پیامهای قرآن برای جوانان تفسیر سوره حمد و بقره
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : متوسل، محمود، ۱۳۴۳ -
عنوان و نام پدیدآور : پیامهای قرآن برای جوانان " تفسیر سوره حمد و بقره"
مشخصات نشر : تهران: موسسه فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۹۴.
مشخصات ظاهری : ۲۸۸ ص.
شابک : ۹۵۰۰۰۰ ریال:978-600-5421-50-7
وضعیت فهرست نویسی : فیپای مختصر
یادداشت : فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است
شماره کتابشناسی ملی : ۳۸۵۴۸۵۲
مقدمه ناشر.......... 15
آیه 1: بهترین سرآغاز. 17
آیه 2: سپاس و ستایش پروردگار. 18
آیه 3: رحمت گستردۀ الهی.. 19
آیه 4: قیامت، جلوه ای از رحمت... 20
آیه 5: عبادت و استعانت... 21
آیه 6: اعتدال و میانه روی.. 21
آیه 7: رهیافتگان و گمراهان.. 24
تفسیر سوره بقره
آیه 1: حروف مقطعه. 25
آیه 2: قرآن، کتاب هدایت... 26
آیه 3: ایمان و عمل، در کنار هم. 27
آیه 4 و 5: جریان رسالت در بستر تاریخ.. 29
آیه 6: لجاجت در برابر حق.. 30
آیه 7: کیفر کفر. 31
آیه 8: نفاق؛ میانۀ کفر و ایمان.. 31
آیه 9: نفاق و فریبکاری.. 32
آیه 10: بیماردلی منافقان.. 33
آیه 11 و 12: نفاق؛ عامل فساد در جامعه. 35
آیه 13: نفاق و تحقیر مؤمنان.. 36
آیه 14: دوچهرگی منافقان.. 37
آیه 15: سردرگمی اهل نفاق.. 38
آیه 16: نفاق و دینفروشی.. 39
آیه 17: آتشافروزی منافقان.. 40
آیه 18: کر و کور و گُنگ.... 41
آیه 19: ترس و وحشت اهل نفاق.. 42
آیه 20: درراهماندگی منافقان.. 43
آیه 21: عبادت؛ عامل پاکی.. 44
آیه 22: بارش باران، رویش گیاهان.. 45
آیه 23: ناتوانی منکران قرآن.. 46
آیه 24: کافران؛ هیزم دوزخ.. 48
آیه 25: باغ همیشهبهار. 49
آیه 26: هدایت یا ضلالت با مثال پشه 52
آیه 27: پیمان شکنی و قطع پیوند. 54
آیه 28: جریان مرگ و حیات... 55
آیه 29: هفت آسمان.. 57
آیه 30: خلافت انسان در زمین.. 58
آیه 31 و 32: دانش بی کران انسان.. 61
آیه 33: پیروزی در آزمون الهی.. 63
آیه 34: سجدۀ فرشتگان، تکبر شیطان.. 64
آیه 35: درخت ممنوعه. 65
آیه 36: فریب کاری شیطان.. 67
آیه 37: توبۀ آدم. 69
آیه 38: هبوط آدم به زمین.. 70
آیه 39: خریداران دوزخ.. 72
آیه 40: یاد نعمت های الهی.. 73
آیه 41: دینفروشیِ دانشمندان.. 74
آیه 42: کتمان حقیقت... 75
آیه 43: نماز جماعت... 76
آیه 44: خودفراموشی عالمان.. 76
آیه 45: طلب یاری از نماز. 77
آیه 46: در پیشگاه پروردگار. 78
آیه 47: برتریِ اهل ایمان.. 79
آیه 48: ناکارآمدی مال و مقام. 80
آیه 49: برنامۀ فرعونیان برای جوانان و زنان.. 81
آیه 50: نجات مؤمنان، هلاکت ظالمان.. 82
آیه 51 و 52: مأموریت چهلروزه 82
آیه 53: تورات؛ کتاب هدایت... 84
آیه 54: توبه از گوسالهپرستی.. 84
آیه 55: درخواست دیدن خدا 86
آیه 56: قیامت در دنیا 86
آیه 57: تغذیه از خوراکهای پاکیزه 87
آیه 58: راه آمرزش الهی.. 88
آیه 59: بازی با کلمات... 89
آیه 60: تأمین آب برای مردم. 90
آیه 61: درخواست پیاز از پیامبر. 91
آیه 62: فرجام اهل ایمان، مسلمان یا غیرمسلمان.. 92
آیه 63 و 64: کوه طور، بر فراز آسمان.. 93
آیه 65 و 66: تعطیلی شنبه در شریعت یهود. 94
آیه 67: یافتن قاتل با کشتن مادهگاو. 96
آیه 68 و 69: بهانهجوییِ بنیاسرائیل.. 97
آیه 70 و 71: لجاجت در برابر خدا 98
آیه 72 و 73: انداختن گناه خود به گردن دیگران.. 99
آیه 74: سنگدل، سختتر از سنگ.... 100
آیه 75: انتظار ایمان کافران.. 102
آیه 76 و 77: خیانت به نسل آینده 102
آیه 78: آرزوهای باطل.. 103
آیه 79: دینسازی و دینفروشی.. 104
آیه 80: امتیازطلبی و نژادپرستی.. 105
آیه 81 و 82: نفوذ گناه در روح انسان.. 106
آیه 83: اخلاقِ اهل ایمان.. 107
آیه 84: حق حیات و حُبّ وطن.. 108
آیه 85: تبعیض در اجرای دستورهای خدا 109
آیه 86: خریداران دنیا 110
آیه 87: تکذیب و قتل پیامبران.. 111
آیه 88: نفرین کافران.. 112
آیه 89: شناختن حق، نپذیرفتن حق.. 112
آیه 90: حسد؛ زمینهساز کفر و انکار. 113
آیه 91 و 92: مدرسۀ رسالت؛ هماهنگ و همجهت... 114
آیه 93: عشق به گوسالۀ طلایی.. 116
آیه 94 و 95: انحصارطلبی ممنوع.. 117
آیه 96: آرزوی عمر هزارساله. 118
آیه 97 و 98: دشمنی با فرشتگان.. 119
آیه 99: گناه؛ بسترساز کفر. 120
آیه 100: پیمانشکنی یهود درطول تاریخ.. 121
آیه 101: خطر مقامپرستی.. 122
آیه 102: سِحر و جادو در حکومت سلیمان.. 123
آیه 103: پاکی و پارسایی؛ حافظ ایمان.. 125
آیه 104: فرصتطلبی دشمنان.. 126
آیه 105: کینهتوزیِ بدخواهان.. 127
آیه 106: احکام دین، تابع حکمت و مصلحت... 128
آیه 107: حاکمیت الهی بر جهان.. 129
آیه 108: توقعهای نابجا 129
آیه 109: اخلاق اسلامی در رویارویی با دشمنان.. 130
آیه 110: خدمت بدون چشمداشت... 131
آیه 111 و 112: تسلیم خدا، نه پیرو آرزوها 132
آیه 113: اختلافهای دشمنان.. 134
آیه 114: عمران و آبادیِ مساجد. 135
آیه 115: خدا در همهجا 136
آیه 116 و 117: فرزندخواندگی پیامبران.. 137
آیه 118 و 119: توقعهای نابجا 138
آیه 120: هدایت دیگران، نه رضایت دیگران.. 139
آیه 121: حق تلاوت قرآن.. 140
آیه 122 و 123: یادآوری نعمت بزرگ... 141
آیه 124: آزمونهای بزرگ الهی.. 142
آیه 125: پاکیزگی مسجد و نمازگزاران.. 144
آیه 126: مکه؛ منطقۀ امن جهانی.. 145
آیه 127: تجدید بنای کعبه. 146
آیه 128: نسل پاک.. 147
آیه 129: معلمان و مربیان واقعی بشر. 147
آیه 130 و 131: بیخردی گمراهان.. 148
آیه 132: وصیت به فرزندان در هنگام مرگ... 149
آیه 133: پیامبران متعدد ازسوی خدای واحد. 150
آیه 134: تکیه به خود، نه نیاکان.. 151
آیه 135: حقگرایی، نه حزبگرایی.. 152
آیه 136: ایمان قلبی، تسلیم عملی.. 153
آیه 137: حقطلبی، شرط هدایتپذیری.. 154
آیه 138: نگارگری الهی.. 154
آیه 139: اخلاص در عمل.. 155
آیه 140: تحریف حقایق تاریخی.. 156
آیه 141: تکیه به خود، نه فخرفروشی به نیاکان.. 157
آیه 142: قبله، رمز تعبد و تسلیم. 158
آیه 143: اسلام؛ دین اعتدال.. 159
آیه 144: قبله؛ فرمان خدا، نه جهت خدا 161
آیه 145: قاطعیت در اجرای فرمان خدا 162
آیه 146 و 147: کتمان حقیقت؛ خطر دانشمندان.. 163
آیه 148: پیشیگرفتن در خیرات... 164
آیه 149 و 150: قبله؛ رمز وحدت و استقلال مسلمانان.. 165
آیه 151 و 152: رشد علمی در سایۀ ایمان به خدا 166
آیه 153: اهرم پیروزی بر مشکلات... 167
آیه 154: حیات شهیدان.. 168
آیه 155: زمینههای آزمون الهی.. 169
آیه 156: صبر در برابر مصیبت... 170
آیه 157: درود الهی؛ مایۀ رحمت و هدایت... 171
آیه 158: حفظ حرمت مقدسات... 171
آیه 159: کتمان حقیقت؛ دریافت لعنت... 173
آیه 160: پذیرش توبه؛ نشانۀ رحمت الهی.. 174
آیه 161 و 162: کفر؛ بستر دوری از رحمت الهی.. 175
آیه 163 و 164: مطالعۀ کتاب طبیعت... 176
آیه 165: عشق به خدا؛ نشانۀ ایمان.. 178
آیه 166: بیوفاییِ در قیامت... 179
آیه 167: حسرت در قیامت... 180
آیه 168: بندگیِ شکم؛ پیروی شیطان.. 180
آیه 169: فرامین شیطان.. 182
آیه 170: پیروی از نیاکان در چارچوب علم و عقل.. 182
آیه 171: چشم و گوش یا عقل و اندیشه. 183
آیه 172: عمل صالح؛ میوۀ باغ دنیا 184
آیه 173: خوردن با نام خدا 185
آیه 174: درآمد حرام؛ آتش سوزان.. 186
آیه 175 و 176: دینفروشی و حقستیزی.. 187
آیه 177: هماهنگی گفتار و رفتار با عقیده و پندار. 188
آیه 178 و 179: عفو و عدالت؛ رمز حیات جامعه. 190
آیه 180: توجه به خویشان هنگام وصیت... 192
آیه 181: رعایت امانت در وصیت... 193
آیه 182: وصیت در مدار عدالت... 194
آیه 183: روزه؛ رمز پارسایی.. 195
آیه 184: تکلیف به میزان توان.. 196
آیه 185: رمضان؛ ماه نزول قرآن.. 197
آیه 186: خدا؛ شنوای دعا 198
آیه 187: انعطافپذیریِ قوانین دین.. 199
آیه 188: رشوه برای خوردن مال مردم. 201
آیه 189: تقویم طبیعی.. 202
آیه 190: جهاد با متجاوزان.. 203
آیه 191 و 192: مقابلهبهمثل در برابر دشمنان.. 204
آیه 193: جهاد برای ایجاد امنیت... 205
آیه 194: عدالت با دشمن.. 206
آیه 195: خطر بخل و ثروتاندوزی.. 207
آیه 196: تکلیف متناسب با توان.. 208
آیه 197: اوج وحدت در عبادت حج.. 209
آیه 198 و 199: امتیازطلبی ممنوع.. 210
آیه 200 تا 202: اعتدال میان دنیا و آخرت... 211
آیه 203: لطف خدا به پارسایان.. 213
آیه 204: تبلیغات جذاب دشمنان.. 214
آیه 205: فساد مدعیان اصلاح.. 214
آیه 206 و 207: جانفشانی در راه خدا 215
آیه 208 و 209: تفرقه افکنی؛ ندای شیطانی.. 216
آیه 210: توقعات نابجا 217
آیه 211: فرجام کفران نعمت... 218
آیه 212: دنیاپرستی؛ عامل مسخرهکردن اهل ایمان.. 219
آیه 213: نیاز جامعه به قانون الهی.. 220
آیه 214: بهشت را به بها دهند، نه به بهانه. 221
آیه 215: اولویتدادن به خویشان در انفاق.. 222
آیه 216: مصلحتجویی، نه لذتطلبی.. 223
آیه 217 و 218: واقعبینی، نه ظاهرنگری.. 224
آیه 219 و 220: پرسش از شراب و قمار. 226
آیه 221: ازدواج برپایۀ ارزشها 229
آیه 222 و 223: فرزند؛ گل بوستان خانواده 230
آیه 224 و 225: سوگندهای ناروا 232
آیه 226 و 227: طلاق و جدایی، نه آزار و زورگویی.. 233
آیه 228: حفظ حقوق فرزندان در طلاق.. 234
آیه 229: احسان و نیکی حتی درصورت طلاق.. 235
آیه 230 تا 232: ازدواج و طلاق برمبنای قوانین دین.. 237
آیه 233: حفظ حقوق نوزاد. 239
آیه 234: حفظ حرمت همسران.. 240
آیه 235: خواستگاری علنی، نه قولوقرار پنهانی.. 241
آیه 236 و 237: حفظ حقوق مالیِ همسر. 242
آیه 238 و 239: نماز، حتی در میدان جنگ.... 243
آیه 240 تا 242: اختیار زن برای انتخاب همسر. 244
آیه 243 و 244: بازگشت مُردگان به دنیا 246
آیه 245: وامدادن به خدا 247
آیه 246 و 247: معیار مسؤلیت، توان جسمی و علمی.. 248
آیه 248: حفظ آثار و مقدسات... 250
آیه 249: انقلابیماندن، نه انقلابیبودن.. 251
آیه 250: دعا در میدان عمل.. 253
آیه 251 و 252: عطای الهی براساس لیاقت... 253
آیه 253: انتخاب دین از رویِ اختیار. 255
آیه 254: انفاق در دنیا، پاداش در آخرت... 256
آیه 255: خدای شایستۀ پرستش... 257
آیه 256 و 257: نفی طاغوت؛ مقدمۀ پذیرش دین.. 259
آیه 258: دلیل و منطق؛ نه مغلطه و سفسطه. 260
آیه 259: زندهشدن مُردگان در دنیا 261
آیه 260: چهار پرندۀ ابراهیم علیه السلام ...... 263
آیه 261: یک برابر با هفتصد. 264
آیه 262 و 263: خدمت بدون منّت... 265
آیه 264 و 265: ریا؛ شرک پنهان.. 266
آیه 266: آتش ریا در خرمن خدمت... 268
آیه 267: حفظ کرامت محرومان.. 269
آیه 268 و 269: وعدههای خدا یا وعدههای شیطان.. 271
آیه 270 و 271: انگیزۀ الهی در کمک به محرومان.. 272
آیه 272: انفاق حتی به مشرکان.. 273
آیه 273 و 274: حق محرومان در اموال ثروتمندان.. 275
آیه 275 و 276: ربا؛ ظلم به نیازمندان.. 276
آیه 277: نماز در کنار زکات... 278
آیه 278 و 279: ربا؛ جنگ با خدا 279
آیه 280 و 281: رفتار انسانی با بدهکاران.. 280
آیه 282: عدالت در ادای حق الناس... 281
آیه 283: ثبت معاملات اقتصادی.. 284
آیه 284: عالَم محضر خداست... 285
آیه 285: خاتمیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم ...... 286
آیه 286: لطف و رحمت الهی برای خطاکاران.. 287
بسم الله الرحمن الرحیم
کتاب حاضر مباحث تفسیری است که متناسب با شنوندگان برنامههای برون مرزی صدا و سیما که از اقوام و ملل مختلف و دارای مذاهب گوناگون میباشند، به رشته تحریر درآمده و از سال 78 تاکنون به صورت هفتهای پنج آیه در اختیار رادیو برون مرزی قرار گرفته است تا به حدود سی زبان زنده دنیا ترجمه، تولید و پخش گردد.
مؤلف کتاب حجت الاسلام دکتر محمود متوسل، توفیق داشته در طول سیسال گذشته، در خدمت حجت الاسلام والمسلمین محسن قرائتی باشد و در نگارش متن تفسیر نور، در بیش از 16 جزء قرآن کریم با ایشان همکاری داشته است.
در تألیف این مباحث، مؤلف از تفسیر نمونه و تفسیر نور بهره بسیار برده است. اما نگاه او به مخاطب خارج کشور باعث گردیده از طرح مباحث عمیق تفسیری یا اختلاف برانگیز خودداری نماید و سعی کند نکات و پیامهایی که از متن آیات برمیآید استخراج و در اختیار مخاطبان قرار دهد.
با پیشنهاد و تأکید حجت الاسلام والمسلمین قرائتی، مقرر شد متن این مباحث پس از بازنگری و عنوان گذاری به صورت کتاب در اختیار نسل نو قرار گیرد.
پیش از این، تفسیر جزء اول قرآن کریم، تحت عنوان تفسیر قرآن برای جوانان در قطع پالتویی چاپ و مورد استقبال علاقمندان قرار گرفت.
اکنون تفسیر سوره حمد و بقره، به صورت کامل در یک مجلّد و با ویراستاری جدید تحت عنوان پیامهای قرآن برای جوانان در دسترس جوانان علاقمند به معارف
قرآن قرار میگیرد تا قطرهای از اقیانوس بیکران معارف الهی را در کام جانشان بنشاند و به قدر ظرف خود از آن بهرهمند گردند.
پیشنهادات و انتقادات خوانندگان را به شکل مکتوب یا پست الکترونیک پذیرا هستیم و آن را هدیهای با ارزش از سوی دوستداران قرآن میدانیم.
تهران، صندوق پستی: 586 / 14185 تلفن تماس: 66946363
پست الکترونیک: MarkazeQuran@yahoo.com
مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن
سوره «فاتحة الکتاب»
قرآن کریم، ۱۱۴ سوره دارد و هر سوره مجموعهای از آیات را در خود جای داده است. اولین سورۀ این کتاب آسمانی، «فاتِحَةُ الْکِتاب» نام دارد؛ زیرا «آغازگر کتاب» خداست و به سورۀ «حَمْد» نیز مشهور است، چون با حمد خدا آغاز شده است.
در اهمیت این سورۀ هفتآیهای، همین بس که واجب است روزانه ده بار آن را در نمازهای خود بخوانیم و نماز بدون خواندن آن باطل است. این سوره که آغازگر کتاب خداست، خود با آیهای آغاز شده که هر کاری با آن شروع شود، پایان نیکویی خواهد داشت.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ ١
به نام خداوند بخشندۀ مهربان
از قدیم میان مردم رسم بوده است که کارهای مهم خود را با نام یکی از بزرگانشان آغاز کنند تا موجب میمنت و برکتِ آن کار شود. امروزه نیز با نام یا حضور رؤسای جمهور کارها را افتتاح میکنند. امّا خداوند بزرگتر از هر بزرگی است؛ زیرا هستیِ همۀ موجودات با ارادۀ او آغاز شده و نهفقط کتابِ طبیعت، بلکه کتابِ شریعت، یعنی قرآن و دیگر کتب آسمانی نیز با نام او شروع شده است. لذا اسلام به ما سفارش میکند کارهای خود، چه کوچک و چه بزرگ، اعم از خوردن و آشامیدن، برخاستن و خوابیدن، سیر و سفر، گفتن و نوشتن و نیز کار و کسب را با «بسم اللَّه» آغاز کنیم و از گوشت حیوانی نخوریم که آن را بدون آوردن نام خدا، ذبح کردهاند.
گفتن «بسم اللَّه» مخصوصِ اسلام نیست، بلکه طبق آیات قرآن، کشتی نوح با «بسم اللَّه» بهحرکت درآمد و حضرت سلیمان علیه السلام نامۀ خود به «بلقیس»، پادشاه سرزمین سبا را با «بسم اللَّه» آغاز کرد.
به اعتقاد ما «بسم اللَّه» آیهای کامل و جزو سورۀ فاتحه است؛ زیرا اهلبیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از کسانی که آن را در نماز نمیخواندند یا آهسته میخواندند، ناراحت بودند و خود، این آیه را در همۀ نمازها بلند میخواندند.
«بسم اللَّه» به کارها رنگ الهی داده و عمل انسان را از آفاتِ شرک و ریا نجات میدهد.
«بسم اللَّه» یعنی خدایا من تو را فراموش نکردهام، تو هم مرا فراموش مکن.
«بسم اللَّه» نشانۀ توکل بر خدا و یاریخواستن از اوست.
کسی که «بسم اللَّه» میگوید، خود را به قدرت بینهایت و رحمت بیپایان الهی متصل کرده است.
از این آیه میآموزیم:
کارها را با نام خدا شروع کنیم که نام او مایۀ بیمهشدن و برکتِ کارهاست.
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ٢
سپاس و ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است.
بهدنبال نام و یاد خدا، اولین کلام ما تشکر از اوست. خدایی که رشد و پرورش همۀ عالَمها از اوست؛ چه عالَم جمادات و نباتات و چه عالَم حیوانات، چه آسمانها و چه زمین. آری، او به زنبور عسل آموخته است که از چه
گیاهی تغذیه کند و چگونه کندو بسازد. او به مورچه آموخته است که چگونه قوتِ زمستانی خود را ذخیره کند. اوست که از دانهای گندم، خوشهها
میرویاند و از هستۀ سیب، درخت سیب را پرورش میدهد. اوست که این آسمانِ باعظمت را آفریده و برای هر یک از کرات و سیاراتِ آن، مسیر مشخصی قرار داده است. او خدایی است که ما را در شکم مادر پرورش داد و پس از تولّد، اسباب رشدِ ما را فراهم ساخت و بدنِ ما را چنان آفرید که در برابر بیماریها از خود دفاع کند یا اگر استخوانش شکست، آن را ترمیم کند و هرگاه به خون نیاز داشت، خونسازی کند. نه فقط رشد و پرورش جسمِ ما بهدستِ اوست، بلکه هدایت و تربیتِ روح و روانِ ما از اوست. عقل و شعور را او برای ما قرار داده و پیامبران و کتابهای آسمانی را او برای تربیت ما فرستاده است.
از این آیه میآموزیم:
نیاز ما و همه هستی به خداوند، فقط در آفرینش نیست، بلکه پرورشِ ما نیز بهدست اوست؛ پس ما نیز همواره شکرگزار نعمتهایِ او باشیم.
الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ ٣
[خدایی که] بخشنده و مهربان است.
خدایی که به او ایمان داریم، مظهر مهر، محبّت، بخشش و آمرزش است. نمونههایِ رحمت و محبّت او را در نعمتهای فراوانی که برای ما آفریده است، میبینیم. گُلهای زیبا و خوشبو، میوههای خوشطعم و خوشمزه، خوردنیهای لذیذ و پرانرژی، پوشیدنی های رنگارنگ و متنوع، همه و همه، هدیههای خداوند به ماست. مِهر مادر به فرزند را او در دل و جانِ مادران
قرار داده و خود از هر مادری مهربانتر است. قهر و عذاب او نیز برای تنبیه و توجّه بندگان گنهکار است، نه آنکه از روی کینه و ظلم باشد. لذا اگر با توبه، گذشته را جبران کنیم، خطایِ ما را میپوشاند و گناهانمان را می بخشد.
از این آیه میآموزیم:
خداوند، موجودات را با رحمت و محبّت خود تربیت میکند؛ زیرا قبل از «رَبِّ العالَمین» و بعد از آن، خود را «اَلرَّحمنِ الرَّحیم» معرفی کرده است. یعنی تربیت، با رحمت و بخشایش آغاز میشود و بهپایان میرسد. اگر معلّمان و مربّیانِ جامعه نیز بخواهند موفق باشند، باید براساس محبت و دلسوزی عمل کنند.
مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ ٤
[خدایی که] مالک روز جزاست.
کلمۀ «دین» هم بهمعنای مکتب و آیین است، هم بهمعنای جزا و پاداش. مراد از «یَوْمِ الدِّینِ» روز قیامت است که روز حساب و کیفر و پاداش است. البته خداوند، هم مالک دنیاست و هم مالک آخرت، ولی مالکیت او در روز قیامت، جلوۀ دیگری دارد. در آن روز هیچکس مالک هیچچیز نیست. حتی انسان اختیار اعضا و جوارحِ خود را ندارد. نه زبان، اجازۀ عذرتراشی دارد و نه فکر، فرصتِ تدبیر؛ تنها خداوند، صاحباختیار آن روز است.
از این آیه میآموزیم:
در کنار امید به رحمتِ الهی که در آیۀ قبل مطرح شد، باید از حساب و جزای قیامت نیز بترسیم؛ زیرا خداوند از هر نیک و بد ما آگاه و بر کیفر و پاداش آن قادر است.
إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ ٥
[خدایا] تنها، تو را می پرستیم و تنها، از تو یاری میجوییم.
در آیات گذشته، برخی صفات خداوند را شناختیم و دانستیم که او «رَحمن» است، «رَحیم» است، «ربُّ العالَمین» و مالک روز جزاست. همچنین او را بهخاطر نعمتهای بیشماری که به ما ارزانی فرموده است، سپاس گفتیم و ستایش کردیم که: «اَلحَمدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمین».
حق آن است که اکنون به درگاه او برویم، به نماز بایستیم و با اظهار عجز و ضعف، اعلام کنیم که ما فقط بندۀ تو هستیم و جز در برابر فرمان تو، در برابر دیگران، سر خم نمیکنیم. نه بندۀ زر و ثروتِ دنیا هستیم و نه بردۀ زور و قدرتهای استعماری. اما این نماز که بهترین راه پرستش خداوند است، به جماعت برگزار میشود. لذا ما مسلمانان، یکصدا و در یک صف، دستهجمعی اعلام میکنیم: «اِیّاکَ نَعْبُدُ وَ اِیّاکَ نَسْتَعین»؛ خداوندا! نهفقط من، بلکه همۀ ما بندۀ تو هستیم و از تو یاری میجوییم.
از این آیه میآموزیم:
اگر در هر نماز، با توجه بگوییم که فقط بندۀ خدا هستیم، دیگر اهل غرور و تکبر نخواهیم شد.
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ ۶
[خداوندا] ما را به راه راست هدایت فرما!
در زندگی انسان، راههای گوناگونی وجود دارد: راهی که خود، براساس خواستهها و نیازهای فردی، تشخیص میدهد؛ راهی که جامعه و مردم به آن راه میروند؛ راهی که پدران و نیاکان، زندگی خود را براساس آن گذراندهاند؛ راهی که طاغوتها و حاکمانِ ستمگر برای مردم تعیین میکنند؛ راه
کامیابی و لذتجویی از مظاهر دنیا یا راه عُزلت و گوشهگیری و دستکشیدن از فعالیتهای اجتماعی.
آیا انسان در میان اینهمه راه و روش، برای پیداکردن راه راست و درست، به راهنما نیاز ندارد؟ خداوند، پیامبران و کتابهای آسمانی را برای راهنمایی ما فرستاده و هدایت ما در صورتی است که پیرو راستینِ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و اهلبیت: او و قرآن کریم باشیم. بههمیندلیل، در هر نماز از خدا میخواهیم که ما را به راهِ روشن و مطمئن خود راهنمایی فرماید؛ راهی که در آن انحراف و انحطاط نیست و انسان را به او میرساند.
راه مستقیم، راه وسط و میانه است: اعتدال و میانهروی در همۀ امور و دوری از هرگونه افراط و تفریط. کافران، رهبرانِ الهی را همچون مردم عادی یا حتی پایینتر از مردم عادی و مجنون معرفی میکردند. بعضی مؤمنان نیز پیامبرانی همچون حضرت عیسی علیه السلام را در حدّ خدایی بالا بردند؛ اما برخلاف اینان، قرآن ما را به رعایت اعتدال و میانهروی در امور عبادی و اقتصادی و اجتماعی سفارش می فرماید. در اینجا نمونههایی از این سفارشها را یادآور میشویم:
«وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا»؛ بخورید و بیاشامید، ولی اسراف و زیادهروی نکنید.
«وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِکَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَیْنَ ذَٰلِکَ سَبِیلًا»؛ نمازت را نه بسیار بلند بخوان و نه بسیار آهسته، بلکه میانه را انتخاب کن.
«وَالَّذِینَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَٰلِکَ قَوَامًا»؛ مؤمنان، بههنگام انفاق، نه اسراف میکنند و نه بُخل میورزند، بلکه میانه رو هستند.
قرآن دربارۀ رفتار با پدر و مادر سفارشهای بسیار کرده است و میفرماید: «وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانا»؛ به پدر و مادر نیکی کنید. امّا در مقابل نیز می فرماید: «فَلا تُطِعْهُما»؛ اگر آنها تو را بهسوی باطل دعوت کردند، از آنان اطاعت مکن.
قرآن در برابر کسانی که فقط بهدنبال عبادت و گوشهگیری از جامعه هستند یا فقط خدمت به مردم را عبادت میشمرند، نماز و زکات را در کنار یکدیگر مطرح کرده است و میفرماید: «اَقیمُوا الصَّلوة وَ اتُوا الزَّکوة» که اولی ارتباط با خالق است و دومی ارتباط با مردم.
از این آیه میآموزیم:
۱. راه سعادت، صراط مستقیم است؛ زیرا برخلاف راههای بشری که هر روز تغییر میکند، ثابت و پایدار است؛ کوتاهترین فاصله میان دو نقطه است؛ هیچگونه انحراف و انحنایی ندارد؛ در کوتاهترین زمان، انسان را از مسیری مطمئن به مقصد می رساند.
۲. هم در انتخاب راه، و هم برای ماندن در راه مستقیم، باید از خدا کمک بخواهیم؛ زیرا همواره در معرض اشتباه و گمراهی هستیم. گمان نکنیم که اگر تابهحال در جادۀ زندگی، دچار سقوط یا انحراف نشدهایم، بقیۀ مسیر را نیز سالم طی خواهیم کرد. چه بسیار کسانی که عمری را با ایمان گذراندند؛ امّا وقتی به پول یا مقام رسیدند، خدا را فراموش کردند.
ازآنجاکه شناخت راه مستقیم، کار دشواری است، آیۀ بعد، کسانی را معرفی میکند که این راه را رفتهاند و بهترین سرمشق برای ما هستند. همچنین کسانی را میشناساند که از این راه منحرف شده اند.
صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَلَا الضَّالِّینَ ٧
راه کسانی که به آنان نعمت دادی، نه راه کسانی که بر آنان غضب شده است و نه گمراهان.
انسانها در انتخاب راه زندگی، سه گروه میشوند: دستۀ اول کسانی هستند که راه خدا را انتخاب و براساس دستورهای خداوند زندگی میکنند. این دسته همواره مشمول نعمت و رحمت ویژۀ الهی خواهند بود.
دستۀ دوّم که در مقابل دستۀ اوّلاند، کسانی هستند که حق را شناختهاند؛ ولی هوا و هوسِ خود و خواستههایِ نامشروع دوستان و بستگان را بر خواستههای خداوند ترجیح میدهند. این گروه کمکم از «صراط مستقیم» دور میشوند و خشم و غضب الهی به آنان میرسد. این آیه از آنان با عنوان«مَغْضُوبِ عَلَیْهِم» یاد کرده است.
در این میان، گروه سومّی هستند که راه معین و مشخصی ندارند، متحیر و سرگرداناند و بهتعبیر این آیه، «ضالِّینَ» یعنی گمراهان هستند. هر روز راهی را در پیش می گیرند؛ اما به جایی نمیرسند.
از این آیه میآموزیم:
در انتخاب راه مستقیم، نیازمند شناخت الگو هستیم، چنانکه خداوند در آیۀ ۶۹ سورۀ نساء، آنان را معرفی کرده و فرموده است: پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان، مشمول نعمت های ویژۀ او هستند.
«سوره بقره»
دومین سورۀ قرآن کریم که بزرگترین سورۀ قرآن نیز هست، «بقره» نام دارد. این نام، بهسبب داستانِ «گاو» بنیاسرائیل است که در این سوره آمده است. این سوره با حروفی آغاز شده است که ترکیبی خاص دارند و توجّه انسان را به خود جلب میکنند.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ
الم ١
الف لام میم
خداوند، ۲۹ سوره از ۱۱۴ سورۀ کتاب خود را با حروفی آغاز فرموده است که هر حرف آن بهتنهایی و به نامِ خودش خوانده می شود. مانند همین آیه از سورۀ بقره که آن را چنین میخوانیم: «الف، لام، میم». این شیوۀ استفاده از حروف در میان عربزبانها سابقهای نداشته است. قرآن شناسان این حروف را که از یکدیگر جدا هستند و جداجدا خوانده می شوند، «حروف مقطعه» میگویند.
در بیشتر سورههایی که این حروف آمده است، پس از آنها، آیاتی مطرح شده است که عظمت و اصالت قرآن را مطرح میکنند. گویا خداوند میخواهد بگوید که من این کتاب را که معجزه است، از همین حروف الفبا که در اختیار شما نیز هست، ساخته و پرداختهام، نه از حروف و کلماتی خاص که برای شما ناآشنا و درکناشدنی باشد. حال، کسانی که مدعی هستند قرآن معجزه نیست، اگر راست میگویند، با همین حروف الفبا، کتابی بنویسند که همچون قرآن، هم از جهت رسایی و شیوایی جملات، بی همتا باشد، هم ازنظر مطالب و محتوا، بینظیر و بیمانند.
آری، این هنر خداوند است که از حروف الفبا، کتابی تألیف میکند که بشر حتی از آوردنِ یک سوره همانند آن عاجز است. در عالم طبیعت نیز خداوند از دلِ خاک بیجان، هزاران نوع گیاه و میوه میرویاند، درحالیکه بشر از خاک، آجر و سفال میسازد!
ذَٰلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًی لِلْمُتَّقِینَ ٢
آن کتاب که در [حقّانیت] آن هیچ تردیدی راه ندارد، راهنمای پرهیزکاران است.
کتاب، باارزشترین میراثِ نسلهای گذشته برای بشر امروز است که توانسته با زبان خاموشِ خود، والاترین مفاهیم و معارف را به گوش جهانیان برساند. خداوند نیز قوانین زندگی را به صورت کتاب در اختیار بشر قرار داده است. قرآن، به صورت کتاب از آسمان نازل نشده است؛ امّا به فرمان خداوند، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم هرچه را وحی میشد، برای مردم قرائت میکردند تا اهل قلم بنویسند و عموم مردم نیز آن را حفظ کنند و بهخاطر بسپارند. اگر انسان این کتاب الهی را بهدقت مطالعه کند، یقین خواهد کرد که از جانب خداست؛ زیرا بیان چنین مطالبی از زبان یک انسان، آن هم در چهارده قرنِ قبل و از میان قومی بیسواد و بیبهره از علم، محال است.
هرکه طالب سعادت است، چارهای ندارد جز آنکه به دفترچه راهنمای خود مراجعه کند. این دفترچه را خالق هستی برای او فرستاده است تا از ابزار وجودی خود درست استفاده کند و از خطراتی که جسم و روح او را تهدید می کند، دوری گزیند. البته همانگونه که نور خورشید از شیشۀ تمیز عبور میکند، نه از خشت و گلِ تیره، نور قرآن نیز تنها در دلهای پاک اثر میکند، نه در دل افراد لجباز.
از این آیه میآموزیم:
قرآن، کتابِ هدایت و راهنمای زندگی است، نه کتابی تخصصّی، آن هم برای گروهی خاص از مردم. لذا انتظار نداشته باشیم که قرآن برای ما مسائل فیزیک یا شیمی یا ریاضی را بیان کند.
الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ ٣
[متّقین] کسانی هستند که به غیب ایمان دارند و نماز را به پای میدارند و از آنچه به آنان روزی دادهایم، انفاق میکنند.
قرآن، هستی را به دو بخش تقسیم میکند: یکی، جهان غیب که از حواس ما پوشیده و پنهان است؛ دیگری، عالَم محسوسات که طبیعت مادی است.
برخی انسانها، فقط هرچه را میبینند و میشنوند، میپذیرند و میخواهند همهچیز را ازطریق حواس پنجگانه درک کنند. غافل از اینکه حواس محدود ما قدرت درک همهچیز را ندارد. حتی قوۀ جاذبه را که خاصیتی مادی است، با حواس نمیتوان درک کرد. از افتادن اشیا به پایین، میفهمیم که زمین جاذبه دارد. پس شناخت ما از جاذبه، از راه آثار آن است نه با درک مستقیم خود آن.
بعضی توقع دارند خدا را با چشم ببینند تا به او ایمان بیاورند، چنانکه قوم بنیاسرائیل به حضرت موسی علیه السلام گفتند: «لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللّهَ جَهْرَة» (بقره، ۵۵)؛ ما به تو ایمان نمیآوریم، تا آنکه خدا را آشکارا ببینیم.
درحالیکه خداوند جسم نیست تا دیدنی باشد و ما از آثار باعظمت او در آفرینش، به وجود او پی میبریم و به او ایمان میآوریم.
افراد باتقوا و حقیقتجو، شناخت خود را به عالم مادی محدود نمیکنند، بلکه به جهان غیب، یعنی وجود خداوند و فرشتگان و عالم آخرت که از حواس ظاهری ما پنهان هستند، ایمان دارند.
آنها اهل نماز و انفاق هستند. با نماز که یاد خداست، نیازهای روح و روان خود را تأمین میکنند و به آرامش و اطمینان میرسند و با پرداخت بخشی از درآمد خود به محرومان، نیازهای جامعه را تأمین میکنند تا جامعه نیز به رفاه و آسایش دست یابد.
البته خواندنِ نماز، بهتنهایی، کافی نیست، بلکه باید نماز را بهپا داشت؛ یعنی هم خود نماز بخوانیم و هم دیگران را به نماز دعوت کنیم؛ نماز را در اول وقت، آن هم در مسجد و به جماعت بخوانیم. دراینصورت، نماز در جامعه بهپا داشته میشود و جایگاه خاص خود را می یابد.
منظور اسلام از انفاق، محدود به کمکهای مالی نیست، بلکه بنا به دستور قرآن که میفرماید: «مِمَّا رَزَقْنا» (از آنچه به شما داده ایم انفاق کنید) انفاق، ثروت و قدرت و علم و نیز هرگونه امکانات و استعدادهای خدادادی را شامل می شود.
از این آیه میآموزیم:
۱. ایمان از عمل جدا نیست و مؤمن، اهل عمل صالح است.
۲. آنچه داریم از خداست؛ پس بخشی از آن را برای خدا بدهیم که او نیز در دنیا و آخرت جبران میکند.
۳. اسلام دینی جامع و برای ادارۀ جامعه است. با دستورِ نماز، ارتباط با خدا را سفارش میکند و با دستورِ زکات، ارتباط با مردم و توجه به نیازهای جامعه را.
وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ ٤
آنان به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه [بر پیامبران] پیش از تو نازل شده است، ایمان دارند و به آخرت نیز یقین دارند.
أُولَ-ٰئِکَ عَلَیٰ هُدًی مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ٥
آنان هدایتی [ویژه] از جانب پروردگارشان یافتهاند و آنان، همان رستگاراناند.
وحی، یکی از راههای شناخت است که متقین به آن ایمان دارند. همانطورکه در آیۀ قبل گفتیم، راه شناختِ انسان به حس محدود نیست و عالمی ورای عالم محسوسات وجود دارد که عقل به وجود آن گواهی میدهد؛ ولی از شناخت دقیق آن عاجز است. خداوند نیز با فرستادن وحی، شناخت ما را کامل میسازد.
عقل میگوید: خدایی هست؛ ولی وحی، صفات و ویژگیهای آن خدا را برای ما بیان میکند. عقل میگوید: برای کیفر و پاداش انسانها، باید دادگاهی جهانی برپا شود؛ وحی میگوید: قیامتی هست که چنان ویژگیهایی را دارد. پس عقل و وحی مکمّل یکدیگرند و افرادِ باایمان از هر دو بهره میگیرند.
وحی، اختصاصی به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم ندارد، بلکه سخن الهی به همۀ پیامبران میرسیده است. لذا افراد باتقوا، تعصّب بیجا ندارند که پیامبران قبلی را نفی کنند و فقط پیامبر اسلام را بپذیرند، بلکه به همۀ پیامبران الهی ایمان دارند و هرچه را به آنان وحی شده است، میپذیرند. همچنین، آنان مرگ را پایان کار خود نمیدانند و به قیامت یقین دارند. لذا خود را در برابر گناه حفظ می کنند و به رستگاری میرسند. رستگاری یعنی آزادشدن از خواستهها و هوسهای نفسانی و رشدِ صفات خوب اخلاقی.
از این آیات میآموزیم:
۱. ایمان به تمام کتب آسمانی لازم است، چون همۀ انبیا یک هدف داشتهاند.
۲. راه رسیدن به سعادت و خوشبختی، دریافت هدایت الهی است. البته این هدایت، بدون تلاش بهدست نمیآید. هم علم و ایمان میخواهد، هم عمل و کار نیک.
إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ ٦
برای کسانی که کفر ورزیده اند، یکسان است که هشدارشان دهی یا هشدارشان ندهی. آنان ایمان نخواهند آورد.
بعد از معرفی متقین و پاکدلان، این آیات، کفار متعصبی را معرفی میکند که به چنان لجاجت و عنادی دچار شدهاند که سخن حق، هیچ تأثیری در آنها نمی گذارد و ایمان نمیآورند.
«کفر» در زبان عربی به معنای پوشاندن و نادیده گرفتن است. کفرانِ نعمت نیز بهمعنای نادیدهگرفتن نعمت و ناسپاسی است. کافر یعنی کسی که حق را نادیده می گیرد.
از این آیه میآموزیم:
۱. کفر و تعصّب، انسان را همچون سنگ و چوب در برابر پند و اندرز بیاعتنا میکند.
۲. اگر مردم، پذیرای حق نباشند، دعوت پیامبران نیز مؤثر واقع نمیشود. دعوت پیامبران، همچون بارانی است که اگر بر زمین آماده ببارد، گل بروید و اگر بر شورهزار فروبارد، خار و خاشاک حاصل شود.
خَتَمَ اللَّهُ عَلَیٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَیٰ سَمْعِهِمْ وَعَلَیٰ أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ ٧
خداوند بر دلها و بر گوش آنان مهر زده است و در برابر چشمانشان پردهای است و عذاب بزرگی در انتظار آنهاست.
کافران، عقل و چشم و گوش دارند؛ اما گویا کارهای زشت و روحیۀ تعصّب و لجاجت، پردهای در برابر آنان کشیده است که قدرت دیدن و شنیدن حقایق را از دست دادهاند و این کیفری است که خداوند در دنیا بهطور طبیعی برای آنان مقرر فرموده است. در قیامت نیز عذاب بزرگ در انتظار آنان است.
از این آیه میآموزیم:
۱. اگر کسی حق را فهمید، ولی آن را پنهان کرد، قدرت حقبینی خود را از دست میدهد و خداوند هم بر چشمِ دل او سرپوش میگذارد و این کیفر خدا برای اوست.
۲. امتیاز انسان بر حیوان، درک حقیقت و بینش صحیح است که با کفر، این امتیاز را از دست میدهد.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ ٨
و گروهی از مردم، کسانی هستند که میگویند به خدا و روز قیامت ایمان آوردهایم، درحالیکه ایمان نیاوردهاند.
قرآن، که کتاب هدایت است، ویژگیهای مؤمنان و کافران و منافقان را برای ما بیان میکند تا هم بفهمیم خود از کدام گروه هستیم، هم دیگران را بشناسیم و بتوانیم بهگونهای مناسب با آنان رفتار کنیم.
از آغاز سورۀ بقره تا اینجا، چهار آیه، مؤمنان را و دو آیه، کافران را معرفی کرده است. این آیه و آیات بعد که سیزده آیه میشود، گروه سومی را معرفی
میکند که نه نورانیت گروه اول را دارند و نه جسارت و صراحت گروه دوم را؛ نه در دل، ایمان دارند و نه به زبان، اظهار کفر میکنند. اینان، منافقان ترسویی هستند که کفر درونی خود را پنهان میکنند و در ظاهر، ادعای اسلامداشتن میکنند.
پس از هجرت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم از مکه به مدینه و شکستِ سخت مشرکان از مسلمانان در جنگ بدر، برخی مردم مکه و مدینه با آنکه در دل، اعتقادی به اسلام نداشتند، برای حفظ جان و مال خود یا برای رسیدن به موقعیت و مقامی در میان مسلمانان، به ظاهر اسلام آوردند و خود را همرنگ دیگران ساختند. روشن است که آنها، این شهامت را نداشتند که همانند دیگر کفّار، کفر خود را اظهار کنند تا صف آنها از مؤمنان جدا گردد.
نفاق و دورویی، پدیدهای است که همۀ انقلابها با آن روبهرو هستند و نباید تصور کرد همۀ کسانی که اظهار همراهی و همگامی میکنند، در دل نیز چنین تعهدی دارند. چه بسا افرادی که ظاهری اسلامی دارند، اما در باطن به اسلام ضربه میزنند.
از این آیه میآموزیم:
ایمان، امری قلبی است، نه زبانی. پس برای شناخت افراد، فقط به گفتههای آنها بسنده نکنیم.
یُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِینَ آمَنُوا وَمَا یَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا یَشْعُرُونَ ٩
[منافقان به پندار خود،] با خدا و مؤمنان نیرنگ میکنند، درحالی که کسی جز خودشان را فریب نمیدهند، امّا نمیفهمند.
منافقان، گمان میکنند افرادی زرنگ و زیرک هستند و میتوانند خدا و مؤمنان را فریب دهند و از امتیازات مسلمانان برخوردار شوند تا در وقت
مناسب، ضربۀ خود را به اسلام بزنند. درحالیکه خداوند از کفر باطنی آنها آگاه است و نفاق و دورویی آنها را می داند و در مواقع حسّاس، آنان را رسوا و چهرۀ زشت آنها را برای مؤمنان افشا میکند.
بیماری را تصور کنید که به پزشک مراجعه میکند. اگر به دستورات او عمل نکند، ولی به دروغ به پزشک بگوید که داروها را مصرف کردهام، گمان میکند که پزشک را فریب داده است، درحالیکه جز فریب خود، کار دیگری نکرده و فریبِ پزشک، درواقع فریبِ خود است. این چندچهرگانِ بیمار نیز که گمان میکنند خدا را فریب دادهاند، کسی جز خود را فریب نمیدهند.
از این آیه میآموزیم:
۱. منافق، فریبکار است. مراقب باشیم که فریب ظاهر افراد را نخوریم.
۲. بهدنبال فریب دیگران نباشیم؛ زیرا قرآن میگوید که نیرنگ به نیرنگزننده بازمیگردد.
۳. رفتار اسلام با منافق همانند رفتار منافق با اسلام است. او در ظاهر اسلام میآورد، اسلام نیز او را در ظاهر، مسلمان میشناسد. او در دل، کافر است، خداوند هم در قیامت، او را همچون کفّار کیفر میدهد.
۴. منافق خود را باهوش میپندارد، درحالیکه چنین نیست؛ زیرا نمیداند که در مقابلش خدایی است که از اسرار همه آگاه است.
فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ بِمَا کَانُوا یَکْذِبُونَ ١٠
در دلهای آنها نوعی بیماری است. خداوند نیز بیماری آنها را سختتر میکند و بهسبب دروغهایی که میگفتند، عذاب دردناکی در انتظار آنهاست.
ازنظر قرآن، روح انسان همچون جسم او، گاه به بیماریهایی دچار میشود که اگر درمان نشوند، گسترش یافته و رشد میکنند، تاجایی که انسانیتِ انسان را ازبین میبرند.
نفاق از بیماریهای خطرناک روحی است که زمینه را برای بروز بیماریهای دیگر روحی همچون بخل و حسد و طمع مهیا می کند.
انسان سالم یک چهره بیشتر ندارد و میان فکر و عمل او هماهنگی کامل است. زبانش چیزی را میگوید که در دل دارد و رفتارش با عقایدش مطابق است. اما اگر غیر از این شد، روح بیمار شده و دچار انحراف گردیده است.
نفاق همچون مرداری است که اگر در روح و دل انسان باقی بماند، باعث میشود منافق بهجای تسلیمشدن در برابر دستورات نازلشده ازطرف خداوند، ریاکاری کند و پلیدی نفاق او بیشتر آشکار گردد و بدین گونه بیماری نفاقش افزایش یابد. نفاق همچون لاشه و مردار در آب افتاده است که بوی نامطبوع میدهد و هرچه بارانِ پاک بر آن ببارد، به جای آنکه آلودگیاش برطرف شود، آلودگیاش بیشتر میگردد.
«نفاق» معنای وسیعی دارد و هرگونه دوگانگی میان گفتار و عمل و ظاهر و باطن را شامل میشود. لذا افراد مؤمن نیز ممکن است گاهی دچار آن شوند. ریا و تظاهر در ادای عبادت، یعنی کار را برای غیرخدا انجامدادن، نوعی نفاق است.
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم میفرمایند: سه صفت است که در هرکس باشد، منافق است، هرچند روزه بگیرد و نماز بخواند و خود را مسلمان بداند: کسی که در امانت خیانت کند؛ کسی که بههنگام سخنگفتن دروغ بگوید؛ کسی که وعده بدهد، ولی عمل نکند.
از این آیه میآموزیم:
۱. نفاق، بیماری روحی است و منافق همچون فرد بیمار، نه سالم است و نه مرده، نه مؤمن است و نه کافر.
۲. نفاق، رشدی سرطانی و فراگیر دارد که اگر درمان نشود، همۀ ابعاد وجودی انسان را فرامیگیرد.
۳. سرچشمۀ نفاق، دروغ است و دروغگویی شیوۀ معمول منافقان است.
وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ ١١
و هنگامی که به آنان گفته شود: «در زمین فساد نکنید!» می گویند:
« فقط ما اصلاح کنندهایم!»
أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَ-ٰکِنْ لَا یَشْعُرُونَ ١٢
آگاه باشید! اینها خود، مفسدند، ولی نمیفهمند.
نفاق، بیماری مُسری و واگیرداری است که اگر جلوی انتشار آن گرفته نشود، افراد زیادی از جامعه را مبتلا میکند. چاپلوسی، ریاکاری و دورویی جامعه را بهفساد میکشاند.
ازآنجاکه منافق، خود اهل عمل به دستورات دینی نیست، میخواهد دیگر مؤمنان نیز همانند او باشند؛ لذا دائماً با مسخره کردنِ دستورات خدا، مردم را در ادای وظایفشان، سست یا به آن وظایف بیاعتنا میکند.
قرآن نمونههایی از این رفتار زشت منافقان را در سورههای توبه و منافقین بیان میفرماید که چگونه بههنگام جهاد با دشمنان اسلام، از جنگ فرار میکردند و باعث تضعیف روحیۀ مجاهدان میشدند. یا در هنگام انفاق و کمکهای مالی، مؤمنان را مسخره می کردند و میگفتند که این مقدارِ کم، چه ارزشی دارد.
با آنکه نفاق منشأ همهگونه فساد در جامعه است، منافق که از دیدن حقایق کور شده است، فسادِ خود را اصلاح میپندارد. زیرا درنظر او، کاری همچون
سازش با دشمن، به صلاح جامعه است، پس باید جلوی جنگ و پیامدهای آن گرفته شود؛ گرچه این کار سبب تضعیف دین و مؤمنان گردد!
از این آیات میآموزیم:
۱. آثار نفاق، فقط فردی نیست، بلکه جامعه را نیز به فساد میکشاند.
۲. از نشانههای نفاق، خودستایی و خودبرتربینی است. منافقان میگویند: فقط ما اهل صلاح و اصلاح هستیم، نه دیگران.
۳. اگر نفاق در دل رسوخ کند، درک و شعور صحیح را از انسان میگیرد و باعث میشود او حقایق را وارونه ببیند.
۴. مؤمنان باید شعارهای زیبا، اما توخالی منافقان را بشناسند تا فریب نخورند.
وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ کَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَ-ٰکِنْ لَا یَعْلَمُونَ ١٣
و چون به آنان گفته شود: «شما نیز همانگونه که دیگر مردم ایمان آوردهاند، ایمان آورید» [با تکبّر و غرور] میگویند: «آیا ما نیز همانند ساده اندیشان و سبکمغزان، ایمان بیاوریم؟» آگاه باشید! آنها خود بیخردند، ولی نمیدانند.
منافقان، خود را افرادی عاقل و هوشیار و زیرک میپندارند و مؤمنان را افرادی زودباور و سفیه و سادهلوح میشمرند. لذا وقتی به آنها گفته میشود چرا همچون دیگر مردمان ایمان نمیآورید، در پاسخ، مردم را که در تمام صحنهها و سختیها، یار و یاور رهبرشان بوده اند، به سادهلوحی متهم میکنند.
قرآن در پاسخ آنها میگوید: شما که مؤمنان را سفیه میشمرید، خود سفیه هستید. ولی مشکل آنجاست که از سفاهت خود، بیخبر هستید. بدتر از نادانی، بیخبری از نادانی است که انسان گمان کند همهچیز را میفهمد و دیگران هیچ نمیفهمند.
از این آیه میآموزیم:
۱. تحقیر مؤمنان، از شیوههای منافقان است. منافقان خود را بهتر و برتر از دیگران میپندارند.
۲. با متکبر باید همانند خودش رفتار کرد. آن کس که مؤمنان را تحقیر میکند، باید در جامعه تحقیر شود تا غرور و تکبّر او شکسته شود.
۳. تحقیر و تمسخر دیگران، کاری سفیهانه است. خردمند با منطق سخن میگوید و سفیه با تمسخر و استهزا.
وَإِذَا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَیٰ شَیَاطِینِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَکُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ ١٤
و چون با اهل ایمان ملاقات کنند، میگویند: «ما [نیز همانند شما] ایمان آوردهایم»؛ ولی هر گاه با [همفکران] شیطان صفت خود تنها شوند، می گویند: «ما با شماییم، ما فقط [اهل ایمان را] مسخره میکنیم.»
از دیگر نشانههای منافق آن است که شخصیتِ مستقل و پایداری ندارد: در هر محیطی، رنگ آن محیط را به خود گرفته و همرنگ آن میگردد. وقتی در جمع مؤمنان باشد، اظهار ایمان میکند؛ اما وقتی در میان دشمنان است، با آنان همصدا شده و علیه مؤمنان سخن می گوید و آنان را مسخره میکند.
این آیات به ما هشدار میدهد که فریب ظاهر افراد را نخورید و هر مدعی ایمانی را مؤمن نپندارید، بلکه ببینید آن فرد با چه کسانی رفتوآمد میکند و دوستان او چه کسانی هستند. نمیتوان پذیرفت کسی مؤمن باشد، ولی با دشمنان دین، دوست و رفیق باشد. ایمان، با سازش با دشمنان دین نمی سازد و لازمۀ ایمان، دشمنی با دشمنان خداست.
از این آیه میآموزیم:
۱. انسانهایی که سبب انحراف دیگران میگردند، شیطان هستند؛ پس از آنان دوری کنیم.
۲. منافقان، بازوهای دشمنان در جامعهاند و همگام با خواستههای آنان حرکت میکنند.
اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَیَمُدُّهُمْ فِی طُغْیَانِهِمْ یَعْمَهُونَ ١٥
خداوند آنان را به استهزا می گیرد و به آنان مهلت میدهد، درنتیجه آنان در سرکشی خود، سرگردان میشوند.
خداوند، مسخرهکنندگان را کیفر میدهد و چه کیفری بالاتر از سرگردانی و کوردلی که منافقان به آن دچار میشوند. برنامۀ خداوند این است که به گنهکاران و ستمکاران مهلت دهد؛ اما این مهلت در صورتی رحمت است که سبب توبۀ آنان شود، وگرنه موجب فرورفتن بیشتر در گرداب گناه و سرانجام، غرقشدن و هلاکت آنان میشود.
از این آیه میآموزیم:
۱. کیفرهای خداوند با گناهان بشر متناسب است. کیفر تمسخر و استهزا، استهزاست.
۲. خداوند حامی مؤمنان است. اگر منافقان، آنها را به تمسخر میگیرند، خداوند نیز منافقان را به استهزا میگیرد.
أُولَٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَیٰ فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا کَانُوا مُهْتَدِینَ ١٦
آنان کسانی هستند که به بهای [ازدست دادن] هدایت، خریدار ضلالت و گمراهی شدند. امّا این داد و ستد، سودشان نبخشید و در شمارِ هدایت یافتگان درنیامدند.
دنیا، همانند بازار است و همۀ ما فروشندگانی هستیم که به ناچار، باید کالاهای خود را بفروشیم: کالای عمر و جوانی، سرمایۀ عقل و فطرت، علم و قدرت و همۀ استعدادهای خدادادی.
در این بازار، گروهی سود میبرند و به سعادت میرسند و گروهی نه تنها سودی نمیبرند، بلکه اصل سرمایه را نیز از دست میدهند. اینان همانند یخفروشی هستند که اگر جنس خود را نفروشد، نهتنها سود نمیبرد، بلکه اصل سرمایهاش نیز آب می شود و از دست می رود.
این آیه، منافقان را فروشندگانی معرفی کرده است که هدایت فطری خود را فروخته و گمراهی خریدهاند. آنان با عادتکردن به گناه و نفاق، فطرت پاک الهی را که زمینۀ هدایت است، از دست دادهاند. در این تجارت، آنان نهتنها سودی بهدست نیاوردهاند، بلکه به اهداف شوم خود هم نرسیدهاند و اسلام روزبهروز پیشرفت کرده است و آنان رسواتر شدهاند.
از این آیه میآموزیم:
۱. فقط به فکر کسبِ سود در تجارتِ اموال نباشیم، بلکه ببینیم: جان و دل خود را به چه قیمتی میفروشیم؟ چه بهدست میآوریم؟ نتیجۀ این کسب و تجارت، هدایت و سعادت است یا گمراهی و شقاوت؟
۲. نفاق، سرانجامی جز گمراهی و زیانکاری ندارد، برخلاف ایمان که انسان را به سعادت میرساند.
مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَکَهُمْ فِی ظُلُمَاتٍ لَا یُبْصِرُونَ ١٧
مَثل آنان (منافقان) مَثل آن کسی است که آتشی افروخته [تا از تاریکی وحشتناک، رهایی یابد]. پس چون آتش، اطراف خود را روشن کرد، خداوند روشنایی و نورشان را ببرد و آنان را در تاریکیهایی که هیچ نمیبینند، رها کند.
آیات گذشته نمونههایی از رفتار و گفتار منافقان را بیان کرد. این آیه با تشبیه آنان به کسی که در بیابانی تاریک، آتش افروخته است، میفرماید: نورِ ایمانِ منافقان، همچون نور آتش، ضعیف و بیدوام و همراه با دود و خاکستر و سوزندگی است. آری، منافق، نورِ ایمان را بروز میدهد، امّا باطن او، آتشِ کفر است. این نور ضعیف نیز بهتدریج در اثر تعصّبها و لجاجتها، ضعیفتر میشود تا آنکه تاریکی ها، سراسر وجود آنها را فراگیرد.
منافقان با انتخاب راه نفاق، چنین میپندارند که میتوانند هم کفّارِ اهل «نار» را از خود راضی نگهدارند و هم مؤمنانِ اهلِ «نور» را؛ هم از دنیای کفّار بهره گیرند و هم از آخرت مؤمنان بیبهره نباشند. لذا قرآن، آنان را به کسی تشبیه نموده که با افروختنِ آتش، «نار» و «نور» را یکجا جمع کردهاند تا از هر دو بهره ببرند. میدان زندگی، همچون بیابانِ تاریکی است که برای عبور از آن، نوری پرفروغ و بادوام لازم است. اما ایمانِ منافقان نور ضعیفی است که در توفان حوادث، خاموش میشود و آنان را سردرگم رها می کند.
از این آیه میآموزیم:
۱. منافق، بهجای استفاده از نور قوی ایمان، از نار ضعیف حیله استفاده میکند.
۲. منافق، برای رسیدن به نور، از نار استفاده میکند که خاکستر و دود و سوزندگی بهدنبال دارد.
۳. سرانجام، خداوند منافق را رسوا میکند و همان نور ظاهری او را نیز میگیرد.
۴. نفاق و دورویی، آن هم در برابر خدا، نشانۀ زیرکی و هوشمندی نیست، بلکه مایۀ ظلمت و هلاکت است.
صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لَا یَرْجِعُونَ ١٨
آنان [از شنیدن حق] کر و [از گفتن حق] گُنگ و [از دیدن حق] کورند، پس ایشان [بهسوی حق] بازنمیگردند.
منافق نیز مانند دیگر انسانها، چشم و گوش و زبان دارد؛ اما چشم او حاضر به دیدن حقایق و گوش او حاضر به شنیدنِ کلام حق نیست. زبان او نیز از اقرار به حقیقت سر باز میزند. لذا قرآن او را به کسانی تشبیه میکند که گویا این ابزار شناخت و بیان را در اختیار ندارند.
آیۀ قبل، بیان کرد که با رفتنِ نور ایمان، تاریکی کفر چنان وجود آنان را فرامیگیرد که دیگر قدرت دیدن ندارند. اما این آیه میفرماید: نه فقط قدرت دیدن ندارند، بلکه قدرت شنیدن و گفتن حق را هم از دست میدهند و نتیجۀ حرکت در پرتگاه و تاریکی، چیزی جز سقوط و هلاکت نیست. حرکت در این بیراهه بازگشتی ندارد و نجات از آن دشوار است.
از این آیه میآموزیم:
امتیاز انسان بر حیوان، قدرت درک حقایق است؛ اما نفاق، انسان را از درک حقایق کور و کر و در نهایت لال میکند.
أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِیهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِی آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِیطٌ بِالْکَافِرِینَ ١٩
یا همچون [گرفتاران در] بارانی تند از آسمان، در شبی تاریک، همراه با رعد و برق، که از ترس صاعقهها و بیم مرگ، انگشتشان را در گوش خود فرومیبرند، و خداوند بر کافران احاطه دارد.
در آیۀ هفدهم، خداوند منافق را به فردی درراهمانده تشبیه فرموده که نور و روشنایی خود را از دست داده است، در میان تاریکیها حیران و سرگردان گشته و راه بازگشتی ندارد. اما این آیه میفرماید: او همچون فردی درگِلمانده است که رگبار باران، تاریکی شب، غرشِ گوشخراشِ رعد، نورِ خیرهکنندۀ برق و ترس و هراسِ مرگ، او را احاطه کرده است. این فرد نه پناهگاهی دارد برای حفظ خود از باران و نه نوری دارد در تاریکی. همچنین در برابر صاعقۀ مرگآور، گوشی آسوده و روحی آرام ندارد.
از این آیه میآموزیم:
۱. منافق، غرق در مشکلات و نگرانیهاست. در همین دنیا نیز دلهره و اضطراب دامنگیرش میشود.
۲. ناقوس ترس از مرگ، همواره در گوش منافقان نواخته میشود و آرامش روحی را از آنها میگیرد.
۳. نفاق، سرانجام به کفر منتهی میشود. پایان آیه بهجای آنکه بفرماید: «وَاللَّهُ مُحیطٌ بِالْمُنافِقین» میفرماید: «وَاللَّهُ مُحیطٌ بِالْکافِرین».
۴. نصیبِ برخی افراد از بارانِ آسمان، غرشِ رعد و صاعقههای مرگآفرین است. آری، قرآن که مایۀ نزول رحمت الهی بر بشر است، برای منافق، زنگ خطر و مایۀ رسوایی و ذلّت است.
یَکَادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ کُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ٢٠
نزدیک است که روشنایی برق، نور چشمانشان را برباید. هرگاه [در آن صحرای تاریک و بارانی، برق آسمان] برای آنان بدرخشد، چند گامی در پرتو آن راه
میروند؛ ولی همین که تاریکی، ایشان را فراگیرد، میایستند. اگر خداوند بخواهد، شنوایی و بینایی آنان را از میان میبرد. همانا خداوند بر هر کاری تواناست.
رعد و برق آسمان که معمولاً نشانۀ نزول باران رحمت است، برای بعضی سبب وحشت و دلهره است. نورِ ضعیف آتشی که منافقان، خود برافروختند و نور خیرهکنندۀ برقِ آسمان، هیچیک راهنمای آنان در مسیر زندگی نیست؛ زیرا اوّلی را دوام و بقایی نیست و دوّمی فقط بشارتگر نزول بارانی است که برای آنان جز مصیبت در پی ندارد.
آری، وحی الهی، همانند برق خیرهکنندۀ آسمان است که منافقان، با اظهار ایمان میخواهند از پرتو این نور استفاده کنند. اما قرآن بهگونهای آنان را رسوا میکند که بهناچار، از هممسیری با مؤمنان باز میایستند. این سردرگمی، کیفر دنیوی دورویی با خدا و مؤمنان است.
از این آیه میآموزیم:
۱. منافق، از خود نوری ندارد و بهدنبال حرکت در پرتو نور مؤمنان است.
۲. منافق گاهی چندقدمی به جلو برمیدارد؛ امّا پیشرفتی ندارد و از حرکت باز میایستد.
یَا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ٢١
ای مردم، پروردگارتان را بپرستید که شما و پیشینیان شما را آفرید تا اهل تقوا شوید.
در بیست آیۀ پیشین، خداوند حالات و ویژگیهای سه گروه از مردم را بیان فرمود: پرهیزگاران و کافران و منافقان. پس از مقایسۀ افکار و عقاید و نیز رفتار و گفتار این سه گروه، این آیه، راه سعادت و نجات را مشخص و
میفرماید: برای پیوستن به گروه اول و رسیدن به تقوا، فقط یک راه وجود دارد و آن بندگی خدایی است که هم شما و هم نیاکانِ شما را آفریده است. فقط او را بندگی کنید تا از بردگی دیگران آزاد شوید.
بسیاری از مردم، خداوند را خالقِ خود میدانند؛ امّا قانونِ زندگی خود و جامعه را از دیگران میگیرند. گویا خداوندی که آنها را آفریده، آنها را به حال خود رها کرده است تا هرگونه که میخواهند عمل کنند.
از این آیه میآموزیم:
۱. یکی از دلایل عبادتِ خدا، شکرگزاری از نعمتِ آفرینش، اولین و بزرگترین نعمتِ خداوند است.
۲. عبادت، وسیلۀ تقوا و پاکدامنی است. اگر عبادتی روحِ تقوا را در ما گسترش ندهد، درحقیقت، عبادت نیست.
۳. مراقب باشیم آداب و رسومِ نیاکانِ خود را در برابر دستورات خداوند قرار ندهیم؛ زیرا آنها نیز مخلوق خدا بودهاند و پیروی از آنان نباید مانع اطاعتِ خدا شود.
الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَکُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ٢٢
آنکه زمین را برای شما بستری [گسترده] و آسمان را بنایی [افراشته] قرار داد و از آسمان، آبی فروفرستاد و بهوسیلۀ آن، از میوهها، روزی برای شما بیرون آورد. پس برای خداوند شریک و همتایی قرار ندهید، با آنکه خودتان میدانید [آنها نه شما را آفریده اند و نه روزی میدهند].
در این آیه، خداوند به نعمتهای متعددی اشاره میکند که هر یک، سرچشمۀ نعمتهای دیگر است. زمین همچون فرش، بستر زندگی انسان در این کرۀ خاکی است. کوه و دشت، آب و خاک، معادنِ گوناگون، در عمق
زمین و زیر کوهها، همه و همه محیطی مناسب را برای بقا و حیات انسان فراهم آورده است.
هماهنگی میان زمین و آسمان، نزولِ باران و رویشِ گیاهان را بهدنبال داشته و رزق و غذای انسان را تأمین کرده است. امّا همۀ اینها با تدبیر الهی و قدرت بیپایان او مهیا شده است. پس چگونه ممکن است دیگرانی را شریک او بدانیم و بهجای خدا فرمان آنان را اطاعت کنیم که برای زندگی خود محتاج او هستند؟
از این آیه میآموزیم:
۱. توجه به نعمتهای گستردۀ الهی در زمین و آسمان، بهترین راه خداشناسی و بندگی و عبادت خداوند است.
۲. نظم و هماهنگی میان زمین و آسمان، بهترین دلیل بر وجود خالقی عالم و قادر و یکتاست.
۳. خداوند هستی را برای بشر آفریده و منظور نهایی از خلقتِ موجودات دیگر، بهرهگیری انسان بوده است.
۴. خداشناسی و خداپرستی، فطری است و وجدان همۀ مردم به آن شهادت میدهد. لذا پایان آیه میفرماید: «وَ اَنْتُم تَعْلَمون»؛ یعنی خود شما این مطلب را میدانید.
وَإِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَیٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ ٢٣
اگر در [حقانیت] آنچه بر بندۀ خود نازل کردهایم تردید دارید، چنانچه راست میگویید، سورهای همانند آن بیاورید و یاران و گواهان خویش را در برابر خدا فرابخوانید! [تا گواهی دهند که سوره شما همانند یکی از سورههای قرآن است.]
هر پیامبری برای اثباتِ نبوّت خود، باید معجزهای داشته باشد که دیگران از آوردن همانند آن عاجز باشند. قرآن، معجزۀ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم است که بشر از آوردن کتابی همانند آن، ازنظر لفظ و محتوا، ناتوان بوده است. قرآن، بارها مخالفانِ خود را به مبارزه دعوت کرده و فرموده است که اگر شما این کتاب را از جانب خدا نمیدانید و آن را ساختۀ دست بشر می پندارید، کتابی مثل آن بیاورید تا صدای اسلام خاموش شود.
جالب آنکه در این مبارزطلبیها، بارها قرآن به دشمنانش تخفیف داده است. یک بار میفرماید که کتابی مثلِ قرآن بیاورید. جای دیگر فرموده است که ده سوره مثل قرآن بیاورید. در اینجا نیز میفرماید که دستکم یک سوره همانند قرآن بیاورید. ازسویدیگر، قرآن آنها را بر انجامدادن این کار
تحریک کرده و میفرماید که از همۀ یاران و همفکران خود در سراسر جهان دعوت کنید و آنها را به یاری بطلبید؛ اما بدانید که قدرت این کار را ندارید.
همۀ پیامبران معجزه داشتهاند؛ امّا معجزۀ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم ، یعنی قرآن، ویژگیهایی مخصوص به خود دارد که به اختصار، چهار ویژگی آن را بیان میکنیم:
۱. گویابودن. معجزاتِ پیامبران دیگر، زبان نداشت که بگوید من معجزهام، بلکه آن پیامبر باید اعلام میکرد که این کار من معجزه است. امّا قرآن، خودش مخالفان را به مبارزه دعوت کرده است و ادعای اعجاز دارد: قرآن هم قانون است و هم سند قانون.
۲. جاودانه بودن. معجزاتِ پیامبران دیگر، در زمانی خاص اتفاق افتاده است و فقط مردم همان زمان، آن را دیده یا شنیدهاند؛ امّا قرآن، تنها در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم معجزه نبوده، بلکه تا پایان تاریخ، معجزه است. همچنین گذشتِ زمان، نهفقط آن را متزلزل و کهنه نکرده، بلکه معارف و مطالب آن روزبه روز شکوفاتر و روشنتر میشود.
۳. جهانیبودن. قرآن مخصوص زمان خاصی نیست و به مکان و سرزمین خاصی نیز اختصاص ندارد. مخاطبِ قرآن، فقط مردم عربزبانِ سرزمین حجاز نبودهاند، بلکه همۀ ملّتها از هر قوم و نژاد، مخاطب قرآن بوده و هستند. بههمین دلیل، در هیچ جای قرآن، خطابِ «یا اَیُّهَا الْعَرَب» نیامده، بلکه خطابِ الهی به عموم مردم است که «یا اَیُّهَا النّاس».
۴. روحانیبودن. معمولاً معجزات پیامبران دیگر، جنبۀ مادی و جسمانی داشته و چشم و گوش انسانها را به حیرت وامیداشته است. اما قرآن از سِنخ کلام و سخن است و با آنکه از حروفِ الفبا ترکیب یافته، چنان در عمق جان نفوذ میکند که عقل را به تعظیم وامی دارد و روح و اندیشه را تسخیر خود میکند.
از این آیه میآموزیم:
۱. مهمترین ویژگی پیامبران که باعث شد لیاقتِ دریافتِ وحی را پیدا کنند، این بود که فقط بندۀ خدا و تسلیم محض او بودند. قرآن در بسیاری از آیات، از پیامبران با عنوان «عِبادِنا» یاد میکند، چنانکه در این آیه میفرماید: «نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا»؛ قرآن را بر بندۀ خود نازل کردیم.
۲. اسلام، دینی جاودانی و جهانی است و معجزۀ آن، به عصر و نسل خاصی اختصاص ندارد.
۳. نباید اجازه دهیم شک و تردیدی دربارۀ دین در ذهن ما باقی بماند. اگر شک کردیم، بلافاصله آن را برطرف کنیم تا باورهای دینی ما متزلزل نشود.
۴. ایمان ما به حقانیّتِ قرآن بهقدری محکم است که اگر مخالفان بتوانند سورهای مثل یکی از سورههای قرآن بیاورند، ما همان را بهجای تمام قرآن میپذیریم. البته میدانیم که رخدادن چنین اتفاقی ناممکن است.
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ ٢٤
پس اگر این کار را نکردید، که هرگز نمیتوانید چنین کنید، از آتشی بترسید که هیزمش مردم [گناهکار] و سنگهاست و برای کافران مهیّا شده است!
قرآن در آیۀ قبل، مخالفان خود را به آوردن سورهای مثل سورههای قرآن دعوت کرد. در این آیه نیز میفرماید: بدانید، هرگز چنین کاری، شدنی نیست. شما که در زمان رسول خدا هستید و با زبان و کلام او کاملاً
آشنایید، نمیتوانید کلامی همانند قرآن بیاورید، چه رسد به آیندگان؛ آری! کلام خداوند همچون خود او، قابل مقایسه با سخن بشر نیست.
سپس قرآن به آنان هشدار میدهد که هیزمِ جهنّم، بدنهای گنهکاران است که در کنار سنگها می سوزد. مراد از «سنگها» در آیه، یا سنگهای سوختنی مانند زغالسنگ است که آتش جهنّم را برمیافروزد یا بتهای سنگی که خداوند آنها را بهعنوانِ سندِ جرم در قیامت حاضر میکند تا بتپرستان نتوانند مُنکر کار خود شوند. چنانکه در آیۀ ۹۸ سورۀ انبیا میفرماید: «اِنَّکُمْ وَ ماتَعْبُدون مِن دون اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّم»؛ شما و آنچه بهجای خدا پرستش میکنید، هیزمِ دوزخ است.
از این آیه میآموزیم:
۱. انسان بهسبب کُفر، به جایی میرسد که همردیفِ سنگ و جماد میشود.
۲. دلی که همچون سنگ، نفوذناپذیر شد و قرآن را نپذیرفت، در قیامت نیز با سنگها محشور میشود.
۳. قرآن، در همۀ زمانها معجزه است. در آینده نیز کسی نمیتواند مانند قرآن را بیاورد.
وَبَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ کُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَٰذَا الَّذِی رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِیهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ٢٥
و به کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند، مژده بده که برایشان باغهایی بهشتی است که نهرها از پای [درختان] آنها جاری است. هرگاه میوهای از آن باغها روزی آنان شود، میگویند: «این همان است که قبلاً
نیز به ما روزی داده شده بود.» درحالیکه [در دنیا] همانند آن نعمتها به ایشان داده شده است. و در بهشت برای آنان، همسرانی پاک و پاکیزه است و در آنجا جاودانهاند.
آیۀ قبل کافران را به آتش دوزخ تهدید کرد. این آیه سرانجامِ مؤمنان را بیان میکند تا با مقایسۀ سرنوشتِ این دو گروه، حقیقت روشنتر شود. البته، ایمان در صورتی مفید است که با عمل صالح همراه باشد. نه ایمان و نه عمل، هیچیک بهتنهایی، سعادت انسان را تضمین نمیکند. ایمان همچون ریشۀ درخت و عمل صالح میوۀ آن است. وجود میوۀ شیرین، دلیل بر سلامتِ ریشه و وجود ریشۀ قوی، سبب پرورش میوۀ سالم است.
افراد بیایمان، گهگاه کار خوبی انجام میدهند؛ اما چون ایمان در اعماق وجودشان ریشه ندارد، کارهایشان همیشگی و دائمی نخواهد بود. جایگاه اهل ایمان در قیامت، بهشتی است که باغهای آن پاییز و خزان ندارد، همواره سبز و پرمیوه است و آب، این مایۀ طراوت و شادابی، دائماً در پای درختان آن جاری است. میوههای بهشتی ازنظر ظاهر، شبیه میوههای دنیوی است تا اهل بهشت آنها را بشناسند و با آنها نامأنوس نباشند؛ اما ازنظر طعم و مزه، کاملاً متفاوت و متمایز از میوههای دنیوی است. در آخرت، زاد و ولدی نیست؛ امّا ازآنجاکه انسان به همسر و همدم نیاز دارد، خداوند برای
اهل بهشت همسرانی بهشتی قرار داده که پاکی و طهارت، ویژگی اصلی آنهاست.
بسیاری از آیات قرآن مثل این آیه، نعمتهای مادی بهشت را باغ و قصر و همسر و مانند اینها معرفی کرده است. امّا در آیات دیگر، در کنار این نعمتها، به نعمت های معنوی بهشت نیز اشاراتی شده است. مثلاً در آیۀ ۷۲ سورۀ توبه، پس از ذکر نعمتهای مادی بهشت، میفرماید: «و رضوان من اللَّه اکبر»؛ خشنودی خداوند از همۀ اینها بهتر است. در آیۀ ۸ سورۀ بینه
نیز میفرماید: «رَضی اللَّهُ عَنهُم وَ رَضوا عَنه»؛ خداوند از آنان راضی است و آنان نیز از خداوند خشنود.
بهنظر میرسد آنچه دربارۀ نعمتهای بهشتی در قرآن آمده است، ویژگی مکان و مسکنِ اهل بهشت را بیان میکند، نه آنکه این نعمتها، تمام پاداشِ آنها باشد. درحقیقت، حضور در جمع پیامبران و اولیای خدا و پاکان و صالحانِ تاریخِ بشر، از بهرههای معنوی و لذت بخش بهشتیان است.
از این آیه میآموزیم:
۱. نشانۀ وجود ایمان، عمل صالح است. لذا قرآن همواره این دو را در کنار یکدیگر آورده و میفرماید: «آمنوا و عملوا الصالحات».
۲. در فرهنگِ قرآن، عمل صالح، عملی است همراه با انگیزه و نیّت الهی، نه هر کار نیکی که براساس تمایلات شخصی یا جاذبههای اجتماعی باشد. لذا، عمل صالح، پس از ایمان به خدا مطرح شده است.
۳. محرومیتهایی که مؤمن بهسبب رعایتِ حلال و حرام، در این دنیا میکشد، در بهشتِ آخرت جبران میشود.
۴. نعمتهای دنیا تمامشدنی است و با ازدسترفتن آنها، خاطرِ انسان پریشان میشود؛ اما نعمتهای آخرت دائمی و همیشگی است. لذا انسان، غصّۀ ازدستدادن آنها را نمیخورد.
۵. همسر مناسب، همسری است که از هر جهت پاک و پاکیزه باشد؛ هم از نظر روح و قلب، هم از نظر جسم و تن. این آیه دربارۀ ویژگی همسران بهشتی می فرماید: «ازواج مطهرّة».
إِنَّ اللَّهَ لَا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَیَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَمَا یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِینَ ٢٦
خداوند پروا ندارد از اینکه به پشهای یا فراتر از آن [در کوچکی] مثال بزند. پس آنانکه ایمان دارند، میدانند که آن [مثال، گویای] حقیقتی است ازطرف پروردگارشان. ولی کسانی که کفر ورزیدهاند [بهانهجویی کرده،] میگویند: «خداوند از این مثل چه منظوری داشته است؟» [آری،] خداوند بسیاری را با آن مثال گمراه و بسیاری را با آن هدایت میفرماید. [البته] خداوند جز افراد فاسق را با آن گمراه نمیکند.
مخالفان اسلام که از آوردنِ کتابی مثل قرآن عاجز ماندند و در برابر منطقِ محکم قرآن حرفی نداشتند، مثالهای قرآن را بهانه قرار داده و میگفتند: خداوند برتر از آن است که چنین مثالهایی بزند؛ برای خدا زشت است که به عنکبوت یا مگس مثال بزند؛ این مثال ها با مقام خداوند سازگار نیست؛ مَثَلزدن کار بشر است، نه کار خدا.
آنها که اصلِ وجود خدا را هم قبول نداشتند، میخواستند با این حرفها مسلمانان را به قرآن و پیامبر، دچار شک و تردید کرده و ایمان آنها را متزلزل کنند.
درحالیکه اوّلاً، همۀ مثالهای قرآن اینگونه نیست، چنانکه در آیات قبل، خداوند منافقان را به مسافری درراهمانده تشبیه کرده که انواع خطراتِ زمینی و آسمانی، او را فراگرفته است و نوری برای ادامۀ مسیر ندارد.
ثانیاً، مثال وسیلهای است برای تجسّم حقیقت. لذا وقتی گوینده در مقام تحقیر یا بیان ضعفِ کسی است، او را به موجودی ضعیف همچون مگس یا
پشه تشبیه میکند، چنانکه در آیۀ ۷۳ سورۀ حج میفرماید: «آن چیزهایی را که بهجای خداوند میپرستید، حتی نمیتوانند مگسی بیافرینند، اگرچه به کمک یکدیگر هم بیایند. اگر هم مگسی چیزی از آنها برباید، قدرت پسگرفتنِ آن را ندارند. چه ضعیف است طلبکننده و طلبشونده.»
این آیه نیز میفرماید: خداوند اِبایی ندارد از اینکه به پشه یا پستتر از آن مثال بزند؛ زیرا حقایقِ معنوی و عقلانی را باید در لباسِ مثالهای محسوس بیان کرد تا مردم بفهمند. در مثال نیز تفاوتی میان فیل و پشه نیست و هر یک بهمناسبت موضوع بهکار می رود.
البته مردم در برابر مثالهای قرآن دو دستهاند: گروهی آن را میفهمند و مایۀ هدایت آنها میشود. کسانی نیز از روی بهانهجویی و کینهتوزی با قرآن و پیامبر رفتار میکنند. اینان نهفقط از قرآن بهرهای نمیبرند، بلکه بهدلیل شک و تردیدی که در قرآن پیدا می کنند، از هدایت دور شده و گرفتار گمراهی بیشتر میشوند.
از این آیه میآموزیم:
۱. شرم و حیا، در آموزش و یادگیری معارفِ دینی، پسندیده نیست، بلکه شرم و حیا در مواقعی پسندیده است که کاری، شرعاً یا عقلاً یا عرفاً زشت و ناپسند باشد.
۲. حقایق و معارفِ بلند را باید به زبان ساده گفت تا عموم مردم استفاده کنند. همانگونه که خداوند هم با مثال، مطالب خود را بیان میکند.
۳. مثالهای قرآن، براساس امور واقعی و محسوس است، نه امور تخیّلی و موهوم؛ لذا گاهی به حیوانات مَثَل میزند و گاهی به پدیدههای طبیعی همچون رعد و برق و باران.
۴. گناه، مانعِ شناخت درست حقایق و موجب گمراهی انسان میشود.
۵. آنچه از جانب خداست، بیان حقایق است. هدایتپذیری یا گمراهی، نتیجۀ عکسالعمل انسان در برابر آن حقیقت است.
الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَیَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّ-هُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولَٰئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ ٢٧
کسانی که پس از آنکه با خدا پیمان محکم بستند، آن را میشکنند و پیوندهایی را قطع میکنند که خدا دستور داده است برقرار سازند و در زمین فساد میکنند. قطعاً آنان زیانکاراند.
در پی آیۀ قبل که در آن سخن از گمراهی فاسقان بود، این آیه سه ویژگی آنان را بیان میکند:
۱. پیمانهای الهی را زیر پا میگذارند و از خواستهها و غرایز خود پیروی میکنند. مراد از پیمان الهی در این آیه، همان فطرت پاکی است که خداوند در نهاد همۀ انسانها قرار داده و ازطریق آن، میتوانند خوب و بد و حق و باطل را بفهمند و آمادگی پذیرش دعوت پیامبران را پیدا کنند.
۲. پیوندهایی را قطع میکنند که خداوند به برقراری آن پیوندها دستور داده است؛ چه پیوندهای مکتبی با رهبران الهی و چه پیوندهای اجتماعی با مؤمنان و چه پیوندهای خانوادگی با خویشان و نزدیکان.
۳. با فسق و گناه، فساد و فحشا را در زمین گسترش میدهند. شاید گمان میکنند که گناه، امری فردی و شخصی است و آثار آن فقط به خودشان
بازمیگردد، درحالیکه آثار اجتماعی گناه، کمتر از آثار فردی آن نیست و جامعه را به فساد می کشاند.
روشن است کسی که پیمانهای الهی و پیوندهای بشری را محترم نمیشمرد و آزادانه هرگونه که میخواهد عمل میکند، بزرگترین
خسارتها را میبیند؛ زیرا با ازدستدادن سرمایههای مادی و معنوی خود، چیزی جز زشتی و پلیدی و سیهروزی بهدست نمیآورد.
اسلام با گوشهگیری و دوری از جامعه و خانواده مخالف است؛ لذا همواره مردم را به حضور در جماعت مسلمین و نمازجمعه و عیادت از بیماران و رسیدگی به محرومان و توجه به همسایگان دعوت میکند.
در روایات، دربارۀ صلهرحم سفارش های بسیاری کردهاند که به گوشهای از آنها اشاره میکنیم:
به دیدار خویشان بروید، گرچه آنها به شما بیاعتنایی کنند یا از نیکان و صالحان نباشند.
صلهرحم کنید، گرچه یکسال راه بروید یا بهقدر سلامکردن یا نوشیدن آبی فرصت بیابید.
صلهرحم، مرگ و حساب روز قیامت را آسان و موجب دستیافتن به مقامی خاص در بهشت میشود.
از این آیه میآموزیم:
۱. پیمانشکنی با دینداری سازگار نیست. مؤمن، حتی پیمان خود را با کافران نمیشکند، چه رسد به آنکه پیمان خدا را زیر پا بگذارد.
۲. خسارت واقعی، زیان در عمر و فکر است، نه زیان در مال و ثروت.
۳. سفارشِ اسلام، بر «وَصل» است نه «فَصل»؛ بر «پیوستن» است، نه «گسستن»؛ لذا همواره بر صلهرحم و رفتوآمد با فامیل و خویشان و خصوصاً والدین، تأکید شده است.
کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَکُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْیَاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ٢٨
چگونه به خداوند کافر میشوید، درحالیکه شما [اجسام بیروح و] مردگانی بودید که او به شما زندگی بخشید، سپس شما را می میراند و بار دیگر شما را زنده می کند، سپس بهسوی او بازگردانده میشوید.
بهترین راه خداشناسی، تفکر در آفرینش خود و جهان است. اندیشیدن دربارۀ مرگ و حیات، انسان را متوجه این حقیقت میکند که اگر حیات من از خودم است، باید همیشگی باشد. درحالیکه قبلاً نبودم، سپس پیدا شدم و دوباره این حیات از من گرفته خواهد شد.
قبل از این، ما نیز همچون سنگها و چوبها و جمادات، موجودات بیجان و مرده بودیم. نسیم حیات الهی به ما جان و روح بخشید که به درک و شعور و فهم رسیدیم. لذا بزرگترین نعمت خداوند بر ما، نعمتِ حیات است که بشر با آنهمه پیشرفت در علوم، از درک اسرار آن عاجز مانده است.
امّا نهفقط تولد و حیات، که مرگ نیز بهدست خداست. ما به اختیار خود نیامدهایم که به اختیار خود برویم. او آورد و او میبرد و در این میان، فقط عملِ ما، در اختیار ماست.
چگونه میتوان منکرِ خدایی شد که آغاز و انجام ما بهدست اوست؟ چگونه میتوان حیاتِ دوبارۀ انسان را پس از مرگ، انکار کرد، درحالیکه دادن حیاتِ دوباره، از اعطای حیات اولیه، آسانتر یا دستکم مانند آن است؟ خدایی که ما را از عدم به وجود آورد، چگونه از آفرینش دوبارۀ ما عاجز باشد؟
از این آیه میآموزیم:
۱. از شیوههای هدایت قرآن، طرح سؤال در برابر عقل و فطرت است تا انسان، با تفکّر و اندیشه حقایق را بفهمد.
۲. پدیدۀ مرگ و حیات، دلیل وجود خداوند و نشانۀ قدرت او در ایجاد معاد و قیامت است.
۳. خودشناسی، مقدمۀ خداشناسی است. اگر انسان حقیقتِ خود را بشناسد، خدا را هم خواهد شناخت؛ زیرا خواهد فهمید که از خود هیچ ندارد و هرچه هست از آنِ اوست.
۴. مرگ، پایان نیست، بلکه آغاز حیاتی دیگر و حرکت بهسوی خداست.
۵. کفّار، دلیلی بر نفی معاد ندارند؛ لذا با طرحِ برخی سؤالات دربارۀ حیاتِ پس از مرگ، شک و شبهه برمیانگیزند. قرآن نیز با طرح این سؤال که حیاتِ اولیۀ شما از کجاست، به آنها پاسخ میدهد.
هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ثُمَّ اسْتَوَیٰ إِلَی السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ٢٩
اوست آن کسی که همۀ آنچه را بر روی زمین است، برای شما آفرید. سپس به آفرینش آسمان پرداخت و آنها را بهصورت هفت آسمان استوار کرد. و او از هر چیزی آگاه است.
خداوندی که ما را آفرید، اسباب رفاه و آسایش ما را نیز فراهم ساخت. زمین و آسمان را برای بشر و در اختیار او قرار داد؛ زیرا انسان برترین موجودی بود که خداوند آفرید و باید همهچیز از جماد و نبات و حیوان و زمین و آسمان، به خدمت او درمیآمد.
در این آیه میفرماید: «آنچه را در زمین است برای شما آفریده» و در آیۀ ۱۳ سورۀ جاثیه میفرماید: «سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّمواتِ وَ اْلاَرْض»؛ نهفقط زمین، بلکه خداوند آنچه را در آسمانهاست، مسخّر شما قرار داد.
یکی از دلایل توحید، نظام بسیار پیچیده، امّا پر از تدبیر آسمانهاست که دانشمندان، به عجز خود از شناخت آن اقرار کردهاند. کرۀ زمین که مایۀ حیات و محل انواع نعمتها برای ماست، سیارهای کوچک بیش نیست که
قرآن آن را با واژۀ مفردِ «الارض» میخواند. امّا دربارۀ آسمان تعبیر «سَبْعَ سَمَاواتٍ» را بهکار برده است که بیانگر عظمت آسمانهاست. البته آنچه بشر از آسمان مشاهده میکند، فقط آسمانِ دنیاست که پایین ترین طبقۀ آن است و شش آسمان دیگر از دسترس بشر بیرون است.
از این آیه میآموزیم:
۱. هستی برای بشر آفریده شده است، پس انسان، برتر از همۀ موجودات و هدف نهاییِ آفرینش است.
۲. اکنون که خداوند، هستی را برای ما قرار داده است، ما نیز فقط برای خدا باشیم.
۳. هرگونه بهرهبرداری از مواهب طبیعت، برای انسان مباح و حلال است، مگر آنکه دلیل مخصوصی از عقل یا شرع آن را نهی کند.
وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِکُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَاتَعْلَمُونَ ٣٠
و آن هنگام [را بهیاد آور] که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من بر آنم که در زمین جانشینی قرار دهم.» گفتند: «آیا کسی را در زمین قرار میدهی که در آن فساد کند و خونها را بریزد؟ درحالیکه ما با حمد و ستایش تو، تو را تنزیه و تقدیس می کنیم.» خداوند فرمود: «بهراستی من حقایقی را می دانم که شما نمیدانید.»
در آیات قبل، خداوند نعمتهای بیشمار مادّی خود را بر ساکنان زمین برشمرد. این آیه، جایگاه و موقعیت معنوی انسان را بیان می کند که باعث شده است انسان شایستۀ آنهمه مواهب گردد.
خداوند، پس از خلقتِ انسان، این موضوع را به فرشتگان خبر داد که «آدم» آنقدر لیاقت و شایستگی دارد که قرار است جانشین من در زمین شود و به مقام خلافتِ الهی برسد. امّا فرشتگان از این موضوع اظهار نگرانی کردند و گفتند: چگونه کسی را جانشین خود در زمین قرار میدهی که نسل او اهل فساد و خونریزی است؟
نظرِ فرشتگان این بود که اگر خداوند میخواهد نمایندهای از خود در زمین قرار دهد، طبیعتاً باید آن موجود، از هرگونه گناه و فساد بهدور و مطیعِ محض خداوند باشد. با شناختی که آنها از طبیعت و سرشت آدمی داشتند، تعجب کردند که چرا خداوند چنین مقامی را به انسان می بخشد.
خداوند در پاسخ آنها فرمود که شما فقط ضعف بشر را دیدهاید و از جنبههای مثبت و باارزش او بیخبر هستید. امّا من چیزی میدانم که شما نمی دانید. در میان بشر، افراد بسیاری یافت میشوند که از شما برترند و لیاقت چنین مقامی را دارند.
البته مقصود از خلافت الهی آن نیست که همۀ افراد بشر جانشین خدا در زمین باشند، بلکه مراد آن است که خداوندی که انسان را در «اَحْسَنَ تَقْویم» (تین، ۴) یعنی بهترین قِوام، آفریده و با «نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روحِی» (حجر، ۲۹) از روح الهی خود در او دمیده است، در نهاد و سرشتِ او این استعداد و شایستگی را قرار داده است که میتواند نمایندۀ خدا در زمین باشد. نمونۀ این انسانها، که خلیفۀ خدا در زمین گردیدهاند، پیامبران و امامان، پاکان و صالحان و شهدا هستند. چنانکه بعضی انسانها که این استعداد الهی را نابود کردهاند، از حدّ انسانیت هم پایینتر رفتهاند. قرآن
دربارۀ آنها می فرماید: «اُولئِکَ کَالْاَنْعامِ بَلْ هُمْ اَضَّل» (اعراف، ۱۷۹)؛ آنان همچون چهارپایان، بلکه پستتر و گمراهترند.
روشن است که جانشین خدابودن انسان، نشانۀ عجز خداوند در ادارۀ زمین نیست، بلکه نشانۀ کرامت و فضیلتِ مقام انسان است که لیاقتِ چنین خلافتی را یافته است. علاوهبرآنکه نظام آفرینش و تدبیر هستی، براساس اسباب و علل است؛ یعنی با آنکه خداوند خود قادر به اجرای همۀ کارهای هستی است، برای اجرای امور، واسطهها و اسبابی را قرار داده است. مثلاً دربارۀ فرشتگان میفرماید: «وَ الْمُدَبِّراتِ اَمْراً» (نازعات، ۵)؛ تدبیر امور هستی بهعهدۀ آنان است با آنکه درحقیقت، مدّبر اصلی خداست.
از این آیه میآموزیم:
۱. جایگاه و منزلت بشر چنان عالی است که خداوند، دربارۀ خلافتِ او، موضوع را با فرشتگان طرح میکند.
۲. بیان موضوعات مهم و سؤالبرانگیز برای زیردستان و پاسخدادن به سؤالها و ابهامهای آنان، ارزش است. خداوند نیز دربارۀ خلافت انسان چنین کرد و ابهام فرشتگان را برطرف نمود.
۳. در مقایسۀ خود با دیگران، اینگونه نباشیم که فقط جنبههای منفی و ضعفهای دیگری را ببینیم و فقط به جنبههای مثبت خود توجه کنیم و زود قضاوت کنیم. فرشتگان از صفات خود، به عبادت و از صفات انسان فقط به خونریزی او اشاره کردند.
۴. معیارِ گزینش، فقط عبادت نیست، بلکه ویژگیهای دیگری نیز لازم است. فرشتگان با آنکه در تسبیح و عبادت خداوند، از انسان برتر بودند، خداوند آنان را برای مقام خلافت برنگزید.
۵. بهدلیل انحراف یا فساد گروهی از مردم، نباید جلوی امکان رشد دیگران گرفته شود. خداوند میدانست برخی انسان ها مسیر خلاف را انتخاب می کنند؛ اما نسل بشر را از خلقت و خلافت، محروم نفرمود.
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمَاءِ هَٰؤُلَاءِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ ٣١
و خداوند همۀ اسماء [و اسرار حقایق هستی] را به آدم آموخت، سپس آنها را به فرشتگان عرضه کرد و فرمود: «اگر راست میگویید [و از آدم شایسته تر هستید]، از اسامی اینها مرا باخبر کنید.»
قَالُوا سُبْحَانَکَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ ٣٢
فرشتگان گفتند: «پروردگارا، تو پاک و منزهی! ما چیزی نمیدانیم جز آنچه تو به ما آموختهای. همانا تو دانای حکیمی!»
خداوند برای اثبات لیاقت انسان به فرشتگان، هر دو گروه را آزمایش کرد. ابتدا علومی را به آنان عرضه کرد و سپس از آنان، باز خواست.
قرآن نفرموده که آن علوم چه بوده است؛ امّا نظر اکثر مفسّران آن است که خداوند، جهان هستی و طبیعت را، در همان آغاز خلقت، به انسان شناساند و این همان استعداد و توان شناختِ اشیاست که در نهاد و فطرت ما انسان ها نهاده شده است.
ازآنجاکه فرشتگان تصور میکردند بهدلیل عبادات خود، از انسان برترند، لذا خداوند ابتدا آنان را آزمود و فرمود که اگر در این ادعای خود راستگویید، پس از آن حقایقی که به انسان آموختهام، به من خبر دهید. اما فرشتگان که به خطای خود در چنین ادعایی پی برده و فهمیدند که عبادت و تسبیح، تنها معیار گزینش الهی نیست و خلیفۀ خداوند، باید جایگاه و موقعیتِ علمی
و معرفتی برتری داشته باشد، در پاسخ سؤال خداوند گفتند: خداوندا، تو از
هر کارِ بیدلیل و بیحکمت، منزّه و مبرّایی. یقیناً در خلقت و خلافتِ انسان بر زمین، مصلحتی بزرگ بوده است که تو براساس آن، آدم را آفریده و جانشین خود قرار داده ای. خداوندا، جز آنچه به ما آموختهای، چیزی نمیدانیم و سؤال ما از ناآگاهی بود. نمیدانستیم که بشر چنین امتیاز و چنین استعداد و قدرتی دارد. خداوندا، این تو هستی که بر همهچیز آگاهی و براساس حکمت و مصلحت عمل میکنی.
از این آیات میآموزیم:
۱. اولین معلّم بشر، خداوند است که حقایق هستی را به او شناساند و علوم بشری همه مدیون آن شناخت است.
۲. انسان، استعداد کشف همۀ حقایق هستی را دارد؛ گرچه هنوز در ابتدای راه است و مجهولات بسیاری دارد.
۳. امتیاز و برتری انسان بر همۀ موجودات، ازجمله بر فرشتگان، به علم و دانش و نیز تعقل و تفکر اوست.
۴. عذرخواهی سریع از گفتۀ نابجا، ادب آسمانیان است. فرشتگان همین که دریافتند سخنی نادرست گفتهاند، با گفتنِ «سُبْحَانَکَ» از کلام خود پوزش خواستند.
۵. از گفتنِ «نمیدانم» خجالت نکشیم که فرشتگان الهی بهصراحت به جهل خود اقرار کرده و گفتند: «لاَعِلْمَ لَنا».
۶. عذرخواهی و توبه مایۀ نجات است. فرشتگان که عبادت و تسبیح خود را باعث برتری بر انسان میپنداشتند، همین که حقیقت را فهمیدند، از کلام خود پوزش خواستند و خداوند نیز توبۀ آنان را پذیرفت. اما شیطان که خلقتش را از آتش، دلیل برتری بر آدمِ خاکی میشمرد، چون بر ادعای باطل خود سرسختی و لجاجت کرد، از درگاه الهی رانده شد.
پیروزی در آزمون الهی
قَالَ یَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ ٣٣
خداوند فرمود: «ای آدم، فرشتگان را از نامهای آنان خبر ده. پس چون آدم آنها را از نامهایشان خبر داد، خداوند فرمود: «آیا به شما نگفتم که اسرار آسمان ها و زمین را میدانم و هرچه را آشکار و هرچه را پنهان میکنید، میدانم.»
آدم از این امتحان، سرفراز بیرون آمد و براساس تعلیم الهی، اسما و اسرار هستی را برای فرشتگان بیان کرد و آنان این حقیقت را دریافتند که خداوند، استعداد بزرگی برای یادگیری، به بشر عطا کرده است و آنان از این استعداد محروم هستند. پس از این آزمایش، خداوند خطاب به فرشتگان میفرماید: شما تصور میکردید که برای خلافت الهی، از هرکس شایستهتر هستید. شما این مطلب را پنهان میکردید و آن را بهصراحت بیان نمیکردید؛ اما بدانید خداوند به همان اندازه که از آشکار شما آگاه است، از باطن شما نیز آگاه است و باطن و نهان همۀ هستی را میداند و چیزی خارج از احاطۀ او نیست.
تأکید این آیه بر آگاهی خداوند از ظاهر و باطنِ افراد و اشیا، بدان سبب است که بگوید: شما که از اسرار هستی آگاه نیستید و فقط ظاهر امور را میبینید، به کارهای خداوند که همه براساس علم و حکمت است، اعتراض و از او انتقاد نکنید. اگر چیزی را در نظام هستی نادرست پنداشتید، ناشی از جهل و ناآگاهی شماست، نه آنکه در کار خداوند ایرادی باشد.
از این آیه میآموزیم:
۱. انسان ازنظر علم و دانش و استعداد یادگیری، از فرشتگان برتر است؛ لذا آدم هرچه را فرشتگان نمیدانستند، به آنان آموخت.
۲. برای اثبات لیاقت و برتری، آزمایش و امتحان لازم است. خداوند برتری آدم را بر فرشتگان میدانست؛ اما برای اثبات آن به دیگران، چنین امتحانی را پیش آورد.
۳. باید زمینه را برای شکوفایی و بروز استعدادها فراهم ساخت. خداوند با برگزاری امتحان، استعدادهای نهفتۀ آدم را ظاهر کرد تا هم بشر به لیاقت خود پی برد، هم دیگران از این امتیاز او آگاه شوند.
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَیٰ وَاسْتَکْبَرَ وَکَانَ مِنَ الْکَافِرِینَ ٣٤
و هنگامی که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید»، همگی سجده کردند جز ابلیس که سر باز زد و تکبّر کرد و از کافران گردید.
آیات گذشته نعمتهای مادی و معنوی خداوند را برای انسان برشمرد و خلافت الهی را که نشانۀ کرامت اوست، بیان کرد. این آیه، شرافتی دیگر را مطرح میکند که سجدۀ فرشتگان بر آدم، بهعلت خلقت اوست. چنانکه از آیات سورههای حجر و ص فهمیده میشود، خداوند بههنگام خلقت بشر، به فرشتگان فرمود: «فَاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روحی فَقَعوا لَهُ ساجِدین» (حجر، ۲۹)؛ آنگاه که آفرینش آدم را کامل ساختم و از روح خودم در او دمیدم، برای او به سجده افتید.
البته این سجده، بهمعنای پرستش آدم نبود؛ زیرا پرستش غیرخدا جایز نیست، بلکه فرشتگان براساس فرمان الهی، برای اِکرام و احترام آدم، او را سجده کردند. درحقیقت، سجده برای خداوند بود؛ ولی بهشکرانۀ آفرینشِ موجود شریفی به نام انسان.
اما ابلیس که مطابق آیۀ ۵۰ سورۀ کهف از طائفۀ جن بود و بهسبب عبادات بسیار در صفِ فرشتگان قرار گرفته بود، این دستور الهی را نافرمانی کرد و غرور و تکبر ورزید و گمان کرد که در خلقت، برتر از آدم است و آدم باید برای او سجده کند، نه او بر آدم.
او نهتنها در عمل، عصیان و گناه کرد، بلکه ازنظر اعتقادی نیز دستور خدا را غیرعادلانه و بدون حکمت دانست و دچار کفر و بی دینی گردید.
از این آیه میآموزیم:
۱. عبادت واقعی، آن است که انسان، در برابر همۀ دستورات خدا تسلیم باشد، نه آنکه هر دستوری را که مطابق میلش بود، عمل کند. ابلیس حاضر بود قرن ها در برابر خداوند سجده کند، امّا لحظهای برای آدم سجده نکند.
۲. دور از عدل و انصاف است که فرشتگان بر انسان سجده کنند، اما انسان در مقابل خدا سجده نکند.
۳. تکبّر در برابر حق، انسان را به کفر و بیدینی میکشاند.
۴. لیاقت و شایستگی، از سنّ و سابقه مهم تر است. فرشتگانِ قدیمی باید در برابر آدم، سجده کنند.
وَقُلْنَا یَا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَکُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَیْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ ٣٥
و گفتیم: «ای آدم! تو با همسرت در این باغ سکونت کن. و از [هر جای] آن هرچه میخواهید بهفراوانی و گوارایی بخورید؛ امّا به این درخت نزدیک نشوید که از ستمگران خواهید شد.»
خداوند که بشر را از خاک زمین و برای خلافت در زمین آفریده بود، برای آنکه اسباب زندگی او را در زمین فراهم سازد، ابتدا همسری از جنس خودش برای او آفرید تا هم انیس و مونس او باشد، هم مایۀ دوام و بقای نسل او. سپس برای آن دو، باغی بهشت گونه در زمین آماده ساخت که هم مسکن آنان باشد و هم منبع غذا و خوراک آنان.
با این کار، خداوند نعمت را بر آدم تمام فرمود و همسر و مسکن و غذای او را تأمین کرد تا اسباب رفاه و آسایش آنان فراهم گردد و نیز آن دو راه بهرهگیری از مواهب گستردۀ زمین را بهتجربه بیاموزند. امّا خداوند آنان را از خوردن گیاهی خاص، نهی فرمود؛ زیرا خوردن از آن گیاه، موجب ستم به جان و نفس آنان میگردید و خروج آنان را از بهشت در پی داشت.
از آنچه گفتیم روشن میشود بهشتی که آدم در آن مسکن گزید، بهشتِ موعود در قیامت نبود؛ زیرا اولاً، آن بهشت برای پاداش است و آدم هنوز کار نیکی انجام نداده بود که استحقاق پاداش داشته باشد. ثانیاً، کسی که به بهشت موعود وارد شود، دیگر از آن خارج نمیشود. ثالثاً، در بهشتِ موعود، گیاه ممنوع وجود ندارد که خداوند از خوردن آن نهی کند، بلکه همهچیز مباح و حلال است. درضمن، خداوند باغهای سرسبز دنیا را نیز «جَنَّت» نامیده است و این کلمه به بهشتِ قیامت اختصاص ندارد. در آیۀ ۱۷ سورۀ قلم میفرماید: «اِنّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا اَصْحابَ الْجَنَّة»؛ ای پیامبر ما ثروتاندوزانِ متکبر و مشرک را، همانند آن صاحبان باغ، آزمایش می کنیم.
از این آیه میآموزیم:
۱. همسر و مسکن و غذا، نعمتهایی است که خداوند برای رفاه و آسایش بشر در زمین به او عنایت کرده است.
۲. قبل از ممنوعکردن چیزی، باید ابتدا راههای صحیح برطرفکردن آن نیاز را باز کرد. بشر به غذا نیاز دارد، لذا خداوند ابتدا خوردنیهای مجاز
را در اختیار آدم و همسرش قرار داد، آنگاه آنان را از خوردنِ گیاهی خاص منع کرد.
۳. گناه بهقدری خطرناک است که حتی نباید به آن نزدیک شد، چه رسد به آنکه انسان مرتکب آن شود. لذا خداوند بهجای آنکه بفرماید: «لاتَأْکُلا»؛ از این گیاه نخورید، فرمود: «لاتَقْرَبا»؛ به این گیاه نزدیک نشوید.
۴. انجامدادن آنچه خداوند نهی فرموده است، به خود انسان ضرر میرساند نه به خدا. تخلّف از دستوراتِ الهی، ظلم به خویشتن است و انسان را از نعمت های الهی محروم میکند.
۵. انسان در خوردن، نباید همچون حیوانات تسلیم شکم باشد که هرچه را میل داشت بخورد، بلکه باید مطیع خدا باشد که هرچه را او مجاز شمرده است، بخورد و هرچه را ممنوع کرده است، رها کند.
فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا کَانَا فِیهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَیٰ حِینٍ ٣٦
پس شیطان آن دو را به لغزش انداخت و آنان را از باغی که در آن بودند، بیرون کرد و [در این هنگام به آنها] گفتیم: «[از این جایگاه] فرود آیید! درحالیکه دشمن یکدیگر خواهید بود و برای شما در زمین قرارگاه و تا وقتی معیّن، بهره و برخورداری خواهد بود.»
شیطان که بهدلیل سرپیچی از دستور الهی سجده بر آدم، از درگاه خداوند رانده شده بود، در فکر انتقام از آدم برآمد و تصمیم گرفت او را از جایگاه آرام و در رفاه و آسایش، بیرون کند. لذا با وسوسههای بسیار و تظاهر به
خیرخواهی، آنقدر از گیاه ممنوعه تعریف کرد و برای آن، آثار و فواید برشمرد که بالاخره آدم و همسرش از آن گیاه خوردند.
آنان قصد مخالفت با فرمان خدا را نداشتند؛ امّا همچون کودکی که تجربهای از دروغ و فریب ندارد و دیگران را همچون خود راستگو میپندارد، وقتی شیطان قسم خورد که آنچه دربارۀ فواید آن گیاه میگوید، راست و درست است، باور کردند و فریب خوردند.
نتیجۀ مخالفتِ فرمان الهی، خروج از بهشت بود و بهدنبال آن، از جانب خداوند چنین دستور آمد: از درگاه قُرب الهی فرود آیید که بذر کینه و
دشمنی میان شما و شیطان افکنده شده است و تا مدتی معین در زمین بهرهمند خواهید بود.
غرض از خلقت آدم، خلافت او در زمین بود، پس آدم باید در زمین ساکن شود؛ لکن خداوند ابتدا محیطی آرام و دور از مشکلات را برای او فراهم ساخت تا در این اردوی آمادگی، هم با وضع زندگی در زمین آشنا شود و هم دشمن واقعی خود، یعنی شیطان را بشناسد.
از این آیه میآموزیم:
۱. اطاعت از شیطان، نهفقط انسان را از مقامات الهی دور میکند، بلکه رفاه و آسایش واقعی را از انسان سلب کرده و او را در رنج و زحمت قرار می دهد؛ همانطورکه آدم و همسرش را از بهشتِ رحمت خارج کرد و به زمینِ زحمت فرستاد.
۲. دشمنی شیطان با انسان، دشمنی دیرینه و از آغاز خلقت تاکنون بوده است.
۳. زمین، جایگاه موقتِ زندگی است و بهرۀ انسان از آن، محدود و موقتی است. به فکر آمادهساختنِ جایگاه دائمی خود در بهشتِ الهی باشیم.
۴. هر انسانی به سبب استعدادها و لیاقتهایی که خداوند در او نهاده، بهشتی است؛ ولی نافرمانیها موجب سقوط و هبوط او میگردد.
۵. هیچ انسانی از خطر لغزش و انحراف مصون نیست، مگر آنکه خداوند او را حفظ کند. لحظهای غفلت، آدم را که خلیفۀ خدا در زمین و مَسجود فرشتگان بود، از درگاه الهی بیرون راند. البته لغزشِ آدم قبل از رسیدن او به مقام نبوت بوده است.
فَتَلَقَّیٰ آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ ٣٧
پس آدم ازسوی پروردگارش کلماتی دریافت کرد [و با آن کلمات توبه کرد]، پس خداوند لطف خود را بر او بازگرداند. همانا او توبهپذیر مهربان است.
پس از خروج از محیط آرام و پرنعمت، و هبوط به زمین پررنج و زحمت، آدم و همسرش متوجه خطای خود و فریب شیطان گردیدند، لذا از کار خود پشیمان شدند و به فکر توبه افتادند. امّا چگونه توبه کنند که به درگاه خداوند پذیرفته شود؟
آنگونه که در آیۀ ۲۳ سورۀ اعراف آمده است، چنین گفتند: «رَبَّنا ظَلَمْنا اَنْفُسَنا وَ اِنْ لَمْتَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکونَنَّ مِنَ الْخاسِرین»؛ خداوندا ما بر نفس خود ستم کردیم و اگر تو ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود.
در روایات میخوانیم که خداوند نام پنج نفر از نسل آدم را که قرنها بعد از او به دنیا خواهند آمد، به او آموخت تا برای پذیرفتهشدنِ توبهاش، آنان را واسطۀ بخشش و شفیع خود قرار دهد. او نیز چنین کرد: «سَأَلَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِی وَ فاطِمَة وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ»؛ خداوند را به حق محمّد، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهما السلام سوگند داد و توبهاش پذیرفته شد.»
«توبه» بهمعنای بازگشت است. هرگاه این کلمه به انسان نسبت داده شود، منظور بازگشت انسان از گناه است و هرگاه به خداوند نسبت داده شود، بهمعنی بازگشتِ رحمتِ الهی است؛ یعنی بهدنبال توبۀ انسان از گناه، خداوند رحمتی را که بهخاطر ارتکاب گناه از انسان سلب کرده بود، به او بازمیگرداند.
از این آیه میآموزیم:
۱. همچنانکه توفیقِ توبه از خداست، چگونگی توبهکردن و راه آن را نیز باید از خدا دریافت کنیم. این آیه میفرماید: کلمات و الفاظ توبه را نیز خداوند به آدم آموخت.
۲. اگر توبۀ انسان واقعی باشد، خداوند توبۀ او را میپذیرد؛ زیرا او توّاب و توبهپذیر است.
۳. عذرپذیری خداوند همراه با رحمت و محبت است، نه بههمراه عتاب و سرزنش یا منّتگذاردن و آبروریختن.
۴. اگر توبه شکستیم و گناه کردیم، از لطف خداوند مأیوس نشویم؛ زیرا او توّاب، یعنی بسیار توبهپذیر است و اگر دوباره توبه کنیم، بار دیگر توبۀ ما را میپذیرد.
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِیعًا فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدًی فَمَنْ تَبِعَ هُدَایَ فَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ ٣٨
گفتیم: «همگی از آن [جایگاه] فرود آیید و آنگاه که هدایتی ازطرف من برای شما آمد، کسانی که از هدایت من پیروی کنند، برای آنان نه بیمی است و نه غمگین خواهند شد.»
پس از توبۀ آدم و پذیرش آن ازسوی خداوند مهربان، بار دیگر فرمانِ «اِهبطوا» آمد تا گمان نشود که توبه سبب بازگشت به آن باغِ بهشتگونه میگردد. آری، عفوِ خداوند، کیفر گناه را برمیدارد؛ اما آثار طبیعی گناه با عفو و بخشش از بین نمیرود. مثلاً اگر شرابخوار توبه کند، خداوند او را میبخشد؛ ولی آثار شراب در مستکردن باقی میماند. خروج آدم از بهشت نیز اثر طبیعی خوردن از گیاهِ ممنوعه بود که با توبه از بین نمیرفت و درهرحال، آدم و همسرش باید از بهشت خارج میشدند و در نقاط دیگر زمین که چنان امکاناتی نداشت، مستقر میشدند.
ازآنجاکه خروج آدم از بهشت، موجب خروج ابدی نسل و فرزندان او از آنجا میگردید، لذا فرمانِ هبوط خطاب به همۀ انسانها صادر شده است. ولی بهدنبالِ آن، هدایت بشر مطرح گردیده است که خداوند میفرماید: من
اسباب هدایت را برای شما میفرستم، چه کتاب و چه پیامبر. امّا مردم در مقابل آن دو دسته میشوند: گروهی تبعیت میکنند و گروهی کافر میشوند.
خداوند در آغاز خلقت، نامهای موجودات و حقایق هستی را به آدم آموخت و در نهاد او استعداد فراگیری و دانشاندوزی را قرار داد و همان علم، مایۀ برتری او بر فرشتگان گردید. اما این علم و دانش، باعث نجات او از وسوسههای شیطان نگردید و آدم در همان آغاز، فریب خورد و دچار گمراهی شد.
لذا خداوند پس از پذیرش توبۀ او و استقرارش در زمین، اسباب هدایتش را فراهم میسازد تا بتواند حق را از باطل و خیر را از شرّ بازشناسد و گمراه نشود. نزول وحی، دومین نعمتِ بزرگ الهی بود که خداوند در کنار عقل، به بشر عنایت فرمود. نزول وحی و فرستادن اسباب هدایت بر خدا لازم است؛ امّا هدایت یافتن براساس اختیار بشر است. هدایت الهی، هدایتی تکوینی یا اجباری نیست که خداوند انسانها را به پذیرش آن مجبور کرده باشد، بلکه
انسان در انتخاب مسیر خود آزاد است و میتواند از هدایت الهی تبعیت کند یا سرپیچی ورزد.
مهمترین نگرانی انسان از آینده است: آیندۀ خود در دنیا و آخرت. توجه به گذشته و عمر بربادرفته، حزن و اندوه بر فرصتها و ندامت از امکانات ازدسترفته را موجب میشود. اما هر که هدایتِ الهی را بپذیرد، خداوند آیندۀ او را تضمین میکند و دیگر از آیندهاش نگرانی ندارد. این فرد از گذشتۀ خود نیز اندوهگین نمیشود؛ زیرا طبق وظیفهاش عمل کرده است، گرچه کارش به نتیجه نرسیده و موفقیت های ظاهری بهدست نیاورده باشد.
از این آیه میآموزیم:
۱. خداوند هیچگاه لطف خود را از انسان دور نمیکند. آدم عصیان کرد؛ اما خداوند، هم راه توبه را برایش قرار داد و هم اسبابِ هدایتش را فراهم ساخت.
۲. هدایت الهی، با سکونت انسان در زمین آغاز شده و خداوند هیچگاه انسان را به حال خود رها نکرده است.
۳. هدایتشدگانِ الهی، در آرامش واقعی بهسر میبرند و از هرگونه اضطراب و نگرانی بهدور هستند.
وَالَّذِینَ کَفَرُوا وَکَذَّبُوا بِآیَاتِنَا أُولَٰئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ٣٩
و کسانی که کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند، اهل دوزخاند و جاودانه در آن خواهند بود.
در برابر آنانکه هدایت الهی را از روی اختیار میپذیرند و به سرانجام نیکو میرسند، گروهی از مردم، از روی کفر و عناد، آیاتِ الهی را نادیده گرفته و آنها را تکذیب میکنند.
اسبابِ هدایتِ خداوند، آیاتِ روشن و روشنگر اوست؛ امّا کسی که از روی کفر و حقپوشی به آنها بنگرد، نهفقط آنها را نمی پذیرد، بلکه حقانیت و درستی آنها را نیز تکذیب میکند و ارتباط آنها را به خداوند، دروغ میشمرد.
سرانجامِ چنین افرادی در قیامت، آتش دوزخ است و چون عناد و لجاجت، خُلق و خوی دائمی آنها شده است، دوزخ، جایگاه جاودان آنان خواهد بود.
از این آیه میآموزیم:
خداوند برای کافران نیز اسباب هدایت را فراهم کرده است؛ اما آنها خود نخواستهاند که هدایتپذیر باشند و خود، آتش دوزخ را خریدار شده اند.
یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ ٤٠
ای فرزندان اسرائیل! نعمتم را که به شما ارزانی کردم، بهخاطر بیاورید و به پیمانم وفا کنید تا به پیمان شما وفا کنم و فقط از من پروا داشته باشید.
پس از داستانِ خلافتِ آدم در زمین و خروج او از بهشت بهسبب خوردن از گیاه ممنوعشده و فراموشکردن پیمان الهی، خداوند در این آیات، داستان گروهی از فرزندان آدم، یعنی بنیاسرائیل را که به سرنوشتی شبیه او دچار شدند، بیان میفرماید.
«اسرائیل» نام دیگر حضرت یعقوب است و مراد از «بنیاسرائیل» فرزندان و قوم او هستند؛ قومی که تاریخِ بسیار پرفرازونشیبی دارند و در آیات فراوانی از قرآن، داستان آنها مطرح شده است. در این آیه، سه موضوع مهم آمده است: اول، یاد نعمتهای خداوند که حسّ شکرگزاری را در انسان زنده
میکند. دوّم، مسئولیت انسان در مقابل نعمتها که باید به عهد و پیمانی که خداوند از او گرفته است، عمل کند و بداند بهرهمندی از الطاف خداوند، مشروط به گامبرداشتن در مسیر اوست. سوّم، در راه ادای تکالیف الهی، نباید از هیچ قدرتی ترسید و نباید به تهدیدهای دشمن توجهی کرد.
از این آیه میآموزیم:
۱. نعمتهایی را که خداوند به ما و خانواده و جامعۀ ما بخشیده است، برای یکدیگر بازگو کنیم که زمینهساز شکر و سپاس از او و محبّت و اطاعت اوست.
۲. به پیمانهایی که خداوند برای ادای تکالیف، ازطریق فطرتِ درونی یا شریعتِ آسمانی، از ما گرفته است، پایبند باشیم.
وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَکُمْ وَلَا تَکُونُوا أَوَّلَ کَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآیَاتِی ثَمَنًا قَلِیلًا وَإِیَّایَ فَاتَّقُونِ ٤١
و به آنچه [از قرآن] نازل کردم، ایمان بیاورید که آنچه را نزد شما [از نشانههای آن] است، تصدیق میکند و نخستین کافر به آن نباشید و آیات مرا به بهای ناچیز نفروشید و فقط از من پروا کنید.
قرآن از پیروان ادیان پیشین دعوت میکند به قرآن ایمان بیاورند؛ زیرا مطالبش با کتب آنان هماهنگ و بهدور از تحریف و کتمان است. همچنین از آنان میخواهد در این کار، فقط خدا را در نظر بگیرند؛ نه دیگران را.
این آیه خطاب به دانشمندان یهود میفرماید: شما که براساس بشارتهای تورات، منتظر ظهور پیامبر اسلام بودید، پس اکنون به قرآنِ او ایمان بیاورید که با تورات شما هماهنگ است. همچنین، برای حفظ موقعیت خود، آیاتی از تورات را که دربارۀ نشانههای پیامبر اسلام است، کتمان نکنید. دین خود
را به دنیا نفروشید و دستِکم، در کفرورزی پیشگام نشوید که به پیروی از شما، یهودیان دیگر نیز از اسلامآوردن سر باز زنند.
از این آیه میآموزیم:
هنگام ادای تکالیف الهی از هیچ قدرتی نترسیم و بهخاطر حفظ مال و مقام، در برابر آیات و دستورهای خدا نایستیم و کفر نورزیم.
وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَکْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ٤٢
و حق را با باطل نپوشانید و حقیقت را بااینکه میدانید، کتمان نکنید.
ازجمله خطرهایی که دانشمندانِ هر قوم و آیین را تهدید میکند، آن است که حقایق را برای مردم بیان نکنند یا آنکه باطلی را در لباس حق، آنگونه که خود میخواهند، نشان دهند. دراینصورت، مردم دچار جهل و غفلت یا شک و تردید میشوند و این بزرگ ترین ظلمی است که امکان دارد بزرگان هر قوم مرتکب شوند.
امیرمؤمنان علی علیه السلام دراینباره میفرمایند: «اگر باطل خالصانه مطرح شود، جای نگرانی نیست [چون مردم باطلبودن آن را میفهمند و آن را ترک میکنند] و اگر حق نیز خالصانه مطرح شود، زبانِ مخالف بسته میشود و مردم آن را میپذیرند. خطر آنجاست که حق و باطل چنان به هم آمیخته شود که مردم سرگردان شوند و زمینۀ تسلّط شیطان فراهم گردد.»
از این آیه میآموزیم:
یکی از دلایل کفرورزیِِ بسیاری از مردم، کتمان حقیقت یا باطل نشاندادن حق توسط دانشمندان ادیان است.
وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ وَارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ ٤٣
و نماز را بهپا دارید و زکات را بپردازید و همراه با رکوعکنندگان، رکوع کنید.
شناختِ حق و قبولکردن آن بهتنهایی کافی نیست، بلکه مؤمنِ به خدا باید اهلِ عمل باشد و بهترین عمل، عبادتِ خدا و خدمت به خلق اوست. خداوند در بیشترِ آیات قرآن، نماز و زکات را در کنار هم آورده است تا بفهماند نماز و عبادت، نباید انسان را از خدمت به مردم و توجه به محرومان بازدارد. حتی دربارۀ شیوۀ نمازخواندن، حضور میان مردم را لازم شمرده است و میفرماید:
نماز را به جماعت بخوانید و همراهِ دیگر مسلمانان به رکوع و سجده بروید؛ زیرا در اسلام، دوری و گوشهگیری از جامعه محکوم است.
از این آیه میآموزیم:
۱. ایمان از عمل جدا نیست و نماز اولین فرمان الهی در همۀ ادیان آسمانی است.
۲. اصلِ نماز به جماعت است و حضور در جماعتِ مسلمانان، وظیفهای دینی است.
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ٤٤
آیا مردم را به نیکی
فرمان میدهید و خود را از یاد میبرید؟ بااینکه شما کتاب آسمانی را میخوانید. آیا هیچ فکر نمیکنید؟
همانطورکه پیشتر گفتیم، دانشمندانِ یهود پیش از بعثت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم به مردم بشارت ظهور حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم را میدادند و آنان را دعوت
میکردند به او ایمان آورند. این آیه خطاب به آنان میفرماید: چرا خودتان به او ایمان نیاوردید، درحالیکه شما به تورات آشناترید.
روی سخن این آیات به بنیاسرائیل و دانشمندان آنان است؛ اما مفهوم آیه گسترده است و همۀ مبلّغان را شامل میشود؛ از هر دین و آیینی که باشند.
امیرمؤمنان علی علیه السلام میفرمایند: «ای مردم، بهخدا سوگند، شما را به هیچ طاعتی تشویق نمیکنم، مگر آنکه خودم قبلاً آن را انجام دادهام و از هیچ خلافی بازنمیدارم، مگر آنکه خود، پیش از شما، از آن دوری جستهام.»
امامصادق علیه السلام نیز دراینباره میفرمایند: «مردم را با عملِ خود به نیکیها دعوت کنید؛ نه با زبان.»
قرآن نیز در آیۀ ۵ سورۀ جمعه، عالِم بیعمل را به الاغی تشبیه کرده است که بار کتاب حمل میکند. دیگران از آن کتب استفاده می کنند؛ اما خود بهرهای نمیبَرد، جز سنگینی بار!
از این آیه میآموزیم:
بهترین راه دعوت به نیکی ها، دعوت عملی است؛ یعنی خودمان قبل از دیگران، به گفتۀ خود عمل کنیم.
وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ ٤٥
از صبر و نماز یاری جویید [و نیرو بگیرید] و البته این کار دشوار و سنگین است، جز برای خاشعان.
انسان درطول زندگی، در برابر انواع سختیها و حوادث قرار میگیرد که باید از صبر و استقامت کند و از نماز که بهترین نوع یاد خدا و استمداد از اوست، کمک بگیرد.
برخی روایات مراد از «صبر» در این آیه را روزه دانستهاند؛ اما صبر مفهومی گسترده دارد که روزه از مصادیق آن است. دراینباره، از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم نقل است که آن حضرت فرمودند: «صبر بر سه نوع است: یکی، صبر در برابر مصیبت و بلا؛ دیگری، صبر در برابر معصیت و گناه و سوم، صبر بر انجامدادن عبادات و تکالیفِ الهی.»
همچنین، توصیۀ امامصادق علیه السلام درخور توجه است: «هرگاه غمی از غمهای دنیا شما را فراگرفت، وضو بگیرید و به مسجد بروید. نماز بخوانید و دعا کنید؛ زیرا خداوند دستور داده است از نماز یاری بجویید.»
نماز در نظر پاکان و خاشعان چنین جایگاهی دارد؛ اما برای آنها که اهل خضوع و خشوع و دلباختۀ خدا نیستند، باری سنگین است.
از این آیه میآموزیم:
برای پیروزی بر مشکلات دو چیز لازم است: یکی، برخورداری از پایگاه نیرومند درونی که صبر و پایداری است و دیگری، داشتن تکیهگاه محکم بیرونی که نماز و ارتباط با خداست.
در پیشگاه پروردگار
الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَیْهِ رَاجِعُونَ ٤٦
کسانی که می دانند در پیشگاه پروردگارشان حاضر خواهند شد و بهسوی او بازمیگردند.
گفتنی است ایمان به قیامت و گمانِ بازگشت به خداوند، حالت خشوع و خداترسی و احساس مسئولیت را در انسان زنده میکند و از میدان زندگی، صحنۀ دادگاهی میسازد که باید پاسخگوی همۀ کارها بود. مراد از «لقاءاللَّه»، ملاقاتِ حسّیِ خداوند در قیامت نیست؛ زیرا خداوند جسم نیست که با چشم دیده شود. بلکه منظور، دیدن آثار قدرت او در کیفر و پاداش
است؛ بهگونهایکه نوعی شهود باطنی و قلبی برای انسان حاصل شود. در شهود باطنی و قلبی، گویی انسان خدا را با چشم دل میبیند و هیچ شک و تردیدی در وجود او نیست.
یکی از دوستانِ علی علیه السلام از آن حضرت پرسید: «آیا خدایت را دیدهای؟» حضرت در پاسخ فرمودند: «چگونه خدایی را که نبینم، پرستش کنم؟» آنگاه توضیح دادند: «چشمهای ظاهر او را نمیبینند؛ اما دلها با نور ایمان او را درک میکنند.»
از این آیه میآموزیم:
گمان به وجود قیامت کافی است تا انسان را از هرگونه خلافکاری بازدارد و باعث شود انسان مراقب کارهای خود باشد.
یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَأَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعَالَمِینَ ٤٧
ای بنیاسرائیل، نعمتم را که به شما ارزانی کردم، یاد کنید که شما را بر جهانیان برتری بخشیدم.
از الطاف خداوند بر قوم یهود، نجات آنان از سلطۀ فرعون بود که بهدنبال آن، بنیاسرائیل به حکومتِ مصر رسیدند و از مواهب مادی بسیاری بهره مند شدند. این آیه برتری و فضیلت بنیاسرائیل را بر مردم زمان خودشان بیان میکند و از آنان میخواهد از این نعمتِ بزرگ همچون موهبتی الهی یاد کنند که در سایۀ رهبری و هدایت حضرت موسی علیه السلام بهدست آمده است و از آنان میخواهد شکرگزار این موهبت باشند.
از این آیه میآموزیم:
اینطور نیست که انسان در سایۀ رهبری الهی، فقط در قیامت ساکن بهشت شود؛ بلکه در دنیا نیز از مواهب مادی بهرهمند میشود و بر دیگر انسان ها برتری می یابد.
وَاتَّقُوا یَوْمًا لَا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئًا وَلَا یُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا یُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ یُنْصَرُونَ ٤٨
و بترسید از روزی که کسی مجازات دیگری را نمیپذیرد و شفاعتی از کسی پذیرفته نمیشود و غرامتی از او قبول نخواهد شد و بههیچوجه یاری نخواهند شد.
این آیه به چهار نمونه از عقاید نادرست و امیدهای نابجای مردم دربارۀ قیامت اشاره میکند و آنها را پاسخ میدهد. مثلاً برخی یهودیان میپنداشتند پدرانشان میتوانند عذاب را از آنها دور کرده یا بزرگانشان
برای آنها نزد خدا شفاعت کنند یا دوستانشان میتوانند به کمک آنها بیایند یا میتوان عذاب قیامت را با پرداخت پول و غرامت دفع کرد.
قرآن در پاسخ آنها میفرماید: در آن روز، هیچکس و هیچچیز نمیتواند مانع عذاب شود و هرکس در فکر نجات خویش است؛ پس به چیزی جز ایمان و عمل صالح خود، امید نبندید. این آیه شفاعتِ بیقیدوشرطی را نفی میکند که یهودیان به آن عقیده داشتند. همچنین، این اعتقادِ مسیحیان که عیسی علیه السلام فدا شد تا خون او کفارۀ گناهان پیروانش باشد، ازنظر قرآن، پذیرفتنی نیست. بهیقین، خداوند براساس لطف و رحمتش، راه بازگشت را نبسته و با گشودن راه توبه در دنیا و شفاعت در قیامت، به گنهکاران امید بخشش داده است؛ ولی شفاعت نیز همانند توبه شروطی دارد که نهتنها سبب جرئت بر ارتکاب گناه نشده، بلکه مایۀ دوری از تکرار گناه میشود.
از این آیه میآموزیم:
در زندگی روزمرۀ خود، قیامت را در نظر بگیریم و بهخاطر دوست و رفیق یا بهدستآوردن مال و مقام، به گناه نیفتیم که هیچیک در قیامت کارساز نیست.
وَإِذْ نَجَّیْنَاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذَابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَکُمْ وَیَسْتَحْیُونَ نِسَاءَکُمْ وَفِی ذَٰلِکُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ ٤٩
و آن زمان [را یاد کنید] که شما را از چنگال فرعونیان رهایی بخشیدیم. آنان همواره شما را به بدترین صورت آزار میدادند: پسران شما را سر میبُریدند و زنان شما را [برای کنیزی] زنده نگه میداشتند و در این کار، برای شما آزمایشی بزرگ و سخت ازطرفِ پروردگارتان بود.
فرعون برای حفظ حکومت خود، بهبهانههای مختلف، جوانان و مردانِ بنیاسرائیل را میکُشت و دختران و زنان آنها را به بردگی و کنیزی می بُرد تا قدرتی برای مقابله با او پیدا نکنند. اصولاً جوانان اولین هدفِ برنامههای طاغوتهای فرعونی هستند. در دنیای امروز نیز قدرتهای استکباری با ترویج فساد و اعتیاد، جسم و روح جوانان را به مرگ میکشانند و زنان و دختران را با تبلیغات وسیع خود، درزمینۀ مُدِ لباس و کیف و کفش و انواع لوازم آرایش، اسیر شهوات خود می گردانند.
از این آیه میآموزیم:
چه سختی و مصیبت، چه آزادی و آسایش، هردو، وسیلۀ آزمایش است تا انسان خود را نشان دهد و به رشد و کمال برسد.
وَإِذْ فَرَقْنَا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْنَاکُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ٥٠
و آن هنگام [را یاد کنید] که دریا را برای شما شکافتیم و شما را نجات دادیم و فرعونیان را غرق کردیم، درحالیکه شما تماشا میکردید.
این آیه نعمتی دیگر از نعمتهای الهی بر بنیاسرائیل را برمیشمرد و به چگونگی نجاتِ بنیاسرائیل از دست فرعونیان اشاره می کند که خود، از معجزات و نشانههای الهی است.
حضرت موسی علیه السلام از جانب خداوند مأمور شد قومش را از مصر کوچ دهد؛ اما وقتی او با قومش به نزدیک رود بزرگ نیل رسیدند، متوجه شدند که فرعون و لشکرش آنها را تعقیب میکنند. اضطراب و وحشت، وجود بنیاسرائیل را فراگرفت؛ زیرا دریا در روبهرو و دشمن در پشت سر بود. موسی علیه السلام بهفرمان خداوند، عصای خود را به دریا زد. آب شکافت و راه برای عبور بنیاسرائیل از رود نیل گشوده شد؛ اما وقتی لشگر فرعون در تعقیب
آنها، به وسط نیل رسیدند، آبها به هم پیوست و همۀ آنان هلاک شدند. در این ماجرا، بنیاسرائیل هم سلامت و نجات خود را با معجزۀ الهی دیدند و هم نابودی دشمنانشان را! چه نعمت و لطفی بالاتر از این ممکن بود؟!
از این آیه میآموزیم:
اگر مردم برای آزادی خود از زیر سلطۀ ستمگران تلاش کنند، امدادهای الهی نازل خواهد شد.
وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ ٥١
و آن زمان [را یاد کنید] که با موسی چهل شب وعده گذاشتیم و شما پس از [آمدن] او [به میقات] گوساله را [معبود خود] گرفتید، درحالیکه ستمکار بودید.
ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ٥٢
آنگاه پس از آن انحراف از شما درگذشتیم، باشد که شکر [این نعمت را] بهجای آورید.
پس از نجات بنیاسرائیل از چنگال فرعون، موسی علیه السلام مأموریت یافت برای دریافت نوشتههای تورات، بهمدت چهل روز، قوم خود را ترک کند و به کوه طور برود؛ اما در همین مدت کوتاه، آزمایشی بزرگ برای بنیاسرائیل پیش آمد: مردی نیرنگباز به نام سامری، از طلا و جواهراتِ مردم، مجسمۀ گوسالهای را میسازد که صدای گاو از آن به گوش میرسد و موجب تعجب و توجه مردم میشود. سامری مردم را به پرستش این مجسمۀ طلایی و عجیب دعوت میکند و بیشترِ مردم به او میپیوندند. آنان با این کار، هم به خود ستم کردند که بهجای خدا، به سراغ گوساله رفتند و هم به موسی، رهبر و پیامبر خود که برای نجات آنها از فرعونیان، سختی های بسیاری را تحمل کرد. پس از بازگشتِ موسی علیه السلام از کوه طور، مردم متوجه زشتی کار خود، یعنی گوسالهپرستی شدند و خداوند نیز با رحمت خود، آنان را بخشید.
اصولاً از الطاف خداوند بر بندگان آن است که آنان را بهمحض انجام گناه، کیفر نمی کند؛ بلکه فرصت میدهد تا شاید از کار خود پشیمان شوند و توبه کنند. در این ماجرا نیز خداوند از گناهِ شرک بنیاسرائیل درگذشت و زمینه را برای سپاسگزاریِ آنان از نعمتِ برخورداری از رهبری حضرت موسی علیه السلام فراهم ساخت.
از این آیات میآموزیم:
رهبران الهی نقش مهمی در هدایت و سعادت جامعه دارند. برایناساس، چهل روز دوری موسی علیه السلام زمینه را برای منحرفان آماده کرد که مردم را به گوسالهپرستی بکشانند. حال اگر خداوند درطول تاریخ، هیچ پیامبری نمیفرستاد، چه میشد؟
تورات؛ کتاب هدایت
وَإِذْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ٥٣
و آن هنگام [را یاد کنید] که به موسی کتاب [تورات] و وسیلۀ تشخیص [حق از باطل] دادیم تا شاید هدایت شوید.
کلمۀ «فرقان» بهمعنای چیزی است که حق را از باطل جدا میسازد؛ همچون کتابهای آسمانی و معجزات پیامبران که مایۀ تشخیصِ حق از باطل هستند و به آنها «فرقان» میگویند.
از این آیه میآموزیم:
خداوند برای هدایت مردم، هم کتاب آسمانی میفرستد و هم پیامبرانِ راهنما و هم آیات و معجزاتی که مردم بتوانند راستگو را از دروغگو بشناسند. بدینصورت، خداوند حجت خود را بر مردم تمام میکند.
وَإِذْ قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخَاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَیٰ بَارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذَٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بَارِئِکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ ٥٤
و آن زمان [را بهیاد آورید] که موسی به قوم خود گفت: «ای قوم من، شما با [بهپرستش]گرفتن گوساله، به خود ستم کردید. پس در پیشگاه خدا توبه کنید و [شما گوسالهپرستان] یکدیگر را بهقتل برسانید. این کار برای شما در پیشگاه پروردگارتان بهتر است.» پس خداوند توبۀ شما را پذیرفت؛ زیرا او توبهپذیر مهربان است.
هنگامیکه حضرت موسی علیه السلام پس از چهل روز، از کوه طور بازگشت و گوسالهپرستیِ قوم خود را دید، دو مطلب را به آنان تذکر داد: یکی آنکه شما
با این کار، به مقام انسانی خودتان ستم کردید و بهجای خدا، گوسالهای را به پرستش گرفتید و کرامت و شرافتِ انسانی را زیر پا گذاشتید. دوم آنکه گناه شما از گناه کفار بدتر است؛ زیرا شما حق را فهمیدید و به آن ایمان آوردید، ولی دوباره از آن دست برداشتید و کافر شدید. کیفرِ شما قتل است و این کیفر باید بهدست خودتان انجام شود؛ پس شمشیر بهدست گیرید و همدیگر را بکُشید. براساس روایات، پس از اقدام آنان در اجرای حکم خداوند، پیام آمد که توبۀ این قوم پذیرفته شد؛ زیرا آنان به خطای خود آگاه شدند و حاضر شدند در راه اجرای دستور خدا از جان نیز بگذرند.
شکی نیست خداوند مظهر رحمت و محبّت است؛ اما همچون مربّی دلسوز و خیرخواه، گاه تنبیهها و کیفرهای شدیدی را وضع میکند تا هم دیگران درس عبرتی گرفته و دین را به بازی نگیرند و هم آثار کارهای زشت و ناپسند از جامعه پاک شود. گرایش به بتپرستی و گوسالهپرستی موضوع سادهای نیست که با عذرخواهیِ زبانی امکان گذشت از آن باشد؛ آن هم از مردمی که آن همه معجزات الهی و نعمت های بزرگ او را دیده و ایمان آوردهاند.
از این آیه میآموزیم:
۱. درواقع، گنهکار با ارتکاب گناه، به خود ستم میکند، نه به خدا؛ زیرا ارزش و اصالتِ انسان به روح اوست و گناه، روح انسان را آلوده و بیمار می کند.
۲. توبۀ هر گناه متناسب با آن گناه است. توبۀ تبدیل خداپرستی به گوسالهپرستی، گریه و عذرخواهی نیست؛ بلکه تندادن به قتل و اعدام است. ریختن اشکِ ندامت کافی نیست؛ بلکه گاهی باید خون ریخت.
وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّیٰ نَرَی اللَّ-هَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ٥٥
و آن زمان [را یاد کنید] که گفتید: «ای موسی، ما هرگز به تو ایمان نمیآوریم، مگر اینکه خدا را آشکارا [به چشم خود] ببینیم.» پس درحالیکه تماشا میکردید، صاعقه [جان] شما را گرفت.
این آیه یکی دیگر از انحرافهای بنیاسرائیل را بیان میکند. آنها که یکبار به گوسالهپرستی روی آورده بودند، اینبار برای خداپرستی، تقاضایی نابجا را مطرح کردند و ازرویِ جهل و نادانی یا لجاجت و بهانهجویی گفتند: میخواهیم خدا را با چشم خود ببینیم تا به گفتههای تو ایمان آوریم و تسلیم تو شویم. خداوند نیز برای آنکه نشان دهد چشم آنها ناتوانتر از آن است که حتی بسیاری از مخلوقاتِ خدا را ببیند، صاعقهای نازل کرد که رعدوبرق وحشتناک آن، باعث مرگ آنان شد و همه، بیجان بر زمین افتادند.
از این آیه میآموزیم:
خداوند دیدنی نیست؛ ولی آثار قدرت و عظمت او در وجود انسان و هستی دیدنی است.
ثُمَّ بَعَثْنَاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ٥٦
سپس شما را پس از مرگتان [حیات بخشیدیم و در همین دنیا] برانگیختیم؛ شاید شکرگزاری کنید.
بهدنبال مرگ هفتاد تن از بزرگان بنیاسرائیل در ماجرای فرود صاعقه، حضرت موسی علیه السلام از خداوند خواست تا دوباره آنها را زنده کند. خداوند نیز دعای موسی علیه السلام را اجابت کرد و آنان بهدنیا بازگشتند تا هم خود آنان و هم بنیاسرائیل به قدرت الهی ایمان آورند.
از این آیه میآموزیم:
زنده شدن مُردگان، محال نیست. خداوند در همین دنیا، در مواقعی، مُردگان را زنده کرده است.
وَظَلَّلْنَا عَلَیْکُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَیٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰکِنْ کَانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ ٥٧
و ابر را بر شما سایبان ساختیم و مَنّ و سَلوی را برای شما فرستادیم [و گفتیم:] «از نعمتهای پاکیزهای که به شما روزی دادیم، بخورید.» [ولی آنها با بهانهجوییهای خود، کفران نعمت کردند. بدانید که] آنها به ما ستم نکردند؛ بلکه به خود ستم کردند.
پسازآنکه خداوند بنیاسرائیل را از چنگال فرعونیان نجات بخشید، به آنها فرمان داد تا برای آزادی سرزمین مقدسِ فلسطین از دست ستمگران، به
آنجا بروند؛ اما آنها با بهانههای مختلف، از این کار سر باز زدند. لذا قهر خداوند آنها را فراگرفت و مدت چهل سال در صحرای سینا سرگردان و حیران ماندند. در این مدت، گروهی از آنها از کار خود پشیمان شدند و خداوند بار دیگر رحمت خود را بر آنان نازل کرد. این آیه نمونههایی از آن نعمتها را بیان میکند: بهقدرت خداوند، در آن بیابان خشک و سوزان، ابرها ظاهر میشدند و در برابر خورشید سایبان میساختند. درختانِ زمین و پرندگانِ آسمان نیز دو نوع غذا در اختیار آنان قرار میدادند: یکی، «مَنّ» و
دیگری، «سلوی» که مفسران، اولی را به گزانگبین که از شیرۀ درختان بهدست میآید، تفسیر کردهاند و دومی را به بلدرچین که پرندهای است باگوشتی لذیذ.
از این آیه میآموزیم:
خداوند رزق انسان را از خوردنیهای حلال فراهم کرده است؛ پس انسان نیز باید بهدنبال غذاهای پاک و حلال و طیّب باشد.
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهَا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطَایَاکُمْ وَسَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ ٥٨
و آن زمان [را یاد کنید] که گفتیم: «وارد این قریه (بیتالمقدّس) شوید و از [نعمتهای فراوان] آن، هرچه میخواهید، با گوارایی بخورید و از در [معبد بیتالمقدّس] سجدهکنان و باخشوع وارد شوید و بگویید خداوندا، گناهان ما را بریز. ما نیز خطاهای شما را میبخشیم و به نیکوکاران، پاداشی افزون خواهیم داد.»
پس از گذران چهل سال زندگی در صحرای سینا، خداوند فرمان داد تا بنیاسرائیل برای آمرزش گناهشان، به معبدِ بیتالمقدس وارد شوند و برای استغفار، کلمۀ «حِطَّة» را تکرار کنند؛ یعنی خدایا، گناهانِ ما را بریز و ما را ببخش. خداوند وعده داد اگر این کلمه را هنگام ورود به معبد، از صمیم قلب بگویند، از گناهِ گنهکاران درگذرد و بر پاداش نیکوکاران بیفزاید.
امروزه نیز یکی از درهای مسجدالاقصی به «بابالحطّة» معروف است.
از این آیه میآموزیم:
۱. خداوند اهل آمرزش است؛ اما توبه هم خضوع و خشوع را میطلبد و هم پوزشخواستن با زبان و اعتراف به گناه در درگاه الهی را.
۲. برای ورود به مکانهای مقدس، احترام مخصوص لازم است.
۳. آداب دعا و توبه را نیز باید از خداوند بیاموزیم که برای استغفار چه بگوییم و چگونه بگوییم.
فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ ٥٩
اما ستمگران [آن سخن را] به سخن دیگری غیر از آنچه به ایشان گفته شده بود، تبدیل کردند [و بهجای حِطََّه، برای مسخرهکردن گفتند: «حنطه»؛ یعنی گندم]. پس ما بر آن ستمکاران عذابی از آسمان فروفرستادیم، به سزای گناهی که مرتکب میشدند.
در برابر آن فرمانِ رحمت الهی، گروهی از بنیاسرائیل بهجای آنکه بگویند «حِطَّة»، یعنی خدایا، ما را ببخش، ازرویِ تمسخر و استهزا، کلمۀ «حِنْطَة» را تکرار کردند که بهمعنای «گندم» است. بهبازیگرفتن دستور خداوند باعث شد تا بار دیگر، گرفتار کیفر الهی شوند. اینبار بیماری طاعون در میان آنها شیوع پیدا کرد. البته همانطورکه آیه میفرماید، این کیفر فقط به ستمکاران رسید؛ نه آنکه همۀ مردم دچار آن شوند.
از این آیه میآموزیم:
۱. در عبادت باید تعبّد داشت و به دستورهای الهی به همان شکل که رسیده است، عمل کرد؛ همانگونه که باید به نسخۀ پزشک طبق دستور عمل کرد و مصرف خودسرانۀ دارو نتیجهبخش نیست.
۲. هرگاه روحیۀ عناد و لجبازی بر جامعه حاکم شود، زمینه برای نزول عذابهای الهی در همین دنیا فراهم میشود.
وَإِذِ اسْتَسْقَیٰ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَیْنًا قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّ-هِ وَلَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ ٦٠
و آن هنگام [را یاد کنید] که موسی برای قوم خویش آب طلبید. به او گفتیم: «عصای خود را به سنگ بزن.» ناگاه دوازده چشمۀ آب از آن شکافت و جوشید؛ [بهطوریکه] هر گروهی [از طوایف دوازدهگانۀ بنیاسرائیل] آبشخور خود را شناخت. [گفتیم:] از روزی الهی بخورید و بیاشامید و در زمین، تبهکارانه فساد نکنید!
حضرت موسی علیه السلام با آنکه پیامبر بود و وظیفهاش رساندن پیام خداوند به بنیاسرائیل، آبِ آشامیدنی قومش را نیز از خداوند طلب کرد. خداوند نیز دعای موسی را مستجاب کرد و با اعجازی دیگر، به آنان آب آشامیدنی بخشید؛ بدینصورت که فرمان داد موسی همان عصایی را که به رود پرآب نیل زد و خشکی ظاهر شد، اکنون به سنگِ سخت بزند تا آب جاری شود و بنیاسرائیل بدانند که خدای موسی بر هر کاری تواناست. ازآنجاکه بنیاسرائیل دوازده گروه و طایفه بودند، بهخواست الهی، دوازده چشمه جاری شد تا هر قبیله چشمهای مستقل داشته باشد و دچار کمبود آب نشود. اینچنین خداوند ازسویی، «مَنّ» و «سَلوی» را بر آنان نازل کرد و ازسویدیگر، آب را بهقدر کافی در اختیارشان قرار داد که تأمین باشند و بهدنبال فساد و گناه نروند.
از این آیه میآموزیم:
۱. رهبران الهی در فکر تأمین نیازهای مادی مردم نیز هستند و آن را بهطور یکسان، در اختیار همه قرار میدهند.
۲. آب و غذا رزقِ خداست؛ پس نباید مایۀ گناه و معصیتِ خدا شود.
وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلَیٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنَیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَکُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْکَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّ-هِ ذَٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَانُوا یَکْفُرُونَ بِآیَاتِ اللَّ-هِ وَیَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذَٰلِکَ بِمَا عَصَوْا وَکَانُوا یَعْتَدُونَ ٦١
و آن زمان [را یاد کنید] که گفتید: «ای موسی، ما هرگز یک نوع غذا را تحمل نمیکنیم. پس پروردگارت را بخوان تا از آنچه زمین میرویاند، از سبزیجات و خیار و سیر و عدس و پیازش، برای ما بیرون آورد.» موسی گفت: «آیا [غذای] پستتر را بهجای [غذای] بهتر میخواهید؟ [اکنون که چنین است، بکوشید از این بیابان خارج و] وارد شهر شوید که هرچه خواستید، برای شما فراهم است.» پس [مُهر] ذلّت و درماندگی بر آنها زده شد و [بار دیگر] گرفتار غضب پروردگار شدند. این بدان سبب بود که آنها به آیات الهی کفر می ورزیدند و پیامبران را به ناحقّ میکُشتند و نیز بهسبب آن بود که آنان گنهکار و سرکش و متجاوز بودند.
خداوند در آن بیابان سوزان، آب و غذای بنیاسرائیل را تأمین کرد؛ اما ازسویی، قدرنشناسی و ناسپاسی این قوم و ازسویدیگر، رفاه طلبی و تنپروری آنان باعث شد که غذاهای دیگری را از موسی علیه السلام تقاضا کنند. موسی علیه السلام در پاسخ آنها گفت: آیا شما غذای آسمانی را که بهتر است، با خوردنیهای زمینی عوض میکنید که پستتر است؟ اگر واقعاً این نوع غذاها را میخواهید، باید با دشمنانتان بجنگید و به شهر بیت المقدس وارد شوید تا از این خوردنیها بهرهمند شوید. شما ازطرفی، حال جنگ و جهاد را ندارید و ازطرف دیگر، تمام امتیازات شهرنشینی را میطلبید. این روحیۀ شکمپرستی،
شما را به ذلت و خواری انداخته است و درنهایت، گرفتار قهر الهی خواهید شد. شما با این تقاضاهای نابجا، آیات و معجزات الهی را نادیده گرفته و حتی حاضر شدهاید پیامبران الهی را در راه رسیدن به مقاصد مادی و دنیوی خود به کشتن دهید.
از این آیه میآموزیم:
۱. تنپروری و شکمپرستی عامل سقوط انسان است. انسان باید از هرگونه رفاهطلبی که بهقیمت خوارشدن و ذلّتش تمام میشود، دوری کند.
۲. گناه و نافرمانیِ پیدرپی، انسان را به کفر و بیایمانی میکشاند، تاجاییکه حاضر به پذیرفتن هیچگونه حقی نمیشود.
إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَالَّذِینَ هَادُوا وَالنَّصَارَیٰ وَالصَّابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ ٦٢
کسانی که [به اسلام] ایمان آوردند و کسانی که به آیین یهود گرویدند و نصارا و صابئان، هریک که به خدا و روز قیامت ایمان آوَرَند و عمل صالح انجام دهند، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه ترسی دارند و نه اندوهگین میشوند.
در همۀ ادیان آسمانی، میزان در پاداش الهی، ایمان و عمل صالح بوده است: ایمان به خدا و روز قیامت و در کنار آن، عمل به دستورهای خداوند. در این میزان، میان مسلمان، مسیحی، یهودی و پیروان دیگر ادیان الهی تفاوتی نیست. البته بسیاری از آیات قرآن، یهود و نصارا را به پذیرش دین اسلام دعوت میکند؛ برای نمونه، در آیۀ ۸۵ سورۀ آل عمران میفرماید:
«هرکس دینی غیراز اسلام برای خود انتخاب کند، پذیرفته نخواهد شد.» بنابراین پیروان ادیان، هریک که به پیامبر و کتاب آسمانی زمانِ خودشان
ایمان آورده و اهل عمل بودهاند، به وظیفۀ خود عمل کردهاند و به پاداش الهی میرسند. اما با آمدن پیامبر یا کتاب آسمانی جدید، عقل حکم میکند که افراد از دین جدید پیروی کنند. بنابراین، با ظهور آخرین پیامبر، هیچ دینی جز اسلام پذیرفته نیست.
میدانیم که به پیروان حضرت موسی علیه السلام یهودی و به پیروان حضرت عیسی علیه السلام مسیحی میگویند؛ اما «صابئین» چه کسانی هستند؟ صابئین، پیروان یکی از پیامبران الهی، نوح یا ابراهیم یا یحیی هستند که درطول تاریخ، دچار انحرافات و بدعتهایی در عقاید و اعمال دینی شدند. آنان برای ستارگان، تأثیراتی در زندگی انسان قائلاند و معمولاً در کنار رودخانه ها زندگی میکنند.
از این آیه میآموزیم:
۱. آرامش واقعی تنها در سایۀ ایمان به خدا و قیامت است که آیندهای روشن را بشارت میدهد.
۲. تمام ادیان آسمانی در دو اصلِ توحید و معاد با هم مشترکاند و نجات را تنها در سایۀ ایمان و عمل میدانند؛ نه امید و آرزوهای نابجا.
وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَکُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَیْنَاکُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْکُرُوا مَا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ٦٣
و آن هنگام [را یاد کنید] که از شما پیمان گرفتیم و کوه طور را بر فراز شما بالا بردیم [و گفتیم:] «آنچه را [از آیات و دستورهای خداوند] به شما دادهایم، با
قدرت بگیرید و آنچه را در آن هست، به خاطر داشته باشید [و به آن عمل کنید] تا پرهیزکار شوید.»
ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِکَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّ-هِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَکُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِینَ ٦٤
سپس شما بعد از آن [که کوه طور را بالای سر خود دیدید، باز هم] رویگردان شدید و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود، بهطورقطع، از زیانکاران بودید.
پس از آنکه خداوند تورات را بر موسی علیه السلام نازل کرد، از بنیاسرائیل پیمان گرفت که به آن عمل کنند و از سستی و کوتاهی بپرهیزند تا به تقوا و پرهیزکاری برسند. آنگاه خداوند برای آنکه بنیاسرائیل بر پیمان خود استوار بمانند، بهعنوان معجزهای دیگر، کوه طور را بالای سر آنان قرار داد تا هم قدرت خدا را ببینند و هم از مخالفت با فرمان الهی بترسند. بااینکه خداوند چنان پیمان محکمی از بنیاسرائیل گرفت، این قوم سرکش، پیمان الهی را نادیده گرفتند و به آن پشت کردند؛ ولی باز هم خداوند لطف خود را بازگرداند و آنان را به حال خود رها نکرد.
از این آیه میآموزیم:
۱. باید بر حفظ اصولِ دینِ خود، جدّی و مصمّم باشیم؛ نه آنکه احکام دینی را به شوخی و بازی بگیریم.
۲. خداوند، از همۀ ما، بر عمل به دستورهایش پیمان گرفته است؛ هم از راه عقل و فطرت درونی و هم از راه وحی و نبوت بیرونی.
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِینَ ٦٥
بهطور قطع، شما از [سرنوشت] کسانی از خودتان که در روز شنبه، نافرمانی کردند [و بهجای تعطیلکردن این روز، دنبال کار رفتند] آگاهید. ما [بهسبب این نافرمانی] به آنان گفتیم: «به شکل بوزینههایی طردشده درآیید!»
فَجَعَلْنَاهَا نَکَالًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ ٦٦
ما این مجازات را درس عبرتی برای مردم آن زمان و نسلهای بعد از آنان و پندی برای پرهیزکاران قرار دادیم.
خداوند کارکردن در روز شنبه را برای بنیاسرائیل تعطیل اعلام کرده بود؛ اما گروهی از آنان که در کنار دریا زندگی میکردند، با نوعی حیله، در روز شنبه ماهیان را صید میکردند. آنان حوضچههایی را در کنار دریا ایجاد کردند و وقتی ماهیان وارد میشدند، راه را برای بازگشت آنها به دریا میبستند و سپس، روز یکشنبه ماهیان را از حوضچهها صید میکردند؛ بدینشکل، حکم خدا را مسخ میکردند و تغییر میدادند. خداوند نیز به کیفر این نافرمانی و بازیگرفتن دستورهای الهی چهرۀ آنان را مسخ کرد؛ بدینصورت که از شکل انسان به شکل بوزینه درآورد تا برای آنان، مجازات و برای دیگران، درس عبرتی باشد.
البته حیوانات از رحمت خدا دور نیستند؛ ولی سقوط از مرحلۀ انسانیت به حیوانیت، نشانۀ طرد انسان از درگاه الهی و دورشدن از رحمت خداوند است. همانگونه که رنگ سیاه عیب نیست؛ ولی سیاهشدن لباس سفید نشانۀ آلودگیِ آن است.
از این آیات میآموزیم:
۱. نباید در انجامدادن احکام الهی، حیله و خدعه بهکار بریم و نیز نخواهیم با حفظ ظواهر شرع، باطنِ احکام خدا را تغییر دهیم؛ زیرا مسخ چهرۀ دین، مسخ چهرۀ انسانیت را بهدنبال دارد.
۲. کیفرهای الهی اختصاص به قیامت ندارد؛ بلکه خداوند بعضی گناهان را در دنیا کیفر میدهد تا برای مردم آن عصر و آیندگان درس عبرتی باشد.
یافتن قاتل با کشتن مادهگاو
وَإِذْ قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّ-هَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّ-هِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ ٦٧
و آن زمان [را یاد کنید] که موسی به قوم خود گفت: «خداوند به شما فرمان میدهد [برای یافتن قاتل] ماده گاوی را ذبح کنید.» گفتند: «آیا ما را به تمسخر میگیری؟» موسی گفت: «به خدا پناه میبرم از اینکه از جاهلان باشم.»
داستان گاو بنیاسرائیل ماجرایی است که این سوره نیز بهسبب همین داستان، سورۀ «بقره» نامیده شده است. خلاصۀ این داستان که در ضمن آیات ۶۷ تا ۷۳ این سوره مطرح شده، از این قرار است: در میان بنیاسرائیل، مقتولی پیدا شد که قاتل آن معلوم نبود. میان قبایل، نزاع و درگیری شد و هر گروه، قتل را به دیگری نسبت میداد. موضوع را برای داوری نزد حضرت موسی علیه السلام بردند. چون حل قضیه از راه عادی ممکن نبود، آن حضرت ازطریق اعجاز، مسئله را حل کردند. موسی علیه السلام به آنها فرمود: خدا فرمان داده است گاوی را ذبح کنید و قطعهای از بدنش را به مقتول بزنید تا او زنده شود و قاتلِ خود را معرفی کند. آنها با شنیدن این جواب، به موسی گفتند: آیا ما را مسخره میکنی که چنین راهحلی پیشنهاد میدهی؟ اما موسی علیه السلام گفت: مسخرهکردن کار افراد جاهل است و پیامبر خدا هرگز چنین نکند. اگر واقعاً بهدنبال قاتل هستید، این کار را بکنید.
خداوند میتوانست از راه علم غیب، قاتل را به موسی علیه السلام معرفی کند تا او به مردم بگوید؛ اما فرمانِ کشتنِ گاو نشانۀ آن است که هنوز روحیۀ
گوسالهپرستی و قداستنمایی برای گاو در میان قوم وجود داشته است و خداوند خواسته تا این روحیه را از بین ببرد. علاوهبر آنکه این کار قدرت خداوند را نشان میدهد که مردهای را با زدن گوشتِ مردهای به آن زنده میکند.
از این آیه میآموزیم:
اگر حکم خدا با ذهن و سلیقۀ ما مطابق نشد، نباید آن را به تمسخر بگیریم یا آن را بیدلیل پنداریم؛ زیرا آنچه خداوند فرموده، در مسیر خیر و مصلحتِ ما و جامعۀ بشری است.
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنَا مَا هِیَ قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ آنها بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِکْرٌ عَوَانٌ بَیْنَ ذَٰلِکَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ ٦٨
[بنیاسرائیل به موسی] گفتند: «برای ما پروردگارت را بخوان تا بر ما روشن کند که آن چگونه گاوی است؟» موسی گفت: «خداوند میفرماید مادهگاوی که نه پیر و ازکارافتاده باشد و نه جوان؛ بلکه میان این دو [و میانسال] باشد. پس آنچه را به شما دستور داده شده است [هرچه زودتر] انجام دهید.»
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ آنها بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِینَ ٦٩
[بار دیگر] گفتند: « برای ما پروردگارت را بخوان تا بر ما روشن سازد که رنگش چگونه باشد؟» موسی گفت: «خداوند میگوید آن مادهگاوی باشد زردِ یکدست که رنگ آن بینندگان را شاد و مسرور سازد!»
وقتی بنیاسرائیل فهمیدند فرمانِ ذبحِ گاو جدّی است، بهانهتراشی را شروع کردند که چه گاوی را باید ذبح کنیم. شاید این بهانهها بیشتر، ازطرفِ قاتلِ
واقعی به مردم القا میشد تا مبادا رسوا شود و مردم او را بشناسند. پرسیدن کلید فهم مطلب است؛ اما بنیاسرائیل با طرح این پرسشها قصد فرار داشتند، نه قصد فهمیدن. لذا پرسشهای خود را بیادبانه مطرح میکردند و میگفتند: «ای موسی، خدای خودت را بخوان»؛ گویا خدای موسی را از خدای خود جدا میدانستند.
بههرحال، فرمان ذبح دوباره صادر شد؛ اما گویا نمیخواستند آن را انجام دهند؛ لذا دوباره پرسش دیگری را مطرح کردند که آن گاو به چه رنگی باشد؛ درحالیکه اولاً، رنگِ گاو نقشی در حُکم نداشت و ثانیاً، اگر لازم بود، از ابتدا در حکم خدا میآمد. اما خداوند برای آنکه بهانهای هم دراینزمینه نداشته باشند، رنگ زرد را برای آن گاو معین کرد تا بدانند آنچه را به فرمان
خدا ذبح میکنند، نباید حیوانی زشت و بی ارزش باشد؛ بلکه باید حیوانی سالم و میانسال و خوشرنگ و چشمنواز باشد.
از این آیات میآموزیم:
۱. در برابر احکام الهی بهانهجویی و لجاجت نورزیم و برای فرار از انجامدادن آنها، پرسشهای بیجا مطرح نکنیم.
۲. سؤالکردن همواره نشانۀ تحقیق و کنجکاوی نیست؛ بلکه گاهی نشانۀ طفرهرفتن و فرار از تکلیف است.
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنَا مَا هِیَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَیْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّ-هُ لَمُهْتَدُونَ ٧٠
[بنیاسرائیل بار دیگر به موسی] گفتند: « برای ما پروردگارت را بخوان تا بر ما روشن کند چگونه گاوی باشد؟ زیرا این گاو بر ما مشتبه شده و اگر خداوند بخواهد، [این بار] هدایت خواهیم شد.»
قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ انها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِیرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِی الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَاشِیَةَ فِیهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا کَادُوا یَفْعَلُونَ ٧١
موسی گفت: «خداوند میفرماید آن، گاوی است که نه رام باشد که زمین را شخم زند و نه کشتزار را آبیاری کند. [بیعیب و] سالم است و هیچ لکّهای در [رنگ] آن نیست.» گفتند: «اکنون حقیقت را بیان کردی.» پس [چنان گاوی را پیدا کردند و] آن را سر بریدند؛ ولی نزدیک بود [این کار را] انجام ندهند.
با آنکه خداوند سِنّ و رنگ گاو را بیان کرد، باز این قومِ بهانهجو گفتند: ای موسی، ویژگیهای بیشتری از آن را بیان کن تا بلکه آن را بشناسیم. وقتی موسی ازسوی خداوند، ویژگیهای دیگری از آن گاو را بیان کرد، بهناچار تسلیم شدند و گاو را ذبح کردند؛ ولی در فکر پیداکردن راه فرار بودند و قصدِ انجامدادن چنین کاری را نداشتند.
این آیه نشان میدهد که روحیۀ لجاجت و خودخواهی، کار را به جایی میرساند که انسان فقط آنچه را مطابق میل و نظر خودش باشد، حق میداند و درنهایت، بیادبانه به پیامبر خدا میگوید: «اَلانَ جِئْتَ بِالْحَقّ». حالا حق گفتی؛ گویا قبل از این باطل میگفته است.
هرچه در راه فرمان خدا میدهیم، باید سالم و بیعیب باشد؛ همانطورکه در سفر حج، زائر خانۀ خدا باید در روز عید قربان، حیوانی سالم را ذبح کند.
وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِیهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ ٧٢
و آن هنگام [را یاد کنید] که فردی را به قتل رساندید و سپس دربارۀ [قاتل] او نزاع کردید؛ ولی خداوند آنچه را شما پنهان میکردید، آشکار میسازد.
فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا کَذَٰلِکَ یُحْیِی اللَّ-هُ الْمَوْتَیٰ وَیُرِیکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ٧٣
پس گفتیم: «قسمتی از گاو ذبح شده را به مقتول بزنید [تا زنده شود و قاتل را معرفی کند.]» خداوند اینگونه مردگان را زنده میکند و آیات خود را به شما نشان میدهد؛ شاید تعقّل کنید.
در آیات قبل، بهانهجوییهای بنیاسرائیل بهتفصیل بیان شد. این دو آیه بار دیگر ماجرای قتل را بهطور خلاصه ذکر میکند و میفرماید: شما قتلی را مرتکب شدید و هویت قاتل را کتمان کردید؛ ولی خداوند با اعجاز خود، از خلافکاریِ شما پرده برداشت. پس بدانید که خداوند بر رسواکردن گنهکار تواناست.
این آیه نمونهای از قدرت خداوند را در زندهکردن مردگان بیان میکند تا دیگران با دیدن نشانههای قدرت الهی، دربارۀ قیامت تعقّل و تفکر کنند؛ نیز،
بدانند اگر خداوند اراده کند، با زدن مردهای به مردۀ دیگر، زندگی ظاهر میشود!
در محضر خدا گناه نکنیم یا گناه خود را به گردن دیگران نیندازیم؛ زیرا خداوند به همۀ کارهای ما، چه آشکار و چه پنهان، آگاه است و اگر بخواهد، آن را افشا و ما را رسوا می کند.
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِکَ فَهِیَ کَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ٧٤
سپس دلهای شما بعد از آن [همه کفران] سخت شد، همچون سنگ یا سختتر! زیرا از پارهای سنگها، نهرها شکافته [و جاری] میشود و پارهای از آنها، شکاف برمیدارند و آب از آنها تراوش میکند و بعضی از سنگها از خوف خدا [از فراز کوه] به زیر میافتند؛ [اما دلهای شما نه از خوف خدا میتپد و نه سرچشمۀ عواطف انسانی است] و خداوند از اعمال شما غافل نیست.
از آیۀ ۴۹ تا ۷۴، بسیاری از الطاف الهی بر بنیاسرائیل بیان شد؛ ازجمله نجات این قوم از سلطۀ فرعونیان، شکافتهشدن دریا، قبول توبۀ آنان، نزول غذاهای آسمانی، سایبانشدن ابرها و آخرین آنها، یافتن قاتل به روشی اعجازآمیز. اما آنان با دیدن این همه آیات و معجزات، در برابر حکم خدا تسلیم نبودند و همواره، دنبال بهانهای برای فرار بودند که قرآن از آن به قساوت قلب و سنگدلی تعبیر میکند.
برایناساس، انسان گاهی چنان سقوط میکند که همچون حیوان، بلکه پستتر از آن یا همچون جماد، بلکه سختتر از آن میشود؛ زیرا سنگِ سخت گاه میشکافد و آب از آن جاری میشود یا دستکم، حرکتی میکند
و رو به پایین میرود؛ اما دلِ بعضی انسانها از سنگ هم سختتر است: نه از روی عشق و محبت میجوشد که در فکر کار نیک و خیررسانی به دیگران باشد و نه از ترس خدا میتپد که این ترس، موجب خضوع و تسلیم در برابر احکام الهی شود.
از این آیه میآموزیم:
همۀ موجودات هستی، حتّی سنگِ سخت و بیجان، در برابر قوانینی که خداوند برای ادارۀ این هستی وضع کرده است، خاضع وتسلیماند. پس اگر انسان در برابر فرمان الهی سرکشی و از آن تجاوز کند، قلب و روح او از سنگ هم پستتر و سختتر است.
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَقَدْ کَانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ یَعْلَمُونَ ٧٥
آیا انتظار دارید [که یهودیان سرسخت] به [دین] شما ایمان بیاورند؛ درحالیکه عدهای از آنان، سخنان خدا را می شنیدند و پس از فهمیدنش، آن را تحریف میکردند با آنکه [حق را] میدانستند!
در آغاز ظهور اسلام، انتظار میرفت که یهودیان پیش از دیگران به اسلام روی آورند؛ زیرا آنها اهلکتاب بودند و نشانههای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم را در کتابهای خود خوانده بودند؛ اما درعمل، در مقابل مسلمانان و در کنار مشرکان قرار گرفتند. این آیه مسلمانان را دلداری میدهد که اگر میبینید یهودیان، اسلام نمیآورند و تسلیم آیاتِ قرآن نمیشوند، نگران نشوید و در آیین خود، شک نکنید. اصولاً چنین انتظاری از آنها نداشته باشید؛ زیرا اینها فرزندان همان کسانی هستند که همراه حضرت موسی علیه السلام به کوه
طور رفتند و سخن خدا را شنیدند و دستورهای او را درک کردند، اما باز آن را تحریف کردند و به دین خود وفادار نماندند.
از این آیه میآموزیم:
انتظارِ ایمانآوردنِ همۀ مردم خوب است؛ اما باید بدانیم بسیاری از مردم حاضر به پذیرش حق نیستند. پس کفرِ آنها موجب شک و تزلزلِ ما در عقایدمان نشود.
وَإِذَا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَیٰ بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ٧٦
و [همین یهودیان] هنگامی که مؤمنان را ملاقات میکنند، میگویند: «ایمان آوردیم.» ولی هنگامیکه با هم خلوت میکنند، [بعضی به بعضی دیگر اعتراض میکنند و] میگویند: «چرا آنچه خداوند [در تورات، دربارۀ صفاتِ آخرین پیامبر] برای شما گشوده [و بیان کرده است، به مسلمانان] بازگو میکنید تا [روز رستاخیز] در پیشگاه پروردگارتان، ضدّشما با آن استدلال کنند؟ پس آیا نمیفهمید؟!»
أَوَلَا یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّ-هَ یَعْلَمُ مَا یُسِرُّونَ وَمَا یُعْلِنُونَ ٧٧
آیا آنها نمیدانند که خداوند میداند آنچه را پنهان و آنچه را آشکار میکنند؟!
در صدر اسلام، برخی یهودیان وقتی مسلمانان را میدیدند، میگفتند چون نشانههای پیامبرِ شما در توراتِ ما آمده است، ما نیز به دین شما ایمان میآوریم. همین افراد وقتی به یکدیگر میرسیدند، همدیگر را سرزنش میکردند که چرا نشانههای «محمّد» را برای مسلمانان بازگو میکنید؟ مگر نمیدانید که آنها همین مطالب را علیه شما در قیامت بهکار میگیرند. نتیجۀ آن تحریفِ حقایق توسط دانشمندانِ یهود و این کتمانِ حقیقت
توسط عموم مردم آن شد که امروزه، میلیونها نفر یهودی و مسیحی در جهان وجود داشته باشد.
از این آیات میآموزیم:
بزرگترین خیانت، خیانت فرهنگی است. کتمان و تحریف حقایق، خیانتی است که نسلهای بسیاری را به انحراف و بیراهه میکشاند.
وَمِنْهُمْ أُمِّیُّونَ لَا یَعْلَمُونَ الْکِتَابَ إِلَّا أَمَانِیَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ ٧٨
و پارهای از آنان (یهودیان) افراد عوامی هستند که کتاب خدا را جز [خیالات و] آرزوها نمیدانند و تنها به پندارهایشان دل بسته اند.
این آیه، گروه دیگری از بنیاسرائیل را معرفی میکند. گروه پیشین در عین داشتن آگاهی، حقایق را کتمان یا تحریف می کردند؛ اما این گروه برخلاف آنان مردم عوامی بودند که از مطالب تورات خبری نداشتند و با آرزوهای خود زندگی میکردند. آنها خیال میکردند که در تورات، قوم یهود نژاد برتر شمرده شده است و آنان محبوبان خدا هستند؛ لذا در قیامت نجات مییابند و به جهنم نمی روند و اگر هم مجازاتی برای آنان باشد، چندروزی بیشتر نیست.
البته ممکن است چنین خیالات و آرزوهایی میان پیروان دیگر ادیان الهی نیز باشد؛ اما باید بدانیم اینها همه، نتیجۀ بیاطلاعی از کتابِ خداست؛ وگرنه در هیچیک از کتب آسمانی، اینگونه خیالاتِ واهی نیامده است.
از این آیه میآموزیم:
دوری از کتب آسمانی و بهخصوص قرآن، زمینۀ رشد خرافات و خیالات، میان پیروان ادیان است و بیسوادی، یکی از دلایل این مشکل بزرگ است.
فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتَابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هَٰذَا مِنْ عِنْدِ اللَّ-هِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِیلًا فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ ٧٩
پس وای بر کسانیکه مطالبی را با دست خود مینویسند و میگویند: «این ازطرف خداست» تا با فروش آن، بهای اندکی بستانند. پس وای بر آنها از آنچه دست هایشان نوشت و وای بر آنها از آنچه [از این راه] بهدست میآورند!
درطول تاریخ، همواره دانشمندانی در لباسِ دین، دین را وسیلۀ دنیای خود قرار دادهاند. آنان مطالبی را از خود مینویسند و به خدا نسبت میدهند تا ثروتی بیندوزند یا در نزد مردم و حاکمان، مقامی بهدست آورند. قرآن با شدیدترین لحن و با تکرار کلمۀ «ویل»، دربارۀ خطر این دانشمندان هشدار میدهد.
از این آیه میآموزیم:
دینسازی و دینفروشی خطری است که از ناحیۀ دانشمندان فاسد، متوجه مردم است. پس مردم باید مراقب باشند و هر سخنی را نپذیرند؛ گرچه گوینده بهظاهر، در لباس دین درآمده باشد.
وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَیَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ یُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ٨٠
و یهود گفتند: «جز چندروزی محدود، هرگز آتش دوزخ به ما نخواهد رسید.» بگو: «آیا پیمانی از خدا گرفتهاید؟ البته خداوند هرگز از پیمانش تخلّف نمیورزد. یا چیزی را که نمیدانید به خدا نسبت میدهید؟!»
در آیات قبل گفتیم که عوامِ یهود، خیالاتِ باطلی داشتند. این آیه یکی از آنها را بدینصورت بیان میکند: آنها میگفتند: اگر بر فرض، گناهی بکنیم، کیفر ما کمتر از دیگران است و فقط چند روزی در عذاب خواهیم بود. قرآن بر این پندار نادرست، خط بطلان کشیده است و میفرماید: این عقیده سخن ناروایی است که شما به خدا نسبت میدهید؛ زیرا فقط تقوا و عمل صالح است که مایۀ برتری انسانها بر هم میشود و این معیار، میزان پاداش و کیفر در قیامت است.
از این آیه میآموزیم:
امتیازطلبی و نژادپرستی ممنوع! همۀ انسانها در برابر خدا یکساناند و هیچ قوم و نژادی نزد خدا، برتر از دیگران نیست.
بَلَیٰ مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ فَأُولَٰئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ٨١
آری، کسانیکه مرتکب گناه شوند و [آثار] گناهشان آنان را فراگیرد، اهل آتشاند و همیشه در آن خواهند بود.
وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَ-ٰئِکَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ٨٢
و کسانیکه ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند، اهل بهشتاند و در آن، جاودانه خواهند ماند.
برخلاف پندارهای باطل برخی، این دو آیه میزان و معیارِ کیفر و پاداش الهی را در قیامت چنین بیان میکند: هرکه بهعمد و با اراده بهدنبال گناه رود، آنچنانکه گناه او را در خود غرق کند، همواره در آتش است و راه گریزی ندارد و در این کیفر، میان یهودیان و دیگران تفاوتی نیست. پس شرط ورود به بهشت، داشتن ایمان و عمل در کنار هم است و ایمان
بهتنهایی یا عمل به تنهایی کافی نیست؛ چه رسد به آنکه کسی بخواهد براساس خیال و آرزو به بهشت رود!
از این آیات میآموزیم:
۱. گناه گاهی چنان در وجود انسان رسوخ میکند که قلب و روح را میپوشاند، تاجاییکه فقط زشتی و پلیدی از گفتار و رفتار انسان صادر می شود.
۲. امید بدون عمل، ارزشی ندارد. در پاداش الهی، ایمان و عمل، میزان است؛ نه گمان و آرزو.
وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَذِی الْقُرْبَیٰ وَالْیَتَامَیٰ وَالْمَسَاکِینِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا مِنْکُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ ٨٣
و آن زمان [را یاد کنید] که از بنیاسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید و به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و بینوایان احسان کنید و با مردم، به زبان خوش سخن بگویید و نماز را برپا دارید و زکات بدهید؛ اما جز عدّۀ کمی از شما سرپیچی کردید و [از وفای به آن] رویگردان شدید.
در آیات قبل، از پیمان بنیاسرائیل نامی به میان آمد؛ ولی مفاد آن پیمان بیان نشده بود. این آیه و آیۀ بعد مفادی از آن پیمان را یادآوری میکند و سپس، آنان را بهدلیل شکستن این پیمانها، بهشدت سرزنش میکند؛ زیرا پیمانهای الهی که پیامبران به مردم ابلاغ کردهاند، مطابق با عقل و فطرتِ بشری است و خداوند این ارزشهای دینی را در نهاد همۀ انسانها قرار داده است.
توحید و یکتاپرستی اولین پیمان الهی و سرلوحۀ مکتبِ همۀ پیامبران است؛ زیرا کارها درصورتی موجب سعادت است که رنگ الهی داشته و در مدار توحید باشد. دومین پیمان الهی پس از عبادتِ خدا، اطاعت از پدر و مادر و احسان به آنان است؛ زیرا آنان واسطۀ آفرینش ما هستند و الطاف الهی ازطریق آنها به ما میرسد. رسیدگی به محرومان جامعه، بهخصوص خویشاوندان، در کنار احسان به والدین آمده است تا انسان فقط خود و
خانوادۀ خود را نبیند؛ بلکه به جامعهای که در آن زندگی میکند نیز توجه کند.
از این آیه میآموزیم:
۱. خدمت به مردم از عبادتِ خدا جدا نیست. هم باید با خدا مرتبط بود و هم با مردم.
۲. نماز بهترین شکل پرستش است که نشانۀ نیاز بشر به داشتن رابطۀ دائمی با خالق و آفریدگار خود است.
۳. سخن و گفتارِ انسان خداپرست باید با همۀ مردم، شایسته و نیکو باشد.
وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَکُمْ لَا تَسْفِکُونَ دِمَاءَکُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیَارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ٨٤
و آن هنگام [را یاد کنید] که از شما پیمان گرفتیم خون یکدیگر را نریزید و یکدیگر را از سرزمین خود بیرون نکنید. پس شما [به این پیمان] اقرار کردید و خود بر آن گواهی میدهید.
امنیت از نیازهای اولیۀ هر جامعه است که در همۀ ادیان الهی نیز مطرح بوده؛ بهخصوص امنیتِ جان و وطنِ مردم. برهمین اساس قتل از گناهان کبیره شمرده شده و کیفر آن در دنیا، قصاص و در آخرت، جهنم است.
از این آیه میآموزیم:
حق حیات، اولین حق برای هر بشر و سکونت در وطن، حقی فطری و طبیعی است و هیچکس نمیتواند این حقوق را از انسان سلب کند.
ثُمَّ أَنْتُمْ هَٰؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِیقًا مِنْکُمْ مِنْ دِیَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ یَأْتُوکُمْ أُسَارَیٰ تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذَٰلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ یُرَدُّونَ إِلَیٰ أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ٨٥
امّا این شمایید که یکدیگر را بهقتل میرسانید و گروهی از خودتان را از سرزمینشان [آواره و] بیرون میکنید و علیه آنان، به گناه و تجاوز، همدیگر را پشتیبانی میکنید. البته اگر همانها بهصورت اسیر نزد شما آیند، بازخریدشان میکنید [تا آزادشان سازید]؛ درحالیکه [نهتنها کشتن، بلکه] بیرونراندن آنها نیز بر شما حرام بود. آیا به بعضی از دستورهای کتاب آسمانی ایمان میآورید و به برخی دیگر کافر میشوید؟ پس جزای هرکس از شما که این عمل را انجام دهد، جز رسوایی در این جهان، چیزی نخواهد بود و روز قیامت نیز بهسوی سختترین عذاب روانه شوند و خداوند هرگز از آنچه انجام میدهید، غافل نیست.
این آیه بنیاسرائیل را سرزنش میکند: شما بهرغم پیمانی که با خدا داشتید، باز هم یکدیگر را میکُشید و از خانههایتان آواره می سازید و عجیب آنکه شما بهحکم تورات، اگر اسیری داشته باشید، با پرداخت فدیه آزادش میسازید. شما حاضر هستید یکدیگر را با دست خود بکُشید؛ اما حاضر
نیستید اسیر یکدیگر باشید. اگر اسارت توهین است، کشتن و آواره ساختن که از آن بدتر است. اگر فدیهدادن و آزادکردنِ اسیر فرمان تورات است، دوری از قتل و تبعید هم دستور تورات است. درواقع، شما تسلیم هوا و هوس خود هستید، نه تسلیم کتاب آسمانی؛ زیرا هرجا که دستورهای الهی
مطابق با میل و سلیقۀ شما بود، میپذیرید و هرجا نبود، زیر بار نمیروید و حتی در ارتکاب گناه، یکدیگر را یاری میکنید.
امامکاظم علیه السلام به یکی از یاران خود که شترانش را برای سفر حج به هارونالرشید، خلیفۀ عباسی، کرایه داده بود، فرمودند: «کرایهدادن شتر به خلیفۀ ظالم جایز نیست، گرچه برای رفتن به سفر حج باشد؛ زیرا دوست داری او از سفر، سالم برگردد تا پول تو را بدهد و همین رضایت به زندهماندن ظالم، گناه است.»
از این آیه میآموزیم:
۱. در برابر همۀ دستورهای خداوند تسلیم باشیم؛ نه آنکه فقط آنچه را مطابق میل و سلیقهمان بود، بپذیریم. این کار، نوعی خودپرستی است، نه خداپرستی!
۲. نه فقط ارتکاب گناه، بلکه کمک به گنهکار ممنوع است.
۳. خدا را بر آنچه انجام میدهیم، ناظر ببینیم و بدانیم که اگر ما از او غافلیم، او از ما غافل نیست.
أُولَٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْحَیَاةَ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ فَلَا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ یُنْصَرُونَ ٨٦
آنها کسانی هستند که زندگی دنیا را بهبهای [ازدستدادن] آخرت خریدهاند؛ ازاینرو از عذاب آنها کاسته نمیشود و آنها یاری نخواهند شد.
این آیه ریشۀ پیمانشکنیهای بنیاسرائیل را چنین بیان میکند که آنها بهدنبال زندگی دنیا هستند و به آخرت بیاعتنا؛ لذا فقط به دستورهایی عمل میکنند که منافعشان را تأمین کند. جالب آنکه با اینهمه دنیاپرستی و
گناه، باز یهودیان ادعا میکردند که ما عذاب نخواهیم دید. این آیه میفرماید که برخلاف این امید و آرزوی باطل، آنان نیز مثل همۀ مجرمان، در برابر اَعمال خلافشان عذاب خواهند شد و هیچکس آنها را یاری نمیکند.
از این آیه میآموزیم:
همۀ انسانها در برابر قانون الهی یکساناند و قوم و نژاد، موجب کمشدن عذاب نمیشود.
وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ وَقَفَّیْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَیْنَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنَاتِ وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَکُلَّمَا جَاءَکُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَیٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقًا کَذَّبْتُمْ وَفَرِیقًا تَقْتُلُونَ ٨٧
و به موسی کتاب دادیم و از پسِ او، پیامبرانی پیدرپی فرستادیم و به عیسیبنمریم [معجزات و] دلایل روشن بخشیدیم و او را با روحالقدس، تأیید و یاری کردیم. پس چرا هرگاه پیامبری چیزی [از احکام ودستورها] برخلاف هوای نفس شما آورد، در برابر او تکبر ورزیدید [و بهجای ایمانآوردن به او] جمعی را تکذیب کردید و جمعی را بهقتل رساندید؟!
خداوند پس از موسی علیه السلام ، پیامبران دیگری نیز برای بنیاسرائیل فرستاد که ازجملۀ آنان، حضرت عیسی علیه السلام بود. اما هواپرستی و دنیاطلبی باعث شد آنان پیامبران الهی را تکذیب کنند و حتی برخی را بهقتل برسانند؛ زیرا انبیا حاضر نبودند خواستههای نابجای آنان را بپذیرند.
از این آیه میآموزیم:
خداوند برای هدایت بشر، پیامبران بسیاری را فرستاده؛ اما بشر بهجای قدردانی، درصدد تکذیب یا قتل آنان برآمده است.
وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلًا مَا یُؤْمِنُونَ ٨٨
و آنها [ازروی استهزا به پیامبران] گفتند: «دلهای ما در غلاف است [و ما از گفتههای شما چیزی نمیفهمیم].» چنین نیست؛ بلکه خداوند بهسبب کفرشان، آنها را از رحمت خود دور کرده است [و بههمین دلیل، چیزی را درک نمیکنند]؛ پس اندکی ایمان میآورند.
افراد سرکش در پاسخ به دعوت پیامبران میگفتند: ما حرفهای شما را نمیفهمیم و چیزی را که نفهمیم، نمیتوانیم بپذیریم.
قرآن میفرماید: چنین نیست که حرف پیامبران برای مردم فهمیدنی نباشد؛ بلکه روحیۀ لجاجت و حقپوشی باعث شده است گروهی توانایی درک حقایق را از دست بدهند و کمتر ایمان بیاورند.
از این آیه میآموزیم:
سعادت و شقاوتِ انسان بهدست خود اوست. اگر گروهی مشمول قهر و لعنت الهی شوند، بهدلیل کفر و لجاجت خودشان است؛ وگرنه خداوند اسباب هدایت همه را فراهم ساخته است.
وَلَمَّا جَاءَهُمْ کِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّ-هِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَ کَانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکَافِرِینَ ٨٩
و ازسوی خداوند، کتابی برای آنها آمد که با آنچه [از نشانهها] نزدشان بود تطبیق میکرد و آنان نیز پیشازاین، به خود نوید میدادند [که با کمک کتاب و
پیامبر جدید] بر کافران پیروز میشوند. بااینهمه، وقتی او (پیامبری) که میشناختندش، نزد آنان آمد، به او کافر شدند؛ پس لعنت خدا بر کافران باد!
در آیات قبل، نمونههایی از کفر و لجاجتِ بنیاسرائیل را در برابر حضرت موسی علیه السلام و دستورهای تورات بیان کردیم. این آیه دربارۀ یهودیان صدر اسلام است. این یهودیان براساس نشانههایی که دربارۀ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم در تورات آمده بود، در انتظار ظهور او بودند؛ لذا از شهر و دیار خود بهسوی حجاز هجرت کردند. یهودیان که در مدینه و اطراف آن ساکن شده بودند، به مشرکان مدینه میگفتند: بهزودی، پیامبری به نام «محمد» مبعوث میشود که ما به او ایمان خواهیم آورد و او بر دشمنانش پیروز خواهد شد. اما هنگامیکه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از مکه به مدینه هجرت فرمودند، مشرکان مدینه به او ایمان آوردند؛ ولی یهود در اثر تعصب و دنیاپرستی، او را انکار کرده و درواقع، آنچه را در تورات آمده بود، تکذیب کردند.
از این آیه میآموزیم:
علم و شناخت برای ایمانآوردن کافی نیست؛ بلکه روحیۀ حقپذیری و تسلیم لازم است. یهود پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم را شناخته بودند؛ اما حاضر نشدند به او ایمان آورند.
بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ یَکْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْیًا أَنْ یُنَزِّلَ اللَّ-هُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَیٰ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَیٰ غَضَبٍ وَلِلْکَافِرِینَ عَذَابٌ مُهِینٌ ٩٠
یهودیان معامله بدی با خود کردند که به آنچه خدا نازل کرده بود، ازروی حسد کافر شدند [و گفتند:] «چرا خداوند بر هریک از بندگانش که بخواهد، از فضل
خویش [آیاتش را] نازل میکند؟» پس به قهر پیدرپیِ الهی گرفتار شدند و [در قیامت] برای کافران، مجازاتی خوارکننده فراهم شده است.
یهود انتظار داشتند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم نیز از بنیاسرائیل باشد تا به او ایمان آورند؛ اما چون چنین ندیدند، ازسرِ تعصب قومی و نژادی و حسادت، اسلام نیاوردند و حتی به این کارِ خداوند اعتراض کردند! آری، یهود با این کار، معاملۀ زیانآوری کردند؛ زیرا آنان ازطرفی، برای ایمانآوردن به پیامبر موعود، سختیهای سفر را تحمل کرده و در مدینه ساکن شده و خود از منادیان اسلام بودند و ازطرفدیگر، با ظهور پیامبر موعود، به او کافر شدند و خود را بهبهای حسادت فروختند و به مقصود نرسیدند.
از این آیه میآموزیم:
حسد زمینهساز کفر و انکار حق است. شایسته نیست به آنچه خداوند به دیگران عطا فرموده، حسد ورزیم؛ زیرا به زیان خودمان تمام میشود.
وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَیْنَا وَیَکْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ٩١
و هنگامیکه به آنها گفته شود: «به آنچه خداوند نازل کرده است، ایمان آورید»، میگویند: «ما فقط به چیزی ایمان میآوریم که بر [پیامبر] خودمان نازل شده باشد» و به غیرآن کافر میشوند. درحالیکه آن (قرآن) حقّ است و آنچه را نزد ایشان است تصدیق میکند. بگو: «اگر [به آیاتی که بر خودتان نازل شده است،] مؤمن بودید، پس چرا پیامبران خدا را پیشازاین بهقتل می رساندید؟!»
وَلَقَدْ جَاءَکُمْ مُوسَیٰ بِالْبَیِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ ٩٢
و موسی [آن همه دلایل روشن و] معجزات را برای شما آورد؛ ولی شما پس از [غیبت] او، درحالیکه ستمکار بودید، گوساله را [به خدایی] گرفتید.
بعضی از یهودیان به این بهانه که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم از نژاد عرب است، به او ایمان نمیآوردند. این آیات به آنان میگوید: موسی که از نژاد خودتان بود و آنهمه معجزات روشن برای شما آورده بود! پس چرا در غیاب او گوسالهپرست شدید و تمام زحماتِ او را بر باد دادید؟ درحقیقت، هم به خود و هم به رهبر خود ستم کردید.
اگر شما به پیامبر اسلام ایمان نیاوردید، چون از قوم شما نبود، چرا پیامبران همقوم خودتان را تکذیب میکردید و بهقتل میرساندید؟ پس شما با حق مخالفید و فرقی نمیکند آن حق را پیامبر خودتان بگوید یا پیامبر اسلام، در توراتِ خودتان آمده باشد یا در قرآن. اصولاً آنچه در کتب آسمانی آمده، همه از جانب یک خدا و برای همۀ مردم است و به قوم یا نژاد خاصی اختصاص ندارد تا کسی بگوید من تنها به آنچه بر پیامبر خودمان نازل شده است ایمان میآورم و غیر آن را نمیپذیرم.
از این آیه میآموزیم:
کتب آسمانی، همه در یک مسیر و هماهنگ با هم است؛ همانطورکه کتابهای درسی دانشگاه موافق و هماهنگ با کتابهای دورۀ متوسطه است، ولی بهشکلی کاملتر.
وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَکُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَیْنَاکُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَیْنَا وَأُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمَانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ٩٣
و آن هنگام [را یاد کنید] که از شما پیمان گرفتیم و کوه طور را بر فراز شما بالا بردیم [و گفتیم:] «دستورهایی را که به شما دادهایم، محکم بگیرید و گوش دهید.» اما آنان گفتند: «شنیدیم و نافرمانی کردیم» و بهسبب کفرشان، به گوساله دل باختند. بگو: «اگر ادعای ایمان دارید، [بدانید که] ایمانتان شما را به بدچیزی فرمان میدهد.»
بنیاسرائیل میگفتند: ما فقط به پیامبری ایمان میآوریم که از خودمان باشد و فقط به کتاب او عمل میکنیم. قرآن در آیات قبل، چند نمونه را بیان کرد تا نشان دهد آنان حتی به پیامبر خود، موسی علیه السلام و کتاب او، توراتنیز ایمان ندارند و برخلاف آن عمل میکنند. این آیه نیز یکی دیگر از آن نمونهها را یادآوری میکند.
خداوند در کوه طور، کارهایی از بنیاسرائیل پیمان گرفت و از آنان خواست که بر اجرای آن پایبند باشند؛ اما بهرغم پذیرش آن پیمان ، نافرمانی کردند؛ زیرا عشق به گوسالۀ طلاییِ سامری جایی برای تفکر باقی نگذاشته بود و عجیب آنکه با اینهمه نافرمانی، باز هم ادعای ایمان داشتند! قرآن در پاسخ آنها میگوید: آیا ایمانتان به شما دستور میدهد پیمان خدا را بشکنید و گوساله را بپرستید و پیامبران الهی را بکُشید؟ اگر چنین است، پس ایمانتان دستورهای بدی به شما میدهد.
از این آیه میآموزیم:
عشق و علاقۀ افراطی به غیرخدا، هرچه و هرکه باشد، خطرناک است؛ زیرا باعث میشود انسان از دیدن حقایق کور شود.
قُلْ إِنْ کَانَتْ لَکُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ ٩٤
بگو: «اگر سرای آخرت نزد خداوند، مخصوص شماست، نه از آنِ مردم دیگر، پس آرزوی مرگ کنید؛ اگر راست میگویید.»
وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَاللَّ-هُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ ٩٥
ولی آنها بهسبب آنچه از پیش فرستادهاند، هرگز آرزوی مرگ نخواهند کرد و خداوند به حال ستمگران آگاه است.
یهودیان درطول تاریخ، خود را قوم برتر میپنداشتند و معتقد بودند بهشت برای آنها آفریده شده و آتش جهنم فقط چندروزی با آنهاست و آنها، فرزندان و دوستان خدا هستند. این پندارهای باطل باعث شد تا ازسویی، آزادانه، هرگونه ظلم و جنایت و گناه و طغیان را مرتکب شوند و ازسویدیگر، به کبر و خودپسندی و خودبرتربینی دچار شوند.
این آیه، وجدان آنها را به قضاوت میطلبد و میفرماید: اگر واقعاً چنین است که شما ادعا میکنید و بهشت مخصوص شماست، پس چرا آرزوی مرگ نمیکنید تا زودتر به این بهشت وارد شوید؟ چرا از مرگ میترسید و از آن فرار میکنید؟ البته بیشترِ مردم به دو دلیل از مرگ میترسند: یا مرگ را نیستی و نابودی میدانند که طبیعتاً هر موجودی از نابودی خود وحشت دارد و نگران است. یا به قیامت اعتقاد دارند؛ ولی بهسبب کارهای بد و خلافِ خود، از مرگ میترسند. اینان مرگ را آغاز محاسبه و کیفرِ اعمال میدانند؛ لذا میخواهند مرگشان بهتأخیر بیفتد.
ترس از مرگ مانند ترسِ برخی رانندگان از سفر است. رانندهای میترسد که یا راه را نمیشناسد یا بنزین ندارد یا تخلفی کرده یا جنس قاچاق حمل میکند یا در مقصد، محلِ سکونت ندارد.
اما انسان مؤمن هم راه را میداند و هم با عمل صالح، سوختِ راه را تهیه میکند. او هم تخلفاتش را با توبه جبران میکند و هم جنس قاچاق، یعنی گناه و ظلم همراه خود ندارد و هم در آخرت، محل سکونتی دارد که بهشت است. پیامبران و اولیای خدا که مرگ را آغاز زندگیِ دیگر میدانند و جز پاکی در فکر و عمل، چیز دیگری از آنان صادر نشده است، نهتنها از مرگ نمیترسند، بلکه به آن اشتیاق دارند. امیرمؤمنان علی علیه السلام دربارۀ خود
میفرمایند: «بهخدا قسم، اشتیاقِ فرزندِ ابیطالب به مرگ، از اشتیاق نوزاد به سینۀ مادرش بیشتر است.»
از این آیات میآموزیم:
انسان باید بهگونهای زندگی کند که هر لحظه برای مرگ آماده باشد؛ یعنی هم به وظایفش عمل کرده و هم گناهانش را با توبه جبران کرده باشد که دراینصورت، دلیلی برای ترس از مرگ وجود ندارد.
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَیٰ حَیَاةٍ وَمِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ یُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِیرٌ بِمَا یَعْمَلُونَ ٩٦
[ای پیامبر،] یهود را حریصترینِ مردم، حتّی [حریصتر] از مشرکان به زندگی [این دنیا و اندوختن ثروت] خواهی یافت. هریک از آنها دوست دارد هزار سال عمر کند؛ درحالیکه این عمر طولانی، او را از عذاب خداوند بازنخواهد داشت و خداوند به اَعمال آنها بیناست.
این آیه خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم میفرماید: یهودیانی که ادعا میکردند بهشت در انحصار آنان است، نهتنها آرزوی مرگ نمیکنند تا زودتر به بهشت درآیند، بلکه از مردم دیگر و حتی از مشرکانی که قیامت را قبول ندارند و
مرگ را پایان زندگی خود میدانند، به زندگی این دنیا حریصترند. آنها چنان به زندگی دنیا دل بستهاند که دوست دارند هزار سال در این دنیا زندگی کنند، حتی پستترین نوع زندگی را داشته باشند؛ اما از مجازات الهی نجات یابند. اما خداوند میفرماید: بر فرض که این عمر هزارساله به آنان داده شود، سبب نجات آنان از کیفر الهی نمی شود؛ زیرا تمام اعمال آنان زیر نظر است و این آرزوهای کودکانه سودی نمیبخشد.
از این آیه میآموزیم:
«طول» عمر مهم نیست، «عرض» عمر مهم است. امامسجاد علیه السلام در دعایی میفرمایند: «خدایا، اگر عمر من وسیلهای در راه طاعت توست، آن را طولانی کن؛ ولی اگر چراگاه شیطان خواهد بود، آن را قطع فرما.»
قُلْ مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَیٰ قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَهُدًی وَبُشْرَیٰ لِلْمُؤْمِنِینَ ٩٧
[یهودیان میگفتند: چون فرشتهای که وحی بر تو نازل میکند، جبرئیل است و ما با او دشمنیم، به تو ایمان نمیآوریم.] بگو: «هرکه دشمن جبرئیل باشد [درحقیقت، دشمن خداست»، زیرا] او به فرمان خدا، قرآن را بر قلب تو نازل کرده است. [قرآنی] که کتب آسمانی پیشین را تصدیق میکند و مایۀ هدایت و بشارت برای مؤمنان است.
مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِلَّ-هِ وَمَلَائِکَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِیلَ وَمِیکَالَ فَإِنَّ اللَّ-هَ عَدُوٌّ لِلْکَافِرِینَ ٩٨
هرکه دشمن خدا و فرشتگان و پیامبران او و جبرئیل و میکائیل باشد، [کافر است و بداند که] خداوند دشمن کافران است.
وقتی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم به مدینه آمدند، جمعی از یهود بههمراه یکی از علمای خود، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آمدند و پرسشهایی را مطرح کردند. ازجمله پرسیدند: «نامِ فرشتۀ وحی تو چیست؟» وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند جبرئیل، گفتند: «اگر میکائیل بود، ما ایمان میآوردیم؛ زیرا جبرئیل دشمن ماست و فرامین سختی مثل جهاد میآورد!»
شکی نیست وقتی انسان نخواهد حق را بپذیرد، دنبال بهانه میگردد. حتی حاضر میشود یکی از فرشتگان الهی را به سختگیری بیجا متهم کند تا شاید راهی برای فرار از قبول حق داشته باشد. درست مانند دانشآموزِ بازیگوشی که معلم ریاضی را بد و معلم ورزش را خوب می داند! اصولاً
فرشتگان الهی، چه جبرئیل و چه میکائیل، از جانب خود چیزی نمیآورند تا مشمول دوستی یا دشمنی شوند. آنها فقط به امر خداوند کار میکنند و فقط واسطۀ وحی میان خدا و پیامبرش هستند. بنابراین حرفِ یهود، فقط بهانهای برای فرار از پذیرش اسلام بود؛ نه آنکه منطقی پذیرفتنی برای اسلامنیاوردن باشد.
از این آیات میآموزیم:
دین مجموعهای است که ایمان به همۀ ابعاد آن لازم است. نمیتوان گفت به خدا ایمان دارم، اما با این فرشته دشمنم یا به آن پیامبر اعتقادی ندارم. مؤمن واقعی به همۀ پیامبران و فرشتگان خدا ایمان دارد.
وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَیْکَ آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ وَمَا یَکْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ ٩٩
همانا آیات [و نشانههای] روشنی بهسوی تو فرستادیم و جز فاسقان، کسی به آنها کفر نمیورزد.
از دیگر بهانههای قوم یهود آن بود که به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم میگفتند: ما از این کتاب تو چیزی نمیفهمیم و مطالب آن برای ما روشن و مفهوم نیست؛ لذا به تو ایمان نمیآوریم و قرآن را بهعنوان معجزۀ تو نمیپذیریم. خداوند در پاسخ آنها میفرماید: آیاتی که ما نازل کردهایم، روشن و گویاست؛ ولی کسانی آن را درک میکنند که قلبشان در اثر گناه تاریک نشده است و زمینۀ پذیرش حق در وجود آنان وجود دارد.
از این آیه میآموزیم:
گناه باعث میشود انسان آمادگی پذیرش حق را از دست بدهد؛ زیرا اگر بخواهد حق را بپذیرد، دیگر بهراحتی نمیتواند گناه کند.
أَوَکُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ ١٠٠
و آیا چنین نبود که هربار یهودیان پیمانی [با خدا و پیامبر] بستند، جمعی از آنان آن را دور افکندند؟ حقیقت این است که بیشترِ آنها ایمان ندارند.
آیه در مقام تسلّیِ خاطرِ مؤمنان است که از ایماننیاوردن یهود ناراحت نباشند؛ زیرا اینها از همان قومی هستند که به پیامبر خود نیز وفادار نبودند. قوم یهود هرگاه پیمانی با موسی علیه السلام بستند، آن را شکستند و در لجاجت و بهانهگیری، سابقۀ طولانی دارند. یهودِ مدینه هنگام ورود پیامبر اسلام به آن شهر، با او پیمان بستند که دستِکم، به دشمنانش کمک نکنند؛ ولی این پیمان را شکستند و در جنگ احزاب، با مشرکان مکه علیه مسلمانان همکاری کردند.
امروزه نیز صهیونیستها در اسرائیل، به هیچیک از معاهدات و پیمانهای بینالمللی پایبند نیستند. اگر هم قراردادی را امضا کنند، خیلی زود آن را نقض میکنند؛ زیرا قومی نژادپرست و امتیازطلب هستند.
از این آیه میآموزیم:
پیمانشکنی نشانۀ بیایمانی است.
وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِیقٌ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ کِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ کَأَنَّهُمْ لَا یَعْلَمُونَ ١٠١
و هنگامیکه فرستادهای [همچون پیامبر اسلام] ازسوی خدا به سراغشان آمد و [نشانههایش] با آنچه نزد آنها بود، مطابقت داشت، گروهی از اهل کتاب، کتاب خدا را پشت سر افکندند؛ گویی اصلاً از آن آگاهی ندارند.
پیش از ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم دانشمندان یهود مردم را به آمدن آن حضرت بشارت میدادند و نشانههای او را براساس آنچه در تورات آمده بود، برمیشمردند؛ اما هنگامیکه او را دیدند، چنان انکارش کردند که گویا چیزی دربارۀ او نمیدانند.
آری، خطر مقامپرستی، همۀ انسانها، بهخصوص دانشمندان را تهدید میکند. وقتی دانشمندان یهود احساس کردند اگر به حقانیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم اقرار کنند، مقام دنیویِ خودشان را از دست میدهند، نبوت او را انکار کردند. البته قرآن براساس عدل و انصاف، تاریخ را بیان میکند؛ لذا حق نیکان و پاکانِ یهود را محفوظ نگه داشته است و میفرماید: جمعی از آنان کافر شدند؛ یعنی گروهی از آنان حق را پذیرفتند؛ گرچه اندک بودند.
از این آیه میآموزیم:
۱. اگر میبینیم بسیاری از انسانها حاضر نیستند ایمان آورند، در حقانیت ادیان الهی شک نکنیم؛ بلکه بدانیم گناه و خلاف چنان در روح انسان اثر میگذارد که شخص آمادگی پذیرش حق را از دست میدهد.
۲. فهمیدن حق بهتنهایی کافی نیست؛ بلکه حقپذیری لازم است. دانشمندان یهود براساس تورات، به حقانیت پیامبر اسلام علیه السلام علم داشتند؛ اما نهتنها خود به او ایمان نیاوردند، بلکه دیگران را نیز از ایمانآوردن نهی میکردند.
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّیَاطِینُ عَلَیٰ مُلْکِ سُلَیْمَانَ وَمَا کَفَرَ سُلَیْمَانُ وَلَٰکِنَّ الشَّیَاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا یُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّیٰ یَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَیَتَعَلَّمُونَ مَا یَضُرُّهُمْ وَلَا یَنْفَعُهُمْ
وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ ١٠٢
و یهود بهدنبال [آموختن] آن چیزی [از افسون و سِحر] بودند که شیاطین [جنّ و انس] در عصر سلیمان میخواندند [و به مردم میآموختند] و سلیمان هرگز [دست به سِحر نیالود و] کافر نشد؛ ولی شیاطین کفر ورزیدند که به مردم، سِحر و جادو میآموختند و نیز یهود از آنچه بر دو فرشته، هاروت و ماروت، در شهر بابل نازل شده بود [پیروی کردند. آنها سِحر را برای آشنایی با نحوۀ ابطال آن به مردم میآموختند] و به هیچ کس چیزی نمیآموختند، مگر اینکه قبلاً به او میگفتند: «ما وسیلۀ آزمایش شماییم. کافر نشوید [و از این تعلیمات، سوءاستفاده نکنید].» ولی آنها از آن دو فرشته مطالبی را میآموختند که بتوانند بهوسیلۀ آن، میان مرد و همسرش جدایی بیفکنند؛ [نه اینکه از آن برای ابطال سِحر استفاده کنند] ولی هیچگاه بدون خواست خدا، نمیتوانند به کسی ضرر برسانند. آنها
مطالبی را فرامیگرفتند که برای آنها زیان داشت و نفعی بدیشان نمیرساند و همانا میدانستند هرکس خریدار اینگونه متاع باشد، بهرهای در آخرت نخواهد داشت و بهراستی، خود را به بدچیزی فروختند؛ اگر میفهمیدند!
در زمان حضرت سلیمان علیه السلام بازار سِحر و جادو رونق بسیار داشت؛ لذا آن حضرت دستور دادند اوراق ساحران را جمعآوری کنند. ولی بعد از ایشان، گروهی به آن نوشتهها دست یافتند و مشغول تعلیم و رواج سِحر شدند. این آیه میفرماید: برخی از بنیاسرائیل نیز بهجای پیروی از تورات، سراغ کتابهای سِحر و جادو رفتند و برای توجیه کار خود، چنین مطرح میکردند که این کتابها از آن سلیمان علیه السلام است و او ساحری زبردست بوده است. اما قرآن در دفاع از این پیامبر الهی میفرماید: سلیمان هرگز اهل سِحر و جادو نبود؛ بلکه او پیامبر خداست و کارش معجزه بود و شما از شیاطینی که این کارها را ترویج میکردند، پیروی کردید.
البته یهودیان ازطریق دیگری نیز به سِحر دست یافته بودند: دو فرشتۀ الهی به نامهای «هاروت» و «ماروت» بهصورت انسان ظاهر میشدند و به مردم شهر بابل روش خنثیسازی و ابطالِ سحر را می آموختند. باآنکه این دو فرشته به مردم تذکر میدادند که از این آموزش، سوءاستفاده نکنند، آنها با سوءاستفاده از این علوم، برای رسیدن به منافع مادی یا اغراضِ جنسی، میان زنان و مردان جدایی میانداختند. بههرحال، یهودیان از این دو طریق، به علم سِحر آگاهی یافته بودند و از آن، در مسیر خواستههای نامشروع خود استفاده میکردند؛ باآنکه میدانستند سحرکردن همانند کفرورزی است و موجب ضرر به خانواده و جامعه میشود.
این آیه نشان میدهد سِحر و جادو واقعیت دارد و در زندگی انسان مؤثر است؛ ولی ازآنجاکه همه چیز به دست خداست، میتوان با پناهبردن به خدا و توکل به او و دعاکردن و صدقهدادن، از شرّ آثار آن نجات یافت. همچنین روشن شد که آموزش علوم همواره مفید نیست؛ بلکه اگر یادگیرنده فردی
صالح نباشد، بهجای استفاده از علم برای خدمت به مردم، موجب فساد و تباهی جامعه میشود.
از این آیه میآموزیم:
۱. علم همیشه مفید نیست؛ بلکه همچون چاقویی بُرنده است که اگر به دست پزشک جراح باشد، موجب نجات بیمار از مرگ میشود و اگر در اختیار قاتل قرار گیرد، موجب مرگ انسان سالم میشود.
۲. معمولاً شیاطین بهدنبال تفرقهانداختن میان زن و شوهر و ایجاد اختلاف در خانوادهها هستند؛ ولی فرشتگان در پی اصلاح و آشتی میان زن و شوهرند. انسانها نیز دو گروهاند: گروهی در خطّ شیاطین و گروهی در خطّ فرشتگان.
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّ-هِ خَیْرٌ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ ١٠٣
و اگر آنها ایمان آورده و پرهیزکار شده بودند، بهطور قطع، پاداشی که نزد خداست، برای آنان بهتر بود اگر آگاهی داشتند.
آیۀ قبل فرمود: قوم یهود بهجای تمسّک به تورات، دنبال کتب جادو بود و برای توجیه کار خود، منشأ سِحر و جادو را حضرت سلیمان علیه السلام میدانستند. این آیه میفرماید: اگر یهود ایمان واقعی داشتند و از اینگونه کارهای ناشایست دوری میکردند، برای آنها بهتر بود؛ زیرا ایمان بهتنهایی کافی نیست و مراقب اعمال خود بودن و داشتن تقوا لازم است. البته تقوا فقط بهمعنای اجتناب و پرهیز از کارهای بد نیست؛ بلکه حالت و نیرویی درونی است که هم انسان را از ارتکاب کارهای زشت مانند دروغ بازمیدارد و هم به ادای کارهای خوب، مانند نماز، تحریک و تشویق میکند.
از این آیه میآموزیم:
داشتن ایمان بهتنهایی کافی نیست. داشتن تقوا و مراقبت از اعمال لازم است تا درختِ ایمان را از هرگونه آفت و خطر محافظت کند.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا وَ لِلْکَافِرِینَ عَذَابٌ أَلِیمٌ ١٠٤
ای کسانیکه ایمان آوردهاید، [هنگامیکه از پیامبر تقاضا میکنید آیات الهی را آرام تر و شمردهتر برای شما بخواند، به او] نگویید: «راعِنا» (مراعاتمان کن!)؛ بلکه بگویید: «اُنظُرنا» (ما را درنظر بگیر!). [این توصیه را] بشنوید و [بدانید که] برای کافران، عذابی دردناک فراهم شده است.
در صدر اسلام، هنگامیکه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مشغول سخنرانی یا خواندن آیات الهی برای مسلمانان بودند، آنان برای آنکه سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را بهتر درک کنند، درخواست میکردند که آن حضرت با تأنّی و رعایت حال آنان سخن بگوید. آنها این تقاضای خود را با گفتن کلمۀ «راعِنا» مطرح میکردند که در زبان عربی، یعنی «مراعاتمان کن». اما این کلمه در زبانِ عِبری، بهمعنای حماقت و کودنی است. از این نظر، یهودیان مسلمانان را مسخره میکردند که شما از پیامبرتان میخواهید شما را احمق کند. لذا، این آیه نازل شد که بهجای «راعِنا» بگویید: «اُنْظُرْنا» تا دشمن سوءاستفاده نکند و آن را دستاویزی برای تمسخر شما و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم قرار ندهد. بهبیان عمیقتر، قرآن از مسلمانان میخواهد از هر رفتار و سخنی اجتناب کنند که به دست دشمن بهانه میدهد.
این آیه نشان میدهد که اسلام به انتخاب واژههای مناسب و رعایت ادب و احترام در سخنگفتن با بزرگان توجه کرده است و مسلمانان را از هر کاری
که موجب تمسخر یا توهین به مقدسات و سوءاستفادۀ دشمن شود، نهی میکند.
از این آیه میآموزیم:
دشمن تمام حرکات و حتی کلماتِ ما را زیر نظر دارد؛ پس باید اجتناب کنیم از انجامدادن کار یا گفتن سخنی که بهانه به دست دشمن می دهد و از آن علیه اسلام و مسلمانان سوءاستفاده میکنند.
مَا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَلَا الْمُشْرِکِینَ أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْکُمْ مِنْ خَیْرٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَاللَّ-هُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشَاءُ وَاللَّ-هُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ ١٠٥
کافرانِ از اهل کتاب و مشرکان دوست ندارند که هیچ خیر و نیکی ازطرف پروردگارتان بر شما نازل شود؛ درحالیکه خداوند رحمت خود را به هرکه بخواهد، اختصاص میدهد و خداوند صاحب فضل بزرگ است.
این آیه اوج کینهتوزی و دشمنیِ کافران و مشرکان با مؤمنان را بیان میکند. این دشمنی تا آنجاست که آنان از شدتِ حسادت و کینه حاضر نیستند ببینند مسلمانان، صاحب کتاب و پیامبری مستقل هستند. خداوند در این آیه میفرماید: او براساس لطف و رحمتش، هرکس را به مصلحت بداند و بخواهد، به پیامبری میرساند و کاری به خواست دیگران ندارد که از این نژاد باشد یا آن نژاد، از این قبیله یا آن قبیله.
از این آیه میآموزیم:
دشمنانِ اسلام میخواهند هرگونه رشد و پیشرفتی در انحصار خودشان باشد و دوست ندارند خیر و برکتی به مسلمانان برسد؛ پس نباید به آنها دل بست یا تمایل پیدا کرد و باید فقط بر خداوند توکل کرد.
مَا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّ-هَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ١٠٦
هر [حُکم و] آیهای را نسخ کنیم یا [نزول] آن را بهتأخیر اندازیم، بهتر از آن یا همانند آن را میآوریم. آیا نمیدانی خدا بر هر چیز تواناست؟
در ابتدا، قبلۀ مسلمانان روبه بیتالمقدس بود؛ اما چون یهودیان آن را دستاویز قرار داده بودند و میگفتند: شما مسلمانان دین مستقل ندارید و روبه قبلۀ ما میایستید، بهدستور خداوند، قبله از بیتالمقدس بهسوی مکه تغییر یافت. اینبار یهودیان ایراد دیگری را مطرح کردند که اگر قبلۀ اول درست بود، پس چرا قبله را عوض کردید و اگر قبلۀ دوم درست است، پس همۀ اعمال قبلیِ شما باطل است.
قرآن در پاسخ این ایرادها میفرماید: ما هیچ حُکمی را نسخ نمیکنیم یا آن را بهتأخیر نمیاندازیم، مگر آنکه بهتر یا مثل آن را جانشین آن میکنیم. تغییر قبله و همچنین، تأخیر اعلام کعبه بهعنوان قبلۀ مسلمانان، دلایل و اهداف مختلفی دارد که شما از آن غافلید. ازآنجاکه احکام اسلامی تابع مصلحت و حکمت است، با تغییر زمان یا مکان یا موقعیت، ممکن است مصلحتِ آنها نیز تغییر کند و حُکم قبلی نسخ و حُکم دیگری جایگزین آن شود. البته اصول احکام الهی ثابت و تغییرناپذیر است؛ ولی در جزئیات و بهخصوص در مسائل حکومتی، نسخ و تغییر پذیرفتنی است.
از این آیه میآموزیم:
۱. اسلام بنبست ندارد و در کنار احکام ثابت، بهاقتضای مصلحت، قوانین متغیر نیز دارد.
۲. جعل احکام و همچنین تغییر یا تأخیر آنها به دست خداست و او براساس نیازهای ثابت و متغیر بشری، مطابق حکمت و مصلحت، قانونی را وضع یا آن را تغییر میدهد.
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّ-هَ لَهُ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّ-هِ مِنْ وَلِیٍّ وَلَا نَصِیرٍ ١٠٧
آیا ندانستی که حکومت آسمانها و زمین فقط از آنِ خداست و جز خدا برای شما، هیچ یاور و سرپرستی نیست.
آیۀ قبل دربارۀ نسخِ بعضی احکام بود. از آنجا که بنیاسرائیل تصور نادرستی از حاکمیت الهی داشتند و دستِ خدا را در اِعمال حاکمیتش بسته میپنداشتند، این آیه میفرماید: آیا آنها که بر تغییرِ دستورها اعتراض میکنند، به حاکمیت مطلق خداوند توجه نمیکنند؟ مگر نمیدانند که
خداوند بر همۀ هستی و ازجمله، بر انسانها حاکم است و حق دارد هرگونه تغییر و تبدیلی را بهمقتضای حکمتِ خود، در قوانین و احکام بهوجود آورد.
از این آیه میآموزیم:
دستِ خداوند، چه در آفرینش و چه در وضع احکام و قوانین یا تغییر آنها، باز است.
أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَکُمْ کَمَا سُئِلَ مُوسَیٰ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِیلِ ١٠٨
آیا میخواهید از پیامبرتان درخواستهایی [نابجا] کنید، آنگونه که پیشازاین، از موسی درخواست شد. پس هرکس [با این بهانه جوییها، از ایمان سر باز زند و] کفر را بهجای ایمان بپذیرد، بهطور قطع، از راه مستقیم گمراه شده است.
برخی مسلمانانِ سستایمان دوست داشتند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم هرگونه معجزهای که بخواهند، برای آنان بیاورد؛ برای نمونه، تقاضا میکردند که برای ما، نامهای از جانب خداوند بیاور، همانطورکه بنیاسرائیل از موسی علیه السلام خواستند که خداوند را آشکارا به ما نشان بده تا به چشم خود، او را ببینیم و به او ایمان آوریم.
اصولاً آوردن معجزه برای اثباتِ نبوت و اتمام حجّت است؛ نه آنکه پیامبر موظف باشد طبق میل و هوس هرکس، هرچه خواست، انجام دهد. چنانکه هر مهندس ساختمان برای اثباتِ تخصّص خود، چند نمونه کار ارائه میدهد؛ نه آنکه برای هرکس که تقاضا کرد، طبق تقاضای او خانه بسازد.
از این آیه میآموزیم:
بعضی انتظارات و توقعات نابجایی که انسان از اولیای دین دارد، زمینهساز کفر است؛ زیرا آنها تحت تأثیر این درخواستهای نابجا قرار
نمیگیرند و آنها را انجام نمیدهند و درنتیجه، شخص در ایمان خود سست و متزلزل میشود.
وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمَانِکُمْ کُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّیٰ یَأْتِیَ اللَّ-هُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّ-هَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ١٠٩
بسیاری از اهل کتاب [نهتنها خودشان ایمان نمیآورند، بلکه] ازروی حسدی که در درونشان هست، دوست دارند شما را بعد از ایمانتان به کفر بازگردانند؛
بااینکه حق[بودن اسلام و قرآن] برای آنان روشن شده است. شما آنها را عفو کنید و درگذرید تا خداوند فرمان خویش را بفرستد. همانا خداوند بر هر کاری تواناست.
یهودیان ساکن مدینه دائم تلاش میکردند مسلمانان را از دینشان برگردانند یا دستِکم ایمان آنان را تضعیف کنند. قرآن به مسلمانان میفرماید: گمان نکنید که آنان چون خود را بر حق میپندارند، چنین میکنند؛ بلکه حقبودن اسلام و قرآن را فهمیده اند، ولی حسادت و کینه باعث این کار آنهاست. بااینحال خداوند دستور داد که در موقعیت کنونی، در برابر فشار دشمن، از سلاح عفو و گذشت استفاده کنند و به ساختن خویشتن بپردازند تا اگر آنها اصلاح نشدند و فرمان خداوند آمد، با کفار، جهاد کنند.
از این آیه میآموزیم:
عفو و ملاطفت مقدم بر خشونت و برخورد است. البته، عفوی که از روی ضعف نباشد؛ بلکه زمینهای برای جذب و اصلاح گردد.
وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّ-هِ إِنَّ اللَّ-هَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ١١٠
و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و هر خیری که برای خود از پیش میفرستید، آن را نزد خدا [در سرای دیگر] خواهید یافت. همانا خداوند به اعمال شما بیناست.
خواست دشمن، تضعیف ایمان مسلمانان است. بنابراین خداوند برای حفظ ایمان مسلمانان، دستور میدهد که ازطریق نماز، رابطۀ خود را با خداوند و ازطریق زکات، رابطۀ خود را با دیگر مسلمانان و بهخصوص محرومان، تقویت کنند. معمولاً در قرآن، دستور برپاکردن نماز همراهبا ادای زکات آمده است.
شاید به این دلیل که عبادتِ خداوند بدون خدمت به مردم کافی نیست و ازطرفدیگر، کمک به محرومان اگر در کنار بندگی خدا نباشد، سر از غرور و تکبّر و منّتگذاشتن و بَردهکردنِ محرومان درخواهد آورد.
یکی از نگرانیهای انسان آن است که مردم یا از زحمات و خدمات او اطلاع پیدا نمیکنند یا اگر فهمیدند، قدردانی نمیکنند؛ لذا انسان در انجامدادن کار خیر سست میشود. این آیه میفرماید: نگران نباشید؛ زیرا خداوند آنچه را انجام میدهید، میبیند و پاداش شما نزد خداوند محفوظ است.
از این آیه میآموزیم:
همواره به مردم خدمت کنیم. اگر آنها هم متوجه نشوند یا تشکر نکنند، خداوند بیناست و آن کار نیک در نزد او محفوظ است تا در قیامت، پاداش آن را عطا فرماید.
وَقَالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَیٰ تِلْکَ أَمَانِیُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ ١١١
و آنها گفتند: «هیچکس جز یهود یا نصارا داخل بهشت نخواهد شد.» اینها [پندارها و] آرزوهای آنهاست. بگو: «اگر راست میگویید، دلیل خود را [بر این ادعا] بیاورید!»
بَلَیٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّ-هِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ ١١٢
آری، [بهشت در انحصار هیچ گروهی نیست.] کسیکه با اخلاص به خدا روی آورد و نیکوکار باشد، پاداش او نزد پروردگار اوست. [این افراد] نه ترسی دارند و نه غمگین خواهند شد.
از دیگر شیوههای اهل کتاب برای تضعیف روحیۀ مسلمانان این بود که میگفتند: بهشت در انحصار ماست. اگر میخواهید به بهشت بروید، باید به دین یهود یا مسیحیت بگروید. قرآن در پاسخ آنها میفرماید: این حرفِ شما خیال و آرزویی بیش نیست و دلیل و برهانی برای آن ندارید؛ زیرا بهشت در انحصار هیچ قوم و نژادی نیست و میزان و معیاری دارد که هرکس آن را داشته باشد، به بهشت وارد میشود. کلید ورود به بهشت، تسلیمبودن در برابر خداست؛ یعنی انسان فقط بهسوی او روی آورد و در راه او، کار نیک کند. بنابراین، تبعیضگذاشتن میان احکام الهی با تسلیم محض بودن سازگار نیست. اینکه هر دستوری موافق میل و خواستهام بود، بپذیرم و هرچه مخالف بود، پشت سر اندازم، تبعیض قائلشدن میان احکام الهی است. اصولاً انحصارطلبی و نژادپرستی با تسلیمبودن در برابر دستورهای الهی سازگار نیست و آنها که حقانیت اسلام را فهمیدند، ولی بهسبب تعصب حاضر نشدند ایمان بیاورند، به بهشت نمی روند؛ گرچه اهل کتاب باشند.
این آیه در پایان میفرماید: کسیکه تسلیم محض خدا باشد، از هیچکس و هیچچیز نمیهراسد و همیشه خدا را با خود میداند و خود را در پناه او مییابد.
از این آیات میآموزیم:
۱.گمان نکنیم بهشت در انحصار قوم یا نژاد خاصی است و بر این خیال نباشیم که ما چون مسلمانیم، پس بهشت مخصوص ماست؛ زیرا ایمان و عمل صالح، معیار بهشت رفتن است؛ نه عنوانِ مسلمانی.
۲. آرامش واقعی در دنیا و آخرت، در سایۀ ایمان و اخلاص و کار نیک بهدست میآید. کسیکه تسلیم خدا باشد و به او توکل کند، از غیر او، هرکس و هرچه باشد، هراسی ندارد و همواره خود را در پناه او میبیند.
وَقَالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصَارَیٰ عَلَیٰ شَیْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَیٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلَیٰ شَیْءٍ وَهُمْ یَتْلُونَ الْکِتَابَ کَذَٰلِکَ قَالَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّ-هُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِیمَا کَانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ ١١٣
یهودیان گفتند: «مسیحیان بر حق نیستند» و مسیحیان گفتند: «یهودیان بر حق نیستند»؛ درحالیکه [هر دو گروه] آنان کتاب آسمانی را میخوانند! همچنین افراد نادان دیگر [همچون مشرکان که از کتاب آسمانی خبر ندارند، سخنی] همانند سخن آنها گفتند. پس خداوند در روز قیامت، دربارۀ آنچه در آن اختلاف دارند، میان آنها داوری خواهد کرد.
در آیۀ قبل دیدیم که یهود و نصارا، هریک بهشت را از آنِ خود میدانستند و برای دیگران حقی قائل نبودند. این آیه دربارۀ منشأ این عقیدۀ باطل میفرماید: تعصّبِ نابجا باعث شده است که هیچیک دیگری را بر حق نداند؛ با آنکه هر دو از اهل کتاب و پیرو پیامبران برحق الهی هستند. جالب آنکه مشرکان و بتپرستان هم که اهل کتاب نیستند، دربارۀ آنها همین سخن را میگویند؛ زیرا انحصارطلبی بیدلیل، چشم انسان را از پذیرش حق کور میکند؛ بهگونهایکه فقط خود را برحق میبینند و دیگران را باطل؛ حال هرکه باشند.
این آیه بهروشنی بیان میکند که در فضای آمیخته به تعصّب بیجا، عالِم و جاهل، همانند هم فکر میکنند. اهل کتابِ آگاه به تورات و انجیل، همان حرفی را بیان میکردند که مشرکان جاهل میگفتند و هریک بدون دلیل، دیگری را باطل میدانست.
از این آیه میآموزیم:
گروهگراییهای نابجا انسان را به کارها و سخنانِ جاهلانه میکشاند؛ تاجاییکه فقط خود را برحق میداند و حاضر به پذیرش حق دیگران نیست.
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّ-هِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَسَعَیٰ فِی خَرَابِهَا أُولَ-ٰئِکَ مَا کَانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ وَلَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ ١١٤
کیست ستمکارتر از آن که نگذاشت نام خدا در مساجد الهی برده شود و در خرابکردن آنها تلاش کرد؟ آنها جز با ترس و خوف، حقّ ورود به مساجد را ندارند. بهرۀ آنها در دنیا، رسوایی و خواری و در آخرت، عذاب بزرگ است.
درطول تاریخ، مساجد و معابد پایگاه ادیان الهی و محل اجتماع و همبستگیِ پیروان آنها بوده است؛ لذا حاکمان ستمگر یا منحرفانِ فکری همواره، درصددِ تخریب بنای ظاهری و جایگاه معنوی مساجد بودهاند؛ همانطورکه مشرکان مکه سالها، مانع ورود مسلمانان به مسجدالحرام میشدند. امروزه نیز دشمنان اسلام درصدد تخریبِ مسجدالاقصی در بیتالمقدس هستند و مسجد تاریخی بابری را در هند ویران کردهاند.
البته تخریب مساجد فقط به خرابی بنای ظاهری آنها نیست؛ همانگونه که عمرانِ مساجد نیز فقط به بنای زیبای آنها نیست: هر عملی که از رونق مساجد بکاهد و باعث شود مردم از یاد خدا غافل شوند و از رویآوری به مساجد باز بمانند، موجب خرابی مساجد است.
از این آیه میآموزیم:
۱. مساجد سنگر مبارزه با کفر و شرک است و دشمن برای خرابکردن آنها میکوشد؛ لذا باید تلاش کنیم مساجد چنان پررونق و پرجمعیت باشد که دشمن از نفوذ در آنها ناامید شود.
۲. والدین و مربیان و همچنین خادمان و متولیان مساجد نباید مانع حضور کودکان و نوجوانان در مساجد شوند؛ بلکه با رفتار مناسب خود، باید آنان را به حضور در مجامع مذهبی تشویق کنند.
خدا در همهجا
وَلِلَّ-هِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّ-هِ إِنَّ اللَّ-هَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ ١١٥
مشرق و مغرب از آنِ خداست، پس به هر سو رو کنید، آنجا روبه خداست؛ زیرا خداوند بر همهچیز احاطه دارد و داناست.
بعد از آنکه به دستور خداوند، قبلۀ مسلمانان از بیتالمقدس به مکه تغییر یافت، یهودیان شبههای را مطرح کردند که در آیات قبل گفتیم. آن شبهه این بود که اگر قبلۀ اول درست بود، چرا آن را تغییر دادید و اگر درست نبود، پس اعمالِ قبلی شما چه میشود.
این آیه در پاسخ به این شبهه، حقیقتی مهم را بیان میکند: خداوند مکان و محل خاصی ندارد؛ بلکه مشرق و مغرب از آنِ اوست و به هر سو که رو کنید، خداوند آنجاست.
اگر کعبه یا بیتالمقدس بهعنوان قبله قرار داده شده، به این دلیل است که نماز و عباداتِ جمعی باید جهتی داشته باشد که سبب وحدت و هماهنگی مسلمانان شود و همواره، توجه آنان را به خود جلب کند. تاوقتیکه یهودیان از بیتالمقدس، بهعنوان قبلۀ خود علیه مسلمانان سوءاستفاده نمیکردند، مسلمانان نیز به آن سو نماز میخواندند؛ اما وقتی این قبله مایۀ تضعیف و
تحقیر مسلمانان شد، خداوند، کعبه را که یادگار ابراهیم علیه السلام بود، قبلۀ مسلمانان قرار داد.
از این آیه میآموزیم:
خداوند جهت و محل خاصی ندارد. به هر سو رو کنیم، خدا آنجاست؛ اما حکمتِ قبله آن است که اجتماعات بزرگِ عبادی هماهنگ و همسو باشد، آن هم بهسوی اولین مرکز توحید، یعنی کعبه.
وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّ-هُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ١١٦
و [برخی از اهل کتاب و مشرکان] گفتند: «خداوند فرزندی برای خود اختیار کرده است.» منزّه است او؛ بلکه آنچه در آسمانها و زمین است، از آنِ اوست و همه در برابر او فرمان بَرند.
بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَیٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ١١٧
پدیدآورندۀ آسمانها و زمین اوست و هنگامی که فرمان [آفرینشِ] چیزی را صادر کند، فقط میگوید: «باش!» پس آن [چیز، بیدرنگ] موجود میشود.
از دیگر افکار و عقاید باطل اهل کتاب که برای حقجلوهدادنِ دین خود مطرح میکردند، آن بود که پیامبرِ خود را فرزند خدا میپنداشتند. یهودیان میگفتند که «عُزَیر» فرزند خداست و مسیحیان میگفتند که «عیسی» پسر خداست. جالب آنکه مشرکان مکه نیز فرشتگان را دختران خدا میپنداشتند که کارهای او را انجام میدهند. این آیه این پندارهای نادرست و بدون دلیل را که در میان عوام مردم رواج یافته بود، رد میکند و خدا را از داشتن هرگونه فرزندی، پاک و مبّرا میداند و میفرماید: خدایی که هم خالقِ
آسمانها و زمین است و هم حاکم بر آنها، چه نیاز و کمبودی دارد که ازطریق فرزندگرفتن، آن را جبران کند؟
اصولاً مقایسۀ خود با خدا و داشتن تصوری انسانگونه از خدا، تصوری نادرست است که باعث میشود انسان محدودیتها و خواستههای وجود خودش را برای خدا درنظر بگیرد؛ درحالیکه «لَیْسَ کمِثْلِهِ شَیء»؛ هیچچیز مثل و همانند او نیست.
از این آیات میآموزیم:
خدا انسان نیست که به فرزند و همسر نیاز داشته باشد. او خالقِ انسان و خالق فرزند و همسر است؛ همانگونه که خالق و حاکم همۀ هستی است. آنچه در ذهن، از خدا تصور کنیم، مخلوق ماست، نه خالق ما.
وَقَالَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ لَوْلَا یُکَلِّمُنَا اللَّ-هُ أَوْ تَأْتِینَا آیَةٌ کَذَٰلِکَ قَالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَیَّنَّا الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ ١١٨
افراد ناآگاه گفتند: «چرا خدا با خودِ ما سخن نمیگوید یا آیه و نشانهای برای خودِ ما نمیآید؟» پیشینیانِ آنها نیز همینگونه سخن میگفتند. دلها [و افکار] آنان مشابه یکدیگر است؛ ولی ما [بهاندازۀ کافی] آیهها و نشانهها را برای اهل یقین [و حقیقتجویان] روشن ساخته ایم.
إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ بِالْحَقِّ بَشِیرًا وَنَذِیرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِیمِ ١١٩
[ای رسول،] ما تو را بهحق فرستادیم تا بشارتدهنده و بیمدهنده باشی و تو مسئول [گمراهشدن] دوزخیان [و بهجهنمرفتن آنان] نیستی.
از ایرادهایی که افراد ناآگاه یا مُغرض در برابر پیامبر اسلام مطرح میکردند، این بود: چه لزومی دارد خداوند شما پیامبران را واسطۀ میان ما و خودش قرار دهد؟ چرا خدا بهطور مستقیم، با خودِ ما سخن نمیگوید و آیاتش را بر ما نازل نمیکند؟ ما دراینصورت، کلام خدا را میپذیرفتیم. قرآن در برابر این سخنان و تقاضاهای بیجا، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و مسلمانان را دلداری میدهد که این ایرادها حرفِ تازهای نیست و قبل از اینها نیز دیگران این توقعهای نابجا را داشتهاند؛ زیرا دلهای این افرادِ لجوج همانند آنها، بیمار و حقستیز است. علاوهبراین، این افراد ظرفیت و لیاقت دریافت آیات الهی را ندارند. بر فرض هم اگر آیات الهی بر این افراد نازل میشد، باز
هم نمیپذیرفتند؛ زیرا بهدنبال بهانه بودند، نه در پی پذیرش حق. وگرنه انسان باید حرفِ حق را بپذیرد؛ گرچه از دیگران باشد.
معیار حق آن نیست که «من بگویم» یا «من بفهمم». اگر بهانه آوردیم که چون آیات الهی بر ما نازل نشده است، پس نمیپذیریم، معلوم میشود آنچه در این میان مهم است، «من و ما» است نه «حق».
روشن است که پیامبران وظیفهای جز ابلاغ آیات الهی و پندواندرزدادن مردم ندارند. آنها مأمور انجامدادن وظیفهاند، نه ضامن نتیجه؛ لذا مردم را بر پذیرش حق مجبور نمی کنند. بنابراین، کسانیکه گمراه میشوند و به دوزخ میروند، با انتخاب خود رفتهاند و پیامبران در برابر آنها مسئولیتی ندارند.
از این آیات میآموزیم:
۱. حق را بپذیریم؛ اگرچه بهواسطۀ دیگران به ما برسد. گمان نکنیم هرچه ما میگوییم یا حزب و گروه ما میگوید، حق است و هرچه دیگران میگویند، باطل. حق و باطل را معیار شناخت افراد قرار دهیم، نه آنکه اشخاص، ملاک شناخت حق و باطل باشند.
۲. پیامبران الهی برای دادن پند و اندرز و بشارت و انذار آمدهاند؛ نه اجبار مردم به ایمان آوردن. لذا منحرفان در برابر اعمال خود مسئولاند؛ زیرا با اختیار خود، راه انحراف را درپیش گرفتهاند.
وَلَنْ تَرْضَیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَلَا النَّصَارَیٰ حَتَّیٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللَّ-هِ هُوَ الْهُدَیٰ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَکَ مِنَ اللَّ-هِ مِنْ وَلِیٍّ وَلَا نَصِیرٍ ١٢٠
[ای پیامبر،] هرگز یهود و نصارا از تو راضی نخواهند شد تا [آنکه تسلیم خواستۀ آنان شوی و] از آیین آنان پیروی کنی. بگو: «هدایت، فقط هدایت الهی است.» اگر از هوا و هوسهای آنان پیروی کنی، بعد از آنکه علم (وحی الهی) نزد تو آمد، در برابر خداوند، هیچ دوست و یاوری نخواهی داشت.
بعد از ماجرای تغییر قبله، ناراحتیِ یهود از مسلمانان بیشتر شد. بعضی از مسلمانان نیز تمایل داشتند قبله همان بیتالمقدس باشد تا بتوانند با یهودیان مدینه، با دوستی و صمیمیت زندگی کنند؛ غافل از آنکه ماجرای تغییر قبله، بهانۀ یهودیان بود برای مخالفت با مسلمانان؛ زیرا آنها میخواستند مسلمانان از دین خود دست بردارند و یهودی شوند.
برایناساس، این آیه، اصلی کلّی را مطرح میکند: هرچه مسلمانان از مواضعِ بهحق خود عقبنشینی کنند، دشمن به همان میزان، در باطل خود پیشروی میکند؛ پس در مقامِ سازش با دشمنانِ دین برنیایید!
از این آیه میآموزیم:
دعوتِ دیگران به دین نباید بهقیمت صرفنظرکردن از اصول باشد. ما باید بهدنبال هدایتِ دیگران باشیم، نه جلب رضایت آنان.
الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَ-ٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ یَکْفُرْ بِهِ فَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ ١٢١
کسانیکه به آنان کتاب آسمانی دادهایم و چنان که سزاوار است، آن را تلاوت [و عمل] میکنند، آنان به آن [قرآن یا پیامبر] ایمان میآورند و کسانیکه به آن کافر شوند، همان زیانکاراناند.
ازآنجاکه قرآن همواره در مواجهه با مخالفان، عدل و انصاف را رعایت میکند، لذا این آیه میفرماید: بیشترِ اهل کتاب حاضر به پذیرش اسلام
نشدهاند؛ اما آنان که کتب آسمانی را با دیدۀ حقپذیری تلاوت میکنند، به پیامبر و قرآن ایمان میآورند. این آیه بهروشنی بیان میکند که قرائت الفاظ قرآن، گرچه با صوت خوش هم باشد، کافی نیست. آنچه موجب هدایت و سعادت انسان میشود، تفکر و تدبر در مفاهیم قرآن است و دراینصورت، حقّ تلاوت ادا شده است.
از این آیه میآموزیم:
رعایت انصاف لازم است، حتی دربارۀ مخالفان. آیاتی که از بنیاسرائیل انتقاد میکند، از کلماتی مثلِ «کثیر» بهمعنای «بیشترِ آنان» و «فریق» بهمعنای «گروهی از آنان» استفاده کرده است تا حق صالحانِ آنها از بین نرود.
یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَأَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعَالَمِینَ١٢٢
ای بنیاسرائیل، نعمتم را یاد کنید که به شما ارزانی کردم و شما را بر جهانیان برتری بخشیدم.
وَاتَّقُوا یَوْمًا لَا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئًا وَلَا یُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ یُنْصَرُونَ ١٢٣
و بترسید از روزی که هیچکس چیزی [از عذاب خدا] را از دیگری دفع نمیکند و هیچگونه عوضی از او قبول نمیشود و هیچ شفاعتی او را سود ندهد و [از جانب هیچکسی] یاری نمیشود.
این دو آیه همانند آیاتِ ۴۷و۴۸ همین سوره است که مطالب مربوط به آنها را در آنجا بیان کردیم
وَإِذِ ابْتَلَیٰ إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّیَّتِی قَالَ لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ١٢٤
و آن هنگام [را یاد کن] که پروردگارِ ابراهیم او را با حوادث گوناگونی آزمود و او بهخوبی از عهدۀ آزمونها برآمد. خداوند به او فرمود: «من تو را امام و رهبر مردم قرار دادم.» ابراهیم گفت: «از دودمان من نیز [امامانی قرار بده].» خداوند فرمود: «پیمان من به ستمکاران نمیرسد [و تنها آندسته از ذرّیۀ تو که پاک و معصوم باشند، شایستۀ این مقاماند].»
حضرت ابراهیم علیه السلام میان پیامبران الهی جایگاه و منزلت خاصی دارد. نام او ۶۹ مرتبه در ۲۵ سورۀ قرآن آمده و از او همانند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم بهعنوان اسوه و الگو یاد شده است. در این سوره نیز از این آیه بهبعد، در هجده آیه، از این پیامبر بزرگ الهی، قهرمان توحید و معمار بنای کعبه، سخن بهمیان آمده است. حضرت ابراهیم علیه السلام با پیروزی در آزمایشهای گوناگون الهی، به مقام امامت و پیشوایی مردم رسید.امتحان و آزمایش از سُنتهای حتمیِ الهی برای همۀ مردم است. البته آزمایشهای خداوند مثل آزمایشهای بشری نیست که برای آگاهشدن باشد؛ زیرا او همهچیز را میداند. این آزمایشها برای بروز استعدادها و ظهور نیک و بد از انسانهاست تا مشخص شود هرکس براساس اختیاری که خداوند به او داده است، چه راهی را انتخاب میکند، تا کیفر و پاداش آن را ببیند.
در این آیه، منظور از «کلِمات» سلسله وظایف سنگینی است که خداوند بر دوش ابراهیم علیه السلام گذاشت و او از عهدۀ همۀ آنها برآمد. در ادامه، به برخی از آنها اشاره میکنیم:- ابراهیم علیه السلام در میان اقوام و خویشان خود یگانه موحّد بود؛ اما علیه شرک و بتپرستی قیام کرد و بهتنهایی وارد بتخانه شد و
همۀ بتها را شکست. بتپرستان بهجزای این کارش، او را در آتش انداختند؛ ولی او با خونسردیِ کامل و با ایمان و یقین به خدا در آتش رفت و به امر الهی، آتش برای او سرد و ایمن شد.
آزمایش دیگر آنکه پس از عمری عقیمبودن، در پیری، خداوند فرزندی نصیب او کرد؛ ولی چون امر الهی آمد، فرزندش اسماعیل را برای قربانی به قربانگاه بُرد.
ابراهیم علیه السلام مقام امامت جامعه را برای نسل و ذرّیۀ خود نیز طلب کرد؛ اما خداوند در پاسخ او فرمود: این مقام موروثی نیست؛ بلکه هرکس که لیاقت داشته باشد، آن را دریافت میکند. مقام امامت بعد از مقام رسالت است. «رسول» مأمور ابلاغ احکام الهی و بشارت و انذار مردم است؛ اما «امام» مسئول محققکردن احکام و اجرای عدالت اجتماعی در میان مردم است. این آیه بهروشنی بیان میکند که امامت، عهد و امانت الهی است که به ظالمان و گنهکاران نمیرسد. برایناساس، ما شیعیان معتقدیم که امام نیز همچون پیامبر، باید معصوم باشد. کسیکه سابقۀ شرک و گناه داشته باشد، لایق امامت و جانشینیِ پیامبر نیست.
از این آیه میآموزیم:
۱. خداوند مقاماتِ معنوی را براساس لیاقت افراد عنایت میکند و حوادث گوناگون، آزمایشهایی است که خداوند مقرر میکند تا افراد، ظرفیت و لیاقت خود را بروز دهند و به آن مقامها برسند.
۲. امامت و رهبری امت، منصبی الهی است، نه مقامی دنیوی؛ لذا هرکس حق حکومت بر جامعۀ اسلامی را ندارد و باید ازجانب خداوند تعیین شود.
وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّی وَعَهِدْنَا إِلَیٰ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ أَنْ طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ ١٢٥
و آن زمان که خانه (کعبه) را محل بازگشت و اجتماع و مرکزی امن برای مردم قرار دادیم [و گفتیم:] «از مقام ابراهیم، جایگاهی برای نماز انتخاب کنید»، به ابراهیم و اسماعیل نیز تکلیف کردیم: «خانۀ مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و رکوع کنندگانِ سجدهگزار، پاک و پاکیزه کنید.»
آیۀ قبل به مقام والای ابراهیم علیه السلام اشاره کرد. این آیه یادگار بزرگ ابراهیم علیه السلام ، کعبه، را یادآور میشود و میفرماید: این خانه، خانۀ مردم و میعادگاه موحدانِ تاریخ است: میعادگاهی امن و مقدس که محل طواف و نماز است. حاجیان که به مکه میروند، پس از طوافِ کعبه، باید دو رکعت نماز بخوانند. خداوند برای قدردانی از زحمات حضرت ابراهیم علیه السلام ، سنگی را که آنحضرت بههنگام بالابردن دیوار کعبه بر آن میایستاد، همچون محرابِ نماز، جلوی حاجیان قرار داد تا آنان جلوتر از مقام ابراهیم علیه السلام به نماز نایستند.
ابراهیم و اسماعیل8 نه فقط معمارِ بنای کعبه، بلکه خادم آن بودند و بهفرمان خداوند، مسجدالحرام را برای اهل عبادت و نماز، از هرگونه آلودگی و پلیدی پاک ساختند. اصولاً مسجد خانۀ خداست و خادمش باید از اولیای خدا و پاکان باشد و هرکسی حق تصدّی کارهای مسجد را ندارد.
از این آیه میآموزیم:
مساجد مکانهای منسوب به خداوند هستند؛ پس باید حرمت و قداست خاصی داشته باشند و پاکان و صالحان، متولی کارهای مساجد باشند؛ نه افراد بیصلاحیت و نااهل.
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَ-ٰذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَیٰ عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ ١٢٦
و هنگامی که ابراهیم گفت: «پروردگارا، این سرزمین را شهری امن قرار ده و اهل آن را، آنانکه به خدا و روز قیامت ایمان آوردهاند، از ثمرات [گوناگون] روزی بده»، خداوند فرمود: «[خواستهات را دربارۀ مؤمنان پذیرفتم] ولی به آنهایی که کافر شوند نیز بهرۀ اندکی خواهم داد. سپس [به سبب ارتکاب گناه]، آنها را بهقهر، بهسوی عذاب آتش میکشانم و چه بد سرانجامی است.»
حضرت ابراهیم علیه السلام که کعبه را بنا و آن را برای عبادت مهیا ساخت، برای ساکنان شهر مکه، دو درخواست از خداوند کرد: یکی، امنیت و آرامش و دیگری، نعمت و آسایش در معیشت. البته ابراهیم علیه السلام فقط درخصوص مؤمنان دعا کرد؛ ولی خداوند در پاسخ او فرمود: من رزق مادی را به همۀ مردم، چه مؤمن و چه کافر، عطا میکنم و کافران را بهسبب کفرشان، از رزق دنیوی محروم نمیکنم؛ گرچه در قیامت، بهسبب اعمالشان، در جهنم خواهند بود.
از این آیه میآموزیم:
۱. بهرهمندی مؤمنان از نعمتهای مادی و رفاه و آسایش دنیوی مطلوب است و حضرت ابراهیم علیه السلام آن را از خداوند درخواست کرده است.
۲. بهرهمندی کافران از رفاه مادی، نشانۀ حقانیت آنها نیست؛ بلکه دلیل بیارزشبودن متاع دنیا نزد خداوند است.
۳. مکّه، شهر نمونۀ اسلامی، هم محل عبادت است و هم مرکز امنیت. اصولاً عبادت و پرستش خدا در سایۀ امنیت و آرامش میسر میشود و در جامعۀ اسلامی، باید هر دو محقق شود.
وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَإِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ١٢٧
و هنگامی که ابراهیم و اسماعیل پایههای خانه (کعبه) را بالا میبردند [و میگفتند:] «پروردگارا، از ما بپذیر که همانا تو شنوا و دانایی.»
خانۀ کعبه از زمان حضرت آدم علیه السلام برپا بوده است؛ اما حضرت ابراهیم علیه السلام آن را تجدید بنا کردند. دلیل این مطلب آن است که حضرت ابراهیم علیه السلام هنگام ساکنکردن همسر و فرزندش در سرزمین مکه گفت: «رَبَّنا اِنِّی اَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَتِی بِوادٍ غَیْرِ ذی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّم» (ابراهیم، ۳۷)؛ پروردگارا، من خاندانم را در این سرزمین خشک و بدون زراعت، در کنار خانۀ تو ساکن کردم.
پس هنگام ورود ابراهیم علیه السلام به مکه، خانۀ خدا وجود داشته است؛ علاوهبرآنکه خداوند در آیۀ ۹۶ سورۀ آلعمران، کعبه را اولین خانۀ مردم معرفی میکند.
از این آیه میآموزیم:
اگر کار برای خدا باشد، بنّایی و کارگری نیز عبادت است. نوع کار مهم نیست، انگیزۀ ما و پذیرفتهشدن آن به درگاه خداوند مهم است. برایناساس، حتی اگر کعبه بسازیم، ولی خدا آن را قبول نکند، ارزشی ندارد.
رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَمِنْ ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ وَأَرِنَا مَنَاسِکَنَا وَتُبْ عَلَیْنَا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ ١٢٨
پروردگارا، ما را تسلیم [فرمان] خود قرار ده و از نسل ما نیز امّتی پدید آور که تسلیم تو باشند و راه و روش پرستش را به ما نشان بده و توبۀ ما را بپذیر که همانا تو، توبهپذیر مهربانی.
رمز موفقیت حضرت ابراهیم علیه السلام در همۀ آزمایشها، تسلیمبودن در برابر فرمانهای الهی بود که عالیترین نمونۀ آن را هنگام آمادگی برای ذبح فرزندش، اسماعیل علیه السلام ، بهنمایش گذاشت. حضرت ابراهیم علیه السلام از خداوند میخواهد که نهفقط او و فرزندش اسماعیل علیه السلام ، بلکه نسل آنها را انسانهایی مطیع و تسلیم فرامین الهی قرار دهد؛ زیرا همۀ کمالات در سایۀ بندگی خدا و پرستش ذاتِ یگانۀ اوست.
البته پرستش باید در شکل و قالب مخصوص صورت پذیرد تا از هرگونه بدعت و خرافه بهدور ماند. لذا حضرت ابراهیم علیه السلام چنین دعا میکند: خدایا، راه و روشِ عبادت را خودت به ما بیاموز تا آنگونه که تو میخواهی، تو را عبادت کنیم.
از این آیه میآموزیم:
فقط تسلیم خدا باشیم که رمز موفقیت در آزمایشهای الهی، داشتن روحیۀ تسلیم و فرمانبَری از اوست.
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِکَ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ١٢٩
پروردگارا، در میان آنان، پیامبری از خودشان برانگیز که آیات تو را بر ایشان بخواند و آنان را کتاب و حکمت بیاموزد و پاکیزه کند که تو خود توانا و حکیمی.
توجه به نسل و دودمان ازسویی و دلسوزی و آیندهنگری ازسویدیگر موجب میشد که حضرت ابراهیم علیه السلام در دعاهای خود، بیشازآنکه برای خود از خدا چیزی بخواهد، به فکر هدایت و سعادتِ آیندگان باشد. ازآنجاکه سعادت بشر بدون هدایت الهی ممکن نیست، ابراهیم علیه السلام از خداوند میخواهد پیامبری برای مردم بفرستد که تعلیم و تربیتِ آنها را بهعهده بگیرد و دانش و بینش آنها را رشد بخشد.
از این آیه میآموزیم:
در دعا، فقط به فکر نیازهای مادی نباشیم؛ بلکه برای سعادت فرزندان و نسل آینده نیز دعا کنیم.
وَمَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَیْنَاهُ فِی الدُّنْیَا وَإِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ ١٣٠
کیست که از آیین ابراهیم روی بگرداند، مگر کسیکه خود را به نادانی و بیخِردی زده است؟ و ما او را در این جهان برگزیدیم و بهقطع، او در جهان دیگر از صالحان است.
إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِینَ ١٣١
هنگامی که پروردگار ابراهیم به او گفت: «تسلیم شو.» [او فرمان پروردگار را از جان و دل پذیرفت و] گفت: «در برابر پروردگار جهانیان تسلیم شدم.»
این آیه حضرت ابراهیم علیه السلام را بهعنوان انسانی نمونه و برگزیدۀ خداوند معرفی میکند که آیین و مکتب او بهعنوان مکتبی الهی، باید الگو و اسوۀ
دیگر انسانها قرار گیرد. آیا این بیخردی نیست که انسان، چنین آیینی را با این پاکی و صفا رها کند و سراغ بیراهههای شرک و کفر برود؟ این آیین هم با فطرت بشری سازگار است و هم عقل و خِرد آن را میپذیرد. آیین
ابراهیم علیه السلام بهقدری ارزشمند است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم افتخار میکند که راه او، راه ابراهیم علیه السلام است.
ابراهیم علیه السلام کسی است که منطقش در گفتوگو، کافر را مبهوت میکند؛ در شجاعت چنان است که یکتنه، بتها را با تبر میشکند؛ تسلیمبودنش آن گونه است که همسر و فرزند را به بیابان داغ مکه میآورد و نوجوانش را به قربانگاه میبرد تا نشان دهد دل از همسر و فرزند شسته و فقط به خدا دل بسته است. روشن است که خداوند نیز چنین انسانی را با چنان شایستگیهایی برمیگزیند و در جایگاه پیامبر و امام، الگوی دیگران قرار میدهد و تخلف از راه او را سفاهت و بیخِردی میشمرد.
از این آیات میآموزیم:
سفیه کسی نیست که عقل و خِرد نداشته باشد. سفیه کسی است که با داشتن عقل و خِرد، به بیراهه رود و باعث گمراهیِ خود و خاندانش شود.
وَوَصَّیٰ بِهَا إِبْرَاهِیمُ بَنِیهِ وَیَعْقُوبُ یَا بَنِیَّ إِنَّ اللَّ-هَ اصْطَفَیٰ لَکُمُ الدِّینَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ١٣٢
و ابراهیم و یعقوب فرزندان خود را به همان آیین سفارش کردند [و گفتند]: «فرزندان من، خداوند برای شما دین [توحیدی] را برگزیده است. پس [تا پایان عمر بر آن باشید و] جز درحالِ تسلیم و فرمانبُرداری نمیرید.»
پدر دلسوز و مهربان، پدری نیست که فقط در فکر تأمین زندگی مادی فرزندانش باشد؛ بلکه سلامتِ فکر و عقیده و دوری از انحراف و گمراهی فرزندان، باید بیش از هر چیز در کانون توجه والدین باشد. اولیای خدا همواره فرزندان خود را بهسوی خدا دعوت میکردند و وصیت آنها هنگام
مرگ، نهفقط تقسیم ارث و اموال، بلکه سفارش به توحید و عبادت بوده است.
از این آیه میآموزیم:
حسن عاقبت و دوام ایمان تا لحظۀ مرگ مهم است. چه بسا افرادی که مسلمان بودند، ولی نامسلمان مُردند. به فکر حفظ ایمان خود و فرزندانمان باشیم و به مسلمانبودن امروزمان، دل خوش نکنیم.
أَمْ کُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِیهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قَالُوا نَعْبُدُ إِلَ-ٰهَکَ وَإِلَ-ٰهَ آبَائِکَ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ إِلَ-ٰهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ١٣٣
آیا شما [یهودیان] هنگامیکه مرگ یعقوب فرارسید، حاضر بودید؟! آنهنگام که به فرزندان خود گفت: «پس از من چه چیزی را میپرستید؟» گفتند: «خدای تو و خدای پدرانت ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را که خدای یگانه است میپرستیم و ما در برابر او تسلیم هستیم.»
گروهی از یهودیان معتقد بودند که حضرت یعقوب علیه السلام هنگام مرگ، فرزندان خود را به دینی که یهود به آن معتقد بود، سفارش و توصیه کرده است. خداوند در ردّ این ادعا میفرماید: مگر شما در هنگام مرگ یعقوب حاضر بودهاید که چنین میگویید؟ او از فرزندان خود، تسلیمبودن در برابر خدای یکتا را خواست و فرزندانش وعده دادند که تنها خدای یگانه را بپرستند.
همانطورکه آیۀ قبل فرمود، پدران باید درخصوص آیندۀ فکری و عقیدتی فرزندان خود احساس مسئولیت کنند و در فرصتهای مناسب و موقعیت های حسّاس، این نظارت خود را اعمال کنند.
از این آیه میآموزیم:
از دلایل توحید آن است که همۀ پیامبران از وجود یک خدا خبر دادهاند و خدای ابراهیم و اسماعیل و اسحاق: یکی بوده است؛ درحالیکه اگر خدای دیگری وجود میداشت، او نیز باید برای هدایت مردم، پیامبرانی میفرستاد و خود را به مردم معرفی میکرد.
تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا کَسَبَتْ وَلَکُمْ مَا کَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا کَانُوا یَعْمَلُونَ ١٣٤
آنها امتی بودند که درگذشتند. دستاورد آنها از آنِ خودشان است و دستاورد شما از آنِ خودتان و شما از آنچه آنان انجام دادهاند، بازخواست نخواهید شد.
بنیاسرائیل به نیاکان خود بسیار افتخار میکردند و گمانشان این بود که هرچند خودشان گنهکار باشند، بهدلیل کمالاتِ پیشینیانشان عفو میشوند؛ لذا بهجای آنکه در فکر اصلاح خود باشند، بهدنبال بیان کارهای پدرانشان بودند. این آیه به آنان و دیگر انسانها و ازجمله مسلمانان هشدار میدهد که بدانید هرکس مسئول کارهای خویش است و در قیامت، رابطههای پدری و فرزندی و خویشاوندی کارساز نیست؛ پس به نیکی نیاکان خود دل خوش نکنید.
امیرمؤمنان علی علیه السلام در جملهای کوتاه میفرمایند: «اَلشَرفُ بِالْهِمَمِ الْعالِیَة، لا بِالرِّمَمِ الْبالِیَة»؛ شرافتِ انسان به همّت بلند اوست؛ نه به استخوانهای پوسیدۀ نیاکانش.
از این آیه میآموزیم:
بهجای تکیه بر نیاکان و افتخار به آنان، در فکر کار خود باشیم که هرکس پاسخگوی عمل خویش است. مبادا دیگران برای آخرتشان تلاش کنند و ما به پدران خود دل خوش کنیم.
وَقَالُوا کُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَیٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَمَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ١٣٥
[اهل کتاب] گفتند: «یهودی یا مسیحی شوید تا هدایت یابید.» بگو: «[چنین نیست،] بلکه [پیروی از] آیین حقگرای ابراهیم [باعث هدایت است؛ زیرا] او از مشرکان نبود.»
یهودیان خود را بر حق میدیدند و مسیحیان را بر باطل. مسیحیان نیز خود را بر حق میدانستند و یهودیان را بر باطل. لذا هریک دیگری را به آیین خود دعوت میکرد و میگفت: اگر میخواهید هدایت شوید، باید به آیین ما درآیید. قرآن در پاسخ به این انحصارطلبیِ بیدلیل میفرماید: راه رسیدن به هدایت، حقگرابودن است، نه حزبگرابودن و این حقگرایی را از ابراهیم علیه السلام بیاموزید که هرگز گرفتار شرک و خودپرستی نشد. این آیه نشان میدهد نام و عنوان مهم نیست؛ بلکه ایمان و عمل اهمیت دارد. یهودی یا نصرانیبودن عنوانی بیش نیست. آنچه ارزش دارد، توحید و یکتاپرستی است.
از این آیه میآموزیم:
حقگرا باشیم، نه حزبگرا. حقگرایی چشم و گوش انسان را برای درک حقیقت باز میکند؛ ولی حزبگرایی انسان را هنگام دیدن ضعفهای خود و کمالاتِ دیگران کور می کند.
ایمان قلبی، تسلیم عملی
قُولُوا آمَنَّا بِاللَّ-هِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَیْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَیٰ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِیَ مُوسَیٰ وَعِیسَیٰ وَمَا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ١٣٦
[ای مسلمانان] بگویید: «ما به خدا ایمان آوردهایم و به آنچه بر ما نازل شده و به آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط [که پیامبرانی از نوادگان یعقوب بودند] و به آنچه بر موسی و عیسی و پیامبران دیگر، ازطرف پروردگارشان نازل شده است، [ایمان آوردهایم و] بین هیچیک از آنها جدایی قائل نیستیم [و میان آنان فرق نمیگذاریم و] در برابر خداوند تسلیم هستیم.»
بهدنبال آیۀ قبل که درگیری میان یهود و نصارا را بر سر دینشان مطرح کرد، این آیه خطاب به آنان و پیروانِ دیگر ادیان میفرماید: میان پیامبران الهی تفاوتی نیست؛ زیرا همۀ آنها ازسوی یک خدا آمدهاند. آنچه بر آنان نازل شده نیز همه، ازسوی یک خداست. پس هر خداپرستی باید به همۀ پیامبران الهی و به همۀ آنچه بر آنان نازل شده است، ایمان بیاورد؛ نه آنکه فقط پیامبر خودش را قبول داشته باشد و دیگر پیامبران و کتابهای آنها را نفی کند. پیامبرانِ الهی: همچون معلمان یک مدرسهاند که هریک تربیتِ گروهی از انسانها را در مقطعی از زمان بهعهده داشتهاند. متناسب با رشد فکری بشر نیز درطول تاریخ، خداوند کتاب ها و آیینهای کاملتری را برای هدایت بشر نازل کرده است.
از این آیه میآموزیم:
همراه با ایمان قلبی، تسلیمبودن در عمل هم لازم است. نمیتوان ادعای ایمان کرد، ولی بهجای عمل به فرامین الهی، تسلیمِ هوا و هوسِ خود بود.
فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِی شِقَاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللَّ-هُ وَهُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ١٣٧
اگر آنها [نیز] بهمانند آنچه شما بدان ایمان آوردهاید، ایمان بیاورند، همانا هدایت یافتهاند و اگر سرپیچی کنند، پس جز این نیست که آنها [با حق] درستیزند و خداوند شرّ آنان را از تو دفع میکند و او شنوندۀ داناست.
این آیه خطاب به مسلمانان میفرماید: اگر اهل کتاب بهجای خودمحوری و تعصباتِ قومی، همانند شما مسلمانان به همۀ پیامبران و کتب آنها ایمان آورند، هدایت مییابند. ولی اگر خود را محور و ملاک حق بدانند و پیروان دیگر ادیان و پیامبرانِ آنها را منحرف بشمارند، این نشانۀ ستیز با حق و جدایی از گروه حقطلبان است.
از این آیه میآموزیم:
خداوند در برابر توطئههای دشمنانِ دین، از مسلمانان حمایت میکند و همین برای آنان کافی است.
صِبْغَةَ اللَّ-هِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّ-هِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ ١٣٨
[این است] رنگآمیزی الهی و کیست بهتر از خدا در نگارگری؟ و ما فقط او را عبادت میکنیم.
خداوند، اوّلین نقاشِ عالَم است؛ او روح انسان را با فطرتی پاک رنگآمیزی کرد، ولی انسانها بر آن رنگ الهی، رنگِ خواستهها و هوس های نفسانی کشیدند و رنگِ فطرت را از نقشِ وجود خود پاک کردند. تعصبها و گرایشهای فردی و گروهی رنگهایی است که موجب تفرقه و جدایی انسانها میشود؛ درحالیکه باید همۀ رنگهای نژادی و قومی رنگ ببازند تا آن رنگ الهی در انسان ظاهر شود. همۀ رنگها درطول زمان، کمرنگ و بهمرور، بیرنگ میشوند، جز رنگ الهی که ثابت و پایدار است. همۀ رنگها موجب تمایز و جدایی است، جز رنگ الهی که مایۀ وحدت و برادری میشود. معمولاً انسانها رنگپذیرند و در هر جمعی که وارد شوند، برای آنکه پذیرفته شوند، همرنگِ جماعت میشوند؛ درحالیکه سفارشِ دین نه
همرنگی، که بیرنگی است: بیرنگی از همۀ رنگهایی که موجب امتیاز انسانها میشود، چه نام و عنوان و چه سِنّ و سواد و چه مال و مقام. باید در این بیرنگی، رنگ الهی ظاهر شود.
از این آیه میآموزیم:
برترین رنگها، رنگِ فطرت است که خداوند وجود همۀ انسانها را با آن آمیخته است؛ رنگی پایدار و وحدتبخش و مایۀ صفا و صمیمیت.
قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِی اللَّ-هِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّکُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَکُمْ أَعْمَالُکُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ ١٣٩
[ای پیامبر، به اهل کتاب] بگو: «آیا دربارۀ خداوند با ما مجادله میکنید؛ درحالیکه او پروردگار ما و شماست و اعمال ما برای ما و اعمال شما از آنِ شماست و ما برای او، خالصانه عبادت میکنیم.»
متأسفانه، بعضی پیروان ادیان که آشنایی کامل با معارف دینی ندارند، تصور میکنند نزد خداوند، مقام و منزلت خاصی دارند. آنها گمان میکنند خدا فقط به فکر آنها بوده و فقط برای آنها، پیامبرانی فرستاده است؛ لذا حاضر نیستند پیامبران دیگر و پیروان آنها را بپذیرند. درحالیکه خداوند با هیچ قوم و نژادی نسبتِ فامیلی ندارد و همه در نزد او یکسان هستند و تنها چیزی که موجب دوری یا نزدیکی انسانها از او می شود، اعمال آنهاست. البته عملی قبول میشود که خالصانه برای خدا انجام شود. اینگونه اعمال نشانۀ ایمان واقعی و دوری از هرگونه عقیدۀ شرکآلود است.
از این آیه میآموزیم:
خدا، خدای همۀ انسانها، بلکه همۀ موجودات است. او در انحصار هیچ دین و آیینی نیست و هیچکس یا هیچ گروهی نزد او امتیازی ندارد. فقط عمل انسانهاست که باعث قرب یا بُعد آنها از او می شود.
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ کَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَیٰ قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّ-هُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّ-هِ وَمَا اللَّ-هُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ١٤٠
[آیا] میگویید که ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و پیامبران از فرزندان یعقوب، یهودی یا نصرانی بودند؟ بگو: «شما بهتر میدانید یا خدا؟ [چرا حقیقت را کتمان میکنید؟]» و چه کسی ستمکارتر است از آن کس که گواهی و شهادت الهی [دربارۀ پیامبران] را که نزد اوست، کتمان کند؟ و [بدانید که] خدا از اعمال شما غافل نیست.
بعضی از پیروان حضرت موسی علیه السلام و حضرت عیسی علیه السلام برای اثبات حقانیت دین خود و نفی ادیان دیگر، ادعا میکردند که حضرت ابراهیم علیه السلام و
پیامبران پس از او نیز بر آیین آنها بودهاند؛ با آنکه ازنظر تاریخی، حضرت موسی علیه السلام و حضرت عیسی علیه السلام پس از حضرت ابراهیم علیه السلام و آن پیامبران آمدهاند و چنین ادعایی جز تعصّب بیجا و قومپرستی باطل، هیچ دلیل دیگری ندارد. اینگونه تحریف حقایق تاریخی، چه بسا موجب انحراف در عقیدۀ نسلها و عصرهای بعدی و مانع رشد و تکاملِ فرهنگی جامعه شود.
از این آیه میآموزیم:
تحریف حقایق دینی و تاریخی، ظلم فرهنگی به نسل بشر است که نزد قرآن، بزرگترین ظلم بهحساب میآید.
تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا کَسَبَتْ وَلَکُمْ مَا کَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا کَانُوا یَعْمَلُونَ ١٤١
[بههرحال] آن امّت بگذشت. آنچه آنان بهدست آوردند، برای خودشان است و آنچه شما بهدست آوردید، برای خودتان است و از شما دربارۀ آنچه آنان انجام دادهاند، سؤال نخواهد شد.
این آیه در پاسخ به ادعاهای پوچ برخی یهود و نصارا که در آیۀ قبل آمد، میفرماید: چرا در فکر کشاندن سابقۀ تاریخی خود تا زمان حضرت ابراهیم علیه السلام هستید؟ جامعۀ زنده باید بر تلاش خویش متکی باشد؛ نه به تاریخ گذشتهاش. پیامبران و اقوام پیشین، همه، درگذشتند و اعمالشان مربوط به خودشان بود. شما نیز مسئول اعمالِ خودتان هستید. فضیلت صفتی اکتسابی است که هر فرد و گروهی باید خودش آن را بهدست آورد. فضیلت موروثی نیست که فرزندان از پدران بهارث برند.
از این آیه میآموزیم:
به فکر عمل خویش باشیم؛ نه آنکه به تاریخ گذشتگان فخرفروشی کنیم. نه نیکیِ آنها برای ما پاداشی میآورد و نه بدی آنها موجب کیفر ما میشود.
سَیَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کَانُوا عَلَیْهَا قُلْ لِلَّ-هِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ إِلَیٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ ١٤٢
بهزودی، مردم بیخِرد خواهند گفت: «چه چیزی مسلمانان را از [بیتالمقدّس،] قبلهای که بر آن بودند، برگردانید؟» بگو: «مشرق و مغرب از آنِ خداست. هرکس را بخواهد به راه راست هدایت میکند.»
از بهانهگیریهای یهودیان علیه مسلمانان، موضوع تغییر قبله از بیتالمقدس به مکه بود. این آیه و چند آیۀ بعد، این مسئله را بهصراحت مطرح میکند و آن را پاسخ میدهد. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم ، مدت سیزده سال پس از بعثت را که در مکه بودند، بهسوی بیتالمقدس نماز میخواندند؛ زیرا، اولاً قبلۀ همۀ خداپرستان و مورداحترام همۀ ادیان الهی بود؛ ثانیاً مشرکان، کعبه را به بتخانه تبدیل کرده بودند و اگر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در مسجدالحرام روبه کعبه میایستادند، درواقع، روبه بتها نماز خوانده بودند.
پس از هجرت به مدینه نیز چندماهی، مسلمانان بهسوی بیتالمقدس نماز میخواندند تا آنکه یهودیان، این موضوع را بهانه قرار دادند و گفتند که شما پیرو ما هستید و از خود استقلالی ندارید؛ زیرا قبلۀ مستقلی ندارید. این طعنهها و تحقیرها بر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و مسلمانان سخت آمد. لذا خداوند فرمان تغییر قبله را صادر فرمود و هنگامیکه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم درحالِ نماز ظهر بودند، جبرئیل مأمور شد در وسط نماز، ایشان را بهسوی کعبه بگرداند. لذا
مسجدی که در این مکان ساخته شد، به «ذوقبلتین»، یعنی «دارای دو قبله» مشهور شد.
اما یهودیانِ بهانهگیر ایراد دیگری مطرح کردند و به مسلمانان گفتند: اگر قبلۀ قبلی درست بود، چه چیز باعث شد که از آن روی بگردانید و اگر این قبله درست است، چرا در این مدت، بهسوی بیتالمقدس نماز خواندید. قرآن در پاسخ به این ایراد میگوید: قبله معنایش این نیست که خداوند محل و مکانی دارد که بحث کنیم در شرق است یا غرب؛ بلکه اصولاً شرق و غرب و همۀ جهات از آنِ او و ملک اوست.هیچ مکانی از خود شرافتی ندارد؛ بلکه با فرمان او، قداست و احترام مییابد. مهم آن است که تسلیم فرمان او باشیم و به هر سو که او فرمان دهد، روی کنیم؛ چه کعبه باشد، چه بیتالمقدس.
از این آیه میآموزیم:
۱. قبله یعنی به آن سو که خدا فرمان داده است، روی کنیم؛ نه آنکه خدا در آن جهت باشد. پس چه آن زمان که رو به بیتالمقدس میایستادیم و چه اکنون که رو به کعبه میایستیم، تفاوتی نمیکند؛ زیرا هر دو به فرمان خدا بوده است، نه به خواستِ خودمان.
۲. کسانی به راه مستقیم الهی هدایت میشوند که تسلیم فرمان او باشند و هرچه را او فرمان داد، بدون چونوچرا بپذیرند؛ نه آنکه هرچه را مطابق میل و خواستۀ خودشان بود، قبول کنند و دربارۀ غیر آن شک و شبهه ایجاد کنند.
وَکَذَٰلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ
مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلَیٰ عَقِبَیْهِ وَإِنْ کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلَّا عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللَّ-هُ وَمَا کَانَ اللَّ-هُ لِیُضِیعَ إِیمَانَکُمْ إِنَّ اللَّ-هَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ ١٤٣
و بدینسان، ما شما را امتّی میانه قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر نیز بر شما گواه باشد. [ای پیامبر] آن قبلهای را که قبلاً بر آن بودی، برنگرداندیم، مگر برای آنکه آنان را که از پیامبر پیروی میکنند، از آنها که روی برمیگردانند، بازشناسیم؛ اگرچه [این تغییر قبله] جز بر کسانیکه خداوند هدایتشان کرده، سخت و دشوار بود. [بدانید که] خداوند هرگز [نمازهای قبلی شما را بهسوی بیتالمقدس که براساس تسلیم و] ایمان شما [بوده است]، را باطل و ضایع نمیکند؛ زیرا خداوند با مردم، رئوف و مهربان است.
این آیه امت اسلامی را امتی میانهرو و بهدور از هرگونه افراط و تفریط معرفی میکند که در همۀ صحنههای زندگی، چه مادی و چه معنوی، چه اعتقادی و چه اقتصادی، از حدّ اعتدال خارج نمیشوند و الگوی مناسبی
برای همۀ انسانها و جوامع بشری هستند. روشن است که همۀ مسلمانان چنین نیستند؛ بلکه بسیاری از آنان در فکر یا عمل خود، دچار افراط و تفریط می شوند. پس منظور این آیه چیست؟ منظور آن است که آیین اسلامی، آیین اعتدال و میانهروی است و فقط کسانیکه مطابق همۀ دستورهای آن و نهفقط برخی از آن، عمل کنند، به جایی میرسند که خداوند آنان را گواه و حجت خود بر مردم قرار میدهد. اهلبیت پیامبر: که اولین عالمان و عاملان به دستورهای الهی و مصداق کاملِ این امتاند، دراینباره فرمودهاند: «امت میانهای که خداوند آنان را گواه و حجت خود بر مردم قرار داده است، ما هستیم.»
ادامۀ آیه به این نکتۀ مهم اشاره میکند که فرمان تغییر قبله مانند دیگر دستورهای خداوند، آزمایشی الهی بود که صفوفِ اهل تسلیم را از هواپرستان
جدا کرد؛ زیرا قبول این فرمان برای آنانکه هدایتِ الهی را بهطور کامل نپذیرفته اند، سخت و دشوار بود و در مقابل آن، چونوچرا میکردند.
از این آیه میآموزیم:
شیوۀ دین برپایۀ اعتدال و میانهروی است و اگر مسلمانان در راه مستقیم الهی قرار گیرند، میتوانند برای دیگر امتها، الگو و بر آنان حجت باشند.
قَدْ نَرَیٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَیْثُ مَا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّ-هُ بِغَافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ ١٤٤
[ای پیامبر،] میبینیم که تو [در انتظار نزول وحی، چگونه] روی به آسمان میکنی. اکنون تو را بهسوی قبلهای که از آن خشنود باشی، برمیگردانیم. پس روی خود را به جانب مسجدالحرام کن. و [شما ای مسلمانان] هرجا بودید، روی
خود را به جانب آن بگردانید. و کسانیکه کتاب [آسمانی] به آنان داده شده است، [بهخوبی] میدانند این، فرمان حقّی است از ناحیۀ پروردگار و خداوند از اعمال آنها غافل نیست.
بهدنبال طعنۀ یهودیان که میگفتند مسلمانان از خود قبلۀ مستقلی ندارند، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در انتظار فرمان تغییر قبله بود تا آنکه در وسط نماز ظهر، این فرمان بر ایشان نازل شد؛ بدینصورت که با گردش پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از بیتالمقدس به سوی مکه، مسلمانانی هم که پشت سر ایشان نماز را بهجماعت میخواندند، بهسوی کعبه برگشتند. جالب آنکه در کتب آسمانی پیشین آمده بود که از نشانههای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم آن است که او بهسوی دو قبله نماز میخواند. برهمیناساس، این آیه به اهل کتاب چنین هشدار
میدهد: شما که میدانید این فرمان، حق است، چرا به آن اعتراض میکنید؟
از این آیه میآموزیم:
قبله یعنی به آن سویی که خدا فرمان داده است، روی کنیم؛ نه آنکه خدا در آن جهت باشد. پس چه آن زمان که رو به بیتالمقدس بودهایم و چه اکنون که رو به کعبه میایستیم، تفاوتی نمیکند؛ زیرا هر دو به فرمان خدا بوده است، نه به خواست خودمان.
وَلَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ بِکُلِّ آیَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِینَ ١٤٥
و [ای پیامبر،] اگر هرگونه آیه [و نشانه و دلیلی] برای [این گروه از] اهل کتاب بیاوری، از قبلۀ تو پیروی نخواهند کرد. تو نیز پیرو قبلۀ آنان نیستی، [همانگونه که] هیچیک از آنها، از قبلۀ دیگری پیروی نخواهد کرد. اگر پس از آنکه علم
[وحی] به تو رسیده است، از هوسهای آنان پیروی کنی، بیشک، از ستمگران خواهی بود.
این آیه به پیامبر دلداری میدهد که اگر اهل کتاب قبلۀ تو را نمیپذیرند، غمگین مباش؛ زیرا تعصب اجازه نمیدهد آنها حق را بپذیرند. پس هر دلیلی هم بیاوری، زیر بار نمیروند. نپذیرفتن حق از سوی آنها نباید باعث شود شما دربارۀ قبلۀ خود سست شوید؛ بلکه با قاطعیت اعلام کنید ما تسلیم این جنجالآفرینیها نمیشویم و هیچ تغییری در موضع ما ایجاد نمیشود. ازآنجاکه در اسلام، قانون برای همه یکسان است، خداوند به
پیامبرش هشدار میدهد حتی اگر تو هم بخواهی جذب آنها شوی و دست از قبله برداری، در حق امت خود، ظلمی بزرگ مرتکب خواهی شد.
از این آیه میآموزیم:
تکبر و تعصب مانع هرگونه تفکر و استدلال و حقبینی است؛ لذا دین با این روحیۀ استکباری مبارزه میکند.
الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَعْرِفُونَهُ کَمَا یَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِیقًا مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ یَعْلَمُونَ ١٤٦
کسانیکه به آنان کتاب [آسمانی] دادهایم، پیامبر را میشناسند همانگونه که پسران خود را میشناسند. گروهی از آنان با آنکه حق را میدانند، آن را کتمان میکنند.
الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلَا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ ١٤٧
حق [آن چیزی است که] ازسوی پروردگار توست؛ پس هرگز از تردیدکنندگان مباش.
نشانهها و اوصاف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم در تورات و انجیل آمده بود؛ لذا اهل کتاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را میشناختند؛ ولی تعصب و لجاجت باعث می شد گروهی
از آنان، این حقیقت را از دیگران پنهان کنند. البته بعضی از اهل کتاب با دیدن اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به او ایمان آوردند؛ زیرا این ویژگیهای جسمی و روحی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم چنان در کتب پیشین ترسیم شده بود که بهتعبیر قرآن، آنها پیامبر را میشناختند همانگونه که فرزندان خود را میشناختند. آیۀ بعد بر این نکتۀ مهم تأکید میکند که آنچه ازسوی خدا نازل گردیده، حق است و رویگرداندن و پشتکردن افراد، حتی اگر در اکثریت هم باشند، نباید موجب تزلزل و تردید در حقانیت وحی الهی شود.
از این آیه میآموزیم:
اگر روح حقیقتطلبی نباشد، علم بهتنهایی کافی نیست؛ زیرا هوا و هوس انسان گاهی علم را کتمان یا تحریف میکند.
وَلِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ أَیْنَ مَا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّ-هُ جَمِیعًا إِنَّ اللَّ-هَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ١٤٨
و هر امتی قبلهای دارد که بهسوی آن رو میکند. [بنابراین، دربارۀ جهتِ قبله گفتوگو نکنید و بهجای آن] در نیکیها و اعمال خیر پیشی بگیرید. [بدانید] هرجا که باشید، خداوند همۀ شما را [در محشر] حاضر میکند. همانا خداوند بر هر کاری تواناست.
در آیات قبل خواندیم که جهت قبله مهم نیست؛ زیرا درطول تاریخ، ادیان مختلف قبلههای مختلفی داشتهاند. مهم آن است که انسان تسلیم فرمان خدا باشد. این آیه میفرماید: بیهوده راجعبه مسائلی که از اصول و پایههای دین نیست، بحث نکنید. معیار و میزان نزد خداوند، انجامدادن کارهای نیک است که انسان باید در این کارها، بر دیگران پیشقدم باشد؛ یعنی بهجای حرف و گفتوگو، وارد میدان عمل شود.
مسابقه از کارهایی است که بشر از قدیم به آن توجه کرده است. گاهی در عرصۀ ورزش، مسابقه برگزار میشود و گاهی در عرصۀ علم. اما قرآن بدون تعیین زمینهای خاص برای مسابقه، میفرماید: در هرچه مایۀ خیر و نیکی برای فرد و جامعه است، مسابقه بگذارید و سعی کنید بر دیگران پیشی بگیرید. سپس خاطرنشان میکند برای آنکه این مسابقات خدایی باشد، هر کاری که میکنید، به فکر قیامت باشید و برای آنجا کار بکنید؛ زیرا پاداش واقعیِ شما در آنجاست.
بهجای طرح مباحث اختلافی میان ادیان و مذاهب مختلف که ثمرهای ندارد، در فکر گسترش کارهای مثبت و نیک و خیر باشیم و در این عرصه، از هم پیشی بگیریم.
وَمِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَمَا اللَّ-هُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ١٤٩
و [ای پیامبر] از هرجا [که بهقصد سفر] خارج شدی، [هنگام نماز] روی خود را به جانب مسجدالحرام بگردان. این دستور حقّی است ازطرف پروردگارت و خداوند از آنچه انجام میدهید، غافل نیست.
وَمِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَیْثُ مَا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِی وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ١٥٠
و [ای پیامبر] از هرجا خارج شدی، پس [هنگام نماز] روی خود را بهسوی مسجدالحرام بگردان و [شما نیز ای مسلمانان] هرجا بودید، [در سفر و در حَضَر] روی خود را بهسوی آن بگردانید تا مردم علیه شما دلیلی نداشته باشند، مگر آنها که ستمکار [و لجوج] هستند. پس از آنها نترسید و فقط از من پروا
کنید و [بدانید این تغییر قبله برای آن بود] که نعمت خود را بر شما تمام کنم؛ شاید شما هدایت شوید.
این دو آیه بار دیگر موضوع توجه به کعبه را بهعنوان قبله، به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و مسلمانان تأکید میکند که ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد: اول
آنکه از ترس طعنه و تحقیر یهودیان، پذیرش حکم تغییر قبله برای بسیاری از مسلمانان سخت بود؛ لذا آیه میفرماید: از یهودیان نترسید و از خدا بترسید و در اجرای حکم او سستی نکنید. دوم آنکه اهل کتاب در کتابهای خود خوانده بودند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم بهسوی دو قبله نماز میخوانند. اگر این موضوع محقق نمیشد، آنها ایراد میگرفتند که پیامبر فاقد آن نشانههایی است که در کتابهای آسمانی آمده است. سوم آنکه آیات قبل دربارۀ نماز درحال سکونت در شهر بود و این آیه دربارۀ نماز درحالِ سفر است که باید بهسوی مسجدالحرام خوانده شود. بههرحال، استقلال امت اسلامی از نعمتهای بزرگ الهی است که در همهحال باید حفظ شود.
از این آیات میآموزیم:
۱. مسلمانان باید از هر کاری که بهانه به دست دشمن میدهد، دوری کنند و اجازه ندهند دشمن حجّتی علیه آنها داشته باشد.
۲. تغییر قبله، هم موجب وحدت داخلی مسلمانان شد و هم رمز استقلال آنان در برابر سلطهجوییِ دیگران بود.
کَمَا أَرْسَلْنَا فِیکُمْ رَسُولًا مِنْکُمْ یَتْلُو عَلَیْکُمْ آیَاتِنَا وَیُزَکِّیکُمْ وَیُعَلِّمُکُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ ١٥١
همانگونه که [برای هدایت شما] رسولی در میان شما، از نوع خودتان فرستادیم تا آیات ما را برای شما بخواند و شما را [از هر نوع آلودگی و پلیدی] پاک سازد و به شما کتاب و حکمت بیاموزد و آنچه را نمیتوانستید بدانید، به شما یاد دهد.
فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَاشْکُرُوا لِی وَلَا تَکْفُرُونِ ١٥٢
پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و سپاسگزار [نعمتهای] من باشید و کفران نورزید.
خداوند میفرماید پیامبری فرستادم که هم معلم مردم است و آیات و احکام الهی را به آنان تعلیم میدهد و هم بهعنوان مربی دلسوز، همواره در فکر اصلاح و رشد آنان است. تلاوت آیات قرآن که زمینه را برای تزکیه و پاکی روح فراهم میسازد و بهدنبال آن، آموزش احکام الهی و تعلیم حکمت و بینش صحیح، مهمترین کار پیامبران الهی برای هدایت بشر بوده است.
حال که خداوند چنین نعمت بزرگی به ما عطا کرده است، عقل و فطرت حکم میکند هم به ولینعمت خود توجه کنیم و هرچه داریم، از او بدانیم و هم نعمتهای او را در راهی بهکار ببریم که او رضایت دارد. اگر انسان خدا را فراموش کند، سرچشمۀ تمام خوبیها و نیکیها را فراموش کرده است. طبیعتاً خداوند نیز او را فراموش میکند و به حال خود وامیگذارد. البته منظور از یاد خدا، فقط یادکردن با زبان نیست؛ بلکه یادکردنِ واقعی هنگامی است که انسان به گناهی برسد و بهخاطر خدا، از آن گناه دست بکِشد؛ همانطورکه مراد از شکر خدا، تنها شکر زبانی نیست؛ بلکه شکر واقعی آن است که انسان هر نعمتی را در جای خود مصرف کند و آن را برای همان هدفی که آفریده شده است، بهکار گیرد.
از این آیات میآموزیم:
پیامبران فقط رهبران اخلاقی و اعتقادی مردم نبودهاند؛ بلکه در فکر رشد علمی و فکری جامعه نیز بودهاند. البته آنان علمی را ترویج میکردند که در سایۀ ایمان و اعتقاد به خدا باشد، نه جدای از آن یا در برابر آن.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا استعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّ-هَ مَعَ الصَّابِرِینَ ١٥٣
ای کسانیکه ایمان آوردهاید، [در برابر حوادث سخت زندگی] از صبر و نماز کمک بگیرید. همانا خداوند با صابران است.
انسان درطول زندگی با مشکلات و سختیهای بسیاری روبهرو میشود که اگر قدرت لازم را برای مقابله با آنها نداشته باشد، مجبور به پذیرش شکست میشود. اما انسانهای مؤمن در برابر این ناملایمات، به دو اهرم تکیه میکنند: یکی، صبر و استقامت و دیگری، نماز و ارتباط با خدا. مؤمنان هم به توان درونی خود تکیه میکنند و هم به قدرت نامحدود الهی توکل میکنند. خداوند نیز وعده داده است نمازگزارانِ صابر را یاری کند و در همه حال، با آنان باشد. همین همراهیِ الهی بزرگترین پشتوانۀ انسان در برابر سختیهاست.
از این آیه میآموزیم:
نماز، بار نیست؛ بلکه اهرمی برای صبر در مصیبتهاست. لذا خداوند برای سفارش به صبر، نماز را مطرح کرده است که موجب اتصال انسانِ محدود به قدرت نامحدود الهی میشود.
وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاءٌ وَلَ-ٰکِنْ لَا تَشْعُرُونَ ١٥٤
و به آنانکه در راه خدا کشته میشوند، مُرده نگویید؛ بلکه آنان زندهاند، ولی شما نمیفهمید.
بهدنبال آیۀ قبل که سخن از صبر و استقامت بود، این آیه به موضوع جهاد و شهادت در راه خدا اشاره میکند که با مشکلاتِ مالی و جانیِ فراوانی همراه است و به پایداری و جانفشانی نیاز دارد.برخی افراد نادان یا مُغرض نهتنها
خود در صحنههای جنگ و دفاع حضور پیدا نمیکنند، بلکه بهدنبال دلسردکردنِ مردم و بینتیجهشمردن این تلاش مقدس هستند. آنها با قیافهای دلسوزانه، برای آنان که در راه خدا کشته شدهاند، اظهار تأسف
میکنند و میگویند: حیف شد که فلانی مُرد و بیدلیل جانش را از دست داد.
در جنگ بدر که چهارده نفر از مسلمانان به درجۀ شهادت رسیدند، برخی مردم آنان را مُرده خطاب کردند. این آیه نازل شد و آنان را از این تفکر باطل نهی کرد؛ زیرا شهیدان زندهاند و نوعی دیگر از زندگی را دارند که ما قدرت درک آن را نداریم.
از این آیه میآموزیم:
همۀ انسانها پس از مرگ، حیاتی برزخی دارند که درواقع، حیات روح است؛ اما شهیدان حیاتی ویژه و متمایز از دیگر مُردگان دارند.
وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ ١٥٥
و بهطور قطع، شما را با چیزهایی مانند ترس، گرسنگی، زیان مالی و جانی و کمبود محصولات میآزماییم و صابران را [در این حوادث و بلاها] بشارت بده.
آزمایش از سُنتهای قطعی الهی است که همۀ انسانها را دربرمیگیرد. البته آزمایشِ همه یکسان نیست و هرکس به مقدار امکانات و استعدادهایی که خداوند در اختیارش قرار داده است، امتحان میشود. برای گروهی، مشکلات مالی و اقتصادی بستر امتحان است که مشخص گردد چگونه عمل میکنند و برای بعضی، خطرهای جانی و حضور در صحنۀ جنگ زمینۀ آزمایش است تا معلوم شود چقدر آمادگی دارند. البته آزمایشهای الهی برای آن نیست که خداوند بخواهد ما را بشناسد؛ زیرا او ما را بهتر از خودمان میشناسد.
آزمایشهای الهی برای آن است که ما خود را بشناسیم و استعدادهای درونی خود را بروز دهیم و برای دریافت پاداش یا کیفر الهی زمینه فراهم
شود. بسیاری از صفاتِ نیکوی انسانی، همچون صبر، قناعت، تقوا و ایثار، تنها در سایۀ مواجهه با مشکلات ظاهر میشوند و اسباب رشد و پرورش روح انسان را فراهم میسازند.
از این آیه میآموزیم:
در آزمایشهای الهی، فقط صابران پیروز میشوند و دیگران نیز راه فراری ندارند؛ زیرا آزمایش الهی فراگیر است.
الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّ-هِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ ١٥٦
[صابران] کسانی هستند که هرگاه مصیبتی به آنها رسد، میگویند: «ما از آنِ خدا هستیم و بهسوی او بازمیگردیم.»
بهدنبالِ آیۀ قبل که به صابران بشارت پیروزی داد، این آیه آنان را معرفی میکند و میفرماید: صابرِ واقعی کسی است که در مصیبت ها و ناگواریها، بهجای خودباختگی و یأس، به خداوند امیدوار باشد. در نظر کسیکه آغاز و انجامِ خود را وابسته به خدا میداند، آن هم خدایی که هستی را براساس رحمت خود آفریده است و براساس حکمت اداره میکند، همهچیز زیباست و به جهان، خوشبین و از آن خشنود است. اصولاً دنیا جای ماندن نیست. خوابگاه و عشرتکده نیست که انسان در فکر راحتی و خوشگذرانی باشد. دنیا میدان آزمایش است و سختیها، اسباب آزمایش. ناگواریها نشانۀ بیمهری خدا نیست؛ بلکه وسیلۀ حرکت و تلاش ماست.
مردم در برابر مصیبتها چند دستهاند: گروهی کمصبرند که جزع و آه و ناله میکنند؛ گروهی در برابر مصیبتها صبر میکنند و بهجای گفتن
کلماتِ کفرآمیز و شکایت از خداوند، به خدا پناه میبرند؛ گروهی دیگر علاوهبر صبر، شکرگزار نیز هستند، زیرا آن مصائب را مایۀ رشد و تقویت روح
خود میدانند. برای مثال، در یک خانواده، کودک از خوردن داروی تلخ، آه و ناله میکند، بزرگترها آن را تحمل میکنند؛ ولی پدرِ خانواده برای خریدن آن پول میپردازد.
از این آیه میآموزیم:
ریشۀ صبر، ایمان به خدا و روز قیامت است که تحمل سختیها را بر انسان آسان میسازد.
أُولَ-ٰئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ١٥٧
آناناند که درودها و رحمت پروردگارشان آنان را دربرمیگیرد و همانان هدایتیافتگاناند.
این آیه پاداش بزرگ صابران را نزول برکات و درودهای الهی میشمرد که حفظ آنان از هرگونه انحراف و اشتباه را باعث میشود و هدایت واقعی را نصیب آنان میگرداند. البته همۀ موجودات هستی مشمول لطف و رحمت الهی هستند؛ اما این درود و رحمت مرتبهای خاص و ویژۀ صابران است: رحمتی که هدایت قطعی آنان را بهدنبال خواهد داشت.
از این آیه میآموزیم:
صبر و پایداری سعادت انسان را در همین دنیا باعث می شود؛ گرچه پاداشهای معنوی و اُخروی آن نیز بسیار است.
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّ-هِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْرًا فَإِنَّ اللَّ-هَ شَاکِرٌ عَلِیمٌ ١٥٨
صفا و مروه، از شعائر خداست. پس هرکه حج خانۀ خدا یا عمره بهجای آورد، مانعی ندارد که بین صفا و مروه طواف کند و [علاوهبر واجبات] هرکس داوطلبانه کار خیری انجام دهد، خداوند سپاسگزار و داناست.
اصل مراسم حج از زمان حضرت ابراهیم علیه السلام بوده است. درطول زمان، مردم جاهل و بتپرست آن را با خرافات بسیاری آمیختند. اسلام با حفظ اصل این عبادت بزرگ، آن را اصلاح و خالص کرد. از اعمال حج، سَعی بین صفا و مروه، یعنی رفتوآمد میان این دو کوه است که در کنار مسجدالحرام واقع شدهاند؛ اما بتپرستان بر بالای این دو کوه، بتهایی نصب کرده بودند و هنگام سَعی، دور این بتها نیز طواف میکردند. هنگامیکه مسلمانان قصد بهجاآوردن اعمال حج را داشتند، بهدلیل این موضوع، از انجامدادن سَعی کراهت داشتند؛ زیرا گمان میکردند باتوجهبه سابقۀ قرارداشتن بتها بر بالای این دو کوه، نباید میان آن دو سَعی کنند. بدینسبب این آیه نازل شد و بیان کرد که این دو کوه، از نشانههای قدرت الهی و یادآور خاطرات بنیانگذار حج، حضرت ابراهیم علیه السلام است و اگر مردم نادان آن را به نشانههای شرک آلوده کردهاند، شما نباید آن را رها و صحنه را خالی کنید؛ بلکه باید با حضور خود، دستِ منحرفان را از آنجا کوتاه کنید.
وقتیکه حضرت ابراهیم علیه السلام همراه همسر و فرزندش، اسماعیل، به سرزمین مکه آمد، برای اجرای مأموریت الهی، آنها را در این سرزمین خشک به خدا سپرد و رفت. مادر در طلب آب، میان این دو کوه میدوید؛ اما خداوند از زیر دستوپای کودک، چشمهای جوشاند که «زمزم» نام گرفت. از آن تاریخ، بهفرمان خداوند، هرکس بهقصد زیارت خانۀ خدا میرود، باید بهیاد حرکت هاجر میان صفا و مروه، میان این دو کوه سَعی کند و خاطرۀ فداکاریهای آن مادر را گرامی بدارد. انجامدادن این مراسم، نشانۀ شکرگزاری خداوند از آن تلاش صادقانه است. همچنین به ما این درس را میدهد که در فکر
سپاس و تشکر مردم نباشیم؛ زیرا خداوند از کارهای نیک ما آگاه است و شکرگزار هم هست.
از این آیه میآموزیم:
۱. اگر افراد نادان، مراکز حق، همچون مساجد و معابد را به خرافات آلوده کردند، نباید از آن مراکز دست کشید؛ بلکه باید با حضور خود در آن مکانها، آنها را پاکسازی کرد و راه درستِ عبادت را زنده ساخت.
۲. مکانهایی که نشانۀ ظهور رحمت و قدرت و اعجاز الهی هستند، باید همچون صفا و مروه، مورد احترام و توجه باشند تا خاطرۀ پاکان و تلاش های آنان در فکر و دل مردم زنده بماند.
إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَالْهُدَیٰ مِنْ بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُولَ-ٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّ-هُ وَیَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ ١٥٩
کسانی که دلایل روشن و هدایتی را که نازل کرده و آن را برای مردم در کتاب [آسمانی آنها] بیان نمودهایم، کتمان میکنند، خداوند آنها را لعنت میکند و همۀ لعنتکنندگان نیز آنان را لعنت میکنند.
این آیه دربارۀ دانشمندان یهود و نصاراست که نشانههای ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم را کتمان می کردند با آنکه در کتابهایشان این نشانهها آمده بود. آنان زحمات آن پیامبران الهی: را در رسیدن به هدایت و سعادت بر باد میدادند. اگر افراد نادان حق را کتمان کنند، عواقب و کیفر کمتری دارد؛ اما ارتکاب چنین کاری ازسوی دانایان امت، بزرگترین ظلم در حق مردم و پیامبران: و خداوند است و لعن دائمی را برای آنها بهدنبال دارد. این آیه بهروشنی می فهماند که در کنار اظهار دوستی با پاکان، باید نفرت و بیزاری خود را از ناپاکان، با لعن و نفرین بیان کرد؛ بهخصوص از آنانکه
اسباب گمراهی انسانها میشوند. البته خداوند در آیۀ بعد، گروهی از آنان را استثنا فرموده است.
از این آیه میآموزیم:
کتمان حقیقت از گناهانی است که حتی وجدان شخص کتمانکننده نیز او را لعن و سرزنش میکند؛ زیرا خداوند روحیۀ حقیقتطلبی و حقجویی را در فطرت همۀ انسانها قرار داده است.
إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَیَّنُوا فَأُولَ-ٰئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِیمُ ١٦٠
مگر آنها که توبه کرده و [اعمال بد خود را با اعمال نیک] جبران کردند و [آنچه را کتمان کرده بودند] آشکار ساختند که من [لطف خود را] به آنان بازمیگردانم؛ زیرا من توبهپذیر مهربانم.
در مکتب اسلام، بنبست وجود ندارد؛ بلکه خداوند همواره، روزنۀ امید و راه بازگشت را به روی انسانها باز گذاشته است تا گنهکارترین انسان نیز از رحمت او مأیوس نشود. البته روشن است که توبۀ هر گناه متناسب با همان گناه است تا فرد بتواند در حد امکان، آثار آن را جبران کند؛ لذا توبۀ کتمان حقیقت، بیان حقایق برای مردم است تا در گمراهی نمانند و به حق برسند.
از این آیه میآموزیم:
خداوند ازسویی، امکان توبه و بازگشت را برای خطاکاران فراهم کرده و ازسویدیگر، پذیرش توبه را وعده داده و خود را توبهپذیر معرفی فرموده است.
إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ کُفَّارٌ أُولَ-ٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّ-هِ وَالْمَلَائِکَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ ١٦١
کسانیکه کافر شدند و درحالِ کفر از دنیا رفتند، لعنت خدا و فرشتگان و مردم، همگی، بر آنها خواهد بود.
خَالِدِینَ فِیهَا لَا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ یُنْظَرُونَ ١٦٢
[آنان برای] همیشه در آن [لعنت و دوری از رحمت پروردگار] باقی میمانند. نه از عذابِ آنها کاسته میشود و نه به آنها مهلت داده میشود.
در آیۀ قبل بیان شد که اگر کتمانکنندگان حقیقت، حقایق را برای مردم بیان کنند، مشمول لطف خداوند میشوند. این آیه دوباره تهدید میکند که اگر کفار چنین نکنند، باز همان لعنت خدا و فرشتگان و مردم، گریبان آنان را خواهد گرفت؛ زیرا توبه تا قبل از فرارسیدن مرگ مؤثر است و با آمدن علائم مرگ، دیگر فایدهای ندارد. فرعون نیز در آستانۀ غرقشدن توبه کرد؛ اما این توبه سودی برایش نداشت.
از دعاهای انبیا: و اولیای خدا آن بوده است که لحظۀ مرگ، مسلمان بمیرند؛ زیرا مُردن درحال کفر، دردی است که دوایی ندارد. دوری از رحمت الهی، کیفری است که هم در دنیا و هم در آخرت، گریبانگیر کتمانکنندگان حقیقت میشود. همۀ وجدان های بشری نیز نفرت و انزجار خود را از این کار شوم ابراز میکنند. ازآنجاکه کیفرهای الهی براساس عدل و حکمت است، نه براساس ظلم و انتقام، برای آن کس که آگاهانه حقیقت را بپوشاند، تخفیف یا مهلتی وجود ندارد؛ زیرا اثر سوء کار او نه کاسته میشود و نه بهتأخیر میافتد.
از این آیات میآموزیم:
عاقبت و پایان کار مهم است؛ یعنی اینکه انسان کافر بمیرد یا مسلمان. البته این عاقبت نیز محصول عمل خود ما درطول عمر است.
وَإِلَ-ٰهُکُمْ إِلَ-ٰهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَ-ٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَ-ٰنُ الرَّحِیمُ ١٦٣
و معبود شما خدای یگانه است. جز او معبودی نیست. بخشندۀ مهربان است.
إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِمَا یَنْفَعُ النَّاسَ وَ مَا أَنْزَلَ اللَّ-هُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِیهَا مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ١٦٤
در آفرینش آسمانها و زمین و آمدوشد شب و روز و کِشتیهایی که در دریا در حرکتاند تا [با جابهجاکردن مسافر و کالا] به مردم سود برسانند و آبی که خداوند از آسمان نازل کرده و با آن زمین مرده را زنده ساخته و انواع جنبندگان را در آن گسترده است و [همچنین] در تغییر مسیر بادها و ابرهایی که میان آسمان و زمین تحت فرماناند، برای مردمی که میاندیشند، نشانههایی گویاست.
بهترین دلیل بر یگانگی خداوند، هماهنگی میان عناصر طبیعت از ابر و باد و باران و خاک است که زمینه را برای ایجاد حیات و رشد و نمو انواع موجودات فراهم ساخته است. این نظام هماهنگ ازسویی، نشانۀ یگانگی خالقِ جهان و ازسویدیگر، دلیل علم و قدرتِ بیانتهای اوست. جهان همچون شعر بلند زیبایی است که ابیاتِ بسیار دارد؛ اما همه بر یک وزن و قافیهاند و درمجموع، حکایت از آن میکنند که شاعری باذوق آنها را
سروده است. این آیه به شش نمونه از آثار عظمت خداوند در خلقت اشاره میکند که بهصورت اجمال، آنها را بیان میکنیم:
اوّل، اصل آفرینش آسمانها و زمین است. زمینی که ما در آن زندگی میکنیم، با همۀ بزرگیاش، تنها یک سیّاره از منظومۀ شمسی است که این منظومه، یکی از هزاران منظومۀ کهکشانِ راه شیری است.
دوم، گردش زمین به دور خورشید است که موجب پیدایش شب و روز و چهار فصل مختلف در یک سال میشود.
سوم، کشتیهایی که بار و مسافر را حمل میکنند و با آنکه بسیار بزرگ و سنگین هستند، نهتنها در آب فرونمیروند، بلکه با وزش باد، مسیرهای طولانی را میپیمایند.
چهارم، بارانی که خداوند از آسمان فرومیفرستد و موجب حیات دوبارۀ زمین و پیدایش انواع گیاهان و حیوانات میشود؛ آبی پاک و تصفیهشده که موجب طراوت هوا و فضاست.
پنجم، وزش بادها که نهتنها موجب حرکت کشتیها، بلکه وسیلۀ گردهافشانیِ گیاهان، حرکت ابرها، جابهجایی هوای گرم و سرد و جایگزینی هوای سالم بهجای هوای آلودۀ شهرها می شود.
ششم، ابرهایی که حجم سنگینی از آب را بر دوش میکِشند؛ اما در برابر جاذبه، میان آسمان و زمین معلق اند و بهصورت رایگان، میلیاردها بُشکه آب را از نقطهای به نقطۀ دیگر انتقال میدهند.
روشن است که از این آثار، کسانی به قدرت خداوند و یگانگیِ او پی میبرند که در این نشانهها، اندیشه کنند و از کنار آنها، بدون فکر و تأمل نگذرند.
از این آیات میآموزیم:
شناختِ طبیعت از راههای خداشناسی است؛ زیرا طبیعت محلّ تجلی علم و قدرت و حکمت خداوند است.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّ-هِ أَنْدَادًا یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللَّ-هِ وَالَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّ-هِ وَلَوْ یَرَی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّ-هِ جَمِیعًا وَأَنَّ اللَّ-هَ شَدِیدُ الْعَذَابِ ١٦٥
و بعضی از مردم کسانی هستند که معبودهایی غیراز خداوند برای خود برمیگزینند و آنها را همچون خدا دوست دارند. اما آنان که ایمان دارند، محبتشان به خدا [از محبت مشرکان به معبودهایشان] شدیدتر است و آنها که [با پرستش بت، به خود] ستم کردند، هنگامیکه عذاب خدا را مشاهده کنند، خواهند دانست که تمام نیروها، تنها به دست خداست و خداوند، سختکیفر است.
همۀ آثار وجود در آسمان و زمین و دریا، اعم از حیوان و گیاه و جماد، بر یگانگی خداوند گواهی میدهند؛ اما آنکه در این نشانه ها اندیشه نکند، فقط اسباب ظاهری را میبیند و بهجای خدا، آنها را پرستش میکند. چنین فردی گاهی برای ستارگان، قدرت تأثیر در زندگی خود قائل میشود و ستارۀ بختِ خود را میپرستد؛ گاهی برای حیوانات، قداستی خاص قائل میشود و حیوانی همچون گاو را مقدس و محترم میشمرد و به آن عشق میورزد؛ گاهی هم با دست خود، بتی از چوب یا سنگ میتراشد و در برابر آن خضوع و خشوع کرده و عشق خود را بهپای او نثار میکند؛ گاهی هم برای بعضی انسانها، نقشی همچون خدا، در آفرینش و گردش این هستی قائل میشود که حاضر است خود را بهپای او قربانی کند. همۀ این عشقها بهجای حبّ خداوند در دل ها جای گرفته و موجب پرستش و کرنش در برابر آن معبودان پوشالی شده است؛ درحالیکه لازمۀ ایمان به خدا آن است که همۀ محبتِ انسان برای خدا و در راه خدا باشد. این محبت براساس معرفت و شناخت حاصل میشود؛ نه آنکه همچون محبت مشرکان به معبودها، براساس جهل و خرافه و تقلید و هوس باشد. آنها هم که سراغ
غیرخدا رفتهاند، اگر قیامت را میدیدند، میفهمیدند که تمام قدرتها بهدست خداست و آنها بیدلیل، برای کسب عزّت و قدرت بهسراغ غیر او رفتهاند.
از این آیه میآموزیم:
۱. هرچه و هرکس که محبت او جای محبتِ خدا را در دل بگیرد، نشانۀ شرک و دوری از خداست.
۲. نشانۀ ایمان، عشق و محبت شدید به خداوند است که در عمل به دستورهای او ظهور مییابد.
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ ١٦٦
در آن هنگام که عذاب را مشاهده کنند و پیوند میانشان بُریده [و دستشان از همهچیز قطع] شود، پیشوایان [کفر] از پیروان خود بیزاری میجویند.
این آیه هشداری میدهد که ای انسان، بههوش باش و ببین رهبرت کیست؟ از که پیروی میکنی و محبت چه کسی را به دل داری؟ باید به کسی عشق بورزیم که ما را برای خودش نخواهد تا در دنیا به آرزوها و هوسهایش برسد که این افراد در قیامت، از ما اظهار بیزاری و تنفر میکنند. لذا باید در انتخاب پیشوا و رهبر دقت کنیم؛ زیرا سرنوشت ما تا قیامت به او گره خورده است و در آن روز، هرکس همراه محبوب و پیشوایش محشور خواهد شد.
از این آیه میآموزیم:
۱. در قیامت، عشقهای دروغین که براساس خیال و هوس بنا شده است، به کینه و نفرت تبدیل میشود.
۲. رهبرانِ غیرالهی و طاغوتها در روز قیامت، نهتنها قدرتی ندارند، بلکه بهقدری بیوفایند که از پیروان خود نیز برائت میجویند.
وَقَالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا کَذَٰلِکَ یُرِیهِمُ اللَّ-هُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَیْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِینَ مِنَ النَّارِ ١٦٧
و [در آن هنگام] پیروان میگویند: «ایکاش، بار دیگر [به دنیا] برمیگشتیم تا از این پیشوایان [گمراه] بیزاری جوییم؛ همانگونه که آنها [امروز] از ما بیزاری
جستند.» بدینسان، خداوند اعمال آنها را که مایۀ حسرت آنهاست، به آنها نشان میدهد و هرگز از آتش دوزخ، بیرون نخواهند آمد.
در آیۀ قبل فرمود: وقتی مجرمان کیفر خدا را میبینند، پیشوایان از پیروان خود برائت میجویند؛ زیرا محبتی که براساس هوس و آرزو باشد، در قیامت به کینه و نفرت تبدیل میشود. این آیه نیز میفرماید: دوزخیان از خدا میخواهند به دنیا بازگردند و از رهبران خود بیزاری و دوری جویند؛ زیرا از کارهای خود، جز حسرت و پشیمانی، بهرهای بهدست نیاوردهاند؛ ولی چه سود که نه از حسرت و اندوه کاری برآید و نه راهی برای بازگشت وجود دارد! این آیه در برابر کسانیکه به جبر اعتقاد دارند، بیانگر اختیارداشتن انسان در دنیاست؛ زیرا پشیمانی و حسرت در قیامت نشانۀ آن است که برای مثال، میتوانستم کاری دیگر بکنم؛ ولی راه نادرست را با ارادۀ خود اختیار کردم.
یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلَالًا طَیِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ١٦٨
ای مردم، از نعمتهای حلال و پاکیزهای بخورید که در زمین است و از گامهای [وسوسهانگیز] شیطان پیروی نکنید. بهراستی که او دشمن آشکار شماست.
خوردن و آشامیدن از کارهای غریزی و نیاز به غذا از نیازهای اساسی همۀ انسانهاست؛ اما در این کار نیز مثل بسیاری از کارهای دیگر، افراط و تفریطهایی صورت گرفته است. برخی بدون پذیرش هیچ قانون و معیاری میخواهند هرچه را که هوس میکنند، بخورند و بیاشامند و کاری به این ندارند که ازنظر عقل و شرع، مجاز است یا غیرمجاز؛ از راه مشروع بهدست آمده است یا از راه نامشروع. اینان فقط بهدنبال پرکردن شکم و برآوردن هوس خود هستند. درمقابل، عدهای بدون هیچ دلیل قانعکنندهای، حتی از
خوردن آنچه عقل و شرع جایز میشمرد، خودداری میکنند و بهگمان خود، با هوای نفسشان مبارزه میکنند.
اسلام که دینی جامع است، برای خوردنیها و آشامیدنیها نیز قوانینی دارد: آنچه برای بدن مفید و لازم بوده است را حلال و آنچه موجب ضرر به جسم یا روح انسان شود را حرام کرده است. این آیه میفرماید: آنچه در زمین است را خداوند برای شما آفریده؛ پس چیزی را بخورید که حلال و پاکیزه و موافق طبع شماست. همچنین، بیدلیل، چیزی را حلال یا حرام نکنید که این برنامۀ شیطان برای گمراهیِ شماست؛ همانطورکه آدم و حوا را فریب داد تا از درخت ممنوعه بخورند. برایناساس، هم خوردنِ چیزهای حرام، مانند شراب، کار شیطان است و هم نخوردن چیزهای حلال که معمولاً این کار براساس عقاید باطل و خرافه صورت میگیرد؛ برای مثال، امروزه، هندوها از خوردن گوشت گاو دوری میکنند.
از این آیه میآموزیم:
انسان حیوان نیست که بندۀ شکم باشد؛ بلکه باید در چارچوب احکام الهی، نیازهای غذایی خود را از آنچه حلال و طیّب است، برآورده سازد.
إِنَّمَا یَأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّ-هِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ١٦٩
[شیطان] شما را فقط به بدی و زشتی فرمان میدهد و اینکه آنچه نمیدانید را به خدا نسبت دهید.
آیۀ قبل فرمود: شیطان دشمن شماست. این آیه هم میفرماید: نشانۀ دشمنیِ شیطان آن است که همواره شما را به بدی و زشتی دعوت میکند که نتیجهای جز شقاوت و بدبختی بهدنبال ندارد. البته شیطان بر ما سلطه ندارد که بتواند از ما سلب اختیار کند؛ بلکه مراد از فرمانِ او به گناه، همان
وسوسههای اوست که هر مقدار ایمان انسان ضعیفتر باشد، در او مؤثرتر است. شیطان هم انسان را دعوت به گناه میکند و هم راه توجیه آن را نشان میدهد. از راههای توجیه و زمینهساز گناه افترابستن بر خداست؛ یعنی انسان کار خلافی براساس جهل و خرافه انجام دهد و سپس، برای توجیه کار خود، آن را به خدا نسبت دهد.
از این آیه میآموزیم:
هرکس که انسان را به بدی و زشتی و گناه دعوت کند، شیطان است؛ گرچه بهشکل انسان باشد.
وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ شَیْئًا وَلَا یَهْتَدُونَ ١٧٠
و هنگامیکه به آنها [مشرکان] گفته شود: «از آنچه خدا نازل کرده است، پیروی کنید»، میگویند: «بلکه ما از آنچه پدرانِ خود را بر آن یافتیم، پیروی میکنیم.» آیا حتی اگر پدران آنها چیزی را درک نمی کردند و به هدایت نمیرسیدند [باز هم باید از آنها پیروی کنند]؟!
حفظ فرهنگ و آداب و رسوم نیاکان ارزش است؛ اما درجاییکه آن فرهنگ بر مبنای عقل و اندیشه یا وحی الهی باشد؛ نه پیروی از رسومِ خرافی پیشینیان بهسبب تعصبهای قومی. از راههای نفوذ شیطان در انسان، تقلید کورکورانه از پدران است؛ یعنی انسان بهجای عمل به دستورهای الهی، بدون چونوچرا، به سنّتهای نادرست گذشتگان عمل کند؛ با آنکه خود میفهمد این کار نادرست است و دین نیز او را از انجامدادن این کار نهی میکند.
از این آیه میآموزیم:
پیروی از آداب و رسوم و سُنتهای نیاکان درصورتی ارزش دارد که براساس علم و عقل باشد؛ وگرنه انتقال خرافات از نسلی به نسل دیگر، جز ارتجاع و سقوط، چیزی را بهدنبال نخواهد داشت.
وَمَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِمَا لَا یَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لَا یَعْقِلُونَ ١٧١
و مَثَل [تو در دعوت] کافران چنان است که کسی حیوانی را بانگ زند که جز صدایی و آوایی نمیشنود. اینان کر و گنگ و کورند و ازاینروست که نمیاندیشند.
آیۀ قبل فرمود: کافران عقاید خرافی نیاکانشان را کورکورانه تقلید میکنند؛ با آنکه پدرانشان این عقاید را نه براساس اندیشه و نه براساس وحی الهی دریافته بودند. این آیه میفرماید: کافران خودشان هم فکر و اندیشهای نمیکنند تا حقیقت را دریابند؛ بلکه چشم و گوش خود را در برابر حق بستهاند تا چیزی نبینند و نشنوند؛ درست مانند گوسفندانی که هرچه چوپان آنها را از خطر میترساند، از کلام او، جز داد و فریاد چیزی نمیفهمند. آنها همچون حیوانات، چشم و گوش و زبان دارند؛ اما تعقّل و
اندیشه نمیکنند؛ لذا خودشان حقیقت را درنمییابند و سراغ سُنّتهای نادرست نیاکانشان میروند و آنچه را آنها گفتهاند، بیکموکاست میپذیرند و عمل میکنند.
از این آیه میآموزیم:
ارزش انسان به عقل و اندیشۀ اوست؛ و الا حیوانات نیز این چشم و زبان و گوش را دارند.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَاشْکُرُوا لِلَّ-هِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ ١٧٢
ای کسانیکه ایمان آوردهاید، از نعمتهای پاکیزهای بخورید که به شما روزی دادهایم و شکر خدا را بهجا آورید؛ اگر فقط او را میپرستید.
جهان بهمنزلۀ باغ است و پاکان و صالحان، گل و گیاه این باغ. نعمتهای خداوند نیز همچون آبی است که باغبان برای رشد گل هایش، در جوی جاری میسازد؛ اما چه باید کرد که علفهای هرزه هم از آن بهره میگیرند! خداوند به مؤمنان سفارش میکند از نعمتهای او بهره بگیرند و بیدلیل، چیزی را بر خود حرام نکنند؛ زیرا این نعمتها در اصل برای آنان آفریده شده است. البته روزیهای الهی برای شکمچرانی و لذتجویی نیست؛ زیرا عمل صالح میوۀ باغ الهی است؛ پس باید نعمتها را در بهترین راه مصرف کرد که این شکر واقعی است.
از این آیه میآموزیم:
اسلام به موضوع غذا توجه کرده است و بارها، دربارۀ غذاهای حلال و حرام سفارش کرده و هشدار داده است.
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللَّ-هِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ١٧٣
خداوند فقط [خوردن گوشت] مُردار و خون و گوشت خوک و آنچه [هنگام ذبح] نام غیرخدا بر آن برده شده را حرام کرده است؛ [ولی] آن کس که [به خوردن اینها] ناچار شود، درصورتیکه زیادهطلبی نکند و از حدّ احتیاج نگذراند، گناهی بر او نیست. همانا خداوند بخشنده و مهربان است.
روش قرآن معمولاً این است که هرگاه بنا دارد انسان را از کاری منع کند، ابتدا راههای حلال و مجاز آن را بیان میکند و سپس، حرامها را مطرح
میسازد. بهدنبال آیۀ قبل که بهرهگیری از خوردنیهای مُباح و پاک را سفارش کرد، این آیه میفرماید: همهچیز برای شما حلال است و خداوند فقط برخی چیزها را آن هم بهدلیل ضررهایی که برای جسم و روح شما دارد، بر شما حرام کرده است. برای مثال، تحریمِ خون و مُردار و گوشتِ خوک بهدلیل پلیدیِ ظاهریِ آنهاست؛ اما تحریم حیوانهایی که بتپرستان در برابر بتها قربانی میکردند یا به نام بتها سر میبریدند، بهعلت داشتن پلیدی باطنی، یعنی شرک است.
ازآنجاکه اسلام دین جامع و درعینحال، آسان است، در هیچ مسئلهای بنبست ندارد. اسلام هر تکلیفی برای انسان مقرر کرده، هنگام اضطرار آن را برداشته و این نشانۀ لطف و مهربانی خداوند است؛ پس نباید از قانون اضطرار سوءاستفاده کنیم.
از این آیه میآموزیم:
توجه به خدا، نهتنها هنگام دعا و عبادت، بلکه هنگام خوردن غذا و خوراک نیز مدنظر اسلام بوده است؛ لذا خوردنِ گوشتِ حیوانی که با نام خدا ذبح نشده، جایز نیست.
إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّ-هُ مِنَ الْکِتَابِ وَیَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِیلًا أُولَ-ٰئِکَ مَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا یُکَلِّمُهُمُ اللَّ-هُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَلَا یُزَکِّیهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ ١٧٤
کسانیکه آیات کتاب آسمانی را که خداوند نازل کرده است، کتمان میکنند و آن را بهبهای کمی میفروشند، جز آتش در درونشان فرونمیبرند و خداوند روز قیامت با آنها سخن نمیگوید و پاکشان نمیکند و برای آنها، عذاب دردناکی است.
آیۀ قبل بعضی از خوردنیهای حرام مثل گوشت خوک و مردار را بیان کرد. این آیه اصلی کلی را دراینباره مطرح میسازد. آن اصل این است: «اگر
انسان مالی را از راه گناه و حرام بهدست آورد، هرچه را با آن مال تهیه و مصرف کند، گرچه از خوراکیهای حلال هم باشد، مانند آن است که آتش بخورد و برای خود، درد و رنج بخرد.»
ازایندست مالهای حرام، حقالسّکوت است که در مقابل کتمان حقیقت گرفته میشود؛ همانطورکه برخی دانشمندانِ یهود و نصاری چنین کردند. آنان با آنکه نشانههای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم را در تورات و انجیل دیده بودند و او را میشناختند، وقتی اقرار به رسالتِ او را بهقیمت ازدستدادنِ مال و مقام خود دیدند، حقیقت را کتمان و بلکه انکار کردند. خداوند در بیان کیفر این گروه میفرماید: آنها که حاضر نشدند کلام الهی را در دنیا به گوش مردم برسانند، در قیامت، از شنیدن کلام محبتآمیز الهی محروم خواهند شد.
از این آیه میآموزیم:
۱. پولی که از راه حرام بهدست آید، اگر حلالترین غذا با آن تهیه شود، همچون آتشی است که به شکم وارد شود.
۲. در دنیا، خداوند با پیامبرانی همچون موسی علیه السلام مستقیم سخن گفته است؛ اما در قیامت، همۀ پاکان کلیماللَّه میشوند.
أُولَ-ٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَیٰ وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ ١٧٥
آنها کسانی هستند که گمراهی را بهبهای ازدستدادن هدایت و عذاب را بهجای آمرزش خریدند. پس بهراستی، چقدر در برابر عذاب خداوند تحمّل دارند!
ذَٰلِکَ بِأَنَّ اللَّ-هَ نَزَّلَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِی الْکِتَابِ لَفِی شِقَاقٍ بَعِیدٍ ١٧٦
آن [عذاب] بهدلیل آن است که خداوند کتاب [آسمانی]را بهحقّ نازل کرده است و البتّه کسانیکه در کتاب [خدا، با کتمان و تحریف] اختلاف [ایجاد] کردند، همواره در ستیزهای عمیق هستند.
این دو آیه نتیجۀ کتمان حقیقت را بیان میکند که این کار از گناهان ویژۀ دانشمندانِ فاسد است و نتیجهاش، ازدستدادن نور هدایت و سقوط در ورطۀ ضلالت و گمراهی است. علم بهتنهایی موجب سعادت نمیشود؛ بلکه حتی ممکن است موجب گمراهی هم شود؛ همانطورکه دانشمندانِ فاسد نهفقط خود هدایت نمییابند؛ بلکه مایۀ انحراف بسیاری از مردم درطول تاریخ میشوند.
طبیعی است کیفر چنین دانشمندانی فقط مربوط به گمراهیِ شخصِ آنها نیست؛ بلکه چون سبب گمراهی بسیاری شدهاند، باید کیفر همۀ آن انحرافات را بچشند. چه سخت است چنان کیفری!
این آیه منشأ کتمان را ستیزهجویی با حق میشمرد که افرادی با آنکه حق را میدانند و میشناسند، حاضر به پذیرش آن نبودهاند؛ بلکه در مقام مقابله
با آن برمیآیند؛ لذا از راههای گوناگون، اسباب اختلافِ مردم و شک و شبهه در حق را فراهم میسازند.
از این آیات میآموزیم:
۱. دینفروشی گرچه بهقیمت بهدستآوردن همۀ اموال دنیا باشد، باز هم خسارت است.
۲. ایماننیاوردن بعضی از مردم بهدلیل ندانستن یا نشناختن حق نیست؛ بلکه بسیاری از مردم حقستیزند. اگر هم حق را بفهمند، حاضر به قبول آن نیستند.
لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَ-ٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِکَةِ وَالْکِتَابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَی الْمَالَ عَلَیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَیٰ وَالْیَتَامَیٰ وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسَّائِلِینَ وَفِی الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَی الزَّکَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِینَ فِی الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِینَ الْبَأْسِ أُولَ-ٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ١٧٧
نیکی [تنها] این نیست که [هنگام نماز] روی خود را بهسوی مشرق یا مغرب بگردانید؛ بلکه نیکوکار کسی است که به خدا و روز قیامت و فرشتگان و کتاب آسمانی و پیامبران ایمان آورد و مال [خود] را با همۀ علاقهای که به آن دارد، به خویشاوندان و یتیمان و بیچارگان و درراهماندگان و سائلان و [در راه آزادی] بردگان بدهد و نماز را برپای دارد و زکات را بپردازد و [نیز] آنان که چون پیمان میبندند، به عهد خود وفا میکنند و آنان که در [برابر] سختیها، محرومیتها، بیماریها و در میدان جنگ، استقامت میورزند، اینها کسانی
هستند که راست گفتند [و گفتار و رفتار و اعتقادشان هماهنگ است] و اینان همان پرهیزکاراناند.
این آیه که از آیاتِ بسیار جامع قرآن است، مهمترین اصلِ نیکیها را ازنظر اعتقادی و عملی و اخلاقی در اسلام بیان کرده است. در تأکید این مطلب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل است که فرمودند: «هرکس به این آیه عمل کند، ایمانش کامل است.» در آیات مربوط به تغییر قبله گفتیم یهودیان جنجالهای بسیاری بر سر این موضوع بهراه انداختند و آن را مسئلۀ مهمی جلوه دادند. این آیه در پاسخی دیگر به آنها میفرماید: گمان نکنید دین خدا فقط در موضوع قبله خلاصه شده است که همۀ فکر خود را صرف آن کنید؛ بلکه ادیان الهی از سه بخش اساسی تشکیل یافته و نیکوکار واقعی کسی است که به همۀ بخشهای دین توجه کامل داشته باشد. یک بخشِ دین مربوط به اعتقادات است که انسان باید به خدا، قیامت، کتب آسمانی و پیامبران، ایمان قلبی داشته باشد. روشن است که چنین ایمانی باید در
عمل، بهصورتِ انجامدادن وظایف عبادی، همچون نماز و رسیدگی به محرومان و نیازمندان در قالب انفاق و زکات ظهور یابد که بخش دیگر دین است.
برایناساس، فقط برقراری ارتباط با خدا و خلق خدا کافی نیست؛ بلکه حفظِ این ارتباط به شیوهای درست و پایدار، نیازمند رعایت اصول اخلاقی، همچون صبر، بردباری، وفا و پایبندی به همۀ پیمانهای الهی و انسانی است. این آیه کسی را مؤمنِ نیکوکار میداند که هم انفاق واجب خود، یعنی زکات را بپردازد و هم انفاقِ غیرِواجب را. برخلافِ بعضی از مردم که وقتی به مستمندی کمک میکنند، دیگر، حقوقِ واجب خود را نمیپردازند؛ برخی دیگر هم با پرداختِ زکات واجب، به محرومان بی اعتنا میشوند.
از این آیه میآموزیم:
۱. ایمان به خدا بدون کمک به محرومان و درماندگان و احترام به حقوق مردم کارساز نیست.
۲. گذشتن از مال در راه خدا، از نشانههای صداقت در ایمان است.
۳. لازمۀ ایمان، صبر و بردباری در برابر فقر و درد و حوادث جنگ است؛ وگرنه ایمانداشتن فقط هنگامِ رفاه و آسایش و امنیت، نشانۀ استواری در ایمان نیست.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَی الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَیٰ بِالْأُنْثَیٰ فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسَانٍ ذَٰلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَیٰ بَعْدَ ذَٰلِکَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِیمٌ ١٧٨
ای کسانیکه ایمان آوردهاید، [قانون] قصاص دربارۀ کشتگان بر شما [چنین] مقرّر شده است: آزاد در برابر آزاد و برده در برابر برده و زن در برابر زن؛ پس اگر کسی ازسوی برادر [دینی] خود [که صاحب خون و ولی مقتول است] موردعفو قرار گیرد [یا قصاص او به خونبها تبدیل شود] باید شیوهای پسندیده پیش گیرد و بهنیکی، [دیه را به ولیِ مقتول] بپردازد. این حکم تخفیف و رحمتی است از ناحیۀ پروردگارتان. پس کسیکه بعد از این، [از حکم خدا] تجاوز کند، عذاب درناکی خواهد داشت.
وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ١٧٩
ای صاحبان خرد! قصاص برای شما، مایۀ حیات [و امنیت] است. باشد که شما تقوا پیشه کنید.
اسلام دین جامعی است که نهتنها برای انسانها از بُعد فردی، بلکه برای همۀ مسائل اجتماعی آنها، احکام و قوانین خاصی را وضع کرده است تا جامعۀ بشری از امنیت و نظم لازم برخوردار باشد. قتل از اتفاقاتی است که در هر اجتماعی، گاه و بیگاه اتفاق میافتد. اسلام برای پیشگیری از وقوع قتل و همچنین تکرار آن که موجب ناامنی مردم میشود، قانونِ قصاص را وضع کرده است.
مطابق این قانون، درصورتیکه قتل عمدی باشد، قاتل محکوم به قتل میشود تا خون مظلوم هدر نرود و دیگران نیز به خود، جرئت تجاوز به جان مردم را ندهند. البته در قصاص، باید عدالت مراعات شود و براساس قاعدۀ تساوی میان قاتل و مقتول، مرد در برابر مرد و زن در برابر زن، محکوم به قصاص میشود. اما اگر قاتل و مقتول از یک جنس نبودند، مابهالتفاوتِ دیۀ آنها را باید پرداخت کنند تا خسارت مالی جبران شود.
اهمیت این قانون وقتی روشن میشود که بدانیم در میان اعراب جاهلی، هرگاه یک نفر از قبیلۀ آنها کشته میشد، حاضر بودند به خاطر یک نفر، قبیلۀ قاتل را به خاک و خون بکِشند و جنگهای طولانی راه بیندازند. اما
اسلام که براساس اعتدال و عدالت بنا نهاده شده است، ازیکسو، قتل بیش از یک نفر را به خاطر یک مقتول اجازه نداده و ازسوی دیگر، این حق را برای صاحبان خون قائل شده که اگر خواستند، با گرفتن دیه یا بدون آن از قصاصِ قاتل درگذرند.
البته اگر صاحبان خون خواستند دیه بگیرند، نباید از انصاف بگذرند و بدهکار را عاجز کنند؛ همانطورکه قاتل نیز نباید در پرداختِ دیه، مسامحه و کوتاهی کند؛ بلکه هر دو باید راه پسندیده و نیک را در پیش گیرند و بدانند هرگونه تعدّی از قوانین الهی، مجازات سختی را در قیامت بهدنبال خواهد داشت. متأسفانه بعضی از کسانیکه خود را صاحب فکر و اندیشه میدانند، بدون توجه به آثار قانون قصاص، این اِشکال را مطرح کردهاند
که مگر با کشتنِ قاتل، مقتول زنده میشود؟ علاوهبر آنکه شما با انجامدادن قصاص، انسان دیگری را میکُشید و خود مرتکب قتل دیگری میشوید.
قرآن در مقام پاسخ به این اشکال که امروزه نیز در زیر نقاب حقوق بشر مطرح میشود، به نکتهای اساسی اشاره کرده است و میفرماید: حیاتِ جوامع بشری بدون تحقق عدالت و امنیت امکانپذیر نیست و برای تأمین این دو، قصاصِ قاتل لازم است؛ همانگونه که برای حفظ سلامتِ یک فرد، قطعِ عضو فاسد او ضروری است. اصولاً قصاص پیش از آنکه انتقامی شخصی باشد، تأمینکنندۀ امنیت جامعه است. واقعاً امروزه آمار جرم و جنایت در کدام کشورها بیشتر است؟ در کشورهایی که قانون قصاص حتی بهصورت ناقص در آنها اجرا میشود یا در کشورهایی که قصاص را قانون آدمکُشی و خود را مدافع حقوق بشر میدانند؟
از این آیات میآموزیم:
اسلام نه قصاص را یگانه راه میداند و نه عفو را بهترین راه میشمرد؛ بلکه مجازات قاتل را قصاص میداند؛ ولی راه عفو یا گرفتن خونبها را نیز میپذیرد.
کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْرًا الْوَصِیَّةُ لِلْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ ١٨٠
بر شما مقرّر شده است که وقتی [نشانههای] مرگ یکی از شما فرارسد، اگر مالی از خود بهجای گذارده، برای پدر و مادر و نزدیکان بهطور شایسته وصیّت کند. این کار حقّ و شایستۀ پرهیزکاران است.
هریک از ما انسانها روزی بهدنیا آمدهایم و روزی از این دنیا خواهیم رفت. روزی که آمدیم، دستِ خالی آمدیم و روزی هم که برویم، دستِ خالی
خواهیم رفت. پول و خانه و... را باید بگذاریم و برویم. براساس قوانین اسلام، هرکس از دنیا میرود، اموالش را میان فرزندان و همسرش یا دیگر وارثان تقسیم میکنند و این کار نیاز به وصیت ندارد؛ اما هرکس حق دارد برای یکسوم اموالش وصیت کند که در چه راهی مصرف شود. آیه هم دراینباره میفرماید: پرهیزکاران که اموالشان حلال و مایۀ خیر و برکت است، باید هنگام مرگ، به فکر پدر و مادر و نزدیکان نیازمند باشند و برای آنها وصیت کنند؛ زیرا همسر و فرزندان بهطور طبیعی، سهم خود را از ارث میبرند.
البته این نکته مهم است که وصیت باید عقلپسند باشد؛ نه آنکه انسان براساس مهر و محبتهای بیجا یا ازرویِ کینه و انتقام، به کسی چیزی ببخشد یا کسی را محروم کند. بعضی از مردم گمان میکنند وصیتکردن موجب مرگ زودرس میشود؛ درحالیکه وصیت نوعی دوراندیشی برای جبرانِ کمبودهاست که باعث میشود پس از مرگ نیز برای انسان پاداش و ثواب نوشته شود.
از این آیه میآموزیم:
پدر و مادر حق بزرگی به گردن انسان دارند و برای قدرشناسی از آنان، باید بخشی از اموال را برای آنان وصیت کنیم.
فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّ-هَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ١٨١
پس هرکس که آن [وصیّت را] بعد از شنیدن تغییر دهد، گناهش تنها بر همان کسانی است که آن را تغییر میدهند. همانا خداوند شنوا و داناست.
گاهی فرزندان یا نزدیکان با آنکه وصیت را شنیده و مفاد آن را میدانند، بهدلایلی، وصیت را تغییر میدهند؛ مثلاً کسی وصیت کرده که به فلان فقیر
مقداری پول بدهند، اما فرزندانش بهجای آنکه پول را به آن فقیر بدهند، به دیگری میدهند. قرآن میفرماید: در این مواقع، وصیتکننده به پاداش خودش میرسد و آن کسی هم که پول را گرفته، تقصیری ندارد؛ زیرا خبر نداشته است. در اینجا، فقط تغییردهندۀ وصیت که ازروی علم، آن را تغییر داده، گناه کرده است؛ زیرا مالکیت پس از مرگ نیز محترم است و کسی حق تصرفِ بیجا در اموالِ میّت را ندارد؛ گرچه فرزندش باشد.
از این آیه میآموزیم:
عمل بر طبق وصیّت لازم است و هرگونه تغییر در آن، خیانتی است که خداوند از آن آگاه و بر کیفر آن تواناست.
فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ١٨٢
پس کسی که از انحراف وصیّتکننده [و تمایل یکجانبۀ او به بعضی از وارثان] یا از گناه او [به اینکه به کار خلافی وصیّت کند] بترسد و میان آنها را اصلاح دهد، گناهی بر او نیست [و مشمول قانون مجازات تبدیل وصیّت نمیشود.] همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.
آیۀ قبل فرمود: هرکس وصیت را آگاهانه تغییر دهد، مرتکب گناه شده است. این آیه میفرماید: گاهی وصیتکننده بهناحق وصیت میکند که موجب ایجاد فتنهای در خانواده میشود یا اینکه به مقداری بیش از یکسوم اموالش وصیت میکند که اجازۀ این کار را ندارد یا به کاری سفارش میکند که آن کار گناه است. در تمام اینها، میتوان وصیت را بهگونهای که صلاح باشد، تغییر داد و میان کسانی را که بهره ای از آن میبرند، اصلاح کرد.
از این آیه میآموزیم:
در اسلام بنبست وجود ندارد و هرگاه موضوع مهمتری پیش بیاید، باید آن را مراعات کرد. احترام به وصیّت افراد مهم است؛ اما پیشگیری از بروز فتنه مهم تر از آن است.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ١٨٣
ای کسانیکه ایمان آوردهاید، روزه بر شما مقرّر شد؛ همانگونه که بر کسانیکه پیش از شما بودند، مقرّر شده بود. باشد که پرهیزکار شوید.
یکی از دستورهای خداوند، روزهگرفتن است که اختصاص به اسلام ندارد و در ادیان پیشین نیز بوده است. روزه ویژگیهایی دارد که بدینقرار است: اول، روزه عبادتی ناپیداست. اگر نماز و حج را مردم میبینند، بهعکس، روزه دیدنی نیست و امکانِ تظاهر و ریا در آن کمتر است. دوم، روزه ارادۀ انسان را تقویت میکند. کسیکه یک ماه، روزانه آب و نان و همسر خود را کنار گذاشت، میتواند در برابر اموال و ناموس دیگران نیز خود را کنترل کند. سوم، روزه عواطف انسانی و دینی را تحریک و تقویت میکند. کسیکه یک
ماه مزۀ گرسنگی را چشید، رنج گرسنگان را احساس و درک میکند و در فکر آنان فرومیرود. چهارم، روزه زمینهساز ترک گناه است. گفتنی است بیشترِ گناهان از شکم یا شهوت سرچشمه میگیرند و روزه با کنترل این دو منشأ، سبب کاهش فساد و افزایش تقوا میشود. البته ترک آب و غذا، روزۀ مردم عادی است. پاکان و بزرگان، علاوهبر اجتناب از خوردن و آشامیدن، از ارتکاب گناهان نیز اجتناب میکنند.
از این آیه میآموزیم:
۱. از نشانههای ایمان، روزهگرفتن است که روحیۀ پرهیزکاری را در انسان ایجاد و تقویت میکند.
۲. انجامدادن دستورهای خداوند بهنفع خود ماست؛ نه آنکه خداوند نیازی به نمازخواندن یا روزهگرفتن ما داشته باشد.
أَیَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِیضًا أَوْ عَلَیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ وَعَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْرًا فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ١٨٤
روزهای محدودی [روزه بر شما مقرّر شده است]؛ ولی هرکس از شما بیمار یا مسافر باشد، پس [به همان] تعداد از روزهای دیگر [را روزه بگیرد] و بر کسانیکه طاقت روزه ندارند [همچون بیماران مزمن و پیران]، لازم است با اطعام مستمندی کفاره دهند و هرکس به میل خود، بیشتر نیکی کند [و بیش از مقدار واجب طعام بدهد]، برای او بهتر است؛ ولی اگر [آثار روزه را] بدانید، [میفهمید که] روزهگرفتن برایتان بهتر است [و هرگز به روزهخواری معذوران غبطه نمیخورید.)
دستورهای خداوند سخت و طاقتفرسا نیست؛ بلکه هرکس به مقدار قدرت و توانش، موظف به انجامدادن آن است. اگر کسی در ماه رمضان، در سفر یا
بیمار باشد، بهجای آن، باید در ماههای دیگر روزه بگیرد و اگر اصولاً قدرت روزهگرفتن را ندارد، چه در رمضان و چه در غیر آن، باید بهجای تحمّلِ گرسنگی روزه، بهیاد گرسنگان باشد و درعوض هر یک روز، یک فقیر را سیر کند. البته روشن است که اگر کسی برای کفارۀ روزه، بیش از یک نفر را غذا دهد، بهتر است. بههرحال، اگر کسی ارزش و آثار روزۀ رمضان را بداند،
هیچگاه آرزو نمیکند که ایکاش، من هم از روزهگرفتن معاف بودم و بهجای آن، گرسنهای را سیر میکردم!
از این آیه میآموزیم:
اسلام دینی جامع است و برای هریک از افراد، متناسب با وضعیت آنان، قانونِ مناسب را وضع کرده است؛ مانند اینکه حکم روزۀ مسافر و بیمار و سالمند، متفاوت از دیگران است.
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَیٰ وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَمَنْ کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللَّ-هُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَلِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُکَبِّرُوا اللَّ-هَ عَلَیٰ مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ١٨٥
ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده است. [کتابی که] هدایتکنندۀ مردم با دلایل روشنِ هدایت و وسیلۀ تشخیص حقّ از باطل است. پس هرکس از شما که این ماه را دریابد، باید روزه بگیرد و آن کس که بیمار یا در سفر باشد، روزهای دیگری را به همان تعداد روزه بگیرد. خداوند برای شما آسانی میخواهد، نه دشواری. [این قضای روزه] برای آن است که شمارۀ مقرّر روزها را تکمیل کنید و خدا را بهدلیل اینکه شما را هدایت کرده است، به بزرگی یاد کنید. باشد که شکر گزارید.
آیاتِ قبل، اصل وجوب روزه و برخی احکام آن را بیان کرد. این آیه زمان آن را که ماه رمضان است، مشخص میکند. البته ماه رمضان قبل از آنکه ماه روزه باشد، ماهِ نزول قرآن است و اصولاً ارزش و شرافتِ رمضان به نزول قرآن است که در شب قدرِ این ماه نازل شده است. در میان ماهها، تنها نام «رمضان» در قرآن آمده که بهمعنای «سوزاندن» است. گویا در این ماه، گناهِ
روزهداران سوزانده می شود. اسلام دینی آسان و بنای آن بر سهولت و سخت نگرفتن است؛ لذا کسانیکه روزهگرفتن در رمضان برایشان سخت و ناممکن باشد، اجازه دارند در دیگر روزهای سال، سی روز بهطور ناپیوسته روزه بگیرند و اگر هم از اصل روزهگرفتن معافاند، بهجای آن کفاره بدهند؛ همانگونه که درخصوص نماز، اگر انسان عذری برای وضوگرفتن داشته باشد، اجازه دارد تیمم کند و اگر ایستادن در نماز برایش مشکل باشد، میتواند نشسته یا حتی خوابیده نماز بخواند. پس انسان باید خدا را شکرگزار باشد که در انجام تکالیف، بیش از قدرت انسان از او نمیخواهد و بر او سخت نمیگیرد.
از این آیه میآموزیم:
در ماههای رمضان، با روزهگرفتن روح خود را از گناه شستوشو دهیم و زمینۀ نفوذ قرآن را در دلهای خود فراهم آوریم.
وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ ١٨٦
و هرگاه بندگانم از تو دربارۀ من بپرسند، [بگو:] بهراستی من نزدیکم. دعای نیایشگر را آنگاه که مرا میخواند، پاسخ میگویم. آنها نیز باید دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان آورند. باشد که راه یابند و به رشد برسند.
شخصی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم پرسید: «خدا به ما نزدیک است که آهسته با او مناجات کنیم یا دور است که او را با صدای بلند بخوانیم؟» این آیه نازل شد: «خدا به بندگانش نزدیک است. نزدیکتر از آنچه تصور کنید.» در آیۀ ۱۶ سوره ق نیز میفرماید: «نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِید»؛ (ما از رگِ گردن به انسان نزدیکتریم.) گفتنی است دعا زمان و مکان خاصی ندارد و انسان
هرگاه که بخواهد و در هر حال که باشد، میتواند خدا را بخواند؛ اما ازآنجاکه رمضان ماه دعا و توبه است، آیۀ دعا در میان آیاتِ روزه و رمضان قرار گرفته است. در این آیۀ کوتاه، خداوند هفت مرتبه به ذاتِ پاک خودش و هفت بار به بندگانش اشاره کرده است تا نهایت پیوستگی و ارتباط انسان را با خدا مجسم سازد.
از این آیه میآموزیم:
خداوند دعا و ندای ما را میشنود و نیازهای ما را برآورده میسازد؛ پس ما نیز تنها او را بخوانیم و تنها گوشبهفرمان او باشیم که سعادت و رشد ما در گرو ایمان به اوست.
أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَیٰ نِسَائِکُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّ-هُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ وَعَفَا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا کَتَبَ اللَّ-هُ لَکُمْ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّیٰ یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیَامَ إِلَی اللَّیْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللَّ-هِ فَلَا تَقْرَبُوهَا کَذَٰلِکَ یُبَیِّنُ اللَّ-هُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ ١٨٧
در شبهای ماه رمضان، آمیزش با همسران برای شما حلال شد. آنها لباساند برای شما و شما لباسی برای آنان هستید. خداوند از اینکه شما به خود خیانت میکردید [و آمیزش را که حرام بود، انجام میدادید] آگاه بود. پس شما را بخشید و از شما درگذشت. اکنون [از این بهبعد میتوانید] با آنها همبستر شوید
و آنچه را خداوند برای شما مقرّر کرده، طلب کنید و بخورید و بیاشامید تا رشتۀ
سپید صبح از رشتۀ سیاه [شب] برای شما آشکار شود. آنگاه روزه را تا شب کامل کنید. البته در ایامی که در مساجد معتکف شدهاید، حق آمیزش با همسران را ندارید. اینها مرزهای الهی است؛ پس [به آنها نزدیک نشوید] خداوند اینچنین نشانههای خود را برای مردم آشکار میسازد؛ شاید پرهیزکار شوند.
در تفاسیر آمده است که در آغاز، آمیزش با همسران درطول ماه رمضان، چه شب و چه روز، مطلقاً حرام بود؛ همانطورکه خوردن و آشامیدن پس از خواب شب مجاز نبود؛ اما مسلمانان تخلفهای متعددی کردند که نشان داد طاقت و تحمل چنین حکمی را ندارند. خداوند به آنها تخفیف داد و هم بستری در شبهای ماه رمضان را مجاز شمرد؛ همانگونه که خوردن سحری پیش از اذان صبح را اجازه داد و تخلف هایی را که پیش از این صورت گرفته بود، بخشید. البته در ادامۀ آیه میفرماید: در ایام اعتکافِ در مساجد که حداقل سه روز است، حق ندارید شبها به منزل بیایید و آمیزش داشته باشید و مراقب باشید که به احکام الهی که همانند مرزهای خداست، نزدیک نشوید و حریم دستورهای خدا را حفظ کنید؛ زیرا نزدیکشدن به مرز گاهی موجب میشود انسان از مرز بگذرد و گرفتار گناه شود.
در میان احکام روزه در این آیه، تشبیهی زیبا دربارۀ زن و مرد آمده است که میفرماید: همسر همچون لباس انسان است که هم او را حفظ میکند و هم مایۀ زینت است. اگر لباس عیوب انسان را میپوشاند، همسران باید عیوب یکدیگر را بپوشانند و یکدیگر را از انحرافات حفظ کنند. برایناساس، همانگونه که نداشتن لباس مایۀ رسوایی است، نداشتن همسر نیز بستر بسیاری از انحرافات و رسواییهاست.
از این آیه میآموزیم:
۱. آسانگیری در احکام، از ویژگیهای دین اسلام و تکلیف به مقدار توان است.
۲. اسلام به نیازهای طبیعی و غریزی توجه کرده و حتی در ماه رمضان، فرصتی برای ارضاء این نیازها قرار داده است.
۳. تقوا و پروا از خدا، فلسفۀ اصلی فرامین دین است تا انسان پیشگیری کند و به گناه نزدیک نشود.
وَلَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَی الْحُکَّامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ١٨٨
و اموال یکدیگر را بهناحقّ نخورید و [بهعنوان رشوه] آن را به حاکمان و قاضیان ندهید تا از اموال مردم به گناه بخورید؛ درحالیکه خودتان [حقیقت را] میدانید.
این آیه به اصلی کلی اشاره میکند که در آیۀ ۲۹ سوره نساء نیز آمده است. تمام فعالیتهای اقتصادی با هر عنوانی، اعم از خرید و فروش یا تولید و توزیع، باید از راه مشروع باشد؛ وگرنه تصرف در مال دیگران است و خداوند اجازۀ چنین تصرفی را به بندگانش نداده است. هر فعالیت اقتصادی که هدف معقول و صحیحی داشته باشد و در چارچوب قوانین و مقررات دینی قرار گیرد، فعالیت مشروع محسوب میشود و غیر آن، هرچه باشد، نامشروع است. امروزه، درآمد از راه ربا، بهعنوان فعالیتی مشروع نزد عقلا محسوب میشود و تقریباً تمام بانکها برایناساس پایهگذاری شدهاند؛ اما اسلام آن را حرام کرده و کسب درآمد از این راه را نوعی اعلام جنگ با خدا شمرده است.
ادامۀ آیه به یکی از مصادیق کسب مال حرام اشاره کرده است و میفرماید: برخی افراد با دادن رشوه به قاضی، درصدد تصرف اموال مردم بهناحق هستند؛ با آنکه خودشان میدانند این مال حقِ آنها نیست. در این مواقع،
حکم قاضی بهنفع این افراد، مجوزی برای مالکیت و تصرف آنها در آن اموال نمیشود؛ زیرا این حکم از راه ناروا صادر شده است.
از این آیه میآموزیم:
۱. اسلام مالکیت مردم را محترم شمرده و خوردن مال مردم با هر عنوانی را گناه و معصیت شمرده است.
۲. کسیکه میداند حق با او نیست، حق تصرف در اموال را ندارد؛ گرچه قاضی حق را به او بدهد و اموال را در اختیارش بگذارد.
یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوَاقِیتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَ-ٰکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَیٰ وَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّ-هَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ١٨٩
از تو دربارۀ هلال ماه نو سؤال میکنند. بگو: «آنها نشاندهندۀ اوقات برای مردم و فرارسیدن موسم حج است.» اینکه از پشت دیوار وارد خانهها شوید، کار نیکی نیست؛ بلکه نیکوکاری آن است که پرهیزکاری پیشه کنید و از راه در به خانهها وارد شوید و از خدا پروا کنید تا رستگار شوید.
قرآن پرسشهای متعدد و متنوعی را که مردم از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم میپرسیدند، در آیات مختلف نقل کرده است که این نشاندهندۀ ارتباط نزدیک و صمیمی مسلمانان با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بوده است. ظهور هلال ماه نو از زمان آفرینش خورشید و زمین و ماه وجود داشته است و مردم همواره آن را میدیدهاند؛ اما بااینحال، مردم دربارۀ حکمت این پدیدۀ طبیعی از رسول خدا سؤال میکنند و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به آنها پاسخ میدهند: «این یک تقویم طبیعی است که مردم بهواسطۀ آن اوقات خود را تشخیص میدهند؛
همانطورکه تشخیص آغاز و پایان رمضان و زمان فرارسیدن موسم حج از طریق هلال ماه بهدست میآید.»
ادامۀ آیه یکی از خرافات مشرکان را در مراسم حج بیان میکند؛ بدینصورت که آنان براساس عقیدهای نادرست، پس از احرامبستن در شهر مکه، بهجای آنکه ازطریق در به خانهها وارد شوند، از پشت دیوار وارد میشدند. این کار خرافی بهانهای شد که قرآن بهعنوان اصلی کلی بفرماید: هر کاری را از راهش وارد شوید که این کار به رستگاری نزدیکتر است.
از این آیه میآموزیم:
۱. زمین و آسمان از نظم دقیق و حسابشدهای برخوردارند که میتوان برای تشخیص اوقات، از آنها استفاده کرد. شرط انصاف نیست که کارهای ما انسان ها بدون نظم و بیحساب باشد.
۲. تقوا، انزوا و گوشهگیری نیست؛ بلکه حرکت درست در جامعه و واردشدن در کارها از راه معقول و مشروع است.
۳. راه رسیدن به سعادت و درستکاری، رعایت تقوا در انجام دستورهای الهی است.
وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّ-هَ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ ١٩٠
و در راه خدا، با کسانیکه با شما میجنگند، نبرد کنید؛ ولی از حد تجاوز نکنید که خداوند تجاوزکاران را دوست ندارد.
دفاع از خود در برابر دشمن، از حقوق اولیۀ بشر است؛ اما قرآن ضمن تأکید بر مقابله با هرگونه تجاوز میفرماید: قبل از دعوت دشمن به اسلام، دس--ت به اسلحه نبرید و شروعکنندۀ جنگ نباشید. در جنگ نیز متعرض کودکان و
زنان و سالمندانی نشوید که با شما در جنگ نیستند؛ همچنین، عواطف انسانی را حتی در جنگ مراعات کنید.
از این آیه میآموزیم:
۱. جهاد باید در راه خدا و برای خدا باشد؛ نه برای کشورگشایی یا براساس اختلافات قومی و نژادی.
۲. حتی در جنگ نیز رعایت عدالت لازم است و نباید از حدود الهی تجاوز کرد.
وَاقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّیٰ یُقَاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قَاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذَٰلِکَ جَزَاءُ الْکَافِرِینَ ١٩١
و آنان را [که با شما میجنگند و از هیچ جنایتی رویگردان نیستند] هرجا یافتید، بکُشید و از [مکّه] همان جایی که شما را بیرون کردند، آنها را بیرون کنید و [بدانید که] فتنهانگیزی از کشتار بدتر است و نزد مسجدالحرام با آنها جنگ نکنید، مگر آنکه آنها در آنجا با شما بجنگند؛ پس اگر با شما پیکار کردند، آنها را به قتل برسانید. چنین است جزای کافران.
فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ١٩٢
و اگر [از جنگ و فتنه] دست کشیدند، همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.
این آیات به مسلمانان دستور میدهد که با مشرکان مکه مقابلهبهمثل، یعنی تلافی به همان صورت کنند؛ زیرا آنها مسلمانان را از شهر و دیارخودشان آواره میکردند و آنها را تحت چنان شکنجه و آزاری قرار میدادند که بهتعبیر قرآن، از کشتن بدتر بوده است. البته خداوند برای حفظ حرمت
مسجدالحرام، اجازۀ جنگ را در آنجا نمیدهد، مگر آنکه مشرکان، خود، جنگ را در آن مکان شریف آغاز کنند که دراینصورت، دفاعکردن از خود در هر نقطهای لازم است.
از این آیات میآموزیم:
۱. با آنها که از هر فرصتی، برای ضربهزدن به اسلام و مسلمانان استفاده میکنند، مقابله و برخورد کنید و اجازه ندهید علیه شما توطئه و فتنه گری کنند.
۲. خانۀ خدا محترم است؛ اما احترام خون مسلمانان بیشتر و رعایت آن لازمتر است.
۳. مقابلهبهمثل از اصول مهم اسلام درخصوص دشمنان دین است.
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّیٰ لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ لِلَّ-هِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَی الظَّالِمِینَ ١٩٣
و با آنها بجنگید تا فتنه و آشوبی باقی نماند و دین، تنها از آنِ خدا شود. پس اگر [از روش نادرست خود] دست برداشتند، [مزاحم آنها نشوید؛ زیرا] تعدّی جز بر ستمکاران روا نیست.
هدف از جنگ و جهاد در اسلام، کشورگشایی و سلطهگری یا بهدستآوردن غنایم جنگی نیست؛ بلکه بهعکس، غرض، برچیدهشدن بساط ظلم و تجاوز و نفی زمینههای کفر و شرک و خرافه است تا امکان تحقق عدالت اجتماعی و هدایت مردم بهسوی دین خدا فراهم شود. بنابراین، جهاد با کسانی اسلامی است که درصدد مبارزۀ عملی با دین و اذیت و آزار مسلمانان برآیند؛ اما درصورتیکه از این کارها دست بکِشند، جنگی ازسوی مسلمانان آغاز نخواهد
شد؛ زیرا برخوردِ نظامی تنها در برابر ستمکاران و متجاوزان است؛ نه آنکه به کسی به صرف داشتن عقیدهای غیراز اسلام، تجاوز کنند.
از این آیه میآموزیم:
۱. برای استقرار دین خدا در زمین، باید با حاکمانِ ظالم که عقاید باطل را ترویج میکنند، مبارزه و جهاد کرد.
۲. راه بازگشت و توبه بر هیچکس و در هیچ وضعیتی بسته نیست. حتی دشمنِ کافر هم اگر در وسط جنگ، تغییر عقیده و عمل دهد، خداوند او را عفو میکند.
الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ مَعَ الْمُتَّقِینَ ١٩٤
ماه حرام در برابر ماه حرام و [اگر دشمنان احترام آن را شکستند و با شما جنگیدند، شما نیز حق دارید مقابلهبهمثل کنید؛ زیرا] تمام حرمتها[ی شکستهشده قابل) قصاص است و هرکس به شما حمله کرد، مانند آن تجاوز، بر او حمله کنید و از [مخالفت فرمان] خدا بپرهیزید [و زیادهروی نکنید] و بدانید که خداوند با پرهیزکاران است.
در چهار ماه از سال، جنگ حرام است که عبارتاند از: رجب، ذیقعده، ذیحجه و محرّم. مشرکان میخواستند از این فرصت سوءاستفاده کنند و با حمله به مسلمانان در این ماههای حرام، آنان را غافلگیر کنند. آنها گمان میکردند مسلمانان اجازه ندارند در این ماهها، به مقابله برخیزند؛ غافل از آنکه حرمتِ خون مسلمان بیش از حرمتِ این ماههاست و هرکس حرمتها را بشکند، باید با او مقابلهبهمثل کرد و حکم قصاص را جاری ساخت.
از این آیه میآموزیم:
۱. دشمن همواره در کمین است؛ پس نباید اجازه دهیم از فرصتها سوءاستفاده کند.
۲. قراردادها و پیمانهای اجتماعی تاوقتی محترم است که طرف دیگر به آن پایبند باشد؛ نه آنکه قصد سوءاستفاده از آن را داشته باشد.
۳. حتّی در مواجهه با دشمن، باید عدل و انصاف را رعایت کنیم و از حدّ تجاوز نکنیم.
وَأَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ وَلَا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّ-هَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ ١٩٥
و در راه خدا انفاق کنید [و با ترک انفاق] خویش را به دست خود، به هلاکت نیفکنید و نیکی کنید که خداوند نیکوکاران را دوست دارد.
آیات قبل دستور جهاد و مقابلهبهمثل را میداد؛ اما روشن است که جنگ بدون پشتوانۀ مالی و تأمین نیازهای رزمندگان در جبهه و خانوادههای آنان امکانپذیر نیست و اگر مسلمانان حاضر نشوند در راه خدا از مال و جان خود بگذرند، دچار شکست میشوند و خود را بههلاکت میاندازند. البته در هنگام صلح و آرامش نیز اگر ثروتمندان به فکر محرومان جامعه نباشند و به وظیفۀ خمس و زکات و انفاق توجهی نکنند، طبیعی است که اختلاف طبقاتی رشد میکند و زمینههای ناامنی و بیعدالتی در جامعه ایجاد می شود. لذا انفاق و احسان به دیگران که موجب تعدیل ثروت میشود، درواقع، حافظ ثروت و سرمایه است. علیبنابیطالب علیه السلام نیز میفرمایند: «اموال خویش را با دادن زکات حفظ کنید.»
از این آیه میآموزیم:
۱. هرگاه بخل و ثروتاندوزی حاکم شود، حیات و عزت جامعه در معرض هلاکت قرار میگیرد.
۲. هر کاری که به فرد یا جامعۀ انسانی ضرر بزند و بهنوعی مایۀ هلاکت شود، حرام است.
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّ-هِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَاستیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَکُمْ حَتَّیٰ یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِیضًا أَوْ بِهِ أَذًی مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَاستیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کَامِلَةٌ ذَٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ شَدِیدُ الْعِقَابِ ١٩٦
و حج و عمره را برای خدا به اتمام برسانید و اگر بازداشته شدید [و موانعی مانند ترس از دشمن یا بیماری اجازه نداد که پس از احرامبستن، حج را کامل کنید، بر شماست] قربانیکردن آنچه فراهم است [از شتر یا گاو یا گوسفند که به قربانگاه مکه یا مِنا بفرستید] و سرهای خود را نتراشید تا قربانی به قربانگاه برسد [و در آنجا ذبح شود] و اگر کسی از شما بیمار بود یا ناراحتی در سر داشت [و ناچار بود سر خود را زودتر بتراشد]، باید بهعوض آن، روزه بگیرد یا صدقه بدهد یا گوسفندی را ذبح کند و چون [از بیماری یا دشمن] در امان شدید، پس هرکس بهدنبال عمرۀ تمتّع، حج را آغاز کرده و آنچه را از قربانی که میسّر است [ذبح کند] و هرکس که قربانی نیافت، سه روز در ایام حج و هفت روز به هنگامی که بازگشت، روزه بدارد. این، دَه روزِ کامل است. [البته] این [حج تمتّع]
برای کسی است که خاندانش ساکن [مکه و] مسجدالحرام نباشند و از [مخالفت فرمان] خدا پروا کنید و بدانید که خداوند سخت کیفر است.
بنیانگذار حج، حضرت ابراهیم بوده و از زمان او، این مراسم متداول شده است. اسلام نیز این مراسم را امضا کرد و بر هر مسلمان واجب است درصورت استطاعت، یکبار درطول عمر خود به حج برود؛ اما عمره که بهمعنای زیارت است، تنها بر کسی واجب میشود که وارد مکه شود. عمره اعمالی مختصر، از جمله طواف خانۀ خدا و نماز دارد. بهدنبال فرمان انجام حج و عمره، ازآنجاکه ممکن است افرادی درطول این سفر عبادی دچار مشکل شوند، این آیه برخی احکام آنان را بیان میکند تا روشن شود تکالیف
خداوند در حدّ وسع و توان انسان است و خداوند فوق طاقت بشر چیزی از او نخواسته است و نمیخواهد.
از این آیه میآموزیم:
اسلام بنبست ندارد و مطابق با موقعیتهای مختلف، احکام متناسب با آن را بیان میکند. کسیکه از ادامۀ اعمال حج معذور است، میتواند بهجای آن روزه بگیرد یا صدقه دهد یا با ذبح گوسفندی، فقرا را سیر کند.
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِی الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللَّ-هُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَیٰ وَاتَّقُونِ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ ١٩٧
حج [در] ماههای معیّنی است؛ پس هرکه در این ماهها فریضۀ حج را ادا میکند، [بداند که] آمیزش جنسی و گناه و جدال در حج روا نیست و آنچه از کارهای خیر انجام دهید، خدا میداند و زادوتوشه تهیه کنید که البته بهترین زادوتوشه، تقواست. ای خردمندان، فقط از من پروا کنید.
مراسم حج در هر سال، فقط یکبار، آن هم در زمان مشخصی انجام میشود. کسیکه به حج میرود، باید از همان ابتدا، پاکی و پرهیزکاری را زادوتوشۀ این سفر معنوی قرار دهد و بهدنبال انجامدادن کارهای نیک و دوری از گناه و ستیز باشد.
از این آیه میآموزیم:
مکه پایگاهِ امنیت و وحدت و عبادت است. پس در ایام حج، باید این محیط از هرگونه نزاع و کشمکش یا ارتکاب گناه یا بهرهگیری از لذت های جنسی دور باشد تا زمینۀ خداجویی فراهم شود.
لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْکُرُوا اللَّ-هَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْکُرُوهُ کَمَا هَدَاکُمْ وَإِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّینَ ١٩٨
گناهی بر شما نیست که از فضل پروردگارتان [از راه تجارت در ایام حج] بهره گیرید. پس وقتی از عرفات کوچ کردید، خدا را در مشعرالحرام یاد کنید و او را یاد کنید، بهپاس آن که شما را هدایت کرد و بهقطع، شما پیش از این، از گمراهان بودید.
ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّ-هَ إِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ١٩٩
سپس، از همان جا که مردم کوچ میکنند، [بهسوی سرزمین مِنا] کوچ کنید و از خداوند آمرزش بخواهید که خداوند آمرزندۀ مهربان است.
در آیات قبل، انجامدادن برخی کارها که امنیت و وحدت مسلمانان را در حج بهخطر میانداخت، ممنوع شد. این آیه برخلاف عقاید عربِ جاهلی که هرگونه معامله را در ایام حج گناه میشمرد، انجام کارهای اقتصادی و
معاملات را که لازمۀ برگزاری این مراسم و شکوه و عظمت آن است، جایز و بلکه لازم میداند. آنگاه یکی دیگر از احکام حج را که حرکت از عرفات بهسوی مشعر است، مطرح کرده و میفرماید: اولاً در این مسیر به یاد خدا باشید که چگونه شما را از گمراهیها نجات داد و بهسوی حق هدایت کرد؛ ثانیاً بهصورت دستهجمعی و همراه مردم حرکت کنید و هیچگونه امتیازی برای خود قائل نشوید.
از این آیات میآموزیم:
۱. اسلام دینی جامع است و در کنار اعمال عبادی، مانند حج، به زندگی مادی و کسب معاش مردم توجه کرده است.
۲. در سفر، از نعمتهای مادی بهره ببریم؛ اما از یاد خدا غافل نشویم.
۳. در حج، عناوین و امتیازات افراد کنار زده میشود و همه باید همانند یکدیگر و همراه باهم، این مراسم را بهپایان برند.
فَإِذَا قَضَیْتُمْ مَنَاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللَّ-هَ کَذِکْرِکُمْ آبَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا وَمَا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ ٢٠٠
پس وقتی مناسک [حج] خود را انجام دادید، خدا را یاد کنید؛ همانگونه که پدران خویش را یاد میکنید؛ بلکه بیشتر و بهتر از آن. پس بعضی از مردم کسانی هستند که میگویند: «خداوندا، به ما در دنیا عطا کن.» آنان در آخرت بهرهای ندارند.
وَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَفِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً و َقِنَا عَذَابَ النَّارِ ٢٠١
و بعضی مردم میگویند: «پروردگارا، در این دنیا به ما نیکی عطا کن و در آخرت نیز نیکی مرحمت فرما و ما را از عذاب آتش نگهدار.»
أُولَ-ٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمَّا کَسَبُوا وَاللَّ-هُ سَرِیعُ الْحِسَابِ ٢٠٢
آنان از آنچه بهدست آوردهاند، بهره و نصیبی دارند و خداوند بهسرعت، به حساب هرکس رسیدگی میکند.
در تاریخ آمده است که اعرابِ قبل از اسلام پس از برگزاری مراسم حج، در محلی جمع میشدند و هرکس افتخارات قوم و قبیله و پدران و نیاکان خود را مطرح و به آنها افتخار می کرد. قرآن میفرماید: بهجای تفاخر به نیاکان، خدا را یاد کنید. نعمتهای گذشتۀ او را سپاس گویید و آیندۀ خود را نیز از او بخواهید. آنگاه قرآن در ادامه میفرماید که مردم دو گروهاند: گروهی در آن مکان مقدس، فقط به فکر دنیا و نیازهای دنیوی خود هستند و از خدا، غیر از این چیزی نمیخواهند. طبیعی است که این گروه در قیامت که انسان به همهچیز نیازمند است، دستشان خالی است. در مقابل، گروه دوم هم دنیا را که ابزار رسیدن به تکامل است، از خدا میخواهند و هم قیامت را که عاقبت کار انسان است.
از این آیات میآموزیم:
۱. درخصوص دعا و یاد خدا، سطحینگر و نزدیکبین نباشیم. فقط جلوی پای خود و این چندروزۀ دنیا را نبینیم.
۲. اسلام دین اعتدال و میانهروی است و دنیا و آخرت را در کنار هم مطرح کرده است تا کسی گمان نکند فرد مسلمان به فکر رشد و رفاه مادی خود و جامعه اش نیست.
۳. از خداوند، خیر و صلاح و سعادت خود را بخواهیم، نهفقط خواستههای جزئی و فردی را؛ زیرا ما از آینده و مصلحت خود آگاه نیستیم.
وَاذْکُرُوا اللَّ-هَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقَیٰ وَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ ٢٠٣
و خدا را در روزهای معیّنی یاد کنید. پس هرکس شتاب کند [و اعمال مِنا را] در دو روز [انجام دهد]، گناهی بر او نیست و هرکه تأخیر کند [و اعمال را در سه روز انجام دهد نیز] گناهی بر او نیست. [البته این اختیار] برای کسی است که [از محرّمات احرام] پرهیز کرده باشد. از خدا پروا کنید و بدانید در پیشگاه او محشور خواهید شد.
آیات قبل میفرمود: بهجای تفاخر به نیاکان در مراسم حج، خدا را یاد کنید. بهدنبال آن در این آیه، خداوند زمان یادکردن را نیز مشخص میکند. مراسم عید قربان در دهم ذیحجه برگزار میشود و پسازآن، در روزهای یازدهم و دوازدهم و سیزدهم نیز که به ایام تَشریق معروف است، حاجیان در سرزمین مِنا بهسر میبرند. این آیه میفرماید: بهجای ذکر افتخارات قومی و قبیلگی، در این روزها، ذکر خدا بگویید. در روایات نیز آمده است که در این روزها، پس از خواندن نمازهای واجب، این ذکر تکرار شود: «اللَّه اکبر، اللَّه اکبر،
لااله الاّ اللَّه واللَّه اکبر وللَّه الحمد، اللَّه اکبر علی ما هَدانا، اللَّه اکبر علی ما رَزَقَنا مِنْ بَهیمَةِ الاَنْعام.»
از این آیه میآموزیم:
اگر انسان اهل تقوا و پرهیزکاری باشد، خداوند بر او آسان میگیرد و کارهای او را اگرچه کم باشد، میپذیرد و نقص و ضعف کارهای او را میپوشاند.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیُشْهِدُ اللَّ-هَ عَلَیٰ مَا فِی قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ ٢٠٤
و گفتار بعضی مردم دربارۀ زندگی دنیا، باعث تعجب تو میشود. [در ظاهر، اظهار محبت شدید میکند] و بر آنچه در دل [پنهان] کرده است، خداوند را گواه میگیرد [درحالیکه] او سرسختترین دشمنان است.
افرادِ سستایمان و منافق که به دنیا دلبستهاند، همواره سخنان زیبا و دلنشینی دربارۀ دنیا و زندگانی در آن میگویند تا مؤمنان از سخن آنها به شگفتی درآیند و به آنان جلب شوند. قرآن خطر این افراد را گوشزد میکند و میفرماید: به این افراد اعتماد نکنید. آنان در دل، ایمانی ندارند و حتی با مؤمنان دشمناند؛ ولی دشمنی خود را مخفی میکنند.
از این آیه میآموزیم:
فریب ظواهر زیبا و سخنان شیوا و تبلیغاتِ جذاب را نخوریم؛ بلکه ببینیم گوینده چه هدفی از این کارها دارد: آیا کلام او دنیاگرایی را در ما تقویت میکند یا ما را به خدا متوجه میکند؟
وَإِذَا تَوَلَّیٰ سَعَیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّ-هُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ ٢٠٥
و چون از تو روی گرداند [یا به قدرت و حکومت رسد]، برای فساد در زمین میکوشد و کشت و زرع و نسل انسان را نابود میکند و خداوند، فساد و تبهکاری را دوست ندارد.
همان کسانی که سخنان زیبا میگفتند و وعده میدادند که اگر ما قدرت داشتیم، رفاه و امنیت را در جامعه گسترش میدادیم، وقتی به حکومت برسند، برای رسیدن به دنیای خود، زندگی مردم را تباه میکنند. هم اقتصاد جامعه را نابود میکنند و هم نسل جوان را به انحراف میکشانند. قرآن در آیات دیگر میفرماید: هرگاه صالحان حکومت را بهدست گیرند، در فکر اصلاحِ دین و دنیای مردم هستند. هم نماز، یعنی داشتن رابطه با خدا را در جامعه تقویت میکنند و هم زکات، یعنی داشتن رابطه با مردم و محرومان را گسترش میدهند.
از این آیه میآموزیم:
در مواجهه با دیگران، فقط به سخن آنها توجه نکنیم؛ بلکه ببینیم عملکرد آنها چگونه است: آیا به صلاح جامعه کار میکنند یا موجب گسترش فساد در جامعه میشوند؟
وَإِذَا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّ-هَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ ٢٠٦
و هنگامی که به او گفته شود: «از خدا پروا کن»، غرور و نخوت او را به گناه میکشاند. پس آتش دوزخ برای او کافی است و چه بدجایگاهی است!
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّ-هِ وَاللَّ-هُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ ٢٠٧
و از میان مردم، کسی است که برای کسب خشنودی خدا، جان خود را [با خدا] معامله میکند و خداوند با بندگان، مهربان است.
بهدنبال آیات قبل دربارۀ ستم و فسادِ منافقانِ فریبکار، آیۀ ۲۰۶ به غرور و نخوت آنها اشاره میکند و میفرماید: اگر هم کسی آنها را موعظه کند و از کارهای زشت بازدارد، نهتنها به نصیحت او گوش نمیکنند، بلکه بر لجاجت و خلافکاری خود میافزایند و حاضرند هر عملی را انجام دهند. در
مقابلِ این انسانهای مغرور و دنیاپرست، انسانهایی پاک و جانباختهاند که مطیع محض خداوند هستند و در راه کسب رضای او، جان خویش را نثار میکنند.
در تفاسیر آمده است وقتی مشرکان مکه تصمیم گرفتند شبانه به خانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم حمله برند و آن حضرت را بکُشند، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم ازطریق وحی، از نقشۀ آنها باخبر شدند و تصمیم گرفتند از مکه خارج شوند؛ اما برای آنکه دشمنان متوجه جای خالی ایشان نشوند، علیبنابیطالب علیه السلام در بستر ایشان خوابید و خود را فدایی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم کرد. لذا آیۀ ۲۰۷ نازل شد و آن شب تاریخی «لَیلَةُالْمَبیت» نام گرفت.
از این آیات میآموزیم:
۱. غرور، نخوت، تعصب و لجاجت در برابر حق، از عواملِ تکرار گناه است. این عوامل سبب میشود انسان بهجای پشیمانی و توبه، بر گناه خود پافشاری کند.
۲. مؤمن، اهل عمل است و منافق، اهل حرف. مؤمن با خدا معامله میکند و بهدنبال کسب رضای اوست؛ اما منافق با دنیا معامله میکند و در پی جلب رضایت مردم است.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ٢٠٨
ای کسانی که ایمان آوردهاید، همگی در صلح و آشتی درآیید [و تسلیم مطلق خداوند شوید] و از گامهای شیطان پیروی نکنید که او دشمن آشکار شماست.
فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْکُمُ الْبَیِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ٢٠٩
و اگر بعدازآنکه نشانههای روشن برای شما آمد، دچار لغزش [و گمراهی] شدید، بدانید خداوند عزیز و حکیم است.
این آیات همۀ مؤمنان را به صلح و آرامش دعوت میکند تا جامعۀ اسلامی، جامعهای متحد و یکپارچه شود و نزاع و جدال از میان برود؛ زیرا نزاع و جدال مهم ترین اهرم شیطان برای ایجاد کینه و تفرقه است. اصولاً مسائلی همچون نژاد، جنسیت، زبان، ثروت و دیگر تفاوتهای ظاهری و مادی، باعث امتیازطلبی و جدایی میان انسانها میشود و تنها ایمان به خداست که موجب وحدت و همدلی میشود و صلح حقیقی و جهانی را تأمین میکند؛ لذا با وجود حکم عقل و وحی بر لزوم دوری از گامهای شیطان، هرگونه عملی که صفا و صمیمیت و آرامش و امنیت جامعۀ اسلامی را بر هم زند، انحراف از ایمان است و کسی که چنین عملی مرتکب شود، باید بداند در برابرش، خدای عزیز و حکیم قرار دارد؛ خدایی که طبق حکمت عمل می کند و هیچ قدرتی را یارای مقاومت در برابر ارادۀ او نیست.
از این آیات میآموزیم:
۱. صلح و آرامش فقط در سایۀ ایمان به خدا امکانپذیر است و با اتکا به قوانین بشری، هرگز جنگ و ناامنی از دنیا برچیده نخواهد شد.
۲. شیطان، دشمن وحدت است و هر ندای تفرقهبرانگیز، برخاسته از حلقومی شیطانی است.
هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّ-هُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِکَةُ وَقُضِیَ الْأَمْرُ وَإِلَی اللَّ-هِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ٢١٠
آیا [کافران و منکران] جز این انتظار دارند که خداوند فرشتگان در زیر سایبانهایی از ابر به سوی آنها بیایند و کار یکسره شود؟ و بازگشت همۀ امور بهسوی خداست.
بسیاری از مردم انتظار دارند خدا و فرشتگان را ببینند و سخن آنها را بشنوند و به کارشان در همین دنیا رسیدگی شود؛ درحالیکه چنین چیزی امکان ندارد. خدا و فرشتگان جسم نیستند که دیده شوند؛ علاوهبرآنکه خداوند عقل و وحی را در اختیار بشر قرار داده و او را بهنحو کامل هدایت کرده است؛ لذا لزومی به برآوردن این خواستههای نامعقول نیست.
از این آیه میآموزیم:
انتظار نزول خدا از آسمان و تعیین کیفر و پاداش مردم در دنیا، توقعی نابجا و نوعی بهانه جویی برای فرار از ایمان است.
سَلْ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَمْ آتَیْنَاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَمَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّ-هِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّ-هَ شَدِیدُ الْعِقَابِ ٢١١
از بنی اسرائیل بپرس که چه اندازه دلایل روشن به آنها دادیم [و آنان کفران نعمت کردند]؟ و هرکس نعمتِ خدا را پس از آنکه سراغ او آمد، [مسیر صلاح آن را به خلاف] تبدیل کند، پس بداند که خداوند سخت کیفر است.
خداوند به قوم بنیاسرائیل نعمتهای مادی و معنوی بسیاری داد؛ ازجمله، رهبری همچون موسی علیه السلام به آنان عنایت فرمود که آنان را از اسارت فرعون نجات داد و امکانات خوبی برای زندگی دنیوی در اختیار آنان گذاشت. اما آنها گرفتارِ تبدیل نعمت شدند؛ یعنی آن امکانات را در مسیرهای انحرافی و گناه و ستم بهکار گرفتند. آنها بهجای خداپرستی، به گوسالهپرستی روی
آوردند و بهجای پیوستن به موسی علیه السلام سراغ سامری رفتند؛ درنتیجه، به غضب الهی گرفتار شدند و در همین دنیا، سرنوشتی شوم برای خود خریدند.
امروزه نیز با آنکه در دنیای صنعتی، نعمتها و امکانات بسیاری در اختیار انسان قرار گرفته است، متأسفانه، در اثر دوری از تعلیمات آسمانی
پیامبران: انسان آنها را در مسیر گناه و ستم و فنا و نیستی جامعه بهکار میگیرد.
از این آیه میآموزیم:
از تاریخ عبرت بگیریم و بدانیم سوءاستفاده از نعمتهای الهی عاقبتی بد دارد.
زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا وَیَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَالَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَاللَّ-هُ یَرْزُقُ مَنْ یَشَاءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ ٢١٢
زندگی دنیا در چشم کافران جلوه یافته است و [بههمین دلیل] افراد باایمان را مسخره میکنند؛ درحالیکه مؤمنان و پرهیزکاران در قیامت از آنها برترند و خداوند هرکس را بخواهد، روزیِ بیشمار مرحمت میکند.
زرقوبرق دنیا چنان در چشم کافران جلوه کرده است که مست و مغرور شدهاند و مؤمنان آخرتطلب را نادان و اَبله میخوانند و آنان را مسخره میکنند. حقیقت آن است که معیار برتریِ انسانها، ارزشهای معنوی و الهی همچون ایمان و تقواست که در قیامت نمود پیدا میکند؛ نه مال و مقام و عنوان دنیوی.
از این آیه میآموزیم:
دنیاگرایی عامل خودبزرگبینی است و تحقیر و استهزای دیگران را بهدنبال دارد. درمقابل، خداگرایی و پرهیزکاری مایۀ سعادتِ دنیا و آخرت و دریافت الطاف بیکران الهی است.
کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّ-هُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللَّ-هُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّ-هُ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ إِلَیٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ ٢١٣
مردم [در آغاز] امّتی یگانه و یکدست بودند. [بهتدریج، جوامع و طبقات پدید آمد و در میان آنها اختلافاتی پیدا شد.] پس خداوند پیامبران بشارتآور و بیمدهنده را برانگیخت و با آنان، کتاب آسمانی را بهحق نازل کرد تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند، حکم کند. اما کسانی که کتاب به آنها داده شده بود، با وجود دریافت نشانههای روشن در آن اختلاف کردند؛ آنهم بهسبب حسادت میان خودشان. پس خداوند به توفیق خویش، مؤمنان را در آن حقیقتی که در آن اختلاف داشتند، هدایت کرد. و خداوند هرکس را بخواهد، به راه راست هدایت میکند.
این آیه به نقش مهم دین و قوانین الهی در ادارۀ جوامع بشری اشاره میکند و میفرماید: بشر در آغاز، زندگی ساده و محدودی داشت؛ اما با گسترش انسانها و پدیدآمدن جوامع، بهطور طبیعی، اختلافاتی میان مردم بروز کرد و نیاز به قانون و حاکم آشکار شد. در اینجا بود که پیامبران: ازسوی خدا، مأمور نجات و هدایت انسانها شدند و براساس کتابهای آسمانی، داوری و حکومت کردند. آنها برای ایجاد ثبات و امنیتِ جوامع، بسیار تلاش کردند؛ اما بسیاری از انسانها از روی هوا و هوس و تعصّب و حسادت، در مقابل آنها لجاجت کردند و حاضر به پذیرش حق نشدند. دراینمیان، فقط مؤمنان در سایۀ ایمان به خدا و پیامبران: و کتابهای آسمانی، به
وحدت و آرامش میرسند و راه حق و هدایت را در پیش میگیرند؛ ولی کافران همچنان در اختلافاتِ مادی خود باقی میمانند که همین مایۀ انحراف آنهاست.
از این آیه میآموزیم:
۱. جامعه به قانون و حاکم نیاز دارد و بهترین قانون، کتابهای آسمانی و بهترین حاکم، پیامبران و رهبران دینی هستند.
۲. بهترین راه برای حل اختلاف میان انسانها در مسائل مختلف خانوادگی و اجتماعی، تسلیمشدن در برابر قانون خداست.
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّیٰ یَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَیٰ نَصْرُ اللَّ-هِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّ-هِ قَرِیبٌ ٢١٤
آیا گمان کردید داخل بهشت میشوید بیآنکه پیشآمدِ ناگواری به شما برسد همانند آنچه برای گذشتگان شما پیش آمد؟! آنان گرفتار تنگدستی و ناخوشی شده و چنان زیروزبر شدند که پیامبر و افرادی که ایمان آورده و همراه او بودند، گفتند: «پس چه زمانی یاری خدا خواهد آمد؟!» [به آنها گفته شد:] «آگاه باشید که یاری خداوند نزدیک است.»
آیۀ قبل نقش ایمان به خدا را در رسیدن به هدایت و سعادت و دوری از اختلاف بیان کرد. این آیه بهدنبال آیۀ قبل میفرماید: ایمان قلبی بهتنهایی کافی نیست، بلکه باید در عمل نیز در حوادث تلخ و ناگواریهایی که پیش میآید، ایمان خود را با توکل به او حفظ کرد و در پیچوخَم زندگی، از راه خدا منحرف نشد؛ زیرا حوادث، همه، زمینۀ آزمایش هستند و درجۀ ایمان افراد در چنین آزمایشهایی سنجیده میشود.
از این آیه میآموزیم:
۱. انتظار رفتن به بهشت بدون سختیکشیدن، توقعی نابجاست.
۲. آزمایش از سنّتهای قطعی الهی برای همۀ انسانها، حتی برای پیامبران است تا در عمل، هرکس ارزش واقعی خود را بیابد و نشان دهد.
یَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ وَالْیَتَامَیٰ وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّ-هَ بِهِ عَلِیمٌ ٢١٥
از تو میپرسند که چه چیز را انفاق کنند. بگو: «هر مالی که [میخواهید] انفاق کنید، برای پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مستمندان و درراهماندگان باشد» و [بدانید] هر کار خیری که انجام دهید، همانا خداوند از آن آگاه است.
از نشانههای افراد مؤمن که در بسیاری از آیات قرآن به آن اشاره شده، رسیدگی به محرومان و توجه به آنان است. مسلمانان صدر اسلام از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم میپرسیدند: چه چیز را و به چه مقدار باید انفاق کنیم؟ ازآنجاکه نوع و مقدار انفاق موضوع ثابت و مشخصی نیست و به امکانات ما و نیاز طرفِ مقابل بستگی دارد، قرآن میفرماید: در انفاق، مهم آن است که چیز مفید و سودمندی را انفاق کنید، هرچه باشد و هر مقدار که باشد و در این کار به همه توجه کنید. هم پدر و مادرِ سالمند و نیازمند و هم خویشاوندانِ محروم و هم اقشار مختلف جامعه به کمک شما نیاز دارند.
در پایان، آیه میفرماید: نهفقط انفاق، بلکه هر کار خیری که در حق دیگران انجام دهید، خدا به آن آگاه است؛ پس بهدنبال آن نباشید که مردم از کار خیر شما مطلع شوند، بلکه سعی کنید انفاق شما پنهانی باشد که به اخلاص نزدیکتر است.
از این آیه میآموزیم:
۱. در انفاق، والدین و بستگان بر دیگران مقدّماند و با وجود نیازمندبودن آنان، نوبت به دیگران نمیرسد.
۲. کار نیک هرگز ضایع نمیشود؛ خواه دیگران بفهمند یا نفهمند، آشکار باشد یا پنهانی.
کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَعَسَیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسَیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَاللَّ-هُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ٢١٦
جهاد [در راه خدا] بر شما مقرّر شد؛ درحالیکه برای شما ناخوشایند است. و چهبسا چیزی را خوش نداشته باشید؛ ولی خیر شما در آن باشد و چهبسا چیزی را دوست داشته باشید، درحالیکه ضرر و شرّ شما در آن باشد. خداوند [صلاح شما را] میداند و شما نمی دانید.
خداوند برای حفظ دین، جهاد با دشمنان را بر مؤمنان واجب کرد. طبع بشر میل به خوشی و راحتی دارد و جنگ و نبرد را دوست ندارد؛ زیرا موجب مرگ و جراحت و زیان میشود. این آیه میفرماید: نبرد با دشمن، سخت است و ناخوش؛ اما سعادت دنیا و آخرت شما در گرو آن است. پس در برابر دستورهای خداوند، براساس غرایز و خواستههای نفسانی، خوب و بد را تعریف نکنید. کودک بیمار از واکسنزدن فرار میکند، با آنکه سلامت و حیات او بستگی به آن دارد. در مقابل، غذای خوشمزه را دوست دارد؛ درحالیکه هنگام بیماری، آن غذا برای او ضرر دارد. پس نه هر خوشی، خوب است و نه هر سختی، بد.
از این آیه میآموزیم:
۱. ملاکِ خیر و شرّ، احساسات و غرایز انسان نیست؛ بلکه ملاک، مصلحت و دستورهای خداوند که براساس مصلحت انسان و با هدف رساندن انسان به سعادت است.
۲. علم بشر محدود است و علم خداوند نامحدود؛ پس تسلیم دستورهای خدا باشیم، گرچه مصلحتِ برخی دستورها را نفهمیم یا انجامدادن آنها برای ما سخت و تلخ باشد.
یَسْأَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِیهِ قُلْ قِتَالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللَّ-هِ وَکُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللَّ-هِ وَالْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا یَزَالُونَ یُقَاتِلُونَکُمْ حَتَّیٰ یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَهُوَ کَافِرٌ فَأُولَ-ٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَ-ٰئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ٢١٧
[ای پیامبر] از تو دربارۀ جنگ در ماه حرام میپرسند. بگو: «جنگ در آن ماهها [گناهی] بزرگ است؛ ولی بازداشتن مردم از راه خدا و کفرورزیدن به او و [بیحرمتی به] مسجدالحرام و اخراج ساکنانش از آنجا، [گناهش] نزد خداوند بزرگتر است، [چون فتنه است و] فتنهانگیزی از قتل و کشتار بدتر است.» آنان پیوسته با شما میجنگند تا اگر بتوانند، شما را از دینتان برگردانند و کسانی از شما که از دین خود برگردند و درحالِ کفر بمیرند، اعمالشان در دنیا و آخرت تباه و اهل دوزخ میشوند و همیشه در آن خواهند بود.
إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ أُولَ-ٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّ-هِ وَاللَّ-هُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ٢١٨
کسانی که ایمان آوردهاند و کسانی که مهاجرت نموده و در راه خدا جهاد کردهاند، به رحمت پروردگار امیدوارند و خداوند آمرزنده و مهربان است.
همانطورکه در آیات پیشین آمد، از زمان حضرت ابراهیم علیه السلام در میان عربها چنین رسم بود که در چهار ماه از سال، جنگ ممنوع بود. اسلام این سُنّت خوب را پذیرفت و جنگ در چهار ماه رجب، ذیقعده، ذیحجه و محرّم را حرام کرد. آنگونه که در تاریخ آمده است، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم قبل از جنگ بدر، گروهی هشتنفره از مسلمانان را برای کسب اطلاع از وضع دشمن، بهسوی مکه فرستادند. آنها در بین راه، با قافلهای از قریش مواجه شدند که یکی از سران کفر میان آنها بود. مسلمانان بدون توجه به اینکه در ماه حرام هستند، به قافله حمله کردند و او را کشتند و چند اسیر را همراه غنایمی، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آوردند. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از این عمل آنان ناراحت شدند و فرمودند: «من دستور نداده بودم که به آنها حمله کنید، آن هم در ماه حرام.» لذا ایشان غنایم و اسیران را نپذیرفتند و مسلمانان نیز آنها را سرزنش کردند. دشمن از این موقعیت سوءاستفاده کرد و زبان به طعن گشود که محمد جنگ و خونریزی و اسارت در ماههای حرام را حلال شمرده است و مسلمانان را به این کار تشویق میکند.
در مقابل تبلیغات دشمن، این آیه نازل شد و این نکتۀ مهم را به مشرکان گوشزد کرد که جنگ در ماه حرام گناه است؛ ولی این کار بدون اجازۀ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم انجام شده و رهبر مسلمانان تعمدی نداشته است. ازسویدیگر، گناه کارهای شما بسیار بزرگتر از این قتل است. شما مسلمانان را آزار و شکنجه دادید و از خانه و کاشانهشان اخراج کردید و راه خانۀ خدا را بر آنان بستید. این کارهای شما همۀ مسلمانان را در طول سال، نه فقط در چند
ماه، دربرمیگیرد. سپس، این آیه به مسلمانان هشدار میدهد که بیدار باشید و گمان نکنید دشمن شما را رها کرده، بلکه او همواره درصدد بیدینکردن شماست. بدانید که هرکس دست از ایمانش بردارد، سابقۀ او در دنیا تباه میشود و در آخرت نیز اهل دوزخ میشود. ازطرفدیگر، خداوند نیز از گناه مسلمانانی که به قافلۀ قریش حمله کرده بودند، درگذشت؛ زیرا آنان
بهقصد خدا، هجرت و جهاد کردند و انگیزۀ دنیوی نداشتند. لذا آیۀ ۲۱۸ دربارۀ عفو آنان نازل شد.
از این آیات میآموزیم:
۱. مراقب رفتار و حرکات خود باشیم؛ زیرا دشمن اشتباههای ما را دستاویزی علیه ما قرار میدهد.
۲. در قضاوتها، واقعبین باشیم، نه ظاهرنگر؛ ریشۀ حادثه را ببینیم، نه شاخ و برگ آن را. ِفتنهانگیز، در ظاهر، کسی را نمیکُشد؛ اما چهبسا کار او سبب ایجاد درگیری و ناامنی و درنهایت، موجب قتل گروهی از افراد شود.
یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا وَیَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ کَذَٰلِکَ یُبَیِّنُ اللَّ-هُ لَکُمُ الْآیَاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ ٢١٩
از تو دربارۀ شراب و قمار میپرسند. بگو: «در آن دو، گناه و زیان بزرگی است و منافعی [مادی] نیز برای مردم دارند؛ [ولی] گناه آن دو از سودشان بیشتر است.» [همچنین] از تو میپرسند که چه چیزی انفاق کنند. بگو: «افزون [بر نیاز خود را].» خداوند اینچنین، آیات را برای شما روشن میسازد تا شاید بیندیشید.
فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْیَتَامَیٰ قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُکُمْ وَاللَّ-هُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّ-هُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اللَّ-هَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ٢٢٠
دربارۀ دنیا و آخرت [بیندیشید]. و از تو دربارۀ یتیمان میپرسند. بگو: «اصلاح کارهای آنان بهتر است و اگر زندگی خود را با زندگی آنان بیامیزید [مانعی ندارد]، آنها برادران [دینی] شما هستند. [پس همانند برادر با آنان رفتار کنید.]» خداوند، مفسد را از مصلح بازمیشناسد و اگر خدا میخواست، شما را در تنگنا
قرار میداد [و دستور میداد در عین سرپرستی یتیمان، زندگی و اموال آنها را از اموال خود جدا سازید؛ ولی خداوند چنین نمیکند]. همانا او توانا و حکیم است.
در این دو آیه، مسلمانان دربارۀ سه موضوع متفاوت که در زندگی خود با آن روبهرو بودهاند، از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم میپرسند و آن حضرت نیز براساس وحی الهی، نه از پیش خود، پاسخ آنها را بیان میکنند. گفتنی است از عاداتِ زشت اعراب قبل از اسلام، شرابخواری و قماربازی بود که امروزه نیز در جوامع بهاصطلاح پیشرفتۀ بشری، بسیار رواج دارد. ازآنجاکه زشتی این دو کار برای هر انسان عاقلی روشن است، بعضی از مسلمانان حکم اسلام را دربارۀ شراب و قمار از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم پرسیدند. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نیز براساس وحی الهی چنین پاسخ دادند: کشتِ انگور و تهیۀ شراب و فروش آن منافعی اقتصادی را برای گروهی از شما بهدنبال دارد یا در قماربازی، پول بسیاری نصیب یکی از دو طرف میشود؛ اما زشتی و پلیدی این دو کار بسیار بیش از منافع ظاهری است که بهدست میآورید. پس خودتان فکر و مقایسه کنید و دست از این کارها بردارید.
پرسش دیگر مسلمانان دربارۀ میزان انفاق و کمک به دیگران بود که چه چیز را و به چه مقدار باید انفاق کنند. در پاسخ این پرسش نیز پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم براساس وحی الهی فرمودند: آنچه را مازاد بر نیاز خودتان است، انفاق کنید
نه همۀ اموالتان را انفاق کنید که خود نیازمند شوید و نه در برابر محرومان بیاعتنا باشید که دیگران نیازمند بمانند؛ بلکه میانهروی و اعتدال را مراعات کنید.
پرسش دیگر از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم درخصوص نحوۀ نگهداری یتیمان بود؛ زیرا برخی مسلمانان از ترس مخلوطشدن اموال یتیمان با اموال خودشان، حتی ظرف و غذای آنان را جدا کرده بودند که این کار مشکلاتی برای آنان بهبار آورده بود. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در پاسخ این پرسش نیز براساس وحی الهی چنین پاسخ دادند: مهم، اصلاح کارهای یتیم است؛ یعنی بهنحوی سرپرستی شود
که بهنفع او باشد، نه آنکه از ترس آمیختهشدن اموال آنان با مال خودتان، از مسئولیت ادارۀ آنها شانه خالی کنید یا آنها را تنها بگذارید. مخلوطشدن مال آنها با مال شما عیبی ندارد، درصورتیکه موجب حیفومیل اموال آنان نشود و قصد شما سوءاستفاده از اموال آنان نباشد. بدانید که خداوند بر کارهای شما نظارت میکند و کسی را که قصد اصلاح دارد، از کسیکه بهدنبال سوءاستفاده و فساد است، بازمیشناسد. خداوند نمیخواهد شما را بهزحمت بیندازد و نیز دستور دهد که اموال یتیمان را از اموال خودتان جدا کنید؛ پس خودتان مراعات کنید.
از این آیات میآموزیم:
۱. در انتخاب شغل، سراغ کارهایی نرویم که درآمد دارد، ولی برای روح و روانِ ما زیانبار است. شرابسازی و شرابفروشی یا قماربازی کارهایی پردرآمد است؛ ولی قرآن از انجامدادن آن نهی میکند.
۲. از اندیشه و امنیت جامعه پاسداری کنیم. خداوند شرابخواری و شرابفروشی و قماربازی را حرام کرده است؛ زیرا شراب موجب تضعیف و تخدیر عقل و فکر می شود و قمارکردن سبب ناامنی اقتصادی و بروز کینه و جنایات.
۳. هرچه را که به آن نیازی نداریم، به محرومان انفاق کنیم که دراینصورت، هم زندگی دیگران را نجات دادهایم و هم خود دچار اسراف و تبذیر نشده ایم.
۴. اگر در احکام و دستورهای الهی بیندیشیم، میفهمیم که همه براساس حکمت و مصلحتِ فرد و جامعه وضع شده است؛ پس در عمل به آنها سستی نخواهیم کرد.
۵. نباید کودکان بیسرپرست را در جامعه رها کرد. باید جامعۀ اسلامی هم خودِ آنها را سرپرستی کند و هم مراقب اموالشان باشد.
وَلَا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکَاتِ حَتَّیٰ یُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَلَا تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتَّیٰ یُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَلَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولَ-ٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَاللَّ-هُ یَدْعُو إِلَی الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَیُبَیِّنُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ٢٢١
و با زنان مشرک ازدواج نکنید تا ایمان آورند. کنیز باایمان از زن مشرک بهتر است؛ هرچند [زیبایی یا ثروت یا موقعیت او] شما را بهشگفتی آورد. به مردان مشرک نیز زن ندهید تا ایمان آورند. بردۀ باایمان از مرد مشرک بهتر است؛ هرچند [موقعیت و ثروت او] شما را بهشگفتی وادارد. آن مشرکان [شما را] بهسوی آتش دعوت میکنند؛ درحالیکه خداوند با فرمان خود، شما را به بهشت و آمرزش فرامیخواند و آیات خویش را برای مردم روشن میکند؛ شاید پند گیرند.
اسلام به موضوع ازدواج و تشکیل خانواده اهمیت خاصی داده و برای انتخاب همسر، شروطی را مشخص کرده است. اولین و مهمترین شرط انتخاب همسر، داشتن ایمان و اعتقاد صحیح است؛ زیرا بهتجربه، ثابت شده است که
محیط خانواده و شیوۀ رفتار و گفتار والدین تأثیر مهمی در تربیت فرزندان دارد. متأسفانه، امروزه موقعیت اجتماعی و ثروت افراد نقش تعیینکنندهای در انتخاب همسر پیدا کرده و بهعکس، ارزشها و فضیلتهای معنوی جایگاه خود را از دست داده است. ازنظر قرآن، بردۀ باایمان که ازنظر اجتماعی، در پایینترین مرتبه قرار دارد، بر فرد آزاد، ولی بیایمان برتری دارد؛ زیرا ملاک برتری ازنظر اسلام، ایمان و پاکدامنی است، نه مال و مقام.
از این آیه میآموزیم:
۱. پیوند مقدس ازدواج باید برپایۀ ایمان بسته شود تا نسلی پاک و صالح به جامعه تقدیم شود.
۲. در انتخاب همسر، بهدنبال ارزشهای معنوی باشیم؛ نه زیباییهای ظاهری یا جنبههای مادی و زودگذر. بهتر است به عاقبت کار بیندیشیم و ببینیم این ازدواج زمینهساز دستیابی به بهشت است یا دوزخ.
وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذًی فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِی الْمَحِیضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّیٰ یَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللَّ-هُ إِنَّ اللَّ-هَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ ٢٢٢
و از تو دربارۀ حیض (عادت ماهانۀ زنان) میپرسند. بگو: «آن مایۀ درد و رنج است. پس در حالِ حیض، از [آمیزش با] زنان کنارهگیری کنید و با آنها نزدیکی نکنید تا پاک شوند. پس هنگامی که پاک شدند، آن گونهکه خداوند به شما فرمان داده است، نزد آنها بروید. خداوند، توبهکنندگان را دوست دارد و طالبان پاکی را نیز دوست میدارد.»
نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّیٰ شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ ٢٢٣
زنان شما کشتزار شما هستند. پس هر آنگونه که میخواهید، به کشتزار خویش درآیید و [بذرافشانی کنید و با آوردن فرزندان صالح، اثری نیک] برای خویش، از پیش بفرستید و از [مخالفت فرمان] خدا پروا کنید و بدانید که او را ملاقات خواهید کرد و به مؤمنان، بشارت رسان.
از اهداف ازدواج، فرزنددارشدن و بقای نسل بشر است. در تحقق این هدف مهم، زن و مرد، هر دو، نقش دارند؛ اما دستگاه خلقت وظیفۀ مهم پرورش فرزند را حتی قبل از تولد، بهعهدۀ مادر گذاشته است. قرآن در تعبیری زیبا و رسا، زن را به کشتزاری آماده تشبیه کرده است که بذر فرزند را از وجود مرد ستانده و در طول نُه ماه، آن را از شیرۀ جان خود پرورانده و آنگاه، آن را همچون نهالی سر از خاک برونآورده، به گلستانِ جامعه تقدیم میکند. البته این کشتزار برای پذیرش بذر، به آمادگی نیاز دارد و باید خود را از هر
نوع آلودگی پاک سازد؛ لذا خداوند به مردان فرمان داده است: در ایامی خاص از هر ماه، سراغ زنان نروید که موجب ضرر و آزار به جسم و روان آنان است و نیز آمادگی فرزنددارشدن ندارند.
برایناساس، باید به فکر پرورش فرزندان صالح و پاک و تقدیم گلهایی خوشبو به بوستان جامعه باشیم و بدانیم که در حضور خداوند و در دادگاه قیامت، در نقش پدر یا مادر باید پاسخ گوی مسئولیت خود در برابر فرزندانمان باشیم.
از این آیات میآموزیم:
۱. اسلام دینی جامع است و برای همۀ نیازها و پرسش های بشر در زمینههای گوناگون، ازجمله تشکیل خانواده و فرزنددارشدن، پاسخ مناسب دارد.
۲. دستورهای دین با نظام آفرینش هماهنگ است؛ لذا هر کاری که موجب ضرر و زیان به خود یا دیگران شود، ممنوع شده است تا سلامت افراد جامعه، چه زن و چه مرد، تضمین شود.
۳. غرایز انسان باید کنترل شود و لذتجویی در چارچوب سلامت اعضای خانواده پذیرفته است.
۴. در دیدگاه اسلامی، زن بوستانی است که هم مایۀ آرامش همسر است و هم پرورشدهندۀ فرزندانی صالح و گلهایی معطر.
وَلَا تَجْعَلُوا اللَّ-هَ عُرْضَةً لِأَیْمَانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَیْنَ النَّاسِ وَاللَّ-هُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ٢٢٤
و خدا را دستاویز سوگندهای خود قرار ندهید تا [بدینبهانه] نیکوکاری و پرهیزکاری و سازشدادن میان مردم را رها کنید. همانا خداوند شنوا و داناست.
لَا یُؤَاخِذُکُمُ اللَّ-هُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمَانِکُمْ وَلَ-ٰکِنْ یُؤَاخِذُکُمْ بِمَا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ وَاللَّ-هُ غَفُورٌ حَلِیمٌ ٢٢٥
خداوند شما را بهسبب سوگندهای بیهوده [و بدون قصد] بازخواست نمیکند؛ اما بهسبب آنچه دلهای شما [ازروی اراده و آگاهی] قصد کرده است، شما را بازخواست میکند. [بدانید که] خداوند آمرزنده و بردبار است.
در کتب تفسیری آمده است که میان داماد و دخترِ یکی از یاران پیامبر اختلافی روی داد. او سوگند یاد کرد که برای اصلاح کار آنها هیچ دخالتی نکند. این آیات نازل شد و فرمود: سوگند را بهانهای برای فرار از مسئولیت خود که همانا اصلاح میان مردم است، قرار ندهید و به علت سوگندهای بیجا، خود را از کارهای نیک محروم نکنید. اصولاً اینگونه سوگندها ارزشی ندارد و خداوند کسی را بهدلیل نقض آنها مؤاخذه نمیکند. خداوند اینگونه لغزشها را میبخشد؛ البته اگر از روی بیتوجهی و بدون فکر و اراده از انسان سر زده باشد.
از این آیاتس میآموزیم:
۱. نام مقدس خداوند را محترم بشماریم و سوگند بیجا نخوریم.
۲. ما نیز شایسته است همچون خداوند، سخنی را که دیگران از روی عصبانیت و بدون توجه و تعمّد گفتهاند، ببخشیم و در مقام انتقام و مقابله برنیاییم.
لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ٢٢٦
کسانی که [بهقصد آزار همسر] سوگند میخورند با زنان خویش نیامیزند، چهار ماه فرصت دارند. پس اگر [از سوگند خود] برگشتند، [بدانند که] خداوند آمرزنده و مهربان است.
وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّ-هَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ٢٢٧
و اگر تصمیم گرفتند طلاق بدهند، [بدانند که] خدا شنوا و داناست.
از عادات زشتی که در میان عربهای قبل از اسلام وجود داشت، این بود که بعضی مردان برای آنکه همسر خود را در تنگنا و فشار روحی و جسمی قرار دهند، سوگند میخوردند که دیگر سراغ همسر خود نروند. لذا او را بدون ادای حقوقش رها می کردند: نه با طلاقدادن آزادش میگذاردند و نه برای او همسری میکردند. اسلام برای مبارزه با این رفتارهای ناپسند، اعلام کرد هرکس چنین سوگندی یاد کند، فقط چهار ماه فرصت دارد که تکلیف همسرش را مشخص کند: یا از سوگند خود برگردد و با همسر خویش زندگی کند یا اگر امکان ادامۀ زندگی برایش وجود ندارد، بهطور رسمی همسرش را طلاق دهد.
از این آیات میآموزیم:
۱. از وظایف پیامبران: برچیدن بساط سُنتهای خرافی و جاهلی برای اصلاح جوامع بشری است.
۲. ادارۀ خانه بهعهدۀ مرد است؛ اما مرد حق زورگویی یا اذیت و آزارِ همسرش را ندارد.
۳. اسلام طلاق را با همۀ تلخیهایش میپذیرد؛ امّا بلاتکلیفگذاشتنِ همسر را نمیپذیرد. البته طلاقی را میپذیرد که به مصلحت خانواده باشد؛ نه براساس هواپرستی مرد یا زن. دراینصورت، فرد هوسران در قیامت باید پاسخگو باشند.
وَالْمُطَلَّقَاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّ-هُ فِی أَرْحَامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ
أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذَٰلِکَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّ-هُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ٢٢٨
زنان طلاقدادهشده باید تا سه مرتبه دیدن عادت ماهانه انتظار بکِشند [و عدّه نگه دارند] و اگر به خدا و روز رستاخیز ایمان دارند، برای آنان روا نیست که آنچه را خدا در رحم آنها آفریده است، کتمان کنند. و شوهرانشان اگر سر آشتی دارند، در این مدت، به بازگرداندن آنها [به زندگی دوباره] سزاوارترند و برای زنان در برابر وظایفی که برعهده دارند، حقوق شایستهای مقرر شده است و [در ادارۀ امور خانواده] مردان بر زنانبرتری دارند و خداوند توانا و حکیم است.
این آیه برای حفظ حریم خانواده و فرزندان، بیان می کند که درصورت وقوع طلاق، زن باز هم حدود سه ماه صبر کند و به ازدواج فرد دیگری درنیاید، تا
اگر فرزندی در شکم دارد، مشخص و حقوق نوزادش حفظ شود. چه بسا تولد همین نوزاد زمینه را برای بازگشت مرد فراهم سازد. علاوهبراینکه در این مدت، شاید مرد یا زن از تصمیم خود بر جدایی پشیمان شوند و بخواهند زندگی را دوباره از سر گیرند. طبیعی است دراینصورت، همسر قبلی نسبتبه دیگران، در اولویت است.
پایان آیه بهعنوان راهی برای رفع کدورت و ایجاد اصلاح میان همسران، به هر یک از آنان نکتهای مهم را گوشزد میکند. ابتدا به مردان میفرماید: همسران شما درخصوص خانه و خانواده وظایفی را بهعهده دارند؛ اما به همان میزان نیز حقوقی انسانی بر عهدۀ شما دارند که باید بهنحوی شایسته و پسندیده ادا کنید. سپس به زنان میفرماید: مدیریت خانواده بهعهدۀ مرد است و برای این کار، مردان توان بیشتری دارند.
از این آیه میآموزیم:
درصورت وقوع طلاق، باید حقوق فرزندان رعایت شود. حتی نوزاد در شکم این حق را دارد که طلاق سه ماه بهتأخیر بیفتد تا تکلیف او روشن شود.
الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئًا إِلَّا أَنْ یَخَافَا أَلَّا یُقِیمَا حُدُودَ اللَّ-هِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا یُقِیمَا حُدُودَ اللَّ-هِ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِمَا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اللَّ-هِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّ-هِ فَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ ٢٢٩
طلاق [رِجعی که امکان رجوع و بازگشت دارد، حداکثر] دو مرتبه است. پس از آن یا فرد بهطور شایسته همسر خود را نگهدارد یا با نیکی او را رها سازد [و از او
جدا شود]. برای شما مردان روا نیست که چیزی از آنچه را به همسرانتان دادهاید، پس بگیرید، مگر اینکه آن دو بترسند که [در زندگی] حدود الهی را رعایت نکنند. پس اگر [شما قاضیان] بترسید که آنان حدود الهی را رعایت نکنند، مانعی ندارد که زن [برای رهایی خود] فِدیه بدهد [و طلاق خُلع بگیرد]. اینها حدود و مرزهای الهی است، پس از آنها تجاوز نکنید و بدانید هرکس از حدود الهی تجاوز کند، ستمکار است.
آیۀ قبل فرمود: زن حدود سه ماه پس از طلاق صبر کند که اگر فرزندی در شکم دارد، مشخص شود؛ همچنین، اگر مرد از تصمیمش بر جدایی پشیمان شد، امکان بازگشت داشته باشد. در ادامه، این آیه میفرماید: البته مرد نیز فقط دو بار حق دارد همسر خود را طلاق دهد و دوباره به او رجوع کند و اگر برای بار سوم طلاق داد، دیگر امکان بازگشت به او را ندارد.آیه آنگاه اصلی کلی را به مردان تذکر میدهد که برای ادارۀ خانواده لازم است: زندگی را جدّی بگیرید و بهنحوی شایسته و پسندیده با همسر خود زندگی کنید و اگر به دلایلی، ادامهدادن زندگی برای شما ممکن نبود، با خوبی و خوشرفتاری از همسر خود جدا شوید و مِهریۀ او را بهطور کامل بپردازید؛ البته اگر زن تقاضای جدایی بکند، میتواند مِهر خود را ببخشد و طلاق بگیرد؛ ولی مرد حق ندارد با تنگکردن عرصه بر زن، کاری کند که او مِهریهاش را ببخشد و تقاضای طلاق کند.
از این آیه میآموزیم:
۱. علاوهبر حقوق انسانی همسر، حقوق مالی او نیز باید حفظ شود؛ مرد حق ندارد چیزی از اموال یا مِهریۀ او را تصاحب کند.
۲. طلاقدادن درصورتیکه ضرورت داشته باشد، باید همراه با احسان و نیکی باشد؛ نه با کینه و انتقام.
۳. خانوادۀ سعادتمند، خانوادهای است که روابط اعضای آن براساس احکام الهی باشد؛ اما اگر زن و شوهر بخواهند زندگی را براساس گناه ادامه دهند، طلاق و جدایی بهتر از بقای آن خانواده است.
فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّیٰ تَنْکِحَ زَوْجًا غَیْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِمَا أَنْ یَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ یُقِیمَا حُدُودَ اللَّ-هِ وَتِلْکَ حُدُودُ اللَّ-هِ یُبَیِّنُهَا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ ٢٣٠
پس اگر [بعد از دو طلاق و دو رجوع، برای بار سوم] او را طلاق داد، دیگر آن زن بر او حلال نخواهد بود، مگر آنکه به ازدواج مرد دیگری درآید. پس اگر [شوهر دوم] او را طلاق داد، مانعی ندارد که [به زندگی با شوهر قبلی] بازگردند؛ البته درصورتیکه امیدوار باشند حدود الهی را برپا میکنند و اینها حدود الهی است که خداوند آنها را برای افراد آگاه بیان میکند.
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِکُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ یَفْعَلْ ذَٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آیَاتِ اللَّ-هِ هُزُوًا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّ-هِ عَلَیْکُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتَابِ وَالْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ٢٣١
و هنگامی که زنان را طلاق دادید و به پایان مهلت رسیدند، یا [آشتی کنید و] بهنحو شایسته آنها را نگه دارید یا آنها را به نحو پسندیدهای رها سازید و برای آزاررسانیدن، آنان را نگاه ندارید تا [به حقوقشان] تجاوز کنید و کسی که
چنین کند، به خویشتن ستم کرده است. پس مبادا آیات خدا را به مسخره بگیرید. و بهخاطر بیاورید نعمتی را که خداوند به شما داده و آنچه از کتاب و حکمت که
برای شما نازل کرده است و شما را با آن پند میدهد. و از خدا پروا کنید و بدانید خداوند از هر چیزی آگاه است.
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کَانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ ذَٰلِکُمْ أَزْکَیٰ لَکُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّ-هُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ٢٣٢
و هنگامی که زنان را طلاق دادید و مهلت خود را بهپایان رساندند، مانع آنها نشوید که با همسران [سابق] خویش ازدواج کنند؛ البتّه درصورتیکه میان آنها بهصورت پسندیدهای، توافق برقرار شود. این موعظهای است که فقط افرادی از شما که به خدا و روز قیامت ایمان دارند، از آن پند میگیرند. این روش، مایۀ پاکی و پاکیزگی هرچه بیشترِ [خانواده و جامعۀ] شماست و خداوند میداند و شما نمی دانید.
اسلام برای خواستههای مشروع و طبیعی انسان احترام قائل است و از هر روزنۀ اصلاحی برای بازگشتِ زن و شوهر به زندگی و رشد فرزندان در آغوش والدین استقبال میکند. لذا اگر زن پس از ازدواج با مردی دیگر، از او جدا شد و با همسر اولش بهتوافق رسید، اسلام اجازه داده است بار دیگر زندگی را از سر گیرند و چهبسا زندگی را برای هم شیرین سازند. روشن است که دراینصورت، اولیای زن یا دیگران حق ندارند مانع او شوند و همان توافق زن و شوهر برای ازدواج دوباره کافی است.
از این آیات میآموزیم:
نظر زن در انتخاب شوهر محترم و لازم است. اصولاً مبنای ازدواج، توافق و رضایت دو طرف بهشیوهای پسندیده و شایسته است.
وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَی الْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِکَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَکُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْکُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ٢٣٣
مادرانی که میخواهند دوران شیردهی را کامل کنند، باید دو سال تمام فرزندانشان را شیر دهند و خوراک و پوشاک این مادران، به گونهای شایسته، بر عهدۀ [پدر و] صاحب فرزند است. [البته] هیچکس تکلیفی بیش از مقدار توانایی خود ندارد. هیچ مادر و هیچ پدری نباید بهخاطر فرزندش زیان ببیند یا به فرزندش ضرر بزند و برعهدۀ وارث [پدر]، همانند آن [هزینههای خوراک و پوشاک مادر] است و اگر پدر و مادر با توافق و مشورت هم بخواهند کودک را [زودتر از دو سال] از شیر بازگیرند، گناهی بر آنها نیست و اگر خواستید دایهای برای فرزندانتان بگیرید، گناهی بر شما نیست؛ بهشرط اینکه آنچه را قرار گذاشته اید، به شیوهای پسندیده بپردازید و از [مخالفت فرمان] خدا بپرهیزید و بدانید خدا به آنچه انجام میدهید، بیناست.
خانواده رکن جامعه است و هرگونه تزلزل در آن، موجب بروز مشکلاتی در جامعه می شود. در آیات قبل، دربارۀ جداشدن زن و مرد از یکدیگر بحث شد. بهدنبال آن، لازم بود تکلیف فرزندان و بهخصوص نوزادان مشخص شود. این آیه باتوجهبه عواطف مادری و اهمیت شیر مادر برای فرزند، دو سال شیردادن را توصیه کرده است که حتی اگر مادر از پدرِ فرزند جدا شد یا پدر از دنیا رفت، مادر باید به این حق فرزند توجه کند و اختلاف او با همسرش
موجب زیاندیدن جسم و روح نوزاد نشود. البته درمقابل، پدرِ فرزند نیز
وظیفه دارد رفاه و آسایش و تغذیۀ مناسب را برای مادر و فرزند فراهم سازد و کاری نکند که به آنان ضرری برسد.
از این آیه میآموزیم:
۱. بر والدین لازم است حقوق کودک خود را رعایت کنند و درصورت جدایی نیز کودکان نباید قربانی اختلافات پدر و مادر شوند.
۲. در نظام اسلامی، مرد مدیر خانواده محسوب میشود؛ لذا او مسئول تأمین نیازهای اساسی خانواده است و زن درخصوص تأمین مخارج زندگی وظیفهای ندارد.
وَالَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَیَذَرُونَ أَزْوَاجًا یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْکُمْ فِیمَا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّ-هُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ ٢٣٤
و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی باقی میگذارند، آن زنان باید چهار ماه و دَه روز انتظار بکِشند و وقتی مهلتشان بهپایان رسید، گناهی بر شما نیست که هرچه میخواهند، دربارۀ خودشان بهطور شایسته انجام دهند [و با مرد دلخواه خود ازدواج کنند] و خداوند به آنچه انجام میدهید، آگاه است.
بهجز طلاق، از دیگر اتفاقهایی که بهاجبار، سبب جدایی میشود، مرگ شوهر است. در میان اقوام و ملل مختلف، دربارۀ زنانی که شوهران خود را از دست میدادهاند، رفتارهای متناقضی وجود داشته است. برای نمونه، برخی معتقد بودهاند که زن نیز باید پس از مرگ شوهر بمیرد؛ لذا او را همراه شوهرش و بهصورت زنده دفن میکردند. بعضی اقوام ازدواج مجدد این زن را ممنوع میدانستند. درمقابل، برخی دیگر، از همان لحظۀ مرگ همسر،
ازدواج مجدد را مجاز میشمردند. اسلام در برابر این افراطها و تفریطها، برای حفظ حرمتِ همسر قبلی و تشخیص بارداری زن، گذراندن مدتی
انتظار را برای او لازم شمرده است؛ اما به زن اجازه میدهد که پس از گذشت این مدت، با هرکس که میخواهد ازدواج کند و رعایت نظر دیگران برای او لازم نیست.
از این آیه میآموزیم:
پس از مرگ شوهر، والدین او حق ندارند برای آیندۀ همسرش تصمیمگیری کنند .
وَلَا جُنَاحَ عَلَیْکُمْ فِیمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ عَلِمَ اللَّ-هُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ وَلَ-ٰکِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّکَاحِ حَتَّیٰ یَبْلُغَ الْکِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ یَعْلَمُ مَا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ حَلِیمٌ ٢٣٥
و گناهی بر شما نیست که با کنایه [از زنانی که در عدّۀ وفات یا طلاق هستند]، خواستگاری کنید یا [بیآنکه تصمیم خود را] در دل نهان کنید. خداوند میداند که شما آنها را یاد خواهید کرد؛ ولی با آنها قولوقرار پنهانی [برای ازدواج] نگذارید، مگر آنکه [بهکنایه] سخن پسندیده بگویید. ولی [درهرحال] برای عقد ازدواج اقدام نکنید تا مدت مقرّر بهسر آید و بدانید خداوند آنچه را در دل دارید، میداند. پس، از [مخالفت با] او بپرهیزید و بدانید خداوند آمرزنده و بردبار است.
بهدنبال آیۀ قبل که به زنانِ شوهرازدستداده اجازه داد همسر دیگری را بهدلخواه خود انتخاب کنند، این آیه میفرماید: ازدواجکردن در آن مدت
معیّن جایز نیست. اما اقدام مردان برای خواستگاری و صحبتهای معمولِ قبل از ازدواج مانعی ندارد؛ مشروط به آنکه این دیدارها بهنحوی نیکو و شایسته و متناسب با وضع و حال آن زن داغدیده باشد.
از این آیه میآموزیم:
۱. اسلام دین فطری است. هر انسانی بهطور فطری، به ازدواج متمایل است. برایناساس، اسلام زمینههای مشروع آن را برای مرد و زن فراهم کرده است.
۲. شایسته است مردان و زنان از گذاشتن قولوقرارهای پنهانی برای ازدواج و گفتار و رفتار نامناسب قبل از ازدواج بپرهیزند.
لَا جُنَاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ ٢٣٦
اگر زنان را قبل از آمیزش یا قبل از تعیین مِهر [بهدلایلی] طلاق دهید، گناهی بر شما نیست؛ ولی آنها را [با هدیهای مناسب] بهرهمند کنید. کسی که توانایی دارد، بهاندازۀ توانش و کسی که تنگدست است، بهاندازۀ وسعش، هدیهای شایسته بدهد [که مناسب حالِ دهنده و گیرنده باشد]. این کار برای نیکوکاران سزاوار است.
وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَ الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَیٰ وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللَّ-هَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ٢٣٧
و اگر زنان را قبل از آمیزش طلاق میدهید، درحالیکه برای آنها مهریه تعیین کردهاید، نصف آنچه را تعیین کردهاید [به آنها بدهید]، مگر اینکه آنها [حقّ خود
را] ببخشند یا [ولیّ آنها، یعنی] کسی که عقد ازدواج بهدست اوست، آن را ببخشد. اگر شما گذشت کنید [و تمام مِهر آنان را بپردازید]، به پرهیزکاری نزدیکتر است. و گذشت و نیکوکاری را در میان خود فراموش نکنید که خداوند به آنچه انجام میدهید، بیناست.
این دو آیه بر رعایت حقوقِ مالی همسر هنگام طلاقدادن تأکید میکند و میفرماید: حتی اگر در هنگام ازدواج هم مهریهای تعیین نکرده اید، با دادن
هدیهای مناسب و شایسته در حد توان مالی خود، تلخی جدایی را تا حدّی جبران کنید که این شیوه، شیوۀ نیکوکاران است. برایناساس، اگر مهریه تعیین کرده و با همسر خود آمیزش کردهاید، باید مهریه را بهطور کامل بپردازید و اگر آمیزش نکرده اید، باز هم بهتر است آن را بهطور کامل پرداخت کنید که این نشانۀ بزرگواری است. درغیر اینصورت، نصف مهریه را به همسر بدهید، مگر آنکه خودش بخواهد تمام یا بخشی از آن را ببخشد.
از این آیات میآموزیم:
۱. خانوادۀ قرآنی، خانوادهای است که حتی درصورت جدایی و طلاق نیز مسائل اخلاقی و کرامتهای انسانی را فراموش نمیکند.
۲. در طلاق، دو طرف علاوهبر ادای حقوق واجب، با گذشت و بزرگواری از هم جدا شوند؛ نه با کینه و عُقده و پرخاشگری.
حَافِظُوا عَلَی الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَیٰ وَقُومُوا لِلَّ-هِ قَانِتِینَ ٢٣٨
بر ادای همۀ نمازها و [بهویژه] نماز وُسطی (ظهر) مواظبت کنید و برای خدا، خاضعانه بهپا خیزید.
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُکْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللَّ-هَ کَمَا عَلَّمَکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ ٢٣٩
پس اگر [از دشمن یا خطری دیگر] بیم داشتید، پیاده یا سواره [به هر شکل که میتوانید، نماز بگزارید] و آنگاه که ایمن شدید، [با خواندن نماز، مانند همیشه] خدا را یاد کنید؛ آنگونه که خداوند آنچه را نمیدانستهاید، به شما آموخت.
انسان سالم، انسانی است که جسم و روحش بهطور مداوم، از غذای مناسب بهرهمند شود. طبیعی است که اگر چندروزی غذای مناسب به جسم ما نرسد، دچار ناتوانی یا بیماری میشویم. روح ما نیز اینچنین است و برای رشد و قرب به مبدأ هستی، به ارتباط مداوم و مستمر با خالق هستی نیاز
دارد. برپاداشتن نماز، همچون وعدههای غذایی روزانه، هر روز، آن هم در چند نوبت، بر ما واجب شده است تا جسم و روح ما با هم به رشد و کمال رسند؛ یعنی نباید روح از جسم عقب بماند. این آیات گذشته بر مواظبت از این فریضۀ الهی در همهحال، حتی در حالِ جنگ و ترس از دشمن تأکید میکند. گفتنی است چون در این حالت، ادای نماز با همۀ شروط آن امکانپذیر نیست، اسلام ادای آن را به هر شکل، حتی بهصورت سواره نیز میپذیرد.
از این آیات میآموزیم:
نیاز انسان به نماز دائمی و همیشگی است. برپایی نماز حتی درحالِ جنگ نیز نهتنها مزاحم دفاع و جنگیدن نیست، بلکه باعث تقویت بنیه و روحیۀ رزمندگان میشود.
وَالَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَیَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِیَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْکُمْ فِی مَا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّ-هُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ٢٤٠
و کسانی از شما که در آستانۀ مرگ قرار میگیرند و همسرانی از خود بهجای میگذارند، دربارۀ همسرانشان اینگونه وصیت کنند که تا یک سال [وارثان با پرداخت هزینۀ زندگی]، آنها را بهرهمند سازند و از خانه بیرون نکنند. ولی اگر آنها، خود، بیرون رفتند و تصمیم شایسته ای دربارۀ خودشان گرفتند، بر شما گناهی نیست و خداوند توانا و حکیم است.
وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ ٢٤١
سزاوار است که مردانِ پرهیزکار به زنان طلاقدادهشده، هدیهای شایسته بدهند.
کَذَٰلِکَ یُبَیِّنُ اللَّ-هُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ٢٤٢
اینچنین، خداوند آیات خود را برای شما بیان میکند، باشد که بیندیشید.
این آیات بار دیگر به موضوع خانواده اشاره میکند و درخصوص زنانی که شوهرشان از دنیا رفتهاست، سفارشهایی میکند. ابتدا میفرماید: اگر زن بهاحترامِ شوهر خود، تا یکسال ازدواج نکرد و خواست در خانۀ او بماند، باید مخارج او به گونۀ شایستهای تأمین شود و کسی حق ندارد او را از خانۀ همسرش بیرون کند؛ همانطورکه اگر پس از پایان چهار ماه و دَه روز، خواست با دیگری ازدواج کند، کسی حق ندارد مانع او شود و او در انتخاب همسر مناسب خود، آزاد است. آنگاه میفرماید: مردان مؤمن هنگام جدایی، علاوهبر مِهر، هدیهای نیکو و شایسته به همسر خود میدهند تا با این کار، بخشی از ناراحتیها و دلشکستگیهای او را جبران کنند.
از این آیات میآموزیم:
۱. اسلام به حقوق زن در خانواده بسیار توجه کرده و تأمین مخارج زندگی او را بهطور پسندیده، حتی پس از مرگ شوهر یا جدایی از او لازم شمرده است.
۲. زن در انتخاب همسر مناسب و شایستۀ خود آزاد است و باید شخصیت او در خانواده حفظ شود.
أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّ-هُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیَاهُمْ إِنَّ اللَّ-هَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ وَلَ-ٰکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَشْکُرُونَ ٢٤٣
آیا ندیدی کسانی را که از ترس مرگ [در میدان جهاد حاضر نشدند و] از خانههای خود فرار کردند؛ درحالیکه هزاران نفر بودند. پس خداوند به آن ها فرمود: بمیرید [و آنها مُردند]؛ سپس آنان را زنده کرد [تا درس عبرتی برای آیندگان باشند]. همانا خداوند به مردم احسان میکند؛ ولی بیشترِ مردم سپاس نمیگزارند.
وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ٢٤٤
و در راه خداوند پیکار کنید و بدانید که خداوند شنوا و داناست.
این آیات ابتدا، داستان قومی را بیان میکند که حاضر نشدند در برابر دشمنان، از دین و آیین خود دفاع کنند و از ترس مرگ، دیار خود را رها کردند. خداوند برای آنکه به آنها بفهماند مرگ فقط در جبهۀ جنگ نیست، بلکه در هر جایی ممکن است سراغ انسان بیاید، آنها را میراند و دوباره زنده کرد تا هشداری برای آیندگان نیز باشد. آنگاه آیات خطاب به مسلمانان میفرماید: از این ماجرا عبرت بگیرید و بدانید که فرار از جنگ، بهمعنای فرار از مرگ نیست؛ بلکه چه بسا همان فرار سبب نزول قهر و عذاب الهی شود. پس با دشمنان دین خدا پیکار کنید و بدانید که خداوند به همۀ سختیهایی که در اثر جهاد به شما میرسد، آگاه است و آنها را بی پاداش نمیگذارد.
از این آیات میآموزیم:
۱. زندهکردن مُردگان در قیامت، کار محالی نیست. خداوند در همین دنیا، بارها مُردگان را زنده کرده است.
۲. اگر از صحنۀ جنگ بتوان فرار کرد، فرار از اراده و مشیّت الهی معنا ندارد.
مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّ-هَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَةً وَاللَّ-هُ یَقْبِضُ وَیَبْسُطُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ٢٤٥
کیست که به خداوند وام دهد؛ وامی نیکو تا خداوند آن را برای او چندین برابر بیفزاید و خداوند [روزیِ بندگان را] محدود میکند یا گسترده میسازد و سرانجام، همگی] بهسوی او بازگردانده میشوید.
آیاتِ پیشین، مؤمنان را به جهاد در راه خدا دعوت میکرد. روشن است که جنگ علاوهبر بذل جان، به کمکهای مالی مردم نیاز دارد. لذا این آیه با تعبیر زیبای وامدادن به خدا، مؤمنان را به دادن اموال در راه خدا تشویق میکند. البته وامدادن به خدا، اختصاصی به موضوع جهاد ندارد؛ بلکه وامدادن به نیازمندان و کمک به محرومان جامعه نیز در حکم وامی است که انسان به خدا دهد. خداوند نیز در دنیا و آخرت، چندین برابرِ آن را پس میدهد؛ زیرا روزیِ ما بهدست اوست.
از این آیه میآموزیم:
۱. آنچه در راه خدا بدهیم، نزد او پس انداز میشود و به وقتش، آن را جبران میفرماید.
۲. اگر گشایش یا تنگیِ روزی را به دست خدا بدانیم، بهراحتی، در راه او انفاق میکنیم یا دستِکم، به دیگران وام میدهیم و در این کار هیچ منّتی بر کسی نمیگذاریم؛ زیرا درنهایت، خداوند پاداش آن را میدهد.
أَلَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَیٰ إِذْ قَالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِکًا نُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ قَالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِیَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِیلًا مِنْهُمْ وَاللَّ-هُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ ٢٤٦
آیا ندیدی گروهی از بزرگان بنیاسرائیل را که بعد از موسی، به پیامبر خود گفتند: «برای ما زمامدار برگزین تا [با فرماندهی او،] در راه خدا پیکار کنیم.» پیامبرشان گفت: «اگر دستور جنگ به شما داده شود، چه بسا پیکار و جهاد نکنید.» گفتند: «چگونه ممکن است در راه خدا پیکار نکنیم، درحالیکه [دشمن شهرهای ما را اشغال و فرزندان ما را اسیر کرده است و] از سرزمین و [از نزد]
فرزندانمان رانده شدهایم؟» پس چون دستور جنگ به آنان داده شد، جز عدۀ اندکی، همگی سرپیچی کردند. [بدانید که] خداوند به [حال] ستمکاران داناست.
وَقَالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللَّ-هَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طَالُوتَ مَلِکًا قَالُوا أَنَّیٰ یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَلَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّ-هَ اصْطَفَاهُ عَلَیْکُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّ-هُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشَاءُ وَاللَّ-هُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ ٢٤٧
پیامبرشان به آنها گفت: «خداوند طالوت را برای زمامداری شما برگزیده است.» گفتند: «چگونه او بر ما حکومت کند، درحالیکه ثروت چندانی ندارد؟ و ما برای
فرمانروایی، از او شایستهتریم.» پیامبرشان گفت: «خداوند او را بر شما برگزیده و توان علمی و جسمی او را افزون کرده است و خداوند مُلکش را به هرکس بخواهد، میبخشد و خداوند گشایشگری داناست.»
پس از حضرت موسی علیه السلام بنیاسرائیل بهسبب روحیۀ رفاهطلبی و تنپروری، دوباره زیر سلطۀ طاغوت قرار گرفتند و سرزمین خود را از دست دادند. گروهی از آنها برای نجات از آوارگی و بهدست آوردن آزادی، تصمیم به مبارزه گرفتند. لذا از پیامبر زمان خود خواستند فرمانده ای را برای آنها انتخاب کند که به رهبریِ او، با طاغوت بجنگند. آن پیامبر باتوجهبه سابقۀ بنیاسرائیل، میدانست که آنها فقط شعار میدهند و مرد مبارزه و جنگ نیستند؛ ولی برای آنکه حجّت بر آنها تمام شود، فردی به نام «طالوت» را که جوانی فقیر و چوپانی گمنام بود، به مقام فرماندهی منصوب کرد. آنها که منتظر بودند یکی از بزرگان قوم به این مقام برسد، فرماندهی طالوت را نپذیرفتند و حتی ادعا کردند که ما از او لایقتریم؛ درحالیکه جنگیدن به بازوی قوی و تدبیر صحیح نیاز دارد و طالوت بیش از دیگران، این ویژگی را داشت. بههمین دلیل، خداوند نیز منصب فرماندهی را به او عطا فرمود.
از این آیات میآموزیم:
۱. دفاع از خود و خانواده یا دفاع از وطن، نوعی جهاد در راه خداست.
۲. دین از سیاست جدا نیست. درطول تاریخ، پیامبران الهی: برای نجات مردم از حاکمان ستمگر و برای برقراری حکومت صالحان، بسیار تلاش کردهاند.
۳. معیار درست در انتخاب مسئول، برخورداری از توان جسمی و علمی برای آن کار است؛ نه داشتن مال و ثروت یا نام و مقام.
وَقَالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ آیَةَ مُلْکِهِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ التَّابُوتُ فِیهِ سَکِینَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَبَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسَیٰ وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِکَةُ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ٢٤٨
و پیامبرشان به آنها گفت: «نشانۀ حکومت او این است که صندوق [عهد] بهسوی شما میآید؛ درحالیکه فرشتگان آن را حمل میکنند. [همان صندوق که] یادگاری از میراث خاندان موسی و هارون در آن است و ازسوی پروردگارتان مایۀ آرامشی برای شما خواهد بود. در این موضوع، نشانۀ روشنی برای شماست، اگر ایمان داشته باشید.»
هنگامی که قوم لجوج بنیاسرائیل حاضر نشدند رهبری طالوت را بپذیرند، پیامبرشان برای تسلیمکردن آنها در برابر فرمان خدا گفت: بدانید که خداوند صندوق مقدس بنیاسرائیل را بهواسطۀ حضور طالوت، به شما بازمیگرداند. این صندوق، همان جعبهای بود که مادر موسی علیه السلام نوزادش را در آن گذاشت و بهفرمان خدا، در آب نیل رها کرد. بدینشکل، موسی علیه السلام از دست مأموران فرعون نجات یافت؛ ولی چون بهدست خود فرعون رسید، محبت او چنان در دل فرعون و همسرش جای گرفت که او را به فرزندی پذیرفتند.این صندوق در دربار فرعون نگهداری میشد و وقتی موسی علیه السلام به پیامبری رسید، لوحهای تورات را در آن قرار داد و هنگام رحلتش، زره و
دیگر یادگارهای خود را در آن گذاشت و به قومش سپرد. این صندوق در میان بنیاسرائیل مقدس شمرده میشد و در جنگها، آن را پیشاپیش سپاه حمل میکردند تا مایۀ آرامش و تقویت روحیۀ لشکر باشد؛ اما این صندوق به دست دشمن افتاد و درنتیجه، مایۀ سرافکندگی آنان شد. در زمان طالوت، با امدادهای الهی، این صندوق به بنیاسرائیل بازگشت و مایۀ افتخار دوبارۀ آنان شد.
از این آیه میآموزیم:
اگر صندوقی که با بدن موسی علیه السلام و لوحهای تورات تماس داشته، مقدس و آرامبخش است، پس مقدسشمردن صندوقی که بر قبور اولیای الهی گذاشته میشود نیز خلاف دستورات قرآن نیست و حفظ آن، حفظ آثار انبیا: و اولیای الهی است.
فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّ-هَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَمَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِیلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّ-هِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّ-هِ وَاللَّ-هُ مَعَ الصَّابِرِینَ ٢٤٩
پس هنگامی که طالوت سپاهیان را با خود بیرون بُرد، به آنها گفت: «خداوند شما را با نهر آبی آزمایش میکند. هرکه از آن بنوشد، از من نیست و هرکس از آن نخورد یا فقط با دست، مشتی برگیرد [و بیاشامد] از من است.» پس [همین که به نهر آب رسیدند،] جز اندکی، همه از آن نوشیدند. سپس، هنگامی که او و یاران باایمانش [که از این آزمایش، سرفراز بیرون آمدند] از آن نهر گذشتند [دشمن را دیدند و از کمیِ افراد خود ترسیدند و] گفتند: «امروز ما توانایی مقابله با جالوت و سپاهیان او را نداریم.» اما آنان که معتقد بودند خدا را ملاقات خواهند کرد [و به
روز قیامت ایمان داشتند]، گفتند: «چه بسا گروهی اندک که به اذن خدا، بر گروهی بسیار پیروز شوند.» همانا خداوند با صابران [و استقامتکنندگان] است.
در آیات قبل گفتیم که وقتی خداوند طالوت را به فرماندهی بنیاسرائیل برگزید، بزرگان آنان حاضر به پذیرش او نشدند و بهانه هایی برای فرار از جنگ مطرح کردند. در مرحلۀ بعد، گروهی که فرماندهی او را پذیرفتند، همراه او از شهر خارج شدند؛ اما خدا برای آنکه میزان وفاداری و اطاعتِ آنها را بسنجد، نهر آبی را وسیلۀ آزمایش قرار داد. طالوت گفت: یاران واقعی من کسانی هستند که با وجود تشنگی، خود را از این آب، سیراب نکنند و فقط به قدر کفِ دستی آب بردارند و دهانی تر کنند.
این آیه میفرماید: در این امتحان نیز گروه بسیاری مردود شدند و با دیدن آب و غلبۀ تشنگی، نتوانستند جلوی خود را بگیرند. در مرحلۀ سوم، وقتی که این گروه در مقابل دشمن قرار گرفتند، خود را باختند و از مبارزه با لشکر جالوت، اظهار عجز کردند و فقط مؤمنان واقعی که عشق به خدا دلهای آنان را محکم کرده بود، استوار و پابرجا ایستادند و از انبوه لشکر دشمن، هراسی به دل راه ندادند.
از این آیه میآموزیم:
۱. خوردنیها و آشامیدنیها نیز از چیزهایی است که خداوند، گاهی انسانها را بهوسیلۀ آنها امتحان میکند. برایناساس، نهفقط از حرام، بلکه گاهی از حلال نیز باید دوری جست تا پیروان واقعی رهبر جامعۀ اسلامی از پیروان ظاهری بازشناخته شوند.
۲. ایمانداشتن به معاد و وعدههای الهی قدرت و توان انسان را در برابر سختیها و مشکلات افزون میکند.
۳. انقلابیبودن مهم نیست، انقلابیماندن مهم است. در ماجرای طالوت و جالوت، شعاردهندگان برای مبارزه با طاغوت بسیار بودند؛ اما تعداد کمی حاضر شدند در برابر دشمن ایستادگی کنند.
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ ٢٥٠
و هنگامیکه در برابر جالوت و سپاهیان او قرار گرفتند، گفتند: «پروردگارا، ما را از صبر و شکیبایی سرشار کن و قدمهای ما را استوار و محکم ساز و ما را بر گروه کافران پیروز فرما.»
همانطورکه گفتیم، بنیاسرائیل با دیدن لشکر جالوت ترسیدند و فقط مؤمنان حقیقی حاضر به جنگیدن شدند. البته آنان نیز میدانستند که بدون امدادهای الهی، پیروزی بر چنان لشکر قدرتمندی ممکن نیست؛ لذا از خداوند طلب یاری کردند و صبر در برابر سختیهای جنگ و استواری در برابر دشمن را از او خواستند.
از این آیه میآموزیم:
۱. دعا همراه با حرکت و تلاش کارساز است؛ نه آنکه جای تلاش را بگیرد. یاران طالوت نیز ابتدا به میدان جنگ آمدند؛ آنگاه برای پیروزی دعا کردند.
۲. هدفِ اهل ایمان، پیروزی حق بر باطل است؛ نه پیروزی قومی بر قوم دیگر.
فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّ-هِ وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّ-هُ الْمُلْکَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا یَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّ-هِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَ-ٰکِنَّ اللَّ-هَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعَالَمِینَ ٢٥١
سپس طالوت و یارانش به اذن خداوند، سپاه دشمن را درهمشکستند و داوود [که نوجوانی شجاع و از یاران طالوت بود،] جالوت را [که فرماندۀ سپاه دشمن
بود،] کُشت و خداوند حکومت و حکمت به او عطا فرمود و آنچه خود میخواست به او آموخت. و اگر خداوند [تجاوز و ستم] برخی مردم را بهوسیلۀ برخی دیگر برطرف نمیکرد، بهقطع، زمین را فساد فرامیگرفت؛ ولی خداوند به جهانیان لطف و احسان دارد.
تِلْکَ آیَاتُ اللَّ-هِ نَتْلُوهَا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ وَإِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ ٢٥٢
اینها آیات خداوند است که بهحق، بر تو میخوانیم و بهراستی، تو از فرستادگان الهی هستی.
تلاش مؤمنان و امداد الهی، درنهایت باعث شد این گروه اندک بر آن لشکر مجهز پیروز شود و نوجوانی کمسنوسال، اما مؤمن و شجاع به نام داوود علیه السلام رهبر دشمن را از پای درآورد. خداوند بهپاس این شجاعت و ایمان، او را به مقام نبوت رساند و از علم و حکمت خود، به او آموخت عزت او بدانجا رسید که خداوند سلیمانِ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را به او عطا فرمودپ. این داستان که در پنج آیه آمده است، برای دلداری و تقویت روحی گروهی اندک از مسلمانانی نازل شد که از مکه و خانمانشان آواره شده بودند و مال و ثروتی نداشتند. همچنین هشداری بود به مشرکان مکه؛ زیرا آنها میگفتند: محمد چه برتری دارد که پیامبر ما باشد؛ حال آنکه مردان توانگر و صاحب منصب در مکه بسیار هستند.
از این آیات میآموزیم:
۱. اگر کسی از خود، استعداد و لیاقت نشان ندهد، لطف خاص خداوند او را دربرنمیگیرد. داوود علیه السلام با قتل جالوت به مقام نبوت رسید.
۲. اگر جهاد با دشمنان واجب نبود، فساد و تباهی زمین را فرامیگرفت؛ پس نباید از کشتهشدن مجاهدان در راه خدا نگران باشیم.
۳. در این ماجرا عوامل پیروزی عبارت بود از: ۱. داشتن رهبر توانا و لایق؛ ۲. همراهی پیروان مؤمن؛ ۳. توکلکردن بر خدا؛ ۴. صبر و پایداری ورزیدن؛ ۵. وجود انگیزۀ الهی در جنگ.
تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَیٰ بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّ-هُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَیْنَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنَاتِ وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّ-هُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ وَلَ-ٰکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّ-هُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَ-ٰکِنَّ اللَّ-هَ یَفْعَلُ مَا یُرِیدُ ٢٥٣
ما بعضی از آن پیامبران را بر بعضی دیگر برتری دادیم. خداوند با برخی سخن گفت و درجات بعضی را بالا بُرد. همچنین به عیسیبنمریم دلایل روشن [و معجزات] دادیم و او را بهواسطۀ روحالقدس تأیید کردیم و اگر خدا میخواست، کسانی که بعد از آنان، . این دلایل روشن بدیشان رسید، با هم نمیجنگیدند ؛ ولی باهم اختلاف پیدا کردند. پس برخی از آنان ایمان آوردند و برخی کافر شدند. [آری] اگر خدا میخواست، [مؤمنان و کافران] باهم پیکار نمیکردند؛ ولی خداوند [اراده فرموده است که مردم را در پیمودن راه سعادت آزاد گذارد و خداوند] آنچه را اراده کند انجام میدهد.
در آیات قبل گفتیم که خداوند به داوود علیه السلام حکمت و حکومت عطا فرمود؛ زیرا لیاقت و صلاحیت خود را در جنگ با جالوت نشان داد. این آیه میفرماید: البته همۀ پیامبران الهی در یک رتبه نیستند؛ بلکه برخی برتریهایی دارند؛ همانطورکه حضرت موسی علیه السلام بدون واسطه با خدا سخن گفت یا حضرت عیسی علیه السلام که همواره جبرئیل علیه السلام او را یاری میکرد. آنگاه آیه به سُنتی مهم و الهی درخصوص مردم اشاره میکند و میفرماید: خداوند
به انسانها اختیار داده است و مردم در انتخاب راه خود آزادند که ایمان بیاورند یا کافر شوند؛ به این پیامبر بگروند یا آن پیامبر. البته اگر خدا
میخواست، میتوانست مانع اختلاف و نزاع مردم شود و همه را بهاجبار، در یک مسیر قرار دهد؛ اما سُنت خداوند آن است که مردم با انتخاب خود، دینی را قبول یا ردّ کنند.
از این آیه میآموزیم:
۱. دینی ارزش دارد که انسان براساس اختیار، آن را برگزیده باشد و نمیتوان کسی را به پذیرش عقیدهای مجبور کرد.
۲. خداوند، پیامبران: را همراه با دلایل روشن فرستاده است. بنابراین، کفر و انکار بسیاری از مردم، ازروی هوا و هوس آنهاست، نه ازروی جهل و ناآگاهی.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لَا بَیْعٌ فِیهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَالْکَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ ٢٥٤
ای کسانیکه ایمان آوردهاید، از آنچه به شما روزی دادهایم، انفاق کنید، پیش از آنکه روزی فرارسد که در آن، نه دادوستدی [کارساز] باشد و نه دوستی و نه شفاعتی و کافران همان ستمکاراناند.
این آیه هشداری است به مؤمنان که تا در دنیا هستید، فرصت را غنیمت شمرید و برای قیامت خود، زادوتوشه تهیه کنید. اینجا با خدا معامله کنید و از مال خود، به دیگران انفاق کنید؛ زیرا در قیامت، دادوستدی وجود ندارد که بتوان اسباب سعادت یا نجات از کیفر را خریداری کرد. همچنین، به امید دوستان و بزرگان خود نباشید که در آنجا، هیچ کس به کار نیاید و وساطتی کارساز نباشد.
از این آیه میآموزیم:
خداوند برای آنکه روح انفاق را در ما زنده کند، سه نکته را به ما گوشزد کرده است:
اول، آنچه داری، از خودت نیست، بلکه ما به تو دادهایم؛
دوم، فقط مقداری از آنچه را به تو دادهایم، انفاق کن، نه همه را؛
سوم، این انفاق، از هر دوست و رفیقی در قیامت برای تو بهتر است.
اللَّ-هُ لَا إِلَ-ٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا یَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ ٢٥٥
اللّه که جز او معبودی نیست، زنده و پاینده است. نه خواب سبُک او را فرامیگیرد و نه خواب سنگین [و لحظهای از تدبیر جهان غافل نمیماند]. آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، از آنِ اوست. کیست آنکه جز به اذن او، در پیشگاهش شفاعت کند؟ گذشته و آیندۀ همگان را میداند و کسی به چیزی از علم او احاطه پیدا نمیکند، مگر به مقداری که او بخواهد. اریکۀ [حکومت] او آسمانها و زمین را فراگرفته و حفظ و نگهداری آنها برای وی دشوار نیست و او والا و بزرگ است.
این آیه که بهدلیل آمدن واژۀ «کرسی» در آن، به «آیةالکرسی» معروف شده، بیانگر یکتایی خداوند در ذات و صفات است. توحید، اصلیترین پیام همۀ ادیان الهی است. توحید، مایۀ نجات انسان از بندگی بتها و خدایان ساختگی است. توحید، راه آزادی و آزادگی است: آزادشدن از بردگی طاغوتها و حاکمان ستمگر و رسیدن به سعادت و خوشبختی.
«لا اله الاّ اللَّه» سخن آشنایی است که گوش و دل هر نوزاد مسلمان را هنگام تولد آرامش بخشیده و هر روز، با طنین اذان، در وجودش رسوخ مییابد.
«لا اله الاّ اللَّه»، یعنی جز او، کسی ارزش معبودشدن ندارد. کمال و جمال، فقط از آنِ اوست و جز او، هرچه و هرکه باشد، کمالی از خود ندارد که انسان او را بپرستد و به او عشق ورزد. حیات واقعی از آنِ اوست که فناناپذیر است و غیرِ او، همهچیز رو به فناست. تنها اوست که به کسی وابسته نیست و غیرِ او، هرچه باشد، نیازمند اوست. او گرفتار ضعف و خستگی نمیشود و خواب و چُرت او را فرانمیگیرد که اگر لحظهای، عالَم را به حال خود رها کند، چیزی باقی نمیماند. مالِک هستی اوست و همه مملوک اویند. چرا خالق و مالک خود را بندگی نکنیم و سراغ دیگران برویم؟ چرا باید مملوکی، مملوک دیگر را بپرستد؟
البته مشرکان، خداوند را بهعنوان خالق جهان پذیرفته بودند؛ ولی بتها را شفیع خود میدانستند. این آیه میگوید: پناهگاه موهوم و ساختگی خود را رها کنید که شفاعت، تنها در دست اولیای الهی است؛ آن هم در جایی که خداوند اجازه دهد. پایان آیه از علم و قدرت بیپایان الهی، به کرسی (تخت حکومتی) تعبیر کرده است تا بفهماند خداوند نهتنها مالک هستی است، بلکه حاکم و مسلّط بر تمام موجودات است و هیچچیز و هیچکس از دایرۀ قدرت و ارادۀ او خارج نیست.
از این آیه میآموزیم:
در برابر معبودی سر فرود آوریم که همۀ کمالات را اعم از علم و قدرت و محبّت داراست و از هرگونه نقص و عیب و ضعف مبرّاست.
لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَیُؤْمِنْ بِاللَّ-هِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَیٰ لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّ-هُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ٢٥٦
در [پذیرش] دین، هیچ اجباری نیست. راه رشد از گمراهی روشن شده است؛ پس هرکه به طاغوت کافر شود و به خداوند ایمان آورد، به دستگیرۀ محکمی دست یافته است که گسستی برای آن نیست و خداوند شنوای داناست.
اللَّ-هُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَالَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ أُولَ-ٰئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ٢٥٧
خداوند سرپرست مؤمنان است. آنها را از تاریکیها بهسوی نور میبَرد؛ ولی سرپرستان کفّار، طاغوتها هستند که آنها را از نور به تاریکی ها میکشانند. آنها اهل آتشاند و همواره در آن خواهند بود.
ایمان، امری قلبی است که هرگز با اجبار بیرونی حاصل نمیشود؛ بلکه برهان و اخلاق و موعظه است که ایمان را در دلها نفوذ میدهد و عقیده به شخص یا مکتبی را در درون انسان باروَر میسازد. خداوند برای رشد و کمال انسان، ازسویی پیامبران: و کتابهای آسمانی را فرستاده است تا بشر راه را از بیراهه بازشناسد؛ ازسویدیگر، به او اختیار داده است تا هر راهی را میخواهد، انتخاب کند. بنابراین، پیامبران: کسی را به ایمانآوردن مجبور نکردهاند؛ زیرا ایمانِ اجباری ارزشی ندارد، همانطورکه کفر اجباری کیفری ندارد. اگر کسی فقط بندۀ خدا شود، در دایرۀ ولایت الهی قرار میگیرد و خداوند، خود، کارهای او را سرپرستی میکند، بهگونهایکه بر سر دو راهیهای زندگی، بهسوی حق هدایت میشود و از خطرهای گوناگون محفوظ میماند. درمقابل، هرکس به غیرخدا دل بندد و به او تکیه کند، باید
بداند که همان غیرخدا، او را در تاریکیهای جهل و شرک و خرافه گرفتار میکند. درنتیجه، راهی نیز بهسوی درک حقیقت و روشنایی برای او باقی نمی ماند.
از این آیات میآموزیم:
۱. دینی ارزش دارد که با اختیار و آزادی، انتخاب و برپایۀ شناخت و آگاهی بنا شود.
۲. راه حق یکی است؛ اما راههای انحرافی بسیار. لذا واژۀ «نور» در آیه، بهصورت مفرد و واژۀ «ظلمات» بهصورت جمع آمده است.
۳. راه حق، نور است؛ یعنی سبب رشد، حرکت، امید و آرامش است. اما راه باطل، تاریکی است؛ زیرا مایۀ گمراهی و جهل و اضطراب است.
أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرَاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّ-هُ الْمُلْکَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَیُمِیتُ قَالَ أَنَا أُحْیِی وَأُمِیتُ قَالَ إِبْرَاهِیمُ فَإِنَّ اللَّ-هَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَاللَّ-هُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ٢٥٨
آیا نظر نکردی به [حال نمرود،] کسی که خداوند به او پادشاهی داده بود؛ ولی او [ازروی کبر و غرور،] با ابراهیم دربارۀ پروردگارش بهتندی گفتوگو میکرد. آنگاه که ابراهیم گفت: «خدای من همان کسی است که زنده میکند و میمیراند»، او گفت: «من هم زنده میکنم و میمیرانم.» ابراهیم گفت: «خداوند خورشید را از مشرق میآورد؛ پس تو آن را از مغرب برآور.» [در این هنگام،] آن مرد کافر مبهوت و درمانده شد و خداوند قوم ستمگر را هدایت نمیکند.
در تاریخ آمده است نمرود از پادشاهان بابِل بود که ادعای خدایی میکرد و مردم را بنده و بَردۀ خود میدانست. وقتی شنید حضرت ابراهیم علیه السلام مردم را
به پرستش خدای یگانه دعوت میکند، از سرستیزه به او گفت: «هرکاری که خدای تو میکند، من نیز میکنم.» حضرت ابراهیم علیه السلام ابتدا، به موضوع مرگ و حیات انسانها اشاره کرد که به دست خداست؛ اما او دستور داد دو زندانی را آوردند و گفت که یکی از آنها را آزاد کنند و دیگری را بکُشند. با این کار ادّعا کرد که من نیز هرکس را بخواهم، میمیرانم و هرکه را بخواهم،
زنده نگه میدارم. البته این کار او مغالطهای بیش نبود. لذا حضرت ابراهیم علیه السلام طلوع خورشید از مشرق را که از نشانههای تدبیر خداوند در هستی است، مطرح کرد. در اینجا، نمرود از جواب بازماند و سرگشته و مبهوت شد. بااینحال، حاضر به پذیرش حق نگردید. در آیات دیگرِ قرآن میخوانیم که سپس، نمرود دستور داد ابراهیم علیه السلام را به آتش بیندازند.
از این آیه میآموزیم:
۱. اگر انسان ظرفیت نداشته باشد، وقتی به قدرت میرسد، ادعای خدایی میکند و مغرور و متکبر می شود.
۲. پیامبران: براساس دلیل و منطق، مردم را به خدا دعوت میکردند؛ اما اهل باطل راهی جز مغالطه و سفسطه نداشتند و ندارند.
أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلَیٰ قَرْیَةٍ وَهِیَ خَاوِیَةٌ عَلَیٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّیٰ یُحْیِی هَ-ٰذِهِ اللَّ-هُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّ-هُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ کَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَیٰ طَعَامِکَ وَشَرَابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَیٰ حِمَارِکَ وَلِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَی الْعِظَامِ کَیْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَکْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّ-هَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ٢٥٩
یا همانند [عُزَیر،] کسیکه از کنار یک آبادی عبور کرد، درحالیکه دیوارها و سقفهایش فروریخته بود [و اجساد و استخوانهای اهالی آن در هر سو پراکنده بود. او با خود] گفت: «خداوند چگونه اینها را پس از مرگ زنده میکند؟» پس خداوند او را صد سال میراند و سپس زنده کرد و به او فرمود: «چقدر درنگ کردی؟» گفت: «یک روز یا قسمتی از یک روز!» فرمود: «صد سال درنگ کردهای! به غذا و نوشیدنی خود نگاه کن [که با گذشت سالها] تغییر نیافته است و به الاغ خود نگاه کن [که چگونه متلاشی شده است! ما تو را میراندیم و زنده کردیم تا خود به اطمینان برسی] و برای مردم نیز تو را نشانهای [از قدرت خود در
زندهکردن مردگان] قرار دهیم. اکنون به استخوانها بنگر که چگونه آنها را بههم پیوند میدهیم و بر آنها گوشت میپوشانیم.» پس هنگامی که [این حقایق برای آن مرد خدا] آشکار شد، گفت: «اکنون میدانم که خداوند بر هر کاری تواناست.»
طبق آیات قرآن، «عُزَیر» از پیامبران بنیاسرائیل، بر شهری ویرانه عبور میکرد. او به خدا و معاد ایمان داشت؛ اما برای بهدستآوردن اطمینان قلبی، از خداوند خواست تا نحوۀ زندهشدن مردگان را در قیامت به او نشان دهد. در این ماجرا، قدرت خداوند کاملاً نمایان شد. مواد غذایی فاسدشدنی با گذشت صد سال سالم ماند؛ ولی استخوان محکم متلاشی شد و البته بهقدرت الهی، دوباره به حال اول بازگشت. مهمتر از همه، خود عُزَیر صد سال مُرد؛ اما هیچ تغییری در جسم او رُخ نداد و فقط مانند کسی که به خواب رفته بود، از خواب بیدار شد.
از این آیه میآموزیم:
زندهشدن مُردگان در قیامت، کار محالی نیست و خداوند نمونههایی از آن را در دنیا نشان داده است. خداوند قدرت خود را به شکلهای مختلفی در دنیا نشان میدهد تا مردم بدانند خداوند بر هر کاری تواناست؛ همچنین، درخصوص معاد شک و تردید پیدا نکنند.
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِی الْمَوْتَیٰ قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَیٰ وَلَ-ٰکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَیٰ کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّ-هَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ٢٦٠
و آن هنگام [را یاد کنید] که ابراهیم گفت: «پروردگارا، به من نشان بده که چگونه مُردگان را زنده میکنی؟» فرمود: «مگر ایمان نیاوردهای؟» گفت: «چرا؛ ولی میخواهم قلبم آرامش یابد.» خداوند فرمود: «چهار گونه پرنده را برگیر و آنها
را نزد خود جمع و سپس، قطعهقطعه کن [و درهم بیامیز]. سپس بر سر هر کوه، قسمتی از آنها را قرار ده. آنگاه پرندگان را بخوان. بهسرعت، بهسوی تو میآیند و بدان که خداوند، توانای حکیم است.»
در آیۀ قبل، داستانِ عُزَیرِ پیامبر را بیان کردیم که چگونه پس از صدسال مُردن، بار دیگر در همین دنیا زنده شد تا نمونهای از قدرت خداوند را در زندهکردن مُردگان در قیامت ببیند. برای حضرت ابراهیم علیه السلام نیز ماجرای مشابهی اتفاق افتاد. این پیامبر الهی روزی از کنار دریا میگذشت. حیوان مُردهای را دید که قسمتی از بدنش در دریا و قسمتی در خشکی است و حیواناتِ دریا و خشکی، آن را طعمۀ خود قرار دادهاند و از گوشت آن میخورند. دیدن این منظره، ابراهیم علیه السلام را به فکر واداشت که اگر نظیر این حادثه برای جسد انسانی رخ دهد و اجزای بدن او جزء جاندارانِ دیگر شود، در قیامت، چگونه این فرد با این بدن زنده خواهد شد! با آنکه ابراهیم علیه السلام پیامبر خدا بود و به معاد ایمان داشت، از خداوند خواست کیفیت زندهشدن چنین مُردگانی را به او نشان دهد. بهفرمان خداوند، ابراهیم علیه السلام چهار پرندۀ مختلف را ذبح و گوشت آنها را در هم مخلوط کرد و آن مخلوط را بر سر دَه کوه قرار داد. آنگاه چهار پرنده را به نام، صدا کرد. بهقدرت خداوند، اجزای
پرندگان از نقاط مختلف جمع شده و همچون اول، زنده شدند و نزد او آمدند و ابراهیم علیه السلام پاسخ پرسش خود را دریافت.
از این آیه میآموزیم:
۱. معاد، جسمانی است و قدرت خداوند حاکم بر قوانین طبیعی است؛ نه محکوم آنها. پس در قیامت، مشکلی برای جمعکردن اجزای یک بدن و تشکیل جسم وجود ندارد.
۲. منطق و استدلال، عقل را قانع میکند؛ اما دل آرام نمی گیرد. برایناساس، بهدنبال رسیدن به اطمینان قلبی باشیم که راه آن توجه به قدرت خداوند است.
مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّ-هُ یُضَاعِفُ لِمَنْ یَشَاءُ وَاللَّ-هُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ ٢٦١
مَثل کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق میکنند، همانند بذری است که هفت خوشه برویاند و در هر خوشه، صد دانه باشد و خداوند، آن را برای هرکس بخواهد [و شایستگی داشته باشد،] بیشازاین فزونی میبخشد و خدا وسعتبخش داناست.
در هر جامعهای، بهطور طبیعی، درآمدهای مردم متفاوت است. علاوهبراین، حوادث طبیعی، همچون سیل، زلزله، قحطی، آتشسوزی، سرقت، بیماری، و ازکارافتادگی و...، باعث میشود گروههایی از افراد جامعه، کسبوکار خود را از دست بدهند و نتوانند زندگی خود را تأمین کنند. در این مواقع، راه چاره چیست؟ آیا باید این عده از مردم در فقر بسوزند و بسازند یا دست نیاز بهسوی ثروتمندان بگیرند و با گرفتن وامهای بابهره، همچون بَردۀ آنان درآیند و برای بازپرداخت وام و بهرۀ آن، از هستی ساقط شوند؟
رباخواری از بیماریهای اقتصادی جامعه است؛ زیرا ثروتمندان با گرفتن ربا، ثروتمندتر و فقیران با دادن ربا، فقیرتر میشوند؛ درنتیجه، فاصلۀ طبقاتی میان اقشار جامعه بیشتر میشود؛ اما اسلام ربا را حرام کرده است و بهجای آن، با زندهکردن روح برادری و برابری میان مسلمانان، آنان را به انفاق در راه خدا تشویق میکند. در این سوره نیز خداوند در پانزده آیۀ پشتِسرهم، آثار انفاق را بیان کرده و سپس، در آیۀ ۲۷۵، حرمتِ ربا را اعلام میفرماید. ازآنجاکه انگیزۀ رباخواران اضافهشدن ثروت است، خداوند در این آیه میفرماید: در انفاق نیز هرچه را در راه خدا میدهید، افزایش مییابد و حتی هفتصد برابر میشود. هم خودِ شما رشد میکنید و هم مال شما باعث رشد جامعه و فقرزدایی از آن میشود.
از این آیه میآموزیم:
۱. انفاق و کمککردن به محرومان جامعه، اگر با نیّت پاک و از مال حلال باشد، نهتنها مایۀ نقصانِ مال نیست، بلکه موجب رشدِ فرد و جامعه میشود.
۲. لطف خداوند محدودیت ندارد و هرکس به مقدار تلاش و ظرفیتش، از رحمت الهی بهرهمند میشود.
الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ ثُمَّ لَا یُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًی لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ ٢٦٢
کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق میکنند و سپس، در پی آنچه انفاق کردهاند، منّت نمیگذارند و آزاری نمیرسانند، پاداش آنان نزد پروردگارشان [محفوظ] است. آنان نه ترسی دارند و نه غمگین میشوند.
قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ یَتْبَعُهَا أَذًی وَاللَّ-هُ غَنِیٌّ حَلِیمٌ ٢٦٣
گفتار پسندیده [با نیازمندان] و گذشت [از تندی آنان] بهتر از صدقهای است که آزاری بهدنبال آن باشد. [بدانید که] خداوند بینیاز بردبار است.
آیۀ قبل مردم را به انفاق در راه خدا سفارش میکرد. این آیه شیوۀ درستانفاقکردن را بیان می کند و میفرماید: اگر برای رضای خدا، چیزی به محرومان دادید، نه بر آنها منّتی بگذارید و نه با گفتار یا رفتار خود، موجب رنجش خاطر آنها شوید. بدانید آنچه دادهاید، از شما نبوده که بر دیگران منّت بگذارید؛ بلکه مال خدا بوده که به شما عنایت فرموده است. بهعکس، محرومان با قبول انفاقِ شما، اسباب رسیدن به پاداش را برای شما فراهم کرده اند.
اصولاً اگر انفاق در راه خدا باشد، انسان نه از کسی انتظار پاداش یا تشکر دارد و نه منّت میگذارد. چنین کسانی از کار نیک خود پشیمان و اندوهگین
نمیشوند؛ زیرا خداوند آیندۀ انفاقکننده را تضمین فرموده است. آنان حتی اگر مالی برای انفاقکردن نداشته باشند، با روی خوش و سخن نیک با نیازمندان رفتار میکنند که این رفتار، بسیار بهتر از انفاقی است که بهدنبال آن، رنجاندن و آزار محرومان باشد.
از این آیات میآموزیم:
۱. مراقب باشیم کاری که برای خدا شروع کردهایم، به آفاتی، همچون غرور و توقع یا منّت آلوده نشود؛ زیرا اینها ارزش کار را از بین میبَرند.
۲. حفظ آبروی مؤمن از رفع نیازهای مادی و جسمانی او مهمتر است؛ پس سعی کنیم شخصیت دیگران را پایمال نکنیم.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَیٰ کَالَّذِی یُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَ لَا یُؤْمِنُ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَیْهِ
تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْدًا لَا یَقْدِرُونَ عَلَیٰ شَیْءٍ مِمَّا کَسَبُوا وَاللَّ-هُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ ٢٦٤
ای کسانی که ایمان آوردهاید، بخششهای خود را با منّت و آزار باطل نکنید، همانند کسی که مال خود را برای خودنمایی، به مردم انفاق میکند و به خدا و روز رستاخیز ایمان ندارد. پس مثال [کار] او همچون صخرهای سخت است که روی آن، [قشر نازکی از] خاک باشد، سپس رگباری به آن رسد و آن سنگ را صاف [و خالی از خاک و گیاه] رها کند! [ریاکاران نیز] از دستاوردشان هیچ بهرهای نمیبَرند و خداوند گروه کافران را هدایت نمیکند.
وَمَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّ-هِ وَتَثْبِیتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُکُلَهَا ضِعْفَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّ-هُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ٢٦٥
و مَثل کسانی که اموال خود را در طلب رضای خداوند و استواری روح خود انفاق میکنند، همچون باغی است که در نقطهای بلند باشد و بارانهای درشت به
آن برسد و میوۀ خود را دوچندان بدهد و اگر باران درشت نبارد، باران ریز بر آن میبارد [تا همیشه شاداب و پرطراوت باشد]. همانا خداوند به آنچه انجام میدهید، بیناست.
آیات قبل مؤمنان را به انفاق در راه خدا تشویق میکرد. این دو آیه انفاقهای مقبول و مردودِ درگاه الهی را در قالب دو مثال بیان میکند: اول، کار فرد ریاکار را که برای تظاهر و خودنمایی انفاق میکند، به خاک نرمی تشبیه میکند که عمق آن همچون سنگ، سخت است و امکان نفوذ چیزی در آن و رویش چیزی از آن نیست. انفاق او به دیگران نفع میرساند؛ اما در خودش نفوذ نمیکند و خود، بهرهای از آن نمیبرد. دوم، کار کسانی که با انگیزهای پاک، برای خدا، نه برای خود یا مردم انفاق میکنند، همچون بذری است که در زمین حاصلخیز، در نقطهای مرتفع کاشته میشود. نزول باران
چه تند و چه کُند، نهتنها خاک و بذر آن را نمیشوید، بلکه مایۀ رشد دوچندان آن میشود؛ زیرا در زمین، امکان نفوذ وجود دارد. زمین باران را به خوبی جذب میکند و ریشۀ درخت را در خود میپروراند و محکم می کند.
از این آیات میآموزیم:
۱. کار خوبی ارزشمند است که با نیّت خوب همراه باشد و بهدنبال آن، کار زشتی صورت نگیرد.
۲. خشنودی خدا و تقویت صفات خوب در روح انسان، انگیزههای درست خدمت به خلق است.
۳. تظاهر و ریاکاری نشانۀ نداشتن ایمان واقعی به خدا و روز قیامت است.
أَیَوَدُّ أَحَدُکُمْ أَنْ تَکُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِیهَا مِنْ کُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْکِبَرُ وَلَهُ ذُرِّیَّةٌ ضُعَفَاءُ
فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِیهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ کَذَٰلِکَ یُبَیِّنُ اللَّ-هُ لَکُمُ الْآیَاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ ٢٦٦
آیا کسی از شما دوست دارد باغی از درختان خرما و انگور داشته باشد که از زیر درختان آن، نهرها بگذرد و برای او، در آن باغ، از هرگونه میوهای وجود داشته باشد و درحالیکه به سِن پیری رسیده و فرزندانی کوچک و ناتوان دارد، گردبادی شدید همراه با آتش سوزان به آن باغ بوزد و باغ را یکسره بسوزاند. [چنین است حال کسانی که انفاقهای خود را با ریا و منّت و آزار باطل میکنند.] اینچنین، خداوند آیات خود را برای شما بیان میکند؛ باشد که بیندیشید [و راه حق را بیابید]!
این آیه تمثیلی است دربارۀ کسانی که کار نیکو انجام میدهند؛ اما با ریاکاری و منّتگذاشتن یا رنجانیدنِ دیگران اثر کار خود را از بین میبَرند. انفاق و کمک به محرومان همچون کاشتن درخت در بوستانِ جامعه است که زحمت بسیار دارد تا بهبار بنشیند و ثمر دهد؛ اما اگر از این کارِ نیک مراقبت نشود و آفاتی همچون خودنمایی آن را فراگیرد، در مدتی بسیار کوتاه نابود میشود و جز حسرت و پشیمانی، چیزی باقی نمیماند.
در روایات آمده است که روزی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به مسلمانان فرمودند: ذکر خدا بگویید که با هر ذکری، یک درخت در بهشت نصیب شما میشود. کسی از میان جمع گفت: پس ما باغهای بسیار در بهشت خواهیم داشت. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند: البته گاهی با همان زبانی که ذکر خدا گفتهاید، غیبتی میکنید که آتش آن، همۀ درختان را میسوزاند.
از این آیه میآموزیم:
۱. انجامدادن کارهای نیک ما را دچار غرور نکند؛ زیرا چه بسا با کار زشتی دیگر، اثر آن را از بین بردهایم.
۲. سالها طول میکِشد تا درختان باغی رشد کنند و بهبار بنشینند؛ اما آتش در ساعتی، همۀ آنها را به خاکستر تبدیل میکند. در قیامت که
انسان محتاج عمل نیکوست، سخت است که ببیند ریا و منّت و آزار چگونه کارهای او را نابود کرده است.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا کَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِیهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ ٢٦٧
ای کسانی که ایمان آوردهاید، از اموال پاک و حلالی که بهدست آوردهاید و از آنچه ما برای شما از زمین رویانیدهایم، انفاق کنید و برای انفاق، سراغ چیزهای ناپاک و پست نروید؛ درحالیکه خود شما هم حاضر نیستید آنها را بپذیرید، مگر ازرویِ چشمپوشی و ناچاری. بدانید که خداوند بینیاز و ستوده است.
نقل کردهاند که مسلمانان دربارۀ اینکه چه چیز را به محرومان ببخشند و انفاق کنند، از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم سؤال کردند. این آیه قاعدهای کلی را دراینباره بیان کرد: از اشیا و اموال پاک و دلپسند هرچه باشد، انفاق کنید؛ چه پول و ثروتی باشد که از راه کسب و تجارت بهدست میآید و چه خوردنیها و محصولاتی که از زمین میروید. مهم آن است که از مال حلال و طبعپسند باشد؛ نه آنکه غذا یا پوشاکهای دورریختنی که ارزش خود را از دست داده است، به دیگران ببخشید. آنگونه که در تفاسیر آمده است، برخی مردم مدینه هنگام انفاق، خرماهای خشک و نامرغوب را به فقرا میدادند و خرماهای مرغوب را برای خود نگه میداشتند. این آیه در سرزنش چنین افرادی نازل شد و فرمود: اگر آنچه را به فقرا میدهید، به خود شما میدادند، میپذیرفتید؟
از این آیه میآموزیم:
۱. در انفاق، باید کرامتِ محرومان حفظ شود. انفاق چیزهای پَست و بیارزش نهتنها ارزشی ندارد، بلکه توهین به دیگران است.
۲. هدف از انفاق، رهایی از بُخل است، نه رهایی از اشیای زائد و بیارزش.
۳. وجدان انسان بهترین معیار برای رفتار مناسب با دیگران است. آنچه را برای خود نمیپسندی، برای دیگران مپسند. آنچه را خود دوست نمیداری، به دیگران انفاق مکن.
الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَیَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّ-هُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّ-هُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ ٢٦٨
[هنگام انفاق،] شیطان شما را از فقر و تهیدستی بیم میدهد و شما را به فحشا و زشتیها فرامیخواند؛ ولی خداوند از جانب خود، به شما وعدۀ آمرزش و فزونی میدهد؛ زیرا خداوند وسعتبخش داناست.
یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ ٢٦٩
خداوند حکمت و بینش را به هرکس بخواهد [و شایسته ببیند،] میدهد و به هرکس حکمت داده شود، خیری فراوان به او داده شده است و جز خردمندان، کسی پند نمیگیرد.
شیطان و افراد شیطانصفت انسان را به شکلهای گوناگون، از کمک به دیگران منع میکنند. گاهی میگویند: «تو خودت در آینده، به این پول نیاز داری. بیماری و پیری و تنهایی داری.» گاهی میگویند: «چرا تو زحمت بکشی و به او بدهی؟ اگر خدا میخواست او فقیر و بیچیز نبود.» این افراد ازسویی، جلوی بخشش و سخاوت را میگیرند و انسان را به جمع و ذخیرۀ اموال سفارش میکنند؛ ازسویدیگر، انسان را از فقر در آینده میترسانند؛ درحالیکه نیاز ما به بخشش الهی در فردای قیامت، بهمراتب بیشتر از
نیازمان در فردای دنیاست. علاوهبراین، خداوند آیندۀ کسی را که در راه او انفاق کند، تضمین کرده و درحقیقت، از فقر بیمه شده است. متأسفانه، بسیاری از مردم به این نکات حکیمانه توجه نمیکنند و تحت تأثیر وسوسههای شیطانی قرار میگیرند. آنها فقط مال و ثروت را خیر میدانند؛
درحالیکه خیر واقعی، داشتن بینش و قدرت تشخیص صحیح است تا انسان با وجود وعدۀ مغفرت الهی، گوش به وعدههای پوچ شیطانی نسپارد.
از این آیات میآموزیم:
۱. از ترس فقر، بخل نورزیم که این وسوسهای شیطانی است تا انفاق نکنیم. در برابر این ترس، یاد فضل و رحمتِ الهی را در خود زنده نگه داریم.
۲. نشانۀ داشتن عقلِ سلیم، ترجیح وعدههای الهی بر وعدههای شیطانی است. در دیدگاه دینی، کسی صاحبِ خِرد است که مطیع خدا باشد، نه مطیع هوا و هوس خود یا دیگران.
وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّ-هَ یَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصَارٍ ٢٧٠
هر مالی که انفاق یا هر نذری که عهد کرده اید، خداوند آن را میداند و برای ستمگران هیچ یاوری نیست.
إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِیَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَیُکَفِّرُ عَنْکُمْ مِنْ سَیِّئَاتِکُمْ وَاللَّ-هُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ ٢٧١
اگر صدقات را آشکارا بدهید، کار خوبی است؛ ولی اگر آنها را پنهان کنید و به نیازمندان بدهید، این برای شما بهتر است و بخشی از گناهان شما را میزداید و خداوند از آنچه انجام میدهید، آگاه است.
از موانع انفاق در میان مردم، آن است که میگویند: دفعۀ قبل که به او کمک کردم، حتی از من تشکر نکرد یا به چشمش نیامد که من چنین خدمتی به او کرده ام؛ پس برای چه، از مال خودم به چنین کسی ببخشم؟
این آیه میفرماید: درست است که او کار تو را ندید یا تشکر نکرد؛ اما خداوند دیده و نزد او ثبت شده است. مگر تو برای خدا انفاق نکردی؟ پس چرا مزدش را از مردم میخواهی؟
همین که انسان بداند خداوند کارهای او را میبیند، خود، بهترین انگیزه برای انجامدادن کار نیک است. ازطرفِدیگر، بیتوجهی به محرومان بهتعبیر قرآن، ظلمی است که انسان را از هر یار و یاوری در قیامت محروم کرده و زمینۀ شفاعت اولیای خدا را در حق او از بین میبَرد. مطابق روایات، بهتر است فرد مؤمن زکات واجب را بهصورت علنی، ولی صدقۀ مستحب را مخفیانه بدهد؛ زیرا عملِ واجب، وظیفهای عمومی است و معمولاً بهدور از ریا انجام میشود.
از این آیات میآموزیم:
۱. خداوند از انفاق ما باخبر است؛ پس شایسته است بهترین مال را با والاترین انگیزه در راه خدا بدهیم.
۲. انفاق باید گاهی علنی و گاهی مخفی باشد. انفاق علنی عامل تشویق دیگران می شود و انفاق پنهانی، انسان را از خودنمایی و ریا دور نگه میدارد و آبروی گیرندۀ صدقه را حفظ میکند.
۳. انفاق وسیلۀ آمرزش گناهان است. توبه فقط به دعا و گریه نیست؛ بلکه گاهی باید از مال گذشت تا خدا از گناهان ما بگذرد.
لَیْسَ عَلَیْکَ هُدَاهُمْ وَلَ-ٰکِنَّ اللَّ-هَ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّ-هِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ ٢٧٢
هدایتیافتن آنان بر عهدۀ تو نیست؛ بلکه خداوند هرکه را بخواهد [و شایسته باشد،] هدایت میکند. هر مالی که انفاق کنید، بهنفع خودتان است [و خدا به آن نیازی ندارد] و جز برای کسب رضای خدا انفاق نکنید. هر مالی که انفاق کنید، [پاداش] آن را بهطور کامل دریافت می کنید و بر شما ستم نخواهد شد.
طبق آنچه در تفاسیر آمده است، مسلمانان دربارۀ انفاقکردن به فقیرانِ مشرک، تردید داشتند. هنگامیکه از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم دراینباره پرسیدند، این آیه نازل شد و فرمود: پذیرش دین نباید تحت فشار و اجبار باشد؛ بهطوریکه فقرا برای بهدستآوردن لقمهای نان، اظهار اسلام کنند تا مسلمانان به آنان انفاق کنند. همانگونه که بخششهای الهی در این دنیا، شامل حال همۀ انسانها، چه مؤمن و چه کافر میشود، مؤمنان نیز باید در کمک به نیازمندان، غیرمؤمنان را نیز در نظر بگیرند با این دید که آنها نیز مخلوق خدا هستند و به آنها انفاق کنند و بدانند که خداوند پاداش آنان را به طور کامل میدهد. البته انفاق به غیرمسلمانان، درصورتی رواست که موجب تقویت کفر و پیشرفت اهداف دشمنان نشود؛ بلکه موجب آشنایی آنها با روح نوع دوستیِ اسلام شود.
از این آیه میآموزیم:
۱. پذیرش دین اجباری نیست و هیچکس، حتی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نمیتواند کسی را به پذیرش اسلام مجبور کند.
۲. اسلام مکتب انساندوستی است و فقر و محرومیت را حتی برای غیرمسلمانان نمیپسندد.
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ لَا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْبًا فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمَاهُمْ لَا یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّ-هَ بِهِ عَلِیمٌ ٢٧٣
[انفاق و صدقه] از آنِ نیازمندانی است که در راه خدا، در تنگنا قرار گرفتهاند، و نمیتوانند [برای تأمین هزینۀ زندگی] سفر کنند. از شدّت عفاف و آبروداری، شخص بیاطلاع، آنان را بینیاز میپندارد؛ اما تو آنان را از چهرههایشان میشناسی. آنان هرگز با اصرار، از مردم چیزی نمیخواهند و هر مالی به آنان انفاق کنید، بهطور قطع، خداوند از آن آگاه است.
الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ ٢٧٤
کسانی که اموال خود را در شب و روز و در پنهان و آشکار انفاق میکنند، اجر و پاداش آنان نزد پروردگارشان است و نه ترسی دارند و نه غمگین میشوند.
پیشتر بیان شد که اسلام برای اعتدال جامعۀ اسلامی، توصیههایی کرده که ازجملۀ آنها انفاق است؛ یعنی ثروتمندان و توانمندان از مال و ثروت خود، به محرومان جامعه کمک کنند. این آیات به یکی از نمونههای مهم انفاق به مهاجران و مجاهدان اشاره میکند و میفرماید: اینان در مسیر هجرت و جهاد، از خانه و کاشانۀ خود آواره شدهاند و در دیار غربت، نه مالی دارند و نه امکان کسب درآمد برای آنها وجود دارد؛ اما عفت نفس و خویشتنداریِ آنان نیز اجازه نمیدهد از مردم چیزی بخواهند و نیاز خود را مطرح کنند. بنابراین، عموم مردم آنان را بینیاز میپندارند. طبق آیات قرآن، مؤمنان باید به فکر اینگونه آبرومندان باشند و اجازه ندهند برادران دینیشان در سختی و رنج بهسر بَرند.
در تاریخ آمده است که در صدر اسلام، گروهی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم همراه ایشان از مکه به مدینه هجرت کردند. اینان در مدینه، نه خانهای داشتند و نه درآمدی؛ زیرا مشرکان مکه زندگی و اموالشان را مصادره کرده بودند. مردم مدینه نیز برخی از آنان را در خانههای خود جای دادند و زندگیشان را اداره میکردند. بااینحال بیشترِ آنان در کنار مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در محلی به نام «صُفه» زندگی میکردند. این آیه به مؤمنان سفارش میکند که به وضع آنان رسیدگی کنند.
از این آیات میآموزیم:
۱. خداوند در اموال ثروتمندان، حقی برای نیازمندان قرار داده است.
۲. پیشازآنکه نیازمندان نیاز خود را مطرح کنند، باید به آنها رسیدگی شود و نباید اجازه داد آبروی مؤمن ریخته و در جامعه تحقیر شود.
۳. در فرهنک قرآن، فقیر کسی است که بهدلیل عوارض جسمانی، همچون بیماری و پیری یا عوامل طبیعی، مثل سیل و زلزله یا حوادثی مانند جنگ، توان و امکان ادارۀ زندگی خود را ندارد؛ ولی بااینحال، حفظ آبرو را واجبتر از داشتن رفاه مادی میداند.
۴. خداوند زندگی کسانی را که در راه او انفاق کنند، از فقر بیمه کرده است و بیمی برای آنها نیست؛ همانطورکه آنها نیز بهسبب توکل بر خدا، هیچگاه از انفاق خود، پشیمان یا اندوهگین نمیشوند.
الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبَا لَا یَقُومُونَ إِلَّا کَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّ-هُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَیٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَی اللَّ-هِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَ-ٰئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ٢٧٥
کسانیکه ربا میخورند، از جا برنمیخیزند، مگر همانند برخاستن کسی که در اثر تماس شیطان، آشفته و دیوانه شده [و تعادل خود را از دست داده] است. این آسیب بدانسبب است که گفتند: «خرید و فروش مانند رباست.» درحالیکه خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است. پس هرکس که موعظۀ پروردگارش به او رسید و [از رباخواری] دوری کرد، آنچه در گذشته [قبل از تحریم ربا، از این راه بهدست آورده]، از آن اوست و کار او به خدا واگذار میشود. اما کسانی که [به رباخواری] بازگردند، اهل آتش خواهند بود و در آن، جاودانه میمانند.
یَمْحَقُ اللَّ-هُ الرِّبَا وَیُرْبِی الصَّدَقَاتِ وَاللَّ-هُ لَا یُحِبُّ کُلَّ کَفَّارٍ أَثِیمٍ ٢٧٦
خداوند ربا را نابود میکند؛ ولی صدقات را افزایش میدهد. [بدانید که] خداوند هیچ انسان ناسپاس و کافرِ گنهکاری را دوست نمیدارد.
خداوند در چهارده آیۀ پیدرپی، مؤمنان را به انفاق تشویق کرده و آثار فردی و اجتماعی آن را بیان می فرماید تا ازسویی، روح سخاوت را در مؤمنان زنده و دلبستگی آنها را به دنیا کم کند؛ ازسویدیگر، اختلاف طبقاتی کمتر و روح برادری و برابری در جامعۀ اسلامی حاکم شود. اکنون در پایان این آیات، قرآن پدیدۀ شوم رباخواری را مطرح میفرماید که هم تعادل اقتصادی جامعه را برهم میزند و هم تعادل روحی فرد رباخوار را. ربا ازسویی، موجب ایجاد کینه و نفرت در دل ضعیفان از ثروتمندان میشود و جامعه را به فروپاشی میکشاند و ازسویدیگر، نوعی جنون را برای رباخوار بهدنبال میآورد؛ زیرا رباخوار جز پول و طلا، هیچ نمیشناسد و همهچیز، حتی عواطف بشری را با پول معامله میکند.
مال رباخوار نقشی در تولید یا کارهای خدماتی جامعه ندارد و فکر یا بازوی او کاری انجام نمیدهد. رباخوار با قرضدادن پول خود به فرد نیازمند، از او پولی اضافه بر آنچه داده است، طلب میکند. نتیجۀ این کار درنهایت آن
است که ضعیف، ضعیفتر و غنی، غنیتر میشود و این بدترین ظلم در حق
محرومان جامعه است؛ لذا در تمام ادیان الهی، ربا حرام بوده و برای رباخوار مجازات تعیین شده است. درظاهر، ربا موجب افزایش ثروت و صدقه باعث کاهش آن می شود؛ اما آثار و برکات اموال به دست خداست. مالی که از راه ربا بهدست آید، چون نفرت محرومان را بهدنبال دارد، بهجای آنکه مایۀ سعادت فرد شود، امنیت جانی و مالی را از رباخوار سلب میکند و چه بسا مایۀ نابودی اصل اموال او شود. بهعکس، صدقهدهنده با محبوبیتی که در جامعه بهدست میآورد، در آرامش و امنیت بهسر میبرد و زمینۀ رشد و رفاه برای او فراهم می شود.
از این آیات میآموزیم:
۱. رباخواری باعث برهمخوردن تعادل روحی و اقتصادی جامعه می شود؛ تاآنجاکه در جامعه، بهجای محبت، نفرت و بهجای عدالت، ظلم رواج مییابد.
۲. اسلام دینی جامع و جامعهنگر است و برای امور اقتصادی مردم برنامه دارد؛ نه آنکه فقط عباداتی خشک را بر مردم تکلیف کند و دنیای آنها را به حال خودشان رها کرده باشد.
۳. رباخواری نوعی ناسپاسی است. اموالی که خدا در اختیار ما قرار داده است، امانتی بیش نیست و انفاقنکردن این اموال، کفران نعمت است که چه بسا باعث نابودی آن شود.
إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ ٢٧٧
کسانی که ایمان آورده و کارهای نیک انجام دادهاند و نماز را برپا کرده و زکات را پرداختهاند، پاداششان نزد پروردگارشان [محفوظ] است و نه ترسی دارند و نه غمگین میشوند.
آیات قبل در مذمت افزونطلبی ازطریق رباخواری بود. این آیه مؤمن واقعی را کسی معرفی میکند که نهفقط ربا نمیگیرد، بلکه با پرداخت بخشی از اموال خود بهعنوان زکات، به فکر محرومان و نیازمندان است. چنین فردی دین را در عبادات فردی محصور نمیداند؛ بلکه همواره در فکر خیررسانی به دیگران است.
از این آیه میآموزیم:
در کنار رابطه با خالق در نماز، رابطه با مخلوق ازطریق پرداخت زکات، بخشی از ویژگیهای مؤمن است.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّ-هَ وَذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ٢٧٨
ای کسانی که ایمان آوردهاید، تقوای الهی پیشه کنید و آنچه را از [مطالبات] ربا باقی مانده است، رها کنید؛ اگر ایمان دارید.
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّ-هِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِکُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ٢٧٩
پس اگر چنین نکردید، [بدانید که] با خدا و پیامبرش به جنگ برخاستهاید و اگر توبه کنید، [اصل] سرمایههای شما [بدون سود]، از آنِ خودتان است [و دراینصورت،] نه ستم میکنید و نه بر شما ستم میشود.
هنگامی که آیات مربوط به تحریم ربا نازل شد، برخی مسلمانان از راه ربا، طلبهایی از مردم داشتند و بههمینسبب، از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم دراینباره سؤال
کردند. آیات فوق نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در اجتماع مسلمانان اعلام کردند:
همۀ قراردادهای مربوط به ربا را زیر پا میگذارم و پیش از همه، خویشان من باید دست از ربا بردارند. در آیات قبل خواندیم که کمک به محرومان و قرضدادن به آنان، در حکم قرضدادن به خداست و خداوند پاداش آن را میدهد. این آیات نیز به کسی که با گرفتن ربا به محرومان ستم میکند، چنین هشدار میدهد: بدان با خدا طرف هستی و اگر دست از رباخواری برنداری، خدا و رسولش به حمایت از نیازمندان برمیخیزند و تو در جنگ با آنان قرار میگیری.
از این آیات میآموزیم:
۱. ایمان فقط به نمازخواندن و روزهگرفتن نیست؛ بلکه دوری از کسب مال حرام، شرط ایمان و نشانۀ تقواست.
۲. اسلام مالکیت را محترم میشمرد؛ اما به ثروتمندان، اجازۀ بهرهکشی و استثمار نمیدهد.
۳. سلطه گری و سلطهپذیری، هر دو، محکوم است. بهبیان دیگر، هم ربادادن ممنوع است و هم رباگرفتن.
وَإِنْ کَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَیٰ مَیْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ٢٨٠
و اگر [بدهکار] تنگدست بود، او را تا هنگام توانایی مهلت دهید و [درصورتیکه واقعاً توان پرداخت ندارد،] اگر ببخشید، برای شما بهتر است؛ اگر [نتایج آن را] بدانید.
وَاتَّقُوا یَوْمًا تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللَّ-هِ ثُمَّ تُوَفَّیٰ کُلُّ نَفْسٍ مَا کَسَبَتْ وَهُمْ لَا یُظْلَمُونَ ٢٨١
و بترسید از روزی که در آن، به پیشگاه خداوند بازگردانده میشوید و سپس، به هرکس [جزای] آنچه کسب کرده است، بیکموکاست داده میشود و به کسی ستمی نخواهد شد.
در ادامۀ آیات گذشته که مؤمنان را به پرداخت انفاق و قرضالحسنه تشویق و آنان را از گرفتن ربا نهی میکرد، این آیه به نکتۀ مهم اخلاقی اشاره میکند و میفرماید: نهتنها در قرضدادن ربا نگیرید، بلکه حتی اگر در موعد مقرر، شخص بدهکار توان پرداخت نداشت، به او مهلت دهید و اگر میتوانید، بدهی او را ببخشید و بدانید که این بخشش شما بیپاسخ نمیماند و خداوند در قیامت، آن را بیکموکاست جبران میفرماید. بهراستی، اگر این سفارشهای دین در جامعه اجرا شود، صفا و صمیمیت تا چه حد رواج پیدا میکند؟ دراینصورت هم نیازِ نیازمندان برطرف میشود و هم ثروتمندان به حرص و بخل و دلبستگی به دنیا دچار نمیشوند و درنهایت، دیوار میان غنی و فقیر کوتاه میشود.
از این آیات میآموزیم:
۱. اساس در انفاق و قرضدادن، ایجاد رفاه برای محرومان است. پس نباید کاری کرد که آنان با بازپرداخت بدهی، دوباره تنگدست و ناتوان شوند.
۲. اسلام حامی واقعی مستضعفان است و با تحریم ربا و تشویق انفاق، خلأهای اقتصادی جامعه را پُر میکند.
۳. بهدستآوردن رضایت محرومان و رضای خالق از کسب درآمد بهتر است.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا تَدَایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلَیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَلْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا یَأْبَ کَاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ
فَلْیَکْتُبْ وَلْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَلْیَتَّقِ اللَّ-هَ رَبَّهُ وَلَا یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئًا فَإِنْ کَانَ
الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهًا أَوْ ضَعِیفًا أَوْ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجَالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونَا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَکِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَیٰ وَلَا یَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیرًا أَوْ کَبِیرًا إِلَیٰ أَجَلِهِ ذَٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّ-هِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَیٰ أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِیرُونَهَا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَکْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَایَعْتُمْ وَلَا یُضَارَّ کَاتِبٌ وَلَا شَهِیدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّ-هُ وَاللَّ-هُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ٢٨٢
ای کسانیکه ایمان آوردهاید، هنگامیکه [بر اثر وام یا معامله] بدهی مدّتداری به یکدیگر پیدا میکنید، آن را بنویسید. نویسندهای میان شما، بهعدالت [سند را] بنویسد. کسی که توان نوشتن دارد، نباید از نوشتن خودداری کند؛ همانطورکه خدا به او تعلیم داده است. پس او بنویسد و آن کس که بدهکار است، املا کند و از خدایی که پروردگار اوست،پروا کند و چیزی از آن فرونگذارند. همچنین اگر بدهکار، سفیه یا ضعیف استیا تواناییِ املاکردن ندارد، ولیِّ او با رعایت عدالت [مدّت و مقدار بدهی را] املا کند و دو نفر از مردان را [بر این حق] شاهد بگیرید و اگر دو مرد نبودند، یک مرد و دو زن از گواهانی که دربارۀ آنها توافق دارید تا اگر یکی از آنان فراموش کرد، دیگری به او یادآوری کند. شهود نباید هنگامی که آنها را [برای ادای شهادت] دعوت میکنند، خودداری کنند. از نوشتن [بدهیهای] کوچک یا بزرگِ مدتدار، ملول نشوید. این نزد خدا به عدالت نزدیکتر و برای ادای شهادت، استوارتر و برای پیشگیری از شک و تردید بهتر است، مگر اینکه دادوستد نقدی باشد که میان خود، دستبهدست میکنید.
دراینصورت، ایرادی بر شما نیست که آن را ننویسید. هنگامیکه خرید و فروش [نقدی هم] میکنید، شاهد بگیرید. نباید به نویسنده و شاهد [بهدلیل حقگویی] زیانی برسد [و زیر فشار قرار گیرند] و اگر چنین کنید، از فرمان خداوند خارج شدهاید و از [مخالفت فرمان] خدا بپرهیزید. خداوند [راه درست زندگی را] به شما تعلیم میدهد و او به هر چیزی داناست.
این آیه که طولانیترین آیۀ قرآن کریم است، دربارۀ «حقالناس»، یعنی حفظ حقوق مالی مردم توصیههایی کرده است. بهدنبال آیات قبلی که دربارۀ احکام اقتصادی اسلام و با تشویق مردم به انفاق و قرضدادن آغاز شد و با تحریم ربا ادامه یافت، این آیه شیوۀ درست دادوستد را چه بهصورت نقدی و چه بهصورت نسیه بیان می کند تا معاملات مردم از هرگونه اشتباه یا ستمی دور بماند و هیچیک از دو طرف زیان نبینند. توصیههای خداوند در این آیه برای دادوستد و هرگونه معامله، بدینصورت خلاصه می شود:
۱. برای هر دِینی، چه وام و چه معاملۀ نسیه، چه اندک و چه بسیار، سندی تنظیم و نوشته شود.
۲. نویسندهای غیر از دو طرف معامله، آن را بنویسد؛ ولی براساس اقرار کسی که بدهی به گردن او میآید.
۳. بدهکار و نویسنده خدا را در نظر گیرند و چیزی از حق فروگذار نکنند.
۴. علاوهبر نوشتن، دو طرف، دو شاهد مطمئن را بر تحقق معامله گواه بگیرند.
۵. در معاملات نقدی، نوشتن لازم نیست و وجود گواه کافی است.
از این آیه میآموزیم:
۱. اسلام دینی جامع و جامعهنگر است و علاوهبر توجه به بُعد فردی و رشد روحی، به مسائل حقوقی و اقتصادی جامعه، توجه جدّی و عمیق میکند.
۲. سفارش به نوشتن در عصری که عموم مردم از سواد بهرهای نداشتهاند، نشانۀ توجه دین به موضوع سوادآموزی و رشد علمی است.
۳. سفارش به نوشتن قرارداد برای پایدارکردن اعتماد و اطمینان میان مردم است، نه آنکه نشانۀ بیاعتمادی باشد؛ زیرا مسائلی همچون فراموشی و اشتباه یا انکار، آرامش و امنیت اقتصادی جامعه را برهم میزند.
وَإِنْ کُنْتُمْ عَلَیٰ سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا کَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضًا فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْیَتَّقِ اللَّ-هَ رَبَّهُ وَلَا تَکْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ یَکْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّ-هُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ ٢٨٣
و اگر در سفر بودید و نویسندهای نیافتید، وثیقهای بگیرید و اگر یکی از شما دیگری را امین شمرد [وثیقه لازم نیست و] کسی که امین شمرده شده است، امانت [را بهموقع] بازگرداند و از خدایی که پروردگار اوست، پروا کند و شهادت را کتمان نکنید و هرکس آن را کتمان کند، پس بی شک، قلبش گنهکار است و خداوند به آنچه انجام میدهید، داناست.
آیۀ قبل دربارۀ تنظیم اَسناد تجاری و مکتوبکردن هرگونه معاملۀ غیرنقدی یا وام بود. این آیه سفارش میکند که حتی در سفر نیز این کار را انجام دهید و اگر نویسندهای نیافتید، با گرفتن چیزی از بدهکار به عنوان وثیقه، معامله را محکم و استوار کنید؛ اما هم طلبکار و هم بدهکار بدانند که آنچه نزد آنهاست، امانت است و باید بهموقع و بهنحو درست، به صاحبش بازگردانند. طلبکار حق بهرهبرداری از وثیقه را ندارد؛ بلکه باید در حفظ آن بکوشد تاهنگامی که بدهکار بدهیاش را پرداخت کرد، گرویی را سالم به او تحویل دهد.
ازسویدیگر، بدهکار نیز درحقیقت، امین شمرده شده که طرف معامله قرار گرفته است. پس باید بهموقع، بدهیاش را ادا کند تا ضرری متوجه طلبکار نشود؛ بهخصوص در جاییکه طلبکار اعتمادش به او تاحدی بوده که از او گرویی نستانده است که دراینصورت، باید خدا را در نظر گیرد و حقی را پایمال نکند. آیه در پایان، به عموم مؤمنان اینگونه سفارش می کند: در ادای حقوق مردم، کوتاهی نکنید؛ زیرا خدا به آنچه در دلهای شما میگذرد، آگاه است. کتمان حق، درظاهر، سکوت است و انسان کاری انجام
نمیدهد که احساس کند مرتکب گناه شده است؛ اما درواقع، گناه بزرگی است، زیرا روح انسان را آلوده و پلید میکند.
از این آیه میآموزیم:
۱. معاملات غیرنقدی را براساس قولِ شفاهی انجام ندهید؛ بلکه آن را با نوشتن و گواهگرفتن و درصورت لزوم، با گرفتن وثیقه، محکم و استوار سازید.
۲. با پرداخت بهموقع دیون و طلب مردم، نگذاریم اطمینانها سلب شود و امنیت اقتصادی جامعه از بین برود.
لِلَّ-هِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُمْ بِهِ اللَّ-هُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشَاءُ وَیُعَذِّبُ مَنْ یَشَاءُ وَاللَّ-هُ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ٢٨٤
آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، فقط از آنِ خداست. اگر آنچه را در دل دارید، آشکار سازید یا پنهان نگه دارید، خداوند شما را در برابر آن بازخواست میکند. پس هرکه را بخواهد [و شایستگی داشته باشد،] میبخشد و هرکه را بخواهد [و مستحق باشد،] مجازات میکند و خداوند بر هر چیزی تواناست.
این آیه به مؤمنان هشدار میدهد: گمان نکنید فقط گناهانی که با اعضا و جوارحی مانند چشم و گوش و دست و پا مرتکب میشوید، محاسبه میشود؛ بلکه خداوند از آنچه در دل شما میگذرد نیز آگاه است و شما را بهواسطۀ گرفتارشدن به گناهان روحی نیز بازخواست میکند. البته مرادِ آیه، گناهانی است که جنبۀ درونی دارند و با فکر و روح انجام میشوند؛ همچون اعتقاداتِ کفرآمیز یا کتمان حقوق مردم که در آیات قبل مطرح شد. اما اگر وسوسههای شیطانی به ذهن انسان خطور کند یا حتی فرد تصمیم به ارتکاب گناه بگیرد، تاوقتیکه مرتکب کاری نشده است، کیفری ندارد؛ گرچه
فکر گناه بهتدریج، دل انسان را تاریک و زمینه را برای ارتکاب آن فراهم میکند.
از این آیه میآموزیم:
انسان نهتنها باید مراقب چشم و گوش خود، بلکه باید مواظب دل و روحش باشد تا پلیدی و ناپاکی در آن خانه نکند و شیطان بر انسان مسلط و زمینۀ ارتکاب گناه نیز فراهم نشود.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّ-هِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَکَ رَبَّنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ ٢٨٥
پیامبر به آنچه ازسوی پروردگارش بر او نازل شده، ایمان آورده است و همۀ مؤمنان نیز به خدا و فرشتگان و کتابهای آسمانی و فرستادگانش ایمان آوردهاند [و گفتند:] «ما میان هیچیک از پیامبران او فرق نمیگذاریم [و به همگی ایمان داریم.]» و گفتند: «ما [ندای حق را] شنیدیم و اطاعت کردیم. پروردگارا، آمرزش تو را [خواهانیم] و بازگشت ما بهسوی توست.»
از دید اسلام، جهان به مدرسهای میماند که درطول تاریخ، ازسوی خداوند، معلمانی برای هدایت و تربیت ساکنان آن آمدهاند. این پیامبران: هریک در کلاسی از کلاسهای این مدرسه، بشر را رشد دادهاند؛ تاآنجاکه عقل و فکر بشر ظرفیت درک و دریافت کاملترین برنامۀ الهی را بهدست آورد. آنگاه خداوند، خاتم پیامبران، حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم را به رسالت برانگیخت. بنابراین، هر مسلمان به تمام پیامبران الهی: و تمام کتب آسمانی که ازسوی خداوند و بهواسطۀ فرشتگان آمده است، ایمان دارد و میان فرستادگان خداوند هیچ تبعیضی نمیگذارد.
از این آیه میآموزیم:
همۀ پیامبران: یک هدف و برنامه داشتهاند؛ اما با آمدن آخرین پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم ، باقیماندن بر دین پیامبر قبلی، بیحکمتشمردن کار خدا و نافرمانی و بی اعتنایی به حکمت اوست.
لَا یُکَلِّفُ اللَّ-هُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا کَسَبَتْ وَعَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ ٢٨٦
خداوند هیچکس را جز بهاندازۀ تواناییاش تکلیف نمیکند. آنچه [از خوبی] کسب کند، به سود او و آنچه [از بدی] مرتکب شود، به زیان خود اوست. [مؤمنان میگویند:] «پروردگارا، اگر [در انجامدادن تکالیف، چیزی را] فراموش کردیم یا به خطا رفتیم، ما را بازخواست مکن. پرودگارا، تکلیف سنگینی بر ما قرار مده، همانطورکه [بهدلیل گناه و طغیان،] بر کسانی که پیش از ما بودند، قرار دادی. پروردگارا، آنچه طاقت تحمل آن را نداریم، بر ما مقرّر مکن و از ما درگذر و ما
را بیامرز و در رحمت خود قرار ده. تو مولا و سرپرست مایی؛ پس ما را بر گروه کافران پیروز گردان.»
خداوند، انسانها را متفاوت آفریده است: یکی باهوش و مستعد و دیگری کمهوش و کماستعداد؛ یکی قوی و تنومند و دیگری ضعیف و لاغر؛ یکی سفید و دیگری سیاه؛ یکی در خانوادهای مذهبی بهدنیا آمده است و دیگری در خانوادهای غیرمذهبی؛ یکی در اجتماعی غنی و دیگری را در اجتماعی فقیر و بالاخره، یکی مرد و دیگری را زن آفریده است. باید پذیرفت که برخی از این تفاوتها، لازمۀ خلقت و بقای بشر است و برخی ناشی از ستم بعضی انسانها به یکدیگر و نبود عدالت اجتماعی. طبیعی است که این تفاوتها، چه بهحق و چه بهناحق، در توان جسمی و فکری افراد بسیار تأثیرگذار است. برایناساس، اگر خداوند از همۀ انسانها با همۀ تفاوتهایی که دارند، یک
گونه انتظار داشته باشد، ظلم است. لذا این آیه به یکی از صفات مهم خداوند، یعنی «عدل» اشاره میکند و میفرماید: خداوند بر هیچکس، بیش از توانش تکلیف نمیکند و بیش از این مقدار، از او انتظار ندارد.
کیفر و پاداش که به میزان تکلیف بستگی دارد نیز متفاوت است و خداوند در قیامت، از هرکس، به اندازۀ درک و شعور و آگاهیاش حساب میکِشد. بنابراین اگر انسان فرمان واجبی را فراموش کرد یا از رویِ اشتباه و نه عمد، گناهی مرتکب شد، او را مؤاخذه نمیکند. فقط گناهانی که از روی علم و عمد بوده باشند، موجب کیفر خواهند بود.
از این آیه میآموزیم:
۱. اسلام، دینی آسان است که تکلیفی بیش از طاقت انسان ندارد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم نیز فرمودهاند: «من با دینی آسان و سهل مبعوث شدهام.»
۲. کیفر و پاداش براساس عمل است و عمل تابع قصد و انگیزه؛ پس خداوند کاری را که از روی خطا یا فراموشی باشد، بازخواست نمیکند.
۳. رفتار خداوند با انسان، براساس لطف و رحمت و مغفرت است. اگر انسان توبه کند، گناهانش بخشیده و دلش از آلودگی پاک می شود.