اخلاق همسایه داری و آپارتمان نشینی

مشخصات کتاب

سرشناسه: فلاح، محمدجواد، 1358-

عنوان و نام پدیدآور: اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان نشینی/ محمدجواد فلاح؛ تهیه کننده مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.

مشخصات نشر: قم: دفترعقل، 1388.

مشخصات ظاهری: 100 ص. - - (مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما؛ 437)

شابک: 978-600-5563-29-0

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه: ص. 87 -90 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع: آپارتمان‌ها

موضوع: آپارتمان‌نشین‌ها

موضوع: همسایگی

شناسه افزوده: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهش‌های اسلامی

رده بندی کنگره: 1388 8ف9الف/6/7287 HD

رده بندی دیویی: 643/27

شماره کتابشناسی ملی: 1858831

اشاره

اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی

نویسنده: محمدجواد فلاح

فهرست مطالب

دیباچه1

پیش‌گفتار3

فصل اول: کلیات5

الف) اخلاق7

ب) همسایه8

ج) آپارتمان9

د) محدوده همسایگی10

فصل دوم: اخلاق و حقوق همسایه‌داری در اسلام16

الف) بایسته‌های اخلاق همسایه‌داری19

یک - خوش همسایگی، دستور الهی19

دو - خوش‌همسایگی، نشانه مسلمانی و ایمان20

سه - دل‌جویی از همسایه20

ب) حقوق همسایگی23

ج) همسایه‌آزاری26

یک - جایگاه همسایة بد26

دو - مصداق‌های همسایه آزاری28

د) آثار خوش همسایگی31

یک - زیاد شدن روزی31

دو- آباد شدن سرزمین‌ها و طولانی شدن عمر31

سه - زیاد شدن یار و خدمه32

چهار - زیاد شدن همسایه32

ه-) آثار همسایه آزاری33

فصل سوم: آپارتمان‌نشینی34

الف) از نظر فیزیکی و نمای ساختمان35

ب) ابعاد معنوی36

الف) نظم‌پذیری و انضباط اجتماعی ساکنان39

ب) امنیت مالی، جانی و ناموس40

ج) تقویت روحیه اتحاد و همدلی40

د) رشد اخلاقی و تمرین مکارم اخلاق40

الف) محدودیت‌های زمانی برای رفت‌وآمد ساکنان41

ب) رعایت نکردن حریم‌های عمومی و خصوصی42

ج) تأثیر فرهنگ‌های غیر هم‌سو بر تربیت عمومی خانواده42

د) رعایت نکردن حقوق در مورد مکان‌های عمومی43

ه-) آسیب‌های اخلاقی44

و) مزاحمت‌های صوتی44

الف) جلوه‌های مثبت45

یک - انصاف45

دو - ایثار45

سه - حفظ اسرار46

چهار - احسان و یاری47

پنج - عفو و گذشت و تحمل همسایه47

شش - عفت و خویشتن‌داری48

هفت - نمونه‌های دیگر49

ب) جلو‌ه‌های منفی49

یک - تجسس و فال‌گوشی49

دو - تجمل‌گرایی و چشم و هم‌چشمی50

سه - خودمحوری و خودخواهی51

فصل چهارم: همراه با برنامه‌سازان52

الف) توجه دست‌اندرکاران رسانه به گسترش فرهنگ درست همسایه‌داری52

ب) افزایش سطح آگاهی عمومی درباره اخلاق و حقوق همسایه‌داری53

ج) نقد و ارزیابی سریال‌هایی با موضوع همسایه‌داری54

د) الگوسازی مناسب54

ه-) پیشنهادهای کلی55

الف) ساختار دراماتیک (روال داستان، ماجراهای فرعی)56

یک - نگاه ویژه به شخصیت‌های داستان، به عنوان همسایه56

دو - اخلاق همسایه‌داری و الگوها57

سه - ارزش و اهمیت اخلاق همسایه‌د‌اری و آپارتمان‌نشینی58

چهار - اخلاق همسایه‌داری، خانواده و فرزندان61

ب) دیالوگ‌ها و رفتارهای در حال ایفای نقش62

یک - توجه به سلوک صحیح همسایه‌ها62

دو - ترسیم مصداق‌های عینی65

ج) طراحی صحنه و لوکیشن66

یک - طراحی صحنه (محیط‌های بسته و باز)66

دو - آفت‌ها و آسیب‌های صحنه67

د) ساخت نماآهنگ با موضوع اخلاق همسایه‌داری68

ه-) طرح‌های کوتاه71

و) زیرنویس‌ها، پلاتو و پیام مجری73

اول - آیه‌های قرآن74

دوم - روایت‌ها74

سوم - سیره معصومان و پیامبران76

چهارم - سیره بزرگان و عالمان دین80

پنجم - حکایت اخلاقی83

ششم - ضرب‌المثل‌ها و اشعار84

ز) آموزش اخلاق همسایه‌داری و فرهنگ‌سازی در میان کودکان و نوجوانان85

ح) گزارش‌های خبری86

ط) مستندسازی87

ی) برنامه‌های مستقل88

ک) تاک شو ویژه اخلاق همسایه‌داری88

کتاب‌نامه91

دیباچه

دیباچه

متأسفانه در دنیای ماشینی امروز، روابط عاطفی و انسانی مردم با یکدیگر چنان به ضعف و خاموشی گراییده است که همسایگان نزدیک نیز کوچک‌ترین خبری از حال همدیگر ندارند و حتی گاهی پس از چندین سال سکونت در یک محل، هنوز از نام هم بی‌خبرند. این در حالی است که خداوند در قرآن مجید، همه انسان‌ها را به احسان همسایگان سفارش می‌کند و می‌فرماید: «وَ بِالْوالِدَینِ إحساناً... الْجارِ ذی‌الْقُربی وَالْجارِ الجُنُبِ؛ و به پدر و مادر و... همسایه نزدیک و همسایه دور احسان کن». (نساء: 36) و امام علی(ع) در آخرین وصیت‌های خویش در نامه 47 نهج‌البلاغه می‌فرماید:

اللهَ اللهَ فی جیرانِکُمْ فَاِنَّهُمْ وصیهُ نَبِیِّکُمْ مازَالَ یُوصی بِهِمْ حتی ظَنَنّا اَنَّهُ سَیُورِّثُهُمْ.

از خدا بترسید! از خدا بترسید! درباره همسایگان که همواره مورد سفارش پیامبرتان بوده‌اند (آن حضرت) به قدری درباره آنان سفارش می‌کرد که گمان می‌بردیم برای ایشان میراثی قرار خواهد داد.

رفتار نیک همسایگان با یکدیگر می‌تواند سرچشمه برکت‌های فراوان باشد. امام صادق(ع) در سخنی زیبا می‌فرماید: «حُسْنُ الْجَوارِ یُعَمِّرُ الدّیارَ و یَزیدُ فی الْاَعْمارِ؛ همسایه‌داری نیکو، شهرها را آباد و عمرها را طولانی می‌کند».⁽¹⁾

وجود همسایه خوب برای آدمی، نعمتی ارزشمند است و رفت‌وآمد، رسیدگی، احوال‌پرسی، یاری، عیادت، انفاق و صدقه، رفع نیاز و هم‌دردی از جمله وظایف همسایگان و نشانه جوان‌مردی است؛ به‌گونه‌ای که حضرت علی(ع) در تأیید این مطلب می‌فرماید: «مِنَ المُروّهِ تَعَهُّدُ الجیران؛ رسیدگی به همسایگان، جوان‌مردی است».⁽²⁾

پژوهشگر ارجمند، جناب آقای محمدجواد فلاح در این پژوهش، پس از بیان ضرورت طرح اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی، به بایدها و نبایدهای این ارتباط پرداخته و آثار نامطلوب همسایه‌آزاری و راهکارهای مناسب را برای احیای آداب اصیل اسلامی به وسیله رسانه ملی بازگو کرده است. امید می‌بریم که تلاش بی‌شایبه ایشان، مورد استفاده جدّی برنامه‌سازان ارجمند قرار گیرد.

انّه ولی التوفیق

گروه جامعه‌شناسی

اداره کل پژوهش

پیش‌گفتار

پیش‌گفتار

یکی از بخش‌های سه‌گانه آموزه‌های دینی، «اخلاق» است که در پیشرفت جامعه انسانی جایگاهی ارزشمند دارد. در عصر کنونی که تکنولوژی و شهرنشینی مدرن، مفاهیم اخلاقی و انسانی را درنوردیده است، پرداختن به این موضوع، ضروری‌تر به نظر می‌رسد.

اخلاق، در هماهنگ‌سازی آموزه‌های وحی با نیاز مخاطبان، از «کلام» و «فقه» عقب مانده است. ازاین‌رو، شایسته است عالمان اخلاق، برای درمان مشکلات اخلاقی روزگار حال، راهکاری پویاتر به دست آورند.

امروزه دانش کلام، با عنوان «کلام جدید» و دانش فقه زیر چتر «فقه پویا»، عرصه جدیدی را برای مخاطبان خود گسترانده‌اند که با بیانی جدیدتر می‌توانند پاسخ‌گوی نیازهای مخاطبان وحی باشند. تلاش پژوهشگران اخلاق، برای نهادینه‌سازی آموزه‌های اخلاقی در وجود مخاطبان آن، که با عنوان‌هایی همچون «اخلاق کاربردی»⁽¹⁾و «اخلاق حرفه‌ای»⁽²⁾به کار می‌رود، درخور ستایش

است. نیاز جامعه انسانی به اخلاق، کوشش فراگیری را می‌طلبد، تا همه افراد جامعه از این اصل سعادت‌بخش و انسان‌ساز بهره‌مند شوند.

«اخلاق معاشرت» که یکی از شاخه‌های مهم اخلاق کاربردی است، یکی از آیین‌نامه‌های بسیار پویا برای نهادینه‌سازی اخلاق در جامعه اسلامی به‌شمار می‌رود. اخلاق معاشرت، آداب هم‌نشینی و ارتباط گروه‌های مختلف انسانی را در سایه اخلاق نشان می‌دهد که در کتاب‌های روایی و اخلاق، ذیل عنوان‌هایی چون «کتاب العشره» یا «باب المعاشره» آورده شده است.

هدف از این پژوهش، پرداختن به «اخلاق همسایه‌داری» است که از مصداق‌های اخلاق معاشرت به شمار می‌رود. توجه به این موضوع بسیار ضروری است، زیرا پس از خانواده که کوچک‌ترین و اساسی‌ترین تشکل اجتماعی انسان‌ها به شمار می‌آید، همسایگان می‌توانند با همکاری و معاشرت اخلاقی و عاطفی درست، پاسدار فرهنگ و اصول ارزشی و ضامن استحکام و استواری جامعه خویش باشند.

در این پژوهش، ابتدا به اهمیت و جایگاه همسایه و اخلاق همسایه‌داری در اسلام و آن‌گاه به بایدها و نبایدها و حقوق همسایگان خواهیم پرداخت. سپس همسایه‌داری مدرن را - که امروزه باعنوان آپارتمان‌نشینی از آن یاد می‌شود - بررسی و نظام اخلاقی آن را طرح خواهیم کرد. در نهایت، به بررسی اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی در رسانه می‌پردازیم و راهکارهایی را به‌منظور گسترش اخلاق همسایه‌داری پیشنهاد خواهیم کرد.

فصل اول: کلیات

اشاره

فصل اول: کلیات

زیر فصل ها

1. طرح موضوع

خانواده، کوچک‌ترین و مؤثرترین واحد اجتماعی انسان‌هاست که در تکامل مادی و معنوی انسان نقش دارد. رفتارهای همسایگان نیز به‌طور ضمنی و غیرمستقیم، بر رفتارهای عاطفی و اخلاقی انسان تأثیر شگرفی می‌گذارند، تا جایی که هر فرد در برابر کنش همسایگان، واکنش متناسب با آن را نشان می‌دهد، این تأثیر و تأثر، در رفتار، گفتار، نوع پوشش و اخلاق فردی و اجتماعی همسایگان نمود می‌یابد.

این اثرگذاری متقابل می‌تواند چارچوب اخلاقی افراد یک محل را به‌عنوان یک واحد اجتماعی نسبتاً وسیع بسازد. نوع اندیشه و هنجارهای انتقال یافته در بین همسایگان، بر تک‌تک افراد خانواده، به‌ویژه فرزندان اثر می‌گذارد و به همین دلیل، همسایه‌ها در پیدایش برخی مشکلات اخلاقی و رفتاری و نابسامانی‌های اجتماعی دخالت دارند. اعضای خانواده از راه تلقین‌پذیری، تقلید و نظاره کردن، از ویژگی‌های رفتاری همسایه اثر می‌پذیرند. پس می‌توان گفت رفتار و اخلاق همسایگان در شکل‌گیری شخصیت افراد خانواده، نقش به‌سزایی دارد.

با توجه به معضل رشد جمعیت و روآوردن بیش از پیش مردم به زندگی شهری و آپارتمان‌نشینی، این اثرگذاری بسیار بااهمیت است؛ چرا که هم‌نشینی و رفت‌وآمدها در یک مجتمع مسکونی، زمینه این تأثیر و تأثر را بیشتر فراهم می‌کند.

پژوهش‌های روان‌شناختی نیز مؤید این واقعیت است که وقتی محیط پیرامون، وضع ناخوش‌آیندی داشته باشد، نتایج آزمون هوش، نامطلوب می‌شود.⁽¹⁾از این مهم‌تر، رشد هیجان اخلاقی افراد، به میزان ارتباط افراد با یکدیگر بستگی دارد.

چارلز هورتن کولی⁽²⁾عقیده دارد محیط همسایگی، به‌منزله پرورشگاه طبیعت انسانی است که در آن احساسات پایه‌ای، ضروری، وفاداری و توجه به دیگران آموخته می‌شود. همسایگان با بهره‌گیری از روابط متقابل چهره به چهره و مناسبات عاطفی و همانندی و همکاری نزدیک، در تربیت اجتماعی و رشد عاطفی یکدیگر می‌کوشند.⁽³⁾

ژان پیاژه⁽⁴⁾، روان‌شناس مشهور نیز روح جمعی و فردی را به هم پیوند داده و تأثیر رفتارهای افراد ساکن در مجاورت خانواده‌ها را در ویژگی‌های رفتاری کودکان، امری مسلّم دانسته است.⁽⁵⁾

با توجه به مطالب گفته شده، ضرورت طرح اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی روشن می شود و جا دارد که به منشور درست و جامعی در این زمینه دست یابیم و بدین وسیله، گروه همسایگان را برای معاشرت با دیگر همسایگان، در مسیر صحیح اخلاقی قرار دهیم و آنها را به سعادت مادی و معنوی رهنمون شویم.

بدین‌ترتیب، دین اسلام، جایگاه ویژه‌ای برای همسایه و همسایه‌داری قائل شده است، ضمن آنکه خداوند در قرآن کریم، در آیه 36 سوره نساء، همگان را آشکارا به احسان به همسایه سفارش می‌کند. در سیره و کلام ائمه معصوم(ع) نیز این مهم، جایگاه شایسته‌ای دارد، از جمله امیرمؤمنان، علی(ع) در واپسین لحظات زندگی‌اش، به دو فرزند بزرگوارش این‌گونه سفارش می‌کند:

الله، الله، فی جِیرانِکُِم فَاِنَّها وصیةُ نبِیکم، مازالَ یوصی بِهم حَتّی ظَنَنّا اَنَّه سَیورَثَهُم.⁽¹⁾

خدای را، خدای را، درباره همسایگان. بپایید که سفارش شده پیامبر شمایند. پیوسته درباره آنان سفارش می‌فرمود، چندان‌که گمان بردیم برای آنان ارثی معین خواهد کرد.

نظیر این فرمایش، در کلام ائمه معصوم(ع) بسیار به چشم می‌خورد؛ از حسن هم‌جواری و آزار نرساندن به همسایه تا رسیدگی و مهربانی به همسایگان و دیگر مسائل که در مباحث بعدی بدان خواهیم پرداخت.

2. مفهوم‌شناسی

اشاره

زیر فصل ها

الف) اخلاق

ب) همسایه

ج) آپارتمان⁽²⁾

د) محدوده همسایگی

الف) اخلاق

الف) اخلاق

واژه اخلاق، جمع «خُلْق» و «خُلُق» است که در لغت به معنای سرشت، عادت و خوی به کار می‌رود.⁽³⁾این معنا هم شامل سجایای پسندیده است و هم

خوی‌های ناپسند را دربرمی‌گیرد. عالمان لغت، واژه «خُلق» را هم‌ریشه با «خَلق» دانسته‌اند و خصوصیات باطنی را خُلْق و خصوصیات ظاهری و جسمانی را خَلْق گفته‌اند که اولی با اختیار انسان حاصل می‌شود و دومی اختیاری نیست.⁽¹⁾در قرآن نیز واژه «خُلق» به همان معنای لغوی آن اطلاق شده است: «إِنّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ؛ به راستی که تو را خویی والاست».⁽²⁾(قلم: 4)

عالمان اخلاق، معانی اصطلاحی گوناگونی برای «اخلاق» برشمرده‌اند،⁽³⁾از جمله گفته‌اند: «صفات نفسانی‌ای که در نفس انسان رسوخ کرده و پایدار شده باشند... .»⁽⁴⁾برخی دیگر هم، آن را شامل صفات نفسانی غیرپایدار دانسته‌اند.⁽⁵⁾

ابوعلی مِسکَویه در تعریف اخلاق می‌گوید: «اخلاق، حالتی نفسانی است که بدون نیاز به تفکر و تأمل، آدمی را به سوی کار حرکت دهد.»⁽⁶⁾اگر از این حالت نفسانی کارهای خوب صادر شود، آن را «اخلاق خوب» و اگر کارهای بد صادر شود، آن را «اخلاق بد» گویند و البته تقسیم فضیلت‌ها و رذیلت‌های اخلاق نیز بر همین مبناست. برخی از معاصران نیز گفته‌اند: «اخلاق، روش‌های آدمی در کارهای روزمره یا شیوه‌های آدمی در زندگی خود است».⁽⁷⁾

ب) همسایه

ب) همسایه

از نظر لغت، به دو یا چند نفر که زیر یک سقف باشند یا اتاق یا خانه آنها متصل یا نزدیک به هم باشد، همسایه می‌گویند.⁽¹⁾در قرآن، کلمه «جار» به معنای همسایه آمده که مصدر آن «جوار» و به معنای همسایگی است.

صاحب مفردات در ذیل «ج و ر»، «جار» را این‌گونه معنا کرده است: «الجارُ مَنْ یقْرَبُ مَسْکَنَهُ مِنْک؛ همسایه، کسی است که مسکنش نزدیک توست».⁽²⁾

این نکته مهم است که کلمه جار (همسایه) از اسمای متضایف و وابسته به طرف دیگر است؛ مثل دوست و برادر که محتاج به طرف دیگر خود است و اخلاق و حقوق همسایه نیز دو طرفه است.

ج) آپارتمان

ج) آپارتمان⁽³⁾

قسمتی از عمارت، مرکّب از چند اتاق و ضمایم آنها را آپارتمان گویند.⁽⁴⁾هر چند در قوانین مدون، تعریف خاصی از آپارتمان نشده است، در اصطلاح می‌توان گفت: آپارتمان، عبارت است از یک واحد مستقل در ساختمان چند طبقه که از آن برای سکونت یا کار استفاده می‌شود و مالکیت در آن، شامل دو قسمت اختصاصی و مشترک (عمومی) است.⁽⁵⁾به این نوع سکونت و هم‌جواری، در اصطلاح رایج، «آپارتمان‌نشینی» گفته می‌شود.

در این نوع هم‌جواری، ضرورت اخلاق و نوع رفتار همسایگان با یکدیگر، از همسایه‌داری سنتی متفاوت است که در پژوهش حاضر بدان خواهیم پرداخت.

د) محدوده همسایگی

د) محدوده همسایگی

«همسایه» در عرف شامل خانه‌های هم‌جوار می‌شود، حال آنکه در دین اسلام، این محدوده وسیع‌تر است.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله درباره حدّ همسایگی فرمود:

کُلّ اَرْبَعِینَ داراً جِیرانٌ مِن بَینَ یدَیهِ وَمِنِ خَلْفِهِ وَعَنْ یمِینهِ وَعَنْ شِمالِهِ.

تا چهل خانه از روبه‌رو، پشت سر، طرف راست و چپ، همسایه محسوب می‌شوند.⁽¹⁾

یا زمانی که از آن حضرت درباره حدّ همسایگی پرسیدند، فرمود: «حَدُّ الْجِوارِ اَربَعونَ داراً؛ حدّ همسایگی، چهل خانه است».⁽²⁾

امام صادق(ع) از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: «هر چهل خانه از چهار طرف، همسایه محسوب می شوند».⁽³⁾

امام باقر(ع) در حدیثی، به حق همسایگی تا چهل خانه از هر چهار جهت اشاره می‌کند.⁽⁴⁾شیخ طوسی درباره حدّ همسایگی این‌گونه نقل می‌کند:

عایشه روایت کرده که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درباره حد همسایگی پرسیده شد، فرمود: «چهل خانه است» و به ابوبکر، عمر، عثمان و حضرت علی(ع) فرمود: «خارج شوید و فریاد بزنید که حدّ همسایگی چهل خانه است».⁽⁵⁾

از این روایت‌ها فهمیده می‌شود که محل سکونت یک شخص، در مرکز دایره‌ای قرار دارد که تا چهل خانه از هر طرف، همسایه او به شمار می‌روند و

اگر اخلاق درست معاشرت، در مورد آنها رعایت شود، دگرگونی عظیم اخلاقی در فرد و اجتماع صورت می‌پذیرد.

در برخی احادیث، حدّ همسایگی به گونه‌ای دیگر بیان شده است. برای مثال، در سُبُل السلام از امام علی(ع) روایت شده است که کسی که صدا و ندای همسایه را می‌شنود، همسایه است. همچنین گفته شده است هرکس همراه تو نماز صبح در مسجد بخواند، همسایه است.⁽¹⁾

از روایت‌های گفته شده، درمی‌یابیم که همسایگی، به خانه‌های مجاور و نزدیک به هم محدود نمی‌شود و طیف گسترده‌ای از هم‌نوعان و ساکنان محله را شامل می‌شود که انسان در برابر آنها مسئولیت اخلاقی و حقوقی دارد.

به کار بردن اخلاق همسایه‌داری و عمل به منشور آن، پی‌آمدهای مهمی دارد و سبب پیدایش فضیلت‌های اخلاقی و دوری از صفات زشت در فرد و جامعه می‌شود.

3. کاربرد رسانه‌ای

رسانه‌های جمعی، به ویژه صداوسیما، به دلیل روبه‌رو بودن با گستره وسیعی از مخاطبان، نقش ویژه‌ای در فرهنگ‌سازی جامعه دارند که می‌توانند آن را جهت مثبت به کار گیرند یا جهت منفی.

در این میان، تلویزیون به دلیل جذابیت بیشتر نسبت به رسانه‌های دیگر و عامه‌پسند بودن می‌تواند به آسانی مخاطبان خود را به‌سوی تفکری درست یا غلط رهنمون شود.

از آنجا که این رسانه در کنار ارتباط شنیداری به شکل دیداری نیز با بینندگان خود مرتبط است، به راحتی می‌تواند با نفوذ در بین مخاطبان، بر رفتارهای اجتماعی، فرهنگی و نوع اخلاق آنها تأثیر گذارد و آنها را در جهت خواست خود هماهنگ کند. بنابراین، برای تصحیح روابط همسایگان و نهادینه کردن اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی می‌توان به این نکته توجه کرد.

برنامه‌سازان این رسانه فراگیر می‌توانند در برنامه‌هایی که مورد توجه عموم افراد جامعه است، از جمله سریال‌ها و برنامه‌های طنز، در راه فرهنگ‌سازی و نهادینه کردن اخلاق همسایه‌داری بکوشند. آنها باید با نگاهی اخلاقی، این برنامه‌ها را تهیه کنند، تا ضمن پر کردن اوقات فراغت مخاطبان خود، گام شایسته‌ای در راه رشد و پیشرفت فرد و اجتماع بردارند.

بررسی اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی در رسانه‌ها ضروری است. از‌این‌رو، ما در بخشی از این پژوهش، نکاتی را در زمینه سیاست‌گذاری‌های کلی و پیشنهادهایی را برای برنامه‌سازان مطرح کرده‌ایم. امید است سازندگان برنامه‌های مختلف صدا وسیما با الگوبرداری از آموزه‌های دینی، به رسالت و هدف مقدس خود که شکوفایی فردی و اجتماعی است، نزدیک‌تر شوند.

4. پیشینه پژوهش

تاکنون در مورد اخلاق همسایه‌داری، به ویژه شکل مدرن آن؛ یعنی آپارتمان‌نشینی و با رویکرد رسانه‌ای و کاربردی آن، پژوهشی جامع و جداگانه صورت نگرفته است. این مسئله نزد ادیان الهی، به ویژه دین مبین اسلام و پیشوایان معصوم(ع) جایگاه مهمی دارد. ازاین‌رو، عالمان دین، بخش‌های مختلفی را در کتاب‌های روایی و اخلاقی خود به این مهم اختصاص داده‌اند. از جمله کتاب‌های روایی که

در آن به این موضوع پرداخته‌اند، اصول کافی شیخ کلینی است. بحارالانوار مجلسی و مستدرک‌الوسائل محدث نوری نیز، بخشی را به این مسئله اختصاص داده‌اند. در میزان الحکمه، استاد محمدی ری‌شهری نیز مجموعه روایت‌های همسایگی، ذیل عنوان «الجوار» ذکر شده است.

همچنین در برخی منابع اخلاقی، مانند اَلْمَحَجَّة الْبَیضاء فی تهذیبِ الإحْیاء از ملامحسن فیض کاشانی و در کتاب خزاین و معراج السّعاده از ملااحمد نراقی، به اخلاق همسایه‌داری و معاشرت درست با همسایه پرداخته شده است.

کتاب‌های بررسی حقوق همسایگان، اثر مهدی اسماعیلی و سیمای همسایه، اثر محمد راجی واعظ نیز در موضوع همسایه و همسایه‌داری است که بیشتر رویکردی حقوقی دارند.

در این میان، رسانه موظف است اخلاق همسایه‌داری را با رویکردی جدید و با نگاه کاربردی، بررسی کند. رسیدگی نظام‌مند به این مسئله و جست‌وجوی جنبه‌های گوناگون آن نزد کلام امامان معصوم(ع)، با نگاه رسانه‌ای و کاربردی، این پژوهش را از پژوهش‌های انجام شده در این حوزه متمایز ساخته است.

5. پرسش‌های پژوهش

6. اهداف پژوهش

اهداف این پژوهش را می‌توان به شرح زیر برشمرد:

الف) پی‌ریزی آیین‌نامه‌ای درست و کاربردی از اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی با توجه به دستورهای دینی و سفارش‌های پیشوایان معصوم(ع) در محورهای زیر:

یک - بایدها و نبایدهای اخلاقی همسایه‌داری در قالب آیه‌ها و روایت‌ها؛

دو - آثار مادی و معنوی همسایه‌داری؛

سه - آثار همسایه‌آزاری؛

چهار - مزیت‌ها و عیب‌های آپارتمان‌نشینی و جلوه‌های خاص اخلاقی آن.

ب) بررسی جایگاه رسانه در انتقال مفاهیم اخلاقی و رهنمون شدن جامعه به مسیر سعادت و کمال بر اساس دو محور زیر:

یک - راهکارهای پرداختن به اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی؛

دو - طرح پیشنهادهای مؤثر درباره سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های کلان رسانه.

7. روش پژوهش

در شکل‌دهی این پژوهش، ضمن آوردن آموزه‌های قرآنی، روایی و اخلاقی در زمینه اخلاق همسایه‌داری، ابتدا منشوری از آن، تنظیم و مصداق‌ها و آثار آن را ذکر کرده‌ایم. پس از آن، به بررسی شکل نوین همسایه‌داری، یعنی آپارتمان‌نشینی و جلوه‌های اخلاقی این نوع هم‌جواری پرداخته‌ایم.

به دلیل رویکرد کاربردی، در این پژوهش، ابتدا اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی در رسانه را بررسی و سپس پیشنهادهایی را به برنامه‌سازان،

تهیه‌کنندگان و کارگردانان رسانه در این زمینه ارائه کرده‌ایم. روشی که در این ساختار به کار گرفته شده، بیشتر کاربردی و برنامه‌ای است و کوشیده‌ایم این مهم بر پایه‌ای درست و چارچوبی منطقی و راهبردی با رویکرد روایی و دینی مطرح شود.

فصل دوم: اخلاق و حقوق همسایه‌داری در اسلام

اشاره

فصل دوم: اخلاق و حقوق همسایه‌داری در اسلام

زیر فصل ها

1. اهمیت جایگاه همسایه‌داری در قرآن و روایات

اهتمام به موضوع همسایه و همسایه‌داری، در دین اسلام بسیار سفارش شده و نه تنها قرآن بر این مسئله تأکید کرده، بلکه روایت‌های فراوانی هم در این زمینه از ائمه معصوم(ع) آمده است.

خداوند در قرآن در زمینه نیکی و احسان به همسایه می‌فرماید:

وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْسانًا وَ بِذِی‌الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ الْجارِ ذِی‌الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ. (نساء:36)

و خداوند را بپرستید و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید و به پدر و مادر و به بستگان و یتیمان و بینوایان و همسایه نزدیک و دور نیکی کنید.

در این آیه، خداوند از بنده مؤمن خود می‌خواهد که احسان را در حق گروه‌های مختلفی از هم‌نوعان خود مراعات کند که یکی از موارد آن، نیکی کردن در حق همسایگان نزدیک و دور است.

در آیه بالا، احسان به همسایگان، در کنار عبادت خداوند و نفی شرک قرار گرفته و این هم‌ردیفی اصل اعتقادی توحید با احسان به هم‌نوعان، به‌ویژه همسایگان دور و نزدیک، بسیار بااهمیت است.

درباره اینکه منظور از همسایه نزدیک و همسایه دور در آیه ذکر شده چیست، مفسران احتمال‌های مختلفی نقل کرده‌اند. بعضی از مفسران از نزدیکی مکانی یاد کرده‌اند⁽¹⁾و بعضی مثل تفسیر المیزان، نزدیکی را نزدیکی مذهب و دین احتمال داده‌اند.⁽²⁾البته در تفسیر المیزان از «جار ذی‌القربی»، به همسایه نزدیک و از «جار‌الجَنْب»، به همسایه‌ای که خانه‌اش دور است، تعبیر شده است.⁽³⁾

اشاره کردن قرآن به همسایه دور، به این دلیل است که بیشتر وقت‌ها در عرف، به همسایه نزدیک و دیوار به دیوار، همسایه گفته می‌شود. ازاین‌رو، به دلیل آنکه احسان و مراعات اخلاق حسنه شامل معنایی وسیع‌تر شود و هم‌نوعان را نیز در بر‌گیرد، در این آیه، در کنار جار ذی‌القربی، از جارالجنب هم سخن گفته شده است. بهتر است این دوری و نزدیکی را دوری و نزدیکی مکانی به شمار آوریم؛ زیرا غیر هم‌کیشان و کسانی را هم که با عقیده‌های مختلف در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند، شامل می‌شود و این با اصول اسلام سازگارتر است.

البته از آیه می‌توان این‌گونه استنباط کرد که همسایه نزدیک، در نیکی، نسبت به همسایه دور، مقدّم است. همان‌گونه که برخی مفسران چنین قائل شده‌اند.⁽⁴⁾

در روایات و سخنان امامان معصوم(ع) نیز همسایه و همسایه‌داری جایگاه ویژه‌ای دارد. امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرماید: «ما تَأکّدِّتِ حُرْمَةً بِمِثْلِ الْمُصاحِبَةِ وَالْمُجاوَرَةِ؛ حرمتی بالاتر از حرمت هم‌نشینی و همسایگی نیست.»⁽⁵⁾همچنین پیامبر‌اکرم صلی الله علیه و آله، درباره جایگاه همسایه فرمود: «همسایه مانند نفس انسان است، نه زیان‌مند شود و نه گناه

ورزد.»⁽¹⁾براساس این حدیث، همان گونه که انسان در حفظ نفس خویش می‌کوشد، همسایه نیز به همان اندازه اهمیت دارد و باید در مراقبت از آن کوشید.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، حرمت همسایه بر انسان را مانند حرمت مادر دانسته است و می فرماید: «حُرْمةُ الْجارِ عَلَی الاِنْسانِ کَحُرمةِ اُمّهِ؛ احترام گزاردن به همسایه مانند احترام گزاردن به مادر است».⁽²⁾

همچنین نقل شده است که شخصی نزد پیامبرخدا آمد و در مورد خرید خانه با ایشان مشورت کرد. پیامبر فرمود: «اَلْجارُ ثُمَّ الدّارُ...؛ اول همسایه سپس خانه...».⁽³⁾

ایشان جایگاه و اهمیت همسایه را از سفارش‌های جبرئیل دانسته و فرموده است:

مازالَ جِبْرِئیلُ یوصینی بِالْجارِ حَتّی ظَنَنْتُ انَّهُ سَیوَرِّثُهُ.⁽⁴⁾

جبرئیل پیوسته مرا در مورد همسایه سفارش می‌کرد، تا جایی که گمان کردم، او را وارث بر همسایه‌اش خواهد کرد.

در همین زمینه، امام علی(ع) به امام حسن مجتبی(ع) سفارش کرد:

سَلْ عَنْ الرَّفیقِ قَبْلَ الطَّریقِ وَعَنْ اَلْجارِ قَبْلَ الدّار.⁽⁵⁾

از هم‌نشین و همراهت قبل از راه [و مسافرت] و از همسایه قبل از سکونت، بپرس و تحقیق کن.

اوحدی مراغه‌ای همین مطلب را به زیبایی بیان کرده است:

تا ندانی که کیست همسایه

به عمارت تلف مکن مایه

م-ردم-ی آزم-وده بای-د و راد

که به نزدیکشان نهی بنیاد

سفارش‌های پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آخرین خطبه و آخرین لحظه‌های عمر شریف و نیز تأکید امام علی(ع) می‌تواند اهمیت و جایگاه همسایه و همسایه‌داری را نشان دهد. یکی از وصیت‌های حضرت علی(ع) در مورد همسایه آنجا بود که فرمود: «اَللهُ اَللهُ فی جِیرانِکمُ، فَاِنَّها وَصیةُ نَبیکُمُ؛ خدا را، خدا را، در مورد همسایگان که آن از سفارش‌های پیامبرتان است».⁽¹⁾

همسایه و همسایگی نیک نه تنها در این دنیا ارجمند و محترم است، بلکه ائمه اطهار(ع) به ما آموخته‌اند که هم‌نشینی و هم‌جواری با خوبان را در عالم آخرت و بهشت نیز از خداوند بخواهیم.

2. بایدها و نبایدهای همسایه‌داری

اشاره

زیر فصل ها

الف) بایسته‌های اخلاق همسایه‌داری

ب) حقوق همسایگی

ج) همسایه‌آزاری

د) آثار خوش همسایگی

ه-) آثار همسایه آزاری

الف) بایسته‌های اخلاق همسایه‌داری

اشاره

الف) بایسته‌های اخلاق همسایه‌داری

بایسته‌های اخلاقی که باید در حق گروه همسایگان رعایت شود، در کلام معصومان(ع) با عنوان «حسن الجوار» یا خوش‌همسایگی بیان شده است. رهبران دین، پیروان خود را به خوش‌همسایگی سفارش کرده‌اند. نمونه‌هایی از این سفارش‌ها را می‌خوانیم:

یک - خوش‌همسایگی، دستور الهی

یک - خوش‌همسایگی، دستور الهی

امام صادق(ع) فرمود: «عَلَیکُمُ بِحُسْنِ الْجَوارِ فَاِنَّ اللهَ اَمرَ بِذلِکَ؛ بر شما باد به حسن همسایگی که خداوند به این کار فرمان داده است».⁽²⁾

این فرمان، همان چیزی است که در آیه 37 سوره نساء در مورد همسایه سفارش شده است.

دو - خوش‌همسایگی، نشانه مسلمانی و ایمان

دو - خوش‌همسایگی، نشانه مسلمانی و ایمان

رعایت حقوق همسایه از نشانه‌های مسلمانی است؛ زیرا مسلمانی و ایمان حقیقی به گفتار نیست، بلکه رفتار آدمی است که حقیقت ایمان را آشکار می‌سازد. از این‌رو، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:«أحْسِنْ مُجاوَرَةَ مَن جاوَرَک تَکُن مؤمِناً؛ با همسایه‌ات نیکو همسایه‌داری کن تا مؤمن باشی».⁽¹⁾

سه - دل‌جویی از همسایه

سه - دل‌جویی از همسایه

از مواردی که در روایات به آن تأکید شده، جویا شدن از حال همسایه است و شریک شدن در غم و شادی و هم‌دردی با آنها، نمونه‌های دل‌جویی کردن از همسایه است. امروزه زندگی شهرنشینی و ماشینی، میان انسان‌ها فاصله ایجاد کرده است و کمتر اتفاق می‌افتد که همسایه‌ها خود را در غم و شادی یکدیگر شریک کنند و چه زیبا سعدی این معنا را در این بیت سروده که:

بیگانگی نگر که من و یار چون دو چشم

همسایه‌ایم و خانه هم را ندیده‌ایم

حضرت علی(ع) در کلامی، دل‌جویی کردن از همسایه را از نشانه‌های خوش‌همسایگی برشمرد و فرمود:

«مِنْ حُسْنِ الْجَوارِ تَفقُّدُ الْجارِ؛ از نشانه‌های حسن همسایگی، جویا شدن از احوال همسایه است».⁽²⁾

یکی از مصداق‌های دل‌جویی کردن، جویا شدن از وضع اقتصادی همسایه است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این‌باره فرمود: «فَما اَقَرَّبی مَنْ باتَ شَبعان وَجارُهُ المُسْلمُ جائع؛ به من ایمان نیاورده است آن‌که شب سیر بخوابد و همسایه مسلمانش گرسنه باشد».⁽³⁾

در روایتی دیگر نیز فرمود:

به من ایمان نیاورده کسی که شب سیر بخوابد و همسایه‌اش گرسنه باشد و

به من ایمان نیاورده است آن کس که شب، پوشیده بخوابد و همسایه‌اش برهنه باشد.⁽¹⁾

امام صادق(ع) دایره توجه به همسایه را وسعت بخشیده و از اهل یک محل فراتر برده است، آنجا که می‌فرماید:

وَما مِنْ اَهْلِ قَرْیةٍ یبِیتُ وَ فیهمْ جائِعٌ، لاینْظُرُ اللهُ اِلَیهِمِ یوْمَ الْقِیامَة.⁽²⁾

اهل هر آبادی که شب را بگذرانند و در میان ایشان گرسنه‌ای باشد، خداوند در روز قیامت به آنان نظر رحمت نمی‌افکند.

اگر به توصیه های آسمانی در زمینه رعایت حقوق همسایگی در محدوده اشاره شده (حدود چهل خانه) توجه شود، بی‌شک، تأثیر بسیار شگرفی در اجتماع به وجود خواهد آمد.

سیره اخلاقی بزرگان دین نیز به پیروی از رفتار پیشوایان معصوم(ع)، رسیدگی و احوال‌پرسی از همسایگان بوده است. این حکایت نقل شده از استاد مطهری، بسیار آموزنده است:

سید جواد آملی، فقیه و نویسنده کتاب مفتاح الکرامه، شبی در منزل مشغول صرف شام بود که درِ خانه‌اش به صدا درآمد. وقتی فهمید که پیش‌خدمتِ استادش، سیدمهدی بحرالعلوم، پشت درب است، با عجله به طرف او دوید و منتظر صحبت با او شد. پیش‌خدمت گفت: «حضرت استاد بر سر سفره شام نشسته‌اند، امّا دست به غذا نخواهند برد تا شما را ببینند.» جای معطّلی نبود. سیدجواد بدون آنکه غذا را به آخر برساند، با شتاب تمام به طرف خانه بحرالعلوم حرکت کرد. تا چشم استاد به سیدجواد افتاد، با خشم و تَغَیُّظ بی‌سابقه‌ای گفت: «سیدجواد! از خدا نمی‌ترسی؟ از خدا شرم نداری؟» سیدجواد غرق حیرت گردید که چه شده و چه واقعه‌ای رخ داده که استادش او را این چنین مورد عتاب قرار داده است. هر چه فکر کرد، نتوانست علت ناراحتی را بفهمد. سرانجام از استاد سؤال کرد. استاد فرمود: «هفت شبانه روز است که فلان

همسایه‌ات با آن عائله زیاد، گندم و برنج ندارند و در این مدت از مغازه محله‌شان خرما نسیه کرده و با آن به سر برده‌اند. امروز نیز که برای نسیه کردن خرما رفته، قبل از آنکه اظهار کند، مغاز‌ه‌دار گفته است که حساب شما زیاد شده است. او هم خجالت کشیده و دست خالی به خانه برگشته و امشب خودش و عائله‌اش بی‌شام مانده‌اند». سیدجواد گفت: «به خدا قسم که من از این جریان خبر نداشتم و اگر می‌دانستم، حتماً به احوالش رسیدگی می‌کردم.» استاد گفت: «همه داد و فریادهای من برای آن است که تو چرا از احوال همسایه‌ات بی‌خبر و غافلی؟ چرا باید آنها هفت شبانه روز به این وضع بگذرانند و تو متوجّه نباشی؟ اگر باخبر بودی و اقدام نمی‌کردی که اصلاً مسلمان نبودی!»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در کوچک‌ترین امور، همسایه را در مقابل همسایه صاحب حق دانسته و در مورد آن به شخص مسلمان و مؤمن سفارش فرموده است:

مَنْ مَنَعَ الماعُونَ جارَهُ مَنَعَهُ اللهُ خَیرَهُ یومَ القیامةِ، وَ وَکَّلَهُ اِلی نَفْسِهِ فَما اسْوَءَ حالَهُ.⁽²⁾

هرکس کالایی را از همسایه خود دریغ دارد، خداوند در روز رستاخیز، خیر خود را از او دریغ دارد و او را به خودش واگذارد.

تفسیر موجود در روایات از آیه «وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ» نیز گویای همین منع امکانات خاص است. شاید بتوان گفت ماعون به اثاثیه‌ای گفته می‌شود که در همه خانه‌ها وجود ندارد و همسایه گاهی به آن نیاز دارد، مانند چهارپایه، نردبان، وسایل رنگ و امکاناتی که در دسترس همگان نیست.

به نظر صاحب المیزان، کلمه «ماعون» به معنای هر کار یا هر چیزی است که به شخص محتاج داده شود و نیازی از نیازهای زندگی او را برآورد؛ مانند قرض، هدیه، عاریه و امثال آن.⁽³⁾

در این روایت، منع نکردن این امکانات، از نمونه‌های دل‌جویی کردن خوانده شده و اسباب بهره‌مندی خیر در قیامت را برای به‌جا آورنده این خیر و محروم شدن و منع رحمت پروردگار در قیامت را برای منع‌کننده آن، گوشزد کرده است.

بنا بر این روایت، خیر نرساندن به همسایه، سبب دور ماندن از رحمت الهی می‌شود و همان‌گونه که شخص به فکر خویش بوده و از کمک‌رسانی به همسایه غافل شده است، خدا نیز رحمت خود را از این فرد منع می‌کند.

امام علی(ع)، رسیدگی به همسایه را از نشانه‌های جوان‌مردی قلمداد کرده است و می‌فرماید: «مِنَ الْمروهِ تَعَهُّد الجیرانِ؛ رسیدگی به همسایگان، از مروت و جوان‌مردی است.» ⁽¹⁾امام باقر(ع) نیز آن را از نشانه‌های پیروان خود دانسته است: «و از نشانه‌های پیروان ما، رسیدگی به همسایگان نیازمند و تهی‌دست و بدهکار و یتیمان است».⁽²⁾

از دیگر مصداق‌های دل‌جویی کردن از همسایه می‌توان احوال‌پرسی، عفو و گذشت، نگه داشتن چشم از خانواده او، پیشی جستن در سلام بر او را نام برد.

ب) حقوق همسایگی

ب) حقوق همسایگی

بسیاری از بایسته‌های اخلاقی، حقوقی هستند که باید درباره همسایه رعایت شود. این حقوق که بیشتر جنبه اخلاقی دارند و اولیای دین به‌طور جدّی بر آن تأکیده کرده‌اند، از دو دیدگاه مطرح می‌شوند:

نخست، تأکید و سفارش آنها به جایگاه و ضرورت حقوق همسایه و دوم، برشمردن مصداق‌های این حقوق است. نکته مهم این است که جایگاه همسایه به گونه‌ای است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حقی جداگانه برای این گروه قائل شده است، بدون اینکه قید کند پیرو کدام آیین، مذهب و ملیت باشند. ایشان فرمود:

همسایگان سه قسمند؛ همسایه‌ای که سه حق دارد: حق همسایگی، حق اسلام و حق خویشاوندی؛ همسایه‌ای که دو حق دارد: حق اسلام و حق همسایگی؛ همسایه‌ای که یک حق دارد و آن کافری است که فقط حق همسایگی دارد و بس.⁽¹⁾

ملامحسن فیض کاشانی در ذیل این روایت آورده است: «پس بنگر که چگونه برای فرد مسلمان به محض همسایگی، حقوقی ثبت شده است.»⁽²⁾چنان‌که گفته شد، این حق، دو طرفه است. ازاین‌رو، امام صادق(ع) ملاک این حق‌شناسی را در بیان خود به خوبی ترسیم فرموده است:

برای مردم، آنچه را خودتان دوست دارید، دوست بدارید. آیا مرد حیا نمی‌کند که همسایه‌اش نسبت به او حق‌شناس باشد و او نسبت به همسایه‌اش حق‌شناس نباشد.⁽³⁾

مطلب بعدی، مصداق‌های حقوق همسایه است. دراین‌باره، به سخنانی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام سجاد(ع) اشاره می‌کنیم. حقوق همسایه از دیدگاه پیامبر چنین است:

یک - «اِنِ اسْتَغاثَکَ أَغَثْتَهُ؛ اگر از تو یاری خواست، به فریادش برسی».

دو - «وَ اِن اسْتقَرضَکَ أَقَرضْتَهُ؛ اگر از تو قرض خواست، به او قرض دهی».

سه - «وَ اِنْ افْتَقَرَ عُدْتَ عَلَیه؛ اگر نیازمند شد، نیازش را برطرف سازی».

چهار- «و اِنْ اَصابَتْهُ مُصیبَةٌ عَزَیتَهُ؛ اگر مصیبتی دید، او را دلداری دهی».

پنج - «وَ اِنْ اَصابَهُ خَیرٌ هَنّأتَهُ؛ اگر خیر و خوبی به او رسید، به وی تبریک و شادباش گویی».

شش - «وَ اِن مَرِضَ عَدْتَهُ؛ اگر بیمار شد، به عیادتش روی».

هفت - «واِنْ ماتَ اِتَّبَعْتَ جَنازَتَهُ؛ وقتی مرد، در تشییع جنازه‌اش شرکت کنی».

هشت - «ولا تَسْتَطِلْ بِالبِناءِ فتَحْجُبَ عَنهُ الرّیحَ اِلاّ بِاذْنِهِ؛ خانه‌ات را بلندتر از خانه او نسازی تا جلوی جریان هوا را بر او بگیری، مگر آنکه خودش اجازه دهد».

نه - «وَاِذا اشْتَرَیتَ فاکِهَةَ فَأهْدِ لَهُ، فاِن لَمْ تَفْعَلْ فَأَدخِلْها سِرّاً؛ هرگاه میوه‌ای خریدی، برای او هدیه بفرستی وگرنه مخفیانه میوه را به خانه‌ات ببر».

ده - «وَلا تُخْرِج بِها وُلَدَکَ تَغیظُ بِها وَلَدَه؛ فرزندت را همراه میوه بیرون نیاور که بچه همسایه با دیدن میوه در دست او ناراحت شود».

یازده - «وَلا تَؤْذِهِ بِرِیحِ قِدْرِکَ اِلاّ أنْ تغرِفَ لَهُ مِنهَا؛ با بوی دیگت، او را ناراحت نکن، مگر آنکه مقداری از غذای آن را برای او بفرستی».⁽¹⁾

حقوقی که در روایات نورانی از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله، برشمرده شد، از مسائل اخلاقی کلان تا مسائل معنوی جزئی را دربردارد و اگر عمل به این توصیه‌ها سرلوحه اخلاقی و رفتاری خانواده‌ها باشد، تأثیر عظیمی در هدایت اخلاقی و شکوفایی معنوی جامعه انسانی خواهد داشت.

امام سجاد(ع) نیز در کلامی شیوا تعدادی از این حقوق را که جنبه اخلاقی مؤثری دارد، برشمرده است:

یک - «اَمّا حَقُّ جارِکَ فَحِفْظُهُ غائباً؛ اما حق همسایه‌ات این است که در غیابش، آبرویش را حفظ کنی».

دو- «وَاِکْرامُهُ شاهِداً؛ و در حضورش، او را احترام کنی».

سه- «ونُصْرَتُهُ ِاذا کانَ مَظْلُوماً؛ اگر ستمی بر او شد، یاری‌اش رسانی».

چهار- «ولا تَتبَِّعْ لَهُ عورَةً: دنبال عیب‌هایش نباشی».

پنج- «فَاِنْ عَلِمْتَ لَهُ سُوءاً ستَرْتَهُ عَلَیه؛ اگر بدی از او دیدی، بپوشانی».

شش - «واِنْ عَلِمْتَ انَّهُ یقْبَلُ نصیحَتَک نَصَحْتَهُ فیما بَینَکَ وبَینَهُ؛ اگر بدانی که پند و اندرز تو را می‌پذیرد، او را در خفا نصیحت کنی».

هفت - «وَلا تُسْلِمْهُ عِنْدَ شَدیدَهُ؛ در سختی‌ها رهایش نکنی».

هشت - «وتُقیلَ عَثْرَتَهُ؛ از لغزشش درگذری».

نه - «وَتَغْفِرَ ذنْبَهُ؛ گناهش را ببخشی».

ده - «وتُعاشِرَهُ مُعاشرةً کَریمَه؛ با او به خوبی و بزرگواری معاشرت کنی».⁽¹⁾

ج) همسایه‌آزاری

اشاره

ج) همسایه‌آزاری

زیر فصل ها

یک - جایگاه همسایه بد

دو - مصداق‌های همسایه آزاری

یک - جایگاه همسایه بد

یک - جایگاه همسایه بد

یکی از اخلاق ناپسندی که پیشوایان دین همواره از آن نهی می‌کردند، آزار دادن همسایه است. نقل شده است که مردی به محضر امام صادق(ع) رفت و از همسایه خود شکایت کرد. امام ضمن راهنمایی او چنین نقل کرد:

مردی از انصار خدمت پیامبر خدا عرض کرد: من از قبیله بنی‌فلان خانه‌ای خریده‌ام و نزدیک‌ترین همسایه‌ام، کسی است که امیدی به خیر و خوبی‌اش ندارم و از بدی‌اش در امان نیستم. پس، پیامبرخدا به علی(ع) و سلمان و ابوذر و یکی دیگر که فراموش کرده‌ام و فکر می‌کنم مقداد باشد،⁽²⁾دستور داد به مسجد بروند و با صدای بلند فریاد بزنند: «لا ایمانَ لِمَنْ لَمْ یأمَنْ جارُهُ بِوائِقَهُ؛ ایمان ندارد هر آن کس که همسایه‌اش از شرّ او در امان نباشد.» آنان سه بار این سخن را اعلام کردند.⁽³⁾

این نوع برخورد پیامبر با شخص همسایه‌آزار، شدت زشتی این اخلاق ناپسند را نشان می‌دهد.

در روایت دیگری، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ کانَ یؤْمِنُ باللهِ وَ الْیومِ الاخِرِ فَلایؤْذی جارَهُ؛ هر که به خدا و روز واپسین ایمان داشته باشد، همسایه خود را آزار نمی‌دهد.»⁽¹⁾امام رضا(ع) نیز می‌فرماید: «لَیْسَ مِنّا مَن لَم یأمَن جارُهُ بوائِقَهُ؛ از ما نیست کسی که همسایه‌اش از شرّ او در امان نیست».⁽²⁾

در روایتی، امام رضا(ع)، شیعه بودن و در مسیر اهل بیت(ع) قرار داشتن را مستلزم آزار نرساندن به همسایه می‌داند.

همسایه بد، تا جایی زشت شمرده شده که حضرت علی(ع) از آن به‌عنوان سخت‌ترین بلا و مصیبت یاد می‌کند: «جارُ السُّوء اعظمُ الضَّراءِ و اَشَدُّ البَلاءِ؛ همسایه بد، بزرگ‌ترین رنج و سخت‌ترین بلا و مصیبت است».⁽³⁾

باز در نکوهش همسایه بد، از لقمان نقل کرده‌اند که فرمود: «من صخره‌های بزرگ و آهن و هر بارِ سنگینی را به دوش کشیدم، ولی باری سنگین‌تر از همسایه بد ندیدم».⁽⁴⁾

می‌گویند همسایه بد، رفتارش چون کوره آهنگر است که اگر تو را به شعله خود نسوزاند، بوی بدِ دودش در تو اثر کند و رنجت دهد.⁽⁵⁾اسدی طوسی در این مورد سروده است:

مجویید همسایگی با بدان

مدارید افسوس نابخردان

ناپسند بودن همسایگی بد، نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تا جایی است که در سفارش خود به علی(ع) می‌فرماید: «ای علی! چهار چیز است که پشت انسان را می‌شکند ... و یکی از آنها همسایه بد است».⁽⁶⁾

امام صادق(ع) هم یکی از سه چیزی که زندگی انسان را تیره و تار می‌سازد، «همسایه بد» معرفی می‌کند.⁽¹⁾به قول عمادالدین نسیمی:

سه عامل است که دل را کند مکدّر و غمگین

بگوش باش که تا بشنوی تو طرفه حکایت

مجاور بدِ ناساز، یار و همره بد بدخو

عیال بد، همه آنها عقوبت است و سیاست

دو - مصداق‌های همسایه آزاری

دو - مصداق‌های همسایه آزاری

هر چند هرگونه اخلاق و رفتار بد را از مصداق‌های همسایه‌آزاری می‌توان شمرد، نمونه هایی از همسایه‌آزاری، در برخی از سخنان معصومان(ع) نقل شده که شایسته تأمل و بررسی است. از جلوه‌های بدهمسایگی، می‌توان بدگمانی، ستم، خودخواهی، خیانت به مال و ناموس، دروغ‌گویی، بی‌شرمی، غیبت و بدگویی کردن، حسادت، چشم و هم چشمی، بی‌بند و باری، بدزبانی، تجسس، فال‌گوش بودن، تجمل‌گرایی و هر اخلاق ناپسند انسانی را برشمرد. با این‌حال، در برخی روایت‌ها به مواردی چند، به‌گونه‌ای خاص اشاره شده که بسیار قابل توجه و تأمّل است. از جمله نقل کرده‌اند که «روزی اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ایشان عرض کردند: فلان زن روزها روزه‌دار است و شب‌ها را به عبادت می‌گذراند، در ضمن صدقه هم می‌دهد، ولی به زبان، همسایه را می‌آزارد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: چیزی برای آن زن نیست، او اهل جهنم است!»

این روایت بیانگر تأکید و پافشاری اولیای دین به رعایت کردن حقوق و آزار نرساندن به همسایه است، تا جایی که پذیرش اعمال عبادی افراد را در

گرو رضایت‌مندی و آزار ندادن همسایه برشمرده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در روایتی می‌فرماید:

به خدا پناه می‌برم از همسایه بد، با چشمانش تو را می‌بیند و دلش مراقب توست، اگر تو را در خوبی و خوشی دید، ناراحت می‌شود و اگر تو را گرفتار و بد حال دید، خوشحال می‌شود.⁽¹⁾

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله همسایه بدخواه و حسود را در این فراز نکوهش کرده است؛ چرا که نیت بد و قلب بدخواه، عامل بداخلاقی و همسایه‌آزاری می‌شود. به همین دلیل، پیامبر، همسایه بد را از مصیبت‌های کمرشکن معرفی می‌کند و می‌فرماید: «ثَلاثةٌ هُنَّ اُمُّ الفَواقِر؛ سه چیز در رأس مصیبت‌های کمرشکن است».⁽²⁾

آن‌گاه در معرفی یکی از آن سه چیز، همسایه بد را این‌گونه معرفی می‌کند:

... و همسایه‌ای که چشمانش تو را می‌پاید و دلش خواهان رسوایی توست، اگر خوبی ببیند، آن را می‌پوشاند و فاش نمی‌سازد و اگر بدی ببیند، آن را علنی و همه جا پخش می‌کند.⁽³⁾

در نگاه معصوم(ع) افزون بر نهی از همسایه‌آزاری، بر تحمل و صبر در برابر آزار همسایگان نیز تأکید شده است. امام کاظم(ع) می‌فرماید:

لَیسَ حُسْنُ الجَوارِ کَفَّ الأَذی، وَلکِنْ حُسْنُ الجَوارِ الصَّبْرُ عَلَی الْأَذی.⁽⁴⁾

حسن همسایگی این نیست که به همسایه آزار نرسانی، بلکه حسن همسایگی آن است که در برابر آزار همسایه شکیبا باشی.

شبیه این روایت در مستدرک الوسائل، از امام علی(ع) نیز نقل شده است. در این کلام، حضرت علی(ع)، همسایگان را در برابر آزار همسایه به خویشتن‌داری دعوت کرده است، تا ضمن کاهش فاصله‌ها و تنش‌ها، نوعی

امر به معروف نیز صورت گیرد و سبب تغییر در رفتار طرف آزاردهنده شود.

امام علی(ع) در این کلام، هم می‌خواهد اهمیت و جایگاه همسایه را گوشزد کند و هم زمینه رشد معنوی همسایگان را فراهم سازد. البته این بدین معنا نیست که امام همسایه‌آزاری را تأیید کرده یا آزار رساندن به دیگران و همسایگان را مجاز شمرده است؛ زیرا روایت‌های زیادی وجود دارد که به شدت همسایه‌آزاری را نفی می‌کنند.

تحمل آزار همسایه نیز بدین معنا نیست که انسان، مظلوم واقع شود و خود را اسیر بداند، بلکه آن‌گونه که گفته شد، امام راهکار اصلاحی را تا جایی که زمینه اصلاح طرف مقابل باشد، ارائه می‌کند و اگر همسایه‌آزار، از این اخلاق فروتنانه همسایه، سوء استفاده کند، به یقین، باید با آن برخورد کرد. در سیره رسول اکرم صلی الله علیه و آله این مطلب نیز بازگو شده است. در اصول کافی نقل شده است که: مردی خدمت رسول اکرم صلی الله علیه و آله آمد و از آزار همسایه‌اش شکایت کرد، حضرت فرمود: «برو تحمل کن.» بار دوم که به شکوه آمد و نالید، پیامبر باز دستور صبر و تحمل داد. آزار همسایه به اوج رسید و خارج از مرز تحمل شد. زمانی که برای سومین بار از همسایه شکایت کرد، حضرت رسول چنین سفارش کرد: «روز جمعه، وقتی مردم به سوی نماز جمعه می‌روند، وسایل و اسباب خویش را بیرون بریز و در رهگذر مردم قرار بده، تا همه آنان که به نماز می‌روند، این صحنه را ببینند. وقتی علت را می‌پرسند، ماجرا را به آنان بگو.» آن مرد به همین صورت عمل کرد. همسایه مردم‌آزار نیز که آبروی خود را در خطر دید، بی‌درنگ به سوی او شتافت و با التماس، از او درخواست کرد که اسباب و وسایلش را به خانه برگرداند و قول داد که دیگر همسایه‌آزاری نکند.⁽¹⁾

بر این اساس، تحمل آزار همسایه، تا مرحله‌ای، پسندیده و از نشانه‌های حسن همسایگی است، ولی هرگاه از حد گذشت، دیگر سکوت و تحمل جایی ندارد و باید با شدت بیشتری امر به معروف کرد.

د) آثار خوش همسایگی

اشاره

د) آثار خوش همسایگی

آن‌چنان که گذشت، تأثیر نوع رفتار و اخلاق در مورد همسایگان دوجانبه است و هرگاه همسایه‌ای اخلاق همسایگی و هم‌جواری را رعایت کند، خود، زمینه واکنش مثبت طرف مقابل را فراهم ساخته است.

خوش‌همسایگی، ضمن آنکه امنیت روانی واحد اجتماعی را که همسایگان در آن زندگی می‌کنند، فراهم می‌کند، زمینه رشد مادی و معنوی افراد ساکن در آن بخش را نیز هموار می‌سازد و روح همدلی، گذشت و معنویت را بین آنان گسترش می‌دهد. بدین صورت، در سطحی گسترده، چهره جامعه، چهره‌ای همدل، متحد و هم‌سو می‌شود و این همان رسیدن به کمال و سعادت مادی و معنوی فرد و جامعه است.

درباره آثار خوش‌همسایگی در روایات نیز مطالبی آمده است که بیان می‌کنیم:

یک - زیاد شدن روزی

یک - زیاد شدن روزی

امام صادق(ع) یکی از نشانه‌های خوش‌همسایگی را زیاد شدن روزی می‌داند و می‌فرماید: «حُسْنُ الجَوارِ یزیدُ فی الرِّزْقِ؛ حسن همسایگی، روزی را زیاد می‌کند».⁽¹⁾

دو- آباد شدن سرزمین‌ها و طولانی شدن عمر

دو- آباد شدن سرزمین‌ها و طولانی شدن عمر

امام صادق(ع) در این‌باره فرمود: «حُسْنُ الْجَوارِ یعَمِّرُ الدِّیارَ وَ یزیدُ فِی الْاَعْمارِ؛ خوش‌همسایگی، سرزمین‌ها را آباد و عمرها را دراز می‌کند».⁽¹⁾

این روایت را می‌توان چنین تحلیل کرد که رعایت اخلاق معاشرت با همسایه، زمینه همدلی و همراهی ساکنان هم‌جوار را فراهم می‌کند و نه‌تنها اینان در راه اصلاح امر خویش و همسایگان در تلاش و تکاپو هستند، دیار و سرزمین خود را نیز آباد می‌کنند. دوستی و همدلی، زمینه آرامش روانی و کاهش فشار‌های عصبی را فراهم می‌کند و در نتیجه، سبب طولانی شدن عمر می‌شود.

سه - زیاد شدن یار و خدمه

سه - زیاد شدن یار و خدمه

یکی از آثار خوش‌همسایگی و اخلاق درست معاشرت، دوستی و توجه دیگران است؛ زیرا افراد به طور طبیعی انسان‌های خوش اخلاق، بخشنده و مهربان و دل‌سوز را دوست دارند و حاضرند برای آنان فداکاری کنند. با توجه به همین اصول است که امام علی(ع) می‌فرماید: «من أَحسَنَ إلی جِیرانِه کثُرَ خَدَمَهُ؛ کسی‌که به همسایگان خود نیکی کند، خدمت‌گزارانش زیاد می‌شود».⁽²⁾

چهار - زیاد شدن همسایه

چهار - زیاد شدن همسایه

در روایت آمده است:«مَنْ حَسُنَ جِوارُهُ کَثُرَ جیرانُهُ؛ هر که همسایه خوبی باشد، همسایگانش زیاد شوند».⁽³⁾

افزون بر این روایات که در آنها آثار مادی و دنیوی خوش‌همسایگی گفته شد، برخی از روایت‌ها نه تنها خوش‌همسایگی را از نشانه‌های مسلمانی و ایمان می‌خوانند، آثار فراوانی را نیز برای آن برمی‌شمارند که از آن جمله‌اند:

جلب رحمت خداوند، دوستی خداوند و رسول‌اکرم صلی الله علیه و آله، دیدار خداوند و نورانی شدن چهره و متصف شدن به مکارم اخلاق.

ه-) آثار همسایه آزاری

ه-) آثار همسایه آزاری

همسایه آزاری، از امور نکوهش شده‌ای است که نتیجه‌اش، تحقیر، نفرین و سرزنش است. اگر خوش‌همسایگی سبب زیاد شدن روزی، آبادانی شهر و طولانی شدن عمر می‌شود، در جهت مخالف آن، همسایه‌آزاری فقر و خواری را به همراه دارد.

پس همان‌گونه که رشد معنوی در گرو خوش‌همسایگی است، در مقابل آن، بدبختی و افتادن به پرتگاه گناه، دوری از اهل بیت(ع)، گرفتاری در آتش جهنم، قبول شدن اعمال و عبادات و نزول بلا از ثمره‌های همسایه‌آزاری است که در روایات بدان اشاره شده است.

فصل سوم: آپارتمان‌نشینی

اشاره

فصل سوم: آپارتمان‌نشینی

گسترش شهرنشینی، مهاجرت روستاییان به شهرها و فزونی جمعیت عصر حاضر، زمینه را برای ایجاد نوعی سکونت و هم‌جواری خاص و متفاوت از گذشته به وجود آورده است که امروزه با نام آپارتمان‌نشینی از آن یاد می‌کنند.

این نوع سکونت، خواسته یا ناخواسته، در کشور ما نیز به سرعت رواج یافته است و بسیاری از ساکنان شهرها به این شیوه روی آورده‌اند. ازاین‌رو، باید چاره‌ای اندیشید و با کمک گرفتن از پروردگار و کلامِ نورانی ائمه معصوم(ع)، وضعیت را به شکل شایسته تغییر داد. در این میان، مقایسه زندگی سنتی با زندگی امروزی، بررسی امتیازها و تفاوت‌ها و نیز مزیت‌ها و عیب‌های این نوع زندگی، می‌تواند ما را در چاره‌اندیشی برای وضعیت پیش‌ِ رو یاری رساند.

1. بررسی و مقایسه زندگی آپارتمان‌نشینی با زندگی سنتی

اشاره

شکل جدید سکونت، یعنی آپارتمان‌نشینی، از چند دیدگاه، با زندگی سنتی متفاوت است:

الف) از نظر فیزیکی و نمای ساختمان

الف) از نظر فیزیکی و نمای ساختمان

امروزه اثر مدرنیزه شدن را به‌طور مستقیم در دگرگونی معماری ساختمان‌ها، به صورت ساخت بُرج‌ها و آپارتمان‌های سر به فلک کشیده می‌توان مشاهده کرد. تغییر معماری سنتی و تبدیل آن به برج‌سازی و آپارتمان‌نشینی را می‌توان چنین بررسی کرد.

در بیشتر خانه‌های قدیمی، حریم خصوصی افراد به دالانی هدایت می‌شود که با چند شکست به حیاط می‌رسد. سطح کوچه نیز با حیاط اختلاف دارد. بنابراین، در کف دالان، پله وجود دارد. در این صورت، شخص واردشونده از هشتی، هرگز نمی‌تواند داخل حیاط را ببیند و مجبور است از یک راهروی باریک عبور کند. اما در خانه‌های امروزی، به ویژه واحدهای آپارتمان، به محض ورود از در خانه، محل زندگی افراد بر همگان آشکار می‌شود و هیچ چیزی برای محدود کردن دیدِ وارد شونده در آن وجود ندارد.

وجود ساختار اُپن⁽¹⁾‌گونه در این ساختمان‌ها به دلیل کمبود فضا، هرچند کار بانوی خانه را آسان‌تر ساخته است، ولی از این نظر که خانم خانه را در برابر دید میهمان‌ها قرار می‌دهد، اسباب گناه، فتنه و پرده‌برداری از حریم خصوصی افراد را به دنبال دارد و مشکلاتی را برای خانواده‌ها به‌وجود می آورد. این شکل و نمای فیزیکی ساختمان، زمینه کاهش رفت‌وآمدها را در خانواده‌ها به وجود می‌آورد؛ زیرا این نوع ساختار برای خانواده‌هایی که به احکام شرعی و دینی پای‌بند هستند و نیز میهمانانشان، عذاب‌آور است.

از جمله نمونه‌هایی که در زندگی آپارتمانی و سنتی می‌توان با هم مقایسه کرد، شکل ساختار محل این دو نوع زندگی است. زندگی سنتی، با وجود

سادگی، زیبایی و طراوت فراوان دارد؛ زیرا در معماری اسلامی، ضمن توجه بسیار به زیبایی، از به‌کارگیری عناصر غیرضروری خودداری شده است.⁽¹⁾

این سادگی و زیبایی، در برقراری روابط همسایگان تأثیر بسزایی داشته است، برخلاف معماری جدید که به لوکس‌سازی و تزیینات اضافی و آراستن‌های بی‌جا هم توجه دارد و با وجود این، طراوت و شادابی کمتری دارد. معماری سنتی، در گشایش روح و روان و ایجاد بلندنظری افراد تأثیر فراوانی داشته است.

یکی دیگر از چیزهایی که کم‌کم شیوه سنتی آن در ساختمان‌ها به دست فراموشی سپرده شده، روش استفاده از نور به عنوان یک نعمت خدادادی است. نکته مهم این است که باید به جنبه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مسکن توجه شود و بدیهی است خانه‌های سنتی، به شکل کامل‌تری این جنبه‌ها را پوشش می‌داد.

ب) ابعاد معنوی

ب) ابعاد معنوی

مهم‌تر از دگرگونی‌های فیزیکی که در ساختمان‌های امروزی به چشم می‌خورد، دگرگونی‌های معنوی و روحی - روانی است و مسکن امروزی به طور کامل با خانه‌های سنتی تفاوت دارد. متمرکز شدن خانواده در محیطی با ساختار بسیار دلباز و دل‌نواز، نوعی گشادگی و آرامش را به اهل خانواده منتقل می‌کرد و فاصله در خانه تا محل نشستن اعضای خانه، فرصتی به شخص می‌داد تا خود را با محیط درون خانه همگون و متناسب سازد.

شخصی که بدون هیچ مقدمه‌ای وارد محیط خانه می‌شود، دوگانگی محیط درون و بیرون، او را در برقراری ارتباط متناسب دچار سردرگمی می‌کند. در فضا و ساختار خانه‌های سنتی، شخص قبل از آنکه وارد محل اصلی ساختمان شود، حیاط طولانی و دالان ورودی، کم‌کم فضای متفاوتی را برای او ایجاد می‌کند و فضای خاص خانه، او را برای روبه‌رو شدن با اهل خانه و ارتباط روحی و معنوی با آنها آماده می‌سازد.

اعضای داخل خانه نیز همین حالت را دارند. آنها قبل از ورود مهمان به خانه، خود را آماده پذیرایی و روبه‌رو شدن با میهمان می‌کنند و این فضا به آنها کمک می‌کند، از حریم خویش به خوبی محافظت کنند.

در ساختار سنتی، فضای پهناور، حیاط بزرگ و نوع زندگی در این خانه‌ها به کودکان فرصت بیشتری می‌داد تا حس کودکانه خود را ارضا کنند و از این راه بتوانند با اجتماع ارتباط بهتری برقرار کنند و خود را آماده پذیرش نقش‌های مشارکتی در اجتماع سازند.

در خانه‌های آپارتمانی، فرزندان و کودکان در محیطی بسته، مجبورند برای رعایت کردن حال همسایگان، خود را با فضای موجود سازگار کنند و با خاموش کردن احساس کودکانه، فشار روانی زیادی را تحمل کنند. جدای از این مسئله، باید به بایدها و نبایدهای پدر و مادر نیز گردن نهند.

در خانه‌های آپارتمانی، نان‌آور خانه به محض ورودش، تنها با باز شدن در، فاصله بیرون و درون خانه را می‌پیماید و در نتیجه، آثار خستگی کار بیرون از خانه، در چهره، رفتار و نوع برخورد او باقی می‌ماند و زمینه ناخوشایندی را در خانه پدید می‌آورد.

آنچه گفته شد، در علم روان‌شناسی امروز جایگاه ویژه‌ای دارد و دارای اهمیت است. زندگی آپارتمان‌نشینی، از صفا، صمیمیت، عفت، نجابت، آرامش و اطمینانی که در زندگی سنتی موج می‌زد، کاسته است و سبب روآوردن افراد به گوشه‌نشینی، تجمل‌گرایی و بیگانگی همسایگان از یکدیگر شده است.

توجه نداشتن به روحیه ایرانی و اسلامی مردمان کشور و تقلید کورکورانه از فرهنگ غرب، ما را به سویی کشانده که مانند غربیان در ساخت خانه‌ها، تنها به فیزیک خانه، معماری و دکوراسیون آن توجه کنیم، در صورتی که ما خانه را دارای روح و جان می‌دانیم و برای خانه و خانواده، جایگاه والایی قائلیم.

اعتراف ساکنان مجتمع‌های مسکونی، گویای این مطلب است که امروزه آپارتمان‌نشینی از روابط عاطفی میان همسایگان کاسته و معماری جدید، امنیت افراد را به خطر انداخته است. قلمرو و حریم‌های خصوصی، نیمه‌خصوصی و عمومی، تعریف نشده است و اِشراف غیرارادی بر فضای مسکونی، همواره اعضای خانواده را در برابر دید بیگانه قرار می‌دهد. این ویژگی در معماری رایج امروز در شهرهای بزرگ، به‌ویژه تهران، مشاهده می‌شود.

همه این مسائل، در تربیت نسل جدید تأثیر بسزایی گذاشته و نوع اخلاق و رفتار آنها را با نسل‌های گذشته، که در آن ساختار سنتی حاکم بود، متفاوت کرده است.

خانه‌های مدرن، تفاوت‌های زیادی با خانه‌های قدیمی دارد؛ در خانه‌های قدیمی، بین فضاهای خصوصی و مشترک، تمایز وجود دارد، ولی اکنون در

خانه‌های مدرن، با باز کردن درِ خانه، وارد زندگی خصوصی صاحب‌خانه می‌شویم.⁽¹⁾

آفت مهمان‌گریزی نیز از دیگر ویژگی‌های این نوع سبک جدید زندگی است که حاصل تجمل‌گرایی، فخرفروشی و خودنمایی است و سبب می‌شود افراد، کمتر به دیدار یکدیگر بروند و از هم خبر بگیرند؛ برخلاف زندگی قدیم که بی‌آلایشی، سادگی و صمیمیت، آنها را به یکدیگر نزدیک کرده بود.

2. مزیت‌های زندگی آپارتمان‌نشینی

اشاره

با وجود تفاوت‌های زندگی آپارتمان‌نشینی با سبک زندگی سنتی، امروزه، زندگی آپارتمان‌نشینی اجتناب‌ناپذیر است و به علت محدودیت‌ها، هزینه‌های بالای مسکن و مهاجرت، چاره‌ای جز گردن نهادن به آن نیست. ازاین‌رو، با پذیرش مزیت‌های این نوع زندگی و تدبیراندیشی سیاست‌گذاران بخش مسکن، باید به شکل مطلوب از آن استفاده کرد و تا جایی که امکان دارد، آسیب‌های آن را کاهش داد. برخی مزیت‌های زندگی آپارتمان‌نشینی عبارتند از:

الف) نظم‌پذیری و انضباط اجتماعی ساکنان

الف) نظم‌پذیری و انضباط اجتماعی ساکنان

رفت‌وآمد به موقع ساکنان در ساعت‌های معیّنی از شب و روز و رعایت کردن حقوق همسایگان در مهمانی‌ها و شب‌نشینی‌ها، ساکنان مجتمع‌های مسکونی را افرادی منظم بار می‌آورد. مواردی مثل، استفاده نکردن شخصی از قسمت‌های اشتراکی و رعایت حقوق طبقه‌های پایین و بالا، ساکنان را به رعایت کردن

قانون وادار می‌کند و آنها را در برابر اجتماع، افرادی قانون‌مند و با انضباط می‌سازد.

ب) امنیت مالی، جانی و ناموس

ب) امنیت مالی، جانی و ناموس

در یک مجتمع مسکونی، افرادی که از نظر اخلاقی و رفتاری، خودساخته باشند و شئون اخلاقی را رعایت کنند، می‌توانند محیط امن و شایسته‌ای را برای زندگی یکدیگر ایجاد کنند. در این صورت، مرد خانواده، با اطمینان خاطر، به مسافرت‌های کاری می‌رود و از تنهایی زن و فرزند خود نگران نیست. در صورت مسافرت یا ترک منزل برای مدت طولانی نیز واحد آپارتمانی از دزدان یا دیگر ناامنی‌ها در امان است و این امنیت، در سایه زندگی آپارتمان‌نشینی به دست می‌آید.

ج) تقویت روحیه اتحاد و همدلی

ج) تقویت روحیه اتحاد و همدلی

اعضای ساکن یک مجتمع آپارتمان‌نشینی می‌توانند با منش صحیح اخلاقی، مصداق واقعی همدلی و اتحاد باشند. این افراد، با احترام گذاردن به حقوق یکدیگر و همیاری و همکاری در جهت رفع نیازهای مجتمع مسکونی می‌توانند فضای دوستانه‌ای را بر مجتمع خود حاکم سازند، تا در سایه آن، در تکامل مادی و معنوی یکدیگر تأثیرگذار باشند؛ مراسم مشترک، نماز جماعت و دعای گروهی، برطرف کردن نیازهای مجتمع به صورت دسته‌جمعی و مانند آن، جلوه‌هایی از این همدلی و اتحاد اعضای ساکن در مجتمع مسکونی است.

د) رشد اخلاقی و تمرین مکارم اخلاق

د) رشد اخلاقی و تمرین مکارم اخلاق

زندگی آپارتمان‌نشینی، زمینه مناسبی را برای شکوفایی و رشد اخلاقی افراد ایجاد می‌کند. مهم‌ترین نمونه‌های آن، تمرین ادب و احترام، گذشت و عفو،

رعایت حریم نگاه و کلام و مراقبت‌های اخلاقی است که زمینه رشد معنوی افراد را فراهم می‌سازند. شاید این نوع زندگی، میدانی باشد برای مبارزه با نفس اماره؛ نفسی که گرایش‌های منفی را در انسان زیاد می‌کند. نمونه‌هایی از این تمرین اخلاقی، کنترل نگاه، دست و زبان، خوش‌برخوردی، حسن ظن، عفو و گذشت، دروغ نگفتن و تهمت نزدن است.

آپارتمان‌نشینی، انسان را بیشتر در برابر امتحان و سختی‌ها قرار می‌دهد و به همین دلیل، این نوع زندگی می‌تواند زمینه‌ساز صعود و سقوط انسان باشد.

3. عیب‌های زندگی آپارتمان‌نشینی

اشاره

در برابر مزیت‌های گفته شده، عیب‌هایی نیز در این سبک از زندگی به چشم می‌خورد که نمونه‌هایی از آن ذکر می‌شود:

الف) محدودیت‌های زمانی برای رفت‌وآمد ساکنان

الف) محدودیت‌های زمانی برای رفت‌وآمد ساکنان

از جمله حقوقی که ساکنان مجتمع‌های آپارتمانی باید آن را رعایت کنند، توجه به زمان رفت‌وآمد است. در یک ساعت مشخص شب که ساعت خاموشی است، رفت‌وآمد ممنوع می‌شود. بنابراین، ساعت مهمانی‌ها تعریف شده‌اند و این وضعیت، محدودیتی آزاردهنده است و بعضی وقت‌ها مشکلاتی را برای اعضای مجتمع فراهم می‌کند.

بیدار بودن، گفت‌وگو کردن و شلوغی فرزندان پس از ساعت‌های مشخص، موجب آزار همسایگان می‌شود که از جمله شکایت‌های آنهاست. روشن است که هر یک از ساکنان به فرهنگ و شکل ویژه‌ای از زندگی عادت کرده‌اند و این محدودیت‌ها سبب آزار روحی - روانی و جسمی افراد می‌شود. تفاوت

شرایط کار اعضای ساکن در یک مجتمع مسکونی نیز از دیگر موارد تشدیدکننده این مشکلات است.

ب) رعایت نکردن حریم‌های عمومی و خصوصی

ب) رعایت نکردن حریم‌های عمومی و خصوصی

از جمله شکایت‌های افراد ساکن در مجتمع‌های مسکونی، رعایت نکردن حریم عمومی و خصوصی افراد در مجتمع است که زمینه انحراف‌های اخلاقی ساکنان دین‌دار را فراهم می‌سازد.

گاهی برخی مردان و زنان، در مکان‌های عمومی؛ مثل راه‌پله‌ها و پارکینگ به صورت برهنه یا با پوشش نامناسب ظاهر می‌شوند و مشکلاتی را برای ساکنان مجتمع ایجاد می‌کنند. کشاندن مسائل خصوصی به حریم عمومی و دعواهای خانوادگی که آرامش همسایگان را می‌گیرد، زمینه‌ساز مشکلات گفته شده هستند و تفاوت فرهنگی و اخلاقی، به این موضوع دامن می‌زند.

ج) تأثیر فرهنگ‌های غیر هم‌سو بر تربیت عمومی خانواده

ج) تأثیر فرهنگ‌های غیر هم‌سو بر تربیت عمومی خانواده

به طور معمول، در یک مجتمع مسکونی، افراد با فرهنگ‌های متفاوت و شیوه‌های مختلف زندگی دور هم جمع می‌شوند که زمینه‌ساز مشکلات فراوانی برای اعضاست. این گوناگونی در فرهنگ شخصی و خانوادگی، فاصله گرفتن ساکنان و خودکامگی و خودخواهی را در آنها فراهم می‌کند که آسیب جدّی این سبک زندگی است.

با اینکه تداخل فرهنگی، آسیب تلقّی می‌شود، با فرهنگ‌سازی درست و ارتباط شایسته بین این گروه‌ها می‌توان از تجربه‌های مفید و سازنده فرهنگ‌های غیرهم‌سو بهره گرفت. سنت‌های خوب اخلاقی و انسانی قوم‌های مختلف، زمینه الگوبرداری مناسب را در میان آنها فراهم و این آسیب و تهدید

را به فرصت تبدیل می‌کند. آشنایی با فرهنگ درست پوشش، نوع لباس و آداب صحیح اجتماعی - اخلاقی، برخی از مصداق‌های این مسئله هستند.

د) رعایت نکردن حقوق در مورد مکان‌های عمومی

د) رعایت نکردن حقوق در مورد مکان‌های عمومی

مکان‌های عمومی در آپارتمان‌ها، از مواردی است که خواسته یا ناخواسته، از آنها غفلت می‌شود و مشکلاتی را ایجاد می‌کند. راه‌پله‌ها، پارکینگ و انباری‌های مشترک، از جاهایی است که افراد ساکن در یک مجتمع باید با تصمیم‌گیری مشترک و به صورت قانونی از آنها استفاده کنند. نقض این قوانین، گاه مشکلات روحی و روانی را برای دیگر افراد ایجاد می‌کند. موارد زیر، از جمله موارد نقض این حقوق است:

یک - هرگونه تغییر در نما، سردر یا بالکن‌های اختصاصی بدون توافق بیشتر مالکان.

دو - تعمیرها و تغییرهای داخلی و خارجی که موجب آسیب رساندن به اسکلت ساختمان می‌شود.

سه - نصب سایه‌بان، نرده حفاظ و بند رختی که از بیرون ساختمان دیده شود و به نمای ساختمان آسیب بزند.

چهار - نصب یا آویزان کردن کولر و وسیله‌های دیگر در بالکن‌ها، بدون هماهنگی.

پنج - قرار دادن وسایل شخصی در بیرون از پنجره، پاگردهای عمومی، پاسیو، جلوی در ورودی آپارتمان و پارکینگ.

شش - گذاشتن مواد آتش‌زا، ماشین لباس‌شویی، قفس پرندگان و هرگونه جسم خطرناک در مکان‌های عمومی.

هفت - استفاده تجاری یا اجاره دادن انبارهای آپارتمان بدون هماهنگی و اجازه ساکنان.

هشت - دست‌کاری در وسایل و امکانات ساختمان، بدون هماهنگی با مدیر.

نه - پخت‌وپز و برپایی مراسم جشن و عزا در مکان های مشترک.

ده - ورود وسایل نقلیه مهمانان، شست‌وشو و تعویض روغن وسایل نقلیه، داخل پارکینگ عمومی.

یازده - دادن کلید ورودی ساختمان، پارکینگ و تراس به افراد غیرساکن.⁽¹⁾

ه-) آسیب‌های اخلاقی

ه-) آسیب‌های اخلاقی

از دیگر آفت‌های آپارتمان‌نشینی، اثرپذیری ساکنان از اخلاق نادرست یکدیگر است که در این میان، کودکان، نوجوانان و جوانان، بیشتر در معرض خطر هستند. گزارش‌ها و شکایت‌های اعضای ساکن، بیانگر آفت این نوع همسایگی است. افزون بر فساد اخلاقی، آسیب‌های دیگری مانند تجمل‌گرایی، چشم و هم‌چشمی و اشرافی‌زدگی، در سایه این نوع همسایگی به وجود می‌آید.

و) مزاحمت‌های صوتی

و) مزاحمت‌های صوتی

مهم ترین شکایت‌های ساکنان در ساختمان‌های مسکونی، سر و صداهای بی‌جا و ناهنجار همسایه‌هاست که مشکلات روحی و روانی فراوانی را برای اعضا ایجاد می‌کند. این مزاحمت‌ها از این قرارند:

یک - سر و صدای ناهنجار دعواها و درگیری‌های خانوادگی و نیز ابراز هیجان‌ها و احساس‌ها بدون توجه به دیگران.

دو - سر و صدای رفت‌وآمد مهمانان، به‌ویژه در زمان‌های خواب و استراحت ساکنان.

سه - صدای ناهنجار وسایل صوتی - تصویری.

چهار - برگزاری مراسم‌های جشن و عزاداری و سر و صداهای ناشی از آن.

پنج - سر و صدای کودکان و اعضای خانواده در طبقه‌های بالا و نیز در فضاهای عمومی، مثل پله‌ها، پارکینگ و... .

4. جلوه‌هایی از اخلاق همسایه‌داری مدرن (آپارتمان‌نشینی)

اشاره

آپارتمان‌نشینی، با توجه به نوع متفاوت زندگی در آن، زمینه‌ساز ایجاد اخلاق و حقوقی متفاوت از زندگی سنتی شده است. به همین دلیل، جلوه‌های اخلاقی مثبت و منفی متفاوتی در این نوع سکونت و همسایگی دیده می‌شود.

الف) جلوه‌های مثبت

اشاره

الف) جلوه‌های مثبت

زیر فصل ها

یک - انصاف

دو - ایثار

سه - حفظ اسرار

چهار - احسان و یاری

پنج - عفو و گذشت و تحمل همسایه

شش - عفت و خویشتن‌داری

هفت - نمونه‌های دیگر

یک - انصاف

یک - انصاف

در زندگی آپارتمان‌نشینی، اصل انصاف است که می‌تواند ملاک درست معاشرت با همسایگان قرار گیرد؛ یعنی آنچه را دوست داریم در حق ما رعایت کنند، ما نیز در حق دیگران رعایت کنیم. این اصل، به برقراری ارتباط درست و رعایت کردن حقوق همسایگی، به ویژه در آپارتمان‌های مسکونی، کمک شایانی می‌کند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این‌باره می‌فرماید:

آنچه را برای خود نمی‌پسندی، برای دیگران نیز مپسند و آنچه را برای خود دوست داری، برای برادرت هم دوست بدار.⁽¹⁾

با این ملاک، شخص آنچه را از دیگری انتظار دارد، خود به رعایت کردن آن پای‌بند است و همین مسئله، واکنش همسایه‌ها را در بردارد و آنها را در مسیر درست هم‌نشینی هدایت می‌کند.

دو - ایثار

دو - ایثار

مهم‌تر از انصاف، ایثار است؛ یعنی ترجیح دادن حقوق دیگران بر خود که موجب رسیدن به مرتبه‌های بلند انسانی می‌شود. این صفت، یکی از جلوه‌های عالی اخلاقی در زندگی آپارتمان‌نشینی است. تقدّم حقوق دیگران در این نوع زندگی، در هم‌نشینی درست همسایگان بسیار مؤثر است. امام علی(ع) این صفت انسانی را برترین عبادت و بزرگ‌ترین سروری دانسته⁽¹⁾و آن را نیکوترین نیکوکاری و بالاترین مرتبه ایمان برشمرده است.⁽²⁾نیز فرمود: «اوج مکارم اخلاق، ایثار است».⁽³⁾

سه - حفظ اسرار

سه - حفظ اسرار

یکی از اخلاق‌های خوبی که در آپارتمان‌ها ضروری است، حفاظت اسرار همسایگان است. در محیط‌های آپارتمانی، گاه مشکلاتی در زمینه مسائل خانوادگی، اختلاف‌های خویشاوندی و حتی مشکلات اخلاقی که با راهنمایی و امر به معروف حل می‌شود، برای افراد پیش می‌آید. در این میان، همسایگانی که آبروی همسایه خود را در نظر نمی‌گیرند، با انتشار این اسرار به گرفتاری‌ها دامن می‌زنند و زمینه‌ساز مشکلات فراوان دیگری در ساختمان‌های مسکونی می‌شوند.

حفظ اسرار و آبروی مؤمن و مسلمان، از مسائلی است که دین بسیار بر آن تأکید می‌کند. از امام صادق(ع) در این زمینه نقل است:

هرکس درباره مؤمن، آنچه را دیده و گوش‌هایش شنیده است، بگوید، از کسانی است که خداوند عزوجل درباره آنان فرموده است: «و همانا بر کسانی

که دوست دارند زشتی در میان مؤمنان آشکار شود، عذابی دردناک است».⁽¹⁾(نور: 19)

چهار - احسان و یاری

چهار - احسان و یاری

در زندگی آپارتمان‌نشینی، می‌توان مصداق‌های فراوانی از احسان و یاری یافت. این نوع زندگی، محل رفع مشکلات و یاری متقابل همسایگان به یکدیگر است؛ کمک در ساخت و ساز، برگزاری مراسم‌ها، اسباب‌کشی، دادن وسایل مورد نیاز، حل مشکلات خانوادگی، رسیدگی به همسایگان ناتوان و نیازمند و بسیاری دیگر از کمک‌های مادی و معنوی، از نمونه‌های احسان و نیکی به‌شمار می‌روند. در این زمینه، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «بلندپایه‌ترین مردم در روز رستاخیز، کسی است که از همه بیشتر برای خیرخواهی خلق خدا گام برداشته است».⁽²⁾

امام صادق(ع) نیز ارزش برآورده ساختن نیازهای مسلمانان را بسیار بالاتر و والاتر از طواف کعبه می‌داند.⁽³⁾جایگاه و اهمیت این صفت را در مورد همسایه، از این جمله‌های نورانی می‌توان دریافت.

پنج - عفو و گذشت و تحمل همسایه

پنج - عفو و گذشت و تحمل همسایه

گذشت از خطاهای همسایگان در پی آزاری که آنان رسانده‌اند، از اخلاق پسندیده‌ای است که در زندگی دسته‌جمعی، به ویژه آپارتمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی، ضروری است. نوع زندگی در آپارتمان‌ها شرایط بسیار حساسی دارد و به گونه‌ای است که خواه ناخواه مشکلاتی را برای همسایگان ایجاد می‌کند؛ سر و صداها، رفت‌وآمدها، میهمانی‌های دیر وقت و رعایت نکردن قوانین مکان‌های عمومی، از این موارد است که همسایه خوب با اخلاق و منش درست می‌تواند ضمن خویشتن‌داری و تحمل آنها، آرامش را به خود و دیگران

هدیه کند و از پاداش معنوی صبر و شکیبایی در این زمینه بهره‌مند شود. امام کاظم(ع) که الگوی صبر و شکیبایی است، در این زمینه می‌فرماید: «حسن همسایگی این نیست که آزار نرسانی، بلکه حسن همسایگی این است که در برابر آزار همسایه، شکیبا باشی».⁽¹⁾

در این نگاه، تحمل همسایه، شخص را به اوج مکارم اخلاق رهنمون می‌شود و زمینه را برای رسیدن به درجه‌های بلند معنوی شخص فراهم می‌کند. صبر و تحمل می‌تواند همسایه را به عنوان الگوی رفتاری و اخلاقی، حتی برای همسایه‌آزار و دیگر همسایگان معرفی کند.

شش - عفت و خویشتن‌داری

شش - عفت و خویشتن‌داری

عفت، حیا و خویشتن‌داری از نمونه‌های برجسته امور اخلاقی در محیط‌های آپارتمانی و مجتمع‌های مسکونی است. نوع سکونت در این محیط‌ها، زمینه بیشتر ارتباط و معاشرت افراد را با یکدیگر فراهم می‌کند. گاه گزارش‌های ناگوار نیز از اهمیت این مسئله خبر می‌دهد. اگر اعضای ساکن در این مجتمع‌ها به خویشتن‌داری، عفت و حیا روی بیاورند و این ملکه‌های اخلاقی را در خود نهادینه کنند، اعتماد، آرامش و اطمینان‌خاطر را به خود و ساکنان هدیه خواهند کرد.

عفت و خویشتن‌داری، نه تنها در مسائل اخلاقی حاکم است، بلکه ملکه‌ای است که زلال بزرگواری را در وجود انسان می‌ریزد و او را به کمال و سعادت دنیا و آخرت رهنمون می‌شود. امام علی(ع)، عفت را سرآمد هر خوبی⁽²⁾و

برترین جوان‌مردی⁽¹⁾می‌داند و می‌فرماید: «عفت، نفس را در امان و آن را از پستی‌ها دور نگه می‌دارد».⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، ثمره عفت را خشنودی، فروتنی، بهره‌مندی، آسایش، تفقد، فروتنی، تذکر، تفکر، بخشندگی و سخاوت می‌داند.⁽³⁾

هفت - نمونه‌های دیگر

هفت - نمونه‌های دیگر

از دیگر نمونه‌های صفات و اخلاق خوب همسایه‌داری در محیط‌های آپارتمانی، برخورد شایسته، خوش‌اخلاقی، احترام دوجانبه، خوش‌گمانی، خیرخواهی، فروتنی و دیگر اخلاق‌های شایسته و پسندیده ای است که محیط‌های آپارتمانی و مجتمع‌های مسکونی، بیشترین زمینه را برای کسب این فضیلت‌ها دارند.

ب) جلو‌ه‌های منفی

اشاره

ب) جلو‌ه‌های منفی

در برابر جلوه‌های مثبت اخلاق همسایه‌داری در محیط‌های آپارتمانی، مصداق‌ها و جلوه‌های اخلاق ناپسند و نکوهیده همسایگان قرار دارد که از جمله آنها موارد زیر هستند: ستم و تجاوز در برابر انصاف؛ خودخواهی و خودمحوری در مقابل ایثار؛ اشاعه فحشا، تهمت و خیانت در مقابل حفظ اسرار؛ بی‌توجهی در مقابل احسان و یاری؛ انتقام و ستیزه‌جویی در مقابل گذشت و تحمل همسایه و در نهایت، بی‌عفتی و بی‌حیایی در مقابل عفت و حیا.

در این بخش به چند نمونه برجسته‌تر اشاره می‌کنیم:

یک - تجسس و فال‌گوشی

یک - تجسس و فال‌گوشی

ساکنان مجتمع‌های مسکونی از پی‌جویی بی‌مورد از حال همسایه و جست‌وجو کردن در کار و زندگی همسایگان، در زندگی‌های آپارتمان‌نشینی گله‌مند هستند. فال‌گوش ایستادن، کنترل رفت‌وآمدها، پرس‌وجوی بی‌مورد، عیب‌جویی کردن و شایعه‌پراکنی، از آثار بدهمسایگی است.

در قرآن، آشکارا از این امر ناپسند نهی شده است و آیه «وَ لا تَجَسّسُوا» به این مطلب اشاره می‌کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز در این مورد فرمود:

از گمان دوری کنید؛ زیرا گمان، دروغ‌ترین سخن است. به سخنان مردم گوش فرا ندارید و عیبشان را پی‌جویی نکنید.⁽¹⁾

دو - تجمل‌گرایی و چشم و هم‌چشمی

دو - تجمل‌گرایی و چشم و هم‌چشمی

از دیگر آسیب‌های اخلاقی در محیط‌های آپارتمانی، چشم و هم‌چشمی است که مشکلاتی را برای ساکنان به وجود می‌آورد. گاه رفت‌وآمد در محیط‌های آپارتمانی و نشست و برخاست همسایگان، به رقابت‌های بیهوده و نادرست می‌انجامد و زمینه مصرف‌گرایی، آفت‌های اقتصادی و تحمل هزینه‌های سنگین را برای آنها فراهم می‌آورد. از عوامل مهم و اثرگذار در این نوع اخلاق، فخرفروشی همسایگان به یکدیگر است که بسیار زشت و ناپسند است.

خداوند در قرآن از این صفت زشت اخلاقی هشدار می‌دهد و می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالاً فَخُوراً.»⁽²⁾حضرت علی(ع) نیز در این زمینه فرموده است: «دو چیز مردم را نابود کرده است: ترس از ناداری و فخرجویی».⁽³⁾

سه - خودمحوری و خودخواهی

سه - خودمحوری و خودخواهی

خودخواهی‌ها و ترجیح دادن خواسته‌های خود بر جمع، از دیگر اخلاق‌های ناپسند در محیط‌های آپارتمانی است. از آنجا که مجتمع‌های مسکونی شامل قسمت‌های مشترک و عمومی است، زیاده‌طلبی‌ها و خودخواهی‌های برخی ساکنان، زمینه‌ساز مشکلات فراوانی است. گذاشتن قفسه پرندگان در مکان‌های عمومی، قرار دادن گلدان‌ها در راه‌پله‌ها، ایجاد سر و صداهای ناهنجار، آشغال ریختن در پارکینگ عمومی و در نهایت، زیر پاگذاشتن تعهدها و قانون‌های آپارتمان‌نشینی، از مصداق‌های این اخلاق نکوهیده است که در شکایت‌های همسایگان به چشم می‌خورد.

شخص خودخواه و خودپسند، نه تنها دیگران را آزار می‌دهد، بلکه زمینه‌گوشه‌نشینی خود را نیز فراهم می‌کند. امیر مؤمنان، علی(ع) در این باره می‌فرماید: «هیچ تنهایی‌ای، وحشت انگیزتر از خودپسندی نیست».⁽¹⁾

از دیگر آثار این صفت رذیله اخلاقی، نارضایتی دیگران،⁽²⁾دشمنی و کینه‌توزی،⁽³⁾حماقت⁽⁴⁾و نابودی⁽⁵⁾است که در روایت‌ها به آن اشاره شده است.

فصل چهارم: همراه با برنامه‌سازان

اشاره

فصل چهارم: همراه با برنامه‌سازان

زیر فصل ها

1. محورهای کلیدی در سیاست‌گذاری و برنامه‌های کلان

اشاره

زیر فصل ها

الف) توجه دست‌اندرکاران رسانه به گسترش فرهنگ درست همسایه‌داری

ب) افزایش سطح آگاهی عمومی درباره اخلاق و حقوق همسایه‌داری

ج) نقد و ارزیابی سریال‌هایی با موضوع همسایه‌داری

د) الگوسازی مناسب

ه-) پیشنهادهای کلی

الف) توجه دست‌اندرکاران رسانه به گسترش فرهنگ درست همسایه‌داری

الف) توجه دست‌اندرکاران رسانه به گسترش فرهنگ درست همسایه‌داری

امروزه آپارتمان‌نشینی و گسترش این نوع سکونت به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل شده است. در این میان، رسانه باید با توجه به وظیفه و رسالت حقیقی‌اش که اثرگذاری و فرهنگ‌سازی است، به ایفای نقش بپردازد.

وجود خلأهای اخلاقی، فرهنگی و عاطفی همسایگی مدرن یا همان آپارتمان‌نشینی، دغدغه‌ها و مشکلاتی را برای ساکنان آن به وجود آورده که با مهاجرت و انتقال از زندگی سنتی و روبه‌رو شدن با این شیوه جدید، این مشکلات، دو چندان شده است.

با دقت در این نکته که رسانه‌ها، صحنه‌ای برای تحول فرهنگی هستند و این تحول را هم از نظر هنری، هم از نظر صورت‌های نمادی و هم از نظر رفتارهای اجتماعی و شیوه‌ها و سبک هنجارهای زندگی ایجاد می‌کنند، رسالت بزرگ صدا و سیما به خوبی روشن و آشکار می‌شود.

با توجه به جایگاه رسانه و هویت فرهنگ‌سازش، که در زندگی خانوادگی جایگاه ویژه‌ای دارد و بسیاری از ساعت‌های خانواده‌ها را پر می‌کند، رسانه‌ها می‌توانند فرهنگ درست هم‌جواری را با تکیه بر معیارهای قرآنی و توصیه‌های ائمه اطهار(ع) در میان مردم به سرعت ترویج دهند و در سطح کلان به فرهنگ‌سازی درباره «همسایه» همت گمارند.

لازمه این امر، نخست، شناخت و بررسی دقیق اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی و آگاهی از اهمیت موضوع است که در این زمینه می‌توان از منابع اسلامی، عالمان تعلیم و تربیت، جامعه‌شناسان، روان‌شناسان و کارشناسان فن بهره برد و برای تحقّق این امر باید بررسی ها و نشست‌های علمی صورت پذیرد. برای نمونه، پیش از تهیه فیلم سینمایی و سریال‌ها، به ویژه سریال‌های طنز، تهیه خبر و گزارش‌های مربوط، برنامه کودک و نوجوان، میزگرد، گفت‌وگو و ... باید برای دست‌اندرکاران ساخت برنامه، مشخص شود که همسایه و همسایه‌داری چه اهمیت و جایگاهی دارد. مرحله دوم، پرداختن به موضوع انتخابی در برنامه‌هاست که در این زمینه نقش هنر و رسانه ملی می‌تواند بسیار کارگشا و سودمند باشد.

ب) افزایش سطح آگاهی عمومی درباره اخلاق و حقوق همسایه‌داری

ب) افزایش سطح آگاهی عمومی درباره اخلاق و حقوق همسایه‌داری

رسانه ملی که یکی از هدف‌ها و رسالت‌های آن، آموزش فرهنگ درست و رشد دادن مادی و معنوی جامعه و هدایت جامعه به رعایت فرهنگ دینی و اسلامی است، می‌تواند با تدوین برنامه‌هایی، آگاهی مردم را درباره فرهنگ صحیح آپارتمان‌نشینی و رعایت کردن اخلاق در مجتمع‌های مسکونی و همسایگان مجاور، تا حد زیادی افزایش دهد.

بدین منظور، حدیث‌ها و روایت‌های ائمه معصوم(ع) به صورت زیرنویس یا میان‌برنامه و با هنرمندی و جذاب ارائه شود. از کارشناسان در این زمینه استفاده شود، میان‌برنامه‌هایی کوتاه مخصوص اخلاق همسایه و همسایه‌داری به صورت جذاب و پرمحتوا پخش شود. در این زمینه، حکایت‌های بزرگان و فرزانگان و نقل سیره آنها نیز کارگشا و سازنده است.

ج) نقد و ارزیابی سریال‌هایی با موضوع همسایه‌داری

ج) نقد و ارزیابی سریال‌هایی با موضوع همسایه‌داری

رسانه در صورتی می‌تواند جایگاه موضوع همسایه و همسایه‌داری را صورت عینی ببخشد و انگیزه دو چندانی برای سازندگان سریال‌ها و دیگر برنامه‌های تلویزیون ایجاد کند که به نقد درست و ارائه راهکارها و بررسی خلأهای اخلاقی و فرهنگی در برنامه‌های خود بپردازد، به‌ویژه سریال‌های پر بیننده یا سریال‌هایی که با موضوع همسایه ساخته شده‌اند. برای نمونه، در چند برنامه با استفاده از کارشناسان دینی و دیگر کارشناسان مرتبط با موضوع، سریال‌های مورد نظر را نقد و بررسی کند.

مجموعه‌های تلویزیونی چون «همسایه‌ها»، «اجاره‌نشین‌ها»، «آپارتمان شماره 13»، «آپارتمان فرخ و فرج»، «سیب ترش»، «خانه سبز»، «زیر آسمان شهر» و «چارخونه» از مواردی هستند که می‌توان به نقد و بررسی آنها پرداخت.

د) الگوسازی مناسب

د) الگوسازی مناسب

از نکات مهمی که در برنامه‌های تلویزیونی باید در نظر گرفت، معرفی الگو و شیوه درست الگوسازی است. در مورد اخلاق و حقوق همسایگی نیز باید با توجه به مبانی و معیارهای اسلامی، در الگوسازی فرهنگی و اجتماعی کوشید؛ زیرا برنامه‌های تلویزیونی در این زمینه نقش بسزایی دارند. این کار مهم در

قالب تصویرها، لفظ‌ها و جمله‌های مؤثر یا حتی چهره‌های محبوب سینمایی تحقق می‌یابد؛ چرا که تنظیم روابط همسایگان در جامعه، صداقت میان همسایگان، یک‌رنگی، صفا و صمیمیت و هزاران ارزش اخلاقی و فرهنگی درباره همسایه و همسایه‌داری، می‌تواند از راه تصویرهای ساده و آموزش‌های کاربردی به صورت الگوهای مناسب گسترش پیدا کند.

در بحث الگوسازی در مورد همسایگی، شناخت درست و کامل مخاطبان و نیازهای عاطفی، فرهنگی، اجتماعی مطرح است. به این معنا که الگوسازی در شهرها و شهرستان‌های مختلف، با توجه به این نیازهای گوناگون، تفاوت دارد، همکاری شبکه‌های استانی در این زمینه، مؤثر و مطلوب است. نکته دیگر آنکه معرفی الگوهای اخلاقی، فرهنگی، اجتماعی و ایثارگر و همچنین مجتمع‌های مسکونی که دارای نوآوری‌های اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی هستند، نمونه‌های خوبی برای الگوسازی هستند.

ه-) پیشنهادهای کلی

ه-) پیشنهادهای کلی

یک - گنجاندن موضوع اخلاق همسایه‌داری، در برنامه‌های پربیننده، به‌ویژه طنزهای سیما؛

دو - توجه به نقش همسایه، در رشد فردی و اجتماعی و بررسی آن؛

سه - بسنده نکردن به توصیه و شعار و معرفی نمودهای عملی و رفتاری؛

چهار - ایجاد انگیزه و تقویت زمینه دینی در مخاطبان، به‌منظور رعایت کردن مسائل اخلاقی در مجتمع‌های مسکونی؛

پنج - نداشتن تضاد در بررسی موضوع و تفهیم مخاطبان و ضرورت هماهنگی در برنامه‌های سیما با موضوع؛

شش - استفاده از کارشناسان مناسب و آگاه به موضوع؛

هفت - توجه به دلیل‌ها و پی‌آمدهای بی‌توجهی به اخلاق همسایگی؛

هشت - مخاطب‌شناسی درست.

2. راهکارهای پرداختن به اخلاق همسایه‌داری در برنامه‌های رسانه

اشاره

زیر فصل ها

الف) ساختار دراماتیک (روال داستان، ماجراهای فرعی)

ب) دیالوگ‌ها و رفتارهای در حال ایفای نقش

ج) طراحی صحنه و لوکیشن

د) ساخت نماآهنگ با موضوع اخلاق همسایه‌داری

ه-) طرح‌های کوتاه

و) زیرنویس‌ها، پلاتو و پیام مجری

ز) آموزش اخلاق همسایه‌داری و فرهنگ‌سازی در میان کودکان و نوجوانان

ح) گزارش‌های خبری

ط) مستندسازی

ی) برنامه‌های مستقل

ک) تاک شو ویژه اخلاق همسایه‌داری

الف) ساختار دراماتیک (روال داستان، ماجراهای فرعی)

اشاره

الف) ساختار دراماتیک (روال داستان، ماجراهای فرعی)

زیر فصل ها

یک - نگاه ویژه به شخصیت‌های داستان، به عنوان همسایه

دو - اخلاق همسایه‌داری و الگوها

سه - ارزش و اهمیت اخلاق همسایه‌د‌اری و آپارتمان‌نشینی

چهار - اخلاق همسایه‌داری، خانواده و فرزندان

یک - نگاه ویژه به شخصیت‌های داستان، به عنوان همسایه

یک - نگاه ویژه به شخصیت‌های داستان، به عنوان همسایه

اول - بهره‌گیری از شخصیت همسایه، در فراز و فرود و گره‌گشایی داستان و ماجراهای دراماتیک.

دوم - ترسیم شخصیت یک همسایه ایدئال، در پرورش استعدادهای مادی و معنوی دیگر همسایه و برعکس.

سوم - بررسی شخصیت داستان، به عنوان کسی که نگران مشکلات همسایگان است و درصدد رفع آنهاست.

چهارم - ترسیم موفقیت شخصی یک نفر در زندگی فردی و اجتماعی، برای رعایت کردن اخلاق و منش همسایگی و جلوه دادن شخصیت ایدئال و مطلوب او به عنوان قهرمان داستان.

پنجم - پرداختن به شخصیت داستان، در نقش همسایه بد و نمایش آثار آن.

ششم - استفاده از شخصیت اصلی داستان، به‌عنوان کسی که خانه خود را محل تفریح و سرگرمی اوباش قرار داده است و همسایگان و فرزندان، از این شخصیت تأثیر پذیرفته و مشکلاتی را برای خانواده‌ها و همسایگان ایجاد کرده‌اند.

هفتم - بررسی زندگی یک شخصیت وارسته که در یک محل یا در یک آپارتمان ساکن است و از اهل محل و ساکنان گره‌گشایی می‌کند. (می‌توان این

شخصیت را در سریال‌ها ترسیم و در هر قسمت، مشکلی از مشکلات اجتماعی، فردی و فرهنگی را بررسی کرد).

هشتم - آگاهی و توجه همسایه بد، در پی تأثیر و عبرت‌آموزی از رفتار همسایه هم‌جوار خود در طول داستان.

نهم - در روند داستان به نقش دین در نوع منش همسایگان و اخلاق همسایه‌داری توجه شود.

دو - اخلاق همسایه‌داری و الگوها

دو - اخلاق همسایه‌داری و الگوها

اول - بررسی همسایه‌داری نزد اولیا و بزرگان دین، شخصیت‌های مذهبی و رجال سیاسی. برای نمونه، می‌توان سیره ائمه اطهار(ع)، علمای بزرگ دین و شخصیت‌های سیاسی و مذهبی را ذکر کرد یا در قالب‌های تصویری گوناگون دقیق و جزئی‌تر شرح داد.

دوم - معرفی کارهای پسندیده همسایگان و الگوبرداری و تهیه گزارش از آنها، مانند: تأسیس قرض‌الحسنه، برگزاری نماز جماعت و مراسم‌های ائمه اطهار (جشن‌ها و وفات‌ها)، عیادت دسته‌جمعی از بیمار، پختن آش نذری و... .

سوم - تبیین جایگاه اخلاق همسایه‌داری، به‌ویژه اخلاق آپارتمان‌نشینی در خانه‌های سازمانی نزد گروه‌های مختلف همسایه، مانند: رانندگان، پزشکان، بازاریان، نیروهای نظامی و انتظامی.

چهارم - معرفی آپارتمان‌های نمونه، از نظر رعایت کردن اخلاق همسایگی و بیان شیوه ارتباط و زندگی اخلاقی ساکنان.

پنجم - زشت نمایاندن الگوهای منفی همسایه و اخلاق فردی، اجتماعی و فرهنگی آنها.

ششم - اثرگذاری همسایه خوب در مسائل دینی، مانند: اقامه نماز، روزه‌داری، اهل مسجد شدن، خمس دادن، رفتن به نماز جمعه و مراسم‌های مذهبی (عیدها و وفات‌های ائمه اطهار و...).

هفتم - معرفی آسیب‌های الگوهای نامناسب همسایه‌داری و نکوهش اخلاق ناپسند آنها.

سه - ارزش و اهمیت اخلاق همسایه‌د‌اری و آپارتمان‌نشینی

سه - ارزش و اهمیت اخلاق همسایه‌د‌اری و آپارتمان‌نشینی

اول - در ساختار و ماجراها، اذیت کردن همسایه، زشت و نکوهیده نشان داده شود.

دوم - اهمیت رعایت کردن حال همسایه و سکوت در هنگام بالا و پایین رفتن از راه‌پله‌های آپارتمان، نمایش داده شود.

سوم - تأکید و توافق همسایگان، برای رعایت کردن اخلاق همسایه‌داری در بین ساکنان آپارتمان و همسایه‌ها، در طول داستان نمایش داده شود.

چهارم - در خرید یا اجاره واحد آپارتمانی یا منزل مسکونی، به همسایه و اخلاق همسایه توجه و در داستان‌ها به آن پرداخته شود. (مثلاً خوش‌اخلاقی، رفتار مناسب، شأن اجتماعی، تعهد دینی و...).

پنجم - بررسی دلایل فروش و نقل مکان همسایه، به سبب بدرفتاری همسایه، مانند بداخلاقی، بدزبانی، شایعه پراکنی، دخالت و تجسس، نداشتن ملاک‌های اجتماعی و دینی و... در سریال‌ها و داستان‌ها نمایش داده شود.

ششم - زشت نمایاندن فتنه‌انگیزی همسایه‌ها در حق یکدیگر.

هفتم - نشان دادن آرامش روحی و روانی همسایه، در صورت رعایت کردن اخلاق همسایه‌داری از سوی همسایگان.

هشتم - نمایش اخلاق بدهمسایگی، مثل فال‌گوش ایستادن، تجسس بی‌مورد، شایعه پراکنی، مزاحمت و... .

نهم - توجه داشتن به آثار همسایه هم‌جوار بر دیگر همسایه‌ها (تأثیر فرزندان بر فرزندان و ... ) در طول داستان.

دهم - تأکید بر کرامت اخلاقی، به ویژه ایثار همسایه به دیگر همسایه‌ها و گذشت و عفو همسایه، در جایی که حق با اوست.

یازدهم - توجه به شریک بودن همسایه در غم و شادی همسایه.

دوازدهم - نمایش و تأکید بر حفظ حریم خانه همسایه در حضور و غیبت همسایه، از تجاوز دیگران.

سیزدهم - ترسیم روح همکاری همسایگان در حل مشکلات مجتمع مسکونی و همسایه‌ها و نشان دادن روح اتحاد و همدلی ساکنان، به عنوان یکی از اخلاق‌های خوب همسایگی.

چهاردهم - ترسیم فضای محبت، الفت و دوستی در مهمانی‌های همسایه‌ها با توجه به رعایت کردن اخلاق هم‌نشینی و حفظ حریم‌های خصوصی و اخلاقی در بین اعضا و ساکنان.

پانزدهم - تأکید و توجه بر پرهیز از آسیب‌های اخلاقی معاشرت همسایگان، مثل: نگاه حرام، بدزبانی، دروغ، غیبت، تهمت، شایعه‌پراکنی و... .

شانزدهم - پناهگاه بودن همسایه ایدئال و خوب برای ساکنان آپارتمان و نمایش اخلاق او در رفتار با همسایه‌ها.

هفدهم - نمایش ملاک بودن همسایه خوب برای انتخاب دختر همسایه، به همسری، با توجه به ویژگی‌های ادب، خوش‌رفتاری، بردباری، بزرگواری، دین‌داری، اصالت خانوادگی و داشتن اخلاق الهی.

هجدهم - نمایش تنها شدن همسایه، به خاطر بدهمسایگی و توجه نکردن و رانده شدن دیگران از او به همین دلیل و پررنگ کردن تأثیر بدهمسایگی در تنهایی، دوری و حمایت نکردن دوستان و همسایگان از او.

نوزدهم - نشان دادن نقش اجتماعی همسایه خوب و بررسی آثار آن.

بیستم - نمایش بازتاب آثار خوش‌همسایگی و بدهمسایگی در افراد، با استفاده از نقش‌آفرینی در داستان.

بیست و یکم - تأکید بر نقش دین (قرآن و حدیث) و ائمه اطهار(ع) در رعایت کردن اخلاق همسایگی و آزار نرساندن همسایه و نقل حکایت و سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در طول داستان.

بیست و دوم - در داستان‌ها، دلایل اهمیت اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی برای هدف‌های تعیین شده بیان شود.

بیست و سوم - در ساختار داستان، نشان داده شود که شخصیت اصلی به دلیل پی بردن به اهمیت اخلاق همسایه‌داری، به ویژه آپارتمان‌نشینی، برای آشناسازی همسایگان و اهل محل با اخلاق نیکوی همسایگی، از راه‌های مختلف تلاش می‌کند. هدیه دادن کتاب در این مورد به ساکنان مجتمع مسکونی و نصب تابلوهایی برای انعکاس پیام و مفهوم روایت‌ها، حکایت‌ها و اشعار...).

بیست و چهارم - توجه به اخلاق همسایه‌داری در مسافرت‌ها (چادرهای هم‌جوار یا اتاق‌های همسایه در هتل)، در محل کار (مغازه‌های هم‌جوار یا اتاق‌های هم‌جوار در یک اداره) یا در محل تحصیل (خوابگاه‌های دبیرستان‌های شبانه‌روزی یا دانشگاه‌ها) و بهره‌مندی از آن در طول داستان.

چهار - اخلاق همسایه‌داری، خانواده و فرزندان

چهار - اخلاق همسایه‌داری، خانواده و فرزندان

اول - نشان دادن حساسیت والدین در ارتباط نداشتن فرزندان با فرزندان همسایه‌ای که اخلاق همسایه‌داری را رعایت نمی‌کند، به دلیل بیم‌داشتن از اثرگذاری منفی بر فرزندان خود.

دوم - تأثیر والدین (در گفتار و رفتار) بر فرزندان، در چگونگی ارتباط معاشرت آنها با همسایگان (برای نمونه گفتن نیکی‌های همسایه نزد فرزندان، خوش‌گمانی به همسایه، برخورد با غیبت کردن در مورد همسایه، خوش برخوردی با همسایه در حضور فرزندان و...).

سوم - نشان دادن تشویق والدین به فرزندانشان، به دلیل داشتن برخورد درست در معاشرت با همسایه‌ها و فرزندان آنها.

چهارم - بررسی و توجه به برخورد مناسب والدین و واکنش درست، در صورت شکایت و گلایه فرزندان از فرزندان و اعضای خانواده همسایه در طول داستان.

پنجم - شرکت دادن فرزندان در همیاری با همسایگان، برای مثال، کمک به آنها در برگزاری مراسم جشن‌ها و عزاداری‌ها و... .

ششم - رفتن به عیادت همسایه به صورت خانوادگی.

هفتم - بدرقه و پیشواز از همسایه در مراسم‌های مختلف، مثل: رفتن به زیارتگاه‌ها، مکان‌های مقدس و خانه کعبه، به صورت دسته‌جمعی و خانوادگی.

هشتم - توجه دادن به رسالت والدین در تغییر نگرش فرزندان به همسایه.

نهم - مقایسه دو همسایه که یکی از اخلاق مثبت بهره‌مند است و دیگری شخصیت و اخلاق منفی دارد و بررسی اثرپذیری آن دو از همدیگر.

دهم - معرفی یک خانواده، به‌عنوان محور اخلاقی و رفتاری یک محله و زبانزد شدن آن در داستان.

یازدهم - نشان دادن تأثیر فرزندان از همسایه (آپارتمان یا محل) مانند: تکیه کلام‌های ناشایست، ناسزاگویی و... .

دوازدهم - اشاره به تأثیر رعایت کردن اخلاق همسایه‌داری در سامان‌بخشیدن به خانواده.

سیزدهم - پدر و مادر، فرزندان را به ارتباط با فرزندان همسایه ایدئال تشویق کنند و با دادن پاداش، آنها را به تکرار ارتباط با همسایه مشتاق سازند.

چهاردهم - از فرزندان همسایه که در اخلاق دیگر فرزندان مؤثرند، استقبال شود و زمینه همراهی و پذیرش بیشتر اعضای خانواده در رفت و آمد آنها را فراهم کنند و به اهمیت آن در داستان نیز اشاره شود.

پانزدهم - رفتارگرایی والدین در رعایت کردن اخلاق همسایه‌داری، نه فقط گفتار درمانی و توصیه.

ب) دیالوگ‌ها و رفتارهای در حال ایفای نقش

اشاره

ب) دیالوگ‌ها و رفتارهای در حال ایفای نقش

زیر فصل ها

یک - توجه به سلوک صحیح همسایه‌ها

دو - ترسیم مصداق‌های عینی

یک - توجه به سلوک صحیح همسایه‌ها

یک - توجه به سلوک صحیح همسایه‌ها

اول - صدا زدن همسایه‌ها با سخن نیکو، زبان شایسته و همراه با احترام.

دوم - اشاره داشتن به انجام دادن فعل مثبت و یا انجام ندادن فعل منفی به سبب حرمت‌داشت همسایه. برای مثال، کم کردن صدای تلویزیون به احترام همسایه، یا اینکه بگوید: فلان چیز را برای حفظ حق همسایه خریدم، یا مادر بگوید: فلان غذا را به‌دلیل پسند همسایه پختم یا درست نکردن کباب در حیاط خانه؛ زیرا بوی آن به همسایه فقیر می‌رسد و او را آزار می‌دهد.

سوم - آهسته صحبت کردن و رعایت کردن حال همسایه‌ها در بالا و پایین رفتن از راه‌پله‌ها، در دیالوگ‌ها و رفتار.

چهارم - گفت‌وگو کردن از رفتار و اخلاق خوب همسایه، در دیالوگ‌های مهمانی‌ها و اعضای خانواده و ساکنان.

پنجم - به تصویر کشیدن صفت امر به معروف و نهی از منکر و بیان سفارش قهرمانان اخلاقی داستان‌ها به دیگران، درباره رعایت کردن اخلاق همسایه‌داری و نقل توصیه‌های قرآن، روایت‌ها و سیره معصومان(ع).

ششم - برافروخته شدن شخصیت داستان یا اشخاص، به دلیل غیبت کردن یا تهمت زدن به همسایه و بازداشتن از این نوع اخلاق و منش.

هفتم - غذا بردن برای همسایه برای اینکه بوی غذا را شنیده است، به ویژه اگر همسایه فقیر باشد.

هشتم - تحمل آزار‌های همسایه به منظور عمل به سفار‌ش‌های ائمه معصوم(ع) و خوبی کردن به همسایه، در برابر رفتار نامناسب (امر به معروف با استفاده از رفتار مناسب).

نهم - رعایت کردن اخلاق همسایگی، هنگام بالا رفتن بر بام منزل، مثل: گفتن یاالله یا اجازه گرفتن حضوری از همسایه، همراه با مراقبت‌های چشم و زبان و... .

دهم - نشان دادن دعای همسایه در حق همسایه (مثلاً بالا بردن دست‌ها به سوی آسمان).

یازدهم - در دیالوگ‌ها، علت انتخاب همسایه برای امری، بیان شود. در جواب اینکه چرا به فلان شخص در مورد خواستگاری دخترشان جواب مثبت دادید، جواب داده شود که چند سال است ما در همسایگی این خانواده هستیم و جز ادب، احترام، چیزی ندیدیم و همچنین علت ردّ خواستگار، بدهمسایگی و بداخلاقی بیان شود.

دوازدهم - بالا بردن دست‌ها و به جای آوردن شکر زبانی، به خاطر اینکه همسایه خوبی نصیب آنها شده یا شخص جدیدی که به تازگی مستأجر همسایه آنها شده، همسایه خوبی است.

سیزدهم - به تصویر کشیدن غم و اندوه و حتی گریه همسایگان، بر اثر مهاجرت، نقل مکان و یا فوت همسایه خوب.

چهاردهم - آب ریختن پشت سر همسایه و آرزو کردن برای سلامت آنها، هنگام رفتن به سفر.

پانزدهم - برای تعمیر منزل یا کارهایی که با همسایگان ارتباط دارد، حق همه همسایگان را در نظر بگیرد و از اهل محل یا ساکنان آپارتمان اجازه گرفته شود و نیز با آنان مشورت شود.

شانزدهم - کمک کردن به همسایه، در بالا بردن اشیای سنگین و جابه‌جا کردن وسایل منزل.

هفدهم - در طول داستان، به روایت‌ها و اشعار در مورد همسایه اشاره شود.

هجدهم - در هنگام غیبت کردن یا تهمت زدن به همسایه، به یاد سفارش بزرگان دین یا شخصیت‌های داستان بیفتد و پشیمان شود.

نوزدهم - در دیالوگ‌ها، برخوردهای همسایگان و گفت‌وگوهای عرفی، به حق همسایه و ارزش آن اشاره شود.⁽¹⁾

بیستم - در دیالوگ‌ها و صحنه‌های مختلف داستان، برای رفع اختلاف همسایگان تلاش و برای این مهم از بزرگان و ریش‌سفیدان و روحانی محل کمک گرفته شود.

دو - ترسیم مصداق‌های عینی

دو - ترسیم مصداق‌های عینی

اول - تشکیل قرض‌الحسنه و گره‌گشایی مالی از همسایگان ضعیف.

دوم - هماهنگی و تصمیم مشترک همسایگان آپارتمان‌نشین، برای در اختیار گذاشتن انباری به یکی از همسایگان، به عنوان دکّه فروش با هدف برطرف کردن مشکل مادی وی.

سوم - نمایش دادن برگزاری نمازجماعت در قسمتی از آپارتمان و هم‌نشینی معنوی همسایگان.

چهارم - تدبیر همسایگان در ایجاد قسمتی از مجتمع مسکونی، به‌عنوان حسینیه در ایام محرم و صفر و برگزاری مراسم عزاداری اباعبدالله الحسین(ع).

پنجم - پختن آش نذری در کنار یکدیگر و پخش آن در مجتمع مسکونی.

ششم - عیادت همسایگان از بیمار به صورت مشترک و جمعی.

هفتم - ایثار و گذشت همسایه در پرداخت قبوض برق، تلفن، گاز و ... و نیز قسط‌های وام دیگر همسایگان.

هشتم - پذیرایی از مهمان‌های همسایه‌ای که در خانه حضور ندارد و میزبانی از آنها تا رسیدن همسایه.

نهم - گرفتن نان، شیر و چیزهای مورد نیاز برای همسایگان بیمار و کهن‌سال در مجتمع مسکونی.

دهم - پرستاری و نگهداری همسایگان از فرزند عقب‌افتاده یا بیمار یا استثنایی همسایه مجاور و بازی کردن با او.

یازدهم - برگزاری جشن تولد برای افراد سال‌خورده مجتمع که فرزندانشان فراموششان کرده‌اند.

دوازدهم - در اختیار قرار دادن ماشین به همسایه‌ای که دچار مشکلی شده، مثل بیماری اعضای خانواده یا وضع حمل همسر یا مسافرت.

سیزدهم - در اختیار قرار دادن اشیای منزل به همسایگان، مثل: نردبان، چارپایه، فر گاز، دیگ بزرگ، ظروف منزل و... .

چهاردهم - کمک کردن همسایه به فرزندان همسایگان، با توجه به مهارت‌های شخصی، مثل کمک کردن در درس‌های تحصیلی چون ریاضی، زبان و... .

پانزدهم - کمک همسایه در تعمیر و ساخت وساز خانه و برگزاری مراسم‌های جشن و عروسی و عزاداری.

شانزدهم - در اختیار قرار دادن منزل یک همسایه به همسایه دیگر، به منظور برگزاری مراسم در آپارتمان.

ج) طراحی صحنه و لوکیشن

اشاره

ج) طراحی صحنه و لوکیشن

زیر فصل ها

یک - طراحی صحنه (محیط‌های بسته و باز)

دو - آفت‌ها و آسیب‌های صحنه

یک - طراحی صحنه (محیط‌های بسته و باز)

یک - طراحی صحنه (محیط‌های بسته و باز)

اول - در محیط های آپارتمانی و مجتمع‌های مسکونی، بعضی از اشعار، ضرب‌المثل‌ها و احادیث در مورد همسایه و همسایه‌داری، در نمای خوب، به صورت تابلو یا در پانل مجتمع نصب شود و در صحنه قرار گیرد.

دوم - اتحاد و همدلی همسایه‌ها در نماهای جذاب به تصویر کشیده شود، مثل سفره دسته‌جمعی و ... .

سوم - همراهی صحنه‌های درگیری و بداخلاقی همسایگان، با بعضی از احادیث بزرگان در این‌باره.

چهار‌م - در طراحی محیط همسایگی، می‌توان از چند همسایه همدم و همدل در جوار یکدیگر استفاده کرد؛ مثل همسایه‌های سنتی که در کنار

یکدیگر بودند؛ چیزی شبیه به سریال «پدرسالار» یا سریال طنز «خانه به دوش» که همدلی، همکاری و هم‌دردی همسایگان به تصویر کشیده شده است.

پنجم - در هنگام بروز احساس و عاطفه همسایگان نسبت به یکدیگر، از فضا و آهنگ مناسب استفاده شود.

ششم - هنگام آموزش اخلاق همسایگی، از صحنه‌های شاد، جذاب و دیدنی استفاده شود.

هفتم - فضاسازی و انتخاب آهنگ مناسب، برای شادی‌ها و غم‌های همسایگان.

هشتم - استفاده از رنگ‌های شاد و صحنه‌های جذاب، در نمایش همسایه‌های خوب و اخلاق‌مدار.

نهم - تصویرسازی مناسب از دیدار همسایگان با یکدیگر.

دهم - پررنگ کردن همسایگی سنتی در مجتمع‌های مسکونی و پیوند دادن آپارتمان‌نشینی با نمادهای بومی.

یازدهم - طراحی صحنه به‌گونه‌ای که نمادهای غربی سکونت جدید کمتر به چشم آید، مثل نصب پرده برای اُپن آشپزخانه و تفکیک حریم خصوصی و عمومی.

دو - آفت‌ها و آسیب‌های صحنه

دو - آفت‌ها و آسیب‌های صحنه

اول - ابهام بیش از حد در نمادها. از آن جهت که به شکلی ارائه شوند که حد و مرز همسایگی و اخلاق در آن رعایت نشود. به عبارت دیگر، نمادها به صورتی نمایش داده شوند که با دیگر نمادهای مربوط به مسائل کلی اخلاقی و

حوزه‌های مرتبط با آن بسیار کم‌رنگ یا بسیار پر جلوه باشند و با این کار، تناسب و توازن را در نماد کلی و صحنه از بین ببرد.

دو‌م - کم‌کاری و زیاده‌روی کردن در استفاده از نمادها.

سوم - تناسب نداشتن طراحی صحنه با آموزش‌های مذهبی و اخلاق همسایه‌داری.

چهارم - به تصویر کشیدن و ارزش‌گذاری به نمادهای غربی در آپارتمان ها، مثل اُپن و رعایت نکردن حریم خصوصی و عمومی.

پنجم - جذاب نبودن طراحی صحنه، به خاطر ساده‌انگاری موضوع همسایه و اخلاق همسایه‌داری.

ششم - مخلوط شدن حریم مردان و زنان، استفاده نکردن از پرده و برخی دیگر از نمادهای همسایگی مدرن.

هفتم - استفاده از طرح‌های روز جهان درباره موضوع، بدون تطبیق و مقایسه با فرهنگ خودی.

هشتم - مشخص نشدن محدوده همسایگی، در طراحی صحنه و نمادها.

نهم - رعایت نکردن مسائل اخلاقی در نوع صحنه‌ها، مثل باز شدن در خانه همسایه‌ای که روبه‌روی خانه همسایه دیگر است. یا تسلط خانه همسایه‌ای به همسایه دیگر و در دید بودن اعضای خانواده.

د) ساخت نماآهنگ با موضوع اخلاق همسایه‌داری

د) ساخت نماآهنگ با موضوع اخلاق همسایه‌داری

اول - به تصویر کشیدن ایثار همسایه، نسبت به دیگر همسایگان در قالب نماآهنگ.

دوم - آموزش اخلاق همسایه‌داری در قالب نماآهنگ.

سوم - استفاده از کلیپ‌های مناسب برای شروع سریال‌هایی که در آن، از زندگی همسایگان پرده‌برداری شده است. آموزشی بودن و جذاب بودن در نظر گرفته شود (البته با آسیب‌شناسی درست).

چهارم - به تصویر کشیدن راهنمایی و آموزش والدین به فرزندانشان، برای کمک کردن به همسایه‌ها، در ایام ویژه و عیدها. برای مثال، استفاده از نماد ماهی و تنگ و تقدیم آن به همسایه از سوی فرزند و دست کشیدن همسایه بر سر کودک و لبخند زدن هر دو و تصویر آن به عنوان نماد همدلی دو همسایه.

پنجم - استفاده از اشعار مناسب و قابل فهم در نماآهنگ‌ها و توصیف همسایه‌های ایدئال در قالب اشعار.

ششم - به تصویر کشیدن درگیری فکری یکی از همسایگان با خود، در کمک کردن به همسایه‌ای فقیر و تمام شدن تردید و تصمیم او با کمک کردن به همسایه، همراه با لبخند و آرامش وجدان.

هفتم - خشن و بی‌رحم جلوه‌دادن مصداق‌های همسایه‌آزاری با اشعار متناسب.

هشتم - کمک کردن همسایه‌ای به همسایه دیگر برای ارتقای تحصیلی همسایه.

نهم - صحنه عیادت همسایگان از همسایه بیمار، با اشعار و آهنگ مناسب.

دهم - تنها و رانده شدن همسایه بداخلاق از دیگر همسایگان، با تصویرسازی مناسب.

یازدهم - نمایش گروه همسایگان، مثل پزشکان، استادان، معلمان، نیروهای نظامی و انتظامی و... .

دوازدهم - پررنگ کردن اثرپذیری همسایه بد از همسایه خوب و تصمیم او بر ترک عیب ها و اصلاح خویش.

سیزدهم - به تصویر کشیدن فوت یکی از همسایگان خوب و نمایش نگرانی و غم همسایگان.

چهاردهم - نشان دادن اتحاد و هم‌بستگی همسایگان، در برخورد با مشکلات آپارتمان یا محله.

پانزدهم - توجه به نقش دوستان همسایه، به ویژه فرزندان همسایه، در رشد یا رکود اخلاقی فرزندان.

شانزدهم - نشان دادن وجود رابطه عاطفی و درست میان گروه همسایگان و ساکنان آپارتمان.

درباره آسیب‌شناسی نماآهنگ‌ها باید به این موارد توجه کرد:

ه-) طرح‌های کوتاه

ه-) طرح‌های کوتاه

یک - مادر در فکر تهیه افطار است، در حالی که فرزندش به او کمک می‌کند. اذان مغرب نزدیک است. مردِ خانه وارد می‌شود و درحالی‌که نان تازه در دست دارد، رو به همسرش می‌گوید: خانم! عجب آشی پختی، بوی آن تا دو تا کوچه آن طرف‌تر می‌آید. می‌گم خانم! خوبه برای همسایه‌ها هم کمی بفرستی. مادر درحالی‌که به قابلمه کوچک چند نفره نگاه می‌کند، می‌خواهد چیزی بگوید که مرد خانه لب به سخن می‌گشاید و می‌گوید: خانم جان عیبی ندارد، ما کمتر می‌خوریم. مادر کمی فکر می‌کند، درحالی‌که فرزندشان خیره‌خیره نگاه می‌کند؛ مادر با لبخندی، آش را در چند بشقاب می‌ریزد و با کمک دختر کوچکش آن را بین واحدهای روبه‌رویی تقسیم می‌کند و در نهایت، یک بشقاب برای هر کدامشان باقی

می‌ماند. آنها درحالی‌که از این کارشان احساس رضایت کامل دارند، با لذت تمام بر سر سفره افطار شروع به خوردن افطاری می‌کنند.

دو - در‌حالی‌که اعضای خانواده گرد هم در خانه نشسته‌اند، سفره غیبت همسایه را باز کرده‌اند و به او افترا و تهمت می‌زنند؛ اینکه همسایه اِل است و بِل و فلان و فلان ... گاهی تمسخر و گاهی غیبت، در این هنگام زنگ به صدا در می‌آید.

دخترکوچولوی خانواده در را باز می‌کند و صدا می‌زند: «مادر! عفت خانم است.» مادر به سمت در حرکت می‌کند. ناگهان می‌بیند روی دست عفت خانم دو عدد نان سنگک است. عفت خانم درحالی‌که نان‌ها را به خانم خانه می‌دهد، می‌گوید: «عباس آقا امروز سنگک گرفته است، گفت دو تا هم برای همسایه گرفتم، آوردم برای شما.» مادر نان‌ها را می‌گیرد و تشکر می‌کند و به سرعت به خانه برمی‌گردد، در‌حالی‌که شرم سرتا پایش را گرفته و دیگر حرفی برای گفتن ندارد. فقط خیره خیره به نان‌ها و به جمع خانواده نگاه می‌کند.

سه - همسایه‌ای از خانه خود خارج شده است و درحالی‌که می‌خواهد کیسه زباله خود را از خانه بیرون ببرد، هنگام پایین آمدن از پله‌ها متوجه زباله‌های همسایه می‌شود که جلوی در خانه گذاشته است. نگاهی می‌کند و از پله‌ها پایین می‌آید. هنوز چند پله پایین نرفته که می‌ایستد و به فکر فرو می‌رود. پس از شکستن تردید و دودلی برمی‌گردد و کیسه زباله همسایه را نیز برمی‌دارد و با لبخندی به سمت پله‌ها حرکت می‌کند. در راه برگشت، نشانه‌های رضایت در چهره او موج می‌زند.

چهار - برای یکی از همسایگان مشکل مالی ایجاد شده است و آنان با همکاری یکدیگر مشکل او را حل می‌کنند.

پنج - صدای فرزند یکی از همسایگان به گوش می‌رسد که پدرش در حال بگو مگو با اوست؛ اینکه: «پدر جان، چرا تو در درس ریاضی این‌قدر ضعیف هستی» و فرزند می‌گوید: «خب پدر، همه بچه‌ها، هم معلم خصوصی دارند، هم از خدمات و کتاب‌های کمک‌آموزشی استفاده می‌کنند.» پدر سخن او را قطع می‌کند و می‌گوید: «پدر جان، می‌دانی که اوضاع و احوالمان چگونه است، به نان شب هم محتاجیم، اجاره منزل عقب افتاده و... .» همسایه‌ای که در حال عبور است، این مکالمه را می‌شنود. فردای آن روز وقتی فرزند همسایه را می‌بیند، می‌گوید: «من خودم معلم هستم. یکی از دوستانم برای بچه‌ها کلاس برگزار می‌کند، فردا بیا با هم برویم زود تو را معرفی کنم. پول هم لازم نیست بدهی.» فرزند همسایه هم درحالی‌که از شدت شادی در پوست خود نمی‌گنجد، خوشحال می‌شود و به خانه می‌رود.⁽¹⁾

و) زیرنویس‌ها، پلاتو و پیام مجری

اشاره

و) زیرنویس‌ها، پلاتو و پیام مجری

یک - زیرنویس‌ها و پیام مجری باید خلاصه و پرمحتوا باشند.

دو - در هنگام پخش فیلم‌ها و سریال‌ها، به ویژه مرتبط با موضوع، زیرنویس‌های کوتاه و مهم درج شوند. برای نمونه، این موارد مهم است:

سه - پیام مجری پس از مقدمه بیان شود.

چهار - در زیرنویس‌ها و پیام مجری، می‌توان از آیه‌ها، روایت‌ها، حکایت‌ها و اشعار بهره گرفت.

اول - آیه‌های قرآن

اول - آیه‌های قرآن

در زمینه نیکی به همسایه، خداوند در قرآن می‌فرماید:

وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْسانًا وَ بِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ. (نساء: 36)

خداوند را بپرستید و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید و به پدر و مادر و به بستگان و یتیمان و همسایه نزدیک و دور نیکی کنید.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در تفسیر آیه «وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ»⁽¹⁾می‌فرماید:

کسی که همسایه‌اش را از ماعون (یعنی وسایل ضروری زندگی) منع کند، خداوند او را در قیامت از خیر خود منع می‌کند و او را به خودش وا می‌گذارد و کسی که خدا او را به حال خود واگذارد، در بدترین حالت‌ها خواهد بود.⁽²⁾

دوم - روایت‌ها

دوم - روایت‌ها⁽³⁾

(پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

( از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سؤال شد: در اموال انسان مسلمان غیر از امر واجب چون زکات و ... حق دیگری وجود دارد؟ فرمود: «آری، نیکی به بستگانی که قهر کرده‌اند و پیوند با همسایه مسلمان».⁽⁴⁾

( «آن‌قدر جبرئیل به من در مورد همسایه سفارش می‌کرد که گمان کردم، همسایه را وارث قرار خواهد داد».⁽¹⁾

( «هرکس به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشد، همسایگان را نمی‌آزارد».⁽²⁾

( «چون دو نفر تو را دعوت کردند، دعوت کسی را که خانه‌اش به تو نزدیک‌تر است بپذیر؛ زیرا در همسایگی تقدم دارد».⁽³⁾

( «خوش‌همسایگی، خانه‌ها را آباد و عمرها را طولانی می‌کند».⁽⁴⁾

( «به من ایمان نیاورده است کسی که شب با شکم سیر بخوابد، ولی همسایه‌اش گرسنه باشد».⁽⁵⁾

( «یکی از اموری که کمر انسان را می‌شکند، همسایه‌ای است که اگر نیکی و خوبی ببیند، مخفی می‌کند و چون خطا و لغزشی مشاهده کرد، آشکار می‌سازد».⁽⁶⁾

روزی اصحاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عرض کردند: فلان زن روزها روزه‌دار است و شب‌ها را به عبادت و شب‌زنده‌داری، می‌گذراند و در ضمن صدقه هم می‌دهد، ولی به زبان همسایگان را می‌آزارد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «خیری در آن زن نیست، او اهل جهنم است.» آنان افزودند: بانوی دیگری تنها به ادای نمازهای واجب و روزه ماه رمضان اکتفا می‌کند، ولی همسایه‌اش را نمی‌آزارد. فرمود: «این زن اهل بهشت است».⁽⁷⁾

( «اول همسایه سپس خانه، اول همراه سپس مسافرت».⁽⁸⁾

(امام علی(ع):

( «حرمتی بالاتر از حرمت هم‌نشینی و همسایگی نیست».⁽¹⁾

( «شایسته است همسایگان به دیدار هم روند، یا همسایگی را ترک گویند».⁽²⁾

( «شیعیان ما کسانی هستند که به دلیل ولایت ما به یکدیگر فضل و بخشش می‌کنند... . مایه برکت همسایگان هستند و با معاشران خود، در صلح و صفا به سر می‌برند».⁽³⁾

( امام سجاد(ع):

( به هنگام فرا رسیدن ماه رمضان این‌گونه دعا می‌کرد: «خدایا به من توفیق بده با همسایه به فضل و بخشش رفتار و در رفع نیازها و کمک به فقیرانشان اقدام کنم و در مقابل آزارشان، از درِ نیکی و خوشی درآیم».⁽⁴⁾

( «ترک کمک به همسایه از جمله گناهانی است که مانع نزول باران می‌شود».⁽⁵⁾

(امام صادق(ع):

( «بر شما باد به نماز در مساجد و نیک‌رفتاری با همسایه».⁽⁶⁾

( «آیا شرم نکند فردی از شما که همسایه‌اش حق هم‌جواری او را رعایت کند و او این حق را نشناسد».⁽⁷⁾

سوم - سیره معصومان و پیامبران

سوم - سیره معصومان و پیامبران⁽⁸⁾

( از امام صادق(ع) نقل شده است که حضرت فاطمه زهرا(س) از برخی مسائل نزد پدر خویش شکوه کرد. پس از آن، حضرت محمد صلی الله علیه و آله نوشته‌ای به دخترش داد و اضافه کرد: دستورهای آن را فراگیر. در آن نوشته شده بود:

«هرکس به خداوند و روز قیامت ایمان داشته باشد، همسایگان را آزار نمی‌دهد و میهمان خویش را گرامی می‌دارد، سخن نیکو می‌گوید یا سکوت اختیار می‌کند».⁽¹⁾

( رسول اکرم صلی الله علیه و آله شخصی را دنبال کاری فرستاد که وی در انجام دادن آن تأخیر کرد. چون آمد، حضرت سبب دیر کردن را جویا شد. او عرض کرد: لباس نداشتم. پیامبر فرمود: «مگر همسایه‌ای نداشتی که به رسم عاریه، تن‌پوشی به تو دهد.» گفت: همسایه دارم، ولی با من الفت ندارد که این‌گونه به من لطف کند. حضرت با ناراحتی و تأسف فرمود: «او با تو اخوّت دینی ندارد و در اندوه و شادی‌ات شریک نیست».⁽²⁾

( از ابن مسعود روایت شده است که مردی به خدمت حضرت فاطمه زهرا(س) شرف‌یاب شد و عرض کرد: ای دختر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله، آیا از پدرتان نزد شما چیزی باقی است؟ آن بانوی بزرگوار فرمود: «ای کنیزک، آن چوب تَر را برایم بیاور.» او هم پس از جست‌وجوی بسیار آن را یافت و به حضرت زهرا(س) داد که در آن نوشته شده بود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که همسایه از دست او در امان نباشد، ایمان ندارد و کسی که به خدا و روز قیامت یقین دارد، به همسایه آزار نمی‌رساند».⁽³⁾

( در سال نُهم هجرت، دودمان حاتم طائی که تسلیم اسلام نشده بودند، با مجاهدت رزمندگان اسلام و به رهبری حضرت علی(ع) شکست خوردند، ولی دختر حاتم طائی، سفانه که زنی سخنور و ادیب بود، همراه با گروهی از زنان قبیله طی اسیر شد. چون اسیران و غنایم را به مدینه آوردند، دختر حاتم از رسول اکرم صلی الله علیه و آله خواست تا او را به دلیل اخلاق خوب پدر و سخاوت او و

امدادرسانی به همسایگان و خویشاوندان آزاد کند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای ارج نهادن به چنین ارزش‌هایی، دستور فرمود او را آزاد کنند و با کاروانی از خویشاوندانش روانه شام سازند و به برادرش، عدی تحویل دهند، که از نزد سپاهیان اسلام به شام گریخته بود.

چون سفانه از برخورد شایسته خاتم رسولان سخن آورد، عدی به مدینه آمد و اسلام آورد و در رکاب حضرت علی(ع) در جنگ‌های فراوانی از خود رشادت‌ها نشان داد.⁽¹⁾

( امام حسن مجتبی(ع) می‌گوید:

در دوران کودکی، شبی بیدار ماندم و به نظاره مادرم زهرا(س) پرداختم درحالی‌که مشغول نماز شب بود. پس از آنکه نمازش به پایان رسید، متوجه شدم در دعاهایش یک یک مسلمانان را نام می‌برد و آنها را دعا می‌کند؛ خواستم بدانم که درباره خودش چگونه دعا می‌کند، اما با کمال تعجب دیدم که برای خود دعا نکرد. فردا از او پرسیدم: «چرا برای همه دعا کردی، اما برای خودت دعا نکردی؟» فرمود: «یا بُنَی اَلجار ثُمَّ الدّار؛ پسرم، اول همسایه بعد خودت!»⁽²⁾

( مردی به محضر امام صادق(ع) آمد و از همسایه خود شکایت کرد. امام صادق(ع) در ضمن راهنمایی او، درباره اهمیت مقام همسایه و زشتی رعایت نکردن حق همسایه، این داستان را نقل کرد و فرمود:

بدان که مردی از انصار به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: «من خانه‌ای در محل فلان قبیله خریده‌ام، نزدیک‌ترین همسایه‌ام کسی است که خیری از او به من نمی‌رسد و از آزار او آسوده نیستم.» رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی(ع)، ابوذر، سلمان و یک نفر دیگر که راوی می‌گوید به نظرم مقداد بود، دستور داد به مسجد بروند و با صدای بلند فریاد بزنند که: «هرکه همسایه‌اش از

آزار او آسوده نباشد، ایمان ندارد.» آنها به مسجد رفتند، سه بار با صدای بلند، این سخن را به گوش مردم رساندند. سپس با دست اشاره کرد که تا چهل خانه در چهار طرف همسایه هستند.⁽¹⁾

( در زمان هادی، چهارمین خلیفه عباسی، مردی به همسایه‌اش که آدمی باشخصیت بود، حسد می‌ورزید؛ هرچه کوشید، نتوانست نعمت‌های او را از دستش بیرون بیاورد. تا اینکه روزی برای رسیدن به هدفش نقشه‌ای کشید. غلامی خرید و به او گفت: پس از مرگ من آزاد هستی و آن‌گاه به او سه هزار درهم داد و از او خواست که نقشه احمقانه‌اش را اجرا کند. نیمه شبی غلامش را از خواب بیدار کرد و او را به بالای بام همسایه‌اش برد و کارد تیزی به غلام داد و از او خواست که سرش را ببرد. هر چه غلام خودداری کرد، سودی نبخشید و بر اثر اصرار زیاد، سرانجام غلام تسلیم شد. حسود رو به قبله خوابید و غلام چند رگ اصلی گردنش را برید سپس او را به خودش واگذاشت و برفت.

حسود نادان تا صبح در خون خود می‌غلتید و از درد و رنج بر خود می‌پیچید تا جان داد. همسایه بی‌گناه، دستگیر و به زندان افکنده شد، ولی از آن‌جا که خدا یار مظلومان و بی‌گناهان است، سرانجام نقشه احمقانه مقتول نادان، فاش و مرد همسایه آزاد شد و خون آن سیاه‌بخت به‌دست خودش به هدر رفت.⁽²⁾

( شخصی از انصار، همسایه‌ای در مدینه داشت که درختی نخل در خانه‌اش بود و شاخه‌اش وارد خانه همسایه فقیرش شده بود. وقتی درخت خرما می‌داد، تعدادی در خانه همسایه فقیر می‌ریخت و بچه‌هایش برمی‌داشتند. صاحب درخت هم می‌آمد بچه‌ها را می‌زد و اگر خرمایی باقی مانده بود، پس

می‌گرفت. همسایه فقیر غصه می‌خورد. روزی پیش رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد همسایه من شاخه درخت نخلش در خانه من است و از خرماهایی که می‌ریزد، بچه‌هایم برمی‌دارند و او می‌آید بچه‌هایم را می‌زند.

پیامبر به دنبال صاحب درخت فرستاد و فرمود: این درخت نخل را به من بفروش، در برابرِ یک درخت نخل در بهشت. پشت گوشش را خاراند و گفت: این درخت از همه درخت‌هایم بهتر است. خبر به ابودحداح رسید، نزد صاحب درخت رفت و گفت: آیا حاضر هستی این درخت را بفروشی؟ گفت: نه. ابودحداح گفت: چهل درخت به تو می‌دهم که این درخت را به رسول خدا صلی الله علیه و آله بدهی. گفت: اگر بهترین نخلستان مدینه را به من بدهند، حاضرم این درخت را بدهم. ابودحداح گفت: من چنین نخلستانی دارم، آن را به تو دادم در برابر این نخل، گفت: قبول کردم. ابودحداح خدمت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: نخل مال من شده و آن را به شما بخشیدم. رسول‌خدا صلی الله علیه و آله هم فرمود: من آن را به این همسایه فقیر بخشیدم تا بچه‌هایش از آن بهره ببرند. خداوند یک سوره قرآن در شأن ابودحداح نازل فرمود به نام سوره واللیل و در آن از این انفاق به نیکی یاد فرمود.⁽¹⁾

چهارم - سیره بزرگان و عالمان دین

چهارم - سیره بزرگان و عالمان دین

( نقل کرده‌اند شهید سید عبدالحسین واحدی به بیماری مبتلا شد؛ شهید نواب صفوی نذر کرد اگر این سید بهبود یابد، برای همسایه فقیرشان کارگری کند. نذرش قبول شد و شهید واحدی سلامت خود را بازیافت. شهید نواب صفوی به خشت‌زنی و خاک‌کشی برای خانه همسایه پرداخت و در نصف روز به اندازه چندین کارگر کار کرد. نواب صفوی می‌گفت: این کار افزون

بر امدادرسانی به همسایه، در سرکوبی نفس اماره نقش مؤثری دارد. این حکایت نشان‌دهنده جایگاه و اهمیت همسایگان فقیر نزد این شهید بزرگوار است.⁽¹⁾

( امام محمد غزالی آورده است: «یکی از بزرگان را رنج بود از موش بسیار، گفتند: چرا گربه نداری؟ گفت: ترسم موش آواز وی بشنود و به خانه همسایه شود. آن‌گاه چیزی را که خود نپسندم، وی را پسندیده باشم».⁽²⁾

( در شرح حال مرحوم وحید بهبهانی، از عالمان بزرگ قرن دوازدهم، آورده‌اند:

روزی عروسش (همسر آقا محمداسماعیل) را در حالی مشاهده کرد که لباس رنگارنگ، گران و زربفتی پوشیده بود. به فرزندش اعتراض کرد، به چه دلیل برای همسرت چنین لباس گران‌بهایی خریده‌ای و او را از این فعل ملامت کرد. پسرش جواب داد: قرآن می‌فرماید: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَه اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ»⁽³⁾آن جناب گفت: من نیز همین آیه را تلاوت کرده‌ام و شنیده‌ام و می‌دانم لباس‌هایی که برای عروسم تدارک دیده‌ای، حلال بوده و از طیبات الهی است، لیکن بر اساس حساب دیگری که احساس هم‌دردی می‌باشد، این اعتراض را بر تو وارد می‌دانم؛ زیرا من مرجع تقلید این مردم هستم و آنان ما را به عنوان عالم دینی می‌شناسند. فقیران بسیاری در همسایگی ما سکونت دارند که تمکنی ندارند و قادر نیستند چنین لباس‌هایی برای همسر خود تهیه کنند. از طرف دیگر ما نیز نمی‌توانیم چنین لباس‌هایی را برای فقیران تهیه کنیم و آنان را هم‌سطح زندگی خویش کنیم، ولی با ساده‌پوشی می‌توانیم با همسایگان محروم و بینوا هم‌دردی کنیم و تسکین خاطر برایشان فراهم کنیم و اگر ما هم چون مرفّهان بی‌درد روزگار بگذرانیم، تسلای خاطر و آرامش

روحی همسایگان فقیر از دست می‌رود. اگر روزی آنان توانستند لباس فاخر بپوشند؛ ما نیز چنین خواهیم کرد.⁽¹⁾

( حجت الاسلام قرائتی نقل کرده است:

ایامی که امام خمینی رحمه الله در نوفل‌لوشاتوی فرانسه بودند، مقارن شده بود با تولد حضرت مسیح(ع). امام فرمود: هدایا و آجیل و شیرینی‌هایی که دوستان برای ما آورده‌اند، همه را بسته‌بندی کنید و به همسایه‌ها هدیه دهید. امام با این ابتکارش چنان دل‌های همسایه‌های مسیحی را جذب کرد که شبی که نوفل‌لوشاتو را ترک می‌کرد، با بدرقه پرشکوه و بسیار عاطفی آنان روبه‌رو شد!⁽²⁾

( یکی از شاگردان شیخ رجب‌علی خیاط می‌گوید:

از ایشان شنیدم که فرمود: «شبی در عالم رؤیا دیدم مجرم شناخته شدم و مأمورانی آمدند تا مرا به زندان ببرند. صبح آن روز ناراحت بودم که سبب رؤیا چیست. با عنایت خداوند متعال متوجه شدم که موضوع رؤیا، به همسایه‌ام ارتباط دارد. از خانواده خواستم که جست‌وجو کند و خبری بیاورد. همسایه‌ام بنایی بود که معلوم شد چند روزی کار پیدا نکرده و شب گذشته او و همسرش گرسنه خوابیده‌اند. به من فرمودند: وای بر تو! تو شب سیر باشی و همسایه‌ات گرسنه؟! در آن هنگام من سه عباسی پول نقد ذخیره داشتم! فوراً از بقال محل، یک عباسی قرض کردم و با عذرخواهی به همسایه دادم و تقاضا کردم هر وقت بیکار بودی و پول نداشتی، مرا مطلع کن».

( بخاری در ادب المفرد، از محمد بن زیاد نقل می‌کند که گفت:

پیشینیان را یافتم که در یک منزل همراه با خانواده‌هایشان زندگی می‌کردند. گاهی که برای یکی از آنها مهمان می‌رسید و از همسایگان، کسی غذایی یا دیگی بر آتش داشت، همسایه، آن را برای مهمانش می‌برد و چون صاحب دیگ آن را نمی‌یافت، می‌گفت: غذای ما را چه کسی برداشته است. آن کس که مهمان داشت جواب می‌داد، ما برای مهمانانمان

برده‌ایم، صاحب دیگ می‌گفت: بر شما گوارا باد و خدای آن را برکت دهد.⁽¹⁾

( حکایت چگونگی برخورد میرداماد با شخصی که از همسایه خود غافل بود. (در بخش اول، حکایت به‌طور کامل آمده است).⁽²⁾

پنجم - حکایت اخلاقی

پنجم - حکایت اخلاقی

در کرمان، زنی بود، بسیار حسود. همسایه‌ای داشت به‌نام خواجه سلمان که مردی ثروتمند و بسیار شریف و محترم بود. زن بر خواجه رشک می‌برد و می‌کوشید که اندکی از نعمت‌های آن مرد شریف را کم کند و نیک‌نامی او را از میان ببرد، ولی کاری از پیش نمی‌برد و خواجه به حال خود باقی بود. عاقبت روزی تصمیم گرفت، خواجه را مسموم کند؛ حلوایی پخت و در آن زهری بسیار بریخت و صبحگاهان بر سر راه خواجه بایستاد. هنگامی‌که خواجه از خانه خارج شد، حلوا را در نانی نهاده، نزد خواجه آورد و گفت خیراتی است... . خواجه، حلوا را بستاند و چون عجله داشت، از آن نخورد، به راه افتاد و به سوی مقصدی از شهر خارج شد.

در راه به دو جوان برخورد که خسته و مانده و گرسنه بودند. خواجه را بر آن دو شفقت آمد، نان و حلوا را بدیشان داد. آن دو، آن را با خشنودی فراوان از خواجه بگرفتند و بخوردند و فی الحال بمردند. خبر به حاکم شهر برسید و خواجه را دستگیر کرد. هنگامی‌که از وی بازجویی شد، خواجه داستان را بگفت، حاکم کس به سراغ زن فرستاد. زن را حاضر کردند. همان‌که چشم زن به آن دو جنازه افتاد، شیون و زاری آغاز کرد. معلوم شد که آن دو، فرزند و

برادر او بوده است. خود زن هم از شدت تأثر و جزع پس از یکی دو روز بمرد.⁽¹⁾

ششم - ضرب‌المثل‌ها و اشعار

ششم - ضرب‌المثل‌ها و اشعار

( آن دنیا اول از همسایه می‌پرسند.

( دو تا در را پهلوی هم می‌گذارند، برای این است که به درد هم برسند (همسایگان باید یکدیگر را یاری کنند).

( چون کالا خواهی خرید، مایه نگر و چون زن خواهی خواست، دایه نگر و چون خانه خواهی خرید، همسایه نگر! (احمد بن زید طوسی).

( قیمت خانه به همسایه است.

( همسایه نزدیک به که برادر دور.

( همسایه نیک در جهان فضل خداست.

( همسایه بد مباد کس را.

( مرغ همسایه غاز است.

( حق همسایگان بزرگ شمار باطلی گر کنند یاد مدار

اوحدی

( تا ندانی که کیست همسایه

به عمارت تلف مکن مایه

مردی آزموده باید و راد

که به نزدیکشان نهی بنیاد

( به هر چه دست رسد زین و زان دریغ مدار

چو مهر پرتو خویش از جهان دریغ مدار

تو چون به نور خرد، شمع گیتی افروزی

فروغ خویش ز همسایگان دریغ مدار

طالب آملی

( مجویید همسایگی با بدان

مدارید افسوس نابخردان

اسدی طوسی

( بیگانگی نگر که من و یار چون دو چشم

همسایه‌ایم و خانه هم را ندیده‌ایم

سعدی

( همسایه نیک است تن تیره‌ات را جان

همسایه ز همسایه بَرَد قیمت و مقدار

ناصرخسرو

ز) آموزش اخلاق همسایه‌داری و فرهنگ‌سازی در میان کودکان و نوجوانان

ز) آموزش اخلاق همسایه‌داری و فرهنگ‌سازی در میان کودکان و نوجوانان

ح) گزارش‌های خبری

ح) گزارش‌های خبری

الف) تأسیس قرض‌الحسنه و گره‌گشایی از کار همسایه‌ها.

ب) برپایی خیمه عزاداری به همت همسایگان یک محل یا یک مجتمع مسکونی، در ایام عزاداری اباعبدالله(ع) و دیگر ائمه.

ج) برپایی نماز جماعت میان همسایگان یا مجتمع مسکونی.

د) پختن آش نذری و تقسیم آن بین همسایگان.

ه-) مسافرت‌های دسته‌جمعی، زیارت، سیاحت و... .

ط) مستندسازی

ط) مستندسازی

ی) برنامه‌های مستقل

ی) برنامه‌های مستقل

برپایی میزگرد و گفت‌وگو درباره موضوع‌های زیر:

ک) تاک شو ویژه اخلاق همسایه‌داری

ک) تاک شو ویژه اخلاق همسایه‌داری

در مبحث‌های زیر می‌توان برنامه‌های نشست و گفت‌وگو تهیه کرد:

3. پرسش‌های کارشناسی

4. پرسش‌های مردمی

کتاب‌نامه

اشاره

کتاب‌نامه

1.ابن ابی الحدید، ابوحامد، شرح نهج‌البلاغه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1385.

2.ابن مسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، تهران، نورالثقلین، 1383.

3.ابن منظور، لسان العرب، داراحیاء التراث العربی، 1416 ه- .ق.

4.ابوعلی مسکویه، کیمیای سعادت (ترجمه طهارة الاعراق)، ترجمه میرزا ابوطالب زنجانی، تصحیح ابوالقاسم امامی، تهران، نقطه، 1375.

5.اسماعیلی، مهدی، گذری بر حقوق همسایگان در روایات و حقوق موضوعه، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، 1383.

6.اقدمی، عبدالکریم، درس‌هایی از تاریخ.

7.آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، تحقیق: میر سیدجلال‌الدین محدث، دانشگاه تهران، 1360.

8.انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، تهران، پیام آزادی، 1368.

9.پیرنیا، محمدکریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تهران، دانشگاه علم و صنعت، 1372.

10.جار حاتم، یحیی بن عدی و «تهذیب الاخلاق»، بیروت، دارالمشرق، 1985 ه- .ق.

11.جزایری، نعمت‌الله، زهر الربیع، تهران، اسلامیه، 1363.

12.جمعی از نویسندگان، مسائل روان‌شناسی جمعی و روان‌شناسی اجتماعی، ترجمه: علی محمد کاروان، تهران، دانشگاه تهران، 1376.

13.حرّ عاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه، تحقیق: عبدالرحیم ربانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ پنجم، 1402 ه- . ق.

14.حرّانی، حسن بن علی، تحف‌العقول عن آل الرسول، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ دوم، 1404 ه- .ق.

15.حسینی دشتی، سیدمصطفی، معارف و معاریف، تهران، مؤسسه فرهنگی آرایه، 1379.

16.دستغیب، محمدهاشم، انفاق، تهران، دفتر نشر جعفری، 1363.

17.راجی واعظ، محمد، سیمای همسایه، بی‌جا، نشر حسینیه، 1380.

18.راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، بی‌جا، مکتب‌المرتضویه، 1392 ه-.ق.

19.رحمتی، محمد، گنجینه معارف، قم، صبح پیروزی، 1386.

20.زبیدی، محمدمرتضی، تاج العروس عن جواهر القاموس، بیروت، دارالمکتبة الحیاة، بی‌تا.

21.سبزواری، محمد، جامع الاخبار، تحقیق و نشر: مؤسسه آل‌البیت، قم، 1398 ه- .ق.

22.ستوده، هدایت‌الله، درآمدی بر روان‌شناسی اجتماعی، تهران، آوای نور، چاپ سوم، 1376.

23.شریفی، احمدحسین، آیین زندگی (اخلاق کاربردی)، قم، نشر معارف، 1379.

24.شیخ صدوق، التوحید، تحقیق: سیدهاشم تهرانی حسینی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1398 ه- .ق.

25.----------- ، الخصال، تحقیق: علی‌اکبرغفاری، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1403 ه- .ق.

26.----------- ، عیون اخبار الرضا، تحقیق: سیدمهدی حسینی لاجوردی، تهران، مکتبه جهان.

27.----------- ، الامالی، مؤسسه اعلمی، بیروت، چاپ پنجم، 1400 ه- .ق.

28.صدر، رضا، حسد، قم، بوستان کتاب، 1382.

29.طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه: سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، 1344.

30.طبرسی فضل بن حسن، مکارم الاخلاق، تحقیق: علامه‌آل‌جعفر، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1414 ه- .ق.

31.---------------- ، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، قم، منشورات کتاب‌خانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1403 ه- . ق.

32.طوسی، الامالی، تحقیق: مؤسسه بعثت، قم، دارالثقافه، 1414 ه- .ق.

33.----- ، الخلاف، قم، مؤسسه نشر جامعه مدرسین، 1407 ه- . ق.

34.عروسی حویزی، علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، تحقیق: سیدهاشم رسول محلاتی، قم، العلمیه، بی‌تا.

35.عسقلانی، ابن حجر، سبل‌السلام، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1300ه-.ق.

36.فرامرز قراملکی، احد، اخلاق حرفه‌ای، تهران، مؤلف، 1382.

37.فیض کاشانی، ملامحسن، المحجة البیضاء فی تهذیب‌الاحیاء، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم، مؤسسه نشر اسلامی، بی‌تا.

38.قمی، شیخ عباس، سفینة البحار، بیروت، مؤسسه وفا، بی‌تا.

39.سیّدکباری، سیّد علی‌رضا، نواب صفوی؛ سفیر سحر، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1372.

40.کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه و شرح فارسی: محمدباقر کمره‌ای، تهران، انتشارات اسوه، 1379.

41.مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، چاپ دارالکتب الاسلامیه، 1362.

42.محمدی ری شهری، محمد، منتخب میزان‌الحکمه، ترجمه: حمیدرضا شیخی، قم، دارالحدیث، 1383.

43.------------------------ ، میزان الحکمه، ترجمه: حمیدرضا شیخی، قم، مؤسسه دارالحدیث ، چاپ سوم، 1381 ه- .ق.

44.مطهری، مرتضی، پیرامون انقلاب اسلامی، صدرا، قم، 1382.

45.-------------- ، داستان راستان، قم، جامعه مدرسین، 1373.

46.معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1362.

47.مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، انتشارات دارالکتب‌الاسلامیه، 1372.

48.نراقی، ملامهدی، جامع السعادات، نجف، مطبعه النجف، 1383 ه- . ق.

49.نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسایل و مستنبط المسائل، قم، تحقیق و نشر: مؤسسه آل البیت، 1407 ه- . ق.

50.هاشمی رفسنجانی، علی‌اکبر، تفسیر راهنما، قم، انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه، 1373.

نشریه‌ها

نشریه‌ها