تکفیر از دیدگاه علمای اسلام

مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوانی، علی‌اصغر، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور : تکفیر از دیدگاه علمای اسلام/ تالیف علی‌اصغر رضوانی ؛ [به سفارش] کنگره جهانی« جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام».

مشخصات نشر : قم: موسسه دار الاعلام لمدرسه اهل البیت (ع)، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری : ۴۹۹ص.

شابک : ۲۵۰۰۰۰ ریال: 978-600-94845-6-0

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Ali Asghar Rezvani.Takfir in the islamic scholars view.

یادداشت : کتابنامه: ص.[۴۸۹] - ۴۹۹.

موضوع : تکفیر (فقه)

موضوع : تکفیر-- کشورهای اسلامی

موضوع : تکفیر -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده : کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام} نخستین: ۱۳۹۳ : قم{

شناسه افزوده : موسسه دار الاعلام لمدرسه اهل البیت علیهم السلام

رده بندی کنگره : BP۲۲۵/۳/ر۶ت۸ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۴

شماره کتابشناسی ملی : ۳۷۴۸۳۸۲

اشاره

مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله)

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیم

مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دام ظله)

ریاست عالی کنگره:

عصر ما روزگارِ حوادث دردناک و پیچیده و فتنه‌های خطرناک برای اسلام و مسلمین است و سرچشمه آن دو چیز است: توطئه دشمنان خارجی اسلام و همکاری منافقین داخلی.

یکی از خطرناک‌ترین آن‌ها فتنة تکفیری‌ها و افراطیون است که اخیراً به صورت گروهی به نام داعش و امثال آن درآمده‌اند.

فتنه تکفیر از کجا برخاسته؟ و به چه وسیله‌ای رشد کرده؟ و عوامل گسترش آن، چه بوده؟ و راه خاموش کردن آن چیست؟ هر کدام درخور بحث و دقت است، و به یقین برنامه‌های سیاسی و نظامی، به‌تنهایی برای دفع این فتنه‌ها کارساز نیست هرچند صادقانه باشد.

باید علمای بزرگ اسلام ریشه‌های این تفکر نادرست را با منطق صحیح قطع کنند و جوانان را از جذب شدن به سوی آن باز دارند.

بر این اساس، تصمیم گرفته شد به کمک جمعی از دانشمندان آگاه و دلسوز، کنگرة جهانی به نام «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای

اسلام» از تمام مذاهب تشکیل شود و در این زمینه به مطالعات دقیقی بپردازند و نتیجه آن را در دسترس همگان بگذارند تا با آگاهی عموم مسلمین إن‌شاءالله این فتنه خاموش شود.

آنچه در این آثار مطالعه می‌فرمایید بخشی از این مطالعات است.

(رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَیْرُ الْفَاتِحِینَ)

قم - حوزه علمیه

ناصر مکارم شیرازی

ذی‌الحجه 1435 قمری

مقدمه دبیر علمی حضرت آیت الله العظمی سبحانی (دام‌ظله)

ریشه‌های پدیدۀ تکفیر و انگیزه تشکیل

کنگره جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام

ایمان و کفر دو مفهوم متضایفند که از اندیشیدن یکی، دیگری نیز تداعی می‌شود؛ این نوع حالت را در فلسفه، «تضایف» می‌نامند.

واژه «ایمان» به معنای تصدیق و باور کردن، و لفظ «کفر» به معنای ستر و احیاناً به معنای انکار است و در اصطلاح متکلمان، مقصود از ایمان، تصدیق نبوت نبیِّ زمان و رسالت او، و مقصود از «کفر» نادیده گرفتن دعوت چنین فردی و یا انکار اوست.

تاریخ دعوتِ آموزگاران آسمانی، حاکی است در هر زمانی که پیامبری مبعوث می‌شد و دعوت خود را با دلایلی مبرهن می‌ساخت، جامعه آن روز، به دو گروه مؤمن و کافر تقسیم می‌شدند، آن کس که

به دعوت پیامبری پاسخ مثبت می‌گفت مؤمن و آن کس که به ندای او پشت می‌کرد کافر خوانده می‌شد.

برنامه‌های تمام پیامبران در دعوت به اصول یکسان بوده و اختلافی در آن‌ها وجود نداشت و گروه مؤمن در تمام دعوت‌ها افرادی بودند که به خدای خالق و آفریننده، خدای مدبر و مدیر، ایمان آورده و جز او به معبودی نمی‌اندیشیدند و رسالت پیامبر زمان خود را از صمیم دل می‌پذیرفتند.

آن‌گاه که اراده الهی بر بعثت پیامبر خاتم تعلق گرفت، رسول خاتم، ایمان افراد را با دو کلمه که حاکی از باور باطنی آن‌ها بود؛ می‌پذیرفت؛ یعنی هر کس و یا گروهی که

«لا اله الا الله، محمد رسول الله» می‌گفت وارد خیمه اسلام می‌شد و از جرگه کفر فاصله می‌گرفت.

از سوی دیگر، اقرار به کلمه اخلاص - که در آن نفی الوهیت از هر موجودی جز خدا سلب شده - در بردارنده اقرار به سه نوع توحید است: 1. توحید در خالقیت؛ 2.توحید در تدبیر؛ 3. توحید در عبادت. زیرا این سه نوع، از خصایص خدای جهان است نه مخلوق او.

افزون بر این، اساس هر دعوت الهی را ایمان به آخرت تشکیل می‌داد، طبعاً اقرار به حیات اخروی بسان توحید و رسالت، از عناصر سازنده ایمان می‌باشد و در کلمه اخلاص نهفته است.

در سیره نبوی فصلی به نام «عام الوفود» است؛ یعنی سالی که هزاران نفر از دور و نزدیک به صورت فردی و یا گروهی به مدینه رو آورده و به حضرتش ایمان آوردند و با گفتن دو جمله پیشین که حاکی از باور واقعی آنان بود، مسلمان خوانده شدند. در این مورد آیه‌های سوره «نصر» نازل شد؛ آن‌جا که می‌فرماید: {إِذَا جَاء نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ وَرَأَیْتَ النَّاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللَّهِ أَفْوَاجًا}، پذیرش اسلام این گروه‌ها فقط با اجرای این دو جمله انجام می‌گرفت و مسائل کلامی و یا فقهی مطرح نمی‌شد؛ مثلاً هرگز از آنان در مورد جایگاه خدا و یا رؤیت خدا در رستاخیز و یا حدوث و قدم قرآن و امثال این‌ها سئوال نمی‌شد. بلکه ایمان اجمالی به رسالت پیامبر خاتم، آنان را از طرح این مسائل بی‌نیاز می‌ساخت. هم‌چنین مسائلی مانند جواز توسل به انبیا و اولیا، و یا نماز در کنار قبورشان، یا زیارت قبور اولیاء الله برای آن‌ها، مطرح نمی‌شد.

آغاز فتنه تکفیر

در زمان معاصر، گروهی تندرو و ناآگاه از اصول و مبانی آیین محمدی، اسلام و ایمان را گویی برای خود احتکار کرده و از میان همة مسلمانان، فقط گروه اندکی را مؤمن می‌دانند و دیگران را کافر و مهدورالدم می‌شمرند. ریشه این نوع تکفیرها به عصر

ابن‌تیمیه}ت 728ق.{ و پس از وی به وهابیان تندرو برمی‌گردد و شدّت عمل گروه دوم بیش از فرد نخستین است، زیرا ابن‌تیمیه غالباً از کلمه بدعت بهره می‌گیرد، ولی گروه اخیر به جای بدعت، واژة کفر را به کار می‌برد و ملاک تکفیر، ناهماهنگی با افکار آن‌ها در امثال مسائل پیشین است.

آن‌ها به شدت با حفظ قبور پیامبران و اولیای الهی مخالف هستند و زیارتگاه‌ها را مظهر بت‌پرستی قلمداد می‌کنند! در حالی‌که در طول تاریخ اسلام، قبور انبیای پیشین در فلسطین و اردن و شام و عراق پیوسته محفوظ بوده و مسلمانان گروه گروه به زیارت آن‌ها می‌رفتند و هیچ‌کس چنین کاری را بر خلاف توحید توصیف نمی‌کرد.

حتی روزی که بیت‌المقدس به وسیله عمربن خطاب فتح شد، هرگز او به تخریب این مقامات فرمان

نداد، بلکه شیوه پیشینیان را در حفظ و آرایش آن‌ها تأیید کرد.

در طول زمان، پس از رحلت پیامبر، تمام موحدان به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم متوسل شده تا حاجت آنان با شفاعت او برآورده شود. اما این گروه این نوع توسل‌ها را با توسل مشرکان به بت‌ها یکسان می‌گیرند؛ در حالی‌که ماهیت این دو نوع توسل از هم جداست، و از زمین تا آسمان فاصله دارد.

تکفیرِ خشونت‌بار

تکفیر پیشینیانِ این گروه، غالباً قلمی و لسانی بود، اما تکفیر از دورۀ وهابیان تندرو، رنگ خشونت به خود گرفت و پیروانشان پیوسته به قُری و قصبات و آبادی‌های اطراف «نجد» حمله می‌بردند و آنچه می‌توانستند غارت می‌کردند و از این طریق بر قدرت مالی خود می‌افزودند.

برای آگاهی از جنایت‌های پایه گذار این مسلک و جانشینان او به دو تاریخ معتبر وهابیان مراجعه شود: یکی «تاریخ ابن‌غنام» و دیگری «تاریخ ابن‌بشر» که هر دو، مدت‌هاست چاپ شده و مورد توجه علما و دانشمندان است.

دامن سخن را در این مورد، کوتاه کرده و سخن خویش را با این بیت به پایان می‌رسانیم:

شرح این هجران و این خون جگر

این زمان بگذار تا وقت دگر

پس از اشغال افغانستان به وسیله قوای سرخ شوروی سابق، تصمیم گرفته شد که برای طرد قدرت کفر، از این سرزمین، از روح جهادی جوانان مسلمان در منطقه استفاده شود تا دشمن را از سرزمین‌های اسلامی دور سازند، این طرح از یک نظر زیبا و خداپسندانه بود، اما بر اثر فقدان عالم وارسته و رهبری آگاه از موازین جهاد در میان این جمع، که آنان را به صورت صحیح رهبری کند، سرانجام، تلاشِ پیکارگران به گونه دیگر ادامه پیدا کرد و برخی از آنان با تأثیرپذیری از افکار وهابیان تندرو، بر تکفیر تمام دولت‌های اسلامی و ملت‌هایی که در آن زندگی می‌کنند، پرداختند. شوربختانه ابتدا این کار با حمله به کشورهای مقاوم و استوار در مقابل صهیونیست‌ها آغاز شد و به جای این که قدس را آزاد کنند به نابود کردن زیرساخت‌های کشورهای سوریه و عراق روی آوردند. خشونت آنان با کودکان و زنان و پیران وافتادگان و انسان‌های بی‌طرف به گونه‌ای شد که چهره اسلام را در جهان مشوَّه ساخت و دیگر کسی در غرب اظهار علاقه به اسلام نمی‌کرد. عمل زشت و وحشیانه این گروه کجا

و وحی الهی کجا! آن‌جا که می‌فرماید: }فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ{ }آل عمران: 159{ و پیامبر رحمت در حدیثی می‌فرماید: «إنّ الرفقَ لا یکونُ فی شیء إلّا زانه، ولایُنزَعُ مِن شیء إلّا شأنه»؛ }صحیح مسلم، ج8، ص22{ مهربانی ورفق با هرچیز که در آمیزد آن را مزیّن می‌گرداند و چیزی که رفق و مدارا از آن گرفته شود تباه می‌گردد.

انگیزه تشکیل کنگره

در این شرایط رقت‌بار، مرجعیت عالی‌مقام در حوزه علمیه قم تصمیم گرفت همایشی تحت عنوان «کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام» برای معرفی این گروه و پیامدهای عمل آنان، تشکیل شود و در این مورد از علمای

اسلام و محققان خواسته شد که به ریشه‌یابی و تبیین ماهیت این تکفیر شوم و راه‌های برون رفت از آن بپردازند. دانشمندان از این دعوت استقبال کردند و در نتیجه، آثاری به دبیرخانه کنگره رسید که بخش مهمی از آن‌ها ارزشمند و از محتوای عالی برخوردارند؛ از این‌رو تصمیم گرفته شد این آثار چاپ و منتشر شود و در اختیار اهل نظر و مهمانان عزیز که از داخل و خارج دعوت شده‌اند قرار گیرد تا از این طریق گامی برای جلوگیری از انتشار این

غده سرطانی ویرانگر و ویروس مخوف برداشته شود.

در پایان از تلاش‌های شبانه‌روزی اعضای محترم دبیرخانه، سپاس‌گزاری نموده و زحمات توان‌فرسای آنان را ارج می‌نهیم و نیز از کلیه کسانی که این فضای روحانی و علمی را پدید آورده‌اند، تقدیر و تشکر می‌کنیم.

قم - جعفرسبحانی

8/6/93

دیباچه

{یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ ادْخُلُواْ فِی السِّلْمِ کَآفَّةً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ} }بقره208{

در تاریخ اسلام، جنگ‌های بسیاری میان مسلمانان روی داده است، اما به جز خوارج و جریان‌های تکفیری در چند قرن اخیر، کمتر فرقه‌ای، سایر مسلمانان را تکفیر نموده و با استناد به آن، خون و مال و ناموس اهل قبله را مباح شمرده است. خوارج، طلایه داران تکفیر بودند، اما در سه قرن اخیر، وهابیان، خشن‌تر از آنان پرچم تکفیر را به‌دست گرفتند و به بهانه دعوت به توحید، بسیاری از مسلمانان را به خاک و خون کشیده و بناها و آثار اسلامی را که دارای قداست و هویت تمدنی مسلمانان بود نابود کرده‌اند.

با وجود تلاش‌های فراوان علمای بزرگ اسلام برای مقابله با تکفیر، متأسفانه در عصر حاضر، شاهد رشد و گسترش جریان‌های تکفیری در گوشه و کنار

جهان اسلام هستیم. گروه‌هایی که جنایت‌هایی را رقم می‌زنند که نمونه آن را در تاریخ اسلام، کمتر می‌توان دید. سربریدن، آتش زدن، مثله کردن، تجاوز به نوامیس، نابودی اموال و تخریب بناهای مقدس، گوشه‌هایی از جنایاتی است که آنان به نام اسلام مرتکب می‌شوند.

از سوی دیگر، ترور علمای بزرگ اسلام، تخریب اماکن مقدس و هویت ساز اسلامی، ارتکاب اعمال شنیع و محرم به نام اسلام مانند جهاد نکاح و ... ضربات جبران ناپذیری بر پیکر جهان اسلام وارد کرده است.

با نگاهی به جغرافیای کشورهای اسلامی، رد پای این گروه‌ها را کمابیش در تمامی مناطق اسلامی میبینیم. گروه‌هایی مانند جبهة النصره، داعش، القاعده، جندالعدل و

حزب التحریر در آسیا و گروه‌هایی همانند بوکو حرام، الشباب، انصار السنه و انصارالشریعه در آفریقا و گروه‌های متنوع دیگر، همه نشانگر وجود بحران در جهان اسلام است.

این که چنین وضعیتی معلول چه عواملی است، بحث‌های گسترده‌ای می‌طلبد که در مجموعه مقالات به تفصیل به آن‌ها اشاره شده است، اما به اجمال، سهم غرب در پروژه اسلام هراسی و در پی

آن، اسلام ستیزی را هرگز نمی‌توان نادیده گرفت. غرب که با رشد سریع اسلام در جهان روبهروست، امروز پروژه اسلام علیه اسلام را آغاز کرده است با حمایت از گروه‌های افراطی و دامن زدن به اختلافات مذهبی، قدرت و قوت مسلمین را تضعیف کند و از طرف دیگر، چهره‌ای مشوّه از مسلمین در برابر جهانیان ترسیم نماید.

هم‌چنین با قرائت‌های انحرافی از مفاهیمی مانند توحید و شرک، ایمان و کفر، بدعت و نظایر آن مسلمانان را به گرداب تکفیر افکنده است.

با این حال به نظر می‌رسد که جنایت‌ها و تخریب‌های جریان‌های تکفیری آن‌چنان گسترده و بی‌محابا بوده که موجی از نفرت و مخالفت با عملکرد آنان را در جهان اسلام به وجود آورده است.

برای مقابله علمی و روشنگرانه با این جریان، لازم بود عالمان و اندیشوران به ریشهیابی و راههای خلاصی از آن بپردازند، از این رو کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام»، با اشراف و هدایت‌های ارزشمند مرجع جهان تشیع، حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی - ادام الله ظله - بر آن شد تا در حد

توان از ظرفیت‌های علمی جهان اسلام برای مقابله با تکفیر بهره‌برداری کند. برای این کار، چهار کمیته علمی با عناوین زیر شکل گرفت:

محور اول به تبارشناسی جریان‌های تکفیری می‌پردازد. خاستگاه، آبشخور و مصادیق تکفیر در طول تاریخ اسلام در این کمیته بررسی می‌شود.

محور دوم، انحرافات عقیدتی و قرائت‌های تکفیری از عقاید ناب اسلامی را ریشه‌یابی خواهد کرد. در این کمیته، اصول و مبانی اعتقادی این گروه‌ها و جریان‌ها، نقد و انحرافات آن‌ها از اندیشه اسلامی ریشهیابی می‌گردد.

محور سوم، عوامل سیاسیِ رشد و گسترش جریان‌های تکفیری، وابستگی‌ها و اهداف آن‌ها را بررسی می‌کند.

و محور چهارم، راهکارهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و دینی برای برون رفت از تکفیر، نشان داده خواهد شد.

مقالههایی که در این مجموعه گرد آمده است، ماحصل آراء و نظریات اندیشمندان و علمای جهان اسلام، درباره محورها و موضوعات فوق است.

هم‌چنین جهت غنای علمی هرچه بیشتر کنگره، پژوهش‌های مستقلی توسط اندیشمندان انجام شده است که به اجمال عبارتند از:

کاملاً خارج از آموزه‌های اسلامی است. این مجموعه به جمع آوری فتاوای تکفیری این جریان‌ها پرداخته است.

بی‌تردید آنچه موجب غنای هرچه بیشتر مجموعه مقالات و هم‌چنین پژوهش‌های مستقل کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام شده است، اشراف علمی حضرت آیت الله العظمی سبحانی - ادام الله ظله - است که با رهنمودهای راهگشا، کمیته‌های علمی کنگره را همواره یاری کردهاند.

هم‌چنین از حجت الاسلام والمسلمین دکتر فرمانیان - دبیر کمیته علمی - که در پی‌گیری و نظم و ترتیب مقالات زحمات بسیاری را متحمل شده‌اند و مدیران محترم کمیته‌های علمی حجج

اسلام: قزوینی، میراحمدی، فرمانیان و جناب آقای دکتر امینی تشکر می‌شود.

امید که در سایه تلاش‌های مجاهدانه مراجع عظام تقلید و علمای اسلام، شاهد تقریب و همگرایی جهان اسلام و ریشه‌کن کردن فتنه تکفیر در جهان اسلام باشیم.

رئیس ستاد و قائم مقام دبیر علمی

کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام

سید مهدی علیزاده موسوی

22/6/1393

فهرست مطالب

پیشگفتار 35

فصل اول:دست مایه‌های تکفیر: اسلام، ایمان و کفر

اسلام 45

مفهوم لغوی اسلام 45

مفهوم اصطلاحی اسلام 46

ترتب آثار و احکام اسلام بر اقرار لفظی 48

الف{ از روایات اهل سنت 49

ب{ روایات شیعه 50

ایمان 53

مفهوم لغوی ایمان 53

مفهوم شرعی ایمان 56

جهت اول 57

جهت دوم 57

جهت سوم 58

تأثیر تصدیق در حقیقت ایمان 59

مفهوم تصدیق 59

نقد ادله عدم دخالت تصدیق در ایمان 60

دلیل اول 60

نقد 61

دلیل دوم 61

نقد 62

تأثیر عمل در مفهوم ایمان 62

دلیل اول 64

نقد 65

دلیل دوم 65

نقد 66

دلیل سوم 66

نقد 66

دلیل چهارم 66

نقد 67

دلیل پنجم 67

نقد 67

دلیل ششم 67

نقد 68

دلیل هفتم 68

نقد 68

دلیل هشتم 68

نقد 69

دلیل نهم 69

نقد 69

دلیل دهم 70

نقد 70

دلیل یازدهم 71

نقد 71

دلیل دوازدهم 71

نقد 71

دلیل اول 74

دلیل دوم 74

دلیل سوم 74

دلیل چهارم 74

دلیل چهارم 75

لزوم التزام به مقتضای ایمان 75

زیاده و نقصان در ایمان 77

توجیه اول 78

نقد 79

توجیه دوم 79

نقد 79

توجیه سوم 80

نقد 80

توجیه چهارم 80

نقد 80

نقد 81

نقد 87

تأثیر اقرار به شهادتین در ترتب آثار اسلام و ایمان 87

اجتماع نفی ایمان با اسلام 89

الف{ آیات 89

ب{ روایات 89

ج{ عبارات علما 90

ارکان اسلام و ایمان 92

کفر 99

مفهوم کفر 99

مفهوم اصطلاحی کفر 103

تقابل کفر با ایمان 106

استعمال کفر در مقابل ایمان در قرآن 107

اقسام کفر 107

الف{ تقسیم کفر به اعتبار حکم آن 107

میزان در کفر اکبر 113

میزان در کفر اصغر 114

راه‌های تشخیص کفر اکبر از کفر اصغر 114

حکم کفر اصغر 116

سبب اطلاق کفر بر عمل غیر مخرج از ملت اسلام 116

ب{ تقسیم کفر به لحاظ اطلاق و تعیین 118

میزان در کفر به مبدأ و معاد 120

نقد 122

نقد 125

اختلاف در سببیت انکار ضروری برای کفر 125

دلیل اول 126

نقد 126

دلیل دوم 126

نقد 127

فصل دوم:

تکفیر از دیدگاه قرآن، روایات، صحابه و اندیشمندان اسلامی

تکفیر 133

مفهوم تکفیر 133

اصالت عدم تکفیر 133

لزوم احتیاط در تکفیر 136

علمای اسلام و دستور به احتیاط در تکفیر 137

وجوب تفحص و عدم سرعت در تکفیر 141

توسعه دایره اسلام 142

تکفیر از دیدگاه قرآن و روایات 143

تکفیر از دیدگاه روایات 145

تکفیر از دیدگاه صحابه 151

تکفیر از دیدگاه سلف 153

ابن‌سیرین }متوفی 110ق{ 154

ابن‌ابی‌لیلی }متوفی 148ق{ 154

ابوحنیفه }متوفی 150ق{ 155

اوزاعی }متوفی 157ق{ 155

سفیان ثوری }متوفی 161ق{ 156

قاضی ابویوسف }متوفی 182ق{ 156

محمد بن حسن شیبانی }متوفی 189ق{ 156

شافعی }متوفی 204ق{ 156

حافظ حمیدی }متوفی 219ق{ 157

احمد بن حنبل }متوفی 241ق{ 158

عبدالسلام بن قاسم }متوفی 244ق{ 158

اسماعیل بن یحیی مزنی }متوفی 264ق{ 159

داود بن علی }متوفی270ق{ 159

عثمان بن سعید دارمی }متوفی 280ق{ 160

تکفیر از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 160

طحاوی }متوفی 321 ق{ 160

ابوالحسن اشعری }متوفی 324ق{ 162

قیروانی }متوفی 386ق{ 163

عبیدالله بن محمد بن بطه عکبری }متوفی 387ق{ 163

ابوسلیمان محمد بن محمد خطابی }متوفی 388ق{ 164

ابومحمد عبدالوهاب بن علی بن نصر بغدادی }متوفی 424ق{ 165

امام جوینی }متوفی 438ق{ 165

ابن‌حزم }متوفی 456ق{ 165

شیخ طوسی }متوفی 460ق{ 167

ابن‌عبدالبر }متوفی 463ق{ 168

ابواسحاق شیرازی }متوفی 476ق{ 168

ابوالمحاسن رویانی }متوفی 502ق{ 169

ابوحامد غزالی }متوفی 505 ق{ 169

بغوی }متوفی 516 ق{ 174

قاضی عیاض یحصبی اندلسی }متوفی 544ق{ 174

ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی }متوفی 548ق{ 175

ابن عساکر دمشقی }متوفی 571ق{ 176

ابن طفیل اندلسی }581ق{ 176

کاسانی }متوفی 587 ه-{ 176

جمال الدین احمد بن محمد غزنوی حنفی }متوفی 593ق{ 177

ابن‌رشد اندلسی }متوفی 595 ق{ 177

محمد بن عمر فخر رازی }متوفی 606ق{ 177

ابن قدامه حنبلی }متوفی 620ق{ 178

محیی‌الدین ابن‌عربی }متوفی 638ق{ 178

ابوالعباس قرطبی }متوفی 656ق{ 179

قرطبی }متوفی 671ق{ 179

محقق حلی; }متوفی 676ق{ 180

نووی }متوفی 676ق{ 182

ابن‌دقیق العید }متوفی 702ق{ 185

خطیب شافعی }739ق{ 186

ذهبی }متوفی 748ق{ 186

ابن‌قیم جوزیه }متوفی 751ق{ 193

شیخ ابومحمد طاهر بن احمد قزوینی }متوفی 756ق{ 194

قاضی ایجی }متوفی756ق{ 195

تقی‌الدین سبکی }متوفی 756ق{ 196

ابن‌تیمیه }متوفی 758ق{ 197

بابرتی }متوفی 786 ق{ 200

امام شاطبی }متوفی 790ق{ 200

ابن‌ابی‌العز حنفی }متوفی 793ق{ 202

تفتازانی }متوفی 793ق{ 203

زین الدین عراقی }متوفی 806ق{ 203

میر سید شریف جرجانی }متوفی 812ق{ 204

تقی الدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی }م829ق{ 206

ابن‌الوزیر }متوفی 840ق{ 206

ابن‌حجر عسقلانی }متوفی 852ق{ 208

بدرالدین عینی }متوفی 855ق{ 210

ابن‌الهمام حنفی }متوفی 861ق{ 211

شیخ جلال الدین محلّی }متوفی 864ق{ 211

کمال‌الدین مقدسی }متوفی 906ق{ 212

محقق دوانی }متوفی 908ق{ 213

شهید ثانی }متوفی 965ق{ 213

شهاب‌الدین قسطلانی }متوفی 923ق{ 214

ابن‌نجیم مصری }متوفی 970ق{ 214

شعرانی حنفی }متوفی 973ق{ 215

ابن‌حجر‌هیتمی }متوفی 973ق{ 217

شربینی خطیب }متوفی 977ق{ 218

ملا‌علی قاری }متوفی 1014ق{ 219

بوسنوی }متوفی 1024{ 221

محمد عبدالرؤف مناوی }متوفی 1031ق{ 222

فاضل هندی }متوفی 1137 ه-{ 222

احمد بن علی بصری }زنده در سال 1157ق{ 223

محمد بن احمد بن سالم سفارینی حنبلی }متوفی 1188ق{ 223

محمد بن سلیمان کردی }متوفی 1194ق{ 223

سلیمان بن عبدالوهاب }متوفی 1210ق{ 224

دسوقی ازهری }متوفی 1230ق{ 228

علوی بن احمد بن حسن حداد }متوفی 1232ق{ 228

شوکانی }متوفی 1250ق{ 229

ابن عابدین }متوفی 1252ق{ 231

صاحب جواهر }متوفی 1266ق{ 232

عثمان بن عبدالعزیز بن منصور ناصری }متوفی 1282ق{ 233

شیخ محمّد بن عبدالله نجدی 233

عبدالغنی غنیمی میدانی حنفی }متوفی 1298ق{ 235

احمد زینی دحلان }متوفی 1304ق{ 236

محمد صدیق قنّوجی }متوفی 1307ق{ 238

نبهانی }متوفی 1350ق{ 238

رشید رضا }متوفی 1354ق{ 239

دکتر محمد عبدالله دراز }متوفی 1377ق{ 239

سید اسماعیل بن مهدی بن حمید غربانی حسنی }متوفی 1400ق{ 240

اجماع متکلمان و فقها 242

فصل سوم:

راه‌های علاج تکفیر افراطی،

خطرات و پی‌آمدهای تکفیر

راه‌های علاج تکفیر افراطی 245

قرآن و حکم به ظاهر افراد 248

روایات اهل بیت} و حکم به ظاهر افراد 248

روایات اهل سنت و حکم به ظاهر افراد 249

علمای اهل سنت و حکم به ظاهر 253

ابومسلم اصفهانی }متوفی322ق{ 253

ابن‌ابی‌حاتم رازی }متوفی 327ق{ 254

طبرانی }متوفی 360ق{ 254

ثعلبی }متوفی 427ق{ 255

ابن‌حزم }متوفی 456ق{ 255

قشیری نیشابوری }متوفی 465{ 256

بغوی }متوفی 510 ق{ 256

ابوعلی طبرسی }متوفی 548ق{ 256

ابن‌الصلاح }متوفی 643ق{ 257

نووی }متوفی 676ق{ 257

ابوحیان اندلسی }متوفی 745ق{ 258

ذهبی }متوفی 748 ه-{ 258

ابن تیمیه }متوفی 758ق{ 259

امام شاطبی }متوفی 790ق{ 259

ابن‌حجر عسقلانی }متوفی 852ق{ 260

جلال‌الدین سیوطی }متوفی 911ق{ 260

فیضی ناکوری }متوفی 1004ق{ 260

ابن‌عجیبه حسنی }متوفی 1224ق{ 261

شوکانی }ت 1250ق{ 262

آلوسی بغدادی }متوفی 1270ق{ 263

قنوجی بخاری }متوفی 1307 ه-{ 264

محمد جمال الدین قاسمی }متوفی 1332ق{ 264

رشید رضا }متوفی 1354ق{ 265

مصطفی خیری منصوری }متوفی 1390ق{ 265

8 . ضرورت یک‌صدایی به هنگام شداید 270

عوامل تندروی در تکفیر 285

خطرات و پی‌آمد‌های ناگوار تکفیر و افراط گری 294

دیدگاه سلف درباره تکفیر اهل قبله 301

موانع تکفیر 303

الف{ تقلید 303

عذر بودن تقلید نزد ابن‌تیمیه 304

ب{ تأویل 305

ج{ اجتهاد 309

اختلافات اجتهادی، دست آویز اختلافات میهنی 310

انتقال اختلاف اجتهادی به اصول عقاید 310

عذر بودن اجتهاد 313

آثار ضعف بصیرت در دین 317

عدم جواز تکفیر به لازمۀ مذهب 320

نقد شبهۀ لزوم تکفیر کافر 324

پاسخ 324

تبرئۀ شیعه از تکفیر مخالفان 327

فصل چهارم:

موارد اتفاق و اختلاف بر تکفیر در مذاهب اسلامی

موارد اتفاق بر تکفیر 337

الف{ فتاوای علمای شیعه 340

ب{ روایات اهل بیت: 342

ج{ روایات اهل سنت 343

موارد اختلافی در تکفیر مسلمانان 345

بررسی موضوع 346

نقد 346

بررسی موضوع 348

اصول خوارج در تکفیر مرتکب گناه کبیره 348

نقد 349

نقد 351

ادله خوارج در تکفیر مرتکب کبیره 352

دلیل اول 352

نقد 353

دلیل دوم 353

نقد 354

دلیل سوم 354

نقد 354

دلیل چهارم 355

نقد 355

دلیل پنجم 356

نقد 356

دلیل ششم 356

نقد 357

ادله اسلام مرتکب گناه کبیره 357

الف{ آیات 357

ب{ روایات 358

اصول عدم تکفیر مرتکب گناه کبیره 361

اصل اول: تفاضل ایمان 361

اصل دوم: اجتماع حسنه و سیئه در یک فرد 361

اصل سوم: نفی ایمان از برخی افراد مسلم 362

دیدگاه اهل سنت در‌باره مرتکب گناه کبیره 363

بررسی موضوع 365

الف{ جزء مقوم مجموعی 365

ب{ جزء مقوم افرادی 365

ج{ جزئیت التزام 365

د{ عدم جزئیت و شرط کمال 366

نقد 366

بررسی موضوع 369

نقد 370

بررسی روایات شیعه 371

توجیه روایات 372

بررسی موضوع 373

نقد 375

نقد 376

تناقض بین مبنا و بین آرا و فتاوای ابن‌تیمیه 376

نقد 380

عدم جواز تکفیر دشنام‌دهنده صحابه 380

الف. انواعی از آیات درباره صحابه 380

ب. وجود روایات مختلف درباره صحابه 385

ج. عدم جواز تکفیر مجتهد 392

د. عدم جواز تکفیر تأویل‌کننده 392

ه- . ذنب مغفور بودن سبّ صحابی نزد ابن‌تیمیه 392

و. اعتقاد صحابه به عدم کفر دشنام دهنده به خود 393

ز. سیره سلف در عدم تکفیر دشنام‌دهنده صحابی 393

ح. مخالفت تکفیر با سیره پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم 393

ط. اجماع بر عدم کفر دشنام‌دهنده صحابه 394

ی. تکفیر نشدن دشنام‌دهنده برخی از صحابه، از سوی اهل سنت 394

ک. توثیق لعن‌کننده صحابی از سوی اهل سنت 398

عدم کفر لعن کننده صحابه، از نظر ابن‌تیمیه 401

دیدگاه ابن‌تیمیه درباره سبّ صحابه 401

بررسی موضوع 402

از تناقضات عملی ابن‌تیمیه 402

کفر نبودن سب مسلمان 403

پعدم جواز قتل سابّ صحابی 403

اعتقاد شیعه درباره صحابه 404

اعتراف علمای اهل سنت به عدم کفر 407

11- 1. تکفیر‌نشدن دشنام‌دهندگان از سوی خلفا 408

الف{ ابوبکر بن ابی قحافه 408

ب{ عثمان بن عفان 408

ج{ امیرمؤمنان7 408

11-2. عدم جواز تکفیر دشنام‌دهنده خلفا از سوی علمای اهل سنت 409

11-3. دشنام داده شدن حضرت علی7 از سوی معاویه 409

11-4. سیرۀ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بر عدم تکفیر 411

11- 5. سیره سلف بر عدم تکفیر 412

استغاثه به ارواح اولیا از دیدگاه اهل سنت 412

الف{ روایات 412

ب{ صحابه و استغاثه به روح پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم 414

ج{ مسلمانان و استغاثه به ارواح اولیا 419

د{ دیدگاه علمای اهل سنت درباره استغاثه به ارواح اولیا 422

فصل پنجم:

ترور، اغتیال و اعتدال

مفهوم شناسی 439

الف{ مفهوم ارهاب و ترور 439

ب{ مفهوم اغتیال 441

ج{ فتک 442

حکم ترور و آدمکشی از دیدگاه شرع 443

الف{ آیات قرآن 443

ب{ روایات اهل سنت 444

ج{ روایات اهل بیت: 457

د{ تاریخ 459

ارهاب و خشونت از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 463

حسن بصری متوفی }110 ه-{ 463

امام ابوبکر آجری }متوفی }360 ه-{ 463

ابن‌منده }متوفی 395ق{ 464

ماوردی }متوفی 450 ه-{ 465

شیخ طوسی }متوفی 460ق{ 466

ابوالفرج ابن‌جوزی }متوفی 597ق{ 466

بیضاوی }متوفی 691ق{ 467

زیلعی }متوفی 762 ه-{ 468

ابن‌رجب حنبلی }متوفی 795ق{ 468

ابوحفص دمشقی }متوفی880ق{ 469

ابن‌تمجید }متوفی 886ق{ 469

جلال‌الدین سیوطی 469

خطیب شربینی }متوفی 977ق{ 470

ابوالسعود }متوفی 982ق{ 471

شهاب‌الدین خفاجی }متوفی 1069ق{ 471

قونوی }متوفی 1195ق{ 472

ابوبکر حدّاد 472

کمال الدین بن الهمام حنفی 473

قرطبی 473

ابن‌حجر عسقلانی 474

اعتدال 475

اعتدال از دیدگاه قرآن کریم 475

اعتدال از دیدگاه احادیث 476

اعتدال اسلام، از منظر تاریخ 479

اعتدال اسلام، از دیدگاه مستشرقان 484

اعتدال دین اسلام از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 485

ابوحامد غزالی }متوفی 505 ه-{ 485

صدر‌الشریعة }متوفی 747 هجری{ 485

ابن‌قیم جوزیه }متوفی 751ق{ 486

شاطبی }متوفی 790ق{ 486

بیضاوی }متوفی 791 هجری{ 487

شوکانی }ت 1250ق{ 487

فهرست منابع 489

پیش گفتار

بازگشت دوبارۀ مسلمانان به آموزه‌های اسلام بر رویگردانی از فرهنگ‌های وارداتی شرق و غرب، یکی از پدیده‌های مبارک در صحنۀ سیاسی معاصر جهان اسلام است، اما خطری که این پدیده را تهدید می‌کند، افراط و تکفیر و خشونت است که در ساحت عقیدتی و سیاسی، با استفاده از اختلافات مسلمانان در برخی از مسائل، در پی ایجاد تفرقه و تنش بین آنها و مانع از بازگشت عزت و اقتدار به دنیای اسلام است. صحنه‌گردانان این نوع از گرایش که به جریانهای تکفیری جهادی و وهابی شهره‌اند، شاخصۀ اساسی و مشترکشان، تکفیر مسلمانان و جواز قتل آنها است. اینان که مدعی پیروی از سلف‌اند، با بهانه قراردادن برخی از اختلاف‌نظرها، مسلمانان دیگر را تکفیر کرده و به جواز قتلشان فتوا می‌دهند درحالیکه از حقیقت اسلام ناب و دین آسان و حقیقت آیات قرآن و روایات آگاهی

نداشته و فکر متحجرانۀ خود را بر آن‌ها تحمیل می‌کنند. اینان وحدت و همدلی مسلمانان را در برابر دشمنان هدف قرار داده‌اند. همان چیزی که خداوند بدان فراخوانده است:

{مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّآءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَمآءُ بَیْنَهُمْ...}.⁽¹⁾

محمّد صلی الله علیه و آله وسلم فرستاده خداست؛ و کسانی کسانی‌که با او هستند در برابر کفّار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند.

و

{وَلاَ تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ}.⁽¹⁾

و نزاع {و کشمکش} نکنید، تا سست نشوید، و قدرت {و شوکت} شما از میان نرود.

و

{وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ الله جَمِیعا وَلاَ تَفَرَّقُوا}.⁽²⁾

و همگی به ریسمان خدا [= {= قرآن و اسلام، و هرگونه وسیله وحدت]، }، چنگ زنید، و پراکنده نشوید».

و

{إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ}.⁽³⁾

این }پیامبران بزرگ و پیروانشان{ همه امّت واحدی بودند }و پیرو یک هدف{؛ و من پروردگار شما هستم، پس مرا پرستش کنید.

و

{وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ}.⁽⁴⁾

ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم.

از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نیز نقل شده، که فرمود:

مثل المؤمنین فی توادّهم و تعاطفهم و تراحمهم مثل الجسد، اذا اشتکی منه شی‌ء تداعی له سائر الجسد بالسهر و الحمیّ؛⁽⁵⁾

مثال مؤمنان در دوستی و عطوفت و ترحم به یکدیگر، همانند بدن است که اگر جزئی از آن مریض شود سایر اعضا با او در بیداری و تب همراهی خواهند کرد.

مسلمانان بر قبیله بنی المصطلق پیروز شدند و عده‌ای از آن قبیله، کشته و اسیر شد. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم درحالیکه بر سرچشمه آن‌ها ایستاده بود ناگهان بین دو نفر از انصار و مهاجران نزاع شد، انصاری صدا زد: ای جماعت انصار! و مرد دیگر گفت: ای جماعت مهاجران. چون پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم این‌گونه سخنان را شنید، فرمود: «این‌گونه کلمات را رها

کنید... ، یعنی این‌گونه سخنان خبیث بوده و از ادعاهای جاهلیت است، درحالیکه خداوند مؤمنان را دارای یک حزب قرار داده و همه را برادر خطاب کرده است، از اینرو این‌رو باید همه صداها در هر مکان و زمان به جهت مصالح عمومی اسلام و مسلمانان باشد نه مصالح اقوامی خاص...⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به مدینه هجرت کرد و در آن دیار بین دو قبیله اوس و خزرج که از دیرباز

با یکدیگر نزاع و جنگ داشتند، الفت ایجاد کرد و همه را به دور خود جمع نمود، تا این که یکی از یهودیان معاند، به نام شاس بن قیس، بر عدّه‌ای از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم از این دو قبیله گذر کرد و دید که آنها دور هم جمع شده و با هم سخن می‌گویند. او از این یگانگی به خشم آمد و جوانی از یهود که همراه شده بود را دستور داد تا با آن‌ها مجالست کند و از جنگ‌هایی که بینشان بوده سخن بگوید... او چندان گفت که عقده‌ها وکینه‌ها را از هر دو طرف برانگیخت و افرادی از دو قبیله شروع به پرخاش به یکدیگر کردند. خبر به رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم رسید، آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلم با جماعتی از اصحاب خود به نزد آنان آمد و فرمود:

یا معشر المسلمین! الله، الله، أبدعوی الجاهلیة و انا بین أظهرکم بعد ان هداکم الله بالاسلام و اکرمکم به و قطع به عنکم امر الجاهلیة و استنقذکم من الکفر و الّف بین قلوبکم؟!

ای جماعت مسلمینمسلمان! خدا را، خدا را در نظر بگیرید، آیا دعوای جاهلیت می‌کنید درحالیکه من در میان شما هستم، بعد از آن‌که خداوند شما را به اسلام هدایت و تکریمتان کرد و به واسطه آن امر، جاهلیت را از شما قطع کرد و از کفر نجات‌تان داد و بین قلب‌های شما الفت داد؟!

این سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم همانند آبی بود که بر روی آتش ریخته باشند، زیرا فهمیدند که نزاعشان شیطانی بوده و کیدی از ناحیه دشمنانشان بوده است، سپس مردان قبیله اوس و خزرج برخاسته و یکدیگر را بوسیدند.⁽¹⁾

امام علی7 در این باره می‌فرماید:

... دفن الله به الضغائن و اطفأ به النوائر، الّف به اخوانا و فرّق به أقرانا، اعزّ به الذلّة و اذلّ به العزّة...؛⁽²⁾

خداوند به واسطه او کینه‌ها را دفن کرد و آتش‌ها را خاموش نمود، بیگانگی را پیوند برادری داد و خویشاوندی را گستراند، و عزّت‌های ناروا را به ذّلت و ذّلت‌های نابه جا را به عزت تبدیل کرد.

و نیز درباره عملکرد پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم می‌فرماید:

فصدع بما أمر به و بلّغ رسالات ربّه فلمّ الله به الصدع و رتق به الفتق و الّف به الشّمل بین ذوی الأرحام بعد العداوة الواغرة فی الصدور و الضغائن القادحة فی القلوب؛⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آنچه را که مأموریت داشت با صدای بلند گفت و رسالت‌های پروردگارش را ابلاغ کرد، و خداوند به وسیله او شکاف‌های ناشی از اختلاف را پر کرد و میان خویشاوندان همبستگی و الفت به وجود آورد آنهم در پی شعله‌های عداوتی که در سینه‌ها افروخته شده

بود و کینه‌های نهفته‌ای که هر آن در دل جرقه‌ای می‌زد.

توفیق پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در جهت ایجاد وحدت سیاسی در محدوده داخلی و تشکیل یک ملت واحد، امری است که از نظر پاره‌ای نویسندگان اروپایی دور نمانده است:

گوستاو لوبون فرانسوی در اینبارره می‌نویسد:

معجزه بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم این بود که توانست پیش از مرگ خود قافله پراکنده عرب را گرد هم آورد و از این کاروان سرگردان و پریشان، ملت واحدی تشکیل دهد، بدانسان که همه را در برابر یک دین خاضع کرده، فرمانبر و مطیع یک پیشوا گرداند.⁽¹⁾

او در جای دیگر می‌گوید:

هنگامیکه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم در سال 632 میلادی از دنیا رفت، هنوز کاری را که دست بدان زده بود، پابرجا نشده و انواع و اقسام خطرها دین او را برای همیشه تهدید به زوال می‌کرد، و آن وحدت سیاسی سرزمین‌های عربی که به دست او انجام شد، نتیجه مساواتی که دین او در برداشت و این وحدت سیاسی زاییده آن وحدت دینی بود... .⁽²⁾

همیلتون گیب می‌نویسد:

حرکت اسلامی شکل جدیدی را به وجود آورد و از اجتماع پراکنده، جامعه واحدی را همراه با خط مشی سیاسی ایجاد کرد... .

محمّد پیامبر یکی از بزرگان تاریخ و قهرمان با اراده‌ای است که جامعه بزرگی را به وجود آورده و جمعیت پراکنده‌ای را انسجام بخشید و تحول عظیمی ایجاد کرد. ... .⁽³⁾

ویل دورانت می‌گوید:

بزرگ‌ترین مشکلی که در راه مصلحان است، یکی این‌که بتواند همبستگی میان مردم را به حالت مطبوع و جالب درآورند و دیگر این‌که حدود جامعة وحدت یافته را به دقت تعیین کنند... اخلاقی که محمّد عرضه کرد از مرزهای قبیله‌ای که وی در آن زاده بود، گذشت، اما در میان جمعیت، دینی که پدید آورد باقی

ماند... امتیازهای نژادی و طبقاتی را که در میان قبایل عربستان، بنیادی استوار داشتند، در پرتو اعتقاد دینی مشابه‌شان محدود کرد... .⁽¹⁾

جان دیون پورت می‌نویسد:

... محمّد یک نفر از عرب و مردی سادهزیست، توانست قبایل پراکنده و کوچک و برهنه و گرسنه کشور خود را به یک جامعه متّحد و مطیع و فرمان فرمان‌بردار مبدّل سازد و در میان

ملت‌های روی زمین، آن‌ها را با صفات و اخلاق تازه‌ای معرفی نماید، او توانست در کمتر از سی سال، با این طرز و روش، امپراتور قسطنطنیه را مغلوب کرده و سلاطین ایران را از بین بردارد...⁽²⁾

گورگیو می‌نویسد:

انقلابی که محمّد می‌خواست در آن موقع در عربستان به وجود آورد، با توجّه به رسوم و شعائر عرب و نفوذ فوق العاده رؤسای قبایل و این‌که هر قبیله و طایفه یک واحد اجتماعی بزرگ را تشکیل می‌داد، از انقلاب فرانسه بزرگتربودبزرگ‌تربود، انقلاب فرانسه نتوانست میان فرانسوی‌ها مساوات به وجود آورد، ولی انقلاب محمّد میان مسلمانان مساوات به وجود آورد و هر نوع مزیّت خانوادگی و طبقاتی و مادی را از بین برد.⁽³⁾

دربارة تکفیر مسلمان، از مذاهب گوناگون اسلامی، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد، که می‌توان آن‌ها را به سه دسته تقسیم کرد: افراطی، تفریطی و اعتدالی.

دستۀ اول از حد اعتدال خارج شده و بدون دلیل و جهت معقولی، مخالفان افکار خود را تکفیر کرده است و به این هم اکتفا نکرده، بلکه قوۀ اجرایی ایجاد و حکم به قتل مخالفان خود داده

است؛ و این درحالی است که مستفاد از آیات و روایات نبوی و اهل بیت پیامبر} با سخنان صحابه و اندیشمندان اسلامی و نیز عملکرد آنان بر خلاف این غلو و تندروی است؛ همان‌گونه که در این کتاب مشاهده خواهید کرد.

دستۀ دوم کسانیاند که با تکفیر و خشونت بهطورکلی مخالف بوده و به تعبیری اهل تساهل در ایندو می‌باشند و شعار آزادی اندیشه و گفتار را تا به حدی پیش میبرند که به هر کس اجازه می‌دهند دربارة دین و بزرگان آن هرچه می‌خواهند بر زبان جاری سازند و به هیچ کس اجازۀ حق تعرض به او به تکفیر یا اعمال خشونت به توهین کنندة به خدا و پیامبر و اصول مسلَمی اسلامی نمی‌دهند، و این‌گونه افراد، حکم ارتداد را زیر سؤال برده و با توجیهات واهی آن را نمی‌پذیرند.

دستۀ سوم اهل اعتدال می‌باشند که نه به دستۀ اول تمایل داشته تا تکفیری افراطی شوند و نه به دستۀ دوم که اهل تساهل در تکفیرند؛ آنان تحت شرایط بسیار محدودی حکم به تکفیر و اعمال به خشونت کرده و در مواقع بسیار خاص آن را ضروری می‌دانند و آن را هرگز با آیۀ {لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ} مغایر ندانسته، بلکه در راستای اصول دموکراسی قرار می‌دهند.

ما در این کتاب با بررسی مفاهیم دستآویز تکفیریان همچون اسلام، ایمان و کفر از نگرگاه آیات و روایات و نیز از منظر اندیشوران اسلامی به ایضاح مفهومی این اصطلاحات پرداخته و معیارها و ضوابط هر یک را نشان داده و در پایان به راه کارهای علاج تکفیر پرداختهایم. امید که اندیشه تکفیر و خشونت افراطی که اینک چند صباحی است با ظهور طالبان، القاعده و سپس گروه افراطیتر آنها یعنی «داعش»، سرزمینهای اسلامی به ویژه سوریه، عراق و لبنان را جولانگاه خود قرار داده و با حربه «تکفیر» مردم را قتل عام میکنند برکنده شود.

علی اصغر رضوانی

قم -1393

فصل اول:

دست مایههای تکفیر:

اسلام، ایمان و کفر

فصل اول: دست مایه‌های تکفیر: اسلام، ایمان و کفر

اسلام

مفهوم لغوی اسلام

ابن ابن‌فارس میگوید:

سلم: معظم بابه من الصحة والعافیة... ومن الباب ایضا الاسلام وهو الانقیاد لأنه یسلم من الاباء والامتناع.⁽¹⁾

بیشترین موارد استعمال سلم به معنای صحت و عافیت است... و نیز از این باب است اسلام، به معنای اطاعت کردن، زیرا انسان را از دوری و امتناع سالم نگه میدارد.

راغب اصفهانی «اسلام» را به معنای دخول در سِلم گرفته است.⁽²⁾

علامه مصطفوی; می‌نویسد:

انّ الاصل الواحد فی هذه المادة هو ما یقابل الخصومة و هو الموافقة الشدیدة فی الظاهر و الباطن بحیث لایبقی خلاف فی البین. و من لوازم هذا المعنی مفاهیم الانقیاد و الصلح و الرضا.

و لمّا کان اصل المادة لازما فیکون مفهومه حصول الوفاق و رفع الخلاف و الخصومة فی نفس الشی‌ء، سواء یلاحظ فی نفسه او بالنسبة الی غیره. و اذا

لوحظ فی نفسه من حیث هو یلازمه الاعتدال و العاهة و الآفة، و هذا معنی السلامة و الصحة فی نفس الشی‌ء و فی اجزائه، لفقدان الخلاف فیما بین الأجزاء و الاعضاء و

حصول الوفاق الکامل و النظم و الاعتدال فیها، فالصحة تکون من مصادیق الاصل بهذا المعنی.⁽¹⁾

اصل اولی در این ماده، مفهوم مقابل خصومت است و به معنای موافقت شدید در ظاهر و باطن می‌باشد به گونهای که خلافی در بین باقی نماند، و از لوازم این معنا، مفاهیمی همچون انقیاد، صلح و رضاست.

اصل ماده لازم است، مفهوم آن حصول وفاق و رفعخلاف و دشمنی در خود شی‌ء است؛ خواه در خود آن چیز ملاحظه شود یا نسبت به غیرآن، و چون دربارة خودش ملاحظه شود، از حیث اینکه ملازم با اعتدال و نظم و محفوظ بودن از عیب و آفت است، این همان معنای سلامت و صحت در یک شی‌ء و در اجزای آن می‌باشد؛ به جهت نبود اختلاف در بین اجزاء و اعضا و حصول وفاق کامل و نظم و اعتدال در آن. از این رو صحت از مصادیق اصل، به این معناست.

او در ادامه می‌نویسد:

فظهر انّ الاسلام عبارة عن جعل شی‌ء سِلما ای موافقا متلائما لایبقی خلاف و لاتری جهة و منافرة؛⁽²⁾

پس ظاهر شد که اسلام عبارت است: از قرار گرفتن چیزی موافق و ملایم، به نحوی که

خلافی باقی نمانده و هیچ مغایرت و نفرتی مشاهده نشود.

مفهوم اصطلاحی اسلام

امام باقر7 فرمودند:

و الاسلام ما ظهر من قول او فعل، و هو الذی علیه جماعة من الناس من الفرق کلّها و به حقنت الدماء و علیه جرت المواریث و جاز النکاح و اجتمعوا علی الصلاة و الزکاة و الصوم و الحج، فخرجوا بذلک عن الکفر و اضیفوا الی الایمان؛⁽³⁾

اسلام عبارت است از آنچه از قول یا فعل ظاهر می‌گردد، و تمام فرقه‌های مسلمانان بر آن اتفاق دارند و به واسطه آن خون‌ها حفظ شده ارث‌ها جاری و نکاح جایز است و مردم بر نماز و زکات و روزه و حج اجتماع می‌کنند، و با آن مردم از کفر بیرون آمده و در ایمان سخت گرفته به ایمان ملحق شدند. می‌شوند.

از امام صادق7 نقل شده، که فرمودند:

الاسلام هو الظاهر الذی علیه الناس؛ شهادة ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم و اقامة الصلاة و ایتاء الزکاة و حج البیت و صیام شهر رمضان؛⁽¹⁾

اسلام همان ظاهری است که مردم بر آن می‌باشند؛ یعنی گواهی به وحدانیت خدا و رسالت محمد صلی الله علیه و آله وسلم ، و نماز خواندن و پرداخت زکات و به جایآوردن حج و روزه ماه رمضان.

و نیز فرمودند:

الاسلام شهادة ان لا اله الاّ الله و التصدیق برسول الله و به حُقِنَت الدماء و علیه جرت المناکح و المواریث و علی ظاهره جماعة الناس؛⁽²⁾

اسلام عبارت است از گواهیدادن به توحید و تصدیق به رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم که به واسطة آن خون‌ها حفظ شده و نکاح‌ها جاری و ارث‌ها برقرار می‌شود و بر ظاهر آن است جماعت مردم.

علامه طباطبائی; می‌فرماید:

انّ الاسلام علی ما تداول بیننا من لفظه و یتبادر الی اذهاننا من معناه اول مراتب العبودیة و به یمتاز المنتحل من غیره و هو الأخذ بظاهر الاعتقادات و الاعمال الدینیة، اعم من الایمان و النفاق؛⁽³⁾

همانا اسلام آنگونه که نزد ما از لفظش متداول است و از معنایش به ذهن متبادر میشود عبارت است از: اول مراتب عبودیت و به واسطه آن انسان

مسلمان از غیرش شناخته می‌شود و آن عبارت است از اخذ به ظاهر اعتقادات و اعمال دینی، اعم از ایمان و نفاق.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

قد فرّق النبی فی حدیث جبریل علیه السلام بین مسمّی الاسلام و مسمی الاحسان فقال: }الاسلام ان تشهد ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله و تقیم الصلاة و تؤتی الزکاة و تصوم رمضان و تحج البیت ان استطعت الیه سبیلاً{ و قال: الایمان ان تؤمن بالله و ملائکته و کتبه و رسله و الیوم الآخر و تؤمن بالقدر خیره و شرّه.⁽¹⁾

پیامبر 9در حدیث جبرئیل7 بین مفهوم اسلام و ایمان و احسان فرق گذاشته و فرمودهاند: اسلام آن است که شهادت به وحدانیت خداوند و فرستاده شدن محمد9 از جانب خداوند متعال دهی و نماز به جای آورده و زکات بپردازی و روزه ماه رمضان را بگیری و حج به جای آوری در صورتیکه استطاعت بر رفتن داشته باشی.

ترتب آثار و احکام اسلام بر اقرار لفظی

در مفهوم اسلام و ایمان اختلاف است، ولی قدر مشترک بین تمام اقوال، قبول آن با اقرار زبانی موضوع آثار و احکام شرعی از آن جمله: حفظ جان و مال است؛ خواه اقرار شرط باشد یا جزء، ولی در عین حال اقرار، تنها راه شرعی نزد مردم، برای ترتیب آثار شرعی بر اسلام و ایمان می‌باشد. از جمله کسانی که اقرار را شرط ترتّب آثار شرعی می‌داند، ابن ابن‌سعید است.⁽²⁾

ابوبکر کاشانی می‌گوید:

منهم من جعل الأحکام مبنیة علی الإقرار بظاهر اللسان لا علی ما فی القلب، اذ هو امر باطن لایوقف علیه، و منهم من جعل احکام الایمان مبنیة علی الایمان و الکفر الراجعین الی التصدیق و التکذیب و انّما الاقرار دلیل علیهما؛⁽³⁾

برخی احکام را مبنی بر اقرار به ظاهر زبان کرده‌اند، نه بر آنچه در قلب است،

زیرا آن امر باطنی است و احکام بر آن متوقف نمی‌باشد، و برخی نیز احکام ایمان را، مبتنی بر ایمان و کفر کرده‌اند، که راجع به تصدیق و تکذیب است و اقرار دلیل بر آن دو می‌باشد.

همچنین این رأی حصفکی در الدر المختار⁽¹⁾

و ابن عابدین در حاشیة ردّ المختار⁽²⁾و ابن ابن‌نجیم مصری در البحر الرائق⁽³⁾

و دیگران است.

میر سید شریف جرجانی ادعای عدم خلاف کرده، بر اینکه احکام شرعی بر اقرار زبانی مترتب می‌گردد و در شرح آن چنین تعلیل آورده که: شرع امور ظاهری منضبط را مناط احکام قرار داده و تصدیق قلبی امر مخفی است و از آن اطلاعی نمی‌باشد، به خلاف اقرار زبانی که مکشوف و بدون پرده است و از این رو احکام دنیوی منوط به آن است.⁽⁴⁾

کسانیکه در اعتبار عمل در تحقق ایمان مناقشه دارند به اعتبار ترتبّ آثار اخروی بر آن است نه آثار دنیوی، مگر در صورتیکه مخالفت عملی با اقرار به شهادتین منافات داشته باشد.

به همین سبب در روایات شیعه و اهل سنت آثار دنیوی بر اقرار لفظی متفرّع شده است، که همان اقرار به شهادتین باشد که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود..

الف) از روایات اهل سنت

انس بن مالک از رسول خدا9 صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود:

امرت ان اقاتل الناس حتّی یقولوا لا إله إلاّ الله، فإذا قالوها و صلّوا صلاتنا و استقبلوا قبلتنا و اکلوا ذبیحتنا فقد حرمت علینا دماؤهم و اموالهم إلاّ بحقها و حسابهم علی الله؛⁽¹⁾

من مأمورم که با مردم بجنگم تا معتقد به توحید شوند، و چون چنین اعتقادی پیدا کردند من مأمور شدم که با مردم بجنگم تا اینکه کلمه لا اله الا الله را بر زبان جاری کنند و زمانی که چنین کردند و نماز ما را به جای آورده و رو به قبله ما نماز گذارند و از ذبیحه ما استفاده کنند، بر ماست که از خون‌ها و اموالشان، به جز در موارد حقّ محافظت کنیم و حساب آنها با خداست.

ب) روایات شیعه

الایمان اقرار و عمل، و الاسلام اقرار بلاعمل؛⁽²⁾

ایمان عبارت است: از اقرار و عمل و اسلام عبارت است از اقرار بدون عمل.

قلت لابی عبدالله علیه السلام : اخبرنی عن الاسلام و الایمان أهما مختلفان؟ فقال: انّ الایمان یشارک الاسلام و الاسلام لایشارک الایمان. فقلت: فصفهما لی. فقال: الاسلام شهادة ان لا اله الاّ الله و التصدیق برسول الله صلی الله علیه و آله وسلم ، به حقنت الدماء و علیه جرت المناکح و المواریث و علی ظاهره جماعة الناس. و الایمان: الهدی و مایثبت فی القلوب من صفة الاسلام و ما ظهر من العمل به. و الایمان ارفع من الاسلام بدرجة، انّ الایمان یشارک الاسلام فی الظاهر و الاسلام لایشارک الایمان فی الباطن و ان اجتمعا فی القول و الصفة؛⁽³⁾

به امام صادق7 عرض کردم: خبر بده مرا از اسلام و ایمان، آیا ایندو با هم اختلاف دارند؟ حضرت فرمود: همانا ایمان با اسلام مشارکت دارد، ولی اسلام با ایمان مشارکت ندارد. عرض کردم: برایم توصیف کن. حضرت فرمود: اسلام عبارت است از: گواهی به وحدانیت خدا و تصدیق به رسالت رسولش که

بهوسیله به‌وسیله آن خون‌ها حفظ شده و نکاح‌ها و ارث‌ها جریان می‌یابد، و جماعت مردم بر ظاهر آن می‌باشند؛ و ایمان عبارت است از: هدایت و آنچه از صفت اسلام و اعمال ظاهری در قلب‌ها ثابت می‌گردد و ایمان یک درجه از اسلام بالاتر است، همانا ایمان در ظاهر با اسلام مشارکت دارد، ولی اسلام با ایمان در باطن مشارکت ندارد، گرچه در قول و صفت با هم اجتماع دارند.

الایمان ما استقر بالقلب و افضی به الی الله عزوجل و صدقه العمل بالطاعة لله، و التسلیم لأمره. و الاسلام ما ظهر من قول او فعل، و هو الذی علیه جماعة الناس من الفرق کلّها، و به حقنت الدماء و علیه جرت المواریث و جاز النکاح و اجتمعوا علی الصلاة و الزکاة و الصوم و الحج، فخرجوا بذلک من الکفر؛⁽¹⁾

ایمان چیزی است که در قلب استقرار یافته و او را به خدای عزوجل می‌رساند و عمل به طاعت الهی و تسلیم در برابر دستورهای خدا، آن را تصدیق می‌کند. اسلام همان امر ظاهری قولی یا فعلی است، که تمام فرقه‌های اسلامی بر آن اجتماع دارند. و به واسطه اسلام است که خون‌ها حفظ شده و ارث‌ها جاری گشته و نکاح جایز می‌شود، و اسلام است که مردم را بر نماز و زکات و روزه و حج جمع کرده و به واسطه آن‌ها از کفر خارج می‌شوند.

دین الله اسمه الاسلام، و هو دین الله قبل ان تکونوا حیث کنتم و بعد ان تکونوا، فمن اقرّ بدین الله فهو مسلم و من عمل بما امرالله عزوجل فهو مؤمن؛⁽²⁾

نام دین خدا، اسلام است و آن دین خدا بوده، قبل از آمدن به دنیا هرجا که بودید و بعد از رحلت از این دنیا هر کجا می‌روید. پس هرکس که اقرار به دین خدا کند؛ مسلمان است و هرکس به دستورات خداوند عزوجل عمل نماید، مؤمن است.

ایمان

مفهوم لغوی ایمان

ازهری می‌نویسد:

اتفق اهل العلم من اللغویین و غیرهم: انّ الایمان معناه: التصدیق، قال تعالی حکایة عن اخوة یوسف7: {وَما أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنا}⁽¹⁾لم یختلف اهل التفسیر انّ معناه: و ما انت بمصدّق لنا؛⁽²⁾

اهل علم از لغوی‌ها و دیگران اتفاق دارند بر این که معنای ایمان تصدیق است. خداوند متعال از برادران یوسف7 چنین حکایت کرده است: }تو به ما ایمان نداری{. اهل تفسیر اتفاق دارند بر اینکه معنای این جمله این است: و تو ما را تصدیق نکرده‌ای.

جوهری در معنای کلمه «أمن» می‌نویسد:

الایمان: التصدیق و الله تعالی المؤمن؛ لانّه آمن عباده من انیظلمهم؛⁽³⁾

ایمان به معنای تصدیق است و خداوند متعال مؤمن است، زیرا بندگانش را از ظلم واردشدن به آنان باز می‌دارد.ایمان به‌معنای تصدیق است و خداوند تعالی ایمنی‌دهنده است، زیرا بندگانش را فهم

ایمنی داده است. }یعنی بندگان از عصمت خداوند مطمئن هستند.{

راغب اصفهانی می‌نویسد:

آمن انّما یقال علی وجهین: احدهما: متعدیا بنفسه، یقال: آمنته ای جعلت له الأمن، و منه قیل لله: مؤمن. الثانی: غیر متعدّ و معناه: صار ذا أمن. قال تعالی: {وَما أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنا وَلَوْ کُنّا صادِقِینَ} قیل: معناه بمصدق لنا، الاّ انّ الایمان هو التصدیق الذی معه أمن؛⁽¹⁾

فعل }آمن{ به دو وجه استعمال می‌شود: متعدی به نفسه، گفته می‌شود: }آمنته{ یعنی برای او امنیت قرار دادم و از همین معناست آن جا که به خداوند مؤمن اطلاق می‌شود. استعمال دوم: غیرمتعدی به نفسه است و معنای آن در این صورت به معنای دارا شدن امنیت است. خداوند متعال فرمود: «و تو به ما ایمان نداری گرچه ما راستگو باشیم» گفته شده، یعنی تو ما را تصدیق نمی‌کنی. جز آنکه ایمان به معنای تصدیقی است که همراه با امنیت باشد.

فیروزآبادی می‌نویسد: «آمن به ایمانا: صدقه، و الایمان: الثقة و اظهار الخضوع، و قبول الشریعة»؛⁽²⁾جمله }آمن به ایمانا{ به معنای تصدیق است و ایمان، به معنای اعتماد و اظهار خضوع و پذیرش شریعت است.»

از کلام شهید ثانی در کتاب حقائق الایمان استفاده می‌شود «ایمان» در لغت از ماده «امن»،

به معنای تصدیق، آرامش و اطمینان نفس به جهت عدم وجود خوف برای آن است. و جمله «آمن به»، به معنای سکون و اطمینان نفس به اوست به جهت پذیرش گفتار و امتثال دستورات او، از اینرو «باء» در اینجا به معنای سببیت است و محتمل است که به معنای ایمن شدن از تکذیب و مخالفت باشد، همانگونه که برخی افراد گفتهاند.

این در ادامه بیان می‌دارد که این فعل گاهی با لام متعدی می‌شود مثل قول خداوند متعال: {وَما أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنا}؛⁽¹⁾

تو به ما ایمان نداری. و مثل قول او: {فَ-آمَنَ

لَهُ لُوطٌ}⁽²⁾و لوط به او ایمان آورد.

و گاهی نیز با «باء» متعدی می‌شود، مثل: {آمَنّا بِما...}؛⁽³⁾

ایمان آوردیم به آنچه... . -

سپس در صدد بیان مفهوم «تصدیق» و تفسیر آن برآمده و می‌گوید: برخی، آن را به معنای قبول و اذعان به قلب گرفته‌اند، ولی ممکن است گفته شود: معنای آن، قبول خبر است، اعم از آنکه به قلب باشد یا به زبان، و برای گفتهاش به آیاتی استدلال کرده است:

آیه «ایمان» از آنان نفی می‌شود آنجا که می‌فرماید: {قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا} و اسلام را برای آنان اثبات می‌کند: {وَلکِن

قُولُوا أَسْلَمْنا} و این جمله دلالت دارد بر این که اسلام همان اقرار به شهادتین است و اگر در صدر این آیه عبارت «آمَنّا» آمده، از زبان آنان بوده و آنچه که نفی شده، به لحاظ معنای شرعی ایمان می‌باشد.

بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ}؛⁽⁵⁾

و با زبان می‌گویند: ایمان آوردیم و قلب آن‌ها ایمان نیاورده و آیه: {وَمِنَ النّاسِ مَن یَقُولُ آمَنّا بِالله وَبِالْیَوْمِ الْأَخِرِ وَما هُم بِمُؤْمِنِینَ}؛⁽⁶⁾گروهی از مردم کسانی هستند که می‌گویند: به خدا و روز رستاخیز ایمان آورده‌ایم. ، در‌حالی‌که ایمان ندارند. استدلال کرده و در وجه استدلال به آندو می‌گوید: ایمان در لغت به معنای تصدیق است و در این آیات اشاره شده که آنان

ایمان نیاورده‌اند و از این آیات استفاده می‌شود که اطلاق «ایمان» بر اقرار به زبان جایز است، گرچه با قلب او موافقت نداشته باشد و برای جمع بین صحت نفی و اثبات در این آیات، باید جمله منفی را حمل بر ایمان شرعی کرد.

سپس خواسته تا ثابت کند معنای لغوی «ایمان» مفهوم دارای مراتب است و کمترین آن، ایمان به زبان و بالاترین مرتبهاش ایمان قلبی به نحو اشتراک معنوی است نه لفظی، و متبادر موجود در این زمان‌ها از لفظ، ایمان تصدیق قلبی ناشی از بودن معنای حقیقی بالفعل است، ولی تبادر نمی‌تواند حقیقت لغوی یا عرفی شرعی را محدود کند، زیرا معنای لغوی ایمان بعد از کثرت استعمال تحولی در عرف متشرعه پیدا کرده است و معنای مطلق لفظ که شامل تصدیق به زبان باشد بر حال خود باقی نمانده، بلکه اختصاص به تصدیق به خدا و صفات و عدل و نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و تعالیم ضروری او پیدا کرده و این معنا، اخص از معنای لغوی به طور مطلق است.

آنگاه برای مدعاییشش به این آیه تمسک کرده است: {یأَیُّها

الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِالله وَرَسُولِهِ}؛⁽¹⁾

ای کسانیکه ایمان آورده‌اید! به خدا و پیامبرش. خداوند متعال خبر از ایمان آنها داده پس باید مفهوم ایمان در جمله انشائی، با ایمان در جمله اول متفاوت باشد و گرنه تحصیل حاصل است و با این فرض

مأمور در این آیه همان معنای شرعی می‌باشد که برای آنان حاصل نبوده است.⁽²⁾

مفهوم شرعی ایمان

درباره مفهوم شرعی ایمان بین علما اختلاف است و هنگامیکه اقوال مختلف بررسی می‌شود، پی می‌بریم منشأ آن‌ها سه وجه دارد، که اقوال مختلف، از این جهات پدید آمده است.

جهت اول

ایمان فقط از افعال قلبی است و نطق به آن، شرط و یا جزء در تحققش نمی‌باشد.

کسانیکه این مبنا را دنبال کرده‌اند در تفسیر ایمان اختلاف کرده‌اند:

و تفتازانی از قدریه⁽³⁾

نقل کرده‌اند.

جهت دوم

ایمان فقط از افعال جوارحی است و تصدیق در مفهوم آن دخالت ندارد نه به نحو شرطیت و نه به نحو جزئیت. آنها که این مبنا را انتخاب کرده‌اند با یکدیگر اختلاف دارند.

بنابراین نظر، لفظ ایمان از معنای لغوی به معنای مغایرش نقل پیدا کرده است، بدون آنکه بین آندو به لحاظ شکلی تناسبی باشد.

گرفته‌اند و این، قول خوارج و قدمای معتزله و علاف و قاضی عبدالجبار است.⁽¹⁾

جهت سوم

ایمان مرکب از اعمال جوارحی و جوانحی است و کسانیکه این مبنا را انتخاب کرده‌اند، به دو دسته تقسیم شده‌اند:

جرجانی آن را به سلف و اصحاب اثر، یعنی محدثین از آن جمله: میر شریف نسبت داده⁽⁴⁾

و نیز منسوب به احمد بن حنبل⁽⁵⁾

و جمعی از علمای حنبلی است.⁽⁶⁾

ابن‌نجیم مصری این

قول را به اکثر نسبت داده، ولی می‌گوید: محققین آنان، معتقدند به اینکه ایمان به معنای اصل تصدیق است و اقرار تنها شرط برای ترتب آثار دنیوی است.⁽¹⁾

تأثیر تصدیق در حقیقت ایمان

مشهور بین علمای مذاهب اسلامی، آن است که تصدیق، مقوم ایمان می‌باشد و این‌که برخی از معتزله «ایمان» را عمل گرفته‌اند قصدشان اخراج تصدیق از ایمان نیست، زیرا بیشتر اعمال انسان تعبدی بوده که ناشی از تصدیق است. پس می‌توان ادعا کرد مراد کسانی که پافشاری بر عمل دارند آن است که نباید به تصدیق اکتفا کرده و از عمل غافل شد، و بر فرض اخراج تصدیق از حقیقت ایمان، نمی‌توان آن را از عنوان شرطیت برای ایمان خارج کرد.

شاهد بر اینکه معتزله در صدد اخراج دخالت تصدیق در ایمان نیستند، بلکه در صدد تشویق مؤمنان به انجام اعمال صالح می‌باشند، سخن

ابن‌ابی الحدید معتزلی در شرح نهج البلاغه است که اصرار دارد که عمل، شامل اعتقاد و اقرار می‌شود، همانگونه که شامل طاعات می‌گردد. نتیجه اینکه برخی از اعمال جوانحی و برخی زبانی و برخی به واسطه دیگر جوارح انسان حاصل می‌شود.

مفهوم تصدیق

برخی تصدیق را به معنای یقین جازم و ثابت معنا کرده‌اند و گمان کافی نیست، زیرا شک و تردید در آن وجود دارد . خداوند متعال می‌فرماید: {إِنَّما الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوابِالله وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا}؛⁽²⁾

مؤمنان واقعی تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده‌اند، سپس هرگز تردیدی به خود راه نداده نداده‌اند.

مناقشه شده به اینکه لازم می‌آید گمانکننده در یکی از اصول عقاید متصف به کفر شود، گرچه در بقیه اصول عالم باشد، و نیز لازم می‌آید افراد مستضعف از مسلمانان، بلکه بسیاری از عوام مردم، به جهت عدم جزم و ثبات در عقایدشان، کافر به حساب آیند، درحالیکه شارع آنها را مسلمان دانسته و احکام آن را بر آنان جاری کرده است.

در جواب می‌توان گفت: در ایمان، یقین و ناشی از برهان قوی فلسفی لازم نیست، بلکه حصول این امور از هر طریق ممکن کافی می‌باشد، و بدین جهت تنازل از یقین به ظنّ لازم نیست، زیرا گمان، «ایمان» نمی‌باشد، مگر آنکه منظور از گمان مرتبه قوی آن باشد، که از آن، به اطمینان تعبیر می‌شود و در مرتبه علم است.

بدین دلیل است که تقلید در اصول دین کافی نیست، گرچه باعث آرامش خاطر شود، زیرا مطلق سکون نفس، ایمان به حساب نمی‌آید، بلکه ایمان، خصوص تصدیق جازم است که موجب سکون نفس می‌شود. بنابراین با تقلید در اصول، دین نمی‌توان کسی را مؤمن نامید، گرچه این بدان معنا نیست که او کافر است؛ زیرا کفر مقابل اسلام است که به واسطه آن خون افراد حفظ می‌شود و مقلدی که گمان غیرجازم داشته یا شاک در اصول عقایدش می‌باشد کافر به حساب نمی‌آید، مگر در صورتیکه آن‌ها را انکار کند.

نقد ادله عدم دخالت تصدیق در ایمان

کسانیکه معتقدند در تحقق ایمان، تصدیق قلبی دخالت ندارد به ادله‌ای استدلال کرده‌اند:

دلیل اول

برخی بر عدم دخالت تصدیق در ایمان، به این آیه استدلال کرده‌اند: {وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِالله إِلاَّ وَهُم مُّشْرِکُونَ}؛⁽¹⁾و بیشتر کسانی که مدعی ایمان به خدا هستند، مشرکند.

در تقریب استدلال به این آیه گفته شده: آیه دلالت بر اجتماع ایمان با شرک دارد و حال آنکه تصدیق به تمام دستورهای پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم با شرک جمع نمی‌شود، زیرا توحید از جمله دستورهای آن حضرت است، در نتیجه، ایمان به معنای تصدیق قلبی نیست، بلکه یا تصدیق زبانی است که با شرک قابل جمع است یا مقصود از ایمان عمل است که با شرک قابل جمع می‌باشد.

نقد

شرک مراتبی دارد، برخی از آن‌ها خفیّ و برخی جلی است و تمام این مراتب با توحید منافات دارد، ولی با تصدیق در تنافی نیست. مثلاً: شرک خفی منافات با تصدیق ندارد، زیرا دارنده آن، از داشتنش غافل شده یا از منافات داشتنش غافل است، همانند ریا و توجه به دیگران هنگام درخواست کمک به نحو استقلال از خداوند متعال، و نگاه استقلالی داشتن به واسطههای قرار گرفته

شده از سوی خدا، بنابراین، تصدیق قابل جمع با برخی از مراتب شرک است و آن آیه دلالت ندارد بر مغایرت ایمان با تصدیق.

از امام صادق7 نقل شده که در تفسیر این آیه فرمود: «یطیع الشیطان من حیث لایعلم فیش-رک»؛⁽¹⁾او شیطان را از راهی که نمی‌داند اطاعت می‌کند و به همین سبب در شرک می‌افتد.

نیز از آن حضرت درباره این آیه چنین رسیده که فرمود: «شرک طاعة و لیس شرک عبادة»؛⁽²⁾مقصود شرک طاعت است نه شرک پرستش.

دلیل دوم

گفته شده اگر ایمان تصدیق است، لازمه‌اش این است که در صورت عدم تصدیق مثل: خواب بودن و حالت غفلت، وصف ایمان صادق نباشد و این خلاف اجماع است.

نقد

تصدیق صفتی است برای نفس انسان، که حتی در حالت خواب و غفلت لحظه‌ای او نیز ثابت می‌باشد و خواب و غفلت باعث استحضار تفصیلی تصدیق است درحالیکه مقصود به تصدیق اینگونه نیست وگرنه کسیکه مشغول به کارهای روزمره می‌باشد به جهت

غفلت تفصیلی از تصدیق باید متصف به ایمان نشود، چون ملتفت به تصدیق خود نیست، از این رو تصدیق مورد بحث، اعم از حضور تفصیلی و ارتکازی آن در نفس انسان است و حضور ارتکازی با خواب یا غفلت در تنافی نمی‌باشد.

در نتیجه دلیلی بر نفی تصدیق در ایمان وجود ندارد.

تأثیر عمل در مفهوم ایمان

تاکنون به این نتیجه رسیدیم که اقرار، رکن مقوّم در ایمان نیست، گرچه در ترتیب آثار آن دخالت دارد، همانگونه که تصدیق در تحقق مفهوم ایمان دخیل است، و مسئله این است که آیا عمل صالح، رکن در ایمان است یا اینکه رکن ایمان فقط تصدیق می‌باشد؟

کسانیکه معتقدند عمل در ماهیت ایمان دخیل می‌باشد، برخی همچون جماعتی از معتزله، عمل را تمام ماهیت ایمان دانسته‌اند و بعضی همچون حنابله و برخی از امامیه جزء ماهیت ایمان می‌دانند. بین کسانی که عمل را جزء ایمان گرفته‌اند، اختلاف است؛ برخی تمام طاعات را به صورت اجتماعی، رکن ایمان به حساب آورده‌اند؛ کسی که برخی از طاعات را ترک کند مؤمن نیست، گرچه حکم به کفر او نمی‌شود و منزلتی بین کفر

و ایمان دارد، و این قول معتزله است. برخی نیز می‌گویند: انسان باید برخی از اعمال صالح را انجام دهد تا مؤمن شود، گرچه انجام تمام طاعات در اطلاق صفت ایمان لازم نیست و هرچه طاعات بیشتر شود ایمان نیز ازدیاد می‌یابد، این رأی احمد بن حنبل و برخی از اصحاب اوست. برخی نیز در صدق ایمان، اجتناب از تمام گناهان

کبیره را شرط کرده‌اند و به همین سبب در نظر آنها، ارتکاب یکی از گناهان موجب کفر است و این رأی خوارج می‌باشد.

نظریه رکن بودن عمل در ایمان

برخی از اندیشمندان اسلامی معتقد به رکن بودن عمل در مفهوم ایمان و تحقق خارجی آن می‌باشند. به عبارات برخی از آنان اشاره می‌کنیم:

محمد بن ادریس شافعی می‌گوید: «و کان الاجماع من الصحابة و التابعین من بعدهم و من ادرکناهم یقولون: الایمان قول و عمل و نیة، لایجزی‌ء واحد من الثلاثة الاّ بالآخر»؛⁽¹⁾همه صحابه و تابعین بعد از آنان و کسانی که ما درکشان کردیم، می‌گویند: ایمان، قول و عمل و نیت است و هیچیک از آنسه مجزی نیست، مگر به دیگری.

از مزنی نقل شده «الایمان قول و عمل مع اعتقاده بالجنان، و قول باللسان و عمل بالجوارح و الارکان، و هما سیان و نظامان و قرینان، لانفرق بینهما، لا

ایمان الاّ بعمل و لا عمل الاّ بایمان...»؛⁽²⁾ایمان قول و عمل است همراه با اعتقاد قلبی، و قول به زبان و عمل به جوارح، و ایندو یکسانند، دو نظام داشته و نزدیک یکدیگرند، بین آندو فرق نمی‌گذاریم، نیست ایمان مگر به عمل و نیست عمل مگر به ایمان.

آجُرّی می‌گوید:

انّ الذی علیه علماء المسلمین، انّ الایمان واجب علی جمیع الخلق و هو تصدیق بالقلب و اقرار باللسان و عمل بالجوارح. ثم اعلموا انّه لاتجزی المعرفة بالقلب و التصدیق الاّ ان یکون معه الایمان باللسان نطقا و لاتجزی‌ء معرفة بالقلب و نطق اللسان حتی یکون عمل بالجوارح، فاذا کملت فیه هذه الخصال الثلاث کان مومنا، دلّ علی ذلک القرآن و السنة و قول علماء المسلمین؛⁽³⁾

اجماع علمای اسلام بر آن است که ایمان بر تمام مردم واجب است و آن عبارت از تصدیق به قلب و اقرار به زبان و عمل به جوارح می‌باشد. معرفت قلبی و تصدیق مجزی نیست مگر در صورتیکه همراه آن، ایمان به زبان باشد و معرفت به قلب، نطق به زبان مجزی نیست مگر در صورتیکه عمل به جوارح باشد، و وقتی این سه خصلت کامل شود، انسان مؤمن

است. دلیل بر آن قرآن و سنت و قول علمای مسلمانن است.

ابنبطه می‌گوید: «باب بیان الایمان و فرضه و انّه: تصدیق بالقلب و اقرار باللسان و عمل بالجوارح و الحرکات، لایکون العبد مؤمنا الاّ بهذه الثلاث»؛⁽¹⁾باب بیان ایمان و وجوب آن و اینکه ایمان عبارت است از تصدیق به قلب و اقرار به زبان و عمل به جوارح و حرکات و هیچ بنده‌ای مؤمن نمی‌شود مگر با این سه خصلت.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

کل من تأمل ما تقوله الخوارج و المرجئة فی معنی الایمان علم بالاضطرار انّه مخالف للرسول و یعلم بالاضطرار انّ طاعة الله و رسوله من تمام الایمان...؛⁽²⁾

هرکس در سخنان خوارج و مرجئه در معنای ایمان تأمل کند، بهطور بدیهی خواهد دانست که آن‌ها مخالف با فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم است، و نیز بهطور ضروری می‌داند که طاعت خدا و رسولش متمم ایمان است....

کسانیکه معتقدند اعمال و طاعات مقوّم در ایمان است به برخی از ادله نقلی تمسک کرده‌اند.

دلیل اول

از معتزله به این آیه تمسک کرده‌اند:

{وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِیَعْبُدُوا الله مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَآءَ وَیُقِیمُواالصَّلَواةَ وَیُؤْتُوا الزَّکَواةَ وَذَلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ}؛⁽³⁾

و به آن‌ها دستوری داده نشده بود جز اینکه خدا را بپرستند درحالیکه دین خود را برای او خالص کنند و از شرک به توحید بازگردند، نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند، و این است آیین مستقیم و پایدار.

در تقریب استدلال به این آیه گفته شده است: مشارالیه «ذلک» مستثنی در این آیه است و مقصود از «دین» اسلام می‌باشد، آنجا که خداوند متعال می‌فرماید: {إِنَّ الدِّینَ عِندَ الله الاْءِسْلامُ}؛⁽¹⁾

دین در نزد خدا، اسلام و تسلیم بودن در برابر حق است.

نقد

اولاً: ممکن است مشارالیه در «ذلک» اخلاص باشد، نه اعمال ذکر شده در مستثنی.

ثانیا: درصورتی دین به معنای اسلام است که مقصود از آن مجموع دستورات فرستاده شده از جانب خداوند متعال باشد، ولی اگر مقصود حالت خاص انسان و التزام خاص وی باشد، در این صورت دین اخص از اسلام است، زیرا اسلام اقرار به

شهادتین و عدم اظهار امور منافی با آن می‌باشد.

ثالثا: اسلام همان ایمان نیست، بلکه نسبت بین آندو، عموم و خصوص مطلق است، زیرا هر ایمانی اسلام است، ولی هر اسلامی ایمان نیست.

دلیل دوم

معتزله در اثبات مدعایشان، بر رکنیت عمل در ایمان، به این آیه نیز تمسک کرده‌اند: {وَما کانَ الله لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ}؛⁽²⁾و خدا هرگز ایمان [= نماز] شما را ضایع نمی‌گرداند؛ زیرا ایمان را در این آیه به به‌معنای نماز به طرف بیت المقدس معنا کرده‌اند.

نقد

اولاً: گفته شده مقصود از ایمان در این آیه تصدیق به وجوب نمازها به طرف بیت المقدس است و نباید لفظ را از معنای اصلی آن منصرف کرد.

ثانیاً: مقصود از ایمان در این آیه، نماز به طرف بیت المقدس یا ایمان به وجوب آن نیست، گرچه شأن نزول آن تحویل قبله است، بلکه ظاهر آیه دلالت دارد بر اینکه مراد از ایمان؛ تصدیق به خداوند متعال و رسولان و دستورات آنهاست است و

این ایمان با تغییر قبله و نسخ حکمی از احکام زایل نمی‌شود و همین ایمان ملاک در ثواب است.

دلیل سوم

برخی نیز به این آیه تمسک کرده‌اند: {إِنَّما

یَتَقَبَّلُ الله مِنَ الْمُتَّقِینَ}؛⁽¹⁾

خدا، تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد.

به این تقریب، که تصدیق، بدون تقوا، مقبول درگاه الهی نیست.

نقد

اولاً: پذیرش و عدمپذیرش، مربوط به ثواب و عقاب است، نه صدق مفهوم ایمان.

ثانیا: لازمه این استدلال آن است که هرکس صفت تقوا را کسب نکرده، مؤمن نیست و داخل دوزخ می‌شود. آری، تقوا، صفتی زاید بر ایمان، لازم است، نه آنکه در مفهوم و حقیقت آن داخل باشد.

دلیل چهارم

خداوند متعال می‌فرماید: {رَبَّنا إِنَّکَ مَن تُدْخِلِ النّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ}؛⁽²⁾

پروردگارا! هر که را تو }به سبب اعمالش،{ به آتش افکنی، او را خوار و رسوا ساخته‌ای. در حالیکه مطابق برخی آیات دیگر، مؤمن در روز قیامت خوار نمی‌شود، آنجا که می‌فرماید: {لاَ یُخْزِی الله

النَّبِیَّ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ}؛⁽¹⁾در آن روزی که خداوند پیامبر و کسانی را که با او ایمان آوردند خوار نمی‌کند. در نتیجه گناهکاران مؤمن نیستند؛ زیرا در مفهوم ایمان، عمل صالح اخذ شده است.

نقد

اولاً: ممکن است مقصود از {وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ} برخی از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم باشند.

ثانیاً: ممکن است جمله {وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ} منفصل از جمله ماقبل باشد، که خبر آن، جمله {نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیهِمْ} است، و از اینرو نفی خزی در آیه ویژه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم است.

دلیل پنجم

و نیز استدلال شده به این آیه {وَمَن

لَّمْ یَحْکُم بِما أَنزَلَ الله فَأُو لَئِکَ هُمُ الْکَفِرُونَ}؛⁽²⁾و آن‌ها که به احکامی که خدا نازل کرده حکم نمی‌کنند، کافرند.

نقد

معلوم نیست منظور ازکفر در این آیه، کفر منافی با اسلام و ایمان باشد و ممکن است مقصود از آن، نوعی از کفر است که با ایمان و اسلام در تنافی نیست.

دلیل ششم

از جمله روایاتی که معتزله بر مدعای خود به آن تمسک کرده‌اند قول پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم است که فرمود: «لایزنی الزانی و هو مؤمن»؛⁽³⁾مؤمن در حال ایمان زنا نمی‌کند.

و نیز از ایشان نقل شده که فرمود: «لا ایمان لمن الامانة له»؛⁽⁴⁾کسی که اهل امانت نیست، ایمان ندارد.

نقد

اولاً: ممکن است مقصود از نفی ایمان در این موارد آن است که اینگونه کارها از قبیل زنا و خیانت در امانت، در شأن مؤمن نیست، و با ایمان جمع نمی‌شود.

ثانیاً: ممکن است مقصود از نفی ایمان در این روایات، نفی ایمان کامل باشد.

ثالثاً: ممکن است مقصود از این جملات، خبر در مقام انشا باشد، نه آنکه ایمان مقتضی ترک این اعمال است و نه آنکه عمل، رکن در ایمان باشد تا بدون آن، وصف ایمان نیز منتفی گردد.

دلیل هفتم

از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که فرمود: «الایمان بضع و سبعون شعبة؛ افضلها قول لا اله الاّ الله و ادناها اماطة الأذی عن الطریق؛⁽¹⁾ایمان

هفتاد و چند شعبه دارد؛ برتر آن‌ها اقرار به توحید و کمترین درجه آن‌ها، دور کردن آزار از راه است.

نقد

اولاً: مقصود از شعب ایمان، فروع آن است، نه اصول آن.

ثانیاً: از برخی روایات استفاده می‌شود هرکس اقرار به شهادتین از روی صداقت کند، داخل بهشت می‌شود و این احادیث با احادیث استشهاد شده به آن‌ها در تعارض می‌باشد، و جمع بین آن‌ها به این است که عمل، از شروط دخول به بهشت است، نه از مقومات آن.

دلیل هشتم

از امیرمؤمنان7 نقل شده، که فرمود:

لأنسبنّ الاسلام نسبة لم ینسبها احد قبلی، الاسلام هو التسلیم و التسلیم هو الیقین و الیقین هو التصدیق و التصدیق هو الإقرار و الاقرار هو الأداء و الأداء هو العمل؛⁽¹⁾

اسلام را بهگونه‌ای تعریف می‌کنم که هیچکس قبل از من تعریف نکرده است، اسلام همان تسلیم و تسلیم همان یقین و یقین همان تصدیق و تصدیق همان اقرار و اقرار همان اداء و اداء همان عمل است.

نقد

اولاً: امام علی7 در این جا در مقام بیان ملازمات است که هر کدام از لازمی به لازم دیگر منتقل می‌شود، نه آنکه هر کدام از آن‌ها با یکدیگر اتحاد مفهومی داشته باشند.

ثانیاً: این لوازم اشاره به کمالات دارد و امام علی7 در حقیقت سخن از اسلام مخصوصی به میان آورده و آن اسلام تام و ایمان کامل است که محل بحث ما نیست.

دلیل نهم

کلینی از امام صادق7 نقل کرده که فرمود: «... سألت - رحمک الله - عن الایمان، و هو اقرار باللسان و عقد فی القلب و عمل بالأرکان....»؛⁽²⁾خداوند تو را رحمت کند از ایمان سؤال کردی؟ ایمان اقرار به زبان و پیمانی در قلب و عمل به جوارح است... .

نقد

اولاً: عبدالرحیم قصیر در سند آن است که مجهول می‌باشد.

ثانیاً: این مکاتبه است و مکاتبه، نزد برخی از علما صلاحیت برای استدلال ندارد، زیرا احتمال تقیه در آن وجود دارد.

دلیل دهم

کلینی نیز به سندش از عجلان بن ابی صالح نقل کرده که گفت: به امام صادق7 عرض کردم مرا از حدود ایمان آگاه کن. حضرت فرمود:

شهادة ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله و الاقرار بما جاء من عندالله و صلاة الخمس و اداء الزکاة و صوم شهر رمضان و حج البیت و ولایة ولیّنا و عداوة عدوّنا و الدخول مع الصادقین؛⁽¹⁾

گواهی به وحدانیت خدا و رسالت محمد از جانب او و اقرار به آنچه از جانب خداوند آمده و به جای آوردن پنج وعده نماز و پرداخت زکات و به جای آوردن روزه و حج و ولایت ولیّ ما و دشمنی با دشمن ما و همراهی با صادقان.

نقد

شهید ثانی در پاسخ به استدلال این روایت، می‌گوید:

فان کون المذکورات حدود الایمان لایقتض-ی کونها نفس حقیقته؛ اذ حدّ الشی‌ء نهایته و مالایجوز تجاوزه، فان تجاوزه خرج عنه، و نحن نقول بموجب ذلک، فان من تجاوز هذه المذکورات بان ترکها جاحدا لاریب فی خروجه عن الایمان، لکن لعل ذلک لکونها شروطا للایمان لا لکونها نفسه؛⁽²⁾

مطالبی که ذکر شد حدود ایمان است، و دلالت نمی‌کند بر اینکه آن‌ها اصل حقیقت ایمان باشند، زیرا حدّ یکچیز، نهایت آن و چیزی است که تجاوز از آن جایز نمی‌باشد و اگر

از آن تجاوز کند، از آن خارج شده، و ما قائل به موجب آن می‌باشیم، زیرا هرکس از آنچه ذکر شد تجاوز کرده و با انکار آن را رها کند، شکی در خروج او از ایمان نیست، ولی شاید این به جهت آن است که آن‌ها شروط ایمان هستند، نه خود ایمان.

دلیل یازدهم

کلینی به سندش از امام صادق7 نقل کرده که درباره ایمان فرمود:

شهادة ان لا اله الاّ الله و الاقرار بما جاء به من عندالله و مااستقرّ فی القلوب من التصدیق بذلک. قال: قلت: الیست الشهادة عملاً؟ قال: بلی. قلت: العمل من الایمان؟ قال: نعم، لایکون الایمان الاّ بعمل و العمل منه و لایثبت الایمان الاّ بعمل؛⁽¹⁾

گواهی به وحدانیت خداوند و اقرار به آنچه از جانب او آمده و آنچه در قلب‌ها از تصدیق به آن‌ها استقرار یافته. گفتم: آیا گواهی، همان عمل نیست؟ فرمود: آری. گفتم: آیا عمل از ایمان است؟ فرمود: آری، نیست ایمان مگر به عمل و عمل از جمله آن است و ایمان جز با عمل ثبات نمی‌یابد.

نقد

اولاً: این روایت به جهت ارسال ضعیف است.

ثانیاً: «علاء» موجود در سند آن مشترک بین مقبول و مجهول است.

دلیل دوازدهم

کلینی از محمد بن مسلم نقل کرده که امام باقر یا امام صادق8 فرموده‌اند: «الایمان اقرار و عمل و الاسلام اقرار بلاعمل»؛⁽²⁾ایمان عبارت است از اقرار و عمل و اسلام عبارت است از اقرار بدون عمل.

نقد

اولاً: در مقابل این روایت و روایات دیگر، روایاتی است که به صراحت دلالت دارد بر اینکه عمل، خارج از مفهوم ایمان، بلکه از لوازم آن است، از این رو هرکس که اهل

عمل نباشد، ایمانش ناقص است، نه آنکه مؤمن نباشد. بدین جهت می‌توان روایات قبل را در ردّ مرجئه دانست که به ایمان اکتفا می‌کرده‌اند.

به برخی از این روایات اشاره می‌کنیم:

کلینی به سندش از امام باقر7 نقل کرده که فرمود: «الایمان ما استقر فی القلب و افضی به الی الله عزوجلّ و صدقه العمل بالطاعة لله والتسلیم لأمره...»؛⁽¹⁾ایمان آن چیزی است که در قلب استقرار یافته و دل را به سوی خداوند عزوجل می‌کشاند و عمل به طاعت و تسلیم در برابر دستورات الهی آن را تصدیق می‌کند... .

از امام صادق7 نقل شده که فرمود: «....انّ الایمان ما وقر فی القلوب و الاسلام ما علیه المناکح و المواریث و حقن الدماء»؛⁽²⁾...همانا ایمان آن چیزی است که در قلب جای گرفته و اسلام آن چیزی است که نکاح‌ها و ارث‌ها و حفظ جان‌ها بر آن استوار می‌باشد.

شیخ صدوق به سندش از امام کاظم7 و او از پدرش امام صادق7 نقل کرده که رسول خدا9 فرمود:

من اسبغ وضوءه و احسن صلاته و ادی زکاة ماله و کفّ غضبه و سجن لسانه و استغفر لذنبه و ادّی النصیحة لأهل بیت نبیه فقد استکمل حقائق الایمان و ابواب الجنة مفتحة له؛⁽³⁾

هرکس که وضوی کامل گرفته و نمازش را به خوبی به جای آورده و زکات مالش را پرداخته و غضبش را فرونشانده و زبانش را حبس کرده و از گناهانش استغفار کرده و خیرخواه اهل بیت پیامبرش باشد، حقایق ایمان را کامل کرده و درهای بهشت برای او باز است.

رکن نبودن عمل در ایمان

برخی معتقدند اعمال در مفهوم ایمان دخالت ندارند. تفتازانی می‌نویسد:

انّ الأعمال غیر داخلة فی الایمان؛ لما مرّ من انّ حقیقة الایمان هو التصدیق. و لانّه قد ورد فی الکتاب و السنة عطف الاعمال علی الایمان، کقوله تعالی

{إِنَّ الَّذِینَ آمَنُواوَعَمِلُوا الصّالِحاتِ}،⁽¹⁾مع القطع بانّ العطف یقتض-ی المغایرة و عدم دخول المعطوف علیه. و ورد ایضا جعل الایمان شرطا لصحة الأعمال، کما فی قوله تعالی: {وَمَن یَعْمَلْ مِنَ الصّالِحاتِ مِن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی}،⁽²⁾مع القطع بان المش-روط لایدخل فی الشرط لامتناع اشتراط الشی‌ء لنفسه، و ورد ایضا اثبات الایمان عن ترک بعض الاعمال کما فی قوله تعالی: {وَإِن طَآئِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا}⁽³⁾علی ما مرّ، مع القطع بانّه لاتحقق للشی‌ء بدون رکنه؛⁽⁴⁾

اعمال در ایمان داخل نیستند؛ به جهت آنچه گذشت از اینکه حقیقت ایمان همان تصدیق است. و به سبب آنچه در قرآن و سنت آمده که اعمال بر ایمان عطف شده است، مثل قول خداوند متعال: همانا آنان که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند؛ و با قطع به اینکه عطف دلالت بر مغایرت و عدم دخول معطوف در معطوف علیه دارد، هم چنین وارد شده که ایمان شرط صحت اعمال است، آنجا که خداوند متعال می‌فرماید: «و هرکس از مرد و زن عمل صالح انجام دهد» با قطع به اینکه مشروط داخل در شرط نیست، به جهت امتناع شرط شدن چیزی به خودش. و نیز وارد شده: اثبات ایمان با وجود ترک برخی از اعمال همانند فرموده خداوند متعال: «و اگر دو طایفه از مؤمنان به نبرد پرداختند» آنگونه که گذشت، با قطع به اینکه چیزی بدون رکنش تحقق نمی‌یابد.

گرچه با نقد ادله استدلال شده بر دخالت عمل در ایمان، خلاف این قول اثبات می‌شود، ولی قائلین به عدم دخالت عمل در ایمان، به عنوان نفس یا جزء آن به ادله‌ای نقلی تمسک کرده‌اند:

دلیل اول

خداوند متعال می‌فرماید: {إِنَّ الَّذِینَ آمَنُواوَعَمِلُوا الصّالِحاتِ}؛⁽¹⁾

کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند.

از عطف عمل صالح بر ایمان استفاده می‌شود، عمل صالح جزء مفهوم ایمان نیست.

شبیه این آیه در اثبات این ادعا، قول خداوند متعال است: {وَمَن

یَعْمَلْ مِنَ الصّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ}؛⁽²⁾

}امّا{ آن کس که کارهای شایسته انجام دهد، درحالیکه مؤمن باشد.

دلیل دوم

خداوند متعال می‌فرماید: {وَإِن طَآئِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا}؛⁽³⁾

و هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آن‌ها را آشتی دهید.

خداوند، ایمان را بر مرتکب برخی از معاصی، که از آن جمله: جنگ با یکدیگر باشد، ثابت کرده است.

دلیل سوم

خداوند متعال می‌فرماید: {یاایُّها الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُواالله وَکُونُوامَعَ الصّادِقِینَ}؛⁽⁴⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از }مخالفت فرمان{ خدا بپرهیزید، و با صادقان باشید.

خداوند در این آیه مؤمنان را به داشتن تقوا توصیه کرده، که با انجام طاعات و ترک محرمات صورت می‌گیرد، در نتیجه اعمال، همان ایمان یا جزء آن نیست.

دلیل چهارم

خداوند می‌فرماید: {أُولَئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الاْءِیمَنَ}؛⁽⁵⁾

آنان کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحه دل هایشان نوشته.

و: {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالاْءِیمانِ}؛⁽¹⁾درحالیکه قلبشان آرام و با ایمان است.

و نیز می‌فرماید: {وَلَمّا یَدْخُلِ الاْءِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ}؛⁽²⁾«امّا هنوز ایمان وارد قلب شما نشده است!»

از این آیات استفاده می‌شود محل ایمان قلب است و اگر غیر از تصدیق در تحقق ایمان لازم بود، باید محل ایمان اوسع از قلب می‌بود.

دلیل چهارم

قبلاً به برخی از روایات در این زمینه اشاره کردیم.

لزوم التزام به مقتضای ایمان

از عبارت برخی از دانشمندان اسلامی استفاده می‌شود، در تحقق مفهوم ایمان، التزام به مقتضا و لوازم آن لازم است.

علامه طباطبایی می‌فرماید:

الایمان بالشی‌ء لیس مجرد العلم الحاصل به کما یستفاد من امثال قوله تعالی: {إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلَی أَدْبارِهِم مِّنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی}⁽³⁾و قوله: {إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُواوَصَدُّواعَن سَبِیلِ الله وَشَآقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی}⁽⁴⁾و قوله {وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَیْقَنَتْها أَنفُسُهُمْ}⁽⁵⁾و قوله {وَأَضَلَّهُ الله عَلَی عِلْمٍ}⁽⁶⁾فالآیات - کماتری - تثبت الارتداد و الکفر و الجحود و الضلال مع العلم

فمجرد العلم بالشی‌ء و الجزم بکونه حقا لایکفی فی حصول الایمان و اتصاف من حصل له به، بل لابدّ من الالتزام بمقتضاه و عقد القلب علی مؤاده بحیث یترتب علیه آثاره العملیة و لو فی الجملة فالذی حصل له العلم بانّ الله تعالی اله لا اله

غیره، فالتزم بمقتضاه و هو عبودیته و عبادته وحده کان مؤمنا و لو علم به و لمیلتزم فلم یأت بشی‌ء من الأعمال المظهرة للعبودیة کان عالما و لیس بمؤمن.

و من هنا یظهر بطلان ما قیل: انّ الایمان هو مجرد العلم و التصدیق و ذلک لما مرّ انّ العلم ربّما یجامع الکفر.

و من هنا یظهر ایضا بطلان ما قیل: انّ الایمان هو العمل؛ و ذلک لانّ العمل یجامع النفاق، فالمنافق له عمل و ربّما کان ممّا ظهر له الحق ظهورا علمیا و لا ایمان له علی ایّ حال»؛⁽¹⁾

ایمان به چیزی به معنای مجرد علم حاصل به آن نیست، آنگونه که از امثال قول خداوند استفاده می‌شود: «در حقیقت کسانیکه بعد از روشنشدن هدایت برای آنان با عقب گردشان باز گشتند»، و قول خداوند متعال: «در حقیقت کسانی کسانی‌که کفر ورزیدند و }مردم را{ از راه خدا باز داشتند و بعد از روشن شدن هدایت برای آنان با فرستاده }خدا{ مخالفت ورزیدند» و قول او: «و آن‌ها را به دلیل ستم و برتری‌طلبی انکار کردند درحالیکه دلهایشان بدان یقین داشت». و قول او: «و خداوند او را از روی دانش در گمراهی وانهاد»، پس آیات را آنگونه که مشاهده می‌کنی، در صدد اثبات ارتداد و کفر و گمراهی همراه با علم است.

پس مجرد علم به چیزی و جزم به حقانیت آن در حصول ایمان و اتصاف کسی که ایمان به آن ، بر او حاصل شده، کفایت نمی‌کند، بلکه باید به مقتضای آن التزام داشته باشد، به نحوی که آثار عملی، هر چند فی الجمله بر آن مترتب شود. پس کسی که برایش علم به وحدانیت خداوند متعال حاصل شده و به مقتضای آن التزام داده که همان انحصار در عبودیت و پرستش اوست مؤمن می‌باشد، اما

اگر به آن علم پیدا کرده، ولی ملتزم به مقتضای آن نباشد و اعمالی را که اظهارکننده عبودیت است، را انجام ندهد، او عالم است نه مؤمن. از اینجا این‌جا ظاهر می‌شود بطلان آنچه گفته شده که ایمان مجرد علم و تصدیق است و این به سبب سخن گذشته است که علم گاهی با کفر جمع می‌شود.

هم چنین از این بیان ظاهر می‌شود بطلان آنچه گفته شده: ایمان همان عمل است، زیرا عمل با نفاق قابل جمع می‌باشد، پس منافق دارای عمل است و چه بسا حق برای او ظهور علمی دارد، ولی در هر صورت ایمان ندارد.

زیاده و نقصان در ایمان

بحث دیگری که در ایمان مطرح است اینکه آیا ایمان از مقوله بالتشکیک است و قابل زیاده و نقصان می‌باشد، یا اینکه یک حقیقت است و اختلاف در اثر آن، یعنی اعمال صالح ناشی از ایمان می‌باشد.

ظاهر این است که این اختلاف ناشی از تعریف ایمان می‌باشد، زیرا:

صورتیکه ایمان تصدیق و عمل باشد، به شرط آنکه مقصود به عمل مجموع ترکیبی آن نباشد، اینگونه است.

دلیل این مطلب اینکه واجب در تصدیق، رسیدن به یقین است و یقین دارای مراتب نیست، نه به لحاظ ذاتی؛ زیرا تفاوت به جهت احتمال نقیض است و نقیض آن با یقین در تنافی است و هر قدر که احتمال خلاف ضعیف باشد، باز با یقین قابل جمع نیست، و نه به لحاظ متعلق آن؛ زیرا متعلق یقین تعالیم ضروری است که پیامبر9 صلی الله علیه و آله وسلم از آن‌ها خبر داده و مجموعه آن‌ها، هرچند اجمالاً قابل تصور تعدد در آن‌ها نیست.

قول به تشکیکی نبودن ایمان

تفتازانی می‌نویسد: «انّ حقیقة الایمان لاتزید و لاتنقص»؛⁽¹⁾همانا حقیقت ایمان قابل زیاد و کم شدن نیست.

او نیز در ذکر دلیل، بر تشکیکی نبودن ایمان می‌نویسد:

... لما مرّ من انّها التصدیق القلبی الذی بلغ حدّ الجزم و الاذعان و هذا لایتصور فیه زیادة و لانقصان حتی انّ من حصل حقیقة التصدیق فسواء اتی بالطاعات او ارتکب المعاصی فتصدیقه باق علی حاله لاتغیر فیه اصلاً؛⁽²⁾

...به جهت آنچه گذشت که ایمان عبارت است از تصدیق قلبی به حدّی که به جزم و اذعان برسد و در این معنا زیاد و کم شدن تصور نمی‌شود، حتی کسیکه برایش حقیقت تصدیق حاصل شده، خواه طاعات را انجام دهد یا مرتکب معاصی گردد، تصدیقش بر حال خود باقی است و هیچگونه تغییری در آن وجود ندارد.

کسانیکه منکر تشکیکیبودن ایمان هستند آیاتی را که دلالت بر زیاده و نقصان ایمان دارد، به روشهای مختلف تأویل کرده‌اند.

توجیه اول

ایمان عَرَض است و به شخصه باقی نمی‌ماند، بلکه بقای آن به تجدد نمونه‌های آن است، از این رو ایمان به حسب انطباق آن بر زمان با نمونه‌های جدید، پذیرش زیاده و نقصان پیدا می‌کند، همانند وقوع ایمان برای پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به نحو پیاپی و بدون فاصله، درحالیکه ایمان دیگران با فاصله اندک یا زیاد است. پس مقصود به زیادی

ایمان توالی و پیاپی بودن اجزای آن بدون فاصله یا با فاصلة اندک است.

نقد

اولاً: مشاهده می‌کنیم برخی افراد، ایمانی دارند که هیچ شبهه و مشکلی نمی‌تواند با آن مبارزه کند و در مقابل ایمانی است که با کم‌ترین مشکل و شبهه زایل می‌گردد و این امر بدیهی را نمی‌توان با تجدد امثال و نمونه‌ها و قلّت لحظات و کثرت آن‌ها توجیه کرد، بلکه باید آن را به قوت و ضعف ایمان نسبت داد، چه قائل به تجدد امثال بشویم یا نشویم.

ثانیاً: نظریه تجدد امثال در ایمان و نحو آن، در جای خود باطل شده است.

توجیه دوم

شرایع دین از آنجا که به صورت تدریجی بوده، از این رو ایمان افراد نیز به صورت تدریجی اضافه و زیاد می‌شود.

نقد

علامه طباطبایی; در ردّ این توجیه می‌گوید:

و ثانی التأویلین یفید انّ الزیادة فی الایمان و کثرته انما هی بکثرة ما تعلق به و هو الاحکام و الشرائع المنزلة من عندالله، فهی صفة للایمان بحال متعلقه. والسبب فی اتصافه بها هو متعلقه، و لو کان هذه الزیادة هی المرادة من قوله: {لِیَزْدَادُوا إِیمانا مَّعَ إِیمانِهِمْ} کان الانسب ان تجعل زیادة الایمان فی

الآیة غایة لتشریع الأحکام الکثیرة و انزالها لا لإنزال السکینة فی قلوب المؤمنین؛⁽¹⁾

تأویل دوم دلالت دارد بر این که زیادی در ایمان و کثرت آن به کثرت اموری است که ایمان به آن تعلق می‌گیرد و آن شرایعی است که از جانب خداوند نازل شده و کثرت صفتی است برای ایمان به حال متعلقش، و سبب در اتصاف ایمان به کثرت، همان متعلقش می‌باشد، و اگر این زیادتی مراد از آیه {لِیَزْدَادُوا إِیمانا مَّعَ إِیمانِهِمْ} بود، باید زیادی ایمان در آیه غایت برای تشریع احکام بسیار و انزال آن‌ها می‌شد، نه برای انزال آرامش در قلوب مؤمنان.

توجیه سوم

مقصود از زیادشدن ایمان در این آیه، زیاد شدن اثر آن است که همان نور مُشرق از آن، بر قلب است.

نقد

علامه طباطبایی; در پاسخ این توجیه می‌گوید:

انّ زیادة الأثر و قوّته فرع زیادة المؤثر و قوّته، فلا معنی لاختصاص احد الأمرین المتساویین من جمیع الجهات بأثر یزید علی اثر الآخر؛⁽¹⁾

همانا زیادی اثر و قوّت آن، فرع زیادی مؤثر و قوت آن می‌باشد، در نتیجه معنایی برای اختصاص یکی از دو امر متساوی از

تمام جهات، به اثری که زاید بر اثر دیگر است وجود ندارد.

توجیه چهارم

برخی گفته‌اند: مقصود از ایمان اولی، ایمان فطری و مقصود از ایمان دومی، ایمان استدلالی است و معنای آیه اینگونه می‌شود: «تا ایمان استدلالی بر ایمان فطری آنان اضافه شود».

نقد

علامه طباطبایی; در ردّ این توجیه می‌فرماید:

و فیه انّه دعوی من غیر دلیل یدلّ علیه. علی انّ الایمان الفطری ایضا استدلالی، فمتعلق العلم و الایمان علی ایّ حال امر نظری لابدیهی؛⁽²⁾

و در آن ادعایی است بدون دلیلی که بر آن دلالت کند. علاوه بر اینکه ایمان فطری نیز استدلالی است و از این رو متعلق علم و ایمان در هر حال امری فطری است نه بدیهی».

لفظی بودن نزاع

فخر رازی می‌گوید:

نزاع درباره امکان و عدم امکان تشکیکی بودن ایمان لفظی است، زیرا مراد منکران، عدم پذیرش اصل ایمان است که همان تصدیق باشد و مراد مثبتین، پذیرش تشکیک در اموری است که باعث

کمال ایمان می‌باشد و آن اعمال است و هر دو مورد بر حق است.

نقد

علامه طباطبایی; در ردّ این نظریه می‌گوید:

و فیه اولاً: انّ فیه خلطا بین التصدیق و الایمان، فالایمان تصدیق مع الالتزام و لیس مجرد التصدیق فقط کما تقدم بیانه.

و ثانیاً: انّ نسبة نفی الزیادة فی اصل الایمان الی المثبتین غیر صحیحة، فهم انّما یثبتون الزیادة فی اصل الایمان و یرون انّ کلاً من العلم و الالتزام المؤلف منهما الایمان یقبل القوة و الضعف.

و ثالثاً: انّ ادخال الأعمال فی محل النزاع غیر صحیح؛ لانّ النزاع فی شی‌ء غیر النزاع فی اثره الذی به کماله، و لانزاع لأحد فی انّ الأعمال و الطاعات تقبل العدّ و تقلّ و تکثر بحسب تکرر الواحد؛⁽¹⁾

اشکالی که در آن است اینکه اولاً: در این ادعا بین تصدیق و ادعا خلط شده، زیرا ایمان تصدیق همراه با التزام است و مجرد تصدیق نیست آنگونه که بیانش گذشت.

و ثانیاً: نسبت زیاده در اصل ایمان به مثبتین صحیح نیست، زیرا آنها زیادی را در اصل ایمان می‌پذیرند و معتقدند هر کدام از علم و التزامی که از آندو به دست آمده، ایمانی است که قابل قوت و ضعف می‌باشد.

و ثالثا: داخل کردن اعمال در محل نزاع، صحیح نیست، زیرا نزاع، در چیزی غیر از

نزاع، در اثر آن است که باعث کمالش می‌شود، و کسی نزاع ندارد در

اینکه اعمال و طاعات پذیرش شمارش و قلّت و کثرت به حسب تکرر واحد دارند.

او نیز در جایی دیگر می‌گوید:

و الایمان هو الاذعان و التصدیق بشی‌ء بالالتزام بلوازمه، فالایمان بالله فی عرف القرآن التصدیق بوحدانیته و رسله و الیوم الآخر و بما جاءت به رسله مع الاتباع فی الجملة. و لذا نجد القرآن کلما ذکر المؤمنین بوصف جمیل او اجر جزیل شفّع الایمان بالعمل الصالح کقوله: {مَنْ عَمِلَ صالِحا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً}؛⁽¹⁾و قوله: {الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ طُوبَی لَهُمْ وَحُسْنُ مَ-آبٍ}⁽²⁾الی غیر ذلک من الآیات و هی کثیرة جدا.

و لیس مجرد الاعتقاد بشی‌ء ایمانا به حتی مع عدم الالتزام بلوازمه و آثاره، فانّ الایمان علم بالشی‌ء مع السکون و الاطمئنان الیه، و لاینفکّ السکون الی الشی‌ء من الالتزام بلوازمه لکن العلم ربّما ینفک من السکون و الالتزام ککثیر من المعتادین بالاعمال الشنیعة او المضرة، فانّهم یعترفون بشناعة عملهم او ضرره لکنهم لایترکونها معتذرین بالاعتیاد، و قد قال تعالی: {وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَیْقَنَتْها أَنفُسُهُمْ}⁽³⁾

و الایمان و ان جاز ان یجتمع مع العصیان عن بعض لوازمه فی الجملة لصارف من الصوارف النفسانیة یصرف عنه لکنّه لایتخلّف عن لوازمه بالجملة؛⁽⁴⁾

ایمان تصدیق به چیزی است همراه با التزام به لوازمش، پس ایمان به خدا، در عرف قرآن عبارت است از تصدیق به وحدانیت او و

رسولانش و روز قیامت و به آنچه رسولش آورده، همراه با پیروی فی الجمله. از این رو مشاهده می‌کنیم قرآن هرجا که مؤمنان را با وصف جمیل یا پاداش فراوان ذکر می‌کند، ایمان را همراه با عمل صالح می‌آورد همانند قول خداوند متعال: «هرکس از مرد و زن }کار{ شایسته‌ای انجام دهد درحالیکه او مؤمن است، پس قطعاً او را به زندگی پاکیزه‌ای زنده می‌داریم» و قول خداوند: «کسانیکه ایمان آورده و

کارهای شایسته انجام دهند، پاکیزه‌ترین زندگی و بازگشت نیکو برای ایشان است» و دیگر آیات که بسیار است.

مجرد اعتقاد به چیزی، ایمان به آن به حساب نمی‌آید، حتی در صورت عدم التزام به لوازم و آثارش، زیرا ایمان عبارت است از علم به چیزی همراه با اطمینان به آن، و سکون به چیزی، از التزام به لوازمش منفک نمی‌شود، ولی علم گاهی از سکون و التزام منفک می‌شود، همانند بسیاری از کسانیکه با اعمال پست یا ضررآور عادت کرده‌اند، زیرا ایشان به پستی علمشان یا مضرّ بودن آن اعتراف دارند، ولی دست از آن برنمی‌دارند و بهانهشان عادت داشتن است و خداوند متعال می‌فرماید: «آنان آن‌ها را انکار کرده درحالیکه دلهایشان به آن‌ها یقین دارند.

ایمان گرچه جایز است با نافرمانی از برخی لوازمش، فی الجمله به سبب مانعی از موانع بازدارنده نفسانی جمع شود، ولی از تمام لوازمش جدا نمی‌گردد.

قول تشکیکی­بودن ایمان

علامه طباطبایی; در ذیل آیه شریفه {هُوَ الَّذِی أَنزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدَادُوا إِیمانا مَّعَ إِیمانِهِم...} می‌گوید:

المراد بزیادة الایمان اشتداده، فانّ الایمان بشی‌ء هو العلم به مع الالتزام بحیث یترتب علیه آثاره العملیة، و من المعلوم انّ کلاً من العلم و الالتزام المذکورین ممّا یشتدّ و یضعف، فالایمان الذی هو العلم المتلبس بالالتزام یشتدّ و یضعف.

فمعنی الآیة: الله الذی اوجد الثبات و الاطمئنان الذی هو لازم مرتبة من مراتب الروح فی قلوب المؤمنین لیشتدّ به الایمان الذی کان لهم قبل نزول السکینة فیصیر اکمل مما کان قبله؛⁽¹⁾

مقصود از زیاد شدن ایمان، شدتگرفتن آن است، زیرا ایمان به چیزی به معنای علم به آن همراه با التزام است، به نحوی که آثار عملی بر آن مترتب گردد، و معلوم است که هر کدام از علم و التزام که ذکر شد از اموری است که

قابل شدت و ضعف می‌باشند. پس ایمانی که متلبس به التزام است، قابل شدت و ضعف می‌باشد.

پس معنای آیه این است: خدا ثبات و اطمینان که لازمه مرتبه‌ای از مراتب روح است را در قلب‌های مؤمنان ایجاد می‌کند، تا

ایمانی که قبل از نزول سکینه داشته‌اند، به واسطه آن شدت یابد و کامل‌تر از آنچه قبلاً بوده، گردد.

ایشان در جای دیگر می‌گوید:

و اذا کان الایمان هو العلم بالشی‌ء مع التزام به بحیث یترتب علیه آثاره العملیة و کل من العلم و الالتزام مما یزداد و ینقص و یشتدّ و یضعف کان الایمان المؤلف منهما قابلاً للزیادة و النقیصة و الشدة و الضعف، فاختلاف المراتب و تفاوت الدرجات من الضروریات التی لایشک فیها قطّ.

هذا ما ذهب الیه الأکثر و هو الحق. و یدل علیه من النقل قوله تعالی: {لِیَزْدَادُوا إِیمانا مَّعَ إِیمانِهِمْ} و غیره من الآیات و ما ورد من احادیث ائمة اهل البیت} الدالة علی انّ الایمان ذو مراتب»؛⁽¹⁾

و چون ایمان عبارت شد از علم به چیزی همراه با التزام به نحو که آثار عملی بر آن مترتب شود و هر کدام از علم و التزام قابل زیاده و نقصان و شدت و ضعف است، پس ایمانی که از آندو تألیف یافته، قابل زیاده و نقصان و شدت و ضعف می‌باشد، پس اختلاف مراتب و تفاوت درجات، از ضروریاتی است که هرگز در آن شک نمی‌شود.

این، آن چیزی است که اکثر قبول کرده و حق هم همین است. دلیل نقلی آن، قول خداوند است که فرمود: «تا همراه با ایمانی که دارند به ایمانشان اضافه شود» و غیر آن از آیات، و آنچه وارد شده از احادیث امامان اهل بیت}ت علیهم‌السلام و دلالت دارد بر اینکه ایمان دارای مراتب است.

ابن‌تیمیه می‌نویسد:

و المأثور عن الصحابة و ائمة التابعین و جمهور السلف و هو مذهب اهل الحدیث المنسوب الی اهل السنة: انّ الایمان قول و عمل یزید بالطاعة و ینقص بالمعصیة؛⁽²⁾

آنچه از صحابه و امامان از تابعین و جمهور سلف رسیده - که مذهب اهل حدیث منسوب به اهل سنت است - این است که ایمان، قول و عمل است و قابل زیاده و نقصان می‌باشد، با اطاعت زیاد شده و با معصیت نقص پیدا می‌کند.

برخی از کسانیکه ایمان را تصدیق گرفته‌اند معتقد به تشکیکیبودن و قابل زیاده و نقصان بودن آن می‌باشند. ایشان در این ادعا به ادله‌ای تمسک کرده‌اند:

هنگامی هنگامی‌که آیات او بر آن‌ها خوانده می‌شود، ایمانشان فزون‌تر می‌شود.

و نیز می‌فرماید: {لِیَزْدَادُوا إِیمانا مَّعَ إِیمانِهِمْ}؛⁽²⁾

تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند.

و نیز می‌فرماید: {وَإِذَا ما أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَّن یَقُولُ أَیُّکُمْ زَادَتْهُ هذِهِ إِیمانا فَأَمّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِیمانا وَهُمْ یَسْتَبْشِرُونَ}؛⁽³⁾

و هنگامیکه

سوره‌ای نازل می‌شود، بعضی از آنان }به دیگران{ می‌گویند: این سوره، ایمان کدام یک از شما را افزون ساخت؟! }به آن‌ها بگو: { اما کسانی که ایمان آورده‌اند، بر ایمانشان افزوده؛ و آن‌ها }به فضل و رحمت الهی{ خوشحالند.

و نیز می‌فرماید: {وَیَزْدَادَ الَّذِینَ آمَنُواإِیمانا}؛⁽⁴⁾

و بر ایمان مؤمنان بیفزاید.

خدایا! به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی؟» فرمود: مگر ایمان نیاورده‌ای؟! عرض کرد: «آری، ولی می‌خواهم قلبم آرامش یابد.

می‌باشد. «زیادی» در اینجا به معنای زیادی کمّی در تصدیق نیست، بلکه زیادی نوعی است که از آن به اشتداد تعبیر می‌شود، همانند: زیادی در نور.»⁽¹⁾

خلاصه اینکه، امکان تصور زیاد شدن ایمان وجود دارد، چه به لحاظ اذعان نفس، زیرا آن دارای یک مرتبه نیست و هر قدر که اذعان نفس قوی شود، ایمان انسان نیز شدت می‌یابد، یا به لحاظ

خود تصدیق، زیرا آن نیز دارای مراتب است، زیرا تصدیق در اصطلاح علم منطق گرچه مخصوص به علوم تحصیلی کسبی ذهنی است و مقصود از آن در تفسیر، ایمان اعم از علوم تحصیلی و حضوری است و از این رو اگر انسان از

مرحله علم حصولی به مرحله علم حضوری منتقل شود، به این معنا، ایمان او قوت می‌یابد.

تشکیک در عمل ناشی از تصدیق

طحاوی می‌گوید: «و الایمان واحد و اهله فی اصله سواء و التفاضل بینهم بالخشیة و التقی و مخالفة الهوی و ملازمة الاولی»؛⁽¹⁾و ایمان یک حقیقت دارد و اهلش در اصل آن یکسانند و تفاضل بین ایشان، به خشیت و تقوا و مخالفت با هوای نفس و ملازمت با اموری است که اولویت دارد.

نقد

اختلاف خشیت و تقوا و مخالفت با هوای نفس از سوی افراد بی‌جهت نیست و منشأ آن اختلاف در ایمان است.

تأثیر اقرار به شهادتین در ترتب آثار اسلام و ایمان

ابن ابن‌حجر ابتدا این حدیث را می‌آورد: «امرت ان اقاتل الناس حتی یقولوا لا اله الاّ الله» سپس می‌گوید:

و فیه منع القتل عمّن قال لا اله الاّ الله و لو لم یزد علیها و هو کذلک، لکن هل یصیر بمجرد ذلک مسلما؟ الراجح لا، بل یجب الکفّ عن قتله حتی یختبر، فان شهد بالرسالة و التزم احکام الاسلام حکم باسلامه، و الی ذلک الاشارة بالاستثناء بقوله: }الاّ بحقّ الاسلام{...؛⁽²⁾

مأمور شده‌ام با مردم نبرد کنم تا گواهی به وحدانیت خدا بدهندتا کلمه لا اله الا الله را بر زبان جاری کنند». «از این جمله استفاده می‌شود کشتن کسی که کلمه توحید را بر زبان جاری می‌سازد، جایز نیست. و چیزی بر آن اضافه نکرده، و حق همین است. ولی آیا به مجرد گفتن این کلمه، مسلمان می‌شود؟ بهتر آن است که بگوییم: هرگز، بلکه باید

دست از کشتن او برداشت، تا امتحان شود، و اگر به رسالت گواهی داد و ملتزم به احکام اسلام شد حکم به اسلام او میشود و به همین اشاره دارد استثنا آن‌جا که می‌فرماید:}مگر به حق اسلام{...

سپس در شرح آن می‌نویسد:

امّا بالنظر الی ما عندنا - ای من هو المؤمن عندنا - فالایمان هو الاقرار، فمن اقرّ اجریت علیه الأحکام فی الدنیا و لم یحکم علیه بکفر الاّ ان اقترن به فعل یدل علی کفره کالسجود لصنم، فان کان الفعل لایدل علی الکفر کالفسق، فمن أَطلق علیه الایمان ای من السلف فبالنظر الی اقراره، و من نفی عنه الایمان

فبالنظر الی کماله، و من اطلق علیه الکفر فبالنظر الی انّه فعل فعلَ الکافر و من نفاه عنه فبالنظر الی حقیقته؛⁽¹⁾

اما نظر به آنچه نزد ماست.- یعنی کسی‌که نزد ما مؤمن به حساب می‌آید- ایمان همان اقرار است؛ از‌این‌رو هرکس اقرار کند احکام دنیوی بر او جاری شده، و حکم به کفر او نمی‌شود، مگر همراه با فعلی باشد که دلالت بر کفر او کند، همانند: سجده‌کردن بر بت، و اگر فعل دلالت بر کفر نکند، همچون: فسق، هر کس از سلف بر آن کلمه ایمان را اطلاق کرده، نظر به اقرار اوست و کسی که ایمان را از او نفی کرده، نظر به کمال اوست، و هرکس کلمه کفر را بر او اطلاق کرده، نظر به این است که او فعل کافران را انجام داده و هرکس از او کفر را نفی کرده، نظر به حقیقت اوست.

از ابن‌تیمیه نقل شده که گفته:

و قد علم بالاضطرار من دین الرسول صلی الله علیه و آله وسلم و اتفقت علیه الامّة انّ اصل الاسلام و اول ما یؤمر به الخلق شهادة ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله، فبذلک یصیر الکافر مسلما و العدوّ ولیّا و المباح دمه و ماله معصوم الدم و المال، ثم ان کان ذلک من قلبه فقد دخل الایمان و ان کان بلسانه دون قلبه فهو ظاهر الاسلام دون باطن الایمان؛⁽²⁾

به طور بدیهی از دین رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دانسته شده و امت نیز اتفاق دارد بر این‌که اصل اسلام و اولین دستوری که به خلق داده شده گواهی

به وحدانیت خدا و

رسالت محمد است، و در این صورت است که کافر مسلمان و دشمن دوست و کسی که خون و مالش مباح شده محفوظ می‌گردد، حال اگر این امر از قلب او ناشی شده باشد، ایمان در آن داخل شده و اگر فقط زبانی باشد در ظاهر، مسلمان است و در باطن مؤمن نیست.

اجتماع نفی ایمان با اسلام

از آیات و روایات استفاده می‌شود، نفی ایمان از شخصی، مساوی با کفر حقیقی‌اش نیست و با اسلام وی قابل جمع می‌باشد. به تعبیر دیگر ممکن است شخصی مؤمن واقعی نباشد، ولی مسلمان ظاهری باشد.

الف) آیات

خداوند متعال می‌فرماید: {قالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا وَلکِن قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمّا یَدْخُلِ الاْءِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ}؛⁽¹⁾

عرب‌های صحرانشین گفتند: ایمان آوردیم، بگو: اسلام آوردیم و حال آن آن‌که هنوز ایمان وارد دل دل‌هایتان نشده است..

و نیز می‌فرماید: {فَلاَ وَرَبِّکَ لاَ یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ...}؛⁽²⁾

به پروردگارت سوگند که آن‌ها مؤمن نخواهند بود، مگر اینکه در اختلافات خود، تو را به داوری طلبند...

ب) روایات

ابوهریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود:

لایزنی الزانی حین یزنی و هو مؤمن و لایسرق السارق حین یسرق و هو مؤمن، و لایشرب الخمر حین یشربها و هو مؤمن؛⁽³⁾

زانی هنگامی‌که زنا می‌کند مؤمن نیست و دزد هنگامی‌که دزدی می‌کند، مؤمن نیست، و شراب‌خوار هنگام شراب خوردن مؤمن نیست.

ابن شُریح از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود: «والله لایؤمن، و الله لایؤمن، والله لایؤمن. قیل: و من یا رسول الله! قال: الذی لایأمن جارُه بوائقه»؛⁽¹⁾به خدا سوگند ایمان ندارد، به خدا سوگند ایمان ندارد، به خدا سوگند ایمان ندارد. گفته شد: چه کسی ای رسول خدا! فرمود: کسی که همسایه‌اش از شرورش در امان نباشد.

انس بن مالک از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود: «لا ایمان لمن لا امانة له»؛⁽²⁾ایمان ندارد کسی که امانت‌دار نیست.

ج) عبارات علما

ابوعبید قاسم بن سلاّم می‌گوید:

فان قال قائل: کیف یجوز ان یقال: لیس بمومن و اسم الایمان غیر زائل عنه؟

قیل: هذا کلام العرب المستفیض عندنا، غیر المستنکر فی ازالة العمل عن عامله اذا کان عمله غیر حقیقته. ألاتری انّهم یقولون للصانع اذا کان لیس بمحکم لعمله ما صنعت شیئا و لا عملت عملاً. و انما وقع معناهم هاهنا علی

نفی التجوید لا علی الصنعة الصنعة نفسها، فهو عندهم عامل بالاسم و غیر عامل فی الإتقان .حتی تکلّموا به فیما هو اکثر من هذا، و ذلک کرجل یعقّ اباه و یبلغ منه الأذی فیقال: ما هو بولد، و هم یعلمون انّه ابن صلبه. ثم یقال مثله فی الأخ و الزوجة و المملوک...؛⁽³⁾

اگر کسی بگوید: چگونه جایز است گفته شود: او مؤمن نیست؟ در پاسخ گفته شده: این کلام عرب است که نزد ما به طور گسترده است و هیچ‌گونه انکاری در آن نیست، در این‌که اگر عمل غیر‌حقیقی باشد از عاملش سلب می‌شود. آیا مشاهده نمی‌کنی در‌صورتی که صنعت‌گری کارش را درست انجام نداده، به او می‌گویند: تو کاری و عملی انجام نداده‌ای، و مقصودشان در این‌جا آن است که او کارش را درست انجام نداده، نه آن‌که اصلاً کاری نکرده است، پس او نزد مردم کار کرده، ولی کارش استحکام نداشته است. حتی بیش از این را نیز می‌گویند، مثل کسی که از سوی پدرش عاق شده و به پدرش آزار می‌رساند،

گفته می‌شود: او فرزند نیست، و حال آن‌که مردم می‌دانند که او فرزند صلبی پدرش می‌باشد و مثل آن در‌باره برادر و همسر و مملوک گفته می‌شود... .

او نیز می‌گوید:

و کذلک الأحادیث التی فیها البرائة....لانری شیئا منها یکون معناه التبرّؤ من رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم و لا من ملّته. انّما مذهبه عندنا انّه لیس من المطیعین لنا و لا من المقتدین بنا و لا من المحافظین علی شرائعنا؛⁽¹⁾

و هم‌چنین است احادیثی که در آن‌ها برائت آمده.... در آن‌ها هیچ‌گونه معنای تبری از رسول خدا9 و از ملت او یافت نمی‌شود، و همانا مذهب او، نزد ما این است که وی از افراد مطیع پیروان ما و محافظان بر شرایع ما نبوده است.

ابن‌تیمیه می‌گوید: «الشارع ینفی اسم الایمان عن الشخص؛ لانتفاء کماله الواجب و ان کان معه بعض اجزائه»؛⁽²⁾

شارع اسم ایمان را از شخصی سلب می‌کند، به جهت انتفای کمال ایمان که واجب است، گرچه همراه او برخی از اجزای ایمان وجود دارد.

او نیز در تفسیر آیه {قالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا وَلکِن قُولُوا أَسْلَمْنا} می‌گوید:

فهذا الاسلام الذی نفی الله عن اهله دخول الایمان فی قلوبهم هل هو اسلام یثابون علیه؟ ام هو من جنس اسلام المنافقین؟ فیه قولان مشهوران للسلف و الخلف:

احدهما: انّه اسلام یثابون علیه و یخرجهم من الکفر و النفاق...

و القول الثانی: انّ هذا الاسلام هو الاستسلام خوف السّبی و القتل مثل اسلام المنافقین.... لکن لایطلق علیهم اسم الایمان؛ لانّ الایمان المطلق هو الذی یستحق صاحبه الثواب و دخول الجنة و هؤلاء لیسوا من اهله. و هم یدخلون فی الخطاب بالایمان؛ لانّ الخطاب بذلک هو لمن دخل فی الایمان و ان لم یستکمله، فانّه انّما خوطب لیفعل تمام الایمان فکیف یکون قد اتمّه قبل الخطاب؟!....

و التحقیق ان یقال: انّه مؤمن ناقص الایمان؛⁽³⁾

این ایمانی که خداوند از اهلش نفی کرده، دخول ایمان در دل‌هایشان است، و آیا آن اسلام، اسلامی است که با آن به ثواب می‌رسند؟ یا آن‌که از جنس اسلام منافقان است؟ در آن، دو قول مشهور برای سلف و متأخران است:

قول اول: این که اسلامشان، اسلامی است که با آن به ثواب رسیده و باعث خروج آنان از کفر و نفاق است.

قول دوم: اسلامشان، همان تسلیم شدن به دلیل خوف اسیر شدن و به قتل رسیدن است، مثل اسلام منافقان... ولی اسم ایمان بر آن اطلاق نمی‌شود، زیرا ایمان مطلق، همان چیزی است که صاحبش مستحق ثواب و داخل شدن بهشت می‌باشد، در‌حالی‌که آنان اهلش نیستند، و داخل در خطاب به ایمانند، زیرا خطاب به ایمان، برای کسی است که داخل در ایمان شده، گرچه آن را کامل نکرده است، زیرا او مورد خطاب قرار گرفته تا تمام ایمان را انجام دهد، در‌حالی‌که قبل از خطاب، آن را کامل کرده است؟...

تحقیق آن است که گفته شود: او مؤمن ناقص الایمان می‌باشد.

ارکان اسلام و ایمان

اسلام و ایمان دارای ارکانی است:

تصدیق به توحید

جابر از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود:

امرت ان اقاتل الناس حتی یقولوا لا اله الاّ الله، فاذا قالوا لا اله الا الله عصموا منی دماؤهم و اموالهم الاّ بحقها و حسابهم علی الله. ثم قرأ: {فَذَکِّرْ إِنَّما أَنتَ مُذَکِّرٌ! لَّسْتَ عَلَیْهِم بِمُصَیْطِرٍ}؛⁽¹⁾

من مأمورم با مردم نبرد کنم تا به توحید گواهی دهند تا کلمه لا اله الا الله را بر زبان جاری کنند و چون چنین کردند از جانب من خون‌ها و اموالشان جز در مورد حق حفظ خواهد شد و حساب آنان با خداست، آن‌گاه این آیه را تلاوت فرمود: «همانا تذکر دهنده‌ای و بر آنان سیطره نداری.»⁽²⁾

ابی‌مالک از پدرش نقل کرده که گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که می‌فرمود: «من قال لا اله الا الله و کفر بما یعبد من دون الله حرم ماله و دمه و حسابه علی الله»؛⁽¹⁾هرکس به توحید گواهی دهد و به آنچه از غیر خداست کفر ورزد، مال و خونش حرمت پیدا کرده و حساب او بر خداست.

اسامة بن زید می‌گوید:

بعثنا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم فی سریة....فادرکت رجلاً فقال: لا اله الاّ الله، فطعنته فوقع فی نفسی من ذلک فذکرته للنبی صلی الله علیه و آله وسلم ، فقال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم ! أقال لا اله الا الله و قتلته؟ قلت: یا رسول الله! انّما قالها خوفا من السلاح. قال: افلا شققت عن قلبه حتی تعلم أقالها ام لا؟ و مازال یکررها علیّ حتی تمنیت انّی اسلمت یومئذ»؛⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم ما را در نبردی فرستاد... با مردی روبه‌رو شدم، او کلمه لا اله الا الله را بر زبان جاری نمودبه توحید گواهی داد، ولی من با نیزه او را

از پای درآوردم. از این کارم ناراحت بودم، تا این‌که به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بازگو کردم. حضرت فرمود: آیا او به توحید گواهی داد و او را به قتل رساندی؟ گفتم: ای رسول خدا! او به سبب ترس از اسلحه کلمه توحید را بر زبان جاری ساخت. حضرت فرمود: آیا قلبش را شکافتی که فهمیدی بدین جهت بوده است؟ حضرت این جمله را هم‌چنان بر من تکرار می‌کرد، به حدّی که آرزو داشتم آن روز دوباره اسلام را برمی‌گزیدم.

تصدیق به نبوت پیامبر اسلام$

بخاری به سندش از عبدالله بن عمر نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

امرت ان اقاتل الناس حتی یشهدوا ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله و یقیموا الصلاة و یؤتوا الزکاة، فاذا فعلوا ذلک عصموا منّی دماؤهم و اموالهم الاّ بحق الاسلام و حسابهم علی الله؛⁽³⁾

به من دستور داده شده، که با مردم نبرد کنم تا شهادت به وحدانیت خدا و رسالت من دهند و نماز به‌پا‌داشته و زکات بپردازند و چون چنین کردند، جان‌ها و اموالشان از سوی من، به جز به حق اسلام، محفوظ خواهد ماند و حساب آنان بر خداوند است.

اقرار به معاد

مسلم به سندش از ابوهریره نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

امرت ان اقاتل الناس حتی یشهدوا ان لا اله الا الله و یؤمنوا بی و بما جئت به، فاذا فعلوا ذلک عصموا منّی دماؤهم و اموالهم الاّ بحقّها و حسابهم علی الله؛⁽¹⁾

به من دستور داده شده با مردم نبرد کنم تا به توحید گواهی داده و تا کلمه لا اله الا الله را بر زبان جاری نماید بر من ایمان آورده و آنچه را آوردم، تصدیق کنند، و چون چنین کردند از سوی من جان‌ها و اموالشان جز به حق محفوظ خواهد ماند و حساب آنان بر خداست.

یکی از خبرهایی که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آورده و در قرآن و روایات او موجود است، خبر از معاد می‌باشد.

نقل شده مردی از انصار همراه با کنیزش نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم آمد و گفت:

یا رسول الله! علیّ رقبة مؤمنة أفأعتق هذه؟ فقال لها رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم : أتشهدین ان لا اله الا الله؟ قالت: نعم، قال: اتشهدین انّ محمدا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم ؟ قالت: نعم، قال: اتؤمنین بالبعث بعد الموت؟ قالت: نعم. قال: اعتقها؛⁽²⁾

ای رسول خدا! بر عهده من است که بنده مؤمنی را آزاد نمایم آیا می‌توانم این کار را انجام دهمبنده را آزاد کنم؟ حضرت به آن کار بنده فرمود: آیا گواهی به وحدانیت خداوند می‌دهی؟ گفت: آری. فرمود: آیا گواهی به رسالت محمد صلی الله علیه و آله وسلم می‌دهی؟ گفت: آری. فرمود: آیا به برانگیخته‌شدن بعد از مرگ ایمان داری؟ گفت: آری. حضرت فرمود: او را آزاد کن.

آیت الله العظمی خویی; می‌فرماید: «و لا مناص معها من اعتبار الاقرار بالمعاد علی وجه الموضوعیة فی تحقق الاسلام»؛⁽¹⁾چاره‌ای نیست با آن از اعتبار اقرار به معاد به نحو موضوعیت در تحقق اسلام.

شهید ثانی می‌گوید:

ان المعاد البدنی من ضروریات الدین، یجب علی کل مکلف التصدیق و الایمان و الاّ لخرج عن ربقة الایمان و ضلّ فی تیه الکفر و الطغیان، نعوذ بالله منه؛⁽²⁾

همانا معاد جسمانی از ضروریات دین است و بر هر مکلفی واجب است به آن تصدیق و ایمان داشته باشد و گرنه از ریسمان ایمان خارج شده و در حالت کفر و طغیان گمراه خواهد شد. پناه می‌بریم از آن به خدا.

از عبارت میرزای قمی نیز استفاده می‌شود بازگشت انکار معاد، به انکار توحید و نبوت است، زیرا موجب انکار بدیهی از دین اسلام، بلکه تمام ادیان الهی است و هر منکر بدیهی، کافر است.⁽³⁾

آیت الله خویی; می‌فرماید:

و منها الاعتراف بالمعاد و ان اهمله فقهاؤنا قدس سرّهم الاّ انّا لانری لإهمال اعتباره وجها، کیف و قد قرن الایمان به بالایمان بالله سبحانه فی غیر واحد من الموارد - علی ما بالله - کما فی قوله عز من قائل: {یأَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا

أَطِیعُوا الله وَأَطِیعُواالرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنکُمْ فَإِن تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی الله وَالرَّسُولِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِالله وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ ذَلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلاً}⁽⁴⁾

و قوله: {وَالْمُطَلَّقتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلثَةَ قُرُوءٍ وَلاَ یَحِلُّ لَهُنَّ أَن یَکْتُمْنَ ما خَلَقَ الله فِی أَرْحامِهِنَّ إِن کُنَّ یُؤْمِنَّ بِالله وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذَلِکَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلحا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَالله عَزِیزٌ حَکِیمٌ}⁽⁵⁾

و قوله: {وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَآءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَن یَنکِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَیْنَهُم بِالْمَعْرُوفِ ذَلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَن کانَ مِنکُمْ یُؤْمِنُ بِالله وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ ذَلِکُمْ أَزْکَی لَکُمْ وَأَطْهَرُ وَالله یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ}⁽¹⁾

و قوله:{لَیْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواوُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِالله وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ وَالْمَلاَئِکَةِ وَالْکِتابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَی الْمالَ عَلَی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَی وَالْیَتامَی وَالْمَساکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسَّآئِلِینَ وَفِی الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلَواةَ وَآتَی الزَّکَواةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عهَدُوا وَالصّابِرِینَ فِی الْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ وَحِینَ الْبَأْسِ أُولَئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}⁽²⁾الی غیر ذلک من الآیات، و لا مناص معها من اعتبار الاقرار بالمعاد علی وجه الموضوعیة فی تحقق الاسلام»؛⁽³⁾

از آن جمله اعتراف به معاد است، گرچه فقهای ما «- قدس سرّهم » - آن را رها کرده‌اند، ولی من وجهی بر رها کردن آن نمی‌بینم؛ چگونه رها شود در‌حالی‌که ایمان به آن در بسیاری از موارد، آن‌گونه که در خاطر دارم با ایمان به خداوند سبحان مقرون شده است. همانند قول خداوندی که عزیزترین گوینده است:«ای کسانی که ایمان

آورده‌اید! اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولو الأمر [= اوصیای پیامبر] را! و هرگاه در چیزی نزاع داشتید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید }و از آن‌ها داوری بطلبید{ اگر به خدا و روز رستاخیز ایمان دارید! این }کار{ برای شما بهتر، و عاقبت و پایانش نیکوتر است». و قول او: زنان مطلقه، باید به مدت سه مرتبه عادت ماهانه دیدن }و پاک شدن{ انتظار بکشند! [= عده نگه دارند ] و اگر به خدا و روز رستاخیز، ایمان دارند، برای آن‌ها حلال نیست، که آنچه را خدا در رحم‌هایشان آفریده، کتمان کنند. و همسرانشان، برای بازگرداندن آن‌ها }و از سرگرفتن زندگی زناشویی{ در این مدت، }از دیگران{ سزاوارترند؛ در‌صورتی‌که }به‌راستی{ خواهان اصلاح باشند. و برای آنان، همانند وظایفی که بر دوش آن‌هاست، حقوق شایسته‌ای قرار داده شده؛ و مردان بر آنان برتری دارند؛ و خداوند توانا و حکیم است.{ و قول او: و هنگامی هنگامی‌که زنان را طلاق دادید و عدّه خود را به پایان رساندند، مانع آن‌ها

نشوید که با همسران }سابق{ خویش، ازدواج کنند! اگر در میان آنان، به طرز پسندیده‌ای تراضی برقرار گردد. این دستوری است که تنها افرادی از شما، که ایمان به خدا و روز قیامت دارند، از آن، پند می‌گیرند }و به آن، عمل می‌کنند{. این }دستور{، برای رشد }خانواده‌های{ شما

مؤمنتر، و برای شستن آلودگی‌ها مفیدتر است؛ و خدا می‌داند و شما نمی‌دانید. و قول او نیکی، }تنها{ این نیست که }به هنگام نماز،{ رویِ خود را به سوی مشرق و }یا{ مغرب کنید؛ }و تمام گفت‌وگوی شما، در باره قبله و تغییر آن باشد؛ و همه وقت خود را مصروف آن سازید؛{ بلکه نیکی }و نیکوکار{ کسی است که به خدا، و روز رستاخیز، و فرشتگان، و کتاب }آسمانی{، و پیامبران، ایمان آورده؛ و مال }خود{ را، با همه علاقه‌ای که به آن دارد، به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان، انفاق می‌کند؛ نماز را برپا می‌دارد و زکات را می‌پردازد؛ و }هم‌چنین{ کسانی که به عهد خود - -به هنگامی که عهد بستند- - وفا می‌کنند؛ و در برابر محرومیت‌ها و بیماری‌ها و در میدان جنگ، استقامت به خرج می‌دهند؛ این‌ها کسانی هستند که راست می‌گویند؛ و }گفتارشان با اعتقادشان هماهنگ است؛{ و این‌ها هستند پرهیزکاران! و دیگر آیات، و با وجود این آیات، چاره‌ای نیست جز اعتبار اقرار به معاد، به نحو موضوعیت در تحقق اسلام.

کفر

مفهوم کفر

از کتاب‌های لغت استفاده می‌شود برای ماده «کفر» دو معناست؛ یکی جحد و انکار و دیگری ستر و پوشاندن.

فیومی می‌گوید:

کفر بالله یکفر کُفرا و کُفرانا و کفر النعمة و بالنعمة ایضا: جحدها، و کفر بکذا: تبرّأ منه و کفرته: سترته. و یقال: للفلاّح کافر؛ لانّه یکفر البذر ای یستر...؛⁽¹⁾

کفر ورزید به خدا کفر ورزیدنی و کفران نعمت کرد، یعنی آن را انکار کرد. و کفر ورزید به فلان چیز، یعنی از آن تبری جست و به آن کفر ورزیدم، یعنی پوشاندم. و به کشاورز کافر می‌گویند، زیرا بذر را مستور کند... .

از کلام فیومی اشتراک لفظی بین این دو معنا استفاده می‌شود.

ابن‌فارس می‌نویسد:

کفر: اصل صحیح یدل علی معنی واحد فهو الستر و التغطیة، یقال لمن غطّی دِرعه بثوب: قد کفر درعه.... و الکفر ضدّ الایمان سمّی به لانّه تغطیة الحق، و کذلک کفران النعمة: جحودها و سترها؛⁽²⁾

کفر اصل صحیحی است که دلالت بر یک معنا دارد و آن ستر و پوشاندن است. گفته می‌شود به کسی که زره خود را زیر لباسش پوشانده }کفر درعه{.... و کفر ضد ایمان است و به آن نامیده شده، زیرا حق را می‌پوشاند. هم‌چنین کفران نعمت به معنای انکار و پوشاندن آن است.

از ظاهر کلام ابن‌فارس استفاده می‌شود لفظ کفر یک معنا بیشتر ندارد و معانی دیگر برای آن مجازی است، و نیز از ظاهر کلام برخی از لغویین استفاده می‌شود معنای حقیقی کفر، ستر و پوشاندن است و معانی دیگر به آن باز می‌گردد.

جوهری در می‌نویسد: «و کلّ شی‌ء غطّی شیئا فقد کفره، قال ابن السکیت: و منه سمّی الکافر؛ لانّه یستر نعم الله علیه»؛⁽¹⁾

هر چیزی که چیز دیگر را بپوشاند آن را کفر می‌گویند. ابن سکیت گفته: بدین سبب عنوان کافر را بر شخصی اطلاق می‌کنند، زیرا نعمت‌های الهی را که خداوند به او داده، می‌پوشاند.

راغب اصفهانی می‌گوید:

الکفر فی اللغة ستر الشی‌ء، و وصف اللیل بالکافر لستره الأشخاص، و الزارع لستره البذر فی الأرض، الکافور اسم اکمام الثمرة التی تکفرها، و کفر النعمة و کفرانها سترها بترک اداء شکرها: قال تعالی {فَلاَ کُفْرَانَ لِسَعْیِهِ}....»؛⁽²⁾

کفر در لغت به معنای پوشاندن چیزی است و توصیف شب به کافر به این دلیل است که اشخاص را می‌پوشاند و نیز توصیف زارع به کافر به جهت پوشاندن بذر در زمین است، و کافور اسم است برای پوسته‌های ثمره که آن را می‌پوشانند، و کفر نعمت و کفران آن، به معنای پوشاندن آن به ترک ادای شکر نعمت است، خداوند متعال می‌فرماید:«تلاش او بدون پاسخ گذاشته نمی‌شود.

اشکال این که کفر به معنای ستر و پوشش به فتح «کاف» است نه به ضم کاف که در اصطلاح دینی به کار می‌رود.

ازاین‌رو جواهری در می‌نویسد: «و الکفر بالفتح: التغطیة»؛⁽¹⁾

کفر به فتح به معنای پوشاندن است. ابن‌منظور در لسان العرب به همین مطلب تصریح کرده است. و احتمالا بدین سبب است که جوهری نظر ارجاع معنای «کُفر» به ضم کاف به معنای ستر و پوشش را به ابن سکیت نسبت داده، ولی خودش آن را انتخاب نکرده است، و گویا نظر خلیل بن احمد

را برگزیده است به این معنا که کفر ضد ایمان یا شکر، به کفر به معنای ستر و پوشاندن باز نمی‌گردد.

وانگهی کفر به معنای ستر و پوشاندن با حرف جر متعدی نمی‌شود و در صورت تعدی به حرف جرّ با «علی» متعدی می‌گردد، در‌حالی‌که کفر به معنای دینی که ضد ایمان است، در صورت اضافه به مفعولش، با حرف «با» متعدی می‌شود.

همان‌گونه که در صورت ارجاع معنای کفر ضد ایمان به معنای ستر، در متعلق آن اختلاف است که آیا مقصود از آن پوشاندن نعمت است یا پوشاندن حقایق ظلمت معنوی؟

علامه مصطفوی می‌نویسد:

انّ الاصل الواحد فی المادة: هو الردّ و عدم الاعتناء بشی‌ء، و من آثاره: التبری، المحو، التغطیة و من مصادیقه: الردّ و عدم الاعتناء بالإنعام و الإحسان، الردّ و عدم الاعتناء و التوجه الی الحق فی ایّ مرتبة کان، و الارض البعیدة عن التوجّه و الاعتناء الیها، و هکذا الکافور. و الفلاح لایعتنی بالماء و البذر و مایلزم فی الزراعة و یردّها برجاء المحصول، و الکفارة تردّ ما فی الذمّة من واجب و مَغیب الشمس یردّها الی الغیبة و الستر، و الماء الکثیر فی النهر یردّ بعضه بعضا.

و هذا المعنی له مراتب و درجات بلحاظ نفس الردّ شدّة و ضعفا، و من جهة خصوصیات المردود و اختلاف مراتبه...؛⁽²⁾

همانا اصل واحد در این ماده، همان ردّ و عدم اعتنا به چیزی است و از آثار آن

تبری، محو، پوشاندن، و از مصادیق آن ردّ و عدم اعتنا به انعام و احسان و عدم

اعتنا و توجه به حق در هر مرتبه، و سرزمین دور از توجه و اعتنا به آن است. هم‌چنین کافور. کشاورز به آب و بذر و آنچه در زراعت لازم است، بی‌اعتنایی کرده و به امید محصول، آن را رها کرده و کفاره آنچه در ذمه از واجبات است را ردّ می‌کند. غایب شدن خورشید، او را به غیبت و مستور شدن می‌کشاند، و آب بسیار در نهر، عامل ردّ شدن برخی از آن به واسطه برخی دیگر است. برای این معنا مراتب و درجاتی به لحاظ نفس ردّ از جهت شدت و ضعف و از جهت خصوصیات مردود و اختلاف مراتب آن است.

ابن ابن‌منظور می‌گوید:

الکفر نقیض الایمان، آمنّا بالله و کفرنا بالطاغوت، کفر بالله یکفر کفرا و کَفورا و کُفرانا. و یقال لأهل دار الحرب: قد کفروا ای عصوا و امتنعوا. و الکُفر: کفر النعمة، و هو ضد الشکر و قوله تعالی: {إِنّا بِکُلٍّ کفِرُونَ} ای جاحدون، و کَفَر نعمة الله یکفرها کفورا و کُفرانا و کفرها جحدها و ستر و کافره حقَّه: جحده...؛⁽¹⁾

کفر نقیض ایمان است، ایمان آوردیم به خدا، به طاغوت کفر ورزیدیم، کفر ورزید به خدا، کفر ورزیدنی. به اهل دار الحرب گفته می‌شود: آنان کافر شدند، یعنی عصیان و نافرمانی کرده‌اند. کفر، به معنای کفر نعمت نیز آمده، که ضدّ شکر است. قول

خداوند متعال «ما به هر چیزی کافریم»، یعنی منکریم. کفران ورزید به نعمت خدا، کفران می‌ورزد، کفران ورزیدنی، یعنی آن را انکار کرده و پوشانده است. حق او را کافر شد، یعنی منکر شد... ».

از کلام علامه مصطفوی استفاده می‌شود بازگشت معنای کفر به ستر و پوشاندن نیست و شاهد این‌که خداوند متعال فرمود: {یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُم بِبَعْضٍ}؛⁽²⁾روز قیامت برخی از شما به برخی دیگر کفر می‌ورزند.

معنای کفر در این آیه تبری است که از مراتب انکار و جحود است و نمی‌توان معنای آن را به ستر و پوشاندن باز‌گردانید.

مفهوم اصطلاحی کفر

برای کفر در اصطلاح معانی گوناگونی شده است:

تعریف به عدم ایمان

در‌صورتی که کفر مورد بحث، کفر حقیقی مقابل ایمان باشد. شهید ثانی می‌نویسد:

عرّفه جماعة بانّه عدم الایمان عمّا من شأنه ان یکون مؤمنا، سواء أکان ذلک العدم بضدّ او بلاضدّ. فبالضدّ کأن یعتقد عدم الأصول التی بمعرفتها یتحقق الایمان او عدم شی‌ء منها، و بغیر الضدّ کالخالی من الاعتقادین، ای: اعتقاد ما به یتحقق الایمان و اعتقاد عدمه و ذلک کالشاک او الخالی بالکلیة، کالذی لم

یقرع سمعه شی‌ء من الأمور التی یتحقق الایمان به. و یمکن ادخال الشاک فی القسم الأوّل؛ اذ الضدّ یخطر بباله و الاّ لما صار شاکا؛⁽¹⁾

جماعتی آن را به عدم ایمان تعریف کرده‌اند از کسی که شأنیت مؤمن بودن را دارد، چه تحقق آن عدم، همراه با ضد باشد یا نباشد و به ضد، به آن است که شخصی معتقد به عدم اصولی باشد، که با معرفت به آن‌ها، ایمان تحقق می‌یابد یا عدم هیچ‌یک از اصول. با غیر ضد، مثل کسی که خالی از اعتقادی است که به واسطة آن ایمان تحقق می‌یابد و با اعتقاد به عدم آن، و آن همانند شک کننده، یا خالی از عقیده به‌طور‌کلی است. ممکن است داخل‌کردن شک کننده در قسم اول، زیرا ضد به فکر او خطور می‌کند و گرنه شاک به حساب نمی‌آید.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

الکفر عدم الایمان بالله و رسله، سواء کان معه تکذیب او لم یکن معه تکذیب بل شک و ریب او اعراض عن هذا کلّه حسدا او کبرا او اتباعا لبعض الأهواء الصارفة عن اتباع الرسالة؛⁽²⁾

کفر به معنای عدم ایمان به خدا و رسولان است، خواه همراه آن تکذیب باشد یا نباشد، بلکه تردید یا اعراض از آن، به‌طور‌کلی از روی حسد یا کبر، یا پیروی برخی هواهای نفسانی است که بازدارنده از پیروی رسالت است.

تعریف به تکذیب

ابن‌تیمیه می‌گوید:

و اعلم انّ اصل الکفر هو التکذیب المتعمد لشی‌ء من کتب الله تعالی المعلومة او لأحد من رسله علیهم السلام او لشی‌ء ممّا جاؤا به اذا کان ذلک الأمر المکذب به معلوما بالضرورة من الدین و الاخلاق ان هذا الامر کفر، و من صدر عنه فهو کافر ان کان مکلفا مختارا غیر مختل العقل و لامکره؛⁽¹⁾

بدان که اصل کفر همان تکذیب عمدی آیات معلوم کتاب‌های خداوند یا یکی از رسولان او یا چیزی از تعلیماتی است که ایشان آورده‌اند، در‌صورتی که امر تکذیب شده، از جمله اموری باشد که ضروری‌بودنش از دین و اخلاق معلوم و کفرش ثابت باشد، ازاین‌رو هرکس آن امر از او صادر شود، کافر است، در‌صورتی‌که مکلف مختار و صحیح العقل و غیر مکره باشد.

او نیز می‌گوید: «التکفیر حکم شرعی، سببه جحد الربوبیة او الوحدانیة او الرسالة او قول او فعل حکم الشارع بانّه کفر و ان لم یکن جحدا»؛⁽²⁾تکفیر حکم شرعی است و سبب آن انکار ربوبیت یا وحدانیت }خدا{ یا رسالت یا قول یا فعلی است که شارع، حکم به کفر آن کرده، گرچه انکار به حساب نیاید.

شیخ عبدالرحمن سعدی می‌گوید:

و حدّ الکفر الجامع لجمیع اجناسه و انواعه و افراده هو جحد ماجاء به الرسول او جحد بعضه کما انّ الایمان اعتقاده

ما جاء به الرسول و التزامه جملة و تفصیلاً، فالایمان و الکفر ضدّان متی ثبت احدهما ثبوتا کاملاً انتفی الآخر؛⁽³⁾

حدّ کفری که جامع انواع و افراد آن است عبارت است از انکار آنچه پیامبر آورده یا برخی از آن‌ها را انکار کند، همان‌گونه که ایمان به معنای اعتقاد به تعلیمات پیامبر و التزام اجمالی و تفصیلی به آن‌هاست. پس ایمان و کفر ضدّ یکدیگرند که اگر یکی از آن‌دو، به طور کامل، ثابت شود دیگری منتفی می‌گردد.

غزالی نیز کفر را به معنای تکذیب عقیده‌ای گرفته، که تصدیق به آن ایمان است.⁽¹⁾

بنابراین تعریف تقابل بین کفر و ایمان از نوع تقابل ضدین می‌باشد، زیرا تکذیب به مجرد عدم تصدیق تحقق نمی‌یابد، بدین جهت شک کفر نیست، چه رسد به جهل بسیط و غفلت.

تعریف به انکار صدق نبی

ابن‌میثم بحرانی کفر را به معنای انکار صدق پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و نیز انکار اموری دانسته که ضروری بودن آن‌ها معلوم است.⁽²⁾

حصفکی، از علمای احناف، کفر را در لغت به معنای ستر گرفته و شرعا به معنای تکذیب اموری دانسته که از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به عنوان ضروری دین معرفی شده است.⁽³⁾

جرجانی می‌نویسد: «الکفر مقابل الایمان و هو عدم تصدیق الرسول فی بعض ما علم مجیئه ضرورة»؛⁽⁴⁾کفر مقابل ایمان است و ایمان به معنای تصدیق نکردن پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در برخی از اموری است که علم ضروری به آمدنش، از جانب اوست.

تعریف به جهل

باقلانی کفر را به معنای جهل به خداوند سبحان، معنا کرده است.⁽⁵⁾

تعریف به شک

احمد بن حنبل شک در وجود خداوند متعال را باعث کفر می‌داند.⁽⁶⁾

تقابل کفر با ایمان

برخی اسلام و ایمان را دو لفظ مترادف در مفهوم و حکم می‌دانند و برخی نیز بین آن‌دو، به

لحاظ مفهوم یا مصداق یا حکم فرق می‌گذارند. معروف بین دسته دوم آن است که کفر در مقابل ایمان است.

در صورت تقابل بین کفر و ایمان و این‌که اسلام اعم از ایمان است، لازم می‌آید مسلمان گاهی کافر باشد، در‌حالی‌که شهادتین می‌گوید، و در عین حال کسی از این دسته به آن معتقد نیست.

در جواب این اشکال همان‌گونه که اسلام به ظاهری و واقعی تقسیم می‌شود و اسلام واقعی همان ایمان واقعی است، ممکن است کفر نیز گاهی واقعی باشد، خواه مخفی یا ظاهر، و گاهی نیز ظاهری است؛ از این روکفری که مقابل ایمان است، کفر واقعی است، چه آثار اسلام بر آن مترتب شود یا نشود، اما کفر، مقابل اسلام ظاهری است که مانع از ترتیب آثار اسلام می‌باشد، و به همین سبب ممکن است مسلمانی، مؤمن نباشد، یعنی باطن کافر است و روز قیامت حساب کفار از او کشیده می‌شود، گرچه در دنیا در ظاهر حکم اسلام بر او بار شده است.

در نتیجه توان گفت: کفر مقابل ایمان مناط آثار کفر در دنیا نمی‌شود، مگر درِصورتی‌که آن کفر ظاهر باشد، همان‌گونه که ایمان واقعی مناط

ترتیب آثار اسلام نیست، مادامی که انسان، اسلام را اظهار کرده است.

شهید ثانی این اشکال را جواب داده و می‌گوید:

مقصود به حکم اسلام او در ظاهر، صحت ترتب بسیاری از احکام شرعی بر آن است، زیرا شرع اقرار به شهادتین را، نشانه صحت اجرای بیشتر احکام شرعی بر اقرار کننده قرار داده است، مانند: حلال بودن نکاح و حفظ خون و

مال و امور دیگر. حکمت آن این‌که گویا با این ترتیب اثر، مشکلات از مؤمنان تخفیف می‌یابد، زیرا آن‌ها به معاشرت با مسلمانان ظاهری نیازمند می‌باشند.⁽¹⁾

ولی با ملاحظه عبارات متکلمان و فقها فهمیده می‌شود مقصود متکلمان از «کفر» کفر واقعی است که مقابل ایمان باشد و مقصود فقها از «کفر» کفری است که آثارش بر آن مترتب می‌گردد و آن کفر مقابل اسلام ظاهری است.

استعمال کفر در مقابل ایمان در قرآن

با مراجعه به آیات به دست می‌آید تقابل بین کفر و ایمان است.

خداوند متعال می‌فرماید: {وَمَن یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالاْءِیمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَآءَ السَّبِیلِ}؛⁽²⁾

کسی که کفر را به جای ایمان بپذیرد، از راه مستقیم }عقل و فطرت{ گمراه شده است.

و: {هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلاْءِیمانِ}؛⁽³⁾

آن‌ها در آن هنگام، به کفر نزدیک‌تر بودند تا به ایمان.

اقسام کفر

کفر را به لحاظ‌ها و اعتبارات مختلف تقسیم کرده‌اند:

الف) تقسیم کفر به اعتبار حکم آن

علما به این لحاظ کفر را به کفر اکبر و کفر اصغر تقسیم کرده و این تقسیم را از مفاد روایات و لغویین و صحابه و علما استفاده کرده‌اند.

روایات

از جمله روایاتی که دلالت بر این تقسیم دارد، حدیثی است که بخاری و مسلم از ابن ابن‌عباس نقل کرده‌اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

أُریت النارَ فاذا اکثر اهلها النساء یکفُرن. قیل: ایکفرن بالله؟ قال: یکفرن العشیر و یکفرن الاحسان، لو احسنت الی احداهنّ الدهر ثم رأت منک شیئا قالت: ما رأیت منک خیرا قط؛⁽¹⁾

به من آتش دوزخ نشان داده شد، ناگهان مشاهده کردم بیشتر اهالی آن زنانی هستند که کفر می‌ورزند. گفته شد: آیا به خدا کفر می‌ورزند؟ فرمود: کفر به زندگی و کفر به احسان می‌ورزند، اگر تو به یکی از آنان در طول زندگی احسان کنی، ولی از تو چیزی مشاهده کند، می‌گوید: هرگز از تو خیری ندیده‌ام.

ابوهریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود: «لاترغبوا عن آبائکم، فمن رغب عن ابیه فهو کفر»؛⁽²⁾از پدرانتان اعراض نکنید، زیرا هرکس از پدرش اعراض کند، کافر است.

لغویین

ازهری در بیان دو نوع کفر می‌گوید: «احدهما: یکفر بنعمة الله و الآخر: التکذیب با الله»؛⁽³⁾یکی از آن دو نوع این‌که به نعمت الهی کفر ورزد، و دیگری تکذیب به خداست.

ابن‌اثیر می‌نویسد: «و الکفر صنفان: احدهما: الکفر باصل الایمان و هو ضدّه و الآخر الکفر بفرع من فروع الایمان، فلایخرج به من اصل الایمان»؛⁽⁴⁾کفر بر دو نوع است، یکی کفر به اصل ایمان و آن ضد ایمان است و دیگری کفر به فروعی از فروع ایمان، که این نوع، انسان را از اصل ایمان خارج نمی‌کند.

صحابه و تابعین

طبری و دیگران در ذیل آیه: {وَمَن لَّمْ یَحْکُم بِما أَنزَلَ الله فَأُو لَئِکَ هُمُ الْکَفِرُونَ}⁽⁵⁾از ابن‌عباس نقل کرده‌اند که گفته است:

هی به کفر و لیس کفرا بالله و ملائکته و کتبه و رسله. و قال طاووس: لیس بالکفر الذی ینقل عن الملة. و قال عطاء: کفر دون کفر و ظلم دون ظلم و فسق دون فسق؛⁽¹⁾

او با این کار کافر می‌شود، ولی کفر به خدا و فرشتگان و کتاب‌های آسمانی و رسولان نیست. طاووس گفته: این کار باعث کفری که او را از ملت }اسلام{ خارج سازد کند، عطا گفته: درجه پایینی از کفر و ظلم و فسق است.

دیدگاه علما

طبری در ذیل آیه: {وَمَن یَشْکُرْ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِیٌّ حَمِیدٌ}⁽²⁾می‌گوید:

و من کفر نعمة الله علیه الی نفسه اساء؛ لانّ الله معاقبه علی کفرانه ایّاه؛⁽³⁾

هرکس از نعمتی که خداوند به او داده، کفر ورزد، به خودش بد کرده، زیرا خداوند به سبب کفرانش او را عقوبت خواهد کرد.

شوکانی می‌نویسد: «ای من جعل کفر النعم مکان شکرها فان الله غنیّ عن شکره»؛⁽⁴⁾هرکس کفران نعمت را به جای شکر نعمت

قرار دهد، یقیناً همانا خداوند از تشکر او بی‌نیاز است.

ابن‌عبدالبرّ ذیل باب «کفران العشیر و کفر دون کفر» که در صحیح بخاری آمده، می‌نویسد: «فاطلق علیهنّ اسم الکفر لکفرهنّ العشیر و الاحسان و قد یسمّی کافر النعمة کافرا»؛⁽⁵⁾بر آنان نام کفر اطلاق شده، زیرا به زندگی و احسان، کفران می‌ورزند و گاهی کافر به نعمت را، کافر می‌گویند.

ابن‌حجر عسقلانی در شرح حدیث «لاترغبوا عن آبائکم فمن رغب عن ابیه فهو کفر» از برخی از علما در شرح این حدیث نقل کرده: «و لیس المراد بالکفر حقیقة الکفر التی یخلّد

صاحبها فی النار»؛⁽¹⁾«مراد به کفر، حقیقت آن که موجب خلود صاحبش در دوزخ شود نیست».

ابن‌رجب حنبلی می‌گوید: «قد ورد اطلاق الکفر علی بعض المحرمات و اطلاق النفاق ایضا»؛⁽²⁾«گاهی عنوان کفر و نفاق بر برخی از محرمات اطلاق می‌شود».

ابن‌حجر در شرح حدیث «یکفرن العشیر» می‌نویسد: «فیه جواز اطلاق الکفر علی الذنوب التی لاتخرج عن الملة تغلیظا علی فاعلها»؛⁽³⁾از این تعبیر استفاده می‌شود اطلاق کفر بر گناهانی که

موجب خروج از ملت نیست جایز می‌باشد؛ و این تعبیر به دلیل سخت گرفتن بر فاعل آن است.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

و اذا کان من قول السلف: انّ الانسان یکون فیه ایمان و نفاق، فکذلک فی قولهم: انّه یکون فیه ایمان و کفر، لیس هو الکفر الذی ینقل عن الملة، کما قال ابن عباس و اصحابه فی قوله تعالی: {وَمَن لَّمْ یَحْکُم بِما أَنزَلَ الله فَأُو لَئِکَ هُمُ الْکَفِرُونَ} قالوا: کفروا کفرا لاینقل عن الملة، و قد اتبعهم علی ذلک احمد بن حنبل و غیره من ائمة السنة؛⁽⁴⁾

از سخنان سلف این است که اگر در انسانی ایمان و نفاق جمع می‌شود، مقصود از کفر، کفری نیست که موجب خروج از ملت }اسلام{ می‌شود، آن گونه که ابن‌عباس و اصحاب او در تفسیر آیه {وَمَن لَّمْ یَحْکُم بِما أَنزَلَ الله فَأُو لَئِکَ هُمُ الْکَفِرُونَ} گفته‌اند: آنان کفری دارند که باعث خروج از ملت نمی‌شود، و احمد بن حنبل و دیگران از اهل سنت، از ایشان پیروی کرده‌اند.

او نیز در ذیل این آیه می‌گوید: «کفر دون کفر و ظلم دون ظلم و فسق دون فسق، و قد ذکر ذلک احمد و البخاری و غیرهما»؛⁽⁵⁾مقصود کفری است پایین‌تر از درجه عالی کفر و ظلمی

است پایین‌تر از بالاترین درجه کفر و فسقی است پایین‌تر از بالاترین درجه فسق، این تفسیر را احمد و بخاری و دیگران نیز بیان کرده‌اند.

ابن‌قیم جوزیه می‌گوید: «فاما الکفر فنوعان: کفر اکبر و کفر اصغر، فالکفر الأکبر هو الموجب للخلود فی النار و الأصغر موجب لاستحقاق الوعید دون الخلود»؛⁽¹⁾کفر دو نوع است: کفر اکبر و کفر اصغر؛ کفر اکبر، کفری است که موجب دخول در آتش است و کفر اصغر باعث استحقاق عذاب می‌شود، نه خلود در دوزخ.

محمد بن عبدالوهاب می‌گوید: «الکفر کفران: کفر یخرج عن الملة... و کفر اصغر لایخرج عن الملة، و هو کفر النعمة»؛⁽²⁾کفر بر دو نوع است؛ کفری که موجب خروج از ملت }اسلام{ است... و کفر اصغر که موجب خروج از ملت نیست و آن کفران نعمت است.

صالح بن فوزان در شرح کلام بربهاری «من خالف اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم فی شی‌ء من امر الدین فقد کفر» می‌گوید: «یَحتمل الکفرَ الاکبر و یحتمل الکفر الاصغر بحسب المخالفة، فقوله: }فقد کفر{ لیس معناه انّه کفر الکفر المخرج من الملة مطلقا، قد یکون الکفر الاصغر»؛⁽³⁾«احتمال کفر اکبر و نیز احتمال کفر اصغر داده می‌شود به حسب نوع مخالفت. پس قول او }به طور حتم کافر است{ معنایش این نیست، که او به طور مطلق کفری پیدا کرده که از ملت اسلام خارج شده است، زیرا گاهی کفر اصغر است.»

محمد ناصرالدین البانی می‌گوید:

لابدّ من معرفة ان الکفر - کالفسق و الظلم - ینقسم الی قسمین: کفر و فسق و ظلم یخرج من الملة و کل ذلک یعود الی الاستحلال العملی. فکل المعاصی- و بخاصة ما فشا فی هذا الزمان من استحلال عملی للربا و الزنی و شرب الخمر و غیرها - هی من الکفر العملی، فلایجوز ان نکفر العصاة المتلبسین بشی‌ء من المعاصی لمجرد ارتکابهم لها و استحلالهم ایاها عملیا الاّ اذا ظهر - یقینا - لنا منهم - یقینا - ما یکشف

لنا عمّا فی قرارة نفوسهم انّهم لایحرّمون ما حرّم الله و رسوله اعتقادا، فاذا عرفنا انهم وقعوا فی هذه المخالفة القلبیة حکمنا حینئذ بانّهم کفروا کفر ردّة. امّا اذا لم نعلم ذلک فلا سبیل لنا الی الحکم بکفرهم؛ لانّنا نخشی ان نقع تحت وعید قوله علیه الصلاة و السلام:}اذا قال الرجل لأخیه: یا کافر فقد باء بها احدهما{.

والاحادیث الواردة فی هذا المعنی کثیرة جدا اذکر منها حدیثا ذا دلالة کبیرة و هو فی قصة ذلک الصحابی الذی قاتل احد المشرکین، فلمّا رأی هذا المشرک انه صار تحت ضربة سیف المسلم الصحابی قال. اشهد ان لا اله الاّ الله، فما بالاها الصحابی فقتله. فلمّا بلغ خبره النبی انکر علیه ذلک اشدّ الانکار فاعتذر الصحابی بان المشرک ما قالها الاّ خوفا من القتل و کان جوابه:}هلاّ شققت عن قلبه؟!{

اذا الکفر الاعتقادی لیس له علاقة اساسیة بمجرد العمل، انما علاقته الکبری بالقلب، و نحن لانستطیع ان نعلم ما فی قلب الفاسق و الفاجر و السارق و الزانی و المرابی.... و من شابههم الاّ اذا عبّر عما فی قلبه بلسانه، اما عمله فینبی‌ء انّه خالف الشرع مخالفة عملیة.

فنحن نقول: انک خالفت و انک فسقت و انک فجرت، لکن لانقول: انک کفرت و ارتددت عن دینک حتی یظهر منه شی‌ء یکون لنا عذر عندالله عزوجل فی الحکم بردّته، ثم یأتی الحکم المعروف فی الاسلام علیه، ألا و هو قوله علیه الصلاة و السلام: }من بدل دینه فاقتلوه{...؛⁽¹⁾

باید دانسته شود که کفر همانند فسق و ظلم به دو نوع، تقسیم می‌شود: یک نوع باعث خروج از ملت }اسلام{ است، و تمام این‌ها به

حلال‌شمردن قلبی باز می‌گردد، و دیگری باعث خروج از ملت }اسلام{ نیست و بازگشت این صورت به حلال‌شمردن قلبی است.

پس تمام معصیت‌ها - به ویژه آنچه در این زمان شایع شده از حلال شمردن ربا و زنا و شرب خمر و گناهان دیگر - همه از کفر عملی است، از‌این‌رو جایز نیست گناه‌کارانی که یکی از معاصی را انجام می‌دهند، به مجرد ارتکاب و حلال شمردن آن‌ها، به لحاظ عملی تکفیر کنیم، مگر در‌صورتی‌که به طور یقین برای ما ثابت شود از آنچه در دل خود دارند، این‌که حرام خدا و رسولش را از روی اعتقاد حرام نمی‌دارند، در این صورت حکم می‌کنیم، کافر و مرتد

شده‌اند، ولی اگر از این امر آگاه نشدیم نمی‌توانیم آن‌ها را تکفیر کنیم، زیرا می‌ترسیم مصداق وعده عذاب پیامبر شویم که فرمود: «چون شخصی به برادرش گفت: ای کافر، به یکی از آن دو باز می‌گردد».

احادیث مربوط به این معنا بسیار است. یک حدیث را ذکر می‌کنم که دلالت زیادی دارد و آن قصه آن صحابی است که یکی از مشرکان را به قتل رساند و چون آن مشرک، خود را زیر شمشیر مسلمان صحابی دید، گفت: شهادت به وحدانیت خدا می‌دهم، ولی آن صحابی به گواهی او توجهی نکرد و او را کشت. چون خبر آن به پیامبر رسید بسیار بر او سخت گرفت، ولی آن صحابی عذر آورد که او مشرک بوده و این گواهی را فقط به سبب ترس از

کشته شدن داده است. پاسخ پیامبر بود که: «آیا تو دلش را شکافتی؟!».

در این هنگام کفر اعتقادی، ارتباط اساسی به مجرد عمل ندارد، بلکه ارتباط مهم به قلب دارد، و نمی‌توانیم بفهمیم که در قلب فاسق، فاجر، سارق، زناکار و رباخوار.... و امثال آن‌ها چیست، مگر آنچه در دل دارد را به زبان آورد، ولی عملش، فقط خبر از مخالفت عملی با شرع می‌دهد.

می‌گوییم: تو مخالفت کردی و فاسق و فاجر شدی، ولی نمی‌گوییم تو کافر شده و از دین بازگشتی، مگر این‌که از ناحیه وی چیزی ظاهر شود که برای ما عذری در حکم به ارتدادش باشد، آن‌گاه حکم معروف در اسلام بر او بار می‌شود و آن فرموده رسول خدا است که فرمود: «هرکس دینش را تبدیل کرد، بکشید... .»

میزان در کفر اکبر

میزان کفر اکبر آن است که انسان مؤمن را به‌طور‌کلی از اسلام و ایمان خارج می‌کند و آن کفر اعتقادی منافی با تصدیق قلبی است.

دکتر محمد عبدالحکیم حامد می‌گوید:

اما الکفر الأکبر فهو الجحود بالقلب او اللسان لشی‌ء ممّا افترض الله تعالی الایمان به فی کتابه او علی لسان رسوله صلی الله علیه و آله وسلم بعد قیام الحجة و بلوغ الحق. و هو صادر عن تکذیب او اعراض او استکبار او حسد یمنع الانقیاد؛⁽¹⁾

کفر اکبر انکار چیزی است به قلب با زبان، از اموری که خداوند متعال در کتابش یا بر زبان رسولش ایمان به آن‌ها را واجب کرده، بعد از قیام حجت و رسیدن حق، و چنین کفری از تکذیب یا اعراض یا استکبار یا حسدی که مانع از انقیاد است، صادر می‌گردد.

میزان در کفر اصغر

میزان در کفر اصغر آن است که با کمال ایمان تنافی دارد، نه با مطلق ایمان و آن کفر عملی است که با تصدیق قلبی در تنافی نیست.

دکتر محمد عبدالحکیم حامد می‌نویسد:

الکفر الاصغر و هو الکفر العملی المحض الذی لم یستلزم الاعتقاد و لم یناقض تصدیق القلب و اذعانه، و هو صادر عن غلبة هوی و شهوة و غیر ذلک دون اعتقاد القلب؛⁽¹⁾

کفر اصغر، کفر عملی محض است که مستلزم اعتقاد نیست و با تصدیق قلبی تنافی ندارد و ناشی از غلبه هوای نفس و شهوت و دیگر امور است، بدون اعتقاد قلبی.

راه‌های تشخیص کفر اکبر از کفر اصغر

تصریح بر نوع آن:

از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که فرمود: «انّ اخوف ما اخاف علیکم الشرک الأصغر. قالوا: یا رسول الله و ما الشرک الأصغر؟ قال: الریاء»؛⁽²⁾شرک

اصغر ترسناک‌ترین کاری است که بر شما از آن می‌ترسم. گفتند: ای رسول خدا! شرک اصغر چیست؟ فرمود: ریا.

دلالت نصوص دیگر:

در روایتی تصریح به کفر عملی شده یا فاعل آن کافر به حساب آمده، ولی در روایاتی دیگر انجام دهندة آن متصف به ایمان شده، در نتیجه با جمع بین این دو دسته، استفاده می‌شود مقصود ازکفر در آن روایت، کفر اصغر است.

از باب مثال در حدیثی آمده: «سباب المسلم فسوق و قتاله کفر»؛⁽¹⁾دشنام دادن مسلمان فسق و جنگ با او کفر است.

در سوره حجرات آمده است: {وَإِن طَآئِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا...}؛⁽²⁾

و هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آن‌ها را آشتی دهید.

از جمع بین این دو دلیل، استفاده می‌شود مقصود از کفر در آن حدیث، کفر اصغر است.

دلالت خود روایت:

از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که فرمود: «من قال لاخیه یا کافر فقد باء بها احدهما»؛⁽³⁾هرکس برادرش را کافر خطاب کند، به او یا به مخاطب باز می‌گردد.

ابن‌تیمیه در شرح این حدیث می‌گوید: «فقد سمّاه اخاه حین القول، و قد اخبر انّ احدهما باء بها، فلو خرج عن الاسلام بالکلّیة لم یکن اخاه»؛⁽⁴⁾حضرت در آن هنگام او را برادر خطاب کرده و خبر داده که کفر به یکی از آن‌دو باز می‌گردد و اگر کفر باعث خروج از اسلام به طور کلی است، برادر او نباید به حساب آید.

حکم کفر اصغر

ابوعبید می‌گوید: «و امّا الآثار المرویات بذکر الکفر و الشرک و وجوبهما بالمعاصی، فانّ معناها عندنا لیست تُثبت علی اهلها کفرا و لا شرکایزیلان الایمان عن صاحبه»؛⁽¹⁾آثاری که در آن سخن از کفر و شرک و ثابت شدن آن‌دو، به واسطه معاصی به میان آمده، نزد ما مقصود از آن‌ها کفر و شرکی نیست که باعث زایل شدن ایمان از صاحبش شود.

طحاوی در شرح حدیث «سباب المسلم فسوق و قتاله کفر» می‌گوید: «لیس علی الکفر بالله تعالی حتی یکون به مرتدا»؛⁽²⁾مقصود از آن، کفر به خداوند متعال نیست، تا به واسطه آن مرتد گردد.

نووی نیز در شرح آن می‌گوید: «و امّا قتاله بغیر حق فلایکفر به عند اهل الحق کفرا یخرج به من الملة»؛⁽³⁾«قتال مسلمان بدون حق نزد اهل حق، موجب خروج از ملت }اسلام{ به واسطه آن نیست.

سبب اطلاق کفر بر عمل غیر مخرج از ملت اسلام

ابن‌عبدالبر درباره اطلاق «کفر» در روایات و عبارات علما بر عمل غیر مخرج از ملت اسلام می‌گوید: «و لیس علی ظاهرها عند اهل الحق و العلم؛ لأصول تدفعها اقوی منها من الکتاب و السنة المجمع علیها»؛⁽⁴⁾نزد اهل حق و علم، حمل بر ظاهر آن نمی‌شود، به جهت اصولی قوی‌تر از قرآن و سنت که مورد اجماع بوده و ظاهر آن‌ها را دفع می‌کند.

ابوعبید می‌گوید: «انّما وجّهوها انّها من الأخلاق و السنن التی علیها الکفّار و المش-رکون»؛⁽⁵⁾توجیه کرده‌اند که مقصود از آن‌ها، اخلاق و سنت سنت‌هایی است که کفار و مشرکان بر آن بوده‌اند.

طحاوی می‌گوید: «و لکنّه علی تغطیته به ایاه و استهلاک به ایاه؛ لانّ الکفر هو التغطیة التی تستهلکه»؛⁽¹⁾ولی به جهت پوشیده‌شدن به واسطه آن و هلاک شدن به آن است، زیرا کفر به معنای

پوشاندن چیزی است، پوشاندنی که باعث هلاکت می‌شود.

نووی در توجیه این اطلاق می‌گوید:

قیل فی معناه سبعة اقوال: احدها: انّ ذلک کفر فی حقّ المستحلّ بغیر حق.

و الثانی: المراد کفر النعمة و حق الاسلام.

و الثالث: انّه یُقرّب من الکفر و یؤدّی الیه.

و الرابع: انّه فعل کفعل الکفار.

و الخامس: المراد حقیقة الکفر و معناه: لاتکفروا بل دوموا مسلمین.

و السادس:.... المتکفرون بالسلاح، یقال: تکفّر الرجل بسلاحه اذا لبسه.

و السابع:...لایکفّر بعضکم بعضا، فتسحّلوا قتال بعضکم بعضا.

و اظهر الأقوال: الرابع؛⁽²⁾

درباره آن هفت قول رسیده است:

اول: این عمل در حق مستحلّ بدون حق کفر است.

دوم: مراد، کفر نعمت و حق اسلام است.

سوم: مقصود آن است که به کفر نزدیک شده و انسان را به سوی آن می‌کشاند.

چهارم: این کار همانند کارهای کفار است.

پنجم: مراد حقیقت کفر است و معنای آن این‌که، کفر نورزید و بر اسلام خود ادامه دهید.

ششم: ...به کسانی است که به اسلحه کفر ورزیده‌اند، گفته می‌شود: تکفّر الرجل بسلاحه، هنگامی که اسلحه را بر تن کند.

و هفتم: ...یکدیگر را تکفیر نکنید که این امر موجب کشتن یکدیگر می‌شود، و برترین اقوال قول چهارم است.

ابوهریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود: «اثنتان فی الناس هما بهم کفر: الطعن فی النسب و النیاحة علی المیت»؛⁽¹⁾دو عمل در مردم است که باعث کفر آنان می‌باشد: یکی طعن در نَسَب و دیگری نوحه گری بر مرده.

نووی در شرح آن می‌گوید: «و فیه اقوال: اصحّها انّ معناه: هما من اعمال الکفّار و اخلاق الجاهلیة»؛⁽²⁾و در آن چند قول است: صحیح‌ترین آن، این‌که آن دو عمل از اعمال کفّار و اخلاق جاهلیت است.

ب) تقسیم کفر به لحاظ اطلاق و تعیین

کفر به لحاظ اطلاق و تعیین نیز بر دو قسم تقسیم شده است:

کفر مطلق

کفر مطلق عبارت است از معلق کردن کفر بر وصف عام، بدون اختصاص دادن آن به فرد معین و آن دو مرتبه دارد:⁽³⁾

الف{ تعلیق کفر بر وصف اعم، از قول یا فعل یا اعتقاد، مثل آن‌که گفته شود: هرکس فلان کار

را انجام دهد یا فلان حرف را بزند یا فلان اعتقاد را داشته باشد، کافر است.

خداوند متعال می‌فرماید: {لَّقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ الله هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ}؛⁽⁴⁾

آن‌ها که گفتند: خدا، همان مسیح بن مریم است.

و نیز می‌فرماید: {إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِالله وَرُسُلِهِ وَیُرِیدُونَ أَن یُفَرِّقُوا بَیْنَ الله وَرُسُلِهِ وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَیرِیدُونَ أَن یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذَلِکَ سَبِیلاً* أُولَئِکَ هُمُ الْکَفِرُونَ حَقًّا}؛⁽⁵⁾کسانی که خدا و پیامبرانِ او را انکار می‌کنند، و می‌خواهند میان خدا و پیامبرانش تبعیض قائل

شوند، و می‌گویند: «به بعضی ایمان می‌آوریم، و بعضی را انکار می کنیم» و می‌خواهند در میان این دو، راهی برای خود انتخاب کنند...آن‌ها کافران حقیقی‌اند.

ب{ تعلیق کفر بر وصف اخص، مثل طایفه یا فرقه یا جماعت مخصوص، مثلا گفته شود: یهود و نصارا کافرند.

خداوند متعال می‌فرماید: {وَما کَفَرَ سُلَیْمانُ وَلکِنَّ الشَّیاطِینَ کَفَرُوا}؛⁽¹⁾

سلیمان هرگز }دست به سحر نیالود؛ و{ کافر نشد، ولی شیاطین کفر ورزیدند.

و نیز می‌فرماید: {فَ-آمَنَت طَّ-آئِفَةٌ مِّنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَکَفَرَت طَّآئِفَةٌ}؛⁽²⁾

در این هنگام گروهی از بنی اسرائیل ایمان آوردند و گروهی کافر شدند.

و نیز می‌فرماید: {أَلاَ إِنَّ ثَمُودَا کَفَرُوا رَبَّهُمْ}؛⁽³⁾

بدانید قوم ثمود، پروردگارشان را انکار کردند! دور باد قوم ثمود }از رحمت پروردگار{.

کفر معین

مقصود از آن کفر شخص معینی است، خداوند متعال می‌فرماید: {وَإِذْ

قُلْنا لِلْمَلاَئِکَةِ اسْجُدُوا لِأَدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِیسَ أَبَی وَاسْتَکْبَرَ وَکانَ مِنَ الْکافِرِینَ}؛⁽⁴⁾

همگی سجده کردند؛ جز ابلیس که سر باز زد، و تکبر ورزید، }و به خاطر نافرمانی و تکبرش{ از کافران شد.

و نیز می‌فرماید: {ضَرَبَ الله مَثَلاً لِّلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ}؛⁽⁵⁾

خداوند برای کسانی کسانی‌که کافر شده‌اند به همسر نوح و همسر لوط مثَل زده است.

میزان در کفر به مبدأ و معاد

از عبارت‌های متکلمان و فقها استفاده می‌شود، میزان در کفر به مبدأ و معاد مختلف است:

مخالفت حکم نقلی

از برخی عبارت‌های دانشمندان اسلامی استفاده می‌شود میزان در کفر، مخالفت با حکم نقلی و شرعی است، نه عقلی.

قاضی عیاض می‌گوید:

فصل فی بیان ما هو من المقالات کفر و ما یتوقف او یختلف فیه و ما لیس بکفر. اعلم انّ تحقیق هذا الفصل و کشف اللبس فیه مورده الشرع و لامجال للعقل فیه؛⁽¹⁾

فصلی در بیان آنچه از مقالات کفر است و آنچه در آن‌ها توقف می‌شود یا مورد اختلاف می‌باشد و چه چیز‌هایی کفر به حساب نمی‌آید. تحقیق این فصل و کشف شبهه در آن موردش، شرع است و مجالی برای عقل در آن نیست.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

انّ الکفر و الفسق احکام شرعیة لیس ذلک من الاحکام التی یستقل بها العقل، فالکافر من جعله الله و رسوله کافرا و الفاسق من جعله الله و رسوله فاسقا کما انّ المؤمن و المسلم من جعله الله و رسوله مؤمنا و مسلما؛⁽²⁾

کفر و فسق احکام شرعی هستند و از احکامی نیستند که عقل در آن‌ها استقلال دارد، پس کافر و فاسق کسی است که خدا و رسولش او را کافر و فاسق به حساب آورده همان‌گونه که مؤمن و مسلمان کسی است که خدا و رسولش او را مؤمن و مسلمان به حساب آورده است.

ابن‌وزیر می‌گوید:

انّ التکفیر سمعی محض لا مدخل للعقل فیه و ذلک من وجهین:

الوجه الاول: انّه لایکفّر بمخالفة الادلة العقلیة و ان کانت ضروریة...

الوجه الثانی: انّ الدلیل علی الکفر و الفسق لایکون الاّ سمعیا قطعیا و لانزاع فی ذلک؛⁽¹⁾

همانا تکفیر سمعی محض است و عقل دخالتی در آن ندارد، این مطلب دو جهت دارد:

جهت اول: کسی به جهت مخالفت ادله عقلی تکفیر نمی‌شود، گرچه ضروری باشد؛

جهت دوم: این این‌که دلیل بر کفر و فسق، فقط سمعی قطعی است و نزاعی در آن نمی‌باشد.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

والکفر هو من الأحکام الش-رعیة، و لیس کل من خالف شیئا علم بنظر العقل یکون کافرا، و لو قدر انّه جحد بعض صرائح العقول لم یُحکم بکفره حتی یکون قوله کفرا فی الش-ریعة، و اما من خالف ما علم انّ الرسول جاء به فهو کافر بلانزاع؛⁽²⁾

کفر از احکام شرعی است، و این طور نیست که هرکس با حکمی که با نظر عقل معلوم شده، مخالفت کند، کافر باشد، و برفرض که برخی از احکام عقلی صریح را انکار کرده، ولی حکم به کفر او نمی‌شود، مگر آن‌که قول او در شریعت کفر به حساب آید، ولی کسی که با آنچه به طور قطع از رسول رسیده، مخالفت کند، او بدون نزاع کافر است.

او نیز می‌گوید:

و اذا کان کذلک فکون الرجل مؤمنا و کافرا و عدلاً و فاسقا هو من المسائل العقلیة، فکیف یکون من خالف ما جاء به الرسول لیس کافرا، و من خالف ما ادعی غیره انّه معلوم بعقله کافرا؟ و هل یکفر أحد بالخطأ فی مسائل الحساب و الطب و دقیق الکلام؛⁽³⁾

در این صورت شخصی حکم به مؤمن یا کافر یا عادل یا فاسق شود، این از مسائل شرعی است نه از مسائل عقلی، چگونه کسی که با دستورات رسول مخالفت کرده، کافر نباشد، ولی مخالف ادعاهایی غیر او که به عقلش معلوم گشته، کافر به حساب آید؟ آیا می‌توان کسی را که در مسائل حساب و طبّ و دقایق کلام، خطا کرده، تکفیر کرد؟.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

الکفر حکم شرعی متلقی عن صاحب الشریعة، و العقل قد یعلم به صواب القول و خطؤه. و لیس کل ما کان خطأ فی العقل یکون کفرا فی الش-رع⁽¹⁾

کفر حکم شرعی است و از صاحب شریعت تلقی می‌شود و عقل گاهی به صواب و خطای گفته‌ای پی می‌برد، ولی هرچه نزد عقل خطا به حساب می‌آید، در شرع کفر نیست.

او نیز می‌گوید: «فالکافر ما جعله الله و رسوله کافرا»؛⁽²⁾کافر کسی است که خدا و رسولش او را کافر به حساب آورده است.

ابن‌قیم جوزیه می‌گوید: «التکفیر حکم شرعی؛ فالکافر من کفّره الله و رسوله»؛⁽³⁾تکفیر حکم شرعی است، از این‌رو کافر کسی است که خدا و رسولش او را تکفیر کرده است.

نقد

این میزان را نمی‌توان برای تشخیص کفر و ایمان عقاید و افعال قرار داد، زیرا هرکس ادعا می‌کند عقیده من مطابق با قرآن و سنت است و عقیده دیگران که مخالف با اوست، مخالف با قرآن و سنت بوده و در نتیجه دیگران کافر و فقط او مسلمان است.

مخالفت حکم عقلی و ضروری

از ظاهر عبارات معتزله استفاده می‌شود میزان در کفر، مخالفت حکم عقلی و ضروری است.

دکتر عادل عوا می‌نویسد:

الاعتزال فی رأینا نشاط کلامی توخی الدفاع عن الدین بتحریر العقل الانسانی من السلطان الخارجی و افساح المجال امامه لیحوّل حریة التفکیر فی الاسلام الی فکر حرّ جهد المستطاع؛⁽¹⁾

اعتزال در رأی ما نشاط کلامی است که به دنبال دفاع از دین با آزاد گذاشتن عقل انسان از سلطه خارجی و باز‌گذاشتن مجال در برابر آن، به جهت متحول‌کردن آزاد اندیشی

در اسلام به اندیشه آزاد در حدّ استطاعت است.

قاضی عبدالجبار معتزلی می‌گوید:

اما من خالف فی التوحید و نفی عن الله تعالی ما یجب اثباته و اثبت ما یجب نفیه فانّه یکون کافرا. و اما من خالف فی العدل و اضاف الی الله تعالی القبائح کلها من الظلم و الکذب و اظهار المعجزات علی الکذابین و تعذیب اطفال المشرکین بذنوب آبائهم و الاخلال بالواجب فانّه یکفر ایضا. و اما من خالف فی الوعد و الوعید و قال: انّه تعالی ما وعد المطیعین بالثواب و لاتوعد العاصین بالعقاب البتة، فانّه یکون کافرا؛ لانّه ردّ ما هو معلوم ضرورة من دین النبی. و المراد لما هذا حاله یکون کافرا. و کذا لو قال: انّه تعالی وعد و توعد و لکن لایجوز ان یخلف فی وعیده؛ لانّ الخلف فی الوعید کرم،فان قال: ان الله وعد و توعد و لایجوز ان یخلف فی وعده و وعیده و لکن یجوز ان یکون فی عمومیات الوعید شرط او استثناء لم یبینه لله تعالی فانه یکون مخطئا. اما من خالف فی المنزلة بین المنزلتین فقال: ان حکم الکبیرة حکم عبدة الاوثان و المجوس و غیرهم فانه یکون کافرا؛ لانّا نعلم خلافه من دین النبی و الأمة ضرورة...؛⁽²⁾

اما کسی که مخالف توحید بوده و از خداوند متعال چیزی را نفی کرده که اثباتش واجب و چیزی را اثبات کرده که نفی آن واجب است او کافر به حساب می‌آید، اما کسی که با عدل به مخالفت پرداخته و تمام کارهای قبیح را به خداوند متعال نسبت داده از قبیل: ظلم و دروغ و اظهار معجزات بر دروغ‌گویان و عذاب‌شدن اطفال مشرکان به گناهان پدرانشان و اخلال به واجب، او نیز کافر به حساب می‌آید، و کسی که وعد و وعید

را مخالفت کرده و گفته: خداوند متعال به افراد مطیع وعده به ثواب و به افراد معصیت‌کار وعده به عقاب نداده، او نیز کافر است، زیرا حکمی را رد کرده که معلوم ضروری از دین پیامبر می‌باشد، و هرکس که حالش این گونه است کافر به حساب می‌آید.

هم‌چنین اگر بگوید: خداوند متعال وعده و وعیده داده، ولی جایز نیست در وعیدش تخلف کند، زیرا خلف در وعید کَرَم است، از‌این‌رو او به جهت اضافه کار قبیح به خداوند متعال کافر به حساب می‌آید. اگر بگوید: خداوند وعده و وعید داده و خلف وعده و وعید جایز نیست، ولی شرط یا استثنای تبیین نشده از سوی خدا در عمومیت‌های وعید جایز است، او خطاکار به حساب می‌آید، اما کسی که حکم منزلت بین دو منزلت را مخالفت کرده و گفته: حکم مرتکب گناهان کبیره حکم بت‌پرستان و مجوس و دیگران است او نیز کافر به حساب می‌آید، زیرا ما خلاف آن را در دین پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و امت ضرورت می‌دانیم... .

مخالفت حکم عقل بدیهی و ضروری منجر به انکار عقلی بدیهی

موضوعات عقلی و اعتقادی که از استنباطات عقل است در صورتی که از احکام عقل بدیهی و ضروری بوده و مورد اتفاق همگان می‌باشد، انکارش موجب کفر و ارتداد می‌باشد و نیز انکار مسایل و موضوعات ضروری سبب کفر است.

شک در مبدأ و حکم ضروری

از احمد بن حنبل نقل شده که می‌گفت:

یخرج الرجل من الایمان الی الاسلام فان تاب رجع الی الایمان و لایخرجه من الاسلام الاّ الشک بالله العظیم او بردّ فریضة من فرائض الله جاحدا لها، فان ترکها تهاونا بها وکسلاً کان فی مشیئته ان شاء عذبه و ان شاء عفا عنه؛⁽¹⁾

گاهی انسانی از ایمان به اسلام منتقل می‌شود و در‌صورتی‌که توبه کرد به ایمان باز می‌گردد، و عامل خروج او از اسلام شک به خداوند عظیم یا ردّ فریضه‌ای از فرائض خداوند همراه با انکار آن است، و اگر آن را از روی سستی ترک کند، به اختیار خداست که او را عذاب کرده و عفو کند.

نقد

شک مادامی که در نفس انسان رسوخ نکرده و به حالت ثابت در نیامده، عامل کفر فرد شاک نمی‌شود، زیرا گاهی شک مقدس است و آن شکی است که معبر برای رسیدن به یقین باشد.

اختلاف در سببیت انکار ضروری برای کفر

در این‌که آیا انکار ضروری دین سبب مستقلی برای حکم به کفر است، گرچه این منکر تصدیق کننده خدا و رسول و معاد باشد؟ یا این‌که سبب مستقلی نیست؟ بلکه کاشف از عدم تحقق تصدیق

قلبی به اصول دین می‌باشد و این انکار اظهار عدم تصدیق می‌باشد.

قول به سببیت مستقل

از عبارت برخی علما استفاده می‌شود انکار ضروری، سبب مستقل برای کفر است و صاحب مفتاح الکرامه آن را به ظاهر علمای امامیه نسبت داده است.⁽²⁾

ایشان برای اثبات مدعای خود دو دلیل آورده‌اند:

دلیل اول

اسلام به لحاظ عرف و شرع عبارت است از تدین به این دین خاص که مقصود از آن، مجموع حدود شرعی منجزّ شده بر بندگان است و هرکس از این حدّ خارج شود، کافر غیر‌مسلمان می‌باشد.

نقد

اولاً: علم تفصیلی به تمام احکام ضرورت ندارد و علم اجمالی به آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از جانب خداوند متعال آورده، کافی است.

ثانیاً: لازمه این قول حکم به کفر کسی است که از روی جهالت، متدین به برخی از احکام شریعت نشده، گرچه از امور غیر ضروری است، و این حکم قطعا باطل است.

دلیل دوم

روایاتی از اهل بیت که دلالت دارد بر این‌که منکر ضروری کافر است و از آن جمله روایت ابوالصباح کنانی می‌باشد.

او از امام باقر7 نقل کرده که فرمود:

قیل لامیرالمؤمنین7: من شهد ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم کان مؤمنا؟ قال: فاین فرائض الله؟

قال: و سمعته یقول: کان علیّ یقول: لو کان الایمان کلاما لم ینزل فیه صوم و لاصلاة و لا حلال و لا حرام.

قال: و قلت لابی جعفر7 :انّ عندنا قوما یقولون اذا شهد ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم فهو مؤمن .قال: فلم یضربون الحدّ و لم تقطع ایدیهم؟ و ماخلق الله عزوجل خلقا اکرم علی الله عزوجل من مؤمن؛ لانّ الملائکة خدّام المؤمنین و انّ جوائز الله للمؤمنین و انّ الجنة للمؤمنین و انّ الحور العین للمؤمنین. ثم قال: فما بال من جحد الفرائض کان کافرا؟؛»⁽¹⁾

؛به امیرمؤمنان7 گفته شد: آیا کسی که گواهی به وحدانیت خدا و رسالت محمد صلی الله علیه و آله وسلم داده، مؤمن است؟ گفت: واجبات الهی جایگاهش کجاست؟ گفت: شنیده‌ام که علی7می‌فرمود: اگر ایمان کلام بود، در آن روزه و نماز و حلال و حرام نبود.

راوی می‌گوید: به امام باقر7 گفتم: قومی نزد ما هستند که می‌گویند: هرگاه انسان به وحدانیت خدا و رسالت رسول او گواهی دهد، مؤمن است؟

حضرت فرمود: پس چرا حدود بر آن‌ها جاری شده و دستشان قطع می‌گردد؟ در‌حالی‌که خداوند خلقی را کریم‌تر بر خداوند از مؤمن نیافریده است، زیرا فرشتگان خادمان مؤمنانند و همانند جوایز الهی و بهشت و حورالعین برای ایشان هستند. آن‌گاه فرمود: چرا منکر فرائض، کافر نباشد.

نقد

اولاً: این روایت اعم از مدعاست و لازمه التزام و استدلال به آن، تکفیر هر منکر احکام است، ضروری باشد یا غیر‌ضروری.

ثانیاً: لازمه این استدلال، آن است که هر فقیهی مخالف خود را تکفیر کند، که این قطعا باطل می‌باشد.

ثالثاً: مقصود از ایمان در صحیحه ابوالصباح کنانی ایمان کامل است که با ترک واجبات و فعل محرمات در تنافی می‌باشد، زیرا مؤمنی که فرشتگان خدّام اوست و در جوار الهی سکونت دارد، همان مؤمن کامل است و اگر در آخر روایت تصریح شده بر این‌که انکار فرایض موجب است، به

قرینه صدر آن حمل می‌شود براین که انکار فرایض موجب کفر مقابل ایمان است نه کفر مقابل اسلام.

قول به عدم سببیت مستقل

از کلام بسیاری از علمای شیعه و سنی فهمیده می‌شود که انکار ضروری سبب مستقلی برای کفر نیست، بلکه در صورتی منجر به کفر می‌شود که کاشف از عدم تحقق تصدیق به ارکان ایمان باشد به عبارت دیگر: در صورتی که انکار حکم عملی ضروری دین موجب انکار حکم اعتقادی ضروری در دین شود موجب کفر است. ازاین‌رو اگر

کسی منکر ضروری عملی دین است، ولی معتقد به خدا و رسول و دستورهای آن‌دو و معاد باشد و فقط حکم ضروری‌بودن حکم عملی را انکار می‌کند و آن را ابداع علما می‌داند و یا مطابق آن عمل نمی‌کند، نمی‌توان او را کافر به حساب آورد.

امام خمینی; در جمع بین روایات می‌فرماید:

و اما بحمل الطائفة الاولی المتقدمة علی الثانیة و حمل الطائفة الثانیة علی ما اذا جحد حکما علم انّه من الدین، لکن لالکونه موجبا للکفر بنفسه، بل لکونه مستلزما لإنکار الألوهیة او النبوة و تکذیب النبی صلی الله علیه و آله وسلم بدعوی عدم ملاءمة تصدیق النبوة مع انکار ما علم انّه جاء به منتسبا الی الله من غیر فرق بین الضروری منها و غیره و هذا اقرب الی حفظ ظواهرها؛⁽¹⁾

حمل طایفه اول بر طایفه دوم و حمل طایفه دوم به موردی که انسان حکمی را انکار کند

که می‌داند جزو دین است، ولی نه از آن جهت که این کار موجب کفر است، بلکه از آن جهت که مستلزم انکار الوهیت یا نبوت و تکذیب می‌باشد، به بیان این‌که تناسب نیست بین تصدیق نبوت با انکار احکامی که انتساب آن‌ها به خداوند معلوم است و در این باره فرقی بین احکام ضروری و غیر ضروری نیست، و این توجیه به حفظ ظواهر روایات نزدیک‌تر است.

محقق اردبیلی; می‌گوید:

الضروری یکفر منکره الذی ثبت عنده یقینا کونه من الدین و لو بالبرهان و لو لم یکن مجمعا علیه، اذ الظاهر انّ دلیل کفره هو انکار الش-ریعة و انکار صدق النبی صلی الله علیه و آله وسلم فی ذلک... ؛⁽²⁾

...منکر ضروری کافر است، و آن حکمی است که به طور یقین جزء دین است گرچه با برهان و بدون اجماع ثابت می‌باشد، زیرا ظاهر آن است که دلیل کفر او، انکار شریعت و انکار صدق پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در آن است.

قول به تفصیل

از شیخ انصاری قول به تفصیل در حکم به ارتداد منکر‌ضروری بین مقصر و غیر مقصر نقل شده، به این نحو که: منکر ضروری در صورتی‌که مقصّر باشد مرتد است به دلیل اطلاق فتاوی و نصوص، به خلاف غیر مقصّر، زیرا دلیلی بر سببیت

انکار او برای ارتداد نیست و عمل او مبغوض و حرام در حق او نمی‌باشد، و مادامی که عملی در شریعت مبغوض نیست، بعید است که موجب ارتداد و کفر فاعل آن شود.⁽¹⁾

فصل دوم: تکفیر از دیدگاه قرآن، روایات، صحابه و اندیشمندان اسلامی

تکفیر

مفهوم تکفیر

«تکفیر» مصدر «کَفَّرَ» از باب تفعیل، به معنای نسبت دادن اندیشه یا شخصی به کفر است.

عبدالغنی ابوالعزم، از لغویان معاصر، میگوید:

کَفَّرَ الرَّجُلَ: نَسَبَهُ إِلَی الکُفْرِ، عَدَّهُ کَافِراً؛⁽¹⁾

تکفیر کرد کسی را: نسبت دادن شخصی به کفر و او را کافر به حساب آوردن است.

او نیز می گوید:

حَکَمَ بِتَکْفیرِهِ: الحُکْمُ عَلَیْهِ بِالإِلْحادِ، أَیْ إِبْعادُهُ وَإِخْراجُهُ عَنْ مَبادِئ دِینِ الجَماعَةِ؛⁽²⁾

حکم کرد به تکفیر او: حکم کرد بر شخصی به الحاد، به معنای دور کردن و خارج کردن او از مبادی دین جماعت }اسلامی{.

اصالت عدم تکفیر

ابن‌عبد‌البرّ می‌گوید: «الواجب فی النظر ان لایُکفَّر الاّ من اتفق الجمیع علی تکفیره او قام علی تکفیره دلیل لا مدفع له من کتاب او سنة»؛⁽³⁾واجب در نظر آن است که تکفیر نشود کسی،

مگر تمام }علما{ بر تکفیرش اتفاق کرده یا بر تکفیر او دلیلی قائم شود که مخالفتی از کتاب یا سنت بر او نیست.

ابن‌تیمیه می‌گوید: «و من ثبت ایمانه بیقین لم یزل ذلک عنه بالشک»؛⁽¹⁾هرکس به طور یقین ایمانش ثابت شود با شک از او زایل نمی‌گردد.

هم‌چنین می‌گوید: «و مهما حصل تردّد فالتوقف عن التکفیر أولی و المبادرة الی التکفیر انّما تغلب علی طباع من یغلب علیهم الجهل»؛⁽²⁾

هر قدر تردید حاصل شود، توقف از تکفیر سزاوارتر است و مبادرت‌ورزیدن به تکفیر کسانی انجام می‌دهند که جهل بر ایشان غالب است.

شوکانی می‌گوید:

اعلم انّ الحکم علی الرجل المسلم بخروجه من دین الاسلام و دخوله فی الکفر لاینبغی لمسلم یؤمن بالله و الیوم الآخر ان یُقدم علیه الاّ ببرهان اوضح من شمس النهار؛⁽³⁾

حکم بر فرد مسلمان به خروجش از دین اسلام و داخل شدنش در کفر، از شخص مسلمانی که

به خدا و روز قیامت ایمان دارد سزاوار نیست و نباید بر آن اقدام کند، مگر با برهانی که از خورشید روز روشن‌تر است.

ابن‌ابی‌العز می‌نویسد:

و اعلم - رحمک الله و ایانا - انّ باب التکفیر و عدم التکفیر باب عظمت الفتنة و المحنة فیه و کثر فیه الافتراق و تشتت فیه الأهواء و الآراء و تعارضت فیه دلائلهم، فالناس فیه من جنس تکفیر اهل المقالات و العقائد الفاسدة المخالفة للحق الذی بعث الله به رسوله فی نفس الامر او المخالفة لذلک فی اعتقادهم علی طرفین و وسط، من جنس الاختلاف فی تکفیر اهل الکبائر العملیة؛⁽⁴⁾

تکفیر و عدم‌تکفیر بابی است که فتنه و مصیبت بزرگی در آن پدید آمده و باعث جدایی بسیار شده و آرا در آن تشتت یافته و دلایل هر کدام در این باره متعارض است. مردم در این مسئله از جنس تکفیر اهل گفته‌ها و عقاید فاسد مخالف با حقی که خداوند رسولش را بر آن مبعوث کرده در واقع یا مخالفت با آن در اعتقادشان بر طریق افراط و تفریط و حدّ وسط می‌باشند، همانند اختلاف در تکفیر اهل عقاید عملی.

ابن‌تیمیه درباره تفرقه کشتار، تکفیر و دشمنی با یکدیگر می‌گوید: «هذا الباب اصله المحرّم، فیه من البغی؛ فانّ الانسان ظلوم جهول...»؛⁽¹⁾اصل این باب حرام است و در آن

ظلم‌هایی است، زیرا انسان ظالم و جاهل می‌باشد... .

او نیز می‌گوید:

...و اما تکفیر شخص علم ایمانه بمجرد الغلط فی ذلک فعظیم. فقد ثبت فی الصحیح عن ثابت بن الضحاک عن النبی قال: «لعن المؤمن کقتله و من رمی مؤمنا بالکفر فهو کقتله».

و ثبت فی الصحیح ان من قال لأخیه: یا کافر فقد باء به احدهما و اذا کان تکفیر المعین علی سبیل الشتم کقتله فکیف یکون تکفیره علی سبیل الاعتقاد؟ فان ذلک اعظم من قتله؛ اذ کل کافر یباح قتله و لیس کل من ابیح قتله یکون کافرا...؛⁽²⁾

تکفیر شخصی که علم به ایمان اوست به مجرد اشتباه در آن، کاری سنگین است. در خبر صحیح از ثابت بن ضحاک از پیامبر نقل شده که فرمود: »نفرین مؤمن همانند کشتن اوست و هرکس مؤمنی را به کفر نسبت دهد، همانند آن است که او را به قتل رسانده است».

در خبر صحیح آمده است که هرکس به برادر دینی دینی‌اش بگوید: ای کافر! کفر به یکی از آن‌دو، باز می‌گردد. اگر تکفیر شخص معینی به نحو دشنام باشد همانند کشتن اوست تا چه رسد به این که تکفیر او از روی اعتقاد باشد؟ که این عمل از کشتن او بزرگ‌تر است، زیرا هر کافری قتلش مباح است، ولی هرکس که قتلش مباح است کافر به حساب نمی‌آید... .

شیخ عبدالعزیز بن عبدالله بن‌باز می‌گوید: «الاصل عدم تکفیر المسلم الذی استقبل قبلتنا و شهد شهادتنا و وحّدالله و اتبع الرسول، فالاصل عدم التکفیر....»؛⁽¹⁾اصل عدم تکفیر مسلمانی است که رو به قبله ایستاده و همانند ما گواهی می‌دهد و توحید خدا را اقرار و از رسول پیروی کرد، پس اصل، عدم تکفیر است....

لزوم احتیاط در تکفیر

شارع مقدس شدیداً مسلمانان را به احتیاط در تکفیر مسلمانان دعوت کرده، و بدین سبب به طور عام از جرأت در فتوا‌دادن در هر بابی بر حذر داشته است. رسول خدا می‌فرماید:

أَجْرَأُکُمْ عَلَی الْفُتْیاَ أَجَرْأُکُمْ عَلَی النَّارِ؛⁽²⁾

هرکس که جرأت بیشتری بر فتوا داشته باشد، جرأتش بر آتش دوزخ بیشتر است.

پیامبر اسلام درباره کسانی کسانی‌که بدون اهلیت، جرأت بر فتوا داشته و فتوای‌شان در باب طهارت، موجب مرگ کسی شده، فرمود:

قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللهُ، أَوَ لَمْ یَکُنْ شِفَاءُ الْعِیِّ السُّؤَالَ؛⁽³⁾

او را به قتل رساندند خداوند آنان را بکشد، آیا شفای جهل و نادانی سؤال نیست؟

بخاری به سندش از ابوذر نقل کرده که گفت: از رسول خدا}ص{شنیدم که می‌فرمود:

لاَیَرْمِی رَجُلٌ رَجُلاً بِالْکُفْرِ وَ لاَیَرْمِیهِ بِالْفُسُوقِ إِلاَّ ارْتَدَتْ عَلَیْهِ، إِنْ لَمْ یَکُنْ صَاحِبُهُ کَذلِکَ؛⁽⁴⁾

کسی دیگری را نسبت به کفر و فسق نمی‌دهد، جز آن‌که بر خودش باز می‌گردد، اگر صاحبش چنین نباشد.

و نیز از ابن‌عمر نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم }ص{ فرمود:

أَیّما رَجُلٌ قَالَ لأَخِیهِ: یَا کَافِرُ فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدهُمَا؛⁽¹⁾

هرکس که به برادر [دینی‌اش] بگوید: ای کافر، }این سخن{ به یکی از آن‌دو، باز خواهد گشت.

و نیز از ثابت بن ضحاک نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

مَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِکُفْرٍ فَهُوَ کَقَتْلِهِ.⁽²⁾

هرکس مؤمنی را به کفر نسبت دهد، همانند آن است که او را به قتل رسانده است.

علمای اسلام و دستور به احتیاط در تکفیر

چون علمای اسلام پی به خطر تکفیر مسلمانان برده‌اند، از این‌رو شدیداً دستور به احتیاط در این‌باره داده‌اند.

ابوحامد غزالی می‌گوید:

والذی ینبغی ان یمیل المحصل الیه الاحتزار من التکفیر ما وجد الیه سبیلا؛ فإنّ استباحة الدماء والاموال من المصلّین إلی القبلة، المص-رحین بقول لا اله الاّ الله، محمد رسول الله خطأ، والخطأ فی ترک الف کافر فی الحیاة اهون من الخطأ فی سفک محجمة من دم مسلم؛⁽³⁾

آنچه سزاوار است محصّل به آن میل پیدا کند که به آن نتیجه برسیم دوری از تکفیر است، تا آن‌جا که امکان دارد، زیرا مباح‌کردن خون‌ها و اموال نمازگزاران که تصریح به وحدانیت خداوند و رسالت محمّد دارند اشتباه است، و اشتباه در ترک هزار کافر در زندگی آسان‌تر است از ریختن کمی از خون مسلمان.

ابن‌حجر هیتمی می‌گوید:

ینبغی للمفتی ان یحتاط فی التکفیر ما امکنه، لعظیم خطره و غلبة عدم قصده، سیما من العوام. و ما زال ائمتنا علی ذلک قدیماً و حدیثاً.⁽¹⁾

برای فتوادهنده سزاوار است تا حدّ امکان در تکفیر احتیاط کند؛ به جهت خطر بزرگ آن و غلبه عدم قصد آن، به به‌ویژه از عوام امامان ما چه قدیم و چه جدید، بر این عقیده بوده‌اند.

طحاوی می‌گوید:

فمن عیوب اهل البدع تکفیر بعضهم بعضاً، و من ممادح اهل العلم انّهم یخطئون و لایکفرون؛⁽²⁾

از عیوب اهل بدعت‌ها، تکفیر یکدیگر است، و از کارهای خوب اهل علم این است که نسبت به خطا می‌دهند، ولی تکفیر نمی‌کنند.

ابوالعباس قرطبی }ت656ق{ می‌گوید: «باب التکفیر خطیر اقدم علیه کثیر من الناس فسقطوا و توقف فیه الفحول فسلموا و لانعدل بالسلامة شیئا»؛⁽³⁾باب تکفیر خطرناک است، و بسیاری از مردم بر آن اقدام کرده و سقوط کرده‌اند، ولی بزرگ مردان در آن توقف نموده و از }شرّ آن{ سالم مانده‌اند و ما سلامت را با هیچ چیزی معاوضه نمی‌کنیم.

ابن‌دقیق العید می‌گوید:

و هذا وعد عظیم لمن اکفر احدا من المسلمین و لیس کذلک و هی ورطة عظیمة وقع فیها خلق کثیر من المتکلمین و المنسوبین الی السنة و اهل الحدیث، لما اختلفوا فی العقائد فغلّطوا علی مخالفیهم و حکموا بکفرهم؛⁽⁴⁾

این وعده بزرگی است برای کسی‌که یکی از مسلمانان را تکفیر کرده، در‌حالی‌که کافر نیست، و این لغزش بزرگی است که بسیاری از متکلمان و منسوبین به سنت و اهل حدیث در آن گرفتار شده‌اند، هنگامی که در عقاید

اختلاف کرده و مخالفان خود را به غلط نسبت داده و به کفر آنان حکم کرده‌اند.

ابن‌تیمیه در ذیل حدیث «و من قذف مؤمنا بکفر فهو قتله»؛⁽¹⁾هرکس مؤمنی را با لقب کفر دشنام دهد همانند

آن است که او را کشته باشد»، می‌گوید: «و اذا کان تکفیر المعین علی سبیل الشتم کقتله، فکیف یکون تکفیره علی سبیل الاعتقاد؟ فانّ ذلک اعظم من قتله؛ اذ کل کافر یباح قتلُه و لیس کل من ابیح قتله یکون کافرا»؛⁽²⁾اگر تکفیر معین به نحو دشنام دادن باشد همانند کشتن اوست، چه رسد به این‌که تکفیر او از روی اعتقاد باشد؟ زیرا این، از کشتنش مهم‌تر است، چون هر کافری قتلش مباح است ولی هرکس که قتلش مباح است، کافر به حساب نمی‌آید.

شوکانی می‌گوید: «ففی هذه الأحادیث و ما ورد موردها اعظم زاجر و اکبر واعظ عن التسرع فی التکفیر»؛⁽³⁾

این احادیث و آنچه نظیر آن‌ها وارد شده، بزرگ‌ترین مانع و واعظی است برای }دست برداشتن{ از تسریع در تکفیر.

احمد بن حنبل به سندش از عبدالله بن عمر نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

اذا قال الرجل لصاحبه: یا کافر فانها تجب علی احدهما، فان کان الذی قیل له کافرا فهو کافر و الاّ رجع الیه ما قال؛⁽⁴⁾

هرگاه کسی به همراهش بگوید: ای کافر یکی از آن‌دو، کافرند، اگر فردی که این عنوان بر او اطلاق شده، کافر باشد، کافر است و گرنه، این عنوان، به گوینده باز می‌گردد.

بنابر این حدیث، اسناد بی‌جهت کفر، بر مسلمانان باعث کفر، اسناد دهنده می‌شود، از‌این‌رو باید در این اسناد بسیار احتیاط کرد.

ابوذر می‌گوید: از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که می‌فرمود: «لایرمی رجل رجلاً بفسوق و لایرمیه بالکفر الاّ ارتدت علیه ان لم یکن صاحبه کذلک»؛⁽¹⁾کسی نباید دیگری را نسبت به ناسزا و با کفر دهد، زیرا در‌صورتی‌که او کافر نباشد، کفر به خود او باز می‌گردد.

حسن بن فرحان مالکی می‌نویسد:

لایجوز تکفیر المسلم الذی یشهد الا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله و لم ینکر شرائع الاسلام الظاهرة المعلومة من الدین بالضرورة کالصلاة و الصوم و الزکاة و الحج و لم ینکر تحریم المحرمات المعلومة من الدین بالضرورة کالکذب و الخیانة و الظلم و الزنا و السرقة، کما لایجوز تبدیعه و لاشتمه و لا لعنه.

و قد یرتکب المسلم مکفرا لکن لایکفر المرتکب حتی یسأل عن سبب ارتکابه ذلک و یتمّ التحاور معه و المناظرۀ و تقدیم البراهین و الادلة لتقوم علیه الحجة و یفهم الحجة و تؤخذ منه حجیته ان کان عنده حجة او دلیل و یصبر علیه و یلتمس له العذر ما امکننا الی ذلک سبیلاً و تتم دعوته للحق برحمة ولین. و قد جاء النهی عن التکفیر }تکفیر المسلمین{ فی نصوص کثیرة....

و کانت سیرة الرسول خیر مثال لتطبیق ذلک؛ فقد اجری احکام الاسلام علی المنافقین و هم اصحاب الدرک الأسفل من النار مادام انّهم یتسمون باسم الاسلام رغم عدم ایمانهم بنبوة النبی و رغم معرفته بکثیر من اعیانهم معرفة یقینیة؛⁽²⁾

تکفیر مسلمانی که شهادت به وحدانیت خداوند و رسالت محمد می‌دهد و شرایع ظاهر اسلام همچون: نماز، روزه، زکات و حج را انکار نمی‌کند و نیز تحریم محرمات معلوم و ضروری دین، همچون: دروغ، خیانت، ظلم، زنا سرقت را انکار نمی‌نماید، جایز نیست، همان‌گونه که نسبت بدعت‌گزار بودن به او و دشنام دادن و نفرین شد، نیز جایز نمی‌باشد.

گاهی مسلمانی مرتکب عمل کفرآمیزی می‌شود، ولی نمی‌توان وی را تکفیر کرد، تا از سبب ارتکاب آن سؤال کرد و با گفت‌و‌گو و عرضه براهین و ادله حجت را بر او تمام کرد و باید از او دلیلش را درخواست کنی، اگر نزدش حجت دلیل است، بر آن صبر کرده و درخواست عذر کند تا هر اندازه که

امکان دسترسی برای ما وجود دارد، و باید دعوت او به حق را، با رحمت و آرامی تمام کنی، زیرا نهی از تکفیر }تکفیر مسلمین{ در نصوص بسیاری وارد شده است... .

و روش پیامبر بهترین مثال برای تطبیق آن است، زیرا حضرت احکام اسلام را بر منافقان که جایگاهشان در پایین ترین طبقه از جهنم است جاری کرده، تا‌زمانی‌که نام اسلام بر ایشان منطبق است، با وجود ایمان نداشتن آنان به نبوت پیامبر و شناخته‌شدن بسیاری از شخصیت‌های آن‌ها به طور یقینی.

وجوب تفحص و عدم سرعت در تکفیر

خداوند متعال می‌فرماید:

{یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی إِلَیْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا فَعِنْدَ اللهِ مَغانِمُ کَثِیرَةٌ کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیراً}؛⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی‌که در راه خدا گام بر‌می‌دارید }و به سفری برای جهاد می‌روید{، تحقیق کنید! و برای این‌که سرمایه ناپایدار دنیا }و غنایمی{ به دست آورید، به کسی که اظهار صلح و اسلام می‌کند، نگویید: «مسلمان نیستی»، زیرا غنیمت‌های فراوانی }برای شما{ نزد خداست. شما قبلاً چنین بودید، و خداوند بر شما منّت نهاد }و هدایت شدید{. پس، }به‌شکرانه این نعمت بزرگ،{ تحقیق کنید! خداوند به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.

درباره شأن نزول این آیه از ابن عباس نقل شده که گفت:

مرّ رجل من بنی‌سلیم بنفر من اصحاب رسول الله یرعی غنماً له فسلّم علیهم. فقالوا: لایسلم علینا الاّ لیتعوذ منّا. فعمدوا الیه فقتلوه، و اتوه بغنمه رسول الله، فنزلت هذه الآیة.⁽²⁾

مردی از بنی‌سلیم به فردی از اصحاب رسول خدا گذر کرد که گوسفندش را می‌چرانید، بر آنان سلام کرد. گفتند: او سلام نمی‌کند، مگر به سبب آن‌که جان

خودش را از ما نجات دهد.

بر او حمله کرده و او را به قتل رسانده و گوسفندش را نزد رسول خدا آوردند. در آن هنگام این آیه نازل شد.

سید قطب در تفسیر آیه فوق می‌گوید:

یأمر الله المؤمنین اذا خرجوا غزاة ان لایبدأوا بقتال احد او قتله حتی یتبینوا و ان یکتفوا بظاهر الاسلام فی کلمة اللسان، اذ لا دلیل هنا یناقض کلمة اللسان، و من ثم نزلت الآیة...؛⁽¹⁾

خداوند به مؤمنان دستور داده: هنگامی‌که برای جنگ بیرون رفتند، ابتدا شروع به جنگ و یا کشتن کسی نکنند، تا تحقیق کنند، و به ظاهر اسلام در سخن زبان اکتفا نمایند، زیرا دلیلی در اینجا نیست که با گفتار زبان تناقض داشته باشد. و بدین دلیل است که آیه نازل شد... .

مشاهده می‌کنیم که چگونه خداوند دستور به احتیاط و ترک عجله در تکفیر داده، از‌این رو دوبار جمله {فَتَبَیَّنُوا} را تکرار کرده است.

توسعه دایره اسلام

با نگاهی گذرا به تعلیمات شریعت اسلامی می‌توان به این نتیجه رسید که دین اسلام اصرار زیادی بر توسعه دایره خود و تضییق دایره تکفیر دارد، و این مطلب را می‌توان اثبات کرد:

از مجموعه ادله استفاده می‌شود برای دخول در اسلام نطق به شهادتین کافی است از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که می‌فرمود: «لم أؤمر ان انقب عن قلوب الناس»؛⁽²⁾من مأمور نیستم که آنچه را در قلوب مردم است، بیرون کشم، این در‌حالی است که برای خروج از اسلام باید تصریح به کفر شود و از نیت فرد سؤال کرد و شرایط آن تحقق یابد.

کفایت ایمان اجمالی برای دخول در اسلام

از رحمت خداوند متعال بر بندگانش این است که ایمان اجمالی را برای دخول در اسلام کافی دانسته، ولی برای خروج از اسلام دلالت اجمالی کافی نیست، بلکه تحقیق برای رسیدن به دلالت قطعی بر اراده کفر لازم است.

وجوب دعوت به سوی خدا نه به تکفیر

از جمله شواهد بر توسیع دایره اسلام و تضییق دایره کفر، دستور اکید اسلام به دعوت مردم به دین است. خداوند متعال می‌فرماید: {وَلْتَکُن

مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ}؛⁽¹⁾

باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی‌کند.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که خطاب به حضرت علی7 فرمود: «لإن یهدی الله بک رجلاً واحدا خیر لک من ان یکون لک حمر النعم»؛⁽²⁾اگر به واسطه تو یک نفر هدایت یابد، از شترهای قرمز برایت بهتر است.

ولی در کمتر دلیل شرعی دعوت به حکم کردن به کفر مسلمان شده، بلکه مردم را از تکفیر بی بی‌مورد و خطرات آن برحذر داشته است.

تکفیر از دیدگاه قرآن و روایات

در آیات بسیاری از تکفیر افراطی نهی شده است. به برخی از آن‌ها اشاره میکنیم:

در این آیه، خداوند، مسلمانان را از نسبت دادن کفر به دیگران به بهانه‌های مختلف، نهی کرده است.

مَّن شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْرا}؛⁽¹⁾آن‌ها که سینه خود را برای پذیرش کفر گشوده‌اند.

شوکانی در ذیل این آیه می‌نویسد:

فلابد من شرح الصدر بالکفر و طمأنینة القلب به و سکون النفس الیه، فلا اعتبار بما یقع من طوارق عقائد الشرّ، لاسیّما مع الجهل بمخالفتها لطریقة الاسلام، و لا اعتبار بصدور فعل کفری لم یُرد به فاعله الخروج عن الاسلام الی ملة الکفر، و لا اعتبار بلفظ تلفظ به المسلم یدلّ علی الکفر و هو لایعتقد معناه؛⁽²⁾

در حکم به کفر، شرح صدر و اطمینان قلب لازم است، از‌این‌رو اعتباری به عارض‌شدن عقاید شر نیست، به‌ویژه با جهل به مخالفت آن با راه اسلام. هم هم‌چنین اعتباری به صدور فعل کفرآمیزی که فاعل آن قصد خروج از اسلام به ملت کفر ندارد، نمی‌باشد و نیز اعتباری به لفظی که مسلمانی تلفظ کرده و دلالت بر کفر دارد، ولی معنای آن را معتقد نیست، نمی‌باشد.

لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلاْءِیمانِ}؛⁽³⁾

آن‌ها در آن هنگام، به کفر نزدیک‌تر بودند تا به ایمان.

شیخ محمد عبده در ذیل این آیه می‌گوید:

والله تعالی قال: انهم اقرب الی الکفر و لم یقل: انهم کفار مع علمه بحالهم، تأدیبا لهم و منعا من التهجم علی التکفیر بغیر حق؛⁽⁴⁾

خداوند متعال فرمود: آن‌ها به کفر نزدیک‌ترند و نفرمود: ایشان کفارند، در

عین این‌که آگاه به حال ایشان است و این به جهت تأدیب و جلوگیری آنان از تکفیر به ناحق است.

شیخ محمد رشید رضا ذیل این آیه می‌نویسد:

فلیعتبر بهذا متفقهة زماننا، الذین یسارعون فی تکفیر من یخالف شیئا من تقالیدهم و عاداتهم، و ان کان من اهل البصیرة فی دینه و ایمانه و التقوی فی عمله و لم یکونوا علی شی‌ء من ذلک؛⁽¹⁾

مدعیان فقاهت در زمان ما باید از این آیه درس عبرت بگیرند، آن‌ها که در تکفیر مخالفان خود در یکی از تقالید و عاداتشان عجله می‌کنند، گرچه اهل بصیرت در دین و تقوای در عمل باشند، ولی هیچ‌یک از تقالید و عادات آنان را ندارند.

تَلْمِزُوا أَنفُسَکُمْ وَلاَ تَنابَزُوا بِالْأَلْقبِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الاْءِیمانِ}؛⁽²⁾

و یکدیگر را مورد طعن و عیب جویی قرار ندهید و با القاب ناپسند یکدیگر را یاد نکنید، بسیار بد است که بر کسی پس از ایمان نام کفرآمیز بگذارید.

گروهی از مفسران درباره مصداق این آیه گفته‌اند: «هو قول الرجل لأخیه: یا کافر، یا فاسق»؛ آن عبارت است از این‌که انسان به برادر دینی‌اش بگوید: ای کافر، ای فاسق.

این تفسیر از عکرمه و حسن و قتاده و مجاهد است.⁽³⁾

تکفیر از دیدگاه روایات

از مجموعۀ روایات استفاده می‌شود که برای ورود در اسلام که موجب حفظ جان، مال و ناموس افراد می‌شود، اقرار به شهادتین کافی است و بر ما وظیفه نیست که درباره نیت افراد تجسس کنیم و با توجیهات واهی آن‌ها را تکفیر کرده و خونشان را بریزیم، به به‌ویژه آن‌که، همه سخن از اسلام و ایمان و توحید دارند و اعمالی را که انجام می‌دهند، خلاف توحید و ایمان نمی‌دانند.

أیُّها امْرئٍ قَالَ لأِخیهِ یا کافرُ فَقْد باءَ بِها أحَدُهما، إنْ کانَ کَمَا قَالَ وَ إلاّ رَجعت علیه؛⁽⁴⁾

هر‌گاه کسی به برادرش بگوید: ای کافر! یکی از این دو حالت بر اوست، اگر نسبت درست باشد که هیچ وگرنه به خودش بازمی‌گردد.

ما من مسلمین إلاّ و بینهما ستر من الله فإذا قال أحدهما لصاحبه کلمة هجر خرق ستر الله، و إذا قال یا کافر فقد کفر أحدهما؛⁽¹⁾

هیچ دو مسلمانی نیست مگرآن‌که بینشان ستری از جانب خداوند است و چون یکی از آن‌دو، به رفیقش کلمه زشتی بگوید، ستر الهی را پاره کرده است و چون بگوید: ای کافر! یکی از آن‌دو کافرند.

إذا قال الرجل لأخیه یا کافر فهو کقتله؛⁽²⁾

هرگاه کسی به برادر دینی خود بگوید: ای کافر! مثل آن است که او را به قتل رسانده باشد.

من صلّی صلاتنا و استقبل قبلتنا و اکل ذبیحتنا فذلک المسلم الّذی له ذمة الله و ذمة رسوله، فلاتُخفروا الله فی ذمته.⁽³⁾⁽⁴⁾

هر کس که نماز ما را به جای آورد و رو به قبله ما نماز گذارد و از ذبیحۀ ما استفاده کند، او مسلمانی است که در ذمه خدا و رسولش بوده، از‌این‌رو نباید درباره کسی که در ذمه خداست حیله کرد.

امرت ان اقاتل الناس حتّی یقولوا لا إله إلاّ الله، فإذا قالوها و صلّوا صلاتنا و استقبلوا قبلتنا و اکلوا ذبیحتنا فقد حرمت علینا دماؤهم و اموالهم إلاّ بحقها و حسابهم علی الله؛⁽⁵⁾

من مأمورم که با مردم بجنگم تا معتقد به توحید شوند کلمه لا اله الا الله را بر زبان جاری کنند و هنگامی چنین اعتقادی پیدا کردند و نماز ما را به جای آورده و رو به قبله ما نماز گذارند و از ذبیحۀ ما استفاده کنند، بر ماست که از خون‌ها و اموالشان به جز در موارد حق محافظت نماییم و حساب آن‌ها با خداست.

یا أباحمزه! ما یحرم دم العبد و ماله؟ قال: من شهد أن لا إله إلاّ الله و استقبل قبلتنا و صلّی صلاتنا و اکل ذبیحتنا فهو المسلم، له ما للمسلم و علیه ما علی المسلم؛⁽¹⁾

ای ابوحمزه! چه چیز باعث حرمت خون بنده و مالش می‌شود؟ گفت: هر کس که شهادت به وحدانیت خدا داده و رو به قبله ما بایستد و نماز ما را بخواند و از ذبیحۀ ما استفاده کند، او مسلمان است و احکام مسلمانان بر او بار می‌شود.

ابن‌حجر در تعلیقۀ خود بر حدیث اوّل از انس می‌گوید:

من صلّی صلاتنا... الحدیث: و فیه انّ امور الناس محمولة علی الظاهر، فمن اظهر شعار الدین أجْرِیَتْ علیه احکام اهله ما لم یظهر منه خلاف ذلک.⁽²⁾⁽³⁾

امور مردم حمل بر ظاهر می‌شود. از‌این‌رو هر کس شعار دین را اظهار کند، احکام اهل دین

بر او جاری می‌گردد، مادامی که خلاف آن، از او ظاهر نگردد.

الإسلام ان تشهد ان لا إله إلاّ الله و انّ محمداً رسول الله و تقیم الصلاة و تؤتی الزکاة و تصوم رمضان و تحج البیت ان استطعت إلیه سبیلا. قال: صدقت. قال: فعجبنا له یسأله و یصدقه.

قال: فاخبرنی عن الإیمان؟ قال: ان تؤمن بالله و ملائکته و کتبه و رسله و الیوم الآخر و تؤمن بالقدر خیره و شرّه. قال: صدقت.

قال: فاخبرنی عن الإحسان؟ قال: ان تعبد الله کأنّک تراه فان لم تکن تراه فانّه یراک...؛⁽¹⁾

اسلام آن است که شهادت به وحدانیت خدا و رسالت محمد از جانب خدا دهی و نماز را برپا داشته و زکات بپردازی و روزه ماه رمضان را به جای آورده و حج خانه خدا را انجام دهی، اگر راه برای تو هموار بود. جبرئیل گفت: راست گفتی. او گفت: ما تعجب کردیم از این‌که جبرئیل از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم می‌پرسید و سپس ایشان تصدیق می‌کرد. جبرئیل گفت: خبر بده مرا از ایمان؟ گفت: اینکه به خدا و فرشتگان و کتاب‌ها و رسولان خدا و روز قیامت ایمان آوری و به قدر خیر و شرش ایمان داشته باشی. جبرئیل گفت: خبر بده مرا از احسان؟ گفت: این‌که خدا را عبادت کنی گویا تو را می‌بیند و اگر تو او را

مشاهده نمی‌کنی [بدانی] که او تو را می‌بیند... .

انَّ نّ وفد عبد القیس لمّا اتوا النبی قال: من القوم؟ أو من الوفد؟ قالوا: ربیعة. قال: مرحباً بالقوم أو بالوفد غیر خزایا ولا ندامی. قالوا: یا رسول الله! انّا لانستطیع ان نأتیک إلاّ فی الشهر‌الحرام و بیننا و بینک هذا الحی من کفار مضر، فمُرنا بامر فصل نُخبر به من ورائنا و ندخل به الجنة... امرهم بالإیمان بالله وحده. قال: اتدرون ما الإیمان بالله وحده؟ قالوا: الله و رسوله اعلم. قال: شهادة أن لا إله إلاّ الله و أنّ محمداً رسول الله، و أقام الصلاة و ایتاء الزکاة و صیام شهر رمضان و ان تعطوا من المغنم الخمس...؛⁽³⁾

جماعت عبد القیس هنگامی‌که خدمت پیامبر رسیدند حضرت فرمود: این قوم چه کسانی هستند؟ یا فرمود: این قافله کیست؟ عرض کردند: قوم ربیعه. حضرت فرمود: مرحبا به این قوم یا گروه، خوار و پشیمان نباشید. عرض

کردند: ای رسول خدا! ما نمی‌توانیم جز در ماه حرام نزد شما بیاییم و بین ما و شما، این قبیله از کفار مضر است، ما را به امری دستور ده که فاصله [بین حق و باطل] باشد تا به دیگران که پشت سر ما هستند [و خدمت شما نرسیده‌اند] خبر دهیم و

با آن وارد بهشت گردیم...حضرت ایشان را به ایمان به خدای یگانه دستور داد و فرمود: آیا می‌دانید که ایمان به خدای یگانه چیست؟ گفتند: خدا و رسولش داناتر است. فرمود: گواهی به وحدانیت خدا و این‌که محمد رسول خداست و برپایی نماز و پرداخت زکات و روزه ماه رمضان و این‌که از غنایم خمس بپردازید...

انک ستأتی قوماً اهل کتاب، فإذا جئتم فادعهم إلی أن یشهدوا أن لا إله إلاّ الله و أنّ محمداً رسول الله، فإن هم اطاعوا لک بذلک فأخبرهم انّ الله قد فرض علیهم خمس صلوات فی کلّ یوم و لیلة، فان هم اطاعوا لک بذلک فاخبرهم انّ الله قد فرض علیهم صدقة تؤخذ من اغنیائهم فترد علی فقرائهم...؛⁽¹⁾

تو به زودی به سوی قومی از اهل کتاب روانه می‌شوی، چون نزدشان رفتی، دعوت کن آن‌ها را به گواهی به وحدانیت خدا و اینِ‌که محمد فرستاده اوست اگر تو را در این دعوت اطاعت کردند خبر بده به اینکه خداوند بر آنان پنج وعده نماز در شبانه‌روز واجب کرده است و چون تو را در این امر اطاعت کردند خبر بده آنان را به اینکه خداوند صدقه‌ای بر ایشان واجب کرده که از

ثروتمندان گرفته و به فقیران داده می‌شود... .

انّ رجلا من الأنصار حدّثه انّه أتی النبی فی مجلس فسارّه یستأذنه فی قتل رجل من المنافقین. فجهر رسول الله فقال: الیس یشهد أن لا إله إلاّ الله؟ فقال الأنصاری: بلی یا رسول الله، ولا شهادة له. فقال: ألیس یشهد انّ محمداً رسول

الله؟ قال: بلی، ولا شهادة. قال: أو لیس یصلّی؟ قال: بلی، ولا صلاة له. قال: أولئک الذین نهی الله عن قتلهم.⁽¹⁾⁽²⁾

مردی از انصار: به خدمت پیامبر در مجلسی رسیده و مخفیانه از ایشان درباره کشتن مردی از منافقان اذن خواست. حضرت آشکارا فرمود: آیا او گواهی به وحدانیت خدا نمی‌دهد؟ مرد انصاری گفت: آری ای رسول خدا، ولی گواهی او بی‌فایده است. حضرت فرمود: آیا او گواهی به رسالت محمد از جانب خدا نمی‌دهد؟ عرض کرد: آری، ولی گواهی او بی‌فایده است. حضرت فرمود: آیا او نماز نمی‌گذارد؟ عرض کرد: آری، ولی نماز او بی‌فایده است. حضرت فرمود: او و امثالش کسانی هستند که خداوند از کشتن آن‌ها نهی کرده است.

کان رسول الله إذا غزا قوماً لم یُغْزِ حتّی یُصبِح، فإذا سمع اذاناً أمسک، و ان لم یسمع اذاناً اغار بعد ما یصبح. فنزلنا خیبر لیلا؛⁽³⁾

رسول خدا چون با قومی می‌خواست بجنگد، جنگ را شروع نمی‌کرد تا صبح شود و چون صدای اذان را می‌شنید دست از جنگ برمی‌داشت و اگر صدای اذان را نمی‌شنید، بعد از صبح حمله را شروع می‌کرد و ما شبانه وارد خیبر شدیم.

از این روایت استفاده می‌شود، چون اذان نشانۀ اسلام و مسلمانی بوده و با مسلمان نباید جنگید، از‌این رو پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم به مجرد شنیدن صدای اذان از بین مردم محل، دست از جنگ می‌کشید.

کان رسول الله یُغیر إذا طلع الفجر، و کان یستمع الأذان، فان سمع اذاناً امسک و إلاّ اغار. فسمع رجلا یقول: الله اکبر الله اکبر، فقال رسول الله علی الفطرة. ثم قال:

أشهد أن لا إله إلاّ الله، أشهد أن لا إله إلاّ الله. فقال رسول الله: خرجت من النار. فنظروا فإذا هو راعی معزی؛⁽¹⁾

رسول خدا هرگاه فجر طلوع می‌کرد حمله را شروع می‌کرد و به اذان گوش فرا می‌داد و چون صدای آن را می‌شنید دست می‌کشید وگرنه حمله می‌کرد. از مردی شنید که می‌گوید: الله اکبر الله اکبر. رسول خدا فرمود: مطابق فطرت. آنگاه گفت: اشهد ان لا اله الاّ الله،

اشهد ان لا اله الاّ الله. رسول خدا فرمود: از آتش [دوزخ] خارج شدی. نگاه کردند، دیدند چوپان بزهاست.

ثلاث من اصل الإیمان: الکف عمّن قال: لا إله إلاّ الله لانکفّره بذنب ولانخرجه من الإسلام بعمل...؛⁽²⁾

سه عمل از اصل ایمان است: دست‌کشیدن از کسی که شهادت به وحدانیت خدا داده است، او را به سبب گناه تکفیر نمی‌کنیم و به جهت هیچ‌کاری از اسلام خارج نمی‌کنیم... .

تکفیر از دیدگاه صحابه

انّ رجلا سأل جابراً: هل کنتم تدعون احداً من اهل القبلة مشرکاً؟ قال معاذ الله. ففزع لذلک. قال: هل کنتم تدعون احداً منهم کافراً؟ قال: لا.⁽¹⁾⁽²⁾

شخصی از جابر سؤال کرد: آیا شما فردی را که رو به قبله نماز می‌خواند، مشرک می‌خوانید؟ جابر گفت: پناه بر خدا، او از این مطلب تعجب کرد. دوباره پرسید: آیا شما یکی از اهل قبله را کافر می‌نامید؟ گفت: هرگز.

یا اباحمزةَ! انّ ناساً یشهدون علینا بالکفر و الش-رک؟ قال: أولئک شرّ الخلق و الخلیقة.⁽³⁾⁽⁴⁾

ای ابوحمزه! برخی از مردم بر ما گواهی به کفر و شرک می‌دهند؟ او گفت: آن‌ها بدترین مردم هستند.

داد و با برهان آن‌ها را پاسخ داد. سپس تعداد بسیاری که بنا بر نقلی دو هزار نفر بودند به راه راست برگشته و از افکار غلو و افراطی‌گری دست برداشتند.

حضرت علی7 به آنان فرمود:

انّ لکم علینا ثلاثاً: ألاّ نمنعکم فیئاً مادامت ایدیکم معنا. و ألاّ نمنعکم مساجد الله، وَ ألاّ نبدأکم بالقتال حتّی تبدؤنا؛⁽⁵⁾

برای شما بر عهده ما سه چیز است: شما را از سهم بیت‌المال دور نکنیم، مادامی که دستهای شما با ماست؛ شما را از مساجد خدا منع نکنیم؛ با شما شروع به جنگ نکنیم، تا شما شروع کننده به جنگ باشید.

هنگامی که خوارج از حدود فکر تجاوز کرده و دست به اقدامات عملی زدند و خون ریخته و هتک حرمت محارم کرده و در زمین فساد کردند، حضرت علی7 برای جلوگیری از تجاوزهای ایشان، به مقابله پرداخت.

تکفیر از دیدگاه سلف

اجماع علمای سلف از اهل سنت بر این است که تکفیر هیچ‌یک از افرادی که رو به قبله نماز می‌خوانند، جایز نیست، مگر در صورت انکار امری قطعی از روی علم و اصرار، که ضروری‌بودنش در دین معلوم است.

عبدالکریم بکار می‌گوید:

و قد انبنی علی هذا الموقف مرونة عجیبة من السلف تجاه بعضهم فی القضایا الخلاف، فهم لایکفّرون و لا یفتّنون و لا یؤثّمون مادام الخلاف فی غیر المسائل الواضحة المعلومة من الدین بالضرورة.⁽¹⁾⁽²⁾

به این موقف، انفعال عجیبی از سلف در برابر برخی در قضایای اختلافی بنا نهاده شده، زیرا آن‌ها تکفیر نکرده و نسبت فسق و گناه به کسی نمی‌دهند، تا وقتی وقتی‌که خلاف در مسائل واضح و معلوم از ضروری دین نباشد.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

وما زال السلف یتنازعون فی کثیر من هذه المسائل ولم یشهد أحد منهم علی أحد لا بکفر ولا بفسق ولا معصیة... .؛⁽³⁾

همیشه سلف نزاع می‌کردند در بسیاری از این مسائل و هیچ‌یک از ایشان بر ضد کسی گواهی به کفر یا فسق یا معصیت نمی‌داد...

از محمد بن ادریس شافعی نقل شده که می‌گفت:

... أحدهم إذا خالفه صاحبه قال: کَفَرْتَ. والعِلْم إنما یقال فیه: أخطأتَ.⁽⁴⁾⁽⁵⁾

... یکی از آن‌ها چون همراهش با او مخالفت می‌کرد، می‌گفت: کافر شدی، در‌حالی‌که علم درباره او می‌گوید: خطا کردی.

ذهبی در تعلیقۀ خود بر کلام ابن‌خزیمه می‌نویسد:

وقد تأول فی ذلک حدیث الصورة فلیعذر من تأول بعض الصفات. وأما السلف، فما خاضوا فی التأویل، بل آمنوا وکفوا، وفوّضوا علم ذلک إلی الله ورسوله، ولو أن کل من أخطأ فی اجتهاده مع صحة إیمانه، وتوخیه لاتباع الحق أهدرناه، وبدعناه، لقلّ من یسلم من الائمة معنا.⁽¹⁾⁽²⁾

ابن‌خزیمه حدیث صورت را تأویل کرده، پس باید کسانی‌که برخی از صفات را تأویل می‌کنند، معذور باشند اما سلف در تأویل وارد نشده، بلکه ایمان آورده و از آن دست کشیدند و علم آن را به خدا و رسول واگذار کردند و اگر هر کس که در اجتهادش به خطا رفته با صحت ایمان و التزام به پیروی از حق، خونش را به هدر دهیم و او را بدعت گزار بدانیم، کمتر کسانی از امامان همراهان، باقی خواهند ماند.

عباراتی از علمای سلف که در سه قرن نخستین اسلام میزیسته و با تکفیر مسلمانان مخالف بودهاند، بیان می‌کنیم:

ابن‌سیرین

⁽³⁾}متوفی 110ق{ او می‌گوید: «اهل القبلة کلهم ناجون»؛⁽⁴⁾اهل قبله همگی اهل نجاتند.»

ابن‌ابی‌لیلی

⁽⁵⁾}متوفی 148ق{ ابن‌حزم می‌نویسد:

و ذهبت طائفة الی انّه لایکفّر و لایفسّق مسلم بقوله قاله فی اعتقاد او فتیا، و انّ کل من اجتهد فی شی‌ء من ذلک فدان بما رأی انّه الحق فانّه مأجور علی کل حال، ان

اصاب فاجران و ان اخطأ فأجر واحد، قال: و هذا قول ابن ابی لیلی؛⁽¹⁾

گروهی معتقدند هیچ مسلمانی را به سبب اعتقاد یا فتوایی نمی‌توان تکفیر و تفسیق کرد، و این‌که هرکس در مسئله ای تلاش کرد و به آنچه تشخیص حق بودنش داده، متدین شد، در هر حال مأجور است، اگر به واقع رسیده دو پاداش دارد و در صورت خطا‌کردن یک پاداش. او گفته: این نظر ابن ابی لیلی است.

ابوحنیفه

⁽²⁾}متوفی 150ق{ ابن‌حزم می‌نویسد:

و ذهبت طائفة الی انّه لایکفر و لایفسّق مسلم بقول قاله فی اعتقاد او فتیا، و انّ کل من اجتهد فی شی‌ء من ذلک فدان بما رأی انّه الحق فانّه مأجور علی کل حال، ان اصاب فاجران و ان اخطأ فاجر واحد. قال: و هذا قول ابن ابی لیلی و ابی حنیفة؛⁽³⁾

... .و این نظر ابن ابی لیلی و ابوحنیفه است.

میر سید شریف رجانی از ابوحنیفه نقل کرده که او احدی از اهل قبله را تکفیر نکرده است.⁽⁴⁾

اوزاعی

⁽⁵⁾}متوفی 157ق{ از او نقل شده که فرمود: «والله لو نشرت لااقول بتکفیر احد من اهل الشهادتین»؛⁽⁶⁾«به خدا سوگند! اگر قطعه قطعه شوم احدی از اهل شهادت به وحدانیت خدا و نبوت پیامبر را تکفیر نمی‌کنم.»

سفیان ثوری

⁽¹⁾}متوفی 161ق{ ابن‌حزم می‌نویسد:

و ذهبت طائفة الی انّه لایکفّر و لایفسّق مسلم بقوله قاله فی اعتقاد او فتیا، و انّ کل من اجتهد فی شی‌ء من ذلک فدان بما رأی انّه الحقّ فانّه مأجور علی کل حال، ان اصاب فاجران و ان اخطأ فأجر واحد. قال: و هذا قول ابن ابی لیلی و ابی حنیفة و الشافعی و سفیان الثوری؛⁽²⁾

...و این نظر ابن‌ابی‌لیلی و ابوحنیفه و شافعی و سفیان ثوری است.

قاضی ابویوسف

⁽³⁾}متوفی 182ق{ از او نقل شده که فتوا به حرمت خون هرکسی داده که نطق به شهادتین کرده، زیرا انسان به این دو گواهی مسلمان است.⁽⁴⁾

محمد بن حسن شیبانی⁽⁵⁾}متوفی 189ق{

او هم‌رأی قاضی ابویوسف بوده و فتوا به حرمت خون کسی داده که نطق به شهادتین می‌کند، زیرا او با این گواهی مسلمان خواهد بود.⁽⁶⁾

شافعی

⁽⁷⁾}متوفی 204ق{ ابن‌حزم می‌نویسد:

و ذهبت طائفة الی انّه لایکفّر و لایفسّق مسلم بقول قاله فی اعتقاد او فتیا، و انّ کل من اجتهد فی شی‌ء من ذلک فدان بما رأی انّه الحق فانه مأجور علی کل حال، ان اصاب فاجران و ان اخطأ فاجر واحد. قال: و هذا قول ابن ابی لیلی و ابی حنیفة و الشافعی؛⁽¹⁾

...و این نظر ابن‌ابی‌لیلی و ابوحنیفه و شافعی است.

شعرانی از شیخ الاسلام مخزومی چنین نقل می‌کند:

و قد نصّ الامام الشافعی علی عدم تکفیر اهل الأهواء فی رسالته، فقال: «لا اکفر اهل الأهواء بذنب». قال: و فی روایة عنه: «و لا اکفّر احدا من اهل القبلة بذنب». قال: و فی روایة اخری عنه: «و لا اکفّر اهل التأویل المخالف للظاهر بذنب»؛⁽²⁾

امام شافعی تصریح بر عدم تکفیر اهل هواهای نفسانی را در رساله‌اش کرده و گفته است: من اهل هواهای نفسانی را به سبب گناه تکفیر نمی‌کنم. در روایتی از او رسیده: من احدی از اهل قبله را به هیچ گناهی تکفیر نمی‌کنم، گفته: در روایتی دیگر از او نقل شده: من اهل تأویل مخالف با ظاهر را با هیچ گناهی تکفیر نمی‌کنم.

از محمد بن ادریس شافعی نقل شده که می‌گفت:

... أحدهم إذا خالفه صاحبه قال: کَفَرْتَ. والعِلْم إنما یقال فیه: أخطأتَ.⁽³⁾⁽⁴⁾

... یکی از آنان وقتی همراهش با او مخالفت می‌کرد، می‌گفت: کافر شدی در‌حالی‌که علم درباره او می‌گوید: خطا کردی.

حافظ حمیدی

⁽⁵⁾}متوفی 219ق{ او می‌گوید:

و لا نکفّر بشی‌ء من الذنوب، انّما الکفر فی ترک الخمس الذی قال رسول الله: بنی الاسلام علی خمس: شهادة ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله، و اقامة الصلاة و ایتاء الزکاة و صوم رمضان و حج البیت؛⁽⁶⁾

ما با هیچ‌یک از گناهان، کسی را تکفیر نمی‌کنیم، بلکه کفر فقط در ترک‌کردن پنج امری است که رسول خدا فرموده: گواهی بر وحدانیت خدا و رسالت محمد از سوی او و برپایی نماز و پرداخت زکات و روزه گرفتن در ماه رمضان و حج خانه خدا را به‌جای‌آوردن.

احمد بن حنبل

⁽¹⁾}متوفی 241ق{ او می‌گوید: «و لانشهد علی احد من اهل القبلة انّه فی النار لذنب عمله و لا لکبیرة اتاها الاّ ان یکون فی ذلک حدیث»؛⁽²⁾

بر احدی از اهل قبله به جهنمی‌بودن او به جهت گناهی که انجام داده یا گناه کبیره‌ای که به جای آورده، گواهی نمی‌دهیم، مگر این‌که حدیثی بر آن دلالت کند.

وی خطاب به علمای فرقه جهمیه می‌گوید: «آنچه که شما به آن عقیده دارید، اگر من بپذیرم،

کافر می‌شوم، ولی من شما را تکفیر نمی‌کنم، زیرا شما از نظر من جاهل هستید.»⁽³⁾

عبدالسلام بن قاسم

⁽⁴⁾}متوفی 244ق{ او می‌گوید:

و اما الآثار المرویات بذکر الکفر و الشرک و وجودهما بالمعاصی فانّ معناها عندنا لیست تثبت علی اهلها کفرا و لا شرکا یزیلان الایمان عن صاحبه، انما وجوهها انّها

من الاخلاق و السنن التی علیها الکفار و المشرکون؛⁽¹⁾

آثار روایت شده به ذکر کفر و شرک و وجود آن‌دو به معاصی، معنای آن نزد ما، دلیل اثبات کفر و شرک که باعث ازاله ایمان از صاحبش شود، نمی‌گردد، بلکه وجوه آن این است که از اخلاق و سنت هایی است که کفار و مشرکان بر آن می‌باشند.

مقصود او از این کلام آن است که روایات دالّ بر کفر و شرک به حساب آمدن برخی از گناهان، دلالت دارد بر این‌که این گونه معاصی از افعال کفار و مشرکان است، نه آن‌که موجب شرک و کفر شود.

اسماعیل بن یحیی مزنی،

⁽²⁾}متوفی 264ق{ شعرانی حنفی درباره او می‌گوید:

سئل عن مسألة فی علم العقائد فقال: حتی انظر و اتثبت؛ فانّه دین الله. و کان ینکر علی من یبادر الی تکفیر اهل الأهواء و البدع؛⁽³⁾

از مسئله‌ای درباره علم عقاید از او سؤال شد؟ گفت: صبر کنید تا نظر کرده و به ثبات رأی برسم، که این کار دین خداست، و او بر کسانی کسانی‌که به تکفیر اهل هواها و بدعت‌ها مبادرت می‌ورزیدند، انکار می‌کرد.

داود بن علی

⁽⁴⁾}متوفی270ق{ ابن‌حزم می‌نویسد:

و ذهبت طائفة الی انّه لایکفّر و لایفسّق مسلم بقول قاله فی اعتقاد او فتیا، و انّ کل من اجتهد فی شی‌ء من ذلک فدان بما رأی انّه الحقّ فانّه مأجور علی کل حال، ان اصاب فاجران و ان اخطأ فاجر واحد. قال: و هذا قول ابن ابی لیلی و ابی حنیفة و الشافعی و سفیان الثوری و داود بن علی؛⁽¹⁾

...و این نظر ابن ابی‌لیلی و ابوحنیفه و شافعی و سفیان ثوری و داود بن علی است.

عثمان بن سعید دارمی

⁽²⁾}متوفی 280ق{ او که مورد تعظیم خاص ابن‌تیمیه بوده و سفارش به خواندن کتابهایش می‌کرد، می‌گوید:

و تفسیر التوحید عند الأمّة و صوابه قول: لا اله الاّ الله وحده لاشریک له، التی قال رسول الله: من جاء بها مخلصا دخل الجنة و امرت ان اقاتل الناس حتی یقولوا: لا اله الاّ الله ، فمن قالها فقد وحّد الله؛⁽³⁾

و تفسیر توحید نزد امت و صحیح آن گفتن «لا اله الاّ الله وحده لا شریک له» است؛ همان جمله‌ای که رسول خدا فرمود: هرکس آن را از روی اخلاص بیاورد داخل بهشت خواهد شد. و نیز فرمود: مأمور شده‌ام تا با مردم نبرد کنم تا بگویند: لا اله الاّ الله، و هرکس آن را بگوید به طور حتم به توحید الهی رسیده است.

تکفیر از دیدگاه اندیشمندان اسلامی

طحاوی

⁽⁴⁾}متوفی 321 ق{ او می‌گوید:

فمن عیوب اهل البدع تکفیر بعضهم بعضا و من ممادح اهل العلم انهم یخطئون و لایکفرون؛⁽¹⁾

از عیب‌های اهل بدعت، تکفیر یکدیگر است و از کارهای نیک اهل علم، آن است که یکدیگر را تخطئه می‌کنند، ولی تکفیر نمی‌نمایند.

او می‌گوید:

و نسمّی اهل قبلتنا مسلمین مؤمنین ما داموا بما جاء به النبی معترفین. قال رسول الله: من صلّی صلاتنا و استقبل قبلتنا و اکل ذبیحتنا فهو المسلم و ان المسلم لایخرج من الاسلام بارتکاب الذنب مالم یستحله؛⁽²⁾

ما اهل قبله خود را مسلمان و مؤمن می‌دانیم، تا زمانی‌که به دستورات پیامبر اعتراف کنند. رسول خدا فرمود: هرکس نماز ما را به جای آورده و به طرف قبله ما بایستد و از ذبیحه ما بخورد، او مسلمان است، و مسلمان با ارتکاب گناه از اسلام خارج نمی‌شود، مگر در‌صورتی‌که آن را حلال شمارد.

طحاوی می‌گوید:

هم أهل القبلة ولا نشهد علیهم بکفر ولا بشرک ولا بنفاق ما لم یظهر منهم شیء من ذلک، و نذر سرائرهم إلی الله تعالی؛ و ذلک لأنّا قد أمرنا بالحکم الظاهر و نهینا عن الظنّ و اتباع ما لیس لنا به من علم.⁽³⁾

آن‌ها اهل قبله هستند و ما بر ضدّشان شهادت به کفر و شرک و نفاق نمی‌دهیم، مادامی که از ایشان چیزی از این امور ظاهر نگردد، و اعتقاد قلبی آنان با خدای متعال است،

زیرا ما مأمور به حکم ظاهریم و از گمان و پیروی غیر‌علم نهی شده‌ایم.

او نیز بعد از ذکر حدیث انس از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم که فرمود: «امرت ان اقاتل الناس حتی یشهدوا ان لا اله الاّ الله و انّ محمدا رسول الله» می‌گوید:

فدلّ ما ذکر فی هذا الحدیث علی المعنی الذی یحرم به دماء الکفار و یصیرون به مسلمین؛ لانّ ذلک هو ترک ملل الکفر کلّها و جحدها.... و هذا قول ابی حنیفة و ابی یوسف و محمد یعنی بن الحسن الشیبانی رحمه الله علیهم اجمعین؛⁽¹⁾

آنچه در این حدیث ذکر شده دلالت می‌کند بر معنایی که با آن، خون‌های کفار حرام شده و با آن مسلمان می‌گردند، زیرا این همان ترک تمام ملت‌های کفر و انکار آن هاست... و این گفته ابوحنیفه و ابویوسف و محمد، یعنی فرزند حسن شیبانی رحمه الله علیهم اجمعین است.

ابوالحسن اشعری

⁽²⁾}متوفی 324ق{ او در کتاب مقالات الاسلامیین می‌گوید:

اختلف المسلمون بعد نبیهم فی اشیاء ضلل بعضهم بعضا و تبرأ بعضهم عن بعض، فصاروا فرقا متباینین الاّ انّ الاسلام یجمعهم و یعمهم، فهذا مذهبه و علیه اکثر اصحابنا؛⁽³⁾

مسلمانان بعد از پیامبر، در اموری اختلاف کرده و یکدیگر را گمراه به حساب آورده و از یکدیگر تبری جستند، از‌این‌رو به فرقه‌های جدای از هم تقسیم شدند، ولی اسلام جمع کننده آن‌ها بوده و همه را شامل می‌گردد، و این مذهب اوست و بیشتر اصحاب ما بر این عقیده‌اند.

زاهر سرخسی

⁽⁴⁾می‌گوید: «هنگام فرا رسیدن مرگ ابوالحسن اشعری در بغداد، او مرا فرا خواند، نزد او رفتم، سپس گفت: «اشهد علیّ انّی لا اکفّر احدا من اهل القبلة؛ لانّ الکل یشیرون الی

معبود واحد، و انما هذا کله اختلاف العبارات»؛⁽¹⁾بر من گواهی بده که احدی از اهل قبله را تکفیر نمی‌کنم، زیرا همه به یک معبود اشاره دارند، و تمام این‌ها اختلاف تعبیر است.

ابوالحسن اشعری نیز امت اسلامی را به دسته هایی تقسیم کرده و همه را داخل در اسلام کرده است:

اختلف المسلمون عشرة اصناف: الشیعة و الخوارج و المرجئة و المعتزلة و الجهمیة و الضراریة و الحسینیة و البکریة و العامة و اصحاب الحدیث و الکلابیة اصحاب عبدالله بن کلاب القطان؛⁽²⁾

مسلمانان به ده صنف مختلف درآمدند: شیعه، خوارج، مرجئه، معتزله، جهمیه، ضراریه، حسینیه، بکریه، عامه، اصحاب حدیث، و کلابیه اصحاب عبدالله بن کلاب قطان.

قیروانی

⁽³⁾}متوفی 386ق{ او در کتاب خود به نام الجامع فی السنن و الآداب می‌نویسد: «و انّه لایکفّر احد من اهل القبلة بذنب و ان کان کبیرا»؛⁽⁴⁾«احدی از اهل قبله با هیچ گناهی تکفیر نمی‌شود، گرچه آن گناه، کبیره باشد.

عبیدالله بن محمد بن بطه عکبری

⁽⁵⁾}متوفی 387ق{ او در کتاب الابانة الصغری می‌نویسد:

و قد اجمعت العلماء لا خلاف بینهم انّه لایکفّر احد من اهل القبلة بذنب و لانخرجه من الاسلام بمعصیة، نرجو للمحسن و نخاف علی المسی‌ء؛⁽¹⁾

علما اجماع قطعی دارند بر این‌که نباید احدی از اهل قبله را با هیچ گناهی تکفیر کرده و از اسلام خارج کرد، بلکه ما برای نیکوکار، امید }نجات{ داشته و بر گناهکار }از عذاب الهی{ می‌هراسیم.

ابوسلیمان محمد بن محمد خطابی

⁽²⁾}متوفی 388ق{ او می‌گوید:

و حجة من قال بعدم تکفیر المتأولین انّه قد ثبت عصمة دماؤهم و اموالهم بقولهم: لا اله الاّ الله، محمد رسول الله، و لم یثبت لنا انّ الخطأ فی التأویل کفر، و الاّ فلابدّ من دلیل علی ذلک من نصّ او اجماع او قیاس صحیح من نص او اجماع و لم نجد من ذلک شیئا، فبقی القوم علی الاسلام. فان اتفق فی زمان وجود مجتهد تکاملت فیه شروط الاجتهاد کالأئمة الاربعة و بان له دلیل قاطع انّ الخطأ فی التأویل موجب للکفر کفرناهم بقوله، و هیهات ان یوجد مثل ذلک فی مثل هذه الأزمان؛⁽³⁾

دلیل معتقدان به عدم تکفیر اهل تأویل این است که ثابت شده خون‌ها و اموال گویندگان «لا اله الاّ الله، محمد رسول الله» ثابت شده، و برای ما ثابت نشده که خطای در تأویل، کفر باشد و‌گرنه باید دلیلی بر آن، از نص یا اجماع یا قیاس صحیح از نص یا اجماع وجود می‌داشت، در‌حالی‌که هیچ یک از این ادله را نیافتیم، پس قوم بر اسلام خود باقی است. اگر در زمانی مجتهدی یافت شد که شروط اجتهاد در او به کمال رسیده بود همانند چهار امام و برای او دلیل قاطعی کشف شد که خطای در تأویل موجب کفر است، به فتوای

او، آن‌ها را تکفیر می‌کنیم ولی هیهات که چنین دلیلی در مثل این زمان‌ها یافت شود.

ابومحمد عبدالوهاب بن علی بن نصر بغدادی

⁽¹⁾}متوفی 424ق{ او در شرح خود بر کلام امام ابن‌ابی‌زید قیروانی: «و لایکفّر احد بذنب من اهل» می‌نویسد:

و هذا کما قال، فالمذنبون من اهل الملة مؤمنون مذنبون و لایخرجون بذنوبهم من الاسلام و لا عن الایمان و لاتحبط ذنوبهم ایمانهم، هذا قول ائمة السنة و سلف الأمة؛⁽²⁾

این همانند سخنی است که گفته: گناه‌کاران از اهل ملت }اسلام{ مؤمن و گناه‌کارند و با گناهانشان از اسلام و ایمان خارج نمی‌شوند و گناهانشان، ایمان آن‌ها را حبط نمی‌کند. این گفته امامان سنت و سلف امت است.

امام جوینی

⁽³⁾}متوفی 438ق{ او می‌گوید: «انّ ادخال الکافر فی الملة امر عظیم و اخراج مسلم عنها امر عظیم»؛⁽⁴⁾

داخل کردن کافر در ملت اسلام کاری

خطرناک و اخراج مسلمان از آن نیز اقدامی خطرناک است.

ابن‌حزم

⁽⁵⁾}متوفی 456ق{ ابن‌حزم میگوید:

أتری هؤلاء کفروا؟ بل والله من کفّرهم فهو احقّ بالتکفیر. ولقد یحق علی المرء المسلم أن یزمّ لسانه ویعلم أنه مجزی بما تکلم، مسئول عنه غداً...؛⁽¹⁾

آیا آنان را مشاهده میکنی که کافر شدهاند؟ به خدا سوگند هر کس ایشان را تکفیر کند، او به تکفیر سزاوارتر است و به طور حتم بر انسان مسلمان است تا بر زبانش لجام زده و بداند به آنچه سخن میگوید پاداش داده و فردای قیامت درباره آن مسئول است.

وی میگوید:

وأما من کفر النّاس بما تؤول إلیه أقوالهم فخطأ لأنّه کذب علی الخصم وتقویل له ما لم یقل به وإن لزمه...؛⁽²⁾

و اما کسی که مردم را به لازمۀ اقوالشان تکفیر کند، خطاکار است، زیرا دروغی است بر مخالف و نسبتی است به او به چیزی که معتقد به آن نیست، گرچه لازمه کلامش میباشد... .

ابن‌حزم می‌گوید:

و ذهبت طائفة الی انّه لایکفّر و لایفسّق مسلم بقول قاله فی اعتقاد او فتیا، و انّ کل من اجتهد فی شیی‌ء من ذلک فدان بما رأی انّه الحقّ فانّه مأجور علی کلّ حال، ان أصاب فأجران و ان اخطأ فأجر واحد. قال: و هذا قول ابن ابی لیلی، و ابی حنیفة و الشافعی و سفیان الثوری و داودبن علی، و هو قول کل من عرفنا له قولاً فی هذه المسألة من الصحابة لانعلم منهم خلافا فی ذلک اصلاً؛⁽³⁾

طایفه‌ای معتقدند که نباید مسلمانی را نسبت به کفر و یا فسق داد، به دلیل گفتاری که در باب اعتقاد یا فتوا داده است، و این‌که هر مجتهدی در این مسائل به آنچه اعتقاد پیدا کرده که حقّ است به هرحال مأجور می‌باشد، اگر به واقع رسیده دو اجر دارد و اگر به خطا رفته یک ثواب دارد. آن گاه می‌گوید: این قول ابن‌ابی لیلی و ابوحنیفه و شافعی و سفیان ثوری و داودبن‌علی است، و نیز قول هر صحابی که

گفتار او را در این مسئله شناخته‌ایم و از آن‌ها خلافی در این موضوع هرگز سراغ نداریم.

شیخ طوسی

⁽¹⁾}متوفی 460ق{ ایشان در ذیل آیه 94 از سوره نساء می‌گوید:

خاطب الله تعالی بهذه الآیة المؤمنین الذین اذا ضربوا فی الارض بمعنی ساروا فیها للجهاد و ان یتأنوا فی قتال من لایعلمون کفره و لا ایمانه، و عن قتل من یظهر الایمان و ان ظنّ به الکفر باطنا. و لایعجلوا حتی یبین لهم امرهم، فانهم ان بادروا ربما اقدموا علی قتل مؤمن، و لایقتلوا من استسلم

لهم و کف عن قتالهم و اظهر انّه اسلم و الاّ یقولوا لمن هذه صورته: لست مؤمنا...؛⁽²⁾

خداوند متعال در این آیه مؤمنانی را خطاب قرار داده که چون در روی زمین برای جهاد حرکت می‌کنند در کشتن کسانی‌که از کفر و ایمانشان اطلاعی ندارند و نیز از کشتن کسانی که اظهار ایمان می‌کنند، گرچه در باطن گمان کفر به آنان است، درنگ کرده و عجله نمی‌کنند، تا برای آنان امرشان آشکار گردد، زیرا اگر دست به کار شوند، چه بسا اقدام به کشتن مؤمن کنند، و کسانی‌که تسلیم می‌شوند را به قتل نرسانده و دست از نبرد با آنان برمی‌دارند و اظهار می‌کنند که مسلمانند، و به افرادی که چنین وضعیتی دارند نمی‌گویند: تو مسلمان نیستی.... .

ابن‌عبدالبر

⁽¹⁾}متوفی 463ق{ او در شرح «فقد باء بها احدهما» می‌گوید:

و هذا غایة فی التحذیر من هذا القول و النهی عن ان یقال لاحد من اهل القبلة: یا کافر؛⁽²⁾

این دلالت بر شدت برحذر داشتن مردم از این گفتار و نهی از آن است که به یکی از اهل قبله گفته شود: ای کافر.

ابواسحاق شیرازی

⁽³⁾}متوفی 476ق{ او امام ابواسحاق ابراهیم بن علی شیرازی فیروزآبادی است و کتابی در فقه به نام المهذّب فی فقه الامام الشافعی دارد. وی در بخشی از این کتاب می‌نویسد:

انّ النبی کفّ عن المنافقین لما اظهروا من الاسلام مع ما کانوا یبطنون من خلافه، فوجب ان یکفّ عن المعطّل و الزندیق لما یظهرونه من الاسلام. فان کان المرتد ممن لا تأویل له فی کفره فاتی بالشهادتین حکم باسلامه لحدیث انس رض؛⁽⁴⁾

پیامبر هنگامی‌که منافقان اسلام خود را اظهار کردند، دست از آن‌ها برداشت، با وجود آن‌که در باطن خلاف آن را معتقد بودند. از‌این‌رو اگر مرتد در کفرش تأویلی نیست و اقرار به شهادتین می‌کند، به دلیل حدیث انس - رض - حکم به اسلام او می‌شود.

ابوالمحاسن رویانی

⁽¹⁾}متوفی 502ق{ شعرانی در مبحث 58 از الیواقیت و الجواهر از ابوالمحاسن رویانی و دیگران از علمای بغداد نقل کرده که می‌گویند:

لایکفّر احد من المذاهب الاسلامیة، لانّ رسول الله قال: من صلّی صلاتنا و استقبل قبلتنا و اکل ذبیحتنا فله ما لنا و علیه ما علینا؛⁽²⁾

احدی از افراد مذاهب اسلامی را نباید تکفیر کرد، زیرا رسول خدا فرمود: هرکس نماز ما را خوانده و رو به قبله ما بایستد و از ذبیحه ما بخورد، احکام ما بر او جاری می‌شود.

ابوحامد غزالی

⁽³⁾}متوفی 505 ق{ او می‌گوید: «لایلزم کفر المؤوّلین ما داموا یلازمون قانون التأویل»؛⁽⁴⁾مادامی که تأویل‌کنندگان ملازمت با قانون تأویل دارند، نمی‌توان آن‌ها را تکفیر کرد.

هم‌چنین می‌گوید: «لم یثبت عندنا انّ الخطأ فی التأویل موجب للتکفیر»؛⁽⁵⁾نزد ما ثابت نشده که خطای در تأویل موجب تکفیر است.

ابوحامد غزالی می‌گوید:

و الذی ینبغی ان یمیل المحصل الیه الاحتزار من التکفیر ما وجد الیه سبیلا؛ فإنّ استباحة الدماء والاموال من المصلّین إلی القبلة، المصرحین بقول لا اله الاّ الله، محمد رسول الله خطأ، والخطأ فی ترک الف کافر فی الحیاة اهون من الخطأ فی سفک محجمة من دم مسلم؛⁽¹⁾

آنچه سزاوار است محصّل به آن میل پیدا کند دوری از تکفیر است، تا آن‌جا که راه دارد، زیرا مباح کردن خون‌ها و اموال از نمازگزاران به سوی قبله که تصریح به وحدانیت خداوند و رسالت محمّد دارند، اشتباه است، و اشتباه در ترک هزار کافر در زندگی آسان‌تر است از ریختن کمی از خون مسلمان.

ایشان می‌گوید:

کفّ لسانک عن اهل القبلة ما امکنک ماداموا قائلین: لا إله إلاّ الله، محمد رسول الله، غیر مناقضین لها، و المناقضة تجویز الکذب علی رسول الله9؛ فانّ التکفیر فیه خطر و السکوت لا خطر فیه.⁽²⁾⁽³⁾

زبانت را از اهل قبله آن مقدار که می‌توانی باز‌دار، مادامی‌که گوینده لا إله الاّ الله و محمّد رسول الله هستند، و آن را نقض نکرد‌ه‌اند، و نقض آن تکذیب رسول خدا زیرا

در تکفیر خطر بزرگی است و در سکوت خطری نمی‌باشد.

وی هم‌چنین در این‌باره می‌گوید: «مهما حصل من تردد فالوقف فیه عن التکفیر أولی»؛⁽⁴⁾

هرچه که تردد حاصل شود توقف در آن، از تکفیر اولی است.

ابوحامد غزالی می‌گوید:

کل فرقة تکفر مخالفها و تنسب إلیه تکذیب الرسول: فالحنبلی یکفر الأشعری زاعماً انّه کذب الرسول اثبات الفوق لله تعالی، و فی الاستواء علی العرش. و الأشعری یکفره زاعماً انّه مشبه و کذب الرسول فی انّه لیس کمثله شیء. و الأشعری یکفر المعتزلی زاعماً انّه کذب الرسول فی جواز رؤیة الله تعالی، و فی اثبات العلم و القدرة

و الصفات له. و المعتزلی یکفر الأشعری زاعماً انّ اثبات الصفات تکثیر للقدماء و تکذیب للرسول فی التوحید. و هذا کلّه غلو و اسراف فی التکفیر.⁽¹⁾

هر فرقه‌ای مخالفش را تکفیر می‌کند و به او نسبت تکذیب پیامبر می‌دهد، مثل این‌که حنبلی، اشعری را تکفیر می‌کند، به گمان این‌که او با اثبات فوقیت برای خداوند متعال و استوای بر عرش، پیامبر را تکذیب کرده است.

اشعری حنبلی را تکفیر می‌کند به گمان این‌که او پیامبر را تکذیب کرده، زیرا خدا را تشبیه به خلق کرد. و حال آن‌که همانند او موجودی نیست.

اشعری معتزلی را تکفیر می‌کند، به گمان این‌که او پیامبر را تکذیب کرده، در جواز رؤیت باری تعالی، و در اثبات علم، قدرت و صفات برای او.

معتزلی اشعری را تکفیر می‌کند به گمان این‌که اثبات صفات موجب تکثیر قدما و تکذیب پیامبر در توحید است.

همه این‌ها غلو و اسراف در تکفیر است.

وی هم‌چنین می‌گوید:

من اشدّ الناس غلواً و اسرافاً طائفة من المتکلمین کفّروا عوام المسلمین و زعموا انّ من لایعرف الکلام بمعرفتهم ولم یعرفوا العقائد الشرعیة بأدلتهم التی حرروها فهو کافر. فهؤلاء ضیّقوا رحمه الله الواسعة علی عباده اولا و جعلوا الجنة وقفاً علی شرّذمة یسیرة من المتکلمین، ثم جهلوا ما تواتر من السنة ثانیاً...؛⁽²⁾

از تندروترین مردم در غلو و اسراف‌کاری، گروهی از متکلمان‌اند که عوام مسلمانان را تکفیر کرده و گمان می‌کنند هرکس همانند ایشان به کلام معرفت پیدا نکند و عقاید شرعی را با ادله‌ای که آنان تحریر کرده‌اند نشناسد، او کافر است. آنان رحمت واسعه الهی را اولاً بر بندگان تضییق کرده و بهشت را وقف دسته‌ای کوچک از متکلمان نموده‌اند، و ثانیاً جاهل به سنت متواترند... .

ابوحامد غزالی می‌گوید:

نّ النظر فی التکفیر یتعلق بامور:

الأمر الأول: انّ النص الشرعی الذی عدل به عن ظاهره هل یحتمل التأویل أم لا؟ فان احتمل التأویل فهل هو قریب أم بعید؟ و معرفة ما یقبل التأویل و مالایقبل التأویل لیس بالهیّن، بل لایستقلّ به إلاّ الماهر الحاذق فی علم اللغة العارف بأصولها ثمّ بعادة العرب فی الإستعمال.

الأمر الثانی: هل النص المتروک متواتر أم آحاد أم علیه اجماع؟ و لایستقلّ بادراک ذلک إلاّ الباحثون عن کتب التواریخ و احوال القرون و کتب الأحادیث و احوال الرجال. أما الإجماع فادراکه من اغمض الأشیاء.

الأمر الثالث: هل المنکر وصله التواتر و الإجماع أم لا؟

الأمر الرابع: النظر فی دلیله الباعث له علی مخالفة الظاهر أهو علی شرط البرهان أم لا؟ فانّ البرهان ان کان قاطعاً رخص فی التأویل و ان کان بعیداً؛ فإذا لم یکن قاطعاً لم یرخص فی تأویل سابق إلی الفهم.

الأمر الخامس: النظر فی انّ ذکر تلک المقالة هل یعظم ضررها فی الدین أم لا؟ فانّ ما لایعظم ضرره فی الدین فالأمر فیه اسهل، و ان کان القول شنیعاً و ظاهر البطلان. و المقصود: انّه لاینبغی ان یکفر بکلّ هذیان و ان کان ظاهر البطلان.⁽¹⁾⁽²⁾

مناقشه در صدور تکفیر به اموری تعلق می‌گیرد:

امر اول: نص شرعی که از‌آن عدول شده؛ از ظاهرش به‌آن آیا احتمال تأویل در آن می‌رود یا نمی‌رود؟ اگر احتمال تأویل داده می‌شود، آیا قریب است یا بعید؟ و شناخت آنچه قبول تأویل می‌کند و آنچه قبول تأویل نمی‌کند آسان نیست، بلکه تنها شخص ماهر در علم لغت و عارف به اصول علم لغت و عادت عرب در استعمال به آن مطلع است.

امر دوم: آیا نصی که ترک شده خبر متواتر است یا خبر واحد یا بر آن اجماع می‌باشد؟ و آن را درک نمی‌کند، مگر کسانی که در کتاب‌های تاریخ و احادیث و احوال رجال جست وجو کنند، اما اجماع، پس درک آن از دشوارترین کارهاست.

امر سوم: آیا به منکر بودن، به حد تواتر و اجماع رسیده یا نه؟

امر چهارم: دلیلی که موجب مخالفت با ظاهر شده، آیا شرط برهان را دارد یا ندارد؟ زیرا اگر برهان قاطع باشد، رخصت در تأویل داده شده، اگرچه دور باشد، ولی اگر قاطع نباشد، رخصت در تأویل سابق به فهم داده نشده است.

امر پنجم: آیا ذکر آن گفتار ضرر عظیمی در دین دارد یا ندارد؟ زیرا آنچه که ضرر بزرگی در دین ندارد، امر در آن آسان‌تر می‌باشد، گرچه گفته شنیع بوده و در ظاهر باطل است و مقصود این است که سزاوار نیست که با هر هذیانی کسی را تکفیر کرد، گرچه در ظاهر باطل باشد.

با توجه به این شرایط نمی‌توان گفتار هر کسی را حمل بر کفرگویی و وی را تکفیر کرد.

ابوحامد‌غزالی می‌گوید:

و المبادرة إلی التکفیر انّما تغلب علی طباع من یغلب علیهم الجهل.⁽¹⁾⁽²⁾

مبادرت ورزیدن به تکفیر، غلبه بر طبع‌هایی دارد که جهل بر آن‌ها حاکم است.

وی هم‌چنین می‌گوید:

فإذا رأیت الفقیه الذی بضاعته مجرد الفقه یخوض فی التکفیر و التضلیل فاعرض عنه ولا تشغل به قلبک و لسانک؛ فانّ التحدی بالعلوم غریزة بالطبع، لایصبر عنه الجهال، و لأجله کثر الخلاف بین الناس؛⁽³⁾

هرگاه مشاهده کردی فقیهی را که بضاعتش تنها فقه است و در تکفیر و نسبت گمراهی‌دادن [به مردم] فرو رفته، از او اعراض کن، و قلب و زبانت را به آن مشغول نکن، زیرا مبارزه‌طلبی با علوم، غریزی طبع است و جاهلان بر آن صبر ندارند، و بدین جهت است که اختلاف بین مردم بسیار است.

بغوی

⁽¹⁾}متوفی 516 ق{ بخاری به سندش از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود:

امرت ان اقاتل الناس حتی یشهدوا ان لا اله الاّ الله و انّ محمّدا رسول الله و یقیموا الصلاة و یؤتوا الزکاة، فاذا فعلوا ذلک عصموا منّی دماءهم و اموالهم الاّ بحقّ الاسلام و حسابهم علی الله»؛⁽²⁾

من مأمور شده‌ام که با مردم بجنگم، تا شهادت به وحدانیّت خدا و رسالت محمد داده

و نماز به پا داشته و زکات دهند، و چون چنین کردند خون و اموالشان از ناحیه من - به جز به حقّ اسلام - محفوظ می‌ماند، ولی حساب آنان بر خداوند است.

بغوی در شرح این حدیث می‌گوید: «و فی الحدیث دلیل علی انّ امور الناس فی معاملة بعضهم بعضا انّما تجری علی الظاهر من احوالهم دون باطنها»؛⁽³⁾این حدیث دلیل بر آن است که مردم در زندگی و معامله با یکدیگر باید بر ظاهر احوالشان حکم جاری کنند، نه باطن آن‌ها.

قاضی عیاض یحصبی اندلسی

⁽⁴⁾}متوفی 544ق{ او می‌گوید:

یجب الاحتراز من التکفیر فی اهل التأویل؛ فانّ استباحة دماء المسلمین الموحدین خطر، و الخطأ فی ترک الف کافر اهون من الخطأ فی سفک محجمة من دم مسلم واحد. و قال: فاذا قالوها یعنی الشهادة عصموا منّی دمائهم و اموالهم الاّ بحقها و

حسابهم علی الله، فالعصمة مقطوع بها مع الشهادة و لاترتفع و یستباح خلافها الاّ بقاطع و لاقاطع من شرع و لاقیاس علیه؛⁽¹⁾

باید از تکفیر اهل تأویل احتراز کرد؛ زیرا مباح شمردن خون‌های مسلمانان موحد خطرناک است، و خطا کردن در ترک هزار

کافر، از خطا‌کردن در ریختن خون یک مسلمان آسان‌تر است. پیامبر فرمود: هرگاه مردم شهادتین گویند از جانب من خون‌ها و اموالشان محفوظ است مگر در موارد به حق و حساب آنان با خداست، از‌این‌رو با اقرار به شهادتین به طور قطع خون و مالشان محفوظ است و این محافظت برداشته نشده و خون و مال مباح نمی‌گردد، مگر با دلیل قاطعی، در‌حالی‌که دلیل قاطعی از شرع و یا قیاسی بر آن وجود ندارد.

ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی

⁽²⁾}متوفی 548ق{ او می‌گوید:

القدر الذی یصیر المؤمن مؤمنا هو التکلیف العام علی عوام الخلق و خواصهم، هو ان یشهد ان لا اله الاّ الله وحده لاشریک له فی ملکه و لا نظیر له فی جمیع صفات الهیته، و لاقسیم له فی افعاله، و انّ محمدا رسوله ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله، فاذا اتی بذلک و لم ینکر شیئا مما جاء به و انزل به فهو مؤمن؛⁽³⁾

مقدار کاری که مؤمن با آن مؤمن به حساب می‌آید، همان تکلیف عمومی بر عوام و خواص خلق است؛ یعنی گواهی به وحدانیت خدای بی‌شریک در سلطنت و بی‌نظیر در تمام صفات الوهیت و بی‌همتا در افعالش و این‌که محمد

رسول اوست و او را به هدایت و دین حق فرستاده، تا آن را بر تمام ادیان غلبه دهد، پس هرگاه چنین کرد و هیچ‌یک از تعلیماتی که به واسطه پیامبر نازل شده را انکار نکرد، او مؤمن است.

ابن ابن‌عساکر دمشقی

⁽¹⁾}متوفی 571ق{ او بعد از ذکر نصوص وارد درباره خطر تکفیر می‌گوید: «فهذه الأخبار تمنع من تکفیر المسلمین، فمن اقدم علی التکفیر فقد عصی سید المرسلین»؛⁽²⁾این روایات از تکفیر مسلمانان منع می‌کند، از‌این‌رو هرکس بر تکفیر اقدام کند، به طور قطع سرور رسولان را نافرمانی کرده است.

ابن ابن‌طفیل اندلسی (581ق)

محمد لطفی جمعه می‌گوید: «فقد کان ابن الطفیل الاندلسی یحترم الغزالی و لکنّه خالفه فی تکفیر الفلاسفة و قال: انّ الغزالی کان مضطربا و مترددا فی مبادئه»؛⁽³⁾ابن ابن‌طفیل اندلسی غزالی را احترام می‌کرد، ولی با او درباره تکفیر فلاسفه مخالفت می‌کرد و می‌گفت: غزالی به طور قطع در مبادی خود مضطرب و متردّد است.

کاسانی

⁽⁴⁾}متوفی 587 ه-{ او که از فقهای حنفیه بوده، می‌گوید: «لاخلاف بین اصحابنا فی انّ دار الکفر تصیر دار اسلام بظهور احکام الاسلام فیها»؛⁽⁵⁾بین اصحاب ما خلافی نیست در این‌که دار‌الکفر با ظهور احکام اسلامی در آن، به دار اسلام تبدیل می‌شود.

جمال الدین احمد بن محمد غزنوی حنفی (متوفی 593ق)

⁽¹⁾}متوفی 593ق{ او می‌گوید:

و لا نکفّر احدا من اهل القبلة بذنب ما لم تستحله و لانخرج العبد من الایمان الاّ بجحود ما ادخله فیه، و الایمان واحد و اهله فی اصله سواء، و التفاضل بینهم بالتقوی؛⁽²⁾

ما احدی از اهل قبله را به جهت هیچ گناهی تکفیر نمی‌کنیم، مادامی که آن را حلال نشمارد، و بنده‌ای را از ایمان خارج نمی‌کنیم، مگر با انکار چیزی که به واسطه اقرار به آن، او را داخل در ایمان کرده است. ایمان یکی است و اهل ایمان در اصل

آن یکسانند و تفاضل و تفاوت بین آنان به تقواست.

ابن‌رشد اندلسی (متوفی 595 ق)

⁽³⁾ وی از بزرگ‌ترین مخالفان رأی غزالی در تکفیر فلاسفه است و کتابی در ردّ او به نام تهافت التهافت نوشته است. او غزالی را از بزرگ‌ترین مسؤلان در گمراهی بسیاری از مردم از حکمت و شریعت می‌داند.⁽⁴⁾

محمد بن عمر فخر رازی (متوفی 606ق)

⁽⁵⁾}متوفی 606ق{ او بعد از ذکر عنوان «الکفر عبارة عن انکار ما علم بالضرورة مجیی‌ء الرسول به» می‌گوید:

فعلی هذا لانکفّر احدا من اهل القبلة؛ لانّ کونهم منکرین لما جاء به الرسول غیر معلوم ضرورة، بل نظرا، و بالله التوفیق؛⁽¹⁾

کفر عبارت است از انکار مطلبی که علم ضروری به آمدن آن از جانب پیامبر است. بنابراین ما احدی از اهل قبله را تکفیر نمی‌کنیم، زیرا این‌که آنان منکر تعالیم رسول باشند، به طور ضروری معلوم نیست،

بلکه این امر نظری است و توفیق از جانب خداست.

ابن ابن‌قدامه حنبلی (متوفی 620ق)

⁽²⁾}متوفی 620ق{ او ابومحمد عبدالله بن احمد بن قدامه حنبلی است که در کتابش می‌نویسد:

فامّا اهل البدع فمن حکم باسلامه فله الشفعة؛ لانّه مسلم، فتثبت له الشفعة کالفاسق بالأفعال و لانّ عموم الأدلة یقتضی ثبوتها لکل شریک فیدخل فیها؛⁽³⁾

و اما اهل بدعت‌ها، پس هرکس حکم به اسلامش شود، حق شفعه دارد، زیرا مسلمان است و برایش شفعه ثابت می‌شود، همانند فاسق به اعمال، و به جهت آن که عموم ادله اقتضای ثبوت آن برای هر شریکی دارد، پس داخل در آن است.

محیی‌الدین ابن‌عربی (متوفی 638ق)

⁽⁴⁾}متوفی 638ق{ او در باب وصایا از فتوحات خود می‌نویسد:

ایاکم و معاداة اهل لا اله الاّ الله؛ فانّ لهم الولایة العامة، فهم اولیاء الله، و لو اخطأوا و جاءوا بقراب الارض من الخطایا، و هم لایش-رکون بالله شیئا؛ فانّ الله یتلقی جمیعهم بمثلها مغفرة و من ثبتت ولایته حرمت محاربته؛⁽⁵⁾

از دشمنی با اهل لا اله الاّ الله پرهیز کنید؛ زیرا آنان دارای ولایت عامه هستند و اولیای الهی الهی‌اند، گرچه خطا کرده و پرونده‌ای سنگین از خطاها داشته باشند، و ایشان به خداوند هیچ‌گونه شرک نمی‌ورزند، زیرا خداوند به اندازه خطاهایشان مغفرت می‌دهد، و هرکس ولایتش ثابت شود، نبرد با او حرام است.

ابوالعباس قرطبی (متوفی 656ق)

⁽¹⁾}متوفی 656ق{ وی بعد از ذکر اختلاف امامان در تکفیر خوارج می‌گوید: «و باب التکفیر باب خَطِر و لانعدل بالسلامة شیئا»؛⁽²⁾

باب تکفیر بابی است خطرناک، ولی ما با صلح و سلامتی، چیزی را معاوضه نمی‌کنیم.

قرطبی (متوفی 671ق)

⁽³⁾}متوفی 671ق{ او می‌گوید:

و لیس قوله: {أَن تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَأَنتُمْ لاَ تَشْعُرُونَ}⁽⁴⁾بموجب ان یکفر الانسان و هو لایعلم، فکما لایکون الکافر مؤمنا الاّ باختیاره الایمان علی

الکفر، کذلک لایکون المؤمن کافرا من حیث لایقصد الی الکفر و لایختاره باجماع، کذلک لایکون الکافر کافرا من حیث لایعلم؛⁽⁵⁾

قول خداوند نیست }این‌که اعمال شما در‌حالی‌که نمی‌دانید از بین برود{ موجب این‌که انسان در‌حالی‌که نمی‌داند کافر شود، پس همان‌گونه که کافر بدون آن‌که ایمان را بر کفر برگزیند مومن نمی‌شود هم‌چنین مؤمن کافر

نمی‌گردد، در صورتی‌که قصد کفر نداشته و آن را اختیار نکرده باشد، و این مطلب اجماعی است، و نیز کافر از آن جهت که نمی‌داند، کافر به حساب نمی‌آید.

محقق حلی; (متوفی 676ق)

کلمة الاسلام ان یقول: اشهد ان لا اله الاّ الله و انّ محمداً رسول الله. و ان قال مع ذلک: و ابرأ من کل دین غیر الاسلام کان تأکیداً؛⁽¹⁾

کلمۀ اسلام این است که بگوید: گواهی می‌دهم به وحدانیت خدا و این‌که محمد فرستادۀ اوست و اگر با این اعتراف بگوید و از هر دینی، غیر از اسلام تبری می‌جویم، تأکید است.

من یصلّی علیه، و هو کل من کان مظهراً للشهادتین او طفلاً له ستّ سنین ممن له حکم الاسلام.⁽²⁾

کسی‌که بر او نماز - میت - خوانده می‌شود فردی است که اقرار به شهادتین کرده یا طفلی شش ساله که به حکم اسلام می‌باشد.

العاشر: الکافر، و ضابطه کل من خرج عن الاسلام او من انتحله و جحد ما یعلم من الدین ضرورة کالخوارج و الغلاة؛⁽³⁾

دهم: کافر است و ضابطه آن، هر کسی است که از اسلام خارج شده یا مدعی اسلام بوده، ولی یکی از ضروریات شناخته شده دین را انکار کرده است همچون خوارج و غالیان.

الاولی الکفائة شرط فی النکاح و هی التساوی فی الاسلام، و هل یشترط التساوی فی الایمان؟ فیه روایتان، اظهرهما الاکتفاء بالاسلام، و ان تأکد استحباب الایمان. و هو فی طرف الزوجة اتم؛ لانّ المرأة تأخذ من دین بعلها. نعم لا یصحّ نکاح الناصب المعلن بعداوة اهل البیت}؛ لارتکابه ما یعلم بطلانه من دین الاسلام؛⁽¹⁾

مسئلۀ اول: همکفو بودن، شرط در نکاح است و آن عبارت است از تساوی در اسلام و آیا تساوی در ایمان نیز شرط می‌باشد؟ دربارة این موضوع، دو روایت است، ظاهرتر اکتفا به اسلام است، گرچه بر استحباب ایمان

تأکید شده و این شرط برای زوجه تمام‌تر است، زیرا او پیرو دین همسرش می‌باشد. نکاح ناصبی که به طور آشکار با اهل بیت: دشمنی می‌ورزد صحیح نیست، به جهت ارتکاب آنچه بطلانش از دین اسلام معلوم است.

اما الذابح فیشترط فیه الاسلام او حکمه، فلا یتولاه الوثنی... و لایشترط الایمان، و فیه قول بعید باشتراطه. نعم لایصح ذباحة المعلن بالعداوة لأهل البیت} کالخارجی - و ان اظهر الاسلام.⁽²⁾⁽³⁾

اما ذبح کننده، در او اسلام یا به حکم آن شرط است، از‌این‌رو نمی‌تواند بت‌پرست متولی آن گردد... و ایمان در آن شرط نیست، گرچه قولی بعید آن را شرط می‌داند. ذبح کسی که اعلان دشمنی با اهل بیت: کرده، همچون خارجی - ناصبی - صحیح نیست، گرچه اظهار اسلام کرده است.

مقصود از ایمان در این‌گونه ابواب فقهی، در اصطلاح فقهای شیعه، شیعۀ دوازده امامی است.

ما یباع فی اسواق المسلمین من الذبائح و اللحوم یجوز شراؤه و لایلزم الفحص عن حاله.⁽⁴⁾

آنچه در بازارهای مسلمانان از کشتارها و گوشتها فروخته می‌شود می‌توان خرید و تفحص از حال آن‌ها لازم نیست.

الثالثة: المسلمون یتوارثون و ان اختلفوا فی المذاهب.⁽¹⁾⁽²⁾

مسئلۀ سوم: مسلمانان از یکدیگر ارث می‌برند، گرچه در مذهب با یکدیگر اختلاف داشته باشند.

نووی (متوفی 676ق)

⁽³⁾}متوفی 676ق{ او ابوزکریا یحیی بن شرف نووی است که در شرح خود بر کتاب صحیح مسلم می‌نویسد: «و اعلم انّ مذهب اهل الحق انّه لایکفّر احد من اهل القبلة بذنب، و لایکفر اهل الأهواء و البدع...»؛⁽⁴⁾

« مذهب اهل حق این است که احدی از اهل قبله با هیچ گناهی تکفیر نمی‌شوند و نیز اهل هواهای }نفسانی{ و بدعت‌ها تکفیر نمی‌شوند... ..

او هم‌چنین می‌نویسد:

فیه قوله: }امرت ان اقاتل الناس حتی یشهدوا ان لا اله الاّ الله و یؤمنوا بی و بما جئت به{ بیان ما اختصر فی الروایات الأخر من الاقتصار علی قول:لا اله الا الله، و قد تقدم بیان هذا. و فیه دلالة ظاهرة لمذهب المحققین و الجماهیر من السلف و الخلف: انّ الانسان اذا اعتقد دین الاسلام اعتقادا جازما لاتردد فیه کفاه ذلک و هو مؤمن من الموحدین، و لایجب علیه تعلم ادلة المتکلمین و معرفة الله تعالی بها، خلافا لمن اوجب ذلک و جعله شرطا فی کونه من اهل القبلة و زعم انّه لایکون له حکم المسلمین الاّ به؛ و هذا

المذهب هو قول کثیر من المعتزلة و بعض اصحابنا المتکلمین، و هو خطأ ظاهر؛ فان المراد من التصدیق الجازم قد حصل و لانّ النبی

اکتفی بالتصدیق بما جاء به و لم یشترط المعرفة بالدلیل. فقد تظاهرت بهذا احادیث فی الصحیحین یحصل بمجموعها التواتر باصلها و العلم القطعی؛⁽¹⁾

قول پیامبر: من مأمورم با مردم نبرد کنم تا به وحدانیت خدا گواهی داده و به من و آنچه آورده‌ام ایمان آورند{؛ این بیان مختصری است از آنچه در روایات دیگر آمده که همان بسنده کردن بر قول}لا اله الاّ الله{ است. و در آن دلالتی است ظاهر بر مذهب محققین و گروه‌های سلف و متأخرین؛ این‌که انسان اگر به دین اسلام اعتقاد قطعی داشته باشد، همین او را کفایت می‌کند و او مؤمن و از موحدان است، و فراگیری ادله متکلمین و شناخت خداوند متعال با آن‌ها واجب نیست، بر خلاف کسانی که آن را واجب کرده و شرط مسلمان بودن به حساب آورده و گمان کرده‌اند که تنها از این راه حکم مسلمان بر آنان بار می‌شود، و این مذهب، قول بسیاری از معتزله و برخی از اصحاب متکلم ما می‌باشد که خطای ظاهر است، زیرا مراد از تصدیق جازم حاصل شده و پیامبر به تصدیق کردن دستور‌هایش اکتفا کرده و شناخت به دلیل را شرط نکرده است. احادیثی که در صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده، آشکارا بر این مطالب دلالت دارد، احادیثی که با

مجموع آن‌ها تواتر و علم قطعی بر اصل آن حاصل می‌شود.

او نیز می‌گوید:

انّ مذهب اهل الحق انّه لایکفّر المسلم بالمعاصی من غیر اعتقاد بطلان دین الاسلام. و الاحادیث المرویة تحمل علی کفر النعمة و الاحسان و انّه من اعمال الکفار و اخلاق الجاهلیة و لیس المراد الکفر المخرج من ملة الاسلام؛⁽²⁾

به طور قطع مذهب اهل حق آن است که مسلمان با گناهان تکفیر نمی‌شود، در‌صورتی‌که معتقد به بطلان دین اسلام نباشد. احادیث روایت شده، حمل بر کفر نعمت و احسان می‌شود و این‌که آن کارها از اعمال کفار و اخلاق جاهلیت است و مقصود از آن‌ها کفری که عامل خروج از ملت اسلام باشد، نیست.

هم‌چنین در شرح صحیح مسلم می‌نویسد:

اعلم انّ مذهب اهل الحق انّه لایکفّر احد من اهل القبلة بذنب و لایکفر اهل الاهواء و البدع؛ الخوارج و المعتزلة و غیرهم؛⁽¹⁾

مذهب اهل حق این است که احدی از اهل قبله با هیچ گناهی تکفیر نمی‌شود، و نیز اهل هواهای }نفسانی{ و بدعت‌ها، خوارج، معتزله و دیگران تکفیر نمی‌شوند».

اسامه می‌گوید:

بعثنا رسول الله فی سریّة فصبحنا الحرقات من جهنیة، فادرکت رجلاً فقال: لا اله الاّ الله، فطعنته فوقع فی نفسی من ذلک، فذکرته للنبیّ فقال رسول الله:

أقال لا اله الاّ الله و قتله؟! قال: قلت: یا رسول الله! انّما قالها خوفا من السلاح. قال: أفلا شققت عن قلبه حتی تعلم أقالها أم لا، فما زال یکرّرها علیّ حتی تمنیت انّی اسلمت یومئذ»؛⁽²⁾

رسول خدا ما را به جنگی فرستاد و صبح هنگام به منطقه حرقات از قبیله جهنیه وارد شدیم. مردی را دیدم که لا اله الاّ الله گفت، ولی من نیزه‌ام را بر او فرو بردم. این کار در دلم تردید ایجاد کرد از‌این رو به پیامبر عرض کردم، حضرت فرمود: آیا او لا اله الاّ الله گفت و تو او را کشتی؟ عرض کردم: ای رسول خدا! او به دلیل ترس از اسلحه کلمه توحید را بر زبان جاری ساخت. حضرت فرمود: آیا قلبش را نشکافتی تا علم پیدا کنی که این کلمه را گفته است یا خیر؟ حضرت این کلمه را چندان تکرار کرد که من آرزو کردم که در آن روز از نو اسلام می‌آورم.

نووی در شرح این حدیث می‌گوید:

و معناه انّک انّما کلّفت بالعمل بالظاهر و ماینطق به اللسان، و امّا القلب فلیس لک طریق الی معرفة مافیه، فانکر علیه امتناعه من العمل بما ظهر باللسان...؛⁽³⁾

انسان، مکلف به عمل ظاهر و آنچه از زبان فرد خارج می‌شود، می‌باشد و کسی آگاه از قلب انسان نیست، به‌همین سبب پیامبر به

جهت امتناع او از عمل به ظاهر کلام انسان، او را انکار کرده است.

و نیز می‌گوید: «و فیه دلیل علی القاعدة المعروفة فی الفقه و الاصول انّ الأحکام فیها بالظاهر و الله یتولّی الس-رائر»؛⁽¹⁾این حدیث دلیل بر قاعده‌ای معروف در فقه و اصول دارد که باید حکم به ظاهر افراد کرد و خداست که متولّی افراد است.و باطن افراد بر عهده خداوند است.

ابن‌دقیق العید(متوفی 702ق)

⁽²⁾}متوفی 702ق{ او تقی الدین محمد بن علی بن دقیق العید است که در کتاب إحکام الأحکام شرح عمدة الأحکام می‌نویسد:

و اما من وصف غیره بالکفر فقد رتب علیه الرسول قوله: }حار علیه{ - علی من دعا غیره بالکفر - ای رجع، قال الله تعالی: {إِنَّهُ ظَنَّ أَن لَّن یَحُورَ}⁽³⁾ای یرجع حیا، و هذا وعید عظیم لمن اکفر احدا من المسلمین ولیس کذلک، و هی ورطة عظیمة وقع فیها خلق کثیر من المتکلمین و من المنسوبین الی السنة و اهل الحدیث لما اختلفوا فی العقائد فغلطوا علی مخالفیهم و حکموا بکفرهم...

و الحق انّه لایکفّر احدا من اهل القبلة الاّ بانکار متواتر من الشریعة عن صاحبها، فانّه حینئذ یکون مکذبا للشرع و لیس مخالفة القواطع مأخذا للتکفیر، و انما مأخذه مخالفة القواعد السمعیة القطعیة طریقا و دلالة؛⁽⁴⁾

کسی که دیگری را متصف به کفر کرده، پیامبر درباره‌اش فرموده است: }آن کس که دیگری را به آن متصف کند به خودش باز می‌گردد{ خداوند متعال فرمود: }گمان کرده زنده باز نمی‌گردد{ و این تهدید بزرگی است برای کسی که یکی از مسلمانان را بدون دلیل تکفیر کرده، و گرداب بزرگی است که بسیاری از متکلمان و منسوبان به سنت و اهل حدیث چون در عقاید اختلاف کردند، بر مخالفان خود حمله ور شده و حکم به کفرشان کردند.

احدی از اهل قبله را نمی‌توان تکفیر کرد، مگر با انکار خبر متواتری از شریعت از صاحب آن، که در این صورت این کار باعث تکذیب شرع می‌شود. مخالفت با امور قطعی مجوّزی برای تکفیر نیست، بلکه مجوز آن، مخالفت با قواعد سمعی قطعی به عنوان طریق و دلالت است.

خطیب شافعی (739ق)

او می‌گوید: «یکفر من نسب الامة الی الضلال»؛⁽¹⁾هرکس امت را به گمراهی نسبت دهد کافر می‌گردد.

ذهبی (متوفی 748ق)

⁽²⁾}متوفی 748ق{ ذهبی بعد از نقل جمله‌ای از اشعری «انّی لا اکفر احدا من اهل القبلة» می‌گوید: «من نیز به این سخن ابوالحسن اشعری اعتقاد دارم».⁽³⁾

ذهبی می‌گوید:

و رأیت للأشعری کلمة أعجبتنی و هی ثابتة رواها البیهقی، سمعت اباحزم العبدری، سمعت زاهر بن احمد السرخسی یقول: لمّا قرب حضور اجل ابی الحسن الأشعری فی داری ببغداد دعانی فأتیته فقال: اشهد علیّ انّی لااکفّر احدا من اهل القبلة؛ لانّ الکلّ یشیرون الی معبود واحد؛ و انّما هذا کلّه اختلاف العبارات. قلت:

و بنحو هذا أدین، و کذا کان شیخنا ابن تیمیة فی اواخر ایامه یقول: انا لااکفر احدا من الأمة و یقول: قال النبیّ: لایحافظ علی الوضوء الاّ مؤمن، فمن لازم الصلوات بوضوء فهو مسلم»؛⁽¹⁾

از ابوالحسن - علی بن اسماعیل - اشعری کلمه‌ای شنیدم که مرا به تعجب واداشته است، این سخن را بیهقی نقل کرده است: از ابوحزم عبدری شنیدم که زاهربن احمد سرخسی می‌گفت: هنگام مرگ ابوالحسن اشعری، در خانه‌اش در بغداد نزد او رفتم وی گفت: گواهی بده بر من که هرگز کسی از اهل قبله را تکفیر نخواهم کرد، زیرا همه به یک معبود اشاره دارند، و اینها همه اختلاف عبارت است. می‌گویم: من نیز ملتزم به این مطلب می‌باشم، هم‌چنین استاد ما ابن‌تیمیه در اواخر عمرش می‌گفت: من هیچ فردی از امت اسلامی را تکفیر نمی‌کنم. و می‌گفت: پیامبر فرمود: بر وضو، به جز مؤمن محافظت نمی‌کند، پس هرکس مواظب نماز همراه با وضویش باشد مسلمان است.

ذهبی در تعلیقۀ خود بر کلام ابن ابن‌خزیمه می‌نویسد:

و قد تأول فی ذلک حدیث الصورة فلیعذر من تأول بعض الصفات. و أما السلف، فما خاضوا فی التأویل، بل آمنوا وکفوا، وفوّضوا علم ذلک إلی الله ورسوله، و لو أن کل من أخطأ فی اجتهاده مع صحة إیمانه، وتوخیه لاتباع الحق أهدرناه، وبدعناه، لقلّ من یسلم من الائمة معنا؛⁽²⁾

ابن‌خزیمه حدیث صورت را تأویل کرده، پس باید کسانی که برخی از صفات را تأویل می‌کنند، معذور باشند؛ سلف در تأویل وارد نشده، بلکه ایمان آورده و از آن دست کشیدند و علم آن را به خدا و رسول واگذار کردند و اگر هر کس که در اجتهادش به خطا رفته، با صحت ایمان و التزام به پیروی از حق، خونش را به هدر دهیم و او را بدعت‌گزار بدانیم، کمتر کسانی از امامان همراهان باقی خواهند ماند.

او درباره ابن‌تیمیه می‌نویسد:

... و قد تعبت فی وزنه و فتشه حتی مللت فی سنین متطاولة، فما وجدت أخرّه بین اهل مصر و الشام و مقتته نفوسهم وازدروا به وکذّبوه وکفّروه إلاّ الکبر والعجب وفرط العزام فی رئاسة المشیخة و الازدراء بالکبار...⁽¹⁾

... من در بررسی احوال او بسیار زحمت کشیدم و به این نتیجه رسیدم که علت کنار‌گذاشتن وی بین اهل مصر و شام و تنفّر مردم از او و سرزنش و تکذیب و تکفیر او

به دلیل تکبر و شدت علاقه به رهبری علما و توهین به بزرگان بوده است... .

او نیز درباره شخصی می‌گوید:

فان برعت فی الأصول و توابعها من المنطق و الحکمة و الفلسفة وآراء الأوائل ومحاورات العقول، واعتصمت مع ذلک بالکتاب والسنة واصول السلف، ولفقت بین العقل والنقل، فما أظنّک فی ذلک تبلغ رتبة ابن تیمیة ولا والله تقاربها، وقد رأیت ما آل امره إلیه من الحطّ علیه والهجر والتضلیل والتکفیر والتکذیب بحق و بباطل... ؛⁽²⁾

اگر تو در اصول و توابع آن، از منطق و فلسفه و آرای متقدمان و بحث‌های عقلی نمونه بوده و در عین حال به قرآن و سنت و اصول پیشینیان تمسک کرده و بین عقل و نقل جمع کرده‌ای، با این‌حال، گمان نمی‌کنم که در این امور به مرتبه ابن‌تیمیه رسیده باشی و نه به خدا، که به مرتبه او نزدیک نشوی، ولی دیدی که عاقبت چگونه پست و ذلیل شد و او را تکفیر کرده و به حق و باطل تکذیبش کردند... .

شمس‌الدین محمد بن احمد ذهبی شاگرد ابن‌تیمیه، هنگامی هنگامی‌که مشاهده می‌کند استادش در پی تکفیر و تفسیق مسلمانان است، درصدد نصیحت او برآمده و نکاتی را به وی می‌دهد. این نصیحت‌نامه که به نام «النصیحة الذهبیة الی ابن تیمیة» معروف است جداگانه

با تحقیق چاپ شده است. متن آن با ترجمه و تحقیق این است:

بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله علی ذلّتی، یا ربّ ارحمنی و أقلنی عثرتی و احفظ علی ایمانی، و احزناه علی قلة حزنی، وا أسفاه علی السنة و ذهاب اهلها، و اشوقاه إلی اخوان مؤمنین یعاونوننی علی البکاء، وا حزناه علی فقد اناس کانوا مصابیح العلم و اهل التقوی و کنوز الخیرات. آه علی وجود درهم حلال و أخ مؤنس.

طوبی لمن شغله عیبه عن عیوب الناس، و تباً لمن شغله عیوب الناس عن عیبه، إلی کم تری القذاة فی عین اخیک و تنسی الجذع فی عینک؟ إلی کم تمدح نفسک و شقاشقک و عباراتک و تذم العلماء و تتبع عورات الناس مع علمک بنهی الرسول: «لاتذکروا موتاکم إلاّ بخیر؛ فانّهم قدأفضوا إلی ماقدموا»،⁽¹⁾بلی اعرف انّک تقول لی لتنصر نفسک، انّما الوقیعة فی هؤلاء الذین ماشمّوا رائحة الإسلام ولا عرفوا ما جاء به محمّد و هو جهاد، بلی والله عرفوا خیراً ممّا إذا عمل به العبد فقد فاز و جهلوا شیئاً کثیراً ممّا لایعنیهم. و: »«من حسن اسلام المرء ترکه مالایعنیه».⁽²⁾

یا رجل! بالله علیک کفّ عنّا؛ فانّک محجاجٌ علیم اللسان لاتقرّ و لاتنام، ایاکم و الأغلوطات فی الدین. کره نبیّک المسائل وعابها و نهی عن کثرة السؤال و قال: «انّ اخوف ما اخاف علی امّتی کل منافق علیم اللسان».⁽³⁾و کثرة الکلام بغیر دلیل تقسی تقس-ی القلب إذا کان فی الحلال و الحرام فکیف إذا کان فی العبارات الیونسیة و الفلاسفة و تلک الکفریات التی تعمی القلوب! والله قدصرنا ضحکة فی الوجود. فإلی کم تنبش دقائق الکفریات الفلسفیة لنردّ علیها بعقولنا. یا رجل! قد بلعت سموم الفلاسفة و مصنفاتهم مرّات، و بکثرة استعمال السموم یُدْمِنُ علیها الجسم و تکمن والله فی البدن. و اشوقاه إلی مجلس فیه تلاوة بتدبّر، و خشیة بتذکر، و صمت بتفکّر. واهاً لمجلس یذکر

فیه الأبرار. فعند ذکر الصالحین تنزل الرحمة، لا عند ذکر الصالحین یُذکرون بالإزدراء و اللعنة. کان سیف الحجاج و لسان ابن حزم شقیقین واخَیْتَهما. بالله خلّونا من ذکر بدعة الخمیس و اکل الحبوب، وجدوا فی ذکر بدع کنّا نعدها رأساً من الضلال قد صارت هی محض السنة و اساس التوحید، و من لم یعرفها فهو کافر أو حمار، و من لم یکفّر فهو اکفر من فرعون. و تعد النصاری مثلنا. والله فی القلوب شکوک ان سلم لک ایمانک بالشهادتین فانت سعید.

یا خیبة من اتبعک فانّه مُعرّض للزندقة و الانحلال، و لاسیّما إذا کان قلیل العلم و الدین باطولیّاً شهوانیاً، لکنّه ینفعک و یجاهد عنک بیده و لسانه و فی الباطن عدوّ لک بحاله و قلبه. فهل معظم أتباعک إلاّ قعید مربوط خفیف العقل، او ناشف صالح عدیم الفهم، فان لم تصدقنی ففتّشهم وزنهم بالعدل.

یامسلم! اقدم حمار شهوتک لمدح نفسک، إلی کم تصادقها و تعادی الأخیار؟ إلی کم تصدقها و تزدری بالأبرار، إلی کم تعظمها و تصغر العباد، إلی متی تخالِلها و تمقت الزهاد، إلی متی تمدح کلامک بکیفیة لاتمدح بها والله احادیث الصحیحین. یا لیت احادیث الصحیحین تسلم منک بل فی کل وقت تغیّر علیها بالتضعیف و الإهدار او بالتأویل و الإنکار.

أما آن لک ان ترعوی؟ أما حان لک ان تتوب و تنیب؟ أما انت فی عشر السبعین و قد قرب الرحیل. بلی والله ما أذکر انّک تذکر الموت، بل تزدری بمن یذکر الموت، فما اظنّک تقبل علی قولی و لاتُصغی إلی وعظی، بل لک همّة کبیرة فی نقض هذه الورقة بمجلدات و تقطع لی أذناب الکلام، ولاتزال تنتصر حتّی اقول لک و البتة سکتت.

فإذا کان هذا حالک عندی و أنا الشفوق المحبّ الوادّ، فکیف یکون حالک عند اعدائک، و أعدائک والله فیهم صلحاء و عقلاء و فضلاء، کما انّ اولیائک فیهم فجرة و کذبة و جهلة و بطلة و عور و بقر.

قد رضیت منک بأن تسبّنی علانیة و تنتفع بمقالتی سراً: }رحم الله امراً اهدی إلی عیوبی{، فانّی کثیر العیوب، عزیز الذنوب، الویل لی ان أنا لا أتوب، و وافضیحتی من علاّم الغیوب، و دوائی عفوالله و مسامحته و توفیقه و هدایته، و الحمدلله ربّ العالمین، و صلّی الله علی سیّدنا محمّد خاتم النبیین و علی إله اله و صحبه اجمعین؛

به نام خداوند بخشاینده بخشایش‌گر. ستایش مخصوص خداوند است بر ذلّت من، ای پروردگار من! به من رحم کن و لغزشم را بپوشان و ایمان را برایم حفظ کن. وای از کمی حزنم، و تأسف بر سنت و رفتن اهلش. و چه قدر مشتاق برادران مؤمن هستم تا مرا بر گریستن یاری دهند، چه‌قدر بر از دست‌دادن مردانی که چراغ‌های علم و تقوا و گنج‌های خیرات بوده‌اند، محزونم. آه که چه قدر حسرت وجود درهم حلال و برادر همدم می‌خورم. خوشا به حال کسی‌که عیب خودش او را از عیوب مردم باز دارد، و بدا به حال کسی‌که عیوب مردم او را از عیوب خودش باز دارد. تا به کی خاشاک را در

چشم برادرت می‌بینی، ولی تنه درخت را در چشم مشاهده نمی‌کنی؟ تا به کی خود و عبارات خود را مدح می‌کنی و علما را مذمت می‌نمایی و به دنبال لغزش‌های مردم می‌باشی، در‌حالی‌که می‌دانی پیامبر}ص{ از این کار نهی کرده است آن‌جا که می‌فرماید: }مردگان خود را جز به خیر یاد نکنید، زیرا آنان به آنچه که پیش فرستاده بودند، رسیدند{.

آری، می‌دانم که جواب مرا می‌دهی تا خودت را یاری کنی، که مصیبت درباره کسانی است که بویی از اسلام نبرده و از شریعت محمّد اطّلاعی ندارند، در‌حالی‌که این امر جهاد است. آری، به خدا سوگند! مقداری از خیر را شناختند که اگر بنده به آن عمل می‌کرد،

پیروز می‌شد، ولی درباره بسیاری از امور که خداوند از آن‌ها نخواسته، جاهل شدند. در حدیث است: از خوبی اسلام انسان این است که چیزی را که بی‌معناست، ترک کند.

ای مرد! تو را به خدا سوگند! دست از ما بردار، زیرا اهل محاجّه می‌باشی، با زبانی گویا که قرار و آرام ندارد، و بپرهیز از غلط‌کاری در دین. پیامبر از ورود در مسائلی کراهت داشت و عیب می‌گرفت و از زیاد سؤال‌کردن نهی می‌کرد و می‌فرمود: بیشترین خوفم بر امتم از منافقی است که زبان گویا دارد. زیاد حرف زدن بدون دلیل، قلب را می‌میراند، اگر در حلال و حرام باشد، تا چه رسد به عبارات یونسیه و فلاسفه و این کفریاتی که قلب را کور می‌کند.

به خدا سوگند که در عالم وجود مضحکه شده‌ایم. تا کی دقایق کفر یا فلسفی را نبش می‌کنی تا با عقولمان آن‌ها را ردّژ کنیم. ای مرد! تو سمّ‌های فلاسفه و مصنفات آن‌ها را چندین مرتبه بلعیده‌ای و با زیاد استعمال کردن سمّ، جسم با آن فربه شده و به خدا سوگند که در بدن جای می‌گیرد. چه قدر مشتاق مجلسی هستم که در آن قرآن با تدبر و خشیت با تذکر و سکوت و با تفکر باشد و چه مقدار مشتاق مجلسی هستم که در آن ذکر نیکان باشد، زیرا هنگام یاد صالحان برکت نازل می‌شود، نه این‌که هنگام ذکر صالحان آن‌ها را با خواری و لعن یاد کنیم. در

سابق شمشیر حجاج و زبان ابن‌حزم مثل دو برادر بودند که هر دو را با هم جمع کرده باشی.

به خدا سوگند! ما را از ذکر بدعت خمیس و خوردن حبوب رها کن. آنان در ذکر بدعت‌هایی یافتند که از اصل، ضلالت بود، ولی الآن به عنوان سنت اصیل و اساس توحید مطرح شده که هر کس آن را نشناسد، کافر یا الاغ است، و

کسی‌که تکفیر نکند، از فرعون کافرتر می‌باشد و مسیحیان مثل ما به حساب می‌آیند. به خدا سوگند! در قلب‌ها شک‌هایی است که اگر ایمانت با شهادتین برایت سالم بماند، تو به سعادت رسیده‌ای. خسران بر کسی‌که از تو پیروی کرده و در معرض کفر و از هم پاشیدن قرار گرفته است، خصوصاً در‌صورتی‌که دارای علم و ایمان اندک با آرزوهای دراز و شهوانی باشد، ولی چنین شخصی تو را نفع می‌دهد و می‌تواند از تو با دست و زبانش دفاع کند، در‌حالی‌که در باطن با حال و قلبش دشمن توست. آیا بیشتر پیروانت افراد زمین‌گیر و غیرمستقل و کم خرد یا افراد صالح بی‌فهم نیستند؟! اگر مرا تصدیق نمی‌کنی تفتیش کن و آن‌ها را با ترازوی عدالت وزن نما.

ای مسلمان! الاغ شهوتت را برای مدح خود پیش انداز، تا به کی با او به صداقت رفتار می‌کنی و با نیکان دشمنی می‌نمایی؟ تا به کی او را تصدیق می‌کنی و به نیکان

عیب می‌گیری؟! تا به کی او را تعظیم کرده و بندگان خدا را کوچک می‌کنی، تا به کی با او دوستی می‌کنی ولی با افراد زاهد دشمنی می‌نمایی؟! تا به کی کلام و گفتار خود را می‌ستایی به حدی‌که - به خدا سوگند - احادیث صحیحین را ستایش نمی‌کنی؟! ای کاش احادیث صحیحین از زبان تو در امان می‌ماند، بلکه در هر وقتی بر آن‌ها با تضعیف‌کردن و ضربه زدن و تأویل و انکار غضب می‌کنی. آیا وقت آن نرسیده که از این کارها دست برداری؟! آیا وقت آن نشده که توبه کرده و بازگردی؟! آیا تو در دهه هفتاد خود نیستی که وقت رفتنت نزدیک است؟! آری به یاد ندارم که تو یاد مرگ کرده باشی، بلکه هرکس که یاد مرگ می‌کرد، او را سرزنش می‌نمودی. گمان نمی‌کنم که حرف مرا بپذیری و به موعظه‌ام گوش فرا دهی، زیرا تو همّت بلندی در نقض این ورقه به چند جلد کتاب داری و مرا از پیگیری سخنانم باز می‌داری و دائماً از خود دفاع می‌کنی تا به تو بگویم: من دیگر ساکت شدم.

اگر وضعیت و حال تو نزد من که برادر و دوست صمیمی من هستی این است، چه رسد به حال تو نزد کسی که از دشمنانت به حساب می‌آید. به خدا سوگند که در میان دشمنان تو، افرادی صالح و فاضل وجود دارند، همان‌گونه که در میان دوستانت افراد فاجر و دروغ‌گو و جاهل هستند.

من از تو راضی هستم که مرا در ملأ عام ناسزاگویی، ولی از گفتار من در خفا نفع ببری، همان‌گونه که در روایت آمده: }خدا رحمت کند کسی را که عیب‌هایم را به من هدیه دهد{. من دارای عیوب بسیاری هستم، وای بر من اگر توبه نکنم، وای از مفتضح شدنم از جانب خدایی که علم غیب بسیار دارد، دوای من عفو و بخشش و هدایت خداست. ستایش مخصوص خدایی است که پروردگار عالمیان است و درود خدا بر آقای ما محمّد خاتم پیامبران و بر آل و تمام صحابه او.

ابن‌قیم جوزیه (متوفی 751ق)

⁽¹⁾}متوفی 751ق{ او محمد بن‌ابی‌بکر معروف به ابن‌قیم جوزیه از مهم‌ترین شاگردان ابن‌تیمیه است، او می‌گوید:

الفاسق باعتقاده اذا کان متحفظا فی دینه فانّ شهادته مقبولة، و ان حکمنا بفسقه، کأهل الأهواء الذین لانکفّرهم کالرافضة و الخوارج و المعتزلة و نحوهم؛⁽²⁾

فاسق به اعتقادش هرگاه خود‌نگه‌دار در دینش باشد، گواهی‌اش مقبول است، گرچه حکم به فسق او کنیم، همچون اهل هواهای نفسانی که آنان را تکفیر نمی‌کنیم؛ همچون رافضه و خوارج و معتزله و امثال ایشان.

او هم‌چنین می‌نویسد:

و کفر الجحود نوعان: کفر مطلق عام و کفر مقید خاص، فالمطلق: ان یجحد جملة ما انزل الله و ارسله الرسول، و الخاص المقید: ان یجحد فرضا من فروض الاسلام او تحریم محرم من محرماته او صفة وصف الله بها نفسه او خبر اخبرالله به عمدا، او تقدیما لقول من خالفه علیه لغرض من الاغراض. و اما جحد ذلک جهلاً او تأویلاً یعذر فیه صاحبه فلایکفّر صاحبه به، کحدیث الذی جحد قدرة الله علیه و امر اهله

ان یحرقوه و یذروه فی الریح، و مع هذا فقد غفرالله له و رحمه لجهله اذا کان الذی فعله مبلغ علمه؛⁽¹⁾

کفر جحود دو نوع است: کفر مطلق عام و کفر مقیّد خاص؛ کفر مطلق آن است که انسان تمام آنچه را خداوند نازل کرده و به رسولش فرستاده انکار کند، و کفر خاص مقید آن است که واجبی از واجبات اسلام را یا تحریمی از محرمات آن یا صفتی که خداوند به آن خبر داده، عمداً انکار کند، یا قول مخالف خدا را بر او به جهت غرضی از اغراض مقدم بدارد، ولی اگر آن‌ها را از روی جهالت یا تأویلی که صاحب آن معذور است انکار نماید، صاحبش با این کار تکفیر نمی‌شود، همانند حدیث کسی که قدرت خدا را بر خود انکار کرده و اهل بیتش را دستور داده تا او را سوزانده و خاکسترش را بر باد دهند، ولی در عین حال خداوند او را به سبب جهلش بخشیده و مورد ترحم خویش قرار خواهد داد، در‌صورتی‌که کار انجام

گرفته از سوی او، به مقدار آگاهیش بوده باشد.

او نیز می‌گوید: «دار الاسلام هی التی نزلها المسلمون و جرت علیها احکام الاسلام»؛⁽²⁾دار‌الاسلام سرزمینی است که مسلمانان وارد آن شده و احکام اسلام بر آن جاری می‌گردد.

شیخ ابومحمد طاهر بن احمد قزوینی(متوفی 756ق)

⁽³⁾}متوفی 756ق{ شعرانی حنفی از او چنین نقل کرده: «فلاینبغی لمتدین ان یکفّر احدا من الفرق الخارجة عن طریق الاستقامة ما داموا مسلمین یتدینون بأحکام اهل الاسلام»؛⁽⁴⁾بر هیچ دین‌داری سزاوار

نیست احدی از فرقه‌های خارج از راه استقامت را تکفیر کند، تا زمانی‌که مسلمانند و به احکام اهل اسلام متدین می‌باشند.

وی هم‌چنین در کتاب سراج العقول از جمهور علما و خلفا از ایام صحابه تا زمان خود نقل کرده که همگی معتقد به مخالفت با تکفیر احدی از اهل ارکان پنج‌گانه اسلام از روافض و دیگران می‌باشند.⁽¹⁾

قاضی ایجی(متوفی756ق)

⁽²⁾}متوفی756ق{ او قاضی عضد عبدالرحمن‌بن‌احمد ایجی است که می‌نویسد:

جمهور المتکلمین و الفقهاء علی انّه لایکفّر احد من اهل القبلة. و المعتزلة الذین قبل ابی الحسین تحامقوا فکفّروا الاصحاب، فعارضه بعضنا بالمثل. و قد کفّر المجسمة مخالفوهم، و قال الاستاذ:⁽³⁾کل مخالف یکفرنا فنحن نکفّره و الاّ فلا؛⁽⁴⁾

جمهور متکلمان و فقها برآنند که تکفیر احدی از اهل قبله جایز نیست. معتزله قبل از ابوالحسین حماقت کرده و اصحاب را تکفیر کرده‌اند از‌این‌رو از ما، آنان را مقابله به مثل کرده و مجسمه مخالفان خود را تکفیر نموده‌اند. استاد گفته است: هر مخالفی که ما را تکفیر کند، ما نیز او را تکفیر می‌کنیم و گرنه او را تکفیر نمی‌نماییم.

تقی‌الدین سبکی (متوفی 756ق)

⁽¹⁾}متوفی 756ق{ شعرانی می‌گوید: به خط شیخ شهاب الدین اذرعی صاحب القوت سؤالی دیدم که از شیخ الاسلام تقی الدین سبکی پرسیده بود و متن آن این است:

مایقول سیدنا و مولانا شیخ الاسلام فی تکفیر اهل الأهواء و البدع؟ قال: فکتب الیه: اعلم یا اخی انّ الاقدام علی تکفیر المؤمنین عسر جدا، و کل من فی قلبه ایمان یستعظم القول بتکفیر اهل الأهواء و البدع، مع قولهم: «لا اله الاّ الله محمد رسول الله» فان التکفیر امر هائل عظیم الخطر؛ لانّ من کفّر شخصا بعینه فکانّه اخبر انّ عاقبته فی الآخرة الخلود فی النار ابد الآبدین و انّه فی الدنیا مباح الدم و المال لایمکّن من نکاح مسلمة و لایجری علیه احکام المسلمین؛ لا فی حیاته و لا بعد مماته، و الخطا فی ترک الف کافر اهون من الخطأ فی سفک محجمة من دم امری‌ء مسلم. و فی الحدیث: لان یخطی‌ء الامام فی العفو احبّ الیّ من ان یخطی‌ء فی العقوبة...؛⁽²⁾

نظر سرور و مولای ما شیخ الاسلام درباره تکفیر اهل هواهای نفسانی و بدعت‌ها چیست؟ گفت: او برایش چنین نوشت: بدان ای برادرم! اقدام بر تکفیر مؤمنان بسیار دشوار است، و هرکس در قلبش ایمان باشد، تکفیر اهل هواهای نفسانی و بدعت‌ها را بزرگ می‌شمارد، در صورتی‌که آنان شهادت به وحدانیت خدا و رسالت محمد می‌دهند، زیرا تکفیر کاری بسیار خطرناک است و کسی‌که، شخصی را به طور معین تکفیر می‌کند، گویا

خبر می‌دهد عاقبتش تا ابد در آخرت در آتش دوزخ می‌باشد و این که در دنیا خون و مالش مباح بوده و حق ازدواج با زن مسلمان نداشته و احکام مسلمانان بر او جاری نمی‌شود؛ نه در زمان حیاتش و نه بعد از مرگش، و خطا‌کردن در رها کردن هزار کافر، از خطا کردن در ریختن خون انسان مسلمان آسان‌تر است در حدیثی آمده است: اگر امام در عفو خطا کند نزد من محبوب‌تر است از این‌که در عقوبت خطا نماید... .

تقی‌الدین سبکی می‌گوید:

انّ الإقدام علی تکفیر المؤمنین عس-رٌ جداً، و کل من کان فی قلبه إیمان یستعظم القول بتکفیر اهل الأهواء و البدع، مع قولهم: لا إله إلاّ الله، محمّد رسول الله؛ فانّ التکفیر امر هائل عظیم الخطر...؛⁽¹⁾

تکفیر کردن مؤمنان بسیار دشوار است، و هر کس در قلبش ایمان است، تکفیر اهل هواهای نفسانی و بدعت‌ها را سخت می‌شمارد، در صورتی‌که شهادتین می‌گویند، زیرا تکفیر، مسئله‌ای مهم و دارای خطری بزرگ است...

ابن‌تیمیه (متوفی 758ق)

⁽²⁾}متوفی 758ق{ ابن‌تیمیه می‌گوید: «... فانّ الایمان الذی علقت به احکام الدنیا هوالایمان الظاهر و هو الاسلام...»؛⁽³⁾... همانا ایمانی که احکام دنیا

بر آن معلّق شده، ایمان ظاهری می‌باشد که همان اسلام است.

او درباره خوارج می‌گوید:

... فالصحابة رضی الله عنهم و التابعین لهم باحسان لم یکفّروهم و لاجعلوهم مرتدین و لا اعتدوا علیهم بقول و لافعل، بل اتقوا الله فیهم و ساروا فیهم السیرة العادلة، و هکذا سائر فرق اهل البدع و الأهواء من الشیعة و المعتزلة و غیرهم... ؛⁽⁴⁾

...پس صحابه رضی الله عنهم و تابعین به احسان، آنان را تکفیر نکرده و مرتد به حساب نیاورده و با قول و فعل بر آنان تعدی نکرده‌اند، بلکه درباره ایشان از خدا پروا داشته و روش اعتدال را دنبال نموده‌اند، و هم‌چنین دیگر فرقه‌های اهل بدعت و هوا از شیعه و معتزله و دیگران.... .

ابن‌تیمیه در این عبارتش گرچه بی‌انصافی کرده و شیعه را اهل بدعت و پیرو هوای نفس دانسته، ولی انصاف هم به خرج داده و آنان را تکفیر نکرده است.

او می‌گوید:

....فمن کفر الثنتین و السبعین فرقة کلّهم فقد خالف الکتاب و السنة و اجماع الصحابة و التابعین لهم باحسان، مع انّ حدیث الثنتین و السبعین فرقة لیس فی الصحیحین، و هو قد ضعّفه ابن حزم و غیره، لکن حسّنه غیره او

صحّحه، کما صححه الحاکم و غیره. و قد رواه اهل السنن و روی من طرق.

و لیس قوله: «ثنتان و سبعون فی النار و واحدة فی الجنة» بأعظم من قوله تعالی: {إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوَالَ الْیَتامَی ظُلْما إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نارا وَسَیَصْلَوْنَ سَعِیرا}⁽¹⁾و قوله: {وَمَن یَفْعَلْ ذَلِکَ عُدْوَانا وَظُلْما فَسَوْفَ نُصْلِیهِ نارا وَکانَ ذَلِکَ عَلَی الله یَسِیرا}⁽²⁾و امثال ذلک من النصوص الصریحة بدخول من فعل ذلک النار... ؛⁽³⁾

...هرکس هفتاد و دو فرقه را تکفیر کند، به طور حتم با کتاب و سنت و اجماع صحابه و تابعین به احسان آنان به مخالفت پرداخته، با این‌که حدیث هفتاد و دو فرقه در صحیحین نیامده و ابن‌حزم و دیگران آن را تضعیف کرده‌اند، ولی غیر او، آن را تحسین یا تصحیح کرده، همان‌گونه که حاکم و دیگران آن را تصحیح کرده‌اند. اهل سنن نیز آن را روایت کرده و از طرقی نقل شده است.

و جمله: «هفتاد و دو فرقه در آتش و یک فرقه در بهشت است» شدیدتر نیست از قول خداوند: «کسانی که اموال یتیمان را به ظلم و ستم می‌خورند، }در حقیقت،{ تنها آتش می‌خورند؛ و به زودی در شعله‌های آتش }دوزخ{ می‌سوزند.» و قول خداوند متعال: «و هر کس این عمل را از روی تجاوز و ستم انجام دهد، بزودی او را در آتشی وارد خواهیم ساخت، و این کار برای خدا آسان

است». و امثال این‌ها، از نصوص صریح به دخول این افراد در آتش دوزخ... ......

او نیز می‌گوید:

علماء المسلمین فی الدنیا باجتهادهم لایجوز تکفیرهم بمجرد خطأ اخطأه فی کلامه؛ فانّ تسلیط الجهال علی تکفیر علماء المسلمین من اعظم المنکرات...؛⁽¹⁾

علمای مسلمانان را که در امور دنیا با اجتهادشان سخن می‌گویند نمی‌توان به مجرد خطای در کلام تکفیر کرد، زیرا مسلط نمودن جهّال بر تکفیر علمای مسلمین از بزرگ‌ترین منکرات است.

او نیز می‌گوید: «فلیس لأحد ان یکفر احدا بهواه؛ لانّ التکفیر حق لله تعالی، والذین یکفرون بهواهم هم المبتدعة»؛⁽²⁾

کسی حق ندارد با هوای نفس خود دیگری را تکفیر کند، زیرا تکفیر حق خداوند متعال است، و کسانی که با هوای نفس تکفیر می‌کنند، همان بدعت گزارانند.

از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که فرمود:

انّ الله تجاوز لی عن امّتی الخطأ و النسیان.⁽³⁾

همانا خداوند به خاطر من، از امتم [حکم] خطا و فراموشی را برداشته است.

ابن‌تیمیه در شرح آن می‌گوید:

و ذلک یعم الخطأ فی المسائل الخبریة القولیة و المسائل العملیة. و ما زال السلف یتنازعون فی کثیر من هذه المسائل، و لم یشهد أحد منهم علی أحد لا بکفر ولا بفسق ولا بمعصیة.⁽⁴⁾⁽⁵⁾

و این شامل خطا در مسائل خبری قولی و عملی می‌شود، و همیشه قدما در بسیاری از این مطالب نزاع می‌کردند و هیچ‌یک از آنان بر دیگری گواهی به کفر و فسق و نمی‌داد.

بابرتی(متوفی 786 ق)

⁽¹⁾}متوفی 786 ق{ او در شرح کلام طحاوی: «و نسمّی اهل قبلتنا مومنین ماداموا بما جاء به النبی معترفین و له بکل ما قال و اخبر مصدقین» می‌نویسد:

لقوله7: «من صلّی صلاتنا و اکل ذبیحتنا فهو منّا»⁽²⁾فاذا کانوا معترفین بما جاء به النبی صلی الله علیه و آله وسلم من الشرع و الدین و معتقدین التوحید و متمسکین بالشریعة، نسمّیهم مؤمنین و نحکم علیهم بجمیع احکام المؤمنین، و نراعی ظواهرهم و نَکِل ضمائرهم الی الله بقوله7: «بُعِثْتُ اتولّی الظواهر والله یتولی السرائر»؛⁽³⁾

به جهت قول پیامبر: «هرکس نماز ما را به جا آورد و از ذبیحه ما تناول کند او از ماست». اگر آنان به آنچه پیامبر از شرع و دین آورده اعتراف کرده و به توحید اعتقاد داشته و به شریعت تمسک کنند ما آن‌هارا

مومن نامیده و بر ایشان تمام احکام مؤمنان را مترتب می‌نماییم، و مراعات ظاهرشان کرده و باطنشان را به خداوند می‌سپاریم؛ به دلیل گفته پیامبر: «مبعوث شده‌ام تا متولی ظواهر شوم و خداوند متولّی باطن‌هاست.».

امام شاطبی(متوفی 790ق)

⁽⁴⁾}متوفی 790ق{ او در توجیه عدم جواز تکفیر متکلمان اسلامی از سوی یکدیگر می‌گوید:

و من اشد مسائل الخلاف مثلاً مسألة اثبات الصفات حیث نفاها من نفاها، فاذا نظرنا الی مقاصد الفریقین وجدنا کل واحد منهما حائما حول حمی التنزیه و نفی النقائص و سمات الحدوث، و هو مطلوب الأدلة، و انما وقع اختلافهم فی الطریق، و ذلک لایخل بالقصد فی الطرفین معا.

فالحاصل فی هذا الخلاف اشبه الواقع بینه و بین الخلاف الواقع فی الفروع؛⁽¹⁾

از شدیدترین مسائل خلاف - از باب مثال - مسئله اثبات صفات است، که برخی آن را نفی کرده‌اند، هنگامی‌که به مقاصد هر دو فرقه نگاه می‌کنیم در‌می‌ابیم که در صدد تنزیه و نفی نقایص و نشانه‌های حدوث }از خداوند متعال{ می‌باشند و این مطلوب ادله است و فقط اختلاف آنان در طریق است، و این مخلّ به قصد دو طرف نیست، و حاصل در این خلاف،

به خلافی‌که در فروع است بیشتر شبیه می‌باشد.

او می‌نویسد:

و قد اختلفت الامة فی تکفیر هؤلاء الفرق؛ اصحاب البدع العظمی، و لکن الذی یقوی فی النظر و یحسب فی الأثر عدم القطع بتکفیرهم، و الدلیل علیه عمل السلف الصالح فیهم؛⁽²⁾

امت در تکفیر این فرقه‌ها، یعنی صاحبان بدعت‌های بزرگ، اختلاف کرده‌اند، ولی آنچه در نظر قوی به حساب می‌آید و در اثر نیز یافت می‌شود، عدم قطع به تکفیر آنان است، و دلیل بر آن، عمل سلف صالح‌شان می‌باشد.

شاطبی می‌گوید:

انّ اصل الحکم بالظاهر مقطوع به فی الأحکام خصوصا و بالنسبة الی الاعتقاد فی الغیر عموما؛ فانّ سیّد البشر مع اعلامه بالوحی یجری الأمور علی ظواهرها فی المنافقین و غیرهم، و ان علم بواطن احوالهم، و لم یکن ذلک بمخرجه عن جریان الظواهر علی ماجرت علیه...؛⁽³⁾

همان اصل حکم به ظاهر افراد، امری قطعی در احکام به طور خصوص و درباره اعتقاد غیر، به طور عموم است؛ زیرا سیّد بشر - حضرت محمّد- همراه با اعلام به وحی، امور را بر ظواهر آن بر منافقان و دیگران جاری می‌کرد، گرچه از باطن آن‌ها آگاهی داشت، ولی این آگاهی، او را از جریان حکم بر ظواهر افراد باز نمی‌داشت.

ابن‌ابی‌العز حنفی(متوفی 793ق)

⁽¹⁾}متوفی 793ق{ او قاضی علی بن علی بن ابی العز حنفی أذرعی صاحب کتاب الاتباع است که در آن می‌نویسد:

ولایزال التعصب للمذاهب یملأ القلوب بالشحناء یشحنها،و قد نهی الله عن المجادلة لأهل الخلاف فکیف بأهل الوفاق، الاّ ان یقال احسنها. و ما علمنا انّ فی ذلک نیّة تتّخذ و لا مصلحة توجد و لا هدایة تعتقد...؛⁽²⁾

همیشه تعصب نزد صاحبان مذاهب پابرجاست و دل‌ها را پر از کینه می‌کند، در‌حالی‌که خداوند از مجادله با اهل خلاف نهی کرده، تا چه رسد به اهل وفاق، مگر در‌صورتی‌که جدال با احسن باشد. ما، در آن نیتی که اتخاذ شده و مصلحتی که یافت شود و هدایتی که اعتقاد به آن پیدا گردد نمی‌دانیم...

وی هم چنین می‌گوید: «فمن عیوب اهل البدع: تکفیر بعضهم بعضا، و من ممادح اهل العلم انهم یخطئون و لایکفرون»؛⁽³⁾

از عیوب اهل بدعت‌ها: تکفیر یکدیگر و از مدح اهل علم آن است که نسبت خطا داده و تکفیر نمی‌کنند.

ابن‌ابی‌العز می‌نویسد:

واعلم رحمک الله وإیانا أن باب التکفیر وعدم التکفیر باب عظمت الفتنة والمحنة فیه، وکثر فیه الافتراق، وتشتت فیه الأهواء والآراء، وتعارضت فیه دلائلهم، فالناس فیه - فی جنس تکفیر أهل المقالات والعقائد الفاسدة، المخالفة للحق الذی بعث الله به رسوله فی نفس الأمر، أو المخالفة لذلک فی اعتقادهم - علی طرفین ووسط، من جنس الاختلاف فی تکفیر أهل الکبائر العملیة.⁽¹⁾

باب تکفیر و عدم تکفیر بابی است که مصیبت بزرگی در آن پدید آمده و باعث جدایی بسیار شده و هواها و آرا در آن تشتت یافته و دلایل هر کدام، متعارض است و مردم در این مسئله در جنس تکفیر اهل گفته‌ها و عقاید فاسد، مخالف با حقی که رسول بر آن مبعوث شده، در واقع، یا مخالفت با آن در اعتقادشان، بر طریق افراط و تفریط و حد وسط می‌باشند، همانند اختلاف در تکفیر اهل گناهان کبیره در عمل انجام می‌دهند. کبیرۀ عملی.

تفتازانی(متوفی 793ق)

⁽²⁾}متوفی 793ق{ 3. تفتازانی می‌گوید: «مخالف حق از اهل قبله کافر نیست، مادامی‌که ضرورتی از ضروریات دین را مخالفت نکند، مثل حدوث عالم، حشر اجساد».⁽³⁾

زین الدین عراقی (متوفی 806ق)

⁽⁴⁾}متوفی 806ق{ او زین‌الدین عبدالرحیم بن حسین عراقی است که ذیل حدیث نبوی «لا ازال اقاتل

الناس حتی یقولوا لا اله الاّ الله فاذا قالوا: لا اله الاّ الله فقد عصموا منّی اموالهم و انفسهم الاّ بحقّها» می‌گوید:

انّ غایة القتال قول لا اله الاّ الله، فظاهره الاکتفاء بذلک فی حصول الاسلام و ان لم یضمّ الیه شیئا و به قال بعض اصحابنا یصیر بذلک مسلما و یطالب بالشهادة الأخری، فان ابی جعل مرتدا... .

و الذی علیه جمهور العلماء من اصحابنا و غیرهم انّه لایصیر مسلما الاّ بنطقه بالشهادتین... ؛⁽¹⁾

به طور قطع غایت نبرد، گفتن لا اله الاّ الله است و ظاهر آن، عبارت است از اکتفا کردن به آن در حصول اسلام، گرچه چیزی به آن ضمیمه نگردد و این رأی برخی از اصحاب ماست، که از این راه انسان مسلمان می‌شوند، و از او خواسته می‌شود تا گواهی دیگر }گواهی به نبوت پیامبراسلام9{ دهد، و اگر امتناع کرد مرتد به حساب می‌آید... .

نظر جمهور علما از اصحاب ما و دیگران آن است که انسان مسلمان به حساب نمی‌آید، مگر با گفتن شهادتین... .

میر سید شریف جرجانی(متوفی 812ق)

⁽²⁾}متوفی 812ق{ او شریف علی بن احمد جرجانی است که می‌نویسد:

جمهور المتکلمین و الفقهاء علی انّه لایکفر احد من اهل القبلة، فانّ الشیخ ابالحسن قال فی اول کتاب }مقالات الاسلامیین{: اختلف المسلمون فرقا متباینین الاّ انّ الاسلام یجمعهم و یعمّهم، فهذا مذهبه و علیه اکثر اصحابنا. و قد نقل عن الشافعی انّه قال: لا اردّ شهادة احد من اهل الأهواء الاّ الخطابیة، فانّهم یعتقدون حلّ الکذب. و حکی الحاکم صاحب المختصر فی کتاب المنتقی عن ابی حنیفة{ انّه لم یکفر احدا من اهل القبلة. و حکی ابوبکر الرازی مثل ذلک عن الکرخی و غیره.

المختار عندنا و هوان لانکفّر احدا من اهل القبلة؛ ان المسائل التی اختلف فیها اهل القبلة من کون الله تعالی عالما بعلم او موجدا لفعل العبد او غیر متحیز و لا فی جهة و نحوها ککونه مرئیا او لا، لم یبحث النبی عن اعتقاد من حکم باسلامه فیها و لا الصحابة و لا التابعون، فعلم انّ صحة دین الاسلام لاتتوقف علی معرفة الحق فی تلک المسائل، و انّ الخطأ فیها لیس قادحا فی حقیقة الاسلام؛ اذ لو توقفت علیها و کان الخطأ قادحا فی تلک الحقیقة لوجب ان یبحث عن کیفیة اعتقادهم فیها، لکن لم یجر حدیث شی‌ء منها فی زمانه و لا فی زمانهم اصلاً... ؛⁽¹⁾

نظر جمهور متکلمین و فقها بر این است که احدی از اهل قبله را نمی‌توان تکفیر کرد. شیخ ابوالحسن در اول کتاب مقالات الاسلامیین گفته: مسلمانان بعد از پیامبرشان در اموری اختلاف کرده و یکدیگر را به گمراهی نسبت داده و از هم تبری جستند و به

فرقه‌های جدای از هم تقسیم شدند، ولی اسلام ایشان را دور هم جمع کرد و این مذهب اوست و اکثر اصحاب ما نیز بر این عقیده‌اند. از شافعی نقل شده که گفت: گواهی احدی از اهل هواهای نفسانی را ردّ نمی‌کنم، به جز خطابیه، زیرا آنان معتقد به حلال‌بودن دروغند. حاکم صاحب المختصر در کتاب المنتفی از ابوحنیفه{ حکایت کرده که او احدی از اهل قبله را تکفیر نکرده است. ابوبکر رازی نیز همانند این مطلب را از کرخی و دیگران حکایت کرده است.

قول انتخاب شده نزد ما این است که احدی از اهل قبله را تکفیر نمی‌کنیم زیرا مسائلی که اهل قبله درباره آن‌ها اختلاف دارند از قبیل: عالم بودن خدا به علم، یا ایجاد کننده فعل بندگان، یا مکان نداشتن خدا، یا در جهتی نبودن او و امثال آن‌ها همانند دیده‌شدن یا دیده‌نشدن خدا، پیامبر و صحابه و تابعین از کسانی که حکم به اسلامشان می‌شد از اعتقاد به این موضوعات جست‌وجو نمی‌کردند، بنابراین از این راه دانسته می‌شود صحت دین اسلام متوقف بر شناخت حق در این مسائل نیست، و خطا‌کردن در این مطالب مضرّ به حقیقت اسلام نمی‌باشد، زیرا اگر متوقف بر این امور باشد و خطا، به آن حقیقت ضرر رساند باید از کیفیت اعتقادشان در آن امور سؤال می‌شد، ولی در

زمان آن

حضرت و عصر صحابه و تابعین هرگز از هیچ یک از آن‌ها گفت وگویی نبود... .

تقی الدین ابوبکر بن محمّد حسینی حصنی شافعی (م829ق)

او درباره ابن‌تیمیه می‌گوید:

انّ ابن تیمیة الذی کان یوصف بانّه بحر من العلم، لایستغرب فیه ما قاله بعض الأئمة عنه من انّه زندیق مطلق. وسبب قوله ذلک انّه تتبع کلامه فلم یقف له علی اعتقاد حتّی انّه فی مواضع عدیدة یکفر فرقة و یضلّلها، وفی آخر یعتقد ما قالته أو بعضه، مع انّ کتبه مشحونة بالتشبیه والتجسیم، والإشارة إلی الازدراء بالنبی9 والشیخین وتکفیر عبدالله بن عباس و انّه من الملحدین، وجعل عبدالله بن عمر من المجرمین وانّه ضالّ مبتدع... .⁽¹⁾

ابن‌تیمیه، کسی است که به دریایی از علم توصیف می‌شد، و غریب به نظر نمی‌رسد آن‌که برخی از امامان او را به زندیق مطلق یاد کرده‌اند. دلیل این سخن درباره ابن‌تیمیه این است که کلامش پیگیری شده و به این نتیجه رسیده‌اند که او در مواضع بسیاری فرقه‌ای را تکفیر کرده و به گمراهی نسبت داده است، و به برخی دیگر نسبت‌های ناروای دیگری داده است، در‌حالی‌که کتاب‌های او پر از اعتقاد به تشبیه و تجسیم و اهانت و تنقیص به پیامبر و ابوبکر و عمر و تکفیر عبدالله بن عباس است و این‌که او از کافران است و عبدالله بن عمر را از مجرمان و گمراهان و بدعت‌گزاران معرفی کرده است...

ابن‌الوزیر(متوفی 840ق)

⁽²⁾}متوفی 840ق{ او در کتاب ایثار الحق علی الخلق بعد از ذکر تعدادی از حدیث، که از تکفیر و هجران نهی کرده می‌نویسد:

و فی ضوء ذلک ما یشهد لصحة التغلیظ فی تکفیر المؤمن و اخراجه من الاسلام مع شهادته بالتوحید و النبوات، و خاصة مع قیامه بأرکان الاسلام و تجنّبه للکبائر و

ظهور امارات صدقه فی تصدیقه، لاجل غلطة فی بدعة، لعلّ المکفر له لایسلم من مثلها او من قریب منها، و حسن ظن الانسان بنفسه لایستلزم السلامة من ذلک عقلاً و لا شرعا، بل الغالب علی اهل البدع شدة العجب بنفوسهم و الاستسحان لبدعتهم... ؛⁽¹⁾

در پرتو آن چیزی است که گواهی می‌دهد به سخت‌گیری در تکفیر مؤمن و خارج کردن او از اسلام با گواهی او به توحید و نبوت‌ها، به ویژه با قیام او به ارکان اسلام و اجتناب او از گناهان کبیره و ظهور نشانه‌های صداقت او در تصدیق اسلام، به جهت انجام بدعتی از روی اشتباه، شاید تکفیر کننده او از مثل آن یا نزدیک به آن سالم نماند، و حسن‌ظن انسان به خودش مستلزم سلامت از آن عقلا و شرعا نیست، بلکه غالب بر اهل بدعت‌ها شدت خودبینی و خوش بینی نسبت به بدعت‌هایشان است.... .

او نیز در توجیه لزوم احتیاط در تکفیر می‌نویسد:

الخطأ فی الوقف علی تقدیره تقصیر فی حق من حقوق الغنی الحمید العفو الواسع اسمح العزماء و ارحم الرحماء و احکم الحکماء سبحانه و تعالی، و الخطأ فی التکفیر علی تقدیره اعظم الجنایات علی عباده المسلمین المؤمنین، و ذلک مضاد لما اوجب الله من حبهم و نصرهم و الذنب عنهم؛⁽²⁾

اشتباه در توقف بر فرض آن کوتاهی در حقی از حقوق خداوند بی‌نیاز و ستایش شده و اهل‌گذشت و دارای وسع بسیار است که بیشترین گذشت را از بدهکاران داشته و مهربان‌ترین مهربانان و حکیم‌ترین حکیمان، یعنی خداوند سبحان متعالی است. و خطا کردن در تکفیر بر فرض آن، بزرگ‌ترین جنایت‌ها بر بندگان مسلمان و مؤمن است و این در تضاد با دستور خداوند به دوستی و نصرت و دفاع از مسلمانان و مؤمنان می‌باشد.

او نیز می‌گوید: «انّ فی الحکم بتکفیر المختلف فی کفرهم مفسدة بینة تخالف الاحتیاط»؛⁽¹⁾

به طور قطع در حکم به تکفیر کسانی‌که در کفر‌شان اختلاف است، مفسده‌ای آشکار وجود دارد و مخالف با احتیاط است.

او نیز می‌گوید:

اذا تورع الجمهور من تکفیر من اقتضت النصوص کفره فکیف لایکون الورع اشدّ من تکفیر من لم یرد فی کفره نص واحد، فاعتبر تورع الجمهور هنا و تعلم الورع منهم فی ذلک؛⁽²⁾

اگر مردم از تکفیر کسانی که نصوص دلالت بر کفر‌شان دارد پرهیز می‌کنند، پس چگونه پرهیز شدیدتر نباشد در‌باره تکفیر کسانی‌که به کفر آنان حتی یک نص وجود ندارد، پس ورع مردم را در این‌جا نیز پیاده کن و از ایشان در این این‌باره نیز پرهیزکاری فراگیر.

ابن‌وزیر میگوید:

انّ التکفیر بالإلزام ومآل المذهب رأیٌ محضٌ لم یرد به السمعُ لا تواتُراً، ولا آحاداً ولا إجماعاً، والفرض أن أدلة التکفیر والتفسیق لا تکون إلاَّ سمعیةً، فانهدَّت القاعدة، وبَقِیَ التکفیر به علی غیر أساس؛⁽³⁾

همانا تکفیر به لازم و بازگشت مذهب رأی محض است و دلیل سمعی متواتر و اجماع بر آن وارد نشده و فرض آن است که ادلۀ تکفیر و تفسیق نیست، مگر سمعی، از‌این‌رو قاعده از بین رفته و تکفیر بیاساس است.

ابن‌حجر عسقلانی(متوفی 852ق)

⁽⁴⁾}متوفی 852ق{ او حافظ احمد بن علی بن حجر عسقلانی شارح صحیح بخاری است که در آن

می‌نویسد:

قوله: «امرت ان اقاتل الناس حتی یشهدوا...» دلیل علی قبول الاعمال الظاهرة و الحکم بما یقتضیه الظاهر و الاکتفاء فی قبول الایمان بالاعتقاد الجازم، خلافا لمن اوجب تعلّم الأدلة، و قد تقدّم ما فیه. و یؤخذ منه ترک تکفیر اهل البدع المقرّین بالتوحید الملتزمین للشرائع، و قبول توبة الکافر من کفره من غیر تفصیل بین کفر ظاهر او باطن؛⁽¹⁾

گفته پیامبر }مأمورم با مردم نبرد کنم تا گواهی دهند....{ دلیل است بر پذیرش اعمال ظاهر و حکم به مقتضای ظاهر و اکتفا در پذیرش ایمان به اعتقاد جازم، بر خلاف کسانی‌که فراگیری ادله را واجب کرده‌اند و قبلاً به اشکال آن پرداختیم. از این مطلب استفاده می‌شود که باید دست از تکفیر اهل بدعت‌ها در‌صورتی‌که به توحید اقرار کرده و به شرایع ملتزم باشند، برداشت و توبه کافر را از کفرش بدون تفصیل بین کفر ظاهر یا باطن پذیرفت.

او ذیل حدیث: «من قال لاخیه: یا کافر فقد باء منها احدهما» که بخاری و مسلم آن را از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده‌اند می‌نویسد: «و التحقیق انّ الحدیث سیق لزجر المسلم عن ان یقول ذلک لأخیه المسلم....»؛⁽²⁾این حدیث بدین جهت گفته شده تا مسلمان را از اتهام به برادر مسلمانش باز دارد.... .

ابن‌حجر‌عسقلانی می‌گوید:

...و فی حدیث ابن عباس من الفوائد؛ منها الاقتصار فی الحکم باسلام الکافر اذا اقرّ بالشهادتین؛⁽³⁾

...در حدیث ابن ابن‌عباس فوایدی است از آن جمله این‌که باید در حکم به اسلام کافر، اکتفا بر اقرار به شهادتین کرد.

بدرالدین عینی(متوفی 855ق)

⁽¹⁾}متوفی 855ق{ او بدرالدین محمود بن احمد عینی است که در شرح خود بر صحیح بخاری می‌نویسد:

...و التقیید بالض-رورة لإخراج مالم یعلم بالض-رورة انّ الرسول جاء به کالاجتهادیات، کالتصدیق بانّ الله تعالی عالم بالعلم او عالم بذاته، و التصدیق بکونه مرئیا او غیر مرئی؛ فانّ هذین التصدیقین و امثالهما غیر داخلة فی مسمّی الایمان، فلهذا لایکفّر منکر الاجتهادیات بالإجماع...؛⁽²⁾

... تقیید به ضرورت به دلیل اخراج اموری است که علم ضروری برآمدن آن‌ها از سوی پیامبر وجود ندارد، همانند امور اجتهادی همچون تصدیق به این‌که خداوند متعال دیده می‌شود یا دیده نمی‌شود، زیرا این دو تصدیق و امثال آن، در حقیقت ایمان داخل نیست، از این‌رو منکر امور اجتهادی به اجماع تکفیر نمی‌شود... .

او نیز در شرح حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم «من رمی مؤمنا بکفر فهو کقتله» می‌نویسد:

یعنی فی الحرمة. و قیل: لانّ نسبته الی الکفر الموجب لقتله کالقتل؛ لانّ المتسبب للشی‌ء کفاعله؛⁽³⁾

در حرمت و گفته شده: به جهت آن‌که نسبت دادن او به کفر موجب کشتن اوست، همانند کشتن یک فرد، زیرا سبب‌ساز یک عمل همانند انجام دهنده آن است.

ابن‌الهمام حنفی (متوفی 861ق)

⁽¹⁾}متوفی 861ق{ او کمال الدین محمد بن عبدالواحد معروف به ابن‌الهمام حنفی از علمای احناف و شارح کتاب الهدایة مرغینانی است. او می‌نویسد: