آرشیو دروس خارج تفسیر آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی 92-91

مشخصات کتاب

سرشناسه:جوادی آملی، عبدالله،1312

عنوان و نام پدیدآور:آرشیو دروس خارج تفسیر آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی92-91 /عبدالله جوادی آملی.

به همراه صوت دروس

منبع الکترونیکی : سایت مدرسه فقاهت

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، ۱۳96.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

موضوع: خارج تفسیر

آیات 1 تا 5 سوره قصص 91/07/01

طسم (1 تِلْکَ آیَاتُ الْکِتَابِ الْمُبِینِ (2) نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (3) إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِی الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَیَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ (4) وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ (5)) سورهٴ مبارکهٴ «قصص» در مکه نازل شد شاهد نزول این سوره در مکه, عناصر محوری این سوره است چون سوَر مکّی ناظر به اصول دین یعنی توحید و وحی و نبوّت و معاد از یک سو, و خطوط کلی فقه و حقوق و اخلاق بدون تفصیل از سوی دیگر است و بخشی از قصص انبیا(علیهم السلام) هم در این سوَر است. در این سورهٴ مبارکهٴ «قصص» از مسائل فقهی مبسوط نظیر جهاد, نظیر صوم, نظیر خمس, نظیر بخش‌های تفصیلی صلات سخنی به میان نیامده.

مطلب دیگر آن است که فضای مکه در زمان نزول این سورهٴ مبارکه یک فضای خفقان و اختناق بود یک گروه کمی به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) ایمان آوردند و صنادید قریش, سران کفر هم با دعوت پیغمبر مخالف بودن هم با دعوای او, دعوت حضرت به توحید و نبوت و معاد بود, دعوای آن حضرت هم ادّعای رسالت بود او مدعی بود که من رسولم, پیامش هم توحیدی بود مشرکان مکه هم با دعوت حضرت مخالف بودند هم با دعوای او و این گروه اندکی که به حضرت ایمان آوردند تحت فشار و ظلم مشرکان قریش بودند در چنین فضایی ذات اقدس الهی هم برهان بر سنّت خود اقامه کرد که دأب الهی چیست و هم قصّه وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) را در بخش خفقان مصر ذکر کرد که در زمان خفقان مصر خدای سبحان کودکی را به دنیا آورد در همان مصر این را پروراند، فشار فرعون بر پیروان وجود مبارک موسای کلیم زیاد بود اینها مجبور به مهاجرت شدند سرانجام فرعون مصر به هلاکت رسید و همین بنی‌اسرائیل مستضعف دوباره وارث زمین شدند و در مصر حکومت کردند این بخش را ذات اقدس الهی برای تأیید مسلمان‌های صدر اسلام در مکه نازل کرد.

کلمه قصص هم مفرد است جمع نیست اینکه فرمود: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ ⁽¹⁾ نه «أحسن القِصص» سرّش آن است که این مفعول مطلق نوعی است «نحن نقصّ علیک قصصاً أحسن» که این أَحْسَنَ الْقَصَصِ مثل «جلستُ أحسن الجلوس» مفعول مطلق نوعی است «قعدت أحسن القعود» نه اینکه «أحسن القِصص» باشد جریان وجود مبارک یوسف از بهترین قصه‌های قرآنی باشد أَحْسَنَ الْقَصَصِ است نه «أحسن القِصص». در جریان وجود مبارک پیغمبر هم همین طور است فرمود ما قَصص حق داریم این مفرد است جمع نیست در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» آیه 62 به این صورت بود إِنَّ هذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ این یک داستان‌سرایی حق است باطل در آن نیست، گزاف در آن نیست، کم و زیاد در آن نیست. هم قَصص حقّ خبری است، هم حقّ مُخبری. هم خود این قصص و داستان حق است، هم گوینده مُحق است؛ همان طوری که در گزارش‌ها و در خبرها دو عنصر لازم است یکی صِدق خبری، یکی صِدق مخبری؛ یعنی گزارشگر اگر دروغگو باشد انسان به خبر او اطمینان پیدا نمی‌کند ولو خبرش در خصوص این مورد راست باشد ولی او مورد وثوق نیست در اینجا هم قَصص حق است هم آن قَصّاص مُحق است خدا این قصص حق را برای وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) تبیین می‌کند.

می‌فرماید این آیات قرآن کریم مقام و منزلتش والاست از آن آیات به تِلْکَ اشاره کرد با اینکه آیات حاضرند نظیر ذلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَیْبَ فِیهِ ⁽²⁾ که این اشاره به بُعد منزلت و مقام است وگرنه «هذه الآیات» است نه «تلک الآیات»، ثانیا این کتاب خودش روشن است و روشنگر؛ هم حق را بیان می‌کند هم به وضوح بیان می‌کند تلاوت آیات این کتاب هم به عهده خداست هم خدای سبحان بالحق تلاوت می‌کند چون وَمَا کَانَ رَبُّکَ نَسِیّاً ⁽³⁾ ، هم شنونده بالحق تلقّی می‌کند چون سَنُقْرِئُکَ فَلاَ تَنسَی. ⁽⁴⁾ نه مستمع کم و زیاد می‌کند چون اهل نسیان و فراموشی نیست، نه گوینده کم و زیاد می‌کند چون اهل نسیان و سهو و فراموشی نیست اگر در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» فرمود: بِالْحَقِّ أَنزَلْنَاهُ وَبالْحَقِّ نَزَلَ ⁽⁵⁾ سرّش آن است که هم گوینده حقّ محض است هم شنونده انسانِ کامل معصوم هم آورنده‌ها فرشته‌های امین‌اند بِأَیْدِی سَفَرَةٍ ٭ کِرَامٍ بَرَرَةٍ ⁽⁶⁾ اینها فرشتگان امین‌اند امین وحی الهی‌اند لذا هم تالی بالحق تلاوت می‌کند هم شنونده بالحق دریافت می‌کند اگر سخن از تلاوت است صدر و ساقه‌اش حق است اگر سخن از قَصص است صدر و ساقه‌اش حق است اگر سخن از نبأ است مُخبر و خبر, صدق و حق است لذا فرمود: تِلْکَ آیَاتُ الْکِتَابِ الْمُبِینِ ٭ نَتْلُوا یعنی «نتلوها» عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ کلّ قصص حق است؛ اما در خصوص این سورهٴ «قصص» ما از جریان نوح و امثال آنها فعلاً نقل نمی‌کنیم چون در جریان نوح و امثال نوح یک عدّه کفر ورزیدند اما یک حاکم طاغی عَلاَ فِی الْأَرْضِ مفسد فی الأرض و امثال ذلک نبود مثل فرعون, در جریان مکه یک سلسله کفار و مشرکان طاغی فی الأرض بودند لذا قصّه موسی و هارون(علیهما السلام) را در این فضای خصوصی مکه ما برای شما نقل می‌کنیم نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ.

البته اخبار موسی و هارون(سلام الله علیهما) سه قسمت است یک قسمت مسائل جزئی تاریخی است موسی در کدام زمان بود چند سال قبل از میلاد بود چه روزی بود اینها بحث‌های تاریخی است که اصلاً در قرآن کریم مطرح نیست چون قرآن کتاب تاریخ و قصه و اینها نیست. قسمت دوم مبارزات وجود مبارک موسای کلیم بود در بخش‌های گوناگون همه آنها را در این سوره نقل نمی‌کند در این سوره قسمت سوم را نقل می‌کند که یک گروه مستضعفی صبر کردند و هجرت کردند و پیروز شدند و به حکومت رسیدند همین بخش را نقل می‌کند یعنی شما مسلمان‌ها و مؤمنان مکه الآن در استضعافید بعد هجرت می‌کنید بعد به حکومت می‌رسید بعد برمی‌گردید مکه را اداره می‌کنید همان کاری که مستضعفان پیرو وجود مبارک موسای کلیم این کار را کردند اینها مستضعف بودند مجبور شدند مصر را ترک کنند بعد به حکومت رسیدند برگشتند مصر, مصر را هم اداره کردند. در زمان داوود و سلیمان(سلام الله علیهما) اینها در مصر بودند قبلاً اینها در مصر زندگی نمی‌کردند وقتی وجود مبارک یوسف(سلام الله علیه) به مقام وزارت اقتصاد مصر رسید که فرمود: اجْعَلْنِی عَلَی خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ ⁽¹⁾ حضرت از کنعان، از منطقه فلسطین که به مصر آمد بر اساس همان چاه و زندانی و خریداری و اینها بالأخره در مصر به سِمت رسید برادرانش و پدر بزرگوارش و اینها هم از کنعان آمدند به مصر آنها که آمدند دست اول و طبقه اول رحلت کردند فرزندان آنها در مصر زندگی کردند تکثیر شدند و جمعیّت زیادی از بنی‌اسرائیل در مصر به سر بردند وجود مبارک موسای کلیم که آمد همین بنی‌اسرائیل را سامان بخشید عدّه‌ای از قِبطی‌ها هم به وجود مبارک موسای کلیم ایمان آوردند فرعونی که حاکم ظلم‌مدار بود هم بنی‌اسرائیل را تحت ستم قرار داد هم پیروان غیر بنی‌اسرائیلی را که به اینها ملحق شدند. قبلاً از این بنی‌اسرائیل به عنوان یک مهاجر بهره‌های کارگری می‌بردند پُست‌های کلیدی را به اینها نمی‌دادند کارگری را بر اینها تحمیل می‌کردند اینها یک گروه مستضعفی بودند و به اینها هم اجازه نمی‌دادند اینها بروند سرزمین اصلی‌شان وجود مبارک موسای کلیم که قیام کرد بعد از اینکه اینها را به توحید دعوت کرد و دعوای رسالتش را ابلاغ کرد معجزه خودش را نشان داد اوّلین حرفی که زد گفت: فأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرَائِیلَ ⁽²⁾ اینها را آزاد کن اینها هر جا می‌خواهند بروند, بروند و اینها هم در این کشور اگر زندگی می‌کنند در این منطقه اگر زندگی می‌کنند یک سهمی از زندگی طیّب و طاهر داشته باشند فأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرَائِیلَ ⁽³⁾ اینها را آزاد کن حالا ریشه اینکه یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ چیست آیا قصّه کاهن و منجّم است یا نه, نسل‌کشی اصولاً کار فرعون بود آن یک بحث خاصّ خودش را دارد بالأخره فرزندان اگر پسر بودند می‌کشتند دخترها را نگه می‌داشتند این وضع بنی‌اسرائیل در مصر بود که اولاً اینها گروه مهاجر بودند و چون یک اقلیّت ستم‌پذیری هم بودند کسی نداشتند از اینها حمایت بکند تحت سلطه ظالمانه فرعون بودند و کارهای دشوار را بر اینها تحمیل می‌کردند پُست‌های کلیدی هم به اینها نمی‌دادند اینها یک گروه مستضعفی بودند وجود مبارک موسای کلیم که آمد اینها را احیا کرد که اوّلین حرفش این بود که فأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرَائِیلَ بعد هم اینها به مقصد رسیدند ⁽⁴⁾ که شبیه چنین جریانی هم برای مسلمان‌ها در صدر اسلام در مکه بود که بعد فرمود: إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرَادُّکَ إِلَی مَعَادٍ ⁽⁵⁾ شما فعلاً در رنجید بعد مهاجرت می‌کنید بعد حکومت تشکیل می‌دهید بعد برمی‌گردید مکه و اینها را از بین می‌برید همین طور هم شد با این سنّت الهی وجود مبارک پیامبر مسلمان‌ها را راضی کرد قانع کرد صابر کرد به مقصد رسیدند.

فرمود آیات الهی مقام و منزلتش بالاست که در دسترس هر کس نیست ما آن را تنزّل دادیم به صورت کتاب مبین در اختیار شما قرار دادیم ما این آیات را بر تو تلاوت می‌کنیم مستحضرید که گرچه در مسائل علمیِ محض می‌گویند «اُنظر الی ما قال و لا تنظره الی مَن قال» ⁽¹⁾ ولی کتاب الهی را نمی‌شود فقط گفت «اُنظر الی ما قال» این تنها عربی مبین نیست که آدم بگوید ما کار نداریم گوینده کیست شنونده کیست در تفسیر قرآن هم «اُنظر الی ما قال» هم «اُنظر الی مَن قال» هم «اُنظر الی مَن استمع» هم ببین چه کسی شنیده هم ببین چه کسی گفته هم ببین این لفظ چیست این طور نیست که انسان این را به عنوان یک عربی مبین نظیر سبعه معلّقه یا قصّه‌های دیگر بتواند معنا بکند این باید بداند گوینده‌اش کیست این باید بداند شنونده‌اش کیست این باید بداند فضای صدر و ساقه‌اش چیست چه کسی این را آورده چطور آورده بنابراین یک کتاب عربی روشنی باشد که دیگری بتواند آن را ترجمه کند نیست بعضی‌ها گفتند که ترجمه قرآن به خود عربی بسیار سخت است چه رسد به زبان‌های دیگر واقعاً هم همین طور است یعنی کسی که بخواهد قرآن را ترجمه کند ولو به لغت عرب بسیار سخت است این حروفی که در این آیات به کار رفته کجا الف و لام برای عهد است کجا الف و لام برای جنس است کجا «مِن» برای تبعیض است کجا «مِن» برای جنس است رعایت اینها با خود زبان عربی دشوار است چه رسد به زبان فارسی! فرمود شما هم بخواهید قرآن را تفسیر کنید باید این سه عنصر را کاملاً رعایت کنید قواعد عربی و ادبی کاملاً باید محفوظ باشد که «اُنظر الی ما قال» باید بدانید که این را چه کسی گفته این حرف اگر از ذات اقدس الهی نازل شده تا چه اندازه بُرد دارد و چه کسی شنیده چون گوینده مشخص است شنونده مشخص است مثل آبشاری که از بالا می‌ریزد روی سنگ سِتبری که بتواند آن را تحمل بکند مگر این قرآن بر کس دیگری می‌توانست نازل بشود إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ⁽²⁾ تازه وقتی حضرت می‌شنید به زحمت می‌افتاد این آبشارهای بلند را دیدید که از بالای کوه با فشار می‌آید این هر جا بریزد آن را لِه می‌کند یک سنگ ستبر صخره صمّا لازم است که این را تحمل بکند مگر این آبشار روی هر خاکی یا هر درختی یا هر تپّه و تلّی می‌تواند بریزد این إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً این است بعد ترشّحات این آبشار به دیگری می‌رسید افراد عادی واقعاً نمی‌توانند این کتاب را تحمل بکنند. نَتْلُوا عَلَیْکَ آن هم مِن ما می‌گوییم خبر خب آنها خبر دارند نبأ دارند عربی با این زبان‌ها خیلی فرق می‌کند از وجود مبارک امام(سلام الله علیه) رسیده است که عربی مبین یعنی چه؟ فرمود «یُبین الألسن و لا تُبینه الألسن» ⁽³⁾ عربی می‌تواند هر زبانی را بیان بکند ترجمه خوبی بکند اما زبان‌های دیگر نمی‌توانند عربی را ترجمه بکنند می‌بینید ما کمبود فراوانی در فارسی داریم با اینکه فارسی یک فرهنگ وسیعی است ما در عربی برای یک نفر لفظ داریم برای دو نفر لفظ داریم برای سه نفر لفظ داریم برای مرد لفظ داریم برای زن لفظ داریم برای یک نفر می‌گوییم «أنت» دو نفر می‌گوییم «أنتما» سه نفر می‌گوییم «أنتم» برای مرد می‌گوییم «أنتَ» برای زن می‌گوییم «أنتِ» خب شما اینها را بخواهید با فارسی بیان کنید می‌بینید برای یک نفر داریم برای دو نفر نداریم دو نفر و سه نفر هر دو را می‌گویید شما ما تثنیه در فارسی نداریم زن و مرد هر دو می‌گوییم «تو» مؤنث و مذکر ما یکی است خب یک فرهنگی یک لغتی یک زبانی با همه گسترشی که در فارسی هست می‌بینید خیلی از جاها کمبود داریم خب ما چطور می‌توانیم ترجمه کنیم ناچاریم که چند لفظ بیاوریم تا بگوییم که منظور دو نفر است ما به یک نفر می‌گوییم «تو» به دو نفر و بیش از دو نفر می‌گوییم «شما» به یک نفر چه مرد باشد چه زن باشد می‌گوییم «تو» ولی عربی این طور نیست. از نظر اشاره هم همین طور است ما در فارسی از این کمبودها فراوان داریم ما در عربی اگر مکان نزدیک باشد می‌گوییم «هذا»، متوسط باشد می‌گوییم «ذاک»، دور باشد می‌گوییم «ذلک» ولی در فارسی همین که نزدیک باشد می‌گوییم اینجا همین که نزدیک نباشد می‌گوییم آنجا متوسط هم باشد می‌گوییم آنجا دور هم باشد می‌گوییم آنجا. این کمبودها در این الفاظ عادی فراوان است چه رسد به آن معارف خب یک فرهنگ این چنینی در واقع توان آن را ندارد که عربی را بتواند ترجمه کند بخش‌های دیگر هم همین طور است ما هر دو را می‌گوییم خبر اما عربی وقتی گزارش مهم باشد که نمی‌گوید خبر می‌گوید نبأ عَمَّ یَتَسَاءَلُونَ ٭ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ ⁽⁴⁾ آن عظیم تازه برای تأکید گزارش مهم است نبأ آن خبر مهم است هر خبری را نمی‌گویند نبأ.

اینجا فرمود: نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ یعنی گزارش مهمّی است ما داریم برای شما می‌گوییم خب شما ببینید یک قدرت توانمند چندین ساله مصر را همه اینها ما جمع بکنیم بریزیم در دریا این یک کار مهم است با یک چوب‌دستی مسئله قدرت فرعون را زیر و رو بکنیم اینها کار مهم است دیگر نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ بالحق ما گزارش می‌دهیم کم و زیاد نمی‌کنیم چون این سنّت ماست نه قضیة فی واقعه در جریان شما هم هست ما که گزارش خبری نداریم ما سنّت را نقل می‌کنیم آنچه واقع شده حق است نه تنها ما حق می‌گوییم نه تنها تو حق می‌شنوی نه تنها آورنده حق می‌گویند چهارم ما داریم حقیقتی را بیان می‌کنیم یعنی سنّت. این چنین نیست که این قضیة فی واقعة, گذشته باشد, بله یک قضیه‌ای را ممکن است مخبر درست بگوید خبر درست باشد گزارشگر و رابط درست باشد اما قضیة فی واقعة بعدها هم چنین چیزی اتفاق می‌افتد یا نه آن از این خبر به دست نمی‌آید اما خدای سبحان می‌فرماید ما داریم حق را می‌گوییم یعنی آنچه اتفاق افتاد حق بود و حق همیشه پیروز است نه اینکه ما داریم درست نقل می‌کنیم خب اینها که در فارسی نمی‌آید اینها که در ترجمه نمی‌آید «نتلوا علیک بالحق» اینکه در آیه 62 سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» بود إِنَّ هذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ یعنی این داستان, حق است نه گزارشش حق است یعنی این جریان حق است خب جریان الهی وقتی حق باشد همیشه هست دیگر پس این سنّت الهی که حق است برای شما هم که در مکه الآن در فشارید همین طور خواهد بود. نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ منتها لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ این آفتاب بالأخره روشن است دیگر اما کسی که چشم دارد بهره می‌برد وگرنه آفتاب در روشنی و نورافشانی‌اش که کوتاهی ندارد در اول سورهٴ مبارکهٴ «بقره» هم بود که الم ٭ ذلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ⁽¹⁾ این هُدیً لِلنَّاسِ است شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ, ⁽²⁾ ذِکْرَی لِلْبَشَرِ, ⁽³⁾ جهانی است منتها آنها که بهره می‌برد مردان طیّب‌القلب و طاهرالصدرند اینجا هم لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ نه ما برای اینها نازل کردیم اینها بهره می‌برند.

اصل جریان از اینجا شروع می‌شود فرعون نام آن سلطان مصر بود مثل اینکه لقب سلطان ایران را می‌گفتند شاه این قرن‌های اخیر، در گذشته دور می‌گفتند کِسرا این کِسرا که در گذشته لقب شاهان ایران بود و کلمه شاه که در این سال‌ها و قرن‌های اخیر لقب مسئول ایران بود اسم کسی نبود فرعون هم همین طور است قیصر هم همین طور است خاقان هم همین طور است این لقب سلطان مصر بود نام شخصی او نبود چون قرآن کاری به این ندارد که حالا اسمش چه بود إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِی الْأَرْضِ این الْأَرْضِ الف و لامش الف و لام عهد است بر اساس قرینه سیاق یک وقت است می‌گوییم إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشَاءُ ⁽¹⁾ معلوم می‌شود الف و لامش برای جنس است اما اینجا به قرینه سیاقی که دارد الف و لامش برای عهد است إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِی الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً چندین کار در مصر انجام گرفت یکی اینکه اهل مصر را چه مصری و چه مهاجر, چه قِبطی و چه نِبطی اینها را شیعه شیعه, گروه گروه قرار داد که وحدتی بین اینها نباشد اتحادی نباشد انسجامی نباشد همه را شیعه خود قرار داد شیعه یعنی پیرو و تابع، همه شیعه او بودند (یک) هر گروهی شیعه و پیرو یک رهبر بودند (دو) پس جمعیت مصر نمی‌توانستند از حکومت مرکزی علیه فرعون استفاده کنند چون شیع بودند اختلافی در کار بود احزابی در کار بود هر گروهی از یک نفر حمایت می‌کردند ولی همه اینها شیعه او بودند یعنی پیرو او بودند وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً.

اینها را از حکومت خود یکسان برخوردار نکرده بود از مزایای کشوری یکسان برخوردار نکرده بود یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ این طائفه همان طائفه مهاجر بودند که از زمان وجود مبارک یوسف از سرزمین کنعان و فلسطین آمده بودند مصر کم کم زاد و ولد کردند و تکثیر شدند و شده بنی‌اسرائیل یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ حالا منشأ اینکه اینها را ضعیف قرار داده بودند ستم را بر اینها روا می‌داشتند فشار کار را بر اینها تحمیل می‌کردند آیا آن جریان کاهن و منجّم و امثال ذلک است یا از سابق بود که اینها مهاجرین را مزاحم خود می‌دانستند مطلب دیگر است یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ چون این یُذبِّحُ به منزله تفصیل آن اجمال است و تبیین آن مجمل است دیگر عطف نشده با واو ذکر نشده این یُذبِّحُ تفصیل همان یَسْتَضْعِفُ است تبیین همانیَسْتَضْعِفُ است یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ این نسل‌کشی بود که اینها دیگر رشدی نکنند وَیَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ دختران اینها را زنده نگه می‌داشتند برای کارگری و امثال آن, پسرانشان را می‌کشتند إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ استمرار افسادش از کَانَ برمی‌آید کلمه «مفسد» هم اسم فاعل باب افعال نیست صفت مشبهه‌ای است به وزن اسم فاعل یعنی رشته و مَلکه و شیوه او این بود.

چرا ما این قصّه را برای شما نقل می‌کنیم برای اینکه شما هم در چنین وضعی هستید ما آنها را چطور نجات دادیم؟ ما کاری که قبلاً کردیم درباره شما هم می‌خواهیم بکنیم لذا اراده ما در گذشته و حال و آینده بر اساس همین جریان حق مستقر است وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ این وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ نه یعنی از این به بعد می‌خواهیم اراده کردیم چنین کاری بکنیم ما این طور هستیم خداییِ خدا اقتضا می‌کند که مستضعف را بر مستکبر پیروز کند به شرط استعانت او به خدا و تکیه کردن او به قدرت الهی چون این چنین نیست که غیر خدا در جهان حاکم باشد و این چنین نیست که قدرت به دست غیر خدا باشد قدرت فقط در اختیار خداست به ما گفتند اگر شما نه بیراهه بروید نه راه کسی را ببندید بر هر ظالمی پیروزید این هست این اراده الهی هم تکوینی است هم بیان سنّت است نه تشریعی است و نه مربوط به گذشته است و زمان‌بردار، فعلی که مربوط به ذات اقدس الهی است زمان‌بردار نیست که در زمانی در زمینی این چنین شده باشد مگر اینکه قرینه‌ای باشد بر اینکه این قضیة فی واقعة مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله علیه) در تبیان نقل می‌کند که گروهی این را درباره ظهور وجود مبارک ولیّ عصر(ارواحنا فداه) تطبیق کردند ⁽¹⁾ این هست منتها بیان مصداق کامل است این چنین نیست که مخصوص زمان حضرت باشد از زمان انبیای گذشته بود در زمان وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) بود و ظهور کاملش مربوط به حضرت حجت(سلام الله علیه) است.

وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ ٭ وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ ⁽¹⁾ اما با کدام شرایط؟ شرایطش هم بعد ذکر می‌کند فرمود ما تصمیمان جدّی است ما تصمیمان این است که به ظالم مهلت ندهیم این چنین نیست که حالا هر کسی دهنش باز باشد به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) اهانت بکند ما تحمّل بکنیم حالا چطور خدا بخواهد این آمریکا و صهیونیسم را به ذلّت بکشاند گرچه وظیفه همه ما مبارزه کردن است جواب دادن است و مقاومت کردن است اما کار به دست کسی است که بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽²⁾ کلاً اینها را جمع می‌کند می‌ریزد در دریا فرمود ما این طور نیست که حالا تحمل بکنیم یک بار, دو بار, سه بار اینها به وجود مبارک پیغمبر ما اهانت بکنند ما ساکت باشیم این نیست شما دیدید یک سونامی کمی این دریا را تکان داد شما یک کاسه را که تکان دادید خب آب‌هایش می‌ریزد دیگر این اقیانوس به این عظمت نزد ذات اقدس الهی مثل یک کاسه کوچک است کمی تکان داد این شده سونامی. وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً اول انسان خیال می‌کند که کاری از او ساخته است خدا معین است خدا معاون است خدا ناصر است قدری که بالاتر آمد می‌فهمد خدا ولیّ است نه ناصر ما اوایل خیال می‌کنیم خدا کمک می‌کند با ما به زبان ما حرف می‌زنند می‌گویند از خدا کمک بگیرید إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ ⁽³⁾ قدری جلوتر رفتیم می‌بینیم که نه, سخن از نصرت نیست سخن از ولایت است فرق جوهری نصرت و ولایت این است که این طفل مادامی که شیرخوار است تحت ولایت پدر و مادر است پدر و مادر که ناصر او نیستند او را کمک بکنند او هیچ‌کاره است طفل چطوری می‌تواند خودش را اداره کند تمام کارهای این کودک شیری را پدر و مادر انجام می‌دهند بعد وقتی نوجوان شد یا جوان شد قدری کار از او ساخته است بقیه کارها را پدر و مادر انجام می‌دهند می‌شود نصرت ما مثل نوجوان و جوان نیستیم که قدری کارها را ما انجام بدهیم قدری کارها را خدا انجام بدهد تا خدا بشود ناصر ما به زبان ما با ما سخن می‌گوید إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ بعد وقتی جلوتر رفتیم می‌بینیم نه, همه‌اش ولایت است نه نصرت. می‌بینید کسی که قرآنی زندگی می‌کند با ماها خیلی فرق می‌کند ما مسلمانیم قرآن تلاوت می‌کنیم نماز می‌خوانیم اما قرآنی زندگی نمی‌کنیم قرآن در زندگی ما نیست دین در زندگی ما نیست ما اهل نمازیم اهل روزه‌ایم اهل حج و عمره‌ایم اهل زیارتیم اهل اعتکافیم اما اینها در گوشه زندگی ماست زندگی هم می‌کنیم! می‌بینید ما در حرف زدن‌ها چطور حرف می‌زنیم ما اگر کسی یک ظرف میوه‌ای برای ما بیاورد دو سؤال می‌کنیم می‌گوییم این چیست؟ می‌گویند این میوه است, می‌گوییم چه کسی داد می‌گویند زید, یک چیز دیگر به ما بدهد مثلاً پارچه بدهد می‌گوییم این چیست می‌گویند پارچه است؟ می‌گوییم چه کسی داد؟ می‌گویند عمرو. این زندگی همه ماست ما این طور حرف می‌زنیم و این راه, راه قرآنی نیست آن که قرآنی زندگی می‌کند سه حرف می‌زند می‌گوید این چیست؟ می‌گویند این میوه است, می‌گوید این را چه کسی آورد؟ می‌گویند فلان باغبان, چه کسی داد؟ خدا, این سومی مفروغ‌عنه است این معنی زندگی قرآنی است این معنی زندگی توحیدی است چه کسی داد را ما خیال می‌کنیم این باغبان داد این باغدار داد فلان پارچه‌فروش داد همین! اما کسی که قرآنی زندگی می‌کند مواظب زبانش است هرگز نمی‌گوید چه کسی داد چون دهنده خداست مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ⁽⁴⁾ می‌گوید چه کسی آوردنه چه کسی داد, اگر آن باشد دین در زندگی ما هست چنین انسانی اگر شب برخیزد دعا کند اثری از صهیونیسم و اوباما نمی‌ماند آن دعا یقیناً مستجاب است ما اگر این طور دعا کردیم یقیناً بساط آنها برچیده می‌شود اگر آن طور دعا نکردیم خیال می‌کنیم ما کاری می‌کنیم خدا هم ما را کمک می‌کند این طور نیست فرمود مگر ما نگفتیم مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ چرا می‌گویید فلان کس داد مگر ما نگفتیم أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ ⁽⁵⁾ او به حرف در می‌آورد در درس‌ها هم همین طور است می‌گوییم این مطلب چیست مثلاً این حکم فقهی این حکم اصولی این حکم تفسیری این حکم فلسفی و کلامی چیست می‌گوییم فلان, می‌گوییم چه کسی گفت, می‌گوییم فلان استاد گفت دیگر جلوتر نمی‌رویم چه کسی گویا کرد اصلاً مطرح نیست ما به جای اینکه بگوییم خدا گویا کرد از زبان فلان شخص شنیدیم می‌گوییم او به ما آموخت خیال می‌کنیم علم برای استاد است ما در همین دو مقطع می‌مانیم حالا روشن شد که دین در زندگی ما نیست ما مسلمانیم متدّینیم قرآن می‌خوانیم نماز می‌خوانیم اما یک گوشه کارمان دین است یک گوشه کار ما زندگی, دین در زندگی ما نیست لذا همیشه ما می‌گوییم چه کسی داد چه کسی گفت خب این شخص را چه کسی به زبان آورد أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ این است مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ این است. [مگر] نگفتند یکی از تعقیبات نماز ظهر و عصر و امثال ذلک این است «اللهمّ ما بنا من نعمة فمنک» ⁽⁶⁾ این را به ما گفتند بعد از نماز بخوانید تا ـ ان‌شاءالله ـ زندگی ما زندگی دینی باشد.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 3 تا 8 سوره قصص 91/07/02

نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (3 إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِی الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَیَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ (4) وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ (5) وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ (6) وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلاَ تَخَافِی وَلاَ تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ (7) فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا کَانُوا خَاطِئِینَ (8)) الهی بودن الفاظ و معانی قرآن

چون سورهٴ مبارکهٴ «قصص» در مکه نازل شد و عناصر محوری سوَر مکّی اصول دین است و طرح قصص انبیا سهم تعیین‌کننده‌ای در این معارف دارد لذا جریان موسای کلیم و هارون(سلام الله علیهما) را بازگو فرمود و برای اینکه روشن بشود این مطالب معنیً همان است که خدا اراده کرد, لفظاً همان است که خدا ایجاد کرد این‌چنین نیست که مطالب را فقط به حضرت رسول(صلّی الله علیه و آله و سلّم) القا کرده باشد و الفاظ از خود پیامبر باشد بلکه معنیً و لفظاً از خداست فرمود ما جریان موسی و فرعون را برای تو تلاوت می‌کنیم یعنی معنا, تعلیم; لفظ, تلاوت نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ نه «نُعلّمُ» تا توهّم بشود که مطالب از خداست ولی ـ معاذ الله ـ لفظ‌ها از پیامبر است فرمود: نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ.

ص: 9

سرّ تعبیر مکرر به متکلّم مع‌الغیر در آیات محلّ بحث

مطلب بعدی آن است که چون بیان سنّت الهی است و قضایای تاریخی و شخصی سهمی ندارد از جریان فرعون و هامان به عنوان یک اصل کلی و از جریان موسی و هارون(سلام الله علیهما) به عنوان اصل کلی یاد می‌کند و به صورت فعل مضارع، شش بار ضمیر متکلّم مع‌الغیر را ذکر می‌کند تا معلوم بشود این سنّت, سنّت الهی است گذشته و حال و آینده را در برمی‌گیرد فرمود: وَنُرِیدُ (یک) أَن نَّمُنَّ (دو) که اینها همان متکلّم مع‌الغیر است وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً (سه) وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ (چهار) وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ (پنج) وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ (شش)؛ شش بار از این مطلب به صورت متکلّم مع‌الغیر یاد می‌کند تا هم عظمت و جلال و شکوه ربوبیّت را تفهیم کند، هم در کار بودن مدبّرات امر را تفهیم کند، هم بفهماند که حال و گذشته و آینده یکی است. تعبیر مرحوم شیخ طوسی در تبیان این است که آنها که این جریان وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ را بر وجود مبارک حضرت حجّت(سلام الله علیه) تطبیق کردند از این تعبیر فعل مضارع خیلی کمک می‌گیرند چون جریان فرعون و هامان که گذشت, از اینکه به فعل مضارع یاد می‌کند معلوم می‌شود این نسبت به آینده تطبیق می‌شود ⁽¹⁾ البته این سخن فی‌الجمله تام است لکن بیان سنّت الهی است سنّت الهی گذشته و حال و آینده را در برمی‌گیرد و آینده مربوط به وجود مبارک حضرت حجّت(سلام الله علیه) است.

استضعاف مؤمنان در زمین و عظمت آنان در ملکوت

ص: 10

مطلب دیگر اینکه فرمود ما مستضعفین فی الأرض را به امامت می‌رسانیم این کلمه فِی الْأَرْضِ نشان می‌دهد که اینها گرچه مستضعف فی‌الأرض‌اند ولی «فی السماء» دیگر مستضعف نیستند در ملکوت عالَم اینها مستضعف نیستند همین روایتی که مرحوم کلینی از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل کرد مضمون کلام نورانی آن حضرت این است که اگر کسی برای رضای خدا عالِم بشود و برای رضای خدا به علمش عمل بکند و برای رضای خدا از علمِ عمل کرده استفاده کند و آن را تعلیم بدهد و دیگران را عالِم کند «مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَ عَمِلَ بِهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِیَ فِی مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً» ⁽¹⁾ این را در ملکوت عالم فرشته‌ها می‌گویند آیت الله العظمی این در هر حدّی که باشد این کلمه «لله» در حدیثی که مرحوم کلینی نقل کرده یک بار ذکر شده این به نحو تنازع, مفعول واسطه است برای هر سه فعل برای «تَعلَّم» و «عَمِل» و «عَلَّم»؛ این «لله» شاهد است در درون او و بیرون که متعلّق به خصوص اخیر نیست این نظیر اینکه «و هذا شهر عَظَّمْتَهُ و کَرَّمته و شرّفته و فضّلته علی الشهور» ⁽²⁾ این «علی الشهور» مفعول واسطه است برای هر چهار فعل علی التنازع نه اینکه این وسط‌ها قطع بشود این «لله» هم همین طور است اگر کسی برای رضای خدا عالِم شد و برای رضای خدا به علمش عمل کرد و برای رضای خدا این علم را به جامعه منتقل کرد این آیت الله عظماست نزد ملائکه، «دُعِیَ فِی مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً» این فِی الْأَرْضِ نشان می‌دهد که اینها مستضعفِ مطلق نیستند اینها مستضعف فی‌الأرض‌اند و مُستَعظَم فی السماء.

ص: 11

قرائن عظمت ملکوتی مستضعفان زمین

پرسش: استضعاف در زمین بالضروره کمال در آسمان را ثابت نمی‌کند.

پاسخ: نه نمی‌کند خدای سبحان برای اینها این سِمت‌ها را که قرار داده است معلوم می‌شود اینها فقط در زمین‌ مستضعفاند [نه اینکه در آسمان و ملکوت هم مستضعف باشند] برای اینکه اینها ائمه‌اند به جعل الهی و وارثان‌اند به جعل الهی. آن که مستعظَم در ملکوت نباشد که به امامت نمی‌رسد از صِرف اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ استفاده نمی‌شود لکن از این چهار فعل بعدی که فرمود: نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً, نَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ, وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ, وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ از اینها استفاده می‌شود که اینها نزد فرشته‌ها مستعظم‌اند.

عدم اختصاص آیات محل بحث به معصومان

پرسش:...

پاسخ: نه, عصمت که از آن در نمی‌آید مصداق کاملش البته آنها هستند وگرنه آنچه در زمان سابق گذشت این طور نبود وعده الهی هم این است که أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ ⁽¹⁾ مصداق کاملش از آن باب است یک سلسله آیاتی است که طبق شواهد فراوانی که هست حصر دارد غیر معصوم را شامل نمی‌شود مثل آیه تطهیر, ⁽²⁾ آیه مباهله, ⁽³⁾ آیه إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ ⁽⁴⁾ آنها قرائن خاصّ خودشان را دارند اما بعضی از آیات که مطلق است غیر معصوم را هم شامل می‌شود منتها فرد کاملش معصوم است اگر ما قرینه‌ای نظیر آیه مباهله, آیه تطهیر، آیه إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ, الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ ⁽⁵⁾ از اینها داشتیم بله اینها منحصراً برای معصوم است.

ص: 12

مؤمنان, مصداقِ وارثان در آیه محل بحث

پرسش: اگر مراد از مستضعفین, کل بنی‌اسرائیل باشد دلیل بر این می‌شود که ائمه فقط ائمه خیر هم نیست ائمه شرّ را هم شامل می‌شود.

پاسخ: نه برای اینکه به قرائن چهارگانه‌ای که هست معلوم می‌شود مؤمنان آنها مرادند وگرنه آنهایی که روزی به دنبال وجود مبارک موسای کلیم رفتند روزی هم گفتند: یَا مُوسَی اجْعَلْ لَنَا إِلهاً کَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ ⁽¹⁾ به دنبال سامری راه افتادند آنها را که نمی‌گوید.

پاسخ: فرمود ما وارث قرار می‌دهیم, معلوم می‌شود که منظور مؤمنان بنی‌اسرائیل‌اند وارث یعنی وارث, کافر که وارث خدا نیست فرمود ما اینها را وارث قرار می‌دهیم أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ نه این است که اینها وارث فرعون باشند. فرمایش مرحوم شیخ طوسی که در تبیان از آن گروه نقل می‌کند این است که آنها گفتند این ضمیر مِنْهُمْ به انصار حضرت حجّت برمی‌گردد «و نُرِیَ فرعون و هامانَ و جنودهما مِن انصار الحجة» به دلیل اینکه این نُرِیدُ فعل مضارع است و مربوط به آینده پس منظور, فرعون و هامان این عصرند و منظور از مِّنْهُمْ انصار حضرت حجّت‌اند ⁽²⁾ این البته تطبیق است این سخن درست است اما اصلش که مربوط به زمان بنی‌اسرائیل بود آن بنی‌اسرائیل مؤمن را می‌خواهد بگوید, آینده انصار حضرت حجت‌اند, گذشته مؤمنان حضرت موسی بودند اما آنهایی که روزی به دنبال حضرت موسی هستند روزی هم به دنبال سامری آنهایی که مثل خود فرعون‌اند به عذاب الیم گرفتار می‌شوند که یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ. ⁽³⁾

ص: 13

پرسش: قدرت را در زمین به ارث ببرند کمال حساب نمی‌شود؟

پاسخ: نه, قدرت را اگر خدا ارث بدهد کمال است وگرنه قوم عاد و ثمود بعد از قوم فرعون وارث قدرت آنها شدند اما خدا ایراث نکرد اگر اینها وارثان الهی باشند حتماً آدم‌های صالحی‌اند و خدا اینها را ائمه قرار می‌دهد.

پرسش:...

پاسخ: آنکه وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ نیست آن که خود فرعون است آ‌نجا که ائمه است به ما فرمود: فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَیْمَانَ لَهُمْ ⁽¹⁾ اما اینجا می‌فرماید: وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً (یک) فرعون و هامان عصر را به وسیله اینها ما سر جایشان می‌نشانیم (دو) معلوم می‌شود آدم‌های صالحی‌اند حالا یا زمان حضرت موسی بود یا به تعبیری که مرحوم شیخ طوسی در تبیان از بعضی‌ها نقل می‌کند به انصارالحجّه برمی‌گردد بالأخره اینها کسانی‌اند که یا با فرعون و هامان گذشته درگیرند یا با فرعون و همان عصر کنونی درگیرند بالأخره مردان صالحی‌اند اگر جزء ائمه کفر باشند که خدای سبحان به مؤمنین دستور می‌دهد فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَیْمَانَ لَهُمْ.

مؤمنان, واسطه خذلان و شکست ظالمان

پرسش: ...

پاسخ: امامتی که خدا رار می‌دهد که در برابر فرعون عصر بایستد امامت صالحان است یک وقت است که امامت طالحان است به ما می‌فرماید: این امامت طالحان دیگر فرعون و هامان را سر جایشان نمی‌نشاند خودشان فرعون و هامان‌اند آنکه فرعون و هامان را چه در گذشته چه در آینده سر جایشان می‌نشاند انسان‌های صالح‌اند.

فرمود: وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ چه فرعون و هامان اعصار گذشته که در زمان حضرت موسی(سلام الله علیه) بودند چه فرعون و هامان آینده به تعبیر تبیان شیخ طوسی که انصارالحجّه آنها را سر جایشان می‌نشانند وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ آنچه این فراعنه می‌ترسیدند به وسیله مردان الهی عملی می‌شود ولی ما این کار را می‌کنیم به دست اینها نظیر آنچه فرمود: قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدیکُم‌ ⁽²⁾ فرمود با آنها مبارزه کنید خدا با دست شما آنها را سر جایشان می‌نشاند قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدیکُم‌ فرمود ما نشان می‌دهیم اما به دست شما وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم یعنی از این ائمه‌ای که وارثان زمین‌اند مستضعفانی که به امامت رسیدند مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ.

ص: 14

پیروزی صالحان در سایه رهبری پیشوایان معصوم

مطلب دیگر اینکه یک وقت است ذات اقدس الهی معصومین را اراده می‌کند این معلوم می‌شود که برچین کرده جِبایه یعنی برچین اگر دست‌فروشی این میوه‌ها را روی طبق چید شما دارید آن درشت‌ها و سالم‌ها را انتخاب می‌کنید می‌گویید برچین کرده این برچین را می‌گویند جِبایه, مُجتبیٰ یعنی جبایه شده برچین شده مثل مصطفاست اگر خدای سبحان بخواهد از معصومین سخن بگوید سخن از اجتباست سخن از اصطفاست که فرمود: إِنَّ اللّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ ⁽¹⁾ اینها معصومین‌اند اما یک وقت است که نه, اعم از معصومین است منتها اینها زیر پوشش معصومین به کمال هم می‌رسند این می‌شود مردم‌سالاری دینی که اگر یک وقت حکومتی حاصل شد زیر پوشش معصوم بود یا به امر معصوم بود گرچه سخن از اصطفا نیست نظیر إِنَّ اللّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَنُوحاً و مانند آن, اما سخن از مستضعفان فی الأرض و مستعظمان فی السماست که فرمود ما این کار را کردیم بعد هم فرمود ما به وسیله اینها فرعون و هامان هر عصری را دفن می‌کنیم به خاک ذلّت می‌نشانیم البته در گذشته به رهبری وجود مبارک موسی و هارون(سلام الله علیهما) بود در آینده هم ـ ان‌شاءالله ـ به رهبری وجود مبارک حضرت حجت(سلام الله علیه).

منّت الهی بر مؤمنان و تمکّن آنان در زمین

اینکه فرمود: وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ گذشت که منّت «هی النعمة العظمیٰ» هر نعمتی را منّت نمی‌گویند آن نعمت بزرگ را می‌گویند منّت لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً ⁽²⁾ مسئله حکومت, مسئله امامت, مسئله ظلم‌ستیزی, مسئله استقلال و عدل و قِسط اینها جزء نعمت‌های بزرگ خداست از این نعمت بزرگ به عنوان منّت یاد می‌کند آن هم به صورت فعل مضارع که نشانه استمرار و بیان سنّت الهی است وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ ٭ وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ خب نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ کسانی‌اند که الَّذِینَ إِن مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلاَةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ ⁽³⁾ خب چه کسانی متمکّن در زمین‌اند؟ کسانی که این اوصاف را داشته باشند این چنین نیست که اگر کسی با زورگویی بر زمین مسلّط شد جزء نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ بشود آنها کسانی‌اند که إِذَا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً ⁽⁴⁾ اما اینکه فرمود: الَّذِینَ إِن مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ این چند کار را می‌کنند الآن هم فرمود: وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ بعد وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم از اینها مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ پس اینها در مقابل فرعون و هامان هر عصر و مصری‌اند.

ص: 15

وحی الهی به مادر حضرت موسی(علیهما السلام)

قبلاً در سورهٴ مبارکهٴ «شعراء», «نمل», «طه» بخش‌هایی از قصّه حضرت موسی را ذکر فرمود برخورد حضرت موسی با آ‌ن قبس و گرفتن نور به جای نار و دریافت وحی در کوه طور و اینها را ذکر کرد مبارزه با فرعون را ذکر فرمود مبارزه با سَحره را ذکر فرمود اینها در سورهٴ مبارکهٴ «طه» و مانند آن گذشت. قصه حضرت موسی از کودکی گوشه‌ای از این در سورهٴ مبارکهٴ «طه» اشاره شده و بخشی هم در این سورهٴ مبارکهٴ «قصص». از کودکی حضرت موسی(سلام الله علیه) شروع می‌کند می‌فرماید ما برای براندازی نظام سلطه کودکانی را زیر پوشش خود داریم تا به مقصد برسانیم وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی عصر هم مستحضرید عصر خفقان بود که یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَیَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ در چنین عصری که نسل‌کشی بود پسرکشی بود مادر موسی(سلام الله علیهما) باردار شد وقتی این کودک به دنیا آمد معلوم شد پسر است خدا می‌فرماید ما به مادر موسی وحی فرستادیم این امور را از راه وحی به او القا کردیم وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی به او این مطالب را القا کردیم أَنْ أَرْضِعِیهِ تا آنجا که ممکن است این کودک را شیر بده فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ وقتی ترسیدی که مبادا مأموران فرعون اطلاع پیدا کنند و این کودک را بگیرند فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ این را بینداز در دریا.

از دریا نترس چون به ما دادی اگر از مأموران فرعون می‌ترسی این یک امر عادی است برای اینکه اینها یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ ⁽¹⁾ رسمشان بود ولی دریا حرف ما را گوش می‌دهد گرچه فرعون حرف ما را گوش نمی‌دهد فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ منظور آن بحر احمر و دریای سرخ نیست که در شرق مصر است از آنجا بگذری وارد شام و اینها می‌شوی منظور همین رود نیل است که از وسط شهر مصر می‌گذرد فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ؛ اما وَلاَ تَخَافِی وَلاَ تَحْزَنِی خوف نسبت به آینده است حُزن نسبت به از دست دادن چیزی در گذشته فرمود شما این بچه را که در صندوقچه قرار دادی انداختی دریا غمگین مباش چون چیزی را از دست ندادی, نترس برای اینکه چیزی را از دست نمی‌دهی چون به ما سپردی ما هم این را کامل می‌کنیم به تو برمی‌گردانیم وَلاَ تَخَافِی نسبت به آینده وَلاَ تَحْزَنِی نسبت به گذشته, چرا؟ چون إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ ما او را سالم نگه می‌داریم (یک) به تو برمی‌گردانیم (دو) به مقامات والای رسالت می‌رسانیم (سه) که اینجا دو امر یکی أَرْضِعِیهِ یکی فأَلْقِیهِ دو نهی یکی لاَ تَخَافِی یکی وَلاَ تَحْزَنِی دو بشارت یکی إِنَّا رَادُّوهُ یکی جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ دو به دو قرین هم شش امر را بیان فرمود.

ص: 16

وحی علمی خداوند به مؤمنان

قبلاً این بحث را در ذیل آیه وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ ⁽¹⁾ بیان کردیم که ذات اقدس الهی چند گونه وحی دارد آن وحی تشریعی که شریعت و احکام است آن مخصوص انبیاست که دیگران سهمی ندارند آن از بحث خارج است اما وحی‌هایی که مربوط به علم غیب باشد ملاحم باشد تصمیم‌گیری‌های خوب باشد اینها برای مؤمنین هم هست بخشی از این وحی‌ها به صورت الهام علمی است مثل اینکه انسان دارد مطالعه می‌کند چون باتقواست بر اساس اتَّقُوا اللّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللّهُ ⁽²⁾ مطلب خوبی را خدا به او یاد می‌دهد فقها, حکما, متکلّمین این بزرگواران نوآوری‌هایی که داشتند دیگر از خودشان که نداشتند برای اینکه خدای سبحان انسان را آفرید وَاللَّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً ⁽³⁾ در کتاب‌های دیگر هم که نبود این علم نورانیّتی است وجودی است این وجود یک مبدأ فاعلی می‌خواهد انسان قابل علم است نه فاعل علم حتماً یک معلّم بیرونی می‌خواهد اگر انسان از جای دیگر یاد نگرفت اگر در کتابی ندید از هم‌بحثش استفاده نکرد لابد کسی به او یاد داد دیگر اتفاقی که نیست کسی بگوید من خودم یاد گرفتم این حرف غیر معقولی است آخر فاعل و قابل که یکی نخواهد بود انسانی که جاهل است بگوید من خودم یاد گرفتم! حتماً کسی به او یاد داد حالا یا قبلاً شنید در گوشه ذهنش بایگانی شده بود الآن خودش را نشان می‌دهد یک وقت شیخناالاستاد مرحوم علامه شعرانی(رضوان الله علیه) همین مطلب را فرمودند که گاهی انسان بیست سال قبل, سی سال قبل در مجلسی مطلبی را از کسی شنیده بعد این مطلب در گوشه ذهنش بایگانی شده چون تکرار نکرده بود آنجا مانده بعد از بیست سال, سی سال حالا که دارد مرور می‌کند مطالعه می‌کند کتاب‌هایی که دم دست اوست مطالعه می‌کند دفعتاً آن مطلب سی سال قبل خودش را نشان می‌دهد این بنده خدا خیال می‌کند که این جزء ابتکارات اوست برای اینکه سی سال قبل که یادش نیست الآن هم که در کتاب‌ها ندیده می‌گوید ابتکارات من است این جزء فرمایشات ایشان بود بالأخره محال است که کسی مطلبی را از خود بفهمد, از خود بفهمد یعنی چه؟ یعنی علم که یک مطلب وجودی است خودبه‌خود پیدا شده فاعل ندارد خب تو که قابل بودی قابل که نمی‌تواند فاعل باشد تو پذیرا بودی بنابراین ممکن نیست مطلبی علمی پیدا بشود الاّ اینکه معلم دارد اگر حق باشد که فرشتگان الهی‌اند اگر جزء مغالطات باشد که إِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ لِیُجَادِلُوکُمْ ⁽⁴⁾ این سیزده قسم مغالطه با همه زیرمجموعه ذاتی و عرضی همه اینها این القائات شیطان است که إِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ لِیُجَادِلُوکُمْ تمام مغالطات به وسیله وساوس علمی شیطان است. بنابراین خدای سبحان مطلب علمی را اگر حق باشد یا به وسیله استاد یا به وسیله هم‌بحث یا گاهی به وسیله شاگرد به انسان منتقل می‌کند اینها مربوط به علم است.

ص: 17

مشکل اساسی اهل علم

گاهی مطلب عملی را القا می‌کند در بحث‌های قبل این قسمت گذشت که مشکل ما مُعمّمین مشکل علمی نیست مشکل ما مشکل عملی است یعنی ما اگر واقعاً آدم صالح و سالمی باشیم جامعه, جامعه نورانی خواهد بود جامعه معطّر بشود آنچه به مردم می‌گوییم عمل بکنیم, آنچه گفتیم عمل کرده باشیم, تا عمل نکنیم نگوییم, بر خلاف گفته عمل نکنیم, چون به خلوت می‌رسیم کار دیگر نکنیم ما اگر این چنین باشیم می‌شویم فرشته وَجَعَلْنَا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ ⁽¹⁾ چند هزار فرشته در ایران زندگی کنند ایران می‌شود معطّر ما مشکل اساسی‌مان آن کمبود عمل است این عمل که ما عالِم بی‌عمل می‌شویم نه برای آن است که ما مشکل علمی داریم ما مطلب را خوب بیان می‌کنیم سخنرانی هم می‌کنیم قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ ⁽²⁾ را هم می‌گوییم نامحرم را هم نگاه می‌کنیم این برای چیست؟

تبیین جدایی قوای علمی و عملی انسان

چندین بار در بحث‌های سابق گذشت که متولّی علم, غیر از متولّی عمل است ما یک دستگاه علمی داریم که حوزه و دانشگاه متولّی این کار است یک دستگاه عملی داریم که متولّی ندارد آن فنّ اخلاق است نه اخلاق نظری بلکه اخلاق عملی یعنی کسی که ما را بپروراند آن متولّی ندارد حالا گوشه, کنار چهارتا آدم صالح پیدا می‌شود حرف دیگر است آن طوری که علم متولّی دارد عمل که متولّی ندارد آن طوری که فقه و اصول و فلسفه متولّی دارد اخلاق که متولّی ندارد در بیرون ما چهار قسم وجود دارد؛ اگر هر روز هم ما این حرف را تکرار بکنیم برای ما سودمند است درون ما هم این چهار گروه است ما در بیرون یک سلسله قوا و تشکیلاتی داریم که مسئول و متولّی درک‌اند یک سلسله قوایی داریم که مسئول و متولّی عمل و حرکت‌اند ما چشم داریم گوش داریم تا با اینها ادراک بکنیم دست داریم پا داریم تا با اینها کار کنیم این متولّی‌ها همه از هم جدا هستند انسان از نظر بیرون چهار گروه است بعضی‌ها هستند که هم مجاری ادراکی‌شان سالم است هم مجاری تحریکی‌شان سالم است هم خوب می‌شنوند خوب می‌بینند هم دست و پا دارند خوب می‌توانند بدوند این یک گروه, گروه دیگر کسانی‌اند که چشم و گوششان سالم است خوب می‌بینند خوب می‌شنوند ولی دست و پایشان فلج است سوم به عکس است دست و پایشان فعال است ولی چشم و گوششان بسته است چهارم از هر دو جهت محروم‌اند این از نظر بیرونی, اقسام چهارگانه بیرونی نشان می‌دهد اگر کسی با چشم و گوشش صدای عقرب را شنیده یا خود مار و عقرب را دیده چون شنیده یا دیده, دست و پای او هم سالم است یا دفاع می‌کند یا فرار می‌کند اما اگر کسی دست و پایش فلج باشد این مار و عقرب را می‌بیند ولی قدرت فرار ندارد شما مرتب به او اعتراض بکن که چرا فرار نکردی چرا سنگ نزدی خب چشم که سنگ نمی‌زند چشم که فرار نمی‌کند آنکه فرار می‌کند که بسته است شما مرتب به او تلسکوپ بده میکرسکوپ بده دوربین بده نزدیک‌بین بده عینک بده او مشکل دید ندارد این مشکل عمل دارد چون دست و پایش فلج است نمی‌تواند فرار کند یا دفاع کند گروه سوم کسانی‌اند که دست و پایشان باز است ولی چشم و گوششان کر و کور است خب این هم مار و عقرب را نمی‌تواند دفع کند خب باید ببیند که فرار کند گروه چهارم کسانی‌اند که هم از نظر چشم و گوش نابینا و کورند هم از نظر دست و پا فلج‌اند؛ این اقسام چهارگانه در بیرون.

ص: 18

ما باید باور کنیم از نظر معرفت نفس درون ما هم همین طور است ما یک سلسله نیروهایی خدا به ما داد که متولّی اندیشه است آن عقل نظری است که جزم و تصدیق و مظنّه و احتمال و شک کار اینهاست یک سلسله نیروهایی داریم که مسئولیت اراده و اخلاص و عزم و نیّت و اینها را به عهده دارند جزم یعنی جزم, عزم یعنی عزم بین جزم و عزم مثل آسمان و زمین فرق است جزم چیز دیگر است عزم چیز دیگر است علم چیز دیگر است اندیشه چیز دیگر است انگیزه چیز دیگر است مسئول‌هایش فرق می‌کند متولّیانش فرق می‌کند اخلاق با بخش طلب کار می‌کند با بخش عزم کار می‌کند با بخش اخلاص کار می‌کند با بخش اراده کار می‌کند این اول در اثر مکروهات و معاصی صغیره و معاصی کبیره طبق بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) «کَم مِن عقلٍ أسیر تحت هوی أمیر» ⁽¹⁾ فلج شده, شیطان این را به بند کشیده عقل عملی او که باید تصمیم بگیرد اراده کند اخلاص داشته باشد این زنجیری است حالا شما مرتب نصیحت بکن این شخص مشکل علمی ندارد خودش استاد است این آیه را تدریس کرده اما نامحرم نگاه می‌کند غیبت هم می‌کند دروغ هم می‌گوید رشوه هم می‌گیرد چون آنکه باید عمل بکند فلج است الآن این معتادان مشکل علمی دارند؟! اینها که بیش از دیگران و پیش از دیگران این خطر را می‌بینند شما مرتب نصیحت بکن, نصیحت بکن که چی؟ او را عالِم بکنی؟ در اینجا از علم کاری ساخته نیست علم کار اندیشه را دارد انجام می‌دهد کار جزم و تصور و تصدیق و سخنرانی و مقاله‌نویسی و درس گفتن حوزه و دانشگاه را این انجام می‌دهد اما اراده و اخلاص و نیّت برای عقل عملی است که «ما عُبد به الرحمن و اکتسب به الجنان» ⁽²⁾ که ائمه(علیهم السلام) این مرزها را جدا کردند این عقل عملی اگر به اسارت وسوسه و شیطنت در آمده است «کَم من عقل أسیرٍ تحت هوی امیر» از این کاری ساخته نیست.

ص: 19

ماهیت و عظمت وحی عملی الهی و شرط نیل به آن

خدای سبحان اگر ببیند شخصی آنچه فهمید درست عمل می‌کند مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ⁽¹⁾ شامل اینها هم می‌شود گاهی همان طوری که مسئله علم را بالا می‌برد کسی را بحرالعلوم می‌کند کسی را علامه می‌کند این بخش عملی, اراده, طلب, اخلاص, این را می‌برد بالا این را مادر موسی می‌کند به مادر موسی علم نیاموخت به مادر موسی عزم و اراده القا کرد بینداز در دریا گفت چشم, این بینداز اراده می‌خواهد این وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ ⁽²⁾ نه «أن احْکُم کذا» فرمود ما به عدّه‌ای فعل و انجام دادن کار را وحی می‌فرستیم این وحی با درس‌های حوزه و دانشگاه فرق دارد این سلطان است این هر جا آمد کلّ فضا را روشن می‌کند اگر این وحی, وحی علمی باشد هم حوزه اندیشه را روشن می‌کند هم قلمرو اراده را فعال می‌کند اگر وارد قلمرو اراده بشود هم حوزه اراده و اخلاص را فعال می‌کند هم حوزه اندیشه را چون سلطان است.

فرمود: وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ اینجا هم وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی بینداز دریا گفت چشم! این علم نیست این کار برای همه هست مادر موسی(سلام الله علیهما) نه پیغمبر بود نه امام بود چیزی از امامت و نبوّت و رسالت سهمیه آن بانو نبود اخلاص داشت و ذات اقدس الهی در حوزه اراده او وحی فرستاد و به صورت کلی هم وعده داد فرمود: وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلاَةِ ما به آنها نگفتیم نماز واجب است نماز را به پیغمبر گفتیم به آنها گفتیم بلند شوید نمازتان را بخوانید می‌بینید بعضی‌ها بی‌تاب‌اند مرتب ساعت نگاه می‌کنند که نماز اول وقت چه وقت است بخوانند, بعضی‌ها بی‌تاب‌اند منتظرند به استقبال ماه مبارک رمضان بروند اینها وحی فعل است مگر می‌شود آدم بچه‌اش را بیندازد در دریا فرمود ما وحی فرستادیم سلطنت وحی کلّ فضای قلب مادر موسی را روشن کرد او در کمال طمأنینه بچه را انداخت دریا وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی که بینداز در دریا بعد به دریا هم گفتیم این امانت ماست می‌بینید دو امر است یکی امر حاضر است یکی امر غایب؛ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ این امر حاضر است بعد فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ ⁽³⁾ این امر غایب است تو بینداز (یک) دریا ببرد سالم تحویل بدهد (دو) این تکوین است دیگر هم این امر حاضر تکوینی است تشریع که نیست هم آن امر غایب تکوینی است فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ این وحی فعل است این برای همه است.

ص: 20

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 5 تا 9 سوره قصص 91/07/03

وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ (5 وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ (6) وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلاَ تَخَافِی وَلاَ تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ (7) فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا کَانُوا خَاطِئِینَ (8) وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ لاَ تَقْتُلُوهُ عَسَی أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَهُمْ لاَ یَشْعُرُونَ (9)) تدبیرات الهی جهت استقرار عقل و عدل در عالم

تدبیر الهی بر این است که در جهان, عقل و عدل را مستقر کند از چند راه این تدبیر را اجرا می‌کند اولاً بشر را با عقل و عدل‌خواهی مجهّز می‌کند که با فطرت عقل‌مداری و عدل‌خواهی خلق می‌کند فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ⁽¹⁾ این طور نیست که لوح نفس نانوشته باشد فجور و تقوای او را از راه الهام به او آموخت بنابراین هر کسی وقتی به دنیا می‌آید گرچه از علوم حصولی بیرون بی‌خبر است حتی نمی‌داند آتش گرم است و یخ سرد است از راه تجربه اینها را می‌فهمد اما عدل خوب است ظلم بد است تقوا خوب است فجور بد است اینها را کاملاً می‌فهمد راستی خوب است دروغ بد است اینها فطریات اوست که با اینها خدا او را خلق کرده است پس اوّلین راه برای عقل‌مداری جامعه و عدل‌محوری جامعه همان سرمایه‌هایی است که خدای سبحان به انسان داد.

ص: 21

دومین راه که مکمّل راه اول است و نوآوری‌هایی هم دارد راه انبیا و اولیای الهی است که خدا اینها را مبعوث کرده «یثیروا لهم دفائن العقول» ⁽¹⁾ چراغی در بیرون روشن کردند (یک) آن چراغ درونی را هم افروخته‌تر کردند (دو) تا او بیراهه نرود و راه کسی را هم نبندد (سه) راه‌های بعدی آن است که اگر کسی با داشتن این راه‌های فطری و وحیانی بیراهه رفت خدا راه توبه و انابه و بازگشت را باز گذاشت سالیان متمادی مهلت می‌دهد و اگر نشد از راه تنبیه و مؤاخذه آنها را سر جایشان می‌نشاند که این جریان فرعون و آل‌فرعون از همین قبیل است.

تطبیق آیات محل بحث بر پیشوایان معصوم(علیهم السلام)

در ذیل این آیه, روایاتی که در کنزالدقائق و سایر تفسیرهای روایی نقل شده است ملاحظه فرمودید که وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) کودکی بود حرکت می‌کرد وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) فرمود: «هذا من الذین قال الله عزّ وجل: وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» ⁽²⁾ و خدا می‌خواهد اینها را جزء ائمه قرار بدهد و مانند آن. از این سنخ روایات در تفسیر روایی ما کم نیست منتها در همین روایات آمده «فهذه الآیة جاریةٌ فینا إلی یوم القیامة» ⁽³⁾ یعنی از باب جَرْی است از باب تطبیق است در تفسیر شریف المیزان در خیلی از موارد شما می‌بینید ایشان می‌فرمایند این «مِن الجَرْی» است. ⁽⁴⁾ یعنی این تفسیر مفهومی نیست که این آیه را این‌چنین معنا کرده باشد این آیه بیان سنّت الهی است این سنّت الهی در عصر موسای کلیم بود در عصر عیسای مسیح بود در عصر ابراهیم خلیل بود در عصر نوح(سلام الله علیهم اجمعین) بود و در عصر قرآن و عترت هم هست این را می‌گویند تطبیق این را می‌گویند جری.

ص: 22

آسیبهای پیشروی علم حصولی

فرمود ما می‌خواهیم بساط ظلم را از راه تنبیه برداریم چه کار کردیم؟ به مادر موسی وحی فرستادیم یک وقت است علم حصولی است این علم حصولی شاید به عمل منتهی نشود (یک) بر فرض به عمل منتهی بشود راه جدایی دارد که انسان بعد از جزم علمی, عزم عملی پیدا کند (دو) اینکه می‌بینیم گاهی علم از عمل فاصله دارد ما عالِم بی‌عمل داریم برای آن است که علم حوزه و دانشگاه علمی نیست که ذاتاً اراده و عزم را به همراه بیاورد در حدّ شأنیت است می‌تواند اراده و عزم را به دنبال داشته باشد از آن طرف هم اگر کسی در جبهه جهاد اخلاقی شکست خورد این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است که «رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ وَ عِلْمُهُ مَعَهُ لاَ یَنْفَعُهُ» ⁽¹⁾ خیلی از علما هستند که کُشته جهلشان هستند این جهل در مقابل عقل است نه در مقابل علم، این از نظر تصور و تصدیق و استدلال و قیاس و قضایا و سخنرانی و سخن‌خوانی خوب حرف می‌زند خوب بحث می‌کند اما کشته جهل است این جهل در مقابل عقل است.

تقابل جهل با عقل و عدم تقابل آن با علم

بارها ملاحظه فرمودید اینکه مرحوم کلینی(رضوان الله تعالی علیه) اوّلین کتابش «کتاب العقل و الجهل» است دوم «کتاب فضل العلم» است علم مقابل ندارد علم یعنی سواد خب این سواد کاری نمی‌کند آنکه کار می‌کند یا به جهنم می‌برد یا به بهشت عقل است و جهل, جهل انسان را مستقیم به جهنم می‌برد و عقل مستقیم آدم را به بهشت می‌آورد آن عقل است که مقابل دارد نه علم, علم فنّی است ممکن است ما بگوییم باسواد و بی‌سواد اما می‌بینید مرحوم کلینی وقتی کافی را تنظیم کرده کتاب دومش کتاب العلم است علم دیگر مقابل ندارد انسان باسواد است خب باسواد است اما عقل است که مقابل دارد انسان یا اهل بهشت است یا اهل جهنم, جهنمی‌ها یا درس‌خوانده‌اند یا نیستند همین! این دیگر مقابل ندارد اگر اهل عقل بود که «ما عُبد به الرحمن و اکتسب به الجِنان» ⁽²⁾ این اهل بهشت است جهل در مقابل عقل اهل جهنم است انسان یا عاقل است که بهشتی است یا جاهل است که جهنمی است این جهنمی یا درس‌خوانده است یا درس‌نخوانده این است که کتاب العلم مقابل ندارد کتاب العقل مقابل دارد. اگر علم, علم حوزوی و دانشگاهی باشد این ممکن است با جهل در مقابل عقل هم بسازد لذا حضرت فرمود: «رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ وَ عِلْمُهُ مَعَهُ لاَ یَنْفَعُهُ»علم با جهل جمع می‌شود چون آن جهل در مقابل علم نیست در مقابل عقل است چون در مقابل عقل است ممکن است علمی باشد عین جهل یعنی همین سواد را در راه باطل پیاده کند بنابراین این علم‌ها فی‌الجمله کمک می‌کند نه بالجمله.

ص: 23

آثار وحی الهی در حوزه علم و عمل

اما وحی و الهام الهی نورِ محض است این اگر در حوزه علم بتابد مستقیماً خدای سبحان کسی را عالِم بکند بالوحی أو الالهام کلّ زمینه این جان آدم و نفس آدم و سینه آدم مشروح می‌شود هم بخش علمی‌اش تأمین می‌شود انسان جازم می‌شود هم بخش عملی‌اش تضمین می‌شود انسان عازم می‌شود علمی است که عمل را به همراه دارد علمی نیست که گاهی با عمل باشد گاهی با عمل نباشد چون کلّ فضا را این روشن کرده است این می‌شود جزء جَعَلْنَا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ ⁽¹⁾ اگر مَصبّ و جای ریزش این وحی و الهام, عمل باشد اراده باشد عزم باشد نیّت باشد این مستقیماً فضای عقل عملی را سنگین و وزین می‌کند و فضای عقل نظری اندیشه را هم شفاف می‌کند کمبود علم را هم تأمین می‌کند مثل آبشار بلندی که وقتی مستقیماً به یک جا ریزش کرد اطرافش هم شفاف و روشن و سرسبز خواهد شد.

تبیین و گسترهٴ وحی الهی

آن وحی تشریعی مخصوص انبیاست به احدی هم نمی‌رسد چون نبوّت است رسالت است که مربوط به احکام است که دین این است حکم این است فلان شیء واجب است فلان چیز حرام است اینها مخصوص انبیاست اما وحی‌هایی مربوط به علم غیب, مَلاحم, وقایع گذشته, آینده, بهشت, جهنم, اسمای حسنای الهی اینها دیگر وحیی است به علم غیب برمی‌گردد اینها هم برای انبیا(علیهم السلام) است هم برای ائمه(علیهم السلام) این وحی‌ها آن قلّه‌اش آن مراحل بالایش برای اولیای الهی است مراحل وسطایش هم یا ضعیفش هم برای مؤمنین است که خدای سبحان برای مؤمنین هم این الهام‌ها را مشخص کرده است که الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاَئِکَةُ ⁽²⁾ این ملائکه‌ای نیستند که وحی تشریعی بیاورند و مخصوص انبیا باشند این ملائکه‌ای هستند که مأموران الهی‌اند وارد حوزه دل می‌شوند یا بخشی از مشکلات علمی یک شخص را حل می‌کنند وقتی مشکل علمی او حل شد فضای درون او روشن می‌شود عمل یعنی آن عقل عملی هم به راه می‌افتد, اگر به بخش عملی او اینها فرود بیایند که أَلاَّ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ ⁽³⁾ امید می‌آورند نشاط می‌آورند استقامت می‌آورند پایداری می‌آورند آن‌گاه شعاعش آن بخش‌های علمی را هم روشن می‌کند بحث‌هایی که مربوط به أَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلاَةِ ⁽⁴⁾ گذشت ناظر به این قسم دوم است یک وقت وحی می‌آید که نماز واجب است فلان نماز مستحب است فلان نماز چهار رکعت است این وحی تشریعی است و مخصوص پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) است یک وقت وحی می‌آید که بلندشو نمازت را اول وقت بخوان این گرایشی که می‌بینید برخی‌ها بی‌صبرانه منتظرند که چه وقت نماز می‌شود اول وقت نمازشان را بخوانند از همین قبیل است وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) مرتب مواظب بود ببیند که چه وقت ظهر می‌شود به بلال بگوید: «أرِحْنا یا بلال» ⁽⁵⁾ بلندشو ما را از دنیا راحت بکن چند لحظه‌ای با خدایمان مناجات کنیم اینها وحی فعل است اینها گرایش است اینها کشش است این کشش, کوشش‌ها را به دنبال دارد این کارهای عملی است.

ص: 24

وحی الهی به جمادات

در جریان مادر حضرت موسی(سلام الله علیهما) فرمود ما مستقیماً به او وحی فرستادیم چه اینکه به دریا دستور دادیم چه اینکه به زمین هم گاهی دستور می‌دهیم یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا ٭ بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحَی لَهَا ⁽¹⁾ این وحی به زمین هم می‌رسد برای اینکه بر اساس آن پنج طایفه آیات الهی همه موجودات آگاه‌اند بنده خدایند مطیع خدایند ساجد خدایند مُسلِم و منقادند مسبّح‌اند یک سلسله آیاتی است که از اسلامِ موجودات دم می‌زند طایفه دوم آیاتی بودند که از تسبیح موجودات سخن می‌گویند طایفه سوم آیات سجده‌اند که لِلَّهِ یَسْجُدُ مَا فِی السَّماوَاتِ ⁽²⁾ طایفه چهارم آیه تسبیح همراه با تحمید است که إِن مِن شَیْ‌ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلکِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ ⁽³⁾ طایفه پنجم طایفه اطاعت و فرمانبرداری است که فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِیَا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قَالَتَا أَتَیْنَا طَائِعِینَ ⁽⁴⁾ خب این طوایف خمسه نشان می‌دهد که هر موجودی مسلم است و مسبّح است و ساجد است و منقاد است و مطیع چنین موجودی صلاحیّت آن را دارد در حدّ خود که وحی الهی که مناسب با اوست دریافت کند فرمود: بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحَی لَهَا ⁽⁵⁾ این نازل‌ترین مرحله وحی است که به جمادات هم می‌رسد حالا آن وَ أَوْحی‌ رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ ⁽⁶⁾ در سورهٴ مبارکهٴ «نحل» گذشت.

ص: 25

تاثیر وحی الهی در مادر حضرت موسی(علیهماالسلام)

اما این وحی برتر است که به مادر موسی(سلام الله علیهما) رسید هم بخش عملی او را بالاصاله تأمین کرد هم بخش آگاهی او را تأمین کرد و طوری فضای نفس او را روشن کرده است که سهمگین‌ترین خطر را با مِیل خود استقبال کرده است خب چه کسی است که آن بچه نازپرورده خودش را بیندازد در دریا برای اینکه به دست دشمن نیفتد فرمود ما گفتیم او هم گفت چشم! بدون معطّلی این کار را کرد دیگر فکر نکرد که دریا انداختن یعنی چه وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ تا آنجا که ممکن است بچه را شیر بدهد همین که احساس خطر کردی احساس کردی که مأموران آل‌فرعون در راهند فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ این را بینداز در صندوق بینداز در دریا تو بینداز به دریا این امر حاضر, دریا باید بیندازد به ساحل, آن امر غایب, آل‌فرعون باید بگیرند, آ‌ن هم یک مأموریت, این مجموعه را خدای سبحان مرتب دارد امر و نهی می‌کند این آن کار را بکند او آن کار را بکند در سورهٴ مبارکهٴ «طه» گذشت که فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ این امر حاضر, فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ تو این کار را بکن او این کار را بکند خب این امر غایب به چه کسی متوجه است؟ در سورهٴ مبارکهٴ «طه» که ملاحظه فرمودید این بود إِذْ أَوْحَیْنا إِلی‌ أُمِّکَ ما یُوحی ٭‌ أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ ⁽¹⁾ تو این کار را بکن دریا این کار را بکند خب اینها امر و نهی است این امر و نهی از طرف ذات اقدس الهی یک امر تشریعی که نیست این امر از راه وحی وقتی وارد صحنه قلب مادر موسی(علیهما السلام) شد هم فضای عزم و اراده و طلب و نیّت و اخلاص او را تقویت کرد هم بخش‌های علمی او را.

ص: 26

بشارت دادن مربوط به عقل عملی است که انسان خوشحال می‌شود آرام می‌شود مصمّم می‌شود مطمئن می‌شود اینها بخش‌های عملی نفس است آن بخش‌های تصور و تصدیق و ادراک و جزم و قطع و یقین و اینها بخش‌های علمی است یک وقت است که نوری به این بدن بیمار افاضه می‌شود که این هم چشم و گوشش را درمان می‌کند هم دست و پای فلج را، مگر معجزه این طور نیست؟! این با یک اشاره با یک دعا با یک حمد با یک نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ⁽¹⁾ هم چشم نابینا, بینا می‌شود که مجرای ادراک است هم دست فلج به کار می‌افتد که مجرای حرکت است کاری در صحنه روح انجام می‌شود که هم مشکل علمی حل می‌شود انسان آگاه می‌شود هم مشکل تصمیم و عمل و اراده و عزم حل می‌شود انسان می‌شود مصمّم این دو کار را فرمود ما درباره مادر موسی(سلام الله علیهما) انجام دادیم.

تفاوت تاثیر علم حصولی و علم الهی در انگیزه انسان

پرسش:...

پاسخ: اگر تعلیم الهی باشد آن هم همین طور است عمل را به همراه دارد اگر تعلیم مدرسه و امثال ذلک باشد این گاهی با عمل همراه است گاهی نیست اما وقتی تعلیم الهی باشد ذات اقدس الهی بخواهد به وسیله فرشته‌ها یا علل و عوامل غیبی دیگر کسی را عالِم کند آن علم کلّ فضا را روشن می‌کند هم دست و پای عقل عملی را باز می‌کند انسان به آسانی تصمیم می‌گیرد هم مطلب برایش روشن است این طمأنینه این آرامش این آسایش مربوط به عقل عملی است. ما یک شک داریم یک تردید, شک مربوط به اندیشه است که آیا این محمول برای این موضوع است یا نه؛ تردید مربوط به انگیزه است که این کار را بکنم یا این کار را نکنم منافقان گرفتار تردید عملی‌اند مسئله برای آ‌نها روشن شد اما در عزم تردید دارند فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ ⁽²⁾ تردید آن ردّ مکرّر است می‌بینید یک انسان نابینا وقتی که می‌خواهد از اتاقی بیرون برود چون در خروجی را بلد نیست به دیوار شرقی می‌رود می‌بیند راه بسته است به دیوار غربی برمی‌گردد راه بسته است این می‌شود تردید, تردید یعنی ردّ مکرّر یعنی راه خروج ندارد منافق این طور است عالِم فاسق, عالم بی‌عمل این طور است فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ این رِیْب به معنای شکّ علمی نیست برای اینکه مسئله برایشان روشن شد همین جریانی که وجود مبارک موسای کلیم به فرعون ملعون گفت تو یقین داری لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ ⁽³⁾ برای تو هیچ شکّی نمانده که کارِ من معجزه است کار دیگران سِحر است تو چه مشکل علمی داری؟! خب می‌بینید انسان ممکن است تفسیر را بخواند تفسیر هم بنویسد سخنرانی هم بکند اما وقتی رومیزی و زیرمیزی دید بگیرد این معلوم می‌شود که علم حوزوی و دانشگاهی آن هنر را ندارد که عزم را بسازد اما علم وحیانی, علم الهامی اگر فرشته‌ای همین مطلب را در قلب کسی بیاورد کلّ فضا را روشن می‌کند هم آن بخش‌های عزم و اراده را فعال می‌کند هم آن بخش‌های جزم و تصور و تصدیق را آگاه می‌کند. این کار را خدا نسبت به مادر موسی کرد همین کار را هم ذات اقدس الهی وعده داد که فرشته‌ها برای مؤمنانی که مقداری امتحان بدهند می‌کند تَتَنَزَّلُ اینها که مخصوص انبیا و مخصوص اهل بیت نیست آ‌ن قلّه‌های علمی مخصوص آنهاست اما الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاَئِکَةُ أَلاَّ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا که این را درباره مؤمنین هم تطبیق کردند معلوم می‌شود این آیات برای مؤمنان دیگر [غیر از معصومان(علیهم السلام)] هم هست این فرشته‌ها برای مؤمنین هم هستند.

ص: 27

محتوای الهام الهی به مادر حضرت موسی(علیهماالسلام)

وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی خب چه کار بکن اینها کارهای عملی است تصمیم‌گیری است أَنْ أَرْضِعِیهِ این کودک را شیر بده فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ بینداز در دریا این دریا هم بحر احمر نیست که در مشرق مصر است و بین مصر و شام و امثال اینهاست این همان رود نیل است که در وسط مصر می‌گذرد فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلاَ تَخَافِی وَلاَ تَحْزَنِی آن وحی, خوف را برمی‌دارد حزن را برمی‌دارد طمأنینه می‌آورد آرامش و آسایش می‌آورد اینها همه فعل است همه وصف نفسانی است چرا؟ این إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ یک اِخبار غیب است شعاع آن وحی این علم غیب را هم به همراه آورده إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ آن وقت این مادر در کمال طمأنینه این را گذاشت در صندوقچه و انداخت در دریا, دریا هم فرمان الهی را کاملاً اطاعت کرده این امانت را برده به صاحبش داده فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ ببر در کنار دست دشمن قرار بده. سرانجام حضور حضرت موسی در کاخ فرعون

وجود مبارک موسی(سلام الله علیه) در این صندوقچه قرار گرفت و افتاد در دریا این را که انداخت در دریا در سورهٴ مبارکهٴ «طه» قبلاً گذشت که فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ دریا هم موظف است که این را ببرد یک جای مشخص این مأمور پُست است باید ببرد آنجا و برد وقتی برد کنار قصر فرعون این لُقطه را ـ بین لَقیط و ضال مستحضرید در کتاب فقه فرق است یک چیز گمشده انسان باشد می‌شود ضالّه اگر کودکی گُم بشود می‌گویند لَقیط این لقیط از سنخ لقطه است منتها درباره خود انسان ـ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ اما آل‌فرعون نمی‌دانستند که پایان این کودک چیست سرگذشت این کودک چیست این لام, لام عاقبت است نه لام هدف آنها برای اینکه این کودک دشمن اینها بشود و بساط اینها را براندازد نگرفتند اما پایان کار وجود مبارک موسی [در باطه با فرعونیان] این است لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً.

ص: 28

لطیفه ادبی آیه هشتم

زمخشری اصراری دارد که این جمله معترضه برای آشنایان به لطایف ادبی و عربی شگفت‌انگیز است ⁽¹⁾ بین معطوف و معطوف‌علیه این جمله، این یک سطر فاصله است معطوف‌علیه چیست؟ این است که فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً وقتی گرفتند وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ این معطوف است آن هم معطوف‌علیه فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ بعد از التقاط چه شد؟ وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ بعد از اینکه گرفتند, همسر فرعون گفت که این کودک را نکش برای اینکه یا به حال ما نافع است یا اگر نافع هم نباشد فرزندخوانده ماست گفت این جمله معترضه که بین معطوف و معطوف‌علیه است برای آشنایان به صنایع و ظرایف ادبی معلوم می‌شود که چقدر اثرگذار است که اینها اصلاً بیراهه دارند می‌روند خاطیء‌اند خاطیء غیر از مُخطیء است مُخطیء نظیر اینکه «للمصیب أجران وللمخطیء أجرٌ واحد» ⁽²⁾ اینها که تلاش و کوشش می‌کنند در راه استنباط احکام بالأخره روشمندانه بررسی می‌کنند سالیان متمادی فقه و اصول خواندند علوم عقلی و نقلی را فرا گرفتند تا بتوانند احکام الهی را استنباط کنند اینها روشمندانه احکام الهی را استنباط می‌کنند منتها بعضی مُصیب‌اند بعضی مخطیء, مصیب آن است که روشمندانه استنباط می‌کند به مقصد می‌رسد مخطیء آن است که روشمندانه استنباط می‌کند ولی خب اشتباه می‌کند این می‌شود مخطی, اما خاطی کسی است که بی‌گدار به آب می‌زند روشمندانه کار نمی‌کند اهل راه نیست حرف زمخشری این است که اینها خاطیء‌اند اصلاً بیراهه می‌روند چیزی را گرفتند که برای براندازی آنها تلاش و کوشش می‌کند چه چیزهایی زمخشری فهمید که می‌گوید اگر کسی آشنا به قواعد ادب باشد از محاسن ادبی اطلاعی داشته باشد آن‌گاه می‌فهمد که این جمله معترضه چقدر شیرین است إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا کَانُوا خَاطِئِینَ نه مُخطئین این جمله معترضه, معطوف بر معطوف‌علیه این است وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ معطوف‌علیه این است که فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً این را التقاط کردند.

ص: 29

معنای «قرة العین»

حالا که گرفتند چه حادثه اتفاق افتاد؟ چه گفتگویی به میان آمد؟ گفتگو این است همسر فرعون گفت: قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ این قرّةالعین است در بحث‌های قبل هم کلمه قرّةالعین گذشت, قُرّه یعنی خنکی, هوای سرد را می‌گویند قارّ در برابر هوای حارّ هوای سرد را می‌گویند قارّ, انسان دو بار اشک می‌ریزد یک بار در حال غم و اندوه و حزن که می‌گویند این اشک, اشک گرم است یک بار وقتی که دوستش از سفر بیاید چشمش روشن می‌شود اشک شوق می‌ریزد می‌گویند این اشک, اشک خنک است و اشک سرد است وقتی می‌گویند «قَرّتَ الأعین» یعنی چشم‌های شما اشک خنک بریزد یعنی حادثه خوبی به شما برسد خوشحال بشوید اشک شوق بریزید که آن اشک, اشک سرد است از این جهت حوادث زیبا و خوشایند را یا میلاد کودک را می‌گویند قرّةالعین یعنی انسان از دیدن اینها اشک شوق می‌ریزد و این اشک, اشک سرد است.

سرّ اشتیاق پیامبر (صلی الله علیه و آله) به نماز و تبیین معنای احسان

همین معنا درباره آن حدیث نورانی پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) هست که فرمود: «حُبّب إلیّ من الدنیا ثلاث» که سومی‌اش این است که فرمود: «وَ قُرّة عینی فی الصلاة» ⁽¹⁾ نماز قرّةالعین من است برای اینکه من در نماز محبوبم را زیارت می‌کنم اشک شوق می‌ریزم خود حضرت به دیگران سفارش کرده که عبادت شما در حدّ احسان باشد از حضرت سؤال کردند که احسان چیست؟ البته احسان یک معنای لازم دارد لازم در حوزه خودش ولو مفعول می‌گیرد یعنی «فَعَل فعلاً حَسنا» یک کار خوبی کرده شخصی که نماز خوانده روزه گرفته نماز شب خوانده اهل توجه بود اهل ذکر بود می‌گویند «أحسن» یعنی «فَعَل فعلاً حَسنا» قسم دوم احسان به غیر است که «أحسن» یعنی مشکل دیگری را حل کرده از دیگری عفو کرده دِیْن دیگری را ادا کرده این احسان به غیر است اینها فعل است اما آن احسانی که از حضرت سؤال کردند «ما الإحسان» آن مقام است این را فریقین نقل کردند هم ما نقل کردیم هم آقایان اهل سنّت از وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل کردند «الإحسان أن تَعبد الله کأنّک تراه فإن لم تکن تراه فإنّه یراک» ⁽²⁾ احسان, مقام است منزلت است فلان کس به مقام احسان رسید یعنی طرزی می‌گوید إِیِّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ ⁽³⁾ که گویا خدا را می‌بیند این مقام «کأنّ» است از این بالاتر که دیگر آن مقام احسان نیست بالاتر از مقام احسان است دیگر مقام «کأنّ» نیست مقام «أنّ» است آن برای اهل بیت(علیهم السلام) است وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) فرمود: «ما کنت أعبد ربّاً لم أره» ⁽⁴⁾ , این دیگر مقام «کأنّ» نیست مقام «أنّ» است البته این برای ربوبیّت است نه هویّت مطلقه, هویّت مطلقه همان طوری که غالب عرفا فرمودند نه معقول هیچ حکیم است نه مفهوم هیچ متکلّم است و نه مشهود هیچ عارف نه نبی نه ولیّ آن مقام را احدی درک نمی‌کند چون یک حقیقت خارجی است (یک) و بسیط است (دو) و نامتناهی است (سه) دیگر تجزیه‌بردار نیست که ما بگوییم هر کسی به اندازه خودش آ‌ن را درک می‌کند اگر بسیط محض بود و نامتناهی بود یا همه یا هیچ چون همه محال است پس هیچ ضروری است مقام ذات را احدی دسترسی ندارد البته مفهوماً چرا کاملاً درک می‌کنیم. در اینجا وجود مبارک پیغمبر از آن جهت که محبوب خود را در مقام اسمای حسنا مشاهده می‌کرد چشمش روشن می‌شد و اشک شوق می‌ریخت خیلی‌ها در نماز گریه می‌کنند «خوفاً من العقاب» برخی‌ها گریه می‌کنند «شوقاً الی الثواب» برخی‌ها اشک می‌ریزند به عنوان قرّةالعین فرمود: «قُرّة عینی فی الصلاة».

ص: 30

گوشه‌ای از نادانی فرعونیان در جریان حضرت موسی(علیهالسلام)

به هر تقدیر همسر فرعون گفت: قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ لاَ تَقْتُلُوهُ عَسَی أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً خدای سبحان همان کَانُوا خَاطِئِینَ را اینجا به صورت دیگر بازگو کرد فرمود: وَهُمْ لاَ یَشْعُرُونَ اصلاً نمی‌فهمند ما چطور تصمیم گرفتیم آنها دارند چه فکر می‌کنند کَانُوا خَاطِئِینَ آنها که دشمن اینها نبودند برانداز نبودند کُشتند اینکه برانداز است نکشتند نمی‌فهمند چه کار بکنند خیلی از کودکان را یُذَبِّحُونَ ⁽¹⁾ که کاری از آنها ساخته نبود اینکه کاری از او ساخته است به این کاری نمی‌توانند داشته باشند هم کَانُوا خَاطِئِینَ از یک سو, هم وَهُمْ لاَ یَشْعُرُونَ از سوی دیگر.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 7 تا 12 سوره قصص 91/07/04

وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلاَ تَخَافِی وَلاَ تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ (7 فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاًوَحَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا کَانُوا خَاطِئِینَ (8) وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ لاَ تَقْتُلُوهُ عَسَی أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَهُمْ لاَ یَشْعُرُونَ (9) وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ (10) وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ یَشْعُرُونَ (11) وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ (12)) آثار وحی الهی به مادر حضرت موسی

رسالت انبیا(علیهم السلام) گاهی در آغاز پیدایش آنها با معجزه همراه است گاهی در اثنای رسالت جریان حضرت مسیح این طور است جریان حضرت موسای کلیم این طور است میلاد مسیح(سلام الله علیه) از یک نظر با اعجاز همراه بود میلاد موسای کلیم(علیهما السلام) از نظر دیگر با معجزه همراه بود در جریان میلاد وجود مبارک موسای کلیم وحی ویژه‌ای که ذات اقدس الهی به مادرش فرستاد در سورهٴ مبارکهٴ طه گذشت که از عظمت و جلال آن وحی این‌چنین یاد کرد آیه 38 سورهٴ طه این بود إِذْ أَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّکَ مَا یُوحَی یعنی یک وحی ویژه‌ای ما به مادر موسی ایحا کردیم این وحیی که کلّ فضای قلب آن بانو را علماً و عملاً روشن کرده است نه مشکل علمی برای او ماند نه مشکل عملی, هم در بخش اندیشه به نصاب رسید که فهمید این سالم برمی‌گردد هم در بخش عزم و اراده مطمئن بود که این کار را باید انجام بدهد این تعبیر آیه 38 سورهٴ طه نشان عظمت آن وحی است إِذْ أَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّکَ مَا یُوحَی.

ص: 31

عذاب سهمگین الهی

گاهی مِهر الهی وقتی به جایی رسید کلّ فضا را روشن می‌کند گاهی قهر الهی به جایی رسید کلّ فضا را خاکستر می‌کند در جریان زمین در سورهٴ مبارکهٴ یونس آنجا مشابه این آیه گذشت که وقتی زمین سرسبز و خرّم شد حَتَّی إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّیَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ آیه 24 سورهٴ مبارکهٴ یونس, فرمود گاهی ما زمین را مشمول قَهرمان می‌بینیم وقتی بخواهیم عذاب بکنیم کلّ آن زمین که روشن شد شفاف شد باران آمد سرزمین‌ها را رویش داد و همه خیال می‌کردند که این سال تَرسالی است نه خشکسالی و به سود آنهاست قهر ما که آمد کلّ این بساط‌ها را برمی‌چیند آیه 24 سورهٴ مبارکهٴ یونس این است حَتَّی إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّیَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَیْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا حالا یا شب دستور ما می‌رسد یا روز فَجَعَلْنَاهَا حَصِیداً کَأَن لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کلّ این صحنه را طرزی ما برمی‌چینیم که گویا دیروز در اینجا نبودند بالأخره شما می‌بینید خانه‌ها هست, درخت‌ها هست, مزرعه هست, باغ هست, راغ هست اینها وقتی خراب شد آثاری می‌ماند دیگر این لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ که در سورهٴ مبارکهٴ یونس بحثش گذشت این است که طرزی ما اینها را ریشه‌کن می‌کنیم که گویا اصلاً دیروز اینجا نبودند لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ یعنی گویا دیروز اینجا نبود.

فرمود ما آثار پهلوی و امثال پهلوی را طوری برمی‌داریم که گویا اصلاً دیروز اینجا نبودند وقتی یک سرزمین مورد قهر خدا بشود أَتَاهَا أَمْرُنَا لَیْلاً أَوْ نَهَاراً فَجَعَلْنَاهَا حَصِیداً این حصید فَعیل به معنی مفعول است محصود یعنی دروشده «یوم حصاد» ⁽¹⁾ یعنی یوم درو کردن این را ما حصید قرار می‌دهیم مثل قتیل به معنی مقتول این محصود ماست دروشده است ریشه‌کن شده است طرزی ریشه‌کن می‌کنیم کَأَن لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ یعنی گویا دیروز اصلاً اینجا نبود. همان طوری که قهر الهی این طور است هیچ اثری از گذشته نمی‌ماند مِهر الهی هم همین طور است فضای قلب مادر موسی(سلام الله علیهما) پر از غم و اندوه بود خب آن یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْْ ⁽²⁾ که سنّت سیّئه آل‌فرعون بود این کودک هم که محبوب مادر است خب این خوفی دارد از یک سو, حزنی دارد از سوی دیگر, قلب او پر از خوف و حزن است طرزی این وحی الهی در فضای دل اثر کرد که این دل فارغ‌البال شد وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً.

ص: 32

دو وجه در تفیسر کریمه وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً

می‌بینید برخی از مفسّرین مثل مرحوم شیخ طوسی سه وجه ذکر می‌کنند بدون داوری که کدام یک از این وجوه صحیح است ⁽¹⁾ گاهی به ترتیب ذکر می‌کنند که بی‌میل نیستند که یکی از این وجوه صحیح باشد اینها گاهی این‌چنین معنی می‌کنند می‌گویند وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً یعنی دل مادر موسی خالی شد نظیر آیه سورهٴ ابراهیم که وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ ⁽²⁾ یک انسان مضطرب می‌گویند دلش خالی شد می‌گویند فلان کس دل ما را خالی کرد یعنی خبر تلخی آورد که ما اصلاً راه تصمیم‌گیری نداریم این دل ما را خالی کرد یعنی ما را مضطرب کرد أَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ یعنی دل اینها خالی است هر چیزی شما در این دل بیندازی باعث اضطراب اینهاست آنها گفتند: وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً یعنی «فارغاً من العلم و العزم و الارادة» از بس هول و هراس در این دل بود این دل نمی‌توانست تصمیم بگیرد ⁽³⁾ و ما به وسیله وحی این را برطرف کردیم یک وجه این است یک وجه این است که نه, وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً یعنی قلب مادر موسی بعد از آن أَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی این دیگر فارغ‌البال شد غمی در او نبود حزنی در او نبود ما به چه کسی می‌گوییم «فارغ البال» یک وقت است که می‌گوییم أَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ یک وقت می‌گوییم فلان شخص فارغ‌البال است یعنی هیچ مزاحمی نداری هیچ شغل شاغلی نداری که حواس شما را پرت کند کاملاً مطمئنی.

ص: 33

دیدگاه علامه طباطبایی(ره) در تفسیر کریمه وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً

سیدناالاستاد دیگر کاملاً به میدان آمده گفت راه این است آن وجوه هیچ کدام اعتباری به آن نیست مرحوم شیخ طوسی سه وجه در تبیان نقل کرد جناب زمخشری دو وجه نقل کرد ⁽¹⁾ بعد از مرحوم شیخ طوسی, مفسّران شیعه که این راه را طی می‌کنند اینها هم دو, سه وجه نقل کردند بعد از زمخشری, مفسّران اهل سنّت هم آنها هم این دو وجه را نقل کردند اما یک راه شفافی ارائه کنند که بالأخره این وجه درست است یا آن وجه درست است در کلمات این بزرگان کمتر دیده می‌شود اما آنچه در المیزان آمده این است که این دیگر فارغ‌البال شد ⁽²⁾ چرا؟ برای اینکه با آمدن وحی الهی جا برای نگرانی و خوف و حزن نیست این کلّ صحنه قلب مطهّر مادر موسی(سلام الله علیهما) شفاف شد مطمئن شد نه مشکل علمی دارد نه مشکل عملی دارد هم در مسئله جزم, بی‌شک جازم بود هم در مسئله عزم, بی‌تردید عازم بود فارغ‌البال بود فارغ‌القلب بود گفت بینداز دریا گفت چشم! به دریا دستور داد بینداز ساحل دریا گفت چشم! به دشمن هم گفت بگیر آنها هم گفتند چشم! فرمود: وَاَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی ⁽³⁾ من تو را محبوب قرار دادم وقتی من تو را محبوب قرار دادم وقتی در خانه دشمن مشترک ورود کردی به عنوان محبوب از تو پذیرایی می‌کنند مگر دل به دست دل‌آفرین نیست «مقلّبَ ‌القلوب» ⁽⁴⁾ مقلّب دل‌ها نیست؟! فرمود من دل‌ها را به سمت تو گرایش دادم وَاَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی از ناحیه من, من تو را محبوب قرار دادم آن امرئه فرعون آن طور حرف می‌زند آن فرعون خشمناک خشن بدمشرب آن حرف را می‌زند آل‌فرعون که کار آنها یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ بود آن حرف را می‌زنند این کودک به عنوان محبوب همگان در بیت فرعون نزول اجلال کرد.

ص: 34

دلیل نگرانیهای حضرت مریم هنگام ولادت حضرت عیسی(علیهماالسلام)

پرسش:...

پاسخ: آنجا به مادر عیسی(سلام الله علیهما) وحی نیامده اگر وحی آمده بود او هم آرام بود منتها مادر عیسی(سلام الله علیهما) در برابر تهمت مردم خب مردمی که گفتند: مَا کَانَ أَبُوکِ امْرأَ سَوْءٍ وَمَا کَانَتْ أُمُّکِ بَغِیّاً ⁽¹⁾ در برابر این مردم خب بگوید یَا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هذَا وَکُنتُ نَسْیاً مَنْسِیّاً ⁽²⁾ خب اگر می‌بینید صدیقه کبرا(سلام الله علیها) هم آن فشار را می‌بیند می‌گوید «عجّل وفاتی» ⁽³⁾ این از دست مردم به ستوه در می‌آیند تقاضای مرگ می‌کنند نه اینکه اضطرابی در قلبش باشد ـ خدای ناکرده ـ در حقانیّت خودش شک بکند آن هم این طور نبود اما تهمت‌های ناروا را که شنیدند گفتند: یَا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هذَا وَکُنتُ نَسْیاً مَنْسِیّاً بنابراین این فضای مطهّر قلب کلاً روشن شد علماً و عملاً ایشان فارغ‌البال شد.

تشابه و تفاوت و تعبیر قرآن در جریان مادر موسی و داستان حضرت یوسف(علیهم السلام)

خدای سبحان درباره یوسف(سلام الله علیه) یک تعبیری دارد درباره مادر موسی(سلام الله علیهما) یک تعبیر دیگر دارد درباره یوسف(سلام الله علیه) فرمود: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَأی بُرْهَانَ رَبِّهِ آیه 24 سورهٴ مبارکهٴ یوسف که قبلاً گذشت این بود وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَأی بُرْهَانَ رَبِّهِ جریان آن زن با جریان حضرت یوسف(سلام الله علیه) به این صورت بود که آن زن اهتمام ورزید لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ قصد کرد که با او نزدیک بشود این برای این, درباره یوسف(سلام الله علیه) که نزدیکی انجام نشد قصد هم انجام نشد برای اینکه خدا فرمود: وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَأی این لَوْلاَ برای امتناع است دیگر, اگر برهان الهی را مشاهده نمی‌کرد او هم قصد می‌کرد اما چون برهان الهی را مشاهده کرد همان طوری که فعل واقع نشده قصد هم واقع نشده پس قصدی در کار نبود در فضای قلب مطهّر یوسف(سلام الله علیه) هیچ اراده خلافی نبود اینجا هم می‌فرماید: لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا اگر ما قلب مادر موسی را به خودمان مرتبط نمی‌کردیم این هم ممکن بود سخنی بگوید ولی هیچ حرفی نزد فارغ‌البال بود قلبش فارغ بود غم و اندوهی نداشت حزنی نداشت درباره بچه‌اش هیچ حرفی نزد برای اینکه ما قلبش را به خودمان مرتبط کردیم.

ص: 35

پس قلب اگر به دست «مقلّب ‌القلوب» باشد هم در خطر فحشا انسان معصوم و مصون می‌ماند هم در خطر قتل و خونریزی و هلاکت فرزند و دل به دریا زدن مصون می‌ماند فرق آنجا و اینجا این است که آنجا فرمود یوسف دید اینجا فرمود ما پیوند زدیم بالأخره ما ربط دادیم از طرف ما بود آن هم از طرف خدا بود چون مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ⁽¹⁾ اگر کسی آن صحنه را ببیند آرام می‌شود چون آن صحنه کلّ فضا و جان را روشن می‌کند علماً و عملاً اگر علماً روشن کرد انسان اهل ظن و خیال و قیاس و گمان و وهم نیست اهل جزم است اگر عملاً روشن کرد اهل تردید و دودلی و اضطراب و نوسان و اینها نیست اهل عزم است اگر این صحنه روشن شد هم بخش اندیشه به جزم می‌رسد هم بخش انگیزه به عزم می‌رسد آنجا فرمود: هَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَأی بُرْهَانَ رَبِّهِ اینجا هم می‌فرماید: إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا این قلب را که ذات اقدس الهی به خود مرتبط کرد هیچ جا برای شک نمی‌ماند.

عدم راهیابی شک و تردید در علم وحیانی و اولیّات

ما گرچه به وضوحِ علم شهودی و وحیانی نداریم ولی در مسائل عادی و عرفی ما یک سلسله بدیهیات داریم بدیهی یعنی بدیهی یعنی برهان دارد ولی لازم نیست مثل دو دوتا چهارتا, دو دوتا چهارتا یک صغرا دارد یک کبرا دارد یک قیاس منطقی دارد ولی نیازی نیست کسی برهانی اقامه کند معلوم است دو دوتا چهارتاست اوّلی یعنی محال است کسی برای او برهان اقامه کند او برهان‌پذیر نیست مثل جمع نقیضین, جمع نقیضین را کسی قدرت برهان ندارد ولی تا می‌خواهد برود فکر بکند فکر کردن با فکر نکردن دوتاست جمع نمی‌شود استدلال با لااستدلال جمع نمی‌شود صغرا با لاصغرا جمع نمی‌شود کبرا با لاکبرا جمع نمی‌شود قدم به قدم انسان تا بخواهد حرکت کند مهمان اصل تناقض است اصل تناقض را می‌گویند اوّلی, اوّلی یعنی برهان‌پذیر نیست بدیهی یعنی برهان‌پذیر است ولی نیازی به برهان ندارد ما در قضیّه اوّلی تردیدی نداریم وحی برای معصومان الهی در علم شهودی اگر قوی‌تر از اوّلی ـ نه بدیهی ـ اگر قوی‌تر از اوّلی نباشد همتای اوّلی است لذا هیچ تردیدی ندارند.

ص: 36

عدم راهیابی شک و تردید در علوم شهودی

علوم شهودی انسان

ما اگر بخواهیم از آن سنخ علمی داشته باشیم به این معناست مثلاً اگر کسی دندانش درد می‌کند این ممکن است شک بکند که آیا دندانم درد می‌کند یا دستم درد می‌کند یا پایم درد می‌کند؟! این دندانش درد می‌کند این اصلاً فرصت ندارد که حرف شما را گوش بدهد این درد دندان دارد می‌کِشد شما می‌گویید آقا دندانت درد می‌کند یا دستت درد می‌کند دندانت درد می‌کند یا دندانت درد نمی‌کند او ناله می‌کند از درد دندان این درد دندان را که حسّ حصولی ندارد حسّ شهودی دارد یک وقت است درختی است در خارج یا عابری است در خارج ما می‌بینیم عکسش در مردمک چشم ماست ما به او علم حصولی داریم نه علم حضوری اما این درد را که انسان احساس می‌کند اینکه درد حصولی نیست که وقتی می‌خواهد به طبیب بگوید بله منتقل می‌کند می‌گوید من دندانم درد می‌کند این الفاظ, مفاهیمی دارد که در ذیلش ترسیم می‌کند به ذهن طبیب منتقل می‌کند این می‌شود علم حصولی اما آن ناله‌ای که دارد و دردی که دارد آن دیگر علم حصولی نیست آن دیگر علم شهودی است خب کسی که دندانش درد می‌کند با علم شهودی این شک دارد که دندانش درد می‌کند می‌گوید از کجا شک داری از کجا دستت درد نکنه یا می‌گوید من فرصت جواب دادن به این طرهّات را ندارم ما مشابه این بدیهیات شهودی را هم هر روز داریم گرسنه می‌شویم تشنه می‌شویم درد داریم نشاط داریم ما اصلاً با علم شهودی زندگی می‌کنیم این علم حصولی ما, بازده و گزارشگر این علم شهودی ماست خب انسان وقتی که غذا می‌خواهد انسانی که تشنه است انسانی که سیراب است انسانی که خسته است همه این مجموعه دائرةالمعارفی را که صدها دانش است ما با علم شهودی داریم زندگی می‌کنیم وقتی می‌خواهیم به دیگری سخن بگوییم بله می‌شود علم حصولی وقتی می‌خواهیم از اوضاع دیگران باخبر بشویم می‌شود علم حصولی وگرنه ما با علم شهودی زندگی می‌کنیم اینکه می‌گویند اگر کسی به خودش بپردازد اهل معرفت نفس بشود خیلی راه برایش روشن است برای همین جهت است خب بالأخره ما خاطراتی داریم رفت و آمدی داریم چه کسی وارد می‌شود چه کسی خارج می‌شود این خاطره کجا نشسته چه وقت پرواز کرده چون غافلیم, تلاش و کوشش ما این است که از حوزه و دانشگاه چیزی گیرمان بیاید ولی اگر به درون خودمان بپردازیم «او نمی‌دیدش و از دور خدایا می‌کرد» ⁽¹⁾ آن کسی که با ما هست در درون ما هست «أقرب إلینا من حبل الورید» ⁽²⁾ است با او سر و کار داریم او را می‌بینیم با او حرف می‌زنیم حرف او را می‌شنویم در مقام سوم یعنی مقام سوم نه مقام هویّت مطلقه که منطقه ممنوعه است نه مقام اوصاف ذات که مقام منطقه ممنوعه است مقام فعل او, وجه او, فیض او اصلاً با فیض او کار داریم منتها دنبال بیگانه‌ها می‌گردیم اگر کسی اهل این شهود باشد جا برای تردید نمی‌ماند. همان طوری که ما نه در علم اوّلیمان شک داریم نه در علم شهودیمان این فضا را آن‌چنان روشن می‌کند که جا برای عزم خلاف هم نیست لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ این بالقول المطلق است معلّق به چیزی نیست اما وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَأی بُرْهَانَ رَبِّهِ چون برهان رب را دید قصد هم نکرد پس او معصوم بود علماً و عملاً و قصداً و نیّتاً.

ص: 37

طمأنینه مادر حضرت موسی(علیهما السلام)

در جریان مادر موسی(سلام الله علیهما) این هم همین طور بود برای اینکه وقتی وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی این هم در کمال طمأنینه این بچه را گذاشت در صندوقچه و انداخت در دریا أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ ⁽¹⁾ این با تردید و به امید و اینها که نبود جزماً و عزماً؛ علماً جزماً عملاً عزماً انداخت این بچه را در صندوقچه, صندوقچه را هم انداخت در دریا منتها بعد می‌خواهد ببیند چه می‌شود این مطمئن بود که برمی‌گردد وگرنه رود نیل که جای کشتیرانی است که دریای روانی است آدم دخترش را نمی‌فرستد که ببین کجا رفته این معلوم می‌شود به جایی می‌خواست برود به دخترش یعنی خواهر موسی(سلام الله علیه) گفته بود برو به دنبالش ببین کجا می‌رود وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ اگر چیزی را کسی فرستاد دریای روان مثل نیل که جای کشتیرانی است این دیگر منتظر نیست که این رفته که برود اما نه, گفت این جایی باید برود جایی باید برود که به من دسترسی داشته باشد بعد به من برگردد با این طمأنینه دخترش را فرستاد.

فارغ‌القلب بودن مادر حضرت موسی(علیهماالسلام)

معنای وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً نه یعنی او واله و سرگردان بود دلش خالی شد از غصّه نمی‌دانست چه کار بکند بلکه او فارغ‌البال بود همّی نداشت غمّی نداشت آنچه در سورهٴ مبارکهٴ ابراهیم آمده که وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ یعنی آیه 43 سورهٴ مبارکهٴ ابراهیم مُهْطِعینَ مُقْنِعی‌ رُؤُسِهِمْ لا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ در صحنه قیامت از شدّت اضطراب اینها تهی‌دل‌اند با آنچه در اینجا هست کاملاً فرق دارد آن یعنی از بس اضطراب و نوسان و خوف و هراس صحنه دل را پر کرده او قدرت تصمیم ندارد دلش خالی شد اما فارغ‌البال یعنی شاغل ندارد چیزی مزاحم او نیست می‌گویند فلان شخص فارغ است فراغت پیدا کرده یعنی مزاحم ندارد خب اگر دل مشغول خوف و هراس باشد که انسان فارغ نیست انسان مشحون است نه فارغ اما اینجا فرمود: وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً این کاملاً فارغ‌البال بود بال یعنی دل, قلبش فارغ بود از شاغل, دلش فارغ بود از شاغل اگر ما ربط نکرده بودیم دل را به خودمان إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ این إِن مخفّف مثقّله است یعنی «إنّها» آن مرئه کَادَتْ نزدیک بود که بگوید پسرم رفت بروید ببینید چه خبر است یا نگرانم از او از این حرف‌ها اما هیچ از این حرف‌ها نداشت و نام موسی را هم نبرد برای اینکه ما قلب او را به خودمان مرتبط کردیم و فضای قلب او هم کاملاً شفاف و روشن شد.

ص: 38

فرمود: لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ خب قلبی که مرتبط به عنایت الهی باشد به ولایت الهی باشد به الهام و وحی الهی باشد این دیگر مضطرب نیست.

همراهی خواهر حضرت موسی با صندوقچه

وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ مادر موسی(سلام الله علیهما) به دخترش ـ خواهر موسی(علیه السلام) ـ فرمود به دنبال این صندوقچه برو ببین چه خبر است قصّه را که قصّه می‌گویند چون پیاپی و به دنبال هم یک جریان بازگو می‌شود قِصاص را هم که قصاص می‌گویند برای اینکه به دنبال آن جنایت است قَصّ یعنی پیگیری کرد قصّ یقصّ امر حاضرش می‌شود قُص این هم چون مؤنث است فرمود: قُصِّیهِ یعنی پیروی کن به دنبال این صندوقچه برو ببین کجا می‌رود قُصِّیهِ بعد خواهر موسی(سلام الله علیه) حرکت کرد چون این رود عظیم نیل مأمور نبود که این صندوقچه را به آ‌ن سمت رود یا وسط رود ببرد باید همین کرانه و کناره‌ها حرکت بدهد که بیاید در خانه فرعون. فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ یَشْعُرُونَ این در جانبی بود در یک پهلو بود پهلو گرفت مواظب بود که این صندوقچه کجا می‌رود این خواهر فهمید که این صندوقچه مسیرش برگشت دارد می‌رود کنار قصر فرعون ولی آنها متوجه نبودند این متوجه شد اینکه می‌گویند از گناه اجتناب بکنید یعنی شما در یک جانب قرار بگیرید گناه در جانب دیگر قرار بگیرد آ‌ن طرفی که گناه است آ‌ن طرف نروید این معنی اجتناب است اگر کسی در همان طرف برود نمی‌گویند اجتناب کرده برای اینکه در جانب دیگر نرفته به همان جانب رفته «اجتنب, تَجَنَّب» یعنی جانب دیگر گرفته موضع دیگر گرفته اینجا هم یک موضع خاص گرفتند که کسی او را نبیند آنها متوجّه نشوند که خواهر موسی دارد این صندوق را بدرقه می‌کند ببیند صندوق کجا می‌رود این صندوق آمده تا درِ قصر فرعون. ص: 39

محبّت فرعونیان به حضرت موسی در نوزادی و خردسالی حضرت

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً و این آل‌فرعون که گرفتند با محبّت برخورد کردند در اثر اینکه وَاَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی حالا این کودک است به عنوان یک مائده غیبی برای آل‌فرعون رسیده که آن بانو ـ زن فرعون ـ نه تنها به فرعون گفت دست به کُشتن این نزن بلکه به صورت جمع خطاب کرد که لاَ تَقْتُلُوهُ یعنی مأمورانی که موظف بودند کودک‌کُشی کنند دست به قتل این کودک نزنند نگفت «لا تقتله» گفت: لاَ تَقْتُلُوهُ. آنجا که گفت: قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ خدای سبحان می‌فرماید نه خیر, قرّةالعین برای آنها نیست ما این کودک را به مادرش برگرداندیم کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا که آیه سیزده همین سورهٴ مبار‌که است تا قرّةالعین بشود برای مادرش وگرنه برای آل‌فرعون قرّةالعین نخواهد بود.

خب اینها در اثر القا محبّت الهی با این کودک مهربانانه برخورد کردند و این خواهر دید که اینها با مِهر و محبّت این کودک را از این صندوقچه درآوردند و این کودک محتاج به شیر است و گریه می‌کند و هیچ پستانی را هم قبول نمی‌کند همان خدایی که به دریا می‌گوید بگیر این امانت را سالم تحویل بده همان خدا به این لبان مطهّر موسای کلیم می‌گوید نمک هیچ چیزی را نمی‌مَکید فرمود: وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ گریه هم می‌کرد خب همه هم می‌دانستند کودک است شیرخواهر هم است محبوب هم است ماندند که چه کار کنند.

بررسی ادبی واژه الْمَرَاضِعَ

وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ این یا جمع مُرضِع است مُرضع یعنی زن شیرده چون این وصف مخصوص زن‌هاست دیگر تاء تأنیث برنمی‌دارند نمی‌گویند مرضعه مثل اینکه طالقه نمی‌گویند حائضه نمی‌گویند چون صفت مخصوص اینهاست با اینکه مرضعه نمی‌گویند تفاوتی هست بین مرضع و مرضعه هر دو صفت زن است مرضع یعنی زن شیرده, مرضعه یعنی زن در حالی که پستانش را در کام کودک گذاشته الآن اینجا این مراضع یا جمع مُرضِع است یا جمع مَرضَع, مَرضع یعنی جای شیر خوردن اینکه لبان مطهّر موسای کلیم باشد بالأخره نه مادرها توانستند پستانشان را در کام موسی(علیه السلام) بگذارند نه لبان مطهّر موسی(علیه السلام) پستان‌پذیر بود. ص: 40

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 10 تا 14 سوره قصص 91/07/05

وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ (10 وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ یَشْعُرُونَ (11) وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ (12) فَرَدَدْنَاهُ إِلَی أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَلاَ تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ (13) وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً وَکَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ (14)) منّت های الهی بر حضرت موسی (علیه السلام)

در جریان موسای کلیم(سلام الله علیه) برای استقرار حکومت عقل و عدل فرمود ما به طور مستمر بر این گونه افراد مستضعف منّت روا می‌داریم منّت یعنی نعمت عُظما وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ ⁽¹⁾ و این منّت یعنی نعمت عظما از دوران شیرخوارگی وجود مبارک موسی(علیه السلام) شروع شد به دلیل اینکه در بخش‌های دیگر فرمود: وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْرَی ٭ إِذْ أَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّکَ ⁽²⁾ آن وقتی که به مادرت وحی فرستادیم آغاز منّت بود پس کسی را که بخواهد بپروراند از همان دوران شیرخوارگی مورد نعمت عظما قرار می‌دهد.

تبیین قول صحیح در تفسیرفَارِغاً

مطلب بعدی آن است که بسیاری از این مفسّران مخصوصاً اهل سنّت این وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً را به همین معنا ذکر کردند یعنی قلب مادر موسی واله بود تهی بود از حیرت و دهشت و هراس و ترس ، مطابق آیه سورهٴ «ابراهیم» معنا می‌کردند که وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ ⁽³⁾ یا همین وجه را انتخاب کردند یا این را وجه اول قرار دادند شما می‌بینید در جامع قرطبی و مانند آن می‌گویند اگر کسی این فارغ را به معنای فارغ‌البال بگیرد یعنی قلبش فارغ از غم و غصه بود این تفسیر، نارواست و صحیح نیست ⁽⁴⁾ قبلاً دلش با یک سلسله براهین و ادله آرام‌بخش پر بود الآن دلش را خالی کردند فقط سرگردان شد اما چون بعد از وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی ⁽⁵⁾ است و آن وحی چند مطلب را در برداشت یکی اینکه بچه را بینداز به دریا خب آن با طمأنینه و آرامش با قلب فارغ به صورت فارغ‌البال بچه را انداخت به دریا , معلوم می‌شود این وحی, انسان را فارغ‌البال می‌کند نه واله و سرگردان حالا که با طمأنینه بچه را به دریا انداخت نگران چه باشد این با چه مطمئن شد آن با همان وحی مطمئن شد فرمود: وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقیهِ فِی الْیَمِّ این هم گفت چشم! اگر کسی بچه را در صندوق می‌گذارد و صندوق را به دریا پرت می‌کند با آرامش پرت می‌کند این نگران چیست اگر وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی بعد از جریان وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی است معلوم می‌شود که تفسیر صحیح این است که قلب مادر موسی فارغ‌البال بود.

ص: 41

بله, اگر ما این فارغ را به معنای تهی شدن بگیریم نظیر وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ آن‌گاه این فَارِغاً با إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ این دوتا می‌تواند مرتبط باشد به لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا یعنی اگر ما قلبش را به خودمان مرتبط نمی‌کردیم دو حادثه اتفاق می‌افتاد یکی اینکه این تهی‌دل می‌شد دلش خالی می‌شد و سرگردان بود واله بود راهی برای تصمیم‌گیری نداشت دوم اینکه نزدیک بود قصّه موسی را افشا کند اما چون فَارِغاً به معنای فارغ‌البال بودن است هرگز با این إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ هماهنگ نیست این یک جمله جداست وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً چون وحی فرستادیم بعد دوباره درباره اصل قصّه بحث می‌کند که اگر ما قلب مادر موسی را به خود مرتبط نمی‌کردیم این ممکن بود داستان موسی را افشا کند لذا چون بین فراغت به معنای فارغ‌البال بودن با إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ هیچ رابطه نیست این لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا نمی‌تواند دلیل هر دو باشد ما آن وحی را فرستادیم که غمگین مباش محزون مباش بچه را به دریا بینداز به ما بسپار ما او را سالماً تحویلت می‌دهیم این هم باور کرده شروع کرده به فعالیت لذا وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً ولی اگر ما قلبش را به خود مرتبط نمی‌کردیم این نزدیک بود داستان موسی را افشا کند لذا لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا به خصوص إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ برمی‌گردد.

بله, اگر این وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی قبل از جریان وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ ⁽¹⁾ بود در آغاز قصّه بود ممکن بود که این فارغ بودن نظیر همان آیه 43 سورهٴ «ابراهیم» معنا بشود که وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ یعنی دل آنها خالی است اگر کسی راهی برای تصمیم‌گیری نداشته باشد سرگردان است و متزلزل این برای قبل از وحی است اما بعد از وحی این وحی, علم حصولی که نیست شهود مادر موساست و آرام‌بخش است آسایش می‌آورد آرامش می‌آورد طمأنینه می‌آورد و مانند آن. وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً برای اینکه وَأَوَحَیْنَا هیچ کسی نمی‌توانست به او اعتراض بکند که بچه را به دریا دادی برای چه چرا با دست خودت بچه را از بین می‌بری هیچ کس چنین حرفی نمی‌زد و خودش هم چنین احتمال نمی‌داد.

ص: 42

تثبیت الهی پیامبر اکرم

بعد فرمود: لَوْلاَ أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا در بحث دیروز یک نمونه ذکر شد و آن جریان حضرت یوسف(سلام الله علیه) بود که وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی ‌ بُرْهانَ رَبِّهِ ⁽¹⁾ اما آنچه در این نوبت مطرح است در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» درباره خود پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) مطرح است در آنجا فرمود: وَإِن کَادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنَا غَیْرَهُ وَإِذاً لَاتَّخَذُوکَ خَلِیلاً ٭ وَلَوْلاَ أَن ثَبَّتْنَاکَ لَقَدْ کِدتَّ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً ⁽²⁾ فرمود رسول من! اینها توطئه‌های فراوانی کردند حالا یا دسیسه‌های سیاسی بود یا اجتماعی بود یا رشوه بود یا قوم و خویش‌بازی بود به هر وسیله بود خواستند نفوذ پیدا کنند که شما بعضی از آیات را عوض کنید مخالف توحید ـ معاذ الله ـ سخن بگویید موافق شرک ـ معاذ الله ـ سخن بگویید خواستند این کارها را بکنی اگر ـ معاذ الله ـ مشرکانه سخن می‌گفتی آیات توحید را تغییر می‌دادی دیگر نزاع بین کفر و ایمان برداشته می‌شد تلاش و کوشش آنها این بود وَإِن کَادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ آنها خواستند فریب بدهند با ترفند تو را از وحی و ایحای ما جدا کنند لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنَا غَیْرَهُ غیر آنچه ما گفتیم به عنوان افترا ـ معاذ الله ـ به ما نسبت بدهی تلاش و کوشش اینها این بود اگر چنین کاری می‌کردی وَإِذاً لَاتَّخَذُوکَ خَلِیلاً آن وقت اینها دوست تو می‌شدند تصمیم مشئوم اینها این بود اما وَلَوْلاَ أَن ثَبَّتْنَاکَ لَقَدْ کِدتَّ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً بحث مبسوطش آنجا گذشت پیام این آیه 74 این است که ما موقعیّت تو را تثبیت کردیم تو را ثابت نگه داشتیم اگر تثبیت الهی نبود تو نزدیک بود که اندک مِیلی نسبت به اینها بکنی. فهاهنا امور اربعه نه تنها کار نبود یعنی افترا نبود نه تنها میل نبود نه تنها اندک میل نبود نزدیک به میل اندک هم نبود برای اینکه فرمود: لَوْلاَ أَن ثَبَّتْنَاکَ لَقَدْ کِدتَّ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ کادَ یعنی قَرُبَ, رَکَنَ یعنی مالَ میلاً قلیلا این می شود حرم امن این می شود وحی محض فرمود ما تثبیت کردیم تو به هیچ نحو به این بهانه و ترفند اینها بها ندادی لَوْلاَ أَن ثَبَّتْنَاکَ لَقَدْ کِدتَّ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

ص: 43

فاعلیت خداوند در هدایت و تثبیت اولیای الهی

این کار درباره مادر موسی هم اتفاق افتاد درباره حضرت یوسف(سلام الله علیهم اجمعین) هم اتفاق افتاد منتها گاهی خدای سبحان به مبدأ قابلی نسبت می‌دهد گاهی به مبدأ فاعلی نسبت می‌دهد گاهی می‌فرماید ما این کار را کردیم گاهی می‌فرماید او فیض ما را دید برای اینکه روشن بشود آن جایی که به مبدأ قابلی اسناد داده شد و فرمود او فیض ما را دید از خودش ندید ما نشانش دادیم در آیه دیگر فرمود: لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ ⁽¹⁾ ما نگذاشتیم فتنه به طرف او برود درست است او به طرف فتنه حرکت نکرد ولی ما یقه فتنه را گرفتیم پس کشیدیم نفرمود «لنصرفه عن السوء» نفرمود ما نگذاشتیم یوسف به طرف بدی برود فرمود: لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ ما بدی را اجازه ندادیم به طرف او برود معلوم می‌شود اگر او دید, به فیض ما بود و به افاضه ما بود, اگر مادر موسی با فارغ‌البال بودن بچه را به دریا انداخت به ایحای ما بود اگر وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود خودتان را به زحمت نیندازید آفتاب را دست راست من, ماه را دست چپ من بدهید من کمی تغییر بدهم شدنی نیست ⁽²⁾ این هم به تثبیت ما بود.

آرامش قلب مادر حضرت موسی در پرتو وحی الهی

خب بعد از اینکه فرمود: وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی جا برای اینکه قلب مادر موسی تهی شده, لرزان شده, پر از اندوه شده, وقتی شنید این بچه به دست فرعون افتاد غمگین شده اینها نیست آن که دریا را با امر می‌گوید ببر در خانه فرعون دریا می‌گوید چشم! همان‌جا هم فرمود من این را بردم تا با دست دشمن, دوست خودم را بپرورانم اینجا دیگر جای ناآرامی نیست بنابراین وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغاً فارغ‌البال بود, چرا؟ برای اینکه وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی بله, اگر ما این وحی را نفرستاده بودیم ممکن بود آن داستان موسی را افشا کند و مانند آ‌ن اما بعد از اینکه فرمودوَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی و او در کمال درایت و آرامش، بچه را در صندوق انداخت و صندوق را هم انداخت به دریا این دیگر نگران چه باشد.

ص: 44

سرّ همراهی صندوقچه توسط خواهر حضرت موسی

آن قدر این مادر مطمئن است که دخترش را می‌فرستد بگوید برو ببین کجا رفت مگر آدم بچه را میفرستد در دریای روان، نیل یک دریای روانی است که در آن کشتیرانی می‌شود بچه کجا رفت یعنی چه؟! خب این دریای خروشان بچه را می‌برد دیگر این مادر مطمئن است خیر, از محدوده این کوچه و پس کوچه بچه بیرون نمی‌رود همین جاها می‌ماند به دخترش گفت برو ببین کجا رفته این با طمأنینه این کار را کرده مگر کسی چیزی را بیندازد در دریا کسی را می‌فرستد می گوید برو ببین کجا رفته خب رفته رفته دیگر این مطمئن بود این می‌رود یکی از این خانه‌ها آنجا می‌ماند وقتی به دخترش گفته قُصِّیهِ برو ببین کجا می‌رود معلوم می‌شود هدفی دارد این صندوقچه هدفی دارد مأموریتی دارد باید جایی در همین خانه‌ها برود اگر مأموریت نداشته باشد به دلخواه دریا می‌رود نه به دلخواه خودش اینکه به دخترش گفت برو ببین این صندوقچه کجا می‌رود معلوم می‌شود مأموریت دارد دیگر معلوم می‌شود جای آرامی می‌خواهد برود یکی از این خانه‌ها می‌خواهد سرکشی کند همین! با این آرامش این کار را کرده خب هیچ نگران هم نبود.

ضرورت تلاش انسان در ضمن امدادهای غیبی الهی

مطلب مهم آن است که ما تا در دنیا نفس می‌کشیم نباید بگوییم همه کارها از راه غیب باید حل بشود برای اینکه دنیا دار عمل است در بحث‌های مادر عیسی(سلام الله علیهما) آنجا هم گذشت که خدای سبحان به مریم(سلام الله علیها) از راه‌های غیب نعمت‌های فراوانی دارد خب کُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَکَرِیَّا الْمَحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقاً ⁽¹⁾ این بود, از راه غیب فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِیّاً ⁽²⁾ بود, از راه غیب مادر شد، بود از راه غیب فاجاءها المخاض الی جذع النخلة ⁽³⁾ این هم بود , حالا که همه اینها قدم به قدم از راه غیب بود این جذع نخله این درخت خشک خرما به هر وسیله‌ای که هست حالا پر بار شد اینجا دیگر خدای سبحان به مادر عیسی(سلام الله علیهما) می‌گوید تو هم دستی دراز کن این شاخه را تکان بده این خرما بریزد وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیّاً ⁽⁴⁾ خب همه آن کارهای مهم را خدا از راه غیب کرده اگر این جذع را پرمیوه کرد این شاخه و خوشه را نمی‌تواند کمی پایین بیاورد در دسترس مادر قرار بدهد! فرمود تو هم بالأخره دستی تکان بده تو هم کاری بکن انسان تا زنده است ولو انبیا, اولیا, ائمه(علیهم السلام) باشند مسئولیتی دارد بالأخره فرمود: وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیّاً اهتزاز یعنی به جنبش در آوردن, تکان دادن تو هم تکان بده میوه بریزد این کار لازم است.

ص: 45

خب این خدایی که با امر حاضر به مادر موسی می‌گوید بینداز در دریا به امر غایب به خود دریا می‌گوید ببر درِ خانه فرعون ⁽¹⁾ خب از این به بعد نمی‌تواند از راه غیب بدون زحمت خواهر و مادر، این بچه را به مادر برگردد؟ خب یقیناً می‌تواند اما مادر هم باید تلاش و کوششی بکند به دخترش بگوید برو ببین این صندوقچه کجا رفته این مثل اینکه منتظر است بچه برگردد یک بهانه می‌خواهد خدای سبحان حَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ کرده, وَاَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی ⁽²⁾ کرده, اعدا عدوّ فرعون نسبت به او گرایش پیدا کرده بیت فرعون ملعون خدمتگزار او شده‌اند منتها الآ‌ن یک بهانه می‌خواهد که این پسر به مادر برگردد خب این را بالأخره یک تلاش و کوششی باید کرد مادر تلاش و کوشش کرد خواهر تلاش و کوشش کرد بالأخره این فرزند به مادر برگشت تا زنده‌ایم یک کار باید از طرف ما باشد این‌چنین نیست که انسان دست روی دست بگذارد ولو پیغمبر هم که است همه کارها از راه غیب باشد این طور نیست هر اندازه کاری از انسان ساخته است باید آن را انجام بدهد.

اراده تکوینی الهی در امتناع حضرت موسی از نوشیدن شیر

وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ یعنی مادر موسی(سلام الله علیهما) به خواهر موسی فرمود: قُصِّیهِ یعنی به دنبال این جعبه برو ببین چه خبر است فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ این خواهر جعبه را دید منتها جانباً مُجتنباً مجانباً در جانبی قرار گرفت که آنها نبینند این خواهر به دنبال کودک است وَهُمْ لاَ یَشْعُرُونَ خب حالا محبت این کودک را خدای سبحان در دل آنها انداخت آنها هم گرفتند گفتند: قُرَّتُ عَیْنٍ لی‌ وَ لَکَ لا تَقْتُلُوهُ عَسی‌ أَنْ یَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً ⁽³⁾ این بچه است بچه هم شیر می‌خواهد و گریه می‌کند هر پستانی هم به او دادند نپذیرفت. نپذیرفت یعنی همان خدایی که به دریا می‌گوید دست به این جعبه نزن سالم تحویل بده به لبان مطهّر موسی(سلام الله علیه) هم دستور می‌دهد نمک، هیچ پستانی را امتصاص نکن نگیر قبول نکن فقط گریه کن معلوم می‌شود گاهی گریه وسیله است وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ این تحریم تشریعی که نیست این تحریم تکوینی است مثل إِنَّ اللّهَ حَرَّمَهُمَا ⁽⁴⁾ ما تکویناً حرام کردیم نگذاشتیم که این پستانی را قبول کند شیری را قبول کند غذایی را قبول کند وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ ما از قبل همه اینها را برنامه‌ریزی کردیم خب به چه چیزی امر کردیم از چه چیزی نهی کردیم چه چیزی را تحلیل کردیم چه چیزی را تحریم کردیم اینها استمرار منّت الهی است آن فعل مضارع است که مفید استمرار است وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ ⁽⁵⁾ این کارهای مستمرّ الهی است معلوم می‌شود گاهی با گریه، آدم باید مشکل را حل کند این «سلاحه البکاء» ⁽⁶⁾ که در دعای «کمیل» آمده یکی از مواردش همین است خب اگر این گریه نمی‌کرد اگر آرام بود اگر درباریان فرعون را بی‌تاب نمی‌کرد اینها به دنبال دایه نمی‌گشتند. ص: 46

پیشنهاد خواهر حضرت موسی(علیهالسلام) به فرعونیان

خواهر موسی(سلام الله علیه) وقتی این صحنه را دید خودش را به آنجا نزدیک کرد گفت من خانواده‌ای نه مادر, اسم مادر را نبرد خانواده‌ای را می‌شناسم که علاقه‌مندند یعنی نمی‌خواهند شما در زحمت باشید تنها مهربانی آن خانواده نسبت به این کودک مطرح نیست این خانواده برای شما دایگی می‌کند که شما راحت باشید شما که این بچه علاقه‌مندید محبت این بچه در دل شما هست حالا که مورد علاقه شماست من خانواده‌ای را می‌شناسم که به سود شما کار می‌کنند این بچه را هم خوب پذیرایی می‌کنند خوب نگهداری می‌کنند هم نسبت به بچه، خالصانه او را پذیرایی می‌کنند هم خیرخواه شما هستند هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ آ‌نها برای شما می‌خواهند این بچه را بپرورانند نسبت به این بچه هم کاملاً این بچه را خوب نگهداری می‌کنند وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ خب این حرف پذیرفته‌شده است.

پاسخ مادر حضرت موسی در برابر شک فرعون

آن‌گاه آنها قبول کردند گفتند ما به عنوان امتحان می‌آزماییم ببینیم هست یا نه, مادر موسی(سلام الله علیهما) این بچه را پذیرفت آنها دیدند که این بچه‌ای که هیچ پستانی را نمی‌مکید پستان او را قبول کرد. سؤال کردند, البته این در بحث‌های روایی و تاریخی و اینهاست که چطوری این بچه که هیچ پستانی را قبول نمی‌کرد فقط از شما شیر می‌مکد؟ گفتند نه ما وضع ما این طور است که طیّب‌الرائحه‌ایم شیر ما پاک است تنها این نیست هر بچه‌ای هم که به ما بدهند شیر ما را قبول می‌کند ⁽¹⁾ با این وضع از شرّ فرعون نجات پیدا کرد .

ص: 47

تحقق وعدههای الهی به مادر حضرت موسی

فَرَدَدْنَاهُ إِلَی أُمِّهِ ما به وعده‌مان وفا کردیم, گفتیم دریا به شما برمی‌گرداند برگرداند, سالم می‌ماند سالم ماند, به شما برمی‌گردانیم برگرداندیم, خوف و حزن شما باید برطرف بشود و شده, مانده یک وعده دیگر و آن رسالت است که آن زمان می‌برد ما گفتیم وَلاَ تَخَافِی وَلاَ تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ ⁽¹⁾ تا اینجا که عمل شده اما آن وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ زمان می‌برد که آن هم در فرصتش انجام می‌دهیم فَرَدَدْنَاهُ إِلَی أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا قرّةالعین بشود او خوشحال بشود اشک شوق بریزد این کار شده وَلاَ تَحْزَنَ چون چیزی را از دست نداد که غمگین بشود نه اینکه حزنِ آمده را ما برداشتیم این دفع است نه رفع، نگذاشتیم او غمگین بشود برای اینکه از همان اول وحی ما این زمینه را فراهم کرده است وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ علمِ مزید بشود ما وعده دادیم که به تو برمی‌گردانیم برگرداندیم, وعده دادیم خوف او را برطرف کنیم کردیم, وعده دادیم حزن او را برطرف بکنیم کردیم, لکن خیلی‌ها نمی‌دانند که وعده الهی حق است این إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ ⁽²⁾ برای همیشه است می‌ماند آن وعده دیگر فرمود آن زمان می‌برد ما گفتیم: وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ آن قدری زمان می‌برد وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً به آن هم عمل کردیم الآن آنکه این مادر می‌خواست این بود که بچه سالماً به او برگردد و برگشت در حضور او دیدیم که اعدا عدوّ او تسلیم شد آن دریای قهّار تسلیم شد کار ناشدنی, شدنی شد مانده مسئله بعدی که مسئله رسالت باشد که زمان می‌بردوَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً وَکَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ص: 48

وعده الهی به نصرت مؤمنان

حالا لازم نیست افراد دیگر دوران شیرخوارگی‌شان باشد به دریا بیفتند و بشوند پیغمبر، این وعده الهی است هر کس راه صحیح برود دستور الهی را انجام بدهد خوفش برطرف می‌شود حزنش برطرف می‌شود به مقامی می‌رسد می‌بینید این وَکَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ نه یعنی شما را پیغمبر می‌کنیم, شما را هم از تحریم در می‌آوریم شما را از این فشار در می‌آوریم شما را از این مشکلات در می‌آوریم این طور نیست که ایران اسلامی اگر مقاومت بکند ـ معاذ الله ـ خدا به وعده‌اش وفا نکند این وَکَذلِکَ اصل کلی قرآنی است نسبت به همه بندگان صالح, مبادا ـ خدای ناکرده ـ کسی در این تحریم‌ها بلرزد این طور نیست فرمود اگر شما ثابت‌قدم باشید من همه نیازهای شما را تأمین می‌کنم.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 14 تا 19 سوره قصص 91/07/08

وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً وَکَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ (14 وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِیهَا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاَنِ هذَا مِن شِیعَتِهِ وَهذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّه فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ قَالَ هذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌ مُبِینٌ (15) قَالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ (16) قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ (17) فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خَائِفاً یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ (18) فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا قَالَ یَا مُوسَی أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسَاً بِالْأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ (19)) ص: 49

بهره‌مندی نیکان و محسنان از فیض الهی

جریان موسی(سلام الله علیه) که مطرح می‌شود بخشی مربوط به زمان وحی و نبوّت آن حضرت است که این با سلسلهٴ انبیا و مرسلین در ارتباط است، بخشی مربوط به قبل از وحی و نبوّت است که در آن باره می‌فرماید: وَکَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ هر کس راه صحیح و احسان را طی کند همانند موسای کلیم از لطف الهی برخوردار می‌شود اما این مادون النبوّة و الرسالة است، البته اصل فیض که خدای سبحان به بندگان صالح عطا می‌کند چون مراتب و درجاتی دارد اگر به انبیا آن درجه برتر و عالی رسید برای افراد عادی آن درجات میانی و نازل فرض دارد لذا بعد از اینکه فرمود: سَلاَمٌ عَلَی مُوسَی وَهَارُونَ می‌فرماید: کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ. ⁽¹⁾

دو وجه در تفسیر آیه چهاردهم

بخش اول قصّه وجود مبارک موسی(سلام الله علیه) یعنی کودکی او و شیرخوارگی او و دریارفتن او و برگشتش به مادر این تمام شد که در آیه سیزده همین سورهٴ «قصص» فرمود: فَرَدَدْنَاهُ إِلَی أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَلاَ تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ اما اینکه فرمود: إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ ⁽²⁾ آن را بعد از رجوع از مدین به طرف مصر وقتی به کوه طور رسید محقق کرد آنجا که وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوحَی ⁽³⁾ و مانند آن. اما آنچه در آیه چهارده آمد که فرمود: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً اگر ناظر به تتمّه آن وعده باشد یعنی در آینده، وجود مبارک کلیم الهی به این مقام می‌رسد ولی فعلاً از نبوّت و رسالت آن حضرت خبری نیست و اگر ناظر به اصل معرفت و علم و حکمت و امثال ذلک باشد این نشان آن است که حضرت قبل از اینکه از مصر به طرف مدین مسافرت کند از حکمت الهی از حکم الهی از علم الهی برخوردار بود منتها این فیض به حدّ نبوّت و رسالت نرسیده است.

ص: 50

آگاه شدن حضرت موسی(علیهالسّلام) از شرایط سیاسی و اجتماعی مصر

در قرآن کریم درباره دوران پرورش وجود مبارک موسی در دربار فرعون چیزی نیامده که حضرت چطور زندگی می‌کرد؟ چه کسی او را می‌پروراند؟ دو سالگی, سه‌ سالگی, چهار سالگی‌اش تا جوانی‌اش چه حوادثی در خانه فرعون اتفاق افتاد اینجا نقل نمی‌کند ولی این مقدار هست وقتی کاملاً رشد کرد از فضای سیاسی مصر باخبر شد از رذایل سیاسی, اجتماعی, فرهنگی و اخلاقی آل‌فرعون باخبر شد از انشعاب مردم به قبطی و نِبطی باخبر شد از مظلومیّت بنی‌اسرائیل باخبر شد این امور را از نزدیک بررسی کرد از تعبیر آیه پانزده که فرمود: وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ برمی‌آید که ظاهر این مدینه همان مصر است معلوم می‌شود قصر فرعون در داخل شهر نبود چه اینکه سلاطین، قصرها را در کنار شهر جای آرام و خوش آب و هوا معمولاً انتخاب می‌کردند قصر فرعون هم بیرون مدینه بود که جای وسیع‌تری باشد بازتری باشد که از شهر فاصله داشت وجود مبارک موسای کلیم از قصر فرعون وارد شهر مدینه شد تعبیر قرآن این است وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ وارد این شهر شد, چه وقت وارد شهر شد عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا مردم از ورود موسای کلیم و آمدنش باخبر نبودند او را نمی‌دیدند او هم مردم را نمی‌دید حالا یا نیمه‌شب بود یا نیمه‌روز بود یا در روز تعطیل بود روز عید بود بالأخره در وقتی که شهر خلوت بود حضرت وارد شد، خلوت بودن شهر هم علل و عوامل فراوانی دارد که به بعضی از اینها اشاره شد عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا پس معلوم می‌شود که قصر فرعون در خود مصر نبود در کنار مصر بود که امر عادی است و وجود مبارک موسای کلیم هم آنجا به سر می‌برد و کلاً از وضع سیاسی مصر باخبر شد یعنی این چند امری که در اول سورهٴ «قصص» آمده إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِی الْأَرْضِ او باخبر شد از جَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً باخبر شد از یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُم مستحضر شد از یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَیَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ باخبر شد و إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ ⁽¹⁾ را فهمید اینها فضای سیاسی, اجتماعی بود که حاکم در مصر بود وجود مبارک موسای کلیم آگاه شد.

ص: 51

یاریطلبی موحدی مظلوم از حضرت موسی(علیهالسّلام)

وقتی که شهر خلوت بود وارد شهر شد حالا در چه فرصتی از روز یا شب, روز تعطیلی یا نیم‌روز آن دیگر روشن نیست وقتی که وارد شد دید یکی از همین بنی‌اسرائیل پیروان وجود مبارک حضرت یعقوب که بالأخره وجود مبارک موسای کلیم از همان نسل بود اینها تحت استعمار و استثمار همین قبطی‌ها و آل‌فرعون بودند هیزم‌کشی و کارهای سخت و کارهای نازل را به اینها می‌دادند این پیرو دین ابراهیمی هم‌کیش و هم‌دین وجود مبارک موسای کلیم بود منتها پیرو فکر او بود نه پیرو خود او چون حضرت هنوز به مقام رسالت نرسیده.

یَقْتَتِلاَنِ هذَا مِن شِیعَتِهِ وَهذَا مِنْ عَدُوِّهِ در این گونه از موقعیت‌ها تعبیر می‌کنند «أحدهما من شیعته والآخر من عدوه» ولی وقتی بخواهند آن صحنه گذشته را ترسیم کنند حاضر کنند احضار ماضی به صورت فعل حاضر یا وصف حاضر است به جای اینکه بفرمایند یکی از شیعیان بود دیگری از دشمنان بود می‌فرماید: هذَا مِن شِیعَتِهِ وَهذَا مِنْ عَدُوِّهِ این احضار صحنه گذشته است و اگر از سنخ احضار صحنه گذشته نبود می‌فرمود «أحدهما کذا و الآخر کذا» هذَا مِن شِیعَتِهِ وَهذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّه پناه خواست، کمک خواست به موسای کلیم گفت این قبطی به من زور می‌گوید این استعمارگر است استثمارگر است کارگری از من طلب می‌کند هیزم‌کشی از من طلب می‌کند زور هم می‌گوید ظلم هم می‌کند فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّه به وجود مبارک موسای کلیم گفت به داد من برس. ص: 52

ضرورت حمایت از مظلوم

موسای کلیم چون حمایت از مظلوم جزء برنامه‌های بین‌المللی اسلام است اختصاصی به حوزه اسلامی ندارد یعنی بر یک مسلمان لازم است وقتی می‌بیند یکی ظالم است دیگری مظلوم از مظلوم حمایت کند خواه آن ظالم و مظلوم هر دو مسلمان باشند یا هر دو کافر باشند یا یکی کافر یکی مسلمان, حالا کافری دارد به کافر ظلم می‌کند به انسان پناهنده شد و مقدور انسان هم است که از مظلوم حمایت کند خب بر او واجب است حمایت از مظلوم جزء دستورهای بین‌المللی اسلام است اختصاصی به حوزه اسلامی ندارد.

خطئی بودن قتل ظالم قبطی توسط حضرت موسی(علیه السلام)

فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّه وجود مبارک موسای کلیم هم به حمایت از مظلوم ظالم را سر جایش نشاند مُشتی به سینه ظالم زد این را می‌گویند وَکز این مُشت زدن، این کار طبعاً و نوعاً کشنده نیست (یک) وجود مبارک موسای کلیم هم قصد قتل نداشت (دو) پس نه فعل, کشنده است؛ نه ضارب و فاعل قصد کشتن دارد این می‌شود خطأ محض وقتی خطأ محض شد دیگر جُرم نیست فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ دیگر اجل مقضیّ او فرا رسید و مُرد. سخنان حضرت موسی(علیهالسّلام) پس از کشتهشدن ظالم قبطی

این مضروب که مُرد وجود مبارک موسای کلیم سه حرف زد سه بار کلمه قَالَ در اینجا تکرار شد حرف اولش این است که وجود مبارک حضرت فرمود: هذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ, هذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ یعنی این درگیری شما که باعث قتل این شد این عمل شیطان است وگرنه حمایت از مظلوم که عمل شیطان نیست. کاری که زمینه قتل کسی را فراهم می‌کند این عمل شیطان است زیرا شیطان دشمن انسان است (یک) گمراه‌کننده است (دو) هم عداوتش شفاف و روشن است هم اضلال او شفاف و روشن است عدوّ مبین است مُضلّ مبین است (سه) این کلمه مُبِینٌ هم می‌تواند مربوط به هر دو باشد هم می‌تواند مربوط به اخیر؛ گرچه قدر متیقّنش اخیر است این قَالَ اول, قَالَ دوم با خدای خود گفتگو کرد چون از حکم الهی از علم الهی برخوردار بود و موحد بود قَالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی به او ظلم نکردم برای اینکه او استحقاق این را داشت که من او را طرد کنم ولی به خودم ظلم کردم که کار خطا از من صادر شده است البته این قبل از وحی و نبوّت است با توجه به این دو امر یکی اینکه این فعل, کشنده نبود یکی اینکه ضارب هم قصد کشتن نداشت قَالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی برای مردان الهی همین نقص محسوب می‌شود فَاغْفِرْ لِی مرا بیامرز این دعا مستجاب شد اگر حقّی از کسی ضایع شده بود خدا می‌فرمود بالأخره یا قصاص است یا حدود است یا دیه است یا تعزیر است باید حقّ دیگری را ادا کنی صرف استغفار که باعث بخشودن نیست از اینکه بخشود معلوم می‌شود او استحقاق این کار را داشت فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ این قَالَ دوم.

ص: 53

قَالَ سوم عرض کرد خدایا من از این کار پشیمان نیستم تو به من نعمت علم دادی، نعمت حکمت دادی، نعمت قدرت دادی، نعمت‌های دیگر به من عطا کردی چون به من نعمت عطا کردی و من جزء مُنعَم‌علیهم هستم این نعمتت را به‌جا صرف می‌کنم بی‌جا صرف نمی‌کنم رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ که اگر این «باء» سوگند باشد یعنی به همین نعمت تو قسم یا به انعام تو قسم من جزء منعم‌علیه هستم همین نعمتی که به من دادی حالا یا علم و حکمت است که در آیه چهارده فرمود: آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً یا نِعم دیگر است عرض کرد خدایا رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ این «لن» مستحضرید که برای نفی تأکید است نه تأبید چون اگر چیزی ابدی باشد دیگر غایت ندارد در سورهٴ مبارکهٴ «یوسف» گذشت فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّی یَأْذَنَ لِی أَبِی ⁽¹⁾ اگر لَنْ برای نفی ابد باشد ابد دیگر «حتی» و «إلی» و امثال ذلک ندارد نمی‌شود گفت ابداً این کار را نمی‌کنم تا آن وقت, این تا آن وقت یا مگر فلان، این با ابدیّت سازگار نیست از اینکه فرمود: حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ ⁽²⁾ یا حَتَّی یَأْذَنَ لِی أَبِی در این گونه از موارد که با حَتَّی مغیّا شد معلوم می‌شود لَنْ برای تأکید نفی است نه تأبید. فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ من یقیناً پشتوانه و پشتیبان افراد مجرم نیستم. این سه قَالَ در برابر مُشتی که وجود مبارک موسای کلیم زد که این مربوط به قبل از نبوّت است فعل, کشنده نبود فاعل قصد کشتن نداشت مضروب هم استحقاق این کتک خوردن را داشت همه اینها سر جایش محفوظ. ص: 54

مسئلت توفیق یاری نکردن مجرمان, در نمازها

ما در نمازها به ذات اقدس الهی عرض می‌کنیم اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ ⁽¹⁾ صراط مستقیم راهی است که سالکان این راه چه کسانی‌اند صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ ⁽²⁾ راهی است که منعم‌علیهم راهیان این راه‌اند، منعم‌علیه را هم که در سورهٴ مبارکهٴ «نساء» مشخص کرد فرمود اگر کسی مطیع خدا و پیامبر باشد مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِم مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً ⁽³⁾ اینها منعم‌علیهم‌اند به صورت کلی, موارد دیگری هم ذات اقدس الهی نام انبیا را برده فرمود: أُولئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِم ⁽⁴⁾ . این آیه هفده هم به صورت شفاف وجود مبارک موسای کلیم را منعم‌علیه می‌داند رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ. پس اینکه ما در نماز از خدا می‌خواهیم راه منعم‌علیهم را به ما نشان بده و کمک بکن که ما این راه را طی کنیم یعنی راه انبیا که نمونه‌اش هم وجود مبارک موسای کلیم(علیهم السلام) است راه آنها هم این است که ما از ظالم حمایت نکنیم رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ معلوم می‌شود که ما در تمام نمازها از خدا می‌خواهیم خدایا آن توفیق را به ملّت ما بده که از ظالم حمایت نکند این نماز می‌شود نماز سیاسی این نماز می‌شود نماز اجتماعی این نماز می‌شود نمازی که تدیّن ما باعث تمدّن ماست این صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ یعنی خدایا هم راه را به ما نشان بده هم کمک کن که ما راهی این راه باشیم و این راه این است که ما از هیچ مجرمی حمایت نکنیم.

ص: 55

پرسش: این را در حالت عادی که نگفت...

پاسخ: نه, اصل کلی است دیگر اصل کلی این است که با خدای خود دارد عهد می‌بندد رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ منطق وجود مبارک موسای کلیم این است که خدایا نعمتی که به من دادی به شکرانه این نعمت من از هیچ مجرم و تبهکاری حمایت نکنم.

نقش سازنده حمایت نکردن از ظالمان و مجرمان

این کافی نیست برای یک تمدّن اساسی؟! این کافی نیست برای سعادت سیاسی؟! این در متن زندگی ماست در متن بندگی ماست در متن دین ماست ما هر روز از خدا می‌خواهیم خدایا راه أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ را هم به ما بفهمان و ما را به آن هدایت کن هم تأیید کن که ما همین راه را برویم و آن راهشان همین است آن وقت معلوم می‌شود که چرا نماز ستون دین است ⁽¹⁾ این طور نیست که نماز خارج از دین باشد ما در متن نماز در هر نمازی حداقل دو بار به خدای سبحان عرض می‌کنیم خدایا آن توفیقی که دادی ما مسلمان شدیم هر قدرتی پیدا کردیم ولو یک قدرت محلّی یک قدرت اندک این قدرت را به عنوان صرف در حمایت از مجرمین استفاده نکنیم رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ ما هم از خدا می‌خواهیم صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ آن وقت این نماز می‌شود ستون دین این نماز می‌شود سازنده این نماز می‌شود تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ ⁽²⁾ واقعاً اگر کسی از خدای خود در هر رکعتی این دو مطلب را بخواهد معرفت صراط و استعانت پیمودن این صراط آن وقت جامعه می‌شود جامعه عقل و عدل دیگر. قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ حالا مجرم، اختصاصی به کافر ندارد هر کسی مجرم باشد من از او حمایت نکنم این عصارهٴ رفتار وجود مبارک موسای کلیم تا این مقطع بود.

ص: 56

علت عدم بازگشت حضرت موسی(علیه السلام) به قصر فرعون

چون حضرت موسی(علیه السلام) کسی را کُشت و این هم وابسته به قبطی‌ها بود و مرز قبطی‌ها از بنی‌اسرائیل جدا بود این خبر قطعاً به کاخ فرعون رسید وجود مبارک موسای کلیم دیگر برنگشت به قصر فرعون همان طور در شهر ماند فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خَائِفاً یَتَرَقَّبُ بالأخره از مظلوم حمایت کرد قتلی هم اتفاق افتاده و گزارش هم به قصر فرعون رسیده و بعد معلوم شد که وجود مبارک موسای کلیم از بنی‌اسرائیل است و آن وقت فرعون هم احساس خطر کرد دیگر وجود مبارک موسای کلیم برنگشت فَأَصْبَحَ وجود مبارک موسای کلیم ـ همه ضمیرها به حضرت موسی برمی‌گردد ـ فِی الْمَدِینَةِ خَائِفاً یَتَرَقَّبُ.

پاسخ حضرت موسی(علیه السلام) به نصرت‌طلبی مجدد مظلوم بنی‌اسرائیلی

فردا که شد فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ فردا که شد, همین بنی‌اسرائیلی مظلومِ رنج‌دیده باز از وجود مبارک موسای کلیم کمک خواست که فلان قبطی دارد مرا آزار می‌کند آن‌گاه وجود مبارک موسای کلیم فرمود: إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ همیشه دعوا راه می‌اندازی بالأخره حسابی دارد صبری دارد. صبر از بهترین فضایل الهی است درست است که خدای سبحان حامی مظلوم است و ظالم را سر جایش می‌نشاند اما هر چیزی حسابی دارد «الْأُمُورُ مَرْهُونَةٌ بِأَوْقَاتِهَا» ⁽¹⁾ تلاش و کوششی می‌خواهد زمانی می‌خواهد آزمونی می‌خواهد امتحانی می‌خواهد یک بلوغ حجّت می‌خواهد یک نصاب حجیّت می‌خواهد اینجا صبر, راهگشاست بالأخره از بهترین وسایلی که خدا به ما دستور داد به آنها توسل بجوییم صبر است وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ ⁽²⁾ این‌چنین نیست که حالا وجود مبارک موسای کلیم هنوز به مقام نبوّت نرسیده بساط آل‌فرعون را بردارد این طور که نیست فرمود: إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ.

ص: 57

ضرورت حمایت از مظلومان و ایستادگی در برابر ظالمان

بالأخره اهل غوایتی اهل ضلالتی این طور نیست که هر روز دعوا راه بیندازی یک مقدار باید صبر کرد إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ بعد به او نصیحت کرد اما این‌چنین نگفت که حالا بگذار این ظالم بزند این طور نبود، قبطی دیگری که دوباره می‌خواست همین مظلومِ بنی‌اسرائیل را مورد ضرب و شتم قرار بدهد گرچه حضرت به او فرمود یک مقدار تحمّل کن اما این‌چنین نبود که ساکت باشد یکی از بیانات نورانی که مرحوم کلینی در جلد هشت کافی نقل کرد که وجود مبارک امام صادق (سلام الله علیه) از حضرت مسیح(سلام الله علیه) نقل کرد این است که «إنّ التارکَ شفاءَ المجروح مِن جُرحه شریکٌ لِجارحِهِ» ⁽¹⁾ اگر کسی زخم‌خورده‌ای را ببیند و برای درمان آن زخم تلاش و کوشش نکند این شریک جرم جارح است هر جارحی که این شخص را مجروح کرد جُرمی مرتکب شد اگر کسی توانایی داشته باشد که زخم او را درمان کند ولی زخم و جراحت او را رها کند این شریک جرم آن جارح است این حرف همه انبیاست البته, گرچه وجود مبارک مسیح(سلام الله علیه) این حرف را فرمود.

پرسش:...

پاسخ: نه, یعنی هر روز دعوا راه بیندازی بی‌صبری کنی نه, تا آنجا که ممکن است مقاومت اما هر روز دعوا راه بیندازی خب نمی‌شود دیگر ولی خود حضرت آمده از او حمایت کرده فرمود: فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی حضرت آمده که جلوی این ظالم را بگیرد درست است که به مظلوم سفارش کرده نصیحت کرده که یک مقدار بردبار باش اما جلوی ظالم را هم گرفته است.

ص: 58

سخن فرد قبطی در برابر غضب حضرت موسی(علیه السلام)

وقتی حضرت خواست دوباره مشتی به ظالم بزند بطش داشته باشد غضب داشته باشد فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ موسای کلیم علیه السلام أَن یَبْطِشَ به آن قبطی که عَدُوٌّ لَهُمَا هم دشمن وجود مبارک موسای کلیم بود هم دشمن آن بنی‌اسرائیلی مستضعف قَالَ یَا مُوسَی آن شخص به وجود مبارک موسای کلیم گفت: أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسَاً بِالْأَمْسِ قصد کشتن مرا داری همان طوری که دیروز کسی را کشتی؟ این معلوم می‌شود اینکه دعوایی دیروز اتفاق افتاده و وجود مبارک موسای کلیم مشتی زده و یک قبطی را به هلاکت رسانده این در شهر پیچید و خیلی‌ها فهمیدند این گزارش هم به قصر فرعون رسید اینکه خَائِفاً یَتَرَقَّبُ است در همین زمینه است أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسَاً بِالْأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ تو این روشی که داشتی مَنشی که داشتی نشانه صلاح نفسیِ تو و اصلاح غیری تو بود هم خودت صالح معرفی شدی هم به عنوان مصلح شناخته شدی ولی این آدم‌کشی باعث می‌شود که تو دیگر جزء مصلحان نباشی ـ معاذ الله ـ قصد ستمگری و مانند آن داری أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسَاً بِالْأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ الف و لام ارض هم الف و لام عهد است نه در مطلق زمین در همین محدوده مصر و امثال مصر وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ نه تنها مصلح نیستی بلکه جبّاری، برخی‌ها هستند که توفیق آن را دارند که در جامعه دیگران اصلاح کنند که جزء مصلحان جامعه هستند بعضی‌ها آن توفیق را ندارند جزء افراد عادی‌اند بعضی گذشته از اینکه جزء مصلحان جامعه نیستند جزء افراد عادی هم نیستند أَن تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ آ‌ن سابقه دعوای دیروز و آدم‌کشی نشان می‌دهد که قصد داری که با جبّاریت در زمین زندگی کنی. آن شخص گفته: إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ در حالی که وجود مبارک موسای کلیم به عنوان یکی از مصلحان جامعه مطرح بود.

ص: 59

تصمیم شوم فرعونیان و اطلاع یافتن حضرت موسی(علیه السلام)

در چنین فضایی فرعون تصمیم گرفته که با این شخص چه کنیم شورای امنیتی تشکیل شده در آن شورای امنیت تصمیم گرفته شد که موسی را بگیرند. کسی که از نزدیکان همان قصر بود از همان محلّه آمده در شهر نبود از راه دور آمده همان جا که محلّه فرعون بود قصر فرعون بود فرعونیان تردّد می‌کردند از آنجا آمده وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ اقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی مردی با سعی و تلاش و کوشش و به سرعت، خودش را از همان محلّه فرعون‌نشین رسانده به وجود مبارک موسای کلیم که جای تو در مصر امن نیست از شهر بیرون برو قصد کشتن تو را دارند. از اینکه اول فرمود: وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ معلوم می‌شود قصر فرعون در شهر نبود از اینکه در این آیه بیستم می‌فرماید کسی از اقصای مدینه آمده از آنجا خبر آورده این هم نشان می‌دهد که کاخ فرعون در وسط شهر نبود در کناری بود که وسیع‌تر باشد و جادارتر باشد و از شلوغی شهر مصون باشد.

وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ اقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی با سعی و کوشش قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ ⁽¹⁾ درباریان فرعون چون هم فرعون بود هم ملأ فرعون بود و هم مأموران اجرایی، تصمیم‌گیری مربوط به آن ملأ بود که با مشورت فرعون نظر می‌دادند اینها ائتمار کردند. این ائتمار که باب افتعال است گاهی معنای باب مفاعله را می‌دهد اینکه می‌گویند در فلان مؤتمر, مؤتمر فلان یعنی جایی که مؤامره می‌کنند یَأْتَمِرُونَ این است «مؤتمر» از همین باب است مثل اینکه می‌گویند اختلاف این اختلاف، باب افتعال است ولی کار مخالفت را می‌کند دو نفر وقتی با هم اختلاف نظر داشته باشند در حقیقت مخالف یکدیگر باشد می‌گویند اختلاف کردند اینجا باب افتعال کار همان مفاعله را می‌کند اینجا هم ائتمار کار آن مؤامره را می‌کند مؤتمر این است یَأْتَمِرُونَ این است گفت که ملأ ائتمار کردند در آن شورای امنیت نشستند مؤامره کردند امر یکدیگر را خواستند نظر یکدیگر را خواستند که درباره تو چه تصمیم بگیرند به این نتیجه رسیدند که تو را بکشند إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فوراً از شهر بیرون برو. ص: 60

خروج حضرت موسی(علیهالسّلام) از مصر

وجود مبارک موسای کلیم از مصر بیرون رفت. مستحضرید که نیل که بالأخره به منزله دریای روان است از وسط مصر می‌گذرد ولی آن بحر احمر دریای سرخ است که از شرق مصر می‌گذرد که مرز بین مصر است و شامات آنجا جای کشتیرانی رسمی است که وجود مبارک خضر سوار کشتی شد و آن کشتی را سوراخ کرد و امثال ذلک موسای کلیم هم اگر بخواهد از مصر خارج شود باید از همان بحر احمر و امثال اینها عبور کند مدین هم آن طرف بحر احمر و دریای سرخ است یعنی طرف شرق این بحر است باید عبور کند حالا راه خشکی دارد راه دریایی دارد وجود مبارک موسای کلیم بالأخره این راه را طی کرده حالا یا از راه کشتی یا از راه خشکی اگر داشت خودش را رسانده به مدین که آن طرف آب است در شرق بحر احمر و دریای سرخ است. این شخص که از اقصای مدینه آمد گفت: یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ ⁽¹⁾ من غرضی ندارم اطلاع من هم اطلاع صحیح است وجود مبارک موسای کلیم هم که اوضاع را از نزدیک دیده بود آن شش امری که در آغاز سورهٴ مبارکهٴ «قصص» است وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) از نزدیک بررسی کرد یعنی عَلاَ فِی الْأَرْضِ را دید, یَسْتَضْعِفُ را دید, یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ را دید, وَیَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ را دید کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ را دید, در چنین فضایی دیگر نمی‌تواند دوباره برگردد قصر فرعون با اینکه دو نفر را تنبیه کرد یکی را با وکز و دیگری را هم با اراده بطش إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ.

ص: 61

حالات و سخنان موسای کلیم هنگام خروج از مصر

فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفاً یَتَرَقَبُ ⁽¹⁾ این همان است که وجود مبارک سیّدالشهداء(سلام الله علیه) در هنگام خروج از مدینه تلاوت فرمود ⁽²⁾ فَخَرَجَ مِنْهَا یعنی از مدینه مصر خَائِفاً اما یَتَرَقَبُ مواظب بود رَقبه می‌کشید مراقب بود, رقیب بود قبلاً هم ملاحظه فرمودید می‌گویند سرکشی کرده, سرکشی کرده که ببیند چه کسی در چه حالت است اگر کسی سرش خم باشد گردنش خم باشد اینکه نمی‌بیند این باید گردن بکشد سر بکشد رقیب باشد یعنی رقبه‌اش را به کار بگیرد تا بفهمد مثلاً اینها در امتحانات تقلّب می‌کنند یا نه, اگر کسی مراقب خود نباشد یا مراقب دیگری نباشد رقبه نکشد گردن نکشد نمی‌بیند این حالت را می‌گویند حالت ترقّب خَائِفاً یَتَرَقَبُ. بعد عرض کرد رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ ⁽³⁾ در همه کارها این طور است می‌بینید این راهی که ذات اقدس الهی فرمود اگر کسی راه موسای کلیم را رفت ما چنین به او جزا می‌دهیم ⁽⁴⁾ در همه موارد سخن از رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ است یا رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ است این معنای موحّدانه به سر بردن است قَالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ تنها سخن از فرعون و امثال فرعون نیست. چه کار بکند به کدام طرف برود در هر جای مصر باشد که فرعون حرف اش این است که أَلَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ ⁽⁵⁾ هر جا برود مِلک و مُلک فرعون است پس در محدوده مصر ممکن نیست چه این طرف نیل چه آن طرف نیل ناچار است به طرف مدین حرکت کند یعنی از بحر احمر بگذرد حالا یا راه خشکی دارد یا راه دریایی دارد ولی بالأخره متوجه شرق این دریای سرخ شد وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْیَنَ قَالَ عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ. ⁽⁶⁾ ص: 62

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 17 تا 21 سوره قصص 91/07/09

قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ (17 فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خَائِفاً یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ (18) فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا قَالَ یَا مُوسَی أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسَاً بِالْأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ (19) وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ اقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ (20) فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفاً یَتَرَقَبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ (21)) آرامش کامل مادر حضرت موسی(علیهماالسّلام)

نکاتی که مربوط به بحث‌های اخیر بود یکی این است که وقتی ذات اقدس الهی به مادر موسی وحی فرستاد آغاز و انجام جریان موسای کلیم(علیه السلام) را به صورت اجمال به او فرمود, فرمود این کودک را به دریا بینداز هیچ ترسی نداشته باش هیچ غمی نداشته باش ما او را به تو برمی‌گردانیم و جزء انبیا قرار می‌دهیم. جریان وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ ⁽¹⁾ یک بشارت بعدی است اما آنچه مربوط به این مادر و فرزند است با این وحی تأمین شده است نفرمود من او را از دریا نجات می‌دهم تا کسی بگوید که مادر موسی از القای این کودک به دریا نگران نبود اما از اینکه این جعبه به قصر فرعون رفت فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ ⁽²⁾ این باعث نگرانی مادر موسی شد زیرا وعده الهی تنها درباره صیانت موسی(علیه السلام) از دریا نبود گفت از آغاز این جریان تا روزی که به تو برگردد تحت‌الحمایه ماست ما به تو برمی‌گردانیم دیگر معنا ندارد که ما بگوییم خدای سبحان او را نسبت به دریا وعده داد اما وقتی مادر موسی فهمید فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ غمگین شد بنابراین هیچ غمی در محدوده قلب مادر موسی نبود.

ص: 63

تفسیر صحیح کریمه وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فارِغاً

این وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فارِغاً ⁽¹⁾ گرچه وجوه فراوانی مخصوصاً در تفسیر فخررازی ذکر شد ⁽²⁾ تنها وجهی که می‌تواند تام باشد این است که بعد از وحی الهی, قلب مطهّر مادر موسی فارغ‌البال شد چرا؟ چون آنکه علم حصولی نبود علم شهودی و وحی الهی بود فضای قلب را هم در بخش اندیشه روشن کرد هم در بخش انگیزه آرام کرد هم درباره دریا آرام کرد هم درباره دربار فرعون آرام کرد گفت بچه را بینداز ما سالم تحویلت می‌دهیم دیگر معنا ندارد ما بگوییم مادر موسی از قسمت دریا آرام شد ولی از قسمت فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ نگران بود چه نگرانی چون خدا که نفرمود ما فقط او را از دریا حفظ می‌کنیم فرمود او را ما سالم تحویل تو می‌دهیم همین. إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ ⁽³⁾ لذا قلبش فارغ‌البال شد این وحی که نصیحت نیست این وحی که موعظه عادی نیست که با هراس بعدی بسازد هر جا این وحی رفت کار تکوین را کرد به کودک گفت نمک گفت چشم, هیچ پستانی را قبول نکرد به مادر گفت آرام باش گفت چشم! مگر او دست از گریه برمی‌داشت این کودک مرتب گریه می‌کرد گرسنه بود مرتب غذا می‌خواست و هیچ پستانی را هم قبول نمی‌کرد تا کودک به مادر نرسد گریه می‌کند گرسنه است و گرسنگی را تحمل می‌کند هیچ غذایی را قبول نمی‌کند مادر هم تا بچه را نگیرد آرام است برای اینکه خدا قلب او را آرام کرده است.

ص: 64

دو نمونه قرآنی در تأیید تفسیر مذکور

تأیید این مسئله دو قصّه بود یکی مربوط به حضرت یوسف(سلام الله علیه) است یکی هم مربوط به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در جریان یوسف(سلام الله علیه) فرمود: وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَأی بُرْهَانَ رَبِّهِ ⁽¹⁾ دیگر هیچ گوشه‌ای نلغزید این طور نبود که در گوشه‌ای بلغزد در گوشه‌ای آرام باشد چون برهان رب را دید هرگز قلب مطهّرش نلغزید وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَأی بُرْهَانَ رَبِّهِ آنکه درباره پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) آمده است در سورهٴ «اسراء» فرمود: وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلیلاً ⁽²⁾ ما تثبیت کردیم قلبت را, موقعیت قلبت را آرام نگه داشتیم لذا ذرّه‌ای در وسط, اول, آخر به حرف قوم گرایش نداشت این دو قصه.

سرّ حزن و اندوه حضرت یعقوب و یوسف(علیهماالسّلام)

در جریان حضرت یعقوب و جریان حضرت یوسف که غمگین بودن وجود مبارک یعقوب(سلام الله علیه) همچنان ادامه داشت إِنَّمَا أَشْکُوا بَثِّی وَحُزْنِی إِلَی اللَّهِ ⁽³⁾ محزون بود برای آن است که نه در حدوث جریان یوسف خدای سبحان چنین بشارتی داد نه در مرحله بقا به یعقوب چنین بشارتی دارد هر دو در حال آزمون بودند نه به یوسف(سلام الله علیه) فرمود برو در چاه, برو در زندان ما حفظت می‌کنیم که بر او وحی فرستاده باشد قصّه نبوّت وجود مبارک یوسف در سورهٴ «یوسف» نیست در جای دیگر است فقط یک گوشه وحی در موقع چاه انداختن به حضرت یوسف گفته شد که وَأَوَحَیْنَا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هذَا ⁽⁴⁾ وقتی می‌خواستند این را در چاه بیندازند وحی‌ای آمده که روزی فرا می‌رسد که این جریان را به برادرانت می‌گویی اما دیگر حالا وحی تسدیدی و توحیدی که خوفی نباشد حزنی نباشد به حضرت یوسف چنین بشارتی نرسیده بود.

ص: 65

وعده‌ای از طرف خدا به یوسف(سلام الله علیه) برسد که تو حزنی نداشته باش خوفی نداشته باش بالأخره سرانجام به مقصد می‌رسی چنین وعده‌ای نبود مخصوصاً درباره یعقوب(سلام الله علیه) این اصلاً آزمون الهی است خب یعقوب(سلام الله علیه) برای اینکه به آن مقام والا برسد آن شامّه ملکوتی‌اش باز بشود امتحانی باید بدهد همان طوری که وجود مبارک ابراهیم(سلام الله علیه) آزمون شد و امتحان داد بعد قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا ⁽¹⁾ شد, بعد إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَاماً ⁽²⁾ شد این هم همین طور است یعقوب(سلام الله علیه) در همان چند قدمی کنعان وقتی این بچه را به چاه می‌انداختند که خبر نداشت بنا نبود خبر داشته باشد اما وقتی که صبر کرد امتحان داد گفت إِنَّمَا أَشْکُوا بَثِّی وَحُزْنِی إِلَی اللَّهِ از آزمون, سرفراز به در آمد آن وقت از فاصله هشتاد فرسخی بوی یوسف را می‌شنود این‌چنین نیست که سعدی و امثال سعدی بگویند که گاهی بر طارم اعلا می‌نشینیم و گاهی پشت پا را نمی‌بینیم؛ ⁽³⁾ آن گاه هم حساب دارد این گاه هم حساب دارد رایگان خدا چیزی را به کسی نمی‌دهد این باید چندین سال امتحان ببیند بعد برسد به جایی که حالا شامّه ملکوتی‌اش باز بشود بگوید إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ ⁽⁴⁾ وگرنه رایگان خدا هر کسی را به هر جایی برساند که نیست.

ص: 66

سرّ تعبیر به هذَا در آیه پانزدهم

وجود مبارک موسای کلیم همین که به حدّ رشد رسید دید دربار فرعون دربار شرک است گاهی هم اعتراض می‌کرد و کم کم یک نگرانی بین دربار فرعون و وجود مبارک موسای کلیم حاصل شد اینکه فرمود: وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ این روشن می‌شود که قصر فرعون و کاخ فرعون کنار مصر بود و خارج از مدینه بود چه اینکه رسم هم همین است آنها یک جای بازتری یک کاخ و باغ و راغ بازتری دارند حضرت موسی(سلام الله علیه) از آنجا وارد مصر شد و این صحنه را دید. مطلب دیگر این است که گاهی برای ترسیم و تصویر قضایای گذشته به صورت حال ذکر می‌کنند هذا کذا و ذلک کذا با اینکه قصّه گذشته بود و به حسب ظاهر باید گفته می‌شود أحدهما کذا و الآخر کذا اما اینکه فرمود: هذَا مِن شِیعَتِهِ وَهذَا مِنْ عَدُوِّهِ ⁽¹⁾ این ترسیم قصّه گذشته است به صورت حال که این حرف‌های ادیبانه ادباست. اما از جهتی که ذات مقدس پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌تواند نسبت به وقایع گذشته شهود داشته باشد آن دیگر راه ادبی کافی نیست آن راهگشا نیست آن یک راه دیگری لازم است و آن این است که تمام اعمال ما در ملکوت ما حاضر است اگر در صحنه قیامت فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ ٭ وَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ ⁽²⁾ کلّ اعمال در ملکوت این عالَم حاضر است و موجود اگر وحی الهی نسبت به انسان کامل معصوم ناظر به آن ملکوت اشیا باشد می‌شود گفت این و آن هذا و ذاک پس برای خود حضرت که می‌تواند اشیای گذشته را در ملکوتشان ببینند نه در مُلک, برای اینکه در مُلک زمان بود و گذشت هذا و ذاک معنا دارد برای ماها که دسترسی به ملکوت اشیا نداریم این همان نکته ادبی است که گاهی گذشته‌ها را به صورت حال ترسیم می‌کنند به جای اینکه بگویند یکی این‌چنین بود دیگری آن‌چنان می‌گویند این این‌چنین بود آن آن‌چنان.

ص: 67

مراد حضرت موسی(علیهالسّلام) از تعبیر ظَلَمْتُ نَفسی

مطلب بعدی آن است که وجود مبارک موسای کلیم عرض کرد رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی ⁽¹⁾ در بحث‌های سابق داشتیم که ظلم به معنای نقص هم می‌آید نظیر آنچه در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» گذشت در سورهٴ «کهف» آیه 33 این بود که دو باغ بود برای یک فرد متمکّن و مالدار کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَها وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً اُکُل یعنی خوراکی نه خوردن, اینکه می‌گویند بهشت أُکُلُهَا دَائِمٌ ⁽²⁾ یعنی هر وقتی بخواهی حاضر است دیگر این‌چنین نیست که زمستان و تابستان داشته باشد میوه تابستان در زمستان پیدا نشود اُکل یعنی ما یؤکل یعنی خوراکیِ درخت‌های بهشت, دوازده ماهه است حالا گاهی بهشتی میل می‌کند گاهی نمی‌کند أُکُلُهَا دَائِمٌ آیه 33 سورهٴ مبارکهٴ «کهف» این است که این درخت‌ها نسبت به اُکل‌شان ظلم نکردند لَمْ تَظْلِم یعنی لم تَنقص هیچ کدام کم نیاوردند هر درختی میوه خودش را آورد پس ظَلم یعنی نَقَص ظَلَمْتُ نَفْسِی یعنی کاری کردم که از نظر خودم اظهار نقص می‌کنم نه یعنی گناه کردم چون این درخت که معنای ظلم و عدل در او راه ندارد که بگوییم این درخت عادل است و ظالم نیست گناه کرد یا گناه نکرد «ظَلَم» به این معنا یعنی «نَقص».

در بحث‌های قبل داشتیم که اگر ترکی اُولیٰ باشد برای این است که وجود مبارک موسای کلیم کاری کرد که بهتر از آن هم ممکن بود این هم البته مربوط به قبل از نبوّت بود، اما از طرف دیگر خب آن یک کافر حربی بود آل‌فرعون کسانی بودند که این بنی‌اسرائیل مستضعف را کودکانشان را سر می‌بریدند این از همان گروه بود حالا اگر وجود مبارک موسای کلیم یک دانه از این قبطی‌های آدم‌کش قاتل کذا و کذا را از پا در بیاورد که مشکلی نیست منتها حالا در مقام اثبات اینجا جایش بود یا نبود یا بهتر از این راهی داشت یا نداشت وجود مبارک موسای کلیم عرض کرد ظَلَمْتُ نَفْسِی استغفار هم کرد و خدا هم فرمود بخشودم و مشکلی نداری.

ص: 68

نصرت‌طلبی مجدد قبطی مظلوم از حضرت موسی(علیه السلام)

فردای آن روز ـ این قبطی‌ها هر کدام از این اسرائیلی‌ها را گیر می‌آوردند بر اساس آن استعمار بود استثمار بود هر چه بود اینها را تحمیل می‌کردند ـ باز یکی از همین فرعونی‌ها همان شخص بنی‌اسرائیل را در تحت فشار قرار داد داشت آزار می‌کرد یا می‌زد و اینها باز همان شخص از وجود مبارک موسای کلیم استصراخ کرده یعنی استعانت کرده کمک طلبیده وجود مبارک موسای کلیم به او گفت تو هم هر روز دعوا راه می‌اندازی آخر تو که می‌دانی در برابر اینها نمی‌توانی بایستی خب بالأخره تو هم مقداری تحمل بکن إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ.

روایتی از امام رضا(علیه السلام) در تفسیر آیات محلّ بحث

در برخی از روایات آمده مثل عیون‌الأخبار و اینها که وجود مبارک موسای کلیم حرفی زد کاری می‌خواست بکند حرفی که زد این است که تو هر روز دعوا راه می‌اندازی آخر تو که قدرت آنها را نداری تو هم مثل سایر افراد مستضعف تحمل بکن مدتی باید صبر کرد إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ بعد أَرَادَ أَن یَبْطِشَ به همین بنی‌اسرائیلی که تو چه کار داری می‌کنی دیروز مشکلی دست ما دادی امروز هم می‌خواهی همان کار را بکنی این یَبْطِشَ را به این شخص اسناد دادند یعنی حضرت موسی(سلام الله علیه) خواست نسبت به این بنی‌اسرائیلی غضب بکند و بطش بکند آن وقت این بنی‌اسرائیلی دید که وجود مبارک موسی غضبناک شد گفت: أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسَاً بِالْأَمْسِ می‌خواهی با یک مُشت مرا هم از پا در بیاوری همین کاری که دیروز کردی. ⁽¹⁾

ص: 69

پرسش:...

پاسخ: بله این عَدُوٌّ لَهُمَا را در عیون و امثال عیون تعبیر کردند به اینکه این بنی‌اسرائیل هم عدوّ قبطی است هم عدوّ موسی شد برای اینکه به موسی گفت: إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ.

آثار تأسف‌بار مهجوریت اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)

مستحضرید که این روایت‌ها آن‌چنان نیست که انسان بتواند با آرامی به اینها سر بسپارد خدا این دودمان اموی و مروانی و عباسی را به عذاب الیم گرفتار کند از زمان امام باقر و امام صادق(سلام الله علیهما) فقه ما زنده شد روایات تفسیری زنده شد روایات اخلاقی زنده شد حدود یک قرن تفسیر قرآن, فقه قرآن, اخلاق قرآن, تاریخ اسلامی همه دست اینها بود حوزه علمیه مکه را چه کسی اداره می‌کرد؟ ابن‌عباس, حوزه علمیه مدینه را چه کسی اداره می‌کرد؟ ابی‌بن‌کعب, حوزه علمیه عراق را چه کسی اداره می‌کرد؟ عبدالله بن مسعود امام حسن چه کاره بود؟ مسموم شد, سیّدالشهداء(سلام الله علیه) چه کاره بود؟ کربلا رفت, امام سجاد چه کاره بود, مشغول دعا خواندن بود این درد این است خب بالأخره این صد سال مکه مَهد حوزه علمیه شد, زعیم حوزه علمیه مکه چه کسی بود زعیم حوزه علمیه مدینه چه کسی بود زعیم حوزه علمیه عراق در این صد سال چه کسی بود؟! حالا تنها فقه و اصول این نیست که درش بسته شد تفسیر درش واقعاً بسته بود فراغتی که درباره فقه شده به لطف الهی که حشر اینها و اجر اینها با اولیای الهی باشد خیلی است در فقه دست انسان تقریباً یا تحقیقاً باز است خیلی زحمت کشیدند در رجال و درایه و همه اینها مشخص شد اما در روایات تفسیری ما مشکل جدّی داریم در روایات اخلاقی مشکل جدّی داریم در مقتل مشکل جدّی داریم در تاریخ مشکل جدّی داریم مگر حوزه علمیه مکه از اهل بیت کمک می‌گرفتند؟ مگر حوزه علمیه مدینه از اهل بیت کمک می‌گرفتند؟ مگر حوزه علمیه عراق که دست‌پرورده ذات مقدس حضرت امیر بود از اهل بیت کمک می‌گرفتند؟

ص: 70

اشاره به نقش روایات در تفسیر قرآن

به هر تقدیر انسان باید با جان کندن خود مطلب را از قرآن در بیاورد بعد روایات هم تأیید بکند البته روایت صحیح و معتبر که پیدا شد این می‌تواند مخصّص باشد, شارح باشد, مبیّن باشد, مفسّر باشد همه این کارها از روایت صحیح برمی‌آید اما حالا شما این روایت عیون را نگاه کنید سیدناالاستاد این را هم در المیزان نقل کرده ⁽¹⁾ خب چقدر انسان باید مایه بگذارد که هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا را برگرداند به این بنی‌اسرائیلی که این هم عدوّ موسی است هم دشمن قبطی است بالأخره استظهاری می‌خواهد اُنسی می‌خواهد عقلی می‌خواهد نقلی می‌خواهد که اینها را جمع و جور کند.

اشک عاقلانه در مصائب اهلبیت(علیهمالسّلام)

غرض این است که ما در روضه که گریه می‌کنیم بخش مهمّ گریه ما برای اینهاست حالا فلان جا زدند فلان جا از این زد و خورد در عالم زیاد است از این زدن‌ها و اینها ما برای اینها کمتر گریه می‌کنیم ما که در روضه می‌رویم گریه می‌کنیم قسمت مهمّ گریه ما برای همین است حالا فلان کس را زدند فلان کس را زنجیر کردند اینها البته گریه عاطفی دارد اما گریه عقلی برای این است شما دلتان می‌خواهد مکه می‌روید مدینه می‌روید به آسانی مرام اهل بیت را پیاده کنید خب الآن همین ظلم است دیگر شما وقتی می‌خواهید به دستور امام صادق(سلام الله علیه) حجّتان, عمره‌تات را انجام بدهید می‌بینید راهش بسته است انسان برای این گریه می‌کند آدم دینش را می‌خواهد در کنار حرم پیاده کند نمی‌تواند.

ص: 71

نقد روایت منسوب به امام رضا(علیه السلام)

غرض این است که وضع تفسیر این است, بنابراین باید تلاش و کوشش کرد آن عناصر محوری را از خود قرآن به دست آورد روایت اگر معتبر بود که می‌تواند در تمام این جهات سهم تعیین‌کننده داشته باشد اگر معتبر نبود می‌تواند در حدّ تأیید مطرح شود.

إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ خب این زبان, زبان آن بنی‌اسرائیلی نیست که هم‌فکر موسای کلیم است و موسای کلیم هم برای نجات اینها تلاش و کوشش می‌کند بگوید تو می‌خواهی جبّار فی الأرض باشی این لسان هم لسان آن بنی‌اسرائیلی نیست. پرسش:...

پاسخ: بله خب این حق داشت برای اینکه تو هر روز دعوا راه می‌اندازی بالأخره الآن که می‌دانی قدرت با آنهاست «التقیّة دینی و دین آبائی» ⁽¹⁾ این حرف همه انبیاست شما که قدرت نداری آخر به چه مناسبت دعوا راه می‌اندازی دیروز آمدی مزاحمت فراهم کردی مشکلی برای ما پیش آوردی من که نمی‌توانم در برابر مظلوم بودن تو ساکت بنشینم.

در مصداق رَجُلٌ مِنْ اقْصَی الْمَدِینَةِ

حالا در چنین وضعی وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ اقْصَی الْمَدِینَةِ این اقْصَی الْمَدِینَةِ همان قصر فرعون است در دستگاه فرعون همان طوری که آسیه بود که اهل ایمان بود برخی افراد هم اهل ایمان بودند در سورهٴ مبارکهٴ «غافر» که سور‌ه «مؤمن» هم نامیده می‌شود آیه 28 این است قَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَن یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَکُم بِالْبَیِّنَاتِ مِن رَبِّکُمْ قبل از این جریان, وجود مبارک موسای کلیم وقتی وارد شد و دعوت به توحید کرد و ادعای رسالت داشت فرعون گفت: ذَرُونِی أَقْتُلْ مُوسَی وَلْیَدْعُ رَبَّهُ ⁽²⁾ کسی که در دستگاه آنها بود و مؤمن بود و ایمانش را کتمان می‌کرد و در حال تقیّه بود به فرعون گفت آخر چرا شما می‌خواهید موسی را بکشید این کاری به شما ندارد, این موحد است و شاهد هم آورد أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً که این رجل حرفش این است یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَکُم بِالْبَیِّنَاتِ معلوم می‌شود در دستگاه فرعون برخی از مؤمنانی اهل تقیّه بودند این وَجَاءَ رجلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ محتمل است همان رجل باشد وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ اقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی فوراً خودش را به وجود مبارک موسای کلیم رساند گفت یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ.

ص: 72

مراد از یأتَمرون در آیه محلّ بحث

ائتمار در سورهٴ مبارکهٴ «طلاق» آیه شش به صورت مشورت مطرح شده است فرمود: وَأْتَمِرُوا بَیْنَکُم ائتمار کنید یعنی مؤامره کنید مؤتمری تشکیل بدهید مشورت کنید که چگونه حل کنیم مؤتمر یعنی سالن همایش و مشورت, اینجا هم إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ یعنی اینها مشورت کردند به این نتیجه رسیدند که با شما مبارزه کنند و شما را از پا در بیاورند که البته موفق نشدند.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 20 تا 23 سوره قصص 91/07/10

وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ اقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ (20 فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفاً یَتَرَقَبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ (21) وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْیَنَ قَالَ عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ (22) وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لاَ نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَیْخٌ کَبِیرٌ (23)) مقاطع سهگانه زندگی حضرت موسی(علیه السّلام) در سوره «قصص»

بخشی از نکاتی که مربوط به بحث‌های قبل بود این است که تاکنون دو مقطع از مقاطع سیره مبارکهٴ موسای کلیم(سلام الله علیه) گذشت مقطع اول دوران کودکی آن حضرت بود که نحوه شیرخوارگی او, به دریا افتادن او, برگشتش به مادر, اینها کرامت‌های الهی بود که گذشت, مقطع دوم بعد از اینکه رشد پیدا کرد و وارد شهر شده بود و آن دو قضیه اتفاق افتاد که یکی را با مشت از پا در آورد و فردای آن روز دوباره همان شخصی که کمک می‌خواست از او کمک طلبید و حضرت فرمود: إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ ⁽¹⁾ و أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا, ⁽²⁾ مقطع سوم جریان خروج وجود مبارک موسای کلیم از مصر و مهاجرتش به طرف مدین برای نجات از آل‌فرعون بود. نکاتی که مربوط به بخش اول و دوم بود غالباً گذشت اما برخی از نکات که مفسّران ذکر کردند یا خالی از نقد نیست یا خالی از تأیید نیست آنها باید مطرح بشود.

ص: 73

تحلیل ادبی و حِکمی کریمه فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً

در جریان فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً, ⁽¹⁾ باید اشاره کنیم که معمولاً در این کتاب‌های ادبی می‌گویند لام دو قسم است یا برای تعلیل است یا برای عاقبت, لام عاقبت را مثال می‌زنند به فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً یعنی مأموران فرعون این جعبه را گرفتند این کودک را گرفتند تا اینکه این کودک, دشمن آنها باشد اینجا گفتند آنها برای اینکه دشمن‌پروری کنند نگرفتند آنها به این امید که قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ ⁽²⁾ و مانند آن گرفتند لکن چون عاقبت این کار به همان منتهی می‌شود که وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) عدوّ آنها می‌شود از این جهت فرمود: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ این لام عاقبت با لام غایت در کتاب‌های ادبی مطرح است اما راه اساسی‌اش این است که هیچ چیزی در عالَم بی‌هدف نیست همان طوری که هیچ چیزی در عالم بدون سبب فاعلی نیست شانس, اتفاق, بخت و مانند آن جزء خرافات و موهومات است شانس یعنی بدون مبدأ فاعلی یا بدون مبدأ غایی بدون نظم فاعلی و غایی, شیئی پیدا بشود بخت و اتفاق و شانس جزء خرافات است. عالَم مطابق با نظم ریاضی خلق شده هر فعلی فاعلی دارد (یک) و به جایی هم ختم می‌شود منظماً (دو) هر حرکتی, هدفی دارد چه اینکه هر متحرّک هم هدفی دارد گاهی متحرّک به هدف نمی‌رسد ولی حرکت الاّ ولابد به هدف می‌رسد یعنی این حرکت, جهتی دارد گزاف و گُتره نیست به جایی می‌رود آنجا هدف اوست این‌چنین نیست که این حرکت که شروع شده نسبتش به همه جهات علی‌السواء باشد پس ما یک غایةالحرکه داریم یک غایةالمتحرّک، این غایةالحرکه و غایت‌الفعل را ادیب می‌گوید لام عاقبت، آن غایت فاعل را هم ادیب هم حکیم هر دو می‌گویند لام غایت است و لام هدف است اینکه فرمود: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً این غایت حرکت است یعنی این کار, پایانش دشمنی وجود مبارک موسی(علیه السلام) با آل‌فرعون است وقتی که وارد آن دستگاه می‌شود کفر و عناد و بت‌پرستی آنها را می‌بیند دشمن آنها خواهد شد پس پایان این کار چه اینکه از قبل هم ترسیم شده بود این بود که وجود مبارک موسای کلیم عدوّ شرک و بت‌پرستی و ظلم و امثال ذلک است پس غایت فعل سر جایش محفوظ است منتها آنها که این صندوقچه را گرفتند آگاه نبودند به عنوان قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ گرفتند آنها به مقصد نرسیدند غایت فاعل گاهی حاصل می‌شود و گاهی حاصل نمی‌شود اما غایت فعل همیشه حاصل است.

ص: 74

هدفداری همه افعال

مطلب دیگر آن است که فعل بدون غایت ممکن نیست البته بعضی از افعال است که هدف عقلانی ندارد چون هدف عقلی ندارد کار خیالی است این کار را نسبت به عقل می‌سنجیم می‌گوییم کاری است بی‌هدف وگرنه کار بی‌هدف محال است, علت غایی از علل چهارگانه است مثل علت فاعلی همان طوری که فعل بی‌فاعل محال است فعل بی‌غایت هم محال است منتها حالا این فعل اگر فعل عقلانی باشد غایت معقول دارد فعل خیالی خب غایت خیالی دارد دیگر, کسی که اهل بازی است نباید شما توقع داشته باشید که آثار عقلانیّت بر آن بار باشد فعل خیالی, غایت خیالی دارد اینکه با تسبیح بازی می‌کند یا با محاسن بازی می‌کند همین است این «یلیق ان نذب عن أمر العبث» ⁽¹⁾ همین طور است فعل بدون فاعل محال است فعل بدون غایت محال است منتها حالا این شخصی که با ریشش بازی می‌کند یا آن که با تسبیح بازی می‌کند یا آن که با خودکار دستش بازی می‌کند منشأ این فعل آن تخیّل است از این کار لذّت می‌برد این لذّت خیالی باعث می‌شود که آن کار را انجام بدهد تا به آن تخیّلش برسد لذّت عادی همین طور است چون برابر عادت عمل می‌کند به مقصد می‌رسد وگرنه فعل بدون هدف صادر نمی‌شود مثل فعل بی‌فاعل. بنابراین اگر می‌گویند این فعل, هدفمند نیست یعنی هدف عقلانی ندارد نه اینکه فعل, هدف ندارد چون منشأ فعلش هم تخیّل است دیگر عادت است دیگر, دیگر برهان که نیست این شخص برابر آیات و روایات که حرکت نکرده که با محاسنش بازی کند یا با تسبیح دستش بازی کند این در اثر آن لذّت خیالی شروع کرده به لعب با لِحیه یا لعب با تسبیح لذّت خیالی هم می‌برد. بنابراین همیشه لام برای غایت است یا غایت فعل است یا غایت فاعل منتها افراد گاهی آن مقصد اصلی را می‌دانند گاهی مقصد اصلی را نمی‌دانند.

ص: 75

عدم تنافی آیات بیان کننده هدف آفرینش

در سورهٴ مبارکهٴ «ذاریات» فرمود ما انسان‌ها را برای عبادت خلق کردیم مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ ⁽¹⁾ این کار ماست ما این کار را کردیم چون خواستیم با اختیار, اینها بهشت بروند اینها را خلق کردیم راهنمایی هم کردیم اما راهی که اینها طی کردند به جهنم ختم می‌شود لذا فرمود: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ ⁽²⁾ ما خیلی‌ها را برای جهنم خلق کردیم خب هرگز خدا غرض اوّلیه‌اش این نبود که کسی را برای جهنم خلق کند اینکه فرمود: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ, ذَرَأْنَا یعنی «خَلقنا» ما خیلی‌ها را برای جهنم خلق کردیم با اینکه هرگز خدا کسی را برای جهنم خلق نکرد خدا همه را لِیَعْبُدُونِ خلق کرد هم غرض علمی را در پایان سورهٴ مبارکهٴ طلاق فرمود, فرمود ما شما را خلق کردیم برای اینکه دانشمند بشوید اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَی‌ءٍ قَدِیرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَی‌ءٍ عِلْمَاً ⁽³⁾ ما اصلاً شما را برای اینکه عالِم بشوید خلق کردیم این مربوط به معرفت و علم, آن بخش عملی را هم در سورهٴ مبارکهٴ «ذاریات» بیان کرده که فرمود: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ دیگر نیازی نیست که ما بگوییم لِیَعْبُدُونِ یعنی «لیعرفون», لِیَعْبُدُونِ یعنی لِیَعْبُدُونِ عملِ عبادی را این آیه, عمل علمی و معرفتی را آن آیه سورهٴ طلاق مشخص کرده فرمود ما شما را برای عالِم شدن شما را برای عابد شدن خلق کردیم. اگر غرض الهی باشد این است اما شما مطابق خیالتان به طرف جهنم می‌روید وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَیَفْقَهُونَ بِهَا ⁽⁴⁾ ما گفتیم برای علم خلق کردیم اینها به دنبال علم نرفتند, گفتیم برای عبادت خلق کردیم به دنبال عبادت نرفتند پس این لام لِجَهَنَّمَ درست است که لام عاقبت است مطابق حرف‌هایی که در کتاب‌های نحوی است اما یک راه علمی ندارد فعل, هدف دارد این فعل شما به جهنم ختم می‌شود این کار سر از جهنم در می‌آورد پایان این کار جهنم است اینجا هم فرمود: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً پایان این کار, مبارزه موسای کلیم(سلام الله علیه) است حالا آنها چون نمی‌دانند, خیال می‌کنند این برای آنها قرّة العین می‌شود.

ص: 76

دو مورد از فواید بازگشت حضرت موسی(علیه السّلام) به دامان مادر

نکته دیگر آن است که خدای سبحان بعد از اینکه به موسای کلیم تکویناً امر کرد و برای او تحریم کرد مَکیدن پستان هر دایه‌ای را هیچ دایه‌ای را نباید قبول می‌کرد وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ ⁽¹⁾ این کودک به دامن مادر برگشت اما وقتی که خدای سبحان می‌خواهد فواید برگشت کودک به مادر را ذکر بکند سه مطلب را ذکر می‌کند که یکی اصیل است و دوتا فرعی, آن که فرعی است فرمود: فَرَدَدْنَاهُ إِلَی أُمِّهِ ما این کودک را به مادرش برگرداندیم برای سه نکته کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا ⁽²⁾ تا چشمش روشن بشود ما گفتیم که این کار را نکن خوفت برطرف می‌شود حزنت برطرف می‌شود بینداز دریا ما سالم تحویلت می‌دهیم ما الآن سالم تحویل دادیم تا قرّةالعین بشود (یک) و حزن او برطرف بشود (دو).

عاطفی بودن حزن مادر حضرت موسی(علیهما السّلام)

خوفش مطرح نیست در آن آغاز که فرمود: وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی فرمود این کار را بکن وَلاَ تَخَافِی با همین کار, خوفش برطرف شد دیگر به هیچ وجه نترسید و حزنِ به این معنا که احتمال بدهد او بمیرد یا آسیب ببیند این هم نبود خوفِ غرق و مرگ و امثال ذلک بالکلّ رخت بربست (یک) حزن و اندوه اینکه او آسیب ببیند این هم بالکلّ رخت بربست (دو) آن وَلاَ تَخَافِی وَلاَ تَحْزَنِی ⁽³⁾ جای خودش را گرفته مطابق آن وحی, یک حزن عاطفی مانده بالأخره مادر بچه‌اش را می‌خواهد ببیند از فراق او رنج می‌برد فرمود ما این بچه را به مادر برگرداندیم برای اینکه چشمش روشن بشود (یک) حزنش که در اثر فراق دامنگیر او بود این حزن هم برطرف بشود (دو) نه آن حزنی که احتمال می‌داد او از بین برود نه خیر آن حزن دیگر در کار نیست اما بالأخره انسان نوزاد خودش را می‌خواهد ببیند دیگر, پس این حزنی که حزن عاطفی بود و وجود مبارک موسی مدتی نزد مادر نبود این مادر محزون بود حالا می‌خواهد این حزن برطرف بشود و شد.

ص: 77

برجسته‌ترین فایده بازگشت حضرت موسی به دامان مادر(علیهما السّلام)

اما آن نکته اساسی آن است که ما این کارها را کردیم تا توحید روشن بشود که وعده ما حق است این عالم را مدیری دارد اداره می‌کند می‌بینید دریا تابع ما بود دشمن تابع ما بود درست است دشمن, دشمنی تشریعی دارد ولی وقتی ما بخواهیم همین دوستمان را در دست دشمن می‌پرورانیم این کار ماست وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ⁽¹⁾ درباره این سومی فرمود: وَلکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ ⁽²⁾ خیلی‌ها نمی‌دانند که کار را خدا دارد اداره می‌کند حتی مادر موسی هم باید بفهمد که ما که وعده دادیم عمل می‌کنیم یک وقت وعده عادی است مثل اینکه می‌گویند شما بروید کار بکنید خدا روزیتان را تأمین می‌کند یک کار عادی است اما یک وقت می‌گویند بچه را بینداز دریا ما تحویلت می‌دهیم خب این دیگر کرامت است این معجزه است یا بچه را به اعدی عدوّ او بده ما همین بچه را در دربار اعدا عدوّ او سالم می‌پرورانیم وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ الآن هم همین طور است اکثر مردم از این وعده‌های الهی باخبر نیستند.

طهارت اموال دربار فرعون برای حضرت موسی(علیه السّلام)

پرسش:...

پاسخ: آنها که برای وجود مبارک موسای کلیم طیّب و طاهر بود مثل جوایزی که معاویه می‌داد و اهل بیت می‌گرفتند کاری که بنی‌العباس می‌کردند و وجود مبارک امام باقر و صادق می‌گرفتند این مال طیّب و طاهر بود مال اینها را به اینها می‌دادند گوشه‌ای از مال اینها را به اینها می‌دادند مال دیگری را که به اینها نمی‌دادند آنها خودشان غاصبانه زندگی می‌کردند و آنچه حقّ مسلّم ولیّ خدا بود گوشه‌ای از این حقوق را تقدیم حضرت می‌کردند.

ص: 78

پس خوف که بالکل مرتفع شد (یک) حزن به معنای اندوه احتمالی از خطر مرگ آن هم که بالکل با وحی الهی از بین رفته بود (دو) این حزن مادرانه که مادر, کودک را ندیده بود این با برگشت موسای کلیم برطرف شد (سه).

دلیل گناهکار نبودن حضرت موسی(علیه السّلام) در قتل قبطی ظالم

مقطع دوم زندگی موسای کلیم با همان برخورد بود که یکی از پیروان فکری موسای کلیم(سلام الله علیه) بود یکی هم از قبطی‌ها که جزء ظالمین بود کُشتن آن قبطی این گناه نبود به دلیل اینکه خود وجود مبارک موسای کلیم وقتی شنید که شورای امنیتی تشکیل دادند مؤتمری تشکیل دادند و نتیجه آن مؤتمر و خروجی این ائتمار, تصمیم بر قتل موسای کلیم بود حضرت به ذات اقدس الهی عرض کرد رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ تنها سخن از فرعون نبود فرمود اینها ظالم‌اند پس یکی از ظالمین را وجود مبارک موسای کلیم از پا در آورد این‌چنین نبود که آن قتل, معصیت باشد گناه باشد حالا ممکن است در اثر اینکه زمان, تأخیر و تقدّمش دخیل باشد حضرت ترک اُولایی را قبل از نبوّت کرده باشد ولی کار «وَقع مِن أهله و صَدَر فی محلّه» اینها مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ بودند.

سرّ معتبر نبودن بسیاری از نقل‌ها و روایات

حالا این روایات‌ دیگر متأسفانه معتبر نیست گفتند این ـ همین مقتول ـ جزء مأموران طبخ غذای فرعون بود و این بنی‌اسرائیلی بیچاره را برای هیزم‌کشی وادار می‌کردند که برود بیرون شهر یا درون شهر بوته و خار و اینها را برای هیزم بیاورد ⁽¹⁾ خب می‌دانید این تاریخ‌ها که انسان بتواند به آن اعتماد بکند کم است حدود صد سال در خانه اهل بیت(علیهم السلام) را بستند بسیاری از حرف‌های که زمخشری نقل می‌کند مختصّ به ثعلبی است ثعلبی هم از آن قصص و داستا‌هایی که سیره‌نویسان نقل کردند گرفته آنها هم در همان یک قرنی که در خانه اهل بیت کلاً بسته بود حرف‌ها را نقل کردند شما می‌بینید وقتی اسلام ظهور کرد مردم تشنه اسلام و قرآن و حرف‌های پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) هستند این صد سال اول دیدید که اثری از اهل بیت نبود در بحث دیروز گذشت سه حوزه علمیه در مکه و مدینه و عراق بود آن حوزه علمیه مکه را ابن عباس اداره می‌کرد حوزه علمیه مدینه را ابی‌بن‌کعب اداره می‌کرد حوزه علمیه عراق را عبدالله‌بن‌مسعود اداره می‌کرد دیگر سخنی از اهل بیت نبود اگر کسی بخواهد از لابه‌لای روایاتی که بعد از یک قرن از اهل بیت(علیهم السلام) رسیده است [مطلبی را بیابد] این تلاش و کوشش می‌خواهد اگر قرآن در حوزه‌ها متروک باشد این مقدار شواهد و قرائن هم باز کافی نخواهد بود.

ص: 79

عدم معصیت حضرت موسی(علیه السّلام) در کشتن قبطی ظالم

به هر تقدیر مقطع دوم قصه حضرت موسای کلیم که شروع شد حضرت هم فرمود: رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ آنجا هم استغفار کرده فَغَفَرَ لَهُ ⁽¹⁾ اگر این حقّ‌الناس بود و اگر این جای قصاص بود خب با صِرف استغفار که حل نمی‌شود بالأخره یا قصاص است یا دیه است و مانند آ‌ن, هیچ چیزی را قرآن کریم نقل نکرده که وجود مبارک موسای کلیم بدهکار شده باشد.

خروج حضرت موسی(علیه السّلام) از قلمرو نفوذ فرعون

حالا این شخصی که از اقْصَی الْمَدِینَةِ آمده ظاهراً همان مؤمن آل‌فرعون است که یَکْتُمُ إِیمَانَهُ ⁽²⁾ او آمده گزارش داده که شورای تأمینی تشکیل شد و قصد کشتن تو را دارند از قلمرو قدرت فرعون برو بیرون از مدینه برو بیرون یعنی از حوزه اقتدار و سلطنت فرعون برو بیرون هر جا باشی که حکومت فرعون آنجا حضور و ظهور دارد دستگیرت می‌کنند وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ اقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ یعنی از حوزه استحفاظی اینها برو بیرون لذا موسای کلیم هم همین کار را کرد.

حالا از مصر می‌خواهد برود بیرون کجا برود؟ جایی که قدرت فرعون نباشد (یک) جایی که هم‌فکران فرعون هم نباشند (دو) لذا مدین را انتخاب کرد که آل‌ابراهیم در آنجا به سر می‌بردند شعیب(سلام الله علیه) در آنجا به سر می‌برد (سه) نام مدین آمده ولی نام مبارک شعیب نیامده فَخَرَجَ مِنْهَا وجود مبارک موسای کلیم از همین مدینه مصر یعنی از حوزه استحفاظی فرعون خارج شد خَائِفاً یَتَرَقَبُ.

ص: 80

تفاوت خوف با خشیت

خوف غیر از خشیت است اینها از غیر خدا خشیتی ندارند اما خوف یعنی ترتیب اثر عملی یک مار آمد یک عقرب آمد یک اتومبیل سریع دارد می‌آید این‌چنین نیست بگویند حالا چون پیغمبر است از مار و عقرب نمی‌ترسد خیر, بالأخره فاصله می‌گیرد اما خشیت البته فقط منحصراً برای خداست برای اینکه آن تأثّر قلبی که منشأ اعتقادی داشته باشد و فرد بداند که اثر از کیست البته آن مخصوص خدای سبحان است.

افراد عادی هم از غیر خدا خوف دارند هم از غیر خدا خشیت دارند اما افراد الهی از غیر خدا خوف دارند اما از غیر خدا خشیت ندارند الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالاَتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلاَ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ ⁽¹⁾ اینها در خشیت، موحّدند اما خَشْیَةَ إِمْلاَقٍ ⁽²⁾ و خشیت‌های دیگر برای افراد عادی هست اینها نسبت به غیر خدا هم خوف دارند هم خشیت دارند.

اشاره آیه چهاردهم به مقامات پیش از نبوّت موسای کلیم

وجود مبارک موسای کلیم هنوز به مقام نبوّت نرسیده اما درایتی, حکمتی, علمی, معرفتی را خدای سبحان به او داد که هم چند روزی که بعد از رشد در دربار فرعون زندگی می‌کرد با آنها محاجّه لفظی داشت که آنها فهمیدند که وجود مبارک موسای کلیم با روش و منش آنها موافق نیست و هم وقتی وارد شهر شد سخنانی مثل رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ ⁽³⁾ را داشت هم حمایت از مظلوم داشت هم اینکه راه و روش ما پرهیز از حمایت از مجرمین است این همان نتیجه علم و حکمتی بود که در آیه چهارده خدا فرمود ما به او دادیم وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوی آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً این دیگر هنوز نبوّت نیست چرا نبوّت نیست برای اینکه در پایانش دارد وَکَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ کسانی که اهل احسان‌اند کار خوب می‌کنند نسبت به دیگران محسن‌اند ما این‌چنین به آنها جزا می‌دهیم خب اگر وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوی‌ آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً این نبوّت باشد که خدای سبحان به افراد محسن به عنوان جزا که نبوّت نمی‌دهد آن ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاءُ, ⁽⁴⁾ اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ ⁽⁵⁾ مگر می‌شود انسان با درس و بحث, با کار خوب, با احسان به غیر به پیغمبری برسد به امامت برسد اینها که کسبی نیست اما آنجا فرمود هر کس راه احسان را طی کند ما علم و حکمت به او عطا می‌کنیم معلوم می‌شود آن حکم و علم, معرفت است عبادت است اخلاق است و مانند آن, شواهد دیگرش هم این است که وقتی وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) از مدین با عائله به طرف مصر برمی‌گشت آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَاراً ⁽⁶⁾ آنجا دیگر مسئله نبوّت نصیبش شد.

ص: 81

معنای واژه «أشُد»

کلمه أشُد مستحضرید که جمع است غیر از أشَد است یک وقت است می‌گویند أشَد, أقوا, أحکم اینها افعل تفضیل است و مفرد است اما یک وقت می‌گویند أشُد، این أشد جمعی است که گفتند مفرد ندارد که می‌گویند وقتی جوان برومندی‌ و برازندگی‌اش به سن نزدیک‌های بیست برسد این اشُد اوست یعنی به شدیدترین مرحله کمال خود رسیده است از آن به بعد دیگر متوقف می‌شود، بالأخره غالباً رشد اینها تا بیست سالگی است لذا گفتند أشُدّ جمعی است که مفرد ندارد ⁽¹⁾ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی دیگر از این به بعد همین را دارد و حفظ می‌کند دیگر از این به بعد قد نمی‌کشد قد کشیدنش مثلاً تا همین بیست سالگی است آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً.

خدای سبحان وجود مبارک موسای کلیم وقتی به أشُدّش رسید به استوا رسید از حکم و علم او را متنعّم کرد برخوردار کرد که بالأخره او موحّد شد حقایق را درک کرد مسائل اخلاقی را درک کرد در همین حد اما سخن از وحی و نبوّت و اینها هنوز نرسیده.

خروج حضرت موسی(علیه السلام) از مصر به سوی مدین

اینجا که آن مؤمن آل‌فرعون گفت: فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ وجود مبارک موسای کلیم فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفاً یَتَرَقَبُ و از حوزه استحفاظی و اقتداری و سیاسی فرعون خارج شد کدام طرف رفت؟ فرمود: وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْیَنَ وقتی به طرف مدین حرکت کرد یعنی به طرف شرق مصر همان که به دیار شامات منتهی می‌شود حرکت کرد برای اینکه آل‌ابراهیم در آن دیار زندگی می‌کردند وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْیَنَ پس هدفش مشخص بود منتها راه‌بلد نبود و همراه هم نداشت قَالَ عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ هدفم مدین است اما راه را نمی‌دانم امیدوارم ذات اقدس الهی آن راه مستقیم مدین را به من نشان بدهد، بالأخره خدای سبحان که راهنمای کل است او را به هر وسیله‌ای بود راهنمایی کرد به مدین رسید حالا با چه گرسنگی با چه تشنگی با چه خستگی با چه کوفتگی بالأخره رسید.

ص: 82

ضرورت مدیریت صحیح اقتصادی

وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْیَنَ وقتی وارد منطقه مدین شد خب قبلاً این طور بود این دامدارها این دام‌ها را اطراف شهر اطراف روستا اداره می‌کردند، بالأخره باید کشاورزی طوری باشد که حالا اگر مدرن شد این روستاها طوری تأمین بشود که انسان برای علوفه دیگر ارز ندهد و برای علوفه شیر و ماست گران نشود داد مردم در نیاید این یک مدیریت می‌خواهد این به تحریم برنمی‌گردد این نفرین علی(صلوات الله و سلامه علیه) است فرمود شما آب دارید خاک دارید این روستاها را خراب کردید ویران کردید برای علوفه شما باید از خارج وارد بکنید «مَنْ وَجَدَ مَاءً وَ تُرَاباً ثُمَّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللَّه‌» ⁽¹⁾ فرمود کسی آب دارد زمین دارد مع ذلک محصولات کشاورزی‌اش را بخواهد از جای دیگر وارد کند خدا او را از رحمت دور کند ما چه توقع داریم ما این تلویزیون را بردیم فوتبال را نشان دادیم این جوان‌ها را از روستاها آوردیم شهر گفتیم سیگارفروشی کنید واکس‌زنی کنید روستاها ویران بشود ما علوفه وارد می‌کنیم حالا اگر تحریم شد علوفه به ما ندادند این شیر دو برابر می‌شود ماست دو برابر می‌شود عقل یعنی عقل, خب مگر علی(سلام الله علیه) این را نگفته این تنها روایت اخلاقی نیست روایت فقهی است مرحوم صاحب وسائل(رضوان الله علیه) این حدیث را در کتاب وسائل نقل کرده «مَنْ وَجَدَ مَاءً وَ تُرَاباً ثُمَّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللَّه‌» درست است ما بخشی از زمین‌هایمان کویر است اما آب به اندازه کافی داریم روستاهای ما کاملاً می‌تواند علوفه را تأمین کند خب آدم وقتی مدیریت نکند همین می‌شود دیگر, باید اعتراض کرد باید راهنمایی کرد اما مبادا ـ خدای ناکرده ـ حرفی بزنیم که نظام آسیب ببیند این راهی است که ما خودمان رفتیم باید کاری بکنیم که هم کشور ما روی پای خودش بایستد ارزانی بیاید توقع نداشته باشیم که این قیمت‌های ارز و دلار بالا رفته این شیر ارزان بشود آخر چه چیزی ارزان بشود چه کسی این را ارزان کند شما علوفه تحویل اینها بدهید شیر ارزان بخواهید علوفه را که باید با دلار تأمین کنند دلار هم که دو برابر شد غرض این است که ما حواسمان جمع باشد هم مدیریت صحیح, هم ذرّه‌ای حرفی نزنیم که ـ خدای ناکرده ـ خون‌های پاک شهدا آسیب ببیند دشمن هم که در کمین است. ص: 83

رخداد سرنوشت‌ساز پس از ورود حضرت موسی به مدین

فرمود وقتی وجود مبارک موسای کلیم آمد دید که چاهی است اطراف مدین این گوسفندها را می‌آورند از این چاه به آنها آب می‌دهند خب این کار عادی بود هر کسی می‌آمد این رمه‌اش را می‌آورد از این چاه به گوسفندان آب می‌داد اینها سیراب می‌شدند می‌رفتند دید دوتا دخترخانم آنجا هستند اینها نمی‌گذارند گوسفندهایشان بیایند آب بخورند وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ دو چیز را یکی أُمَّةً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ یک عدّه گروه گروه به نوبت می‌آیند یا آب می‌برند یا این دام‌هایشان را آب می‌دهند و کارشان را راه می‌اندازند این یکی, وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ دید دو خانم کنار هستند اینها هم چندتا گوسفند دارند تَذُودَانِ مرتب جلوی این گوسفندها را می‌گیرند که نیایند نزدیک چاه, نیایند نزدیک آب «ذادَ» یعنی «مَنع».

اهل بیت عصمت و طهارت, آینه تمام‌نمای الهی

شما این دعای نورانی رجب را خواندید آن دعایی که «اللهمّ إنّی أسئلک بمعانی جمیع ما یدعوک», تا وقتی می‌رسد به اهل بیت(علیهم السلام) می‌فرماید: «لا فَرْقَ بَیْنَکَ‌ وَبَیْنَها اِلاَّ اَنَّهُمْ عِبادُکَ وَخَلْقُکَ فَتْقُها وَرَتْقُها بِیَدِکَ بَدْؤُها مِنْکَ‌ وَعَوْدُها اِلَیْکَ اَعْضادٌ واَشْهادٌ ومُناةٌ واَذْوادٌ وَحَفَظَةٌ وَرُوَّادٌ فَبِهمْ‌ مَلَأْتَ سَمآئَکَ وَاَرْضَکَ حَتّی‌ ظَهَرَ اَنْ لا اِلهَ إلاَّ اَنْتَ» ⁽¹⁾ آسمان و زمین را ولایت اهل بیت پر کرده اینها اسمای تو هستند این حرف‌ها با فقه و اصول حل نمی‌شود با ادبیات حل نمی‌شود یک فلسفه می‌خواهد یک کلام می‌خواهد یک عرفان می‌خواهد این مثل «لا تنقضِ الیقین أبداً بالشک» ⁽²⁾ نیست که با پنج, شش سال درس خواندن حل بشود خیلی از بزرگان هم وقتی به اینها نمی‌رسند می‌گویند این احادیث جعلی است ⁽³⁾ این کتاب الأحادیث الدخیلة را که خواندید گفتند این جعلی است بعضی از مراجع فعلی(حفظه الله) فوراً جوابش را دادند خیر اینها جعلی نیست خب در اینجا دارد که فرقی بین اهل بیت و خدا نیست مگر اینکه او خالق است این مخلوق, او معبود است این عبد, هر چه در جهان امکان برای یک موجودِ ممکن باشد اینها دارند «لا فَرْقَ بَیْنَکَ‌ وَبَیْنَها اِلاَّ اَنَّهُمْ عِبادُکَ وَخَلْقُکَ فَتْقُها وَرَتْقُها بِیَدِکَ بَدْؤُها مِنْکَ‌ وَعَوْدُها اِلَیْکَ اَعْضادٌ واَشْهادٌ ومُناةٌ واَذْوادٌ وَحَفَظَةٌ وَرُوَّادٌ فَبِهمْ‌ مَلَأْتَ سَمآئَکَ وَاَرْضَکَ حَتّی‌ ظَهَرَ اَنْ لا اِلهَ إلاَّ اَنْتَ» اینها آینه‌ای هستند که آسمان و زمین را پر کردند هر جای این آینه را می‌بینی, می‌بینی نوشته «لا اله الاّ الله» اینها چه کسانی‌اند اینها چه چیزی هستند؟! ترجمه‌اش برای خیلی‌ها سخت است چه رسد به تفسیرش. در اینجا آمده است که اهل بیت چه کاره‌اند اعضادند اینها عَضدند کارهایی که انسان با دست انجام می‌دهد گاهی با پنجه‌ها و این مراحل ابتدایی انجام می‌دهد گاهی با بین مچ و آرنج انجام می‌دهد که این بین مچ و آرنج را می‌گویند ساعد اگر کارها را چند نفر با ساعد انجام بدهند می‌گویند مساعده, برخی از کارها از ساعد برنمی‌آید از عضد برمی‌آید فاصله بین آرنج و دوش را می‌گویند عضد، بازو را می‌گویند عضد اگر چند نفر بازو به بازوی هم بدهند و کاری را حل کنند می‌گویند معاضدت, یکی معاضدت است یکی مساعدت است فرمود اینها اعضاد عالم‌اند بازوان الهی‌اند «اَعْضادٌ واَشْهادٌ ومُناةٌ واَذْوادٌ» این أذواد یعنی اینها مانع‌اند حرم الهی, حریم الهی, دین الهی بخواهد مورد تجاوز قرار بگیرد اهل بیت «یَذودون» أذوادند.

ص: 84

گفتگوی حضرت موسی با فرزندان حضرت شعیب (علیهما السّلام)

این تَذُودَانِ یعنی تَمنعان یعنی اینها جلوی این گوسفندانشان را می‌گرفتند که نوبت اینها برسد موسای کلیم(سلام الله علیه) دید که همه می‌آیند آب می‌خورند آب می‌برند به گوسفندانشان آب می‌دهند این دو بانو این دو خانم آنجا هستند جلوی گوسفندانشان را می‌گیرند وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودَانِ بعد از آنها سؤال کرد که چرا شما جلوی گوسفندانتان را می‌گیرید؟ گفتند بالأخره آنها نامحر‌م‌اند ما سعی می‌کنیم نوبت ما برسد وقتی که خلوت شد ما می‌رویم آب می‌گیریم آب می‌خوریم گوسفندان را هم آب می‌دهیم قَالَ مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لاَ نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاءُ رعاء جمع راعی است راعی یعنی چوپان‌ها, این چوپان‌ها بروند نوبت ما برسد ما می‌رویم ما پدری پیری داریم وَأَبُونَا شَیْخٌ کَبِیرٌ که از اینجا طلیعه رسیدن وجود مبارک موسی(سلام الله علیه) به محضر شعیب(سلام الله علیهما) است.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 22 تا 24 سوره قصص 91/07/11

وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْیَنَ قَالَ عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ (22 وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لاَ نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَیْخٌ کَبِیرٌ (23) فَسَقَی لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ (24)) نعمت‌های دنیوی, زمینه آزمون الهی

مقطع سوم از مقاطع سیره وجود مبارک موسای کلیم از مهاجرت آن حضرت به طرف مدین شروع می‌شود. بعد از آن جریان برخوردی که در مصر داشت و متوجه شد که شورای تأمین مصر درصدد قتل اوست بنا شد از مصر مهاجرت کند به سرزمینی که آل‌ابراهیم در آن سرزمین بودند و آن مدین بود. مطالبی که مربوط به مقطع اول و دوم است غالباً بیان شد اما برخی از آن نکات مانده است و آن این است که هر نعمتی را که خدای سبحان در دنیا به کسی می‌دهد در عین حال که ممکن است پاداش اعمال گذشته باشد نسبت به آینده آزمون است کاری در دنیا انجام نمی‌شود که با مسئولیت همراه نباشد تنها نعمت‌های بهشتی در بهشت است که مسئولیت را به عنوان امتحان الهی به همراه ندارد آنچه به مادر موسی(علیهما السلام) داده شد در عین حال که حالا یا ارهاص است یا کرامت خود مادر به هر تقدیر امتحان الهی است نسبت به قدردانی و حق‌شناسی از این نعمت این‌چنین نیست که چیزی را خدای سبحان به کسی عطا کند و هیچ مسئولیتی او را همراهی نکند. پس اجلال و تکریم و امثال ذلک با امتحان هماهنگ است.

ص: 85

استحاله فریب دادن خدای سبحان

مطلب دوم مربوط به مقطع دوم است هرگز نمی‌شود خدا را فریب داد آن اسرائیلی که به وجود مبارک موسای کلیم پناهنده شد استنصار کرد استغاثه کرد درصدد فریب دادن خدا یا پیامبر نبود اگر در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» آنجا سخن از فریب است یعنی آیه نُه سورهٴ مبارکهٴ «بقره» در آنجا فرمود منافقین درصدد فریب دادن هستند ولی اینها خودشان را فریب می‌دهند و نمی‌فهمند که خدا فریب نمی‌خورد یُخادِعُونَ اللّهَ وَالَّذِینَ آمَنُوا وَمَا یَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَمَا یَشْعُرُونَ این‌چنین نیست که واقعاً خدا را کسی بتواند فریب بدهد زیرا وَعِندَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ ⁽¹⁾ کسی مکری دارد نقشه‌ای می‌کشد خدای سبحان نسبت به آن ماکِر آن مکر و آن محیط مکر کاملاً حضور علمی دارد فرمود: وَ لا یَحیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ ⁽²⁾ بنابراین فریب دادن ذات اقدس الهی مستحیل است.

مرجع ضمیر در عبارت شریفه هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا

مطلب بعدی آن است که این هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا ⁽³⁾ ظاهرش به همان قبطی برمی‌گردد نه به اسرائیلی زیرا اگر به آن اسرائیلی برمی‌گشت دیگر لازم نبود بفرماید: هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا عبارت آیه این است که فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خَائِفاً یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ ⁽⁴⁾ آن مردی که دیروز از وجود مبارک موسای کلیم کمک خواست و حضرت آن قبطی را مشت زد و آن قبطی از پا در آمد فردا همان شخص وجود مبارک موسای کلیم را دید از حضرت کمک خواست نسبت به قبطی دیگر فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ آن‌گاه وجود مبارک موسای کلیم به او فرمود: إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ اگر منظور آیه این بود که بخواهد بفرماید وجود مبارک موسای کلیم این اسرائیلی را مورد بطش قرار داد دیگر به همین جمله اکتفا می‌کرد می‌فرمود «فلما أن أراد أن یبطش به» برای اینکه قبلاً اسم همین شخص برده شد و آن این بود که إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ ⁽⁵⁾ اما از اینکه فرمود: أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا ⁽⁶⁾ معلوم می‌شود که مقصود, این اسرائیلی نیست مقصود آن قبطی است که عدوّ موسای کلیم است و عدوّ همین اسرائیلی بنابراین ظاهراً این هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا به همان قبطی برمی‌گردد.

ص: 86

توانمندی بدنی حضرت موسی(علیه السلام) و حمایت آن حضرت از مستضعفان

مطلب بعدی آن است که موسای کلیم(سلام الله علیه) از روشش پیدا بود که هم قدرت بدنی داشت هم حامی مظلوم و مستضعف بود اما قدرت بدنی داشت برای اینکه توانست با یک مشت آن قبطی را از پا در بیاورد هم توان آن را داشت که به تنهایی از مصر به طرف مدین حرکت کند آن هم مهاجرت هراسناکی که عدّه‌ای در تعقیب بودند شورای تأمین مصر در تعقیب او بود إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ ⁽¹⁾ خب کسی که جرأت می‌کند به تنهایی از مصر به مدین بیاید معلوم می‌شود توانی دارد وقتی هم که وارد مدین شد آن چوپان‌ها هر کدام با کمک دیگری گوسفندهایشان را آب می‌دادند از چاه آب می‌کشیدند وجود مبارک موسای کلیم به تنهایی آمده از چاه آب کشیده و گوسفندان این دو بانو را سیراب کرده اینها همه نشان توانمندی وجود مبارک موسای کلیم است اما حمایتش از مظلوم و مستضعف هم که کاملاً پیداست از آن اسرائیلی حمایت کرده آن قبطی را از پا در آورده از این دو بانو حمایت کرده گوسفندان اینها را سیراب کرده هم حامی مظلوم و مستضعف بود و هم توانمند بود.

تجلی توحید در حیات طیّبه حضرت موسی(علیه السّلام)

بخش سوم خصیصه وجود مبارک موسای کلیم موحّد بودنش است لحظه به لحظه می‌گوید خدایا, خدایا چون پیرو دین ابراهیمی بود هنوز که به مقام نبوّت نرسیده.

پرسش:...

پاسخ: چون ظاهر مأموریتش از همان طور شروع شده وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوحَی ⁽²⁾ آن حُکم و علم, مراحل کمالی است البته, اما نبوت و رسالت از آن در نمی‌آید جریان نبوّت و رسالت از کوه طور شروع شد به همان مناسبت حکم و علمی که از آیه چهارده به دست می‌آید در آیه پانزده فرمود اینکه انسان کاری انجام بدهد که باعث قتل کسی بشود مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ ⁽³⁾ است در آیه شانزده عرض کرد رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ در آیه هفده عرض کرد: رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ مرتب رَبِّ, رَبِّ این معلوم می‌شود موحّدانه دارد زندگی می‌کند بعد وقتی هم که خواست از مصر به طرف مدین بیاید عرض کرد رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ ⁽⁴⁾ عرض کرد من کار بدی نکردم برای اینکه آنها قوم ظالم بودند من ظالمی را سر جایش نشاندم ولی تو باید ما را از دست اینها نجات بدهی وقتی آمده مدین, نیاز آن دو بانو را برطرف کرده گوسفندان آنها را سیراب کرده تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ باز این‌چنین گفته رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ مرتب رَبِّ, رَبِّ در تمام امور به ذات اقدس الهی پناهنده می‌شد و از خدای سبحان کمک می‌گرفت و به او هم کمک می‌شد این برکت همان آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً ⁽⁵⁾ است که او را موحّدانه تأمین می‌کند.

ص: 87

رخداد سرنوشت‌ساز پس از ورود حضرت موسی(علیه السّلام) به مدین

مطلب بعدی آن است که وقتی وارد این ماء مدین شد خوب نگاه کرد دید که این رعاء که جمع راعی است یعنی چوپان است اینها بالأخره حالا یا قدرتی دارند نوبتی دارند سهمیه‌ای دارند از چاه آب می‌گیرند خودشان را سیراب می‌کنند گوسفندانشان را سیراب می‌کنند دیگر رعایت نمی‌کنند که این دو بانو که آنجا هستند اینها هم بالأخره سهمی دارند آن دو بانو که آن کنار بودند هم خودشان جلو نمی‌آمدند هم جلوی گوسفندانشان را می‌گرفتند تَذُودَانِ یعنی «تمنعان» خب گوسفند که تشنه باشد به طرف آب می‌رود اینها جلوی گوسفندان را می‌گرفتند هم خودشان پرهیز کردند از اینکه محرم و نامحرم کنار هم جمع بشوند هم جلوی گوسفندان را گرفتند که مزاحمتی برای آنها نباشد که تَذُودَانِ هم «تمتنعان» هم «تمنعان» هم خودشان امتناع می‌کردند از اینکه اختلاط بشود بین زن و مرد هم جلوی این گوسفندها را می‌گرفتند که گوسفندها با هم مخلوط نشوند که مزاحم دیگری نشود این کار را می‌کردند.

وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) از آنها سؤال کرد مَا خَطْبُکُمَا این خَطب به معنی مخطوب است مثل «ما شأنکما» یعنی «ما مشئونکما» کارتان چیست چرا اینجا هستید آنها هم گفتند پدری داریم پیر و غیر از ما کسی را ندارد یعنی اگر ما آمدیم اینجا داریم دامداری می‌کنیم این ننگ نیست که کسی دامدار باشد اما اختلاط, ننگ است ما هرگز با نامحرم کنار هم جمع نمی‌شویم ولی چوپان بودن, دامداری کردن اینها ننگ نیست پدر ما هم غیر از ما کسی را ندارد نشانه‌اش این بود که گفتند: وَأَبُونَا شَیْخٌ پیرمرد است خب اگر پسری داشته بود برادری داشته بود کمک‌کاری داشته بود که ما را به دامداری راهنمایی نمی‌کرد ما آمدیم اینجا هم دامداری می‌کنیم یک کسب حلالی است و هم از اختلاط زن و مرد پرهیز می‌کنیم حضرت جلو رفت و به هر وسیله‌ای بود ـ حالا آن قسمت‌های تاریخی شاید خیلی معتبر نباشد ـ به تنهایی در اسرع وقت اینها را آب داد حالا چگونه نوبت گرفت با آنها گفتگو کرده یا گفته حقّ اینها را به اینها بدهید چرا اینها را محروم کردید این دیگر در آیات نیست ولی بالأخره رفت جلو و آن طناب را گرفت و دلو را گرفت و بالأخره به اینها آب داد حالا چگونه با آنها تفاهم کرد یک مطلب دیگر است با جِدّ تفاهم کرد که چرا شما جلوی نوبت اینها را گرفتید یا با خواهش بالأخره از چاه آب در آورد و اینها را تأمین کرد. بعد برای اینکه کنار آنها نباشد به سایه‌ای پناهنده شد سایه درختی یا هر چه بود ـ معلوم می‌شود در هوای گرم بود ـ ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ بعد با خدای خود راز و نیاز کرد رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ آنچه شما دادی به نام برکت, نان و مانند آن این خیر است من فقیرِ «لِ»آن هستم که لام به معنی الی است «رب انی إلی ما أنزلت و تنزل فقیر» یعنی نیاز به آن دارم.

ص: 88

تأثیر سوء فقر اقتصادی

این را بارها ملاحظه فرمودید که فقیر به معنای ندار نیست فقیر به معنای کسی است که ستون فقراتش شکسته است شما به کتاب لغت که مراجعه می‌کنید مثل مجمع‌البحرین و اینها که اساسی فکر می‌کنند می‌گویند به آن کسی که فقار ظَهْرش شکسته است می‌گویند فقیر, ⁽¹⁾ ملتی که گرسنه باشد مشکل اقتصادی داشته باشد نتواند خودش را تأمین کند قدرت مقاومت ندارد وقتی قدرت مقاومت نداشت ستون فقرات این ملت شکسته است چون ستون فقرات این ملت شکسته است به آن می‌گویند فقیر وگرنه «فَقَرَ» به معنای نداری نیست آن ندار را می‌گویند فاقد, «فَقَدَ» یعنی ندارد این کریمه‌ای که دارد تَظُنُّ أَن یُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ ⁽²⁾ هیمن است حادثه کمرشکن را می‌گویند فاقره آن حادثه کمرشکن وقتی ملتی را گرفتار کرد این ملت می‌شود فقیر این فقیر, فعیل به معنی مفعول است مثل قَتیل به معنی مقتول, فقیر یعنی کسی که مفقور است یعنی ستون فقراتش شکسته است حالا شما با چه وسیله‌ای می‌خواهی این ملت را به مقاومت وادار کنی آن دیگر معلوم نیست اگر کسی گرسنه باشد توان ایستادگی ندارد ولو ایستاده باشد! اگر کسی قدرت ایستادگی نداشت می‌شود فاقرةالظهر حادثه تلخ مخصوصاً گرانی, کمرشکن است وقتی کمر شکست دیگر ملت قدرت مقاومت ندارد «أعاذنا الله من الفقر»!

معنای فقر انسان

وجود مبارک موسای کلیم عرض کرد: إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ اما من فقیر به تو هستم به احدی احتیاج ندارم. در بحث‌های سال‌های گذشته داشتیم که اسناد فقیر به انسان که یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ ⁽³⁾ این از سنخ عرض مفارق نیست نظیر اینکه انسان ابیض است یا احمر است یا کذا و کذا که گاهی باشد گاهی نباشد عرض مفارق نیست (یک) دوم: «الانسان فقیر» نظیر زوجیت اربعه نیست که لازمه ذات باشد زیرا لازم در مقام ملزوم نیست زوجیّت در مرتبه عدد نیست عدد در مقوله کمّ است زوجیّت کیفِ مخصوص به کمّ است این بیگانه است و خارج از ذات است و هر لازمی از مرتبه ملزوم جداست متأخّر از مرتبه ملزوم است اگر فقر برای انسان از سنخ زوجیّت اربعه باشد معنایش آن است که انسان در مقام ذات فقیر نیست سه: اگر گفته می‌شود «الانسان فقیر» نظیر «الانسان ناطق» هم نیست زیرا ناطقٌ ذاتی انسان است اما ذاتی ماهیّت اوست نه ذاتی هویّت او چون هویّت و هستی, اصل است و از هویّت اصیل, ماهیت برمی‌آید پس ناطقیّت و حیوانیّت که ذاتی انسان است یک مرتبه از هویّت او فاصله دارد اگر گفته شد «زیدٌ فقیر» یا «الانسان فقیر» از قضیه اول نیست از قضیه دوم نیست از قضیه سوم نیست قضیه چهارم است و آن این است که اگر بگویند «الانسان فقیر» این مثل «الانسان موجود» است هستیِ او وابسته به الله است این کمرشکسته است چه چیزی دارد؟! اگر چیزی سایه شد این سایه آن شمس است ذاتاً افتاده است چون او غنی است می‌شود قیّوم چون این فقیر است چون مُفتقر است, «لَا یَمْلِکُ لِنَفْسِهِ نَفْعاً وَ لَا ضَرّاً وَ لَا مَوْتاً وَ لَا حَیَاةً وَ لَا نُشُورا» ⁽⁴⁾ چیزی که تمام هویّتش بسته به آن غنیّ قیّوم است این است دیگر, اگر گفتیم «الانسان فقیر» این از سنخ قضیه چهارم است نه آن قضایای سه‌گانه، آن وقت انسان می‌فهمد که این دعا یعنی چه «مولای یا مولای أنت الغنیّ و أنا الفقیر» ⁽⁵⁾ اگر کسی بفهمد معنای فقر چیست آن مناجاتش دلپذیر است.

ص: 89

به هر تقدیر وجود مبارک موسای کلیم گفت: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ فقیر هم هستم اما به طرف تو. ما به هیچ کدام از آنها بها ندادیم و نمی‌دهیم ولی فقیر تو هستیم تو اگر دست ما را نگیری ما قدرت قیام نداریم.

مراد از شیخُ کبیر

این را وجود مبارک موسای کلیم فرمود اما حالا آن دو بانو شنیدند یا نشنیدند یک مطلب دیگر است وقتی این دو بانو با آن گوسفندانشان زودتر به منزل رفتند آن پدر پیر دید اینها زودتر آمدند در قرآن ندارد که این شعیب بود دارد پدر پیر روایات مطلب دیگری است اما در آیه ندارد این شعیب بود. اگر پدرشان حضرت شعیب(سلام الله علیه) باشد که بار معنوی این آیات خیلی بالاست که روایات هم همین را تأیید می‌کند اما در آیه ندارد که پدرشان شعیب بود.

پیشنهاد دختران چوپان به پدر

وجود مبارک موسای کلیم به احدی مراجعه نکرد با خدایش مناجات می‌کرد رَبِّ, رَبِّ آنجایی که شورای تأمین مصر داشتند تعقیب می‌کردند رَبِّ ⁽¹⁾ الآن هم که فقیرانه آنجا دارد زندگی می‌کند این مسافت سنگین را هم پشت سر گذاشته آمده اینجا میگویدرَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ اینها رفتند به پدر پیرشان گفتند پدر پیرشان دید که اینها زودتر آمدند گفت چه خبر است؟ گفتند کسی آمده نیرومند هم بود برای اینکه توانسته به تنهایی گوسفندهایمان را تأمین کند به تنهایی از چاه آب بکشد چه بهتر که این را شما اجیر کنید ما هم که بالأخره زن هستیم شما هم که فرزند ندارید گوسفندان هم که یک چوپان می‌خواهند یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ چرا؟ برای اینکه إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ.

ص: 90

عناصر محوری مدیریت اسلامی

حالا ملاحظه بفرمایید مدیریت اسلامی را قرآن چگونه تأمین می‌کند چه در این بخش چه در بخش سورهٴ مبارکهٴ «یوسف» فرمود مدیر اسلامی, مسئول در یک نظام اسلامی گذشته از آن اوصاف عامه که باید اهل نماز باشد اهل روزه باشد معصیت نکند آنها که جزء وظایف عامّه هر مسلمان است از نظر مسئولیت مدیریتی دو عنصر را باید داشته باشد یکی اینکه مدیر خوب باشد درایت خوبی داشته باشد در کار خودش, یکی اینکه پاک باشد اگر کسی در رشته‌ای تخصص نداشت یا اینکه در آن رشته متخصّص بود ولی طاهر نبود او در نظام اسلامی مدیر نیست این هم باید امین باشد پاک باشد هم باید نیرومند باشد اهل درایت و مدیریت باشد این کار را خوب پیش ببرد إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ آنها شرایط عامّه است که باید داشته باشد اهل نماز باشد اهل روزه باشد چشمش پاک باشد گوشش پاک باشد آنها وظایف دیگر است اما این وظیفه خصوصی مدیران آن است که در هر رشته‌ای که سِمت پذیرفتند باید نیرومند باشند در همان رشته مدیریت داشته باشند و تدبیر خوب داشته باشند و از طرفی هم امین باشند پاک باشند ولو موسی باشد, ولو موسای کلیم اگر بخواهد شبانی را به عهده بگیرد باید الْقَوِیُّ الْأَمِینُ باشد در جریان یوسف صدیق(سلام الله علیه) در سورهٴ مبارکهٴ «یوسف» گذشت اجْعَلْنِی عَلَی خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ ⁽¹⁾ وزیر باید اهل درایت و مدیریت خوب و طهارت خوب, چوپان باید اهل درایت و مدیریت خوب و طهارت خوب و بینهما هم مراتب. اگر کسی خواست رُفتگر باشد پیک بهداشت باشد در کارش باید متخصّص باشد و پاک, کسی خواست وزیر باشد در کارش باید متخصّص باشد و پاک این می‌شود مدیریت اسلامی این می‌شود نظام اسلامی این می‌شود اداره اسلامی, پاک بودن و مدیریت, اگر این‌چنین باشد دیگر مشکلی پیش نمی‌آید.

ص: 91

تربیت نیکوی دختران چوپان, در داستان حضرت موسی(علیه السلام)

پرسش:...

پاسخ: در قرآن ندارد که پدر اینها شعیب بود ولی بالأخره این تربیت, تربیت صحیح است حالا یا از حضرت شعیب(سلام الله علیه) یا از خاندان شعیب تربیت خوبی است که قرآ‌ن کریم نقل کرده دیگر, قرآن این تربیت را می‌پذیرد منشأ تربیت اگر شعیب است خب بر همه ما لازم است که راه انبیا را برویم دیگر, اگر غیر شعیب بود خب آن غیر شعیب از خود شعیب(سلام الله علیه) استفاده کرده بالأخره محصول تربیت انبیاست دیگر.

ضرورت پرهیز از لهو و لعب

پرسش:...

پاسخ: نه, الآن کسانی که در روستاها زندگی می‌کنند عادی است می‌بینید این دامداری این کشاورزی این درو کردن الآن هم شما می‌بینید رسانه‌ها دارند نشان می‌دهند هیزمبری در روستاها این کار را می‌کنند این کار عادی است اینکه ما آمدیم تمام این رسانه‌های ما شده نشان دادن این بازی این جوان‌ها را از روستاها آوردیم اینها یا سیگار فروش‌اند یا واکسی‌اند بازی در درجه پنجم و ششم زندگی است مگر ما چقدر ورزش می‌خواهیم برای تأمین سلامت, روزی یک ساعت ورزش کردن چیز بسیار خوبی است پیاده‌روی چیز بسیار خوبی است.

پرسش:...

پاسخ: خب دیگر درست نیست این, دنیا را دیگران دارند می‌گردانند ما باید یک پیام جهانی داشته باشیم حرف جهانی داشته باشیم.

نزاهت ائمه هدی(علیهم السلام) از لهو و لعب

از وجود مبارک امام صادق(صلوات الله و سلامه علیه) سؤال کردند بعد از شما چه کسی به مقام امامت می‌رسد؟ فرمود: «لَا یَلْهُو وَ لَا یَلْعَب‌» نفرمود کسی که علم غیب دارد آن را به خواص می‌فرمودند کسی بعد از ماست نام مبارکش چیست علم غیب دارد وارث انبیاست جفر جامع نزد اوست اینها را به خواص می‌فرمودند. فرمود: «لَا یَلْهُو وَ لَا یَلْعَب‌» کسی که اهل بازی و بازیگری نیست طولی نکشید که وجود مبارک امام کاظم(سلام الله علیه) کودک چند ساله‌ای بود برّه‌ای هم حضرت برایش تهیه کرده بود این با این برّه وارد شد به این برّه گفت « اسْجُدِی لِرَبِّکِ» فوراً امام صادق(سلام الله علیه) این کودک را در بغل گرفت فرمود: «بِأَبِی وَ أُمِّی مَنْ لَا یَلْهُو وَ لَا یَلْعَب‌» ⁽¹⁾ به آن فرد فرمود اینها امام‌اند بازی حدّی دارد دیگر.

ص: 92

بیانی لطیف در توصیف منحرفان و تبهکاران

چقدر این کتاب شیرین است فرمود یک عدّه اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً ⁽¹⁾ بعضی دین را بازی قرار دادند مثل همین وضعی که شما گاهی می‌بینید با حِیَل شرعی آبروی نظام را می‌برند دین را بازیچه قرار دادند اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً این یک معنا, گروه دیگری بازی را دین قرار دادند اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً یعنی «اتّخذوا اللهو دینا أو اتّخذوا الدین لهوا» آن که با بازیگری و با ‌ریش گذاشتن و با مقدس‌نمایی آبروی نظام را می‌برد با اختلاس سه هزاری, دین را نظام را به بازی گرفته آن که وارد مسائل سیاسی نیست اما به بازی, بیش از نماز و روزه اهمیت می‌دهد این بازی را دین خود قرار داده اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً برای گروه اول, یا «اتّخذوا اللهو و اللعب دینا» برای گروه دوم, بازی چیز خوبی است ورزش چیز خوبی است روزی یک ساعت اما نه این طوری که دنیا به آن سَمت رفته و ایران را دارد می‌گرداند ایران یک حرف جهانی دارد حرف الهی دارد پیام تازه دارد این پیام تازه را باید به گوش جهانیان رساند.

تجلی عناصر محوری مدیریت اسلامی در بیان قرآن و روایات

به هر تقدیر فرمود اگر چوپانی است این دو عنصر را باید داشته باشد وزارت است این دو عنصر را باید داشته باشد شرح مبسوطش آن عهدنامه وجود مبارک حضرت امیر است که تفسیر این آیات است از این شفاف‌تر از این روشن‌تر از این بیان واضح‌تر که مسئول در نظام اسلامی باید درایت تام و مدیریت خوب داشته باشد از یک سو, پاک بودن از سوی دیگر این دو شرط است حالا آنها که جزء شرایط عامّه است که انسان چه مسئول باشد چه مسئول نباشد باید اهل نماز و روزه باشد چه زن چه مرد, چه پیرمرد چه جوان آنها که جزء شرایط عامّه است.

ص: 93

پس اگر وزارت است شرطش این است اگر دامداری و چوپانی است شرطش این است و بینهما هم مراتب اگر گفتند نظام اسلامی, مدیریت اسلامی, مدیریت قرآنی یعنی این عملش منتها دشوار است.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 24 تا 28 سوره قصص 91/07/12

فَسَقَی لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ (24 فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قَالَ لاَ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ (25) قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ (26) قَالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ اتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ (27) قَالَ ذلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلاَ عُدْوَانَ عَلَیَّ وَاللَّهُ عَلَی مَا نَقُولُ وَکِیلٌ (28)) اشاره به مقاطع سه‌گانه حیات حضرت موسی(علیه السّلام)

این بخش پایانی مقطع سوم سیره و زندگی وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) است بخش اوّلش مربوط به دوران کودکی و شیرخوارگی بود که گذشت, بخش دوم مربوط به جوانی بود که آن دو حادثه پیش آمد, سوم حرکت ایشان و مهاجرت ایشان از مصر به طرف مدین بود که وارد مدین شد و دختران آن پیرمرد را دید. در جریان مقطع دوم ظاهراً آن ضمیر به آن قبطی برمی‌گردد نه به اسرائیلی آن قبطی گفت که أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسَاً بِالْأَمْسِ ⁽¹⁾ برای اینکه وقتی کسی از آل‌فرعون از قبطی‌ها کشته بشود فوراً گزارش می‌رسد به همان دلیل که إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ ⁽²⁾ معلوم می‌شود که فوراً گزارش رسید شورای تأمین تشکیل شد و قصد کردند که موسی(علیه السلام) را شهید کنند نمی‌شود گفت که آن قبطی از کجا فهمید.

ص: 94

گفتگوی حضرت موسی و دختران چوپان

اما حالا وقتی که وارد مدین شد به بچه‌های آن پیرمرد که حالا ظاهراً شعیب(سلام الله علیه) بود فرمود: مَا خَطْبُکُمَا یعنی شما یک مشکل جدّی دارید خَطْب آن کار مهم را می‌گویند هر سخنرانی را نمی‌گویند خطبه آن سخنرانی که مطالب مُعظَم در آن هست آن را می‌گویند خطبه خطیب جمعه چنین گفت یعنی مطالب مهمی را در نماز جمعه بیان کرد اگر یک امر عادی باشد و سهل باشد نمی‌گویند خطب کار مهم و مشکل را می‌گویند خطب. فرمود: مَا خَطْبُکُمَا مشکل جدّی شما چیست که در این گرما اینجا ایستادید چون از ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ معلوم می‌شود هوا گرم بود قَالَتَا لاَ نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاءُ ⁽¹⁾ مشکل ما این است پدر پیری داریم ما مسئول این دام‌ها هستیم این دام‌ها را باید بپرورانیم آبشان بدهیم و مانند آن و اینها هم نامحرم‌اند و نمی‌توانیم با آنها در کنار این چاه یکجا به سر ببریم این مشکل ماست و کار جدّی ماست وجود مبارک موسای کلیم آمده این گوسفندها را سیراب کرده و رفته در سایه‌ای و خواسته‌ای با ذات اقدس الهی در میان گذاشت که من نیازمند به مسائل مالی‌ام البته «خیر» در قرآن کریم بر مال حلال هم اطلاق شده است ⁽²⁾ بر اصل مال هم اطلاق شده است إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ. ⁽³⁾

دلیل حمایت حضرت موسی(علیه السّلام) از دختران چوپان

ص: 95

پرسش:...

پاسخ: چون کسی که متعهّد است حامی مظلوم باشد خود را مسئول می‌داند اگر گفت: رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ ⁽¹⁾ اگر کسی ببیند مظلومی, محرومی یک گوشه افتاده است و این به حمایت او برنخیزد همان روایتی را که مرحوم کلینی در جلد هشت کافی از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل کرد که عیسای مسیح(سلام الله علیه) فرمود: «إِنَّ التَّارِکَ شِفَاءَ الْمَجْرُوحِ مِنْ جُرْحِهِ شَرِیکٌ لِجَارِحِهِ» ⁽²⁾ همین است اگر کسی مظلومی را ببیند و به داد او نرسد و او را کمک نکند این شریک جرم آن جارح و ظالم است حالا اینجا سخن از ظلم نبود سخن از یک محرومیّت و استضعاف بود وجود مبارک موسای کلیم آن تعهّد را با خدای سبحان داشت که رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ کسی که در کنار سفره احسان الهی نشسته است خود را مسئول می‌بیند حالا این سه, چهارتا مشکل داشت این مشکلات یکی پس از دیگری حل شد و برخی هم دارد حل می‌شود عرض کرد: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ خب.

دو پاداش برای حضرت موسی(علیه السّلام)

در چنین وضعی که به سایه درختی یا سایه جایی پناهنده شد فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا یکی از این دو دختران آن پیرمرد حالا شاید شعیب(سلام الله علیه) بود از منزل برگشتند گفتند پدرم می‌خواهد اجرت کار شما را بدهد یک مطلب مربوط به اجرت آب دادن است، یک مطلب مربوط به عقد اجاره هشت یا ده ساله است اینها کاملاً از هم جدا هستند یک درآمد موقّتی است مربوط به این کار، یک درآمد سالانه است مربوط به آن اجاره هشت سال یا ده ساله فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا که این مربوط به آن اجاره هشت یا ده ساله نیست این اجرت این کار موقّت است فوراً دعای موسای کلیم مستجاب شد عرض کرد: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ طولی نکشید که آن دختر از راه رسیده گفت بیا اجرت را بگیر این استجابت دعاست سریعاً در یک شهر غربت.

ص: 96

تأکید همه انبیا و ادیان الهی بر حیا

فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیَاءٍ خب این حیا اختصاصی به شریعت حضرت خاتم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) ندارد در دین موسی این طور بود در دین عیسی این طور بود در دین ابراهیم خلیل این طور بود اصولاً انبیا این حیا و عفّت را آوردند می‌بینید مسیحیت الآن با این وضع عریان و نیمه‌عریان دارد به سر می‌برد با اینکه وجود مبارک مریم(سلام الله علیها) گفت: یَا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هذَا وَکُنتُ نَسْیاً مَنْسِیّاً ⁽¹⁾ ـ خب این منطق مسیحیّت اصیل است ـ ای کاش من قبلاً می‌مردم و از خاطره تاریخ رخت برمی‌بستم و این حرف‌ها را نمی‌شنیدم اما الآن معاشرت آزاد و مباشرت آزاد برای آنها یک تمدن است قبلاً هم به عرضتان رسید که مشکل مسیحیّت این است که امام ندارند الآن مشکل مسیحیّت نداشتن امام است همین! دین, مکتب, حرف وجود مبارک مسیح همان حرف انبیای قبلی و بعدی است. اجابت شدن دعاهای حضرت موسی(علیه السّلام)

قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا این کار مربوط به اجاره هشت سال یا نه ساله نیست فَلَمَّا جَاءَهُ وجود مبارک موسای کلیم آمده نزد این پدر پیر حالا یا شعیب(سلام الله علیه) بود یا دیگری مرحوم شیخ طوسی در تبیان وجوهی که نقل کرد یکی از آن اقوال و وجوه این است که حضرت شعیب(سلام الله علیه) قبلاً رحلت کرده بود برخی‌ها می‌گویند این پیرمرد همان حضرت شعیب(سلام الله علیه) است ⁽²⁾ فرمود: فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قَصص قبلاً هم بحثش گذشت که مفرد است أَحْسَنَ الْقَصَصِ ⁽³⁾ همین است إِنَّ هذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ ⁽⁴⁾ همین است قَصص است و مفرد است یعنی اصل داستان, داستان را وجود مبارک موسای کلیم برای این پیرمرد بیان کرد آن پیرمرد فرمود همه مشکلاتت حل شد و تمام خواسته‌هایت برآورده شد از اینکه گفتی: رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ که آیه 21 بود لاَ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ برای اینکه اینجا حوزه اقتدار فرعون نیست یک مملکت جدا و مستقلی است اصلاً در تحت نفوذ آل‌فرعون نیست اینجا سلطنت ندارد شما از خدا خواستید گفتی: رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ, لاَ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ این یکی, و گفتی: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ این هم اجاره نقدت که به فرزندانم کمک کردی حالا یک درآمد مستمرّی هم برای شما ما در نظر گرفتیم هم تشکیل خانواده بده و هم اینکه یک درآمد مستمر داشته باشی دو پیشنهاد هست آنجایی که وجود مبارک موسای کلیم می‌خواست از مصر به طرف مدین مهاجرت کند گفت: عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ ⁽⁵⁾ آن دعا هم که مستجاب شد بالأخره راه را گُم نکرده از مصر به شرق مصر رفته بالأخره در کمال سلامت به این منطقه رسیده پس اگر عرض کرد: رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ این دعا مستجاب شد, اگر گفت: عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ این هدایت هم حاصل شد اگر گفت: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ این دعا هم مستجاب شد حالا مانده تشکیل خانواده و درآمد مستمر, وجود مبارک شعیب اگر این پیرمرد آن حضرت باشد فرمود شما می‌توانید با یکی از فرزندانم ازدواج کنی و هشت سال یا ده سال اجیر ما باشی. ص: 97

عناصر محوری مدیریت, در بیان قرآن کریم

قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ یکی از این دو دختر به آن پدر پیر پیشنهاد دادند که این را برای حفظ رمه ما یا تأمین شئون زندگی ما اجیر بکن برای اینکه بهترین اجیر آن است که هم در کار خودش درایت و مدیریت داشته باشد هم از امانت و طهارت برخوردار باشد ما رفتار او را, گفتار او را آزمودیم او پاک است مدیریت هم که دارد و قدرت هم دارد قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ همان طوری که در جریان یوسف(سلام الله علیه) گذشت اجْعَلْنِی عَلَی خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ ⁽¹⁾ و در جریان طالوت هم مشابه این گذشت در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» وقتی که طالوت به زعامت مبعوث شد و ذات اقدس الهی او را به عنوان زعیم مبعوث کرد آیه 247 سورهٴ «بقره» این بود که پیامبر آن عصر به مردم آن عصر فرمود: إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طَالُوتَ مَلِکاً قَالُوا أَنَّی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَلَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَاهُ عَلَیْکُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ در مسائل نظامی هم اگر مطرح است فرماندهی که هم درایت و مدیریت نظامی دارد هم توانمند اجراست خب اینها سه نمونه است در اسلام و در قرآن کریم یکی مربوط به صدارت و وزارت است یکی مربوط به مسئله جنگ و امور نظامی است یکی هم مربوط به مسائل اجرایی است در جریان حضرت موسی کارهای اجرایی و کارهای عادی است, در جریان حضرت یوسف آن صدارت و وزارت است در جریان طالوت راجع به فرماندهی جنگ است ص: 98

گفتگوی قبل از عقد پدر دختران چوپان با حضرت موسی(علیه السلام)

در این قسمت وجود مبارک شعیب ـ بنا بر اینکه آن پیرمرد شعیب باشد ـ بعد از پذیرش پیشنهاد دخترش که گفت: یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ فرمود: إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ پیشنهاد از طرف آن پیرمرد بود نه از طرف حضرت موسی(سلام الله علیه) گفت من می‌خواهم یکی از این دو دختر را به عقد شما در بیاورم این گفتگوست عقد نیست تا گفته بشود که این با ابهام سازگار نیست این مقاوله قبل العقد است لذا از چند جهت با ابهام همراه است یکی معلوم نیست که کدام یک از این دو دختر باشد در حالی که در عقد باید زوجه مشخص باشد, یکی اینکه مهریه باید معین باشد در مهرالمسمّی اینجا مشخص نیست که مهرالمسمّی اجاره هشت ساله است یا اجاره ده ساله اینها گفتگوهای قبل‌العقد است که حین‌العقد مشخص بشود.

چون مقاوله قبل العقد است این ابهام‌ها ضرر ندارد.

وجه تسمیه سال به «حِجّه»

بعد فرمود هشت حِجّه در روایاتی که ذیل این آیه است ملاحظه فرمودید از وجود مبارک امام(سلام الله علیه) سؤال کردند که آیا قبل از اسلام مکه می‌رفتند یا نه؟ فرمود حج چیز رایجی بود و به همین آیه استدلال کردند چون هر سال یک بار مکه می‌رفتند به جای اینکه بگویند هشت سال می‌گفتند هشت حِجّه, حِجّه یعنی یک بار حج رفتن, چون سالی یک بار حج می‌روند اگر گفتند هشت حِجج یعنی هشت سال اگر گفتند ده حِجج یعنی ده سال این استدلال وجود مبارک حضرت است. ⁽¹⁾ فرمود: عَلی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ هشت حجّه یعنی هشت سالی که هر سال یک بار حج می‌شود فَإِنْ اتْمَمْتَ عَشْراً اگر این هشت سال به ده سال رسید این از طرف شماست از طرف ما هم مانعی نیست می‌خواهد ده ساله باشد عیب ندارد اینها گفتگوهای قبل‌العقد است.

ص: 99

سخنان پدر دختران چوپان با حضرت موسی(علیه السّلام)

فَإِنْ اتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِندِکَ بعد هم فرمود ما نه کارِ سخت از شما می‌خواهیم نه یک مستأجر سخت‌گیریم که موجر را در زحمت بیندازیم اگر اجاره به عین تعلّق بگیرد این شخصی که خانه ندارد می‌شود مستأجر آ‌ن مالک خانه می‌شود موجر اگر محور اجاره, کار باشد آن صاحب‌کار می‌شود مستأجر این کارگر می‌شود موجر این کارگر خودش را اجاره می‌دهد در برابر اجرتی می‌گیرد آن صاحب‌کار که این شخص را اجیر کرده می‌شود مستأجر این شخص می‌شود موجر. وجود مبارک شعیب(سلام الله علیه) بنا بر اینکه این پیرمرد شعیب باشد فرمود سه مسئله را من باید در میان بگذارم نه کار ما کار سخت است (یک) نه خود ما سختگیریم (دو) سوم اینکه ما نمی‌گوییم صالح واقعی هستیم, صَلاح واقعی را البته داشت, شما امیدواریم در این برخورد چند ساله احساس کنی که ما جزء صالحینیم سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ که تو می‌فهمی من انسان صالحم خب با اینکه فی نفسه «کان من الصالحین» اما عمده آن است که این اجیر در نحوه برخورد با صاحب‌کار صلاح او را احراز کند این سه مطلب را وجود مبارک شعیب با او در میان گذاشت فرمود: وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ فی أمرین نه اصلِ کار شاقّ است نه ما کارفرمای سختگیری هستیم هیچ کدام و برخورد ما هم برخورد صالحانه است. پرسش: گوسفندان را به چرا بردن کار سختی است.

پاسخ: خب فرق می‌کند یک وقت است که کمک می‌گیرد یک وقت است که غذای خوب می‌دهد یک وقت اصرار می‌کند که شما باید راه دور ببری که پر علف باشد, تا چه اندازه باشد.

ص: 100

اهمیت کار و نهی از مزدوری در اسلام

مستحضرید که کار در اسلام از پربرکت‌ترین امور است افرادی که حضور پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) مشرّف می‌شدند معرفی می‌کردند که فلان شخص کارش این است فلان شخص کارش این است اگر نوبت به کسی می‌رسید بیکار بود از چشمان حضرت میافتاد دیگر حضرت با احترام او را نگاه نمی‌کرد البته در صورتی که کار داشته باشد و کار نکند پس اصلِ کار, فضیلت است روایات فراوانی است دوم اینکه آن قصّه معروف که وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) دست کارگر را بوسید ⁽¹⁾ آن هم نشانه عظمت کار و کارگری است.

کاری که محترم است آن است که هر کسی برای خودش کار بکند نه مزدوری شما در کتاب اجاره بارها به عرضتان رسید این کتاب اجاره را ملاحظه بفرمایید روایاتی که مرحوم صاحب وسائل یا سایر محدّثان در مبحث اجاره نقل کردند غالباً این روایات را آوردند که مزدوری یعنی مزدوری, مزدوری مکروه است بلکه نه اینکه مکروه باشد مَنهی است این نهی را فقها حمل بر کراهت کردند جمعاً بین الأدلّه ظاهر نهی, خیلی تند و تیز است که آدم برای دیگری کار کند خب این می‌شود کرامت جامعه انسانی اگر لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ ⁽²⁾ است اینکه با مزدوری سازگار نیست حتماً یعنی حتماً وگرنه این درس نیست حتماً این روایات باب اجاره وسائل را می‌خوانید شما که به لطف الهی امکانات را دارید چند روایت هست ظاهر روایات چیست چرا فقها جمع کردند و حمل بر کراهت کردند گفتند این نهی تنزیهی است مشخص بشود تا ما بدانیم که در مملکت کار باید باشد (یک) مزدوری نباشد (دو) یعنی هر کسی برای خودش کار بکند این می‌شود کرامت جامعه.

ص: 101

ضرورت حفظ کرامت انسان

اینکه ما بی‌صبرانه منتظر ظهور آن حضرتیم برای اینکه جامعه را با کرامت اداره می‌کند خب اگر کسی مزدور دیگری باشد به دیگری نگاه می‌کند آن نان دیگر نان کریمانه نیست خدا نمی‌خواهد جامعه با اطعام اداره بشود شما الآ‌ن مهمان نزدتان آمد شما این را اطعام می‌کنید یا اکرام می‌کنید؟ یک مختصر غذا می‌دهید دستش یک میوه می‌دهید دستش یا بالأخره یک ظرف میوه می‌آورید مگر او چقدر میوه می‌خورد چقدر غذا می‌خورد شما با اکرام از او پذیرایی می‌کنید نه با اطعام خدای سبحان هرگز نمی‌خواهد امّت اسلامی اطعام بشود یعنی شکمشان سیر بشود اگر فرمود: لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ می‌خواهد جامعه را با اکرام اداره کند با آبرومندی اداره کند اگر این روایات را ببینید آن وقت برای شما روشن می‌شود که چرا مزدوری در اسلام مکروه است حالا آنها که فتوا به حرمت دادند باید جواب بگویند ولی بالأخره ظاهر نهی خیلی تند و تیز است ما آبرویمان و حیثیتمان در اختیار خودمان نیست که هر کاری را انجام بدهید حالا مجبوریم مطلب دیگر است اداره جامعه اسلامی باید با کرامت باشد با اکرام باشد نه با اطعام.

جواز تسخیر متقابل

پرسش: در سورهٴ «زخرف» فرمود: لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِیّاً ⁽¹⁾ ؟

پاسخ: آن تسخیر متقابل است تسخیر متقابل جایز است کارگری است در خیابان ایستاده طبیبی است از سفر برگشته این ساکش را چمدانش را جابه‌جا می‌کند پس فردا که این کارگر مریض شد آن طبیب هم لباس محترم پزشکی را می‌پوشد و او را درمان می‌کند این یک تسخیر متقابل است این تسخیر متقابل را سورهٴ «زخرف» امضا کرده لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِیّاً نه «سِخریا» باید یکدیگر را تسخیر کنید جامعه هم با همین دارد سامان می‌پذیرد خب آن طبیب که از سفر برگشته اینکه نمی‌تواند بار خودش را جابه‌جا کند کارگری می‌خواهد این کارگر هم وقتی بیمار شد کسی نمی‌تواند آزمایش بکند آن طبیب آزمایش می‌کند جامعه با این دارد اداره می‌شود.

ص: 102

عقلانیت جامعه پس از ظهور ولیّ عصر(ارواحنا فداه)

غرض این است که جامعه با کرامت باید اداره بشود ما واقعاً متحیّریم که وجود مبارک حضرت ظهور کرده چگونه جهان را اداره می‌کند یقیناً با کشتار فراوان نیست در روایات دارد که وقتی حضرت ظهور می‌کند «وَضَعَ الله یَدَهُ عَلَی رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ کَمَلَتْ بِهِ أَحْلَامُهُمْ» ⁽¹⁾ عقل مردم بالا می‌آید این واقعاً از هر شقّ‌القمری حیرت‌انگیزتر است, الآن اگر این هفت میلیارد عاقل باشند و حضرت 313 شاگرد هم مثل امام داشته باشد به خوبی اداره می‌کند اگر جامعه عاقل بود مردم عاقل بودند اداره افراد عاقل سخت نیست اما تمام حیرت ما در این است که حضرت چگونه مردم را عاقل می‌کند این عظمت او, جلال او, شکوه او چگونه است خدا می‌داند!.

تأکید اسلام بر کرامت انسان

یک وقت است آدم می‌گوید ما در فشاریم خدا این استکبار و صهیونیسم را به عذاب الیم گرفتار بکند مخذول و منکوب بکند جلوی پیشرفت ما را گرفتند خب این عذری است مقبول اما یک وقت می‌خواهد نظام اسلامی را معرفی بکند نظام اسلامی با اطعام اداره نمی‌شود با اکرام اداره می‌شود «الاسلام ما هو؟ النظام الاسلامی ما هو؟» این یک جواب دارد یک وقت است که خب خدا اینها را به عذاب الیم گرفتار کند راه‌ها را بسته‌اند آن یک راه دیگر دارد اما اصلِ اسلام با اکرام همراه است آن وقت اشخاص هم باید بدانند که فروتنی غیر از فرومایگی است همه ما موظفیم فروتن باشیم متواضع باشیم اما موظف هستیم که خود را مزدور دیگری نکنیم به درایت و مدیریت برسیم که خودمان, خودمان را تأمین کنیم.

ص: 103

پاسخ حضرت موسی(علیه السّلام)

موسای کلیم در پاسخ فرمود: ذلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلاَ عُدْوَانَ عَلَیَّ بسیار خوب حالا یا ده سال یا هشت سال بعد تصمیم می‌گیریم عقد اجاره را می‌بندیم ولی اگر هشت سال شد شما دیگر توقّع نداشته باش اصرار بکنی که من دوسال دیگر بمانم یا اگر من پذیرفتم ده سال بمانم دیگر شما اعتراض نکنید که چرا بیش از هشت سال ماندید. هر کدام را پذیرفتم بعد دیگر کسی حقّ اعتراض ندارد اگر هشت سال عقد بستیم هشت سال و اگر ده سال بستیم ده سال وَاللَّهُ عَلَی مَا نَقُولُ وَکِیلٌ خدا را وکیل می‌گیریم که هم شاهد اوست هم حاکم اوست و هم مسئول اجرا اوست.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 29 تا 32 سوره قصص 91/07/15

سَقَی لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ (24 فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قَالَ لاَ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ (25) قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ (26) قَالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ اتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ (27) قَالَ ذلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلاَ عُدْوَانَ عَلَیَّ وَاللَّهُ عَلَی مَا نَقُولُ وَکِیلٌ (28)) اشاره به مقاطع سه‌گانه حیات حضرت موسی(علیه السّلام)

این بخش پایانی مقطع سوم سیره و زندگی وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) است بخش اوّلش مربوط به دوران کودکی و شیرخوارگی بود که گذشت, بخش دوم مربوط به جوانی بود که آن دو حادثه پیش آمد, سوم حرکت ایشان و مهاجرت ایشان از مصر به طرف مدین بود که وارد مدین شد و دختران آن پیرمرد را دید. در جریان مقطع دوم ظاهراً آن ضمیر به آن قبطی برمی‌گردد نه به اسرائیلی آن قبطی گفت که أَتُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسَاً بِالْأَمْسِ ⁽¹⁾ برای اینکه وقتی کسی از آل‌فرعون از قبطی‌ها کشته بشود فوراً گزارش می‌رسد به همان دلیل که إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ ⁽²⁾ معلوم می‌شود که فوراً گزارش رسید شورای تأمین تشکیل شد و قصد کردند که موسی(علیه السلام) را شهید کنند نمی‌شود گفت که آن قبطی از کجا فهمید.

ص: 104

گفتگوی حضرت موسی و دختران چوپان

اما حالا وقتی که وارد مدین شد به بچه‌های آن پیرمرد که حالا ظاهراً شعیب(سلام الله علیه) بود فرمود: مَا خَطْبُکُمَا یعنی شما یک مشکل جدّی دارید خَطْب آن کار مهم را می‌گویند هر سخنرانی را نمی‌گویند خطبه آن سخنرانی که مطالب مُعظَم در آن هست آن را می‌گویند خطبه خطیب جمعه چنین گفت یعنی مطالب مهمی را در نماز جمعه بیان کرد اگر یک امر عادی باشد و سهل باشد نمی‌گویند خطب کار مهم و مشکل را می‌گویند خطب. فرمود: مَا خَطْبُکُمَا مشکل جدّی شما چیست که در این گرما اینجا ایستادید چون از ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ معلوم می‌شود هوا گرم بود قَالَتَا لاَ نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاءُ ⁽¹⁾ مشکل ما این است پدر پیری داریم ما مسئول این دام‌ها هستیم این دام‌ها را باید بپرورانیم آبشان بدهیم و مانند آن و اینها هم نامحرم‌اند و نمی‌توانیم با آنها در کنار این چاه یکجا به سر ببریم این مشکل ماست و کار جدّی ماست وجود مبارک موسای کلیم آمده این گوسفندها را سیراب کرده و رفته در سایه‌ای و خواسته‌ای با ذات اقدس الهی در میان گذاشت که من نیازمند به مسائل مالی‌ام البته «خیر» در قرآن کریم بر مال حلال هم اطلاق شده است ⁽²⁾ بر اصل مال هم اطلاق شده است إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ. ⁽³⁾

دلیل حمایت حضرت موسی(علیه السّلام) از دختران چوپان

ص: 105

پرسش:...

پاسخ: چون کسی که متعهّد است حامی مظلوم باشد خود را مسئول می‌داند اگر گفت: رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ ⁽¹⁾ اگر کسی ببیند مظلومی, محرومی یک گوشه افتاده است و این به حمایت او برنخیزد همان روایتی را که مرحوم کلینی در جلد هشت کافی از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل کرد که عیسای مسیح(سلام الله علیه) فرمود: «إِنَّ التَّارِکَ شِفَاءَ الْمَجْرُوحِ مِنْ جُرْحِهِ شَرِیکٌ لِجَارِحِهِ» ⁽²⁾ همین است اگر کسی مظلومی را ببیند و به داد او نرسد و او را کمک نکند این شریک جرم آن جارح و ظالم است حالا اینجا سخن از ظلم نبود سخن از یک محرومیّت و استضعاف بود وجود مبارک موسای کلیم آن تعهّد را با خدای سبحان داشت که رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ کسی که در کنار سفره احسان الهی نشسته است خود را مسئول می‌بیند حالا این سه, چهارتا مشکل داشت این مشکلات یکی پس از دیگری حل شد و برخی هم دارد حل می‌شود عرض کرد: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ خب.

دو پاداش برای حضرت موسی(علیه السّلام)

در چنین وضعی که به سایه درختی یا سایه جایی پناهنده شد فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا یکی از این دو دختران آن پیرمرد حالا شاید شعیب(سلام الله علیه) بود از منزل برگشتند گفتند پدرم می‌خواهد اجرت کار شما را بدهد یک مطلب مربوط به اجرت آب دادن است، یک مطلب مربوط به عقد اجاره هشت یا ده ساله است اینها کاملاً از هم جدا هستند یک درآمد موقّتی است مربوط به این کار، یک درآمد سالانه است مربوط به آن اجاره هشت سال یا ده ساله فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا که این مربوط به آن اجاره هشت یا ده ساله نیست این اجرت این کار موقّت است فوراً دعای موسای کلیم مستجاب شد عرض کرد: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ طولی نکشید که آن دختر از راه رسیده گفت بیا اجرت را بگیر این استجابت دعاست سریعاً در یک شهر غربت.

ص: 106

تأکید همه انبیا و ادیان الهی بر حیا

فَجاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیَاءٍ خب این حیا اختصاصی به شریعت حضرت خاتم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) ندارد در دین موسی این طور بود در دین عیسی این طور بود در دین ابراهیم خلیل این طور بود اصولاً انبیا این حیا و عفّت را آوردند می‌بینید مسیحیت الآن با این وضع عریان و نیمه‌عریان دارد به سر می‌برد با اینکه وجود مبارک مریم(سلام الله علیها) گفت: یَا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هذَا وَکُنتُ نَسْیاً مَنْسِیّاً ⁽¹⁾ ـ خب این منطق مسیحیّت اصیل است ـ ای کاش من قبلاً می‌مردم و از خاطره تاریخ رخت برمی‌بستم و این حرف‌ها را نمی‌شنیدم اما الآن معاشرت آزاد و مباشرت آزاد برای آنها یک تمدن است قبلاً هم به عرضتان رسید که مشکل مسیحیّت این است که امام ندارند الآن مشکل مسیحیّت نداشتن امام است همین! دین, مکتب, حرف وجود مبارک مسیح همان حرف انبیای قبلی و بعدی است. اجابت شدن دعاهای حضرت موسی(علیه السّلام)

قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا این کار مربوط به اجاره هشت سال یا نه ساله نیست فَلَمَّا جَاءَهُ وجود مبارک موسای کلیم آمده نزد این پدر پیر حالا یا شعیب(سلام الله علیه) بود یا دیگری مرحوم شیخ طوسی در تبیان وجوهی که نقل کرد یکی از آن اقوال و وجوه این است که حضرت شعیب(سلام الله علیه) قبلاً رحلت کرده بود برخی‌ها می‌گویند این پیرمرد همان حضرت شعیب(سلام الله علیه) است ⁽²⁾ فرمود: فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قَصص قبلاً هم بحثش گذشت که مفرد است أَحْسَنَ الْقَصَصِ ⁽³⁾ همین است إِنَّ هذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ ⁽⁴⁾ همین است قَصص است و مفرد است یعنی اصل داستان, داستان را وجود مبارک موسای کلیم برای این پیرمرد بیان کرد آن پیرمرد فرمود همه مشکلاتت حل شد و تمام خواسته‌هایت برآورده شد از اینکه گفتی: رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ که آیه 21 بود لاَ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ برای اینکه اینجا حوزه اقتدار فرعون نیست یک مملکت جدا و مستقلی است اصلاً در تحت نفوذ آل‌فرعون نیست اینجا سلطنت ندارد شما از خدا خواستید گفتی: رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ, لاَ تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ این یکی, و گفتی: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ این هم اجاره نقدت که به فرزندانم کمک کردی حالا یک درآمد مستمرّی هم برای شما ما در نظر گرفتیم هم تشکیل خانواده بده و هم اینکه یک درآمد مستمر داشته باشی دو پیشنهاد هست آنجایی که وجود مبارک موسای کلیم می‌خواست از مصر به طرف مدین مهاجرت کند گفت: عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ ⁽⁵⁾ آن دعا هم که مستجاب شد بالأخره راه را گُم نکرده از مصر به شرق مصر رفته بالأخره در کمال سلامت به این منطقه رسیده پس اگر عرض کرد: رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ این دعا مستجاب شد, اگر گفت: عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ این هدایت هم حاصل شد اگر گفت: رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ این دعا هم مستجاب شد حالا مانده تشکیل خانواده و درآمد مستمر, وجود مبارک شعیب اگر این پیرمرد آن حضرت باشد فرمود شما می‌توانید با یکی از فرزندانم ازدواج کنی و هشت سال یا ده سال اجیر ما باشی. ص: 107

عناصر محوری مدیریت, در بیان قرآن کریم

قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ یکی از این دو دختر به آن پدر پیر پیشنهاد دادند که این را برای حفظ رمه ما یا تأمین شئون زندگی ما اجیر بکن برای اینکه بهترین اجیر آن است که هم در کار خودش درایت و مدیریت داشته باشد هم از امانت و طهارت برخوردار باشد ما رفتار او را, گفتار او را آزمودیم او پاک است مدیریت هم که دارد و قدرت هم دارد قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ همان طوری که در جریان یوسف(سلام الله علیه) گذشت اجْعَلْنِی عَلَی خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ ⁽¹⁾ و در جریان طالوت هم مشابه این گذشت در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» وقتی که طالوت به زعامت مبعوث شد و ذات اقدس الهی او را به عنوان زعیم مبعوث کرد آیه 247 سورهٴ «بقره» این بود که پیامبر آن عصر به مردم آن عصر فرمود: إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طَالُوتَ مَلِکاً قَالُوا أَنَّی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَلَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَاهُ عَلَیْکُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ در مسائل نظامی هم اگر مطرح است فرماندهی که هم درایت و مدیریت نظامی دارد هم توانمند اجراست خب اینها سه نمونه است در اسلام و در قرآن کریم یکی مربوط به صدارت و وزارت است یکی مربوط به مسئله جنگ و امور نظامی است یکی هم مربوط به مسائل اجرایی است در جریان حضرت موسی کارهای اجرایی و کارهای عادی است, در جریان حضرت یوسف آن صدارت و وزارت است در جریان طالوت راجع به فرماندهی جنگ است ص: 108

گفتگوی قبل از عقد پدر دختران چوپان با حضرت موسی(علیه السلام)

در این قسمت وجود مبارک شعیب ـ بنا بر اینکه آن پیرمرد شعیب باشد ـ بعد از پذیرش پیشنهاد دخترش که گفت: یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ فرمود: إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ پیشنهاد از طرف آن پیرمرد بود نه از طرف حضرت موسی(سلام الله علیه) گفت من می‌خواهم یکی از این دو دختر را به عقد شما در بیاورم این گفتگوست عقد نیست تا گفته بشود که این با ابهام سازگار نیست این مقاوله قبل العقد است لذا از چند جهت با ابهام همراه است یکی معلوم نیست که کدام یک از این دو دختر باشد در حالی که در عقد باید زوجه مشخص باشد, یکی اینکه مهریه باید معین باشد در مهرالمسمّی اینجا مشخص نیست که مهرالمسمّی اجاره هشت ساله است یا اجاره ده ساله اینها گفتگوهای قبل‌العقد است که حین‌العقد مشخص بشود.

چون مقاوله قبل العقد است این ابهام‌ها ضرر ندارد.

وجه تسمیه سال به «حِجّه»

بعد فرمود هشت حِجّه در روایاتی که ذیل این آیه است ملاحظه فرمودید از وجود مبارک امام(سلام الله علیه) سؤال کردند که آیا قبل از اسلام مکه می‌رفتند یا نه؟ فرمود حج چیز رایجی بود و به همین آیه استدلال کردند چون هر سال یک بار مکه می‌رفتند به جای اینکه بگویند هشت سال می‌گفتند هشت حِجّه, حِجّه یعنی یک بار حج رفتن, چون سالی یک بار حج می‌روند اگر گفتند هشت حِجج یعنی هشت سال اگر گفتند ده حِجج یعنی ده سال این استدلال وجود مبارک حضرت است. ⁽¹⁾ فرمود: عَلی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ هشت حجّه یعنی هشت سالی که هر سال یک بار حج می‌شود فَإِنْ اتْمَمْتَ عَشْراً اگر این هشت سال به ده سال رسید این از طرف شماست از طرف ما هم مانعی نیست می‌خواهد ده ساله باشد عیب ندارد اینها گفتگوهای قبل‌العقد است.

ص: 109

سخنان پدر دختران چوپان با حضرت موسی(علیه السّلام)

فَإِنْ اتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِندِکَ بعد هم فرمود ما نه کارِ سخت از شما می‌خواهیم نه یک مستأجر سخت‌گیریم که موجر را در زحمت بیندازیم اگر اجاره به عین تعلّق بگیرد این شخصی که خانه ندارد می‌شود مستأجر آ‌ن مالک خانه می‌شود موجر اگر محور اجاره, کار باشد آن صاحب‌کار می‌شود مستأجر این کارگر می‌شود موجر این کارگر خودش را اجاره می‌دهد در برابر اجرتی می‌گیرد آن صاحب‌کار که این شخص را اجیر کرده می‌شود مستأجر این شخص می‌شود موجر. وجود مبارک شعیب(سلام الله علیه) بنا بر اینکه این پیرمرد شعیب باشد فرمود سه مسئله را من باید در میان بگذارم نه کار ما کار سخت است (یک) نه خود ما سختگیریم (دو) سوم اینکه ما نمی‌گوییم صالح واقعی هستیم, صَلاح واقعی را البته داشت, شما امیدواریم در این برخورد چند ساله احساس کنی که ما جزء صالحینیم سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ که تو می‌فهمی من انسان صالحم خب با اینکه فی نفسه «کان من الصالحین» اما عمده آن است که این اجیر در نحوه برخورد با صاحب‌کار صلاح او را احراز کند این سه مطلب را وجود مبارک شعیب با او در میان گذاشت فرمود: وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ فی أمرین نه اصلِ کار شاقّ است نه ما کارفرمای سختگیری هستیم هیچ کدام و برخورد ما هم برخورد صالحانه است. پرسش: گوسفندان را به چرا بردن کار سختی است.

پاسخ: خب فرق می‌کند یک وقت است که کمک می‌گیرد یک وقت است که غذای خوب می‌دهد یک وقت اصرار می‌کند که شما باید راه دور ببری که پر علف باشد, تا چه اندازه باشد.

ص: 110

اهمیت کار و نهی از مزدوری در اسلام

مستحضرید که کار در اسلام از پربرکت‌ترین امور است افرادی که حضور پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) مشرّف می‌شدند معرفی می‌کردند که فلان شخص کارش این است فلان شخص کارش این است اگر نوبت به کسی می‌رسید بیکار بود از چشمان حضرت میافتاد دیگر حضرت با احترام او را نگاه نمی‌کرد البته در صورتی که کار داشته باشد و کار نکند پس اصلِ کار, فضیلت است روایات فراوانی است دوم اینکه آن قصّه معروف که وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) دست کارگر را بوسید ⁽¹⁾ آن هم نشانه عظمت کار و کارگری است.

کاری که محترم است آن است که هر کسی برای خودش کار بکند نه مزدوری شما در کتاب اجاره بارها به عرضتان رسید این کتاب اجاره را ملاحظه بفرمایید روایاتی که مرحوم صاحب وسائل یا سایر محدّثان در مبحث اجاره نقل کردند غالباً این روایات را آوردند که مزدوری یعنی مزدوری, مزدوری مکروه است بلکه نه اینکه مکروه باشد مَنهی است این نهی را فقها حمل بر کراهت کردند جمعاً بین الأدلّه ظاهر نهی, خیلی تند و تیز است که آدم برای دیگری کار کند خب این می‌شود کرامت جامعه انسانی اگر لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ ⁽²⁾ است اینکه با مزدوری سازگار نیست حتماً یعنی حتماً وگرنه این درس نیست حتماً این روایات باب اجاره وسائل را می‌خوانید شما که به لطف الهی امکانات را دارید چند روایت هست ظاهر روایات چیست چرا فقها جمع کردند و حمل بر کراهت کردند گفتند این نهی تنزیهی است مشخص بشود تا ما بدانیم که در مملکت کار باید باشد (یک) مزدوری نباشد (دو) یعنی هر کسی برای خودش کار بکند این می‌شود کرامت جامعه.

ص: 111

ضرورت حفظ کرامت انسان

اینکه ما بی‌صبرانه منتظر ظهور آن حضرتیم برای اینکه جامعه را با کرامت اداره می‌کند خب اگر کسی مزدور دیگری باشد به دیگری نگاه می‌کند آن نان دیگر نان کریمانه نیست خدا نمی‌خواهد جامعه با اطعام اداره بشود شما الآ‌ن مهمان نزدتان آمد شما این را اطعام می‌کنید یا اکرام می‌کنید؟ یک مختصر غذا می‌دهید دستش یک میوه می‌دهید دستش یا بالأخره یک ظرف میوه می‌آورید مگر او چقدر میوه می‌خورد چقدر غذا می‌خورد شما با اکرام از او پذیرایی می‌کنید نه با اطعام خدای سبحان هرگز نمی‌خواهد امّت اسلامی اطعام بشود یعنی شکمشان سیر بشود اگر فرمود: لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ می‌خواهد جامعه را با اکرام اداره کند با آبرومندی اداره کند اگر این روایات را ببینید آن وقت برای شما روشن می‌شود که چرا مزدوری در اسلام مکروه است حالا آنها که فتوا به حرمت دادند باید جواب بگویند ولی بالأخره ظاهر نهی خیلی تند و تیز است ما آبرویمان و حیثیتمان در اختیار خودمان نیست که هر کاری را انجام بدهید حالا مجبوریم مطلب دیگر است اداره جامعه اسلامی باید با کرامت باشد با اکرام باشد نه با اطعام.

جواز تسخیر متقابل

پرسش: در سورهٴ «زخرف» فرمود: لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِیّاً ⁽¹⁾ ؟

پاسخ: آن تسخیر متقابل است تسخیر متقابل جایز است کارگری است در خیابان ایستاده طبیبی است از سفر برگشته این ساکش را چمدانش را جابه‌جا می‌کند پس فردا که این کارگر مریض شد آن طبیب هم لباس محترم پزشکی را می‌پوشد و او را درمان می‌کند این یک تسخیر متقابل است این تسخیر متقابل را سورهٴ «زخرف» امضا کرده لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِیّاً نه «سِخریا» باید یکدیگر را تسخیر کنید جامعه هم با همین دارد سامان می‌پذیرد خب آن طبیب که از سفر برگشته اینکه نمی‌تواند بار خودش را جابه‌جا کند کارگری می‌خواهد این کارگر هم وقتی بیمار شد کسی نمی‌تواند آزمایش بکند آن طبیب آزمایش می‌کند جامعه با این دارد اداره می‌شود.

ص: 112

عقلانیت جامعه پس از ظهور ولیّ عصر(ارواحنا فداه)

غرض این است که جامعه با کرامت باید اداره بشود ما واقعاً متحیّریم که وجود مبارک حضرت ظهور کرده چگونه جهان را اداره می‌کند یقیناً با کشتار فراوان نیست در روایات دارد که وقتی حضرت ظهور می‌کند «وَضَعَ الله یَدَهُ عَلَی رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ کَمَلَتْ بِهِ أَحْلَامُهُمْ» ⁽¹⁾ عقل مردم بالا می‌آید این واقعاً از هر شقّ‌القمری حیرت‌انگیزتر است, الآن اگر این هفت میلیارد عاقل باشند و حضرت 313 شاگرد هم مثل امام داشته باشد به خوبی اداره می‌کند اگر جامعه عاقل بود مردم عاقل بودند اداره افراد عاقل سخت نیست اما تمام حیرت ما در این است که حضرت چگونه مردم را عاقل می‌کند این عظمت او, جلال او, شکوه او چگونه است خدا می‌داند!.

تأکید اسلام بر کرامت انسان

یک وقت است آدم می‌گوید ما در فشاریم خدا این استکبار و صهیونیسم را به عذاب الیم گرفتار بکند مخذول و منکوب بکند جلوی پیشرفت ما را گرفتند خب این عذری است مقبول اما یک وقت می‌خواهد نظام اسلامی را معرفی بکند نظام اسلامی با اطعام اداره نمی‌شود با اکرام اداره می‌شود «الاسلام ما هو؟ النظام الاسلامی ما هو؟» این یک جواب دارد یک وقت است که خب خدا اینها را به عذاب الیم گرفتار کند راه‌ها را بسته‌اند آن یک راه دیگر دارد اما اصلِ اسلام با اکرام همراه است آن وقت اشخاص هم باید بدانند که فروتنی غیر از فرومایگی است همه ما موظفیم فروتن باشیم متواضع باشیم اما موظف هستیم که خود را مزدور دیگری نکنیم به درایت و مدیریت برسیم که خودمان, خودمان را تأمین کنیم.

ص: 113

پاسخ حضرت موسی(علیه السّلام)

موسای کلیم در پاسخ فرمود: ذلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلاَ عُدْوَانَ عَلَیَّ بسیار خوب حالا یا ده سال یا هشت سال بعد تصمیم می‌گیریم عقد اجاره را می‌بندیم ولی اگر هشت سال شد شما دیگر توقّع نداشته باش اصرار بکنی که من دوسال دیگر بمانم یا اگر من پذیرفتم ده سال بمانم دیگر شما اعتراض نکنید که چرا بیش از هشت سال ماندید. هر کدام را پذیرفتم بعد دیگر کسی حقّ اعتراض ندارد اگر هشت سال عقد بستیم هشت سال و اگر ده سال بستیم ده سال وَاللَّهُ عَلَی مَا نَقُولُ وَکِیلٌ خدا را وکیل می‌گیریم که هم شاهد اوست هم حاکم اوست و هم مسئول اجرا اوست.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 30 تا 35 سوره قصص 91/07/16

فَلَمَّا قَضَی مُوسَی الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَاراً قَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَاراً لَعَلِّی آتِیکُم مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ (29 فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِیَ مِن شَاطِئِ الْوَادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَن یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ (30) وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَلَمْ یُعَقِّبْ یَا مُوسَی أَقْبِلْ وَلاَ تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ (31) اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِکَ بُرْهَانَان مِن رَّبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْماً فَاسِقِینَ (32)) چگونگی آگاهی دختران چوپان از امانت داری حضرت موسی

نکاتی که مربوط به مطالب گذشته است عبارت از این است که وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) برای دختران شعیب و تأمین آب گوسفندان آنها از چاه مدین آب کشید سؤال این است که از کجا آنها به امین بودن موسای کلیم پی بردند از قدرت او باخبر شدند اما از امانت او از کجا باخبر شدند که گفتند: إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ ⁽¹⁾ پاسخش این است که وجود مبارک موسای کلیم را خدا به عنوان حکیمِ علیم معرفی کرد که در آیه چهارده فرمود: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَویٰ آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً کسی که از حکم و حکمت الهی برخوردار است از علم الهی برخوردار است آثار حکمت و علم او در روش و منش و گفتار و رفتار او پیداست و دختران شعیب هم تربیت‌شده بیت وحی و نبوّت‌اند آنها هم بر اساس«اتقوا فراسة المؤمن فإنّه یَنظر بنور الله عزّ وجلّ» ⁽²⁾ از فِطانت برتری برخوردارند وجود مبارک موسای کلیم در عین حال که سعی کرد مسئله حجاب و عفّت محفوظ بماند مسئله پرهیز از اختلاط نامحرم‌ها محفوظ بماند مسئله نوبت محفوظ بماند, با رعایت همه این کارها در سریع‌ترین وقت نیاز دختران شعیب را برطرف کرد و دیگر با آنها حرف نزد و رفت کناری در سایه‌ای نشست ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ با خدا مناجات کرد رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ ⁽³⁾ این منش نشان داد که او گذشته از قدرت بدنی, از قداست روحی هم برخوردار است لذا دختر شعیب گفت: إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ.

ص: 114

تشابه مقاطعی از زندگی حضرت موسی با داستان حضرت موسی و خضر

مطلب دوم آن است که در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» این داستان مبسوطاً گذشت که وجود مبارک موسای کلیم با خضر(سلام الله علیهما) سه جریان سؤال‌برانگیز داشتند سؤال اول این بود که وجود مبارک موسی(سلام الله علیه) دید خضر(سلام الله علیه) آن کشتی را سوراخ کرده است ایشان سؤال کرد کشتی که شما سوراخ کردید آب نفوذ می‌کند و کشتی را غرق می‌کند اهلش را غرق می‌کند این چه کاری بود که شما کردید در جریان کشتن آن جوان هم خضر(سلام الله علیه) که یکی از جوان‌ها را در آن حادثه کشت وجود مبارک موسی(سلام الله علیهما) سؤال کرد أَقَتَلْتَ نَفْساً زَکِیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ ⁽¹⁾ در جریان فَوَجَدَا فِیهَا جِدَاراً یُرِیدُ أَن یَنقَضَّ ⁽²⁾ وجود مبارک موسای کلیم به خضر(سلام الله علیهما) گفت: لَوْ شِئْتَ لأتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً ⁽³⁾ ای کاش اجری می‌گرفتی رایگان این دیوار را بنا می‌کنی برای چیست این سه جریان که در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» مبسوطاً گذشت برخی از تفطّن‌های مفسّران گذشته هم بازگو شد که همین سه جریان برای خود موسای کلیم اتفاق افتاد ولی موسای کلیم از آنها سخنی به میان نیاورده و نمی‌آورد. در جریان دریا خود موسای کلیم در دوران کودکی بر اثر اینکه خدا به مادر موسی(علیهما السلام) وحی فرستاد که این را در صندوقچه بینداز أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ ⁽⁴⁾ این صحنه را عملاً آزمود یعنی یک کشتی به دریای روان نیل فرستاده شد و سالماً برگشت خب کسی که این قدرت را از ذات اقدس الهی می‌بیند و این معجزه را از نزدیک، خودش احساس می‌کند چگونه از خضری که عبد صالح خداست سؤالی دارد درباره اینکه این کشتی را سوراخ کردی و ممکن است غرق بشود با اینکه خودش در دریا افتاد و نجات پیدا کرد. در جریان کشتن آن جوان هم که خودش هم جوانی را فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ ⁽⁵⁾ این هم کشته شد در جریان لَوْ شِئْتَ لأتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً خودش هم که رایگان برای دختران شعیب آب کشید در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» مبسوطاً بیان شد که آنچه بین موسی و خضر(علیهما السلام) رخ داد برای خود موسی(سلام الله علیه) به تنهایی رخ داد و راز و رمزش هم در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» گذشت.

ص: 115

درخواست غذا از خداوند توسط حضرت موسی(علیه السّلام)

مطلب بعدی آن است که لابد این روایاتی که ذیل آیه است ملاحظه می‌فرمایید چند روایت دارد که رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ حضرت در آنجا سؤال کرد که مشکل مالی دارم, ⁽¹⁾ از راه رسیدم اینجا هم غریبم و گرسنه هم هستم البته خیرِ فراوانی را که مردان الهی می‌خواهند سر جایش محفوظ است اما قدر متیقّن از خیر در اینجا مسئله مال است از وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) در ذیل این آیه, روایتی است که وجود مبارک موسی(سلام الله علیه) چند بار تقاضای غذا کرد یکی در آن سفر بود که فرمود: آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِینَا مِن سَفَرِنَا هذَا نَصَباً ⁽²⁾ یکی هم خودش وقتی به وجود مبارک خضر(سلام الله علیهما) می‌گوید اینجا به عنوان مهمان ما را نپذیرفتند فَأَبَوْا أَن یُضَیِّفُوهُمَا ⁽³⁾ تَضییف یعنی ضیف‌پذیری؛ موسای کلیم به خضر(سلام الله علیهما) فرمود ما مهمان مردم این شهریم آنها حاضر نشدند ما را به عنوان مهمان قبول کنند آن وقت شما آمدید کارگری می‌کنی یک کار ساده انجام می‌دهی آخر اجری بگیر که ما مشکل غذایمان حل بشود این بار دوم, بار سوم هم همین جریان است که رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ ⁽⁴⁾ این بیان نورانی است که از وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) ذیل این آیه نقل شده است که وجود مبارک موسی(علیه السلام) سه بار راجع به غذا خواستن و تأمین نیاز بدنی سخن گفته است یکی آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِینَا مِن سَفَرِنَا هذَا نَصَباً یکی هم لأتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً یکی هم رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ.

ص: 116

سرّ تعبیر از سال به «حجة» در آیه 27

در جریان ثَمَانِیَ حِجَجٍ ⁽¹⁾ سال‌ها حوادث فراوانی دارد در قرآن کریم چند جا و چند بار سخن از سَنه و سنین و اینها به میان آمد حوادث عادی می‌گویند چند سال, وقتی در جریان وجود مبارک یوسف صدیق بود فَلَبِثَ فِی السِّجْنِ بِضْعَ سِنِینَ ⁽²⁾ چند سال حضرت در زندان بود جریان قحطی دستور داد که شما هفت سال کشاورزی کنید سَبْعَ سِنِینَ ⁽³⁾ در این گونه از موارد سخن از سَنه است و سنین و امثال ذلک اما وقتی قصّه موسی و شعیب(سلام الله علیهما) مطرح است نمی‌فرماید «ثمانی سنین» می‌فرماید: ثَمَانِیَ حِجَجٍ چون مهم‌ترین حادثه‌ای که در سال اتفاق می‌افتد همان مسئله حج است حِجّه واحده یعنی یک سال, دو حجّه یعنی دو سال, هشت حجّه یعنی هشت سال چون سالی یک بار حج می‌شود اینجا آن سال را به نام مهم‌ترین رخداد عبادی ذکر می‌کنند اما در جریان زندان خب «لبث فی السجن بضع حجج» که نمی‌شود گفت آخر آنجا تناسبی ندارد بین زندانی شدن و حج کردن یا بین کشاورزی و حج کردن اما بین یک پیامبر بالفعل و یک پیامبر بالقوّه که روابط معنوی هست سال را به آن مهم‌ترین حادثه آن سال یاد می‌کنند لذا در جریان حضرت موسی و شعیب(سلام الله علیهما) از سال به عنوان حجج یاد شده است.

مفاد روایات پیرامون اجیر شدن انسان

ص: 117

مطلب بعدی آن است که در جریان اجاره این روایات را به طور اجمال بخوانیم بعد تفصیلش را شما خودتان ملاحظه بفرمایید. بخشی از این روایات اجاره در کتاب اجاره وسائل هست اما بخشی از آنها در جلد هفدهم وسائل طبع مؤسسه آل‌البیت(علیهم السلام) صفحه 238 به بعد هست, باب 66 از ابواب «ما یُکتسب به» عنوان باب هم این است «باب کراهة اجارة الإنسان نفسه و عدم تحریمها» این باب برای این منعقد شد که کسی بخواهد مزدور دیگری بشود این کار مکروه است حرام نیست چرا حرام نیست برای اینکه روایات جواز داریم چرا مکروه است برای اینکه روایات منع داریم چون روایات دو طایفه است یک طایفه نهی کرده یک طایفه تجویز کرده این روایات تجویز, نصّ در جواز است آن روایات منع, ظاهر در حرمت است این نص بر آن ظاهر مقدم است لذا روایات ناهیه حمل بر کراهت می‌شود روایات تنصیص بر جواز هم که جواز دارد.

این روایات را مشایخ ثلاث نقل کردند یعنی مرحوم کلینی نقل کرده مرحوم صدوق شیخ طوسی(رضوان الله علیه) هم نقل کرده آن روایتی که مرحوم کلینی نقل کرده است روایت اول باب 66 از ابواب «ما یُکتسب به» این است: «محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد عن محمد بن اسماعیل بن بزیع عن منصور بن یونس عن المفضّل بن عمر قال سمعت أبا عبدالله(علیه السلام) یقول: مَن آجر نفسه فقد حَظَر نفسَه الرزق» این سود اقتصادی نمی‌برد تمام درآمدهایش را صاحب‌کار می‌برد خب چرا شما چنین کاری می‌کنید؟! اگر کسی مزدور دیگری شد اجیر دیگری شد تمام منافع کارِ او را صاحب‌کار می‌برد اجرتی هم به او می‌دهد «و فی روایة اُخریٰ و کیف لا یَحظره و ما أصابَ و فیه فهو لربّه الذی آجَرَه» همین روایت را که مسنداً مرحوم کلینی نقل کرد مرسلاً مرحوم صدوق نقل کرد باز روایت دیگری را مرحوم کلینی که دلالت بر جواز می‌کند همین جریان حضرت موسی و خضر(سلام الله علیهما) این را نقل می‌کند این روایت دوم را باز مرحوم صدوق نقل کرده روایت سومی هم نقل می‌کند که عمار ساباطی می‌گوید من به امام صادق(سلام الله علیه) عرض کردم «الرجل یَتّجر فإن هو آجر نفسه أعطیَ ما یُصیب فی تجارته فقال: لا یؤاجر نفسَه و لکن یسترزق الله جلّ و عزّ و یتّجر فإنّه إذا آجرَ نفسَه فقد حَظَر علی نفسه الرزق» خودش را اجاره ندهد اجیر نکند خودش برای خودش کار بکند برای اینکه هر درآمدی که دارد برای خودش است اما در آنجا محصول کار او را دیگری می‌برد چیزی هم به عنوان اجرت به او می‌دهد. این روایتی که مرحوم کلینی نقل کرد مرحوم صدوق هم نقل کرد شیخ طوسی(رضوان الله علیه) هم این را نقل کرده. روایت چهارم هم باز این است که از وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) است «مَن آجر نفسه فقد حَظَرَ علیها الرزق فکیف لا یحظر علیه الرزق و ما أصابه فهو لربّ آجره». روایت پنجم این باب هم از عبد صالح(سلام الله علیه) نقل شده است «سألتُه عن الرجل یستأجر الرجل بأجر معلومٍ فیبعثه فی ضیعته فیعطیه رجلٌ آخر دراهم فیقول اشتر لی کذا و کذا و ما ربحت فبینی و بینک قال إذا أذن له استأجَرَه فلیسَ علیه بأس» می‌گوید در ضمن اجاره اگر با دیگری عقدی ببندد اگر به اذن آن مستأجر قبلی باشد عیبی ندارد. مشابه این روایات هم در کتاب اجاره هست غرض این است که کار کردن در اسلام چیز بسیار خوبی است اما اجیر شدن, مزدور شدن تشویق نشده هر کسی باید برای خودش کار بکند حالا در جریان حضرت موسی یکی از ادلّه جواز همین است که در روایات این قصّه حضرت موسی را ذکر می‌کنند برخی‌ها هم می‌گویند این مربوط به شریعت قبل است ولی بالأخره اگر در شریعت ما, نهی تحریمی روی آن نشده باشد بالأخره اصل جوازش باقی است. به هر تقدیر این مطلبی است که هر کسی باید کار بکند اما باید برای خودش کار بکند.

ص: 118

رؤیت آتش در کوه طور توسط حضرت موسی(علیه السّلام)

می‌ماند این بخش بعدی, این بخش بعدی که فرمود: فَلَمَّا قَضَی مُوسَی الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَاراً این مقطع چهارم از مقاطع سیره زندگی وجود مبارک موسای کلیم است مقطع اول مربوط به دوران شیرخوارگی بود مقطع دوم مربوط به اینکه از خانه فرعون درآمده در مصر آن دو حادثه اتفاق افتاد, مقطع سوم مهاجرت ایشان بود از مصر به طرف شرق مصر یعنی مدین و گذراندن آن دوران هشت سال یا ده سال حالا مقطع چهارم این است که با عائله از مدین به طرف مصر یعنی از شرق مصر به طرف خود مصر حرکت کرده معلوم می‌شود که شب بوده راه را گُم کرده از این جریان که أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً که در سورهٴ مبارکهٴ «طه» قصّه‌اش گذشت معلوم می‌شود که شبانه بود (یک) راه را گُم کرد (دو) خب شب باشد و سرما باشد و همسفر داشته باشد ناری از دور ببیند به همراهانش فرمود شما بایستید من بروم یا آتش بیاورم یا ببینم که راه کجاست فَلَمَّا قَضَی مُوسَی الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَاراً آتشی را دید این قصّه در سورهٴ مبارکهٴ «طه» به این صورت گذشت وَهَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی ٭ إِذْ رَأی نَاراً فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوْا إِنِّی آنَسْتُ نَاراً لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً ⁽¹⁾ این أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً روشن می‌شود که آنجا بالأخره کسانی هستند که آتش روشن کردند راه را از آنها سؤال می‌کنم راه‌بلدی هست راهنماییمان می‌کند این هدایت نشانه همان راهنمایی طریق است. در سورهٴ مبارکهٴ «نمل» بازتر گذشت سورهٴ مبارکهٴ «نمل» آیه هفت این بود که إِذْ قَالَ مُوسَی لأَهِلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نَاراً سَآتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُم بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَّعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ من گزارش این راه را می‌آورم یا بالأخره مقداری آتش می‌آورم که شما گرم بشوید اینجا هم فرمود وقتی که نار را دید قَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ یعنی «أبصرت» ناراً لَعَلِّی آتِیکُم مِنْهَا بِخَبَرٍ که بالأخره راه را آشنا می‌شویم أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ اگر کسی بود که از او راه سؤال می‌کنیم اگر هم نبود که بالأخره یک مقدار آتش می‌آوریم که در این هوای سرد, گرم بشویم لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ گرم بشویم.

ص: 119

شنیدن ندای الهی توسط حضرت موسی از ورای حجاب

فَلَمَّا أَتَاهَا وقتی آمد کنار آتش نُودِیَ اینجاها دیگر فعل, فعل مجهول است نُودِیَ مِن شَاطِئِ الْوَادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَن یَا مُوسَی وقتی که آمد کنار آتش صدایی شنید این صدا در همین محدوده بود این بُقعه, بقعه بابرکت بود (یک) در این بقعه در این مکان درختی بود (دو) از این درخت شنید و این درخت شد حجاب این‌چنین نیست که از شاخه‌اش, از تنه‌اش, از ساقه‌اش, از برگش شنیده باشد او از این درخت شنید بدون اینکه درخت سخن بگوید درخت شده حجاب, درخت حرف نزد از حجاب درخت شنید. موقعیت مکانی خطاب الهی به موسای کلیم

این فِی الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکَةِ برای آن مکان است این ندا از کجا شد ترسیم کنید یک سرزمین بابرکتی باشد درّه‌ای هم باشد درّه بالأخره دو جانب دارد این وادی را می‌گویند درّه آنجا که آب ریزش می‌کند اودیه یعنی درّه‌ها, وادی یعنی درّه این درّه دو جناح دارد دو جانب دارد یک دشت پهن دیگر دو جانب دارد مگر اینکه شما این را تقسیم کنید وقتی سخن از وادی مطرح شد باید معلوم بشود که کدام طرف وادی طرف راست وادی, طرف چپ وادی فرمود از جانب راست وادی شاطیء یعنی جانب, أیمن وصف شاطیء است نه وصف وادی ما وادی أیمن نداریم جانبِ أیمن وادی نه وادی أیمن, جانب غربی وادی که در آیات دیگر جانب غربی آمده ⁽¹⁾ مِن شَاطِئِ الْوَادِ الْأَیْمَنِ أی مِن الشاطیء الأیمن للوادی یعنی طرف راست این درّه, البته گاهی ممکن است در ادبیات انسان به عنوان وادی ایمن یاد بکند آن محضوری ندارد ولی این دیگر برداشت قرآنی نیست از طرف راست این درّه; این چه شنید؟ از شجره شنید که شجره سخن گفت؟ نه خیر, کلّ این شجره شده حجاب, چه چیزی شنید یَا مُوسَی, نُودِیَ مِن شَاطِئِ الْوَادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ پس بقعه باید باشد وادی باید باشد جانب راست وادی باید باشد درختی در جانب راست وادی باید باشد از این درخت به عنوان حجاب شنید بدون اینکه درخت هیچ حرفی بزند حجاب بود یعنی خودش حرف نمی‌زد از ناحیه حجاب این شجره شنید یَا مُوسَی.

ص: 120

موقعیت مکانی خطاب الهی به موسای کلیم

خب این صدا شک‌بردار نیست ما الآن در علم حصولی, علم‌های نظری داریم علم‌های بدیهی داریم, یک علم اوّلی آن اوّلی یعنی اصل تناقض است که اصلاً شک‌بردار نیست حتی جمع بین شک و لاشک را که می‌گویند محال است به برکت همان اصل تناقض است اینها علم حصولی است قوی‌تر از علم حصولی, علم شهودی است ما اصلاً غرق علم شهودی هستیم قبل از اینکه از علم حصولی یعنی از تصوّر و تصدیق و قضیه و قیاس اقترانی و استثنایی سخن به میان بیاوریم با علم حضوری کار داریم خودمان را درک می‌کنیم گرسنگی‌مان را درک می‌کنیم سیری‌مان را درک می‌کنیم دردمان را درک می‌کنیم درمانمان را درک می‌کنیم صدها علم داریم که همه‌اش حضوری و شهودی است دست ما خورد به جایی درد احساس می‌کنیم تشنه‌ایم تشنگی احساس می‌کنیم اینها همه علم حضوری است اگر بخواهیم به یک طبیب بگوییم که ما مشکل داریم از این دردی که مشهود ماست الفاظی انتخاب می‌کنیم مفاهیمی انتخاب می‌کنیم این مفاهیم را با آن الفاظ به طبیب منتقل می‌کنیم آن طبیب، علم حصولی پیدا می‌کند که ما درد داریم اما خودمان درد را درد دست را درد پا را درد دندان را درد سر را همه را با علم شهودی درک می‌کنیم ما اصلاً شب و روز با علم حضوری داریم زندگی می‌کنیم وقتی با بیگانه‌ها حرف می‌زنیم با مفهوم و اینها کار داریم ما علم شهودی داریم این علم شهودی ما شک‌بردار نیست هر کسی می‌داند خودش, خودش است اگر دندانش درد می‌کند مگر او شک می‌کند که دندانش درد می‌کند بگوید دستم درد می‌کند این یعنی چه؟! این دستش درد می‌کند که می‌فهمد دستش درد می‌کند دندانش درد می‌کند که می‌فهمد دندانش درد می‌کند, اگر گرسنه است که می‌فهمد گرسنه است اگر تشنه است می‌فهمد تشنه است این دیگر شک‌بردار نیست چون ما خود واقع را می‌بینیم نه اینکه صورتی از واقع را ببینیم علم شهودی, تصور ندارد تصدیق ندارد قضیه ندارد تصور و تصدیق و قضیه اینها همه برای مفاهیم علم حصولی است. از همه اینها قوی‌تر آن وقتی است که ولیّ‌ای از اولیای الهی کلام خدا را می‌شنود از درون می‌شنود نه از بیرون لذا وجود مبارک موسای کلیم از شش طرف می‌شنید یَا مُوسَی این طور نبود که علم حصولی باشد که از راه این گوش بشنود این گوش هم اگر بسته بود باز یَا مُوسَی را می‌شنید لذا شک‌پذیر نیست مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) نقل می‌کند که از کجا انبیا می‌فهمند که این صدایی که شنیدند وحی الهی است حضرت فرمود: «یُوَفَّقُ لذلک» این وِفق با حقیقت است این تردیدپذیر نیست.

ص: 121

اقسام خطاب الهی

موسای کلیم(سلام الله علیه) این صدا را شنیده این صدا صدایی نبود که کسی را مدهوش کند از این صداها برای انبیا فراوان هست در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «شوریٰ» یعنی آیه 51 فرمود خدا با سه راه و سه قسم با بندگانش سخن می‌گوید؛ آیه 51 سورهٴ مبارکهٴ «شوریٰ» این است وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیاً که بلاواسطه است أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ که نظیر جریان حضرت موسی است أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً نظیر اینکه فرشته‌ها به پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) وحی را می‌رساند و پیامبر هم همان وحی را به امّت اسلامی بدون کم و زیاد ابلاغ می‌کند فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ.

مدهوشی حضرت موسی در برابر تجلی الهی

در جریان طور هراسی برای وجود مبارک موسای کلیم پیش آمد نه از ناحیه شنیدن آن کلام, آن کلام آرام‌بخش است از اینکه فرمود: أَلْقِ عَصَاکَ عصا را انداخت و به صورت مار در آمد یک قصّه دیگری است که باز هم گذشت این گونه از وحی‌ها کسی را مدهوش نمی‌کند چندین بار وجود مبارک موسای کلیم با خدا گفتگو کرد مناجات کرد کلام او را شنید وَکَلَّمَ اللّهُ مُوسَی تَکْلِیماً ⁽¹⁾ هیچ کدام از آنها صَعقه را به همراه نداشت اما وقتی موسای کلیم(سلام الله علیه) عرض می‌کند: رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ ⁽²⁾ آن قوس بالا و قدرت بالا را طلب می‌کند که بخواهد خدا را مشاهده کند آن‌گاه تجلّی می‌شود و در آن صعقه و در آن مدهوشی بالأخره مطالبی برای وجود مبارک موسای کلیم به قدر قوّه بشریه روشن می‌شود که به برکت آن صعقه به عنایت موسای کلیم کوه متلاشی شد نه در اثر متلاشی شدن کوه موسی صعقه پیدا کرده باشد این انسان کامل است که کوه را متلاشی می‌کند نه تلاشیِ کوه انسان را مدهوش کرده باشد.

ص: 122

به هر تقدیر آ‌نچه در سورهٴ مبارکهٴ «شوریٰ» آیه 51 آمده است أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ می‌تواند بر جریان موسای کلیم منطبق بشود و حضرت موسی «من وراء حجاب شجرة» این صدا را شنید خب این صدا آرام‌بخش بود.

ضرورت تقدم معرفت خداوند بر شناخت صفات الهی

شنید إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ در بحث‌های سورهٴ مبارکهٴ «یوسف» آنجا گذشت که امام صادق(سلام الله علیه) فرمود انسان خدا را اول باید بشناسد بعد از ذات او پی به صفت ببرد که انسان یک موجود حاضر را اول خودش را می‌شناسد بعد به اوصافش پی می‌برد مثل اینکه برادران یوسف گفتند تو یوسفی؛ از «أنتَ» پی به یوسف بردند نه از یوسف به «أنت», نگفتند یوسف تویی, گفتند تو که تو را می‌بینیم برای ما مشهودی تو یوسفی ⁽¹⁾ وجود مبارک امام صادق فرمود باید اول خدا را دید بعد گفت تو ربّ‌العالمینی تو الله‌ هستی اینجا هم وجود مبارک موسای کلیم در اثر کلام الهی شنید که خدا می‌فرماید من را که می‌بینی ـ حالا چگونه دید مطلب دیگر است ـ من خدایم نه خدا منم این را نباید به زمخشری و ابن هشام و اینها داد که چرا گاهی أنا مقدم است الله مؤخّر است گاهی الله مقدم است أنا مؤخّر است إِنِّی من را که می‌بینی إِنِّی أَنَا, اللَّهُ هستم نه اینکه الله منم آن اللّهی که شنیدی آن الله را بر من تطبیق بکن نه خیر, من را که می‌بینی من خدایم. وجود مبارک امام صادق فرمود شما خدا را که حاضر است با چیز دیگر نشناسید این از غرر احادیث ماست فرمود معرفت شاهد قبل از معرفت اسما و اوصاف اوست نگوییم الله اوست نگوییم ربّ العالمین اوست بگوییم این که می‌بینیم این ربّ العالمین است این الله است گفت برادران یوسف نگفتند یوسف تویی گفتند جناب عالی که تو را می‌بینیم کاملاً برای ما مشهودی یوسف هستی؟ او هم در جواب گفت بله, من یوسفم نه یوسف منم اینجا هم ذات اقدس الهی به وجود مبارک موسی(سلام الله علیه) می‌فرماید مرا که می‌بینی من که برای تو معلومم من خدایم إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ حالا که این‌چنین است عصایت را بینداز وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ.

ص: 123

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 33 تا 37 سوره قصص 91/07/17

فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِیَ مِن شَاطِئِ الْوَادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَن یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ (30 وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَلَمْ یُعَقِّبْ یَا مُوسَی أَقْبِلْ وَلاَ تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ (31) اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِکَ بُرْهَانَان مِن رَّبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْماً فَاسِقِینَ (32) قَالَ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ (33) وَأَخِی هَارُون هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ (34) قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَاناً فَلاَ یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُما وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ (35)) مفاد محور وحی به حضرت موسی(علیه السّلام) در کوه طور

وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) بعد از گذراندن آن دوران هشت یا ده سال در خدمت شعیب، از مدین به طرف غرب مدین یعنی مصر حرکت کردند و خب ظاهراً شب بود راه را هم آشنا نبودند هوا هم سرد بود از بالای یک درّه، نوری دیدند به همراهانش فرمود شما اینجا بمانید من بروم اگر کسی هست که راه‌بلد باشد از او راهنمایی بگیرم اگر راه‌بلدی آنجا نیافتم از آتش مقداری بیاورم شما گرم بشوید که بحثش گذشت. وقتی که به این منطقه آمد آن بقعه, بقعه مبارک بود وادی بود یعنی درّه در آن درّه که بقعه‌ای داشت که آن بقعه مبارک بود درختی بود در قسمت راست این وادی از حجاب درخت, اصول دین را شنید که اجمالش در سورهٴ «قصص» است تفصیلش در سورهٴ «طه» گذشت آنچه در این سور‌ه یعنی سورهٴ «قصص» به طور اجمال بیان شد این است که ندایی که به موسای کلیم(سلام الله علیه) داده شد این بود که إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ اما در سورهٴ مبارکهٴ «طه» که مبسوطاً گذشت این اصول بیان شده آیه یازده به بعد سورهٴ «طه» این بود فرمود: فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِیَ یَا مُوسَی ٭ إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوی ٭ وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوحَی ٭ إِنَّنِی أَنَا اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی وَأَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِکْرِی ٭ إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا لِتُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَی در سورهٴ مبارکهٴ «طه» اصول کلی دین و جریان نماز مطرح شد توحید مطرح شد وحی و نبوّت مطرح شد إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا مطرح شد فَاعْبُدْنِی وَأَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِکْرِی اما آنچه در این سورهٴ مبارکهٴ «قصص» آمده است فقط اصل توحید است که فرمود: إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ.

ص: 124

تفاوت تعبیر سور طه و قصص درباره معجزات حضرت موسی(علیه السّلام)

آنچه درباره دو معجزه عصای موسی و ید بیضا در سورهٴ مبارکهٴ «طه» گذشت اینجا همان دو مطلب با یک عبارت دیگری بیان شده در سورهٴ مبارکهٴ «طه» به صورت سؤال و جواب بیان شده که وَمَا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یَا مُوسَی ٭ قَالَ هِیَ عَصَایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَی غَنَمِی ⁽¹⁾ وقتی فرمود: أَلْقِهَا یَا مُوسَی, فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعَی ⁽²⁾ در سورهٴ «قصص» سخن از سؤال و جواب نیست مستقیماً فرمود: وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ, فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَلَمْ یُعَقِّبْ یک مقدار فاصله گرفت و برنگشت که جلوی این مار بیاید و دست به مار بزند ما به موسای کلیم گفتیم خدا به موسای کلیم فرمود: أَقْبِلْ پس رو برنگردان لاَ تَخَفْ نترس برای اینکه تو از هر نظر در امنیتی، این یک معجزه است, آنجا که فرمود: سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا الْأُولَی ⁽³⁾ به صورت مبسوط در سورهٴ «طه» بود و اینجا آن قسمت ذکر نشد.

معجزه ید بیضا

معجزه دیگر این بود که به موسای کلیم فرمود: اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ دست را در بغل بگذار این دست وقتی از بغل و کنار صدر مشروحت وقتی بیرون می‌آید خیلی شفاف و روشن می‌شود اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ گاهی ممکن است دست در اثر بیماری برص و مانند آن سفید بشود فرمود این‌چنین نیست این بیماری نیست این کرامتی است نظیر آنچه درباره وجود مبارک زکریا گذشت که زبان مطهّرش سه روز بند آمد آیَتُکَ أَلاَّ تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلاَثَ لَیَالٍ اما سَوِیّاً ⁽⁴⁾ یک وقت است انسان زبانش در اثر بیماری‌ها بند می‌آید یک وقت در اثر کرامت و معجزه است فرمود اینکه زبانت بند می‌آید نمی‌توانی حرف بزنی أَلاَّ تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلاَثَ لَیَالٍ اما سَوِیّاً تو مستوی هستی سالم هستی صحیح هستی ولی نمی‌توانی حرف بزنی به دلیل اینکه ذکر می‌گویی عبادت می‌کنی با خدا مناجات می‌کنی ولی با مردم نمی‌توانی حرف بزنی این معلوم می‌شود بر اساس کرامت است.

ص: 125

دیدگاه زمخشری در تفسیر کریمهوَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ

مطلب مهم این است که این وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ این یعنی چه این به چه چیزی برمی‌گردد؟ چند قول در مسئله است که سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) بعد از نقل آنها هیچ کدام از آنها را نپذیرفت. ⁽¹⁾ زمخشری در کشاف مطلبی دارد که فخررازی در تفسیر کبیر می‌گوید این أحسن و بهترین تأویلی است در تفسیر این آیه ⁽²⁾ آنچه آنها معنا کردند این است که وقتی وجود مبارک موسای کلیم این عصا را انداخت عصا به صورت مار در آمد حضرت دستش را این‌چنین کرد که علامت ترس بود انسانی که از چیزی می‌ترسد این دست‌ها را باز می‌کند وحی الهی این است که وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ این دست‌ها را جمع بکن نترس این مار کاری به تو ندارد پس حضرت دست را به خاطر ترس باز کرده بود خدا فرمود دستت را جمع بکن. ⁽³⁾ تفاوتی که بین سورهٴ مبارکهٴ «طه» و «قصص» است این است که در سورهٴ «طه» آیه 22 به این صورت است وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ دستت را به طرف جناحت ضمیمه بکن, ببر، این جناح چیست مضموم چیست مضموم‌إلیه چیست، مضموم اینجا ید است به تعبیر زمخشری منظور دست راست است وَاضْمُمْ یَدَکَ یعنی دست راستت را به طرف جناح ببر در سورهٴ مبارکهٴ «قصص» که محلّ بحث است فرمود: وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ جناحت را به این طرف بیاور جناح را ایشان به قرینه آن ید, دست چپ گرفته و ید را دست راست گرفته دست راستت را به دست چپ, دست چپ را به دست راست یعنی این طور بغل بزن, ⁽⁴⁾ آرام باش این طور نکن دستت را باز بکنی علامت ترس که از مار بترسی و نگران باشی. پس منظور از ید در سورهٴ «طه» دست راست است منظور از جناح در سورهٴ «قصص» دست چپ است یعنی این دست چپ را ضمیمه دست راست بکن دست راست را ضمیمه دست چپ بکن این طور باش که نشانه آرامش است نه این دست‌ها را باز کنی که نشانه ترس است.

ص: 126

نقد علامه طباطبایی(ره) بر تفسیر زمخشری

این تعبیری که جناب زمخشری در کشاف دارد و مورد پذیرش سیدناالاستاد نیست و مورد پذیرش فخررازی در تفسیر کبیر است آیا این تام است یا تام نیست؟ چرا سیدناالاستاد نقد می‌کنند می‌گویند این نمی‌تواند مراد باشد فرمایش سیدناالاستاد این است که اگر این وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ مربوط به جریان مار شدن عصا باشد که وجود مبارک موسای کلیم وقتی دید این عصا به صورت مار در آمد دست‌ها را باز کرده علامت ترس بود این نباید فاصله باشد باید بلافاصله بعد از جریان مار شدن این قسمت ضَمّ ید باشد در حالی که اینجا فاصله شد یعنی قسمت مار شدن گذشت نوبت ید بیضا رسید بعد از ید بیضا می‌فرماید: وَاضْمُمْ یَدَکَ ⁽¹⁾ آنچه در محلّ بحث است در سورهٴ مبارکهٴ «قصص» این است آیه 31 این است وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَلَمْ یُعَقِّبْ که این علامت ترس بود یا موسیٰ أَقْبِلْ وَلاَ تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ پس جریان هراسان شدن موسای کلیم تمام شد برای اینکه خدا وحی فرستاد نترس تو در امنیّت و امانی. بعد در آیه 32 قسمت ید بیضا مطرح شد اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ بعد از این فرمود: وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ جریان ید بیضا که رعب‌آور نیست جریان مار شدن عصا که رعب‌آور است گذشت اگر این وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ بعد از آن جریان مار شدن و قبل از جریان ید بیضا ذکر می‌شد ممکن بود توجیه زمخشری و مانند آن درست باشد اما وقتی بعد از جریان ید بیضا ذکر شد فاصله این ید بیضا نمی‌گذارد که این وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ به قسمت مار شدن تماس بگیرد باید معنای دیگر برای آن ذکر کرد. این عصاره نقد سیدناالاستاد است نسبت به آنها.

ص: 127

عدم ارتباط کریمه وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ با هراس حضرت موسی

لکن این ضمّ جناح گرچه این جا مِنَ الرَّهْبِ آمده ولی در سورهٴ مبارکهٴ «طه» آن برای هراس از مار نیست فرمود دستت را به جناح، به بغل بگذار تا روشن برگردد شفاف در آید آیه 22 سورهٴ «طه» وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ آن اصلاً کاری به این ندارد یک وقت است انسان می‌گوید وقتی وجود مبارک موسای کلیم دید عصا مار شد دست‌ها را بیرون آورد این طور علامت ترس بود بعد آیه آمد که شما دست را ضمیمه خودت بکن نترس اما در سورهٴ مبارکهٴ «طه» فرمود دستت را به جناحت بگذار تا بیضا و شفاف بیرون بیاید این کاری به جریان ترس از مار ندارد فرمود دستت را به بغل بگذار تَخْرُجْ بَیْضَاءَ آن وقت این جناح یعنی پهلو وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ.

نقدی دیگر بر کلام زمخشری

آن که زمخشری معنا کرده گفته ما یک مضموم داریم یک مضموم‌إلیه؛ مضموم دست راست است مضموم‌الیه دست چپ است ⁽¹⁾ جناح یعنی بال, دست انسان هم به منزله بال اوست پرنده جناح دارد انسان دست, کاری که پرنده با بال می‌کند انسان با دست می‌کند این تعبیری که جناب زمخشری ذکر کرد این نمی‌تواند تام باشد برای اینکه در سورهٴ مبارکهٴ «طه» دارد وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ معلوم می‌شود جناح یعنی پهلو همین تعبیری که در سورهٴ «قصص» آمده اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ منظور از این جناح همان جَیْب است یعنی پهلو, دستت را به پهلو بگذار بیضا در می‌آید دستت را بگذار بغلت تَخْرُجْ بَیْضَاءَ اینکه بعدها بزرگان گفتند دست را به جِیب ببری چیزی به دستت نمی‌آید دست را به جَیب ببری می‌شود تَخْرُجْ بَیْضَاءَ از جِیب کسی از کیف کسی دست روشن نمی‌شود اگر جَیب و صدر مشروح پیدا کردی دست به جَیب زدی تَخْرُجْ بَیْضَاءَ به هر تقدیر کوشش و سعی جناب زمخشری به جایی نمی‌رسد برای اینکه اینها دو مسئله جدای از هم است در سورهٴ «طه» که دارد وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ, تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مطرح است سخن از خوف نیست نفرمود دستت را به دست دیگر بگذار این طور باش تا علامت آرامش باشد فرمود دستت را به جناحت بگذار تَخْرُجْ بَیْضَاءَ آن جناح که نمی‌تواند به معنی دست باشد برای اینکه با آیه سورهٴ مبارکهٴ «قصص» سازگار نیست آیه سورهٴ «قصص» این است که اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ ما این جناح را باید به معنی پهلو بگیریم که با جَیب هماهنگ باشد.

ص: 128

بیان لطیف شیخ طوسی در تفسیر کریمه وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ

عمده آن است که در محلّ بحث این جمله آمده فرمود: وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ این نشان می‌دهد که به جریان ترس وابسته است یعنی به همان قصّه مار وابسته است در این صحنه این ضمّ ید به جناح مِنَ الرَّهْبِ نشان آن است که این دست‌ها را به پهلو بگذار یا به هم بگذار که نترسی این کنایه است تعبیر لطیف شیخ طوسی(رضوان الله علیه) دارد که این منظور این نیست که دست‌ها را روی هم بگذار بلکه همان طوری که در بخش بعدی یعنی آیه 35 همین سورهٴ «قصص» فرمود: سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ ما بازویت را به وسیله برادرت تقویت می‌کنیم که این یک امر کنایی است نه امر فیزیکی, جریان وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ هم یک امر غیر فیزیکی است یعنی دلت را نزد خودت بیاور جناح یعنی پهلو یعنی قلب یعنی سینه اینکه قلبت, سینه‌ات, پهلویت مثل اینکه از تو فاصله گرفته این را به خودت بیاور آرام باش ⁽¹⁾ این‌چنین نیست که منظور یک کار فیزیکی باشد که حالا دست را به پهلو بگذار و مانند آن, آنکه دست را به پهلو می‌گذاری یا به سینه می‌گذاری تَخْرُجْ بَیْضَاءَ آن امر ظاهری است درست است اما اینکه فرمود: سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ کنایه است سیدناالاستاد می‌فرماید اینکه فرمود: وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ این معنای کنایی است همان طوری که وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ⁽²⁾ آمده منظور این نیست که بال پهن کن منظور آن است که متواضع باش یک انسان متکبّر متبختر باد به غبغب می‌کند دست‌ها را باز می‌کند با این وضع حرکت می‌کند یک انسان متواضع دست‌ها را جمع می‌کند به خودش می‌چسباند فرمود آن طور نباش که مثل انسان متکبّر متبختر دست‌ها را فاصله بدهی حرکت کنی بلکه وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ یعنی متواضعانه زندگی کن متواضعانه حرکت کن ⁽³⁾ پس سخن از آن کار فیزیکی نیست آنچه زمخشری گفت آن نمی‌تواند باشد آنچه فخررازی تحسین کرده آن نمی‌تواند باشد.

ص: 129

تفسیر صحیح کریمه وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ

بنابراین اینکه فرمود: وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ این می‌تواند یک امر کنایی باشد یعنی هم ترس شما برطرف می‌شود هم ضعف شما برطرف می‌شود ضعف شما به وسیله داشتن یک وزیر و معاون خوب برطرف می‌شود, ترس شما به وسیله اینکه ید بیضا پیدا کردی و اینکه آن مار شدن عصا و برگشتنش در اختیار شما هست برطرف می‌شود که سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا الْأُولَی خب این می‌تواند یک معنای کنایی باشد ترس را از یک راه برطرف می‌کند ضعف را از راه دیگر برطرف می‌کند وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِکَ بُرْهَانَان این معلوم می‌شود که به هر دو رابطه دارد این طور نیست که یک چیز بیگانه باشد یعنی ما ترس‌زدایی کردیم هم قدرت ید بیضا به تو دادیم هم قدرت اینکه عصا را مار کنی دوباره به حالت اوّلی برگردانی به تو دادیم فَذَانِکَ یعنی این دو بُرْهَانَان مِن رَّبِّکَ برهان اعم از حضوری و حصولی, ذهنی و عینی اینها خواهد بود اینها را بگیر إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ این دو معجزه را بگیر, مأموریتی داری که برای هدایت فرعون و ملأ او حرکت کنی إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْماً فَاسِقِینَ.

مشکلات حضرت موسی جهت رویارویی با فرعون

وجود مبارک موسای کلیم عرض کرد من چند مشکل دارم یکی اینکه سابقه قتل دارم آنها که مرا به عنوان یک رهبر مذهبی نمی‌پذیرند چون فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ ⁽¹⁾ آن سابقه قتل قِبطی باعث می‌شود که آل‌فرعون علیه من بشورند ثانیاً اینکه با اژدها نمی‌شود مردم را هدایت کرد با اژدها مردم را ساکت می‌کنند اما ساکن نمی‌کنند آنچه مردم را ساکن می‌کند بیانات علمی است من حرف‌های خوب می‌زنم اما برادرم یعنی هارون أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً من تا چه وقت می‌توانم با اژدها مردم را ساکت کنم اصلاً مگر می‌شود با ترس جامعه را آرام کرد با ترس هرگز جامعه ساکن نمی‌شود ساکت می‌شود فرمود من حالا بر فرض، ید بیضا نشان دادم بر فرض اژدها آوردم مگر ممی‌شود جامعه را با ترس اداره کرد من اگر بخواهم در افکار جامعه, علوم جامعه, اخلاق جامعه اثر بکنم باید حرف‌های عالمانه بزنم حرف‌های عالمانه هم طوری باشد که مردم را خسته نکند برادرم أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً این هنر ادبی است که می‌تواند جامعه را اداره کند این سخن است این گفتار است این نوشتار است این نثر خوب است این نظم خوب است که می‌تواند جامعه را هم ساکن کند هم ساکت کند اینها را وجود مبارک موسای کلیم پیشنهاد داد و خدای سبحان فرمود بله حق با توست من اینها را هم تأمین می‌کنم وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً من آن طور نیستم که نتوانم سخن بگویم اصل فصاحت را دارایم اما می‌دانید کسی بخواهد مسیر فکر کشوری را عوض بکند یک ادبیات شفاف و روشن می‌خواهد یک هنر خوبی می‌خواهد هنر گفتاری, هنر نوشتاری و مانند آن هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءاً یُصَدِّقُنِی این کمک من باشد مرا تصدیق کند حرف‌های مرا به جامعه منتقل کند حرف‌های جامعه را به من منتقل کند اگر مناظره است حضور پیدا کند اگر مباحثه است حضور پیدا کند اگر همایش و سخنرانی است حضور پیدا کند چون قدرت بیان او خوب است از من افصح است این کسی که پشت سر آدم می‌نشیند این دو ترکه می‌نشینند این را می‌گویند رِدء فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءاً یعنی دنبال من باشد کمک من باشد اینها که دو ترکه می‌نشینند می‌گویند این ردء اوست رِدف هم می‌گویند رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ برای اینکه سابقه قتل هم که دارم از طرفی هم سوابق فراوانی، اینها در بت‌پرستی دارند قدرت هم دست اینهاست ثروت هم دست اینهاست آن جاهلیّت هم که دامنگیر اینها شده خب من چطور اوضاع اینها را عوض کنم اما کسی داشته باشم که عالِم باشد حکیم باشد مؤمن باشد متّقی باشد حرف مرا تصدیق کند حرف مرا به جامعه منتقل کند سؤال‌های جامعه را به من منتقل کند این خیلی کمک می‌کند شرح صدر هم که در سورهٴ مبارکهٴ «طه» از خدا خواست رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی ٭ وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی ٭ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِن لِسَانِی ٭ یَفْقَهُوا قَوْلِی ⁽²⁾ هم مشکل مرا حل کن هم برای من ردء و کمک و معاون و وزیر قرار بده در سورهٴ مبارکهٴ «طه» گذشت وزیر آن کسی که وِزْر و ثِقل و بار سنگین مملکت به دوش اوست او را می‌گویند وزیر اگر بار سنگین مملکت را او نتواند حمل بکند دیگر وزیر نیست وَزِیراً مِنْ أَهْلِی باشد همین طور است آنجا وجود مبارک هارون را واجد این اوصاف معرفی کرد که هارون برادر من است اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی ٭ وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی ⁽³⁾ این وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی یعنی در مسئله وحی و نبوّت و رسالت و مکتبِ من, شریک من قرار بده.

ص: 130

سر تعبیر از اهل بیت(علیهم السّلام) به شریک قرآن

اینکه ما به اهل بیت عرض می‌کنیم «السلامُ علیک یا شریک القرآن» ⁽¹⁾ به همین مناسبت است منهای مسئله وحی تشریعی و نبوّت و رسالت، اینها عِدل قرآن‌اند وقتی عِدل قرآن شدند «انت منّی بمنزلة هارون مِن موسی» درست در می‌آید هارون چه سِمتی و چه نقشی نسبت به وجود مبارک موسای کلیم داشت؟ حضرت موسی به خدا عرض کرد که وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی آن نبوّت که خود وجود مبارک هارون هم نبوّت داشت اگر وجود مبارک پیغمبر به حضرت امیر(سلام الله علیهما) فرمود: «أنت منّی بمنزلة هارون مِن موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی» ⁽²⁾ منهای مسئله نبوّت و رسالت وجود مبارک حضرت امیر می‌شود شریک وجود مبارک پیغمبر اگر شریک پیغمبر است «فی غیر النبوّة و الرسالة» صحیح است که به ائمه(علیهم السلام) مخصوصاً حضرت حجّت بگوییم «السلامُ علیک یا شریک القرآن» چون آنجا با قرینه همراه است اگر حضرت امیر به منزله هارون است که است اگر هارون شریک موساست که است پس حضرت امیر شریک پیغمبر است شریک قرآن است «السلام علیک یا شریک القرآن» می‌ماند مسئله وحی تشریعی و نبوّت و اینها که خب یقیناً استثنا شده فرمود: «إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی».

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 34 تا 37 سوره قصص 91/07/18

قَالَ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ (33 وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ (34) قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَاناً فَلاَ یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُما وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ (35) فَلَمَّا جَاءهُم مُّوسَی بِآیَاتِنَا بَیِّنَاتٍ قَالُوا مَا هذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَری وَمَا سَمِعْنَا بِهذَا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ (36) وَقَالَ مُوسَی رَبِّی أَعْلَمُ بِمَن جَاءَ بِالْهُدَی مِنْ عِندِهِ وَمَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الْظَّالِمُونَ(37)) ص: 131

تاسیسی بودن تمامی معارف عقلی و نقلی و اشاره به ماهیت اجاره

در جریان اجاره هشت سال مستحضرید که اجاره جزء امور عقلایی است که شارع مقدس امضا کرده است تأسیسی نیست البته همه امور تأسیس الهی است منتها خداوند برخی را با عقل, برخی را با نقل بیان می‌کند این‌چنین نیست که بشر از خودش یک قاعده و اصلی داشته باشد بگوییم این قاعده، بشری است و شارع آن را امضا کرده بشر همان است که در سورهٴ مبارکهٴ «نحل» وضعش بیان شده که وَاللَّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً ⁽¹⁾ این نکره هم در سیاق نفی است پس فاقد همه علوم است بعد هم بر اساس عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ ⁽²⁾ یک سلسله حقایقی را خدای سبحان از درون انسان به انسان آگاه کرده این چراغ درون به نام فطرت و عقل را روشن کرد و چیزهایی را به او آموخت اینها هم تعلیم الهی است اگر خود عقل با این چراغ الهی به مطلبی پی برد نقل می‌شود تأیید و امضا و اگر عقل به آن دسترسی پیدا نکرد نقل می‌شود تأسیس ولی به هر حال آنچه بشر دارد تأسیس الهی است این طور نیست که بشر یک سلسله اموری را از خودش دارد و دین امضا کرده دین در نقل خلاصه نمی‌شود دین در قرآن و روایات خلاصه نمی‌شود هر مطلب برهانی خواه عقل به آن رسیده باشد خواه نقل، این دینی است منتها عقل را باید از مسئله قیاس و خیال و گمان و وهم جدا کرد برهان عقلی همان برهانی که با آن می‌شود خدا را ثابت کرد وحدانیّت خدا را, یگانگی و یکتایی خدا را, وحی و نبوّت را آنها همه دلیل شرعی است دیگر، این طور نیست که دلیل بشری باشد بنابراین آنچه خدای سبحان به عنوان عقل به انسان مرحمت کرده است این هم تأسیس شارع است معاملات که اجاره است همین قبیل است جزء اصول عقلایی است که شارع مقدس از راه عقل این امور را به بشر آموخت عبادات را از راه نقل که چگونه نماز بخوانید چگونه روزه بگیرید. اجاره از اصولی است که خدای سبحان در نهان و نهاد بشر نهادینه کرده است این‌چنین نیست که در شرع قبل بوده و در شرع فعلی استصحاب کردیم یا نکردیم این قبل از اسلام بود بعد از اسلام هست بعد از اسلام در حوزه مسلمین هست در حوزه غیر مسلمین هست این جزء امضائیات شارع مقدس است این راجع به اجاره.

ص: 132

فقر مطلق انسان در برابر خدای سبحان

پرسش: «کلما حکم به العقل حکم به الشرع» پس چطور است؟

پاسخ: بله این باید روشن بشود که آیا خود این عقلی است یا نقلی است این قاعده را خود عقل اگر گفته باید ثابت کند که هر چه من گفتم شرع می‌گوید این معنایش آن است که اگر چیزی را واقعاً عقل فهمید کشفِ حکم شرعی است عقل یک چیز ابداعی و تأسیسی ندارد عقل چراغ است حکم شرع را می‌فهمد عقل هیچ ـ به نحو سالبه کلیه ـ چیزی از خودش ندارد خدای سبحان این چراغ را به انسان داد و واقعیّت را گاهی با چراغ عقل و گاهی هم با چراغ نقل به انسان تفهیم می‌کند آن سالبه کلیه سر جایش محفوظ است یعنی اگر کسی خواست انسان را بشناسد با این دو, سه آیه انسان شناسنامه‌اش روشن می‌شود یکی در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «قیامت» است که أَلَمْ یَکُ نُطْفَةً مِن مَنیٍّ یُمْنَی ⁽¹⁾ انسان همان است یکی هم در سورهٴ «نحل» است که وَاللَّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً این هم به صورت نکره در سیاق نفی, یکی هم در بخش‌های دیگر فرمود در پایان عمر فرتوتی و فرسودگی و کهنسالگی دامنگیرتان می‌شود وَمِنکُم مَّن یُرَدُّ إِلَی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاَ یَعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً ⁽²⁾ آن هم نکره در سیاق نفی است انسان یعنی این سه سلب, لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً ⁽³⁾ است (یک) قبلاً هم که به دنیا آمده بدیهی‌ترین بدیهیات را نمی‌فهمید (دو) خیلی‌ها هستند که در آخر عمر هم از بدیهی‌ترین بدیهیات خبری ندارند که نکره باز هم در سیاق نفی است لِکَیْلاَ یَعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً (سه) انسان این سه سلب است پس این وسط‌ها هر چه دارد بر اساس مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ⁽⁴⁾ دارد دیگر.

ص: 133

نقصان عدم حضور دین در زندگی انسان

در بحث‌های قبل هم عرض کردیم که ما مسلمانیم موحّدیم اما توحید در زندگی ما نیست در نماز و روزه ما هست در حج و عمره ما هست اما در زندگی ما نیست ما موحّدانه زندگی نمی‌کنیم نشانه‌اش آن است که مواظب حرف‌هایمان نیستیم اگر یک سبد میوه به ما برسد می‌گویید این چیست؟ می‌گویند این میوه است می‌گوییم چه کسی داد؟ می‌گویند فلان باغبان همین! ما به جای اینکه بگوییم چه کسی آورد بگوییم چه کسی داد این در فرهنگ ماست یا فلان بسته چیست؟ پارچه است این را چه کسی داد؟ فلان آقا داد اصلاً نمی‌دانیم چطور حرف بزنیم باید بگوییم چه کسی آورد یک موحّد که نمی‌گوید چه کسی داد. دین و توحید در زندگی ما نیست یک عدّه معتقدند که دین از سیاست جداست ما عملاً متأسفانه معتقدیم که دین از زندگی جداست ما در نماز و روزه بله خدا را عبادت می‌کنیم اما باید بدانیم درست نیست ما به جای چه کسی آورد بگوییم چه کسی داد این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که بارها خوانده شد فرمود: «إنّ المسکینَ رسولُ الله» ⁽¹⁾ یعنی این نیازمندی که آمد درِ خانه شما خودش نیامد این را فرستادند مسکین, رسولِ الله است این نیازمند را فرستاده در خانه شما, در خانه ما ببیند ما چه کار می‌کنیم خب اگر «المسکین رسولُ الله» المعطی هم رسول الله, الباذل هم رسول الله نمی‌دانم شما برخورد کردید با مردان الهی و اوحدی از انسان‌ها یا نه، آنها در حرف‌هایشان واقعاً موحّد بودند نمی‌خواستند مقدس‌مآبانه زندگی کنند می‌خواستند موحّدانه زندگی کنند ما از آ‌ن بزرگان نشنیدیم که یک وقت بگویند فلان کس به ما چیز داد می‌گفتند فلان کس آورد فلان کس این زحمت را کشید.

ص: 134

توفیقات انسان،مرهون عنایات الهی

غرض این است که در همه موارد همین طور است در علوم هم همین طور است این حرف قارونی است که بارها اینجا مطرح شد که می‌گوییم ما خودمان چهل سال, پنجاه سال زحمت کشیدیم عالِم شدیم این اصطلاح ناروای دود چراغ خوردن همین است قارون هم که بیش از این نگفته بود و نمی‌گفت, می‌گفت: إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی ⁽¹⁾ من خودم زحمت کشیدم پیدا کردم بسیاری از ماها اسلامی حرف می‌زنیم و قارونی فکر می‌کنیم مگر او غیر از این گفت او گفت من خودم زحمت کشیدم پیدا کردم ما هم خیال می‌کنیم خودمان زحمت کشیدیم خیلی‌ها آمدند حوزه و چیزی نشدند خیلی‌ها رفتند دانشگاه و چیزی نشدند خیلی‌ها رفتند بازار و چیزی نشدند این طور نیست که هر کسی برود جایی چیز گیرش بیاید بگوییم إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی این همان اسلامی حرف زدن و قارونی فکر کردن است باید بگوییم «ما بنا من نعمة فمنک» دین یعنی ادلّه نقلی که کم نیاورد هم در قرآن هست مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ هم اهل بیت(علیهم السلام) دستور دادند در تعقیبات نماز بگویید «اللهمّ ما بنا من نعمةٍ فمنک» ⁽²⁾ این برای این نیست که ثواب ببریم تنها ثواب بردن نیست ثواب را بالأخره می‌دهند.

آثار حضور دین در متن زندگی

عمده آن است که این دین در زندگی ما بیاید وقتی در زندگی ما آمد ما راحتیم نه از گرانی می‌رنجیم نه از تحریم می‌رنجیم چون او دارد ما را اداره می‌کند واقعاً اگر ما باور کردیم که تمام مار و عقرب عالَم نزد خدا روزی دارند در پرونده خدا روزی دارند شرق و غرب عالَم بخواهند ایران را تحریم بکنند اثر ندارد ما این حرف‌ها را باور نکردیم مگر آنها رازق‌اند؟! خدا در قرآن به صورت عَلَی فرمود: مَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا ⁽³⁾ فرمود تمام مارها تمام عقرب‌ها عایله من هستند من عهده‌دار روزی آنهایم این خداست! چون دین در زندگی ما نیست اگر شنیدیم یک مخذول منکوب ملعون ازل و ابد درصدد تحریم است می‌رنجیم می‌گوییم چه خواهد شد هیچ نخواهد شد فرمود اگر شما به راه باشید لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی آمَنُوا وَاتَّقَوا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأرْضِ ⁽⁴⁾ غرض آن است که ما مسلمانیم بر اساس این عقیده که دین از زندگی جداست عدّه‌ای می‌گویند دین از سیاست جداست ولی روش ما این است که دین در زندگی ما نیست دین در نماز و روزه ما هست زندگی ما امر عادی است.

ص: 135

مراد از امضای مطلب عقلی، توسط شارع مقدس

این هم که می‌بینید گاهی گفته می‌شود این مطلب عقلایی است بشری است دین امضا کرده این هم گوشه‌ای از همان مکتب نارواست این‌چنین نیست که واقعاً بشر از خودش چیزی داشته باشد و دلیل نقلی آن را امضا کرده باشد.

اگر گاهی گفته می‌شود ـ در کلمات فقهای ما(رضوان الله علیهم) هم همین هست ـ که این مطلب، بشری است و شارع امضا کرده است یعنی قبلاً خدای سبحان به وسیله چراغ عقل و فطرت این مطلب را به بشر آموخت به وسیله چراغ نقل به ما فرموده است که من قبلاً به بشر گفته‌ام و همان را امضا می‌کند.

سر مسئلت موسای کلیم از خداوند جهت همراهی جناب هارون

به هر تقدیر وجود مبارک موسای کلیم عرض کرد ما چنین سابقه‌ای داریم إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً ⁽¹⁾ از این جهت می‌ترسم, از طرفی من بخواهم حرف بزنم یک سخنگو می‌خواهم من نمی‌خواهم کسی فقط بگوید موسی راست می‌گوید این یُصَدِّقُنِی معنایش این نیست که من حرف بزنم دو مطلب داشته باشم یکی دعوا یکی دعوت, دعوا داشته باشم بگویم «إنّی رسول الله» دعوت داشته باشم بگویم «لا إله إلاّ الله» جامعه را به توحید دعوت کنم و خودم مدّعی رسالت باشم بعد برادرم بگوید بله راست می‌گوید, من این طور نمی‌خواهم اگر این باشد که دیگر هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً نمی‌خواهد من سخنگو می‌خواهم اگر غرض این باشد که برادرم بگوید که آقا راست می‌گوید خب دیگر هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً نمی‌خواهد من کسی را می‌خواهم که حرف‌های مرا به جامعه منتقل کند خودم هم سخنرانی می‌کنم اما هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً این نشان آن است که هنر سهم تعیین‌کننده‌ای در تبلیغ دارد حالا هنر لفظی باشد هنر خطّی باشد هنرهای دیگر باشد یکی از اقسام همین است هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً بنابراین منظور وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) از اینکه عرض کرد: وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءاً یُصَدِّقُنِی یعنی معیناً معاوناً مصدّقاً تنها این نیست که برادرم بگوید آقا راست می‌گوید خب این دیگر أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً نمی‌خواهد من کسی را می‌خواهم که حرف‌های مرا در جامعه خوب تبیین کند که دعوت به چیست دعوا به چیست من ادّعای چه چیزی دارم و جامعه را به چه چیزی دعوت می‌کنم و این برادرم این کار از او برمی‌آید و این گذشته از اینکه أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً است از خاندان من است گذشته از اینکه عقلاً هماهنگیم از جهت عاطفه هم هماهنگیم نسبت به من مهربان است, رئوف است این خصوصیت ندارد که انسان بستگان خودش را بیاورد ولی اگر کسی فداکار بود اگر برادرش سر و صورت او را گرفت او می‌گوید: یَبْنَؤُمَّ لاَ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَلاَ بِرَأْسِی من داشتم فرمان تو را اطاعت می‌کردم چنین برادری شایسته است که وزیر باشد که تمام سفارش‌ها و عتاب‌های وجود مبارک موسای کلیم را تحمل کند تا آنجا هم حاضر باشد هیچ حرف نزند نگوید من هم پیغمبر هستم خب این‌چنین مقامی می‌خواهد وگرنه صِرف اینکه برادر باشد این سهمی ندارد هَارُونَ أَخِی ٭ اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی ⁽²⁾ این کسی است که تا آخرش ایستاده است و مرا به عنوان امام قبول دارد من چنین کسی را می‌خواهم کم کاری نکرد وجود مبارک موسای کلیم در حضور مردم نسبت به هارون فرمود: لاَ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَلاَ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَن تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرائِیلَ ⁽³⁾ وجود مبارک موسای کلیم تنها عتاب نکرد تنها اعتراض نکرد دست به سر و صورت برد. فرمود: وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءاً رِدیء یعنی معاون, کمک یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ می‌ترسم آنها تکذیب بکنند من برای خودم نگران نیستم از این نگرانم که پیام شما را نپذیرند وگرنه ما همه جا حاضریم.

ص: 136

امدادهای الهی نسبت به حضرت موسی و هارون(علیهماالسّلام)

قَالَ خدای سبحان فرمود: سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ که این برای تأکید است تسویف نیست قبلاً فرق بین مساعدت و معاضدت و مرافقت گذشت کجا را می‌گویند مرافقت کجا را می‌گویند مساعدت کجا را می‌گویند معاضدت, آنجا که مرفق‌ها با هم‌اند می‌شود مرافقت, آنجا که ساعدها با هم‌اند می‌شود مساعدت, آنجا که عضدها با هم‌اند می‌شود معاضدت ولی مطلق اینها به معنی کمک خواهد بود. فرمود ما این کار را می‌کنیم وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَاناً شما را مسلّط می‌کنیم این وعده الهی است فَلاَ یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا شما با همه سوابقی که در مصر دیدید و دارید آن قتل قبطی را در کارنامه‌تان دارید آن یُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَکُمْ که سالیان متمادی دیدید پس خشن‌تر از فرعون کسی نیست شما هم که سابقه قتل قبطی را در کارنامه‌تان دارید ولی نَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَاناً فَلاَ یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا اینها به شما دسترسی پیدا نمی‌کنند شما حرف‌هایتان را می‌زنید و به جامعه منتقل می‌کنید. سر تعبیربِآیَاتِنَا در آیه 36

بِآیَاتِنَا در طلیعه امر بیش از این دو آیه نبود یکی ید بیضا بود یکی آن عصا که خودش به صورت تثنیه فرمود: فَذَانِکَ بُرْهَانَان مِن رَّبِّکَ تثنیه است نه جمع آیا چون کلّ واحد اینها به چند آیه منحل می‌شود از این جهت تعبیر به جمع آورد برای اینکه دست ساده که به جَیب و گریبان می‌رود نورانی می‌شود دوباره به حالت اول برمی‌گردد این دو آیت است هم نورانی شدن آیت است هم نورانی امر عادی بشود آیت است عصا به صورت مار در بیاید معجزه است مار به صورت عصا مبدّل بشود معجزه است آیا چون هر کدام از اینها به چند معجزه و آیت منحل می‌شوند جمع آورد یا راه دیگری دارد که به لحاظ قرینه بعدی است در بخش‌هایی از سورهٴ مبارکهٴ «نمل» فرمود من چندین آیه به شما دادم با این آیات ما سفر کنید؛ آیه دوازده سورهٴ مبارکهٴ «نمل» این بود وَأَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ فِی تِسْعِ آیَاتٍ معلوم می‌شود اینجا که آیات جمع آورد برای آن نیست که خود عصا به چند آیه منحل می‌شود یا ید بیضا به چند آیه منحل می‌شود منظور همان آیات نُه‌گانه است که فرمود: فِی تِسْعِ آیَاتٍ منتها بعضی بالقوّه است بعضی بالفعل, بعضی‌ها را نقد نشان داد بعضی‌ها را هم وعده داد که اگر یک وقت جریان طوفان شد جریان دم شد جریان ضفدع شد جریان قُمّل شد این آیات هم شما را تأیید می‌کند اگر این باشد خبر داد که شما با نُه معجزه می‌توانی بساط فرعون را به هم بزنی; مربوط به این جمع آوردنش. فَلاَ یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُما وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ شما و بنی‌اسرائیل پیروزید قبطی‌ها را ما از بین می‌بریم این گوشه‌ای از آن وعده‌های الهی. ص: 137

نقد دو وجه در تفسیر کریمهوَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَناحَکَ مِنَ الرَّهْبِ

در جریان رَهب برخی‌ها گفتند رهب یعنی آستین، جناب زمخشری می‌فرماید: «و مِن بدع التفاسیر» این است که برخی‌ها کلمه رهب را به معنی آستین گرفتند این آخر ریشه لغوی ندارد ⁽¹⁾ رهب یعنی ترسیدن, مشکل خود جناب زمخشری که خیلی زحمت کشیده و فخررازی هم می‌گوید که این احسن ما قیل است ⁽²⁾ این است که ایشان خیال کرده هر جا جناح است به معنای دست است گفت جناح در پرنده‌ها آن بال است در انسان دست است انسان دو جناح دارد یک جناح راست یک جناح چپ یعنی دست راست و دست چپ آنجا که فرمود ید مضموم باشد یعنی جناح راست, آنجا که مضمومٌ‌الیه است جناح چپ ⁽³⁾ در حالی که در بخش‌هایی از همین سورهٴ مبارکهٴ «طه» فرمود: وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ جناح یعنی جیب یعنی گریبان دستت را به جناحت ببر تا بیضا بشود خب جناح به معنی بال نیست جناح به معنی دست نیست مگر دست را به دست می‌مالید تا بیضا می‌شد اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ اینجا جناحی که در سورهٴ مبارکهٴ «طه» آمده همان جَیْبی است که در سایر سوَر آمده پس گاهی جناح ممکن است به معنی دست باشد گاهی هم جناح یعنی گریبان و بغل، دستت را به بغل بگذار, اگر کسی ترسید خب دو دستش را طبیعی است دیگر بالا می‌برد اما اگر کسی در آغوش گرفته احساس امنیّت می‌کند این را که سیدناالاستاد فرمود این دست در آغوش بگذار یعنی خودت را جمع بکن کنایه از تواضع است ⁽⁴⁾ این یکی از وجوه معقول است که می‌تواند مورد قبول باشد.

ص: 138

حالا وقتی که وجود مبارک موسای کلیم با هارون(سلام الله علیهما) با این معجزات آمدند که بعضی بالفعل, بعضی بالقوّة القریبة من الفعل است برخورد آل فرعون را ببینیم که چه بود فَلَمَّا جَاءهُم مُّوسَی بِآیَاتِنَا بَیِّنَاتٍ.

سر تعبیر به < ایمن > در آیه سی ام

مستحضرید که در جریان کوه طور فرمود از طرف راست این درّه؛ طرف راست و چپ و جلو و دنبال برای انسان است این شش جهتی که فرض دارد یکی بالا یکی پایین یکی طرف راست یکی طرف چپ یکی جلو یکی دنبال, درباره انسان مشخص است درباره موجودات دیگر مثلاً الآن این ستون طرف راست و طرف چپ و جلو و دنبال ندارد این جهات چهارگانه را انسان مشخص می‌کند انسان دست راستی دارد دست چپی دارد چهره ای دارد قفایی دارد این جهات چهارگانه با انسان سامان می‌پذیرد می‌شود امور اعتباری اما بالا و پایین را گفتند دیگر اعتباری نیست انسان اگر سر به زیر باشد پا هوا باشد بالأخره پا بالاست سر زمین است این‌چنین نیست که هر جا سر باشد بالا باشد طرف آسمان بالاست و طرف زمین پایین است این دو جهت را می‌گویند اعتباری نیست اما یمین و یسار و اَمام و خلف با اعتبار خود انسان عوض می‌شود انسان وقتی وارد کوه شد درّه‌ای دارد بُقعه‌ای دارد درختی دارد این کوه این درّه طرف راست و چپ ندارد اما وقتی انسان رفت جلو اگر می‌گویند طرف راست یعنی طرف راست انسان, طرف چپ یعنی طرف چپ انسان وقتی وجود مبارک موسای کلیم روی این بقعه مبارکه آمد طرف دست راست وجود مبارک موسی شجره‌ای بود از آنجا این صدا را شنید وگرنه خود درّه خود کوه طرف راست داشته باشد طرف چپ داشته باشد این‌چنین نیست.

ص: 139

پرسش: با توجه به روایت شیخ در تهذیب ⁽¹⁾ ممکن است منظور از بقعه مبارکه کربلای معلّی باشد؟

پاسخ: باطنش آن است ولی ظاهرش محفوظ است اینها باطناً از همان فیض اهل بیت استفاده کردند نظیر اینکه آنچه وجود مبارک آدم(سلام الله علیه) تلقّی کرد نام اهل بیت(علیهم السلام) بود این ظاهرش سر جایش محفوظ است آن باطنش هم سر جایش محفوظ است آن باطنِ باطن هم سر جایش محفوظ است.

سخنان سه گانه فرعونیان در برابر دعوت حضرت موسی(علیه السّلام)

وقتی که وجود مبارک موسی و هارون(سلام الله علیهما) آمدند و حرف‌هایشان را بیان کردند فَلَمَّا جَاءهُم مُّوسَی بِآیَاتِنَا بَیِّنَاتٍ فرعونیان چند حرف زدند گفتند این سِحر است (یک) شما با نیرنگ این را به خدا افترا بستی (دو) ما ساحر فراوان داریم اما هیچ کدام آنها اهل افترا نیستند پس تو دو کار کردی یکی اینکه آنچه را که آوردی عصا اژدها شد سِحر است یکی اینکه این سِحر را هم ـ معاذ الله ـ به صورت معجزه به خدا اسناد دادی قَالُوا مَا هذَا إِلَّا سِحْرٌ (یک) مُفْتَری (دو) ما ساحر زیاد داریم آنها چنین کاری نکردند تو گذشته از اینکه سِحر داری, جعل هم کردی به نام خدا اسناد دادی سوم: معیار تصدیق و تکذیب ما هم مشخص است ما اگر چیزی را بخواهیم تصدیق بکنیم باید بگوییم إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ ⁽²⁾ چیزی را بخواهیم تکذیب بکنیم می‌گوییم مَا سَمِعْنَا بِهذَا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ معیار اثبات و نفی ما, فعل و ترک نیاکان ماست آنها اگر کاری کردند ما می‌گوییم این کار حق است از ما بپرسی چرا حق است می‌گوییم: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ آنها اگر کاری نکردند می‌گوییم این کار باطل است از ما بپرسی چرا, می‌گوییم: مَا سَمِعْنَا بِهذَا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ این تقلید محض در هویّت آل‌فرعون رخنه کرده است که اثبات و نفی‌شان این است.

ص: 140

لزوم عالمانه بودن تصدیق و تکذیب انسان

این روایت جزء غرر روایات ماست حضرت فرمود امّت اسلامی یا تصدیق دارد یا تکذیب, اگر خواست تصدیق کند بگوید آری, باید برهان داشته باشد, اگر خواست تکذیب کند بگوید نه, باید برهان داشته باشد بدون برهان نه می‌گوید آری نه می‌گوید نه «إنّ الله خَصَّ» یا «حصَّنَ» یا «حضَّ» طبق سه نسخه در این روایت «عباده فی بآیتین من کتابه» با دو آیه مرزبندی کرده فرمود حرف خواستی بزنی فتوا خواستی بدهی دلیل خواستی بیاوری دهن باز نکن هر چه از دهنت در آمد بگویی تا برهان نداشته باشی یا حکیمانه یا فقیهانه حرف نزن خواست چیزی را نفی بکنی باید برهان داشته باشی یا حکیمانه یا فقیهانه ⁽¹⁾ آن وقت این می‌شود جامعه علمی, فلان کس چنین گفته است گمانم این است این می‌شود با هوس زندگی کردن همان جاهلیّت است به صورت دیگر.

تقلید کورکورانه، محور تصدیق و تکذیب جاهلان

اگر در جاهلیّت چیزی را می‌خواستند اثبات کنند می‌گفتند: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ اگر بخواهند چیزی را نفی کنند می‌گویند: مَا سَمِعْنَا بِهذَا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ خب حالا نشنیدی ما حرف تازه آوردیم چرا حرف باطلی است نیاکان شما این حرف را نداشتند موسای کلیم با معجزه آمد این حرف را دارد نفی و اثبات فرعونی به تقلید باطل است نفی و اثبات جاهلی به تقلید باطل است تا می‌خواهی حرف بزنی چیزی را اثبات کنی می‌گوید: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ تا می‌خواهی نفی کنی می‌گوید دیگران که نگفتند خب انبیا آمدند حرف‌های جدیدی آوردند حرف‌های تازه‌ای آوردند بنابراین این سه مطلبی را که فرعون گفت هر سه بیّن‌الغی است اینکه معجزه را سِحر دانست بیّن‌الغی است اینکه حق را فِریه تلقّی کرد بیّن‌الغی است اینکه معیار معرفت‌شناسی خود را و تصدیق را حرف‌های نیاکان قرار داد این هم بیّن‌الغی است وَمَا سَمِعْنَا بِهذَا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ آن‌گاه وجود مبارک موسای کلیم فرمود من هدایت آوردم.

ص: 141

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 36 تا 40 سوره قصص 91/07/19

فَلَمَّا جَاءهُم مُّوسَی بِآیَاتِنَا بَیِّنَاتٍ قَالُوا مَا هذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَریً وَمَا سَمِعْنَا بِهذَا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ (36 وَقَالَ مُوسَی رَبِّی أَعْلَمُ بِمَن جَاءَ بِالْهُدَی مِنْ عِندِهِ وَمَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (37) وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یَا هامَانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَل لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلهِ مُوسَی وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ (38) وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنَا لاَ یُرْجَعُونَ (39) فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِینَ (40)) چگونگی وحی الهی به موسای کلیم در کوه طور

نکاتی که مربوط به بحث‌های قبل بود عبارت از این است که کلام خدا همان طوری که در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «شوریٰ» آمده است سه قسم بود که مَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیاً أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً ⁽¹⁾ این آیه هم قبلاً خوانده شد و آنچه وجود مبارک موسای کلیم در جریان طلیعه وحی دریافت کرد ظاهرش مِن وَرَاءِ حِجَابٍ بود که از ورای درخت شنید صدا از درخت نبود در حقیقت از ذات اقدس الهی بود ولی وجود مبارک موسای کلیم از ناحیه درخت می‌شنید پس وحی بلاواسطه نبود وحی از راه فرستادن جبرئیل(سلام الله علیه) و مانند آن هم نبود بلکه مِن وَرَاءِ حِجَابٍ بود.

مسئلت والای حضرت موسی و مدهوشی آن حضرت

ص: 142

مطلب دیگر اینکه مشاهده نار الهی یا نور الهی یک قسم, شنیدن کلام الهی قسم دیگر, اینها همه به مقامات فعل خدا برمی‌گردد آنچه را وجود مبارک موسای کلیم در اربعین طلب می‌کرد مقام برتر و بالاتر بود که عرض کرد: رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ بعد جواب آمد که لَنْ تَرَانِی ⁽¹⁾ آن قداست موسای کلیم(سلام الله علیه) باعث شد که یک تجلّی از طرف خدا نصیبش شد که به برکت تجلّی ای که خدا برای موسی کرد خود موسی(علیه السلام) مدهوش شد و کوه متلاشی شد نه اینکه مدهوشیِ موسی به وسیله اندکاک کوه باشد بلکه امر به عکس, این طور نیست که کوه مجرای الهی باشد و وجود مبارک کلیم الهی بالتبع استفاده کند بلکه خدای سبحان برای موسای کلیم تجلّی کرد کوه متلاشی شد و موسی مدهوش که آن را در آیه دیگر باید مطرح کرد.

نقد نظر قرطبی در تفسیر کریمهاسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ

مسئله بعدی جریان این ضمّ جناح است تاکنون روشن شد که دست گاهی به عصا می‌رسد به اذن خدا, عصا مار می‌شود دوباره همین دست به مار می‌رسد سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا الْأُولَی ⁽²⁾ به صورت عصا در می‌آید. همین دست به بغل می‌رود به اذن خدا تَخْرُجْ بَیْضَاءَ ⁽³⁾ این هم به عنایت الهی است جناب قرطبی در تفسیر الجامع لأحکام القرآن گفتند اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ منظور از این دست, دست راست است برای اینکه جناح در طرف چپ بدن است وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ این جناح چون طرف چپ است بنابراین منظور از این دست, دست راست است دلیلی نیاوردند که جناح, قسمت چپ را می‌گویند ⁽⁴⁾ جناح یعنی پهلو حالا گاهی راست گاهی چپ, از کجا استفاده می‌شود که جناح آن پهلوی چپ است این برهان ندارد برای اینکه جیب یعنی یقه, در سورهٴ مبارکهٴ «نور» گذشت که وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ ⁽⁵⁾ یعنی این زن‌ها روسری را که به سر می‌گذارند باید ادامه داشته باشد تا یقه اینها را بگیرد نه «ولیضربنّ بخمرهنّ علی جیودهنّ» که با دال باشد یعنی گردن را بپوشاند بلکه جَیب را بپوشانند یعنی از پشت، گردن, از جلو، سینه پوشیده بشود وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ خِمار و روسری را که روی سر می‌گذارند سر پوشیده، جَیْد گردن، از پشت پوشیده, جیب یقه از جلو پوشیده. جَیب یعنی یقه این قسمت جلو یعنی سینه آن وقت از کجا معلوم می‌شود که منظور از این دست, دست راست است چون جَیب به معنای پهلوی چپ است این سخن ایشان ظاهراً مستدل نیست.

ص: 143

نقد بیان علامه طباطبایی(ره) در تفسیر کریمه وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ

می‌ماند این وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ ⁽¹⁾ چند وجهی را ملاحظه فرمودید سیدناالاستاد ذکر کردند نپذیرفتند خودشان این وجه را قبول کردند که وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ در قبال راه رفتن متبختران است افراد متبختر کسانی که با فخرفروشی حرکت می‌کنند دو طرف دستشان پهلویشان باز است با این وضع حرکت می‌کنند متبخترانه اگر کسی خواست متواضعانه حرکت کند این دست‌ها را به پهلو می‌چسباند این طور نیست که بخواهد متبخترانه حرکت کند ⁽²⁾ این سخن درست است می‌تواند کنایه از تواضع باشد ولی مِنَ الرَّهْبِ با آن سازگار نیست این مِنَ الرَّهْبِ نشان آن است که برای اینکه از ترس نجات پیدا کنی چنین کاری بکن در آنجا که فرمود: وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ این نشانه تواضع است یا وقتی به پسر و دختر می‌گوید در برابر پدر و مادر پیر وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ⁽³⁾ این نشانه پر پهن کردن است و تواضع و فروتنی.

آرای گوناگون در تفسیر کریمهوَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ و بیان قول صائب

اما اینجا می‌فرماید: وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ این نشان آن است که حادثه‌های غیر مترقّب و سهمگینی برای وجود مبارک موسای کلیم در آن شب تار پیش آمد یکی اینکه عصا بالأخره اژدها شد و اژدها به حالت اول برگشت یکی اینکه دست در بغل گذاشت و بیضا شد این تحوّلاتی که در بدن ایجاد می‌کند ترهیبی, تخویفی, در انسان ایجاد می‌کند فرمود جناحت را به خودت نه اینکه جناح راست را به چپ یا جناح چپ را به راست وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ یعنی خودت را جمع بکن دیگر نترس این ترس مربوط به خصوص آن عصا نیست بعد از جریان ید بیضاست این تحوّل بالأخره هراسی می‌آورد که این چه وضعی است فرمود: وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ با همین گفتن, این ایجاد می‌شود این دستور تشریعی نیست که مولایی به عبدش بگوید نترس تکلیف بکند همین افاضهٴ تکوینی است که با این خوف برطرف می‌شود اینکه گفته می‌شود اولیای الهی خوف و ترس ندارند این دو بخش است یک بخش به عنایت الهی است که وعده خداست که اولیای الهی هراسی ندارند ترسی ندارند برای اینکه ـ ان‌شاءالله ـ از جهنم نجات پیدا می‌کنند از بهشت برخوردارند از شکست مصون‌اند پیروزی نصیب آنها می‌شود کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِی ⁽⁴⁾ و مانند آن اما وظیفه‌ای برای خود این ولیّ الهی است این همواره بین الخوف و الرجا باید به سر ببرد وعده الهی این است که اینها در معاد ترسی ندارند (یک) در دنیا پیروزند (دو) اما وظیفه شخص مؤمن و ولیّ آن است که همیشه بین الخوف و الرجا به سر ببرد این طور نیست که مطمئن باشد چون هر لحظه ممکن است اوضاع عوض بشود پس أَلاَ إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ ⁽⁵⁾ این خبر نیست که گزارش بدهد که اولیا این طور نیستند این جمله خبریه‌ای است که به داعی انشا القا شده و وعده است که اینها نباید هراس داشته باشند برای اینکه خطری اینها را تهدید نمی‌کند و اما روایات فراوانی هست بخشی از آیات هم همین را تأیید می‌کند که مؤمن لا یزال، بین خوف و رجا به سر می‌برد انسان که اطمینان ندارد. این وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ می‌تواند این معنا باشد این معنا نه آن است که در المیزان آمده نه آن است که مرحوم شیخ طوسی در تبیان فرموده ⁽⁶⁾ نه آن سه وجهی است که مرحوم سیدناالاستاد ذکر کردند و رد کردند این تحوّلی که در تو پیدا شد خودت را جمع کن جناح راست را به چپ یا جناح چپ را به راست نیست جناح خودت را به خودت منضم بکن یعنی خودت را جمع بکن چه هراسی داری؟! این ضمیمه کردن تعبیر دیگری از طمأنینه داشتن است یک انسان مطمئن, آرام است یک انسان مضطرب, شناور و لرزان است این لرزه این اضطراب این پراکندگی این نشانه جمع نبودن است حواسش جمع نیست فکرش پریشان است فرمود این کار را نکن خودت را جمع بکن هیچ هراسی هم نداشته باش.

ص: 144

مضطرب نباش آرام باش مطمئن باش این تحوّلی که پیدا کردی, حقیقتی است به سود تو, به سود دین و مانند آن, اینکه می‌بینی دستت وقتی از بغل در آوردی روشن می‌شود دوباره عادی می‌شود اینها نگرانت نکند حواست جمع باشد مطمئن باش با این طمأنینه حرکت کن لذا وجود مبارک موسای کلیم در کمال طمأنینه در کمال شهامت, حرف‌هایش را زده که در بحث دیروز حرف‌هایش گذشت.

استدلالهای متقابل فرعونیان و حضرت موسی(علیه السّلام)

فرعون آمده گفته که این سِحر است یعنی آل‌فرعون, ملأ, همه اینها گفتند این سِحر است (یک) در این مملکت ساحر کم نیست دو: فرق تو با ساحران آن است که آنها راست می‌گویند تو ـ معاذ الله ـ دروغ می‌گویی آنها می‌گویند سِحر است تو می‌گویی معجزه است فِریه‌ای را روی این سِحر گذاشتی مَا هذَا إِلَّا سِحْرٌ (یک) مُفْتَریً (دو) بعد هم گفت ما این حرف‌ها را از گذشته‌ها به یاد نداریم معیار ما در قبول و نکول, در تصدیق و تکذیب، حرفِ گذشتگان است اگر آنها چیزی را گفتند ما می‌پذیریم چون إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ ⁽¹⁾ چیزی را نگفتند ما نمی‌پذیریم می‌گوییم مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ یک سَلفیّت مذمومی هم اینها داشتند موسای کلیم(سلام الله علیه) فرمود نه إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ درست است نه مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ درست است شما ببینید برهان چیست حرف اول را ذات اقدس الهی می‌زند (یک) خدا می‌داند که من از طرف او برای هدایت شما آمدم (دو) نشانه, اینکه, گواهی او و خطّ او و نامه او و پیام او به دست من است (سه) این دو پیام هم نقد است یکی عصا یکی ید بیضا (چهار) من از طرف او آمدم به همین دو نشانه.

ص: 145

مراد ازشَهِیداً در استدلال نبی اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم)

وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود من از طرف او آمدم برای اینکه امضای او نزد من است خطّ او نزد من است نامه او نزد من است وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً ⁽¹⁾ نه شَهِیداً یعنی «علیما» چون اگر کسی بگوید خدا می‌داند, اینکه دعوا را تمام نمی‌کند کسی می‌گوید من پیغمبر, یکی می‌گوید دروغ می‌گویی, بگوید خدا می‌داند, خب خدا می‌داند او می‌گوید خدا نمی‌داند, این نیست, اینکه برهان نشد اینکه دلیل نشد شَهِیداً نه یعنی «علیماً» شَهِیداً یعنی گواه, خدا گواهی می‌دهد که من از طرف او آمدم برای اینکه کتاب او دست من است نامه او دست من است امضای او دست من است خط او دست من است کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً اگر کسی بگوید خدا می‌داند که من عالِمم این معنایش ترک مخاصمه است کفایت مذاکرات آن هم می‌گوید نه, خدا نیست اینکه احتجاج نیست احتجاج وقتی تام است که آنها که می‌گویند: لَسْتَ مُرْسَلاً این بگوید نه, من رسولم کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً خدا گواه است نه خدا علیم است به چه دلیل گواه است؟ برای اینکه نامه او نزد من است خب این می‌شود حجّت بالغه.

مقصود از عالم بودن خداوند ، در برهان موسای کلیم

وجود مبارک موسای کلیم هم فرمود خدا می‌داند, خدا می‌داند یعنی در اینجا داوری کرده این محکمه را خدا اداره کرده برای اینکه کارِ او به دست من است معجزه کارِ اوست دیگر منتها به دست ولیّ او ظاهر می‌شود فرمود پروردگار من أَعْلَمُ بِمَن جَاءَ بِالْهُدَی مِنْ عِنْدَهُ او می‌داند چه کسی از طرف او آمده و شهادت هم داده آنها گفتند نه, این ـ معاذ الله ـ سِحر است و اینها.

ص: 146

عصاره سخنان حضرت موسی(علیه السّلام) با فرعونیان

قَالَ مُوسَی رَبِّی أَعْلَمُ بِمَن جَاءَ بِالْهُدَی مِنْ عِندِهِ (یک) بعد هم خیال نکنید یک مسئله علمی باشد من بگویم پیامبر هستم شما بگویید پیامبر نیستید مسئله خاتمه پیدا کند ما با شما کار داریم با جامعه شما با حکومت شما با سیاست شما با وضع زندگی شما کار داریم و سرانجام ما هم پیروزیم و سرانجام شما هم شکست می‌خورید این سه, چهار مطلب را با همین جمله بیان کرده خدا أعلم است داور محکمه است برای اینکه گواهی را به دست من داده علامتش را به دست من داده و من هم با شما کار دارم و در این صحنه ما پیروزیم و شما هم شکست می‌خورید این سه, چهار جمله را گفته فرمود: وَمَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ چه در دنیا چه در آخرت چه مجموع دارین پیروزی برای مردان مُحق است إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ این عصاره فرمایش حضرت موسی(سلام الله علیه). مراد فرعون از ادعای ربوبیّت

کاری که فرعون کرد در جریان آن مسابقه و اینها مطلب دیگر است فرعون ادّعایی دارد می‌گوید که من ربّم منظور از این رب, آفریدگار یعنی خالق آسمان و زمین نیست منظور از رب, ربّ‌العالمین یعنی کسی که کلّ جهان را دارد اداره می‌کند نیست چون آنها می‌دانند که آسمان و زمین قبل از فرعون بود بعد از فرعون هست منظور از رب یعنی پرورنده این جامعه, این جامعه را من باید اداره کنم فکر من, اندیشه من همان است که جامعه را می‌تواند اداره کند مَا أَهْدِیکُمْ إِلَّا سَبِیلَ الرَّشَادِ ⁽¹⁾ بیش از این ادّعایی نداشت اینکه می‌گوید من ربّم یعنی پرورش شما با قانون من است با فکر من است همین نه اینکه من شما را خلق کردم یا من آسمان و زمین را خلق کردم خودش هم که بت‌پرست بود که در آیات قبل خواندیم به فرعون گفتند که اگر موسی(سلام الله علیه) را رها کنی یَذَرَکَ وَآلِهَتَکَ ⁽²⁾ اینکه می‌گفت: إِنِّی أَخَافُ أَن یُبَدِّلَ دِینَکُمْ ⁽³⁾ اینکه می‌گفت: مَا أَهْدِیکُمْ إِلَّا سَبِیلَ الرَّشَادِ یعنی سعادت شما در این است که مطابق فکر من کشورتان را اداره کنید, همین! از من اطاعت کنی.

ص: 147

وجود مبارک موسای کلیم بعد از اینکه این حرف را زد او آمده یک مطلب میانه‌روی را مطرح کرده بعد آن داعیه اصلی خود را از یاد نبرده این نه تنها گفته دین شما را من باید تنظیم کنم دین یعنی قانون اداره مملکت, من باید اداره کنم إِنِّی أَخَافُ أَن یُبَدِّلَ دِینَکُمْ می‌گفت غیر از من کس دیگری نیست مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی من غیر از خود الهی نمی‌بینم این مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی یعنی «عدم الوجدان یدلّ علی عدم الوجود» من که نمی‌بینم یعنی نیست دیگر, گرچه سیدناالاستاد این را نپذیرفتند ⁽¹⁾ ولی این قابل قبول است.

عدم سریان قاعده «عدم الوجدان لایدلّ علی عدم الوجود» درباره خدای سبحان

یک وقت است که ما می‌گوییم «عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود» خب حالا شما نیافتی این دلیل نیست که وجود ندارد این جریان «عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود» این یک چیز حقّی است اما در حوزه امکان یعنی یک موجود محدود ممکن اگر چیزی را نیابد دلیل نیست که آن نیست زیرا ممکن است این شیء در جای دیگر باشد و این امر محدود نتواند به آن دسترسی پیدا کند پس «عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود» ولی اگر این حرف برای کسی بود که محیط مطلق بود مثل خدا, خدا اگر بفرماید من نیافتم یعنی نیست, من نمی‌دانم یعنی نیست چون خدا بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ ⁽²⁾ است معدومِ محض که شیء نیست این معدومِ محض لفظی است که مفهومش در ذهن ترسیم می‌شود اما زیرش خالی است اگر کسی بگوید خدا آیا می‌داند یا نه باید بگوییم چه چیزی را می‌داند باید شیئی باشد که خدا آن را بداند علم یعنی ظهور علم یعنی کشف چیزی را روشن بکند لا شیء محض را که نمی‌شود روشن کرد لذا ذات اقدس الهی در چند قسمت از آیات قرآن دارد که این شرکی که اینها می‌گویند برای خدا شریک قائل شدند خدا نمی‌داند أَتُنَبِّؤُنَ اللَّهَ بِمَا لاَ یَعلَمُ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ این مضمون هم در سورهٴ مبارکهٴ «یونس» است هم در سورهٴ مبارکهٴ «رعد» ⁽³⁾ یعنی شما مشرکین حرفی دارید می‌زنید که خدا نمی‌داند, خدا نمی‌داند یعنی نیست اگر سخن از عدم الوجدان الهی است این قطعاً یدلّ علی عدم الوجود همین حرف بلند را فرعون دارد ادّعا می‌کند در سورهٴ مبارکهٴ «یونس» آیه هجده به این صورت است وَیَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لاَ یَضُرُّهُمْ وَلاَ یَنفَعُهُمْ وَیَقُولُونَ هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّؤُنَ اللَّهَ بِمَا لاَ یَعلَمُ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ شما دارید مطلبی را گزارش می‌دهید که خدا نمی‌داند شما می‌گویید بت‌ها شریک الهی‌اند شما می‌گویید اینها ارباب ما هستند خب این را خدا نمی‌داند یعنی نیست این همان است که فرمود: إِنْ هِیَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوهَا ⁽⁴⁾ اگر شما کلمه رب را بر این صنم و وثن اطلاق کردید إِنْ هِیَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوهَا اسمِ بی‌مسمّاست یعنی کلمه رب این راء و باء مضاعف این لفظ این مفهوم جایش خالی است شما هر چه در خارج بگردید صنم و وثن رب نیستند اسم بی‌مسمّا هستند و خدا ربوبیّت این صنم و وثن را نمی‌داند یعنی این نیست پس عدم الوجدان درباره ممکنات «لا یدلّ علی عدم الوجود» ولی درباره ذات اقدس الهی «یدلّ علی عدم الوجود» این خاصیّت محیط بودن, چنین ادّعای بلندی را فرعون دارد می‌گوید من غیر از خودم خدایی نمی‌دانم مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی.

ص: 148

مشابه تعبیری که در سورهٴ «یونس» هست در سورهٴ مبارکهٴ «رعد» هم هست؛ در سورهٴ مبارکهٴ «رعد» به این صورت بیان شده آیه 33 این است أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَی کُلِّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکَاءَ ذات اقدس الهی به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لاَ یَعْلَمُ فِی الْأَرْضِ أَم بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ شما چیزی را دارید در برابر خدا می‌گویید که خدا نمی‌داند یعنی نیست, معدوم مطلق است چنین ادّعای تندی را فرعون دارد می‌گوید: مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی. بنابراین مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی یعنی غیر از من کس دیگری نیست گاهی از راه انصاف بخواهد محکمه را به سود خود بگرداند بگوید من نمی‌دانم, چنین اطلاعی ندارم.

نقد دیدگاه علامه طباطبایی(ره) در تفسیر کریمه مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی

سیدناالاستاد می‌فرماید این معنا با ذیل آیه سازگار نیست ⁽¹⁾ برای اینکه در ذیل آیه نشان می‌دهد که او شک دارد لذا به هامان گفته است که قصری درست کن که ما برویم بالای قصر ببینیم در آسمان‌ها خبری هست یا خبری نیست چون ذیل آیه نشانهٴ شکّ فرعون است پس این مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی معنایش این نیست که یقیناً غیر از من کس دیگری نیست خب فراز و نشیب‌های فراوانی در گفته‌ها هست آن کسی که می‌گوید: أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی ⁽²⁾ این وقتی گفت مَا عَلِمْتُ لَکُم یعنی غیر از این کس دیگری نیست وقتی وجود مبارک موسای کلیم هم گفت من از طرف ربّ العالمین آمدم در سورهٴ مبارکهٴ «شعراء» این مضمون گذشت که فرعون گفت این حرف, حرف آدم‌های دیوانه است ⁽³⁾ مگر غیر از من کس دیگری رب است؟! کسی که موسای کلیم را ـ معاذ الله ـ به جنون متّهم می‌کند می‌گوید این حرف, حرف دیوانه‌هاست یعنی من یقین دارم غیر از من کس دیگری نیست آن وقت اگر در جمله‌های بعدی یعنی در ذیل آیه آن سخن را دارد این برای آن است که در محکمه عمومی در انظار عمومی که سخن از ملأ است انحای گوناگون احتجاجات رد و بدل می‌شود اینجایی که گفت: إِنِّی لَأَظُنُّهُ معنایش این نیست که من قدری احتمال می‌دهم او درست بگوید این صد درصد او را کاذب می‌داند برای اینکه گفت تو مجنونی اینکه گفت این سِحر است به گمانِ خود یقین داشت اینکه گفت تو مجنون هستی به گمان خود یقین داشت اینکه گفت اینها توطئه کردند می‌خواهند ما را از وطنمان آواره کنند ⁽⁴⁾ به گمان خود یقین داشت اینکه گفت: إِنِّی لَأَظُنُّهُ من گمانم این است یعنی من یقین دارم.

ص: 149

درخواست متوهمانه فرعون جهت رویت خداوند

پس اینکه وجود مبارک موسای کلیم این مطلب را گفت او گفت این کار را انجام بدهید من می‌خواهم تحقیق بیشتری بکنم مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی بعد به هامان که وزیر او بود دستور داد فَأَوْقِدْ لِی یَا هامَانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَل لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلهِ مُوسَی وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ سطح فکر آنها در معرفت‌شناسی همین حس و تجربه بود گفت کوره‌ای فراهم کن که ما این خشت‌ها را به صورت آجر در بیاوریم تا بتوانیم قصر رفیع بسازیم آن قصر اگر شیشه‌ای باشد نظیر آنچه وجود مبارک سلیمان داشت و می‌گفتند صرح, صرح یعنی شفاف و روشن می‌گویند این مطلب را تصریح کرده یعنی روشن کرده آن قصری که درون و بیرونش شیشه‌ای است پیداست صرح ممرّد است اگر یک برج بلندی باشد که بالای آن خیلی شفاف و روشن باشد انسان بتواند فضای دید بهتری داشته باشد می‌گویند صرح یعنی بالای آن تصریح می‌کند شفاف می‌کند روشن می‌کند گفت یک برج محکم مُتقن صرح‌گونه بساز که من بروم پشت‌بام ببینم خدا هست یا نیست اینها بر اساس لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللّهَ جَهْرَةً ⁽¹⁾ که معرفت حسّی و تجربی است که کف دانش است سخن می‌گفتند علم و دانش از معرفت حسّی و تجربی پایین‌تر ما نداریم ضعیف‌ترین, پایین‌ترین علم, علم تجربی است بعد نیمه‌تجربی است بعد تجریدی فلسفه و کلام است بعد تجریدی عرفان است بعد شهودی است چون در علوم تجربی مستحضرید که یقین بسیار کم است برهان در ریاضیات است و بالاتر از ریاضی، اینها در کف دانش بودند حرف‌های بنی‌اسرائیل این بود که لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللّهَ جَهْرَةً یا می‌گفتند: أَرِنَا اللّهَ جَهْرَةً ⁽²⁾ همین فکر غالب در مصر برای فرعون هم بود فرعون هم گفت صرحی بساز برجی بساز که بالایش خیلی شفاف و روشن باشد من ببینم آنجا کسی هست به نام خدا یا نه یا آنجا رصدخانه درست کنیم لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ ٭ أَسْبَابَ السَّماوَاتِ ⁽³⁾ ببینیم در آسمان‌ها خدایی هست یا نه, بالأخره از محدوده حس و تجربه نمی‌توانم بگذرم بعد پاسخ متقنش را وجود مبارک موسای کلیم می‌دهد.

ص: 150

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 38 تا 41 سوره قصص 91/07/22

وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یَا هامَانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَل لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلهِ مُوسَی وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ (38 وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنَا لاَ یُرْجَعُونَ (39) فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِینَ (40) وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ لاَ یُنصَرُونَ (41)) سخنان فرعون در برابر ادعا و دعوت حضرت موسی(علیه السّلام)

بعد از اینکه وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) دعوای خود و دعوت خود را مطرح کرد یعنی فرمود من رسول ربّ‌العالمین هستم این ادّعای او, دعوت او هم توحید بود که غیر از خدا معبودی نیست فرعون نسبت به دعوا و دعوت او نقدی داشت نسبت به دعوای او نقدی داشت گفت دلیلی نداری برای اینکه آنچه آوردی سِحر است در این مملکت سِحر فراوان است این سِحر را معجزه پنداشتی این فِریه است و توطئه هم کردی که مردم را از این سرزمین بیرون کنی و مانند آن که آن مسابقه در سورهٴ مبارکهٴ «طه» و «شعراء» و اینها گذشت. فرعون چند حرف داشت یکی اینکه خالق آسمان و زمین بله خداست, یکی اینکه اله عالَم هم خداست ما کاری به عالَم نداریم اما اله مصر و خدای مردم مصر فقط منم وقتی وجود مبارک موسای کلیم توحید مطلق را مطرح کرد که انسان و جهان مربوب خدایند مردم مصر هم باید موحّد باشند و خدا را بپرستند فرعون چند حرف داشت یکی اینکه اله مردم مصر منم در این تردیدی ندارم و منظورش از اله این بود که کشور را رأی من و اندیشه من باید اداره کند دین مردم همان قانون است و مقنِّن آن قانون هم منم معنایش این نبود که باید مرا بپرستند و عبادت کنند چون خودش بت می‌پرستید که یَذَرَکَ وَآلِهَتَکَ ⁽¹⁾ پس اصل اوّلی که او داشت و برای او مسلّم بود و نیازی به فحص نداشت این بود که اله مردم مصر فرعون است این امر قطعی است مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی معنایش این نیست که «ما علمتُ للعالَم الهاً غیری» یا «ما علمت لموسی الهاً غیری» نه خیر, اله مصر منم این مفروغ‌عنه است می‌ماند اینکه موسی الهی را ادّعا می‌کند من باید فحص بکنم من گمانم این است که ـ معاذ الله ـ او دروغ می‌گوید. قصری بنا کنید که من بالای این قصر مثلاً رصدخانه‌ای تأمین کنم ببینم کسی در جهان, آسمان, زمین هست که اله موسی باشد یا نه

ص: 151

یقین فرعون به الوهیت خویش و فحص او درباره خدای موسای کلیم

پس سخن فرعون این نبود که من شک دارم که آیا اله مردمم یا نه, نسبت به آن اظهار یقین کرد گفت: مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی از جاهایی که خیلی ادّعای بلند و پرفروغ داشت یکی همین جاست آنجا که گفت: أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی ⁽¹⁾ از همین قبیل است اینجا هم که می‌گوید: مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی همین است یعنی عدم الوجدانِ من «یدلّ علی عدم الوجود» این حرف کسی است که محیط باشد اصلِ این را ذات اقدس الهی چه در سورهٴ مبارکهٴ «یونس» ⁽²⁾ چه در غیر سورهٴ «یونس» ⁽³⁾ فرمود, خب آن درست است عدم الوجدان نسبت به وجود محدود «لا یدلّ علی عدم الوجود» یعنی اگر موجود محدودی بگوید من نیافتم این دلیل نیست که آن وجود ندارد ولی اگر یک موجود مطلقی یعنی ذات اقدس الهی بفرماید من نیافتم یعنی یقیناً نیست اینکه در چند جای قرآن خدا فرمود شما از شرک که سخن می‌گویید, خدا شرک را نمی‌داند یعنی نیست چون او بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ ⁽⁴⁾ است اگر چیزی شیء باشد معلومِ خداست اما اگر لاشیء باشد یعنی معدومِ محض باشد خب آن تحت علم نمی‌آید علم یعنی کشف یعنی ظهور، فرمود شما چیزی را می‌گویید که خدا نمی‌داند یعنی نیست این درباره خدا درست است خدا وقتی بفرماید من چیزی را نمی‌دانم پس نیست این درست است چون محیط است اما فرعون چنین حرفی دارد گفت برای شما الهی غیر از این من نمی‌بینم سیدناالاستاد می‌فرماید این تعبیر درست نیست برای اینکه با ذیل آیه سازگار نیست ⁽⁵⁾ خب ذیل آیه که درباره مطلب دیگر است ذیل آیه درباره این است که شما قصری, برجی درست کنید که صرح باشد یعنی اشیا نزد آن مُصرّح و روشن باشند منطقه دیدش وسیع باشد هر جا را بخواهیم ببینیم بتوانیم چنین کاخی را می‌گویند صَرْح این مصرّح است این صریح است یعنی شفاف است صرحی درست کنید که من فحص کنم ببینم موسی الهی دارد یا ندارد آنکه او می‌خواهد فحص کند اله موساست آنکه می‌گوید من غیر از او نیافتم اله مصر است یعنی برای مردم مصر غیر از من الهی نیست من اگر به هامان می‌گویم صرحی درست کن رصدخانه درست کن من فحص کنم نه برای اینکه ببینم برای مردم مصر غیر از من الهی هست یا نه, آن امر یقینی است.

ص: 152

حس زدگی متفرعنان و مستکبران

مشکل فرعون و امثال فرعون و متفرعن‌های کنونی این است که نازل‌ترین درجه علم در دست آنهاست که از این پایین‌تر دیگر دانشی نیست و آن معرفت حسّی و تجربی است که این کف سواد است از این پایین‌تر دیگر علمی نیست کسی که سرمایه شناخت او حس و تجربه حسّی است این نازل‌ترین سرمایه معرفتی را دارد بعد از این, معرفت نیمه‌تجربی است بعد از این بالاترش آن مسئله ریاضی محض است بالاتر از آن تجریدی است که کاری به تجربه و حس و اینها ندارد فقط برهان محض است که آن در فلسفه و کلام است از آن بالاتر آن تجرید ناب است که در عرفان نظری است از آن بالاتر, معرفت شهودی است شهودی هم درجاتی دارد پس از معرفت حسّی و تجربی ما پایین‌تر نداریم اینها گرفتار این حدّ از معرفت بودند آن بنی‌اسرائیل هم که می‌گفتند: لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللّهَ جَهْرَةً, ⁽¹⁾ گاهی می‌گفتند: أَرِنَا اللّهَ جَهْرَةً ⁽²⁾ این قبطی‌ها هم که حرفشان این است که من اگر بخواهم ببینم موسی(سلام الله علیه) الهی دارد باید برجی بسازم رصدخانه درست کنم فحص کنم ببینم که می‌شود پیدا کرد یا نه. همین گروه می‌گویند عقلانیّت, مدرن, پُست‌مدرن اینها عقلی حرف می‌زنند ولی حسّی فکر می‌کنند وقتی اینها می‌گویند مطلب عقلی است مطلب معقول است بر اساس عقلانیّت باید زندگی کرد یعنی بر اساس حس و تجربه, کسی که انسان را تا مرگ خلاصه می‌داند و درباره بعد از مرگ هیچ چیزی را نمی‌پذیرد و کسی که فرشته‌ها و خدا و وحی و نبوّت و عصمت و ولایت را قبول ندارد این هر چه بگوید عقلی این عقلی حرف می‌زند ولی حسّی فکر می‌کند این «حساسٌ متحرّکٌ بالارادة» همین! مشکل اکثری مستکبران جهان این است اینکه قرآن کریم جریان موسای کلیم(سلام الله علیه) را مکرّر ذکر کرد برای اینکه موسی و فرعون الآن در عصر ما هستند آنچه فعلاً هست و در بسیاری از اعصار بود همین جریان تفکّر حسّی فرعونی است.

ص: 153

نقد کلام علامه طباطبایی(ره) در تفسیر کریمهمَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی

پس هاهنا امور امر اول این است که اله مردم مصر چه کسی است آن که منم یعنی دین اینها همین قانون است و لاغیر و قانون با اندیشه من باید تصویب بشود و لاغیر, نگفت «ما علمت للعالَم, ما علمت لموسی و هارون» گفت: یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُمْ مِن إلٰه غَیری این امر اول. امر ثانی اینکه آیا موسی(سلام الله علیه) هم غیر از فرعون الهی دارد یا نه آن را گفت یک رصدخانه درست کنیم بررسی کنیم ببینیم دارد یا ندارد می‌دانید این فرمایش سیدناالاستاد که فرمود با ذیل سازگار نیست ذیلش درباره مطلب دیگر است اگر ذیل درباره این بود که صرحی بساز رصدی بکنیم ببینیم که برای شما یک اله دیگری هست یا نه, بله این با آن سازگار نبود اما آن رصد برای اله موساست این اوّلی‌اش مقطوع‌به فرعون است که مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی اینجا دیگر رصد و صرح و قصر و برج نمی‌خواهد من یقین می‌دانم شما غیر از من الهی ندارید.

سر ادعای الوهیت فرعون در عین بتپرستی

این تفکیک دین از سیاست از دیرزمان بود یک پرستش عبادی, دعا, نیایش, تضرّع و زاری برای بت‌ها بود که خود فرعون هم داشت یکی اینکه قانونی که کشور را اداره می‌کند چیست این قانون, دین مردم است اگر کسی قیام و قعودشان, معاملاتشان, تجاراتشان, عقودشان بر اساس یک اندیشه باشد خب دین همان خواهد بود گفت کارهای معاملاتی شما, روابط خانوادگی شما, روابط محلّی شما, روابط منطقه‌ای شما, روابط بین‌المللی شما با اندیشه من تنظیم می‌شود اینکه گفت: إِنِّی أَخَافُ أَن یُبَدِّلَ دِینَکُمْ أَوْ أَن یُظْهِرَ فِی الْأَرْضِ الْفَسَادَ ⁽¹⁾ همین است.

ص: 154

چگونگی تفحص فرعون درباره خدای حضرت موسی(علیه السّلام)

برای فرعون قطعی بود که الهی برای مردم مصر غیر از او نیست مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی اما موسی(سلام الله علیه) که یک دعوا و دعوتی دارد که من از جای دیگر آمدم از خدا سخن گفتم که حرف او را باید اطاعت کنیم من باید جستجو کنم صرحی, قصری, رصدخانه‌ای بسازم بررسی کنم ببینم که آیا برای موسی الهی هست یا نیست خب پس آن مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی مربوط به اله مصر است این یَا هَامَانُ فَأجْعَل لِی صَرْحاً برای فحص و بررسی الهی موسی است اما آن بقیه افسانه است که رفت بالای برج تیر زد و امثال ذلک یا قصری بسازد که بالای قصر جستجو کند این همه جبال شاهق هست کسی بخواهد روی مکان مرتفع برود که دیگر برج لازم نیست خب روی آن قلّه‌ها می‌تواند فحص کند ⁽¹⁾ این ظاهرش همان رصدخانه‌سازی است که در سورهٴ مبارکهٴ «غافر» آیه 36 و 37 به آن اشاره شده ـ سورهٴ «غافر» یعنی همان سورهٴ «مؤمن» ـ در آن سور‌ه آمده است وَقَالَ فِرْعَونُ یَا هَامَانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ ٭ أَسْبَابَ السَّماوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلی إِلهِ مُوسَی اینجا هم یعنی سورهٴ مبارکهٴ «قصص» هم که محلّ بحث است در آیه 38 فرمود فرعون گفته: مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی این تمام شد فَأَوْقِدْ لِی یَا هامَانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَل لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلهِ مُوسَی این برای من مشکوک است اینکه ایشان ادّعا می‌کنم من یک اله دیگری دارم ما باید بررسی کنیم ببینیم دارد یا ندارد خب این تفکّر همان تفکّر حسّی و تجربی است هر چه صاحبان هم این مکتب از عقلانیّت سخن بگویند اینها عقلی حرف می‌زنند و حسّی فکر می‌کنند از این پایین‌تر دیگر درجه علمی نیست آن وقت کسی بخواهد اینها را هدایت کند باید اول یک معرفت‌شناسی روشن و مُتقنی ارائه کند که اینکه شما دارید کف دانش است.

ص: 155

آگاهی فرعون به ربوبیّت الهی پس از مشاهده معجزات

پرسش:...

پاسخ: بله همین است او بعد از اینکه معجزات را دید برهان برای او یقینی شد دیگر فهمید که نه خودش اله است نه دیگری اله است بعد آن غرور نگذاشت در جریان وجود مبارک موسای کلیم فرمود وقتی که گفتند خدای تو کیست گفت ربّ من رَبِّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ است ⁽¹⁾ از طرف او آمدم یعنی خدایی که آسمان و زمین را آفریده و بعد او گفته که نگاه کنید این حرف‌هایی که او می‌زند این ـ معاذ الله ـ حرف‌های یک انسان غیر عاقل است ⁽²⁾ بعد از اینکه این معجزات برایش روشن شد آیات بیّن جریان عصا جریان ید بیضا خوب برایش روشن شد در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» گذشت که وجود مبارک موسای کلیم در آن بخش پایانی فرمود حالا برای تو صد درصد روشن شد حق با من است لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ ⁽³⁾ برای تو روشن شد فهمیدی ربّ‌السماواتی هست ربّ‌الأرضی هست این معجزات به دست اوست چوب را اژدها می‌کند اژدها را چوب می‌کند ید عادی را بیضا می‌کند ید بیضا را ید عادی می‌کند برای تو صد درصد روشن شد.

سر لغزش عملی انسان در عین علم و آگاهی

غیر از معصومین و غیر از اوحدی از افراد عادل, تفرعنی در درون ما هست یعنی ما چیزی را می‌دانیم که گناه است ولی می‌کنیم حالا از غیبت و تهمت و اینها شروع کرده تا نگاه به نامحرم با اینکه می‌دانیم مسئله زیرمیزی و رومیزی پوست زندگی آدم را می‌کَند اینکه قرآن فرمود رشوه سُحت است ⁽⁴⁾ به چه چیزی می‌گویند سُحت این نهالی که تازه کاشتند این پوستش را اگر یک گوسفند, یک بز بِکَند خب این خشک می‌شود فرمود پوستتان را می‌کَند بی‌آبرو می‌کند خشک می‌کند خب همه ما این را فهمیدیم معتقد هم هستیم اما وقتی رومیزی و زیرمیزی شد دستمان دراز است سُحت کارش پوست‌کَنی است ولی خب مع‌ذلک دست ما به طرف حرام دراز است چرا؟ این را اگر ما هر روز بگوییم باز جا دارد چون هم محلّ ابتلای علمی ماست هم محلّ ابتلای عملی ماست هر روز اگر هم این بحث بشود جا دارد سرّش این است که آنکه می‌فهمد یک چیز است آنکه تصمیم می‌گیرد و انجام می‌دهد و اجرا می‌کند چیز دیگر است بعضی‌ها چشم و گوششان سالم و دست و پایشان سالم اینها کسانی‌اند که وقتی مار و عقرب را دیدند خب فرار می‌کنند چون دستش باز است پایش فلج نیست یک گروه دیگر هستند که چشم و گوششان سالم است مار را می‌بینند عقرب را می‌بینند اما دستشان بسته است پایشان فلج است خب این چطور فرار بکند اگر این نیش خورد مرتب به او اعتراض بکنند مگر مار را ندیدی مگر عقرب را ندیدی به این اشکال‌کننده نقد وارد است آخر مگر چشم فرار می‌کند مگر گوش فرار می‌کند دست و پا فرار می‌کند که فلج است مرتب شما آیه و روایت بخوان به او بگویی مگر نمی‌دانستی مگر ندیدی تو که این آیه را خودت سخنرانی کردی خب مگر عقل نظری مشکل را حل می‌کند مگر سواد مشکل را حل می‌کند مگر فهمیدن مشکل را حل می‌کند مگر جزم مشکل را حل می‌کند جزم یک متولّی دارد به نام عقل نظری کار به دست اراده و عزم و نیّت است این فلج است حضرت امیر فرمود: «کَم مِن عقل أسیرٍ تحت هوی أمیر» در جبهه جهاد او با سواد ما کار ندارد این سواد در مملکت فراوان است که چه چیزی واجب است چه چیزی حرام است اینها که همه هم می‌دانیم آن مشکلات و دقایق است که خواص می‌دانند اینکه مملکت را آباد می‌کند همه ما می‌دانیم پس مشکل علمی نداریم همین رساله عملیه عمل بشود ایران می‌شود بهشت مشکل عملی داریم یعنی وقتی می‌خواهیم تصمیم بگیریم اراده کنیم نیّت کنیم طبق بیان نورانی حضرت امیر «کم مِن عقلٍ أسیر تحت هوی أمیر» ⁽⁵⁾ خب آن نیرویی که اهل عزم و اراده و نیّت است فلج است آن را به بند کشیدند اگر آن را به بند کشیده باشند شما مرتب آیه بخوان فایده ندارد اگر پای کسی فلج باشد دستش بسته باشد مرتب تلسکوپ بده, میکروسکوپ بده, دوربین بده, عینک بده او در دیدن مار و عقرب مشکلی ندارد خیلی هم خوب می‌بیند اما پا باید فرار کند که فلج است ما مشکل عملی داریم وجود مبارک موسای کلیم فرمود تو که صد درصد برایت روشن شده قرآن می‌فرماید: وَجَحَدُوا بِهَا اما وَاسْتَیْقَنَتْهَا أنْفُسُهُمْ ⁽⁶⁾ مُستیقِن یعنی کسی که صد درصد یقین دارد.

ص: 156

تمرد عملی فرعون در عین علم به ربوبیّت الهی

وجود مبارک موسای کلیم فرمود من آیات بیّن و شفاف آوردم آفتابی، تردیدی برایت نمانده خب چرا نمی‌پذیری؟! فرمود: وَجَحَدُوا بِهَا اما وَاسْتَیْقَنَتْهَا أنْفُسُهُمْ یعنی آن بخش اندیشه‌شان صد درصد می‌داند بخش انگیزه‌شان صد درصد فلج است اعتراض وجود مبارک موسای کلیم آن است که فرعون برای تو هیچ تردیدی نمانده لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ او مشکل علمی دارد استدلال وجود مبارک موسای کلیم این بود که شما هیچ مشکل علمی ندارید هیچ بهانه‌ای ندارید من معجزه‌ام پیچیده نیست در قرآن کریم چند جا از معجزات وجود مبارک موسای کلیم به عنوان آیات بیّن یاد کرد. ⁽¹⁾

غفلت عملی ، نقصان غالب انسانها

پرسش:...

پاسخ: بله, اما علمی که با عمل همراه باشد نگاه کنید هر جا علم است کنارش یک عمل صالح مطرح است وگرنه در بیانات نورانی حضرت امیر هست که «رُبّ عالِم قَد قَتَلَهُ جَهْلُه» ⁽²⁾ فرمود این عالِم است و کُشته جهل است بعد هم حضرت در روایت دیگر فرمود: «لاَ تَجْعَلُوا عِلْمَکُمْ جَهْلاً وَ یَقِینَکُمْ شَکّاً إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا وَ إِذَا تَیَقَّنْتُمْ فَأَقْدِمُوا» ⁽³⁾ این را به ماها گفته, غرض این است که ما شبانه‌روز باید مراقب باشیم اینها تمرین می‌خواهد بعد آدم راحت می‌شود این طور نیست که سخت باشد خیلی به راحتی انسان چیزی را که عالِم شده عمل می‌کند آن وقت وَجَعَلْنَا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ. ⁽⁴⁾

ص: 157

پرسش:...

پاسخ: مشکل علمی که با درس و بحث حل است ما مشکل علمی نداریم از ما کسی نخواست شما حالا شبهه ابن‌کمونه را حل کنی یا اصالةالوجود را حل کنی آن برای خواص است الآن همین رساله عملیه اگر عمل بشود ایران می‌شود بهشت ما نه بیراهه برویم نه راه کسی را ببندیم همین! حالا آنها خیال می‌کنند مسئله تحریم راه‌گشاست به خدا قسم اشتباه می‌کنند مگر روزی به دست اینهاست؟! لَهُ مَقَالِیدُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ ⁽¹⁾ فرمود: یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ ⁽²⁾ فرعون همین است این قصص قرآنی «حیٌّ لا یموت» حرف روز است آنها هم اگر می‌گویند عقلی یعنی حس و تجربه, اگر می‌گویند حرف ما باید باشد یعنی ادّعای الوهیّت دارند ممکن است کسی داعیه ترسا و مسیحیّت داشته باشد اما مسیحیّتی است که فقط در ذهن است و بیرون از زندگی این را که وجود مبارک مسیح(سلام الله علیه) نیاورد.

لزوم مراقبت عملی در پرتو فرامین دین

پرسش:...

پاسخ: خب همین تمرین عملی است همین عبادت‌ها, همین دعاها, همین نیایش‌ها که هر روز به ما گفتند مواظب باشید مراقب باشید «حاسبوا أنفسکم» ⁽³⁾ مراقب باشید یعنی رقبه بکشید گردن بکشید ببینید که دارید خلاف می‌کنید یا نمی‌کنید اینکه به ما گفتند هر کاری می‌کنید «بسم الله الرحمن الرحیم» بگویید البته «بسم الله الرحمن الرحیم» گفتن ثواب دارد ولی این یک قرنطینه است یعنی هر کاری که می‌کنید باید بتوانید بگویید خدایا به نام تو این قرنطینه است خب کارهای حرام و مکروه را که نمی‌شود گفت خدایا به نام تو, این کار یا مستحب است یا واجب مگر به ما نگفتند هر کاری می‌کنید بگویید «بسم الله الرحمن الرحیم» کفش می‌خواهی بپوشی بگو «بسم الله الرحمن الرحیم» ببین پا در کفش خودت می‌کنی یا پا در کفش دیگری! مگر می‌شود انسان مکروه را یا حرام را بگوید خدایا به نام تو؟! غرض این است که آن تفرعنی که در فرعون بود در بسیاری از ماها ـ معاذ الله ـ ممکن است خودش را نشان بدهد.

ص: 158

استکبار و غفلت فرعونیان از معاد

در این کریمه فرمود اگر الهی باشد برای موسی من باید با رصد حل کنم فَاجْعَل لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلهِ مُوسَی نه «الی الهکم» شما فقط یک اله دارید مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی, من به دنبال الهی موسی هستم وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ بعد فرمود: وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ مستحضرید این بِغَیْرِ الْحَقِّ تأکیدی است [مثل یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ⁽¹⁾ مگر قتل نبی می‌شود به حق باشد خب یقیناً قتل نبی بِغَیْرِ الْحَقِّ است] استکبار مگر می‌شود به حق باشد استکبار یقیناً بِغَیْرِ الْحَقِّ است این اوصاف, اوصاف توضیحی است برای تأکید وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ و مهم‌ترین مشکلشان این بود که مرگ, پایان زندگی است وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنَا لاَ یُرْجَعُونَ ما هم اینها همه را جمع کردیم ریختیم دریا.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 38 تا 43 سوره قصص 91/07/23

وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یَا هامَانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَل لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلهِ مُوسَی وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ (38 وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنَا لاَ یُرْجَعُونَ (39) فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِینَ (40) وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ لاَ یُنصَرُونَ (41) وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ هُم مِنَ الْمَقْبُوحِینَ (42) وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ مِن بَعْدِ مَا أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ الْأُولَی بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدیً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (43)) ص: 159

چگونگی ادعای فرعون درباره الوهیت خویش

در این بخش از قصه وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) فرمود فرعون بر اساس آن معرفت حسّی و تجربی که راهی برای اثبات واقع غیر از حس و تجربه نداشت اگر چیزی را نمی‌دید نمی‌پذیرفت چه اینکه فکر غالب بر بنی‌اسرائیل آن عصر هم همین بود آنها که می‌گفتند: لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللّهَ جَهْرَةً ⁽¹⁾ یا می‌گفتند: أَرِنَا اللّهَ جَهْرَةً ⁽²⁾ تنها معیار معرفت‌شناسی آنها حس و تجربه بود براهین تجریدی برای آنها مطرح نبود چون این‌چنین بود فرعون می‌گفت مردم مصر غیر از من الهی ندارند اینکه گفت: مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی من برای شما غیر از خودم نمی‌دانم یعنی الهی برای شما غیر از من نیست اگر کسی محیط بود بر شیئی احاطه کامل داشت وقتی او چیزی را نیابد دلیل نبودن است آنچه در سورهٴ مبارکهٴ «یونس» ⁽³⁾ و غیر «یونس» ⁽⁴⁾ درباره خدای سبحان آمده است که خداوند بعد از بیان شرک مشرکان می‌فرماید شما که مشرک هستید حرفی می‌زنید که خدا نمی‌داند أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لا یَعْلَمُ ⁽⁵⁾ اگر چیزی را خدا نمی‌داند یعنی نیست عدم وجدانِ خدا یقیناً دلیل عدم وجود است چون خدا محیط مطلق است اگر چیزی را نیافت یعنی نیست. مسئله «عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود» در حیطه آن شیء محدود است اگر شیئی محاط بود و محدود بود و نیافت دلیل نیست که آن شیئی که یافته نشده وجود ندارد ولی اگر آن نیابنده, محیط مطلق باشد خب عدمِ وجدان او یقیناً دلیل بر عدم وجود است. فرعون ادّعای الوهیّت می‌کرد در محدوده مصر نه اله عالَم نه اله مشرق و مغرب می‌گفت اله این مردم منم اینکه گفت: مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی شبیه أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لا یَعْلَمُ است که این را زمخشری در کشاف گفته ⁽⁶⁾ گرچه سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) نقدی کردند. ⁽⁷⁾

ص: 160

نحوه تفحص فرعون درباره خدای حضرت موسی(علیه السّلام)

این می‌گوید که غیر از من برای شما مردم مصر اله دیگر نیست حالا جهان، الهی دارد یا نه از حیطه بحث من خارج است موسی هم در همین سرزمین رشد کرد او الآن ادّعا می‌کند که غیر از من الهی دارد من باید اله او را ببینم در مصر که نیست یک برج روشن و شفاف و رفیعی بسازید که صَرْح باشد یعنی منطقه وسیعی را بالصراحه نشان بدهد یک بنای کوچک صرح نیست یک خانه محدود صرح نیست قصری که گرچه بلند باشد ولی اطرافش بسته است صرح نیست آن برجی که هم از نظر رفعت، مانع درونی ندارد هم از لحاظ مجاورها مانع بیرونی ندارد این صرح است یعنی فضا را صریحاً نشان می‌دهد بعد حرف فرعون این نبود که من بخواهم از راه علم بررسی کنم او می‌خواهد اطلاع پیدا کند اصلِ اطلاع به معنای معرفت نیست «طَلَع» یعنی «صَعَد» وقتی می‌گوییم آفتاب طلوع کرد یعنی از این زیر کرانه افق سر بر آورد اینکه گفت: أَطَّلِعُ إِلَی إِلهِ مُوسَی یعنی برسم به او نه معرفت پیدا کنم از راه رصد «طلع» و «اطّلع» به معنای «صَعد» است نه به معنای «عَلِمَ» و نشان آن هم استعمال کلمه «الی» است بعد از اطلاع, أَطَّلِعُ إِلَی إِلهِ مُوسَی نه اینکه «عرفته» و «عَلِمته» و امثال ذلک باشد می‌خواهم به او دسترسی پیدا کنم ببینم هست یا نیست.

غفلت از معاد ، عامل طغیان انسان

خب این جز بر اساس معرفت حسّی و تجربی هماهنگ در نمی‌آید و اگر کسی هم در همین حدّ از معرفت حسی و تجربی باشد ولی قیامت را باور کند بالأخره مواظب گفتار و رفتار خودش است برای اینکه در برابر کار خودش احساس مسئولیت می‌کند. در سورهٴ مبارکهٴ «ص» فرمود منشأ مشکلات اینها این است که بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ ⁽¹⁾ اینها چون روز حساب را فراموش کردند خودشان را مسئول نمی‌دانند اگر کسی خود را مسئول ندانست خب جلوی خودش باز است آنچه در سورهٴ مبارکهٴ «القیامه» است هم همین است فرمود اینها شهوت عملی دارند بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ ⁽²⁾ اَمام یعنی پیش‌رو، این می‌خواهد فجور کند فسق کند جلویش باز باشد کسی که قیامت را باور نکرده است این جلوی بازی می‌خواهد بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ جلویش باز باشد هیچ کسی جلوی او را نگیرد این بر اساس نسیان قیامت است هم بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ سورهٴ مبارکهٴ «ص» هم بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ سورهٴ مبارکهٴ «القیامه» نشان می‌دهد که اینها می‌خواهند جلویشان باز باشد فرعون هم در اثر اینکه قیامت را باور نداشت دست به این کارها می‌زد قدرت باشد بعد از مرگ ـ معاذ الله ـ حسابی هم نباشد همین فساد در می‌آید. فرمود اینها حرفشان این بود فَاجْعَل لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ یعنی «أصعد» إِلَی إِلهِ مُوسَی وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ ٭ وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ این بِغَیْرِ الْحَقِّ برای تأکید آمده وگرنه استکبار در برابر ذات اقدس الهی که نمی‌شود دو قسم باشد یکی بالحق باشد یکی بغیر الحق تا بِغَیْرِ الْحَقِّ بشود برای احتراز.

ص: 161

سهولت عذاب تبهکاران برای خداوند

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ همه اینها را ریختیم دریا. این همه اینها را ریختیم دریا برای آن است که نشان بدهد اینها مقدور الهی‌اند نظیر آیه چهارده سورهٴ مبارکهٴ «حاقه» که دارد وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُکَّتَا دَکَّةً وَاحِدَةً زمین و کوه این پَستی و بلندی‌ها همه را یکجا گرفت و کوبید و نَرم کرد وقتی که سؤال کردند این جبال چطور می‌شود یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْجِبَالِ فرمود: فَقُلْ یَنسِفُهَا رَبِّی نَسْفاً ⁽¹⁾ اینها را پودر می‌کند این درّه‌ها را پر می‌کند زمین می‌شود مسطّح یَنسِفُهَا رَبِّی نَسْفاً آن‌گاه طرزی تسطیح می‌کند که لاَّ تَرَی فِیهَا عِوَجاً وَلاَ أَمْتاً ⁽²⁾ عِوَج, کجی, اَمْت, پستی و بلندی و انحراف در سطح زمین دیگر نیست همه یک‌دست می‌شود این جبال، کوبیده می‌شود درّه‌ها پر می‌شوند آن‌گاه هیچ کسی در صحنه قیامت نمی‌تواند خودش را مخفی کند الآن شرمنده ممکن است پشت دیوار و پشت کوه و درخت خودش را پنهان کند فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِینَ. اضلال کیفری الهی نسبت به فرعون

حالا از فرعون و امثال فرعون به عنوان رهبران کفر یاد می‌کند می‌فرماید اینها اول گرفتار مکروهات بعد معاصی صغیره بعد معاصی کبیره و مانند آن شدند بعد خدای سبحان اینها را مؤاخذه کرده کیفر اینها را که اضلال کیفری است و نه اضلال ابتدایی فرمود ما اینها را رهبران کفر قرار دادیم که این اضلال کیفری است که خدا اگر بخواهد کسی را بگیرد این است که نه تنها او را گمراه می‌کند بلکه او را رهبر کفار و منافقین قرار می‌دهد. بیان ذلک این است که خدای سبحان چراغی در درون, چراغی در بیرون به انسان داد که انسان با داشتن این چراغ راه را پیدا کند و به مقصد برسد هم عقل و فطرت را در درون, هم وحی و نبوّت و امامت را از بیرون که اینها دو کار می‌کنند هم راهنمایی می‌کنند چراغ دستشان است می‌گویند «إنّ الحسین مصباح الهدیٰ», ⁽³⁾ «کلّ امامٍ مصباح الهدیٰ», «کلّ معصومٍ مصباح الهدیٰ» این هست از طرف دیگر هم این فتیله درون اینها را بالا می‌کشند فطرت اینها را عقل اینها را بالا می‌کشند می‌شود «یثیروا لهم دفائن العقول» ⁽⁴⁾ هم چراغ دستشان است هم چراغ درون را افروخته نگه می‌دارند حالا اگر کسی با داشتن همه این راه‌های هدایت بیراهه رفت خدای سبحان چندین بار مهلت می‌دهد راه توبه را باز می‌کند راه برگشت را باز می‌کند اگر او عمداً درهای رحمت را به روی خود بست به جایی رسید که دیگر قابل هدایت نیست از آن به بعد ذات اقدس الهی اینها را می‌گیرد این یک مطلب. می‌گیرد یعنی چه؟ وَمَا یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِینَ ⁽⁵⁾ که منحصراً اضلال خدا برای فاسقین است.

ص: 162

تبیین اضلال کیفری خداوند

اضلال می‌کند یعنی چه؟ یعنی ـ معاذ الله ـ اینها را گمراه می‌کند چنین چیزی که نیست, عقل را از اینها می‌گیرد که نیست, انبیا, اولیا, علما تا آخرین نفس اینها را هدایت می‌کنند اضلال ابتدایی که محال بود اضلال کیفری هم امر وجودی نیست که خدا کسی را گمراه بکند بلکه آن توفیق و هدایت و رحمت ویژه‌ای که تا حالا داشت آن را سلب می‌کند او را به حال خودش رها می‌کند در سورهٴ مبارکهٴ «فاطر» بود که مَّا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِکَ لَهَا وَمَا یُمْسِکْ فَلاَ مُرْسِلَ لَهُ ⁽¹⁾ کار خدا یا فتح است یا اِمساک یا می‌دهد یا نمی‌دهد چیزی به نام اضلال کیفری، یک امر وجودی باشد مثلاً ظلمتی, گناهی چیزی به کسی بدهد نیست آن لطف الهی را که تا حالا می‌داد حالا نمی‌دهد همین! نه اینکه ـ معاذ الله ـ چیزی به کفار بدهد به نام امامت کفار وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یعنی اینها را به حال خودشان رها کردیم اینکه وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) عرض می‌کرد: «اللهمّ و لا تَکِلْنی إلی نفسی طَرفةَ عَین أبدا» ⁽²⁾ همین است یک لحظه انسان را به حال خودش رها بکنند انسان پایگاهی ندارد این نه تنها بیراهه می‌رود خیلی‌ها را هم به طرف بیراهه می‌کشاند این می‌شود امامت باطل کافرانهٴ کافر این جعل, جعل ابتدایی نیست جعل کیفری است (اولاً) و جعل امامت هم امر وجودی نیست امر عدمی است (ثانیاً) عدمی بودن این است که اینها را به حال خودشان رها می‌کنیم (ثالثاً) خب اگر انسان به حال خود رها شد آن نفس امّاره آن شهوت و غضب در بخش عمل, آن وهم و خیال در بخش اندیشه، آخر چه چیزی برای انسان می‌ماند؟! می‌شود همین وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ.

ص: 163

جایگاه رفیع امامت حق

وگرنه امامت حق, عهد الهی است این عهد الهی آن قدر با جلال و شکوه و جبروت است که هرگز کسی که اهل ستم باشد ولو در دوران گذشته امامت حق آنجا پرواز نمی‌کند لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ وقتی وجود مبارک ابراهیم عرض کرد وَمِن ذُرِّیَّتِی, قَالَ لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ⁽¹⁾ انسان می‌تواند درس بخواند بشود مرجع, حکیم, فقیه, فیلسوف و مانند آن اما امامت, درس‌خواندنی نیست امامت دست‌یافتنی نیست امامت یک مرغ ملکوتی است که باید پرواز بکند و امامت است که باید بنشیند نفرمود کسی به امامت نمی‌رسد مگر به اذن من, فرمود امامتِ من باید برسد امامت من به همه نمی‌رسد این فاعل یَنَالُ, عَهْدِی است این عَهْدِی مرفوع است تا فاعل یَنَالُ باشد لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ امامت باید برسد نه مردم دسترسی پیدا کنند درس بخوانند امام بشوند هیچ ممکن نیست کسی با ریاضت با درس با بحث بشود پیغمبر, بشود امام, این طور نیست امامت باید برسد امامت به همه نمی‌رسد شما دیدید آن بلبل‌های خوش‌طبع همه جا نمی‌خوانند اگر باغی کثیف باشد نمی‌خوانند امامت باید برسد این به همه نمی‌رسد نفرمود «لا ینال عهدی الظالمون» ظالمون به عهد من نمی‌رسند عالمون هم نمی‌رسند, عادلون هم نمی‌رسند هیچ کس به امامت نمی‌رسد امامت باید برسد لذا فرمود امامت به ظالمین نمی‌رسد لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ که این عَهْدِی فاعل است الظَّالِمِینَ اگر امامت یک مرغ ملکوتی است هر جا پرواز نمی‌کند امامت یقیناً درباره فرعون از این قبیل نیست.

ص: 164

عدمی بودن اضلال کیفری

فتحصّل که امامت آنها نسبت به کفار و منافقین از سنخ عدمی است نه وجودی و بازگشتش هم به امساک فیض است خدا چیزی به نام امامتِ باطل به کسی نمی‌دهد چیزی به نام ضلالت و کفر و نفاق به کسی نمی‌دهد همین که فیض را برداشت او می‌افتد اگر مادر دست از پذیرایی و پرستاری این کودک بردارد این کودک را رها کند می‌افتد.

اگر موجودی فقیر محض بود قیام نداشت کسی که تا حال او را سرپرستی می‌کرد فیضش را بردارد خب می‌افتد این‌چنین نیست که امری باشد به نام ظلمت و ظلمانی را ما به آنها بدهیم نه خیر, وقتی که چراغ را خودش خاموش کرده قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا ⁽¹⁾ و چیزی برای او نمانده مگر وهم و خیال در بخش فکر و اندیشه و شهوت و غضب در بخش انگیزه, چیزی دیگر برایش نمی‌ماند لذا فرمود: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ.

درجات قرآن کریم و مراتب تفسیر آیات شریفه

این یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ خب خیلی‌ها این طور معنا کردند و به حسب ظاهر هم همین است که یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ یعنی «یدعون الی المعاصی الّتی یوجب ارتکابها دخول النار» ⁽²⁾ این معنایی است که غالباً می‌کنند, درست هم است اما قرآن درجاتی دارد قرآن حبل متین است طناب آویخته است نه انداخته و معنای انزال قرآن کریم هم این است که این حبل متین را خدا آویخت طبق آن حدیث معروف ثقلین که «طرفه بید الله» ⁽³⁾ است پس این حبل متین را ذات اقدس الهی آویخت به طوری که یک طرف این طناب به دست اوست یک طرفش به دست مردم است این را نینداخت به زمین, طنابِ انداخته به زمین مشکل خودش را حل نمی‌کند چه رسد به اینکه کسی با اعتصام به آن نجات پیدا کند طنابی اعتصام به او نافع است که به جای بلند بسته باشد این «اقرأ و ارقَ» ⁽⁴⁾ هم همین است لذا در سورهٴ مبارکهٴ «زخرف» دارد: إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِیّاً لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ٭ وَإِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتَابِ لَدَیْنَا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ ⁽⁵⁾ یعنی قرآن یک طرفش عربی مبین است که شما در خدمت آن هستید یک طرفش علیّ حکیم است آنکه علیّ حکیم است بالای قرآن است لدی الله است اینکه عربی مبین است پایین قرآن است و لدی الناس است شما می‌توانید از عربی مبین به علیّ حکیم حرکت کنید و هجرت کنید «اقرأ و ارق» لذا ظاهر, باطنی دارد باطن, باطنی دارد و هر کدام از اینها زمینه صعود به مرحله بالاتر است شما وقتی ظاهر این را می‌گیرید و این معنایی که غالب مفسّرین کردند این درست است یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ یعنی «یدعون الی المعاصی الّتی یوجب ارتکابها دخول النار» قدری که جلوتر همین طبقه ظالمین در جهنم گُر می‌گیرند که هیزم جهنم خود ظالم است.

ص: 165

ارکان سه گانه برافروختگی دوزخ

خود ظالم وقتی بخواهد گُر بگیرد آتشش از کجاست؟ نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ ٭ الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ ⁽¹⁾ آتشش از درون در می‌آید کلّ این شخص را می‌سوزاند و گر می‌گیرد الآن ما اگر بخواهیم کوره‌ای درست کنیم چیزی را آب کنیم چه کار می‌کنیم یک موادّ اولیه فراهم می‌کنیم حالا یا هیزم است یا زغال‌سنگ است یا گازوئیل است یا نفت است یا بنزین است چیزی است که مواد اولیه سوخت و سوز است بعد یک مادّه انفجاری هم به آن می‌زنیم آن گر می‌گیرد بعد آن مواد را هم در آن می‌ریزیم می‌جوشانیم قرآن می‌فرماید ما هر سه این را در جهنم داریم اما هر سه خود انسان است آن موادّ اولیه سوخت و سوز که هیزم است که خود ظالمین است قاسِط از قَسط است قَسط یعنی جور و ظلم قِسط یعنی عدل اما قَسط یعنی جور وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً اینها هیزم‌اند این هیزم‌ها را در جهنم ریختیم اینها موادّ اولیه سوخت و سوز است آن مادّه انفجاری که اینها را گُر می‌دهد چیست آن رهبران کفرند که از آنها به عنوان وَقُودُ النَّارِ یاد می‌کند وقود, ما توقد به النار است فرمود آل‌فرعون این طور است در بخش‌های دیگر فرمود: فأتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ پس آن مادّه انفجاری آنکه دیگر اشیا را گُر می‌دهد آن رهبران کفر است آنها را که انداختند این گُر می‌گیرد وقتی گر گرفت افرادی را که باید بسوزانند فِی النَّارِ یُسْجَرُونَ ⁽²⁾ این سه طایفه آیات مشخص می‌کند که مواد اوّلیه سوخت و سوز، ظالمین‌اند آن مادّه انفجاری که دیگران را در دنیا می‌سوزاند مشتعل می‌کرد در آخرت هم مشتعل می‌کند سران کفرند وقتی جهنم افروخته شد افرادی را که باید عذاب بکنند می‌برند داخل آن.

ص: 166

حقیقت و باطن گناه

اگر این دید را آیات دیگر برای ما تشریح می‌کند وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ درست است دیگر مضافی در تقدیر نیست «الی المعاصی التی یوجب ارتکابها دخول النار» نه خیر نار است دیگر در قصّه وجود مبارک حضرت امیر در جریان ذیل قصّه عقیل که فرمود مگر رشوه را یک آدم عاقل می‌خورد برای اینکه این قی‌کرده افعی است ⁽¹⁾ یعنی این واقعاً سم است تشبیه نیست حضرت ـ معاذ الله ـ نخواست که اغراق و مبالغه و اینها بکند فرمود این سم است یک وقت که اشیا باطنشان معلوم می‌شود آن وقت معلوم می‌شود رشوه واقعاً ظاهرش رشوه است و باطنش سم است بر اساس این تحلیل که آیات دیگر تأیید می‌کند وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ ظاهرش محفوظ است.

موجود بودن فعلی بهشت و دوزخ

پرسش:...

پاسخ: در دنیا وجود ندارد جهنم در جای خودش وجود دارد الآن موجود است الآن جهنم و بهشت و اینها همه موجودند وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) فرمود از ما نیست کسی که بگوید بهشت و جهنم خلق نشده ⁽²⁾ الآن جهنم موجود است الآن بهشت موجود است و عدّه‌ای هم می‌بینند غرض این است که اگر بر اساس آن آیات باشد این دیگر احتیاجی به حذف مضاف و امثال ذلک نیست.

«أعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیّئات أعمالنا»

ص: 167

آیات 41 تا 46 سوره قصص 91/07/24

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ لاَ یُنصَرُونَ (41 وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ هُم مِنَ الْمَقْبُوحِینَ (42) وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ مِن بَعْدِ مَا أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ الْأُولَی بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدیً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (43) وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ إِذْ قَضَیْنَا إِلَی مُوسَی الْأَمْرَ وَمَا کُنتَ مِنَ الشَّاهِدِینَ (44) وَلکِنَّا أَنشَأْنَا قُرُوناً فَتَطَاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا کُنتَ ثَاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ تَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِنَا وَلکِنَّا کُنَّا مُرْسِلِینَ (45) وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَیْنَا وَلکِن رَّحْمَةً مِن رَّبِّکَ لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أَتَاهُم مِن نَّذِیرٍ مِن قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (46)) در جریان فرعون فرمود آیات الهی بر او آمد عقل و فطرت را هم ما به او دادیم او بر اثر خودخواهی و غرور همه این معارف درون و بیرون را زیر پا نهاد و در برابر وحی الهی ایستاد و داعی ربوبیّت داشت لذا هم خودش را به آتش کشاند هم عدّه زیادی را. در قیامت هم همین طور است یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ ⁽¹⁾ این جعلی که خدای سبحان نسبت به امامت کفار ذکر فرمود یعنی اینها را ما به حال خود رها کردیم اینها به صورت رهبران کفر در آمدند عدّه‌ای خواستند این جَعَلْنَا را به «عرّفنا» معنا کنند یعنی ما اینها را این‌چنین به شما معرفی کردیم ⁽²⁾ یا خواستند نظیر وَجَعَلُوا الْمَلاَئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمنِ ⁽³⁾ قرار بدهند ⁽⁴⁾ هیچ کدام از آنها ظاهراً درست نیست یعنی ما اینها را به حال خودشان رها کردیم اضلال کیفری ملاحظه فرمودید که امر عدمی است یعنی کسی را که خدای سبحان گمراه می‌کند بر اساس اضلال کیفری این طور نیست که دست او را بگیرد بیراهه ببرد بلکه فیض خود را از او قطع می‌کند سلب توفیق است آن عنایتی که خدای سبحان نسبت به مؤمنین دارد نسبت به اینها ندارد قدر مشترک هدایت را هُدیً لِلنَّاسِ ⁽⁵⁾ به همه عطا کرده است چه درباره کتاب‌های تشریع چه درباره کتاب‌های تکوین آن وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ٭ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ⁽⁶⁾ را به همه داد قرآن را هم که هُدیً لِلنَّاسِ است ذِکْرَی لِلْبَشَرِ ⁽⁷⁾ است برای همه قرار داد این هدایت ابتدایی است و هدایت تکوینی و تشریعی است که خدای سبحان نسبت به همه اعمال کرده است اما اگر کسی قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا ⁽⁸⁾ با داشتن همه این راه‌های هدایت, کج‌راهه برود بیراهه برود راه دیگران را هم ببندد خدای سبحان مدّت‌ها به او مهلت می‌دهد دعوت می‌کند راه توبه و انابه و بازگشت را باز می‌گذارد بلکه برگردد اگر این تمام صحنه قلب خود را سیاه کرد و هیچ راهی برای توبه باز نگذاشت و درِ توبه را عمداً به روی خود بست با آن بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه که «أَنْتَ الَّذِی فَتَحْتَ لِعِبَادِکَ بَاباً إِلَی عَفْوِکَ وَ سَمَّیْتَهُ التَّوْبَةَ» ⁽⁹⁾ خب این در دو لنگه‌اش را به روی بندگان باز کرد ولی عمداً کسی هر دو لنگه در را ببندد و راه توبه را ببندد از آن به بعد برابر آیه سورهٴ مبارکهٴ فاطر با او عمل می‌شود در آیه دوم سورهٴ مبارکهٴ فاطر به این صورت آمد مَا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِکَ لَهَا وَمَا یُمْسِکْ فَلاَ مُرْسِلَ لَهُ ما نسبت به عدّه‌ای که عقلشان, فطرتشان, وحی و نبوّت را محترم شمردند به راه آمدند یک فیض جدیدی اِعمال می‌کنیم درِ رحمت را به روی اینها باز می‌کنیم هیچ کس هم نمی‌تواند ببندد اما کسی که با داشتن همه حجّت‌های درون و بیرون تمام راه‌ها را به روی خود بست ما هم درِ توبه را به روی او باز کردیم او عمداً به سوء اختیار خود بست ما دیگر فیضمان را از او می‌گیریم وَمَا یُمْسِکْ ما کاری نمی‌کنیم او را به جهنم هُل نمی‌دهیم او را از راه مستقیم بیرون نمی‌بریم ما کاری به او نداریم فقط فیض خاصّمان را می‌گیریم او را به حال خودش رها می‌کنیم انسان اگر به حال خود رها بشود می‌ماند شهوت و غضب در بخش عمل, وهم و خیال در بخش نظر, چنین انسانی خب سقوط می‌کند فرمود: وَمَا یُمْسِکْ ما این‌چنین نیست که کسی را گمراه بکنیم فیضمان را می‌گیریم این در دعاهاست که «اللهمّ لا تَکِلْنا‌ اِلی أنْفُسِنا‌ طَرْفَةَ عَیْنٍ» ⁽¹⁰⁾ یا «لا تنزع منّی صالح ما أعطیتنی» ⁽¹¹⁾ همین است خدایا آنچه را به ما دادید از ما نگیر خب اگر فیض را گرفت انسان می‌ماند و هوا و هوس او این معنای یُضِلُّ مَن یَشَاءُ ⁽¹²⁾ است این طور نیست که اضلال یعنی خدای سبحان ـ معاذ الله ـ کسی را به طرف فساد و گناه تشویق بکند ترغیب بکند این طور که نیست همه راه‌ها هست تا آخرین لحظه هم دستور شریعت هست انسان تا نفس می‌کشد راه توبه باز است چه کسی است که توبه بکند توبه او قبول نباشد حتی مرتدها حتی مرتدّ فطری بله, احکام فقهی سر جایش هست اما حکم کلامی‌اش قبول توبه است دیگر اهل جهنم نیست بنابراین تا آخرین لحظه که نفس می‌کشد در صورتی که به حال احتضار نیاید راه باز است راه کلامی باز است هیچ وقت راه توبه بسته نیست اما اگر کسی مدّت‌ها بیراهه رفت دیگر خدا فیض را از او می‌گیرد حالا اگر اضلال شده امر عدمی چگونه اینها تفاوت‌هایی دارد برخی‌ها «أشدّ کفراً» هستند برخی‌ها «أشدّ نفاقاً» هستند و مانند آن. فیض خدا حقیقتی است میزانی است به نام صراط مستقیم, خدای سبحان این لطف خاصّ خود را از کفار و منافقینی که عمداً راه توبه را بستند سلب می‌کند این دیگر تفاوت ندارد اما این شخص چون هر روز دارد از صراط مستقیم دورتر می‌رود لذا بعضی‌ها کفرشان کمتر است بعضی بیشتر, بعضی نفاقشان کمتر است بعضی نفاقشان بیشتر تا برسند به آن منافق عنود لدود که فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ⁽¹³⁾ است آن که در طبقه زیرین قرار گرفته برای اینکه فاصله‌اش از صراط مستقیم به سوء اختیار خودش بیشتر شده نه اینکه این عدم, کم و زیاد داشته باشد این عدم همان عدم است خدا توفیق را از اینها گرفته اینها را به حال خود رها کرده اینها کسانی‌اند که فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ ⁽¹⁴⁾ بنابراین تفاوت درکات برای کفار و منافقین سر جایش محفوظ است اما ذات اقدس الهی که توفیق را گرفته این سلب توفیق دیگر درکات ندارد تشکیکی نیست اما درکات کفر, درکات نفاق کم و زیاد دارد که بعضی‌ها فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ هستند جریان فرعون این طور بود این نه تنها بیراهه رفت بلکه سنّت باطل هم گذاشت لذا فرمود: وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ هُم مِنَ الْمَقْبُوحِینَ.

ص: 168

دین ما را به نوآوری, فن‌آوری اعتقادی, اخلاقی, عملی دعوت کرده است قبلاً هم این بحث گذشت که ما دو اجتهاد داریم یک اجتهاد فقهی و اصولی و امثال ذلک داریم که عدّه‌ای از مراجعشان تقلید می‌کنند, اجتهادی داریم درباره سنّت‌گذاری این را دین به ما آموخت تشویقمان کرد آن اوّلی را هم از امام صادق(سلام الله علیه) است هم امام رضا(سلام الله علیهما) که هر دو را مرحوم صاحب وسائل در کتاب قضا نقل کرده این برای اجتهادپروری در فقه و اصول و امثال اینهاست در علوم عقلی و نقلی, یکی در مسائل اجتماعی و اداره جامعه و مدیریت جامعه و امثال ذلک است فرمود: «مَن سَنّ سنّة حسنة کان له أجرها و أجر مَن عَمِلَ بها إلی یوم القیامة و مَن سَنَّ سنّة سیئة کان علیه وِزرها و وزر مَن عَمِلَ بها إلی یوم القیامة» ⁽¹⁾ این «مَن سنّ سنة حسنة» یعنی اجتهاد بکند ببیند در شرایط کنونی جامعه به چه چیزی نیاز دارد چطور ما جامعه را اداره کنیم که از فقر و گرانی نجات پیدا کنیم یک مدیریت صحیح یک تدبیر صحیح یک عقل صحیح یک درایت صحیح این سنّت صحیح می‌خواهد ما چه کار کنیم این کشور را به سَمت کشاورزی ببریم به سمت صنعت ببریم با داشتن همه نِعَم الهی چرا گرانی هست چرا فقر هست اگر کسی درایتی داشت مدیریتی داشت یک روش و مَنش خوبی ایجاد کرد مجتهد اقتصادی بود یک سنّت خوبی را در جامعه طرح کرد و جامعه را به این سَمت کشاند می‌شود «مَن سَنّ سنّة حسنة کان له أجرها و أجر مَن عَمِلَ بها» نمونه خیلی ضعیف و امر عادی همین درخت‌کاری‌هاست که می‌گویند همه جمع بشویم درخت بکاریم یا سنّت‌گذاری که فلان‌جا درخت بگذاریم حرم تا حرم اینها کارهای عادی و غیر علمی است اما یک سنّت خوبی است که ما هر سال جمع بشویم یک روزی درخت بکاریم اما آنکه دین ترغیب کرده مدیریت صحیح جامعه است که جامعه را به سَمتی ببرد که این گرانی و فقر نباشد با داشتن همه امکانات «مَن سَنّ سنّة حسنة کان له أجرها و أجر مَن عَمِلَ بها إلی یوم القیامة» این کشور را با امور کشاورزی از فقر برهاند که اگر بیگانه‌ای یک روز درِ کشورها را بست تحریم کرد ما از هر نظر خودکفا باشیم دیگر علوفه را وارد نکنیم با اینکه این کشور از این جهت با داشتن دریا با داشتن جنگل با داشتن منابع با داشتن هوای ملایم در بخش وسیعی از ایران‌زمین این می‌تواند بالأخره علوفه و دامداری و شیر خودش را تأمین بکند خب این می‌شود سنّت حسنه این را دین ترغیب کرده فرمود این کار را بکنید یک مجتهد اقتصادی می‌خواهد که سنّت حسنه بگذارد «مَن سَنّ سنّة حسنة کان له أجرها و أجر مَن عَمِلَ بها إلی یوم القیامة» این اجتهاد است در امور سیاسی, اجتماعی, اقتصادی که مربوط به فقه و اصول نیست آن فقه و اصول و عقاید و اخلاق و اینها آن دو روایت نورانی است که هر دو را صاحب وسائل در کتاب قضا یکی از امام صادق یکی از امام رضا(صلوات الله و سلامه علیهما) نقل کرده اما این مسائل مدیریت است «مَن سَنّ سُنة حسنة کان له أجرها و أجر مَن عَمِلَ بها» این است فرعون آمده سنّت سیّئه گذاشته مردم را به خود دعوت کرده بت‌پرستی یعنی هواپرستی یعنی زعیم‌پرستی را ترویج کرده این سنّت سیّئه است چون سنّت سیّئه است هم وِزر خود را دارد هم وِزر پیروان خود را دارد لذا فرمود: وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً چرا؟ برای اینکه اینها یک عدّه را گمراه کردند دو کار کردند یکی ضلالت فی نفس بود یکی اضلال غیر بود، غیر که گمراه شدند آنها هم بار خودشان را باید بکشند اما اینها دو بار دارند وَلَیَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالاً مَعَ أَثْقَالِهِمْ ⁽²⁾ نه اثقال الأتباع, اثقال اتباع را خود اتباع می‌کشند اینها دو بار را باید حمل کنند یکی بار ضلالت خود یکی بار اضلال پیروان اما بار ضلالت پیروان را خود پیروان می‌کشند این طور نیست که بار پیرو را آن راهنما بکشد نفرمود «ولیحملنّ أثقالهم و أثقال من اتّبعهم» فرمود: وَلَیَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ که بار ضلالت را می‌کشند وَأَثْقَالاً مَعَ أَثْقَالِهِمْ یعنی بار اضلال را می‌کشند لذا فرمود: وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً بر اساس همان که در اوایل سورهٴ مبارکهٴ یس است وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ ⁽³⁾ آثار خوب باشد خدا می‌نویسد «مَن سنّ سنة حسنة» آثار بد باشد «مَن سنّ سنة سیّئة» آن هم می‌نویسد وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ بنابراین در دنیا لعنت اینها ادامه دارد کسی هم به نصرت اینها برنمی‌خیزد در قیامت هم به صورت زشت طرزی محشور می‌شوند که همه از اینها متنفّرند وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ هُم مِنَ الْمَقْبُوحِینَ این صفت مشبهه هست مَقبوح یعنی قبیح یعنی زشت‌منظر طوری که همگان از اینها متنفّرند حتی در دوزخ, دوزخیان هم از اینها منزجرند وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ هُم مِنَ الْمَقْبُوحِینَ بعد فرمود حالا اینکه قصّه فرعون و آل‌فرعون و ملأ فرعون و بت‌پرست‌ها و هوامدارهاست اما آنچه ما به موسای کلیم عطا کردیم چیست؟ در جریان موسای کلیم فرمود شما پیروزید حالا پیروزی تنها به این نیست که فرعون و جنود فرعون را خدا بریزد به دریا و موسی زنده باشد پیروزی موسی(سلام الله علیه) به این است که آن‌ مکتبش آن دینش زنده باشد در آیه 35 فرمود: سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَاناً فَلاَ یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُما وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ آن معجزاتی که ما دادیم باعث می‌شود آنها به شما دسترسی ندارند شما و پیروانتان پیروزید. در آنجا که خوانده شد می‌شود روی إِلَیْکُمَا هم وقف کرد روی بِآیَاتِنَا هم می‌شود وقف کرد اما اگر ما روی بِآیَاتِنَا وقف بکنیم بهتر است برای اینکه اگر روی بِآیَاتِنَا وقف نکنیم روی إِلَیْکُمَا وقف بکنیم لازمه‌اش این است که این بِآیَاتِنَا که متعلّق است قبل از این مبتدا واقع بشود و باید نکته‌ای داشته باشد که این متعلّق قبل از مبتدا قرار بگیرد اما اگر بِآیَاتِنَا را به قبل وصل بکنیم اُولاست دیگر تقدیم متعلّق بر مبتدا بلا وجهٍ نمی‌ماند. آن صحنه‌ای که به وجود مبارک موسای کلیم تورات داده شد آن صحنه را ذکر می‌کند وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) با کتاب آمده وقتی کوه حرا اقْرَأْ شنیده شد یعنی با وحی و کتاب, نبوّت و رسالت آن حضرت آغاز شد با کتاب الهی آمده به طرف مردم برای هدایت اما وجود مبارک موسای کلیم بعدها کتاب نصیبش شده اول اصلِ پیام نصیبش شده بعدها وقتی که میقات طور مطرح شد تورات نصیب آن حضرت شد حالا مسئله نزول تورات را دارند طرح می‌کنند فرمود: وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ این الْکِتَابَ الف و لامش هم عهد است یعنی آن تورات را به او دادیم مِن بَعْدِ مَا أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ الْأُولَی ما اول این مانع را سر راه برداشتیم یعنی فرعون و جنودش را ریختیم در دریا کشور را آماده کردیم برای پذیرش کتاب الهی مِن بَعْدِ مَا أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ الْأُولَی این کتاب, بصائر مردمی است هدایت مردمی است رحمت مردمی است بصیرت است چشمِ دل را باز می‌کند انسان بسیاری از معارف را می‌فهمد وقتی که دید, به راه می‌افتد می‌شود هدایت وقتی که راه افتاد از رحمت و برکت الهی متنعّم می‌شود برخوردار می‌شود پس این هم بصیرت است هم هدایت است هم رحمت اما اختیار با مردم است برای این اهداف کتاب نازل کردیم ولی اینها می‌خواهند متذکّر باشند یا متذکّر نباشند مختارند ولی ما این کار را کردیم که شاید اینها متذکِّر باشند آن‌گاه به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود ما صحنه انبیا را قدم به قدم برای شما ترسیم می‌کنیم تو در آن صحنه‌ها نبودی ولی گویا حضور داشتی می‌بینید طرزی صحنه‌های گذشته انبیا(علیهم السلام) را برای پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) ترسیم می‌کند که گویا حضرت آنجا حضور داشت فرمود تو در جریان کوه طور که نبودی وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ که وضع این شد مَا کُنتَ ثَاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ولی وضع این بود مَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ ولی وضع این بود مَا کُنتَ لَدَیْهِمْ در جریان قصّه حضرت مریم إِذْ یُلْقُونَ أَقلاَمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ ولی قصّه این است تو در آن صحنه نبودی ولی جریان این است آن صحنه نبودی, آ‌ن صحنه نبودی ولی این صحنه‌ها را ما برای تو ترسیم می‌کنی این مَا کُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ, مَا کُنتَ ثَاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ, مَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ, مَا کُنتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقلاَمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ ⁽⁴⁾ یعنی آن صحنه‌ها نبودی ولی وضع این است آن‌گاه وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) از جریان قرعه زدن برای کفالت مریم باخبر بود از جریان جانب غربی باخبر بود از کوه طور باخبر بود از قصّه شعیب در مدین باخبر بود فرمود هیچ کدام از این صحنه‌ها را تو نبودی ولی صحنه این است.

ص: 169

مطلب دیگر درباره جانب غربی و شرقی طور است بحثی قبلاً گذشت چه در سورهٴ مبارکهٴ «قصص» که الآن محلّ بحث است چه در قسمت‌های دیگر که فرمود وادی ایمن یا جانب ایمن, یمین و یسار, أیمن و أیسر به لحاظ خود شخص است ما جایی به نام طرف راست و طرف چپ نداریم بالا و پایین داریم اما طرف راست و طرف چپ و جلو و پشت سر را انسان تعیین می‌کند اما غربی و شرقی داریم اینکه فرمود: مِن شَاطِئِ الْوَادِ الْأَیْمَنِ ⁽¹⁾ یعنی جانب راست درّه آن راست و چپ به لحاظ خود شخصی است که وارد شده اگر انسان به بالای کوه برسد یا به درّه‌ای برسد می‌شود گفت طرف راست و طرف چپ و اگر کسی نباشد که طرف راست و چپ ندارد, جلو و دنبال ندارد اما غربی و شرقی دارد مدین در شرق مصر است وجود مبارک موسای کلیم بار اول از غرب به شرق رفت بار دوم که از مدین به مصر می‌آمد از شرق به غرب آمد به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید تو در جانب غربی نبودی که ما با موسای کلیم چه گفتگویی کردیم وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ که اضافه موضوف به صفت است إِذْ قَضَیْنَا إِلَی مُوسَی الْأَمْرَ وَمَا کُنتَ مِنَ الشَّاهِدِینَ تو نزد موسی نبودی که گفتگوی ما را بشنوی (یک) و جزء شاهدان هم نبودی که وَاخْتَارَ مُوسَی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً ⁽²⁾ که آنها را آورد تا شهادت بدهند جزء آنها هم نبودی (این دو) ولی متن جریان این است وَلکِنَّا این «ولکنّ» اگر با «إنّا» و «أنا» و اینها ضمیمه بشود آن وقت مدّی روی آن می‌آید می‌شود «لکنّا» خب وَلکِنَّا أَنشَأْنَا قُرُوناً مدت‌ها و قرن‌ها فاصله شد و چون قرن‌ها فاصله شد از جریان حضرت موسی تا شما فَتَطَاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ عمر طولانی شد قرن‌ها گذشت آن خاطره‌های اعجازآمیز وجود مبارک موسای کلیم از ذهن‌ها رخت بربست اینها دیگر به جاهلیت مبتلا شدند ما دوباره وحی را تازه کردیم پیامبر جدید فرستادیم تا اینها احتجاج نکنند این احتجاج عقلی را ملاحظه بفرمایید قرآن روی آن خیلی تکیه می‌کند عقل را حجّت می‌داند فرمود ما انبیا فرستادیم هر از چند گاهی تکرار کردیم تجدید کردیم تا اینها در قیامت علیه خدا استدلال نکنند نگویند خدایا ما که نمی‌دانستیم بعد از مرگ چنین جایی هست تو که می‌دانستی ما با مردن نابود نمی‌شویم می‌دانستی بعد از مرگ چنین جایی می‌آییم می‌دانستی بعد از مرگ یک حساب و کتاب و سؤال و جوابی هست چرا راهنما نفرستادی این استدلال عقلی است خدا بر این استدلال عقلی صحّه گذاشت فرمود ما انبیا فرستادیم هر از چند گاهی تجدید کردیم تا اینها در قیامت علیه ما استدلال نکنند اصلش در سورهٴ مبارکهٴ نساء گذشت که چند بار آن آیه به مناسبت‌هایی مطرح شد آیه 165 سورهٴ مبارکهٴ نساء است که برای نبوّت عامه است فرمود: رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ گرچه بَعْدَ ظرف است (یک) ظرف مفهوم ندارد (دو) ولی ظرفی که در مقام تحدید باشد مفهوم دارد (سه) اینجا مفهوم دارد یعنی بعد الرّسل دیگر حجّتی نیست حجّت الهی تمام است اگر ما انبیا نفرستادیم بله شما حجّت دارید به خدا در قیامت می‌گویید ما که نمی‌دانستیم بعد از مرگ چه خبر است تو که می‌دانستی بعد از مرگ ما را چنین جایی می‌آورند چرا راهنما نفرستادی؟! ما انبیا فرستادیم تا بشر بر اساس عقل خدادادی که دارد علیه خدا در قیامت احتجاج نکند لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ اگر بَعْدَ الرُّسُلِ باشد دیگر حجّت نیست مشابه همین مضمون در سورهٴ مبارکهٴ مائده هم آمده در سورهٴ مبارکهٴ مائده آیه نوزده این است یَا أَهْلَ الْکِتَابِ قَدْ جَاءَکُمْ رَسُولُنَا یُبَیِّنُ لَکُمْ عَلَی فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَن تَقُولُوا یعنی مبادا أَن تَقُولُوا نظیر أَن تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهَالَةٍ, ⁽³⁾ أَن تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِیرٍ وَلاَ نَذِیرٍ فَقَدْ جَاءَکُمْ بَشِیرٌ وَنَذِیرٌ وَاللّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ مبادا یک وقت بگویید که نذیر نیامده در جهنم هم فرشتگان جهنم استدلال می‌کنند می‌گویند أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ ⁽⁴⁾ مگر انبیا نیامدند مگر ائمه نیامدند مگر این روحانیون نیامدند به شما بگویند نمازی هست روزه‌ای هست این أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ اختصاصی به پیغمبر ندارد مگر زمان انبیا درِ خانه هر کسی هم پیغمبر می‌رفت همین علما که می‌رفتند حرف‌های پیغمبر را می‌زدند به این جهنمی‌ها می‌گویند مگر شما روحانی نداشتید مگر امام جماعت نداشتید مگر واعظ نداشتید اینها که به شما گفتند, این أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ معنایش این نیست که مگر پیغمبر درِ خانه شما نیامده هیچ وقت پیغمبر درِ خانه تک تک افراد جامعه نمی‌رود این شدنی نیست هر کسی حرف پیغمبر را به مردم برساند این سفیران هدایت همین‌ است این طرح هجرت همین است این ایام تبلیغ همین است این عزاداری سیّدالشهداء همین است این أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ است اینها ـ معاذ الله ـ حرف‌های خودشان را که نمی‌زنند حرف‌های خدا و پیغمبر را می‌گویند خب این حجّت بالغه الهی است اگر کسی پای منبر بنشیند و حرف‌های انبیا را به وسیله علما بشنود در آنجا حرفی برای گفتن ندارد فرشتگان دوزخ, ملائکة النار(سلام الله علیهم) می‌گویند: أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ مگر حرف دین به شما نرسیده اینکه گفته شد علما وارث انبیایند ⁽⁵⁾ بخشی از آن هم به همین معنا برمی‌گردد در جریان همین قسمت سورهٴ قصص که گفته شد ما این کار را کردیم فَتَطَاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ برای همین است مدت‌ها طول کشیده آن وقت ممکن است اینها بگویند که برای ما انبیایی نیامده رسلی نیامده فرمود ما این کار را کردیم که دیگر آنها نگویند انبیایی نیامده فَتَطَاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ ما این کار را کردیم که اینها دیگر هیچ حجّتی نداشته باشند وَمَا کُنتَ ثَاوِیاً ثاوی یعنی مکان‌گیر, مثوی یعنی مکان تو که در مدین نبودی وَمَا کُنتَ ثَاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ اما تَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِنَا ما این حقایق را لحظه به لحظه, قدم به قدم برای شما گفتیم شما عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ⁽⁶⁾ شدید به صورت یقین این حرف‌ها را عالِمی که به مردم ابلاغ بکنی.

ص: 170

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 44 تا 46 سوره قصص 91/07/26

وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ إِذْ قَضَیْنَا إِلَی مُوسَی الْأَمْرَ وَمَا کُنتَ مِنَ الشَّاهِدِینَ (44 وَلکِنَّا أَنشَأْنَا قُرُوناً فَتَطَاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا کُنتَ ثَاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ تَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِنَا وَلکِنَّا کُنَّا مُرْسِلِینَ (45) وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَیْنَا وَلکِن رَّحْمَةً مِن رَّبِّکَ لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أَتَاهُم مِن نَّذِیرٍ مِن قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (46)) بطلان استکبار فرعون

در مقطع بعدی داستان وحی‌یابی وجود مبارک موسای کلیم(علیه السلام) را ذکر می‌فرماید. جریان فرعون به این صورت پایان پذیرفت که او هم ادّعای الوهیّت داشت هم ادّعای ربوبیّت این دو واژه مترادف نیستند ولی قابل اجتماع‌اند خدا هم اله است هم رب و فرق این دو در بحث‌های قبل گذشت فرعون هم ادّعای الوهیّت داشت می‌گفت: مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی ⁽¹⁾ هم داعیه ربوبیّت داشت می‌گفت: أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی ⁽²⁾ این دو ادّعا کنار هم جمع شد و هر دو بی‌دلیل بود و باطل بود آن یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَیَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ ⁽³⁾ را هم که داشت این دو ادّعا را هم که داشت بنابراین استکبار او, استکبار باطل خواهد بود و لاغیر. ممکن است کلمه تکبّر در مورد حق هم به کار برود مثل اینکه خدا متکبّر است کبریایی برای خداست و کبریایی مؤمنان به برکت کبریایی الهی است و مانند آن اما استکبار معمولاً بغیر حق است بر فرض استکبار دو قسم باشد در خصوص فرعون که ادّعای الوهیّت داشت, ادّعای ربوبیّت داشت, یُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَکُمْ ⁽⁴⁾ بود, یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ ⁽⁵⁾ بود, وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً ⁽⁶⁾ بود همه این فجایع اعتقادی و اخلاقی و عملی را که خدا ذکر کرد فرمود این فرعون و آل‌فرعون وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ⁽⁷⁾ این استکبار یقیناً بغیر حق است درست است ممکن است که استکبار فرضاً دو قسم باشد آن تکبّر است که دو قسم است بر فرض استکبار دو قسم باشد با شواهد موردی, این استکبار یقیناً بغیر حق است لذا کلمه بِغَیْرِ الْحَقِّ درباره استکبار فرعون می‌شود قید توضیحی و تأکیدی نظیر یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ. ⁽⁸⁾

ص: 171

سر تداوم لعنت فرعونیان

اما اینکه فرمود: وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً ⁽¹⁾ برای آن سنّت سیّئه‌ای است که گذاشت, ربوبیّت و الوهیّت را ادّعا کردن, ستم به مستضعفان کردن, جامعه را فرقه فرقه کردن اینها سنّت سیّئه فرعونی است این سنّت سیّئه باعث تداوم لعن است لذا فرمود: وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً بعد از غرق, چون سنّت سیّئه اینها همچنان مانده است در اثر این سنّت سیّئه که «مَن سَنَّ سنّة سیئة کان علیه وِزرها و وزر مَن عَمِلَ بها إلی یوم القیامة» ⁽²⁾ اینها همچنان ملعون‌اند و در یوم القیامه مِنَ الْمَقْبُوحِینَ ⁽³⁾ اند.

مراد فرعون از ادعای الوهیّت و ربوبیّت

پرسش:...

پاسخ: بله این نسبت به جامعه بود یعنی جامعه را فکر ما و اندیشه ما باید اداره کند این بیان نورانی امام جواد(سلام الله علیه) بود که این ایام, ایام شهادت و رحلت آن حضرت است «مَن أصغیٰ إلی ناطقٍ فقد عَبَدَه» اگر کسی گوش به حرف دیگری بدهد دارد او را عبادت می‌کند یک وقت است که اعتقاد دارد او خالق است و اعتقاد دارد او محیی و ممیت است این مطلب دیگر است یک وقت او را دارد اطاعت می‌کند اطاعت, مرحله‌ای از پرستش است «مَن أصقیٰ إلی ناطقٍ فقد عَبَدَه فإن کان الناطق عن الله فقد عبد الله و إن کان الناطق ینطق عن لسان ابلیس فقد عبد ابلیس» ⁽⁴⁾ این از غرر فرمایشات امام جواد(سلام الله علیه) است هر ملّتی که گوش به حرف کسی می‌دهد و قانون او را محترم می‌شمارد و حرف او و اندیشه او را عمل می‌کند دارد او را عبادت می‌کند این در مقام عمل است یک وقت عبادت اعتقادی است که او شایسته پرستش است یک وقت نه, عملاً دارد قانون او را عمل می‌کند فرعون هم که می‌گفت: إِنِّی أَخَافُ أَن یُبَدِّلَ دِینَکُمْ ⁽⁵⁾ یعنی همین دینی که رایج است مَا أَهْدِیکُمْ إِلَّا سَبِیلَ الرَّشَادِ ⁽⁶⁾ یعنی قانون سعادت‌بخش مملکت برابر اندیشه من است خودش هم که بت‌پرست بود یَذَرَکَ وَآلِهَتَکَ ⁽⁷⁾ این ادعای الوهیّت و ربوبیّتی که داشت نسبت به قانون‌گذاری بود که من مقنّنم من هادی‌ام اندیشه من سعادت‌بخش است و مانند آن. این باعث شد که استکبار او بغیر حق باشد (اولاً) و غرق بشود (ثانیاً) و این سنّت سیّئه او که مانده است باعث تداوم لعنت اوست (ثالثاً).

ص: 172

تعابیر دوگانه قرآن کریم درباره علم غیب پیامبر اکرم

بعد از جریان فرعون نوبت به وحی‌یابی وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) رسید وحیی که برای موسای کلیم(سلام الله علیه) رسید در مقاطع گوناگون بود خداوند آن وحی را به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) منتقل کرد چه اینکه وحی انبیای دیگر را هم به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) منتقل کرد لکن در انتقال وحی انبیا به پیامبر یا علومی که مستقیماً به وجود مبارک حضرت افاضه می‌کند تعبیرات قرآن دو قسم است یعنی آیات الهی در این زمینه دو طایفه است یک طایفه این است که شما این مطلب را قبلاً نمی‌دانستید ما به وسیله وحی به شما گفتیم, از هیچ کسی هم استفاده نکردی فقط از راه وحی باخبر شدی یک طایفه این است که شما در آن‌ صحنه نبودی ولی قصّه از این قرار است این طایفه ثانیه هم تعلیمِ الهی را می‌رساند اما نمی‌گوید تو قبلاً نمی‌دانستی می‌گوید قبلاً آنجا حضور نداشتی اینکه می‌فرماید قبلاً حضور نداشتی مُشعر به این معناست که طرزی ما آن صحنه را برای شما تبیین می‌کنیم که گویا حاضر بودی مطالب علمی را می‌فرماید قبلاً نمی‌دانستی ما به شما گفتیم اما قصّه‌هایی که واقع شده می‌فرماید شما در آن صحنه نبودی ولی طرزی ما آن صحنه را برای تو تبیین می‌کنیم که گویا حضور داشتی آیات در این زمینه ملاحظه می‌فرمایید دو قسم است یک بخش مربوط به این است که شما این را قبلاً نمی‌دانستی ما این را به شما آموختیم آیه 52 سورهٴ مبارکهٴ «شوریٰ» این است: وَکَذلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنَا مَا کُنتَ تَدْرِی مَا الْکِتَابُ وَلاَ الْإِیمَانُ تو قبلاً نمی‌دانستی قرآن چیست, قبلاً نمی‌دانستی ایمان چیست, علم تو که ذاتی نبود.

ص: 173

پیامبر اکرم ، برترین مخلوق الهی

درست است وجود مبارک آن حضرت صادر اول است طبق روایاتی که فرمودند: «أوّل ما خلق الله نور نبیّنا» ⁽¹⁾ و درست است که در جهان امکان، موجودی بالاتر از روح مطهّر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نیست برای اینکه بالاتر از صادر اوّل چیزی باشد خب همان می‌شود صادر اول, اگر «أوّل ما خلق الله نور نبیّنا» است پس از وجود مبارک پیامبر بالاتر در جهان امکان کسی نیست اگر بود, او می‌شود صادر اول ولی همه اینها کمالاتی است که ذات اقدس الهی به آن حضرت عطا کرده است.

ذاتی نبودن علوم و معارف رسول اکرم (صلی الله علیه و آله )

فرمود تو از ذات خودت چیزی نمی‌دانستی و از ذات خودت قدرت نداشتی لذا در بخش‌های دیگر فرمود: لَیْسَ لَکَ مِنَ الأمْرِ شَیء ⁽²⁾ چون ذاتاً خب یک موجود ممکن, فقیر است اما در همین آیه 52 سورهٴ مبارکهٴ «شوریٰ» فرمود: وَکَذلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنَا مَا کُنتَ تَدْرِی مَا الْکِتَابُ وَلاَ الْإِیمَانُ تو آن نیستی که از ذات خود اینها را بدانی با همه نبوغ و استعدادی که ما به تو دادیم این معارف در دسترس فرد عادی و غیر راه وحیانی نیست حتی فرمود: وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُن تَعْلَمُ ⁽³⁾ نه «ما لا تعلم» فرمود اینها مطالبی است که نه تنها تو نمی‌دانستی, نمی‌توانستی هم یاد بگیری ولو صدها سال درس می‌خواندی برای اینکه این غیب است نفرمود ما به تو چیزی یاد دادیم که تو نمی‌دانستی, فرمود به تو چیزی آموختیم که تو آن نبودی که یاد بگیری وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُن تَعْلَمُ اینجا فرمود: مَا کُنتَ تَدْرِی تو آن نبودی که بدانی ولو صادر اوّلی, ولو از تو بالاتر در جهان امکان کسی نیست ولو مثل تو هم در جهان امکان کسی نیست.

ص: 174

معارف ناب و بی بدیل انبیا، در پرتو وحی الهی

درباره انسان هم همین طور است فرمود انبیا یک حرف جدیدی آوردند حرفی نیاوردند که انسان بتواند با فناوری و پیشرفت و ترقّی و امثال ذلک یاد بگیرد فرمود: وَیُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمونَ ⁽¹⁾ نه «ما لا تعلمون» به جامعه بشری می‌فرماید ما حرف‌هایی آوردیم که اصلاً در قدرت بشر نیست یاد بگیرد این کجا را می‌خواهد یاد بگیرد این در آسمان نیست در زمین نیست عمق زمین نیست اوج مریخ نیست این غیب است غیب یعنی غیب وَیُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمونَ نه «ما لا تعلمون» همین تعبیر را نسبت به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود, فرمود: وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُن تَعْلَمُ نه «ما لم تعلم» خب ما چه می‌دانیم بهشت چه خبر است قیامت چه خبر است انسان بعد از مرگ کجا می‌رود نه راه تجربه است نه راه‌های دیگر است, آن را هم که خبر شد خبری باز نیامد ⁽²⁾ ما دسترسی نداریم چیزهایی وحی به آدم می‌گوید که اصلاً مقدور بشر نیست فرمود ما این چیزهایی که به تو یاد دادیم این چیزهایی نبود که تو نزد خودت یاد بگیری چه اینکه چیزهایی هم که برای بشر در قوانین الهی آوردیم این چیزی نیست که بشر با علم خودش بتواند کشف بکند, درک بکند تجربی نیست که با پیشرفت تجربی حل بشود در دسترس کسی نیست.

ص: 175

طوایف دوگانه آیات قرآن، درباره آگاهیهای غیبی نبی اکرم(صلی الله علیه و آله)

پس طایفه اُولیٰ این است که ما حرف‌هایی آوردیم که تو نه تنها نمی‌دانستی, ممکن هم نبود بدانی نه «ما لم تعلم» بلکه مَا کُنتَ تَدْرِی مَا الْکِتَابُ وَلاَ الْإِیمَانُ وَلکِن جَعَلْنَاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَن نَّشَاءُ مشابه این در سورهٴ مبارکهٴ «عنکبوت» هم هست فرمود ما چیزهایی آوردیم که مقدور شما نیست وَمَا کُنتَ تَتْلُوا مِن قَبْلِهِ مِن کِتَابٍ وَلاَ تَخُطَّهُ بِیَمِینِکَ ⁽¹⁾ پس طایفه اُولیٰ این است که ما چیزهایی گفتیم که شما نمی‌دانستید و مقدورتان هم نبود که یاد بگیرید طایفه دیگر آیاتی است که می‌گوید تو در آن صحنه نبودی, نه نمی‌دانستی, تو در آن صحنه نبودی ما هم داریم می‌گوییم این تو در آن صحنه نبودی ما هم داریم می‌گوییم یک بار مثبت بهتری داد یعنی طرزی بیان می‌کنیم که گویا بودی.

پرسش: واقعاً هم بودند؟

پاسخ: در عالَم معنا بوده‌اند اما در نشئه مُلکی نبودند برای اینکه حضرت به دنیا نیامده بود.

فرمود ما طرزی این صحنه را بیان می‌کنیم که گویا شما بودید در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» در قصّه حضرت مریم که عدّه‌ای قرعه انداختند که کفالت مریم(سلام الله علیها) را به عهده بگیرند در آیه 44 سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» فرمود: ذلِکَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَمَا کُنتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقلاَمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَمَا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ نمی‌فرماید تو نمی‌دانستی خب نمی‌دانستی معلوم بود, فرمود در آن صحنه حضور نداشتی اینها مخاصمه می‌کردند نزاع کردند که چه کسی تکفّل کند سرپرستی مریم(سلام الله علیها) را به عهده بگیرد بعد هم نوبت به قرعه زدن رسید تو در صحنه قرعه حضور نداشتی که قرعه به نام چه کسی در می‌آید ولی کلّ این صحنه را ما داریم برای شما ترسیم می‌کنیم مَا کُنتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقلاَمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ مراسم قرعه‌زنی, وَمَا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ قبل از قرعه‌زدن این مَا کُنْتَ یعنی آ‌نجا نبودی ولی قضیه این طور است ما طرزی برای شما ترسیم می‌کنیم که گویا آنجا حضور داشتی.

ص: 176

بعد از جریان سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» نوبت می‌رسد به سورهٴ مبارکهٴ «یوسف» در سورهٴ مبارکهٴ «یوسف» آیه 102 این است ذلِکَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَمَا کُنتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ یَمْکُرُونَ تو در بالای چاه نبودی تو در آن مرتع اطراف کنعان نبودی که این برادرها چگونه نشستند مشورت کردند نظر نهایی‌شان به این رسید که یوسف را به چاه بیندازند ولی عین آن صحنه را ما داریم برای تو ترسیم می‌کنیم.

فرمود: وَمَا کُنتَ لَدَیْهِمْ تو آنجا حضور نداشتی نفرمود تو نمی‌دانستی; یعنی طرزی ما قصّه وجود مبارک یوسف(سلام الله علیه) را تبیین می‌کنیم که گویا آنجا حضور داشتی. در سورهٴ مبارکهٴ «هود» هم مشابه این تعبیرات هست ⁽¹⁾ مهم‌تر از همه همین آیات محلّ بحث سورهٴ مبارکهٴ «قصص» است که طایفه ثانیه را اینها تکمیل می‌کنند فرمود تو در جانب غربی نبودی وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ و تو در مدین نبودی وَمَا کُنتَ ثَاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ آنجا مثوا نداشتی مکان نداشتی وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَیْنَا وَلکِن رَّحْمَةً مِن رَّبِّکَ در همین سورهٴ مبارکهٴ «قصص» آیه‌ای هست که مربوط به آن طایفه اُولیٰ بود که می‌فرماید آ‌نجا شما حضور نداشتید همین سورهٴ «قصص» آیه 86 این است وَمَا کُنْتَ تَرْجُوا أَن یُلْقَی إِلَیْکَ الْکِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِن رَبِّکَ نه تنها این حرف‌ها را نمی‌دانستی, امیدش هم نداشتی آخر یک امر غیر عادی است یک وقت است کسی من امیدوارم که با تحصیلاتم به فلان درجه برسم اما کسی بگوید من امیدوارم پیامبر بشوم چنین چیزی در ذهن کسی رسوخ نمی‌کند فرمود امید این کارها را هم نداشتی در جامعه شما چنین چیزی هم نبود که کسی بعد از چند سال بشود پیغمبر شما امید این کار را نداشتی وَمَا کُنْتَ تَرْجُوا أَن یُلْقَی إِلَیْکَ الْکِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِن رَبِّکَ این آیه 86 سورهٴ مبارکهٴ «قصص» به آن طایفه اُولیٰ نزدیک‌تر از طایفه ثانیه است این طایفه ثانیه می‌فرماید تو در این صحنه‌ها نبودی ما کلّ این صحنه را برای تو ترسیم کردیم این مَا کُنتَ غیر از «لم تعلم» است غیر از مَا کُنْتَ تَدْرِی است یک وقت است می‌فرماید تو نمی‌دانستی یک وقت می‌فرماید تو در این صحنه نبودی.

ص: 177

آگاهی پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) از حوادث گذشته، در پرتو وحی الهی

انسان اگر بخواهد از حادثه‌ای باخبر باشد یا باید در متن حادثه خودش ببیند یا آن نزدیک‌ها باشد یا از دیگران بشنود فرمود هیچ کدام از این سه برای تو حاصل نبود تو در قصّه حضرت موسی(سلام الله علیه) نه در کنار موسی ایستاده بودی که متن جریان را مشاهده کنی نه نظیر وَاخْتَارَ مُوسَی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً ⁽¹⁾ بودی که ولو در متن جریان نبودند آن صحنه را شهود نکردند لکن حاضر بودند وَاخْتَارَ مُوسَی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً آنها حضور داشتند نه شهود, هر که شاهد باشد یقیناً حاضر است اما هر که حاضر باشد این‌چنین نیست که شاهد باشد در همین آیات محلّ بحث فرمود: وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ إِذْ قَضَیْنَا إِلَی مُوسَی الْأَمْرَ وَمَا کُنتَ مِنَ الشَّاهِدِینَ نه جزء آ‌ن هفتاد نفر بودی که وَاخْتَارَ مُوسَی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً نه مانند خود موسی(سلام الله علیه) شاهد صحنه بودی, می‌ماند امر سوم, امر سوم این است که از کسی باید بشنوی خب خود موسی(سلام الله علیه) را هم که ادراک نکردی آنها هم که در آن صحنه بودند ادراک نکردی چون چند قرن گذشت لذا فرمود: وَلکِنَّا أَنشَأْنَا قُرُوناً فَتَطَاوَلَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ پس کلاً رابطه تو با طور قطع است فقط ما از راه وحی این مراحل را به تو ابلاغ می‌کنیم برای اینکه نه در کنار یوسف بودی نه در کنار آ‌ن هفتاد نفر بودی نه بعد از کسی شنیدی برای اینکه چندین قرن گذشت خبرها منقطع شد رابطه‌ای نیست تاریخ مدوّنی نیست از کجا خبردار باشی ولی ما این صحنه را برای تو ترسیم کردیم.

ص: 178

تو عَلَی بَیِّنَةٍ مِن رَبِّهِ ⁽¹⁾ هستی یقین داری که در کوه طور چه گذشت قسمت غربی چه بود قسمت طرف راست وجود مبارک موسای کلیم چه بود همه را می‌دانی.

مراد از تعبیر قرآن در برخورداری حضرت موسی از « سلطان»

مطلب دیگر اینکه وجود مبارک موسای کلیم در اثر وعده الهی مثل سایر انبیا بر دشمن مسلّط شد اینکه فرمود: کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِی ⁽²⁾ اینها مسلّط بر اعدای خودشان خواهند بود این معجزات و اینها گرچه گاهی بر برهان, گاهی بر معجزه, سلطان اطلاق می‌شود ولی مسلّط شدن بر دشمن با ابزار برهان یا ابزار معجزه شدنی است اینکه در همین سورهٴ مبارکهٴ «قصص» فرمود ما سلطان قرار دادیم آیه 35 وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَاناً یعنی شما مسلّط می‌شوید از چه راه مسلّط می‌شوید از راه معجزات ما چه اینکه در آن صحنه مناظره و مسابقه با سَحره فرمود تو پیروزی عصا را بینداز تا پیروزی‌ات روشن بشود بعد از اینکه فرمود: فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُّوسَی ⁽³⁾ یعنی «فأوجس موسی فی نفسه خیفة» موسی(سلام الله علیه) طبق تفسیری که وجود مبارک حضرت امیر فرمود, ترسید که اگر مردم تماشاچی در اثر جهلشان نتوانند بین معجزه موسی و سِحر ساحران فرق بگذارند آن‌گاه موسی چه کند ⁽⁴⁾ خب موسی(سلام الله علیه) هم عصا را بیندازد بشود مار آنها هم که طناب‌ها و چوب‌ها را انداختند شده مار فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُّوسَی که این هراس, از مار و عقرب نبود از جهل مردم بود طبق استدلالی که وجود مبارک حضرت امیر دارد و آیه هم همین را تأیید می‌کند بعد خدا فرمود یا موسی ما به موسی گفتیم لاَ تَخَفْ إِنَّکَ أَنتَ الْأَعْلَی ⁽⁵⁾ تو پیروزی نترس چرا پیروزی برای اینکه اینکه در دست توست معجزه است و معجزه سِحر را باطل می‌کند این اجازه نمی‌دهد که سحر ساحران همچنان باشد. استدلال آیه این است که تو پیروزی چون معجزه داری معجزه, آیه است سلطان نیست سلطنت تو, علوّ تو به استناد این معجزه است لاَ تَخَفْ إِنَّکَ أَنتَ الْأَعْلَی پس أَلْقِ مَا فِی یَمِینِکَ ⁽⁶⁾ اینجا هم وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَاناً این سلطنت شما, پیروزی شما به وسیله آیات ماست لذا سلطان با آیات می‌شود دوتا. در اینجا فرمود همه آن قصّه‌ها را ما برای شما تبیین کردیم که گویا در آن صحنه بودی مثل جریان حضرت مریم(سلام الله علیها) که گویا در آن صحنه بودی بعد از اینکه این حرف‌ها را فرمود, فرمود هیچ راهی برای کشف این حقیقت نیست مگر از راه وحی.

ص: 179

بهانه جویی کافران و پاسخ قاطعانه قرآن کریم

بخشی از اینها در تورات موسی هست صنادید قریش گفتند اگر شما پیامبرید باید معجزاتی مثل معجزات وجود مبارک موسای کلیم بیاوری آیه نازل شد که همین شما مشرکین حجاز قبلاً با اهل کتاب تماس گرفتید معجزه موسای کلیم(سلام الله علیه) را شنیدید از تورات او باخبر شدید به او کفر ورزیدید الآن به من می‌گویید چرا مثل موسای کلیم کتاب نمی‌آوری یا معجزه نمی‌آوری مگر شما نبودید که به همان کفر ورزیدید من هم همان حرف‌ها را آوردم به هر دو کفر ورزیدید شما مگر قبلاً نگفتید که هر دو سِحرند قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا ⁽¹⁾ مگر شما نگفتید ما هم به تورات کافریم هم به قرآن کافریم.

حجیّت عقل و سر ارسال رسل در بیان قرآن

مطلب بعدی آن است که حجیّت عقل را قرآن کریم در موارد فراوان بیان کرده مطابق آن حجیّت عقل هر جا اندیشه است باید وحی باشد هر جا فکر است و کار اختیاری است معصیت ممکن هست وحی لازم است چه در آسمان چه در زمین چه در شرق چه در غرب این آیات فراوانی که بخشی از اینها خوانده شد بخش دیگر هم امروز اشاره می‌شود ناظر به همین است آن آیه معروف که در کتب اصول آمده است آیه پانزده سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» است مَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولاً که محقّقین بر این هستند که این دلیل برائت نیست این ناظر به قصّه‌های زمینی است یعنی ما اگر بخواهیم امّتی را مورد عذاب قرار بدهیم بعد از وحی است و بعد از ارسال رُسل است و بعد از انزال کتب است این ناظر به برائت اصولی نیست به هر تقدیر حجیّت عقل را در این زمینه ثابت می‌کند فرمود: وَمَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولاً ٭ وَإِذَا أَرَدْنَا أَن نُّهْلِکَ قَرْیَةً کذا که آیه پانزده و شانزده سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» است در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «طه» هم مشابه این آمده است آن آیه 134 سورهٴ «طه» است وَلَوْ أَنَّا أَهْلَکْنَاهُم بِعَذَابٍ مِن قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلاَ أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیَاتِکَ مِن قَبْلِ أَن نَذِلَّ وَنَخْزَی ما اگر قبل از انبیا کسی را به عذاب الهی گرفتار بکنیم اینها احتجاج می‌کنند می‌گویند خدایا چرا راهنما نفرستادی پیامبر نفرستادی قانون نفرستادی که ما اطاعت کنیم این همان مضمون وَمَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولاً است آیه 165 سورهٴ مبارکهٴ «نساء» که در دیروز خوانده شد آن درباره قیامت است که دنیا را هم البته شامل می‌شود آیه محلّ بحث سورهٴ مبارکهٴ «قصص» یعنی آیه 47 هم ناظر به همین مطلب است وَلَوْلاَ أَن تُصِیبَهُم مُّصِیبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَیَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلاَ أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیَاتِکَ وَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فتحصّل که آیاتی که مربوط به علم غیب حضرت است دو طایفه است یک طایفه این است که تو از ذات خود نمی‌دانستی ما گفتیم, یک طایفه این است که تو در آن صحنه‌ها حضور نداشتی ولی ترسیم آنها از این قبیل است. مطلب بعدی آن است که عقل حجیّتش چه درباره دنیا چه درباره آخرت مورد امضای قرآن کریم است و جایی که یک موجود اندیشمند مختار متفکّر باشد که راه اطاعت و عصیان داشته باشد راه تکامل داشته باشد حتماً خدا برای آنها پیامبر می‌فرستد برای اینکه آنها را می‌خواهد هدایت کند.

ص: 180

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 47 تا 50 سوره قصص 91/07/29

وَلَوْلاَ أَن تُصِیبَهُم مُّصِیبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَیَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلاَ أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیَاتِکَ وَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ (47 فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا قَالُوا لَوْلاَ أُوتِیَ مِثْلَ مَا أُوتِیَ مُوسَی أَوَلَمْ یَکْفُرُوا بِمَا أُوتِیَ مُوسَی مِن قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِکُلٍّ کَافِرُونَ (48) قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَی مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ (49) فَإِن لَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا یَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ (50)) ضرورت وحی و نبوّت

بعد از بیان نبوّت خاص وجود مبارک موسای کلیم(سلام الله علیه) و بخشی از خصوصیات هارون(سلام الله علیه) به اصل نبوّت عام پرداختند فرمودند وجود نبوّت ضروری است یعنی در عالَم, نبوّت حق است «النبوّة حقٌّ» همان طوری که توحید, حقّ بالاصاله است نبوّت حق است در سایه توحید یعنی امر ضروری است نه اینکه نبوّت چیز خوبی است فضیلت است بلکه ضروری است و حتمی است در عین حال که عقل لازم است عقل کافی نیست خود عقل می‌گوید من بسیاری از امور را نمی‌دانم و حتماً راهنما می‌خواهم مهم‌ترین دلیل ضرورت وحی و نبوّت را حکما اقامه کردند. برهانی که در این قسمت هست گوشه‌ای از آن برهان نبوّت عام است اصل نبوّت عام را با دو تقریب که یکی مربوط به دنیاست یکی مربوط به آخرت می‌شود بیان کرد.

کیفیت استنباط مواد از مبانی و منابع

در جریان دنیا انسان چه در مسائل اخلاقی چه در مسائل حقوقی چه در مسائل اقتصادی یا در مسائل سیاسی یا فرهنگی بالأخره نیازمند به قانون است یعنی باید یک سلسله اصول کلی و مبانی را پذیرفت از آن اصول کلی و مبانی, مواد را استخراج کرد همان طوری که در فقه این کار انجام می‌شود در اخلاق, در حقوق, در سیاست, در اقتصاد, در فرهنگ هم باید بشود الآن شما مستحضرید که کار رسمی حوزه‌ها همین استنباط فقهی است در فقه، این رساله‌های عملی چه فارسی چه عربی که تدوین می‌شود اینها سه بخش دارند بخشی به عنوان موادّ فقهی است که چه چیزی واجب است چه چیزی حرام است چه چیزی مستحب و مکروه و مباح است چه چیزی صحیح است چه چیزی باطل است کجا اعاده است کجا قضاست اینها مواد فقهی است این مواد را از یک مبانی می‌گیرند که آن مبانی یا به صورت قواعد اصولی است یا به صورت قواعد فقهی از آن مبانی این مواد را استنباط می‌کنند و در کتاب‌ها می‌نویسند آن مبانی نظیر قاعده «لا ضرر» است قاعده «تجاوز» آست قاعده «فراغ» است استصحاب در شکّ در مقتضی هست یا نیست, استصحاب در شکّ در مانع هست یا نیست اینها مبانی است که در اصول تنظیم می‌شود به استناد این مبانی, این مواد را استخراج می‌کنند و ارائه می‌کنند. آن مبانی را از منابع می‌گیرند یعنی این قواعد اصولی این قواعد فقهی که مبنای استنباط است یک منبع, این مبانی را از چه چیزی می‌گیرند از کتاب و سنّت و عقل می‌گیرند آنها می‌شود منبع، این وسطی می‌شود مبنا آنچه در رساله‌ها و کتاب‌های فقهی آمده می‌شود موادّ فقهی, فروع فقهی همین سه کار در اخلاق هست در حقوق هست در اقتصاد هست در سیاست هست در سایر مسائل فرهنگی و مانند آن هست اگر بخواهد مجتهدانه باشد.

ص: 181

نقص مبانی حقوق بشر

در همه اینها مخصوصاً در مسائل سیاسی و اجتماعی آن مواد سیاسی یا اجتماعی را از مبانی می‌گیرند مثل حریّت مثل استقلال مثل امنیّت مثل امانت مثل عدالت مثل مواسات مثل مساوات، اینها مبانی است از این مبانی آن مواد را استنباط می‌کنند تا اینجا درست است یعنی بر مبنای عدل بر مبنای مساوات بر مبنای مواسات یک سلسله موادّ حقوقی را استنباط می‌کنند می‌شود حقوق بشر یا حقوق محلّی یا منطقه‌ای یا بین‌المللی تا اینجا درست است. مهم‌ترین مبنا در بین این مبانی که حرف اول را می‌زند و از همه مهم‌تر است مسئله عدل است عدل هم مفهومش خیلی شفاف و روشن است عدل یعنی «وضع کلّ شیء فی موضعه» شما از شرقی و غربی سؤال کنید عدل یعنی چه اینها می‌دانند عدل در حکمت عملی مثل دو دوتا چهارتا در حکمت نظری است دو دوتا چهارتا یک مفهوم روشنی دارد عدل هم یک مفهوم روشنی دارد عدل یعنی هر چیزی را سر جایش قرار دادن, این مفهومش مِن أظهر الأشیاست اما کُنهش فی غایة الخفاست عدل یعنی هر چیزی را سر جایش قرار دادن خب جای اشیا کجاست جای اشخاص کجاست زن جایش کجاست مرد جایش کجاست, میراث جایش کجاست, سرکه و شراب جایشان کجاست, گوسفند و خنزیر جایشان کجاست این اولِ جهل است آنچه به عنوان حقوق بشر مطرح است صبغهٴ علمی ندارد عدل یعنی «وضع کلّ شیء فی موضعه» آن وقت جای اشیا را به جای اینکه خالق معیّن کند خودشان معیّن می‌کنند این چه علمی است؟! می‌گویند زن و مرد مساوی است می‌گویند سرکه و شراب مساوی است می‌گویند گوسفند و خنزیر مساوی است هر دو حلال است خب این عین ظلم است جای اشیا را جای اشخاص را جای امور دیگر را کسی باید معیّن کند که آفرید و آن خداست اینها بدون منبع, مبنا دارند ناچار مبنا را از وهم و خیال خود می‌گیرند این می‌شود أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَوَاهُ ⁽¹⁾ خب بله, عدل یک چیز خوبی است همه قبول دارند عدل هم معنایش این است که «وضع کلّ شیء فی موضعه» اما جای اشیا کجاست جای اشخاص کجاست خب آن که آفرید باید از راه وحی مشخص کند که جای اشیا کجاست عقل گوشه‌ای از اشیا و اسرار عالَم را می‌فهمد و بسیاری از مسائل را نمی‌فهمد و می‌گوید الاّ ولابد من راهنما می‌خواهم بنابراین تا منبع نباشد مبنا هوایی است مبنای هوایی قانون می‌شود هوایی دیگر الآن این حقوق بشری که در سازمان ملل است مبنای علمی ندارد شما این مبانی را از کجا می‌خواهید بگیرید از عادات می‌خواهید بگیرید از آداب می‌خواهید بگیرید از رسوم می‌خواهید بگیرید این هفت میلیارد که عادات و آداب و رسوم مشترک ندارند یک فطرت مشترکی دارند که فطرت‌آفرین می‌داند جهان هم یک قدر مشترکی دارد که جهان‌آفرین می‌داند آن را که گذاشتید کنار، اینکه شما می‌بینید گاهی اینها دفاع از سرزمین را ترور می‌دانند و گاهی ترور را دفاع می‌دانند همین است یعنی اینها باورشان شده که مقاومت, ترور است باورشان شده که ترور کردن برای این منافقین, دفاع است چون عدل یعنی «وضع کلّ شیء فی موضعه» اینها که اشیا و اشخاص را به خدا نسپردند به دست خودشان است اگر به دست خودشان است منبع ندارند وقتی منبع نداشتند مبنا هم نخواهند داشت و این قوانین می‌شود غیر علمی. این برهان را قرآن کریم در موارد گوناگون ارائه می‌کند می‌فرماید بالأخره شما منبع را که رها کردید به میل خودت با خودتان عمل کردید با جهان عمل کردید با دیگری عمل کردید کلّ اوضاع را به هم زدید إِذَا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً ⁽²⁾ خب این فساد دامنگیر شما هم می‌شود ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ ⁽³⁾ این برای دنیا.

ص: 182

سر اهمیت ویژه آخرت

در جریان آخرت که قسمت مهمّ کار ما با آخرت است برای اینکه ما در دنیا حدّاکثر مثلاً هشتاد یا صد سال بمانیم اما بعد از مرگ, ابدی هستیم و اگر نبود اصرار کتاب و سنّت بر ابدیّت انسان کمتر کسی ابدیّت را قبول می‌کرد می‌گفت مگر می‌شود یک موجود ممکن, ابدی باشد به دلیل اینکه ازلی را قبول نمی‌کنند بهشت هست و ابدی, بهشتی‌ها هستند و ابدی, ابدانشان ابدی, ارواحشان ابدی, نعمت‌های بهشت ابدی, درباره جهنم برخی‌ها اختلاف کردند اما درباره بهشت احدی اختلاف نکرد انسان ابدی است که ابدی است! ابدی معنایش این است که سال و ماه ندارد چون خود زمان و زمین بساطش برچیده شد خب آدم عاقل تمام همّش را می‌گذارد برای ابدیّت.

همراهی دو آسانی با هر دشواری دنیوی

این وضع که در دنیاست به هر صورتی که باشد می‌گذرد آن هم چطور می‌گذرد آن قدر خدای مهربان وعده داد فرمود من جهان را بدون سختی نیافریدم جهان با سختی خلق شده لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی کَبَدٍ ⁽¹⁾ اما این طور نیست که قدری صبر کنید بعد از سختی, آسانی است این طور نیست صبر معنایش این نیست که

بگذرد این روزگار تلخ‌تر از زهر٭٭٭ بار دیگر روزگار چون شکر آید ⁽²⁾

معنای صبر این نیست چون قرآن نفرمود «إنّ بعد العُسر یُسرا» فرمود: إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً ⁽³⁾ در درون هر مشکلی, آسانی هست نه بعد از دشواری, چقدر این کتاب شیرین است اگر فرموده بود بعد از تحریم, تحلیل هست بعد از فشار, آسایش است می‌گفتیم صبر بکنید ما خیلی‌ها که می‌گوییم صبر بکنید, خیال می‌کنیم صبر بکنید یعنی این دوران سختی باید بگذرد بعد روزگار چون شکر آید این طور نیست نفرمود «إنّ بعد العُسر یسرا» فرمود: إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً جا دارد آدم, این کتاب را بالای سر بگذارد یا نه؟! فرمود در درون هر سختی دو آسانی است نه یک آسانی که این بارها از زمخشری و سایر ادبای تفسیری نقل شده که کلمه «عُسر» تکرار شده با الف و لام, کلمه «یُسر» تکرار شده بی الف و لام, این معرفه‌ها عین هم‌اند این نکره‌ها غیر هم‌اند آن عُسر دومی همین عُسر اوّلی است آن یُسر دومی غیر از یُسر اوّلی است یعنی با هر دشواری دو آسانی هست ⁽⁴⁾ بگرد پیدا کن این صبر برای جستجوست نه اینکه بگذار این بگذرد روزگار چون شکر آید. این وضع دنیا; اما در جریان آخرت این طور نیست «ان العسر عسرٌ» آن طور نیست که اگر کسی ـ خدای ناکرده ـ به عذاب الهی گرفتار شد یُسری هم در کنارش باشد اساس کار آنجاست.

ص: 183

ضرورت وحی از منظر حیات دنیوی و اخروی

اگر ـ معاذ الله ـ نبوّتی نبود وحی و رسالتی نبود دو گروه می‌توانستند استدلال کنند هم خوش‌طینتان هم پَست‌فطرتان, خوش‌طینتان می‌توانستند بگویند خدایا تو که می‌دانستی ما بعد از مرگ به چنین جایی سفر می‌کنیم و اگر انبیا آمده بودند و به مقام ولایت می‌رسیدیم از اولیا می‌شدیم از مؤمنین می‌شدیم از بهشت استفاده می‌کردیم همتای فرشته‌ها می‌شدیم چرا پیامبر نفرستادی اعتراض می‌کردند که چرا ما از خیر محروم شدیم, تبهکاران می‌گویند اگر پیامبر می‌آمد ما دیگر گرفتار سوخت و سوز نبودیم بالأخره هر دو گروه می‌توانند استدلال کنند بنابراین مسئله ضرورت وحی و نبوّت هم برهانی مربوط به دنیا دارد که اگر کسی بخواهد [در دنیا] متمدّنانه زندگی کند هم مربوط به آخرت است که اگر کسی بخواهد [در دنیا] مؤمنانه و موّحدانه به سر ببرد فرمود اگر ما انبیا نمی‌فرستادیم وحی نبود اینها گرفتار مصائبی می‌شدند بعد اعتراض می‌کردند البته این واجب مِن الله است نه علی الله یعنی یقیناً خدای مختار حکیم چنین کاری می‌کند نه خدا باید چنین کاری بکند که ما یک قانون پیش‌نوشته‌ای ـ معاذ الله ـ داشته باشیم که آن قانون بر خدا حاکم باشد چون غیر از خدا هر چه هست عدمِ محض است چیزی در عالَم نیست که خدا کارش را مطابق با آن قانون انجام بدهد.

مراد از فیض منبسط الهی و تکثر عالم خلقت

و اگر فیض خدا می‌گویند فیض مُنبسط است وقتی نگاه عمومی و جمعی می‌کنند می‌گویند این یک واحد است «یک فروغ رخ ساقی است که در جام افتاد» ⁽¹⁾ وقتی تقطیع می‌کنند می‌شود صادر اول و دوم و سوم و چهارم وقتی یک جا نظر می‌کنند می‌گویند فیض منبسط آن فیض منبسط اوّلی است که دومی ندارد چون از ازل تا ابد «یک فروغ رخ ساقی است که در جام افتاد» این طور نیست که کثیر باشد بر اساس آن فیض, یکی بیش نیست, وقتی به طور تفصیل نگاه می‌کنند بله عالَم عقول هست عالم نفوس هست ملائکه هستند حَمله عرش هستند صادر اول وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و ارواح ائمه(علیهم السلام) است که مقدم‌اند (اینها به طور تفصیل) بنابراین از دو منظر می‌شود ضرورت وحی و نبوّت را اثبات کرد که در این بخش فرمود ضروری است حالا که ضروری است بر اساس این مبنا که «الوحی حقٌّ النبوّة حقٌّ الرسالة حقٌّ» شما درباه تورات که آن حرف را زدید درباره قرآن که این حرف را می‌زنید یک کتاب بهتر بیاورید نمی‌توانید بگویید ما کتابی نمی‌خواهیم بشر بدون کتاب مثل اینکه بدون هوا بخواهد زندگی کند دیگر زندگی انسانی نیست فرمود درباره تورات موسی که آن حرف را زدید درباره قرآن هم که این حرف را می‌زنید اصلِ وحی و نبوّت هم که ضروری است پس یک کتاب بهتر بیاورید.

ص: 184

خطر هواپرستی عالمان و اندیشمندان

پرسش: جناب استاد! اگر مبانی کفار و غربی‌ها هوایی است چطور در آباد کردن دنیا توفیق زیادی داشتند؟

پاسخ: اینها دنیا را آباد کردند به خاطر داشتن آن عقلی که ذات اقدس الهی به همه داده است عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ ⁽¹⁾ این را داد بعد خدا فرمود من امکانات فراوانی به شما دادم شما روی دوش زمین سوار بشوید و از آن کمک بگیرید می‌دانید روی دوش این اسب‌های وحشی سوار شدن چقدر سخت است فرمود: فَامْشُوا فِی مَنَاکِبَها ⁽²⁾ مِنْکَب یعنی دوش این کوه‌ها دوش زمین است این تپّه‌ها دوش زمین است انسان باید برود آنجا معدن‌ها را کشف بکند روزی صحیح به دست بیاورد این علمی است که خدای سبحان به انسان داده است آن هوا باعث شد که این محصول علم را اینها بی‌جا مصرف کنند إِذَا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوهَا ثروت دست یک گروه خاصی است صنعت هم دست گروه خاصی است بودجه هم صرف آدم‌کشی است خدای سبحان کم نداد اینها اگر عقل می‌داشتند که بالأخره بودجه‌ها صرف آدم‌کشی نبود اگر کسی بخواهد رئیس جمهور بشود در آمریکا این کارخانه‌دارهای اسلحه‌سازی می‌بینند که طرز تفکّر او حمله کردن است یا نه, اگر ببینند او اهل جنگ است و به طبل جنگ می‌کوبد به او رأی می‌دهند و برای او تبلیغ می‌کنند برای اینکه اسلحه را بفروشند این است که فرمود: أُولئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ. ⁽³⁾

ص: 185

این استدلال قرآن کریم در آیه 47 به این صورت بود وَلَوْلاَ أَن تُصِیبَهُم مُّصِیبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَیَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلاَ أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیَاتِکَ وَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» گذشت ⁽¹⁾ در سورهٴ مبارکهٴ «طه» گذشت ⁽²⁾ در سورهٴ مبارکهٴ «نساء» جامع‌تر از همه اینها گذشت ⁽³⁾ که الوحی ضروریٌّ الرسالة ضروریٌّ الدین ضروریٌّ برای حفظ دنیا طبق آن برهان مربوط به عدل, برای حفظ آخرت برای اینکه ما از آخرت بدون راهنما خبری نداریم.

بهانه جویی مشرکان حجاز و پاسخ قرآن کریم

فرمود حالا که این شد «فإذا ثَبَت أن النبوّة حقٌّ» ما تورات فرستادیم اینها گفتند سِحر است موسی و هارون را گفتند سِحْرَانِ تَظَاهَرَا تورات و قرآن را هم ـ معاذ الله ـ گفتند اینها سِحْرَانِ تَظَاهَرَا اصل نبوّت هم که ضروری است این دو را هم که قبول نداشتید پس یک کتاب بهتر بیاورید اینکه می‌فرماید یک کتاب بهتر بیاورید بر اساس این مبناست که الوحی حقٌّ النبوّة ضروریٌّ وگرنه آنها می‌گویند اصلاً وحی و نبوّت برای چه اینکه قرآن می‌فرماید اگر شما درباره تورات و قرآن حرف دارید یک کتاب بهتر بیاورید بر اساس آن مبناست که «النبوّة حقٌّ و الدین ضروریٌّ» فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا وقتی وحی الهی آمد قرآن و اینها آمد قَالُوا لَوْلاَ أُوتِیَ مِثْلَ مَا أُوتِیَ مُوسَی شما یک معجزه بیّن و شفاف و حسّی بیاور مثل اژدها, یک کتاب جامع و دفعی بیاور مثل تورات موسی آیات متفرّقه نازل می‌شود این مثل تورات نیست معجزه‌ات قرآن کریم است این نظیر اژدها نیست لَوْلاَ أُوتِیَ مِثْلَ مَا أُوتِیَ مُوسَی می‌فرماید مگر پدرانتان به حرف موسی کفر نورزیدند و شما قبل از اینکه قرآن نازل بشود مگر نسبت به موسی و عیسی کفر نورزیدید شما دنبال بهانه می‌گردید أَوَلَمْ یَکْفُرُوا بِمَا أُوتِیَ مُوسَی مِن قَبْلُ مگر شما درباره موسی و هارون(علیهما السلام) نگفتید این سِحْرَانِ تَظَاهَرَا مگر اینکه قرآن که نازل شده درباره تورات و قرآن هم همین حرف را نزدید نگفتید سِحْرَانِ تَظَاهَرَا گفتید دیگر! تکرار قَالُوا برای این است که مقول‌ها فرق می‌کند قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا (یک) وَقَالُوا إِنَّا بِکُلٍّ کَافِرُونَ.

ص: 186

نقد سخن علامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیه 48 و بیان قول صحیح

اگر إِنَّا بِکُلٍّ کَافِرُونَ آن طوری که سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) فرمودند مربوط به اصل نبوّت باشد ⁽¹⁾ آن وقت قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِنْ عِندِ اللَّهِ پایگاهی نخواهد داشت برای اینکه اینها می‌گویند ما اصلاً وحی را قبول نداریم آن وقت شما بگویید کتابی بهتر از اینها بیاورید اصلاً کتابی بهتر از اینها نیست اصلاً اینها ـ معاذ الله ـ سحرند هر چه هم بیاید سِحر است می‌شود گفت مقول این است که ما نه تنها به این دو پیامبر بلکه به خیلی از انبیای دیگر هم کفر می‌ورزیم نه به اصل وحی و نبوّت چون اصل وحی و نبوّت محور بحث نیست.

دو وجه در تفسیر واژه أَهْدَی

آن‌گاه قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَی مِنْهُمَا این أَهْدَی بودن اگر اینها سِحر باشد ـ معاذ الله ـ این أَهْدَی افعل تعیینی است نه تفضیلی نظیر أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ ⁽²⁾ و اگر نه, به نظر خود وجود مبارک پیامبر باشد رهبران الهی باشد کما هو الحق که اینها هادی‌اند این أَهْدَی می‌تواند أَهْدَی تفضیلی باشد بنابراین اگر کسی آنها را ـ معاذ الله ـ سحر دانست که آنها هدایت نیستند افسانه‌اند این أَهْدَی می‌شود أَهْدَی تعیینی نظیر أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ اما اگر فی‌الجمله به هدایت‌گیری آنها معتقد بود یا طبق نظر گوینده آنها هدایت و نور الهی‌اند این أَهْدَی می‌تواند أَهْدَی تفضیلی باشد قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَی مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ اگر راست می‌گویید به دنبال هدایت هستید به دنبال حق هستید یک کتاب بهتر بیاورید.

ص: 187

پایان تلخ ظلم و هوازدگی

بعد ذات اقدس الهی به رسولش(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: فَإِن لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا یَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ اینها در مقام عمل پیرو میل‌اند اینکه می‌بینید بعضی‌ها می‌گویند ما هر چه می‌خواهیم می‌کنیم هر چه می‌خواهیم می‌گوییم این مصداق روشن أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَوَاهُ بالأخره بشر یک منبع قانونی می‌خواهد اگر هدایت الهی نبود, هوای نفسانی است فَاعْلَمْ أَنَّمَا یَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ این صغرا, وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدیً این هم کبرا خب این بِغَیْرِ هُدیً این وصف تأکیدی است [نظیر فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یا یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ] بالأخره هوا که نمی‌تواند هدایت باشد این بِغَیْرِ الْحَقِّ یک وصف توضیحی است وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللَّهِ اگر این راه را انتخاب کرد دیگر حالا «بگذار تا بیفتد و بیند جزای خویش», ⁽¹⁾ دیگر کسی به دنبال او نمی‌رود او را به حال خودش رها کرده این إِنَّ اللّهَ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ نفرمود «إنّ الله لا یهدیهم» این تعلیق حکم بر وصف مشعر به علیّت است یعنی «هولاء الظالمون» إِنَّ اللّهَ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ چرا؟ «لظلمهم» ظالم بما أنّه ظالم را خدا هدایت نمی‌کند هدایت نمی‌کند یعنی گرایش قلبی, توفیق قلبی, لطف الهی شامل حال او نمی‌شود فقط آن هدایت تشریعی است که هُدیً لِلنَّاسِ ⁽²⁾ است.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 51 تا 56 سوره قصص 91/07/30

ص: 188

وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (51 الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ مِن قَبْلِهِ هُم بِهِ یُؤْمِنُونَ (52) وَإِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّنَا إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ (53) أُولئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَیْنِ بِمَا صَبَرُوا وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ (54) وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَکُمْ أَعْمَالُکُمْ سَلاَمٌ عَلَیْکُمْ لاَ نَبْتَغِی الْجَاهِلِینَ (55) إِنَّکَ لاَ تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَلکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ (56)) فرازهای سه گانه آیه 38 و تبیین ادعای ربوبیّت فرعون

برخی از نکاتی که مربوط به آیات قبل است این است که در آیه 38 فرعون چند حرف زد یکی به ملأ و درباریان و قوم خود خطاب کرد یکی هم به هامان خطاب کرد یکی هم به موسی(علیه السلام) آنچه به ملأ و قوم خود خطاب کرد این بود یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی به قبطی‌ها به ملأ خود به وابستگان به دربار گفت من الهی برای شما غیر از خودم نمی‌دانم این نفی علم برای آن است که معلومی غیر از این نیست ادّعایش این بود که این «عدم الوجدان یدلّ علی عدم الوجود» تفاوتی که بین قول فرعون با ذات اقدس الهی است که قبلاً گذشت این بود خداوند در آیه هجده سورهٴ مبارکهٴ «یونس» فرمود در کلّ جهان خدایی غیر از خودم نمی‌دانم وَیَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لاَ یَضُرُّهُمْ وَلاَ یَنفَعُهُمْ تا می‌رسد به اینجا قُلْ أَتُنَبِّؤُنَ اللَّهَ بِمَا لاَ یَعلَمُ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ مشرکان حرفی می‌زنند که خدا آن را نمی‌داند اگر چیزی را دیگری نداند دلیلِ نبودن نیست «عدم العلم لا یدلّ علی عدم المعلوم», «عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود» اما اگر چیزی را آن قدیر مطلق و علیم مطلق نداند یعنی نیست, اگر چیزی باشد شیء است و اگر نباشد تحت علم نیست نمی‌شود سؤال کرد که آیا خدا می‌داند خب از ما سؤال بکنند چه چیزی را؟ می‌گویم نمی‌دانم, علم, کشف است ظهور است اگر چیزی معدومِ محض است تحت علم قرار نمی‌گیرد اگر به ممتنعات ذات اقدس الهی علم دارد ممتنع علی فرضِ وجود معلومِ حق است که از روایت امام رضا(علیه السلام) برمی‌آید و به آیه سورهٴ «انعام» استدلال کردند که لَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ ⁽¹⁾ پس آنچه از آیه هجده سورهٴ «یونس» برمی‌آید این است که خدا فرمود در کلّ جهان غیر از خودم خدایی نمی‌دانم یعنی نیست و فرعون چنین ادّعایی درباره کلّ جهان نکرد درباره کلّ افرادی که در مصر زندگی می‌کنند نکرد درباره ملأ خودش چنین ادّعایی کرد گفت: یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ درباره اله موسی تأمّلی دارد گرچه می‌گوید: وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ ⁽²⁾ لذا به هامان دستور داد قصری, برجی شفاف و روشنی بسازد که مثلاً بالای آن رصدخانه‌ای ترسیم بکند بعد اله موسی را کشف بکند پس ادّعای فرعون این بود که یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ نه اینکه «ما علمت الهاً غیری فی العالم».

ص: 189

عکسالعمل مردم مصر در برابر ادعای ربوبیّت فرعون

مطلب دوم اینکه مردم مصر این را نپذیرفته بودند بر اساس یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ, ⁽¹⁾ یَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ, ⁽²⁾ جَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً, ⁽³⁾ یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً ⁽⁴⁾ مجبور به سکوت بودند دیگر نمی‌شود گفت که مردم مصر که به عالِم بودن او به نحو اطلاق عالِم بودند چگونه او را نمی‌پرستیدند مردم بر اساس قهر, قانون او را اطاعت می‌کردند (یک) بت‌پرست بودند مثل خود فرعون (دو) و تفاوت اساسی مطلق و مقیّد است بین آنچه در سورهٴ «یونس» است و آنچه در سورهٴ «قصص» از فرعون نقل شده (سه).

آگاهی فرعون به وجود رب العالمین ، پس از معجزات موسای کلیم

پرسش:...

پاسخ: بعد از معجزاتی که وجود مبارک موسای کلیم اقامه کرد وگرنه قبلاً چنین چیزهایی نبود بعد از اینکه وجود مبارک موسای کلیم بیّنات و آیات شفاف ارائه کرد به فرعون فرمود: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ ⁽⁵⁾ با این معجزات روشن شد که ربّ‌العالمینی هست و اینها را ربّ‌العالمین فرستاد وگرنه قبلاً وجود مبارک موسای کلیم فرمود من از طرف ربّ‌العالمین آمدم گفت اگر دست برنداری لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ ⁽⁶⁾ بعد از ارائه آن معجزات، مسئله جَحَدُوا بِهَا ⁽⁷⁾ نازل شد مسئله لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ نازل شد.

ص: 190

محدوده و رسالت عقل نظری و عقل عملی

پرسش:...

پاسخ: نه یک یقین است یقین برای عقل نظری است برای او روشن شد که اینها معجزات الهی‌اند و از طرف خدا چون قبلاً گذشت که ما دو عقد داریم یک عقد بین موضوع و محمول است که قضیه را به این مناسبت عقد می‌گویند که «تُسمّی القضیة عقدا» آن گِرهی که بین موضوع و محمول می‌خورد در فارسی به صورت «است» در عربی به صورت «هو» می‌گوییم زید ایستاده است این «است» گِرهی است که موضوع را به محمول بند می‌کند یا در «زیدٌ هو قائمٌ», «هو» گِرهی است که موضوع و محمول را به هم مرتبط می‌کند ما یک نخ را گِره می‌زنیم چه کار بکنیم [این گِره زدن‌ ما] عُقده‌ای ایجاد می‌کند که دو طرف این نخ به هم وصل می‌شوند این را می‌گویند عقد, گِره زدن این در قضیه هست کار عقل نظری است با برهان بین موضوع و محمول گِره می‌زنند این کارِ علم است اما ایمان یک عقد مستأ‌نف است باید عصاره آن قضیه را به جان خود گِره بزند تا بشود عقیده یعنی باور کند آدم ممکن است چیزی را صد درصد بداند حق است و باور نکند اینکه معتاد است یقین دارد این ضرر دارد در ضرر داشتن آن شکّی نیست اما باید به جان خود گِره بزند دستش لرزان است باید با اراده گِره بزند با اندیشه که مشکل حل نمی‌شود با انگیزه حل می‌شود نیّت, اراده, اخلاص, عزم این فلج است خب اگر دست عزم, دست اراده فلج بود چطوری گِره بزند عقد را علم به عهده می‌گیرد, عقیده را ایمان به عهده می‌گیرد آدم ممکن است مطلبی را صد درصد بفهمد صحیح است ولی باور نکند آن تصدیقِ علمی, گِره بین موضوع و محمول است این تصدیق ایمانی که «آمنّا و صدّقنا» گره زدن آن عصاره علم است به جان، آن را با انگشت اندیشه گِره می‌زنند آن فلج نیست این را با انگشت انگیزه گِره می‌زنند این فلج است این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که فرمود: «کَم من عقلٍ أسیر تحت هوی أمیر» ⁽¹⁾ همین است که این انگیزه یعنی عزم, اراده, نیّت این بخش که باید علم را به جان گره بزند آدم باور بکند این فلج است لذا با اینکه عالِم است عمل نمی‌کند با اینکه عالِم است باور ندارد.

ص: 191

پیوستگی وحی الهی و تواتر سلسله جلیله انبیا

مطلب بعدی آن است که اینکه فرمود: وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ این وصل کردن گرچه برخی‌ها می‌گویند این مخصوص قرآن کریم است که آیاتش به هم مرتبط, سوَرش به هم مرتبط, قصص انبیا مرتبط, قصص اُمم مرتبط, وعده و وعیدش مرتبط, اخبار و انشایش به هم مرتبط, جریان بهشت و جهنم مرتبط, ایمان و کفرش پشت سر هم می‌آید تا مطلب برای مردم تسجیل بشود اما نظر دیگران که جامع‌تر است این است که ذات اقدس الهی می‌فرماید ما بشر را بدون راهنما رها نکردیم از نظر کتاب, پشت سر هم کتاب‌های آسمانی آمده صحف آسمانی آمده تا بشر بدون کتاب مدوّن نباشد از نظر مفسّر, انبیا آمدند راهنمایان آمدند هیچ وقت سلسله نبوّت قطع نشد گرچه فاصله‌ای بین نبیّ قبلی و نبیّ بعدی بود اما جانشینان آن نبی, علمای آن مکتب, آن مکتب را حفظ کردند گرچه بین یک پیامبر تا پیامبر دیگر(علیهم السلام) یک مقدار فاصله بود ولی علمای او, جانشینان او, رهبران فکری او, آن مکتب را حفظ می‌کردند پس وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ چه اینکه درباره انبیا فرمود: ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا, ⁽¹⁾ تَتْرَا یعنی متواتر, اصلش وَتَرَ است تک تک وقتی که جمع شد می‌شود متواتر, هزار خبر واحد وقتی کنار هم چیده شد می‌شود خبر متواتر، همه اینها وَتْرند تک تک اینها وترند این وترها وقتی جمع شد می‌شود متواتر این تَتْرا اصلش وَترا بود فرمود: ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا یعنی متواتر پس انبیا سلسله‌شان متواتر است صُحف، سلسله‌شان متواتر است اقوال ذات اقدس الهی هم سلسله‌اش متواتر است چه تواتر بیرونی چه تواتر درونی درباره خصوص قرآن کریم هم فرمود ما هر از گاهی مرتب سور‌ه نازل کردیم آیه نازل کردیم وعده دادیم وعید دادیم امر کردیم نهی کردیم خبر دادیم انشا کردیم قصّه خوبان را گفتیم قصّه بدان را گفتیم چیزی قطع نشد وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ این طور نیست که ما قدری گفته باشیم بعد قدری فاصله باشد یا بخشی را گفته باشیم بخش دیگر را نگفته باشیم هر چه لازم بود گفتیم این می‌شود وصلِ اقوال چه در علوم و معارف چه در اخلاق و اعمال و مانند آن, خرافات خرافاتیان را گفتیم بطلانش هم گفتیم, حقّ حق‌طلبان را گفتیم صحّت آنها را گفتیم همه این قسمت‌ها را در ضمن قصص یا غیر قصص بازگو کردیم تا اینها متذکّر بشوند.

ص: 192

سرّ ایمان مومنان اهل کتاب به نبی خاتم

اما الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ مِن قَبْلِهِ قرآن کریم در عین حال که درباره تبهکاران اقوام گذشته کوتاه نیامده و کم نگذاشت, نسبت به پرهیزکاران امم گذشته هم جانب آنها را رعایت کرده آنجا که فرمود: مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ یَتْلُونَ آیَاتِ اللّهِ ⁽¹⁾ همان یهودی‌هایی که پاک‌طینت بودند همان مسیحی‌هایی که پاک‌طینت بودن و ناله‌های شبانه داشتند قرآن از آنها به عظمت و نیکی یاد کرده اینجا هم می‌فرماید: الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ مِن قَبْلِهِ قبل از قرآن, هُم بِهِ به این قرآن یُؤْمِنُونَ برخی‌ها خواستند این دو ضمیر یکی مِن قَبْلِهِ, یکی بِهِ به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) برگردانند ⁽²⁾ آن هم درست است ولی ظاهرش این است که به قرآن برمی‌گردد فرمود اینهایی که جزء امم قبلی بودند و اهل ایمان بودند وقتی آیات قرآنی بر اینها تلاوت می‌شود إِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ یعنی یُتْلَی این قرآن عَلَیْهِمْ به همین مناسبت می‌گویند آن دو ضمیر به قرآن برگردد اُولاست قَالُوا آمَنَّا بِهِ ما این حرف‌ها را قبول داریم, چرا؟ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّنَا هر چه از طرف پروردگار باشد حق است و هر چه حق باشد ما به آن ایمان داریم إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ ما قبل از اینکه این آیات قرآن نازل بشود مسلمان بودیم یعنی چه مسلمان بودیم؟ آنچه را انبیا می‌آورند از نظر اصول اوّلیه اسلام است که إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الْإِسْلاَمُ ⁽³⁾ دین به معنای اسلام تثنیه‌پذیر نیست چه رسد به جمع بگوییم ادیان, دین یکی است اما لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً ⁽⁴⁾ هر پیامبری که آمد یک شریعت خاص دارد چند رکعت نماز بخوانند به کدام سمت نماز بخوانند چند روز روزه بگیرند چه ماهی روزه بگیرند اینها جزئیاتی است که در شرایع و مناهج انبیا فرق می‌کند اما خطوط کلی بیش از یکی نیست و آن خطوط کلی باعث اتّصاف آن معتقد است به اسلام لذا فرمود ما قبلاً مسلمان بودیم همین یهودی‌ها همین مسیحی‌ها می‌گویند ما قبل از اینکه این آیات نازل بشود مسلمان بودیم برای اینکه مسلمان یعنی کسی که خطوط کلی دین را بپذیرد ما هم پذیرفته بودیم لذا در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «حج» گذشت درباره حضرت ابراهیم آمده است مِّلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْرَاهِیمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِن قَبْلُ ⁽⁵⁾ این مِّلَّةَ أَبِیکُمْ منصوب به اغراست یعنی «خذوا ملّة أبیکم» شما یک شناسنامه دارید پدرتان مشخص است فرزندان ابراهیم اید شما که فرزندان ابراهیم اید دین پدرتان را بگیرید همه مسلمان‌ها فرزندان ابراهیم‌اند این‌چنین نیست که حالا «أنا و علیّ أبوا هذه الامّة» ⁽⁶⁾ مخصوص اسلام باشد نه, وجود مبارک ابراهیم هم «أبو هذه الامّة» است. فرمود: مِّلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْرَاهِیمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِن قَبْلُ وَفِی هذَا خب شما پدری دارید دین پدرتان را بگیرید اگر هم بنا شد تقلید کنید خب از پدرتان تقلید کنید چرا از بیگانه تقلید می‌کنید او شما را قبل از این مسلمان نامید و خدا هم شما را قبل از این قرآن و قبل از این مکتب به عنوان مسلمان معرفی کرد لذا این اهل کتاب از دو منظر خودشان را مسلمان می‌دانند یکی اینکه خطوط کلی اسلام یکی است چه وجود مبارک موسی آورده باشد چه وجود مبارک عیسی چه وجود مبارک پیغمبر(علیهم الصلاة و علیهم السلام) یکی هم به سبب تبشیری که انبیای قبلی به وجود مبارک رسول خدا داده بودند.

ص: 193

پاداش الهی اهل کتاب مؤمن به نبی خاتم

خدا می‌فرماید این گروه که آیات الهی وقتی برای آنها خوانده می‌شود این آیات الهی را می‌پذیرند بعد می‌گویند اینها حق است چون از طرف خداست اینها را قبول داریم آنچه موسی(علیه السلام) آورد حق است چون از طرف خداست آنچه عیسی(علیه السلام) آورد حق است چون از طرف خداست ما اینها را قبول داریم این گروه یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَیْنِ هم اجر ایمان به انبیای قبلی را داشتند هم اجر ایمان به وجود مبارک پیغمبر(علیهم الصلاة و علیهم السلام) را دارند وَإِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ چرا؟ برای اینکه إِنَّهُ الْحَقُّ است چرا؟ چون مِن رَبِّنَا هر کدام از اینها دلیل است برای تعبیر قبلی, ما به اینها ایمان آوردیم چرا؟ چون إِنَّهُ الْحَقُّ چرا حق است؟ چون مِن رَبِّنَا است خدا هر چه فرمود حق است الْحَقُّ مِن رَبِّکَ بعد فرمود: إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ ما قبل از قرآن مسلمان بودیم حالا که این است خدا می‌فرماید: أُولئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَیْنِ اینها دو پاداش دارند هم قبل از قرآن آن دین قبلی را پذیرفته بودند خب پاداش الهی دارند بعد از نزول قرآن تعصّب نورزیدند دینِ قرآنی را قبول کردند پاداش جدید دارند نظیر یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِن رَحْمَتِهِ که در سورهٴ مبارکهٴ «حدید» به این صورت آمده است آیه 28 سورهٴ مبارکهٴ «حدید» این است یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِن رَحْمَتِهِ که مصادیق فراوانی برای کِفْلَیْنِ ذکر شده است ⁽¹⁾ یکی از آن مصادیق همین است که بخشی از رحمت مربوط به دین قبلی بود بخشی از رحمت مربوط به دین بعدی است ⁽²⁾ و شما در هر دو بخش صابرانه موفق بودید یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَیْنِ بِمَا صَبَرُوا این یک کار, از نظر اعتقاد.

ص: 194

فرهنگ دینی در برخورد با بیگانگان و اختلافات داخلی

از نظر عمل وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ انسان یک دشمن بیرونی دارد که مهاجم است این دشمن را باید سرکوب کند از مرز خود بیرون کند بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) هم این است که «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ فَإِنَّ الشَّرَّ لاَ یَدْفَعُهُ إِلاَّ الشَّرُّ» ⁽¹⁾ سنگی اگر از بیرون به داخل کشور شما عالماً عامداً پرت شد این سنگ را به جایش برگردانید ظلم‌پذیر نباشید «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ فَإِنَّ الشَّرَّ لاَ یَدْفَعُهُ إِلاَّ الشَّرُّ» اینجاست که جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا ⁽²⁾ اما نسبت به داخل در جامعه اسلامی به این صورت نباشید که بگویید جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا در مسائل خانوادگی در مسائل اجتماعی در مسائل همسایگی در مسائل همشهری اگر کسی نسبت به شما بد کرد فوراً درصدد انتقام برنیایید نگویید جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا بلکه وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ با خوبی, بدی را بردارید نه بد را. در جریان اول فرمود بد را از سر راهتان بردارید «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ فَإِنَّ الشَّرَّ لاَ یَدْفَعُهُ إِلاَّ الشَّرُّ» بد را از سرِ راهتان بردارید اما اینجا فرمود بدی را بردارید نه بد را, آن هم بدی را با خوبی بردارید نه با بدی وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ آن وقت این می‌شود جامعه عقلی این جامعه می‌شود الهی این می‌شود جامعه منتظر آن وقتی که حضرت(سلام الله علیه) ظهور کرد این یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ ظهور می‌کند اگر جامعه این‌چنین باشد اداره این چند میلیارد بشری که روی کُره زمین است خیلی سهل است اگر یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ.

ص: 195

چگونگی دفع و رفع سیئات با حسنات

این یَدْرَءُونَ دفع کردن در قبال رفع نیست اولاً انسان در درون خود تا مشکل خودش را حل نکند مشکل جامعه حل نمی‌شود در حلّ مشکل خود سیّئه را با حسنه دفع می‌کند چطور دفع می‌کند؟ اگر قصد گناه کرد که سیّئه است این با استعاذه چون وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ ⁽¹⁾ با استعاذه با پناه بردن به ذات اقدس الهی با رفتن در پناهگاه «کلمة لا اله الاّ الله حِصنی» ⁽²⁾ با دفع, جلوی سیّئه را می‌گیرد خودش را حفظ می‌کند آلوده نمی‌شود و اگر ـ خدای ناکرده ـ آلوده شد با رفع یعنی با توبه و انابه آن سیّئه را برطرف می‌کند که این می‌شود وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ دفعاً أو رفعاً این برای شخص, در محیط خانواده همین طور است در محیط همسایه همین طور است در محیط جامعه هم همین طور است وقتی مشکل خودش را دفعاً و رفعاً از راه حسنه حل کرد مشکل جامعه هم دفعاً أو رفعاً از راه حسنه حل می‌شود وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ اما وقتی به مقام قضا رسید یک قاضی باید حکم بکند وقتی مقام دشمن بیرونی رسیده است آنجا جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا.

منشئیت الهی کمالات انسان

وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ این گروه تنها معتقدِ محض نیستند گذشته از اعتقاد, صابرند و گذشته از صبر, جلوی سیّئه را می‌گیرند دفعاً أو رفعاً و نه تنها کارِ بد نمی‌کند بلکه آنچه ما به آنها دادیم آن هم در راه خدا انفاق می‌کنند وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ هرگز نمی‌گویند این مال خود من است إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی ⁽³⁾ این نکته بارها گذشت که بسیاری از ماها اسلامی حرف می‌زنیم ولی قارونی فکر می‌کنیم اسلامی حرف می‌زنیم یعنی می‌گوییم ما مسلمانیم قارونی فکر می‌کنیم چون هر چه دست ماست می‌گوییم ما خودمان زحمت کشیدیم پیدا کردیم إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی آن وقت خودمان را مالک مطلق می‌دانیم در حسنات شرکت نمی‌کنیم در خیرات شرکت نمی‌کنیم در ارزان کردن ارزاق شرکت نمی‌کنیم در کمک کردن به نیازمندان شرکت نمی‌کنیم همیشه همین طور بود بسیاری از ماها اسلامی حرف می‌زنیم و قارونی فکر می‌کنیم در علم هم همین طور است بعضی از ماها می‌گوییم ما سی, چهل سال خودمان زحمت کشیدیم عالِم شدیم خب خیلی‌ها آمدند به جایی نرسیدند این طور نیست که هر که رفته باشد حوزه یا دانشگاه به جایی برسد یا خیلی‌ها می‌خواهند بروند به سراغ علم ولی نصیبشان نمی‌شود این طور نیست که عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ ⁽⁴⁾ را ما مجازیم نبینیم ما مجاز نیستیم که بگوییم ما خودمان چهل سال زحمت کشیدیم به جایی رسیدیم وگرنه آن قارون هم که غیر از این نگفته بود, گفت من خودم زحمت کشیدم مال پیدا کردم صاحب‌اختیارم. ص: 196

ضرورت حضور دین در متن زندگی

ولی بیان قرآن این است که هیچ وقت نگویید من این کار را کردم اعضا و جوارح شما سربازان او هستند ما اعتزالی فکر نکنیم تفویضی فکر نکنیم نگوییم خدا خلق کرد و در قیامت از ما بازخواست می‌خواهد خیر, الآن هم او دارد اداره می‌کند ما اگر بدانیم اعضا و جوارح ما سربازان الهی‌اند هرگز نمی‌گوییم إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی نمونه دیگر همان حرف‌هایی بود که ماها چطور عادت کردیم زندگی کنیم آن اوحدیّ از موحّدان چطور. همان طوری که قبلاً عرض شد دین در زندگی عادی ما نیست اگر یک سبد میوه‌ای به منزل ما برسد می‌گوییم این چیست؟ می‌گویند این میوه است, می‌گوییم چه کسی داد؟ می‌گویند فلان باغبان همین! اما آن موحّدین هرگز این طور حرف نمی‌زنند می‌گویند این چیست؟ می‌گویند میوه است, می‌گویند چه کسی آورد؟ می‌گویند فلان باغبان, چه کسی داد؟ معلوم است چه کسی داد دیگر; ما بین آن که می‌آورد با آن که داده فرق نمی‌گذاریم این در زندگی ماست حرف ماست فرهنگ ماست ما خیال می‌کنیم این داد خب آنکه در نهج‌البلاغه است وجود مبارک حضرت امیر فرمود: «إنّ المسکینَ رسول الله» ⁽¹⁾ یعنی چه؟ یعنی اگر کسی در خانه شما آمد این را خدا فرستاد اگر نیازمندی به شما مراجعه کرد این رسول خداست «إنّ المسکینَ رسول الله» این بیان نورانی حضرت است در نهج‌البلاغه حتماً این جمله‌ها را به نهج‌البلاغه مراجعه کنید به خاطر بسپارید و اینها کافی نیست این چون برنامه زندگی روزانه ماست فرمود: «إنّ المسکینَ رسول الله» چرا وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) هنگام صدقه دادن دست خودش را می‌بوسد, ⁽²⁾ برای اینکه «إنّ المسکینَ رسول الله» وقتی صدقه را به دست او می‌دهد می‌بیند به دست رسول الله رسید این باور کردند دست خودشان را می‌بوسند می‌بویند این است خب اگر «إنّ المسکینَ رسول الله» است المعطی هم رسول الله است آن که آمده حاجت خودش را با ما در میان می‌گذارد فرستاده خداست آن هم که سبد میوه آورده آن هم رسول خداست لذا ما نباید بگوییم چه کسی داد باید بگوییم چه کسی آورد آن که داد خداست.

ص: 197

ایمان به آخرت؛ منشأ انفاق مؤمنان

فرمود: وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ ما آنچه به اینها دادیم اینها انفاق می‌کنند برای اینکه با دست خالی که نمی‌شود سفر کرد اینها باور کردند آن طرف مرگ, انسان زنده است بدن دارد روح دارد مسکن می‌خواهد لباس می‌خواهد غذا می‌خواهد و هیچ خبری از روابط و ضوابط نیست نه آ‌نجا بازار است برای فروش, نه رحامت و نسب است که از راه رابطه مشکل حل بشود خب اگر نه ضابطه است نه رابطه, فقر هم هست باید از اینجا برد آن طور نیست که آن طرف مرگ انسان غذا نخواهد مسکن نخواهد لباس نخواهد آن طرف مرگ نه ضابطه است لاَ بَیْعٌ فِیهِ نه رابطه است وَلاَ خُلَّةٌ ⁽¹⁾ ما این طرف مرگ مشکلاتمان یا با ضابطه حل می‌شود اگر چیزی را احتیاج داریم می‌خریم یا با رابطه حل می‌شود اگر چیزی را احتیاج داریم پدر داریم, پسر داریم, برادر داریم, مادر داریم, خواهر داریم اینها حل می‌کنند آن طرف مرگ نه خبر از تجارت و ضوابط اقتصادی است لاَ بَیْعٌ فِیهِ این بیع, نماد تجارت و اقتصاد است نه خُلّت و خلیل و حبیب و دوستی در کار است همه از خاک برمی‌خیزند کسی پدر کسی نیست, کسی پسر کسی نیست فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ ⁽²⁾ اینها باور کردند که با دست خالی نمی‌شود سفر کرد و اگر این باور باشد جامعه ما کاملاً تأمین است چون همه چیز دارد.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

ص: 198

آیات 52 تا 56 سوره قصص 91/08/01

الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ مِن قَبْلِهِ هُم بِهِ یُؤْمِنُونَ (52 وَإِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّنَا إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ (53) أُولئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَیْنِ بِمَا صَبَرُوا وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ (54) وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَکُمْ أَعْمَالُکُمْ سَلاَمٌ عَلَیْکُمْ لاَ نَبْتَغِی الْجَاهِلِینَ (55) إِنَّکَ لاَ تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَلکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ (56)) سرّ ایمان اهل کتاب به نبیّ خاتم

بعد از اینکه جریان وجود مبارک موسی(سلام الله علیه) را در چند مقطع ذکر فرمود به وضع داخلی حجاز پرداخت فرمود گروهی از همین مردم حجاز به تورات وجود مبارک موسای کلیم ایمان نیاوردند هم موسی و هارون(علیهما السلام) را به ساحر بودن متّهم کردند و هم تورات را و نیز قرآن کریم را که اخیراً عرضه شد به سِحر بودن متّهم کردند اینها ایمان نیاوردند ولی گروهی از همان مردم اهل کتاب آنها در گذشته به کتاب آسمانی قبلی ایمان آورده بودند در شرایط کنونی که قرآن کریم نازل شد به قرآن ایمان آوردند برهان آنها این بود که قرآن «من عند الله» است هر چه «من عند الله» است حق است ما به آن ایمان داریم این برهان آنها، فرمود: الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ مِن قَبْلِهِ قبل قرآن, هُم بِهِ به این قرآن یُؤْمِنُونَ طوری است که وَإِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ همین آیات الهی و کتاب الهی یعنی قرآن قَالُوا آمَنَّا بِهِ دلیل آنها این است که این حق است چرا حق است چون مِن رَّبِّنَا است و هر چه مِن رَّبِّنَا باشد حق است إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ ما آنچه از طرف خدا آمده چه بشارت‌هایی که در کتاب انبیای قبلی راجع به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) دادند ایمان داریم الآن که آن بشارت به فعلیّت رسید هم به آن ایمان داریم.

ص: 199

تکریم اهل کتابِ مؤمن به رسول اکرم, در بیان قرآن کریم

در سورهٴ مبارکهٴ «مائده» از ایمان این گروه با اجلال و تکریم یاد شده است؛ آیه 83 سورهٴ مبارکهٴ «مائده» این بود همین گروه اهل کتاب وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَرَی أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ ٭ وَمَا لَنَا لاَ نُؤْمِنُ بِاللّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَن یُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِینَ ٭ فَأَثَابَهُمُ اللّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ ⁽¹⁾ فرمود اینها کسانی‌اند که بی‌صبرانه منتظر نزول قرآن کریم‌اند وقتی آیات الهی به وسیله وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) بر اینها تلاوت می‌شد اینها کاملاً می‌فهمیدند, باور می‌کردند و اشک شوق از چشمانشان می‌ریخت که اینها مخاطب خدا قرار گرفتند خدا با اینها دارد حرف می‌زند کلام خدا را دارند تلقّی می‌کنند می‌گویند به جایی رسیدیم که آفریدگار عالَم با ما سخن می‌گوید اشک شوق از چشمانشان جاری می‌شود تَرَی أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ در ذیل این آیه در سورهٴ مبارکهٴ «مائده» قبلاً گذشت که یک وقت انسان اشک می‌ریزد, گریه می‌کند «سلاحه البکاء» است یک وقت است که اشک‌های فراوانی می‌ریزد که این اشک‌های چشم او دیگر این طور نیست که با دستمال چشمش را پاک کند بلکه کلّ این اشک‌ها بر گونه او می‌ریزد که از این اشکِ ریزان به عَبَرات یاد می‌کنند که اینها عبور می‌کند که وجود مبارک حضرت فرمود: «أنا قَتیل العبرة» ⁽²⁾ یعنی این طور اشک که عبور بکند ریزش بکند مثل آبشار, یک وقت است که آن قدر اشک, چشم را پر می‌کند که نمی‌شود گفت اشک می‌ریزد بلکه باید گفت چشم می‌ریزد برای اینکه آدم چشم را که نمی‌بیند این اشک‌ها که در چشم پر شده انسان فقط این اشک را می‌بیند و خیال می‌کند این چشم است در چنین موقعیّتی وقتی این اشک‌ها می‌ریزد مثل اینکه چشم می‌ریزد نفرمود «تری دموعهم تفیض» فرمود: تَرَی أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ نفرمود اشک‌هایشان می‌ریزد فرمود چشمشان می‌ریزد برای اینکه چشمشان را شما الآن نمی‌بینید هر چه می‌بینید اشک است همین‌ها دارند پایین می‌آیند مثل اینکه چشمشان دارد پایین می‌آید درباره کسانی هم که در زمان رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌خواستند به جبهه بروند هم این تعبیر آمده ⁽³⁾ تَرَی أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ حق برایشان روشن شد اینها دلبسته حق بودند اشک شوق می‌ریختند آنهایی هم که عازم جهاد بودند وقتی حضور مبارک حضرت می‌آمدند می‌گفتند ما را به جبهه اعزام بکنید حضرت می‌فرمود امکان اعزام نیست آنها اشک حسرت می‌ریختند که أَلاَّ یَجِدُوا مَا یُنفِقُونَ. ⁽⁴⁾