علویان

در آن زمان شورش‌ها و قیام‌های متعدّدی توسط علویان در نقاط مختلف رهبری می‌شد.

ابوالسرایا که روزی در میان حزب مأمون جای داشت، در کوفه سر به شورش برداشت. لشگریانش با هر سپاهی که روبه‌رو می‌شدند، آن را تار و مار می‌کردند و به هر شهری که می‌رسیدند، آنجا را تسخیر می‌کردند. می‌گویند: در نبرد ابوالسرایا دویست هزار تن از یاران خلیفه کشته شدند، در حالی که از روز قیام تا روز گردن زدن وی بیش از ده ماه طول نکشید. حتی در بصره که پایگاه عثمانیان بود، علویان مورد حمایت قرار گرفتند، به طوری که زیدالنار قیام کرد.

در مکه و نواحی حجاز محمد بن جعفر، ملقب به «دیباج» قیام کرد که «امیرالمؤمنین» خوانده می‌شد.

در یمن، ابراهیم بن موسی بن جعفر بر ضد خلیفه شورید. در مدینه، محمدبن سلیمان بن داود بن حسن قیام کرد.

در واسط که بخش عمدة مردم آن مایل به عثمانیان بودند، قیام جعفربن زید بن علی و نیز حسین بن ابراهیم بن حسن بن علی، رخ داد.

در مدائن، محمد بن اسماعیل بن محمد قیام کرد.

خلاصه

سرزمینی نبود که در آن یکی از علویان، به ابتکار خود یا به تقاضای مردم، اقدامی به شورش بر ضد عباسیان نکرده باشد؛ حتی کار به جایی رسیده بود که بین‌النهرین و شام که به تفاهم با امویان و آل مروان شهرت داشتند، به محمد بن محمد علوی، همدم ابوالسرایا گروید، ضمن نامه‌ای به وی نوشتند که در انتظار پیکش نشسته‌اند تا فرمان او را ابلاغ کند⁽¹⁾!

ج) راه‌حل چند بُعدی

مأمون

دریافته بود که برای رهایی از این ورطه، باید چند کار را انجام دهد:

بدین ترتیب با ولیعهدی امام رضا علیه السلام و شرکت او در حکومت، این هدف‌ها تأمین می‌شد،- زیرا با شرکت آن حضرت که در رأس علویان قرار

داشت-

علویان خلع سلاح می‌شدند و شعارهایشان از دست‌شان گرفته می‌شد و محبوبیتی که در اثر قیام در بین مردم داشتند، از بین می‌رفت.

از سوی دیگر، مأمون از طرف خراسانیان و عموم ایرانیان که طرفدار اهل بیت علیهم السلام بودند، مورد تأیید واقع می‌شدند و نیز چنین وانمود می‌کرد که اگر برادر خویش را کشته، هدفش تفویض حکومت به اهل آن بوده است.

از همة این‌ها گذشته، با آوردن امام رضا علیه السلام به مرو و کنترل فعالیت‌های او، از خطر او ایمن می‌شد. تنها اعراب و عباسیان می‌ماندند که مأمون می‌توانست به کمک ایرانیان و علویان در برابر آنان مقاومت کند⁽¹⁾.

د) نقد و بررسی

قرائن و نشانه‌های روشنی در دست است که صداقت و اخلاص مأمون را در طرح ولایتعهد امام رضا علیه السلام کاملاً مشکوک می‌سازد، زیرا اگر مأمون صادقانه و از روی عقیده و ایمان می‌خواست خلافت را به علی بن موسی علیه السلام منتقل کند:

این‌ها

سؤالاتی است که شاید در ابتدا سهل و ساده به نظر برسد، ولی دقت در آنها می‌تواند به خوبی روشن سازد که مأمون در این اقدام، مخلص و راستگو نبود، بلکه موجبات دیگری در میان بود که او را بدین کار وا می‌داشت⁽¹⁾.

خودداری امام از پذیرش ولایتعهدی مأمون

در ارشاد شیخ مفید آمده است که مأمون در موضوع ولایتعهدی، امام رضا علیه السلام را مخاطب قرار داده گفت: من بر آن شده‌ام که خلافت را به شما واگذار کنم.

امام فرمود: ما را از این کار معاف بدار. من نیرو و توان آن را ندارم.

گفت: من ولایتعهدی خود را به شما واگذار می‌کنم.

مأمون در برابر امتناع امام علیه السلام از قبول درخواست او، ضمن سخنانی تهدیدآمیز گفت: عمربن‌خطاب شورا را از شش نفر تشکیل داده که یکی از آنان جدّ تو امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام بود و مقرر داشت. هر کدام از آنان مخالفت ورزد، گردنش زده شود و اینک آنچه را از تو خواسته‌ام باید بپذیری، زیرا من چاره‌ای جز این نمی‌یابم⁽¹⁾.

پس از آن امام علیه السلام درخواست او را پذیرفت⁽²⁾.

و نیز روایت شده است که میان امام علیه السلام و مأمون، گفتگوهای زیادی شد و ضمن آن مأمون، قبول خلافت را به امام علیه السلام پیشنهاد کرد و آن حضرت نپذیرفت، سپس ولایتعهدی را عرضه کرد، امام علیه السلام از آن نیز امتناع فرمود، پس از آن مأمون گفت:

«تو

پیوسته با آنچه خوشایندم نیست، با من برخورد می‌کنی، گویا از خشم من خود را در امان می‌بینی، به خدا سوگند، اگر ولایتعهدی را نپذیری، تو را بدان مجبور می‌کنم و چنان‌چه باز هم اصرار ورزی گردنت را می‌زنم⁽³⁾!!»

مأمون

حل همه مشکلات و رفع موانع موجود را در اقدامی دیگر می‌دانست که برای انجام این مهم، لازم بود اما رضا علیه السلام را از مدینه به مرو فراخواند و آن‌گاه تصمیم‌های از پیش تعیین شده را به مرحلة اجرا گذارد.

بنابراین، سفر امام علیه السلام که بخش مهمی از زندگانی امام رضا علیه السلام را تشکیل می‌دهد، سفری به میل امام نبود، چه این‌که پس از انجام این هجرت و با گذشت زمان، پرده از روی بسیاری حقایق برداشته شد و هدف‌های مأمون از این فراخوانی روشن گردید.

سفر تاریخی امام رضا علیه السلام از مدینه به مرو

الف) مأموریت به مدینه

هنگامی که رجاء بن ابی ضحاک و یاسر خادم از سوی مأمون مأموریت یافتند تا علی بن موسی الرضا علیه السلام را به مرو آورند، حضرت رضا علیه السلام همچون پدر بزرگوارش امام موسی کاظم علیه السلام در مدینه اقامت داشت(این که منزل امام علیه السلام در کدام، محله از محله‌های شهر مدینه بود، منابع، اطلاعات چندانی به ما نمی‌دهند). رجاء بن ابی‌ضحاک و یاسر خادم، به منزل امام علیه السلام رفتند و نامة مأمون را به حضرت تسلیم کردند. امام علیه السلام با فرستادگان مأمون سخنی نگفت و با کراهت نامه را خواند و به ناچار پیشنهاد مأمون را پذیرفت و آماده سفر شد⁽¹⁾.

در اولین گام قبل از آغاز سفر به سوی مرو، امام دست به اقداماتی زد که ماهیّت پذیرش ولایتعهدی را آشکار ساخت مثل صحنة دردناک وداع با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تعیین جانشین بعد از خود و کیفیت وداع با اهل بیت خود⁽²⁾.

ب) وداع با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم

شیخ صدوق به سند خود از محول سیستانی نقل می‌کند که چون قاصد مأمون برای احضار حضرت رضا علیه السلام از خراسان به مدینه وارد شد من در مدینه حضور داشتم، حضرت برای وداع با مرقد مطهر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم وارد آستانة مقدس شد. چندین مرتبه به مرقد آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم نزدیک شد و وداع کرد و سپس بازگشت و هر بار که نزدیک ضریح می‌آمد با صدایی بلند می‌گریست. من به حضور آن حضرت علیه السلام شرفیاب شدم، سلام کردم و او را(به خاطر) طلب کردن مأمون به خراسان تهنیت گفتم. آن حضرت فرمود: من را واگذارید، همانا از جوار جدّ بزرگوارم صلی الله علیه و آله و سلم بیرون می‌روم و در غربت رحلت می‌کنم و در کنار قبر هارون دفن خواهم شد.

محول

سیستانی می‌گوید: تا خراسان آن بزرگوار را مشایعت کرده، همراه وی بودم تا این‌که در طوس وفات یافت و او را نزد هارون دفن کردند⁽¹⁾.

مسعودی نیز در اثبات الوصیّه و ابن شهر آشوب در المناقب این روایت را به نقل از محمد بن عیسی نقل کرده‌اند⁽²⁾⁽³⁾.

پ) تعیین جانشین و پیشوای شیعیان

حضرت رضا علیه السلام از آنجا که سرانجام این سفر را می‌دانست، فرزندش جواد علیه السلام را که در آن زمان کودکی چند ساله بود به هنگام وداع با جدّش به مسجد النبی برد، حضرت جواد علیه السلام قبر مطهر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را در آغوش گرفت، امام رضا علیه السلام فرمود:

ای رسول خدا، من او را به شما سپردم. حضرت جواد علیه السلام عرض کرد: ای پدر، به خدا قسم که به جانب خدا می‌روی. سپس حضرت رضا علیه السلام به تمامی وکلا و اصحاب خود فرمود: سخنان او را گوش کنید و امر او را اطاعت نمایید و ترک مخالفت وی کنید و نزد ثقات اصحاب خود تصریح بر امامت او فرمود به آنها شناساند که حضرت جواد الائمه جانشین و قائم مقام اوست⁽¹⁾

⁽²⁾.

ت) وداع با اهل بیت علیهم السلام

امام علیه السلام هنگامی که قصد خارج شدن از مدینه را کرد، دستور داد اهل بیت و خاندان وی در اطراف ایشان گرد آمدند، آنگاه فرمود:

بر من بگریید تا صدای شما را بشنوم⁽³⁾گریه کردن بر مسافری که به سفر می‌رود امری است غیر متعارف، امّا این‌که امام چنین دستوری می‌دهد،

قصد آن دارد که به اهل بیت خود بگوید من دیگر از این سفر باز نخواهم گشت. این موضوع را مسعودی در اثبات الوصیهًْ و ابن شهر آشوب در المناقب به تصریح بیان کرده‌اند. آن دو به نقل از محمد بن عیسی روایت کرده‌اند که حضرت رضا علیه السلام فرمود: هنگامی که خواستند مرا از مدینه بیرون برند من اهل و عیال خود را گرد آوردم و به آنها امر کردم بر من گریه کنند تا من گریه و زاری آنها را بشنوم، سپس از آنها جدا شدم و دوازده هزار دینار برای آنها گذاشتم. پس فرمود: من به سفری می‌روم که دیگر به جانب اهل و عیال خود باز نخواهم گشت⁽¹⁾.

ث) خط سیر هجرت امام

کاروان‌هایی که از حجاز به قصد عراق حرکت می‌کردند، چه از راه مکه یا از راه مدینه، در منزلی به نام «معدن نقره» به یکدیگر می‌رسیدند و از آنجا به یکی از دو مقصد بصره یا کوفه روانه می‌شدند. قراین و شواهد بسیاری حکایت از آن دارد که امام از طریق مدینه و معدن نقره راهی بصره شده است و بعید می‌نماید که امام ابتدا به مکه رفته باشد و از آنجا به طرف بصره عزیمت کرده باشد⁽²⁾.

خط سیر امام از مدینه به خراسان، به گونه‌ای از پیش طراحی شده بود که از هرگونه واکنش احتمالی شیعیان و علویان به دور باشد بر این اساس

کاروان امام به دستور مأمون، بدون این‌که وارد کوفه شود؛ با فاصله از کنار آن عبور کرد⁽¹⁾

⁽²⁾.

ج) ورود امام به بصره

حضرت با گذر از قادسیه راه خود را ادامه داده، پس از طی مسافتی، وارد بصره شد. آن‌گونه که از مدارک گوناگون و متعدد برمی‌آید، شرایط حاکم بر بصره به نفع خلیفه بود⁽³⁾.

بدیهی است با این فرض، مأمون عزیمت امام به بصره و عبور دادن امام از این دیار را امری تبلیغاتی برای خود می‌دانست و بهره‌برداری لازم را از‌آن انتظار داشت. در ادامة مسیر، حضرت پس از بصره از راه خاکی و یا آبی وارد خوزستان شده و چند روزی در اهواز اقامت داشته‌اند. آثاری نیز تاکنون بر جا مانده است که یادآور عبور امام از آن دیار داشت⁽⁴⁾.

تا این مرحله از سفر، در منابع منعکس شده است، همچنان که بخش پایانی سفر نیز یعنی از نیشابور تا مرو روشن است، ولی حدّ فاصل میان اهواز تا نیشابور چندان معلوم نیست.

گمانه‌زنی‌های گوناگون در مورد مسیر امام داده شده است که عبارتند از:

نقل‌های دیگری نیز وجود دارد و به طور طبیعی حضرت در میان راه با منازل و شهرهای کوچک‌تری نیز برخورد داشته و از آنها عبور کرده است که در گمانه زنی‌های یاد شده شهرهای مهم نام برده شده است و کمتر نامی از قُری و محله‌های کوچک است.

این نقل را از راهنما و ساربان کاروان امام، یاد کرده‌اند: هنگامی که در همراهی امام به قریه خود(کَرَند یا کرمند اصفهان) رسیدیم، از حضرت خواستم تا حدیثی به خط خویش(به عنوان یادبود) به من مرحمت کند. امام این حدیث را به ارمغان داد: «کُن مُحِباًّ لِآلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم وَ إنْ کُنْتَ فاسِقاً وَ مُحِبّاً لِمُحبیِهّمْ وَ إنْ کانُوا فاسقینَ⁽⁴⁾» یعنی دوستدارِ آل محمّد و خاندان پیامبر باش، اگرچه فاسق باشی و دوست بدار دوستداران آنان را هر چند فاسق باشند.

آری، حضرت در گذر از شهرها و یا روستاها گاه آثاری نیز از خود بر جای گذارده‌اند؛ چه آثار گفتاری مثل حدیث بالا و چه آثاری از بناهایی که کلنگ آن به وسیله امام زده شده است.

چ) ورود امام به قُم

هر چند مشهور آن است که قم از جمله شهرهایی بوده است که بنابر سیاست مأمون نمی‌بایست امام از آن عبور می‌کرده، ولی برخی معتقدند که امام از راه اراک یا از راه اصفهان، وارد قم شده است⁽¹⁾

محدث قمی با استناد به نقل سید بن طاووس می‌نویسد:

حضرت رضا علیه السلام بنا به دعوت مأمون از مدینه به بصره آمد و با عبور از نزدیکی کوفه از راه بغداد وارد قم گردید⁽²⁾.

ولی نظریة مشهور این است که امام از اصفهان یا نزدیکی آن به سوی طبس و نیشابور عزیمت داشت.

ناصر خسرو در سفرنامة خود، راه معروف عراق تا خراسان را- که خودش نیز از همان مسیر سفر کرده است- ضمن نقشه‌ای که ضمیمة سفرنامه اوست، چنین می‌نویسد: این مسیر از بصره آغاز و بعد از گذر از «شاطی عمان»، «اُبُلَّه»، «عبادان»، «مهروبان»، «ارّجان»، «اصفهان»، «کوه مسکیان»، «نائین»، «ده گرمه»، «رباط زبیده»، «چهارده طبس» به نیشابور منتهی می‌شود⁽³⁾.

ح) ورود امام به نیشابور

امام رضا علیه السلام در میان استقبال با شکوه و بی‌نظیر مردم وارد نیشابور شدند و در ناحیه‌ای به نام بلاش آباد⁽¹⁾یا پلاس آباد⁽²⁾

منزل گزیدند⁽³⁾.

حضرت چند روزی در نیشابور ماندند و در یکی از روزها به زیارت آرامگاه امام‌زاده محمد محروق که از نوادگان امام سجاد علیه السلام⁽⁴⁾است، رفته‌اند⁽⁵⁾.

حاکم

نیشابوری می‌نویسد: حضرت رضا علیه السلام فرمودند: یکی از خاندان ما اینجا مدفون است، به زیارت ایشان می‌رویم و آن‌گاه حضرت به روضه سلطان محمد محروق در «تلاجرد» تشریف بردند و آن روضة مقدّسه را زیارت کردند.

خ) عزیمت امام از نیشابور

پس از چند روز اقامت در نیشابور، امام علی بن موسی علیه السلام در میان بدرقة بی‌سابقه مردم، نیشابور را به مقصد «مرو» ترک کرد. در میان بدرقه کنندگان، بسیاری از علماء و دانشمندان حضور داشتند. دو تن از حدیث شناسان مشهور به نام ابوزعه رازی و محمد بن اسلم طوسی از حضرت درخواست کردند تا از نیاکان خود، سخنی به یاد ماندنی نقل کند⁽⁶⁾.

د) حدیث سلسلهًْ الذهب

در تاریخ نیشابور و نیز در کتاب الفصول المهّمه نوشته ابن صبّاغ مالکی آمده که هنگامی که امام علیه السلام در مسیر حرکت خود به سوی مرو وارد نیشابور شد، در هودجی قرار داشت که پوشیده از گل‌های یاسمن بود و آن را استری سیاه و سپید حرکت می‌داد، امام علیه السلام از وسط شهر نیشابور عبور فرمود، در این هنگام دو تن از امامان و حافظان احادیث نبوی و نگهبانان سنّت محمّدی، به نام‌های ابوزرعه رازی و محمّد بن اسلم طوسی، به همراه گروه‌های بی‌شماری از طالبان علم و اهل حدیث و درایت عرضه داشتند، ای امام بزرگ و ای فرزند امامان بزرگوار ما تو را به حق پدران پاک و اسلاف بزرگوارت سوگند می‌دهیم که رخسار مبارک و فرخنده خود را به ما نشان ده و حدیثی از پدران و جد بزرگوارت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم برای ما بیان فرما تا یادگاری از آن حضرت در نزد ما باشد، امام علیه السلام دستور توقف مرکب را داد و غلامان خویش را فرمود که پرده هودج را بالا بزند و در این هنگام دیدگان مردم، به مشاهده طلعت مبارک امام علیه السلام روشن شده؛ آن حضرت را دو گیسو بود که تا گردنش افراشته بود، مردم از هر طبقه که بودند ایستاده و به آن حضرت می‌نگریستند، برخی فریاد می‌کشیدند و دسته‌ای می‌گریستند، گروهی خود را به خاک افکنده و بعضی سمّ مرکب آن حضرت را می‌بوسیدند و ضجّه و فریاد از هر سو بلند بود، رهبران، فقیهان و دانشمندان صدا بلند کردند که ای مردم آرام باشید و گوش فرا دارید و از بر کنید آنچه برای شما سودمند است و با سر و صدا، گریه و فریاد خود، ما را آزار ندهید و ابوزرعه و محمد بن اسلم طوسی از امام علیه السلام

درخواست بیان حدیث می‌کردند تا بنویسند، امام علی بن موسی الضا علیه السلام فرمود: حدیث کرده برایم پدرم امام موسی کاظم و او از پدرش جعفر صادق و او از پدرش محمّد باقر از پدرش علی زین العابدین از پدرش حسین شهید در کربلا و از پدرش علی بن ابی‌طالب علیه السلام که او فرموده است. حبیب من و روشنی چشمان من، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم برایم نقل کرده و برای او جبرئیل حدیث کرده که گفته است از پروردگار عزیز سبحانه و تعالی شنیده که فرموده است:

«کلمهًُْ لا إلهَ إلاَّ الله، حِصنی فمن قالَها دَخَلَ حِصنی، وَ مَن دَخَلَ حِصنِی أمِنَ مِنْ عَذابی ...⁽¹⁾»

یعنی کلمه لا إله إلاَّ الله، دِژِ من است. هر کس آن را بگوید به این دژ درمی‌آید، و هر کس در این دِژ درآید از عذاب من ایمنی می‌یابد.

سپس پرده انداخته شده، و مرکب حضرت حرکت کرد، پس از این کسانی را که قلم و دوات داشته و این حدیث را نوشته بودند، شماره کردند که بیست هزار نفر بود⁽²⁾.

ذ) چهار روایت مختلف از حدیث سلسلهًْ الذهب

اشاره

این حدیث(حدیث سلسلهًْ الذهب) از جمله احادیثی است که در کتاب‌های حدیثی نقل شده، و از نظر سند تمام است. هر چند از متن، نقل‌های

مختلفی از آن در متون به چشم می‌خورد، امّا تعدّد آن‌ها به گونه‌ای است که از تواتر آن نمی‌کاهد.

شیخ صدوق6 در کتاب عیون اخبار الرضا بابی را به این حدیث اختصاص داده است⁽¹⁾.

آنگاه چهار حدیث را که از نظر مضمون یکی هستند و تنها طریق سندی آنها مختلف است و تفاوت‌های اندکی در متن‌شان دیده می‌شود، نقل شده است:

حدیث اول

از ابوسعید محمد بن فضل بن محمد بن اسحاق نیشابوری و او از ابوعلی حسن بن علی خزرجی انصاری سعدی و او از عبدالسلام بن صالح ابوالصلت هروی نقل می‌کند که وقتی علی بن موسی علیه السلام از نیشابور حرکت کرد، محمد بن رافع و احمد بن حرث و یحیی بن یحیی و اسحاق بن راهویه و عدّة دیگری از اهل دانش، در محل «مربعه» اطراف امام را گرفته، در حالی که مهار استر امام علیه السلام بر دوش برخی کشیده می‌شد، از امام خواستند تا حدیث از پدرانش بگوید. در این هنگام، حضرت رضا علیه السلام سر از هودج بیرون آورد و در حالی که ردایی از خز بر دوش داشت، فرمود: پدرم عبدصالح موسی بن جعفر علیه السلام از پدرش جعفر بن محمد و او از قول پدرش محمد بن علی و او از پدرش علی بن الحسین و او از قول پدرش حسین بن علی و او از پدرش علی بن ابی‌طالب نقل کرده‌اند که از پیامبر شنیده و پیامبر از جبرئیل دریافت کرده که خداوند فرموده است:

«إنِّی أنَا اللهُ لا إلهَ إلاَّ أنَا فَاعْبُدونی. مَنْ جاءَ مِنْکُمْ بِشَهادَهًِْ أنْ لا إلهَ إلاَّ اللهِ بِالْاِخلاصِ دَخَلَ فِی حِصْنِی وَ مَنْ دَخَلَ فِی حِصنِی أمِنَ مِنْ عَذابِی⁽¹⁾»

یعنی: من آن خدای یکتایی هستم که جز من خدایی نیست؛ پس تنها مرا پرستش کنید. هر کس از شما به اخلاص، یکتایی مرا گواهی دهد در دژ من جای خواهد گرفت و آن کس که در دژ من داخل شود، از کیفرم ایمن خواهد بود.

حدیث دوم

از ابوالحسن محمد بن علی بن شاه فقیه مرو رودی و از ابوالقاسم عبدالله بن احمد بن عامر طایی در بصه شنید که عبدالله بن عامر از پدرش و او از امام رضا علیه السلام طبق اسناد ذهبیه حدیث قبل، نقل کرده است که فرمود: «... قال رسول الله یقول الله عزّوجلّ: لا إلهَ إلاَّ اللهُ حِصنِی فَمَن دَخَلَهُ أمِنَ مِنْ عَذابی⁽²⁾.»

کلمة توحید « لا إلهَ إلاَّ اللهُ دژ و حِصن من است. پس کسی که به آن داخل شود، از عذاب من ایمن خواهد بود.»

حدیث سوم

سلسله سند این حدیث چنین است: حدّثنا ابونصر احمد بن حسین بن احمد بن عبید الضبّی، ابوالقاسم محمد بن عبید الله بن بابویه(مالویه)،

ابومحّمد احمد بن محمد بن ابراهیم بن هاشم، حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر، بن علی بن محمد بن تقی، محمد بن علی الرضا قال ابی عن آبائه ... «قال الله إنِّی أنَ اللهُ و لا إلهَ إلاَّ أنَا فَمَنْ اَقَرَّ لِی بِالتَّوحیدِ دَخَلَ حِصْنِی وَ مَنْ دَخَلَ حِصْنِی أمِنَ مِنْ عَذابی⁽¹⁾.»

یعنی خداوند فرمود: به راستی و یقین، من آن خدایی هستم که جز من خدایی نیست. هر کس به یکتایی من اقرار کند، در دژ من داخل خواهد شد و هر کس در حصن من وارد شود، از عذاب من در امان خواهد بود.

شایان به یادآوری است که در این نقل، نام امام جواد علیه السلام آمده است با جمله «حدثنی ابی» و امام جواد علیه السلام آن هنگام در خراسان نبوده است. از این رو، احتمال می‌رود حضرت رضا علیه السلام این حدیث را علاوه بر نیشابور نوبت دیگری نیز بیان فرموده باشد.

حدیث چهارم

رجال این حدیث چنین نقل شده است: محمد بن موسی متوکل، ابوالحسین محمد بن جعفر اسدی، محمد بن حسین صوفی(صومی)، یوسف بن عقیل، اسحق بن راهویه، عن الرضا علیه السلام عن آبائه عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قال: سمعت الله عزّوجلّ یقول: لا إلهَ إلاَّ الله حِصنِی، فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی إمِنَ مِن عَذابِی

قالَ فَلَّما مَرَّتِ الرَّاحِلهًْ نادانا بِشُرُوطِها وَ أنَا مِن شُرُوطها⁽¹⁾

یعنی کلمه توحید«لا إلهَ إلاَّ الله»

دژ من است. هر کس در آن داخل شود، از عذاب من ایمن خواهد بود. پس آنگاه که مرکب حرکت کرد، حضرت ندا در دادند و به ما فرمودند: با شرایط آن و من از شرط‌های آن هستم⁽²⁾.

ر) ادامه سفر امام به سوی مرو

امام رضا علیه السلام به سفر خود ادامه داد تا به مرو رسید، مأمون به شایستگی تمام از آن حضرت استقبال کرد و انواع احترام و تجلیل را برای ورود و اقامت امام علیه السلام در آن شهر، به جای آورد، سپس در صدد اجرای طرح خود برای ولایتعهدی آن حضرت برآمد⁽³⁾.

شرط امام

بالاخره امام علیه السلام پیشنهاد مأمون را برای ولایتعهدی او پذیرفت، اما در برابر رژیم موضع منفی شگفت‌انگیزی اختیار فرمود، زیرا پذیرش خود را مشروط به این کرده که هیچ‌گونه مسئولیتی، اعم از خصوصی و عمومی که مربوط به دستگاه حاکمه است متوجه او نباشد و مأمون نیز این شرط را با ناراحتی پذیرفته بود، لیکن در برخی اوقات در صدد برمی‌آمد که آن حضرت

را در حلّ و فصل پاره‌ای از کارهای دولت، مداخله دهد، ولی امام علیه السلام از دخالت خودداری و مأمون را به لزوم وفای به شرط، یادآوری می‌فرمود.

هنگامی که مأمون امام علیه السلام را به پذیرش ولایتعهدی ناگزیر کرد آن حضرت به او فرمود: من ولایتعهدی را به این شرط می‌پذیرم که کسی را به کاری نگمارم و از کاری بر کنار نکنم و رسمی را از میان نبرم و سنتی را دگرگون نکنم و از دخالت در امور حکومت بر کنار و تنها مورد مشورت باشم، مأمون آنها را پذیرفت⁽¹⁾.

در وقتی دیگر مأمون کوشید امام علیه السلام را به هر نحو ممکن در مسئولیت‌های دولت دخالت دهد، معمّر بن خلاد می‌گوید: امام ابوالحسن الرضا علیه السلام به من فرمود:

مأمون

به من گفت: ای اباالحسن، بنگر کسانی را که مورد وثوق شمایند، انتخاب و به حکومت مناطقی که دستخوش فساد شده‌اند، بگماری.

به او گفتم: وفا کن تا وفا کنم، من به این شرط پذیرا شدم که امر، نهی، عزل و نصب نکنم و کسی را مأموریت ندهم تا آن گاه که خداوند مرا پیش از تو بمیراند، به خدا سوگند من در اندیشه خلافت نبودم، بلکه در مدینه بر چهارپای خود سوار و در کوچه‌های آن رفت و آمد می‌کردم و هر کس از مردم این شهر و جز آن درخواستی از من می‌کرد، برمی‌آوردم و

همه برای من همچون عمویان شده بودند، همچنین نامه‌های من به همه شهرها روان بوده و تو بر نعمت‌هایی که خدا به من داده چیزی نیفزوده‌ای.

پس از آن مأمون گفت: وفا می‌کنم⁽¹⁾

⁽²⁾.

دلائل امام رضا علیه السلام برای پذیرفتن ولایتعهد

امام پاسخ داد: به همان انگیزه‌ای که جدم علی علیه السلام را وادار به ورود در شورا نمود⁽¹⁾⁽²⁾.

مجلس پذیرایی و گرامیداشت

10 رمضان سال 201 ق، پنج‌شنبه اول آوریل 817 م/ قصر خلافت عباسی، شهر مرو:

پس از آن که بیعت پایان پذیرفت و مأمون از پیروزی نقشة خویش مطمئن گردید، باید فرماندهان بنی‌عباس و نیز علویان را برای عدم عصیان آنها پاداشی می‌داد. او وزیر خود، فضل بن سهل را بر آن داشت تا برای گرامیداشت فرماندهان بنی‌عباس و علویان مجلسی برپا دارد و شاعران و سخنرانان را برای حضور در آن فرا خواند:

«سپس مأمون پس از چهار روز در جایگاه خویش نشست و مردمان را اجازه داد تا وارد شوند، امام رضا علیه السلام در همان جایی که با او بیعت شد، نشسته بود و فضل نیز میان مأمون و امام رضا علیه السلام بر صندلی خویش تکیه زده بود. عباس بن مأمون در سمت چپ پدرش بر بالشی تکیه زده بود و محمد بن جعفر در ابتدای صف سمت چپ و عبدالله بن حسن بن عبدالله بن عباس ابن علی بن ابی‌طالب علیه السلام در سمت راست و پایین‌تر از اسحاق بن موسی ابن عیسی بن محمد بن علی بن اسماعیل بن عبدالله بن عباسی در کنار عبدالله بن حسن بن فضل نشسته بود و عبدالصمد نیز پس از او جای گرفته بود.

سپس باقی طالبیان و عباسیان وارد شدند و پایین‌تر از ایشان در ایوان، چسبیده به آنان نشستند.

برای مردمان، آن‌گونه که رسم بود، دو سفره گستردند و پول‌ها آوردند و آنها را در همیان‌ها ریخته میان قصر نهادند. سپس سخنرانان، سخن راندند و شاعران شعر سرودند و بزرگی خلیفه را در اشعاری که دربارة او بود، یاد کردند و بزرگی علی بن ابی‌طالب علیه السلام را نیز، بر زبان آوردند.

سپس ابوالعباد در انتهای ایوان از جای برخاست و از عباس بن مأمون شروع کرد. عباس برخاست و به پدر خویش نزدیک شده، دست او را بوسید، مأمون نیز به او فرمان داد تا بنشیند سپس ابوالعباد، محمد بن جعفر بن محمد را آواز داد، او برنمی‌خاست، فضل به او اشاره کرد که برخیز، محمد برخاست و پیش رفت تا این که به مأمون نزدیک شد و ایستاد ولی دست او را نبوسید و آن‌گاه به سوی نگهبان او رفت. رسم آنان چنین بود، سپس او را گفتند برگرد و پاداش خویش را بستان و هنگامی که به میانة ایوان رسید مأمون ندا در داد: ای ابوجعفر! به جای خویش برگرد، او نیز بازگشت.

سپس ابوالعباد، علویان و عباسیان را یکی پس از دیگری، فرا می‌خواند و آنان پاداش خویش را گرفتند، تا آن‌که مجلس به پایان رسید⁽¹⁾محمد بن جعفر، شصت هزار دینار گرفت و عبدالله بن حسن، عیسی بن یعقوب، عبدالصمد بن علی، اسحاق بن موسی و عیسی نیز شصت هزار دنیار، علی بن حسن وزیر علوی چهل هزار دینار و اسماعیل بن موسی و دیگر طالبیان هر کدام سی هزار دینار گرفتند⁽²⁾.»

برخی رخدادهای مجلس پذیرایی و گرامیداشت

مدائنی از راویان خویش، روایت می‌کند: «هنگامی که امام رضا علیه السلام در خلعت ولایتعهدی جلوس کرد، سخنرانان و شاعران در حضور او به سخنرانی و شعرسرایی پرداختند و پرچم‌ها بر فراز سر او به حرکت درآمدند.»

یکی از کسانی که در آن مجلس حاضر بود و از نزدیکان امام رضا علیه السلام به شمار می‌آمد، می‌گوید: در آن روز در حضور امام بودم، او به من نگریست و من از آنچه روی داده بود، شادمان بودم، امام به من اشاره کرد که نزدیک آی، من نزدیک‌تر آمدم و او آن‌گونه که کسی نشنود، به من فرمود: بدین کار دل خوش مدار و شادمان مشو، چه این کار را سرانجامی ندارد. شیخ صدوق به سند خویش از ابن ابی عبدون، از پدرش روایت می‌کند: هنگامی که مأمون با امام رضا علیه السلام بر ولایتعهدی بیعت کرد، او را در کنار خویش نشاند. سپس عباس خطیب برخاست و به نیکویی سخن گفت و سخنان خویش را با این بیت به پایان رساند:

«لابد للناس من شمس و من قمر فأنت شمس و هذا ذلک القمر»

مردمان

ناگزیر باید که خورشید و ماه داشته باشند، پس تو آن خورشیدی و این آن ماه است.

پایان مراسم(11 رمضان 201 ق/ جمعه 2 آوریل 817 م)

مرو- قصر خلافت عباسی

پس از بیعت، مأمون اموالی را برای بزرگداشت، به فرماندهان، شاعران و سخنرانان بخشید و پس از گذشت یک روز از جشن و بزرگداشت، مأمون از امام رضا علیه السلام خواست پس از نماز جمعه در جایگاه او نشیند. امام علیه السلام روز جمعه، پس از نماز در جایگاه مأمون نشست و مردمان همان‌گونه که بر مأمون وارد می‌شدند، بر امام نیز وارد شدند⁽¹⁾،

حال آن که مأمون بنا به عادتی که هر جمعه داشت، سراغ باده‌نوشی رفت⁽²⁾⁽³⁾.

حوادث دوران ولایتعهدی امام رضا علیه السلام

در حادثة ولیعهدی، امام هشتم علی بن موسی الرضا علیه السلام در برابر یک تجربة تاریخی عظیم قرار گرفت و در معرض یک نبرد پنهان سیاسی که پیروزی یا ناکامی در آن می‌توانست سرنوشت تشیع را رقم بزند.

در این نبرد، رقیب که ابتکار عمل را به دست داشت و با همة امکانات به میدان آمده بود، مأمون بود. او باهوش سرشار و تدبیری قوی و فهم و

درایتی بی‌سابقه قدم در میدانی نهاد که اگر پیروز می‌شد و می‌توانست آن‌چنان که برنامه‌ریزی کرده بود کار را به انجام برساند، به طور یقین برهد که به هدفی دست می‌یافت که از سال چهل قمری- یعنی از شهادت علی بن ابی‌طالب علیه السلام- هیچ یک از خلفای اموی و عباسی، با وجود تلاش خود نتوانسته بودند به آن دست یابند، یعنی می‌توانست درخت تشیع را ریشه‌کن کند و جریان معارضی را که همواره همچون خاری در چشم سردمداران خلافت‌های طاغوتی فرو رفته بود، به کلی نابود سازد.

امّا امام هشتم با تدبیری الهی بر مأمون فائق آمد و او را در میدان نبرد سیاسی‌ای که خود به وجود آورده بود به طور کامل شکست داد و نه فقط تشیع، ضعیف یا ریشه‌کن نشد بلکه حتی سال 201 قمری، یعنی سال ولایتعهدی آن حضرت، یکی از پربرکت‌ترین سال‌های تاریخ تشیع شد و نفس تازه‌ای در مبارزات علویان دمیده شد و این همه به برکت تدبیر الهی امام هشتم و شیوة حکیمانه‌ای بود که آن امام معصوم در این آزمایش بزرگ از خویشتن نشان داد⁽¹⁾.

جریان ازدواج امام رضا علیه السلام با ام حبیب دختر مأمون

بعد از بیعت بود که مأمون تصمیم گرفت به نحوی قلب مبارک آن حضرت را شاد کند، دخترش ام حبیب را به ازدواج و همسری آن حضرت

درآورد،

البته زمینه این طور اقتضاء می‌کرد. به دنبال آن مجلس با شکوهی تشکیل داد، این وصلت سرگرفت و حضرت با ام حبیب ازدواج نمود.

حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام به حسب ظاهر فقط یک زن عقدی داشت و آن هم ام حبیب بود⁽¹⁾.

امام رضا علیه السلام و شاعر دلسوخته

دعبل خزاعی⁽²⁾

در شهر مرو، محضر امام رضا علیه السلام عرض کرد: یابن رسول الله علیه السلام من دربارة شما قصیده‌ای سروده‌ام و تصمیم دارم قبل از هر کس خود شما بشنوید.

امام فرمود: بخوان!

دعبل شروع به خواندن قصیده کرد⁽³⁾که آغاز آن چنین است:

مَدارسُ آیاتٍ خَلَتْ مِنْ تِلاوَهًٍْ وَ مَنْزِلُ وَحْی مُقْضَرُ العَرَصاتِ

محل درس(ائمه اطهار) و از تدریس خالی شده و محل نزول وحی چون بیابان خالی گشته است ...

تا این که رسید به این بیت

اَری فَیْئَهُمْ فِی غَیْرِهِمْ مُتَقَسِّماً وَ اَیدِیهِمْ مِنْ فَیْئِهِم صَفَرات

می‌بینم اموال آنها را دیگران بین خود تقسیم می‌کنند. دست صاحبان مال از آن کوتاه است⁽¹⁾.

حضرت گریه کرد و فرمود: راست می‌گویی خزاعی.

تا رسید به این بیت؛

وَ قَبْرٌ بِبَغدادٍ لِنَفْسٍ زَکِیَّهًٍْ تَضَمَّنَها الرَّحمانُ فِی الغُرفاتِ

قبری در بغداد متعلق به روح پاکیزه‌ای است که خداوند در غرفه‌های بهشتی آن را جای داده است(و آن قبر امام کاظم علیه السلام است).

امام رضا علیه السلام فرمود:

آیا به اشعارت دو بیت هم من اضافه کنم تا قصیده‌ات تکمیل گردد؟

عرض کرد: بفرمایید یابن رسول الله!

حضرت فرمود:

وَ قَبْرٌ بِطُوسٍ یالَها مِنْ مُصیبَهًٍْ تَوَقَّدَ بِالاحشاءِ فِی الحَرَقاتِ

اِلَی الحَشْرِ حَتَّی یَبْعَثُ اللهُ قائِماً یُفَرِّجُ عَنا الهَمَّ وَ الکُروباتٍ

قبری هم در طوس است که آه چه مصیبت جانسوزی که اعماق وجود انسان را با شعله‌های خود می‌سوزاند.

این مصیبت همچنان با ما خواهد بود تا قیام حضرت مهدی (عج) آن کسی که غم و اندوه را از ما می‌زداید.

دعبل عرض کرد: یابن رسول الله! این قبر کیست؟

حضرت فرمود: این قبر خود من است، طولی نمی‌کشد که قبر من در طوس محل رفت و آمد شیعیان خواهد شد. هر کس مرا در غربت زیارت کند در قیامت با من و درجه من بوده و گناهانش آمرزیده خواهد شد ...

پس از پایان قصیده امام برخاست و وارد منزل شد. چندی گذشت، خادم آن حضرت یک صد دینار طلا که به نام خود حضرت سکّه زده شده بود برای دعبل آورد.

دعبل گفت: به خدا سوگند! این قصیده را برای خاطر پول نگفته‌ام، کیسة طلا را رد کرد و تقاضا نمود حضرت یکی از لباس‌هایش را به عنوان تبرک به وی بدهد. امام یک جبّه(لباس مخصوص) که از جنس خز بود به همراه صد دینار طلا به او داد و فرمود:

کیسة طلا را بگیر که به آن نیاز خواهی داشت.

دعبل به وطن بازگشت، دید دزدها هرچه در منزل داشته همه را برده‌اند، دعبل صد دینار را که حضرت به او عطا کرده بود، هر دینارش را به صد درهم فروخت و مبلغ ده هزار درهم به دست آورد و در نتیجه زندگی‌اش را دوباره سامان داد و به یاد آورد که امام علیه السلام هنگام دادن آن پول فرمود: این پول را بگیر به آن نیاز خواهی داشت⁽¹⁾⁽²⁾.

عهدنامة ولایتعهدی

از آنجا که عهدنامة ولایتعهدی از جمله اسناد تاریخی و گویای یکی از مهم‌ترین وقایع و حوادث تاریخ اسلام است در منابع گوناگون یاد شده است.

«اربلی» در کتاب کشف الغمّهًْ نسخه کامل آن را آورده است⁽¹⁾

⁽²⁾⁽³⁾و چنین می‌نماید که اغلب مدارک به همین منبع استناد جسته‌آند. متن عهدنامه به گواهی و امضای افرادی چون یحیی بن اکثم، عبدالله بن طاهر، حماد بن نعمان، فضل بن سهل و برخی دیگر از رجال سیاسی و مشهور آن دوران رسیده است. علی بن عیسی اربلی آن را چنین گزارش کرده است:

بسم الله الرحمن الرحیم

این نوشته به وسیلة عبدالله بن هارون، امیر مؤمنان، برای علی بن موسی- ولی عهدش- به رشته تحریر درآمده است.

خداوند اسلام را به عنوان دین برگزید و برای تبلیغ آن، پیامبرانی را مبعوث کرد تا خلق را به سوی وی راهنمایی و هدایت کنند. نخستین رسولان به آمدن پیامبران دیگر بشارت داده‌اند و پیامبرانی که در اعصار بعد مبعوث شدند، رسولان قبل از خود را مور تأیید قرار دادند تا این‌که پیامبر

خاتم،

محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم مبعوث گشت، در شرایطی که از دیرباز پیامبری را برای مردم نیامده بود و دانش رو به تباهی داشت ... خداوند با بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، خط رسالت را پایان بخشید و او را گواه بر انبیای پیشین قرار داد.

قرآن را که از هیچ سو باطل بدان راه ندارد، بر پیامبر فرو فرستاد؛ کتابی که در آن حلال و حرام، وعده و وعید و امر و نهی وجود دارد تا حجّت کامل الهی بر خلق باشد و در پرتو آن، مردمان با آگاهی راه هلاک یا حیات راستین در پیش گیرند.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم رسالت الهی خویش را ایفا کرد و مردم را به راه خداوند فراخواند تا این که به جانب پروردگار فرا خوانده شد و به جایگاه ارزشمندی که خداوند برایش تدارک دیده بود، منتقل گردید.

هنگامی که نبوّت پایان یافت و وحی و رسالت به محمد صلی الله علیه و آله و سلم ختم گردید، خداوند پایداری دین و سامان امر مسلمانان را به خلافت وانهاد و پیروی از خلفا را لازم ساخت تا در پرتو آن، جامعة اسلامی عزّت یابد و به حقوق الهی قیام کند و واجبات و حدود شریعت و سنّت‌ها به اجرا درآید و دشمنان دین و امّت با جهاد، عقب رانده شوند.

اکنون بر خلفا و جانشینان رسول است که در ایفای مسئولیت و نگاهبانی از دین الهی و بندگان خدا، مطیع فرامین الهی باشند.

از سوی دیگر، بر مسلمانان است که از خلفا اطاعت کنند و آنان را در به پا داشتن حق الهی و عدل و امنیّت راه‌ها و جان‌ها و ایجاد الفت میان مردم، یاری

دهند،

چه این‌که اگر از فرمانروایان اطاعت نکنند، رشتة وحدت مسلمانان درهم ریزد و به اختلاف گرایند و دین مغلوب گردد و دشمنان غالب آیند! و این مایه زیان دنیوی و اخروی آنان است. پس حق این است که حاکمان که امانت‌داران خدا بر خلق هستند، در جهت رضای الهی و اطاعت او تلاش و ایثار کرده، به عدالت حکم کنند، زیرا خداوند به داوود فرموده است: «ای داوود! ما تو را در زمین، خلیفه قرار دادیم، پس میان مردمان به حق حکم کن و از هوای خویش پیروی مکن، زیرا پیروی از هوای نفس باعث انحراف از مسیر خداست. آنان که از راه خدا گمراه شوند، کیفری دردناک و سخت خواهند داشت؛ چه این که روز حساب را از یاد برده‌اند⁽¹⁾.»

خداوند در آیه‌ای دیگر نیز فرموده است: «سوگند به پروردگارت! همة انسان‌ها از آنچه انجام داده‌اند، مورد بازخواست و پرسش قرار خواهند گرفت⁽²⁾.»

از عمربن‌خطاب برای ما چنین نقل شده است که وی می‌گفت: «اگر گوساله‌ای در کنار فرات بمیرد و ضایع شود، مورد بازخواست الهی خواهم بود.»

به خدا سوگند! اگر آدمی در مسائل شخصی خود و در آنچه تنها به او و خداوند باز می‌گردد، بازخواست می‌شود و در برابر پاداش یا جزای عظیم قرار می‌گیرد! پس چگونه خواهد بود وضع کسی که مسئولیت امّت را بر عهده دارد و باید حقوق یک جامعه را رعایت کند؟

هان! تنها به خدا باید تکیه داشت و پناه از او خواست ...

بیناترین مردم دربارة خویش و خیرخواه‌ترین مردم در امر دین و بندگان خدا، کسی است که به کتاب الهی و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همواره عمل کند و دربارة خدایی که خلافت را به او وانهاده و امامت مسلمانان را به او تفویض کرده است، بیندیشد، الفت مردم را فراهم آورد و حافظ خون و امنیّت آنان باشد ...

خداوند، باقی ماندن بر پیمان و بیعت با خلیفه را از تمامیّت امر اسلام قرار داده و مایة کمال و عزّت دین و صلاح مسلمانان شمرده است. خداوند به خلفای خویش الهام کرده است که برای بعد از خود، در پرتو این گزینش صحیح، مکر و حیلة تفرقه افکنان و دشمنان نافرجام می‌ماند.

آری! امیرالمؤمنین- مأمون- از آن زمان که بار خلافت بر دوش او نهاده شده، همواره تلخی و سنگینی آن را آزموده و خدا را در نظر گرفته است و زحمت‌ها را بر خود هموار کرده، بی‌خوابی‌ها کشیده و همیشه به عزّت دین و نابودی مشرکان و صلاح مردم و گسترش عدل و برپا داشتن قرآن و سنّت اندیشیده است.

این مسئولیت‌پذیری سبب شد تا شانه از زیر بار مسئولیت‌ها خالی نکند، چه این‌که می‌داند باید در برابر خدا پاسخگو باشد و دوست دارد به هنگام ملاقات پروردگار، خیرخواه دین و بندگان خدا شناخته شود و ولیعهدی برگزیده باشد که شایسته‌ترین مردم در تقوا و دین و علم و سرآمد مردم در اجرای احکام الهی باشد.

آری- مأمون- در این مسئلة مهم با خدا مناجات‌ها داشته و از او طلب خیر کرده و شب و روز از پروردگار خواسته است تا آنچه مورد رضای اوست، به وی الهام شود.

خلیفه در پی این راز و نیازها به تحقیقش در میان عباسیان و علویان پرداخت و به این جست و جو ادامه داد تا همگان را شناخت و تمامی دودمان را آزمود و از آن میان تنها«علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب» را شایسته‌ترین یافت و او را برای تصدّی این مسئولیت برگزید؛ چه این که فضل و شرافت، علم، ورع، زهد، دوری از دنیا و مردم‌داری او را دید و همگان را بر عظمت و بزرگی او متفّق یافت. اینجا بود که پیمان ولایتعهدی و خلافت بعد از خود را برای او منعقد ساخت، در حالی که به خیرخواهی خداوند تکیه داشت، زیرا خدا می‌داند که خلیفه از روی ایثار و خدمت به دین و ملاحظة اسلام و مسلمانان و به آرزوی سلامت و پایداری حق و نجات در قیامت این‌گام را برداشته است.

این‌گونه که امیرالمؤمنین- یعنی من که مأمون هستم- فرزندان، خاندان، نزدیکان، سرداران لشکر و کارگزارانش را فرا خواند و آنان شتابان و خرسند بیعت کردند و می‌دانستند که این اقدام امیرالمؤمنین- مأمون- اقدامی است. ایثارگرانه، چه این که طاعت خدا را بر علاقه خود به فرزندان،

نزدیکان و خویشانش ترجیح داده است و او را رضا نامید، چه این‌که مورد پسند امیرمؤمنان بود.

هان! ای خاندان امیرالمؤمنین- مأمون- و ای همة فرماندهان، سپاهیان و مسلمانان که در مدینه هستید، با امیرالمؤمنین- مأمون- و با علی بن موسی بیعت کنید. دست‌هاتان را برای بیعت پیش دارید و با آغوش گشاده از آن استقبال کنید و بدانید که امیرالمؤمنین در این امر، طاعت خدا را برگزیده و به مصلحت شما گام برداشته است.

خدا را شاکر باشید که این اندیشه و فکر را به امیرالمؤمنین الهام کرده است ... به سوی فرمانبری از خدا و امیرالمؤمنین شتاب کنید که اگر چنین کنید، امنیت خواهید یافت و از برکات آن بهره‌مند خواهید شد.

این عهدنامه را – مأمون به دست خود در تاریخ دوشنبه هفتم ماه رمضان سال 201 ق به رشته تحریر درآورد.

نوشتة منسوب به امام

آنچه تاکنون آوردیم، دست خط مأمون و یا املای وی در زمینة ولایتعهدی بود.

در منابع تاریخی یاد شده است که مأمون از امام رضا علیه السلام خواست تا حضرت نیز در تأیید عهدنامه و پذیرش ولایتعهدی چند سطری بنویسد و امام پذیرفت و در پشت صفحه چنین مرقوم داشت.

بِسم اللهِ الَّرحمنِ الرَّحیم

سپاس خدای را که آنچه بخواهد، انجام دهد و کسی را یارای چون و چرا در کار او نیست. نگاه خیانت را- هر چند گذرا و سریع باشد- می‌داند و بر اسرار نهفتة سینه‌ها آگاه است.

درود بر پیامبر خدا- محمد صلی الله علیه و آله و سلم- خاتم انبیاء و بر خاندان پاکش باد.

آنچه در ذیل می‌آید، سخنان من- علی بن موسی- است.

فرمانروای مؤمنان- که خداوند به صداقت و پایداری بر حق یاری‌اش دهد و برای حرکت در راه رشد و رستگاری موفقش بدارد- حقّ ما را که دیگران نشناختند، به رسمّیت شناخت، رشته‌های خویشاوندی را(که میان علویان و عباسیان) گسسته شده بود، به هم پیوست و جان‌های بیمناک(از ستم خلفای پیشین) را آسودگی بخشید، بلکه به آنها حیات بخشید و نیازمندان را بی‌نیاز ساخت.

و در این کارها جویندة رضای پروردگار جهانیان بود و جز از او پاداش نمی‌خواست. به زودی خداوند جزای شاکران را خواهد داد و اجر نیکوکاران را ضایع نخواهد کرد.

فرمانروای مؤمنان- مأمون- ولایتعهدی خویش و فرمانروایی بزرگ را برای من قرار داده است- البته اگر پس از او زنده باشم. از این پس، هر کس گره‌ای را که خداوند به محکم بستن، آن فرمان داده، بگشاید و رشته‌ای را که خداوند استحکام آن را می‌پسندد، بگسلد، حریم الهی را حرمت ننهاد و حرام خدا را حلال شمرده است؛ اگر با این کار بخواهد بر امام عیب گیرد و حریم اسلام پاره کند. پیشینیان نیز همین شیوه را پیشه ساخته، بر لغزش‌ها صبر کردند و بر ناگواری‌ها خرده نگرفتند تا دین به پراکندگی نینجامد و رشتة وحدت مسلمانان، گسسته نشود، چه این‌که دوران جاهلیت نزدیک بود و فرصت‌طلبان در صدد یافتن فرصت برای آشوبگری بودند.

من، خدا را بر خویش گواه گرفته‌ام که اگر زمامداری مسلمانان و خلافت را بر عهدة من نهاد، با همة مردم به طور کلی و با بنی‌عباس به ویژه، براساس فرمان خدا و رسول رفتار کنم. خونی بی‌گناه نریزم، ناموس و مال کسی را مباح نشمارم، جز به اجازت قانون الهی.

خدا را گواه گرفته‌ام که نهایت توانم را در انتخاب افراد لایق به کار گیرم. این، پیمانی است که با خدا بسته‌ام؛ پیمانی مؤکّد که مورد سؤال الهی خواهد بود، چنان که خدا فرموده است: «به عهد وفا کنید، زیرا عهد مورد سؤال واقع می‌شود.»

اگر روش دیگری در پیش گیرم- یا برخلاف عهد خویش- تغییری پدید آورم، سزاوار سرزنش و کیفر خواهم بود.

به خدا پناه می‌برم از خشم الهی و مشتاقانه به سوی او نظر دارم و عافیت را به من و همة مسلمانان ارزانی دارد.

امّا «جامعه» و «جفر» برخلاف این دلالت دارند و نمی‌دانم که سرانجام من و شما چیست!

«حکم تنها از آنِ خداست، حق را داستان می‌کند و حق و باطل را به بهترین گونه متمایز می‌سازد.» با این وصف- که می‌دانم فرصت زمامداری و خلافت نخواهم یافت- دستور فرمانروای مؤمنان- مأمون- را امتثال کرده و خشنودی او را برگزیدم، خداوند من و او را نگه دارد. خدای را بر این مطلب گواه می‌گیرم، چه این‌که گواهی او کافی است.

تحلیلی بر عهدنامة ولایتعهدی

ثبت تفصیلی عهدنامة ولایتعهدی، ازآن رو اهمیّت دارد که برخی از حقایق تاریخی را آن چنان که از مضمون آن قابل نتیجه‌گیری است، از مضامین دیگر با این صراحت نمی‌توان استفاده کرد. در آن بخش از عهدنامه که اظهارات شخصی مأمون و دست نوشته یا املای وی است، نکته‌های ظریفی نهفته است که فهرست‌گونه به آنها اشاره می‌کنیم:

علاوه بر این‌ها، نکته‌های دیگری نیز در عهدنامة مأمون قابل تأمل و دارای پیام منفی است که نیاز به دقت فزون‌تر دارد، از جمله تکیه وی به الهام و تکرار آن در موارد مختلف‌نامه، که خود می‌تواند واژه‌ای وهم آلود باشد؛ از جهتی بشری و عادی تلقی شود و از جهتی فوق بشری و دریافتی خاص تفسیر گردد⁽¹⁾!

حاشیه‌نویسی امام بر عهدنامه

چنان که یاد شد، مأمون از امام علیه السلام خواست تا در تأیید محتوای عهدنامه، چند سطری بنگارد و امام- آن‌گونه که در نقل‌های تاریخی و روایی ثبت شده- مطالبی را مرقوم داشت که درکمال تقیه و ناگزیری از وفاق با پیشنهاد تحمیلی مأمون، مجال‌های فراوانی برای تأمّل، دقّت و دریافت شرایط و نظر امام دارد.

شاید ظاهر نوشتة امام، عامیان را به پذیرش ولایتعهدی و قبول جایگاه مأمون متقاعد سازد، ولی اهل دقّت و درایت با تأمّل در تعابیر و حتّی دعاها و توصیف‌های امام، نظرگاه‌های واقعی امام و منظور و هدف وی را به روشنی درمی‌یابند.

برخی از آن نکته‌ها عبارتند از:

امام هر چند تعبیر «امیرالمؤمنین» را دربارة مأمون به کار برده است، ولی باید توجه کرد که این تعبیر، در آن عصر، تعبیری رایج بوده است، و اگر معنای لغوی آن در نظر گرفته شود بیان یک واقعیت است و نه

عنوان «امیرالمؤمنین» هرگاه نظر به جنبة ارزشی داشته باشد، در نگاه شیعه، تنها زیبندة علی بن ابی‌طالب علیه السلام است که امامت و حکومتی به حق و الهی را بر عهده داشت، اما امام در این نوشته، آن را فقط به این دلیل به کار برده که در فرهنگ عمومی آن عصر به کار می‌رفته است و چنان که امروزه در فرهنگ جهانی، به ریاست جمهوری یک کشور، رئیس جمهور می‌گویند، هر چند با کودتای نظامی و با دیکتاتوری و به رغم مخالفت با مردم روی کار آمده باشد.

در این پیشگویی، جلوه‌هایی از علم برتر امام نیز پیداست و با این حال، حکایت از رخدادی دارد که در آن، مورد ستم واقع می‌شود و خداوند باید در آن واقعه، داوری کند و حق و باطل را جدا سازد.

«اگر خداوند ادارة امور مسلمانان را به من وانهاد ... » و یا در جای دیگر می‌فرماید: «من در برابر خداوند مسئول خواهم بود.» این‌گونه

اشارات امام و انتساب موضوع به خداوند، در جهت بی‌رنگ ساختن نقش مأمون و به هیچ گرفتن ادعاهای اوست⁽¹⁾.

نقش امام علیه السلام در برکناری فضل بن سهل

مأمون زمام قدرت و اداره امور حکومت را به فضل بن سهل واگذار کرده بود و چون به او اعتماد واثق و اطمینان کامل داشت، همه امور کشور و امور مهم دولت، زیر نظر او انجام می‌گرفت و همگی مقام‌ها و مسئولیت‌ها به او وابسته بود و مأمون درباره اخلاص و از خودگذشتگی فضل، در قبال وی و حفظ دستگاه خلافت و حکومت او، شک نداشت. اما فضل از این اعتماد سخاوتمندانه، به سود مصالح خویش بهره‌برداری می‌کرد و با در دست داشتن زمام همه امور، مأمون را در پشت پرده‌ای از ناآگاهی و تلقینات گمراه‌کننده خود محصور و از آشنایی به واقعیت‌های سیاسی دور و منزوی کرده بود و خود مانند حاکمی مستقل و مستبد، به مقتضای مصالح خویش، به انجام دادن کارها می‌پرداخت.

نفوذ فضل در دستگاه حکومت

فضل باهوش و تجربه‌ای که داشت، توانسته بود بر احساسات و افکار سران و فرماندهان و کسانی که دستگاه حکومت از آنها تشکیل شده بود، چیره شود و هیبت و قدرت خود را بر آنها تحمیل کند، بدون این‌که هیچ کدام از آنها

بتوانند، از حدّی که فضل برایش تعیین کرده بود، تجاوز کند و در صورت گذشتن از حد می‌یابد بهای آن را که برکناری از کار و یا نابودی بود، بپردازد.

تنها کسی که فضل نتوانست بر او چیرگی یابد و بر افکار او فرمانروایی کند، امام رضا علیه السلام بود، آن حضرت از نزدیک شاهد اعمال مشکوک فضل بود و می‌کوشید مأمون را به خطری که بر اثر کارهای فضل و یارانش متوجه اوست، آگاه سازد. لیکن مأمون نمی‌خواست به کسی که حکومت او را از خطر نجات داده و خلافت از دست رفته را به او باز گردانیده، اظهار بدگمانی کند؟، به ویژه این‌که گردباد فتنه‌هایی که از بغداد وزیدن گرفته و موجب شده بود او را از خلافت خلع کنند و دیگری را بدین منصب برگزینند، به او رسیده بود.

چاره‌سازی امام رضا علیه السلام

تنها امیدی که سران و فرماندهان برای رهایی از این موقعیت داشتند این بود که از امام رضا علیه السلام درخواست کند حقایق اوضاع را با مأمون در میان گذارد و او را از آنچه در کشور می‌گذرد، آگاه گرداند، زیرا امام علیه السلام تنها کسی بود که فضل نمی‌توانست، نسبت به او خدشه وارد و یا نزد مأمون از او بدگویی کند، ابن خلدون می‌گوید:

«... هنگامی که این فتنه‌ها در نتیجه سیاست حسن بن سهل در عراق روی داد و مردم به سبب روش خودسرانه و مستبدانه او و برادرش و همچنین برگزیدن علی بن موسی الرضا علیه السلام به ولایتعهدی و انتقال

خلافت از خاندان عباسی، از مأمون نفرت و انزجار پیدا کردند، فضل بن سهل بروز این فتنه‌ها را از مأمون پنهان می‌داشت و در اخفای آنها سخت می‌کوشید تا مبدا نظر مأمون درباره او و برادرش دگرگون شود.»

زمانی که هرثمه از مأموریت خود به خراسان بازمی‌گشت فضل می‌دانست وی بر آن است که مأمون را از حقایق اوضاع آگاه گرداند و مأمون هم به گفتار او اعتماد دارد، لذا نزد مأمون از او به سختی بدگویی و سعایت کرد تا آن حد که نظر مأمون درباره هرثمه دگرگون شد؛ بدون این‌که به سخن او گوش دهد وی را کشت، در نتیجه نفرت و انزجار شیعیان و مردم بغداد بالا گرفت، و فتنه‌ها فزونی یافت، فرماندهان نظامی این جریان‌ها را میان خود مطرح کردند، و درباره آنها به گفتگو پرداختند و چون قادر نبودند پیام خود را به آگاهی مأمون برسانند، نزد امام رضا علیه السلام حاضر شدند و درخواست کردند که آن حضرت مأمون را از چگونگی اوضاع آگاه فرماید، امام علیه السلام مأمون را از فتنه‌ها و جنگ‌هایی که در عراق جریان داشت، مطلع کرد و به او فرمود که مردم از مقام و موقعیتی که به فضل و حسن داده و همچنین از واگذاری منصب ولایتعهدی به او ناخشنودند و به دشمنی با او برخاسته‌اند، مأمون عرض کرد: چه کسی جز شما از این جریان‌ها آگاه است؟ امام علیه السلام فرمود: یحیی بن معاذ، عبدالعزیز بن عمران و جز این دو بسیاری از فرماندهان برجسته نظامی اینها را می‌دانند.

مأمون آنان را احضار کرد و قضایا را پرسید، آنها نخست از او امان خواستند و سپس آنچه را به امام رضا علیه السلام معروض داشته بودند، به آگاهی مأمون رسانیدند⁽¹⁾.

مأمون و ایفای نقش ستاره‌شناس

جالب این است که در اجرای نقشه مأمون برای از میان بردن فضل، تصادف عامل عمده بوده است و دور نیست که این تصادف را مأمون خود به وجود آورده باشد و شرح آن این است که:

فضل هنگامی که مأمون را در حرکت به سوی بغداد همراهی می‌کرد، نامه‌ای از برادرش حسن بن سهل به او رسید، مشعر بر این‌که من در تحویل امسال به حساب نجوم نظر کرده و یافته‌ام که تو در فلان ماه در روز چهارشنبه گرمی آهن و آتش را خواهی چشید و رأی من این است که تو و امام رضا علیه السلام و امیرالمؤمنین، در این روز داخل حمّام شوید و حجامت کنید تا به این طریق خون از بدن جاری شود و نحوست برطرف گردد. فضل چگونگی را به مأمون نوشت و از او خواست که با او وارد حمّام شود از ابوالحسن الرضا علیه السلام نیز همین درخواست را کرد.

خودداری امام علیه السلام از ورود به حمام و هشدار او

مأمون نامه‌ای در این‌باره به امام رضا علیه السلام نوشت و این موضوع را درخواست کرد، امام علیه السلام در پاسخ او نوشت، من فردا داخل حمّام نمی‌شوم و برای امیرالمؤمنین و فضل، دخول حمّام را، فردا مصلحت نمی‌بینم و دوباره نوشت: من فردا داخل حمام نمی‌شوم، زیرا در شب گذشته پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را در خواب دیدم که به من فرمود: فردا در حمّام داخل مشو و من صلاح نمی‌دانم که امیرالمؤمنین و فضل فردا به حمّام درآیند، مأمون در پاسخ آن حضرت نوشت: ای سرور من راست فرمودی و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم راست فرموده است، من فردا به حمّام داخل نخواهم شد و فضل خود می‌داند⁽¹⁾.

کشته شدن فضل

بالاخره فضل در آن روز به حمّام درآمد و چنان‌که در نامه‌ای که ظاهراً برادرش حسین بن سهل به او نوشته و خبر داده بود، شمشیرها وی را در میان گرفتند و کشته شد.

دور نیست که این نامه را مأمون از جانب برادرش حسن تهیه و این مقدمه را فراهم کرده باشد تا هنگامی که فضل کشته می‌شود، او مورد تهمت قرار نگیرد، شاید هم مأمون خواسته است با این وسیله و با این ترور مبهم و پیچیده، خود را از فضل و امام علیه السلام هر دو رهایی دهد، امّا امام علیه السلام با هشیاری و آگاهی به فریب‌ها و نیرنگ‌های مأمون، اصرار او را برای

درآمدن به حمّام به اتفاق فضل، با احتیاط و نرمش رد فرمود و شاید قسمت اخیر این خبر آشکارا دلالت داشته باشد بر این‌که این نامه توطئه‌ای از جانب مأمون بوده تا فضل و امام علیه السلام را ترور کند و هر دو را از میان بردارد، وگرنه چرا با این که امام علیه السلام از مأمون خواست که فضل را از درآمدن به حمام بازدارد، او در این باره خودداری کرده و به او چیزی نگفت؟!

کشته شدن فضل توسط نزدیکان مأمون

آنچه این نظر را تأیید می‌کند این است که کشندگان فضل از نزدیکان و خدمتکاران مأمون بودند و نقل شده است که آنان با مأمون روبه‌رو شدند و گفتند که خود او انجام این کار را از آنان خواسته است⁽¹⁾.

علت دخالت امام در کار فضل

آنچه امام علیه السلام را وادار کرد که در کشمکش سختی که میان فضل و سران و فرماندهان در گرفته بود، دخالت کند، لزوم حفظ کیان اسلام و بقای قدرت آن و ضرورت طرد عوامل تجزیه و سقوط بود، همان عواملی که دشمنانی را که در خارج انتظار می‌کشیدند به طمع می‌انداخت تا به ماجراجویی‌هایی دامنه‌داری دست بزنند که بهای سنگین آن را بایستی مسلمانان بپردازند، امام علیه السلام با دوراندیشی پیش‌بینی می‌کرد که سیاست

غیر مخلصانه فضل به طور قطع به چنین وضعی خواهد انجامید، اضافه بر این که فضل مرتکب ستم‌ها و اعمال جنایت‌کارانه‌ای می‌شد که جامعه اسلامی از آثار شوم آن کارها در رنج بود و امام علیه السلام در قبال اعمال غیرمسئولانه او، احساس مسئولیت می‌کرد و وسیله‌ای در اختیار آن حضرت نبود که بتواند از سوء رفتار و کردار ناشایسته او جلوگیری کند، جز این که مأمون را بر چگونگی اوضاع آگاه سازد و پرده از کارهای او بردارد.

امام علیه السلام ضمن گفتگوی خود با مأمون، این نکته را توضیح داده و فرموده است: «ای امیرالمؤمنین دربارة امّت محمد صلی الله علیه و آله و سلم و آنچه خداوند سرپرستی آن را به تو داده و تو را بدان مخصوص داشته است، از خدا بترس، زیرا تو امور مسلمانان را تباه ساخته‌ای و کارها را به دیگری واگذار کرده‌ای، که در میان آنان غیر از آنچه خدا حکم کرده است، فرمان می‌دهد⁽¹⁾.»

بی‌شک برای امام علیه السلام موقعیت و مقام، مهم نیست و آنچه از همه چیز بیشتر اهمیت دارد، حفظ وحدت مسلمانان و قدرت و انسجام آنهاست در برابر دشمنانی که در داخل و خارج در کمین آنها نشسته‌اند و همچنین بسط عدالت اجتماعی در میان طبقات مختلف مردم و دفع کابوس ستم از آنهاست. از این رو امام علیه السلام به مأمون اندرز می‌دهد که آشوب‌ها را سرکوب و فتنه‌ها را خاموش کند.

آشکار است که انجام این امر جز از طریق برطرف کردن انگیزه‌ها و از میان بردن علت‌ها میسر نیست و از جمله این انگیزه‌ها ولایتعهدی آن حضرت است که مقرون به مصالح حکومت نبوده و اگر هم مصالحی در این باره وجود داشته منتفی شده است، بنابراین از همین جا می‌توانیم دریابیم که موقعیت و مقام، مادامی که با مصالح عالی اسلامی سازگار نباشد، از نظر امام علیه السلام هیچ‌گونه ارزشی ندارد.

به همین سبب است که امام علیه السلام در هنگام پذیرش ولایتعهدی، اصل مشارکت در مسئولیت‌های حکومت را رد می‌کند، ولی می‌پذیرد که از دور و بدون هرگونه دخالت در امور و قبول مسئولیت، طرف مشورت باشد و این خودداری و پرهیز امام علیه السلام برای این است که نمی‌خواهد قسمتی از مسئولیت مظالم و جنایاتی را که حکومت مرتکب می‌شود، به عهده بگیرد و به عنوان این که آن حضرت، یکی از اعضای دستگاه حاکم است، این مظالم و جنایات به نام او واقع شود. لیکن امام علیه السلام به خود اجازه نداد که از قبول مسئولیت ارشاد و مشورت آنها سرباز زند، زیرا از این طریق می‌توان ستم را دفع و خطر را تضعیف و تجزیه را از مسلمانان برطرف کرد.

بدیهی است همکاری در حد شور و ارشاد، با اصل اعتقادی امام علیه السلام مبنی بر عدم مشروعیت حکومت، هیچ‌گونه منافات ندارد، زیرا اصل اعتقادی این است که این حکومت‌ها براساس غصب قدرت و سلب حاکمیت از کسانی که شرعاً شایستگی و استحقاق آن را دارند، تشکیل شده است و در اینجا موضوع حکومت، مورد نظر امام علیه السلام نیست، بلکه آنچه منظور نظر

است،

رعایت مصالح اسلام و حفظ و وحدت مسلمانان و دفع شرارت فتنه انگیزان و دشمنان است و این هم یکی از ویژگی‌های امام است که هرگز مصالح اسلام را برای حفظ عوامل و مراکز قدرت فدا نمی‌کند.

و ما مشاهده می‌کنیم امامان علیهم السلام در دوران‌های مختلف، با این‌که معتقد به عدم مشروعیت حکومت‌های زمان خود بودند، با آنها به طریق مسالمت می‌زیستند و از درگیری با آنها دوری می جستند و این تنها به ملاحظه رعایت مصالح مسلمانان بوده است و بس⁽¹⁾.

نماز عید

روز عید قربان فرا رسید. مأمون نزد امام علیه السلام فرستاد و خواهش کرد که: در این عید شما بروید و نماز عید را با مردم بخوانید، تا برای مردم اطمینان بیشتری در این کار پیدا شود.

امام علیه السلام پیغام داد که «پیمان ما بر این بوده که در هیچ کاری رسمی دخالت نکنم، بنابراین از این کار معذرت می‌خواهم.»

مأمون جواب فرستاد: مصلحت در این است که شما بروید تا موضوع ولایتعهد کاملاً تثبیت شود.

آن قدر اصرار و تأکید کرد که آخر الامر امام علیه السلام فرمود: «مرا معاف بداری بهتر است و اگر حتماً باید بروم، من همان‌طور این فریضه را ادا خواهم کرد که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم» و علی بن ابی‌طالب علیه السلام ادا می‌کرده‌اند.»

مأمون گفت: «اختیار با شماست، هر طور می‌خواهی عمل کن.»

بامداد روز عید، سران سپاه و طبقات اعیان و اشراف و سایر مردم، طبق معمول و عادتی که در زمان خلفا پیدا کرده بودند، لباس‌های فاخر پوشیدند و خود را آراسته بر اسب‌های خود زین و یراق کرده، پشت در خانة امام، برای شرکت در نماز عید حاضر شدند، سایر مردم نیز در کوچه‌ها و معابر خود را آماده کردند و منتظر موکب با جلالت مقام ولایت عهد بودند که در رکابش حرکت کرده به مصلی بروند. حتی عدّة زیادی مرد و زن در پشت بام‌ها آمده بودند تا عظمت و شوکت موکب امام را از نزدیک مشاهده کنند و همه منتظر بودند که در خانة امام باز و موکب همایونی ظاهر می‌شود.

از طرف دیگر حضرت رضا همان‌طور که قبلاً از مأمون پیمان گرفته بود، با این شرط حاضر شده بود. در نماز عید شرکت کند که آن طور مراسم را اجرا کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و علی مرتضی علیه السلام اجرا می‌کردند، نه آن طور که بعدها خلفا عمل کردند. لهذا اول صبح غسل کرد و دستار سپیدی بر سر ببست، یک سر دستار را جلو سینه انداخت و یک سر دیگر را میان دو شانه، پاها را برهنه کرد، دامن جامه را بالا زد و به کسان خود گفت شما هم این طور بکنید. عصایی در دست گرفت که سر آهنین داشت. به اتفاق کسانش از خانه بیرون آمد و طبق سنت اسلامی در این روز، با صدای بلند گفت:

«الله اکبر»، «الله اکبر»

جمعیت با او به گفتن این ذکر هم آواز شدند و چنان جمعیت با شور و هیجان هماهنگ تکبیر گفتند که گویی از زمین و آسمان و در و دیوار این جمله به گوش می‌رسید. لحظه‌ای جلو در خانه توقف کرد و این ذکر را با صدای بلند گفت: «الله اکبر، الله اکبر، الله اکبر علی ماهدانا، الله اکبر علی ما رزقنا من بهیمهًْ الانعام، الحمد الله علی ما ابلانا»

تمام

مردم با صدای بلند هماهنگ یکدیگر این جمله را تکرار می‌کردند، در حالی که همه به شدت می‌گریستند و اشک می‌ریختند و احساسات‌شان به شدّت تهییج شده بود، سران سپاه و افسران که به لباس رسمی آمده بر اسب‌ها سوار بودند و چکمه به پا داشتند، خیال می‌کردند مقام ولایتعهد با تشریفات سلطنتی و لباس‌های فاخر و سوار بر اسب بیرون خواهد آمد. همین که امام را در آن وضع ساده و پیاده و توجه به خدا دیدند، آنچنان تحت تأثیر احساسات خود قرار گرفتند که اشک ریزان صدا را به تکبیر بلند کردند و با شتاب خود را از مرکب‌ها به زیر افکندند و بی‌درنگ چکمه‌ها را از پا در آوردند. هر کس چاقویی می‌یافت تا بند چکمه‌ها را پاره کند و برای باز کردن آن معطل نشود، خود را از دیگران خوشبخت‌تر می‌دانست طولی نکشید که شهر مرو پر از ضجّه و گریه شد، یکپارچه احساسات و هیجان و شور و نوا شد. امام رضا علیه السلام بعد از هر ده گام که برمی‌داشت، می‌ایستاد و چهار بار تکبیر می‌گفت و جمعیت با صدای بلند و با گریه و هیجان او را مشایعت می‌کردند.

جلوه

و شکوه معنا و حقیقت چنان احساسات مردم را برانگیخته بود که جلوه‌ها و شکوه‌های مظاهر مادی- که مردم انتظار آن را می‌کشیدند- از خاطره‌ها محو شد. صفوف جمعیت با حرارت و شور به طرف مصلی حرکت می‌کرد.

خبر به مأمون رسید. نزدیکانش به او گفتند: اگر چند دقیقة دیگر این وضع ادامه پیدا کند و علی بن موسی به مصلی برسد، خطر انقلاب هست. مأمون بر خود لرزید. فوراً فرستاده نزد حضرت فرستاد و تقاضا کرد که برگردید، زیرا ممکن است ناراحت بشوید و صدمه بخورید. امام کفش و جامة خود را خواست و پوشیده و مراجعت کرد و فرمود:

«من که اول گفتم از این معذورم بدارید⁽¹⁾

⁽²⁾.» بد نیست بدانید که به علت خشکسالی و نباریدن باران و درخواست مأمون برای نماز طلب باران(استسقاء) از حضرت رضا علیه السلام، روز دوشنبه به صحرا رفتند و با درخواست باران از ایزد متعال و استجابت او، نزولات آسمانی باریدن گرفت⁽³⁾.

شهادت امام رضا علیه السلام

اشاره

سیرة آن امام همام را در بخش‌های بعدی به تفصیل مورد تحلیل قرار خواهیم داد، اکنون به بررسی چگونگی شهادت حضرت می‌پردازیم:

الف) چگونگی شهادت امام رضا علیه السلام

روایات وارده درباره کیفیت شهادت امام رضا علیه السلام اتفاق دارد، بنا بر گفته ابوالفرج و مفید مأمون آن حضرت را به وسیله آب انار و انگور زهرآلود مسموم کرده است، مفید در ارشاد از عبدالله بن بشیر نقل کرد که گفته است:

«مأمون به من دستور داد ناخن‌ها‌یم را از حد معمول درازتر نگه دارم و این را به کسی اظهار نکنم، من چنان کردم، سپس مرا احضار کرد و چیزی شبیه تمر هندی به من داد و گفت: این را با هر دو دست خود نرم کن، من همین کار را کردم، پس از آن از جا برخاست و رفت و بر امام علیه السلام وارد و به او عرض کرد حالت چگونه است؟

امام فرمود: امیدوارم خوب باشم.

مأمون عرض کرد: من هم به حمد خدا امروز خوبم، آیا امروز کسی از پرستاران نزد شما آمده است؟»

امام علیه السلام فرمود: نه!

مأمون خشمناک شد و به غلامان فریاد زد که آب انار حاضر کنید که از آن نمی‌توان بی‌نیاز بود. سپس مرا صدا کرد و گفت: یک دانه انار بیار و چون آوردم، گفت: به دست خود آب آن را بگیر و چون آب آن را گرفتم، مأمون آن را به امام رضا علیه السلام خورانید و همین سبب شهادت آن حضرت شد و دو روز پس از آن وفات فرمود⁽¹⁾.

از ابوصلت هروی نقل شده که گفته است: «هنگامی که مأمون از نزد امام رضا علیه السلام بیرون رفت من بر او وارد شدم، به من فرمود ای اباصلت کار خود را کردند و شروع به حمد و ثنای الهی فرمود⁽²⁾.»

محمد بن جهم روایت کرده است که امام رضا علیه السلام انگور را دوست می‌داشت، مقداری از آن را تهیّه و در تَه دانه‌های انگور سوزن فرو کردند و

چند روزی به همان حال نگه داشتند سپس سوزن‌ها را جدا کردند و انگور را نزد امام علیه السلام آوردند.

آن حضرت از آن تناول فرموده و به همین علت به شهادت رسید و گفته شده که سم مزبور بسیار لطیف و ناپیدا بوده است⁽¹⁾⁽²⁾.

«وفات آن حضرت در طوس در ده سناباد از دهات نوغان اتفاق افتاده و در خانه حمید بن قحطبه در قبّه‌ای که گور هارون در یک سمت آن قرار دارد، نزدیک قبله دفن شده است⁽³⁾.»

«هنگامی که امام رضا علیه السلام وفات یافت، مأمون مرگ آن حضرت را بلافاصله اعلام نکرد، و جنازه آن حضرت را یک روز و یک شب نگه داشت، سپس محمد بن جعفر بن محمد و گروهی از‌آل ابی‌طالب را احضار کرد و جسد مبارک امام علیه السلام را صحیحاً بدون این‌که اثری بر آن باشد، به آنان نشان داد و پس از آن گریست.»

و گفت ای برادر! بر من دشوار است که تو را به این حالت ببینم، در حالی که آرزو می‌کردم که من پیش از تو بمیرم اما خداوند آنچه می‌خواهد می‌کند، مأمون بی‌تابی و اندوه بسیاری از خود نشان داد و جنازه آن حضرت را بر دوش گرفت و تا محل دفن و جایی که امروز زیارتگاه، آن حضرت است، تشییع کرد⁽⁴⁾.

«... پیش از آن‌که قبر کنده شود، مأمون حاضر شد و دستور داد که در کنار پدرش قبر آن حضرت حفر شود. سپس رو به جانب ما کرد و گفت: صاحب این جنازه برای من حدیث کرد که قبری که برای او کنده می‌شود، در آن آب و ماهی نمایان خواهد شد. قبر را حفر کنید، چون حفر کردند و لحد آماده شد، آب در آن جوشید و ماهی در آن ظاهر شد، سپس آب فرو نشست و امام رضا علیه السلام در آن دفن شد⁽¹⁾

⁽²⁾.» مشهورترین و قوی‌ترین نظر در تاریخ شهادت آن حضرت، روز جمعه، آخرین روز ماه صفر سال 203 ق می‌باشد و آن گرامی در هنگام شهادت، پنجاه و پنج سال از عمر پر برکتش می‌گذشته است⁽³⁾⁽⁴⁾.

ب) مأمون، عاملِ اصلی

علامه مجلسی رحمة الله می‌نویسد: حق همان است که صدوق و مفید6 اظهار داشته و بزرگان بدان باور دارند که حضرت رضا علیه السلام به وسیله سمّ مأمون- که نفرین خدا بر او و دیگر غاصبان و ستمگران باد- شهید شده است⁽⁵⁾:

یکی از نشانه‌های این حقیقت که شهادت امام به دست مأمون بوده، این است که در همان روز شهادت، مردم اجتماع کرده و همگان بر این

عقیده بودند که خلیفه حضرت را مسموم ساخته است⁽¹⁾اهمیت این امر از آن روست که مردم حاضر در محیط زندگی امام، بیش از دیگران موقعیت و شرایط سیاسی امام و مأمون را درک می‌کرده‌اند.

عبدالله بن موسی در نامه‌ای که آن روز به مأمون نگاشت، به این اقدام خلیفه تصریح کرده، او را عامل قتل معرفی می‌کند⁽²⁾.

از ابوالصلت هروی نیز سؤال شد: چگونه مأمون به قتل امام رضا علیه السلام تن داد، با این که وی را احترام می‌کرد و او را به عنوان ولیعهد پس از خود برگزید؟!

ابوالصلت ضمن تأیید قتل امام رضا علیه السلام به دست شخص خلیفه اظهار داشت:

اگر خلیفه، امام را احترام و اکرام می‌کرد، از آن جهت بود که به برتری شیخ صدوق امام آگاه و معترف بود و اگر ولایتعهدی را به او تفویض کرد، برای آن بود تا با این عمل وانمود سازد که حضرت، دنیاطلب است، در نتیجه، از توجه مردم به حضرت کاسته شود؛ هر چند چنین نشد، بلکه با تشکیل محافل علمی، چهرة امام و شخصیت علمی او بر همگان روشن گردید و روز به روز از موقعیت خلیفه کاسته شد تا جایی که دوست و دشمن، امام را شایستة خلافت می‌دانستند. این امر به خلیفه گران آمد و بر کینه و حسادت او نسبت به حضرت افزود. به ناچار حیله‌ای اندیشید و امام را مسموم کرد و به شهادت رساند⁽³⁾.

شهادت امام به وسیلة مأمون، مظلومیتی بود که به تاریخ شیعه و اهل بیت افزوده شد و بیت دیگری بود که بر قصیدة شاعران آزاده و حقیقت طلب افزوده گردید و در ادبیات حماسی بازتاب یافت⁽¹⁾.

علاوه بر این، در مصادر تاریخی، سخن از قیام‌هایی به میان آمده که در پی شهادت حضرت و به عنوان خون‌خواهی او بر پا شده است.

احمد بن موسی، برادر امام علیه السلام با همراهی حدود سه هزار تن، و به نقل دیگر دوازده هزار تن، برای خون‌خواهی حضرت، بغداد را ترک گفت و در شیراز با فرماندار منتخب حکومت عباسی درگیر شد⁽²⁾و به همراه برادرش محمد عابد در آن دیار به شهادت رسید⁽³⁾⁽⁴⁾.

ج) شهادت امام رضا از دیدگاه روایات

در لابه‌لای روایت‌ها که از مهم‌ترین منابع و مستندات تاریخی به شمار می‌آیند، نکته‌های بسیاری دربارة شهادت امام رضا علیه السلام دیده می‌شود.

این روایت‌ها را به سه دسته می‌توان تقسیم کرد:

برای هر کدام از طبقات بالا روایتی نقل می‌کنیم:

در سخنانی که میان امام و مأمون پیش از ولایت‌عهدی گذشت از جمله دلایل امام برای نپذیرفتن ولایتعهدی این بود که: پدرم از پدر و اجداد گرامی‌اش نقل کرده است که جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دربارة من فرمود:

من قبل از تو(ای مأمون) به وسیلة سم و مظلومانه به شهادت خواهم رسید و اگر اجازه داشتم، می‌گفتم که کشندة من کیست⁽¹⁾.

در حدیثی از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است: «تُقتَلُ حَفَدَتی بِأرضِ خُراسان»

یعنی: فرزندی از فرزندانم در زمین خراسان کشته خواهد شد.

در روایتی از امام رضا علیه السلام چنین آمده است: به خدا سوگند، هیچ یک از ما نیست، جز این که به شهادت رسیده است.

به ایشان گفته شد: شما را چه کسی خواهد کشت؟ امام فرمود: بدترین مردم زمانم، مرا با سمّ می‌کشد⁽²⁾.

آخرین موردی که امام از ویژگی‌های شهادت خود سخن گفته، اندک زمانی پیش از وفات بوده است که حقایقی را به دو تن از محرمان راز «اباصلت هروی» و «هرثمه بن اعین» بیان داشته و از جمله فرموده است: اینک هنگام بازگشت من به سوی خدا فرا رسیده و زمان آن است که به جدم رسول

خدا صلی الله علیه و آله و سلم و پدرانم بپیوندم. طومار زندگی‌ام به انجام رسیده است. این طاغی(مأمون) تصمیم گرفته است تا با انگور و انار مسموم مرا به قتل رساند⁽¹⁾

⁽²⁾.

د) خلاصة قول‌های علمای سنت در شهادت امام رضا علیه السلام

اکثر

اهل سنّت، تاریخ شهادت امام علیه السلام را روز شنبه، اواخر ماه صفر سال 203 ق در دوران خلافت مأمون عباسی نوشته‌اند⁽³⁾و برخی اول صفر سال 203 ق را ثبت کرده‌اند⁽⁴⁾،

برخی دیگر شب جمعه اول ماه مبارک رمضان⁽⁵⁾، پنجم ذی‌الحجه⁽⁶⁾

و برخی دیگر سیزده ذیعقده سال 203 ق را تاریخ شهادت دانسته‌اند⁽⁷⁾.

برخی دیگر نیز سال 202 ق را سال شهادت امام می‌دانند⁽⁸⁾.

دربارة مدت عمر آن حضرت نیز اقوال مختلف است، بعضی گفته‌اند: ایشان در حدود سن پنجاه سالگی به شهادت رسیدند⁽⁹⁾، البته در سن دقیق

ایشان هنگام شهادت اختلاف است، برخی 47⁽¹⁾،

49⁽²⁾، 50⁽³⁾و 53⁽⁴⁾

سالگی را سنّ امام به هنگام شهادت، ثبت کرده‌اند.

آن حضرت در دوران خلافت مأمون عباسی در طوس، در روستایی به نام سناباد که از توابع شهر نوقان می‌باشد، به شهادت رسیده و به دستور مأمون کنار قبر هارون الرشید به خاک سپرده شد⁽⁵⁾.

وفات یا شهادت؟

وفات یا شهادت امام علیه السلام در کلمات اهل سنت به گونه‌های مختلف منعکس شده که به آنها اشاره می‌شود.

متأسفانه عده‌ای بدون توجه به وقایع و حقایق تاریخی همانند ابن جُریر طبری شافعی علت وفات امام را زیاد انگور خوردن می‌دانند.

وی می‌گوید:

«اِنَّ علیّ بن موسی الرّضا أکل عنباً فاکثر منه فمات فجأهًْ⁽⁶⁾»

و برخی نیز مانند ابن اثیر شافعی⁽¹⁾،

ابوالغداء دمشقی شافعی⁽²⁾،

ابن کثیر دمشقی شافعی⁽³⁾،

شمس الدین ابن خلکان شافعی⁽⁴⁾،

این سخن را قبول می‌کنند. در مقابل کسانی همچون یافعی شافعی، مسکویه و محمد خواجه پارسای حنفی، با نگاه تردید به کلام ابن جریر طبری شافعی، نگریسته و بین وفات و شهادت امام توقف کرده‌اند.

یافعی شافعی: سبب رحلت امام، بنا بر آنچه که گفته شده، این است که بر اثر خوردن انگور زیاد این اتفاق افتاده و همچنین گفته شده است که ایشان مسموم شده‌اند⁽⁵⁾.

محمدخواجه پارسا حنفی نیز با نقل سخنان مخالف و موافق در مورد شهادت یا وفات امام، توافق کرده و از اظهار نظر کردن خودداری می‌کند⁽⁶⁾.

برخی دیگر نیز مرگ ناگهانی امام را ناشی از مسموم شدن امام به وسیله انار یا انگور دانسته، اما سخنی از قاتل امام به میان نمی‌آورند. همانند ابن حجر هیثمی مالکی و فضل بن روزبهان خنجی اصفهانی حنفی⁽⁷⁾.

در ادامه کسانی همچون مسعودی شافعی، مقریزی و از معاصران دکتر ترمانینی با قبول داشتن مسموم شدن امام، مأمون را با شک و تردید، قاتل امام معرفی می‌کنند.

مسعودی شافعی می‌گوید: در دوران خلافت مأمون، امام رضا علیه السلام در طوس مسموم شدند⁽¹⁾.

مقریزی می‌نویسد: مأمون متهّم است که با انگور، امام رضا را مسموم نمود⁽²⁾.

تومانینی می‌گوید: گفته‌اند که مأمون به وسیله سم، امام رضا را مسموم کرد⁽³⁾⁽⁴⁾.

اما در مقابل، بسیاری از مورخین و محدثین به نام، همچون محمدبن علی حلبی، ابن حبّان بُستی شافعی، سمعانی شافعی⁽⁵⁾،

صَفَدی شافعی، ابوالفرج اصفهانی، حاکم نیشابوری شافعی، ابن صباغ مالکی، ثسبلنجی شافعی⁽⁶⁾،

میرمحمد بن سید برهان الدین میرخواند شافعی⁽⁷⁾، غیاث الدین شافعی خواند میر و عباس بن علی مکی⁽⁸⁾

با صراحت مأمون را قاتل امام رضا علیه السلام معرفی می‌کنند.

محمد بن علی حلبی می‌گوید: مأمون به وسیله سمّ، امام رضا علیه السلام را به شهادت رسانید⁽¹⁾.

ابن حبّان بُستی شافعی می‌نویسد: مأمون به وسیله شربتی که به امام نوشانید، آن حضرت را به شهادت رساند⁽²⁾.

و در جای دیگر می‌گوید: امام به وسیله آب انار مسموم و به شهادت رسید⁽³⁾.

صفدی شافعی می‌نویسد: روزگار امام با مأمون چنان گذشت که بالاخره آن حضرت را به وسیلة انار، مسموم کرد تا نظر بنی عباس را جلب نماید⁽⁴⁾.

ابوالفرج اصفهانی می‌گوید: مأمون، علی بن موسی الرضا را ولیعهد خود قرار داد و بعد از آن با دسیسه ایشان را مسموم کرد⁽⁵⁾⁽⁶⁾.

بالاخره مرگ مأمون هم فرا رسید

مأمون به آرزوی فتح روم لشکر به آن ناحیه کشید. فتوحات بسیاری هم نمود. در بازگشت، از کنار چشمه‌ای به نام بدیدون که معروف به قشیره بود، گذشت؛ آب و هوای آن محلّ و منظره دلگشای سبزه‌زار اطراف چشمه، چنان دل‌انگیز بود که دستور داد؛ سپاه همانجا توقف نماید تا از

هوای آن سرزمین استفاده کنند. برای مأمون در روی چشمه جایگاه زیبایی از چوب آماده کردند. در آنجا می‌ایستاد و صفای آب را تماشا می‌کرد. روزی سکّه‌ای در آب انداخت که نوشتة آن از بالا آشکارا خوانده می‌شد و آب آن به قدری سرد بود که کسی نمی‌توانست دست خود را در میان آن نگه دارد، وقتی که مأمون در تماشای آب غرق بود، یک ماهی بسیار زیبا به اندازة نصف طول دست، مانند شمشی نقره‌ای آشکار شد.

مأمون گفت: هر کس این را بگیرد یک شمشیر جایزه دارد. یکی از سربازان، خود را در آب انداخت و ماهی را گرفت و بیرون آورد. همین که بالای تخت به جایگاه مأمون رسید، ماهی به شدّت خود را تکان داد و از دست او خارج شد و در آب افتاد، بر اثر افتادن ماهی، مقداری آب بر سر و صورت و زیر گلوی مأمون ریخته شد.

ناگهان، لرزشی بی‌سابقه او را فرا گرفت.

سرباز برای مرحله دوم در آب رفته، ماهی را گرفت؛ دستور داد: آن را بریان کنند، ولی لرزش به اندازه‌ای شدّت یافت که هر چه لباس زمستانی بر او می‌پوشاندند و لحاف بر او می‌انداختند آرام نمی‌شد و فریاد می‌کشید سرما، سرما!

پس از آن، در اطرافش آتش زیادی افروختند؛ باز گرم نشد؛ ماهی بریان را برایش آوردند. آن قدر ناراحتی به او فشار آورده بود که نتوانست ذرّه‌ای از آن بخورد.

معتصم، برادر مأمون، پزشکان سلطنتی(ابن ماسویه و بختیشوع) را حاضر کرد و از آنان درخواست کرد تا مأمون را معالجه نمایند آنها نبض او را گرفته،

گفتند:

ما از معالجه او عاجزیم. این بحران حال و حرکات نبض، مرگ او را مسلّم می‌کند و تاکنون در طبّ، چنین مرضی پیش‌بینی نشده است.

حال مأمون بسیار آشفته شد و از بدنش عرقی مانند روغن زیتون خارج شد. در این هنگام گفت: مرا بر بلندی ببرید تا مرتبه‌ای دیگر سپاه و سربازانم را ببینم.

شب بود، مأمون را به جای بلندی بردند. چون چشمش به سپاه بی‌کران در خلال شعاع آتش‌هایی که در کنار خیمه‌ها افروخته بودند و به رفت و آمد سربازان افتاد، دست بلند کرد و گفت: «یا مَن لایزول مُلکِه اِرحَم مَن قَد زالَ مُلکُه» ای کسی که پادشاهی او را زوالی نیست، بر کسی که پادشاهی‌اش به پایان رسیده رحم کن!

او را به جایگاهش برگرداندند.

معتصم، مردی را گماشت تا شهادت تلقینش کند.

آن مرد در حالی که با صدایی بلند کلمه شهادت می‌گفت، ابن ماسویه گفت: فریاد مکش! مأمون، الآن(با این حالی که دارد) بین پروردگار خود و مانی(نقاش معروف) فرق نمی‌گذارد.

در این موقع چشمانش که بسیار درشت و قرمز شده بود- و انسان از نگاه کردنش وحشت داشت- باز شد و می‌خواست ابن ماسویه را با دست‌های خود در هم فشارد؛ ولی قدرت نداشت.

در این حال، ماهی را نخورده، از دنیا رفت و در محلی به نام طرطوس⁽¹⁾دفن شد⁽²⁾⁽³⁾.

بخش سوم: سیرة امام رضا علیه السلام (بررسی اجمالی شخصیت امام هشتم علیه السلام)

اشاره

معنای سیره

«سیره» یا «سیرت» از کلمه «سیر» به معنای حرکت، رفتن و راه رفتن اشتقاق یافته است؛ و در اصطلاح سیره عبارت است از سبک رفتار، کیفیت سلوک میان مردم و الگو و روش کرداری اشخاص در زندگی.

بنابراین سیرة پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، یعنی سبک و نوع رفتار و کردار آن حضرت در طول زندگی و سیرة امام رضا علیه السلام یعنی شیوة برخورد و نوع رفتار و کیفیت سلوک آن حضرت در ابعاد فردی، اخلاقی، اجتماعی و ابعاد دیگر⁽¹⁾.

لذا ما در این بخش نوع رفتار و کیفیت سلوک حضرت رضا علیه السلام را در ابعاد فردی و اجتماعی و در زمینه‌های اخلاقی، عبادی، اقتصادی، سیاسی،

نظامی و نمودها و اصل‌های دیگر می‌خوانیم تا آشنایی بیشتری نسبت به آن امام همام پیدا نماییم:

سیرة عبادی امام رضا علیه السلام

الف) راز و نیاز

بیهقی می‌گوید: محمد بن یحیی صولی گفت: مادر پدرم که نامش غَدْر یا غَدرا(که مدتی کنیز امام رضا علیه السلام) بود گفت:

چیزی از وی یاد ندارم مگر این‌که می‌دیدم که خود را به عود هندّیِ خام بُخور می‌داد، سپس با گلاب و مشک خود را خوشبو می‌کرد و نماز صبح را اول وقت انجام می‌داد و بعد به سجده می‌رفت و سربرنمی‌داشت تا آفتاب بالا می‌آمد، آنگاه برمی‌خاست و به نیاز مردم می‌نشست و یا سوار می‌شد و احدی در خانة او قدرت صدا بلند کردن نداشت که با مردم نیز به نرمی و آهسته و شمرده سخن می‌گفت⁽¹⁾.

ب) امام رضا علیه السلام و نماز

از امام رضا علیه السلام روایت شده است که آن حضرت پیراهنی به «دِعبل» هدیه داد و به او سفارش کرد: این پیراهن را خوب نگهداری کن(و قدر آن را بدان) که من با آن هزار شب و هر شبی هزار رکعت نماز خوانده‌ام و هزار ختم قرآن کرده‌ام⁽²⁾.

ج) سجده‌های طولانی

رجاء بن أبی ضحّاک گوید:

... به خدا قسم احدی را ندیدم که از او متقی‌تر نسبت به خدای تعالی باشد، و یا از او بیشتر به یاد خدا باشد و ذکر خدا گوید در تمامی اوقاتش خدا ترس و پارساتر از او باشد و چون سپیده می‌دمید نماز بجای آورده و در سجده‌گاه خود می‌نشست و مشغول گفتن سبحان الله و الحمدالله، و لا اله الا الله و تکبیر و صلوات بود تا آفتاب بدمد، سپس به سجده می‌رفت و سجده بود تا آفتاب بالا آید، آن‌گاه برمی‌خاست و به مردم می‌پرداخت و به آنان حدیث می‌گفت و موعظه و پند می‌داد تا نزدیک زوال ظهر می‌شد، شش رکعت نماز به جای می‌آورد(یعنی سه نماز دورکعتی) و در رکعت اول پس ازحمد، قل یا ایها الکافرون را قرائت می‌کرد و در رکعت دوم پس ازحمد قل هو الله احد را و در چهار رکعت دیگر، حمد و قل هو الله احد را و در هر دو رکعت دیگر نماز به جای می‌آورد، سپس اقامه می‌گفت و نماز ظهرش را به جای می‌آورد و چون سلام نماز را می‌داد تسبیحات اربعه را آن قدر که خدا می‌خواست ادا می‌کرد، بعد به سجده می‌رفت و سجدة شکر به جای می‌آورد و در آن حال یکصد بار شُکْراً لِلهِ می‌گفت و چون سر خود را از سجدة شکر برمی‌داشت از جا برمی‌خاست و شش رکعت دیگر نماز به جای می‌آورد، ... و چون نماز تمام می‌شد اذان می‌گفت و دو رکعت دیگر نافله به جای می آورد و پس از سلام برخاسته و نماز عصر را شروع می‌کرد (و همین طور نماز و راز و نیاز را ادامه می‌داد تا مغرب شود) و چون آفتاب

غروب می‌کرد، باز تجدید وضو می‌کرد و سه رکعت نماز مغرب به جای می‌آورد(باز هم ساعتی نماز می‌خواند) ... و سپس به افطار می‌پرداخت و سپس استراحت می‌نمودند تا ثلثی از شب بگذرد، بعد برمی‌خاست و نماز عشا را شروع می‌کرد و ...⁽¹⁾

د) اهتمام به دعا و صلوات

یکی دیگر از جلوه‌های نورانی در سیرة عبادی امام هشتم علیه السلام، این است که ایشان به دعا در عبادات خویش توجه ویژه‌ای داشتند. دقت در نمود و اصل دعاهای آن حضرت علیه السلام ما را به سه نکته متمایل می‌سازد. به دلیل این‌که از اهمیت ویژه و جایگاه والایی برخوردار است:

رجاء بن ابی ضحّاک می‌گوید: امام رضا علیه السلام در قنوت نماز وتر ابتدا می‌فرمود: «اللهم صل علی محمد و آل محمد⁽²⁾»

علامه مجلسی در بحارالانوار می‌نویسد: یکی از همراهان امام علیه السلام در سفر به خراسان می‌گوید: در سفر به خراسان به روستایی رسیدیم، امام مشغول نماز شد و در سجده فرمود:

«پروردگارا! اگر از تو فرمان برم، حمد و سپاس مخصوص توست و اگر نافرمانی کنم، حجت و عذر برای من نخواهد بود، من و دیگران در احسان تو کاره‌ای نیستیم. نیکی که به من رسد، از جانب تو است. پروردگارا! مردان و زنان مؤمن در مشرق و مغرب را بیامرز⁽¹⁾.»

در یکی از ادعیه می‌فرماید: «یا من دلنی علی نفسه و ذلّل قلبی بتصدیقه، اسئلک الأمن و الایمان فی الدنیا و الآخرهًْ⁽²⁾

⁽³⁾»

سیرة اخلاقی امام رضا علیه السلام

اشاره

امام رضا علیه السلام والاترین الگوی خصلت‌های اخلاقی بوده‌اند و همان‌گونه که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمایند: من برای بسط و گسترش مکارم اخلاقی برگزیده شده‌ام، امام رضا علیه السلام نیز با سیره‌ای کامل از خصلت‌های اخلاقی و با دوری از کوچک‌ترین رضیلت‌های اخلاقی جانشین پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه قبل از خویش در این امر نیز هستند.

با هم گوشه‌هایی از خصلت‌های اخلاقی آن حضرت را می‌خوانیم:

الف) ادب همنشینی با دیگران

اشاره

نمونة اول از نمونه‌های بارز اخلاقی امام رضا علیه السلام، ادب مجالست و همنشینی با دیگران بود.

امام رضا علیه السلام به کسانی که با آنها برخورد داشت و در مجالس آنها شرکت می‌کرد، احترام ویژه‌ای می‌گذاشت، هرگز طوری برخورد نمی‌کرد که کسی احساس کند مورد بی‌احترامی آن حضرت قرار گرفته و ارزشی برای او قائل نیست. ابراهیم بن عباس می‌گوید: «هرگز ندیدم و نشنیدم کسی برتر از ابوالحسن امام رضا علیه السلام باشد.» زیرا:

1. مراعات نمودن آداب سخن گفتن

هرگز ندیدم آن حضرت در سخن گفتن با کسی با درشتی سخن بگوید. آن حضرت در حالی که ولیعهد بود، اخلاق زشت فرمانروایان و حاکمان را که در سخن گفتن درشتی کرده و فقط با حالت دستوری و طلبکارانه با دیگران سخن می‌گفتند، مبغوض می‌داشت و در برابر دوست و دشمن با حالت تبسّم و چهره‌ای شادمان سخن می‌گفت.

2. سخن پر معنا

امام

رضا علیه السلام در رفتار خویش و هنگام سخن گفتن دوست و دشمن، ساکت می‌ماند تا سخن او تمام شود و با این کار به او و سخنان او ارزش می‌داد.

3. پاسخ به پرسش‌ها

هیچ نیازمندی را بی‌پاسخ نمی‌گذاشت. مثلاً به پرسش‌ها و سؤالات اشخاص بها می‌داد و سؤال و پرسش را هر چند مهم نبود، پاسخ می‌گفت.

4. ارزش و بها دادن به دیگران

در مقابل کسانی که کنار او در یک مجلس نشسته بودند، پاهای خویش را دراز نمی‌کرد؛ بلکه خیلی مؤدب می‌نشست، طوری که همنشینان احساس می‌کردند آن حضرت به آنان بها و ارزش می‌دهد.

5. رعایت آداب همنشینی

روبروی همنشین خود تکیه نمی‌زد. امام رضا علیه السلام در عین حالی که ولیعهد بود، مرتکب چنین عملی نمی‌شد.

6. رعایت آداب معاشرت

هرگز در اجتماع آب دهان بیرون نیانداخته و امام علیه السلام با رفتار خویش مردم را متوجّه زشتی این عمل می‌کردند⁽¹⁾.

امام رضا علیه السلام والاترین الگوی ادب و تربیت بوده‌اند، ما نیز به نوبة خود باید در بُعد خلاقی و در زمینه آداب اجتماعی و ادب و معرفت رهرو آن هشتمین پیشوای بحق خویش باشیم.

ب) ساده‌زیستی و زهد

1. توجه به نعمت‌های دنیا در حدّ نیاز

حضرت رضا علیه السلام به ساده‌زیستی اهمیت فراوان می‌دادند و به دنیا و زینت‌های آن کمترین توجهی نداشتند. پس از فراخوانی به مرو و قبول ولایتعهدی، مأمون امکانات دنیایی و نعمت‌های مادی فراوانی در اختیار امام قرار داد. حضرت هیچ‌گاه تقوا و پرهیزکاری و کمال‌های معنوی را فدای زرق و برق دربار عبدالله مأمون نساخت. امام در طول مدت زندگی‌شان، تنها در حدّ نیاز به نعمت‌های دنیایی توجه داشتند.

2. بی‌توجهی به تجملات دنیا

حسین بن احمد بیهقی در سال 352 ق در نیشابور برایم از صولی ازعون از اَبی عباد روایت کرد و گفت: در تابستان فرش حضرت رضا علیه السلام حصیر و بوریا بود و روی آن می‌نشست و در زمستان روی نمد و پیراهنی زبر و خشن می‌پوشید، مگر آنکه بخواهد پیش مردم آید که در آن وقت لباس سنگین و بهتر در بر می‌نمود⁽¹⁾.

پ) تواضع و فروتنی

1. در رفتار امام تغییری حاصل نشد

مأمون پس از آن که ولایتعهدی را به امام محول ساخت، خانة حضرت را در کنار کاخ خودش قرار داد؛ با این حال هرگز در رفتار امام تغییری حاصل نشد؛ به گونه‌ای که ساده‌زیستی و تواضع و فروتنی حضرت نسبت به دیگران، مأمون را در اجرای نقشة شوم آلوده‌سازی امام به زندگی درباری، ناکام گذاشت⁽¹⁾.

2. عدم تحقیر و توهین دیگران

با

مردم بسیار ملایم و با کمال فروتنی و تواضع برخورد می‌کرد، صرف‌نظر از ملیت و شغل و موقعیت اجتماعی افراد، کرامت انسانی آنان را مدّ نظر داشت و از تحقیر و توهین به دیگران به شدت پرهیز می‌نمود. هنگام غذا خوردن، همة خدمتکاران و غلامان را بر سر سفرة غذا می‌نشاند و خود در کنار آنها مشغول غذا خوردن می‌شد. روزی، مردی از اهالی بلخ از دیدن این رفتار امام، با تعجب زبان به اعتراض گشود و گفت: کاش برای اینان سفره‌ای جدا قرار می‌دادید. حضرت فرمود: ساکت باش! خدا یکی است و پدر و مادر همة ما یکی است و پاداش قیامت نیز براساس اعمال است⁽²⁾.

3. میزان تواضع و فروتنی امام در برابر خدمتکاران و اهل خانه

میزان تواضع و فروتنی امام در برابر خدمتکاران و اهل خانه، درس‌های تربیتی و پیام‌های اخلاقی بسیاری در خود جای داده است.

یاسر،

خدمتکار حضرت می‌گوید: «امام رضا علیه السلام به ما فرمودند: اگر من بالای سر شما ایستاده‌ام و شما در حال غذا خوردن بودید، بلند نشوید تا این که از غذا خوردن فارغ شوید. گاهی حضرت یکی از ما را صدا می‌کرد؛ وقتی گفته می‌شد مشغول غذا خوردن است، می‌فرمود: بگذارید غذایش را بخورد. دقت در نحوة برخورد امام با اهل خانه، می‌تواند بسیاری از توقع‌های بیجا و غرور و تکبر را که از آفات روابط سالم خانوادگی است، از میان بردارد⁽¹⁾.»

4. تواضع و فروتنی در حمّام عمومی

ابن شهرآشوب در کتاب «مناقب آل ابی‌طالب» می‌نویسد: امام علی بن موسی الرضا علیه السلام وارد حمّام عمومی شد، یکی از کسانی که در حمام بود- و امام علیه السلام را نمی‌شناخت- از امام خواست دلاکی او را کرده و او را کیسه بکشد. امام علیه السلام درخواست او را پذیرفت و مشغول کار شد بعضی که امام را می‌شناختند. آن مرد را دربارة امام رضا علیه السلام آگاه کردند آن شخص بلافاصله مشغول عذرخواهی شد؛ با این حال امام علیه السلام او را آرامش داده و

همچنان به دلاکی او ادامه داد⁽¹⁾.

این یک نمونه از برخورد متواضعانه آن حضرت با افرادی است که آنها را نمی‌شناخت⁽²⁾.

ت) سخاوت امام رضا علیه السلام

1. امام رضا علیه السلام و مردی در سفر مانده

یسع پسر حمزه می‌گوید:

در محضر امام رضا علیه السلام بودم، صحبت می‌کردیم، عدة زیادی نیز آنجا بودند که از مسائل حلال و حرام می‌پرسیدند. در این وقت مردی بلند قد و گندمگون وارد شد و گفت:

فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم! من از دوستداران شما و اجدادتان هستم، خرجی راهم تمام شده، اگر صلاح بدانید مبلغی به من مرحمت کنید تا به وطن خود برسم و در آنجا از طرف شما به اندازة همان مبلغ صدقه می‌دهم، چون من در وطن خویش ثروتمندم و اکنون در سفر نیازمندم.

امام برخاست و به اطاق دیگر رفت، دویست دینار(پول زیادی بوده است) آورد، در را کمی باز کرد، خود پشت در ایستاد و دستش را بیرون آورد و آن شخص را صدا زد و فرمود:

این دویست دینار را بگیر و در مخارج راهت استفاده کن و از آن تبرک بجوی و لازم نیست به اندازة آن از طرف من صدقه بدهی، برو که مرا نبینی و من نیز تو را نبینم.

آن مرد دینارها را گرفت و رفت، حضرت به اتاق اول آمد؛ به حضرت عرض کردند: شما خیلی به او لطف کرده و مورد عنایت خویش قرار دادید، چرا خود را پشت در نهان کردید که هنگام گرفتن دینارها شما را نبیند؟

امام

فرمود: به خاطر این‌که شرمندگی نیاز و سؤال را در چهرة او نبینم...⁽¹⁾⁽²⁾

2. بخشیدن تمامی ثروت

امام رضا علیه السلام بخشش را ذخیره و مایه مباهات خویش می‌دانست، لذا گاه می‌شد تمام ثروت خود را در میان مردم نیازمند تقسیم می‌کرد.

آن حضرت در مدتی که در خراسان بود در روز عرفه تمام ثروتش را به فقرا بخشید فضل بن سهل در مقام اعتراض به آن حضرت فرمود: این کار شما زیان و ضرر به خودتان است.

امام علیه السلام در جواب او فرمود: «بلکه این کار من تمامش سود است، شما نمی‌توانی کاری را که اجر و مزد اخروی دارد، زیان و ضرر بشمری⁽³⁾

⁽⁴⁾.»

ج) عفو و گذشت

یکی از نمونه‌های عفو و گذشت در سیرة اخلاقی امام، علی بن موسی الرضا علیه السلام عفو و گذشت آن حضرت از شخصی به نام «جَلودی» است.

این شخص در زمان حکومت هارون الرشید و پس از قیام محمد بن جعفر به دستور هارون الرشید به مدینه حمله کرد و مشغول غارت اموال فرزندان ابوطالب علیه السلام شد، تمام خانه‌ها را بازرسی و غارت کرد تا به منزل امام رضا علیه السلام رسید، خواست وارد خانه شود و زیور آلات زنان را بگیرد.

امام علیه السلام به او فرمود: من خودم زیورهای زنان را برای تو می‌آورم.

جلودی نپذیرفت و همچنان بر ورود به خانه اصرار داشت. تا این‌که به ضرورت پیشنهاد امام علیه السلام را پذیرفت. سپس امام علیه السلام به اندرون رفت و تمام زیور آلات زنان را گرفت و هر چه را در خانه بود، به او داد.

مدتی گذشت، هارون الرشید هلاک شد و اوضاع دگرگون گشت و امام رضا علیه السلام به ولیعهدی مأمون انتخاب شد.

مأمون، عده‌ای را به زندان انداخته بود و یکی یکی محاکمه می‌کرد، دو نفر از افراد جلودی را محاکمه و اعدام کرد.

وقتی نوبت محاکمه جَلودی رسید، امام رضا علیه السلام او را شناخت و کارهای گذشته او نسبت به خاندانش را می‌دانست، آهسته به مأمون فرمود: «این پیرمرد را به من ببخش و عفو کن!»

جَلودی که از دور شاهد گفتگوی امام علیه السلام با مأمون بود و رفتار گذشته خود با آن حضرت و خاندانش را خوب به یاد داشت، گمان کرد که امام

علیه السلام بدی او را می‌گوید و تقاضای اعدام او را می‌کند. لذا به مأمون گفت: «تو را به خدا و به حق خدمتی که به پدرت، هارون الرشید کردم، آنچه این مرد (امام علیه السلام) بر تو گفت در حق من انجام نده!»

مأمون گفت: همین‌طور خواهم کرد؛ او از من خواسته بود تو را ببخشم، ولی چون تو خودت مرا سوگند دادی آنچه را او گفته انجام ندهم، سرنوشت شومی در انتظار تو خواهد بود و او را اعدام کرد⁽¹⁾!

د) عدالت

1. عدالت در برخورد با نزدیکان

در زمانی که علی بن موسی الرضا علیه السلام از طرف مأمون به خراسان احضار شد و به طور اجباری با شرایط خاصی ولایت‌عهد مأمون را پذیرفته بود، «زید النار» برادر امام نیز در خراسان بود. زید به واسطة داعیه‌ای که داشت و انقلابی که نیز در مدینه برپا کرده بود، مورد خشم و غضب مأمون قرار گرفته بود. اما مأمون که آن ایام سیاستش اقتضا می‌کرد حرمت و حشمت امام رضا علیه السلام را حفظ کند، به خاطر امام از قتل یا حبس برادرش زید صرف‌نظر کرد.

روزی در یک مجلس عام عدّة زیادی شرکت داشتند و امام رضا علیه السلام برای آنها صحبت می‌کرد از آن سو زید عدّه‌ای از اهل مجلس را متوجه خود کرده بود و برای آنها از فضیلت سادات و اولاد پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و این‌که آنان وضع استثنایی دارند، داد سخن می‌داد و مرتب می‌گفت:

«ما خانواده چنین ما خانواده چنان». امام متوجه گفتار زید شد. ناگهان نگاه تند و فریاد «یا زید!» امام، زید و همة اهل مجلس را متوجه کرد، فرمود: «ای زید! حرف‌های بقال‌های کوفه باورت آمده و مرتب تحویل مردم می‌دهی؛ این‌ها چه چیز است که به مردم می‌گویی؟! آن که شنیده‌ای خداوند ذرّیة فاطمه را از آتش جهنم مصون داشته است، مقصود فرزندان بلافصل فاطمه یعنی حسن و حسین و دو خواهر ایشان است. اگر مطلب این طور است که تو می‌گویی و اولاد فاطمه وضع استثنایی دارند و به هر حال آنها اهل نجات و سعادتند، پس تو نزد خدا از پدرت موسی بن جعفر گرامی‌تری، زیرا او در دنیا امر خدا را اطاعت کرد، قائم الیل و صائم النهار بود و تو امر خدا را عصیان می‌کنی و به قول تو هر دو، مثل هم اهل نجات و سعادت هستید. پس بُرد با تو است، زیرا موسی بن جعفر عمل کرد و سعادتمند شد و تو عمل نکرده و رنج نبرده گنج بردی. علی بن الحسین زین العابدین می‌گفت: نیکوکار ما اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم دو برابر اجر دارد و بدکار ما دو برابر عذاب- همان طور که قرآن دربارة زنان پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم تصریح کرده است- زیرا آن کسی از خاندان ما که نیکوکاری می‌کند در حقیقت دو کار کرده:

یکی این‌که مانند دیگران کار نیکی کرده، دیگر این‌که حیثیت و احترام پیغمبر را حفظ کرده است. آن کس هم که گناه می‌کند، او دو گناه مرتکب شده است؛ یکی این‌که مانند دیگران کار بدی کرده، دیگر این‌که آبرو و حیثیت پیغمبر را از بین برده است.»

آن‌گاه امام رو کرد به حسن بن موسای و شّاء بغدادی- که از اهل عراق بود و در آن وقت در جلسه حضور داشت- و فرمود «مردم عراق این آیة قرآن را: «اِنَّهُ لَیسَ مِنْ اَهلِکَ إنَّهُ عَمَلٌ غَیرُ صالح» چگونه قرائت می‌کنند؟

یابن رسول الله! بعضی طبق معمول «إنَّهُ عملٌ غیرُ صالح⁽¹⁾» قرائت می‌کنند، اما بعضی دیگر که باور نمی‌کنند، خداوند پسر پیغمبری را مشمول قهر و غضب خود قرار می‌دهد، آیه را «انه عملُ غیر صالح⁽²⁾»

قرائت می‌کنند و می‌گویند او در واقع از نسل نوح نبود؛ خداوند به او گفت: ای نوح! او از نسل تو نیست، اگر از نسل تو می‌بود من به خاطر تو او را نجات می‌دادم. امام فرمود: «ابداً این طور نیست! او فرزند حقیقی نوح و از نسل نوح بود. چون بدکار شد و امر خدا را عصیان کرد، پیوند معنوی‌اش با نوح بریده شد.»

به نوح گفته شد این فرزند تو ناصالح است، از این رو نمی‌تواند در ردیف صالحان قرار گیرد. موضوع ما خانواده نیز چنین است. اساس کار، پیوند معنوی و صلاح عمل و اطاعت امر خداست هر کس خدا را اطاعت کند از ما اهل بیت است، گو این‌که هیچ‌گونه نسبت و رابطة نسلی و جسمانی با ما نداشته باشد و هر کس گنهکار باشد از ما نیست، گو این‌که از اولاد حقیقی که نسب و نسبت آنان با بانوی دو عالم حقیقی و صحیح باشد، همین خود تو که با ما هیچ‌گونه نسبی نداری، اگر نیکوکار و مطیع امر حق باشی از ما هستی⁽³⁾⁽⁴⁾.

2. برخورد امام رضا علیه السلام با عمویش

برخورد امام رضا علیه السلام با عمویش محمدبن جعفر نیز جای تأمل دارد. وی کسی بود که بدون دارا بودن شایستگی و با وجود روشن بودن استمرار خط امامت و ولایت، ادعای امامت داشت.

امام با وی قطع ارتباط نمود و از رفت و آمد با عمویش امتناع می‌ورزید. عمیر بن یزید می‌گوید: «نزد امام رضا علیه السلام بودم سخن از عموی آن حضرت(محمدبن جعفر) به میان آمد، امام فرمود: بر خود عهد کرده‌ام که سقف خانه‌ای بر من و او سایه نیندازد(یعنی هرگز او را دیدار نکنم). پیش خود گفتم: امام ما را به نیکی و صلة رحم می‌خواند ولی خودش دربارة عمویش چنین می‌گوید، امام علیه السلام نگاهی کرد و فرمود: این از نیکی صله است. اگر او نزد من آید و من به خانه‌اش بروم، دربارة من سخنانی می‌گویید و مردم او را(به خاطر این دیدار و رابطه) تصدیق می‌کنند و حرف‌هایش را می‌پذیرند⁽¹⁾.»

و) پذیرایی از میهمان

1. میهمان را به کار نمی‌گیریم

ثقهًْ الاسلام کلینی در کتاب «الکافی» نقل می‌کند: شبی حضرت رضا علیه السلام میهمانی داشت، چراغ روشنی نیاز به اصلاح پیدا کرد، میهمان

دستش را دراز کرد تا چراغ را درست کند، امام رضا علیه السلام دست او را کنار زد و خود مشغول درست کردن چراغ شد و به میهمان فرمود: «ما قومی هستیم که میهمان را به کار نمی‌گیریم⁽¹⁾.»

2. احترام، تکریم و پاسخ به سؤالات میهمان

احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی که از بزرگان اصحاب امام رضا علیه السلام و یکی از اصحاب اجماع می‌باشد، می‌گوید: من با سه نفر دیگر از یاران امام علیه السلام خدمت‌شان شرفیاب شدیم. ساعتی را نزد امام علیه السلام نشستم، وقتی خواستیم باز گردیم، امام علیه السلام به من فرمود: احمد! تو بنشین. همراهان من رفتند و من خدمت امام علیه السلام ماندم. سؤالاتی داشتم که از امام علیه السلام پرسیدم و آن حضرت پاسخ فرمودند. پاسی از شب گذشته بود، خواستم از محضر ایشان مرّخص گردم.

امام علیه السلام فرمودند: می‌روی یا نزد من می‌مانی؟

عرض کردم: هر چه شما بفرمایید. اگر بفرمایید بمان، می‌مانم و اگر بفرمایید برو، می‌روم.

امام فرمودند: بمان و این هم رختخواب.

امام به اتاق خود رفته و من از شوق ماندن در محضر امام و این همه لطف ایشان، به سجده افتادم.

هنوز در سجده بودم که امام علیه السلام به اتاق بازگشت. من برخاستم. امام دست مرا گرفت و فشرد و فرمود: احمد! امیرالمؤمنین علی علیه السلام به عیادت

صعصعهًْ بن صوحان رفت، وقتی خواست از نزد او برگردد به صعصعه فرمود: «از این‌که به عیادت تو آمدم به برادران خود افتخار مکن! از خدا بترس و پرهیزکار باش و برای خداوند تواضع و فروتنی کن! خدا تو را رفعت می‌بخشد⁽¹⁾⁽²⁾.»

ی) ارزش دادن به اهل تقوی

اشاره

امام رضا علیه السلام اهل تقوا را گرامی می‌داشت و به آنان به دیده احترام می‌نگریست با هم می‌خوانیم:

1. اشخاص بی‌تقوا

روزی جمعی از شیعیان آن حضرت از راه دوری برای دیدار امام رضا علیه السلام به خراسان آمدند. این گروه از شیعیان آلوده به گناهانی بودند و عملکرد خوبی نداشتند. یک ماه در خراسان ماندند و هر روز دو بار در خانه امام می‌آمدند ولی اجازه ورود به آنها داده نمی‌شد. خسته شدند و روزی به دربان گفتند: این پیغام ما را به امام برسان و بگو ما از راه دور آمده‌ایم، اگر شما را ملاقات نکنیم، رو سیاه خواهیم شد و هنگام مراجعت در نزد مردم، شرمنده و سرافکنده می‌شویم؛ به ما اجازه ملاقات بده!

امام علیه السلام در نهایت، اجازه ملاقات داد. وقتی آنها خدمت امام رسیدند، گله کردند که چرا به ما اجازه ملاقات نمی‌دادی؟ امام در پاسخ آنها فرمود:

«شما را معطل کردم چون ادعا می‌کنید شیعة امیرالمؤمنین علی علیه السلام هستید، ولی در بیشتر اعمالی که انجام می‌دهید با امیرالمؤمنین علی علیه السلام مخالفت می‌کنید؛ شما در انجام واجبات کوتاهی کرده و نسبت به رعایت حقوق برادران دینی خویش بی‌توجهی می‌کنید؛ آنجا که نباید تقیه کرد، تقیّه می‌کنید و آنجا که باید تقیه کنید، تقیه را ترک می‌کنید.» این جمع توبه کردند و قول دادند شیعة امیرالمؤمنین علیه السلام باشند.

2. مشایعت از تابوت شخص متقی

موسی بن یسار می‌گوید:

من در خدمت امام رضا علیه السلام بودم، وارد کوچه‌های شهر طوس شدیم (شهر مشهد امروز) سر و صدایی شنیدم به طرف آن صدا رفته دیدم جنازه‌ای می‌برند، ناگاه امام علیه السلام از مرکب پیاده شد و تابوت را گرفت و جنازه را تشییع نمود و از پی آن به راه افتاد.

آن‌گاه فرمود: ای موسی بن یسار! هر کس جنازة یکی از دوستان ما را تشییع نماید، چنان گناهانش می‌ریزد گو این که تازه از مادر به دنیا آمده است و آثار گناهی در پروندة او نمی‌ماند.

امام علیه السلام همچنان از پی جنازه می‌رفت تا این‌که او را در کنار قبر گذاشتند.

حضرت جلو رفت و مردم را از جنازه کنار زده تا میت را مشاهده کرد سپس دستش را روی سینة میت گذاشت و فرمود:

فلان پسر فلان! تو را به بهشت بشارت می‌دهم، دیگر از پس این ساعت، ترسی نخواهی داشت.

عرض کردم: فدایت شوم این مرد را می‌شناسی؟ شما که تاکنون به این منطقه قدم نگذاشته‌ای.

فرمود: مگر نمی‌دانی اعمال شیعیان هر صبح و شام بر ما پیشوایان عرضه می‌شود. هر گاه کوتاهی داشته باشند، از پروردگار تقاضا می‌کنیم از آن چشم‌پوشی نماید و هر کار خیری را انجام داده است، از خداوند درخواست می‌کنیم اجر آنها را بدهد⁽¹⁾⁽²⁾.

سیرة اجتماعی امام رضا علیه السلام

اشاره

امام رضا علیه السلام نمود و اصل آداب معاشرت و شیوة برخورد با مردم سرآمد روزگار بود، با هم می‌خوانیم:

الف) بی‌اعتنایی به حکومت مأمون

برخورد امام رضا علیه السلام با مأمون و کارگزاران حکومت وی نیز از قاعدة خاصی برخوردار بود. امام به همان مقدار که نسبت به زیردستان و مستمندان و طبقات معمولی جامعه تواضع و فروتنی نشان می‌داد، در برابر دستگاه حاکمیت عباسی بی‌اعتنا بود و با مستکبران، قدرت‌طلبان و مال اندوزان از موضع قدرت برخورد می‌کرد؛ چنان که در امر تحمیل ولایتعهدی و اصرار مأمون برای پذیرش آن، هدف‌های آشکار و پنهانی

مأمون را از این کار برشمرد و بدون واهمه، نیّت‌های شوم و پلیدش را متذکر شد. کارگزاران مأمون هم مانند خلیفه، هیچ‌گاه نتوانستند با تملق و چاپلوسی و با تهدید و قدرت‌نمایی، نظر مساعد امام را جلب نمایند.

روزی فضل بن سهل(وزیر مأمون) نامه‌ای را که شامل بخشش‌ها و منصب‌های اهدایی خلیفه بود، نزد امام رضا علیه السلام قرائت نمود و چنین گفت:

«شما که ولیعهد مسلمانان هستید، سزاوارتر است که همسان با عطایای مأمون، مرا مشمول بخشش‌های خود نمایید.»

امام علیه السلام فرمودند:

«ای فضل! اگر تقوای الهی پیشه کنی و از مخالفت اوامر او برای همیشه بپرهیزی، همانند آنچه در این نامه آمده ما نیز به تو می‌دهیم⁽¹⁾.»

ب) سخن ابراهیم بن عباس دربارة رفتار اجتماعی حضرت رضا علیه السلام

«هرگز حضرت رضا علیه السلام را ندیدم که در سخن گفتن به کسی ستم کند و بد بگوید و یا سخن کسی را قطع کند، بلکه صبر می‌کرد تا او از سخن فارغ شود و آن‌گاه سخن می‌گفت، کسی را ندیدم که حاجتی از حضرت بخواهد و مقدور آن بزرگوار باشد و حاجت او را ردّ کند.

هرگز ندیدم که پیش روی کسی نشسته باشد و پای مبارک خود را دراز کند. هرگز ندیدم که یکی از غلامان و زیردستان خویش را دشنام دهد.

هرگز ندیدم که آب دهان بیندازد و یا در خندیدن قهقهه کند، بلکه خندیدن او به تبسم بود⁽¹⁾.»

پ) لباس

امام رضا علیه السلام: بزنطی: قال أبی ما تَقُول فی اللباسِ الحَسَن؟ ... فقال لی: ألبِس و تَجَمل⁽²⁾

⁽³⁾. بزنطی(راوی معروف) می‌گوید: پدرم گفت: «در پوشیدن لباس‌های زیبا چه می‌گویی؟ ... امام رضا علیه السلام گفت: بپوش و زیبا بپوش.»

ت) نظافت و بهداشت

امام رضا علیه السلام فرمود:

«إنَّ اللهَ تبارکَ و تَعالی ... یُبغِضُ البُؤسَ وَ التَّباؤسَ، وَ إنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُبغضُ مِنَ الرِّجالِ القاذُورهًْ ...⁽⁴⁾»

خداوند متعال بیچارگی و بیچاره‌نمایی را دشمن می‌دارد و خداوند مردم ژولیده و کثیف را دشمن می‌دارد ...

ج) آراستگی و زیبایی

ابن جهم می‌گوید: نزد امام رضا علیه السلام رفتم و او موهایش را رنگ سیاه زده بود. گفتم: فدایت شوم، با رنگ سیاه موهایت را رنگ کردی؟ فرمود: در رنگ‌آمیزی مو پاداش است. رنگ کردن موی و آمادگی(با آراستن ظاهر) از چیزهایی است که پاکدامنی زنان را افزون می‌سازد و زنان، پاکدامنی را رها کردند چون همسرانشان خود را برایشان آماده نکردند⁽¹⁾.

و) عطر، بوی خوش

امام

رضا علیه السلام: شایسته نیست که انسان هر روز عطر نزند. اگر هر روز نتوانست یک روز در میان و اگر نتوانست در هر جمعه و این(اندازه) را ترک نکند.

امام رضا علیه السلام بوی خوش استعمال می‌کردند و عطر می‌زدند.

ه) تذکر برای دور شدن از اسراف و تبذیر

یاسر، خادم امام علیه السلام می‌گوید: روزی غلامان آن حضرت میوه‌ای را تناول کرده و مقداری از میوه که باقی مانده بود، دور انداختند، امام هشتم علیه السلام از این کار ناراحت شد و به آنان فرمود:

سبحان الله! اگر شما از همین میوه نیم خورده بی‌نیاز هستید، بدانید افرادی هستند که بر آن محتاجند، آن را به آنان که نیاز دارند بدهید⁽²⁾.

ی) اول قرارداد، سپس کار

سلیمان جعفری که یکی از ارادتمندان امام رضا علیه السلام بود می‌گوید: برای کاری خدمت امام علیه السلام رفته بودم، چون کارم تمام شد خواستم به منزل خود برگردم، امام فرمود:

امشب نزد ما بمان!

در محضر امام به خانه او رفتیم، غلامان آن حضرت مشغول بنّایی بودند امام در میان آنها غلام سیاهی را دید که از غلامان آن حضرت نبود.

پرسید: این کیست؟

عرض کردند: به ما کمک می‌کند به او چیزی خواهیم داد.

فرمود: مزدش را تعیین کرده‌اید؟

عرض کردند: نه، ما هرچه بدهیم راضی می‌شود.

امام برآشفت و بسیار خشمگین شد. من عرض کردم.

فدایت شوم چرا خود را ناراحت می‌کنید؟

فرمود: من بارها به این‌ها گفته‌ام هیچ کس را برای کاری نیاورید مگر آنکه مزدش را تعیین کنید و قرارداد ببندید. کسی که بدون قرارداد قبلی کاری انجام دهد اگر سه برابر به او مزد بدهی، خیال می‌کند، مزدش را کم داده‌ای، اما اگر مزدش را قبلاً تعیین کنی وقتی مزدش را بپردازی از تو خشنود خواهد شد که به گفتة خود عمل کرده‌ای و اگر بیش از مقدار

قرارداد چیزی به او بدهی هر چه کم و ناچیز باشد، متوجه می‌شود اضافه داده‌ای، سپاسگذار خواهد بود⁽¹⁾⁽²⁾.

سیرة علمی امام رضا علیه السلام

الف) کاش او را درک می‌کردم

یکی از مهم‌ترین زوایای ماندگار و مورد توجه در زندگی امام هشتم علیه السلام که موجبات مباهات و افتخار شیعه و پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلاممی‌باشد، سیرة علمی آن حضرت است. همه می‌دانند که ائمه اطهار علیهم السلام «امناء الله فی ارضه⁽³⁾»

هستند، آنان امانتداران واقعی خداوند متعال در روی زمین می‌باشند. این بزرگواران با علم و عمل خویش، از کیان دین و اسلام ناب محمدی، در طول زندگی خویش حفاظت کرده‌اند.

همة شیعیان باور دارند که اهل بیت علیهم السلام عالم‌ترین اشخاص در روی زمین نسبت به معارف الهی و داناترین افراد نسبت به مسائل دین بوده و در تمام زمان‌ها، با شیوه‌ها و منش‌های مختلف و مناسب با زمان خویش، سیرة علمی ماندگاری را به یادگار گذاشته و مشربی عمیق و زلال را برای امت اسلامی در جهت استفاده از مطالب دینی به ارث گذاشته‌اند.

در خصوص شخصیت علمی امام هشتم علیه السلام کافی است از حجت خدا و امام معصوم، امام کاظم علیه السلام بشنویم که می‌فرماید: «از پدرم امام صادق علیه السلام شنیدم که به من فرمود: عالم و دانشمند آل محمد در صلب تو است و کاش من او را درک می‌کردم⁽¹⁾.»

ب) حرکت علمی امام رضا علیه السلام شبیه حرکت و جهاد عملی امام حسین علیه السلام

به

حقیقت می‌توان گفت حرکت علمی امام رضا علیه السلام از نظر تأثیر در بقاء اسلام و عقاید مسلمانان، شبیه حرکت جهاد عملی امام حسین علیه السلام در عاشورا بود. همان طور که اگر حرکت جهاد عاشورا نبود، اسلام از بُعد سیاسی و حاکمیت دین نابود می‌شد و اگر حرکت و جهاد علمی و اعتقاد امام رضا علیه السلام در دوران حاکمیت اسلامی نبود؛ اسلام از بُعد حرکت و جهاد علمی نابود می‌شد. در واقع همان‌طور که پیکار بزرگ عاشورا در برابر تهاجمات امویان نجات‌بخش اسلام و نابودکنندة کفر و الحاد بود، پیکار بزرگ فکری و علمی امام رضا علیه السلام در برابر تهاجمات فرهنگی که حکومت عباسیان زمینه‌ساز آن بود، نجات‌بخش اسلام بود.

امام هشتم علیه السلام با درایت و کیاست خود، این حرکت و جهاد علمی را در هر مقطعی از حکومت عباسیان، مناسب و مطابق با شرایط خاص حاکم بر آن زمان یا مکان، مدیریت می‌کرد و در این جهت از شیوه‌ها و سیره‌های متفاوت

و

مناسب با زمان و مکان استفاده می‌نمود، لذا حرکت فکری و سیرة علمی امام رضا علیه السلام را در طول حیات‌شان می‌توان به سه بخش تقسیم کرد:

تشکیل مدرسه علمی در مدینه

1. مدرسة علمی امام رضا علیه السلام در مدینه

اشاره

امام هشتم علیه السلام با تشکیل مدرسة علمی و محفل درس و بحث، مبارزة علمی خویش را در مقابل منحرفین و معاندین اسلام شروع کرد. در این مدرسه عظیم، کارهای بسیار بزرگ و تأثیرگذار علمی و فرهنگی انجام گرفت که به طور مختصر به آنها اشاره می‌کنیم:

الف) تربیت شاگردان

امام رضا علیه السلام در طول تدریس و مباحث علمی خویش در مدینه بیش از 313 شاگرد را تربیت کرد و آنان با مسافرت به نقاط مختلف و شهرهای گوناگون، آنچه را در محضر امام رضا علیه السلام آموخته بودند، منتشر کردند.

ب) مبارزه با غُلات

در این مقطع گروهی دربارة امامان معصوم علیهم السلام مبالغه و اغراق کرده و امامان را اختیاردار تمام عالم دانسته و می‌گفتند خداوند تدبیر این عالم و جهان را به امامان واگذار کرده است.

به طور حتم این حرکت و اعتقاد ناشایست که یا از روی جهل و نادانی و یا به هدف تخریب چهرة امامان و فاصله دادن مردم از آنان انجام می‌گرفت، عواقب بدی را به همراه داشت. امام هشتم در مدرسة علمیة خویش در مقابل این افراد موضع‌گیری قاطعی کرد و آنها را از مخالفین خود و کافر خواند و شاگردان و مردم را به اظهار بیزاری از آنها دعوت کرد.

ج) مبارزه با انحرافات فکری

امام

هشتم علیه السلام در مدرسه علمیة خویش در مقابل انحرافات قیام کرده و مقابلة علمی با افکار انحرافی و غلط آنان را به شاگردان خویش می‌آموخت.

د) نشر افکار صحیح اعتقادی

امام علیه السلام پس از ردّ افکار انحرافی در مدرسة علمیة خویش، با تفسیر آیات قرآنی و تبیین قواعد صحیح شرعی و نشر احادیث شریفی که از اجدادش و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وارد شده بود، پایه‌های اعتقادی مردم را محکم و در این راستا شاگردان زیادی را تربیت نمود.

2. تألیف کتاب‌های اعتقادی و فقهی

اشاره

از امام رضا علیه السلام آثار و کتاب‌هایی نقل شده است که صحّت و عدم صحّت اسناد این کتاب‌ها و آثار به امام هشتم علیه السلام نیازمند بررسی است:

الف) کتاب«فقه الرضا علیه السلام»

این کتاب در خصوص ابواب فقهی نوشته شده است و پیش از زمان علامه محمدتقی مجلسی(مجلسی اول) شناخته شده است.

ب) الرسالهًْ المذهبهًْ یا الرسالهًْ الذهبیّهًْ

رساله ذهبیّهًْ یا رسالة مذهبّه، کتابی است مشتمل بر مطالب پزشکی که به درخواست مأمون از امام علیه السلام نوشته شده است.

ج) صحیفهًْ الرضا

این کتاب را محدث نوری در مستدرک الوسائل از کتاب‌های معروف و مورد اعتماد دانسته است. بعضی از فقها مانند فاضل مقداد و محدث بحرانی و صاحب ریاض المسائل در کتاب‌های فقهی خود از آن نام برده و به بعضی از روایات آن استناد کرده‌اند.

د) محض الاسلام

این کتاب در واقع کتابی است که راجع به شرائع دین نوشته شده و شیخ صدوق آن را در عیون اخبار الرضا از فضل بن شاذان نقل کرده است. دلیل قانع‌کننده‌ای بر نفی اسناد آن به امام هشتم علیه السلام وجود ندارد.

ر) پاسخ مسائل ابن سنان و علل ابن شاذان

برخی پاسخ‌های امام هشتم علیه السلام به مسائل ابن سنان و پاسخ‌های آن حضرت به ابن شاذان دربارة علل و حکمت‌های شرائع و احکام نیز به عنوان آثار مکتوب آن حضرت شناخته می‌شود.

3. شرکت در مجالس مناظره با فرقه‌های گوناگون

اشاره

سومین جبهة مبارزاتی امام هشتم علیه السلام در راستای تضعیف عقاید بیگانگان و تقویت باورهای دینی مسلمانان و دفاع از عقاید اسلامی، شرکت در مجالس مناظره‌ای بود که پس از‌آمدن به مرو و هنگام ولایتعهدی توسط مأمون تشکیل می‌شد.

الف) مناظرة امام رضا علیه السلام

امام علیه السلام مناظره‌های فراوانی با افراد مختلف ترتیب داده‌اند، اکنون با هم یکی از مناظره‌های امام هشتم را می‌خوانیم:

حسن بن محمد نوفلی گفت: سلیمان مروزی- که از دانشمندان بی‌نظیر- در خراسان بود، پیش مأمون آمد. خلیفه، مقدم او را گرامی داشت

و گفت: پسر عمویم، علی بن موسی الرضا علیه السلام از حجاز آمده و علاقه‌ای به مناظره دارد، چنانچه مایل باشی در روز تَرویهَ(روز هشتم ذی الحجه) بیا و با او مناظره کن.

سلیمان گفت: یا امیرالمؤمنین! می‌ترسم بیایم و در حضور شما و بنی هاشم از او سؤالی کنم و نتواند بدان پاسخ دهد.

در این صورت دنبال نمودن، بحث صلاحیت ندارد. مأمون گفت: من چون می‌دانستم قدرت مناظره داری، به دنبال تو فرستادم و اتفاقاً نظر من هم همین است که در مناظره او را- اگر به مسأله‌ای هم باشد- مغلوب کنی.

سلیمان گفت: در این صورت هیچ اشکالی ندارد.

مجلسی تشکیل بده، به شرط این‌که پس از مغلوب شدن ایشان از من ایراد نگیری و سرزنشم نکنی. مأمون به دنبال حضرت رضا علیه السلام فرستاد و پیغام داد؛ با مردی از اهل مرو- که در خراسان منحصر به فرد است- آمده چنانچه ناراحت نمی‌شوید، بدینجا تشریف بیاورید.

حضرت رضا علیه السلام وضو گرفت و به من و عمران صابی فرمود: شما جلو بروید. من می‌آیم. ما رفتیم. یاسر و خالد دست مرا گرفته، پیش مأمون بردند.

پرسید: برادرم، ابوالحسن کو؟ خدا او را حفظ کند ...

گفتیم: لباس می‌پوشد و به ما دستور داد: شما بروید، من هم می‌آیم.

اکنون عمران صابی هم- که به دست شما ایمان آورد- اینجاست؛ اگر اجازه فرمایی، وارد شود؛ مأمون اجازة ورود بدو داد و مقدمش را گرامی

داشت و گفت: بالاخره جزء بنی‌هاشم شدی؛ عمران جواب داد: خدا را شکر که مرا به وسیلة شما بدین شرف مشرّف گردانید.

مأمون

گفت: این شخص سلیمان، متکلّم خراسان است.

عمران

در جواب گفت: سلیمان، خیال می‌کند که در خراسان نظیر ندارد با اینکه مخالف بداء است.

مأمون گفت: چرا با او مناظره نمی‌کنی؟

عمران پاسخ داد: بسته به میل اوست.

در این هنگام حضرت رضا علیه السلام وارد شد. فرمود: دربارة چه صحبت می‌کردید، عمران جریان را به عرض رسانید، سپس مأمون از حضرت رضا علیه السلام پرسید: شما دربارة «بداء⁽¹⁾»

چه می‌فرمایید؟

حضرت رضا علیه السلام در مورد بداء و اراده و سایر مسائل توحیدی به گونه‌ای دلیل آورد که سلیمان نتوانست سخن بگوید.

وقتی از جواب عاجز شد، گفت: این شخص دانشمندترین بنی هاشم است و مجلس خاتمه یافت و همه متفرق شدند⁽²⁾.

ب) عالِم آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم

امام هشتم علیه السلام چونان نیاکان وارسته‌اش، از مقام علمی والایی برخوردار بود، تا آنجا که وی را «عالِم آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم» لقب داده‌اند.

اباصلت از محمّد بن اسحاق بن موسی بن جعفر علیه السلام نقل کرده است: امام موسی بن جعفر علیه السلام، به فرزندانش می‌فرمود: برادرتان علی بن موسی؛ دانای خاندان پیامبر است. نیازها و پرسش‌های دینی خود را از وی فرا گیرید و آنچه را به شما تعلیم داد، به خاطر بسپارید.

با توجه به این که در میان ائمّه علیهم السلام، امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام مجال بیشتری برای تشکیل محافل علمی و نشر علوم اهل بیت علیهم السلام پیدا کردند و با این حال امام رضا علیه السلام که در این زمینه مجال کمتری یافت. عنوان «عالم آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم» را دریافت کرده است، می‌توان این گمان را درست دانست که مناظره‌ها و مباحثه‌های علمی و اعتقادی آن حضرت از چنان اهمیت و امتیازی برخوردار بوده است که به عنوان عالِم خاندان رسالت شناخته می‌شود⁽¹⁾.

بخش چهارم: کرامات امام رضا علیه السلام (از ژرفای کرامات امام رضا علیه السلام)

اشاره

این بخش به دو قسمت تقسیم می‌شود:

الف) معجزات و کرامات امام هشتم علیه السلام در حیاتِ خویش

ب) کرامات و معجزات بعد از شهادت اوست که به دوستداران اهل بیت علیهم السلام، هواداران و زائران آستان قدس رضوی نیز عنایت شده است.

قبل از بیان کرامات قبلة هشتم بد نیست بدانید که پیروان آن راهبران والا در طول تاریخ به وسیلة رعایت آداب و شرایط طلب و درخواست از ایزد منان توانسته‌اند به حاجت‌های خویش دست یابند که آن درخواست وقتی به استجابت مقرون بوده که در زمان و مکان اجابت دعا انجام گرفته است. همة ما می‌دانیم که حرم ائمّه هدی به ویژه حائر حسینی و حرم قبلة هشتم غریب

خراسان نیز یکی از آن مکان‌هایی است که پیروان راستین مکتب عزیز شیعه با ختومات، نذورات و توسلات به این مهم دست یافته و با امدادهای غیبی و کرامات آن مظاهر مکارم اخلاقی و فضائل انسانی حاجت روا می‌باشند لذا بر آن شدیم که با الگوپذیری از بزرگانی که مورد عطوفت و لطف قبلة حاجات و امام رئوف بوده‌اند. ما هم بتوانیم با توفیق خواهی و کسب قابلیت به حوائج دنیوی و اخروی خویش نائل شویم. بهتر است بدانیم که؛ کرامات رضوی هیچ‌گونه بررسی لازم نداشته و به خوبی شاهد اثبات امامت آن راهبر و مظهر مظلومیت، غربت و شهادت می‌باشد، ولی بد نیست بدانید که تحلیل کرامات امام رضا علیه السلام به عهدة مخاطب عزیزی گذاشته شده که پس از غور در مطلب و گراییدن به اندیشه، بر ایمان خویش افزوده و با ثبات قدم در این راه گام بردارد. لذا اکنون با هم قسمت اول را می‌خوانیم:

کرامات امام هشتم علیه السلام در زمان حیات

1. طلب باران حضرت رضا علیه السلام

(نشان دادن قدرت‌های الهی در اجابت‌های دعای او و هلاکت و رسوائی مخالفان و منکران شخصیت او)

محمد بن قاسم مُفَسر به سند مذکور در متن از امام عسکری از پدرش از جدش علی بن موسی علیه السلام روایت کرده که گفت:

چون مأمون علی بن موسی علیه السلام را ولیعهد خود قرار داد، مدتی باران نیامد، بعضی از اطرافیان مأمون و مخالفین حضرت رضا علیه السلام شروع به یاوه‌گویی

کرده و گفتند: این از شومی علی بن موسی علیه السلام است، از زمانی که وی به این سرزمین قدم نهاده، باران از آسمان نباریده و خداوند از فرستادن باران دریغ نموده، این خبر به مأمون رسید و بر او گران آمد، نزد حضرت آمده و تقاضا کرد که ایشان نماز استسقاء(طلب باران) بخواند و گفت: ای کاش(حضرت) دعا می‌کرد و خداوند باران می‌فرستاد، امام علیه السلام فرمود: بسیار خوب.

مأمون سؤال کرد: در چه روز- و آن روز روز جمعه بود- این کار را انجام می‌دهی؟

امام فرمود: روز دوشنبه، چون من جدّم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را در خواب دیدم که جدّم امیرمؤمنان علی علیه السلام با او بود، به من فرمود: پسر جانم تا روز دوشنبه صبر کن، آن‌گاه به صحرا برو و از خداوند طلب باران کن، خداوند متعال برای مردم باران خواهد فرستاد.

و به آنان خبر ده آنچه را خداوند عزیز به تو بنمایاند که مردم بدان آگاه نیستند از موقعیّت وجود تو در میان آنان؛ تا تو را بشناسند و علم‌شان دربارة تو زیاد شود و به فضل، مقام و اعتبار تو در نزد خداوند عزّوجلّ آگاه گردند.

چون روز دوشنبه رسید حضرت روی به صحرا نهاد و مردمان جمله بیرون آمدند و همه می‌نگریستند. آن جناب به منبر رفت و حمد و ثنا الهی را به جا آورد و آن‌گاه گفت: «ای پروردگار من تویی که حق ما اهل بیت را عظیم و مقرر داشتی تا مردم به امر تو دست به دامن ما شوند و از ما یاری طلبند، و امیدوار کرم تو باشند و رحمتت را بجویند و به احسان تو چشم دوزند، و بخششت را طلبند، پس سیراب کن ایشان را به بارانی پر سود،

بی‌وقفه، بی‌درنگ و بی‌ضرر و زیان. ابتدای(این باران) پس از بازگشتن ایشان از این صحرا به منازل‌شان و قرارگاه‌هایشان باشد!»

راوی گفت: قسم به آن کس که محمد صلی الله علیه و آله و سلم را به حق به نبوت مبعوث کرد؛ ناگاه بادها وزیدن گرفت و(بدین سبب) ابرها به وجود آورد و آسمان به رعد و برق افتاد، مردم به جنبش افتادند، گویا قصد گریز از باران را داشتند. حضرت رضا علیه السلام فرمو.د: ای مردم آرام باشید، صفوف را به هم نزنید این ابرها از آنِ شما نیست.(این ابرها) به سوی فلان شهر می‌روند، ابرها همه رفتند و نباریدند، سپس ابری دیگر آمد که شامل رعد و برق بود، باز مردم از جا حرکت کردند. امام علیه السلام فرمود: بر جای خود آرام باشید، این ابر نیز برای شما نیست، به فلان شهر می‌رود و برای آنجا می‌بارد و پیوسته ابرها آمدند و رفتند تا ده قطعه ابر، و حضرت علیه السلام هر کدام را می‌گفت: این مربوط به شما نیست. این از فلان شهر است. شما حرکت نکنید و بر جای خود آرام بمانید و آشوب نکنید تا این‌که برای بار یازدهم ابری پدید آمد. در این باره امام فرمود: این ابر را خداوند عزّوجلّ به سوی شما برانگیخته. پس او را به جهت تفضّلی که بر شما کرده است، سپاس گویید، ...

(پس از لحظاتی) باران به شدت شروع به باریدن نمود، رودها، استخرها، گودال‌ها و صحراها را همگی آب فرا گرفت و مردم شروع کردند به تبریک و تهنیت گفتن به فرزند رسول خدا علیه السلام به سبب کرامتی که خداوند عزّوجلّ بدو مرحمت فرموده است و می‌گفتند: گوارا باد او را این کرامت! ...⁽¹⁾

2. نفرین امام هشتم در حق آل برمک و واژگون شدن آنها

پدرم و استادم محمدبن حسن بن ولید6 به سند مذکور در متن از محمد بن فضیل روایت کردند که گفت: در آن سالی که هارون به آل برمک چشم گرفت و به قتل‌شان فرمان داد در آغاز کار، امر به قتل جعفر بن یحیای برمکی کرد و پدرش را به زندان افکند و بر برامکه وارد شد آنچه که وارد شد.

امام هشتم علیه السلام در روز عرفه ایستاده بود و دعا می‌کرد، سپس سر مبارک خویش را حرکت همی داد، از وی سبب آن را پرسیدند.

فرمود:

من برامکه(جعفر و پدرش) را نفرین می‌کردم برای ستمی که بر پدرم علیه السلام روا داشتند و خداوند امروز دعایم را دربارة ایشان مستجاب فرمود.

چون به خانه مراجعت نمود، مدتی نگذشت که(برامکه گرفتار شدند) و جعفر و پدرش یحیی به عذاب مبتلا شدند و وضع آنها واژگون شد⁽¹⁾.

3. معجزه‌ای از امام هشتم علیه السلام

محمد بن علی ماجیلویه6به سند مذکور در متن از یحیی بن محمد جعفر بازگو کرده و می‌گوید: پدرم محمد به سختی مریض شد، امام علیه السلام به عیادت او آمد و عمویم اسحاق نشسته بود و بر او می‌گریست و سخت بی‌تابی می‌کرد، یحیی می‌گوید:

حضرت به من توجهی کرده و پرسید: چرا عمویت گریه می‌کند؟

عرض کردم: برای این‌حالی است که شما در مریض مشاهده می‌کنید (یعنی مریض در شُرَف مرگ است)، آن جناب به من نگاه کردند و گفتند: تو این قدر ناراحت نباش، زیرا اسحاق قبل از محمد درمی‌گذرد(می‌میرد).

یحیی می‌گوید: پس از چندی پدرم سلامتی یافت اما اسحاق پیش از او از دار دنیا رفت⁽¹⁾.

4. پیشگویی امام رضا علیه السلام

علی بن احمد برقی رحمة الله به سند مذکور در متن از جدّ اعلایش محمد بن خالد برقی روایت کرده که حسین بن موسی بن جعفر بن محمد علوی گفت: ما جماعتی از جوانان بنی‌هاشم در کنار ابوالحسن علی‌بن موسی علیه السلام بودیم که جعفر بن عمر علوی با وضعی بد و لباس‌هایی مندرس بر ما گذشت(از کنار ما گذشت).

پاره‌ای

از ما به دیگران نظر انداختند و به تمسخر از وضع لباس نامطلوبی که جعفر دربرداشت خندیدند(به علت لباس نامرتب او را مسخره کردند).

امام علیه السلام فرمود: شما به زودی او را ثروتمند و با پیروان بسیاری خواهید دید.

حدود یک ماه گذشت که جعفر بن عمر والی مدینه شد و کارش بالا گرفت و وضع مادی‌اش سر و سامان یافت و وقتی از کنار ما گذشت خواجگان اطرافش را گرفته و سوارانی به همراه او بودند⁽²⁾.

5. اثبات حجّیت آن حضرت در پیشگویی

او که «بغداد را نمی‌بیند و بغداد هم او را نخواهد دید.» ابوعلی بَیهَمی به سند مذکور در متن از محمد بن ابی عبّاد روایت کرد که گفت: روزی مأمون به حضرت رضا علیه السلام گفت: به یاری خدا به بغداد که وارد شدیم چنین و چنان می‌کنیم.

حضرت فرمود: تو ای امیرالمؤمنین به بغداد می‌روی و چون مجلس از اغیار خالی شد، من عرض کردم: من کلامی شنیدم که موجب اندوهم شد و آن مطلب را گفتم.

فرمود: آخر ای حسین مرا با بغداد چه کار، نه من او را می‌بینم و نه او هرگز مرا خواهد دید⁽¹⁾(به

فرمودة خود آن حضرت امام علیه السلام قبل از مسافرت به بغداد به شهادت رسیدند).

6. آهوی مطیع

ابراهیم بن شُبرمه گفت: روزی حضرت رضا علیه السلام در محلّی که بودیم وارد شد و دربارة امامت ایشان بحث کردیم وقتی خارج شد، من و رفیقم- که پسر یعقوب سراج بود- در پی آن جناب رفتیم، هنگامی که وارد بیابان شدیم، ناگهان به آهوانی برخوردیم. آن حضرت به یکی از آنها اشاره کرد، آهو فوراً پیش آمد و در مقابل آن حضرت ایستاد. امام علیه السلام دستی بر سر آهو کشید و آن را به غلامش داد.

آهو به اضطراب افتاد که به چراگاه بازگردد، آن حضرت سخنی گفت که ما نفهمیدیم. آهو آرام گرفت.

سپس رو به من کرده و فرمود: باز ایمان نمی‌آوری؟

عرض کردم: چرا، آقای من! تو حجّت خدایی بر مردم. من از آنچه قبلاً گفته بودم توبه کردم؛ آن‌گاه رو به آهو کرده فرمود: برو! آهو اشک‌ریزان خود را به آن حضرت مالید و به چرا رفت.

بعداً رو به من کرده فرمود: می‌دانی چه گفت؟

گفتم: خدا و پیامبرش بهتر می‌دانند، فرمود: آهو گفت وقتی مرا نزد خود خواندی، به خدمت رسیدم و امیدوار شدم که از گوشتم خواهی خورد، امّا حال که دستور رفتن مرا دادی، افسرده شدم⁽¹⁾⁽²⁾.

7. معجزه و پیشگویی امام نزد مأمون

عبدالله محمد هاشمی گفت: روزی نزد مأمون رفتم، او مرا پهلوی خود نشانید، دستور داد همه خارج شدند! سپس غذا آوردند و پرده آویختند، خدمتکاری را- که در پس پرده بود- گفت دربارة حضرت رضا علیه السلام مرثیه‌ای بخوان او ابیات زیر را خواند:

سقیاً

بطوسُ من اضحی بها قطعاً

من عترهًْ المصطفی القی لنا حزناً

اعنی

اباالحسن المأمول ان له

حقّاً علی کل من اضحی بها شِحنا

مأمون گریست، سپس گفت: عبدالله! فامیل تو و من، مرا سرزنش می‌کردند که چرا علی بن موسی الرضا علیه السلام را برای ولایتعهدی انتخاب کرده‌ام؟ اینک جریانی برایت نقل کنم که تعجب کنی، روزی به خدمت حضرت رضا علیه السلام رسیدم و عرض کردم که زاهّریه کنیزکی است که من بسیار او را دوست می‌دارم و هیچ یک از کنیزان را بر او برتری نمی‌دهم؛ چندین بار وضع حملش فرا رسیده و بچه‌اش را سقط کرده است؛ آیا چاره‌ای در نظر دارید که این بار بچه‌اش را سقط نکند؟

فرمود: این بار از سقط فرزندت بیمناک مباش. زیرا به زودی فرزند پسری سالم و نمکین- که از همه به مادرش شبیه‌تر است- می‌زاید و از نشانه‌های ظاهری او انگشت زیادی کوچکی است که بر دست راست و پای چپ او آفریده شده است.

با خود گفتم، خدای بر هر چیز تواناست.

چون زمان وضع حملش فرا رسید به قابله گفتم: به محض این که بچه پسر یا دختر، متولد شد او را نزد من بیاور.

چون بچه به دنیا آمد قابله فرزند پسری را- که مانند ستارة درخشانی بود و انگشتی اضافی بر پای چپ و دست راستش داشت نزد من آورد.

مأمون گفت: حال خودتان داوری کنید؛ امامی بدین قدر و منزلت را که به ولایتعهدی برگزیدم؛ آنان چرا باید ملامتم کنند⁽¹⁾؟

و

نیز باید ما توجه کنیم امامی که وقتی قاتلش دست نیاز به سویش دراز کند، حاجتش را برمی‌آورد؛ چگونه دوستان و زائرانش را که دست نیاز به سویش دراز کنند، پیش خدای‌تعالی از آنان شفاعت نکند و نیازشان را برنیاورد؟

دوستان را کجا کنی محروم تو که با دشمنان نظر داری⁽²⁾

8. پیشگویی و سفارش به تقیه

احمد بن عمره گفت: به خدمت حضرت رضا علیه السلام رسیدم و گفتم: همسرم باردار است از خدای تعالی بخواه تا پسری به من عنایت فرماید.

فرمود: فرزندت پسر است، نامش را عمر بگذار.

عرض کردم من در نظر داشتم نامش را علی بگذارم و به خانواده‌ام هم گفته‌ام که اگر فرزندم پسر بود، نامش را علی بگذارند.

فرمود: همان‌طور که گفتم نامش را عمر بگذار.

همین که وارد کوفه شدم، خدای تعالی پسری به من عنایت فرموده بود، نامش را علی گذارده بودند؛ من آن نام را عوض کرده، عمر گذاردم.

همسایگان گفتند: از این به بعد هر چه دربارة تو بگویند، باور نخواهیم کرد. پس از آن متوجه شدم که آن حضرت به من از خودم دلسوزتر بود، و از نظر تقیّه، این نام را برای فرزندم برگزیده است⁽¹⁾.

9. با معجزه عربی آموختم

ابواسماعیل هندی گفت: در هند شنیدم که خدا را در زمین حجّت و امامی است؛ در طلب آن از خانه خارج شدم بالاخره مرا به سوی امام علی بن موسی الرضا علیه السلام راهنمایی کردند. وقتی به خدمت ایشان رسیدم، زبان عربی، نمی‌دانستم به زبان هندی سلام کردم؛ آن حضرت به زبان هندی به سلامم جواب داد.

عرض کردم: در هند شنیدم که حجّت خدا از مردم عربستان است لذا مرا به سوی شما راهنمایی کردند، به زبان هندی فرمود: من همانم که تو در طلب آنی، هر سؤالی که داری از من بپرس.

سؤال کردم: به سؤالم جواب دادند. هنگام حرکت عرض کردم من لغت عرب نمی‌دانم؛ از خدا بخواه تا این زبان را به من الهام نماید تا بتوانم به لغت عرب با مردم صحبت کنم.

دست مبارکش را بر روی لبهایم مالید؛ آن‌گاه توانستم، با لغت عرب با مردم صحبت کنم⁽²⁾⁽³⁾.

10. عنایت حضرت رضا علیه السلام به محتضر

امام محمدتقی علیه السلام فرمود: یکی از اصحاب حضرت رضا علیه السلام مریض شد، آن جناب، به عیادتش رفت و پرسید: حالت چطور است؟

گفت: مرگ را در برابر چشمانم مجسّم می‌بینم.

فرمود: مرگ را چگونه می‌بینی؟

عرض کرد: بسی ناگوار و طاقت‌فرسا.

آن حضرت فرمود: آنچه تو دیدی نشانه‌ای از مرگ بوده است تا تو را به آن آشنا سازند.

مردم دو قسمند: «مستریح و مستراحٌ بِه»

یکی به وسیلة مرگ از رنج و شکنجه راحت می‌شود و دیگری مرگ، شرّش را از سر مردم کم می‌کند.

اکنون ایمانت را به خدا تجدید و به مقام ولایت هم اعتراف کن تا از جمله کسانی شوی که مرگ موجب راحت و آسایش آنان شود.

دستور آن حضرت را اجرا کرد. در این هنگام عرض کرد یابن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم اکنون ملائکه با سلام و تعظیم به شما تهنیت می‌گویند و در برابرت ایستاده‌اند؛ اجازه فرمائید تا بنشینند!

فرمود: ملائکه پروردگارم بنشینید.

سپس فرمود: از آنان بپرس. دستور دارند که ایستاده باشند؟

عرض کرد: سؤال کردم؛ گفتند: اگر تمام فرشتگان هم خدمت شما برسند، به پاس احترام شما باید بایستند؛ مگر اجازة نشستن بفرمایید.

خدای تعالی به آنان چنین دستوری داده است؛ در این هنگام آن مرد چشم بر هم گذاشت و در آخرین لحظات حیات عرض کرد:

السّلام علیک یابن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم؛ اینک تمثال شما و رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و ائمّة علیهم السلام در برابر چشمم مجسم شده است.

این سخن را گفت و از دنیا رفت⁽¹⁾.

کرامات پس از شهادت

اشاره

امام علیه السلام در هر حالی قبل و بعد از شهادت خویش از احوالات پیروان‌شان آگاه بوده و هنگامی که شیعه‌ای به او توسل جوید و در شرایط اضطرار از آن جناب یاری بجوید به کمک و یاری‌اش می‌شتابد.

اکنون تعدادی از کرامت‌هایی که از آن امام رئوف بعد از شهادت مظلومانه‌اش رخ داده است را می‌خوانیم:

1. آهوی پناهنده!

پسر سلطان سنجر(پادشاه) یا پسر یکی از وزیرانش به تب شدید مبتلا شد. پزشکان نظر دادند که باید به تفریح رفته، خود را به شکار مشغول نماید. از آن وقت کارش این بود که هر روز با بعضی از نوکران و خدمتکارانش به گردش و شکار برود. در یکی از روزها آهویی از مقابلش

گذشت. او با اسب آهو را به سرعت دنبال می‌کرد. حیوان به بارگاه حضرت امام رضا علیه السلام پناه برد.

شاهزاده نیز خود را به آن پناهگاه با عظمت امام علیه السلام رسانید؛ دستور داد آهو را شکار کنند. ولی سپاهیانش جرأت نکردند به این کار اقدام نمایند و از این پیشامد سخت در تعجب بودند. سپس به نوکران و خدمتکاران دستور داد از اسب پیاده شوند، خودش نیز پیاده شد. با پای برهنه و با کمال ادب به سوی مرقد شریف امام قدم برداشت و خود را روی قبر حضرت انداخت و با ناله و گریه رو به درگاه خداوند نموده و شفای مریضی خویش را از امام علیه السلام خواست و همان لحظه دعایش مستجاب شد و شفا یافت.

همه اطرافیان خوشحال شدند و این مژده را به سلطان رساندند که فرزندش به برکت قبر امام رضا علیه السلام شفا یافته و گفتند:

شاهزاده

در کنار قبر امام رضا علیه السلام بماند و برنگردد تا بنّاها و کارگران بیایند. بر روی قبر امام بارگاهی بسازند و در آنجا شهری زیبا شود و یادگاری از او بماند.

پادشاه از شنیدن این مژده شاد گشت و سجده شکر به جای آورد. فوراً معماران و بناها را فرستاد و روی قبر مبارک آن حضرت گنبد و بارگاهی ساختند و اطراف شهر را دیوار کشی کردند⁽¹⁾⁽²⁾.

2. قفل معجزه‌وار باز شد.

ابوطالب حسین بن عبدالله طائی می‌گوید: از محمدبن عمر نوقانی شنیدم که می‌گفت: من در شبی تار در شهر خود «نوقان» در بالاخانه‌ای به خواب بودم، یک مرتبه از خواب پریدم و نظر کردم در‌آن ناحیه‌ای که قبر علی بن موسی الرضا علیه السلام در سناباد بود، دیدم نوری بلند شده تا به آسمان و تمام آن ناحیه را چون روز روشن نموده، من در مورد امامت آن حضرت علیه السلام در شک بودم و باور نمی‌کردم که او حق باشد، مادرم- که او نیز در امر امامت او مخالف بود و او را باور نداشت- گفت: تو را چه می‌شود؟ گفتم: نوری ساطع می‌بینم که تمامی جوّ را گرفته است و مشهد از پرتو آن پُر شده است، سپس مادرم گفت: چنین چیزی امکان ندارد و جز این نیست که این خود از(وسوسة)

شیطان است. و گفت: در شبی دیگر که تاریکی آن شدیدتر از شب اول بود، مانند همان که در آن شب دیده بود تکرار شد و آن مشهد از نور پُر شده بود، در این حال مادرم را باخبر ساخته و بدانجا آوردم تا این‌که او نیز آنچه من دیده بودم دو مرتبه با چشم خویش دید که تمام آن منطقه در سناباد از نور پُر شده است، آن را عجیب دانست. حمد خدا را گفت، ولی مانند من درست ایمان نیاورد، پس من قصد زیارت آن حضرت کردم و چون بدانجا آمدم درب حرم قفل بود، با خدای خود گفتم: پروردگارا! اگر امر رضا حقّ است، این در را باز کن، آن‌گاه با دست بر در کوبیدم در گشوده شد، در دل گفتم: شاید این در قفل نبوده و من اشتباه

کردم، پس در را بستم، آنچنان که بدون کلید باز شدنش امکان نداشت، آنگاه گفتم: خداوندا! چنانچه امر امامت رضا حقّ است، این در را برای من بگشا، سپس دست بر در گذاردم و فشار دادم، در بازگردید و من داخل شدم و زیارت کردم و نماز زیارت خواندم و در امر آن بزرگوار دلم بیدار شد و آگاهی یافتم و از آن پس در هر شب جمعه از نوقان به زیارت آن حضرت رفته‌ام و در آنجا نماز خوانده‌ام⁽¹⁾.

3. خداوند متعال به من پسری عنایت فرمود.

باز همان شخص طائی گوید: از ابومنصور بن عبدالرزاق شنیدم به حاکم طوس که معروف به بیوردی است می‌گفت: آیا تو فرزندی داری؟

او می‌گفت: نه.

ابومنصور به او می‌گفت: پس چرا به زیارت مشهد رضا علیه السلام نمی‌روی و در آنجا دعا نمی‌کنی تا این‌که خداوند پسری نصیب و روزی تو گرداند؟ من در آنجا(مشهد رضا علیه السلام) دعاها کردم و از خداوند عزّوجلّ چیزها خواستم همه را اجابت فرمود و حاجتم روا شد؛ حاکم گفت: من قصد زیارت آن جناب که سلام بر او باد، نمودم و در آن مشهد و مزار حضرت رضا علیه السلام دعا کردم و از خداوند عزّوجلّ خواستم که به من پسری عنایت فرماید، خداوند فرزندی پسر روزیم فرمود. سپس نزد ابومنصور رفتم و مطلب را به

او گزارش دادم و گفتم: خداوند دعایم را در این بُقعه مستجاب کرد و به من پسری داد و مرا اکرام فرمود⁽¹⁾.

4. در حرم امام رضا علیه السلام حافظ قرآن شدم

روزی در مشهد مقدس دو نفر روضه‌خوان به دیدن من آمدند، یکی حاج شیخ جعفر دشتی نام داشت و دیگری به نام حاج سیدحسین مؤمن‌زاده بود که با هم کمال صفا و رفاقت را داشتند و اینک هر دو به رحمت واسعه حضرت حق نائل آمدند.

آقای حاج شیخ جعفر در همان مجلس به حقیر گفت: من حافظ قرآنم که از طرف حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام در حرم مطهر به من افاضه شده است. چون من در حرم هم روضه‌خوانی می‌کنم.

من بسیار خوشحال شدم و مرحبا و آفرین گفتم و عرض کردم: وجود شما به این موهبت الهیه مبارک است⁽²⁾

⁽³⁾.

5. برات آزادی و عنایت رضوی علیه السلام

مُحب صادق اهل بیت جناب حیدر آقا تهرانی نقل نمود: چند سال قبل روزی در رواق مطهر حضرت رضا علیه السلام مشرف بودم، پیرمردی را که از پیری خمیده شده و موی سر و صورتش سفید و ابروهایش بر چشمش ریخته حضور قلب و خشوع او مرا متوجه ساخت. تا وقتی که خواست

حرکت کند، دیدم از حرکت کردن عاجز است. او را در بلند شدن یاری کردم. پرسیدم منزلت کجاست تا تو را به منزل برسانم، گفت: در حجره‌ای از مدرسه خیرات خان. او را تا منزلش رساندم و سخت به او علاقه پیدا نمودم. به طوری که هر روز می‌رفتم و به او کمک می‌کردم. اسم، محل و حالاتش را پرسیدم، گفت: اسمم ابراهیم است و اهل عراق هستم. او زبان فارسی را تکلُّم می‌کرد.

ضمن بیان حالاتش گفت: من از سن جوانی تا به حال هر ساله برای زیارت قبر مطهر حضرت رضا علیه السلام مشرف می‌شوم و مدتی توقف کرده و به عراق مراجعت می‌کنم و در سن جوانی که هنوز اتومبیل نبود، دو مرتبه پیاده مشرف شدم. در مرتبة اول سه نفر جوان که با من هم سن بوده و با هم رفاقت داشته. به همدیگر علاقه‌مند بودیم. مرا تا یک فرسخی مشایعت کردند و نگران بودند. هنگام وداع با من گریستند و گفتند تو جوانی و در سفر اول و پیاده به زحمت می‌روی، البته نظر کرده خواهی شد، حاجت ما به تو آن است که از طرف ما سه نفر هم سلامی تقدیم امام رضا علیه السلام نموده و در آن محل شریف، یادی از ما بنما پس آنها را وداع نموده و به سمت مشهد حرکت کردم. پس از ورود به مشهد مقدس با همان حالت خستگی و ناراحتی به حرم مطهّر مشرف شده پس از زیارت در گوشه‌ای از حرم افتادم و حالت بی‌خودی و بی‌خبری به من عارض شد در آن حالت دیدم حضرت رضا علیه السلام به دست مبارکش رقعه‌های بی‌شماری است و به تمام زوار از مرد و زن حتی بچه‌ها رقعه‌ای می‌دهد. چون به من رسیدند

چهار رقعه به من مرحمت فرمود، پرسیدم چه شده؟ به من چهار رقعه دادید، فرمود: یکی برای خودت و سه تا برای سه رفیقت.

عرض کردم این کار مناسب حضرتت نیست، خوب است به دیگری امر فرمایید این رقعه‌ها را تقسیم کند.

حضرت فرمود: این جمعیت همه به امید من آمده‌اند و خودم به آنها برسم. پس یکی از آن رقعه‌ها را گشودم. چهار جمله نوشته شده بود:

«برائَهًٌْ مِنَ النَّارِ وَ اَمانٌ مِنَ الحِسابِ وَ‌دُخُولٌ فِی الجَنَّهًِْ وَ اَنَابنُ رَسولِ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم»

از این داستان دو نتیجه می‌گیریم: یکی کثرت رأفت، عنایت و مرحمت حضرت رضا علیه السلام است دربارة زوار قبرش به طوری که هر کس به امید نجات به آن حضرت پناهنده شود درباره‌اش شفاعت خواهد فرمود و هیچ کس از در خانة آن بزرگوار محروم نخواهد گشت.

دیگر آنکه: هر کس به راستی آرزوی زیارت آن حضرت را داشته باشد و او را میسر نشود و از دیگری التماس کند که به نیابت او زیارت کند مانند همان کسی است که زیارت می‌کند. و این مطلب اختصاصی به زیارت آن حضرت ندارد بلکه در جمیع امور خیریه است و هر کس کار خیری را دوست دارد به راستی آرزوی رسیدن به آن در دلش باشد و انجام دادن آن برایش میسر نباشد و دوست دارد کسی که آن را انجام می‌دهد، یقیناً مانند همان

کس

خواهد بود و به مثل ثواب او خواهد رسید و شاهد این مطلب از روایات بسیار است⁽¹⁾.

از جمله حضرت رضا علیه السلام به ریان بن شبیب فرمود:

«ای پسر شبیب! اگر تو را ثواب مسرور می‌کند مانند ثواب آن کسانی که با حسین علیه السلام شهید شدند پس هرگاه یاد آن حضرت کنی بگو:

«یا لَیْتَنی کُنتُ مَعَهُمْ فَاَفُوزَ فَوزاً عظیماً»

یعنی: ای کاش! با اصحاب حسین علیه السلام بودم پس به شهادت بزرگی می‌رسیدم⁽²⁾.»

6. شفای چشم از حضرت رضا علیه السلام

عبدصالح و متقی وارسته جناب حاج محمدالدین شیرازی که از اخیار زمان خویش بود، می‌گفت:

بنده در کودکی، به درد چشم مبتلاشدم؛ نزد میرزا علی اکبر جراح رفتم، شیاف دور چشم حقیر کشید غافل از اینکه قبلاً دست به چشم سودائی گذاشته بود، چشم بنده هم سودایی شد و اطراف چشم له شد ناچار پدرم به تمام دکترها مراجعه کرد علاج نشد، گفت از حضرت رضا علیه السلام شفا خواهم گرفت، به زیارت حضرت مشرف شدیم، به خاطر دارم که پدرم پای سقاخانه اسماعیل طلا ایستاد و با گریه عرض کرد:

یا

علی بن موسی الرضا علیه السلام داخل حرم نمی‌شوم تا چشم پسرم را شفا ندهی!!

فردا صبح گویا چشم حقیر اصلاً درد نداشت و به طوری که تاکنون درد چشم نگرفته‌ام. وقتی از مشهد مقدس مراجعت کردیم خواهرم مرا نشناخت و از روی تعجب گفت تو چشمت مبتلا بود چطور خوب شدی؟ من تو را نشناختم.

و همچنین حاجی مزبور می‌گوید که: در سال چهل شمسی خودم با خانواده به مشهد مقدس مشرف شدم و عجایبی چند دیدم، از جمله در مسافرخانه دو مرتبه بچه‌ام از بام افتاد و از نظر حضرت رضا علیه السلام هیچ ملالی ندید.

هنگام برگشتن در ماشین این موضوع را تعریف کردم، زنی گفت تعجب می‌کنم من اول خیابان طبرسی در مسافرخانه سه طبقه بودم، بچه‌ام از طبقة سوم کف خیابان افتاد و از لطف حضرت رضا علیه السلام هیچ ناراحتی ندید⁽¹⁾.

7. اجابت فوری و عنایت رضوی

محمدحسین رکنی رحمة الله نقل کرد که در سنة چهل و دو با خانواده و فرزند به مشهد مقدس مشرف بودم، روزی بعد از ظهر به حرم مشرف شدیم، من در صحن منتظر بیرون آمدن خانم و فرزندم بودم طول کشید تا این که همسرم پریشان و گریان رسید و گفت: بچه که شش سال داشت را گم کرده‌ام و هر چه تفحص کردم او را نیافتم سپس به مأمورین حرم و صحن خبر دادیم و به کلانتری گزارش دادیم. پس از آن من به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم هر چه باشد میهمان شما هستم و پیش از آنکه شب شود بچه را به من برسانید. چند مرتبه در دور فلکه صحن گردش کردم و

سمت بالا خیابان و پایین خیابان هر چه پاسبان دیدم سفارش می‌کردم تا اینکه مغرب شد. دوباره متوجه حضرت رضا علیه السلام شدم، عرض کردم آقا! شب شد چه کنم؟ در فلکة بالا خیابان، بر اثر خستگی و ناتوانی دو دستم را روی نردة آهنی گذاشتم. ناگاه دستم لغزید و پایین آمد روی سر بچه‌ای که آنجا نشسته بود و من او را ندیده بودم بچه ناله کرد و سربلند کرد. دیدم فرزندم هست، معلوم شد که بچه در اثر خستگی و ترس، لای نرده نشسته و به جاده تماشا می‌نموده است⁽¹⁾⁽²⁾.

8. بهبود بیماری‌های صعب العلاج

آیت‌الله

وحید خراسانی فرمودند: مدّت بیست سال در مدرسه حاج حسن مشهد تحت سرپرستی مرحوم حاج شیخ حبیب اله گلپایگانی- که سال‌ها در مسجد گوهرشاد امام جماعت بود- بودم. ایشان روزی به من فرمودند: مدّتی در تهران مریض و بستری شدم؛ روزی به جانب حضرت رضا علیه السلام رو کرده، گفتم: آقا! من چهل سال تمام پشت در صحن، در سرما و گرما، سجّاده پهن کرده، نماز شب و نوافل نیمه شبم را- تا در باز می‌شد- می‌خواندم و بعد داخل می‌شدم؛ حالا که بستری شده‌ام به من عنایتی بفرمایید.

ناگاه در همان حال بیداری دیدم در بستان و باغی در خدمت حضرت رضا علیه السلام هستم ایشان از باغ گلی چیده، به من دادند من آن گل را بوییدم و حالم خوب شد.

آن دستی که حضرت رضا علیه السلام به آن گل داده بودند، چنان با برکت بود که بر سر هر بیماری، می‌کشیدم، همان وقت شفا می‌یافت.

آقای وحید از قول آیهًْ الله گلپایگانی چنین می‌گوید: ابتدا با یک مرتبه دست کشیدن، بیماری‌های سخت بهبود می‌یافت؛ ولی بعدها که با این دست با مردم مصافحه کردم، آن برکت اول از دست رفت، اکنون باید دعاهای دیگری را نیز به آن بیفزایم تا مریضی شفا یابد.

سپس او ادامه داد: بیماران زیادی به دست ایشان شفا یافتند⁽¹⁾چون سرطان و ...

9. این کرامت هم خواندنی است

نویسندة کتاب «53 داستان از کرامت حضرت رضا علیه السلام آقای موسی خسروی از قول شخصی چنین نقل می‌کند که: من رئیس دبیرستان هستم آخر سال نتیجة قبولی و مردودی دانش آموزان را اعلام کردیم، دو نفر بلاتکلیف بودند، هر دو با هم به دفتر مراجعه کردند و نتیجه را خواستند، گفتم شما به دو نمره احتیاج دارید تا قبول شوید. شروع کردند به گریه کردن.

گفتم: چرا پیش من گریه می‌کنید، بروید حرم، از حضرت رضا علیه السلام بخواهید سپس خارج شدند.

اتفاقاً پس از چند ساعت دبیر مربوطه آمد، ابتدا پروندة یک نفر از آنها را جلویش گذاشتم و گفتم دو نمره احتیاج دارد نگاه کرد و نمره داد.

دوّمی را که گذاشتم نگاه کرده گفت: نمی‌دهم؛ اصرار کردم؛ گفت می‌خواهی آن یکی را هم مثل اول بکنم.»

من بیش از آن صلاح ندانستم اصرار کنم.

فردا یکی از آن دو مراجعه کرد و گفت: دیروز فرزندم تا شب در حرم به زاری و تضرع پرداخته بود که شب به اصرار او را آوردیم نتیجه چیست؟ وقتی جویای اسم او شدم معلوم شد همان کسی است که به او نمره داده است.

لذا باید توجه داشت فقط نباید مریض مراجعه کند بلکه هر کس هر نوع گرفتاری دارد. متوسل شود مأیوس برنمی‌گردد⁽¹⁾.

10. سیل منحرف شده و هیچ آسیبی به حرم نرسید

ابوعلی محمدبن احمد معاذی گفت: از ابونصر مؤذن نیشابوری شنیدم که گفت: سیلی عظیم از ناحیة سناباد به سوی مشهد سرازیر شد که خوف آن می‌رفت بقعه و مزار را ویران نماید، اما به خواست خدا راه سیل منحرف

شده و بالا گرفت و در قناتی که از محل مشهد بلندتر بود ریخت و آسیبی به مشهد امام علیه السلام وارد نیامد⁽¹⁾.

بخش پنجم: از ژرفای سخنان امام رضا علیه السلام

اشاره

برای شناخت و آشنایی هر چه بیشتر با قبلة هشتم حضرت رضا با نگرش عمیق از ژرفای سخنان حضرت را نگریسته و نزد خویش مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهیم. به امید به کارگیری هرچه بیشتر آن احادیث در صحنة زندگی با هم می‌خوانیم:

1. حقیقت ایمان

امام رضا علیه السلام فرمود:

«لایَستَکمِلُ عَبدٌ حَقیقَهًَْ الإیمانِ حَتّی تَکُونَ فیهِ خِصالٌ ثَلاثٌ التَّفَقُّهُ فِی الدِّینِ، وَ حُسنُ التَّقدیرِ فِی المَعیشَهًِْ وَ الصَّبْرُ عَلَ الرَّزایا⁽¹⁾».

بنده

تا سه ویژگی را دارا نباشد حقیقت ایمان را درنیاید، ژرف‌اندیشی در دین، نیک اندازه‌گیری کردن مخارج زندگی و شکیبایی بر بلاها و ناگواری‌ها

2. ایمان

امام رضا علیه السلام فرمود:

«الإیمانُ هُوَ مَعرِفَهًٌْ بِالقَلبِ وَ إقرارٌ بِالِّسانِ وَ عَمَلٌ بِالأرکانِ⁽¹⁾»

ایمان، شناخت به دل، اقرار به زبان و کردار به اندام‌هاست.

3. نیّت پاک

قال الإمامُ الرِّضا علیه السلام:

«مُرِ الصَّبیَّ فلْیَتَصدَّقْ بیدِهِ بِالکِسرهًِْ وَ القَبضَهًِْ و الشَّیء و إنْ قَلَّ، فإنَّ کلَّ شیءٍ یُراد بِه اللهُ- و أنْ قَلَّ- بعدَ أنْ تَصدُق النِّیّهًُْ فیهِ عظیمُ⁽²⁾»

به کودک دستور بده که با دست خودش گرچه به اندازة تکه نانی یا یک مشت از چیزی صدقه بدهد؛ زیرا هر چیزی که در راه خدا داده شود اگر با نیت پاک صورت گیرد هر چند اندک باشد، فراوان است⁽³⁾.

4. حقیقت توکل

سُئِلَ‌الرِّضا علیه السلام: «عَنْ حَدِّ التَّوَکُّلِ؟» فَقالَ علیه السلام: أنْ لاتَخافَ أحداً إلاَّ اللهَ⁽⁴⁾

از امام رضا علیه السلام از حقیقت توکل سؤال شد، فرمود: این‌که جز خدا از کسی نترسی⁽⁵⁾.

5. اگر نماز قبول شود ...

قال الرضا علیه السلام: أوَّلُ ما یُحاسَبُ العَبْدُ عَلَیْه، الصَّلاهًُْ فَإنْ صَحَّتٌ لَهُ الصَّلاهًُْ صَحَّ ماسِواها، وَ إنْ رُدَّتْ رُدَّ ماسِواها⁽¹⁾.

اولین عملی که از انسان مورد محاسبه و بررسی قرار می‌گیرد، نماز است؛ چنانچه صحیح و مقبول واقع شود، بقیه اعمال و عبادات نیز قبول می‌گردد وگرنه مردود خواهد شد⁽²⁾.

6. قرآن تلاوت کنید

قال علی بن موسی الرضا عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم:

إجْعَلُوا اِلبُیُوتِکُمُ نَصیباً مِنَ القرآنِ، فَاِنَّ الْبَیْتَ إذا قُرِئَ فیهِ تَیَسَّرَ عَلی اَهلِهِ وَ کَثُرَ خَیرُهُ، وَ کانَ سُکّانُهُ فی زیادَهًٍْ وَ إذا لَمْ یُقْرأ فیهِ القُرآنُ ضَیِّقَ عَلی أهْلِهِ، وَ قَلَّ خَیْرُهُ وَ کانَ سُکّانُهُ فِی نُقْصان⁽³⁾.

برای خانه‌هایتان بهره‌ای از قرآن قرار دهید، که اگر در خانه‌ای قرآن خوانده شود، کارها بر اهلش آسان شده، خیرش زیاد می‌گردد و ساکنین آن

در فزونی هستند و اگر در خانه‌ای قرآن تلاوت نگردد، بر اهلش تنگ شده، خیرش کم می‌گردد و ساکنین آن در نقصان قرار دارند.

7. نیکویی‌ها از خداوند متعال است

قال ابوالحسن الرضا علیه السلام:

قالَ اللهُ یا ابْنَ آدَمَ بِمَشِئَتی کُنْتَ أنْتَ الَّذی تَشاءُ لِنَفْسِکَ ما تَشاءُ وَ بِقُوَّتی أدَّیتَ فَرائِضیَ وَ بِنِعْمَتِی قَویت عَلَی مَعْصِیَتِی، جَعَلْتُکَ سَمِیعاً بَصیراً قَوّیاً، ما أصابَکَ مِنْ حَسَنهًٍْ فَمِنَ اللهِ، وَ ما أصابَکَ مِنْ سَیِّئَهًٍْ فَمِنْ نَفْسِکَ وَ ذلِکَ إنِّی أوْلَی بِحَسَناتِکَ مِنْکَ، وَ أنْتَ أوْلَی بِسَیِّئاتِکَ مِنِّی وَ ذاکَ إنَّنی لا اُسألُ عَمّا أفْعَلُ وَ هُمْ یُسْألُون⁽¹⁾

⁽²⁾. حضرت رضا علیه السلام فرمود:

خدای تعالی فرمود: ای پسر آدم به خواست من تو آنی که می‌خواهی برای خود آنچه می‌خواهی، و به توانایی من بجا آوردی واجبات و به نعمت من توانا شدی بر معصیت من، قرار دادم تو را شنوا، بینا و توانا...

آنچه برسد تو را از نیکویی، از خداوند است و آنچه برسد تو را بدی از خود توست، باری این که من اولی هستم به نیکوهایی از تو، و تو اولی

هستی به زشتی‌های خودت از من، زیرا که من پرسش نشوم از آنچه می‌کنم و آنها پرسش شوند.

8. برنامة زندگی

امام رضا علیه السلام فرمود:

وَاجتَهدُِوا اَنْ یَکُونَ زَمانُکُمْ اَربَعَ ساعاتٍ: ساعهًًْ للهِ لِمُناجاتِهِ وَ ساعَهًًْ لِاَمْرِ المَعاشِ و ساعَهًًْ لِمُعاشِرَهًِْ الاِخوانِ وَ ساعَهًًْ تَخلونَ فِیها لِلذارَتکُمْ⁽¹⁾

کوشش کنید که شبانه‌روز خود را به چهار بخش تقسیم کنید: بخشی را برای عبادت و مناجات با خدا، بخشی را برای کار، بخشی را برای معاشرت با برادران دینی و بخشی هم برای تفریح و استراحت⁽²⁾(تا

برای کارهای دیگر نشاط پیدا کنید.)

9. دعای مستجاب

قال علی بن موسی الرضا علیه السلام

لا تشدُّ الرِّحال إلی شیء مِنَ القُبور إلاّ إلی قُبورِنا، ألا و إنّی لِمقتول بِالسَمِّ ظُلماً، وَ مَدفون فی مُوضَع غُربَهًْ فَمِن شِدَّ رحله إلی زیارَتی استُجیب دُعاؤه وَ غَفَرلَه ذَنبه⁽³⁾

یاسر خادم از امام رضا علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: بار سفر به سوی زیارت قبور بسته نشود مگر برای زیارت قبور ما، آگاه باشید که من از روی

ستم با زهر کشته می‌شوم و در دیار غربت دفن می‌شوم، پس هر کس برای زیارت من بار سفر بندد، دعای او مستجاب و گناه او آمرزیده می‌شود.

10. انتظار

عَنْ مُحَمَّدبْنِ عَبْدِ الحَمید، عَنْ مُحَمَّدبْنِ الفُضَیْلِ، عَنْ أبی الحَسَن الرِّضا علیه السلام «قالَ سَألْتُهُ عَنِ الفَرَج؟»

قالَ: إنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ: «إنْتَظِرُوا إنِّی مَعَکُمْ مِنَ المُنْتَظِرینَ⁽¹⁾»

محمدبن فضیل گوید از امام رضا علیه السلام از فَرَج پرسش کردم، گفت: خدای تعالی می‌فرماید: منتظر باشید که من نیز با شما از منتظرانم.

11. خاموشی گزین

قال الرضا علیه السلام: «الصَمْتُ بابٌ وَ مِن ابواب الحِکمَهًِْ⁽²⁾»

امام رضا علیه السلام فرمود: خاموشی دری از درهای حکمت است.

12. استهزاء و سخریّه نفس

حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: که هفت چیز بدون هفت چیز استهزاء و سخریّه کردن نفس است.

⁽²⁾.

13. دعا، سلاح انبیاء

امام رضا علیه السلام به اصحاب خود فرمود: بر شما باد به سلاح انبیاء!

گفتند: سلاح انبیاء چیست؟

فرمود: «دعا⁽³⁾»

14. صلوات باعث آمرزش است

امام رضا علیه السلام می‌فرمایند:

«هر کسی که قادر نیست از راه دیگر گناهانش را از بین ببرد، پس بر پیامبر و دودمان او زیاد صلوات بفرستد که این صلوات باعث از بین رفتن گناهانش می‌شود⁽⁴⁾

⁽⁵⁾.»

15. مردم را از رحمت خدا نومید مکن!!

امام رضا علیه السلام از پدرانش، از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلمنقل می‌کند که خدای متعال گفت: ای پسر آدم! گناه مردم تو را به گناه خودت مغرور نکند و نعمت مردمان تو را از شکر نعمتی که خدا به تو داده است، غافل ندارد و زنهار مردمان را از رحمت خدای که خود امید آن را داری، نومید مکن⁽¹⁾⁽²⁾.

16. صله رحم باعث افزایش عمر

از امام رضا علیه السلام نقل شده است که امام صادق علیه السلام می‌فرمود:

صله‌رحم کن ولو به یک جرعة آب باشد و بهتر چیزی که با آن صله‌رحم شود، جلوگیری از آزار او است، صله‌رحم مرگ را پس می‌اندازد (عقب می‌اندازد.) و دوستی خانواده می‌آورد⁽³⁾.

17. کار نیکو را زیاد مشمار!!

امام رضا علیه السلام: کار نیکوی فراوان را زیاد مشمارید⁽⁴⁾

⁽⁵⁾(تا به آن کار نیکو مغرور نشوید و پیوسته آن را انجام دهید).

18. پاداش به اعمال است

امام رضا علیه السلام- عبدالله بن صَلْت گوید: مردی از مردم بلخ گفت: در سفر(امام) رضا علیه السلام به خراسان با او همراه بودم؛ روزی گفت تا سفره انداختند، و غلامان سیاه و غیر سیاه خود را به سر سفره دعوت کرد. به او گفتم: فدایت شوم، آیا بهتر نیست که اینان بر سر سفره‌ای جداگانه بنشینند؟ گفت: «خاموش! که پروردگار همه یکی است و مادر یکی و پدر یکی و پاداش به اعمال است⁽¹⁾.»

19. نزدیک‌ترین حالت انسان به خدا

پدرم با سند مذکور متن از حسن بن علی وشاء روایت کرد که گفت: شنیدم که امام هشتم علیه السلام می‌فرمود:

آن حالتی که در آن حال بنده از همه اوقات به خدا نزدیک‌تر است حالت سجده است و...⁽²⁾

20. اگر دوست داری زندگی‌ات رونق یابد ...

اگر دوست داری که نعمت بر تو همیشگی باشد، جوانمردی تو کامل گردد و زندگی‌ات رونق یابد، بردگان و افراد پست را در کار خود شریک مساز، زیرا اگر امنیتی در اختیار آنان بگذاری بر تو خیانت می‌کنند. اگر از مطلبی برای تو صبحت کنند به تو دروغ گویند و اگر گرفتار مشکلات و

درمانده شوی تو را تنها گذارده و خوار کنند. چه مشکلی داری از این که با افراد عاقل رفیق و هم‌صحبت شوی.

چنانچه کرم و بزرگوای او را نپسندی، لااقل از عقل و خرد او بهره‌مند شوی، از بداخلاقی دوری کن و مصاحبت با افراد کریم و بزرگوار را هیچ وقت از دست مده. اگر عقل و خرد او مورد پسندت نباشد، می توانی در پرتو عقل خود، از بزرگواری او سودمند شوی و تا می‌توانی از آدم احمق و پست بگریز⁽¹⁾

⁽²⁾.

بخش ششم: زیارت امام رضا علیه السلام (چگونگی زیارت امام رضا علیه السلام)

اشاره

برای ورود به بحث زیارت و مورد تحلیل و بررسی قرار دادن آن ابتدا به معنای زیارت پرداخته و سپس آن را تعریف می‌کنیم:

معنای زیارت

الف) معنای لغوی

«در معنای لغوی زیارت آمده است: فلانی دیگری را زیارت کرد یعنی به سوی او متمایل شد⁽¹⁾.»

ب) معنای عرفی

«زیارت یعنی قصد نمودن مزور به منظور گرامیداشت، بزرگداشت و مأنوس شدن با وی⁽²⁾».

تعریف زیارت

«زیارت اصطلاحاً به معنای حضور در محضر امام حیّ و یا حضور در بارگاه و حرم مطهر امامان شهید است و البته کمال زیارت همان سلام حقیقی به مزور و قرائت زیارتنامه‌های مورد اعتماد می‌باشد. هر چند زیارت به ظاهر مسافرت از اوطان و بلاد به شهری مقدس و مشاهد مشرفه است. اما در واقع سفری روحانی و معنوی است که ره‌توشة این سفر معنوی همان تقوی است.»

انواع زیارت

اشاره

زیارت از جهت حالت زائر به پنج نوع قابل تقسیم است:

1. زیارت جاهلانه

در این نوع زیارت، زائر بر مبنای جهل و با نادانی کامل نسبت به امام و آداب زیارت به زیارت می‌رود.

در این موقعیت نه تنها سبب رشد برای زائر نبوده، آثار مثبت تربیتی نیز به دنبال ندارد. مانند زیارت اهل غُلُوّ.

2. زیارت عامیانه

این نوع زیارت به مبنای عادت است و برای گذراندن وقت می‌باشد. در نتیجه خالی از معرفت است.

3. زیارت عاطفی

گاهی زائر با احساسات و عواطف به زیارت می‌رود و در ارتباط به امام علیه السلام تنها به ابراز احساسات بسنده می‌کند. نتیجه این نوع زیارت بسیار اندک، زودگذر و گاهی بدون رعایت آداب و اصول زیارت می‌باشد. افرادی که دارای چنین زیارت هستند گاهی به خاطر احساساتی شدن پا را از حد عقل و شرع بیرون می‌گذارند و زیارت را توأم با ارتکاب محرمات و خرافات به جای می‌آورند.

4. زیارت عاقلانه(زیارت بر مبنای عقل و علم)

در این نوع زیارت زائر با محاسبه‌گری تلاش می‌کند، ضمن شناخت مقام امام علیه السلام با آداب زیارت آشنا شود و ضمن رعایت آداب همراه با محبت و عواطف، عقل و علم را نیز دخیل نماید.

5. زیارت عارفانه(زیارتی بر مبنای عشق و عرفان)

ارتباطی دو طرفه و جذبه‌ای متقابل بین زائر و امام علیه السلام است. زائر مشتاق صاحبخانه و مزور است، نه خانه، حرم، گنبد و بارگاه و مزور (امام علیه السلام) نیز مشتاق زائر است.

این زیارت با شناخت شهودی، معرفت و محبت قلبی صورت می‌گیرد و زائر علاوه بر رعایت آداب ظاهری و باطنی به حقیقت زیارت و دیدار امام علیه السلام نائل می‌شود⁽¹⁾.

چرا به زیارت می‌رویم؟

سیاحتی شگفت‌انگیز و پر رمز و راز؟!!

زیارت که عمدتاً به معنای رفتن به مشاهد متبرکه‌ای همچون کعبه و نیز بقعه‌ها و حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، امام رضا علیه السلام و امام‌زادگان و دیگر اولیای خداوند است، هر چند فایده‌ها و آثار سیاحت را نیز دربر دارد، بیشتر به‌منظور کسب فیض معنوی، تقویت روحی، مبانی اعتقادی و مذهبی و اعتلای درونی صورت می‌گیرد، به تعبیری می‌توان زیارت را سیاحتی مضاعف، ثمربخش‌تر و کامل‌تر دانست.

زیارت

حرم بزرگان و امامان، به ویژه امام رضا علیه السلام پیوسته روشنگر دل‌های مؤمنان و انسان‌های نیک اندیش و روشن ضمیر بوده و حریم پاک این بزرگواران همواره مایة قوت جسم و جان آدمیان و سبب پرواز آنان به سوی نور و معنا و ملکوت بوده است.

زیارت را می‌توان اعلام وفاداری به شیوه، راه و رسم زیارت شونده و ابراز عشق به تمامی تفکر و کردار آن بزرگوار دانست و تعهد سپردن برای رهروی در راه وی.

زیارت، روح انسان را بهاری می‌کند و وجودش را به جوانه زدن و گل دادن فرا می‌خواند. زیارت راستین، تضمینی برای بهتر زیستن و رسیدن به سرچشمة حیات طیبه و جاودانه است.

زیارت، سیاحتی شگفت‌انگیز و پر رمز و راز است. اما سفر، همواره جلوه‌های گوناگونی داشته و برای هر جلوة آن نیز واژه‌ای پدید آمده است،

واژه‌هایی که برای جابه‌جایی انسان به کار گرفته شده عبارتند از: سفر، کوچ، مهاجرت، جهانگردی و سیاحت، عبارت است از رفتن به اقلیم‌های گوناگون به قصد آگاهی یافتن بر احوال آن سرزمین‌ها و دست‌یابی به فرهنگ و چگونگی زندگی مردم آن سامان. به تعبیر دیگر، سیاحت یعنی گردش در روی زمین از شهری به شهری رفتن و خلاصه به سفر رفتن و جهانگردی کردن.

جهانگردی در واقع یکی از راه‌هایی است که پیوندهای فکری و فرهنگی هر نسل را با گذشتگان خود برقرار و مستحکم می‌سازد. در چنین ارتباطی- پیوند گذشته با حال- است که درک بسیاری از حقایق، ضرورت‌ها و دانستنی‌ها تحقق می‌پذیرد و وظیفه یا مسئولیت نسل امروز و فردا روشن می‌شود.

نقش و اهمیت حیاتی تاریخ برای هر ملتی یک ضرورت انکارناپذیر است. چه آن که تاریخ گذشتگان، پیوسته آیینه‌ی تمام نمایی از زندگانی روحی و معنوی گذشتگان است و در هر حال مایه هشدار و عبرتی برای آیندگان به شمار می‌رود.

به همین جهت، قرآن مجید به انسان‌ها سفارش می‌کند: بروید در روی زمین بگردید و در آثار پیشینیان، ملت‌های‌گذشته، زمامداران و گردنکشان دقت کنید و بنگرید پایان کار کافران و تکذیب‌کنندگان پیامبران و بنیان­گذاران فساد و ستم در سرزمین، چگونه بوده و سرانجام کارشان به کجا انجامیده است.

آثار بر جای مانده از دوران‌های گذشته در نقاط گوناگون زمین، به مثابه سندهای زنده و گویای تاریخی هستند که قادرند تحولات مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و ... و علل ترقی و تعالی یا انحطاط و نابودی تمدن‌ها را به ما نشان بدهند.

ویرانه‌های بر جای مانده از کاخ‌ها، آثار تمدن قوم سبا، اهرام مصر، برج بابل، کاخ کسرا و هزاران نمونه مانند این‌ها که در گوشه و کنار جهان، پراکنده‌اند و در عین خاموشی به هزاران زبان با ما سخن می‌گویند و پیام و هشدار می‌دهند.

در چنین مواردی است که ادیبان نکته پرداز و هنرمندان ریزبین و نکته‌سنج، آوایی تکان داده و در باطن و جان خویش می‌شنوند و بازتاب آن را در قالب نمایش، نوشته، گفته و یا سروده‌ای برای بهره‌مند ساختن دیگران متجلی می‌سازند و ارائه می‌دهند. همان‌گونه که شاعران همچون خاقانی، این نداها را در قالب سروده‌هایی عبرت‌انگیز، دل‌نشین و ماندگار فرا روی ما قرار داده‌اند.

کتاب آسمانی ما، قرآن مجید دستور می‌دهد که مسلمانان در روی زمین به سیر و سیاحت بپردازند و آثار گذشتگان را در دل زمین و یا در روی خاک با چشم خود ببینند و از مشاهده‌ی آنها عبرت بگیرند، بنابراین، اهمیتی که اسلام برای جهانگردی قائل است، به دلیل لزوم تحقیق و بررسی آثار و سرنوشت پیشینیان و نگرش دقیق و ثمربخش در آثار خلقت و عظمت خداوند در نقاط مختلف جهان است. براساس چنین منطق و

دریافتی است که می‌توان گفت اتلاف وقت، بیهوده‌گردی و هوس‌بازی در جهانگردی به معنای واقعی کلمه، جایگاه و نقشی ندارد.

در آیات زیادی از قرآن کریم از جمله آیة بیستم سورة عنکبوت، هفتاد و یکم سورة نمل و چهل و ششم سورة حج به سیر در زمین- گردشگری و جهانگردی- و اندیشیدن به آفرینش و پایان کار گناهکاران توجه داده شده است⁽¹⁾

⁽²⁾. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

«اَفَلَمْ یَسیرُوا فِی الأرضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قَلُوبٌ یَعْقِلونَ بِها اَوْ اذانٌ یَسْمَعُونَ بِها فَإنَّها لاتَعْمَی الْأبصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی القُلُوبُ الَّتی فِی الصُّدُورِ»

«آیا

آنان در زمین سیر نکردند تا دل‌هایی داشته باشند که حقیقت را با آن درک کنند یا گوش‌های شنوایی که با آن(ندای حق را) بشنوند؟! چرا که چشم‌های ظاهر نابینا نمی‌شود، بلکه دل‌ها که در سینه‌هاست کور می‌شود.»

بر این اساس می‌توان گفت هرگاه زیارت و سیاحت، به معنای راستین آن تحقق یابد، روح را جلا می‌بخشد، جسم و جان را از فرسودگی می‌رهاند، زندگی را ثمربخش و مفید می‌سازد و در نهاد آدمی، شکفتگی و پویایی و بالندگی به وجود می‌آورد.

زیارت و سیاحت، اوقات فراغت انسان را غنی و روان وی را برای پرواز در عرصة ملکوت آماده می‌کند. به ویژه هرگاه زیارت با معرفت همراه باشد، اندیشه و عمل آدمی را متحول می‌سازد و او را به سوی بهره‌وری مطلوب از زندگی و کمال معنوی پیش می‌برد.

امید است با مغتنم شمردن فرصت، هر چه بهتر و بیشتر، به برخورداری از زیارت‌ها و سیاحت‌ها بیندیشیم و ره‌آورد گران‌قدری از شکوه معنا را در این مسیر، از آن خویش سازیم⁽¹⁾.

الف) آثار و فواید دنیوی زیارت امام هشتم علیه السلام

اشاره

زیارت امام رضا علیه السلام آثار و فواید زیادی در دنیا و آخرت برای زائر بر جای می‌گذارد که ما اکنون ده فایده دنیوی، آن را مورد تحلیل و بررسی قرار داده و سپس آثار اُخروی آن را بیان می‌کنیم.

1. احساس سبکی روح در زیارتگاه

در حرم امام هشتم علیه السلام انسان روحیه معنوی می‌یابد و آرامش وجود او را فرا گرفته و احساس سبکی روح در حریم آن امام همام الهام‌بخش اوست، زیرا انسان به قصد قرب الهی و پیوندی معنوی با امام(قصد ترک معصیت و توفیق عبادت و بندگی خدا) به دیدار پیشوای خویش آمده است.

2. برخوردهای جذاب انبوه زائران

همگی زائران پروانه‌وار بر گرد ضریح امام رضا علیه السلام طواف می‌کنند و همة آنها هدف واحدی را دنبال می‌کنند و بر تمامی آن‌ها معنویت حکمفرماست بنابراین در این هنگامه و در چنین حالات عرفانی، زائران در بین خویش برادرانه و صمیمی رفتار می‌کنند و برخوردهای جذاب و سرشار از خصلت‌های اخلاقی دارند که الهام گرفته از مکتب وحی است و

الگویشان سخنان مکرّر ائمه اطهار علیهم السلام دربارة دوری از رضیلت‌های اخلاقی و برخورداری از خصلت‌های اخلاقی است.

3. دریافت‌های خوب مادی و معنوی

که حاصل تقاضای ما از زیارت شونده بوده است.

ما تقاضاها و حاجات خویش را به درگاه قبلة هشتم، سلطان علی‌بن موسی الرضا علیه السلام می‌بریم. ابتدا حاجاتی بزرگ و معنوی که پرده‌ها و حجاب‌ها را بین ما و خداوند متعال می‌درد و ما را به قرب الهی نزدیک‌تر می‌سازد و سپس درخواست‌های معیشتی و مادی خویش را از او طلب می‌کنیم و آن امام همام نیز در قبال زیارت و عهدهایی که با او بسته‌ایم حاجات ما را برآورده می‌نماید و زیارت‌مان را قبول می‌کند.

4. خاطراتی جاودانه

بی‌گمان در این سفر زیارتی و معنوی خاطراتی خوش و جالب با خانواده، دوستان و آشنایان بر جا می‌گذاریم بعضی از آن خاطره‌ها به قدری دلپذیر و قشنگ هستند که یک عمر در ذهن ما باقی می‌مانند. خاطراتی معنوی نیز بر اثر استجابت دعا و برآورده شدن حاجات ما در آن حرم شریف جاودانگی خاطره‌های ما را دو چندان می‌نماید.

5. سیر در زمین

همان‌طور که قبلاً بیان کردیم زائر علاوه بر این‌که به حرم امام خویش رهنمون شده و آن حضرت را زیارت می‌کند، در مسیر(از

منزل تا آستان قدس رضوی) نیز در زمین سیر می‌کند و در این سیر و سفر که با تفکر و

عبرت از سرنوشت گذشتگان و درس گرفتن همراه است به آیات قرآن کریم در این باره جامة عمل می‌پوشاند. «قل سیرو فی الارض ...»

6. شادابی عقل و دل

عقل و دل بر اثر پیوند با معنویات و پیوند با امام هشتم علیه السلام برای ترک گناه و معصیت و توفیق عبادت و بندگی خداوند بزرگ شاداب می‌شوند.

7. تسکین روان و اعصاب و مغز آدمی

همان‌گونه که انسان مجرم به علت ارتکاب جرم‌های سنگین وجدان و اعصاب و روان معذبی دارد و در خستگی روحی به سَر می‌برد، برعکس شخصی که به علت پیوند با امام خویش از گناهان خویش دوری گزیده و مصمم است برای خشنودی آن امام بزرگوار تا آخر عمر، عبادت و بندگی خداوند بزرگ را بنماید، وجدان، اعصاب، روان و مغزش تسکین می‌یابد و آرامش سراسر وجودش را فرا می‌گیرد. «اَلا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ القُلُوب»

8. نشاط روح

هر کس از ایمان و عمل صالح بیشتری برخوردار است روح او از نشاط (ناشی از ایمان) بیشتری برخوردار است و در زیارت نیز به علت پیوند با امام علیه السلام و برخورداری از روحیة قوی ایمانی سراسر روحش را نشاط فرا می‌گیرد.

9. الگوپذیری از راهبر در زیارت

زائر با الگو گرفتن در هنگام زیارت در اوقات فراغت با خواندن کتاب‌هایی از زندگانی، سیره و شخصیت امام علیه السلام در صحنة زندگی از آن قبلة هشتم

که مظهر فضائل انسانی و مکارم اخلاقی می‌باشد، سرمشق گرفته و او را سرلوحة زندگی خویش قرار می‌دهد.

10. تحول در اندیشه، اخلاق و رفتار

آنچه

که دربارة فواید و آثار دنیوی زیارت(در وصف زائر) بیان کردیم باعث تحول در اندیشه، اخلاق و رفتار وی می‌شود. هنگامی که در زیارت با امام خویش عهد می‌بندد گناه نکند و در جهت رضای خداوند متعال گام بردارد و یا از آن حضرت الگو می‌گیرد و ... باعث تکامل زائر می‌شود و در نتیجه تحولی در اندیشه، اخلاق و رفتارش در صحنه‌های مختلف زندگی به وجود آمده و این حرکت خویش را در جهت استفاده صحیح از سرمایه‌های حیات تداوم می‌بخشد.

ب) آثار و فواید اخروی زیارت امام هشتم علیه السلام

داوود صرمی از امام جواد علیه السلام حدیثی نقل کرد و گفت: «از آن حضرت شنیدم که می‌فرمود: هر که قبر پدرم را زیارت کند، بهشت برای اوست⁽¹⁾.»

الف) در موقعی که نامه‌های اعمال به دست راست و چپ داده می‌شوند.

ب) هنگام عبور از پل صراط.

ج) هنگام نهادن اعمال در ترازو(میزان)⁽²⁾

علی بن عبدالله بن قطرب از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام حدیثی نقل نمود و گفت: «پسر آن حضرت که جوان بود، از کنار آن بزرگوار گذشت و در همان هنگام پسران حضرت موسی بن جعفر علیه السلام نیز در کنار آن امام جمع بودند، حضرت کاظم علیه السلام فرمود:

این فرزندم در زمین غربت می‌میرد و هر کس او را زیارت کند و تسلیم امر او و عارف به حق او باشد، نزد خدای تعالی مانند شهیدان بدر می‌باشد⁽³⁾.»

سند معتبر منقول است که حضرت موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: هر که زیارت کند قبر فرزند من علی را او را نزد خدا ثواب هفتاد حج مقبول بوده باشد.

راوی گفت: هفتاد حج مقبول؟!

حضرت فرمود: بلی، هفتاد هزار حج⁽¹⁾.

سپس فرمود چه بسیار حجّی باشد که مقبول نشود، هر که آن حضرت را زیارت کند، یا یک شب نزد آن حضرت بماند، چنان باشد که خدا را در عرش زیارت کرده باشد.

گفت: چنانچه خدا را در عرش زیارت کرده باشد؟!

فرمود:

بلی، چون روز قیامت می‌شود بر عرش الهی چهار کس از پیشینیان و چهار کس از پسینیان خواهند بود، امّا پیشینیان: نوح، ابراهیم، موسی و عیسی علیهم السلاماند و امّا پسینیان: محمد، علی، حسن و حسین علیهم السلاماند؛ پس قبرهای ائمه و به درستی که زیارت‌کنندگان قبر فرزندم علی، درجة ایشان از همه بلندتر و عطایشان از همه بیشتر خواهد بود⁽²⁾.

درجات زائرین

اشاره

ولی در روایات اهل بیت علیهم السلام گاهی ثواب زیارت امام رضا علیه السلام معادل یک عمره، گاهی یک حج، گاهی ده حج، صد حج، هزار حج، هفتاد هزار حج، و ... بیان شده است؛ علّت و یا حکمت وجود این اختلاف به چند مسئله و موضوع بازمی‌گردد:

1. حالت زائرین

مانند درجة خلوص، میزان معرفت، مقدار رنج سفر زائر و ...

2. به حسب شرایط زیارت

شرایط خاص زیارت مانند خطرات جانی و مالی سفر و یا عادی بودن شرایط زمان و راه است.

3. به حسب زمان زیارت

مثلاً ثواب زیارت امام رضا علیه السلام در نیمه شب و سحرها، روز جمعه و ماه رجب، بیست و سوم ذیقعده، بیست و پنجم ذی العقده، روز تولد حضرت رضا و شهادت آن حضرت، روز بیعت ایشان برای امر خلافت اول یا ششم رمضان، روزهای چهارشنبه و ...⁽²⁾

4. به حسب رعایت آداب

مثلاً کسی که غسل زیارت می‌کند و دعای غسل را می‌خواند، دعاها و اذکار بین راه تا حرم را می‌گوید و اذن دخول را می‌خواند مؤدبانه وارد حرم می‌شود، سکوت را رعایت می‌کند و نزد قبر حضرت بر مصائبش می‌گرید با کسی که این آداب را رعایت نمی‌کند، و فقط یک زیارت مختصر می‌خواند، در میزان بهره‌مندی از آثار و ثواب‌های زیارت تفاوت دارد⁽¹⁾.

اصل حضور قلب در زیارت امام هشتم علیه السلام

زیارت با معرفت

اشاره

برای این که زیارت ما دارای ابعاد وسیع‌تر و فواید و آثار دنیوی و اخروی بیشتر و درجات بالاتری داشته باشد و حاجات ما در این زمینه برآورده باشد باید با حضور قلب آن حضرت را زیارت نماییم. بنابراین برای رعایت اصل حضور قلب؛ پنج اصل زیر را رعایت نمایید:

1. اصل باور به حیات، دانایی و توانایی امام رضا علیه السلام

یکی از باورهای مهم برای مدیریت زیارت، باور داشتن حیات ادراک، علم و قدرت مزور است.

باور و یقین داشتن به حیات امام و درک محضر امام، زیارت را به عبادتی مفید، جّدی، آگاهانه و پرثمر تبدیل می‌کند، زائر در چنین زیارتی به برقراری یک ارتباط سازنده با امام خویش دست می‌زند.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

هرکس ما را در زمان وفاتمان زیارت کند مانند آن است که ما را در زمان حیاتمان زیارت کرده است.

2. اصل صداقت شرط پذیرش

برای عدم طرد از سوی امام به صداقت و انطباق ادعاهای خود با رفتار خود دقت نمایید.

برای کم نمودن فاصله‌ها بین ادعاها و رفتار خویش و تطابق قول و فعل و ظاهر و باطن خویش بیشتر بکوشید.

در فرهنگ قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام، صداقت، راستی و درستکاری یکی از ملاک‌های پذیرش پیروان و دروغگویی و دورویی یکی از دلایل عدم پذیرش از سوی معصومین علیهم السلام و خدا شمرده شده است⁽¹⁾.

3. اصل توجه به وراثت معنوی امام رضا علیه السلام از سلسلة انبیاء و اولیاء

اصل توجه به وراثت معنوی امام رضا علیه السلام از سلسلة انبیاء و اولیاء یکی از اصول مهم زیارت حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام، اصل توجه به

سلسلة انبیاء و اولیای الهی و میراث‌داری امام هشتم علیه السلام از ایشان است. توجه به این اصل، زائر را در برابر انسان کاملی قرار می‌دهد که جمع همة فضائل علمی، روحی و معنوی پیامبران و اولیاء خداست و زائر با مخاطب قرار دادن حضرت رضا علیه السلام با تعابیر میراث‌داری امام از انبیاء و اولیاء، به این نکته اعتراف می‌کند که:

«آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری»

زائر از این رهگذر تصویر روشنی از عظمت امام برایش متصور می‌شود و در هنگام زیارت‌گویی خود را در برابر نمادی از سلسلة انبیای الهی، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، حضرت علی علیه السلام، حضرت زهرا علیها السلام و سایر امامان علیهم السلام می‌بیند، و با آمادگی بیشتری می‌تواند به روح مرده یا بی‌رمق خود در پرتو انوار قدسی حضرت، حیاتی مجدد ببخشد. در زیارت امام رضا علیه السلام می‌خوانیم:

در این زیارت به وراثت حضرت رضا علیه السلام از چهارده نور الهی و سفیر و برگزیدة بزرگ خدا، گواهی می‌دهیم و بر روح مقدس او سلام اهداء می‌نماییم که چنین روحی شایسته سلام و صلوات و زیارت است و از این رو در زیارت دیگری از امام رضا علیه السلام می‌خوانیم:

السّلام علی القائم مقام الأنبیاء السّلام علی الوارث علوم الاوصیاء

4. اصل عرفان حق امام علیه السلام

یکی از اصول مهم زیارت اهل بیت علیهم السلام و امام رضا علیه السلام، شناخت حق ایشان، تصدیق آن و تقویت باورهای اعتقادی نسبت به امر امامت و ولایت آنان می‌باشد.

ناگفته پیداست مراد از معرفت به حق امام، معرفتی است که در عمل نیز بازتاب داشته باشد و عارف به حق واقعی کسی است که اطاعت از امام در عمل را بر خویش واجب می‌داند، بر این اساس هر چه معرفت بیشتر باشد اطاعت نیز افزون‌تر می‌گردد، اما آن که در عمل به فرمایشات امام پای‌بند نیست، معرفت چندانی نیز به حق او ندارد.

5. اصل مقام رضامندی

یکی از عالی‌ترین مقامات عرفانی و اخلاقی، تحصیل مقام«رضا» است. رضایت در لغت یعنی موافقت و همراهی و میل به آنچه که بر انسان جاری می‌شود و با آن مواجه می‌شود. و در اصطلاح دینی به معنای استقبالی فرح‌انگیز از احکام الهی و خشنود بودن انسان به قضا و قدرالهی است⁽¹⁾.

لذا زائر در هر شرایطی نه تنها لحظه‌ای کفران نعمت‌های الهی را نکرده بلکه همیشه در مسیر هدف نهایی آفرینش که همانا قرب الهی است گام برداشته و راضی به رضای اوست.

عزاداری و گریه برای امام هشتم علیه السلام

شیخ صدوق رضی الله عنه در کتاب«امالی» از حضرت رضا علیه السلام نقل کرده است که:

من تذکّر مصابنا و بکی لما ارتکب منّا کان معنا درجتنا یوم القیامهًْ، و من ذکّر بمصابنا فبکی و أبکی لم تبک عینه یوم تبکی العیون، و من جلس مجلساً یُحیی فیه أمرنا لم یمت قبله یوم تموت القلوب⁽²⁾.

کسی که مصائب ما را به یاد آورد، و به خاطر ظلمی که به ما شده گریه کند، فردای قیامت با ما و در درجة ما خواهد بود و کسی که مصائب

ما را یادآوری کند و بگرید و بگریاند، چشمان او روزی که همة چشم‌ها می‌گرید، گریان نخواهد بود و کسی که بنشیند در مجلسی که امر ما زنده می‌شود دل او نمی‌میرد در روزی که دل‌ها می‌میرد⁽¹⁾.

بنابراین عزاداری و گریه برای قبلة هشتم حضرت رضا علیه السلام از اهمیت ویژه و جایگاه والایی برخوردار بوده تا جایی که در مکتب عزاداری آن راهبر می‌توانیم یک دوره امام‌شناسی فرا گرفته و هر چه بیشتر با شهادت مظلومانة آن کعبة آمال آشنا گردیم؛ به همین علت باید با هرگونه عزاداری برای آن امام هُمام آشنایی پیدا کنیم.

بخش هفتم: معمّاهای زندگی امام هشتم علیه السلام (گوناگون، جالب، متنوع و خواندنی) از امام هشتم علیه السلام

اشاره

نسیم سبز

سلام بر آفتاب! سلام بر نور و روشنی! سلام بر شکوه و حماسة ایمان! سلام بر آستانة مقدس رضوی، گلستان پهناور خطة ولایت ایران.

یا علی بن موسی الرضا! همچنان که نسیم، دستش را در هر پگاه به تبرک بر گنبد زرین تو می‌کشد، ما نیز از دور و نزدیک، انگشت اشاره‌مان به سوی توست. ما، پروانه‌وار گرد شمع وجودت می‌چرخیم. دل‌هامان را پیوسته زیر پای زائران تو، فرش می‌کنیم. بی‌ریا و با اخلاص دعا می‌خوانیم و راز و نیاز می‌کنیم و خواسته‌های دل خویش را از سویدای آن، به پیشگاهت عرضه می‌داریم.

ما اعتقاد داریم که تو می‌توانی به اذن خداوند، آنچه را که می‌خواهیم و صلاح ما، در آن است، بر ایمان مهیا سازی. ای خورشید هشتمین! ای تبسم زیبای تاریخ! جوانه‌های جانمان را بشارت سبزی و بالندگی عطا فرما

و دست‌های نیازمان را که مشتاقانه ضریح پاک تو را در آغوش می‌فشارند، از آستان مقدس خویش، ناامید برمگردان.

ای ثامن الحجج! ما را در جمع دوستداران خود پذیرا باش و تا باد و بهار و باران در جهان وجود دارد، برکت و رحمت و نگاهت را از ما دریغ مدار⁽¹⁾!

نگاهی به القاب امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

1. ثامن الائمّه(امام هشتم)

بر پایة عقاید شیعیان امامیه، امام رضا علیه السلام هشتمین پیشوایی است که ولایت و امامت امت اسلامی را با هدف تبیین قرآن و پاسداری از اصول و مبانی سیرة نبوی پس از پدرشان امام موسی بن جعفر علیه السلام بر عهده دارند⁽²⁾.

2. رضا

رضا، مشهورترین و رایج‌ترین لقب امام علیه السلام است، به این معنی که امام تدبیر و تقدیر الهی را با خشنودی و خرسندی می‌پذیرفته و همواره آنچه را که موجب رضای خدا بوده است انجام می‌داده‌اند، چنان‌که القاب دیگر آن حضرت «الرَّضی» «الرَّاضی بالله» و «الرَّاضی بِالقَدَر و القَضاء» نیز مؤید این معناست⁽³⁾.

احمد بن محمد بِزَنطی به امام جواد علیه السلام می‌گوید: «گروهی از مخالفانِ» شما می‌پندارند که چون مأمون پدر شما را برای ولایتعهدی خود پسندید، ایشان را رضا نامیده‌اند(یعنی عده‌ای از مخالفان شما اعتقاد دارند که مأمون لقب رضا را به امام علی بن موسی الرضا داده است).

امام جواد علیه السلام فرمود: به‌خدا سوگند، دروغ می‌گویند، خداوند آن حضرت را رضا نامید زیرا، مرضی خدا در آسمان و مرضی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ائمّة پس از آن حضرت در زمین بود. بزنطی گوید: مگر نیاکان شما مرضی خدا، رسول و ائمّه علیهم السلام نبوده‌اند؟

فرمود: چرا

عرض کردم: پس چرا فقط پدرتان«رضا» نامیده شده‌اند؟

فرمودند:

زیرا، تنها ایشان مورد رضایت موافقان و مخالفان قرار گرفتند⁽¹⁾.

سلیمان بن حفص مَروَزی نیز، گوید: حضرت امام کاظم علیه السلام فرزندشان علی را «رضا» می‌خواندند و می‌فرمودند: فرزندم «رضا» را صدا کنید، یا به فرزندم «رضا» گفتم، یا فرزندم «رضا» به من گفت⁽²⁾.

3. رئوف

در زیارت امام رضا علیه السلام منسوب به امام جواد علیه السلام آمده است.

«السلام علی الامام الرؤوف⁽³⁾» یعنی سلام بر امام مهربان، دلسوز، مهرورز و خیرخواه.

4. ضامن آهو

این لقب در هیچ یک از منابع حدیثی و تاریخی برای امام رضا علیه السلام ذکر نشده است. تنها در برخی منابع با عناوین «ضمین⁽¹⁾»، «ضامن⁽²⁾» و «ضامن الاُمَّهًْ⁽³⁾»

به حضرت امام رضا علیه السلام اشاره شده است. با این حال، بسیاری از ایرانیان، امام رضا علیه السلام را با لقب «ضامن آهو» یاد می‌کنند.

در

شبه قارة هند و پاکستان، امام رضا علیه السلام به «امام ضامن» معروف است⁽⁴⁾.

در شهر شوشتر استان خوزستان نیز دو بقعه به نام «امام ضامن» وجود دارد⁽⁵⁾.

منشاء شهرت یافتن لقب «ضامن آهو» داستان‌های مختلفی است که در برخی از منابع به شرح ذیل آمده است:

اما در بخش کرامات و معجزات آن حضرت به ذکر بعضی از آن داستان‌ها پرداختیم و اکنون یکی دیگر از آن داستان‌ها را در زیر می‌خوانیم:

شیخ صدوق(381 ق) با دو واسطه به نقل از ابومنصور محمدبن عبدالرزّاق طوسی(350 ق) آورده است:

«در ایام جوانی بر اهل مشهد(رضا) سخت می‌گرفتم و در راه متعرض زائران شده، اموال آنان را می‌ربودم. روزی به قصد شکار خارج شدم و تازی⁽⁶⁾

خود

را در پی آهویی فرستادم، آهو پس از فرار به دیوار مرقد حضرت رضا علیه السلام پناه برد و همان جا ایستاد؛ تازی نیز در مقابل او ایستاد و به او نزدیک نمی‌شد، هر چه کوشش کردیم تازی به او نزدیک شود، نمی‌شد؛ ولی تا آهو از آن دیوار دور می‌شد، تازی او را دنبال می‌کرد. تا این که آهو از راهرویی تنگ به آن سوی دیوار مزار رفت. من وارد رباط شدم و از ابونصر مُقری پرسیدم: آهویی که اکنون وارد این مکان شد، کجاست؟ او گفت: آن را ندیدم. وارد آن راهرو شدم جز پِشگل و اثر بُولِ آهو، چیزی آنجا ندیدم. با خداوند عهد و نذر کردم که از آن پس، نه تنها به زوّار آزار نرسانم بلکه نیازهای آنان را برآورم. از آن زمان، هر گاه امر مشکل و دشواری به من روی می‌آورد به این مشهد پناه می‌برم و آن را زیارت می‌کنم و از خداوند متعال برآورده شدن حاجتم را می‌خواهم، خدا نیز حاجتم را برمی‌آورد ... و این از برکت مشهد است⁽¹⁾.»

5. عالِم آل محمّد علیه السلام

امام کاظم علیه السلام به فرزندانشان فرمودند:

«برادر شما علی بن موسی، عالِم آل محمد است، مسائل دینی خود را از او بپرسید و آنچه را به شما می‌گوید، حفظ کنید. زیرا، من از پدرم جعفر بن محمد علیه السلام مکرر شنیدم که فرمودند: همانا عالِم آل محمد در صُلب

توست و ای کاش او را می‌دیدم⁽¹⁾⁽²⁾.»

ابراهیم بن عباس می‌گوید: «تا آن زمان، فردی عالم‌تر و آگاه‌تر از امام رضا علیه السلام ندیده بودم؛ مأمون به عنوان آزمایش دربارة هر مسئله‌ای از ایشان سؤال می‌کرد و امام پاسخ می‌دادند.»

سخنان،

پاسخ‌ها و تمثیل‌های حضرت رضا علیه السلام همه برگفته از قرآن بود (بارها

اتفاق می‌افتاد که). آن حضرت هر سه روز قرآن را با تلاوتی مدبّرانه ختم می‌کردند⁽³⁾.

اباصلت

هروی نیز گفته است: «من داناتر از علی بن موسی الرضا علیه السلام ندیده‌ام و هر دانشمندی که با ایشان مجالست داشت، این مطلب را تصدیق می‌کرد.»

6. غریب

در روایتی از امام صادق علیه السلام امام رضا علیه السلام امامی است که اطاعت از ایشان واجب است و غریب و شهید توصیف شده‌اند⁽⁴⁾.

در توجیه این لقب، بیشتر دوری امام از مدینه را وجه غربت آن حضرت دانسته‌اند⁽⁵⁾هر چند برخی دیگر از ائمّه علیهم السلام نیز در خارج از مدینه زندگی می‌کرده‌اند و مقبرة آنان دور از مدینه بوده است؛ ولی برای ایشان لقب غریب به کار نرفته است.

این لقب فقط برای امام حسین علیه السلام به دو صورت «غریب» و «غریب الغربا» آمده است⁽¹⁾

⁽²⁾.

برخی از القاب غیر مشهور امام رضا علیه السلام

⁽²⁾. بنابر شواهد معلوم در بعضی از کتاب‌ها 43 لقب از القاب غیرمشهور امام علی بن موسی الرضا علیه السلام بیان گردیده و القاب مشترک آن امام بزرگوار با سایر معصومین علیهم السلام نیز 44 لقب مذکور است.

امام رضا علیه السلام و مبارزه با عقیدة فاسد

شخصی به امام رضا علیه السلام عرض کرد:

صفات خدا را برای ما بیان کن!

حضرت رضا علیه السلام تعدادی از صفات جلال و جمال الهی را بیان نمود و فرمود:

ذات پاک الهی در این اوصاف یکتا و بی‌همتا است.

آن مرد عرض کرد:

پدر و مادرم به فدایت! در نزد ما شخصی هست که ادعای دوستی با شما را دارد و معتقد است که همة این صفات الهی در وجود علی علیه السلام است و او آفریدگار جهانیان است.

امام رضا علیه السلام تا این سخن را شنید لرزه اندام او را فرا گرفت و عرق از بدنش فرو ریخت و فرمود:

سبحان الله! ذات پاک الهی از همة این گفتار ظالمان و کافران پاک و منزه است، مگر علی علیه السلام مانند غذا خوران، غذا نمی‌خورد و مانند

نوشندگان، آب نمی‌نوشید و مانند ازدواج کنندگان، ازدواج نمی‌کرد و... با آن همه در محضر خدا نماز می‌خواند و نهایت تواضع و خشوع را از خود نشان می‌داد و در پیشگاه او راز و نیاز و گریه می‌نمود، آیا کسی که دارای چنین اوصافی باشد می‌توان او را خدا نامید؟

اگر علی خدا باشد، پس همة شما که در این اوصاف با او شریک هستید، خدا می‌باشید؟

شفاعت امام هشتم علیه السلام

اشاره

مقام شفاعت ائمّه اطهار علیهم السلام بلند مرتبه بوده و گناهکاران امت جدّشان چشم شفاعت به معصومین علیهم السلامدارند. امّا نکته‌ای را که نباید از نظر دور داشت، این است که شفاعت ائمّه هدی شامل هر کسی نمی‌شود و پیروان ائمّه طاهرین باید طبق درجة توفیق و لیاقت شفاعت توسط راهبران بزرگوار به آن نائل شوند. اکنون با هم دو فقره شفاعت از کعبة آمال امام رئوف حضرت رضا علیه السلام را می‌خوانیم:

الف) طواف مرده گنهکار

مرحوم «حاجی نوری» از کتاب «عیون الذکاء» نقل می‌کند که: دو برادر بودند که یکی از آنها مردی مؤمن و از طلاب علوم دینی بود و دیگری از درباریان پادشاه و برعکس برادرش فردی ظالم و فحّاش و موذی بود.

روزی برادر مؤمن قصد زیارت امام رضا علیه السلام را نمود، و لذا پس از تهیه اسباب سفر برای خداحافظی به منزل برادرش رفت؛ اتفاقاً او هم در منزل نبود و برادر مؤمن با خانواده وی خداحافظی کرد و رفت.

هنگامی که برادر ظالمش به خانه برگشت و از جریان مسافرت برادرش باخبر شد، سوار اسبش گردید و خود را به او رسانید و با او خداحافظی کرد.

وقتی که خواست برگردد، پیش خود فکری کرد و گفت: برادرم به قصد زیارت می‌رود، من هم نباید خودم را از این سعادت محروم کنم، به دنبال این فکر، او هم مشتاق زیارت امام هشتم علیه السلام گردید و همراه برادرش و سایر زائران، روانه مشهد مقدس شد.

در راه از آنجایی که خود را به اذیت کردن مردم و فحش دادن و ستم کردن، عادت داده بود، نتوانست جلو زبان خود را بگیرد و زائران محترم را با زخم زبان و یا دشنام و غیره اذیت و آزار می‌نمود. آنها هم پیش برادر مؤمنش می‌آمدند و از وی شکایت می‌کردند. او هم هر چه برادرش را نصیحت می‌کرد و پند و اندرز می‌داد اثری نمی‌بخشید و همچنان به کار خود ادامه می‌داد! و کسی از دست او راحت و آسوده نبود.

برادر مؤمن هم بدین جهت از زائران، سخت شرمگین بود. به خاطر کارهای زشت برادرش، پیش آنان سر به زیر بود؛ این وضع ادامه داشت تا این‌که برادر ظالم مریض شد و بیماری‌اش روز به روز سخت‌تر و شدیدتر می‌شد تا این که پیش از رسیدن به مشهد از دنیا رفت.

زوار از مردن او سخت خوشحال شدند اما برادرش را رقّت و غیرت برادری وادار کرد که او را غسل داده و کفن نمود و بر او نماز خواند و جنازه‌اش را روی اسبش نهاد و همراه خود به مشهد مقدس آورد و سپس به دور ضریح مطهر طواف داد و پس از آن او را در جوار مطهرش دفن نمود.

شب هنگام در عالم خواب دید که گویا از زیارت امام علیه السلام فارغ شده و در حال خارج شدن از حرم مطهر می‌باشد، ناگهان باغی را در کنار صحن مشاهده نمود. وقتی وارد باغ شد، آن را در کمال صفا و زیبایی دید که دارای رودها و درختان و میوه‌های بسیار عالی و رنگارنگ، همراه ساختمان‌های بسیار زیبا و مجلل می‌باشد که در آن، نوکران بی‌شماری سر پا ایستاده و آماده هرگونه فرمانی بودند و شخص گرانقدر و گرامی و مقتدری را دید که در آنجا نشسته است و خدمتکاران از راست و چپ او به صف ایستاده‌اند. مرد مؤمن به فکر فرو رفت که این همه تشکیلات از کیست؟!

در همین حال، آن شخص نامبرده برخاست و پیش او آمد و خود را روی پاهای او انداخت. با دیدن این منظره، مرد مؤمن با زیرکی که داشت فهمید که این همان برادر مرده‌اش می‌باشد که دیروز دفن کرده است با کمال تعجب گفت: ای برادر! تو از پیروان ستمگران بودی، چگونه به چنین مقامی رسیدی؟! برادرش در پاسخ گفت: همه نمعمت‌هایی که می‌بینی، از برکت شماست و من هم اکنون برای تو همه چیز را تعریف می‌کنم:

هنگامی که به حال احتضار رسیدم، بسیار سخت جان دادم و وقتی که مرا در تابوت قرار دادی و بر اسبم سوار نمودی، ناگهان تابوت و اسب هر دو تبدیل به آتش شدند و دو نفر در نهایت خشونت و زشتی در حالی که دست هر کدام‌شان سلاحی از آتش بود، پیش من آمدند و مرا پیوسته شکنجه می‌دادند و هر چه از شما و دیگر زوّار کمک و یاری می‌طلبیدم،

سودی نمی‌بخشید. روز و شب به طور دائم در عذاب و شکنجه بودم تا این که به مشهد مقدس رسیدیم.

وقتی که وارد صحن مطهر گشتیم، آن دو نفر شکنجه‌گر از من دور شدند و تابوت و اسب به حالت طبیعی خود برگشتند و اثری از آتش باقی نماند. شما هم تابوت را گذاشتید و رفتید و آن دو نفر از دور روبه‌روی من ایستاده و منتظر بودند، در این هنگام حالم متغیر گشت و هر چه گفتم مرا از دست این دو نفر نجات دهید، سودی نمی‌بخشید. هنگام عصر که جنازه‌ام را به روضه مقدسه بردید، دیدم امام رضا علیه السلام بر روی صندوق مطهر یا نزدیک بر‌آن نشسته‌اند و پیرمرد نورانی نزدیک امام رضا علیه السلام ایستاده‌اند. پس من به حضرت سلام کردم ولی امام صورت مبارک‌شان را از من برگرداندند پس از آن، پیرمرد نورانی به من گفت: به آقا التماس کن تا تو را ببخشد. من هم شروع به التماس نمودم ولی فایده‌ای نکرد و حضرت جوابی ندادند. پس از این که یک دور تابوتم را دور حرم طواف دادید، باز به پیرمرد رسیدم و برای بار دوم گفت: به آقا التماس کن تا تو را ببخشد. باز من هر چه التماس نمودم، جوابی ندادند و روی مبارک‌شان را برگردانیدند، دور سوم بود که باز آن پیرمرد نورانی به من گفت: به آقا التماس کن و او را به جدش قسم بده تا تو را ببخشد، وگرنه پس از این‌که خارج شوی، به آنچه که دیدی همچنان عذاب و شکنجه خواهی شد.

من هم رو به امام علیه السلام نمودم و گفتم: شما را به حق جدت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قسم می‌دهم که از جرائم و گناهانم در گذری چون که من از زوار شما

هستم و طاقت آن همه عذاب و شکنجه را ندارم. با گفتن این سخنان، امام علیه السلام به پیرمرد کرده فرمودند: «رویی برای شماها نگذاشته‌اند» و سپس با انگشتان مبارکشان کاغذی به من عطا فرمودند، هنگامی که خواستم از حرم مطهر خارج شوم دیدم هر کس جلو من بود، ندا می‌دهد این شخص آزاد شدة امام رضا علیه السلام است.

سپس مرا به این باغ آوردند و بعد از آن، دیگر آن دو نفری که مرا شکنجه می‌دادند را ندیده‌ام و از تمام این تشکیلات و نعمت‌ها بهره‌مند هستم و همه این‌ها از لطف شماست که در برادری با من نمودی و اگر مرا به اینجا(مشهد مقدس) نمی‌آوردی، من تا روز قیامت در عذاب و شکنجه قرار می‌گرفتم، پس از آن، مرد مؤمن در حالی که از مهربانی امامان علیهم السلام شاد و خرسند بود، از خواب بیدار شد⁽¹⁾⁽²⁾.

ب) پناهندگی گنهکار به امام رضا علیه السلام

ملّا هاشم خراسانی مؤلف کتاب «منتخب التّواریخ» از پدر خود «محمدعلی خراسانی مشهدی» که قریب هفتاد سال به خدمت فراشی در آستان قدس رضوی مفتخر بود، نقل می‌کند:

«در اوایلی که من به خدمت فراشی آستان رضوی مشرّف شده بودم، خادمی که او نیز با من در یک زمان کشیک بود، و مردی اهل زهد و عبادت بود. وقتی شب‌ها، درب حرم مطهر را می‌بستند، آن مرد صالح، برای

خواب به آسایشگاه نمی‌رفت، بلکه در همان «دارالحفاظ» که در بسته می‌شد، مشغول تهجد و عبادت می‌شد و وقت کسالت و خستگی، سر خود را به عتبة در می‌گذاشت تا کسالتش برطرف شود.

شبی سرش را بر عتبة مقدّسه گذاشته بود، ناگاه صدای باز شدن در ضریح مطهّر به گوشش می‌رسد⁽¹⁾.

خیال می‌کند هنگام بسته شدن درب‌ها، کسی در داخل حرم جا مانده است.

ناگاه می‌بیند درب حرم مطهّر باز شد و بزرگواری از حرم بیرون آمد و دری که از دارالحفاظ به دار السّیاده است، باز شد و آن جناب به طرف دارالسّیاده رفت و از آنجا به طرف ایوان طلا رفته و لب ایوان ایستاد.

خادم مذکور نقل می‌کند: من با کمال ادب نزدیک محراب ایستادم، دیدم دو نفر آمدند و با حال خضوع در برابر آن حضرت ایستادند.

پس آن حضرت به آن دو نفر فرمود: «این قبر را بشکافید و این خبیث را از جوار من بیرون ببرید.» و اشاره کرد به قبری که در صحن مقدس پشت پنجره بود. من نگاه می‌کردم که آن دو نفر با کلنگ قبر را شکافتند و شخصی را در حالی که زنجیر آتشین به گردنش بود، بیرون آوردند و کشان کشان از صحن مقدّس، به طرف خیابان بالا بردند.

ناگهان، آن شخص روی خود را به جانب آن بزرگوار کرد و عرض کرد:

«یابن رسول الله! من خود را مقصر و گناهکار می‌دانستم که وصیت کردم مرا از راه دور بیاورند و در جوار شما دفن کنند.»

تا این سخن را گفت آن حضرت به آن دو نفر فرمود: او را برگردانند. در این هنگام، ناقل حکایت بی‌هوش می‌شود. چون سحر خدّام وارد حرم می‌شوند و می‌بینند که آن مرد بی‌هوش افتاده، او را به هوش می‌آورند و او قضّیه را نقل می‌کند.

مرحوم پدرم گفت: من با جمعی از خدّام رفتیم آن محل را به ما نشان داد و ما آثار نبش قبر را به چشم خود دیدیم.

پس از آن معلوم شد که آن، قبر یکی از افراد آلوده بوده که روز قبل او را در آن محل، دفن کرده بودند⁽¹⁾⁽²⁾.

عذاب برزخی مأمون

مأمون در اثر ظلم و جنایتی که انجام داد و امام هشتم، امام رضا علیه السلام را به شهادت رساند، به عذاب برزخی دچار شد و عذاب برزخی او چنین است:

شیخ محمدباقر مکی از بعضی موثقین نقل می‌کند: وقتی به مسافرت رفتم در وسط دریا، کشتی شکست و من به جزیره‌ای افتادم.

در آن جزیره میمونی را دیدم که از چاهی آب می‌کشد و در حوضی که آنجا بود می‌ریخت!

در این حال مشاهده کردم، فیلی از دور پیدا و تا کنار چاه آمد و آن میمون را با زجر و عذاب کشت.

و به زیر پاهای خود نرم کرد و تمام آب‌های حوض را خورد و رفت.

طولی نکشید دیدم آن میمون زنده شد شروع به آب کشیدن کرد و داخل آن حوض می‌ریخت. روز بعد دیدم همان فیل آمد میمون را کشت و به زیر دست و پای خود نرم کرد و آب‌های حوض را خورد و رفت.

باز میمون زنده شد و شروع به آب کشیدن کرد.

او می‌گوید: من از دیدن این امر عجیب بسیار متعجب شدم و در حیرت فرو رفتم.

آن میمون گویا فهمید که من از این قضیه در تعجب هستم. نگاهی به من کرد و گفت: ای فلانی! مگر مرا نمی‌شناسی؟

گفتم: خیر.

جواب گفت: خدا لعنت کند دشمنان آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم را. آیا تا به حال اسم مأمون عباسی را شنیده‌ای؟

گفتم: بلی.

گفت: من همان مأمون هستم. از وقتی مرده‌ام به سبب ظلمی که به حضرت رضا علیه السلام کرده‌ام، خدای متعال، مرا به این عذاب گرفتار کرده است که روز آب بکشم و داخل این حوض بریزم و این فیل بیاید مرا به این نحو بکشد و آب‌های حوض را بخورد و باز خدا مرا زنده کند.

بدان که خوراک من در این جزیره از فضله‌های همین فیل است و کار من هم فقط آب کشیدن برای این فیل می‌باشد⁽¹⁾⁽²⁾.

اصل توجه به ارواح هدایت‌گر حرم

اشاره

یکی از امور مهم در بهره‌برداری بهتر و بیشتر از انوار قدسی حضرت رضا علیه السلام، آشنایی با مشاهیر مدفون در حرم رضوی و معطوف نمودن وجود خویش به ارواح ملکوتی علماء، عرفا، مشاهیر و اندیشمندانی است که در جوار ملکوتی قبلة هشتم، امام رئوف مدفون گردیده‌اند که باید با توسّل به آنان، حاجات خویش را طلب نموده تا توفیق یار ما شود و کارها بر وفق مراد گردد.

لازم به یاد آوری است که آن بزرگواران سرلوحه و سرمشق همگان بوده‌اند، ما نیز باید از مرام پسندیده آنان پیروی کرده تا در دو عالم سعادتمند شویم. با هم گزیده‌ای از آنان را می‌خوانیم:

الف) گزیدة مشاهیر مدفون در حرم رضوی

اسامی مشاهیر مدفون در حرم رضوی به ترتیب حروف الفبا می‌باشد (داخل پرانتز سال تولد و وفات یا شهادت آن بزرگواران می‌باشد.)

ب) بیوگرافی سرشناس‌ترین چهره‌ها

اشاره

اکنون بیوگرافی بعضی از سرشناس‌ترین چهره‌های مدفون در حرم شاه مظلوم غریب خراسان را می‌خوانیم:

به

امید آن که با بررسی و غور در مطلب و همچنین گرایش به اندیشه؛ تحولّی ژرف در ما ایجاد شده و زندگی با سعادت آنان فرا راهمان قرار گیرد:

1. شیخ بهایی

بهاءالدین محمد معروف به شیخ بهایی از علمای بزرگ بود که در فقه، حدیث، نجوم، ریاضی، هندسه، معماری و علوم غیبه تبحّر داشت و بیش از 50 عنوان کتاب از او به جای مانده است. او زادة جبل عامل لبنان بود که به ایران آمد، مرد شماره یک معماری اصفهان بود که در همان دیار از دنیا رفت، علامه مجلسی رحمة الله بر بدن شریفش نماز گذارد و بنابر وصیت خود، بدنش را برای دفن به حرم رضوی منتقل کردند.

2. شیخ حر عاملی

محمد بن حسن بن علی معروف به شیخ حرّ عاملی نیز اهل لبنان(شهر بقاع) بود که چهل سال در کشورهای اسلامی به سفر و دانش‌اندوزی پرداخت. در زمان شاه سلیمان به مشهد آمد و ساکن شد. کتاب «وسائل الشیعه» در 20 مجلد اثر ماندگار اوست. و بدن شریفش در یکی از رواق‌های صحن عتیق دفن گردید.

3. شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی

حاج شیخ حسنعلی مقدادی اصفهانی معروف به «نخودکی» شاگرد میرزا جهانگیرخان قشقایی بود. او برای کسب علوم عقلی و فلسفه به

عتبات سفر کرد و در نجف به تکمیل مقامات عرفانی خود پرداخت و صاحب کرامات بسیاری شد. سپس به مشهد آمد و در سن 82 سالگی وفات یافت و در صحن عتیق به خاک سپرده شد.

4. شیخ طبرسی

فضل بن حسن فضل، معروف به شیخ طبرسی از علمای بزرگ بود که در فقه، حدیث، ادبیات عرب، رجال، لغت و علوم ریاضی تبحّر داشت. تفسیر شریف «مجمع البیان» اثر اوست. او در 80 سالگی درگذشت و مرقد او هم اکنون در ابتدای خیابان طبرسی امروز است.

5. علامه محمدتقی جعفری

از علمای بزرگ معاصر بود که به علوم مختلف روز از جمله فلسفه تسلط کامل داشت.

ایشان مجموعه کتبی در شرح نهج البلاغه و مثنوی معنوی و ... به یادگار گذاشت و بدن ایشان در دار الزهد حرم رضوی به خاک سپرده شد.

6. حجهًْ الاسلام سیدعلی اکبر ابوترابی

حجهًْ الاسلام ابوترابی سردار رشید جبهه‌های جنگ و آزادة سرفرازی بوده که پس از تحمل ده سال رنج اسارت به میهن بازگشت.

خاطرات شیرین آزادگان از او هنوز هم آموزگاری برای خداجویان به شمار می‌رود. سرانجام این مرد بزرگ در مسیر زیارت امام رضا علیه السلام به همراه پدرش و آیهًْ الله ابوترابی بر اثر سانحه تصادف دار دنیا را وداع گفت و بدن شریفش در صحن آزادی(غرفه 24) به خاک سپرده شد.

7. آیهًْ الله سیدجواد خامنه‌ای

فرزند آیهًْ الله حاج حسین خامنه‌ای بود که علوم حوزوی را در مشهد و عتبات عالیات تحصیل نمود و پس از مراجعت در حوزة مشهد به تدریس علوم دینی پرداخت و در سال 1406 ق دار فانی را وداع گفت و در رواق توحید به خاک سپرده شد⁽¹⁾.

معمّاهای زندگانی امام هشتم علیه السلام

اشاره

پاسخ‌ها

نماز تو تمام است، چنین توضیح داد: زیرا تو به قصد دیدار سلطان (مأمون ظالم) آمده‌ای و بنابراین سفر تو سفر گناه است. و سفر گناه موجب قصر(شکسته خواندن) نماز نمی‌شود، لذا به این ترتیب، امام رضا علیه السلام حتی در بیان مسائل، مردم را از طاغوت برحذر می‌داشتند⁽¹⁾.

و بعد از چند لحظه، امام به دنبال حدیث فرمودند: «امّا به شرط و شروطش و در حالی که به خود اشاره می‌کردند: و من شرط آن هستم⁽⁴⁾.»

سوم آن‌که، یگانه‌پرستی و خداپرستی واقعی و خالی از شرک و ریا، مستلزم ولایت اهل بیت علیهم السلام است⁽¹⁾.

بخش هشتم: امام رضا علیه السلام در ادب فارسی

اشاره

در گفتار معصومین علیهم السلام سرودن شعر در مدح و منقبت راهبران مذهبی از فضیلت و ثواب فراوان سرشار است. به دلیل آن‌که مدح آن مظاهر و اسوه‌های مظلومیت، مکارم اخلاقی و شهادت به پیروانشان درس چگونه زیستن داده و به ما می‌آموزد که هرگز به بی‌راهه نرویم و همیشه در راه راست گام برداریم چنان‌که امام حسین علیه السلام با آن همه بزرگواری و هیبت به پیروان مکتبش در روز عاشورا چنین می‌آموزد که... خدایا ما را به راه راست هدایت فرما...

بنابراین طبق بیان فوق و به دلیل اهمیت شعر و شاعری در مکتب امام رضا علیه السلام بر آن شدیم بخشی از این کتاب را به شعرهای سروده شدة فارسی در مدح و منقبت حضرت اختصاص دهیم. امیدواریم مورد قبول حق واقع گردد:

اشعار زیر را که در کتیبه پشت سر حضرت رضا علیه السلام نوشته شده قاآنی سروده و تاریخ آن مطابق با 1250 ق است.

زهی

به منزلت از عرش برده، فرش تو رونق!

تویی که خاک تو با آب رحمت است مخمّر

چو دین احمد مرسل مبانی تو مشیّد

مگر تو روضة سلطان هشتمی؟ که به خاکت

کدام مظهر بی‌چون بود به خاک تو مدفون؟

علّی عالی اعلی امام ثامن ضامن

سپهر عدل، میهن گوهر محیط خلافت

پس از ورود سرود از برای سال طرازت

زمین

ز یُمن تو محسود هفت کاخ مطّبق

تویی

که فیض تو با فرّ سرمد است ملّفق

چو شرع حیدر صفدر قواعد تو موفّق

کند ز بهر شرف، سجده هفت طارم ازرق

که از زمین تو خیزد همی خروش اَنالحقّ

که از طفیل وجودش وجود گشته منشق

جهان جود، بهین زادة رسول مصدّق

زهی زمین تو مسجود نه رواق معلّق

در جوار تربت مولا علی بن موسی الرضا علیه السلام

در

جوار تربت پاک تو ای شمس الضحی

روز و شب اندر طواف قبر نورانی تو

ای امام راستین ای پیشوای متقین

ای ولی الله اعظم این تویی سلطان دین

سخت می‌گردند زیرا نور تو گم کرده‌اند

در جهان ظلم و ظلمت در تمنای نجات

ما بدین در سر نهاده التجا آورده‌ایم

پیر و برنا مرد و زن در این حریم کبریا

معدن خیری واصل جود و مبنای کرم

سایه لطف خدایی ای عزیز فاطمه

رهبر خلق جهانی و تو خالق را ولی

در تجلی نور یزدان از مزار پاک تست

در حیات و در مماتت زنده می‌سازی بشر

محور توحید و باب معرفت میزان حق

عاشقان درگهت را می‌نوازی روز و شب

عاجز از مدح تو انسان و ملک گردیده‌اند

بود غفران خدا مقصود از خلق بشر

حصن توحید خدا را راه جز باب تو نیست

خادم درگاه تو این قطره بی‌اعتبار

روسیاهی مجرمی آلوده در عصیان و اثم

ای خدا این بنده شرمنده از کردار خویش

چون‌که محبوب‌تو باشدصاحب این درگاه

جمع

مشتاقان به ذکر و گریه و درد و دعا

با دلی آکنده از عشق و زبان در التجا

ای شفیع مذنبین ای منبع فیض خدا

عاشقانت راست در دل با تو رمز و رازها

از تو می‌جویند ره را ای امام رهنما

اشک می‌ریزند ومی‌گویند با تو ای رضا علیه السلام

دردمان بسیار باشد ای تو بر آنها دوا

میهمان برخوان احسان تو ای بحر عطا

کان علم و معرفت بر جن و انسان پیشوا

وارث پیغمبر و فرزند پاک مرتضی

معنی تطهیر و نور کوثری و هل اتی

در تعالی روح انسان زین حریم با صفا

باب حصن حق تویی ای شافع روز جزا

معنی ایمان و عدل و عزت و نور هدی

درد پا و رنج‌شان از لطف تو گیرد شفا