زیبایی شناسی هنری در داستان های قرآن

مشخصات کتاب

سرشناسه : فروردین، عزیزه.

عنوان و نام پدیدآور : زیبایی شناسی هنری در داستان‌های قرآن/ عزیزه فروردین؛ تهیه کننده مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.

مشخصات نشر : قم: دفتر‌عقل، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : [۳]، ۱۹۰ ص.

شابک : ۲۲۰۰۰ ریال‌978-964-2761-29-6

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری.

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه: ص.[۱۸۹] - ۱۹۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : قرآن -- قصه‌ها -- نقد و تفسیر

موضوع : قرآن -- مسائل ادبی

شناسه افزوده : صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP۸۸/۹ /ف۴ز۹ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۲۱۳۴

اشاره

زیبایی شناسی هنری در داستان های قرآن

کد: 850

نویسنده: عزیزه فروردین

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

لیتوگرافی: سروش مهر

چاپ و صحافی: نگارش

نوبت چاپ: اول / 1383

شمارگان: 1500

بها: 1200 تومان

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.COM

تلفن: 2935803 و 2910602  نمابر: 2933892

شابک: 1-64-8606-964ISBN: 964-8606-64-1 

فهرست مطالب

دیباچه........................................................................................................... 7

پیش‌گفتار...................................................................................................... 9

بخش اول................................................................................................. 15

زیبایی و هنر در داستان‌های.................................................................. 15

قرآن........................................................................................................ 15

جمال انسان کامل در قرآن............................................................................ 20

جلوه‌هایی از زیبایی‌های وجودی انسان........................................................... 21

زیبایی ایمان................................................................................................ 22

الف) خداجویی و کمال‌طلبی........................................................................ 24

ب) زیبایی حیات و زندگی........................................................................... 30

ج) عشق و دوست داشتن.............................................................................. 33

الف) گوناگونی روش‌ها............................................................................... 36

ب) نظم و انسجام......................................................................................... 38

ج) برجسته سازی سنت‌های الهی و معجزه‌های پیامبران..................................... 40

یک ـ تابوت آرامش (داستان طالوت)............................................................ 41

دو ـ پیروزی از آن متقین است....................................................................... 43

دوم ـ تصویری از پایان داستان هود................................................................. 43

سوم ـ صحنه پایانی داستان صالح.................................................................... 44

د) گزینش صحنه‌های اثرگذار....................................................................... 44

ه ) اعجاز در ارائه هنرمندانه داستان................................................................. 50

بخش دوم................................................................................................. 53

رسالت هنر در داستان‌های قرآن........................................................... 53

الف) عناصر محتوایی مؤثر در ایجاد ارتباط فعال.............................................. 54

یک ـ قابل فهم بودن داستان.......................................................................... 54

دو ـ واقعیت داشتن داستان............................................................................. 55

ب) عناصر ساختاری مؤثر در ایجاد ارتباط فعال............................................... 57

یک ـ غافلگیری........................................................................................... 58

دو ـ درنگ (به تأخیر انداختن اطلاعات)......................................................... 61

سه ـ تقسیم داستان به نماهای گوناگون........................................................... 61

ج) تجلی ارتباط فعال مخاطب با داستان.......................................................... 63

الف) امید بخشی.......................................................................................... 66

ب) بیزاری از جلوه‌های زشت و گرایش به زیبایی‌ها......................................... 69

ج) مسئولیت بخشی...................................................................................... 71

الف) جلوه‌های زیبایی از انذار و تبشیر............................................................ 76

یک ـ گفت‌وگوی سه جانبه.......................................................................... 76

دو ـ نابودی مستکبران و معاندان و نجات رهروان حق و حقیقت........................ 78

ب) جلوه‌های انذار (گفت‌وگوهایی عبرت‌آموز)............................................. 82

یک ـ گفت‌وگوی فرعونیان در جهنم:............................................................ 82

ج) جلوه‌های تبشیر:...................................................................................... 86

یک ـ تصویری از بهشت............................................................................... 86

دو ـ استجابت دعای مؤمنان........................................................................... 87

الف) چند نمونه از پیام‌های قرآنی.................................................................. 92

یک ـ خداشناسی......................................................................................... 92

دو ـ معادشناسی........................................................................................... 94

ب) موانع دریافت پیام‌های هدایتی.................................................................. 97

یک ـ تکّبر، مانع تقرب به خدای تعالی........................................................... 97

دو ـ حسادت و پی‌آمدهای منفی آن............................................................... 99

سه ـ ثروت اندوزی و غفلت از یاد خدا........................................................ 100

چهار ـ انحراف‌های اخلاقی........................................................................ 102

پنج ـ تصاویر دیگری از موانع هدایت پذیری در داستان‌های قرآن................... 103

ج) راه‌کارهای تربیتی................................................................................. 105

یک ـ توبه................................................................................................ 105

دو ـ دعا و نیایش و طلب آمرزش:............................................................... 106

د) راه‌کارهای دیگر تربیتی در داستان‌های قرآن............................................ 107

ه ) ارائه الگوهای تربیتی و اخلاقی............................................................... 108

بخش سوم.............................................................................................. 112

عناصر داستانی در تصاویر قرآنی........................................................ 112

الف) تنّوع شخصیّتی.................................................................................. 114

دو ـ شخصیت‌های پویا و با ثبات................................................................. 115

سه ـ شخصیت‌های با ثبات.......................................................................... 116

چهار ـ شخصیت‌های پویا و متحوّل.............................................................. 117

پنج ـ شخصیت‌های اصلی و فرعی............................................................... 118

ب) نقش الگویی شخصیت‌های داستانی....................................................... 120

ج) نمونه‌ای از شخصیت‌های گوناگون در داستان‌های قرآن............................ 121

یک ـ انسان.............................................................................................. 121

سه ـ جنیان و ابلیس.................................................................................... 125

چهار ـ حیوانات......................................................................................... 126

الف) ویژگی رویدادها در داستان‌های قرآن.................................................. 128

یک ـ روابط عاطفی................................................................................... 128

دو ـ پایان خوش داستان‌ها........................................................................... 130

ب) درگیری و مبارزه در داستان‌های قرآنی.................................................. 132

یک ـ انواع صحنه‌های نبرد......................................................................... 133

دو ـ حوزه‌های درگیری............................................................................. 137

اول ـ درگیری درونی................................................................................. 138

مبارزه با نفس............................................................................................ 138

مبارزه با شیطان.......................................................................................... 140

دوم ـ رویارویی انسان‌ها با یکدیگر.............................................................. 143

بخش چهارم.......................................................................................... 146

داستان‌پردازی در قرآن...................................................................... 146

الف) شخصیت‌پردازی............................................................................... 147

رابطه شخصیت و عناصر دیگر.................................................................... 147

چگونگی معرفی شخصیت‌ها به مخاطب....................................................... 148

ب) توزیع عناصر در پرداخت داستانی......................................................... 149

ج) چگونگی ارائه رویدادها........................................................................ 150

چگونگی عذاب آسمانی............................................................................ 151

د) صحنه‌پردازی و فضای داستانی در قرآن................................................... 153

الف) گفت‌وگو و آفرینش صحنه‌های داستانی.............................................. 154

ب) جلوه‌هایی از گفت‌وگو در داستان‌های قرآن........................................... 156

یک ـ گفت‌وگوی با خود (حدیث نفس)..................................................... 156

دو ـ گفت‌وگوی گروهی........................................................................... 157

سه ـ گفت‌وگوی نمایشی........................................................................... 158

داستان مؤمن آل فرعون.............................................................................. 159

چهار ـ هم کلامی با خدا و فرشتگان............................................................ 161

ج) تنوع در طراحی مراحل داستان............................................................... 164

د) چگونگی ارائه اطلاعات......................................................................... 166

روش‌های ارائه اطلاعات در داستان‌های قرآن............................................... 167

بخش پنجم............................................................................................. 169

جلوه‌هایی از اسلوب‌های هنری........................................................... 169

در تصویرسازی‌های قرآنی.................................................................. 169

الف) تعریف رمز و نماد............................................................................. 170

ب) رمز، نماد و تمثیل در قرآن................................................................... 172

ج) اهمیت زبان نمادین و رمز گونه.............................................................. 175

کارکرد رمز و نماد و تمثیل در آفرینش تصویرسازی‌های داستانی................... 177

تصویری از داستان عالم منحرف................................................................. 177

الف) نقش گفت‌وگوهای قرآنی در پیوند حال و آینده.................................. 179

ب) فعل و سرعت زمان در داستان‌های قرآنی............................................... 182

یک ـ زمان در داستان آدم.......................................................................... 183

سه ـ سرعت حرکت و کمبود زمان در داستان سلیمان.................................... 186

الف) جلوه‌های متفاوت تکرار در داستان‌های قرآن....................................... 189

ب) بررسی تصاویر پیوسته از داستان ابراهیم................................................. 193

ج) داستان آدم و ابلیس و اهداف و رویکردهای تکرار در این داستان.............. 195

سخن پایانی.............................................................................................. 200

نیاز انسان امروز به قصّه‌های قرآن................................................................ 200

کتاب‌نامه.................................................................................................. 210

نشریه:...................................................................................................... 212

دیباچه

حضور پنهان و بی‌بدیل هنر در حوزه دین و در راستای تعالی بخشی روح آدمی هویداست. دین از دیرینه‌های تاریخ تا کنون همگام با هنر و حتی بسی ژرف‌تر، هزار توی هستی بشر را درنوردیده و روح آدمی را صفا و صیقل بخشیده است و راه ناهموار زندگانی را هموار کرده و دیده آدمی را از زمین خاکی به فراسوی هستی کشانده است. در گذر تاریخ، دو مقوله دین و هنر، به زیبایی در هم تنیده‌اند که بازشناسی و بازآرایی آن‌ها از یکدیگر ناممکن می‌نماید. شاید این پیوند و پیوستگی از آن روست که دین و هنر، هر دو در ژرفای جان و عمق هستی انسان و جهان ریشه دارند و با گوش دل می‌توان راز «فطرة الله التی فطر الناس علیها» را از آن‌ها باز شنید. از این جاست که باید پیوند دوسویه دین و هنر را همچون تاریخ پاس داشت.

همواره ادبیات و هنرهای ادبی از مهم‌ترین شاخه‌های هنر به شمار می‌آمده‌اند. ازاین‌رو، بهره‌مندی از هنر در رسانه‌ها موجب شکوفایی و بالندگی می‌گردد. بی‌دلیل نیست که آثار بزرگِ نمایشی و سینمایی در جهان غالبا بر متونِ استوار ادبی شکل گرفته است. از همین رو، می‌توان به اهمیت داستان نویسی و قصه‌پردازی پی برد. قصه همواره حضوری پیدا و پنهان در زندگی روزمرّه ما داشته و دارد.

در میان کتاب‌های آسمانی، قرآن بی‌شک از این جهت رهآوردی بزرگ و بی‌مثال دارد.

اصرار قرآن بر قصّه‌گویی و قصّه‌خوانی، هر خواننده را به وجد و شگفتی و تأمل وا می‌دارد. داستان‌های قرآن به مخاطبان خود، زندگی و جنبش و ایمان و اعتقاد و اراده و تکلیف می‌بخشد و او را به تماشای انسان‌های ملکوتی فرا می‌خواند و زیبایی‌های وجودی آنان را می‌نمایاند.

در بازنمایی این زیبایی‌ها، در داستان‌های قرآنی پژوهشگر ارجمند سرکار خانم عزیزه فروردین گام‌های مهمی برداشته‌اند و نتیجه تلاششان را ارمغان راه برنامه‌سازان محترم رسانه ساخته‌اند، امید که دست اندرکاران برنامه‌های صدا و سیما را به کار آید.

انّه ولی التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

به نام آن‌که جان را فکرت آموخت***

چراغ دل به نور جان برافروخت

زفضلش هر دو عالم گشت روشن***

 زفیضش خاک آدم گشت گلشن⁽¹⁾

حمد خداوند متعال را که با الطاف خود بر بندگان نیازمندش منت نهاد و به واسطه بعثت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، آن‌ها را به سوی مائده آسمانی قرآن، دعوت کرد. درود و سلام بی‌پایان برسید و سالار رسولان محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و خاندان پاکش.

پروردگارا! تو را با فروتنی بسیار شکرگزاریم که زندگی معنوی ما را در دورانی قرار دادی که یکی از معجزه‌های بزرگ تاریخ، یعنی پیروزی انقلاب قرآنی، به دست احیاگر مکتب ثقلین حضرت امام خمینی رحمه‌الله تحقق یافت.

امام خمینی رحمه‌الله ما را به این مائده آسمانی و نسخه کامل، یعنی قرآن کریم دعوت کرد و بازگشت به قرآن و عمل به آن و ترویج معارف بلند قرآنی را سرلوحه برنامه‌ها و شعار اصلی‌اش در همه مراحل علمی و عملی‌اش قرار داد. امام می‌فرمود:

انبیا آمده‌اند تا مردم را از این ظلمت‌ها بیرون بکشند و به مبدأ نور برسانند. از این طرف ظلمات است و از آن طرف نور؛ نور مطلق. تمام انبیا برای همین آمده‌اند و تمام علوم وسیله است و عینیت مال آن نور است ـ ما عدم‌هاییم ـ اصل ما از آن‌جاست. عینیت مال آن‌جاست، همه انبیا آمده‌اند که ما را از این ظلمت بیرون بکشند و به نور برسانند؛ نه به انوار. از حجاب‌های ظلمانی و از حجاب‌های نورانی بیرون بکشند و به نور مطلق متصل کنند.⁽¹⁾

بنابراین، برماست که در راه شناخت بیشتر و بهتر قرآن گام برداریم. در این هنگامه که شبهه‌هایی همچون پاره‌های آتش و فتنه‌های کور بر جامعه می‌تازد و لشکریان شیطان، ایمان و اعتقاد و هویت و ارزش‌های وجودی جوانانمان را هدف تیرهای زهرآگین تبلیغاتی خود قرار می‌دهند، چه راهی جز پناه بردن به حبل الله المتین برای اهل ایمان باقی مانده است و چه سنگری مستحکم‌تر از قرآن کریم و تربیت‌یافتگان آن، انسان را از خطرها حفظ می‌کند.

در همین راستا می‌توانیم از داستان‌های قرآنی، این منبع بزرگ تربیت و هدایت، بهره‌های فراوانی ببریم؛ زیرا داستان‌های قرآن نمایشگاهی است سرشار از هنرآفرینی خداوند بزرگ که ما را به تعقل و تدبّر در صحنه‌های بی‌مانند و تصاویر ملکوتی آن فرا می‌خواند تا این گونه چشم زیبابین بشری را باز کند و زیبایی‌های قرآنی را به او بنمایاند.

داستان‌های قرآن، حکایت زندگی قهرمانان قصه‌ها نیست، بلکه خود زندگی است و به مخاطبان خود، زندگی و جنبش و ایمان و اعتقاد و اراده و

تکلیف و... می‌بخشد. داستان‌های قرآن، مخاطب خود را به تماشای انسان‌های ملکوتی دعوت می‌کند و زیبایی‌های وجودی آنان را به او می‌نمایاند. مخاطب را به محضر موسی علیه‌السلام در کوه طور می‌برد؛ قهرمانی که جرعه نوش وصال محبوب گشت و هم‌کلام پروردگار شد و از منبع فیاض و نور مطلق، در کوه طور نور و روشنایی گرفت تا مسیر راه را برای انسان‌ها روشن کند. نوری که انسان امروزی، در ظلمتکده پست مدرنیسم به شدت نیازمند ذره‌ای از آن است، تا مسیر زندگیش را درست بپیماید.⁽¹⁾

در یکی از همین صحنه‌ها، از لطف و محبت خداوندی، جان‌ها به وجد می‌آید. آن‌جا که به موسی علیه‌السلام می‌فرماید: «با فرعون نرم و آرام سخن گوی، شاید که هدایت شود» (طه: 44)

قرآن در این نمایشگاه بزرگ، ما را به تماشای تصاویر زیبایی فرا می‌خواند، تصاویری از مریم و عبادت‌هایش، مریم و بشارت‌های الهی به او. در صحنه‌ای دیگر، تصاویر زیبایی از زندگی توحیدی ابراهیم علیه‌السلام را به نمایش می‌گذارد و تصویری از اسماعیل علیه‌السلام؛ این قهرمان با اخلاص و با ایمانی که در برابر فرمان محبوب، خود را نمی‌بیند و پدر را به اجرای تکلیف الهی تشویق می‌کند.⁽²⁾در صحنه زیبای دیگری، ایوب را با شکیبایی و صبر زیبایش می‌بینیم. همچنین خداوند تصاویری از مناجات خاضعانه آدم و حوا را پس از هبوط، به ما نشان می‌دهد و تصاویر زیبای دیگر که درک و فهم هر

کدام از آن‌ها می‌تواند زندگی انسان را دگرگون سازد. در این تصاویر، نگرش به زندگی و انسان، نگاهی والا و برتر است. در این نگرش کلان، قصه و داستان همه وسیله‌ای هستند برای هدایت تمام بشریت به سوی نور توحید و نجات انسان‌ها از فتنه‌های شیطان‌ها.

از سال‌ها پیش که در مسیر آموزگاری گام نهادم و تبلیغ دین را وظیفه خود دانستم، از بازگویی داستان‌های قرآنی بهره‌ها برده‌ام. شاهد نوجوانانی بودم که با شنیدن این داستان‌ها، دگرگونی‌هایی ژرف در جانشان پدیدار شده است و در پی آن از پوچی و ناامیدی دست برداشته و امید به زندگی پیدا کرده‌اند.

دشمن چه خوب این روش را شناخته و متأسفانه با استفاده از فنون گوناگون قصه گویی و رمان نویسی، در گسترش فساد و ابتذال و انحراف، موفق بوده است؛ زیرا قصه گویی روشی است عام و فراگیر که در تمام مراحل سنی می‌تواند تأثیرگذار باشد و اگر در جهت مثبت از آن بهره گیریم، سازنده روح و روان انسان‌ها خواهد بود.

قرآن نیز که با فطرت انسان سروکار دارد، از قالب داستان برای رساندن پیام‌های هدایتی بهره برده است. البته داستان‌های قرآنی، فراتر از تمام تعریف‌ها و تکنیک‌های بشری است و همه واقعیت دارند. حتی داستان‌های تمثیلی در قرآن واقعی‌اند و برخلاف داستان‌های بشری، در این‌جا تخیل و نمادسازی جایگاهی ندارد و از حقیقت ناب سرچشمه می‌گیرد و هدایتی است برای تمام بشریت و می‌تواند دردهای بی‌درمان بشری را درمان کند.

در این راستا، با توجه به ضرورت استفاده از داستان‌های قرآنی، کار در این زمینه را با راهنمایی‌های استادی بزرگ آغاز کردم. البته تحقیق در این زمینه می‌تواند با رویکردهای متفاوتی انجام گیرد و هر انسانی به فراخور نیاز خویش می‌تواند از این سفره گسترده الهی، بهره‌مند شود.

ادیبان و نویسندگان متعهد می‌توانند با اقتباس از روش‌های قصه گویی قرآن، داستان‌ها بسرایند و داستان‌های قرآنی را متناسب با سنین گوناگون و درخور درک و فهم آنان بازنویسی کنند.

هنرمندان متعهد این مرز و بوم، با استفاده از روش تصویرسازی داستان‌های قرآنی، می‌توانند فیلم‌نامه‌ها بنویسند و فیلم‌های خوبی در این زمینه ارائه دهند. نقاشی و طرح و پرده خوانی داستان‌ها می‌تواند در این رابطه مطرح باشد. پژوهشگران می‌توانند، تحقیقات فنی و تکنیکی، در ارتباط با هنر و ادب در این زمینه داشته باشند. دانشمندان و مفسران نیز می‌توانند با روش‌های مختلف و در حوزه‌های گوناگون، در سطحی گسترده، این داستان‌ها و معارف والای آن را به جامعه ارائه دهند.

این پژوهش نگاهی است کلی به داستان‌های قرآنی، با این ادعا که این داستان‌ها منبع تمام زیبایی‌هاست و هنرمندان ما هرچه بخواهند در این وادی می‌یابند.

در این پژوهش، زیبایی و هنر در داستان‌های قرآنی در تمام ابعاد آن مطرح شده است، ولی بحث علمی و نظری صورت نگرفته است، بلکه تلاش شده تا جلوه‌هایی از این زیبایی‌ها در داستان‌های مختلف ارائه گردد. چرا که بحث نظری زیبایی شناختی، در توان علمی این بنده حقیر نبود بلکه مفسران،

فلاسفه و عرفا و ادیبان و هنرمندان را بایسته و شایسته است که در این زمینه نظر بدهند و بحث کنند.

در این مباحث، گاه برخی از داستان‌ها در بخش‌های مختلف تکرار شده و این تکرار اجتناب‌ناپذیر بود؛ زیرا در هر بخش، از زاویه خاصی به داستان مورد نظر نگریسته شده است. در ترجمه آیات نیز از ترجمه آیت اللّه مکارم شیرازی استفاده شده است. امید است این اندک تلاش قرآنی که با راهنمایی‌های استاد بزرگوار جناب حجت الاسلام والمسلمین آقای الهی‌زاده، فراهم شده است، مقبول درگاه الهی باشد.

بخش اول : زیبایی و هنر در داستان های قرآن

1. قرآن جلوه جمال الهی

اشاره

لقد تجلی اللّه لخلقه فی کلامه و لکنهم لا یبصرون⁽¹⁾

خداوند عزوجل برای مخلوقاتش، در کلام خود (قرآن) تجلی کرده است، ولی آنان نمی‌بینند.

قرآن مظهر و تکیه‌گاه فیض ربوبی است و داستان‌های قرآن نیز که جزئی از کلام حق هستند، با نمایش زیبایی‌های حقیقی و راستین، آدمی را در دریافت زیبایی‌ها کمک می‌کنند و به تصریح قرآن، این داستان‌ها سراسر حق و هدایت هستند.

لَقَدْ کانَ فی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ ِلأُولِی اْلأَلْبابِ ما کانَ حَدیثًا یُفْتَری وَ لکِنْ تَصْدیقَ الَّذی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصیلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُدًی وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤمِنُونَ. (یوسف: 111)

در سرگذشت آن‌ها درس عبرتی برای صاحبان اندیشه بود. این‌ها داستان دروغین نبود، بلکه (وحی آسمانی است و) هماهنگ است با آنچه پیش روی او (از کتب آسمانی پیشین) قرار دارد و شرح هر چیزی و هدایت و رحمتی است، برای گروهی که ایمان می‌آورند.

بحث از زیبایی و تشخیص زیبایی‌ها و رفتن به دنبال آن ریشه در روح آدمی دارد؛ زیرا در سیر تکاملی‌اش، به سوی جمال مطلق رهسپار است که

منبع لایزال تمام زیبایی‌هاست.⁽¹⁾

مولوی می‌گوید:

ما زبالاییم و بالا می‌رویم***

 ما ز دریاییم و دریا می‌رویم

ما از آن جا و از این‌جا نیستیم***

 ما ز بی‌جاییم و بی‌جا می‌رویم

لا اله اندر پی اش الا الله است***

 هم چو لا ما هم به الا می‌رویم

خوانده‌ای انا الیه راجعون***

 تا بدانی ما کجاها می‌رویم⁽²⁾

در همه حوزه‌های معرفتی (فلسفه، عرفان، ادبیات، تفسیر، هنر، علم اخلاق) بحث زیبایی و زیبایی شناختی مطرح بوده و هست. از فلاسفه یونان باستان⁽³⁾تا دوران جدید، در این‌باره پرسش‌های زیادی مطرح شده که موضوع بحث و بررسی زیبایی‌شناسان بوده است. از جمله این‌که زیبایی چیست؟ نمودهای زیبایی و مصادیق آن چگونه است؟ ارائه

زیبایی‌ها به چه صورت است؟ آیا زیبایی درونی است یا بیرونی؟ آیا زیبایی واقعیت دارد یا وهمی و خیالی است؟ معقول است یا محسوس؟ اخلاق چه ارتباطی با زیبایی دارد؟ هنر چه نقشی در این زمینه ایفا می‌کند؟ تاریخچه زیبایی‌شناسی چیست؟ دیدگاه‌ها و نظریه‌های زیادی در این باره مطرح است که با توجه به نیاز بشر به این مقوله، روز به روز گسترش نیز یافته است. در این جا به این مباحث نمی‌پردازیم که این مقال را گنجایش آن نیست.

ما در این‌جا به بحث دریافت زیبایی ها می‌پردازیم و این که چگونه داستان‌های قرآن مخاطبان خود را هدایت می‌کند تا زمینه دریافت زیبایی‌ها را پیدا کنند و با گذر از زیبایی‌های محسوس، به زیبایی‌های معنوی دست یابند.

قرآن هنر و زیبایی را تعریف نمی‌کند و انسان را در وادی بحث‌های نظری زیبایی شناختی حیران و سرگردان رها نمی‌کند، بلکه زیبایی واقعی را می‌نمایاند و چشم و دل زیبابین و جان‌های پاک و مطهر را به تماشا فرا می‌خواند.

در سوره مبارکه حجر برای تمیز زیبایی حقیقی و واقعی از زیبایی‌های کاذب و دروغین و شیطانی، ابلیس را نشان می‌دهد که چگونه سوگند می‌خورد تا با زینت دادن زشتی‌ها و گمراهی‌ها، آدمی را در دریافت زیبایی فریب دهد. در این تصویر، با تحریف حقیقت و زیبایی به‌وسیله اغواگری‌های ابلیس آشنا می‌شویم.

قالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنی َلأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی اْلأَرْضِ وَ َلأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ. إِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصینَ. (حجر: 39 و 40)

گفت: پروردگارا چون مرا گمراه ساختی، من (نعمت‌های مادی را) در زمین در نظر آن‌ها زینت می‌دهم و همگی را گمراه خواهم ساخت. مگر بندگان مخلصت را.

اگر نفس انسان جولانگاه وسوسه‌های شیطانی گردد و اسیر هوا و هوس شود، در این صورت بینایی و شنوایی خود را از دست می‌دهد و نمی‌تواند زیبایی‌های ناب و حقیقی را دریابد.

در سوره مبارکه اعراف می‌فرماید:

َوَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیرًا مِنَ الْجِنِّ وَ اْلإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَاْلأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ. (اعراف: 179)

به یقین، گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم، آن‌ها دل‌هایی دارند که با آن نمی‌فهمند و چشم‌هایی که با آن نمی‌بینند و گوش‌هایی که با آن نمی‌شنوند، آن‌ها همچون چهارپایانند، بلکه گمراه‌تر. اینان همان غافلان هستند (چرا که با داشتن همه گونه امکانات هدایت، باز هم گمراهند).

بنابراین، در دیدن زیبایی‌ها و دریافت آن‌ها، باید جان و دل آدمی پاک و در مسیر رشد و هدایت الهی باشد. آری، چشم و دل ابراهیمی می‌باید که زیبایی‌ها را دریابد و جان پاکی چون جان موسی که تجلی حق را در کوه طور ببیند.

داستان‌های قرآن مقامی ملکوتی دارند و فراتر از تمام مباحث نظری زیبایی‌شناسی هستند، ولی برای بهره‌مند شدن از روش‌های زیبای آن، ناگزیریم این مباحث را مطرح کنیم.

آن‌چه مهم است نگرش و زاویه نگاه قرآن به انسان و زندگی است. قرآن نگرش هدفدار و ملکوتی به انسان و زندگی دارد و این زاویه دید، به داستان‌های قرآن زیبایی و طراوتی ویژه می‌بخشد که اغلب داستان‌های بشری

از آن محرومند؛ زیرا در این داستان‌ها، هرچه هست کلام الهی است و تجلی جمال جمیل الهی.

اگر می‌خواهیم زیبایی و عشق و لذت واقعی و حقیقی را بیابیم، تمامی این‌ها جز در قرآن و به تبع آن داستان‌های قرآنی، در جای دیگر یافت نمی‌شوند. بنابراین، به تماشای نگاه قرآن به انسان و زندگی می‌نشینیم.

جمال انسان کامل در قرآن

داستان‌های قرآن، تابلوی زیبایی از انسان و ارزش‌های وجودی او را برای مخاطب به نمایش می‌گذارد. انسان که می‌تواند تا آن‌جا اوج گیرد که خلیفة الله و مسجود فرشتگان گردد و نیز می‌تواند چنان اسیر وسوسه‌ها و فتنه شیاطین باشد که در گمراهی بماند و چنان به تباهی بیفتد که از حیوانات و چهارپایان نیز، پست‌تر و حقیرتر شود.

این داستان‌ها، نوع نگاه به هستی و زندگی را برای مخاطب تعریف می‌کند و او را تشویق می‌نماید که از نگاه سطحی و ظاهری به زیبایی‌های هستی گذر کند و به کمال برسد. نگاهی هدفدار، که در زیبایی‌ها توقف نکند و از تمام محسوسات اطراف خود در رسیدن به ملکوت هستی یاری جوید. همان نگاهی که در داستان ابراهیم علیه‌السلام دیده می‌شود (نگاه به آسمان‌ها و اوج گرفتن افق دید در هستی و بالاخره دیدن ملکوت هستی و شکوه و جمال آفرینش).⁽¹⁾

آن‌چه که در این نگرش چشم جان را خیره می‌کند، تعریف انسان است. در داستان‌های قرآن، انسان به همراه فضائل اخلاقی تعریف می‌شود و زیبایی‌های روح و روان آدمی و زیبایی ایمان به خدا، هنرمندانه به تصویر کشیده می‌شود؛ به گونه‌ای که انسان منهای معنویت و اخلاق، مطرود درگاه الهی است. قرآن تصاویر هنرمندانه‌ای نیز در این باره دارد که چگونه دوری از معنویت و اخلاق، آدمی را به ابتذال و نابودی می‌کشاند. (تصاویری که از زندگی فرعون، نمرود، سامری دشمنان پیامبران و ارائه می‌شود).

جلوه هایی از زیبایی های وجودی انسان

زیبایی صبر ایوب ـ صبر و شکیبایی یعقوب.⁽¹⁾

قرآن در این تصویرسازی‌ها، مخاطب را به تماشای روح زیبایی دعوت می‌کند که در برابر حوادث خود را نمی‌بازد و صبر و شکیبایی را به عنوان آرمان اخلاقی زیبایی معرفی می‌کند که اگر روح و جان آدمی به این صفت مزین شد، رفتارش از زیبایی ویژه‌ای بهره‌مند خواهد شد.⁽²⁾

گذشت و بخشش در داستان نابودی قوم ثمود (اصحاب حجر).⁽³⁾

در پی‌نوشت این تصاویر، که آیینه عبرتی برای دل‌های بیدار هستند، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به بخششی زیبا دعوت می‌کند و می‌فرماید:

وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ اْلأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلاّ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السّاعَةَ َلآتِیَةٌ

فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمیلَ. (حجر: 85)

و ما آسمان‌ها و زمین و آن‌چه را میان آن دو است، جز به حق نیافریدیم و ساعت موعود (قیامت) قطعا فرا خواهد رسید، پس، از آن‌ها به طرز شایسته‌ای صرف نظر کن. (و آن‌ها را بر نادانی‌هایشان ملامت ننما).

زیبایی ایمان

در تصویری که از مؤمنان ارائه می‌دهد، می‌فرماید:

وَ لکِنَّ اللّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ اْلإیمانَ وَ زَیَّنَهُ فی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ أُولئِکَ هُمُ الرّاشِدُونَ. (حجر: 7)

ولی خداوند ایمان را محبوب شما قرار داده و آن را در دل‌هایتان (به زیبایی) زینت بخشیده و کفر و فسق و گناه را منفورتان قرار داده است؛ کسانی که دارای این صفاتند، هدایت یافتگانند.

انسان اگر به خدا ایمان داشته باشد، در سایه این ایمان همیشه در تکاپو و رشد و در مسیر هدایت به سوی کمال خواهد بود و زندگی را همواره زیبا خواهد دید و به زیبایی‌های دنیوی دل نمی‌بندد و از آن‌ها به عنوان پل و گذر بهره می‌برد تا به سعادت اخروی برسد.

در سایه معنویات و فضایل اخلاقی است که روح آدمی شکوفا می‌شود، با طراوت می‌گردد، احساس خستگی نمی‌کند، مأیوس و ناامید نمی‌شود و در امور پست و حقیر نمی‌ماند. خود را اوج می‌دهد تا زیبایی‌ها را ببیند و لذت‌های ناب و معنوی را تجربه کند. (لذت بخشش و عفو دیگران، لذت عبادت، لذت انتخاب خوبی‌ها، لذت خدمت به دیگران)

ـ زیبایی مناجات و راز و نیاز با خدا⁽¹⁾

ـ زیبایی تسلیم و اخلاص در مقابل خدا⁽¹⁾

ـ زیبایی تقوا و عفت و پاکدامنی⁽²⁾

ـ زیبایی توکل و اعتماد بر خدا⁽³⁾

و تمام زیبایی‌هایی که در مقاومت و ایمان آسیه، بردباری و شکیبایی و تلاش نوح علیه‌السلام و دیگر قهرمانان و شخصیت‌های داستانی در قرآن می‌بینیم. تمامی این‌ها، مخاطبان را به دریافت فضایل اخلاقی و دوری از ناپاکی‌ها و ایمان به خدا دعوت می‌کند که اگر جان آدمی، به این نیکی‌ها مزین باشد، بی‌شک به سعادت و رستگاری خواهد رسید.

این‌گونه، داستان‌های قرآن، هنر ارزشمند را با تصاویر هنرمندانه خود، تعریف می‌کند. هنری که زیبایی‌های معنوی را به نمایش می‌گذارد و وسیله‌ای برای هدایت آدمی و نجات انسان‌ها از ابتذال و گمراهی است و چشمان زیبابین و جان‌های لطیف و پاک و مطهر را به تماشای زیبایی‌های آسمانی و ملکوتی، در صحنه‌های زیبای داستانی قرآن، دعوت می‌کند. تصاویری از: مناجات با خدا، مبارزه در راه خدا، فداکاری به خاطر خدا، شهادت و جانبازی در راه خدا و صحنه‌هایی که زندگی و طراوت و زیبایی در آن‌ها جاری است.

و در نهایت، با تمام این جلوه‌ها، مخاطب را به تماشای زندگی توحیدی

دعوت می‌کند و او را به سوی خدا می‌خواند، به سوی شناخت خدا و ایمان به او که منبع تمام زیبایی‌هاست. به تصویری از ابراهیم علیه‌السلام در سوره انعام می‌نگریم:

إِنّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذی فَطَرَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضَ حَنیفًا وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ. (انعام: 79)

من روی خود را به سوی کسی کردم که آسمان‌ها و زمین را آفریده. من در ایمان خود خالصم و از مشرکان نیستم.

2. جلوه های زیبا در داستان های قرآن

الف) خداجویی و کمال طلبی

انسان در داستان‌های قرآنی، آرمانگر بوده و به دنبال عشق و زیبایی است؛ زیرا چرا که فطرت کمال جویش این‌گونه می‌طلبد، ولی همه آموزه‌های اخلاقی و هنری و علمی را مستند به خداوند متعال می‌داند و از میان همه زیبایی‌ها و جاذبه‌ها، به توحید می‌رسد.

در این وادی، تمام هستی زیباست؛ زیرا تابلوی هنرمندانه‌ای از خداوند متعال است. او زیباست و زیبایی را دوست دارد و تمام زیبایی‌ها از اوست، ولی با وجود محبوبیت و مطلوبیّت تمام زیبایی‌های محسوس، جذبه جمال و زیبایی معنوی که پرتوی است از جمال مطلق، آدمی را بدان سو هدایت می‌کند تا با دیدن زیبایی‌های مادی و محسوس، توقف نکند و از آن هدف والا و از رسیدن به آن زیبایی مطلق، غفلت نداشته باشد.

در این جا انسان‌ها تربیت می‌شوند تا با پالایش روح و روان خود، از تمام بدی‌ها و ناپاکی‌ها و با آرایش جان خویش به ارزش‌های اخلاقی، از لطافت روحی بهره‌مند شوند و آمادگی پیدا کنند که به سوی درک و دیدن جمال مطلق و زیبایی واقعی راهی شوند و از زیبایی‌های دیگر عبور کنند تا به لذت و آرامش و گشایش روحی و سعادت واقعی دست یابند؛ زیرا هر چه هست تجلی توحید است و هیچ ارزشی بی‌او، موجودیت ندارد.

این‌که دیدن زیبایی‌ها، آدمی را تحریک می‌کند، به سبب همین فطرت خداجو و جذبه جمال مطلق و عشق رسیدن به اوست که در وجود آدمی به ودیعه گذاشته شده و اگر جان آدمی، آمادگی پیدا کرد و این استعداد را به فعلیت رساند، می‌تواند با گذر از تمام زیبایی‌ها، عظمت و زیبایی مطلق را دریابد و بدان سو راه یابد.

آوازه جمالت از جان خود شنیدیم***

 چون باد و آب و آتش در عشق تو دویدیم

اندر جمال یوسف گر دست‌ها بریدند***

دستی به جان من بر، بنگر چه‌ها بریدیم⁽¹⁾

به تصاویری از داستان‌های قرآن می‌نگریم و انسان‌هایی را در این تصاویر می‌بینیم که برای درک زیبایی جاودانه، از تمام زیبایی‌های حقیر پیرامون خود گذشتند تا لذت رسیدن به آن جمال مطلق را تجربه کنند.

تصویر اول

در تصویری که در داستان ابراهیم علیه‌السلام ارائه می‌شود

(ایشان خودشان را به‌جای یک انسان عادی می‌گذارند و راه محسوس خداجویی و کمال‌طلبی را با استناد بر گرایش‌های فطری به آنان (قوم) تعلیم می‌دهند.) در این تصویر، ابراهیم علیه‌السلام  انسانی کمال طلب است و دنبال زیبایی واقعی می‌گردد. آرمان نهایی‌اش را جست‌وجو می‌کند و نگاه به بالا دارد. (نگاه به آسمان‌ها) زیبایی خیره کننده ستارگان و ماه و خورشید را می‌بیند، ولی در آن‌ها متوقف نمی‌شود، از آن‌ها گذر می‌کند، بالاتر و بالاتر می‌رود و به شناخت ملکوت هستی دست می‌یابد و دیدن شکوه و جمال هستی او را به شکوه و جمال مطلق رهنمون می‌سازد و از تعقل و اندیشه، در رسیدن به توحید بهره می‌گیرد و آن‌چنان در این جذبه عشق و معرفت و لذت حاصل از آن ذوب می‌شود که جز او را نمی‌بیند و جز به رضایت او نمی‌اندیشد.⁽¹⁾

تصویر دوم

ابراهیم در حوادث سخت زندگی‌اش به خدا توجه دارد و در پی رضایت اوست. ابراهیم تهدید به سوزاندن می‌شود، ولی چون به منبع فیّاض هستی وصل شده و به معرفت الهی رسیده است، آرامش خود را در تمام این تهدیدها از دست نمی‌دهد و خود را نمی‌بازد و باز هم از توحید و یکتا پرستی سخن می‌گوید.

دشمن، تهدید خود را عملی می‌کند و ابراهیم علیه‌السلام را در میان شعله‌های

آتش می‌اندازد، ولی ابراهیم باز هم از میان شعله‌های آتش گذر می‌کند و به مرتبه والایی از توحید و یکتاپرستی می‌رسد.⁽¹⁾

تصویر سوم

در صحنه دیگری از جلوه‌های زیبا، ابراهیم علیه‌السلام را می‌بینیم که تسلیم فرمان الهی است و اسماعیل را به قربانگاه می‌برد. او زیبایی مطلق را یافته است و به همین سبب از تمام زیبایی‌ها و لذت‌ها چشم می‌پوشد و در برابر عظمت پروردگار و لطف و عنایت الهی، اسماعیل را نمی‌بیند، بلکه فقط به اجرای فرمان محبوب می‌اندیشد.ابراهیم علیه‌السلام این آزمایش سرنوشت‌ساز را نیز با موفقیّت پشت سر می‌گذارد.⁽²⁾

تصویر چهارم

قرآن در صحنه‌ای دیگر، تصویر زیبایی از یونس ارائه می‌دهد که در سخت‌ترین لحظات زندگی (در شکم نهنگ) به خدا توجه دارد و لحظه‌ای ناامید نمی‌شود و در اوج ناراحتی، به راز و نیازی عاشقانه با او مشغول است.⁽³⁾

تصویر پنجم

در صحنه‌ای دیگر، مریم را می‌بینیم که پس از به دنیا آوردن فرزندش، توان روبه‌رو شدن با مردم را ندارد، ولی وقتی می‌بیند که همه این ناملایمات به امر خدا و با رضایت اوست، با توکل به خداوند متعال، با آرامشی

وصف‌ناپذیر به میان مردم می‌آید؛ در حالی که عیسی علیه‌السلام را در آغوش دارد و از روبه‌رو شدن با تهمت‌ها و دشنام‌ها نمی‌هراسد.⁽¹⁾

تصویر ششم

در داستان همسر فرعون، تصویری از آسیه را می‌بینیم که برای به دست آوردن خشنودی پروردگار، انتخابی آسمانی می‌کند و زندگی فرعون و مقام و موقعیت دنیایی را رها می‌کند و به خدا رو می‌آورد.⁽²⁾

تصویر هفتم

در داستان ساحران فرعون، این قهرمانان با شجاعت تمام، باورهای موروثی و سنتی خود را کنار می‌گذارند و به خدا ایمان می‌آورند. به همین سبب تحولی ملکوتی در جانشان ایجاد می‌شود.⁽³⁾

تصویر هشتم

در صحنه زیبای دیگری، در داستان سلیمان، تصویری از ملکه سبا به چشم می‌خورد که از قدرت و ثروت بسیاری بهره‌مند است، ولی چون می‌خواهد کمال نهایی و آرمان واقعی را به دست آورد، به سلیمان می‌پیوندد تا به خدا برسد و در این رسیدن لذّتی عالی را تجربه کند.⁽⁴⁾

این تصاویر، همه، جلوه‌هایی از کمال‌طلبی انسان و راه یابی او به سوی جمال مطلق را به نمایش می‌گذارد. بنابراین، در نگاه قرآن طبیعت انسان،

تنوع طلب است و در پی حسن و جمال، ولی همه این‌ها در رسیدن به توحید و در خدایابی او که فطری است معنا و مفهوم پیدا می‌کند.

انسان در نگاه قرآن، انتخابگر است و می‌تواند تا آن‌جا پیش رود که با عظمت روحی خود، تجسمی از همه عظمت‌های هستی شود و مسجود فرشتگان گردد یا این که در گمراهی‌ها بماند و چنان سقوط کند که توفیق رهایی و نجات نداشته باشد. (مانند همسران نوح و لوط)⁽¹⁾

در صحنه‌های گوناگون داستانی در قرآن، جنبه‌های متفاوتی از زیبایی‌های شخصیت انسانی به نمایش گذاشته شده است که این زیبایی‌ها را در هر تصویری از زاویه‌ای ویژه می‌بینیم. اوج زیبایی در صحنه‌هایی است که انسان از لابه‌لای همه مشکلات بگذرد و سرانجام به توحید برسد.

در جای جای قرآن تصاویری از انسان‌های از خدا بریده و در گمراهی و سرگردانی رها شده نیز نمایش داده می‌شود که چگونه این گمراهان با دید مادی و حقیر خویش به هستی می‌نگرند و نعمت‌های الهی را نمی‌بینند و سرانجام به نابودی و هلاکت می‌رسند.

با همین نگرش کلان و حیاتی است که تصاویری از شیطان (ابلیس) به عنوان دشمن انسانیت به نمایش گذاشته می‌شود تا انسان‌های راه یافته، همواره در مسیر هدایت الهی، رشد کنند و در گمراهی‌ها نیافتند.

بنابراین، انسان در قرآن، انسانی است بنده و مطیع فرمان پروردگار، راه یافته، عارف به معرفت الهی و راضی از سرنوشت خویش. او انسانی است که

لذت ایمان به خدا را تجربه کرده و جذبه و عشق این وصال، چنان دگرگونش ساخته که از همه قدرت‌های غیر خدایی بی‌نیاز است و با شجاعتی بی‌مانند در موقعیت‌هایی سرنوشت ساز تصمیم می‌گیرد و انتخاب می‌کند و ناامیدی و پوچی و سستی و بی‌هدفی در زندگی اش جایی ندارند.

ب) زیبایی حیات و زندگی

در داستان‌های قرآن، زندگی هدفدار و نامحدود است و با مرگ به پایان نمی‌رسد، بلکه مرحله دیگری از زندگی انسان آغاز می‌شود و سرانجام، انسان به ابدیت و جاودانگی می‌رسد و به زندگی اخروی خود ادامه می‌دهد.

نگرش به حیات اخروی با توجه به حقانیت معاد، داستان‌های قرآن را پویا و دگرگون ساخته است و همه مبارزه‌ها، درگیری‌ها، تحمل سختی‌ها، کشمکش‌ها، براین اساس معنا و مفهوم و ارزش پیدا می‌کنند و براساس همین باور است که شخصیت‌های داستانی قرآن، حسابگرانه و دقیق عمل می‌کنند و می‌کوشند به زندگی سعادتمندی دست یابند.

در این نگرش زیبا و پرمعنا، فراغت و سرگرمی و خوش‌گذرانی در این عمر اندک و خود را به فراموشی زدن ارزشی ندارد؛ زیرا انسان از لحظه لحظه عمر خویش بهره می‌برد تا خود را برای مسافرتی طولانی آماده کند. در این وادی، سخن از چگونه رفتن و چگونگی گذراندن عمر است؛ نه خوش‌گذرانی و سرگرم شدن.

داستان اصحاب کهف نشان می‌دهد که چگونه انسان‌هایی که مقام و زندگی زودگذر دنیوی برایشان ارزشی ندارد، از همه وابستگی‌های دنیایی می‌گذرند و به آن زیبایی حقیقی و واقعی دست می‌یابند و در این مرحله، با

لحظات پربهای زندگی خود در غار، به زمان و عمر خود زیبایی می‌بخشند، به ابدیت می‌رسند و ماندگار می‌شوند.⁽¹⁾

ـ در تصویری از زندگی آدم و حوّا، می‌بینیم که این شخصیت‌ها، پس از هبوط، زندگی زمینی خود را با دعا و توبه به درگاه الهی آغاز می‌کنند.⁽²⁾

ـ در تصویری از ساحران فرعون، قرآن گوشه‌ای از زندگی این افراد را به نمایش گذاشته است. زمانی که بر فرعون شوریدند و به موسی علیه‌السلام گرویدند و رضایت الهی را به دست آوردند و به سعادت ابدی رسیدند.⁽³⁾در صحنه‌های داستانی، تصویرهایی سرنوشت‌ساز و ماندگار از زندگی شخصیت‌ها ترسیم شده است. لحظه‌ای حضور موسی علیه‌السلام در کوه طور،⁽⁴⁾چنان زیبا و باارزش بود که سرنوشت آینده موسی علیه‌السلام و قوم بنی اسرائیل را رقم زد.

وقتی از زندگی ابراهیم علیه‌السلام سخن می‌گوید، هنگامی که تصویر پایان زندگی آسیه (همسر فرعون) را نشان می‌دهد، تصویری که از هابیل و قابیل دارد و برش‌هایی که به زندگی یوسف می‌زند، با صحنه‌هایی زیبا و بی‌مانند روبه‌رو می‌شویم.

علامه جعفری در تعریف لذت می‌گوید:

لذت عبارت است از آن خوشی درونی که از رسیدن آدمی به چیزی که

آن را خیر و مفید و کمال می‌داند، به‌وجود می‌آید. البته این توصیف برای لذت کاملاً ساده و ابتدایی است و شناخت حقیقت و انواع آن، یکی از مشکل‌ترین و طولانی‌ترین مباحث روانی و فلسفی است...⁽¹⁾مقوله زیبایی همیشه با لذّت تلازم دارد؛ یعنی می‌توانیم بگوییم درک و دریافت زیبایی‌ها همواره موجب احساس لذت است، ولی هر لذتی معلول درک زیبایی‌ها نیست. عوامل لذت بسیار متنوع است که یکی از آن عوامل درک و دریافت زیبایی‌هاست. مثلاً پیروزی بر دشمن لذت بار است، ولی از سنخ زیبایی‌ها نیست و یا حل مشکلات زندگی و موفقیت در آن به‌وسیله عواملی به‌دست می‌آید که نه تنها ممکن است با زیبایی رابطه‌ای نداشته باشد، بلکه گاهی با رنج‌آورترین نمودها و پدیده‌های ناهنجار به‌دست می‌آید، ولی از آن جهت که مسیر حرکت حیات را هموار می‌سازند موجب بروز لذت می‌باشند.⁽²⁾

در تصاویر گوناگونی که در داستان‌های قرآن از احساس لذت می‌بینیم، عوامل درونی (نفسی، غریزی، عاطفی، معنوی، روحی) همه نقش دارند، ولی احساس لذت و جلوه‌های آن، در ارتباط با مقولات معنوی، نمود بیشتری دارد.

قرآن در ارتباط با زیبایی‌ها و لذت‌های به دست آمده از درک آن، به شیوه‌ای نظری بحث نمی‌کند، بلکه آن‌ها را به نمایش می‌گذارد و دیده‌ای پاک و ضمیری روشن، همچون دیده ابراهیم علیه‌السلام می‌خواهد که با دیدن این زیبایی‌ها، لذتی فراتر از همه لذت‌های محسوس و مادی پیدا کند و زیبایی زندگی را در پیوستن به توحید بداند.

احساس لذت از زیبایی‌های عالی و معنوی و ماندگار، شخصیتی همچون مریم علیهاالسلام می‌طلبد که این زیبایی‌ها چنان مجذوبش کنند که در آغاز جوانی، از لذت‌های کودکانه و طبیعی، خود را برهاند و غرق در لذات معنوی و ملکوتی باشد؛ زیرا لذت‌های پست و حقیر مادی جاذبه‌ای برایش ندارند. او در پی زیبایی‌های آسمانی است و در دوران جوانی چنان اوج می‌گیرد که با فرشتگان هم‌کلام می‌شود.⁽¹⁾این‌که ما لذت‌ها را تنها در تحصیل مادیات و ارضای غریزه حیوانی خلاصه کنیم، ناشی از ناتوانی ما در درک زیبایی است. اگر انسان نیاز به تجربه لذّت‌های ماندگار را با مادیّات پیرامون خود، برطرف کند، بی‌شک دیگر دیدن صحنه‌های زیبای داستانی در قرآن، تحولی در او ایجاد نخواهد کرد.

بنابراین، قرآن با آفرینش صحنه‌های زیبا، آدمی را به تجربه لذت‌های آسمانی فرا می‌خواند تا جانش را با دیدن آن زیبایی‌ها سیراب سازد؛ زیرا انسان استعداد تجربه لذت‌های معقول و آرمانی را دارد و می‌تواند آن‌ها را جای‌گزین لذت‌های مادی و حیوانی کند.

ج) عشق و دوست داشتن

در داستان‌های قرآن، جلوه‌هایی از عشق و علاقه‌های معقول و الهی به تصویر کشیده شده است. علاقه و عشقی که در نهایت به هدایت انسان به سوی خدا می‌انجامد.

در تصویری که در داستان یوسف علیه‌السلام و همسر عزیز مصر، ارائه می‌شود،

جلوه جمال مطلق برای یوسف چنان جذبه‌ای دارد که فقط پروردگار را می‌بیند و رضایت او را می‌طلبد.⁽¹⁾

در داستان‌های قرآن با ابراز محبت‌ها و عشق‌ورزی‌های عجیبی روبه‌رو می‌شویم که با دیدگاه مادی نمی‌توان آن‌ها را توجیه کرد. عشق‌هایی که همه از جذبه جمال مطلق به دست می‌آید و این جذبه، چنان شور و اشتیاقی در آدمی ایجاد می‌کند که می‌تواند او را به سوی کمال مطلق رهنمون سازد.

در داستان یونس، جذبه محبت الهی و عشق به خداوند چنان در جان و دل یونس قهرمان رخنه کرده که در سخت‌ترین شرایط در شکم ماهی، تنها به رضایت و بخشش او می‌اندیشد و توجه او را می‌خواهد.⁽²⁾

در تصویری که از آسیه ارائه می‌شود، جلوه زیبایی از عشق و محبت را به نمایش می‌گذارد. عشق رسیدن به جوار الهی چنان او را مجذوب خود ساخته و روح و جانش را در برگرفته است که همه خوشی‌ها و لذت‌های زمینی را رها می‌کند و او را برمی‌گزیند.⁽³⁾

یا در داستان قربانی، اسماعیل نوجوان، چون می‌فهمد که فرمان، فرمان محبوب است، خود را تسلیم مطلق می‌داند و اعتراض نمی‌کند.⁽⁴⁾

در صحنه‌ای که ابراهیم علیه‌السلام را در میان شعله‌های آتش می‌افکنند، صحنه، صحنه عشق بازی ابراهیم است با خدای خود. محبت الهی چنان او را به رشد و کمال رسانده که در میان شعله‌های آتش، ابراهیم تنها به خدا توجه

دارد و دیگر هیچ.⁽¹⁾

این تصاویر، جلوه‌هایی از عشق آسمانی است؛ عشق و محبتی که نه تنها عقلانیت عاشق را از بین نمی‌برد، بلکه اگر جرعه‌ای از آن نصیب آدمی شود، شور و اشتیاق رسیدن به محبوب و راه یابی به سوی کمال مطلق، او را رشد می‌دهد و از انحراف او جلوگیری می‌کند. شاعر چه خوب می‌گوید:

مرده بدم زنده شدم، گریه بدم خنده شدم

 دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم

باید گفت، مقدمه این محبت و عشق اصیل، شناخت عظمت خداوندی و درک جمال و کمال الهی است.

در این جا، زیبایی و لذت و عشق و محبت همه با هم ارتباط دارند و دیده زیبابین و جان مزین به ایمان به خدا می‌طلبد که شور و شوق رسیدن به کمال داشته باشد و لذت واقعی را در این امر ببیند.

البته عشق، عاطفه، محبت و احساسات عاطفی، امری است که در نهاد آدمی به ودیعه نهاده شده و انسان به طور غریزی به اطرافیان وابستگی عاطفی دارد. (عشق پدر به فرزند، عشق و علاقه مادر به فرزند و ... ) که همه این‌ها در داستان‌های قرآن دیده می‌شود، ولی همه این محبت‌ها در راستای رضایت الهی و عشق واقعی است که معنا و مفهوم پیدا می‌کند.⁽²⁾

در این داستان‌ها، برای جذابیت داستان و جذب مخاطب، از عشق‌های مجازی استفاده ابزاری نمی‌شود، بلکه همه محبت‌ها و عواطف به سوی عشق واقعی هدایت می‌شود، عشق و محبتی که حیات بخش است و انسان را به سوی رستگاری و سعادت ابدی، رهنمون می‌سازد.

3. زیبایی هنری در ساختار داستان های قرآن

اشاره

زیبایی‌های ساختاری قرآن را از جنبه‌های گوناگون می‌توان بررسی کرد. برخی از این زیبایی‌ها مربوط به تکنیک و شیوه داستان‌سرایی است و برخی مربوط به عناصر و اسلوب اجرا. در این مبحث به جلوه‌هایی از این زیبایی‌ها اشاره می‌کنیم.

الف) گوناگونی روش ها

روش قرآن در قصه گویی چنان متنوع است که امکان بررسی تک تک آن‌ها نیست. در این جا، به برخی از این روش‌ها اشاره می‌کنیم:

یک ـ در برخی از داستان‌ها نخست خلاصه‌ای از قصه بیان می‌شود. آن‌گاه قصه را از آغاز تا پایان به شکل کامل می‌آورد. مانند داستان اصحاب کهف در سوره کهف.

دو ـ گاهی سرانجامِ قصه را در آغاز می‌آورد و آن‌گاه از آغاز تا پایان قصه را قدم به قدم بیان می‌کند. (داستان حضرت یوسف در سوره یوسف که نخست خواب یوسف و نتیجه آن می‌آید و سپس به نقل داستان می‌پردازد).

سه ـ در برخی موارد، داستان را بدون ذکر مقدمه و یا خلاصه‌ای از آن را از آغاز تا پایان آن می‌آورد. مانند: قصه مریم هنگام ولادت عیسی در سوره مریم و جریان حضرت سلیمان و هدهد و ملکه سبا در سوره نمل.

چهار ـ گاهی قصه واقعی را ضرب المثل می‌سازد؛ همانند صاحب دو باغ در سوره کهف.⁽¹⁾

پنج ـ در برخی موارد قصه‌ها را به صورت تقطیع (بیان قسمت به قسمت) می‌آورد و در بیان هر قسمت ترتیب زمانی یا مکانی را رعایت می‌کند؛ مانند قصه حضرت مریم از تولد او تا تولد عیسی علیه‌السلام.⁽²⁾

شش ـ در برخی از داستان‌ها قصه را به صورت تقطیع می‌آورد و در بیان مراحل قصه ترتیب (تقدم و تأخر زمانی) رعایت نمی‌شود؛ مانند داستان حضرت موسی علیه‌السلام در سوره طه.

هفت ـ گاهی یک قصه چندین بار تکرار می‌گردد (تصویر برداری از زاویه‌های گوناگون در یک داستان)؛ مانند داستان آدم و ابلیس، داستان موسی علیه‌السلام و داستان ابراهیم علیه‌السلام.

هشت ـ گاهی نام شخصیت‌ها ذکر می‌شود؛ مانند: داستان موسی علیه‌السلام، ابراهیم علیه‌السلام، یوسف علیه‌السلام و گاهی بیان نمی‌شود؛ مانند داستان مؤمن آل فرعون⁽³⁾همسر فرعون و... .⁽⁴⁾

نُه ـ گاهی انسان به شکلی ناگهانی در مسیر داستان قرار می‌گیرد و راز داستان ناگهان در یک مرحله برای قهرمان داستان یا خواننده و شنونده آشکار می‌شود؛ مانند داستان موسی علیه‌السلام و خضر علیه‌السلام در سوره کهف.⁽¹⁾

این شیوه از اثر بخشی ویژه‌ای بهره‌مند است که معمولاً قصه نویسان و فیلم‌سازان و کارگردانان به آن توجه داشته و مورد استفاده قرار می‌دهند.⁽²⁾

ب) نظم و انسجام

«نظم و انسجام در داستان‌های قرآن یک معجزه الهی و از جلوه‌های زیبایی کلام است. با وجود این‌که حوادث، شخصیت‌ها و عناصر در این داستان‌ها، همه واقعی‌اند، ولی چینش آن‌ها در کنار هم، معجزه‌ای آسمانی است و از توان بشر خارج است. این چینش و نظم حاکم بر داستان‌ها و رابطه متوازن و هماهنگ بین نماها در قصه‌های مختلف، شکوه و جلال و زیبایی خاصی به آن‌ها بخشیده و مخاطب، واقعیت و حقیقت ناب را با همه صفا و درخشندگی اش در آن‌ها می‌بیند و با نگرش به صحنه‌های زیبا در قرآن، اوج می‌گیرد و به سوی معنویت و کمال به پرواز در می‌آید.»⁽³⁾این در حالی است که در داستان‌های بشری، در چینش منظم حوادث، معمولاً صحنه‌ای اضافه یا کم می‌شود. در این آثار، واقعیت‌ها کم رنگ می‌گردد و تخیل و خیال به کمک می‌آید تا صحنه جذاب‌تر شود.

زندگی و حیات در داستان‌های قرآنی در پرتو همین نظم آسمانی، جریان دارد و به آن طراوت و تازگی می‌بخشد. در سوره شعراء افزون بر نظم یاد شده، نظم ویژه‌ای هم در چینش داستان‌ها دارد: مجموعه داستان‌هایی از قصه‌های موسی علیه‌السلام و فرعون، ابراهیم علیه‌السلام، نوح، هود، صالح، لوط و شعیب علیهم‌السلام.

در آغاز و پایان این مجموعه داستان‌ها جلوه‌ای از هماهنگی و انسجام را می‌بینیم و هر داستانی با نغمه‌ای زیبا و آهنگین به پایان می‌رسد. مجموعه داستان‌های این سوره، در آغاز و پایان چشم انداز بسیار زیبایی دارد.

در این سوره، چینش صحنه‌هایی از مجموعه داستان‌های پیامبران چنان زیبا و هنرمندانه است که مخاطب را مجذوب خود می‌کند و در همه قصه‌های این مجموعه، موضع‌گیری شخصیت‌های منفی ادامه پیدا می‌کند و سرانجام با کیفر و مجازات آن‌ها به پایان می‌رسد.

اگر به چینش مجموعه داستان‌های سوره شعراء بنگریم نکات زیبایی را خواهیم یافت. از جمله در این سوره عبارت «ان فی ذلک لایه و ما کان اکثرهم مؤمنین» و «ان ربک لهو العزیز الرحیم؛ «در این جریان نشانه روشنی است (آیه عبرتی است) ولی بیشترشان مؤمن نبودند و پروردگار تو شکست‌ناپذیر و مهربان است.» در این سوره، 8 بار تکرار شده است:

آیه‌های (9 ـ 66) (تصاویری از داستان موسی علیه‌السلام)

آیه‌های (67 و 68): ان فی ذلک لایه و ما کان اکثرهم مؤمنین و ان ربک لهو العزیز الرحیم

آیه‌های (69 ـ 101): تصاویری از داستان ابراهیم علیه‌السلام

آیه‌های (102 و 103): ان فی ذلک لایه و ما کان اکثرهم مؤمنین و ان ربک لهو العزیز الرحیم

آیه‌های (104 ـ 120): داستان نوح علیه‌السلام

آیه‌های (121 و 122): ان فی ذلک لایه و ما کان اکثرهم مؤمنین و ان ربک لهو العزیز الرحیم

آیه‌های (123 ـ 138) داستان هود (قوم عاد)

آیه‌های (139 و 140): ان فی ذلک لایه و ما کان اکثرهم مؤمنین و ان ربک لهو العزیز الرحیم

آیه‌های (141 ـ 157): تصاویری از داستان قوم صالح

آیه‌های (158 و 159): ان فی ذلک لایه و ما کان اکثرهم مؤمنین و ان ربک لهو العزیز الرحیم

آیه‌های (160 ـ 173): داستان قوم لوط

آیه‌های (174 و 175): ان فی ذلک لایه و ما کان اکثرهم مؤمنین و ان ربک لهو العزیز الرحیم

آیه‌های (176 ـ 189): داستان شعیب

آیه‌های (190 و 191): ان فی ذلک لایه و ما کان اکثرهم مؤمنین و ان ربک لهو العزیز الرحیم

ج) برجسته سازی سنت های الهی و معجزه های پیامبران

اشاره

خواست خداوند بر این قرار گرفته است که انسان‌ها توفیق هدایت به سوی حق را داشته باشند. این لطف و توجه ویژه الهی، در تصاویر گوناگون داستانی، به صورت‌های زیبایی جلوه گر می‌شود. گاهی در اجابت دعای پیامبران، زمانی در نجات و یاری مؤمنان، گاهی در مراقبت ویژه الهی نسبت به پیامبران، زمانی با نابودی ستمگران و زمانی در آزمایش‌های الهی و هم‌چنین دادن نعمت‌های فراوان و یا گرفتن آن نعمت‌ها، زمانی هم در معجزه‌های پیامبران ظاهر می‌شود که حجت را بر انسان‌ها تمام می‌کند.

داستان شنبه (بقره: 65)، داستان گاو (بقره: 67 ـ 73)، ناقه صالح (اعراف: 73 ـ 79)، قوم سبأ (سبأ: 15 ـ 17)، تصویر یونس در شکم ماهی (انبیاء: 87)، ید بیضای موسی علیه‌السلام (طه: 22)، اژدها شدن عصا (طه: 18 ـ 20)، پرندگان ابابیل (فیل: 1 ـ 5)، تولد عیسی (مریم: 17 ـ 34)، داستان قارون (قصص: 79

ـ 83)، داستان پرندگان در سوره بقره (آیه 260)، سلیمان و هدهد (نمل: 20 ـ 22)، تابوت آرامش (بقره: 248)، نمونه‌هایی از معجزه‌های الهی است که صحنه‌های داستانی قرآن، زیبایی ویژه‌ای به آن‌ها داده است. این‌گونه داستان‌ها اگر قرآنی نبودند، رنگ تخیل و افسانه به خود می‌گرفتند. به دو نمونه از این تصاویر اشاره می‌کنیم:

یک ـ تابوت آرامش (داستان طالوت)

این داستان درباره گروهی از بزرگان یهود است که پیمان خدا را شکستند و خداوند از آنان انتقام گرفت. بدین ترتیب که ستمگرانی را بر آنان مسلط کرد تا آنان را از سرزمین‌شان بیرون کند. ستمگران فرزندانشان را به اسارت بردند و آنان را به ذلت و خواری کشاندند.

بزرگان یهود، از جانشین موسی علیه‌السلام خواستند که برای آنان فرماندهی نظامی بفرستد تا از آن زندگی ذلت بار نجاتشان دهد. خداوند از روی لطف درخواست پیامبرشان را پذیرفت و فرماندهی نظامی به اسم طالوت بر آنان گماشت. اسرائیلیان به انتخاب شدن طالوت اعتراض کردند و از پیامبرشان خواستند تا برای ثابت کردن درستی ادعای خود درباره طالوت، دلیل آشکاری بیاورد.

پیامبر پاسخ داد: دلیل، آن تابوتی است که خداوند آن را برای مادر موسی علیه‌السلام فرستاد و او فرزندش را در آن قرار داد و چون موسی وفات یافت، الواح، جوشن و پاره‌ای اشیاء بازمانده از پیامبر، در آن گذاشته شد (صندوق عهد)، یهودیان این تابوت را می‌شناختند و برای پیروزی بر دشمنان همواره به آن متوسل می‌شدند، ولی هنگامی که آنان از حکم پروردگار سرپیچی

کردند، تابوت از آن‌ها گرفته شد.

این تابوت همراه طالوت به آنان بازگردانده شد تا دلیلی بر درستی ادعای پیامبرشان درباره گزینش این فرمانده نظامی باشد. وقتی اسرائیلیان این دلیل آشکار را دیدند، گفتار پیامبر را پذیرفتند و از طالوت پیروی کردند. صحنه‌های زیبایی که به‌وسیله این معجزه آفریده شد:

تابوتی که در میان زمین و آسمان توسط فرشتگان حمل می‌شود و حامل سکینه و آرامشی خاص است، دلیل و معجزه‌ای آسمانی برای این قوم که شوق جنگ را در ژرفای دل آنان برانگیخت و آن‌ها را واداشت تا به خود آیند و نعمت‌هایی را به یاد بیاورند که خداوند به ایشان داده و سپس براثر خطاکاری‌هایشان از آن‌ها، بازگرفته است.⁽¹⁾

آری، تابوت آرامش، در قوم یهود اثری معجزه آسا داشت و سبب دگرگونی‌های جدیدی شد. به صحنه‌ای از این داستان در قرآن می‌نگریم:

وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ آیَةَ مُلْکِهِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ التّابُوتُ فیهِ سَکینَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ بَقِیَّةٌ مِمّا تَرَکَ آلُ مُوسی وَ آلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِکَةُ إِنَّ فی ذلِکَ َلآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤمِنینَ (بقره: 248)

و پیامبرشان به آن‌ها گفت: «نشانه حکومت او، این است که «صندوق عهد» به سوی شما خواهد آمد. (همان صندوقی که) در آن، آرامشی از پروردگار شما و یادگارهای خاندان موسی و هارون قرار دارد؛ در حالی که فرشتگان آن را حمل می‌کنند. در این موضوع، نشانه‌ای (روشن) برای شماست، اگر ایمان داشته باشید.

دو ـ پیروزی از آن متقین است

اشاره

در سوره هود مجموعه داستان‌هایی از مبارزه‌های پیامبران نشان داده می‌شود که در آن‌ها سنت‌های الهی درباره پیروزی پیامبران و مؤمنان جلوه گر شده و در پایان سوره آمده است که این سرگذشت‌ها همه برای آرامش دل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بیان می‌شود و با نمایش دادن این سنت‌ها در سوره هود، همواره این امید را در دل مؤمنان شعله ور می‌کند که عاقبت، پیروزی نهایی از آن مؤمنان است.

به تصاویری از داستان‌های این سوره می‌نگریم:

اول ـ تصویری از صحنه های پایانی داستان نوح

قیلَ یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلی أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّا عَذابٌ أَلیمٌ (هود: 48)

گفته شد: ای نوح با سلامت و برکاتی از ناحیه ما بر تو و بر تمام امت‌هایی که با تواند، فرود آی و امت‌هایی نیز هستند که ما آن‌ها را از نعمت‌ها بهره‌مند خواهیم ساخت، سپس عذاب دردناکی از سوی ما به آن‌ها می‌رسد؛ زیرا این نعمت‌ها را کفران می‌کنند.

دوم ـ تصویری از پایان داستان هود

وَ لَمّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا هُودًا وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّا وَ نَجَّیْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلیظٍ (هود: 58)

و هنگامی که فرمان ما فرا رسید (هود) و کسانی را که با او ایمان آورده بودند به رحمت خود نجات دادیم و آن‌ها را از عذاب شدید، رهایی بخشیدیم.

سوم ـ صحنه پایانی داستان صالح

فَلَمّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا صالِحًا وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزیزُ (هود: 66)

و هنگامی که فرمان (مجازات) ما فرا رسید، صالح و کسانی را که با او ایمان

آورده بودند، به رحمت خود از آن عذاب و از رسوایی آن روز رهایی بخشیدیم، زیرا که پروردگارت قوی و شکست‌ناپذیر است.

و در پایان داستان نوح، خداوند خطاب به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحیها إِلَیْکَ ما کُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقینَ (هود: 49)

این‌ها خبرهای غیب است که به تو (ای پیامبر) وحی می‌کنیم، نه تو، و نه قومت، این‌ها را پیش از این نمی‌دانستید. بنابراین، صبر و استقامت کن که عاقبت از آن پرهیزگاران است.

د) گزینش صحنه های اثرگذار

داستان‌های قرآنی از واقعیت و حقیقت برخوردارند و خداوند متعال همچون تدوینگری توانا، در اوج زیبایی و اعجاز، با شیوه‌ای فنی و هنری، واقعیت‌های داستانی قرآن را در راستای هدف قرآن، یعنی هدایت قرار داده است.

ازاین‌رو، در داستان‌های قرآنی، صحنه‌های سرنوشت ساز و کلیدی گزینش و صحنه‌های اضافی حذف شده‌اند.

در داستان نوح، با وجود این‌که زمان و مکان در این داستان، مجموعه عمر و مکان زندگی یک پیامبر و یک ملت است، ولی در قالب یک صحنه کلی، نخست تصاویری از نوح و اعلام رسالت و سخنان او، سپس موضع‌گیری منفی قومش و لجاجت گمراهان و سرانجام عذاب قوم سرکش نوح و نجات مؤمنان و همراهان نوح را ارائه کرده است. در دیگر داستان‌ها نیز از توصیف‌های زمانی و مکانی و نام و مشخصات و موارد جزئی داستان‌ها پرهیز می‌شود. حتی گاهی صحنه‌های غیر مهم و بی‌ارتباط با هدف

و پیام داستان حذف می‌شود و صحنه‌های کلیدی و مهم، با پرداختی قوی و در برخی موارد، از زوایه‌های گوناگون، به تصویر کشیده می‌شوند. باید گفت این حذف‌ها، در روند کلی داستان‌های قرآن خدشه وارد نمی‌کند؛ زیرا با درشت نمایی صحنه‌های اصلی و حذف صحنه‌های فرعی، به مخاطب فرصت داده می‌شود که با استفاده از تخیل خود، فضای خالی آن صحنه‌ها را پر کند. از آن جا که تصاویر اصلی، در خدمت پیام و هدف قصه قرار می‌گیرد. مخاطب با خواندن این داستان‌ها به راحتی به هدف اصلی که عبرت آموزی و رشد و کمال اوست، می‌رسد.

بنابراین، صحنه‌های گزینش‌شده همان پویایی داستان را دارند و صحنه‌های حذف شده، نه تنها خللی به داستان وارد نمی‌سازند، بلکه زیبایی هنری ویژه‌ای به این داستان‌ها داده است.

در این مبحث، به مواردی از گزینش صحنه‌های داستانی، در قرآن به صورت گذرا اشاره می‌شود:

یک ـ درباره حوادث همه داستان‌ها، توجه اصلی به اهداف هدایتی آن‌هاست؛ نه جزئیات آن. گاهی داستان در یک آیه نقل می‌شود. همانند داستان ابراهیم و پرندگان در سوره بقره،⁽¹⁾یا داستان دهکده خالی⁽²⁾در همین سوره (بقره). در این دو داستان، فقط صحنه‌های کلیدی که به هدف و پیام قصه مربوط هستند، گزینش شده‌اند. در داستان نخست، حتی نام پرندگان و

جزئیات حادثه و در داستان دوم، اسم شخصیت داستان و نام مکان و موقعیت آن حذف شده است؛ زیرا هدف در این دو داستان، نشان دادن چگونگی زنده شدن مردگان و اثبات معاد است و صحنه‌هایی گزینش شده‌اند که مخاطب را به این هدف برسانند. بنابراین، حوادثی گزینش می‌شوند که عبرت‌آموز، هشدار دهنده یا تحول آفرین و در راستای سبک هدایتی قرآن باشند.

دو ـ درباره صحنه‌های خشونت و جنایت و جنگ، چون تبلیغ خشونت و جنایت از اهداف قرآن نیست، این گونه صحنه‌ها نه حذف می‌شوند و نه پرداختی قوی دارند، بلکه به صورت کم رنگ، در حدی که خشونت بیان شود، به چشم می‌خورند:

در داستان یوسف، چگونگی صحنه به چاه انداختن یوسف حذف شده است.⁽¹⁾و تصویر صحنه شکنجه ساحران به وسیله فرعون در داستان موسی علیه‌السلام بدون ذکر جزئیات، از زبان فرعون به تصویر کشیده شده است.⁽²⁾

صحنه جنایت در داستان هابیل و قابیل و کشته شدن هابیل⁽³⁾که از بیان جزئیات قتل و پرداخت قوی آن خودداری شده است؛ چون هدف، ریشه‌یابی این جنایت و هم‌چنین به تصویر کشیدن پشیمانی قابیل است. در این داستان صحنه‌هایی مطرح شده‌اند که حسد را به عنوان زمینه ساز این جنایت نشان می‌دهد.

سه ـ در صحنه‌هایی که مکان ویژگی خاصی در پیام قصه ندارد، حذف شده است؛ همانند حذف مکان در داستان‌های صالح، هود و نوح، ولی در برخی از صحنه‌ها، مکان به سبب اهمیت ویژه‌اش، با پرداختی قوی مطرح شده است. همانند غار در داستان اصحاب کهف که حتی موقعیت غار نسبت به غروب و طلوع خورشید نیز، نشان داده می‌شود.⁽¹⁾هم‌چنین در برخی دیگر از داستان‌ها، مکان پرداختی کم رنگ و ضعیف دارد: مانند داستان ذوالقرنین ـ محل غروب و طلوع خورشید ـ سد مأرب.⁽²⁾

چهار ـ در داستان‌هایی که عنصر درگیری در آن‌ها نمود بیشتری دارد، صحنه‌هایی گزینش می‌شوند که در راستای درگیری حق و باطل و پیروزی حق و نابودی باطل در همه جنبه‌ها باشد و جزئیات درگیری حذف می‌شود. برای مثال، در داستان درگیری موسی علیه‌السلام و مرد قبطی، آن‌چه جلوه بیشتری دارد، یاری رساندن موسی علیه‌السلام به فردی بود که کمک می‌خواست⁽³⁾و یا در داستان درگیری هابیل و قابیل، حسادت قابیل و پشیمانی او پس از وقوع جنایت، پرداختی قوی دارد.⁽⁴⁾هم‌چنین در درگیری داوود و جالوت، تأکید ویژه بر جنبه معنوی داوود و قدرت الهی است.⁽⁵⁾

بنابراین، جزئیات درگیری‌ها، بازسازی نمی‌شود، بلکه پیام‌های این

درگیری‌ها بیشتر جلوه پیدا می‌کند.

پنج ـ در پرداخت صحنه‌هایی که مربوط به صفات منفی شخصیت‌هاست، صفات منفی با تمام جزئیات آن پرداخت نمی‌شود، بلکه بیشتر گزینش صحنه‌ها بر اساس ریشه‌یابی این صفات صورت می‌گیرد. در داستان ابلیس و ریشه‌یابی تمرّد و عصیان او⁽¹⁾چنین گزینش‌هایی را می‌بینیم.

شش ـ در گزینش صحنه‌های مؤثر بیشتر از گفتار استفاده می‌شود و انتقال زمانی ـ مکانی و انتقال از صحنه‌ای به صحنه دیگر، به‌وسیله گفتار صورت می‌گیرد؛ همچون داستان موسی علیه‌السلام در سوره طه.⁽²⁾در یک صحنه، موسی علیه‌السلام در کوه طور است و معارف توحیدی از سوی خداوند به وی گفته می‌شود تا برای فرعون بازگوید؛ در صحنه‌ای دیگر پاسخ ناگهانی فرعون را می‌بینیم و می‌فهمیم که انتقال مکانی صورت گرفته و از کوه طور به کاخ فرعون منتقل شده‌ایم و صحنه‌های اضافی حذف شده است.⁽³⁾بنابراین، آوردن بخش‌های مهم و جهت‌دار از یک واقعه از اهداف داستان‌های قرآنی است. در این داستان‌ها به روح قصه، محتوای آن، هدف و پیام سوره، زمان نزول و... توجه شده است و جزئیات در آن جایی ندارد. به همین سبب، داستان‌های قرآن ایجازی هنرمندانه و زیبا پیدا کرده‌اند و شاید بتوان گفت که این جلوه هنری، یکی از رموز جاودانگی قرآن و از تفاوت‌های برجسته قرآن با دیگر کتاب‌های مقدس است. باید گفت اگر این گزینش‌ها صورت نمی‌گرفت و

صحنه‌های زائد حذف نمی‌شد، قرآن مانند یک کتاب قصه و داستان می‌شد؛ در حالی که قرآن، کتاب هدایت است و داستان نیز یکی از ابزار هدایتی قرآن به شمار می‌رود. بسیاری از صاحب نظران بر این باورند که در میان داستان‌های قرآن از نظر گزینش صحنه‌های مؤثر، داستان یوسف علیه‌السلام دارای کامل‌ترین تصویرسازی‌هاست.⁽¹⁾

ه ) اعجاز در ارائه هنرمندانه داستان

در همه داستان‌هایی که مطرح شده‌اند، رابطه عناصر داستانی با یکدیگر، کیفیت ارائه اطلاعات، طراحی مراحل قصه و شیوه آغاز و نمای پایانی داستان‌ها، همه در راستای هدایت انسان به سوی پاکی‌هاست و هیچ داستانی در قرآن، برای سرگرمی و بی‌هدف، مطرح نشده است.

هر داستانی با توجه به سیاق سوره و پیام ویژه‌ای به تصویر کشیده شده است؛ به گونه‌ای که در بررسی تک تک این داستان‌ها، می‌توان به این نتیجه رسید که طرح آن‌ها به گونه دیگری امکان‌پذیر نبود و هر قصه به شکلی بی‌نظیر به تصویر کشیده شده و بی‌شک هیچ انسانی نمی‌تواند داستانی همچون داستان‌های قرآن بنویسد؛ زیرا روش‌های قصه گویی در قرآن منحصر به فرد است و از اعجاز و جلوه‌های تحدّی قرآن به شمار می‌رود. البته هنرمندان می‌توانند به اندازه معرفت و سهم خویش از معنویت قرآن، روش‌هایی را از آن اقتباس و در طرح داستان‌ها از آن استفاده کنند.

به تصاویر داستان گاو در سوره بقره و ارائه هنرمندانه آن می‌نگریم.⁽¹⁾

موضوع مورد بررسی: توانایی خداوند بر زنده گرداندن مردگان.

باید گفت همه رویدادها، وضعیت‌ها و شخصیت‌های این داستان، همچون ابزار هنری برای روشن کردن این هدف به کار گرفته شده‌اند و ارائه داستان پیرامون این امر مهم صورت گرفته است.

داستان از رویدادهای میانی آغاز می‌شود و این‌گونه آغاز کردن نشانگر هدف نهفته در آن است.

نخستین رویداد، قتل یک شخص؛ رویداد میانی، اختلاف نظر در شناسایی قاتل و روی آوردن به موسی علیه‌السلام برای شناسایی قاتل و رویداد پایانی، زنده کردن مقتول به وسیله معجزه الهی است که با زدن گوشت گاو به بعضی از اعضای او صورت می‌گیرد. بنابراین، آغاز داستان، از رویداد میانی است و آن‌گاه به مرحله اول باز می‌گردد، سپس رویداد میانی را بیان می‌کند و سرانجام از آخرین حادثه سخن می‌گوید.

نمای کلی داستان: این گونه شروع شدن، ما را در برابر فرمان آسمانی قرار می‌دهد. (خدا به شما فرمان می‌دهد که...) و در راستای روشن کردن موضوع قصّه (إحیا) پیش می‌رود که متناسب با سیاق سوره است و درباره اسرائیلیان و نافرمانی آنان سخن می‌راند که در این داستان به صورت‌های گوناگون بروز پیدا می‌کند. کُندذهنی و سطحی نگری، پرسش‌های پی در پی درباره مشخصات گاو، تزلزل در ادای وظیفه، تردید در صدق فرمان موسی

علیه‌السلام نشانه‌هایی از این نافرمانی است.

به تصاویری از شروع و پایان این داستان توجه می‌کنیم:

وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَ تَتَّخِذُنا هُزُوًا قالَ أَعُوذُ بِاللّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجاهِلینَ (بقره: 67)

به یاد آورید، هنگامی را که موسی به قوم خود گفت: خداوند به شما دستور می‌دهد ماده گاوی را ذبح کنید. گفتند: آیا ما را مسخره می‌کنی؟ (موسی) گفت: به خدا پناه می‌برم از این‌که از جاهلان باشم.

تصویر پایانی:

فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها کَذلِکَ یُحْیِ اللّهُ الْمَوْتی وَ یُریکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (بقره: 73)

پس گفتیم: قسمتی از گاو را به مقتول بزنید (تا زنده شود و قاتل را معرفی کند.) خداوند این‌گونه مردگان را زنده می‌کند و آیات خود را به شما نشان می‌دهد، شاید اندیشه کنید.

بخش دوم:رسالت هنر در داستان های قرآن

1. ایجاد رابطه زنده و پویا با مخاطب

اشاره

داستان‌های قرآن با مخاطب ارتباطی مستقیم دارند و پیام خود را بدون ابهام بیان می‌کنند و در پایان، مخاطب را به اندیشیدن درباره وقایع وا می‌دارد.

گاهی با گردش زمانی و آوردن فعل مضارع به جای ماضی، مخاطب را به هیجان می‌آورد و بر روح و روان او اثر می‌گذارد؛ زمانی با آوردن واژه «إذ؛ به‌یاد بیاور» خواننده را به اعماق قصه می‌برد؛ گاهی نیز با عنصر تشویق و تعلیق، او را به تعقیب قصه دل‌بسته می‌کند و زمانی از فرایندهای روانی و عاطفی بهره می‌جوید. در جای دیگر، با بیان معجزه‌های الهی، مخاطب را به شگفتی وا می‌دارد.

شیوه متوازن و زیبای حکایت داستان‌های کوتاه در سوره انبیاء، نمونه‌ای از این رابطه زنده و همیشگی با مخاطب است.

در این بخش به نمونه‌هایی از این ایجاد ارتباط در محتوا و ساختار اشاره می‌کنیم:

الف) عناصر محتوایی مؤثر در ایجاد ارتباط فعال

یک ـ قابل فهم بودن داستان

مخاطب داستانی را می‌پسندد که آن را بفهمد. اگر داستان اطلاعات درست و قابل فهم داشته باشد و مخاطب، داستان را بفهمد، می‌تواند قسمت‌های حذف

شده را خودش حدس بزند، ولی اگر در داستان ابهامی باشد یا مخاطب آن را درک نکند، ارتباط میان مخاطب و داستان کم رنگ می‌شود.

انتخاب سوژه‌ها و شخصیت‌های اصلی و فرعی در داستان‌های قرآن، به گونه‌ای طرح شده‌اند که برای مردم زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ابهامی نداشتند؛ زیرا آنان با این شخصیت‌ها در داستان‌های کتاب مقدس و از طریق یهودیان و... آشنا بودند یا این‌که برخی از شخصیت‌های داستان در عربستان معروف بودند (ابراهیم، اسماعیل و... .) آری، داستان‌های قرآنی در هر زمان و موقعیتی و برای همه سطوح فکری در طول تاریخ بشری، قابل فهم است و هر انسانی به تناسب درک و فهم خود می‌تواند آن‌ها را بفهمد.

این امر شاید یکی از حکمت‌ها و رموز جاودانگی قرآن باشد. ادبیات داستانی قرآن و حتی بیان تمثیل‌ها و مثل‌های داستانی در همه زمان‌ها با فهم و درک انسان‌ها هماهنگی دارد.

باید گفت بررسی تک تک داستان‌ها در قرآن، این ادعا را ثابت خواهد کرد.

دو ـ واقعیت داشتن داستان

هنگامی مخاطب قصّه را جدّی می‌گیرد و مجذوب آن می‌شود که قصه واقعیت داشته باشد، ولی اگر احتمال دهد که قصّه واقعی نیست، رغبت چندانی به پی‌گیری حوادث داستان نخواهد داشت و در او آثار روانی ـ عاطفی از جمله بیم و امید، شادی و حزن و... ایجاد نمی‌کند.

در داستان یوسف، با توجه به واقعی بودن داستان، صحنه‌ها چنان هیجان‌انگیزند که مخاطب در آن‌ها ذوب و در شادی و غم‌های قهرمان

داستان شریک می‌شود. البته، داستان‌های قرآن در عین حال که واقعیت دارند و تخیلی نیستند، ولی بازتابش واقعیت‌ها در داستان به گونه‌ای است که از جذابیت‌های آن نمی‌کاهد، بلکه پویایی ویژه‌ای دارند و در هر زمان و موقعیتی، از زاویه‌های گوناگون، برداشت‌های گوناگون از این داستان‌ها به عمل می‌آید. سید قطب در این زمینه می‌گوید:

قصه‌های قرآن با بیان هدف‌های عالی دینی آورده شده و در قالب قصه فنی رایج، قرار نمی‌گیرد. بلکه از خصوصیت فنی ویژه برخوردار است، لیکن این توجه به هدف‌های دینی مانع از آن نیست که جنبه‌های فنی آن در ارائه قصه آشکار شود.

بنابراین، قرآن فن ویژه خود را دارد و در قالب فنون قصه‌های رایج نمی‌گنجد، بلکه در قرآن، در رابطه با روش بیان، زیبایی در ارائه، طرح وقایع حقیقی، توانایی در زنده نمودن حادثه و مهارت ویژه قرآن در طرح قصه‌ها، مشاهده می‌شود.⁽¹⁾

بنابراین، برخلاف داستان‌های بشری که آفریده تخیل ذهنی بشر هستند، داستان‌های قرآن واقعی‌اند و همان‌گونه که گفته شد، واقعی بودن، از زیبایی هنری آن نمی‌کاهد، بلکه همیشه فراتر از همه قالب‌های فنی و ادبی و هنری قرار می‌گیرد و سبک ویژه خود را دارد.

بحث را با توصیفی که در سوره یوسف از داستان‌های قرآن می‌کند، پایان می‌دهیم:

لَقَدْ کانَ فی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُوْلِی اْلأَلْبابِ ما کانَ حَدیثًا یُفْتَری وَ لکِنْ تَصْدیقَ

الَّذی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصیلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُدًی وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤمِنُونَ (یوسف: 111)

در سرگذشت آن‌ها درس عبرتی برای صاحبان اندیشه بود. این‌ها داستان دروغین نبود، بلکه وحی آسمانی است، هماهنگ با آن‌چه پیش روی او (از کتاب‌های آسمانی پیشین) قرار دارد و شرح هر چیزی و هدایت و رحمتی است برای گروهی که ایمان می‌آورند.

ب) عناصر ساختاری مؤثر در ایجاد ارتباط فعال

اشاره

ساختار کلی داستان‌های قرآنی تنوع زیادی دارد و فراتر از همه قالب‌های متعارف ساختاری در داستان‌های بشری است⁽¹⁾و از همه عناصر ادبی و فنّی ویژه قرآن برای ایجاد ارتباط با مخاطب استفاده شده است. فضای داستانی ساختار ویژه‌ای دارد که همه جزئیات داستان و اجزای آن، با یکدیگر پیوندی زنده دارند. به گونه‌ای که هر جزئی از داستان، یا تکامل و تحولی از جزء پیشین، یا شرح و تفصیلی بر آن، یا اثری از آن و یا امری در تجانس با آن می‌باشد و همه این ویژگی‌های ساختاری در تحکیم رابطه مخاطب با قصه مؤثرند.⁽²⁾

در این جا به نمونه‌هایی از عناصر ایجاد ارتباط در قرآن اشاره می‌شود و جای آن دارد که در تک تک داستان‌ها این عناصر را بیابیم و از آن‌ها برای درک بهتر داستان‌ها و اقتباس از روش به‌کارگیری این عناصر، در داستان نویسی بهره ببریم.

یک ـ غافلگیری

در تکنیک‌های داستانی، مواجه ساختن خواننده با وضعیت یا رخدادی ناگهانی و غیر قابل پیش‌بینی را غافل‌گیری گویند. در قرآن، این عنصر، به بهترین و زیباترین صورت به‌کار رفته است که جلوه‌ای از آن را می‌توان در داستان ابراهیم علیه‌السلام (صحنه آتش و ابراهیم) مشاهده کرد:

توضیح صحنه: آتشی بزرگ بر افروختند و همه منتظر بودند که ابراهیم علیه‌السلام را در میان شعله‌های آتش و در حال سوختن ببینند، ولی ناگهان، ابراهیم علیه‌السلام را می‌بینند که در میان آتش به سلامت نشسته و آتش به امر خداوند متعال بر او سرد و سالم شده است.

تصویری از این صحنه را بنگریم:

قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلینَ قُلْنا یا نارُ کُونی بَرْدًا وَ سَلامًا عَلی إِبْراهیمَ. (انبیاء: 68 و 69)

گفتند: او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید، اگر کاری از شما ساخته است. سرانجام او را به آتش افکندند، ولی ما گفتیم: ای آتش بر ابراهیم سرد و سالم باش.

این اتفاق زمانی افتاد که دشمنان ابراهیم علیه‌السلام، حتی پیش‌بینی آن را نمی‌کردند که ابراهیم به سلامت از آتش رهایی یابد. حتی نمرود دستور داده بود برج بلندی بسازند تا از بالای آن، سوختن ابراهیم علیه‌السلام را ببیند.

خداوند بزرگ، همه نقشه‌های پلید آنان را با این غافل‌گیری برباد داد و آنان را در این ماجرا مغلوب ساخت.

در داستان تولد عیسی علیه‌السلام، چندین بار اتفاق‌های غیر قابل پیش بینی و

غافل‌گیرانه‌ای رخ می‌دهد. اتفاق‌هایی که هیچ بشری نمی‌توانست وقوع آن را احتمال بدهد. تولّد عیسی، سخن گفتن عیسی با مردم، حتی پیشتر، تولد خود مریم و بشارت فرشتگان به مریم درباره عیسی علیه‌السلام⁽¹⁾، نمونه‌هایی از رخ دادهای غافل‌گیرانه است.

هم‌چنین در بیشتر داستان‌های قرآن، در اوج حوادث و جریان‌ها ناگهان اتفاق گره گشایی می‌افتد که غافل گیرانه است و این غافل‌گیری چنان هنرمندانه رخ می‌دهد که زیبایی داستان و اثر بخشی آن را به اوج می‌رساند و معمولاً پیام‌های ویژه‌ای نیز به مخاطب ارائه می‌کند.

تصویری از غافل‌گیری در داستان قارون:

در این داستان، ستمگری‌ها و خوی استکباری قارون که به خود و ثروتش می‌نازید و اندرزهای قومش را نمی‌پذیرفت، به تصویر کشیده می‌شود. برخی از مردم دچار شگفتی و حیرت شده بودند و برخی دیگر، آرزو می‌کردند که ثروت او را داشتند. تنها گروهی از مردم پاداش الهی را طلب می‌کردند.

زمانی که داستان به اوج خود می‌رسد، ناگهان حادثه‌ای عجیب و هیجان‌انگیز که هیچ کس تصور آن را نمی‌کرد، اتفاق می‌افتد:⁽²⁾

فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ اْلأَرْضَ فَما کانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ ما کانَ مِنَ المُنْتَصِرینَ (قصص: 81)

وَ أَصْبَحَ الَّذینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِاْلأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ

یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ (قصص: 82)

سپس ما، او و خانه‌اش را در زمین فرو بردیم و گروهی نداشت که او را در برابر عذاب الهی یاری کنند و خود نیز نمی‌توانست خویشتن را یاری دهد و آن‌ها که دیروز آرزو می‌کردند به جای او باشند (هنگامی که این صحنه را دیدند) گفتند: وای بر ما، گویی خدا روزی را بر هرکس از بندگانش بخواهد گسترش می‌دهد یا تنگ می‌گیرد. اگر خدا بر ما منّت ننهاده بود، ما را نیز به قعر زمین فرو می‌برد. ای وای! گویی کافران هرگز رستگار نمی‌شوند.

این اتفاق ناگهانی، پیامی تحول آفرین داشت که در آیه‌های بعد به آن اشاره می‌شود.⁽¹⁾البته در این صحنه‌های غافل گیر کننده، تجلی معجزه الهی و هم‌چنین انسجام و هماهنگی میان رویداد ناگهانی، پیام قصه و سیاق سوره، زیبایی ویژه‌ای به داستان‌های قرآن می‌دهد و در جان و دل مخاطب تأثیری شگرف می‌گذارد؛ زیرا این صحنه‌ها، آسمانی و فراتر از تمام تکنیک‌های بشری هستند و چنان زیبا و هنرمندانه نشان داده شده‌اند که می‌توان در بررسی همه داستان‌ها به جلوه‌هایی از آن دست یافت و این نیازمند کار تحقیقی ویژه‌ای است که در عرصه هنر و ادبیات و عرفان می‌تواند نتایج خوبی داشته باشد.

دو ـ درنگ (به تأخیر انداختن اطلاعات)

درنگ، تا حدودی مترادف تعلیق و تشویق است که با نگه داشتن رازی که پس از مدتی روشن می‌شود، مخاطب را به پی‌گیری داستان وا می‌دارد. درنگ، از عناصر با ارزش هنری است که اهمیت ویژه‌ای در دلبسته کردن خواننده به ادامه داستان دارد.

در داستان موسی علیه‌السلام و خضر علیه‌السلام، جلوه زیبایی از درنگ و تأخیر اطلاعات را می‌بینیم که تا صحنه‌های پایانی داستان ادامه می‌یابد و در پایان، به مخاطب اطلاعاتی داده می‌شود.⁽¹⁾

در داستان اصحاب کهف، شرح کوتاهی از رویدادها و شخصیت‌ها را می‌خوانیم، ولی از مدت سکونت آنان در غار اطلاعی به دست نمی‌آوریم. با وجود ادامه یافتن داستان، باز هم مدت توقف در غار پوشیده می‌ماند تا این‌که در قسمت پایانی داستان، خداوند این ابهام را برطرف می‌کند. گاهی هم رازی در داستان پوشیده می‌ماند و تا پایان داستان آشکار نمی‌شود؛ مانند شمار افراد اصحاب کهف.⁽²⁾

سه ـ تقسیم داستان به نماهای گوناگون

داستان‌های قرآن به نماهای گوناگونی تقسیم می‌شود که در میان این نماها، شکاف‌های خالی و ناگفته‌ای وجود دارد تا خواننده فرصت تصویرگری و قرینه‌سازی داشته باشد و بتواند رویدادهای بعدی را در ذهن ترسیم کند.⁽³⁾

در این جا مخاطب، رابطه‌ای فعال با داستان برقرار می‌کند و از فرایندهای استنباط، کشف، نتیجه‌گیری، بررسی احتمالات، الهام گرفتن و... ، برای پرکردن شکاف‌ها و فضاهای خالی بهره می‌گیرد که این خود از ویژگی‌های برتر یک اثر هنری است که خواننده را همواره در تکاپو با صحنه نگه می‌دارد. به صحنه‌ای از داستان حضرت سلیمان علیه‌السلام می‌نگریم. آن‌جا که وزیر سلیمان (آصف بن برخیا) داوطلب آوردن تخت در زمانی کمتر از یک چشم برهم زدن می‌شود.

قالَ الَّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبّی لِیَبْلُوَنی ءَأَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبّی غَنِیُّ کَریمٌ. (نمل: 40)

ولی کسی که دانشی از کتاب (آسمانی) داشت گفت: پیش از آنکه چشم بر هم زنی آن را نزد تو خواهم آورد و هنگامی که (سلیمان) آن (تخت) را نزد خود ثابت و پا برجا دید، گفت: این از فضل پروردگار من است، تا مرا آزمایش کند که آیا شکر او را به جا می‌آورم یا کفران می‌کنم؟ و هرکس شکر کند به نفع خود شکر می‌کند و هرکس کفران نماید (به زیان خویش کرده است که) پروردگار من غنی و کریم است.

در دو نمایی که در این تصویر می‌بینم، فاصله و فضایی خالی ایجاد شده است. در این جا، به چگونگی حاضر شدن تخت اشاره‌ای نمی‌شود و تنها در پایان داستان تخت را نزد سلیمان می‌بینم.

نمای اول:

آن کس که بهره‌ای از علم کتاب داشت گفت: من، پیش از آن‌که چشم بر هم زنی، آن را نزد تو می‌آورم.

نمای دوم:

چون آن را (تخت بلقیس را) نزد خود دید گفت: این بخشش پروردگار من است تا مرا بیازماید که سپاس گزارم یا کافر نعمت.

در این تصویر، به مخاطب این فرصت داده می‌شود که از تخیل، استنباط و بررسی احتمالات، بهره بگیرد و فضای خالی بین دو نما را پر کند.

ج) تجلی ارتباط فعال مخاطب با داستان

اشاره

برقراری رابطه میان مخاطب و داستان به شرایط زیر بستگی دارد:

یک ـ رویدادها در او بیم و امید و وحشت و شادی برانگیزد.

دو ـ صحنه‌ها را ارزیابی نماید.

سه ـ حوادث را پیش بینی کند.

چهار ـ از حوادث و مسیر آن‌ها راضی یا ناراضی باشد.

باید گفت وجود این شرایط، مستلزم علاقه مخاطب به داستان است. مخاطب در داستان، در پی ایجاد رابطه‌ای میان محتوای قصه و زندگی شخصی است و اگر این رابطه را بیابد، به شیوه‌ای اثرگذار با حوادث داستان شریک خواهد بود. در این صورت، احساس می‌کند که شاهد تلاش آدم‌های بیگانه نیست. ابراهیم، هاجر، مریم، موسی، زکریا، عیسی، اسماعیل، آسیه و... ، در باورها و زندگی مخاطب حضور تنگاتنگ دارند. مخاطب نمی‌تواند بدون این قهرمانان، مسیر زندگی خود را انتخاب کند، بلکه مسیر زندگیش را این شخصیت‌ها برای او ترسیم می‌کنند. دنیا و آخرتش، خوش‌بختی و سعادتش را در همین داستان‌ها دنبال می‌کند. آن‌چه که بر سر قهرمانان قصه‌ها می‌آید، در واقع چیزی است که خودش نیز با آن درگیر است.

ـ درگیری میان آدم و ابلیس، در لحظه لحظه زندگی مخاطب، جریان دارد و رویدادی نیست که در گذشته بوده و به پایان رسیده باشد.

ـ جریان مبارزات موسی علیه‌السلام، زندگی ابراهیم علیه‌السلام، مناجات انبیاء و...، همه زنده‌اند و در طول زندگی بشریت جریان دارند و زندگی آدمی را سمت و سو و محتوا می‌بخشند. هم‌چنین، انسان‌ها را به سوی خوش‌بختی و سعادت رهنمون می‌شوند. این شخصیت‌ها از زاویه دید مخاطب، سمبل و نمونه شخصیت‌هایی هستند که در هر زمان و موقعیتی در جامعه حضور دارند.

بنابراین، داستان‌های قرآن هرگز برای مخاطب کهنه نمی‌شود و رویدادها، همیشه می‌توانند الهام بخش مخاطب در انتخاب شیوه نگرش او به دنیا و آخرت باشند؛ به گونه‌ای که هر گاه به آن‌ها بنگرد، پیامی تازه و حکایتی ناب از واقعیت‌ها برای او دارند.⁽¹⁾

2. انگیزش عاطفی مخاطبین

اشاره

داستان اگر هنرمندانه طرح شود، عواطف و احساسات خواننده را به شدت برمی‌انگیزد. حتی می‌تواند جهان‌بینی و عملکرد مخاطب را به تناسب فضای فکری ایجاد شده، دگرگون سازد؛ زیرا انسان به داستان علاقه‌مند است و برای کاهش مشکلات روحی و روانی و برای گذران اوقات خود به سراغ داستان و رمان می‌رود. انسان دیروز، همان اندازه از داستان لذت می‌برد که

انسان مدرن امروزی. زبان قصه همیشه بهترین وسیله ارتباطی میان انسان‌ها است و داستان‌های عامیانه و فولکلوریک، ترجمان درد و رنج و خاطره‌های مردمان هر قبیله و ملتی به شمار می‌رود. گسترش گونه‌های داستان‌ها و حکایت‌های حماسی و طنز و تاریخی، از همین علاقه و رابطه عاطفی که مخاطبان با فضای داستان‌ها دارند، ریشه می‌گیرد.

گاهی داستان‌ها چنان در روح و روان و عواطف مخاطبان اثر می‌گذارند که مخاطب هم‌پای قهرمانان قصه در برابر شادی آنان شاد و در غم‌هایشان اشک می‌ریزد و در زندگی شخصی‌اش آنان را الگوی خود قرار می‌دهد.

ازاین‌رو، خداوند متعال مهم‌ترین و حیاتی‌ترین مسائل هستی را در اوج زیبایی و با زبان قصه و داستان برای انسان مطرح کرده است. داستان‌هایی که بی‌شک اثر شگرفی در روح و روان انسان خواهد داشت. قصه‌هایی زنده و پویا و صحنه‌هایی شگفت که هر مخاطبی از دیدن آن‌ها به وجد می‌آید و دل‌ها از زیبایی، سرور و لذت سرشار و جان‌های مرده بشری از دیدن و شنیدن آن‌ها زنده می‌شوند.

صحنه‌هایی زیبا و دوست داشتنی از ایثار و فداکاری ابراهیم علیه‌السلام، استجابت دعای صالحان و مؤمنان، دعای خالصانه زکریا علیه‌السلام، تولد عیسی علیه‌السلام، تقوای یوسف، صبر زیبای یعقوب در هجران یوسف، زندگی سراسر مبارزه موسی علیه‌السلام، مناجات مریم در تنهایی‌ها، شکر و عبادت ایوب در اوج غم‌ها و فتنه‌ها، تولد دوباره ساحران فرعون در گرایش به موسی، آدم و ابلیس و درگیری‌هایشان و... .

این داستان‌ها چنان هنرمندانه به تصویر کشیده شده‌اند که همیشه طراوت و تازگی و پویایی خود را دارند و احساس مخاطب را برانگیخته و او را با قهرمانان صحنه‌ها همراه و هم‌دل می‌کنند.

به چند نمونه از کاربرد داستان‌های قرآن در انگیزش عاطفی مخاطبان می‌نگریم:

الف) امید بخشی

اگر از این زاویه به داستان‌های قرآن نگاه کنیم، این داستان‌ها لبریز از امیدند و آدمی را به مبارزه برای ساختن آینده‌ای نیکوتر و حضور امیدوارانه در زندگی فرا می‌خوانند.⁽¹⁾

تصویر اول:

در داستان مریم علیهاالسلام که در اوج زیبایی و اعجاز به تصویر کشیده شده است و هر انسان دردمند و ناامیدی را امید و آرامش می‌بخشد. مریم را می‌بینیم که پس از تولد عیسی گوشه عزلت اختیار کرده و در اوج تنهایی با خدای خود راز و نیاز می‌کند.⁽²⁾

مکان، مکانی دور و متروک است که ناگهان با رحمت الهی زیبایی ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ نهری روان و نخلی پربرگ و پرمیوه پیدا می‌شود و خرمایی تازه از آن نخل فرو می‌افتد، ولی مریم، با یقینی که به این بشارت داشت، می‌دانست که برای مردم دشوار است چنین حادثه شگفت آوری

(تولد عیسی) را باور کنند. او به سبب شرم از مردم و ترس از اتهام، دچار وحشت و اضطراب شده بود. تا آن‌جا که مرگ و فراموشی از یادها را برای خود آرزو می‌کند.⁽¹⁾

ناگهان، در اوج اضطراب، بشارت (لاتحزن) به او می‌رسد و روحش را تسکین می‌بخشد و نا امیدی و وحشتش را از بین می‌برد.

فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلی جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ یا لَیْتَنی مِتُّ قَبْلَ هذا وَ کُنْتُ نَسْیًا مَنْسِیًّا فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلاّ تَحْزَنی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا (مریم: 23 و 24)

درد زایمان او را به کنار تنه درخت خرمایی کشاند. (آن‌قدر ناراحت شد که) گفت: ای کاش پیش از این مرده بودم و به کلّی فراموش می‌شدم. ناگهان از طرف پایین پایش او را صدا زد که «غمگین مباش» پروردگارت زیر پای تو چشمه آبی (گوارا) قرار داده است.

هدایای الهی (روان شدن چشمه آب، بارور شدن درخت خرما، تولد عیسی علیه‌السلام) به همراه بشارت معنوی به مریم که در (لاتحزن) متجلی است، زیبایی هنری اعجازآمیزی به داستان می‌بخشد و روح و روان انسان را سیراب می‌کند و در دل و جان آدمی امید می‌آفریند که همه بخشش‌ها از اوست. هم چنین انسان درمانده و تنها را ایمانی دوباره می‌بخشد و او را متوجه پروردگار بخشنده می‌کند.

این صحنه از داستان، با تصاویری که قرآن برای ما ایجاد کرده، در طول سال‌ها و قرن‌ها، به اندازه ظرفیت روحی و معنوی انسان‌ها، به آنان معرفت بخشیده و همسو با عواطف مخاطبان، در آنان ایجاد امید و نشاط کرده است.

باید گفت ایجاد این انگیزش نسبی است و بستگی به میزان درک و رابطه مخاطبان با این داستان‌ها دارد.

تصویر دوم:

تصویر دوم، از داستان موسی علیه‌السلام و مادرش انتخاب شده است که صحنه، صحنه هجران و جدایی مادر و فرزند است. مادر باید از موسی علیه‌السلام جدا شود. مادر غمگین و هراسان است. از سوی دیگر آیه لحنی آرامش بخش و امیدوار کننده دارد.

رویداد، سنگین است و مادر تاب تحمل دوری فرزند عزیزش را ندارد، ولی بشارتی می‌آید، به او امید می‌بخشد و او توان برخورد با این واقعه را پیدا می‌کند.

مخاطب در این صحنه، در فضای شگفت روحی و روانی مادر قرار می‌گیرد و در اوج نا امیدی و وحشت، ندای (لاتحزن) فرا می‌رسد و روح او را از رحمت خداوندی سیراب می‌کند.⁽¹⁾

به تصویر این صحنه زیبا و دل‌انگیز، در سوره قصص می‌نگریم:

وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أَنْ أَرْضِعیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقیهِ فِی الْیَمِّ وَ لا تَخافی وَ لا تَحْزَنی إِنّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلینَ. (قصص: 7)

ما به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر ده و هنگامی که بر او ترسیدی، وی را در دریا بیفکن و نترس و غمگین مباش که ما او را به تو باز می‌گردانیم و او را از رسولان قرار می‌دهیم.

ب) بیزاری از جلوه های زشت و گرایش به زیبایی ها

داستان‌های قرآن به مخاطبان خود می‌فهماند که عاطفه ورزیدن فقط دوست داشتن نیست. مخاطب قرآن همراه صحنه‌های هر قصه، پاکی‌ها را می‌ستاید و به جنگ با ناپاکی‌ها می‌رود و بدین گونه بیزاری از جلوه‌های زشتی و فساد و گمراهی در قلب انسان پرورش می‌یابد.

به تصویر ابلیس در سوره‌های ص، کهف و طه، از سه زاویه می‌نگریم:

یک ـ تصویر ابلیس در سوره طه:

فَقُلْنا یا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی. (طه: 117)

گفتیم: ای آدم! این (ابلیس) دشمن تو و همسر توست، مبادا شما را از بهشت بیرون کند که به زحمت و رنج خواهی افتاد.

دو ـ تصویر ابلیس در سوره کهف:

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا ِلآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرّیَّتَهُ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّالِمینَ بَدَلاً. (کهف: 50)

به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید. آنان همگی سجده کردند جز ابلیس ـ که از جن بود ـ و از فرمان پروردگارش بیرون شد. آیا او و فرزندانش را به جای من اولیای خود انتخاب می‌کنید، در حالی که آنان دشمن شما هستند؟ (فرمانبرداری از شیطان و فرزندانش به جای اطاعت خدا)، چه جایگزین بدی است برای ستمکاران.

سه ـ تصویر ابلیس در سوره ص:

«قالَ فَبِعِزَّتِکَ َلأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ؛ به عزتت سوگند، همه آنان را گمراه خواهم کرد». (ص: 82)

«إِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصینَ؛ مگر بندگان خالص تو، از میان آن‌ها». (ص: 83)

در این تصاویر، دشمنی ابلیس با آدمی بسیار زیبا نشان داده می‌شود. در این میان، مخاطب از شیطان و وسوسه‌های او می‌گریزد و احساس بیزاری می‌کند.

به تصویری از داستان ابراهیم علیه‌السلام می‌نگریم:

قالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَنْفَعُکُمْ شَیْئًا وَ لا یَضُرُّکُمْ. (انبیاء: 66)

ابراهیم گفت: آیا جز خدا چیزی را می‌پرستید که نه کمترین سودی برای شما دارد و نه زیانی به شما می‌رساند؟! (نه امیدی به سودشان دارید، نه ترسی از زیانشان).

أُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ. (انبیاء: 67)

اف بر شما (بیزارم از شما و از آنچه که می‌پرستید) و بر آنچه جز خدا می‌پرستید. آیا اندیشه نمی‌کنید.

در این تصویر، ابراهیم علیه‌السلام از بت‌ها و بت پرستان اعلام بیزاری می‌کند. در صحنه‌هایی از همین داستان می‌بینیم که ابراهیم با شکستن بت‌ها، پوشالی بودن‌شان را اعلام می‌کند.⁽¹⁾همه این تصاویر، به مخاطب کمک می‌کنند تا به عواطف خود جهت بدهد و بیزاری و نفرت خود را از همه بدی‌ها و ناپاکی‌ها و هم‌چنین گرایش خود به همه زیبایی‌ها را، هم‌سو با قرآن و آیه‌های الهی و در راستای خواست خداوند بزرگ قرار بدهد. این خود نمونه‌ای از اعجاز قرآن در زمینه هدایت انسان است.

ج) مسئولیت بخشی

داستان‌های قرآن در مخاطب این احساس را ایجاد می‌کنند که باید در برابر خود و باورهایش مسئولیت داشته باشد و نسبت به بسیاری از مسائل باید احساس تکلیف کند. در این داستان‌ها، شخصیت‌های مثبت و قهرمان قصه‌ها، همواره در تلاشند و بیشتر از همه بار ناملایمات را بر دوش می‌کشند و راه مبارزه را طی می‌کنند. تنها در موارد ویژه‌ای، امدادهای غیبی بر آنان رخ می‌نماید و این معجزه‌ها جای‌گزین تلاش و تدبیر این مبارزان سخت‌کوش نمی‌شود.

بنابر آیات قرآن، حضرت نوح 950 سال در میان مردم به تبلیغ پرداخت. او سال‌ها مردم را به سوی حق فرا می‌خواند و نتیجه‌ای نمی‌دید، ازاین‌رو، به خداوند پناهنده می‌شود.

با دیدن صحنه‌ای از گفت‌وگوی حضرت نوح با خدا، شکوه و مجاهدت این بزرگ مرد را به تماشا می‌نشینیم.

قالَ رَبِّ إِنّی دَعَوْتُ قَوْمی لَیْلاً وَ نَهارًا فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائی إِلاّ فِرارًا وَ إِنّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْبارًا. (نوح: 5 ـ 7)

(نوح) گفت: پروردگارا! من قوم خود را شب و روز (به سوی تو) دعوت کردم، اما دعوت من چیزی جز فرار از حق بر آنان نیفزود و من هر زمان آن‌ها را دعوت کردم، که (ایمان بیاورند و) تو آن‌ها را بیامرزی، انگشتان خویش را در گوش‌هایشان قرار داده و لباس‌هایشان را بر خود پیچیدند و در مخالفت اصرار ورزیدند و به‌شدت استکبار کردند.

در ادامه داستان، مشاهده می‌کنیم که نوح همچنان دعوت خود را ادامه می‌دهد، ولی جز سرکشی و عناد، از آنان نمی‌بیند.

در این آیه، تصویری از مردمی را می‌بینیم که به شدت در برابر حق مقاومت می‌کنند و واکنش‌هایی را از خود نشان می‌دهند:

یک ـ انگشت در گوش خود فرو می‌کنند؛

دو ـ صورت‌های خویش را با لباس می‌پوشانند؛

سه ـ پافشاری می‌کنند؛

چهار ـ بر سرکشی خود می‌افزایند؛

این واکنش‌ها جمود فکری قوم نوح و شدت استکبار و سرکشی آنان را نشان می‌دهد که از انکار بالاتر است.

این قوم حتی حاضر نبودند صدای نوح را در حال طلب آمرزش برای آنان بشنوند. بیماری آنان به حدی رسیده بود که از شنیدن صدای دعوت به نیکی به شدت کراهت داشتند.⁽¹⁾

وقتی آدمی تلاش و مجاهدت شبانه روزی این شخصیت‌ها را در برابر مسئولیتی که بر عهده دارند، می‌بیند، در برابر عظمت و شکوه این مبارزات و فداکاری‌ها، تلاش‌های خود را کوچک و ناچیز می‌شمارد و همواره در تکاپوست که بتواند از توانایی‌های خود بهترین استفاده را بکند و تلاش و تکاپوی خود را در راستای رضایت الهی قرار دهد و بر کمال رشد و هدایت خود بیفزاید.

د) تثبیت قلب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و تقویت روحی مسلمانان

در سوره انبیاء⁽¹⁾با طرح مجموعه‌ای از داستان‌ها، مبارزه‌های پیامبران پیشین و گرفتاری‌های آنان را در راه حق نشان می‌دهد.

این داستان‌ها با بیان جریان‌های مربوط به موسی علیه‌السلام و هارون و احسان خداوند نسبت به آنان آغاز می‌شود. آن‌گاه از ابراهیم یاد می‌کند که خداوند او را هدایت کرد. او پس از آن که بت پرستی را برای قوم خود زشت دانست، بت‌ها را در هم شکست و پس از آن او را در آتش افکندند و خداوند آن را بر ابراهیم سرد و قابل تحمل و بی‌آسیب گردانید.

پس از آن، نجات لوط از قوم تجاوزگر و نجات نوح و پیروانش از طوفان را مطرح می‌کند. سپس قضا و داوری داوود و فهم و آگاهی سلیمان و تسخیر جنّیان برای سلیمان را مطرح می‌کند که در برابر سلیمان به کار و کوشش سرگرم بودند.

در آیه‌های بعدی از تضرّع ایوب، دعای یونس، سئوال زکریا و پاکی و شایستگی مریم سخن به میان می‌آورد. در همه این داستان‌ها، هماهنگی ویژه‌ای در باور، ایمان و هدف، هم چنین در ارزش‌های مطرح شده در سبک و اسلوب، جلوه گر است.

در همه این داستان‌ها، با تصاویر زیر، قلب مبارک پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را آرامش می‌بخشد.

عنایت الهی نسبت به پیامبران؛

رعایت و صیانت او از اهل رسالت الهی؛

سرپرستی توأم با عنایت خاص خداوند نسبت به آن‌ها؛

کیفر تکذیب کنندگان و ظالمان؛

پیروزی نهایی انبیاء .

به صحنه‌هایی از این مجموعه داستان‌ها می‌نگریم:

تصویر اول:

و لَقَد آتَینَا اِبراهیمَ رُشدَهُ مِن قَبلُ وَ کُنَّا بِهِ عالمِیِن. (انبیاء: 51)

ما وسیله رشد ابراهیم را از قبل به او دادیم و از (شایستگی) او آگاه بودیم.

آن هنگام که به پدرش (عمویش) و قومش گفت: این مجسمه‌های بی‌روح چیست که شما همواره آن‌ها را می‌پرستید!

تصویر دوم:

وَ لَقَد آتَینَا مُوسَی وَ هَارُونَ الفُرقَانَ وَ ضِیَاءً وَ ذِکرا لِلمُتَّقِینَ. (انبیاء: 48)

ما به موسی و هارون «فرقان» و نور و آن‌چه مایه یادآوری برای پرهیزگاران است، دادیم.

تصویر سوم:

وَ لُوطا آتَینَاهُ حُکما و عِلما وَ نَجَّینَاهُ مِن القَریَةِ الَّتِی کَانَت تَعمَلُ الخَبَائِثَ اِنَّهُم کَانُوا قَومَ سَوءٍ فَاسَقَینَ. (انبیاء: 74)

و لوط را به یاد بیاور که به او حکومت و علم دادیم و از شهری که اعمال زشت و کثیف انجام می‌دادند، رهایی بخشیدیم، زیرا آن‌ها مردم بد و فاسقی بودند و او را در رحمت خود داخل کردیم. او از صالحان بود.

تصویر چهارم:

وَ نُوحا اِذ نَادَی مِن قَبلُ فَاستَجَبنَا لَهُ فَنَجَّینَاهُ وَ أَهلَهُ مِن الکَربِ العَظِیمِ. (انبیاء: 76)

و نوح را به یاد بیاور، هنگامی که پیش از آن، (پروردگار خود را) خواند، ما دعای او را مستجاب کردیم و او و خاندانش را از اندوه بزرگ رهایی بخشیدیم.

تصویر پنجم:

وَ ذَا النُّونِ اِذ ذَهَبَ مُغَاضِبا فَظَنَّ اَن لَنْ نَقدِرَ عَلَیهِ فَنَادَی فِی الظُّلُمَاتِ أَن لَا اِلَهَ اِلَّا أَنتَ سُبحَانَکَ اِنِّی کُنتُ مِن الظَّالِمِینَ فَاستَجَبنَا لَهُ وَ نَجَّینَاهُ مِن الغَمِّ وَ کَذَلِکَ نُنْجِی المُومِنِینَ. (انبیاء: 87)

و یونس را به یاد بیاور، در آن هنگام که خشمگین رفت و چنین می‌پنداشت که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت، (اما وقتی که در کام فرو رفت) در آن ظلمت‌های (متراکم)، صدا زد: (خداوندا) جز تو معبودی نیست، منزهی تو، من از ستمکاران بودم، ما دعای او را به اجابت رساندیم، او را از آن اندوه نجاتش بخشیدیم و اینگونه مؤمنان را نجات می‌دهیم.

در این تصاویر، نعمت‌های خداوند به پیامبران پیشین، به زیبایی و با لطافت مطرح شده است و مشاهده آن‌ها آرامش ویژه‌ای به مخاطب می‌دهد.

گویی به پیامبر بزرگوار اسلام و مسلمانان پیام می‌دهد که من همیشه با شما هستم و همان‌گونه که پیامبران گذشته را یاری کردم، شما نیز در سایه لطف من خواهید بود.

بحث را با فرمایش خداوند درپایان مجموعه داستان‌های سوره هود، به پایان می‌بریم:

وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤ'c7دَکَ وَ جاءَکَ فی هذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْری لِلْمُؤمِنینَ (هود: 120)

ما از هریک از سرگذشت‌های انبیاء اخباری برای تو بازگو کردیم، تا به‌وسیله آن، قلبت را آرامش بخشیم، (و اراده ات قوی گردد) و در این (اخبار و

سرگذشت‌ها) برای تو حق و برای مؤمنان موعظه و تذکر است.

3. تبشیر و انذار:

اشاره

در قصه‌های قرآن به شیوه‌ای کاملاً تجسمی و عینی، مؤمنان و کافران جلوه‌های رحمت و انتقام پروردگار را لمس می‌کنند.

صحنه‌های امید بخش زندگی و پیروزی مؤمنان، در کنار مناظر هلاکت و آوارگی و زبونی کافران، همچون سمفونی با شکوهی جلوه می‌کند که ساعتی مخاطب را در خویش فرو می‌برد و گوشه گوشه جانش را گاه از امید و گاه از بیم لبریز می‌سازد.⁽¹⁾

در داستان‌های قرآن جلوه‌هایی ناب از بشارت‌ها و انذارها دیده می‌شود که گاهی همین تازیانه‌های انذار، مخاطبان را به سوی عبرت و پندگیری هدایت می‌کنند.

در این بخش، به تماشای جلوه‌هایی از این تصاویر شکوهمند می‌نشینیم.

الف) جلوه های زیبایی از انذار و تبشیر

یک ـ گفت وگوی سه جانبه

شخصیت‌ها در این صحنه گروهی از اهل بهشت و گروهی از اهل جهنم و ساکنان اعراف⁽²⁾هستند و داستان مربوط به گفت‌وگوی سه جانبه این شخصیت‌هاست.

تصویر اول:

گفت‌وگوی بهشتیان با دوزخیان:

وَ نادی أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظّالِمینَ. (اعراف: 44)

و بهشتیان دوزخیان را صدا می‌زنند که آن‌چه را پروردگارمان به ما وعده داده بود، همه را حق یافتیم. آیا شما هم آن‌چه را پروردگارتان به شما وعده داده بود، حق یافتید؟! پاسخ دادند بلی، در این هنگام، ندا دهنده‌ای در میان آن‌ها ندا می‌دهد که لعنت خدا بر ستمگران باد.

تصویر دوم:

موقعیت اهل اعراف و گفت‌وگوی آنان با بهشتیان:

وَ بَیْنَهُما حِجابٌ وَ عَلَی اْلأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسیماهُمْ وَ نادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ (اعراف: 46). وَ إِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النّارِ قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ. (اعراف: 47)

در میان آن دو (بهشتیان و دوزخیان)، حجابی است و بر اعراف مردانی هستند که هر یک [از آن دو دسته] را از چهره‌شان می‌شناسند و بهشتیان را که هنوز داخل بهشت نشده‌اند، در حالی که امید آن را دارند، صدا می‌زنند که درود بر شما باد و هنگامی که چشم‌شان به دوزخیان می‌افتد می‌گویند: پروردگارا، ما را با گروه ستمگران قرار مده.

تصویر سوم:

گفت‌وگوی اصحاب اعراف با دوزخیان:

وَ نادی أَصْحابُ اْلأَعْرافِ رِجالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسیماهُمْ قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ. (اعراف: 48)

و اصحاب اعراف، مردانی (از دوزخیان را) که از سیمایشان آن‌ها را می‌شناسند، صدا می‌زنند و می‌گویند: (دیدید که) گردآوری شما (از مال و ثروت و زن و فرزند) و تکبرهای شما، به حالتان سودی نداد.

تصویر چهارم:

گفت‌وگوی دوزخیان با بهشتیان:

وَ نادی أَصْحابُ النّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ قالُوا إِنَّ اللّهَ حَرَّمَهُما عَلَی الْکافِرینَ. (اعراف: 50)

و دوزخیان، بهشتیان را صدا می‌زنند که: (محبت کنید) و مقداری آب، یا از آن‌چه خدا به شما روزی داده به ما ببخشید. آنان (در پاسخ) می‌گویند: خداوند این‌ها را بر کافران حرام کرده است.

دو ـ نابودی مستکبران و معاندان و نجات رهروان حق و حقیقت

در برخی از داستان‌ها صحنه‌هایی از نابودی مستکبران نشان داده می‌شود. در این داستان‌ها که در برخی سوره‌ها به صورت مجموعه داستان، شامل داستان‌های کوتاهی هستند، شیوه تفکر کافران و معاندان و برخورد آنان با پیامبران بزرگوار و از سوی دیگر، عذاب و مجازات الهی به سبب کارهای ناپسندشان بازگو می‌شود.

اینان، افرادی منحرف و گمراه بودند که بت‌ها و خدایان خودساخته را می‌پرستیدند و از پذیرش دستورهای الهی سرباز می‌زدند و همین سبب شد

که در همین دنیا دچار عذاب و مجازات سنگینی بشوند. بی‌شک عذاب آخرت نیز در انتظارشان خواهد بود.

از سوی دیگر، صحنه‌هایی را می‌بینیم که نجات مؤمنان و پیروان پیامبران را بشارت داده است.

مجموعه داستان‌های سوره انبیاء و سوره هود، با چشم انداز تبشیر و انذار به تصویر کشیده شده است. در سوره انبیاء، نعمت‌هایی که به پیامبران و مؤمنان داده شده معرفی می‌شود؛ در حالی که در سوره هود، عذاب و مجازات دشمنان، پرداخت قوی‌تری دارد.

در دیگر سوره‌ها، نیز اگر از این زاویه به داستان‌ها بنگریم می‌تواند جلوه‌ای از بشارت یا انذار را برای ما داشته باشد، در این مبحث، به سه نمونه از داستان‌ها اشاره می‌کنیم:

تصویر اول:

شکستی عجیب برای نمرودیان در قسمتی از داستان ابراهیم:⁽¹⁾

ابراهیم در حادثه شکستن بت‌ها، پیروزی بزرگی به دست آورد و از قوم خود اعتراف گرفت که آنان سخت در اشتباهند. آنان اقرار کردند که بت‌ها سخن نمی‌گویند؛ با این حال بت پرستان از آزار و اذیت ابراهیم که بت‌های آنان را در هم شکسته بود دست برنداشتند و در اندیشه سوزاندن او بودند تا با این کار، چنان وحشتی ایجاد کنند که کسی جرأت نکند تا بت‌های آنان را مورد تمسخر قرار دهد. در پی این اندیشه، هیزم‌های فراوانی جمع‌آوری

کردند و آتش عظیمی برافروختند و ابراهیم را در میان آتش قرار دادند. اینان از تماشای این منظره لذت می‌بردند و این حالت لذت جویی از شکنجه ابراهیم در نمرود که رهبرشان بود به اوج رسید. بت پرستان برای او برجی می‌سازند تا بر بالای آن ابراهیم را نظاره کند که چگونه در میان آتش می‌سوزد.

نمرود می‌خواست با این کار، ابراهیم را از دعوت به توحید باز دارد.

شعله‌های آتش هر لحظه برافروخته‌تر می‌شد، ولی ابراهیم قهرمان، به چیزی جز خداوند توجه نداشت. پایان داستان، شکست و ذلتی بزرگ برای نمرودیان است؛ زیرا ندای (یا نارُ کونی بردا و سلاما) می‌رسد و حادثه‌ای شگفت رخ می‌دهد و ابراهیم قهرمان از آتش نجات می‌یابد و ستمگرانی که آرزو داشتند از شکنجه شدن ابراهیم لذت ببرند، ناگهان با آتشی روبه رو شدند که سرد و سالم شده بود. همه در حیرت فرو رفتند و بر اثر این شکست، به ذلت و تباهی افتادند.⁽¹⁾به صحنه پایانی این داستان در سوره انبیاء می‌نگریم:⁽²⁾

قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلینَ. قُلْنا یا نارُ کُونی بَرْدًا وَ سَلامًا عَلی إِبْراهیمَ. (انبیاء: 68 و 69)

گفتند: او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید، اگر کاری از شما ساخته است. (سرانجام او را به آتش افکندند، ولی ما) گفتیم: ای آتش! بر ابراهیم سرد و سالم باش.

وَ أَرادُوا بِهِ کَیْدًا فَجَعَلْناهُمُ اْلأَخْسَرینَ. (انبیاء: 70)

آن‌ها می‌خواستند ابراهیم را با این نقشه نابود کنند، ولی ما آن‌ها را زیانکارترین مردم قرار دادیم.

تصویر دوم:

نجات هود و مؤمنان:

در این تصویر، هود را می‌بینیم که به همراه مؤمنان نجات می‌یابد و دشمنان او همگی به‌وسیله عذاب آسمانی به هلاکت می‌رسند.

وَ لَمّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا هُودًا وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّا وَ نَجَّیْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلیظٍ. (هود: 58)

و هنگامی که فرمان ما فرا رسید، هود و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمت خود نجات دادیم و آن‌ها را از عذاب شدید، رهایی بخشیدیم.

تصویر سوم:

نابودی ستمگران قوم صالح:

در این تصویر، نابودی ستمگران قوم صالح و مجازات آنان را می‌بینیم. این داستان پندی برای همه دشمنان و هدایت و بشارتی برای مؤمنان به درگاه الهی است.

فَلَمّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا صالِحًا وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزیزُ. (هود: 66)

و هنگامی که فرمان (مجازات) ما فرا رسید، صالح و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمت خود (از آن عذاب) و از رسوایی آن روز، رهایی بخشیدیم، چرا که پروردگارت قوی و شکست‌ناپذیر است.

وَ أَخَذَ الَّذینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فی دِیارِهِمْ جاثِمینَ. (هود: 67)

و کسانی را که ستم کرده بودند، صیحه (آسمانی) فرا گرفت و در خانه‌هایشان به روی افتادند و مردند.

صحنه پایانی داستان صالح:

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فیها أَلا إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْدًا لِثَمُودَ. (هود: 68)

آن چنان که گویی هرگز ساکن آن دیار نبودند، بدانید قوم ثمود، پروردگارشان را انکار کردند، دور باد قوم ثمود (از رحمت پروردگار).

ب) جلوه های انذار (گفت وگوهایی عبرت آموز)

یک ـ گفت وگوی فرعونیان در جهنم:

در ادامه، به دو تصویر از سوره غافر توجه کنید که چگونه سرنوشت نهایی فرعونیان را به تصویر می‌کشد. همانانی که روزی در جلسه فرعون و اطرافیان او برای تصمیم‌گیری در مورد کشتن موسی شرکت کرده بودند و خبر مؤمن آل فرعون و اندرز مخلصانه او را نسبت به این قوم شنیده بودند، به همراه فرعون و دیگر مستکبران در جهنم نیز همانند دنیا جلسه تشکیل می‌دهند. با این تفاوت که در آن‌جا یکدیگر را سرزنش می‌کنند و با لحنی سرزنش‌آمیز خطاب به اربابان خود می‌گویند: ما پیرو شما بودیم آیا چیزی از این آتش را، از ما باز می‌دارید؟ پاسخی که اربابان به پیروان خود می‌دهند، رنج و ناراحتی آن‌ها را بیشتر می‌کند؛ زیرا اربابان شان خود درمانده و بیچاره شده‌اند و هیچ کاری از دست آنان برنمی‌آید.

در صحنه دوم، سرنوشت اینان به مراتب بدتر و تلخ‌تر است؛ زیرا مورد تحقیر و سرزنش و تمسخر خازنان جهنم واقع می‌شوند و این عذاب سختی

است بر اینان.⁽¹⁾

تصویر اول:

گفت‌وگوی میان مستضعفان و مستکبران آل فرعون:

وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّا کُنّا لَکُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّا نَصیبًا مِنَ النّارِ. (غافر: 47)

(و به خاطر بیاور) هنگامی را که در آتش دوزخ با هم محاجه می‌کنند، ضعیفان به مستکبران می‌گویند: ما پیرو شما بودیم، آیا شما (امروز) سهمی از آتش را به جای ما پذیرا می‌شوید؟!

قالَ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّا کُلٌّ فیها إِنَّ اللّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ. (غافر: 48)

مستکبران می‌گویند: ما همگی در آن هستیم؛ زیرا خداوند در میان بندگانش (به عدالت) حکم کرده است.

تصویر دوم:

گفت‌وگوی میان فرعونیان و خازنان جهنم:

وَ قالَ الَّذینَ فِی النّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنّا یَوْمًا مِنَ الْعَذابِ. (غافر: 49)

و آن‌ها که در آتش هستند به مأموران دوزخ می‌گویند از پروردگارتان بخواهید یک روز عذاب را از ما بردارد.

قالُوا أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّناتِ قالُوا بَلی قالُوا فَادْعُوا وَ ما دُعاءُ الْکافِرینَ إِلاّ فی ضَلالٍ. (غافر: 50)

آن‌ها می‌گویند آیا پیامبران شما دلایل روشن برایتان نیاورده‌اند؟! می‌گویند: چرا! آن‌ها می‌گویند: پس هر چه می‌خواهید (خدا را) بخوانید، ولی دعای

کافران (به جایی نمی‌رسد و) جز در گمراهی نیست.

دو ـ گفت وگوی ابلیس با قهار جبار:

تصویرهایی از دشمن قسم خورده

قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّاغِرینَ. (اعراف: 13)

گفت: از آن (مقام و مرتبه‌ات) فرود آی. تو حق نداری در آن (مقام و مرتبه) تکبر کنی، بیرون رو، که تو از افراد پست و کوچکی.

قالَ أَنْظِرْنی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ. (اعراف: 14)

گفت: مرا تا روزی که (مردم) برانگیخته می‌شوند مهلت ده (و زنده بگذار).

قالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ. (اعراف: 15)

فرمود: تو از مهلت داده شدگانی.

قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنی َلأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیمَ. ثُمَّ َلآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرینَ. (اعراف: 16 و 17)

گفت: اکنون که مرا گمراه ساختی، من بر سر راه مستقیم تو، در برابر آن‌ها کمین می‌کنم. سپس از پیش رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ آن‌ها، به سراغشان می‌روم و بیشتر آن‌ها را شکرگزار نخواهی یافت.

قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤمًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ َلأَمَْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعینَ. (اعراف: 18)

فرمود: از آن مقام، با ننگ و عار و خواری، بیرون رو و سوگند یاد می‌کنم که هرکس از آن‌ها از تو پیروی کند، جهنم را از شما همگی پر می‌کنم.

این گفت‌وگوها به اندازه کافی برای دیدگان عبرت بین و ضمیرهای روشن و آماده پذیرش هدایت الهی، گویا هستند. مخاطبی که با این صحنه‌ها روبه رو می‌شود، بی‌شک به سوی پاکی‌ها هدایت می‌شود و ظرف وجودی

خود را پذیرای بشارت‌های الهی می‌کند و به سوی فرعونیان نخواهد رفت، بلکه در هر زمان و هر موقعیتی، ردّ پای مؤمن آل فرعون را پی خواهد گرفت.

راستی، در صحنه دوم چه زیبا و هنرمندانه دشمن اصلی بشریت یعنی (ابلیس)، نشان داده شده است که این خود هشداری جدی برای انسان است. انسانی که در لحظه لحظه زندگی در پی شناخت ردّ پای شیاطین و وسوسه‌های آن‌ها باشد و از ترفندهای فریبنده شیطان در همه موقعیت‌ها، به خداوند متعال پناه ببرد، هرگز اسیر او نخواهد شد.

ج) جلوه های تبشیر:

یک ـ تصویری از بهشت

قهرمان این صحنه مردی بود که از نقطه‌ای دور دست به شهر آمده بود و با مردم سخن می‌گفت و آنان را به سوی خدا دعوت می‌کرد. این قهرمان ناگهان موضوع سخنانش را از دنیا و آخرت تغییر داد؛ به گونه‌ای که گویا در بهشت قرار دارد. (گفته شد: به بهشت در آی).

قهرمان وارد بهشت می‌شود، در حالی‌که در بهشت است، به نصیحت قوم خود ادامه می‌دهد و آنان را به نعمت‌های جاوید خداوند ترغیب و احساساتشان را در برابر این نعمت‌ها تحریک می‌کند.

داستان در این‌جا به ما می‌فهماند که قهرمان به شهادت رسیده است.⁽¹⁾پس از گذشت چند لحظه از شهادت خود، بهشت را پیش روی خود می‌بیند و

پس از ورود در بهشت، چنان شادمان می‌شود که فریاد برمی آورد و چنین می‌گوید:

ای کاش قوم من می‌دانستند که چگونه پروردگارم مرا آمرزید و از گرامی شدگان قرار داد.⁽¹⁾

به تصویر این داستان در سوره یس می‌نگریم:

وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدینَةِ رَجُلٌ یَسْعی قالَ یا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلینَ. (یس: 20)

و مردی (با ایمان) از دورترین نقطه شهر با شتاب فرا رسید، گفت: ای مردم (قوم من) از فرستادگان خدا پیروی کنید.

«اتَّبِعُوا مَنْ لا یَسْئَلُکُمْ أَجْرًا وَ هُمْ مُهْتَدُونَ؛ از کسانی پیروی کنید که از شما مزدی نمی‌خواهند و خود هدایت یافته‌اند». (یس: 21)

إِنِّی آمَنْتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونِ قیلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ یا لَیْتَ قَوْمی یَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لی رَبّی وَ جَعَلَنی مِنَ الْمُکْرَمینَ. (یس:25 ـ 27)

من به پروردگارتان ایمان آوردم، پس به سخنان من گوش فرا دهید. (سرانجام او را شهید کردند و)به او گفته شد: وارد بهشت شو. گفت: ای کاش قوم من می‌دانستند که پروردگارم مرا آمرزیده و از گرامی‌داشتگان قرار داده است.

دو ـ استجابت دعای مؤمنان

در داستان‌های قرآن، آن‌گاه که انسان‌های پاک و خالص و فداکار در نهایت تلاش و جدیّت و با روح دردمند و رنجور خویش، روی به سوی خدا نهاده و درخواستی کرده‌اند، بی‌درنگ آهنگ دلنواز اجابت دعا جانشان را به وجد آورده و بشارت الهی را در استجابت دعای خود دریافت کرده‌اند.

به صحنه‌هایی از مناجات عاشقانه شخصیت‌های والای قرآنی توجه کنید که با مناجات خویش چه جلوه‌های زیبایی آفریده‌اند؛ مناجات‌هایی که نه در آغاز راه، بلکه پس از سال‌ها مجاهدت و آزمایش‌های سخت الهی به درگاه خدا عرضه می‌شود و به همین سبب، بی‌درنگ به اجابت می‌رسد. این اجابت دعا بشارت الهی است بر بندگانش.

تصویر اول:

در این تصویر راز و نیاز دردمندانه نوح با پروردگارش را می‌نگریم؛ آن هنگام که نوح پس از سال‌ها تلاش خستگی‌ناپذیر، با مشکلات و گرفتاری‌های سختی روبه رو شد و قومش دعوت او را نپذیرفتند. او با ناراحتی از قوم خود در پیشگاه خدا شکایت کرد.⁽¹⁾

این شکایت (که در سوره نوح مطرح شده)، نشانگر مشکلاتی است که نوح در دعوت مردم به سوی خدا با آنان روبه‌رو بود. او شب و روز تلاش می‌کرد، ولی مردم از او و گفته‌هایش فرار می‌کردند و حاضر نبودند سخنانش را بپذیرند. خداوند دعای نوح را اجابت می‌کند و داستان با نزول عذاب الهی بر قوم نوح به پایان می‌رسد. به تصویر این راز و نیاز در سوره نوح بنگرید:

«قالَ رَبِّ إِنّی دَعَوْتُ قَوْمی لَیْلاً وَ نَهارًا؛ نوح گفت: پروردگارا من قوم خود را شب و روز (به سوی تو) دعوت کردم». (نوح: 5)

«فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائی إِلاّ فِرارًا؛ اما دعوت من چیزی جز فرار از حق بر آنان نیفزود». (نوح:6)

قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّ خَسارًا. (نوح: 21)

نوح (بعد از ناامیدی از هدایت آنان) گفت: پروردگارا! آنان نافرمانی من کردند و از کسانی پیروی نمودند که اموال و فرزندانشان چیزی جز زیانکاری بر آن‌ها نیفزوده است.

«وَ مَکَرُوا مَکْرًا کُبّارًا؛ و (این رهبران گمراه) مکر عظیمی به کار بردند». (نوح: 22)

«وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثیرًا وَ لا تَزِدِ الظّالِمینَ إِلاّ ضَلالاً؛ و آن‌ها گروه بسیاری را گمراه کردند. خداوندا، ظالمان را جز گمراهی میفزا». (نوح: 24)

مِمّا خَطیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نارًا فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ أَنْصارًا. (نوح: 25)

آری، سرانجام همگی به خاطر گناهاشان غرق شدند و در آتش دوزخ وارد گشتند و جز خدا یاورانی برای خود نیافتند.

تصویر دوم:

در این تصویر، ایوب، بنده صبور و پاک خداوند دست به دعا برداشته و مناجات می‌کند. ایوب شخصیتی است که از ویژگی‌های برجسته او صبر و مقاومت است. خداوند می‌فرماید:

«إِنّا وَجَدْناهُ صابِرًا؛ ما صبورش یافتیم». (ص: 44)

ـ در این تصویر می‌بینیم که ایوب، رنجور و خسته از محنت‌های روزگار، دست به دعا برداشته و از خداوند می‌خواهد که بر شیطان پیروزش کند. استجابت دعا، نتیجه صبر و شکیبایی او در برابر سختی‌ها است.

به تصویر زیبای این مناجات، می‌نگریم:

وَ اذْکُرْ عَبْدَنا أَیُّوبَ إِذْ نادی رَبَّهُ أَنّی مَسَّنِیَ الشَّیْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ. (ص: 41)

و به خاطر بیاور بنده ما ایوب را، هنگامی که پروردگارش را خواند (و گفت: پروردگارا)

شیطان مرا به رنج و عذاب افکنده است.

«ارْکُضْ بِرِجْلِکَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ؛ (به او گفتیم) پای خود را بر زمین بکوب، این چشمه آبی خنک برای شست وشو و نوشیدن است». (ص: 42)

وَ وَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنّا وَ ذِکْری ِلأُولِی اْلأَلْبابِ. (ص: 43)

و خانواده‌اش را به او بخشیدیم و همانند آن‌ها بر آنان افزودیم، تا رحمتی از سوی ما باشد و تذکری برای اندیشمندان.

تصویر سوم:

در فرازی از سوره انبیاء دعای دردمندانه یونس به تصویر کشیده شده است؛ قهرمانی که در شدیدترین موقعیت‌ها به تسبیح الهی مشغول بود. شخصیتی که پس از تحمل مشکلات فراوان (دوری از وطن، غرق شدن در دریا، گرفتار شدن در شکم نهنگ و... ) توبه کرد و خداوند دعایش را پذیرفت.

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادی فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ. (انبیاء: 87)

و ذوالنون (یونس) را (به یاد آور) در آن هنگام که خشمگین (از میان قوم خود) رفت و چنین می‌پنداشت که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت، (ولی هنگامی که در کام نهنگ فرو رفت)، در آن ظلمت‌ها(ی متراکم) صدا زد: (خداوندا) جز تو معبودی نیست، منزهی تو، من از ستمکاران بودم.

فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤمِنینَ. (انبیاء: 88)

دعای او را به اجابت رساندیم و از آن اندوه بزرگ نجاتش بخشیدیم و این‌گونه مؤمنان را نجات می‌دهیم.

4. انتقال پیام

اشاره

عناصری که در هر پیام باید مورد توجه قرار گیرند عبارتند از:

با طرح قصه‌هایی از زندگی حضرت آدم، هود، ابراهیم، مریم، موسی علیهم‌السلام و ... ، راه کارهای تربیتی را برای رفع موانع سعادت انسان بیان می‌کند که در همه این روش‌ها، لطف و عنایت ویژه خداوند بزرگ به عنوان مربی یگانه جهان، جریان دارد و همه از رحمانیت او سرچشمه می‌گیرد.

الف) چند نمونه از پیام های قرآنی

یک ـ خداشناسی

این موضوع از ریشه‌ها و مبانی کلیدی در تربیت پذیری انسان و هدایت او به سوی پاکی‌هاست. به صحنه‌هایی از گفت‌وگوهای استدلالی ابراهیم علیه‌السلام می‌نگریم.

تصویر اول:

گفت‌وگوی ابراهیم علیه‌السلام با بت پرستان:

قالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ الَّذی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلی ذلِکُمْ مِنَ الشّاهِدینَ. (انبیاء: 56)

(ابراهیم) گفت: پروردگار شما همان پروردگار آسمان‌ها و زمین است که آن‌ها را ایجاد کرده و من بر این امر، از گواهانم.

تصویر دوم:

در این تصویر، ابراهیم از زاویه دیگری به این بحث استدلالی می‌پردازد:

«فَإِنَّهُمْ عَدُوُّ لی إِلاّ رَبَّ الْعالَمینَ؛ همه آن‌ها دشمن من هستند (و من دشمن آن‌ها)، مگر پروردگار عالمیان». (شعرا: 77)

«الَّذی خَلَقَنی فَهُوَ یَهْدینِ؛ همان کسی که مرا آفرید و پیوسته راهنمایی‌ام کرد». (شعرا: 78)

«وَ الَّذی هُوَ یُطْعِمُنی وَ یَسْقین؛ و کسی که مرا غذا می‌دهد و سیراب می‌نماید». (شعرا: 79)

«وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفین؛ هنگامی که بیمار شوم مرا شفامی دهد». (شعرا:

«وَ الَّذی یُمیتُنی ثُمَّ یُحْیین؛ و کسی که مرا می‌میراند و سپس زنده می‌کند». (شعرا: 81)

«وَ الَّذی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لی خَطیئَتی یَوْمَ الدِّینِ؛ و کسی که امید دارم گناهم را در روز جزا ببخشد». (شعراء: 82)

فضای داستان‌های قرآنی، هدایت انسان به سوی خداست و همه زیبایی‌ها به او استناد داده می‌شود و همه خیر و خوبی‌ها و رشد و کمال‌ها به او می‌رسد. بنابراین، خداشناسی و زندگی در مسیر رسیدن به معرفت الهی از مسائل حیاتی و کلان زندگی بشر است.

در همه داستان‌ها کسانی از خوشبختی و سعادت حقیقی بهره‌مندند که خدا و معنویت در زندگی آنان حضور دارد و این حضور به زندگی آنان زیبایی می‌بخشد. افرادی که از این نعمت محرومند، برای برطرف کردن این نیاز فطری، به خدایان خود ساخته روی می‌آورند که بتوانند با وجود آن‌ها، به زندگی خود رنگ و لعابی ببخشند، ولی تباهی، پشیمانی و در نهایت هلاکت و نابودی، سرانجام تلخ این زندگی‌هاست.

آری، خداوند در لحظه لحظه زندگی، حضور دارد و این حضور به انسان شادابی و جاودانگی می‌بخشد. داستان‌های قرآن، مخاطب خود را در این مسیر هدایت می‌کنند.

دو ـ معادشناسی

ایمان به معاد می‌تواند در تربیت انسان و سازندگی روح و روان، آدمی تأثیر داشته باشد و زندگی او را هدفدار کند. در داستان‌های قرآن، این اصل همواره مورد توجه بوده است. در سوره بقره، سه داستان کوتاه درباره زنده کردن و میراندن به چشم می‌خورد. داستان ابراهیم و نمرود، دهکده خالی و داستان ابراهیم و پرندگان.

به صحنه‌ای از داستان دهکده خالی می‌نگریم:

یا همانند کسی که از کنار یک آبادی (ویران شده) عبور کرد، در حالی که دیوارهای آن به روی سقف‌ها فرو ریخته بود (و اجساد و استخوان‌های اهل آن، در هر سو پراکنده بود، او با خود) گفت: چگونه خدا، این‌ها را پس از مرگ، زنده می‌کند؟! (در این هنگام)، خدا او را یک‌صد سال میراند، سپس زنده کرد و به او گفت: چه قدر درنگ کردی؟ گفت: یک روز یا بخشی از یک روز، فرمود، نه، بلکه یک‌صد سال درنگ کردی، نگاه کن به غذا و نوشیدنی خود (که همراه داشتی، با گذشت سال‌ها) هیچ گونه تغییر نیافته است، ولی به الاغ خود نگاه کن (که چگونه از هم متلاشی شده، این زنده شدن تو پس از مرگ، هم برای اطمینان خاطر توست و هم) برای این‌که تو را نشانه‌ای برای مردم (در مورد معاد) قرار دهیم. (اکنون) به استخوان‌های (مرکب سواری خود) نگاه کن که چگونه آن‌ها را برداشته، به هم پیوند می‌دهیم و گوشت بر آن می‌پوشانیم. هنگامی که (این حقایق) بر او آشکار شد گفت: می‌دانم خدا بر هر کاری تواناست. (بقره: 259)

سه ـ دشمن شناسی

در قرآن، شیطان و وسوسه‌های او دشمن اصلی انسان شمرده شده است و در چندین سوره با تکیه بر این امر مهم داستان آدم و ابلیس، از زاویه‌های

گوناگون نشان داده شده است. در این جا به تصویری از سوره اعراف که هنرمندانه، این مسئله را می‌نمایاند. اشاره می‌کنیم:

وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا ِلآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّاجِدینَ. (اعراف: 11)

ما شما را آفریدیم، سپس صورت بندی کردیم، بعد به فرشتگان گفتیم: برای آدم خضوع کنید. آن‌ها هم سجده کردند، جز ابلیس که از سجده کنندگان بود.

در بخش دیگری از این داستان، در گفت‌وگویی که ابلیس با خدا داشت، با تصویری هشدار دهنده روبه‌رو می‌شویم:

قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنی َلأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیمَ. (اعراف: 16)

گفت: اکنون که مرا گمراه ساختی، من بر سر راه مستقیم تو، در برابر آن‌ها کمین می‌کنم.

اغواء، به معنای انداختن در گمراهی است. البته گمراهی که توأم با هلاکت و خسران باشد.

مفسرین نیز آن را به معانی ضلالت، هلاک و خسران معنی کرده‌اند.

آری شیطان، دشمن سوگند خورده‌ای است که قسم یاد کرده است انسان‌ها را گمراه کند و آن‌ها را از راه بیرون ببرد. در این رابطه، در داستان آدم مسائل عجیبی را به نمایش می‌گذارد که ما به سه نمونه اشاره می‌کنیم. نخست به تصاویر قرآنی می‌نگریم:

تصویر اول:

ثُمَّ َلآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرینَ. (اعراف: 17)

سپس از پیش رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ آن‌ها، به

سراغ‌شان می‌روم و بیشتر آن‌ها را شکرگزار نخواهی یافت.

تصویر دوم:

«وَ قاسَمَهُما إِنّی لَکُما لَمِنَ النّاصِحینَ؛ و برای آن‌ها سوگند یاد کرد که من برای شما از خیرخواهانم». (اعراف: 21)

تصویر سوم:

یا بَنی آدَمَ لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ کَما أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِیُرِیَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنّا جَعَلْنَا الشَّیاطینَ أَوْلِیاءَ لِلَّذینَ لا یُؤمِنُونَ. (اعراف: 27)

ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد، آن‌گونه که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد و لباس شان را از تن شان بیرون ساخت تا عورت شان را به آنان نشان دهد. چه این‌که او و همکارانش شما را می‌بینند از جایی که شما آنان را نمی‌بینید، (ولی بدانید) ما شیاطین را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند.

پیام این تصاویر:

الف) نقشه‌های پلید شیطان برای گمراه کردن انسان.

ب) چهره فریبنده دشمن و ضرورت شناخت آن.

ج) ایمن نبودن از وسوسه‌های شیطان.

آری، دشمن چهره فریبنده‌ای دارد و فتنه‌هایش را رنگ و لعاب می‌دهد و به انسان در قالب خیرخواهی عرضه می‌کند و هشداری است برای همه بشریت که در پشت شعارهای فریبنده و جذاب، در پی شناخت رد پای شیاطین باشیم. شیطان از هر دری وارد می‌شود و آن چنان انسان را درگیر فتنه‌ها می‌کند که انسان نمی‌فهمد و حتی احساس نمی‌کند.

در این داستان، از زاویه‌های گوناگون به این امر مهم پرداخته می‌شود و با تصویرگری روش‌های فریب کاری شیطان، تهاجم فرهنگی به صورتی هنرمندانه ترسیم می‌شود. هم چنین به ما هشدار می‌دهد که مراقب دشمن باشیم. پیام دیگر این داستان کارآمد بودن ایمان به خدا، تقوا و بصیرت و فهم و تعقل در شناخت ترفندهای شیاطین است. ما می‌آموزیم که اگر ماهیت پلید دشمن را بشناسیم، آسیب‌پذیر نخواهیم بود و تنها در این صورت است که در مسیر هدایت الهی حرکت خواهیم کرد.

ب) موانع دریافت پیام های هدایتی

اشاره

در برخی از صحنه‌های داستانی، رفتارهایی را می‌بینیم که زمینه هدایت پذیری انسان را از بین می‌برند و شخصیت‌هایی را مشاهده می‌کنیم که به همین علت از پذیرش هدایت الهی محروم شدند. به چند نمونه از موانعی که باعث دوری انسان از رحمت و هدایت الهی می‌شود، اشاره می‌کنیم:

یک ـ تکّبر، مانع تقرب به خدای تعالی

تکبر مانع از شناخت واقعی ارزش‌های وجودی انسان می‌شود؛ زیرا به انسان شناخت کاذبی می‌دهد و همین شناخت کاذب، زمینه بسیاری از انحراف‌ها می‌شود؛ از جمله انسان را از مقام قرب الهی دور می‌کند و در این حالت اعمال عبادی، آن تأثیر معنوی را نخواهند داشت:

لحظه‌ای تکبر سبب گردید ابلیس با وجود سال‌ها عبادت از آن مقام معنوی به زیر آید و از نزدیکی پروردگار محروم شود. تکبر مانع از این می‌شود که انسان جایگاه واقعی خود را دریابد و نقاط ضعف و مثبت خویش را بشناسد. در این صورت با تصور کاذبی که انسان از خودش دارد، از مقام

عبودیت و بندگی خدا دور می‌شود و در روابط اجتماعی خود نیز شکست می‌خورد.

در داستان هود، شعیب، موسی و ابراهیم علیهم‌السلام نیز مردم دچار این بیماری هستند که سبب از بین رفتن زمینه هدایت‌پذیری آنان می‌شود. تکبر، گیرندگی پیام را در انسان ضعیف می‌کند و انسان در این حالت دچار کوری، کری و گنگی می‌شود و نمی‌تواند پیام رسولان را دریافت کند.

در این‌جا به تصویری از ابلیس در سوره اعراف می‌نگریم:

قالَ ما مَنَعَکَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ. (اعراف: 12)

خداوند به او فرمود: در آن هنگام که به تو فرمان دادم، چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟ گفت: «من از او بهترم، مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل».

قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّاغِرینَ. (اعراف: 13)

گفت: «از آن (مقام و مرتبه‌ات) فرود آی. تو حق نداری در آن (مقام و مرتبه) تکبر کنی. بیرون رو، که تو از افراد پست و کوچکی».

مرحوم علامه طباطبایی رحمه‌الله در تفسیر این آیه چنین آورده است:

برگشت تمام معصیت‌ها به خودخواهی و منازعه با کبریایی خداوند سبحان است؛ در حالی که کبریا ردایی است که بر اندام کسی جز او شایسته نیست و هیچ مخلوقی را نمی‌رسد که در مقابل انانیت الهی برای خود انانیت قائل شده به ذات خود تکیه زده و من بگوید. آری، اگر ابلیس اسیر نفس خود نمی‌شد هرگز به این فکر نمی‌کرد که او از آدم علیه‌السلام بهتر است و تن به امتثال امر خدا می‌داد. لیکن او به کمال جرأت و جسارت گفت: من از او

بهترم.⁽¹⁾

دو ـ حسادت و پی آمدهای منفی آن

حسادت، بیماری است که می‌تواند شخص را به قتل و جنایت وا دارد.

قرآن کریم با بیان دو واقعه به دو نمونه از این نوع حسادت‌ها اشاره می‌کند. در سوره یوسف با بیان گفت‌وگوی برادران یوسف پرده از حسادت آنان برمی‌دارد. در این سوره، اوج احساسات کینه‌توزانه و حسادت‌آمیز برادران را به نمایش می‌گذارد و سبب می‌شود که سرانجام یوسف را در چاه بیافکنند.

به تصویری از گفت‌وگوی برادران یوسف می‌نگریم:

إِذْ قالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلی أَبینا مِنّا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبانا لَفی ضَلالٍ مُبینٍ. (یوسف: 8)

هنگامی که (برادران) گفتند: یوسف و برادرش نزد پدر، از ما محبوب ترند، در حالی که ما گروه نیرومندی هستیم. مسلّما پدر ما در گمراهی آشکاری است.

اقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْمًا صالِحینَ. (یوسف: 9)

یوسف را بکشید، یا او را به سرزمین دوردستی بیفکنید، تا توجّه پدر، فقط به شما باشد و بعد از آن، افراد صالحی خواهید بود.

در داستان هابیل و قابیل، وقتی قربانی قابیل پذیرفته نمی‌شود، بذر حسد در دل او کاشته می‌شود و تصمیم می‌گیرد هابیل را به قتل برساند.

آری، حسادت آرامش روانی انسان را بر هم می‌زند و او را دچار بحران و اضطراب و کشمکش درونی می‌کند و تا آن‌جا گسترش می‌یابد که از انسان حسود، یک قاتل می‌سازد.

صحنه‌ای از داستان هابیل و قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْبانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ اْلآخَرِ قالَ َلأَقْتُلَنَّکَ قالَ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ. (مائده: 27)

و داستان دو فرزند آدم را به حق بر آن‌ها بخوان: هنگامی که هرکدام، کاری برای تقّرب (به پروردگار) انجام دادند. امّا از یکی پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد. گفت: به خدا سوگند تو را خواهم کشت. (برادر دیگر) گفت: من چه گناهی دارم؟ زیرا خدا، تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد.

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنی ما أَنَا بِباسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ ِلأَقْتُلَکَ إِنّی أَخافُ اللّهَ رَبَّ الْعالَمینَ. (مائده: 28)

اگر تو برای کشتن من، دست دراز کنی، من هرگز به قتل تو دست نمی‌گشایم؛ چون از پروردگار جهانیان می‌ترسم.

تصویری از پایان داستان

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرینَ. (مائده: 30)

نفس سرکش، کم کم او را به کشتن برادرش ترغیب کرد، پس او را کشت و از زیانکاران شد».

سه ـ ثروت اندوزی و غفلت از یاد خدا

در سوره کهف، با تصاویر متفاوتی از دل بستگی به دنیا روبه‌رو می‌شویم. در این سوره در دو داستان با انسان‌هایی برخورد می‌کنیم که در مواجهه با زینت‌های دنیا واکنش‌های متفاوتی نشان داده‌اند.

تصویر اول:

در داستان اصحاب کهف، با قهرمانانی روبه‌رو می‌شویم که زینت زندگی دنیا را به دور افکندند و به خدا پناه بردند.

تصویر دوم:

در داستان صاحب دو باغ، قهرمان این داستان، شیفته دنیا و ثروت‌های آن می‌شود.

صحنه‌ای از داستان صاحب دو باغ:

وَ اْضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنا ِلأَحَدِهِما جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَ حَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنا بَیْنَهُما زَرْعًا. (کهف: 32)

ای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای آنان مثال آن دو مردی را بزن: که برای یکی از آن‌ها دو باغ از انواع انگورها قرار دادیم و گرداگرد آن دو (باغ) را با درختان نخل پوشاندیم و در میانشان زراعت پربرکتی قرار دادیم.

وَ کانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مالاً وَ أَعَزُّ نَفَرًا. (کهف: 34)

صاحب این باغ، درآمد فراوانی داشت. به همین جهت، به دوستش (در حالی که با او گفت‌وگو می‌کرد) چنین گفت: من از نظر ثروت از تو برتر و از نظر نفرات نیرومندترم.

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ ما أَظُنُّ أَنْ تَبیدَ هذِهِ أَبَدًا. (کهف: 35)

و در حالی که نسبت به خود ستمکار بود، در باغ خویش گام نهاد و گفت: من گمان نمی‌کنم هرگز این باغ نابود شود.

وَ ما أَظُنُّ السّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلی رَبّی َلأَجِدَنَّ خَیْرًا مِنْها مُنْقَلَبًا. (کهف: 36)

و باور نمی‌کنم که قیامت بر پاگردد و اگر به سوی پروردگارم بازگردانده

شوم، جایگاهی بهتر از این‌جا خواهیم یافت.

در این داستان، ثروت اندوزی، پرداختن به مادیات دنیوی، نتایج زیان‌باری به بار آورده است که: غفلت از یاد خدا، انکار روز قیامت، کفران نعمت، حرص و طمع و آز و فخر و مباهات را می‌توان از جمله آن‌ها دانست.

بیماری‌هایی که ریشه و مبدأ بسیاری از گناهان است و اگر درمان نشوند عذاب آخرت، خسران، ذلّت، تباهی و در نهایت دور شدن از همه ارزش‌های وجودی را به همراه خواهند داشت.

چهار ـ انحراف های اخلاقی

در سوره هود، مجموعه داستان‌های کوتاهی وجود دارد که در آن‌ها به مردمی برمی‌خوریم که دچار انحراف در رفتار هستند و همین، سبب دوری آنان از رحمت و هدایت الهی و گرفتار شدن به عذاب می‌شود.

برای مثال، در داستان قوم لوط فساد اخلاقی و انحراف‌های جنسی آنان به اوج خود می‌رسد و در پایان داستان هلاک و نیستی این قوم را به‌وسیله عذاب پروردگار نظاره می‌کنیم.

تصویری از داستان قوم لوط:

وَلَمّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطًا سیءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَ قالَ هذا یَوْمٌ عَصیبٌ. (هود:77)

و هنگامی که رسولان ما به سراغ لوط آمدند، از آمدن شان ناراحت شد و قلبش پریشان گشت و گفت: امروز روز سختی است.

وَ جاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ قالَ یا قَوْمِ هؤلاءِ بَناتی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ لا تُخْزُونِ فی ضَیْفی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشیدٌ. (هود: 78)

قوم او (به قصد مزاحمت میهمانان) به سرعت به سراغ او آمدند ـ در حالی که پیش‌تر کارهای بد انجام می‌دادند ـ گفت؟ ای قوم من، این‌ها دختران من هستند، برای شما پاکیزه‌ترند، از خدا بترسید و مرا در مورد میهمانانم رسوا نسازید. آیا در میان شما یک مرد فهمیده و آگاه وجود ندارد؟

قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فی بَناتِکَ مِنْ حَقِّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ ما نُریدُ. (هود: 79)

گفتند: تو که میدانی ما تمایلی به دختران تو نداریم و خوب می‌دانی ما چه می‌خواهیم.

قالَ لَوْ أَنَّ لی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوی إِلی رُکْنٍ شَدیدٍ. (هود: 80)

گفت: (افسوس)، ای کاش در برابر شما قدرتی داشتم، یا تکیه‌گاه و پشتیبان محکمی در اختیار من بود. (فرشتگان عذاب)

قالُوا یا لُوطُ إِنّا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصیبُها ما أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَریبٍ. (هود:81)

گفتند: ای لوط، ما فرستادگان پروردگار توایم. آن‌ها هرگز دسترسی به تو پیدا نخواهند کرد. در دل شب، خانواده‌ات را (از این شهر) حرکت ده و هیچ یک از شما پشت سرش را نگاه نکند، مگر همسرت که او هم به همان بلائی که آن‌ها گرفتار می‌شوند، گرفتار خواهد شد. موعد آن صبح است. آیا صبح نزدیک نیست؟!

پنج ـ تصاویر دیگری از موانع هدایت پذیری در داستان های قرآن

با تدبّر در آیات قرآن، افزون بر مواردی که بیان شد، در داستان‌های قرآنی با رفتارها و خصلت‌هایی از سوی انسان‌ها مواجه می‌شویم که زمینه هدایت‌پذیری را در انسان از میان می‌برد. در این‌جا به چند نمونه از این رفتارها و ویژگی‌ها اشاره می‌شود:

ـ غفلت و بی‌خبری

ـ فساد و انحراف اخلاقی و فکری

ـ فال بدزدن و بدبینی

ـ کفر به خدا

ـ ضعف و بی‌ارادگی

ـ عهد شکنی و... .

در برخی از صحنه‌های داستانی در قرآن، انسان‌هایی را می‌بینیم که بی‌جهت، خود را هدایت یافته می‌پندارند و به همین سبب، از پذیرش هدایت الهی محروم می‌شوند و حتی در برابر پیامبران موضع منفی می‌گیرند و سرانجام نیز به هلاکت می‌رسند.

در داستان قوم فرعون نشان داده می‌شود که چگونه رفتارهای منفی اینان سبب تباهی و هلاکتشان شد.

تصویری از رفتارهای منفی قوم فرعون

وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ. (اعراف: 130)

و ما نزدیکان فرعون (و قوم او) را به خشکسالی و کمبود میوه‌ها گرفتار کردیم، شاید متذکر شوند.

فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِه وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسی وَ مَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللّهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ. (اعراف: 131)

هنگامی که نیکی به آن‌ها می‌رسید، می‌گفتند: به خاطر خود ماست، ولی موقعی که بدی به آن‌ها می‌رسید، می‌گفتند: از شومی موسی و کسان اوست. آگاه باشید سرچشمه همه این‌ها، نزد خداست، ولی بیشتر آن‌ها نمی‌دانند.

وَ قالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَکَ بِمُؤمِنینَ. (اعراف: 132)

و گفتند: هر نشانه و معجزه‌ای برای ما بیاوری که سحرمان کنی، ما به تو ایمان نمی‌آوریم.

فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ آیاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْمًا مُجْرِمینَ. (اعراف: 133)

پس طوفان و ملخ و آفت گیاهی و قورباغه و خون را که نشانه‌هایی از هم جدا بودند برآن‌ها فرستادیم، ولی تکبر ورزیدند و جمعیت گنه‌کاری بودند.

وَ لَمّا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا یا مُوسَی ادْعُ لَنا رَبَّکَ بِما عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنی إِسْرائیلَ. (اعراف: 134)

هنگامی که بلا بر آن‌ها مسلّط می‌شد، می‌گفتند: ای موسی، از خدایت برای ما بخواه به عهدی که با تو کرده، رفتار کند، اگر این بلا را از ما برطرف سازی، قطعا به تو ایمان می‌آوریم و بنی‌اسرائیل را با تو خواهیم فرستاد.

فَلَمّا کَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلی أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ یَنْکُثُونَ. (اعراف: 135)

ولی هنگامی که بلا را، پس از مدت معینی که به آن می‌رسیدند، از آن‌ها برمی‌داشتیم، پیمان خویش را می‌شکستند.

ج) راه کارهای تربیتی

یک ـ توبه

توبه و بازگشت به سوی خداوند رحمان و رحیم، اثر تربیتی ویژه‌ای در سازندگی روح انسان دارد و فرصتی است دوباره برای جبران گذشته و بشارتی است برای رفتن به سوی قرب الهی. بشارتی که امیدی دوباره در دل و جان انسان ایجاد می‌کند و از بن‌بست‌ها رهایی‌اش می‌بخشد؛ زیرا توبه به

انسان این امید را می‌دهد که فرصت جبران اشتباهاتش را دارد و زمینه بازگشت مهیّاست.

در سوره ص، سه داستان درباره ایّوب، داوود، سلیمان علیهم‌السلام، مطرح شده است که هر سه شخصیت بزرگوار ویژگی توبه داشته‌اند.

تصویر اول:

اصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنا داوُودَ ذَا اْلأَیْدِ إِنَّهُ أَوّابٌ. (ص: 17)

در برابر آن‌چه می‌گویند شکیبا باش و به خاطر بیاور بنده ما داوود صاحب قدرت را که او بسیار توبه کننده بود.

تصویر دوم:

وَ وَهَبْنا لِداوُودَ سُلَیْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّابٌ. (ص: 30)

ما سلیمان را به داوود بخشیدیم، چه بنده خوبی؛ زیرا بسیار توبه کننده بود.

تصویر سوم:

إِنّا وَجَدْناهُ صابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّابٌ. (ص: 44)

ما او (ایوب) را شکیبا و صبور یافتیم چه بنده خوبی که بسیار توبه کننده بود.

دو ـ دعا و نیایش و طلب آمرزش:

در داستان‌های قرآن، صحنه‌هایی زیبا و با عظمت از مناجات و نیایش شخصیت‌ها به تصویر کشیده شده است. مناجات زکریا، نیایش مریم، دعای ابراهیم، مناجات یونس، دعا و نیایش ایوب، داوود و سلیمان که هرکدام از این صحنه‌ها، جذابیت‌ها و زیبایی‌های ویژه خود را دارند و می‌توانند الگوی رفتاری مناسبی برای انسان‌ها در هر زمان باشند. به تصویر کشیدن این صحنه‌ها، گویای نقش دعا و نیایش در امر تربیت و سازندگی روح بشری است. به صحنه‌ای از داستان آدم، توجه می‌کنیم:

تصویر مناجات آدم و حوا

قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ. (اعراف: 23)

گفتند: پروردگارا، ما به خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود.

این سخنان، نهایت التماس آنان را می‌رساند. آنان از خداوند جز رحمت الهی هیچ درخواستی نکردند و گفتند: اگر رحم نکنی، زیانکار خواهیم بود.⁽¹⁾

این داستان، کارکرد مهم تربیتی دارد و به تمام انسان‌ها اعلام می‌کند که پناه بردن به خدا و طلب آمرزش از او و دعا و نیایش به درگاه او بهترین حربه در برابر روبه‌رو شدن با فتنه‌ها است. اگر دعا، توبه و مناجات نبود، انسان با هر گناهی به بن‌بست می‌رسید و ناامید می‌شد و دیگر امیدی به آینده پیدا نمی‌کرد.

د) راه کارهای دیگر تربیتی در داستان های قرآن

در داستان‌های قرآن راه‌کارهای دیگری هستند که در بسیاری از صحنه‌ها جلوه گر هستند. راه‌کارهایی که می‌توانند به صورت ریشه‌ای، در سازندگی انسان تأثیر داشته باشند و تربیت دینی را در روح آدمی نهادینه کنند. اگر انسان امروز، این روش‌ها را به کار ببندد، می‌تواند بسیاری از مشکلات و بیماری‌های روحی و روانی خود را درمان کند؛ زیرا در این وادی هرچه هست شِفا، نور و روشنایی است. آری، تنها راه رهایی از گمراهی‌ها، پناه

آوردن به قرآن کریم و رهنمود گرفتن از راه کارهای ارائه شده در این کتاب است.

به چند نمونه از این راه‌کارها اشاره می‌کنیم:

ـ استعاذه

ـ شکرگزاری

ـ عبرت آموزی

ـ تفکر و تعقل

ـ ذکر

ـ صبر و مقاومت

ه ) ارائه الگوهای تربیتی و اخلاقی

معمولاً در هر داستانی با شخصیت‌هایی روبه‌رو می‌شویم که به اصطلاح قهرمان داستان شمرده می‌شوند و نقش اول را بر عهده دارند. این شخصیت‌ها در برخی از داستان‌ها نقش مثبت و در برخی دیگر نقش منفی را بازی می‌کنند. مخاطب و خواننده داستان نیز به فرا خور حال خود می‌تواند از رفتار و خصلت‌های قهرمان داستان الگو بگیرد. در داستان‌های قرآن نیز این اصل رعایت شده و همواره در این داستان‌ها با شخصیت‌های مثبت و یا منفی که قهرمان داستان و نقش اول آن به شمار می‌روند، روبه‌رو می‌شویم.

در سوره مریم، دختر جوانی را می‌بینیم که شور و نشاط بندگی سراسر وجودش را فرا گرفته و بندگی خدا را با عبادت‌هایش به اوج رسانده است. این دختر جوان، می‌تواند در هر جامعه‌ای بهترین الگوی خودسازی و رسیدن

به اوج بندگی و طهارت روح باشد.⁽¹⁾

در داستان فرعون به شخصیتی به نام آسیه برمی‌خوریم. با این که همسر فرعون و ملکه مصر بود، ولی اعتقاد به حقانیت دین خدا، فداکاری و جانبازی را به اوج خود رساند و از مظاهر فریبنده زندگی و جاه و جلال فرعونی چشم پوشید و از خدای خود خواست او را از کردار بد فرعون رهایی بخشد وخانه‌ای در بهشت به او بدهد.⁽²⁾

در قرآن شخصیت‌های دیگری نیز هستند که چهره‌ای منفی در داستان‌ها دارند و آیینه عبرتی برای انسان‌ها به شمار می‌روند.

همسر نوح و همسر لوط با این‌که همسر پیامبران بودند، ولی زمینه و لیاقت دریافت نور نبوت را نداشتند و سرانجام به همسران خود خیانت کردند و در آتش خیانت سوختند.⁽³⁾

و خداوند برای کسانی که کافر شدند، به همسر نوح و لوط مثل زده است. آن دو تحت سرپرستی دو بنده صالح ما بودند، ولی به آن دو خیانت کردند و ارتباط با این دو (پیامبر) سودی به حالشان (در برابر عذاب الهی) نداشت، به آنان گفته شد: وارد آتش شوید، همراه کسانی که وارد می‌شوند و خداوند برای مؤمنان، به همسر فرعون مثل زده است. در آن هنگام که گفت: پروردگارا خانه‌ای برای من نزد خودت در بهشت بساز و مرا از فرعون و کار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران رهایی بخش و هم‌چنین به مریم دختر عمران که دامان خود را پاک نگه داشت و ما از روح خود در آن دمیدیم. او

کلمات پروردگار و کتاب‌هایش را تصدیق کرد و از مطیعان فرمان خدا بود. (تحریم: 10 ـ 12)

شخصیت‌های پردازش شده در قرآن الگوی رفتاری برای همه بشریت هستند. شخصیت‌هایی همچون:

ـ یوسف علیه‌السلام (بهترین الگو و قهرمان مبارزه با نفس و بهترین نمونه تقوا و پاک‌دامنی در اوج نوجوانی).

ـ ابراهیم علیه‌السلام (الگویی نمونه برای نسل‌ها).

ـ جوانان اصحاب کهف (بهترین نمونه برای جوانی که می‌خواهد پاک باشد و به دور از ناپاکی‌ها زندگی کند).

ـ دختران شعیب (نمونه عفت و حیاء برای دختران).

در قصه‌های قرآن، نمونه‌هایی از روابط خانوادگی به تصویر کشیده شده است که می‌تواند بهترین رفتارها را به خانواده‌هاآموزش دهد. از جمله:

ـ روابط بین پدر و پسر: داستان یوسف و یعقوب، داستان ابراهیم و اسماعیل، لقمان و فرزندش، نوح و پسرش و داوود و سلیمان.

ـ روابط بین پدر و دختر: دختران لوط و دختران شعیب.

ـ روابط بین برادران: هابیل و قابیل و برادران یوسف.

ـ روابط زن و مرد: آسیه و فرعون، لوط و همسرش، ابولهب و همسرش، نوح و همسرش، زکریا و همسرش، ابراهیم و سارا، ابراهیم و هاجر و آدم و حوا.

این مبحث، خود نیازمند تحقیق و پژوهش علمی و تربیتی است که می‌تواند نتایج مفیدی را برای جامعه به ارمغان آورد.

بخش سوم: عناصر داستانی در تصاویر قرآنی

اشاره

1. شخصیت ها

استفاده از عناصر گوناگون در داستان‌های قرآن، در راستای نقش هدایتی این عناصر است. در این داستان‌ها، زمان، مکان، محیط، رویدادها، شخصیت‌ها، نوع روایت قصه، صحنه‌پردازی‌ها، گفت‌وگوها، مبارزه‌ها، درگیری‌ها و...، همه برای هدایت انسان به سوی خداپرستی، سعادت و خوشبختی ابدی به‌کار گرفته شده‌اند.

شخصیت به عنوان یکی از عناصر، نقش مهّمی در داستان‌های قرآن دارد و یکی از محورهای مهم داستان به شمار می‌رود. باید گفت معمولاً الگوهای رفتاری، به‌وسیله شخصیت‌های مثبت یا منفی ارائه می‌شود. این شخصیت‌ها با توجه به پیام و هدف سوره و داستان مورد نظر، به گونه‌ای هماهنگ با دیگر عناصر داستانی نقش خود را ایفا می‌کنند. با این وجود، پرداخت آن‌ها به صورتی است که از قهرمان پرستی و شخصیت بازی جلوگیری شده است.

بنابراین، شخصیت‌ها همه در راستای هدایت بشر ایفای نقش می‌کنند. آنان در نقش‌های مثبت و منفی داستان‌ها را پیش می‌برند. گروهی از این شخصیت‌ها، الگو و گروهی آئینه عبرتی برای خردورزان می‌شوند. در قرآن تمام شخصیت‌ها واقعی هستند و در آفرینش حوادث، حضوری واقعی دارند و همچون داستان‌های بشری ساخته و پرداخته ذهن و خیال نیستند.

این امر یکی از تفاوت‌های مهم داستان‌های قرآنی با غیر قرآنی به شمار می‌رود.

درباره شخصیت و نقش آن و پرداخت شخصیت در داستان‌ها و گوناگونی شخصیت‌ها و دیگر موارد مربوط به این عنصر، مباحث زیادی مطرح است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم، ولی این موضوع را باید به صورت گسترده در جای دیگر بررسی کرد. در این فصل، به گوناگونی شخصیتی و نقش الگویی آن و تصاویری از شخصیت‌ها اشاره می‌شود.

الف) تنّوع شخصیّتی

یک ـ شخصیت های ناشناخته: گاهی قرآن، تصویری مبهم و ناشناخته از شخصیت‌ها ارائه می‌دهد. این‌گونه تصویر برداری در موقعیت‌هایی است که نام و ویژگی‌های قهرمانان، اثری در انتقال پیام قصّه ندارد، بلکه در برخی موارد سبب می‌شود ذهن مخاطب با مسائل فرعی و غیر ضروری درگیر شود و از اهداف اصلی باز بماند.⁽¹⁾

در داستان مؤمن آل فرعون، پیام داستان به صورتی زیبا به مخاطب منتقل می‌شود و به طرح مسائل فرعی و ویژگی‌های قهرمان قصه هیچ نیازی احساس نمی‌شود.

در داستان اصحاب کهف، شمار قهرمانان و اسامی آنان مبهم مانده و این ابهام، پیامی ویژه برای همه نسل‌ها دارد. از سویی همین موضوع، سبب زنده و پویا ماندن این داستان در دوران زندگی بشری شده است.

در داستان طالوت، نام پیامبر آن زمان مطرح نشده است. در داستان سلیمان، شخصیتی که تخت ملکه سبا را آورد، مبهم مانده است؛ زیرا تنها کارکرد این شخصیت‌ها است که در بردارنده پیام است؛ نه ویژگی‌های فردی و شخصی آن‌ها.

بنابراین، در قرآن، با توجه به فضای ویژه هر قصه و پیام آن، برخی شخصیت‌های فرعی یا اصلی، با تصویری نامشخص و مبهم، به مخاطب معرفی می‌شوند و مخاطب در جریان داستان با آن دسته از ویژگی‌های شخصیت‌ها که در پیش‌برد پیام اثر دارد، آشنا می‌شود؛ مانند:

ـ ویژگی‌های شخصیتی فردی که در داستان سلیمان، تخت ملکه سبا را آورد.⁽¹⁾

ـ یا ویژگی‌ها و تیپ شخصیتی که از مؤمن آل فرعون نشان داده می‌شود.⁽²⁾

در این داستان‌ها می‌بینیم که بیان نام و ویژگی‌های اینان، در قصه و ابلاغ پیام کارکردی ندارد. بنابراین، با این شخصیت‌ها به صورت کلی آشنا می‌شویم.

دو ـ شخصیت های پویا و با ثبات

شخصیت‌ها در جریان حوادث، موقعیت‌هایی گوناگون پیدا می‌کنند:

الف) برخی از شخصیت‌ها از میان حوادث گذر می‌کنند و حوادث را تغییر می‌دهند. بدون آنکه از حوادث تأثیر بپذیرند. (حضرت ابراهیم و حضرت موسی).

ب) برخی دیگر بدون آنکه در حوادث تأثیر بگذارند، دچار دگرگونی کامل می‌شود. (ملکه سبا)

ج) در برخی از داستان‌ها شخصیت و حوادث با هم دگرگون می‌شوند، شخصیت در مسیر حوادث دخالت می‌کند و حوادث نیز سرنوشت شخصیت‌ها را می‌سازد و از این تأثیرگذاری دو سویه قصّه راه اصلی خود را می‌یابد و به اوج خود می‌رسد. (ساحران فرعون...)

چگونگی ترسیم شخصیت‌های داستانی، فقط در راستای اهداف داستان امکان‌پذیر است. گاهی هدف ایجاب می‌کند که در داستان از شخصیت‌های پویا و گاه از شخصیت‌های با ثبات بهره ببریم.

به نمونه‌هایی از پویایی و ثبات در شخصیت‌های داستانی قرآن می‌نگریم:

سه ـ شخصیت های با ثبات

پیامبران، مؤمن آل فرعون، مردی که از دور دست آمد (اصحاب قریه)، اصحاب کهف.

این قهرمانان، در صحنه‌های گوناگون داستانی، با تصویری که از ثبات شخصیت خود ارائه می‌کنند، مخاطب را یاری می‌دهند که با الگو گرفتن از ثبات شخصیت آنان در تعدیل رفتار خود بکوشد.⁽¹⁾

باید گفت، شخصیت‌هایی نیز بودند که بر باورهای موروثی و پوچ خود پافشاری می‌کردند و حاضر به پذیرش حق نبودند و در برابر پیامبران و سخن حق آنان و دعوت به توحید و یکتا پرستی، مقاومت می‌کردند (لجاجت می‌کردند). این افراد از نوعی جمود و یا ایستایی برخوردار بودند. تصاویری که از اقوام نوح، لوط، هود، شعیب، صالح، همچنین شخصیت‌هایی همچون پسر نوح، عموی ابراهیم علیه‌السلام، همسر لوط، همسر نوح و... در قرآن می‌بینیم و موضع‌گیری منفی و سرانجام دنیوی آنان که به‌وسیله عذابی از سوی خداوند به هلاکت رسیدند و همچنین جمود فکری آنان، هشداری است برای انسان‌ها تا در راه آنان گام نگذارند.

چهار ـ شخصیت های پویا و متحوّل

در داستان‌های قرآن، تصاویری از شخصیت‌های پویا را می‌بینیم؛ شخصیت‌هایی همچون ملکه سبا در داستان سلیمان، ساحران فرعون، آسیه همسر فرعون، که این شخصیت‌ها در راستای هدایت الهی و رسیدن به کمال، دگرگون شدند. شخصیت‌هایی نیز بودند که در هنگام رخ دادن فاجعه‌ای، دگرگون شدند. افرادی مانند صاحب دو باغ که وقتی سوختن باغش را دید، متحول شد. برخی شخصیت‌ها نیز در هنگام مرگ متحول شدند که از آن جمله می‌توان فرعون را نام برد.

ترسیم این گونه شخصیت‌ها، با توجه به پیامی که دارد، می‌تواند در تعدیل رفتار مخاطب، نقش داشته باشد. شخصیت‌هایی نیز هستند که در جهت منفی دچار دگرگونی شدند و سقوط کردند. شخصیت‌هایی همچون ابلیس که به سبب نافرمانی تا آن‌جا سقوط کرد که از درگاه الهی طرد شد.

تصویر این شخصیت و سقوط او و دوری از قرب الهی، می‌تواند در آسیب‌شناسی اخلاقی در انسان و همچنین در دشمن‌شناسی و برنامه ریزی او، مهم و تعیین کننده باشد.

پنج ـ شخصیت های اصلی و فرعی

شخصیت اصلی، کسی است که همه حوادث داستان بر محور او دور می‌زند و معمولاً هیچ حادثه‌ای بدون او رخ نمی‌دهد، ولی شخصیت فرعی، نقش محدودی را ایفا می‌کند و پس از آن نقش او پایان می‌یابد.

وظیفه نقش آفرینان فرعی:

شخصیت های اصلی:

برای نمونه، به معرفی شخصیت‌های اصلی و فرعی در داستان یوسف می‌پردازیم.

یوسف، شخصیتی است که نقش اصلی را در داستان دارد. در برابر مشکلات صبر می‌کند، با آزمایش‌های الهی روبه رو می‌شود و می‌کوشد با موفقیت تمام، امتحان‌های الهی را پشت سر بگذارد و در درگاه خداوند بزرگ سربلند باشد. در مرحله‌ای از داستان، یوسف مجبور می‌شود برای نجات مردم از گرسنگی با پادشاه همراهی کند.

شخصیت های فرعی:

یعقوب؛ ترسیم کننده انگیزه پدری و فرزندی و همچنین ترسیم کننده عاطفه شدیدی که پدر نسبت به فرزند داشت؛ به گونه‌ای که در فراق فرزند از بسیاری گریه نابینا می‌شود.

همچنین یعقوب، صبر و توکّل به خدا در مشکلات را به‌خوبی در این قصه، به تصویر کشیده است.⁽¹⁾از نتایج دل‌انگیز این صبر و توکّل، بازگشت یوسف به وطن و بینا شدن پدر است.

ـ برادران یوسف؛ ترسیم کننده مفهوم حسد و توطئه هستند و مخاطب را از وجود عفو و گذشت در وجود یوسف، با خبر می‌سازند.

ـ همسر عزیز؛ (در نقش یکی از قهرمانان فرعی) یکی از انگیزه‌های بشری (انگیزه جنسی) را به تصویر کشیده است. در این داستان، هم‌زمان با صحنه‌هایی که به وسیله همسر عزیز ترسیم می‌شود، امکان کنترل هوا و هوس و غلبه بر آن به یاری خدا، بیان شده است.

همچنین دگرگونی‌های این شخصیت در داستان نیز قابل توجه است (توبه و اقرار به پاکدامنی یوسف)

ـ دو یار زندانی (دو رفیق زندانی)؛ که از توان یوسف در تعبیر خواب، پرده برداشتند. همه این شخصیت‌ها در شناسایی شخصیت یوسف، به عنوان قهرمان اصلی داستان، به مخاطب یاری می‌رساند.

بنابراین، شخصیت‌های فرعی در این داستان، در ترسیم و بیان اندیشه‌ها و مفاهیم گوناگونی که به ساختار انسان و رفتار روانی او از قبیل انگیزه جنسی،

حسد، گذشت و فداکاری، پاکدامنی و نیز به چگونگی تعدیل و اصلاح رفتار، مانند توکل بر خداوند و شکیبایی در ناملایمات مربوط می‌شود، نقش مهمی ایفا کرده‌اند.

ب) نقش الگویی شخصیت های داستانی

در داستان‌های قرآن، برای سازندگی و تربیت انسان‌ها، رفتارهای منفی و مثبت به‌وسیله شخصیت‌های داستانی نمایش داده می‌شود، تا انسان‌ها بهترین‌ها را برگزینند و راهی به سوی کمال بیابند. در این داستان‌ها برای سنین گوناگون به ویژه جوانی و نوجوانی مدل و الگو ارائه می‌شود. این الگوها اتمام حجتی است تا انسان‌ها توجیهی برای گمراهی خود نداشته باشند.

ـ در داستان ابراهیم، اسماعیل نوجوانی است که ایمانش او را به مسلخ عشق می‌کشاند.

ـ در زندگی یعقوب، آیه‌های زیبایی از صبر و توکل به خدا در برابر مشکلات، به تصویر کشیده شده است.

ـ یوسف تابلوی هنرمندانه‌ای است از ادب، متانت، عفت، پاکدامنی، ملایمت، شکیبایی، امانت داری، تدبیر، مدیریت و دانش و حکمت، قدردانی و وظیفه‌شناسی که مخاطب در هر بار مطالعه این داستان، پیام‌های اخلاقی و اعتقادی مورد نیاز خود را از صحنه‌های زیبای این داستان می‌گیرد.

ـ مریم؛ مظهر عفاف و پاکدامنی و توجه به خدا در دوران جوانی و نوجوانی.

ـ ابراهیم؛ الگوی اخلاص و انتخاب زندگی توحیدی در دوران نوجوانی، فداکاری در راه حق و دیگر شخصیت‌هایی که هرکدام، با ایفای نقش خود، کارکرد منفی و مثبت تمامی رفتارهای آدمی را به او نشان می‌دهند.

ج) نمونه ای از شخصیت های گوناگون در داستان های قرآن

یک ـ انسان

در همه داستان‌های قرآن، شخصیت‌های انسانی نقش دارند، ولی با توجه به نقش حسّاس زن به بررسی نقش زن در این داستان‌ها می‌پردازیم:

زن در داستان‌های قرآن، گرچه حضوری فعال دارد، ولی زیبایی و جذابیت و جلوه‌های ظاهری‌اش، ابزاری برای تحریک عواطف مخاطب نیست. به همین سبب، در داستان‌های قرآن، زن همانند دیگر عناصر، متناسب با فضا و ظرفیت و امکانات قصه ظاهر می‌شود و نقشی کاملاً طبیعی و غیرتحمیلی دارد.

اساساً قصه‌های قرآن چنین نیست که با بیان جلوه‌های کاذب شخصیت‌ها، مخاطب را دچار هیجان و احساسات زودگذر بکند.

حوادث و انسان‌ها در قصه‌های قرآن، واقعی هستند و قرآن جریان‌های مربوط به این حقایق را با زبانی هنری، در قصه‌های خویش به تصویر کشیده است.

بنابراین، زن در قصه‌های قرآن، حضوری جدی، واقعی و فعال دارد. اگر در حادثه‌ای، حضورش کارکردی نداشته باشد، قرآن نامی از او نمی‌برد؛ یعنی زن، ابزار جذب مخاطب یا انگیزش احساسات و عواطف نیست، بلکه

تصویری از واقعیت‌ها و حقیقت‌های زندگی است.⁽¹⁾به همین دلیل، قصه‌هایی که در آن زن حضور ندارد، مثل داستان اصحاب کهف، موسی و خضر، ذوالقرنین و بخشی از داستان موسی علیه‌السلام مانند داستان‌هایی که حضور زن در آن چشمگیر است (سوره یوسف) به یک اندازه تأثیرگذارند.

باید توجه کرد که در بیشتر داستان‌ها، نام و ویژگی‌های ظاهری زن، مشخص نیست؛ زیرا در انتقال پیام قصه اثری ندارند و حتی ممکن است به فراگیر بودن پیام قصه و الگو بودن زن لطمه بزنند.

زن در داستان‌های قرآن، نقش‌های متفاوتی ایفا می‌کند. گاهی به عنوان الگویی برای خودسازی و پاکی مطرح شده (مریم، همسر فرعون و...) گاهی برای انتقاد از فساد آفرینی و هماوایی‌اش با جبهه شرک و نفاق بیان می‌شود. (همسر نوح، همسر ابولهب و...)⁽²⁾

گاهی در داستان‌های قرآن، زن انسانی است که از رشد و بصیرت کافی بهره‌مند است و به سبب احساس مسئولیت در برابر پاسداری از ارزش‌ها، خود را از سلطه زر و زور می‌رهاند. (آسیه؛ همسر فرعون)

گاهی نیز در دشمنی و حق ستیزی، به مرحله‌ای می‌رسد که الگویی برای همه کافران می‌شود. (همسر نوح، همسر لوط و...)⁽³⁾

به طور کلی، این تصاویر همه متناسب با اهداف و پیام قصه، جلوه گر شده‌اند.

ـ در داستان موسی، دختر شعیب، تصویری از زن مؤمنی است که عفت و حیا پایه زندگی او را تشکیل می‌دهد و در انتخاب همسر تعقل و تدبیر و احساس و عاطفه را با هم درمی‌آمیزد تا انتخابی در مسیر کمال داشته باشد.⁽¹⁾

در مقابل، در داستان یوسف، زلیخا را می‌بینیم که میل عاشقانه و هوای نفس، جانش را تسخیر کرده است؛ به‌گونه‌ای که هوای نفس بر عاطفه، درایت و همه ارزش‌های وجودی اش اثر می‌گذارد.

در داستان موسی، زن به عنوان انسانی با عاطفه نشان داده می‌شود که قلبش به مهر یک طفل می‌تپد و هنگامی که طفل به چنگ سربازان می‌افتد، فریاد برآورد که او را نکشید. (آسیه)⁽²⁾

در داستان سلیمان، با زنی روبه‌رو می‌شویم که عقل و حکمت و تدبیر از ویژگی‌های برجسته اوست. او به عنوان حکمران و پادشاه، هرگز تسلیم احساسات نمی‌شود و هرگاه دچار بحران می‌شود، با اطرافیان مشورت می‌کند تا موضعی عاقلانه پیدا کند و سرانجام به سوی حق و حقیقت هدایت می‌شود. (ملکه سبا)

در داستان مادر ابراهیم و مادر موسی، چهره‌ای عاطفی از زن به تصویر کشیده شده است؛ البته عاطفه‌ای که در مسیر حق و در راستای توکل به خداوند بزرگ است.

ـ در داستان مریم، دختر جوانی ترسیم شده است که راهی به سوی معرفت الهی پیدا کرده و زیبایی‌های زندگی را در معنویت می‌جوید. دختر جوانی که تا اوج بیکران‌ها پیش می‌رود و با فرشتگان الهی هم‌کلام و حامل معجزه الهی می‌شود.

دو ـ فرشتگان

فرشتگان، اسباب غیبی الهی در تدبیر نظام هستی و زندگی بشرند. این موجودات آسمانی در برخی از داستان‌های قرآن حضوری پررنگ و چشم‌گیر دارند.

در داستان آدم، فرشتگان نقش اساسی دارند و شخصیت‌پردازی آنان از راه گفت‌وگویی است که با خدا دارند.⁽¹⁾

همچنین در این داستان، پردازش دیگری از فرشتگان صورت گرفته و آن نقشی است که در سجده بر آدم، بر عهده دارند.⁽²⁾

در داستان ابراهیم و لوط، فرشتگان مأموران بشارت به خانواده ابراهیم ⁽³⁾و همچنین مأموران عذاب برای قوم لوط هستند.⁽⁴⁾

در داستان مریم نیز فرشتگان با مریم به عنوان برگزیده خداوند ارتباط دارند.⁽⁵⁾

در داستان تابوت آرامش، فرشتگان با حمل تابوت در میان مردم، زیبایی

ویژه‌ای به آن صحنه می‌بخشند.⁽¹⁾

سه ـ جنیان و ابلیس

جن‌ها، موجودات نامرئی هستند که مانند انسان مکلف‌اند و می‌توانند به خدمت انسان درآیند.

آنان در داستان سلیمان، حضوری جدی دارند و به کارهای گوناگون می‌پردازند.⁽²⁾

حتی یکی از آنان داوطلب اجرای مأموریت مهمی می‌شود که سلیمان مطرح می‌کند و آن آوردن تخت ملکه سبا است. به تصویری از آن در سوره نمل می‌نگریم:

قالَ عِفْریتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ وَ إِنّی عَلَیْهِ لَقَوِیُّ أَمینٌ (نمل: 39)

عفریتی از میان جن‌ها گفت: من آن را نزد تو می‌آورم پیش از آنکه از مجلس‌ات برخیزی و من نسبت به این امر، توانا و امین هستم.

همچنین در این داستان، برای پردازش شخصیت آنان از توصیف و گفت‌وگو استفاده شده است.

ابلیس نیز که از جن‌ها است، به سبب سرکشی در برابر خداوند، از رحمت الهی دور می‌شود. او در تداوم این نقش‌آفرینی، از ابتدای خلقت تا زمان معلوم (قیامت) به منظور گمراه کردن بشر از خداوند مهلت خواسته

است.⁽¹⁾

در هفت سوره از قرآن کریم، فساد آفرینی و اغواگری‌های ابلیس به تصویر کشیده شده⁽²⁾و در هر تصویر، از زاویه‌ای تازه به این موضوع نگریسته شده است، تا چهره واقعی او برای همگان مشخص می‌شود.

چهار ـ حیوانات

حیوانات از نوعی هدایت تکوینی بهره‌مندند و در مسیر بندگی خدا هستند (با زبان خاص خویش) و در برخی از داستان‌ها نقش مهمی به آن‌ها داده شده است.

جلوه‌هایی از تصاویر شخصیت‌های حیوانی‌را در داستان حضرت‌سلیمان می‌بینیم:

ـ در صحنه‌ای از داستان حضرت سلیمان، مورچه‌ای همراهانش را هشدار می‌دهد که به لانه‌هایشان بروند تا از پایمال شدن به وسیله سلیمان و لشکرش در امان باشند.⁽³⁾

ـ در صحنه دیگر، هدهد، پرنده هوشمندی است که به فرمان خداوند، اخباری از سرزمین‌های گوناگون برای سلیمان می‌آورد که وی از آن‌ها بی‌خبر است و سلیمان از اخبار او دچار شگفتی می‌شود. در این قصه، هدهد به خورشیدپرستی ملکه سبا ومردمش با هوشمندی می‌نگرد و با خود می‌اندیشد که اینان چگونه اسیر شیطان شده‌اند و شیطان این کار زشت را در نظرشان زیبا جلوه داده است.⁽¹⁾

در داستان قوم صالح، ناقه صالح از شخصیت‌های حیوانی است که به درخواست مردم به صورت معجزه پیامبر (صالح علیه‌السلام)، برای مردم ظاهر می‌شود.⁽²⁾

در سوره فیل، پرندگان ابابیل در شکست دادن دشمن نقش اصلی را بر عهده داشتند.⁽³⁾

در داستان یونس، نهنگ به امر خداوند مأمور می‌شود برای مدتی خوابگاه یونس شود.⁽⁴⁾

البته در داستان‌های غیر قرآنی نیز حیوانات ایفای نقش می‌کنند،⁽⁵⁾ولی در این‌گونه داستان‌ها، نویسنده حیوانات و نقش‌ها را برای آنان می‌آفریند؛ در حالی‌که در داستان‌های قرآنی، شخصیت‌پردازی حیوان‌ها و ایفای نقش آن‌ها

واقعی و حقیقی است.

2. وقایع و رویدادها

الف) ویژگی رویدادها در داستان های قرآن

یک ـ روابط عاطفی

داستان‌های قرآن بیشتر در قالب‌های عاطفی طراحی شده‌اند که با پرداخت وقایع و رویدادها، صحنه‌های زیبایی خلق می‌شود.

به تصاویری از برخی رویدادها و فضای عاطفی آن‌ها می‌نگریم:

ـ داستان کودکی موسی علیه‌السلام و جدایی از مادر؛

ـ داستان دوری یوسف از پدر به مدت طولانی و دیدار دوباره پدر و پسر و پایان خوش داستان.

ـ داستان اسماعیل و ابراهیم و آزمایش الهی و سربلندی آنان در این آزمایش.

ـ داستان لقمان و فرزندش که ترسیم کننده مسئولیت سنگین خانواده در تربیت اعتقادی فرزندان است.

ـ داستان نوح و فرزندش که از آزمایش الهی نوح در کشمکش میان عاطفه شدید پدر و فرزندی و رسالت سنگین هدایت جامعه نیز سربلندی از این آزمایش حکایت می‌کند. کشمکشی سخت و جانکاه، ولی با عظمت که در فضایی عاطفی به تصویر کشیده می‌شود و بر مخاطب سخت اثر می‌گذارد.

تصویر عاطفی میان فرزند و پدر در داستان نوح

وَ هِیَ تَجْری بِهِمْ فی مَوْجٍ کَالْجِبالِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرینَ (هود: 42)

و آن (کشتی)، آن‌ها را از میان امواجی همچون کوه‌ها حرکت می‌داد. (در

این هنگام) نوح فرزندش را که در گوشه‌ای بود صدا زد: پسرم! همراه ما سوار شو و با کافران مباش.

قالَ سآوی إِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنی مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ إِلاّ مَنْ رَحِمَ وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقینَ (هود: 43)

گفت: به‌زودی به کوهی پناه می‌برم که مرا از آب حفظ می‌کند. (نوح) گفت: «امروز هیچ نگهداری در برابر فرمان خدا نیست، مگر آن کس را که او رحم کند.» در این هنگام، موج در میان آن دو حایل شد و او در زمره غرق شدگان قرار گرفت.

وَ قیلَ یا أَرْضُ ابْلَعی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعی وَ غیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ اْلأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قیلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظّالِمینَ (هود: 44)

گفته شد ای زمین! آبت را فرو بر. و ای آسمان! خودداری کن و آب فرو نشست و کار پایان یافت و (کشتی) بر (دامنه کوه) جودی پهلو گرفت و (در این هنگام) گفته شد: «دور باد قوم ستمگر (از سعادت و رحمت خدا).

وَ نادی نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنی مِنْ أَهْلی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحاکِمینَ (هود: 45)

نوح به پروردگارش عرض کرد: پروردگارا! پسرم از خاندان من است و وعده تو (در مورد نجات خاندانم) حقّ است و تو از همه حکم کنندگان برتری.

قالَ یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلینَ (هود: 46)

فرمود: ای نوح! او از اهل تو نیست. او عمل غیر صالحی است. (فرد ناشایسته‌ای است) پس آن‌چه را از آن آگاه نیستی، از من مخواه، من به تو اندرز می‌دهم که از جاهلان نباشی.

قالَ رَبِّ إِنّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ ما لَیْسَ لی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّ تَغْفِرْ لی وَ

تَرْحَمْنی أَکُنْ مِنَ الْخاسِرینَ (هود: 47)

عرض کرد: پروردگارا! من به تو پناه می‌برم که از تو چیزی بخواهم که از آن آگاهی ندارم و اگر مرا نبخشی و بر من رحم نکنی، از زیانکاران خواهم بود.

دو ـ پایان خوش داستان ها

داستان‌های قرآن به صورت‌های گوناگون پایان می‌یابد و آن‌چه که در صحنه‌های پایانی دیده می‌شود، جلوه‌هایی از زیبایی معنوی و پیروزی حق بر باطل است و این تنها ویژگی داستان‌های قرآن است.

چشم اندازهایی از صحنه های پایانی داستان های قرآن

داستان‌ها گاهی با پیروزی حق بر باطل و نجات مؤمنان و پاک شدن جامعه از مفسدان پایان می‌یابد.⁽¹⁾در برخی از داستان‌های قرآن، با شهادت مؤمنان و پیروان حق، صحنه‌های پایانی نشان داده می‌شود و تصاویری زیبا و شجاعانه از مرگ را به مخاطب ارائه می‌دهد. البته این صحنه‌ها نیز نمودی از پیروزی حق بر باطل است.⁽²⁾

ـ در برخی از داستان‌ها، پس از شهادت قهرمان قصه، تصویرسازی زیبایی از زندگی برزخی آنان به چشم می‌خورد که چگونگی سعادتمند شدن آنان بیان می‌شود. مانند تصویرسازی از زندگی برزخی مؤمن انطاکیه (اصحاب قریه) در سوره یس⁽³⁾

ـ گاهی به جای تصویرسازی سختی‌های زندگی قهرمانان قصه‌ها، رهایی و سعادت آنان را در صحنه‌های پایانی با جلوه‌های بیشتری ارائه می‌دهد. مانند تصویری که از ایوب در قرآن ارائه شده است.⁽¹⁾در این تصویر، مراحل پایانی داستان، پرداخت بیشتری دارد. (بشارت الهی به ایوب، دادن نعمت‌های خاص به او، به دست آوردن سلامتی اش و...) و پاداش خداوند به سبب صبر نیکویی که ایوب داشت، در پایان داستان، جلوه بیشتری دارد.⁽²⁾

همچنین در داستان یونس و زندگی او در شکم ماهی آن‌چه که با قوت بسیاری پرداخت شده، سختی‌های زندگی او در شکم ماهی نیست، بلکه چگونگی برخورد یونس با این رویداد است که چگونه به خدا توجه می‌کند و سرانجام با نجات یافتن یونس و رسالت دوباره او بر مردم، به پایان می‌رسد.⁽³⁾

ـ زمانی نیز، پس از سال‌ها هجران و دوری، داستان با دیدار دوباره و اجابت دعای قهرمانان و بشارت ویژه خداوند نسبت به آن‌ها، پایان می‌یابد. (داستان یوسف و دیدار دوباره یوسف و یعقوب و داستان مادر موسی علیه‌السلام که دوباره فرزندش را دیدار می‌کند).

آن‌چه که در مراحل پایانی داستان‌های قرآن مورد توجه است، تصویرسازی از زاویه‌ای است که متناسب با هدف‌ها و فضای ویژه داستان و سیاق سوره اختیار می‌شود تا مخاطب، پیام داستان را دریابد.

به تصویری از جریان قوم یونس (صحنه پایانی) می‌نگریم که پایانی متفاوت با داستان‌های دیگر دارد.

فَلَوْلا کانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إیمانُها إِلاّ قَوْمَ یُونُسَ لَمّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلی حینٍ (یونس: 98)

چرا هیچ یک از شهرها و آبادی‌ها ایمان نیاوردند که (ایمان‌شان به موقع باشد و...) به حالشان مفید افتد؟ مگر قوم یونس، هنگامی که آنان ایمان آوردند، عذاب رسوا کننده را در زندگی دنیا از آنان برطرف ساختیم و تا مدت معینی آنان را بهره‌مند ساختیم.

ب) درگیری و مبارزه در داستان های قرآنی

اشاره

در قرآن درگیری و مبارزه، در آفرینش صحنه‌های داستانی و پردازش شخصیت‌ها، نقشی اساسی دارد. از نخستین داستان قرآن، درگیری و مبارزه آغاز شده و به صورت‌های گوناگون ادامه یافته است.

داستان نوح، از نظر زمانی، در شمار نخستین داستان‌های قرآنی است که بارها تکرار شده است. در این داستان، همواره سخن از دعوت به خدای یگانه به میان می‌آید و این دعوت با دشمنی و انکار قومش روبه‌رو می‌شود. این کشمکش‌ها هم‌چنان ادامه دارد تا آن جا که کافران نوح را به سنگسار شدن تهدید کردند. پیش از آن درگیری میان آدم و ابلیس و درگیری میان هابیل و قابیل نیز در قرآن به تصویر کشیده می‌شود. به سبب همین مبارزه‌های پی در پی در حوزه‌های گوناگون است که زیبایی‌ها و خوبی‌ها جلوه می‌کند و ناپاکی‌ها زدوده می‌شود.

جریان کشمکش نیروها و شخصیت‌های قرآنی در هر داستانی با فضای آن داستان هماهنگی و تناسب ویژه‌ای دارد و شخصیت‌های درگیر در هر دو

جبهه، با قدرت وارد صحنه می‌شوند و همه نیروی خود را در این درگیری‌ها به نمایش می‌گذارند. در جایی شیطان را می‌بینیم که با عزمی جدی، تداوم جنگ خود را با آدم و فرزندانش اعلام می‌کند و با تلاش‌های فراوانی آدم و حوا را به سوی وسوسه‌های خویش می‌کشاند و نخستین تجربه خود را در این زمینه، با موفقیت به پایان می‌برد.

در دعوت پیامبران، همیشه عده‌ای را می‌بینیم که با موضع‌گیری خود کشمکش‌ها را آغاز می‌کنند و زیبایی‌های ویژه هنری در این صحنه‌ها، نشان دادن نقش فرشتگان و قدرت ملکوتی خداوند، در یاری رساندن به جبهه حق است که به شکل‌های گوناگون نمایان می‌شود.

یک ـ انواع صحنه های نبرد

الف) درگیری شخص با شخص؛

ب) شخص با گروه؛

ج) گاهی دو گروه با هم درگیرند. (قوم فرعون و موسی)

در همه این درگیری‌ها هدف و محور کلی اثر گذاری و پیام این درگیری‌ها، در راستای هدایت انسان است. از این رو، ویژگی‌های شخصیت‌های درگیر، بیان نمی‌شود.

در صحنه‌هایی که شناسایی شخصیت‌ها لازم باشد، ویژگی‌ها و صفات عمومی آنان ترسیم می‌شود و این شناسایی جایی است که اثر هدایتی داشته باشد.

به صحنه‌هایی از داستان ساحران و فرعون در سوره‌های طه و اعراف می‌نگریم:⁽¹⁾

در این تصاویر، پویایی ویژه‌ای وجود دارد. ساحران، نخست با موسی علیه‌السلام درگیر بودند و این درگیری در صحنه‌های پایانی سمت و سوی خود را تغییر می‌دهد و ساحران با فرعون درگیر می‌شوند.

ـ نخست ساحران برای درگیری با موسی از فرعون خواستند که در صورت پیروزی بر موسی، پاداش خوبی به ایشان پرداخت کند. فرعون افزون بر این، به آن‌ها وعده داد که موقعیت اجتماعی خوبی نیز خواهند داشت.

وقتی ساحران در برابر موسی علیه‌السلام قرار گرفتند، از موسی علیه‌السلام خواستند که نخست معجزه‌اش را ارائه دهد، ولی موسی علیه‌السلام گفت: نخست شما هرچه در توان دارید، ارائه کنید.

در این هنگام، جادوگران سحر خویش را آشکار کردند و با سحر بزرگ خود، مردم را به وحشت انداختند. در این جا بود که عصای موسی، همه ابزار سحر، ریسمان‌ها و عصاهای آنان را بلعید.

در این لحظه، یک واکنش جدید و ناگهانی صورت می‌گیرد. ساحران با حقیقتی روبه‌رو می‌شوند که جز انسان متکبر و زورگو نمی‌تواند آن را کتمان کند. ازاین‌رو، بی‌درنگ ایمانشان را نسبت به خدای موسی علیه‌السلام اعلام می‌دارند و به سجده می‌افتند.⁽¹⁾

ولی فرعون که نمی‌تواند ایمان ساحران را بپذیرد، آنان را تهدید می‌کند و از بریدن دست‌ها و پاهایشان و پس از آن به دار آویخته شدن می‌ترساند. از سویی ساحران که واقعاً به خدا ایمان آورده بودند، به تهدیدهای فرعون توجهی نکردند و در پاسخ وی گفتند: ما به سوی خدا برمی‌گردیم و انتقام فرعون، در برابر آیه‌های خداوندی، هیچ ارزشی ندارد. سرانجام فریاد برآوردند و از خدا خواستند که آنان را مسلمان بمیراند.

مراحل درگیری در این داستان:

ـ در تصویری که از تحول ساحران ارائه می‌شود، کشمکش درونی است و سرانجام در این درگیری درونی، ساحران پیروز می‌شوند و با شجاعت تمام بر باورهای پیشین خود، خط بطلان می‌کشند و همه موقعیت‌های اجتماعی خود را رها می‌کنند.

ـ حوزه‌های درگیری نیز گوناگونند. از جلوه‌های زیبای این صحنه‌ها، درگیری در حوزه درونی⁽¹⁾است که در تصویری که قرآن از ساحران ارائه می‌دهد به چشم می‌خورد.

به صحنه‌های پایانی این داستان می‌نگریم:

ـ رویارویی ساحران با موسی علیه‌السلام:

قالُوا یا مُوسی إِمّا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقینَ (اعراف:115)

(روز مبارزه فرا رسید، ساحران) گفتند: ای موسی، یا تو (وسایل سحرت را) بیفکن، یا ما می‌افکنیم.

قالَ أَلْقُوا فَلَمّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ النّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاؤ بِسِحْرٍ عَظیمٍ (اعراف:116)

گفت: شما بیفکنید و هنگامی که (وسایل سحر خود را) افکندند، مردم را چشم بندی کردند و ترساندند و سحر عظیمی پدید آوردند.

ـ شکست در مبارزه و مشاهده حقانیّت موسی:

وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ (اعراف: 117)

(ما) به موسی وحی کردیم که: «عصای خود را بیفکن. ناگهان (به صورت

مار عظیمی درآمد که) وسایل دروغین آن‌ها را به سرعت برمی گرفت.

ـ پیروزی حق و نابودی باطل:

فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ (اعراف: 118)

در این هنگام، حق آشکار شد و آن‌چه آن‌ها ساخته بودند، باطل گشت.

ـ درگیری در درون و مبارزه با نفس، جهت انتخاب حق:

فَغُلِبُوا هُنالِکَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرینَ (اعراف: 119)

و در آن جا (همگی) مغلوب شدند و خوار و کوچک گشتند.

ـ تحوّل درونی ساحران:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ ساجِدینَ (اعراف: 120)

و ساحران بی‌اختیار به سجده افتادند.

ـ پیروزی ساحران در مبارزه با نفس:

قالُوا آمَنّا بِرَبِّ الْعالَمینَ رَبِّ مُوسی وَ هارُونَ (اعراف: 121 و 122)

و گفتند: ما به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم؛ پروردگار موسی و هارون. ـ تصویری از پایان این داستان.

پروردگارا، صبر و استقامت بر ما فرو ریز و ما را مسلمان بمیران.

رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْرًا وَ تَوَفَّنا مُسْلِمینَ (اعراف: 126)

دو ـ حوزه های درگیری

اشاره

داستان‌های قرآن پیوسته درگیری‌ها و مبارزه‌ها را نشان می‌دهد؛ به گونه‌ای که در برابر هر دعوت به حقی، کفر و دشمنی سر بر می‌آورد. همیشه پیامبرانی مردم را به توحید و یکتا پرستی می‌خواندند و انسان‌هایی بودند که با این دعوت مبارزه می‌کردند. درگیری‌ها اوج می‌گرفت و ناگهان یاری خداوند به شکلی ملکوتی و آسمانی سبب پیروزی پیامبرانش می‌شد.

فال بد زدن، تهدید به سنگسار، در آتش انداختن، جنگیدن، طرد کردن پیامبران از جامعه، شکنجه، به دار آویختن، به چهار میخ کشیدن، کشتن مؤمنان و... نمونه‌های گوناگونی از رویارویی با حق و حقیقت است، ولی در اوج این درگیری‌ها، بشارت و انذار الهی در جلوه‌های گوناگون نمایان می‌شد و کسانی را که زمینه هدایت داشتند، به سوی حق و حقیقت هدایت می‌کرد.

در این جا، به حوزه‌هایی که معمولاً درگیری‌ها در این حوزه‌ها، به تصویر کشیده شده اشاره می‌کنیم. باید گفت حوزه اصلی و کلی درگیری‌ها در قرآن، همان عرصه حق و باطل است، ولی حوزه‌های دیگر، همه در این راستا به تصویر کشیده شده‌اند. درگیری ابلیس با انسان یا رویارویی انسان‌ها با یکدیگر، همه، چشم اندازهایی از درگیری حق و باطل هستند.

اول ـ درگیری درونی

مبارزه با نفس

در این جا، میدان درگیری در درون انسان است و قهرمان داستان در کشمکشی پی‌گیر، با هوس‌ها، شهوت‌ها، گرایش‌ها و وسوسه‌های درونی خویشتن است.

موضوع برجسته در این نوع درگیری‌ها که در قرآن نیز پرداختی قوی دارند، نجات انسان و هدایت او به سوی پاکی‌هاست، که از روی انتخاب آگاهانه صورت گرفته است. گاهی نیز در این درگیری‌ها انسان شکست می‌خورد و به سوی گمراهی می‌رود. این شخصیت‌ها نیز پیام ویژه خود را دارند.

در جریان این مبارزه، قرآن اموری را به عنوان راه‌کار پیروزی در مبارزه با نفس معرفی می‌کند که از جمله می‌توان به: تقوا، ذکر و یاد خدا، توکل، تعقل و اندیشه، ایمان به خدا، بی‌توجهی به زخارف دنیوی، حق گویی و حق گرایی و صبر و تحمل اشاره کرد.

ـ در صحنه‌ای از داستان یوسف، وقتی که یوسف با برادران خود روبه‌رو می‌شود، باید میان گذشت یا گرفتن انتقام یکی را برگزیند. یوسف از گناه برادران چشم می‌پوشد و در مبارزه با نفس پیروز می‌شود.

ـ همچنین ساحران فرعون توانستند با انتخاب آگاهانه بر خواسته‌های خویش پیروز شوند و زندگی مادی و پاداش‌های فرعونی را رها کنند و به سوی بهشت ابدی و رضوان الهی بشتابند.

از ویژگی برجسته این درگیری‌ها، پیوسته و همه جانبه بودن آن‌ها در درون آدمی است.

شخصیت‌های داستانی در قرآن، پیوسته با این درگیری‌ها روبه‌رو هستند و این امر نه تنها در داستان‌های قرآنی، بلکه در زندگی همه انسان‌ها جاری است و انسان همیشه با هوس‌ها و خواسته‌های خویش درگیر است.

بی‌شک توجه به برخورد شخصیت‌های قرآنی می‌تواند انسان‌ها را برای مقابله آگاهانه در این زمینه یاری دهد. اگر مخاطبان به ماهیت این درگیری‌ها، که در قرآن بسیار زیبا نشان داده شده‌اند، و پیام آنان توجه کنند، می‌توانند همچون قهرمانان این صحنه‌ها، همیشه برخوردی همراه با خردورزی، در این درگیری‌ها داشته باشند و همواره با توکل به خداوند، از هدایت الهی در این زمینه بهره‌مند شوند.

بنابراین، تصاویری که از این گونه درگیری‌ها در قرآن ارائه شده است، نقشی بنیادین در تربیت انسان و هدایت او به سوی ارزش‌های الهی دارد. گوناگونی این درگیری‌ها نیز در قرآن می‌تواند در همین صورت توجیه شود؛ زیرا آدمی در همه مراحل زندگی اش با این کشمکش‌ها روبه‌رو است و متناسب با نوع درگیری‌ها، نیازمند الگو و پیام است تا راهنمای او باشد.

مبارزه با شیطان

در داستان آدم و ابلیس با صحنه‌های جذاب و پویایی از این درگیری‌ها روبه‌رو می‌شویم و می‌بینیم که چگونه انسان از آغاز خلقت با ابلیس درگیر بوده و این درگیری‌ها همیشه ادامه داشته و هنوز هم پایان نیافته است.

راستی شیطان کیست؟ چرا با انسان مقابله می‌کند؟ چه قدرتی دارد؟ چگونه می‌توانیم ردّ پای او را در زندگی تشخیص دهیم؟ چگونه با آدمی مقابله می‌کند؟ چگونه انسان را شکست می‌دهد؟ در تصاویری که قرآن از این چهره ارائه می‌دهد، برخی از این پرسش‌ها پاسخ داده می‌شود. قرآن اعلام خطر می‌کند که شیطان خطرناک‌ترین دشمن آدمی است. شاید به همین سبب است که پردازش شخصیت ابلیس در قرآن، از زاویه‌های گوناگون صورت گرفته است و می‌تواند او را به مخاطب بشناساند.

تصاویر ابلیس در سوره‌های قرآن:

ص: 67 ـ 85.

انسان چه بخواهد و چه نخواهد پیوسته درگیر این مبارزه است و چه بهتر که آگاهانه به این مقابله بپردازد تا شکست نخورد.

به تصاویری از این درگیری‌ها می‌نگریم:

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا ِلآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ قالَ ءَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طینًا (اسراء:61)

(و (به یاد آورید) زمانی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید. آن‌ها همگی سجده کردند، جز ابلیس که گفت: آیا برای کسی سجده کنم که او را از خاک آفریده‌ای؟!

قالَ أَ رَأَیْتَکَ هذَا الَّذی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ َلأَحْتَنِکَنَّ ذُرّیَّتَهُ إِلاّ قَلیلاً (اسراء: 62)

(سپس) گفت: به من بگو، این کسی را که بر من برتری داده‌ای (به چه دلیل بوده؟) اگر مرا تا روز قیامت زنده بگذاری، همه فرزندانش را، جز عده کمی، گمراه و ریشه کن خواهم ساخت.

قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤکُمْ جَزاءً مَوْفُورًا (اسراء: 63)

فرمود: برو، هرکس از آنان از تو تبعیت کند، جهنم کیفر شماست، کیفری است فراوان.

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شارِکْهُمْ فِی اْلأَمْوالِ وَ اْلأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاّ غُرُورًا (اسراء: 64)

هر کدام از آن‌ها را می‌توانی با صدایت تحریک کن و لشکر سواره و پیاده‌ات را بر آن‌ها گسیل دار و در ثروت و فرزندانشان شرکت جوی و آنان را با وعده‌ها سرگرم کن، ولی شیطان جز فریب و دروغ، وعده‌ای به آن‌ها نمی‌دهد.

إِنَّ عِبادی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکیلاً (اسراء: 65)

ولی بدان تو هیچ‌گاه سلطه‌ای بر بندگان من نخواهی یافت و همین قدر کافی است که پروردگارت حافظ آن‌ها باشد.

دوم ـ رویارویی انسان ها با یکدیگر

تصاویر گوناگونی در این زمینه در داستان‌های قرآن به چشم می‌خورد. گاهی درگیری‌ها میان دو نفر یا بیشتر و گاهی میان دو گروه رخ می‌دهد.

باید گفت انگیزه‌های فراوانی سبب بروز این درگیری‌ها می‌شود و شخصیت‌های درگیر را در دو جبهه متقابل، روبه‌روی هم قرار می‌دهد. گاهی به سبب منافع شخصی یا انگیزه‌های درونی و نفسانی است و گاهی هم مؤمنان و کافران هستند که رودرروی هم قرار می‌گیرند و نبرد حق و باطل شکل می‌گیرد.

در داستان هابیل، حسد، عامل درگیری قابیل با برادرش است. برادر با او به نرمی سخن می‌گوید و از مرز ادب و تقوا، تجاوز نمی‌کند، ولی قابیل، که نماد باطل است، در چهره قاتل به تصویر کشیده می‌شود و برادرش را مظلومانه به قتل می‌رساند و سرانجام از این عمل خویش پشیمان می‌شود. در پایان، این هابیل است که به عنوان نماد حق و حقیقت، پیروز همیشه تاریخ معرفی می‌شود.

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْبانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ اْلآخَرِ قالَ َلأَقْتُلَنَّکَ قالَ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ (مائده: 27)

و داستان راستین دو پسر آدم را برایشان بخوان، آن‌گاه که قربانی کردند. از یکی‌شان پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد. گفت: تو را می‌کشم. گفت: خدا قربانی پرهیزگاران را می‌پذیرد.

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنی ما أَنَا بِباسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ ِلأَقْتُلَکَ إِنّی أَخافُ اللّهَ رَبَّ الْعالَمینَ (مائده: 28)

اگر تو بر من دست گشایی و مرا بکشی. من بر تو دست نمی‌گشایم تا تو را بکشم؛ زیرا از خداوند پروردگار جهانیان بیم دارم.

إِنّی أُریدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحابِ النّارِ وَ ذلِکَ جَزاءُ الظّالِمینَ (مائده: 29)

من می‌خواهم تا تو هم گناه مرا بر دوش‌گیری و هم گناه خودت را تا از دوزخیان گردی که این است پاداش ستمکاران.

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرینَ (مائده: 30)

نفْسش او را به کشتن برادر ترغیب کرد، او را کشت و از زیانکاران گردید.

فَبَعَثَ اللّهُ غُرابًا یَبْحَثُ فِی اْلأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُواری سَوْأَةَ أَخیهِ قالَ یا وَیْلَتی أَعَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِیَ سَوْأَةَ أَخی فَأَصْبَحَ مِنَ النّادِمینَ (مائده:31)

خدا کلاغی را واداشت تا زمین را بکاود و به او بیاموزد که چگونه جسد برادر خود را پنهان سازد. گفت: وای بر من، نتوانم همانند این کلاغ باشم و پیکر برادرم دفن کنم و در زمره پشیمانان درآمد.

این درگیری را به شکل دیگری داستان یوسف علیه‌السلام و زلیخا می‌بینیم که چگونه خواسته‌های زلیخا، او را رو در روی یوسف قرار داد و یوسف با

توکل بر خدا در این مبارزه سربلند و موفق شد و سرانجام همسر عزیز مصر به پاکی یوسف اقرار کرد.

همچنین می‌توان در این زمینه به مبارزه‌های حضرت موسی با فرعون و اطرافیان او و مبارزه موسی با سامری اشاره کرد که هر یک از این مبارزات در ساختار زیبایی ارائه شده است و پیام خاص خود را دارد.

بخش چهارم: داستان پردازی در قرآن

1. گزینش و پردازش هنرمندانه

الف) شخصیت پردازی

رابطه شخصیت و عناصر دیگر

قصه معمولاً بر دو محور شخصیت و حادثه استوار است؛ در هر داستان گاهی شخصیت غلبه دارد و گاه حادثه و گاهی هر دو، بار قصه را بر دوش می‌کشند. با توجّه به نوع قصّه (تاریخی، حماسی، خیالی و...) یکی از این دو عنصر بیشتر ایفای نقش می‌کند.

در داستان‌های قرآن، توازن و هماهنگی ویژه‌ای میان شخصیت و حادثه برقرار شده است.

معمولاً شخصیت‌ها به تنهایی محور داستان قرار نمی‌گیرند، بلکه از پیوند آن‌ها با حوادث و دیگر عناصر، جریانی پدید می‌آید و داستان را پیش می‌برد.

در داستان‌های قرآن، ترکیبی زیبا از هماهنگی و انسجام عناصر گوناگون وجود دارد که همه آن عناصر در ارتباط با هم ایفای نقش می‌کنند. اشخاص به تنهایی در قرآن موضوعیّت ندارند؛ بلکه مصداق‌های بشری در زمینه خیر و شرّند که به سوی حق می‌روند و یا به باطل می‌گروند. حادثه‌ها نیز ذاتاً موضوعیت ندارند، بلکه موقعیت‌هایی هستند برای تجلّی خیر و شّر.⁽¹⁾

بنابراین، اشخاص محور داستان نیستند. قصّه یک شخص، گاه در جاهای گوناگون با حادثه‌ها و جلوه‌های مختلف بیان می‌شود تا شخصیت در موقعیت‌های گوناگون ایفای نقش کند. شخصیت‌های هر قصه نیز با عناصری که می‌توانند قصّه را پیش ببرند ارتباط دارند و نقش خود را ایفا می‌کنند و به مخاطب معرفی می‌شوند.

زمان و مکان، گفت‌وگو و تصویر سازی از عواملی هستند تا موقعیت ایفای نقش را برای شخصیت‌ها فراهم کنند. البته این رابطه‌ها به شکلی واقعی و هنرمندانه ارائه شده‌اند. آن چنان که گویی به غیر از این‌گونه چینش و ارائه هنرمندانه، پرداخت آن به شکل‌های دیگر امکان ندارد.

بنابراین، در داستان‌های قرآن شخصیت و رابطه آن با عناصر دیگر، با داستان‌های بشری متفاوت است؛ زیرا شخصیت و حوادث داستان‌های قرآنی، پدیده‌ای زنده و جاویدند که ریشه در حقیقت دارند؛ در حالی‌که در داستان‌های بشری، نویسنده، همه این پدیده‌ها و پردازش آن‌ها را در ذهن خود می‌آفریند و سپس به حوادث و صحنه‌های آن جان می‌دهد و آن‌ها را به تصویر می‌کشد.

چگونگی معرفی شخصیت ها به مخاطب

قرآن گاهی با تصویرپردازی از نماهای گوناگون، یک شخصیت را در موقعیت‌های متفاوت پردازش می‌کند تا جنبه‌های گوناگون شخصیتی او شناسانده شود. در معرفی شخصیت حضرت موسی، به چند صحنه از زاویه‌های گوناگون، برمی‌خوریم:

ـ دوران کودکی موسی، موسی و فرعون، موسی و سامری، گوساله پرستی بنی اسرائیل، موسی و بنی اسرائیل، موسی و خضر، موسی و هارون، موسی در کوه طور، موسی و شعیب، موسی و گاو افشاگر.

هرکدام از این صحنه‌ها، به صورتی زیبا و گیرا، شخصیت قهرمان داستان را به ما معرفی می‌کند.

گفت‌وگو، درگیری‌ها، بحث و جدال، برخورد دشمنان با موسی و رابطه او با عناصر و شخصیت‌های دیگر و...، از عوامل مؤثر در این داستان هستند و از جنبه‌های گوناگون شخصیت موسی علیه‌السلام را به ما معرفی می‌کنند.

در داستان حضرت آدم علیه‌السلام در سوره بقره چهره‌های داستانی با استفاده از گفت‌وگو، پردازش شده‌اند. در این داستان، گفت‌وگو (دیالوگ) نقش اصلی را در معرفی شخصیت‌ها برعهده دارد. آدم، حّوا، فرشتگان و ابلیس، شخصیت‌هایی هستند که در این داستان، به وسیله گفت‌وگو به ما معرفی می‌شوند.⁽¹⁾

ب) توزیع عناصر در پرداخت داستانی

در برخی از داستان‌ها، عنصر صحنه و حادثه بیشتر بروز پیدا می‌کند، در برخی دیگر، اشخاص و قهرمانان، عنصر اصلی هستند. کم‌رنگ بودن یا پر رنگ بودن عناصر در داستان‌های قرآنی و کیفیت حضور آن‌ها، به اهداف قصّه و پیام آن بستگی دارد. هر داستانی در قرآن، با پرداختی هنرمندانه و منحصر به فرد، (در ارتباط با تمام عناصرش) که فراتر از علوم و فنون بشری

است، ارائه شده و می‌تواند الگویی برای نویسندگان و مخاطبان نواندیش و هدایت خواه باشد. به پرداختی از قصّه ذبح اسماعیل در قرآن می‌نگریم: اوج این داستان در جایی است که ابراهیم، اسماعیل را می‌خواباند تا فرمان خدا را اجرا کند. سرانجام، داستان با بشارتی الهی به پایان می‌رسد. پرداخت عناصر در این داستان، پرداختی هنرمندانه است. قصّه در این جا چندین اوج و فرود دارد و ناگهان...».

تصویر داستان اسماعیل در قرآن:

فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلیمٍ (صافات: 101)

ما او (ابراهیم) را به نوجوانی بردبار و صبور بشارت دادیم.

فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنّی أَری فِی الْمَنامِ أَنّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤمَرُ سَتَجِدُنی إِنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّابِرینَ (صافات: 102)

هنگامی که با او به مقام سعی و کوشش رسید، گفت: پسرم، من در خواب دیدم که تو را ذبح می‌کنم، نظر تو چیست؟ گفت: پدرم، هر چه دستور داری اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت.

اوج داستان:

فَلَمّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبینِ (صافات: 103)

هنگامی که هر دو تسلیم شدند و ابراهیم جبین او را بر خاک نهاد.

وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهیمُ (صافات: 104)

او را ندا دادیم که: ای ابراهیم!

قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤیا إِنّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ (صافات: 105)

آن رؤیا را تحقیق بخشیدی، ما این‌گونه، نیکوکاران را جزا می‌دهیم.

ج) چگونگی ارائه رویدادها

اشاره

در داستان‌های قرآنی رویدادها، ویژگی‌های گوناگونی دارند که با توجه به فضاو پیام هر داستان، قابل توجیه است. برخی از رویدادها ناشی از سنت‌های

الهی و برخی دیگر غیر عادی هستند. گاهی نیز داستان‌ها با رخدادهای معمولی پیش می‌روند.

در برخی سوره‌ها، مجموعه داستان‌هایی وجود دارند که رویدادهای اصلی آن‌ها درباره بعثت پیامبران و دشمنی مردم با ایشان است که در پایان با اتمام حجّت بر آن‌ها، عذاب آسمانی نازل می‌شود.

جلوه‌هایی از این گونه صحنه‌پردازی را در مجموعه داستان‌های سوره هود می‌نگریم:

چگونگی ارائه رویدادها:

ـ بعثت پیامبران؛

ـ دعوت مردم به سوی خدای یگانه و دوری از فساد و گمراهی؛

ـ تکذیب مردم و دشمنی آن‌ها؛

ـ مخالفت مردم با سخنان پیامبر و پافشاری آنان بر باورهای باطل خویش؛

ـ اتمام حجّت پیامبران به‌وسیله معجزه و بحث و استدلال؛

ـ نازل شدن عذاب آسمانی.

چگونگی عذاب آسمانی

ـ آمدن سیل ویرانگر و طوفان؛⁽¹⁾

ـ سنگباران شدن به‌وسیله مأمورین عذاب؛⁽²⁾

ـ صیحه آسمانی؛⁽¹⁾

ـ طوفان و آمدن بلاهایی بر قوم فرعون.⁽²⁾

در برخی از داستان‌ها، حوادثی اتفاق می‌افتد که غیر عادی‌اند و فقط با قدرت و حکمت الهی به دست پیامبران ظهور می‌یابد یا این‌که بی‌واسطه در جهان هستی جلوه گر می‌شود تا اتمام حجتی برای اثبات ادعای نبوت در میان مردم باشد.

در بسیاری از داستان‌ها، حوادث جلوه‌ای از اعجاز الهی است و صحنه‌هایی که به‌وسیله اعجاز الهی خلق می‌شوند، برای مخاطب شگفتی و عشق و ایمان و اعتقاد به همراه دارد.

پردازش صحنه‌هایی همچون داستان تولد عیسی، معجزات حضرت عیسی در رابطه با مردم، تولّد یحیی، نجات یونس از شکم ماهی، عصا و ید بیضا، داستان دوازده چشمه، نزول منّ و سلوی و... همه جلوه‌هایی از اعجاز الهی هستند.

در برخی دیگر از داستان‌های قرآن، حوادث سیر طبیعی و عادی خود را دارند و در پردازش این‌گونه حوادث، بخش‌ها و صحنه‌هایی‌از آن‌ها گزینش می‌شود که جذاب و درس‌آموز شد.

به تصویری از داستان موسی و شعیب می‌نگریم: (داستان ازدواج موسی)

قالَ إِنّی أُریدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ عَلی أَنْ تَأْجُرَنی ثَمانِیَ حِجَجٍ

فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِکَ وَ ما أُریدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنی إِنْ شاءَاللّهُ مِن الصَّالِحِینَ. (قصص: 27)

شعیب گفت: من می‌خواهم یکی از دو دخترم را به همسری تو در آورم به این شرط که هشت سال برای من کار کنی و اگر آن را تا ده سال افزایش دهی محبتی از ناحیه توست. من نمی‌خواهم کار سنگینی بر دوش تو بگذارم و ان شاء الله مرا از صالحان خواهی یافت.

د) صحنه پردازی و فضای داستانی در قرآن

هر داستانی در قرآن فضای ویژه خود را دارد و شخصیت‌ها نیز متناسب با این فضا پردازش شده‌اند. رویدادها، اسلوب و عناصر داستانی نیز با هماهنگی و نظمی ویژه و با چینشی هنرمندانه، داستان را به پیش می‌برند و این هماهنگی و و ارتباط زیبای تمام عناصر و زمینه‌های یک داستان، فضایی آسمانی و ملکوتی به آن می‌بخشد.

باید گفت همه این‌ها در ارتباط با هم هستند و همین ارتباط و انسجام است که زیبایی ویژه داستان‌های قرآن را ایجاد کرده است.

جلوه‌هایی از صحنه‌پردازی داستانی در قرآن

فضای معنوی:

ـ قرب به خدا، رضای حق، تسلیم در برابر حق، اطاعت محض از خدا، مناجات و راز و نیاز با خدا.

فضای عاطفی و روانی:

ـ تخیّل‌آمیز، ترسیم گر، تجسم پرداز، همراه با تنش و هیجان و... .⁽¹⁾

عامل تأثیرگذار در پردازش صحنه‌های داستانی و ایجاد فضا، موسیقی کلام است که به صورت آهنگ صدا، کلام، الفاظ، لحن بیان، طنین کلمات، کند و تند شدن آهنگ بیان و... جلوه‌گر می‌شود و فضای خاص داستان را می‌سازد.

گاهی قرآن بر الفاظ درشت با آهنگ سنگین تکیه می‌کند، مانند داستان‌های سوره هود. گاهی لحن بیان داستان ملایم و آهسته است و روند داستان در فضایی عادی و معمولی ادامه دارد (موسی و شعیب).

داستان ابراهیم و فضا سازی شگفت‌انگیز آن را می‌نگریم: چگونه آتش شعله می‌کشد در این حال، ابراهیم علیه‌السلام فقط به خدا توجه دارد و ناگهان کمک خاص خداوند به ابراهیم، فضای معنوی صحنه را به اوج می‌برد.

گفتند او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید. اگر کاری از شما ساخته است.

سرانجام او را به آتش افکندند، ولی «ما گفتیم: ای آتش! بر ابراهیم سرد و سالم باش».⁽¹⁾(فضایی خاص و ملکوتی)

2. روش های انتقال هنرمندانه

الف) گفت وگو و آفرینش صحنه های داستانی

گفت‌وگو، روح دمیده شده در کالبد یک قصه است. بدون این روح، مجموع واژه‌های قصه همچون توده‌ای از سنگ جلوه می‌کنند.

گوناگونی و رنگارنگی در گفت‌وگو، به حرکت‌های قصه، زیبایی و وقار می‌دهد. گفت‌وگو هر چند ظاهری ساده دارد، از باطنی پیچیده و بسیار

ظریف بهره می‌برد.⁽¹⁾

داستان‌های قرآن چنان هنرمندانه از این عنصر بهره گرفته‌اند که در گفت‌وگوهای داستانی، طراوت، شادابی و جریان مدام زندگی دیده می‌شود.

به برخی از این جلوه‌ها اشاره می‌شود: یک ـ گفت‌وگوی داستانی برخی از قصه‌های قرآن در پردازش شخصیت‌ها و معرفی آنان به مخاطب نقش اساسی دارد. به دو نمونه از این نوع پردازش می‌نگریم.

الف) در داستان آدم و فرشتگان، گفت‌وگوی میان شخصیت‌ها، در پردازش شخصیت ابلیس و فرشتگان نقش اساسی دارد و ضعف و واماندگی ابلیس را به تصویر می‌کشد. (داستان آدم در سوره بقره و اعراف)

ب) در داستان ابراهیم و نمرود، گفت‌وگوی رودررویی که میان این دو شخصیت داستانی صورت گرفته است، مخاطب را به تماشای چهره‌ها فرا می‌خواند و ابراهیم را در چهره‌ای استدلالی و منطقی به تصویر می‌کشد؛ ولی تصویری که از نمرود ارائه می‌دهد، چهره‌ای است بی‌منطق که با تمسخر و تهدید می‌خواهد به اهداف خود برسد.

به صحنه‌ای از این گفت‌وگو می‌نگریم:

إِذْ قالَ إِبْراهیمُ رَبِّیَ الَّذی یُحْیی وَ یُمیتُ قالَ أَنَا أُحْیی وَ أُمیتُ قالَ إِبْراهیمُ فَإِنَّ اللّهَ یَأْتی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذی کَفَرَ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ (بقره: 258)

[به یاد آور] هنگامی را که ابراهیم گفت: خدای من آن کسی است که زنده

می‌کند و می‌میراند. او گفت: من نیز زنده می‌کنم و می‌میرانم. ابراهیم گفت: خداوند خورشید را از افق مشرق می‌آورد، (اگر راست می‌گویی) خورشید را از مغرب بیاور. (در این‌جا) آن مرد کافر مبهوت و وامانده شد و خداوند قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند.

دو ـ گاهی، رویدادهای داستانی به صورت گفت‌وگو نقل می‌شود (در داستان آدم، قصه خلقت آدم به صورت گفت‌وگو روایت می‌شود).

سه ـ گاهی رویدادها و حوادث به صورت گفت‌وگوها به تصویر کشیده می‌شوند.

چهار ـ در برخی دیگر از داستان‌ها گفت‌وگو، تصویرگر حق و باطل است. نمونه این تصویرگری در داستان موسی علیه‌السلام و گفت‌وگوی او با فرعون متجلی است.

پنج ـ در برخی از داستان‌ها، شیوه بیان واقعیت‌ها با گفت‌وگو به نمایش گذاشته شده است. در داستان قوم لوط علیه‌السلام صحنه‌های مبتذل و آلوده هم‌جنس‌بازی به تصویر کشیده نمی‌شود؛ بلکه این انحراف اخلاقی از راه گفتار تحقق می‌یابد.⁽¹⁾

ب) جلوه هایی از گفت وگو در داستان های قرآن

یک ـ گفت وگوی با خود (حدیث نفس)

این گفت و گوها، گاهی تنها یک اندیشه درونی و گاهی نیز گفت‌وگوی واقعی است؛ ولی شخصی خطاب به خود سخن می‌گوید.⁽²⁾به برخی از این

گفت‌وگوها در داستان‌های قرآن می‌نگریم:

الف) داستان صاحب دو باغ: در این جا قهرمان داستان، پس از آنکه باغ و مزرعه نابود شده‌اش را دید، دستی بر پشت دست خویش زد و خطاب به خود گفت:

«یا لَیْتَنی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبّی أَحَدًا؛ ای کاش هیچ کس را شریک خدا قرار نمی‌دادم». (کهف: 42)

ب) داستان قابیل: در آن هنگام که قابیل برادر را کشت و خواست جسد را پنهان کند، به خود گفت:

«قالَ یا وَیْلَتی أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ؛ گفت: وای بر من؛ آیا من نتوانستم مثل این زاغ باشم و جسد برادرم را دفن کنم؟!» (مائده: 31)

دو ـ گفت وگوی گروهی

سخنی است که مجموعه افراد، هماهنگ با هم آن را در داخل گروه نقل کرده‌اند؛ نه آنکه سخنی با دیگران باشد. مثلاً در جلسه‌ای همه افراد درباره موضوع معینی با هم صحبت می‌کنند که این حالت پویایی مجلس را ترسیم می‌کند. این‌گونه گفت‌وگوها اهمیت هنری والایی دارد و چنان زنده و پویا در قرآن ترسیم شده‌اند که گویی خواننده در آن‌جا ناظر بر گفت‌وگوهاست.⁽¹⁾در داستان جنّ، این نوع گفت‌وگو، در میان گروهی از آنان به تصویر کشیده شده و از حوادثی پرده برمی‌دارد که در پی ظهور اسلام، شخصیت‌های جّن با آن روبه رو شدند.

داستان این‌گونه آغاز می‌شود:

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنّا سَمِعْنا قُرْآنًا عَجَبًا (جن)

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا (جن: 1)

بگو به من وحی شده است که جمعی از جن به سخنانم گوش فرا داده‌اند، سپس گفته‌اند: ما قرآن عجیبی شنیده‌ایم.

یَهْدی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنا أَحَدًا (جن: 2)

که به راه راست هدایت می‌کند. پس ما به آن ایمان آورده‌ایم و هرگز کسی را شریک پروردگارمان قرار نمی‌دهیم.

وَ أَنَّهُ تَعالی جَدُّ رَبِّنا مَا اتَّخَذَ صاحِبَةً وَ لا وَلَدًا (جن: 3)

و این‌که بلند است مقام با عظمت پروردگار ما و او هرگز برای خود همسر و فرزندی انتخاب نکرده است.

وَ أَنَّهُ کانَ یَقُولُ سَفیهُنا عَلَی اللّهِ شَطَطًا (جن: 4)

و این‌که سفیه ما (ابلیس) درباره خداوند سخنان ناروا می‌گفت

وَ أَنّا ظَنَنّا أَنْ لَنْ تَقُولَ اْلإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَی اللّهِ کَذِبًا (جن: 5)

و این‌که ما گمان می‌کردیم که انس و جّن هرگز بر خداوند دروغ نمی‌بندند.

سه ـ گفت وگوی نمایشی

اشاره

نوعی ساختار ویژه گفتاری است که یک‌طرفه است؛ ولی به جلسه ویژه‌ای محدود نمی‌شود، بلکه در میدان‌های گوناگونی انجام می‌گیرد. در این نوع گفت‌وگو یکی از افراد برای همگان ایراد سخن می‌کند. اهمیت این نوع گفت‌وگو در این است که خواننده را به صورت بیننده‌ای در می‌آورد که شاهد حرکات قهرمانان است و به تصمیمات و گفته‌ها و خطبه‌های آنان گوش فرا می‌دهد.⁽¹⁾

بنابراین، مخاطب به وسیله این گفت‌وگوها، به نظاره صحنه می‌ایستد و از تصاویر داستانی، تأثیر فراوانی می‌گیرد؛ زیرا رابطه مخاطب با داستان در این جا قوی‌تر است و با همه عناصر داستان و حتی فضای ایجاد شده در داستان ارتباط برقرار می‌کند و رفتار و برخورد شخصیت‌های قصه، او را به اندیشیدن وا می‌دارد و تجربه اشخاص قصه، تجربه او خواهد بود.

گفت‌وگو در این جا نقش اساسی در صحنه‌پردازی و ایجاد رابطه میان مخاطب و شخصیت‌های داستانی، ایفا می‌کند.

داستان مؤمن آل فرعون

این داستان شکل داستانی ویژه‌ای دارد و نمایشنامه گونه است و گفت‌وگویی است که آن را دو شخصیت داستانی فرعون و مؤمن اجرا کرده‌اند.

مؤمن آل فرعون وارد صحنه می‌شود و خطاب به قوم خود می‌گوید:

مؤمن: موسی را نکشید. آن‌گاه سکوت می‌کند.

در این لحظه، فرعون وارد صحنه می‌شود و می‌گوید:

فرعون: درست آن است که موسی کشته شود.

در این جا، گفت‌وگو به صورت مستقیم میان فرعون و مؤمن نیست، بلکه خطاب به مردم است.

آن‌گاه بار دیگر مؤمن آل فرعون وارد صحنه می‌شود و هلاکت اقوام گذشته را به یاد آنان می‌آورد و سپس سکوت می‌کند. بار دیگر فرعون به صحنه می‌آید و خطاب به وزیرش هامان می‌گوید:

فرعون: ای هامان! برایم بنایی بلند بساز، شاید به راه‌های آسمان برسم و خدای موسی را ببینم.

آن‌گاه فرعون ساکت می‌شود.

دوباره مؤمن آل فرعون می‌آید و به مردم چنین می‌گوید:

ای قوم من! از من تبعیت کنید، تا به راه راست هدایتتان کنم.

در این صحنه‌ها هیچ رابطه‌ای میان سخن فرعون و مؤمن وجود ندارد. مؤمن درباره اقوام گذشته که نابود شده‌اند سخن می‌گوید و فرعون از ساختمان بلند. بنابراین، این داستان به گفت‌وگوی چند قسمتی که هیچ رابطه‌ای با هم ندارند تقسیم شده که پیوستگی آن را گاه مؤمن و گاه فرعون، بدون آنکه با هم روبه‌رو شوند، قطع می‌کنند.⁽¹⁾

تصویر زیبای این گفت‌وگو، در سوره غافر ارائه شده است.⁽²⁾

در این تصویر، ساختار گفتاری ویژه‌ای ارائه شده است و شاید دلیل این ساختار ویژه و ارتباط نداشتن گفت‌وگوهای این دو شخصیت، برای این است که فرعون به عنوان یک فرد بیمار و تفرقه‌انداز و تبهکار می‌کوشد تا قضیه را از حالت جدی بودن بیرون بیاورد و به شکل طنز جلوه دهد.

این‌گونه ساختار در گفت‌وگوهای نمایشی، ساختاری سازنده و دل‌انگیز است که واقعیت را با تمام سادگی‌ها و پیچیدگی هایش در آن واحد آشکار می‌سازد و در بهره‌مند ساختن خواننده و پیوند مستقیم او با صحنه، رخدادها نقش و تأثیر فراوانی دارد و مخاطب به وسیله این گفت‌وگوها در چهره فرعون و اطرافیان او می‌نگرد. مخاطب، تزویر و استکبار فرعون را که در

بی‌اعتنایی نسبت به حق و حقیقت نمایان است، می‌بیند. از سوی دیگر، جدیت و دلسوزی و محبت مؤمن آل فرعون نیز در شخصیت و گفتار او می‌بیند.

چهار ـ هم کلامی با خدا و فرشتگان

این گونه گفت‌وگوها که بسیار هیجان‌انگیز، زیبا و جذاب هستند، ممکن است به شکل‌های گوناگون نمایان شود. گاهی گفت‌وگو در فضایی ملکوتی میان خدا و شخصیت‌های داستانی است؛ مانند سخن گفتن موسی با خدا.⁽¹⁾داستان ابراهیم و ذبح فرزندش⁽²⁾نیز جلوه‌ای از سخن گفتن خداوند با شخصیت‌های داستانی است.

گاهی نیز هم‌کلام شدن شخصیت‌ها، با فرشتگان الهی است. گفت‌وگوی ابراهیم⁽³⁾و زکریا⁽⁴⁾و مریم⁽⁵⁾با فرشتگان الهی، نمونه‌ای از این گفت‌وگوهاست که هر کدام از این جلوه‌ها اهمیت هنری ویژه‌ای دارند.

همچنین درسوره حجر در داستان لوط،⁽⁶⁾سخن گفتن لوط با فرشتگان آمده است.

در ادامه گفت‌وگوی موسی و خداوند را به نظاره می‌نشینیم:

فَلَمّا أَتاها نُودِیَ یا مُوسی (طه: 11)

هنگامی که نزد آتش آمد ندا داده شد که: ای موسی

إِنّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی (طه: 12)

من پروردگار توأم، کفش‌هایت را بیرون آر، که تو در سرزمین مقدس «طوی» هستی.

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِما یُوحی (طه: 13)

و من تو را برگزیدم. اکنون به آن‌چه بر تو وحی می‌شود، گوش فرا ده.

إِنَّنی أَنَا اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا فَاعْبُدْنی وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْری (طه: 14)

من الله هستم، معبودی جز من نیست، مرا بپرست و نماز را برای یاد من به پا دار.

إِنَّ السّاعَةَ آتِیَةٌ أَکادُ أُخْفیها لِتُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعی (طه: 15)

به طور قطع رستاخیز خواهد آمد. می‌خواهم آن را پنهان کنم تا هرکس در برابر سعی و کوشش خود، جزا داده شود.

فَلا یَصُدَّنَّکَ عَنْها مَنْ لا یُؤمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدی (طه: 16)

پس مبادا کسی که به آن ایمان ندارد و از هوس‌های خویش پیروی می‌کند تو را از آن باز دارد، که هلاک خواهی شد.

وَ ما تِلْکَ بِیَمینِکَ یا مُوسی (طه: 17)

و آن چیست در دست راست تو، ای موسی؟

قالَ هِیَ عَصایَ... قالَ أَلْقِها یا مُوسی (طه: 18 و 19)

گفت: این عصای من است... گفت: ای موسی آن را بیفکن... .

در ادامه داستان، گفت‌وگوها ادامه می‌یابد و خداوند نعمت‌هایی را که از دوران کودکی به موسی داده بود، همه را بیان می‌کند. و می‌فرماید:

«... ثُمَّ جِئتَ عَلَی قَدَر یَا مُوسَی؛ سپس در زمان مقدر (برای فرمان رسالت) به این جا آمدی،  ای موسی!» (طه: 40)

و سپس رسالت موسی را مطرح می‌کند. در پایان این گفت‌وگوها، خداوند می‌فرماید:

«وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی؛ و درود بر آن کس باد که از هدایت پیروی می‌کند». (طه: 47)

متون تفسیری برآنند که موسی از درختی که برای یافتن آتش به سوی آن می‌رفت، صدایی شنید. آتش در قسمت بالای درخت برافروخته بود. در حالی‌که نور فراوانی به چشم می‌خورد، صدای تسبیح فرشتگان نیز از درخت به گوش می‌رسید. برخی از تفسیرها چنین می‌گویند: آتشی که در آن درخت سبز روشن بود، به گونه‌ای بود که نه آتش درخت را می‌سوزاند و نه درخت، آتش را خاموش می‌کرد، بلکه فضایی ملکوتی و شگفت‌انگیز بود که نور و درخت سبز و تسبیح فرشتگان و... ، از جلوه‌های زیبای این فضا بودند.

باید توجه کرد که گفت‌وگو در قرآن، در هر داستانی، متناسب با فضای آن قصه به شکل‌ها و روش‌ها و ساختارهای گوناگونی بیان شده است که در این مبحث، امکان پرداختن به همه آن‌ها وجود ندارد و نیازمند بررسی جداگانه‌ای است.

با نگرشی در داستان‌های قرآن درمی‌یابیم که وضعیت مورد نظر داستان، نوع گفت‌وگو را در قصه‌های قرآن مشخص می‌کند. گاهی شخصیت داستانی با مردم صحبت می‌کند و گاهی، از وضعیت مردم به خداوند شکایت می‌برد، مانند گفت‌وگوی نوح با خدا.⁽¹⁾

گاهی گفت‌وگو با موجودات غیر بشری است. (داستان سلیمان و گفت‌وگوی او با پرندگان، مورچه‌ها، جنّ‌ها...).

گاهی هم گفت‌وگو به شکلی معمولی میان قهرمانان داستان است. (داستان طالوت، ابراهیم و...).

در همه این ساختارها، نشاط و جلوه هنری ویژه‌ای نمایان است. مخاطب با شنیدن این گفت‌وگوها، در خود احساس شادمانی می‌کند و این نیز می‌تواند نمونه دیگری از تحّدی قرآن کریم باشد.

ج) تنوع در طراحی مراحل داستان

در قرآن، طرح داستان‌ها فراتر از همه تکنیک‌ها و قالب‌های فنی و ادبی است و همچنین متنوع و هدفدار نیز هست. این گوناگونی از هر سو و در جنبه‌های مختلف دیده می‌شود. گاهی داستان‌ها در قرآن، مسیر طبیعی خود را طی می‌کنند و با پیوستگی زمانی پیش می‌روند. داستان‌های تاریخی که با حرکت اصلاحی پیامبران آغاز و با بحث و گفت‌وگو و درگیری و...، به اوج خود می‌رسد و با نجات مؤمنان و عذاب مفسدان پایان می‌یابد. برای نمونه، (آغاز، میانه یا اوج و پایان در داستان‌های سوره هود).

در این جا، به تصاویر داستان صالح (قوم ثمود) می‌نگریم:

و به سوی قوم ثمود برادرشان صالح را (فرستادیم). گفت: ای قوم من! خدا را پرستش کنید که معبودی جز او برای شما نیست. اوست که شما را از زمین آفرید و آبادی را به شما واگذاشت. از او آمرزش بطلبید، پس به سوی او باز گردید.

گفتند:

ای صالح! تو پیش از این مایه امید بودی. آیا ما را از پرستش آن‌چه پدران‌مان می‌پرستیدند، نهی می‌کنی؟ در حالی که ما، درباره آن‌چه به سوی آن

دعوت‌مان می‌کنی در شک و تردید هستیم.⁽¹⁾

به این ترتیب، داستان با دعوت صالح و اعلام رسالت و نبوت او آغاز می‌شود و مخالفت مردم نیز در همین گفت‌وگوهای ابتدایی نمایان است:

ای قوم من! این (ناقه) خداوند است که برای شما نشانه‌ای است. بگذارید در زمین خدا به چرا مشغول شود. هیچ گونه آزاری به آن نرسانید که عذاب خدا شما را خواهد گرفت. آنان (ناقه) را از پا درآوردند. گفت: سه روز در خانه‌هایتان بهره‌مند گردید. (و پس از آن عذاب الهی فرا خواهد رسید.) این وعده‌ای است که دروغ نخواهد بود و هنگامی که فرمان (مجازات) ما فرا رسید، صالح و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمت خود (از آن عذاب) و از رسوایی آن روز رهایی بخشیدیم؛ زیرا پروردگارت قوی و شکست‌ناپذیر است و کسانی را که ستم کرده بودند صیحه (آسمانی) فرا گرفت و در خانه‌هایشان به روی افتادند و مردند.⁽²⁾

تصویری از داستان صالح با سیر طبیعی در روند کلی داستان:

ـ دعوت صالح از مردم برای پرستش خدا (آغاز داستان)، مخالفت مردم و کشتن ناقه (اوج داستان)، نازل شدن عذاب الهی بر ستمکاران و نجات صالح و مؤمنان (فروکش یا پایان).

گاهی پیوستگی زمانی می‌شکند و زمان به عقب باز می‌گردد یا جلوتر می‌رود و حتی گاهی، مکان فراتر از دنیا و زمان، زمانی ذهنی و فراتر از زمان دنیوی می‌شود.

داستان اصحاب کهف، گفت‌وگوی مردی از اصحاب قریه (حبیب نجّار)، گفت‌وگوی مؤمن آل فرعون و... .

گاهی داستان از رویداد میانی آغاز می‌شود و پس از ادامه چندین صحنه دوباره به عقب و آغاز داستان باز می‌گردد و رویدادهای پیشین را روایت می‌کند. (داستان گاو در سوره بقره)

عوامل اثر گذار در طراحی مراحل قصه در داستان‌های قرآن عبارتند از:

الف) هدف؛

ب) فضای خاص داستان؛

ج) پیام داستان.

در قرآن، هر داستانی طراحی ویژه‌ای دارد که با هنرنمایی خاصی ارائه می‌شود و رویدادها و حوادث چنان مطرح می‌شود که مخاطب با شور و شوق، رویدادهای داستانی را پی بگیرد.

د) چگونگی ارائه اطلاعات

در قرآن، درباره شخصیت‌ها و عناصر داستانی اطلاعات و مطالبی مطرح می‌شود که در ایجاد ارتباط میان مخاطب با داستان مؤثر بوده و ارزش مطرح شدن را داشته باشد. بنابراین، اطلاعات مفید، گزینش می‌شوند و مطالب اضافی که سبب خسته شدن مخاطب می‌شوند و او را از مسیر اصلی قصه دور می‌کند، حذف می‌گردد. بنابراین، اطلاعاتی گزینش می‌شود که در راستای هدف و پیام قصه کاربرد داشته باشند.

به‌همین دلیل، در شیوه ارائه اطلاعات و کیفیت و کمیت آن، در هر داستانی تفاوت است. برای بررسی این امر، باید چگونگی گزینش و ارائه

اطلاعات در تک تک داستان‌های قرآنی مشخص شود. در ادامه، به برخی از جلوه‌های ارائه اطلاعات در داستان‌های گوناگون اشاره می‌شود:

ـ گاهی از دادن اطلاعات زیاد خودداری می‌شود و زمانی اطلاعات جزئی هم داده می‌شود. (داستان موسی در کوه طور و اطلاعات ارائه شده درباره عصای موسی)⁽¹⁾

ـ گاهی دادن اطلاعات به تأخیر می‌افتد (تعلیق) تا مخاطب با کنجکاوی بیشتر رخدادها را پی‌گیری کند و در پایان داستان، با دادن اطلاعات، معمای قصه برای مخاطب روشن می‌شود. (داستان موسی و خضر)⁽²⁾

روش های ارائه اطلاعات در داستان های قرآن

ـ از طریق گفت‌وگو (داستان آدم و حوا ـ و داستان گاو در سوره بقره).⁽³⁾

ـ پردازش شخصیت (پردازشی در سوره یوسف ملاحظه می‌کنیم).

ـ توصیف محیط (داستان اصحاب کهف و توصیف غار ...).

ـ تمثیل و تشبیه (داستان صاحب باغ و داستان سنگدلی قوم بنی اسرائیل).⁽⁴⁾

ـ نمایش رخدادها و... . (داستان کودکی حضرت موسی).⁽⁵⁾

در تصویرسازی‌های قرآنی، روش‌های گوناگونی دیده می‌شود و شاید تفاوت نوع اطلاعات، از علل تنوع روش‌های ارائه اطلاعات باشد.

داستان‌های قرآن، با تصویرسازی زیبا و هنرمندانه، نه تنها اطلاعات مفیدی به ما می‌دهد، بلکه مخاطب را به درون صحنه می‌برد و گویا مخاطب از نزدیک آن تصویرسازی‌های زیبا را می‌بیند.

بخش پنجم: جلوه هایی از اسلوب های هنری

در تصویرسازی های قرآنی

1. رمز، نماد و تمثیل

الف) تعریف رمز و نماد

رمز در لغت معانی زیادی دارد؛ اشارت پنهان⁽¹⁾، نشان، علامت، اشاره، نمونه، مظهر، آیه، نمود، شناساندن و ارائه کردن⁽²⁾، از معانی لغوی، رمز شمرده می‌شوند.

نشانه‌های قراردادی را هم نماد گویند که معنا یا مفهومی جدا از معنای اصلی را تلقین می‌کند؛ مانند: تصویر ساعت در فیلم که به معنای گذر زمان است.

در اصطلاح، رمز عبارت است از هر علامت، اشاره، کلمه، ترکیب، عبارت یا پدیده‌ای که گذشته از معنای ویژه و اصلی خودش، به چیز دیگری مانند یک مضمون معنوی اشاره می‌کند که به دلیل ناشناخته بودن و نارسایی الفاظ برای حمل معنی آن و بیرون افتادن آن از محدوده کلمات، قابل تجسم نیست و معانی گوناگونی می‌پذیرد.⁽³⁾

پس رمزگرایی را می‌توان هنر بیان اندیشه‌ها و عواطف، نه از راه مستقیم یا تشبیه آشکار آن‌ها به تصویرهای ملموس، بلکه از راه اشاره به چگونگی آن‌ها و استفاده از نمادهای بی‌توضیح برای ایجاد آن عواطف و اندیشه‌ها در ذهن مخاطب دانست که در زندگی بشری به‌وجود آمده است.

رمز، نماد، تمثیل، علامت، آیه، نشانه و سمبل معانی نزدیک به هم دارند. با این تفاوت که تمثیل بیشتر در حوزه معانی به‌کار می‌رود و معنایی را با معنای دیگر پیوند می‌زند. سمبل گونه‌ای از رمز است که می‌تواند تجربیات درونی، احساسات و اندیشه‌ها را به شکل پدیده‌ها و قراردادهای حسی در دنیای خارج بیان کند. بنابراین، رمز معرّف چیزی مبهم، ناشناخته یا پنهان از ماست و یک واژه یا شکل، وقتی رمز است که به چیزی بیش از معنای آشکار و مستقیم خود دلالت کند.

ـ رمز دینی، از گذرگاه تشابه می‌گذرد و وجودی معمایی دارد. رمز دینی از نسبت‌هایی حکایت می‌کند که دنیای مخلوق را با خالق و دنیای مادی را با دنیای فوق طبیعی پیوند می‌دهد و از هماهنگی‌هایی سخن می‌گوید که میان لایه‌های گوناگون جهان وجود دارد.

رمز، از جامعیت مفهومی برخوردار است و توانمندترین ابزار برقراری رابطه شمرده می‌شود و در ادیان گوناگون در رؤیاهای بشری، اساطیر و هنر و ادبیات، جلوه بیشتری داشته و در تبیین معنویت نقش حیاتی برعهده دارد.

ـ رمز، نماد و تمثیل، در تبیین جهان‌بینی و جهان‌شناسی نقشی مهم دارد.

در عرصه هنر و ادبیات، تعریف‌های بسیاری برای رمز و نماد وجود دارد که به چند نمونه اشاره می‌شود:

ـ نماد، ارائه تصویری شاعرانه از یک شی‌ء یا امر یا صفت یا حالتی است که تجلّی و نمایش دهنده امر دیگری است.

ـ هر نشانه، قراردادی اختصاری مانند: ترازو (عدالت)، گل سرخ (زیبایی عشق، ایثار)، سیاه (سوگواری)، سفید (پاکی و صلح)، سرخ (خون و غضب)، روباه (مکر و فریب)، خنده (شادی) و...، به معانی، مفاهیم باطنی و درونی، در قالبی ظاهری عینیت می‌بخشد.⁽¹⁾

در معماری سنتی اسلامی در مساجد، نمادپردازی رونق بیشتری داشت. همچنین اشعار عارفانه شاعران سرشار از اصطلاحات رمزی و تمثیلی است.⁽²⁾

در ادبیات غربی، نخستین تجلی گاه نماد، در شعر و ادبیات اساطیری باستان بود و کم کم به قصه و داستان کشیده شد و رونق پیدا کرد تا به سمبولیسم⁽³⁾رسید.

ب) رمز، نماد و تمثیل در قرآن

براساس روایت‌های معصومین علیهم‌السلام، قرآن ظاهری و باطنی دارد که در هر باطنی نیز، باطن دیگر نهفته است. آیه‌های قرآن، افزون بر این‌که معنا، مفهوم و محتوایی دارند، نشانه‌ای نیز برای معنای درونی خود به شمار می‌روند.⁽⁴⁾در داستان‌های قرآن از تمثیل‌های زیبایی استفاده شده است:

ـ در داستان یوسف، قهرمان داستان (یوسف)، تمثیل پاکدامنی، صبر و تقوا است.

ـ در داستان لوط، قوم لوط، تمثیل انحراف‌های اخلاقی و مفاسد اجتماعی است.

ـ قوم بنی اسرائیل، تمثیل خیانت در امانت، ترس، قساوت قلب، تعصب، لجاجت، بهانه‌گیری، کینه توزی، سرکشی و سمبل ناسپاسی هستند.

در آیه 74 سوره بقره، با تمثیل زیبایی، سنگدلی این قوم را چنین بیان می‌کند:

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِیَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما یَتَفَجَّرُ مِنْهُ اْلأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ (بقره: 74)

پس دل‌های شما پس از این واقعه سخت شد. همچون سنگ یا سخت‌تر؛ زیرا پاره‌ای از سنگ‌ها می‌شکافد و از آن نهرها جاری می‌شود، پاره‌ای از آن‌ها شکاف برمی‌دارد و آب از آن تراوش می‌کند و پاره‌ای از خوف خدا (از فراز کوه) به زیر می‌افتد. (اما دل‌های شما نه از خوف خدا می‌تپد. نه سرچشمه علم و دانش و عواطف انسانی است) و خداوند از اعمال شما غافل نیست.

این تمثیل زیبا که درباره سنگدلی بنی‌اسرائیل است، پس از داستان گاو در سوره بقره به تصویر کشیده شده است. در داستان گاو، پس از این‌که به معجزه الهی و با دعای حضرت موسی، (پس از اختلاف‌های فراوانی که به سبب پیدا کردن قاتلی در بنی اسرائیل ایجاد شد)، با ذبح گاو و زدن خون آن به بدن مقتول، آن شخص زنده شد و قاتل را معرفی کرد و به تمام اختلاف‌ها

پایان داد، بهانه‌جویی‌ها و سرکشی آنان ادامه پیدا کرد؛ در حالی که، این معجزه بایستی ایمانشان را بیشتر و آنان را به خدا نزدیک‌تر می‌ساخت، ولی بهانه‌جویی‌های آنان، تمامی نداشت و سرکشی این قوم ناسپاس، قلب‌های آنان را همچون سنگ نفوذناپذیر کرد. قلب‌هایی که حرف حق هیچ تأثیری در آن نداشت. آنان عقل و عاطفه خود را از دست دادند. حتی آن‌قدر سنگ‌دل و بی‌عاطفه بودند که به پیامبرانشان نیز رحم نمی‌کردند.⁽¹⁾

ـ قوم عاد: سمبل پیشرفت، تمدن، طغیان و... .

ـ ابلیس: سمبل تمرّد، سرکشی و تکبّر در مقابل حق و... .

بی‌شک این‌گونه برداشت‌های نمادین، به واقعی بودن و حقانیت آیه‌های قرآن خدشه‌ای وارد نمی‌سازد؛ زیرا در فرهنگ قرآنی، کلام خدا ذومراتب است و هر انسانی براساس درک خویش، مرتبه‌ای از مراتب کلام خدا را در می‌یابد.

همچنین در برخی از تفسیرها، روایت‌هایی را می‌بینیم که مصداق‌های برخی از سوره‌ها و آیه‌ها را ائمه اطهار علیهم‌السلام معرفی می‌کنند.

برای نمونه، مقصود از «صراط» در اهدنا الصراط المستقیم بنا بر برخی روایات حضرت علی علیه‌السلام، و براساس برخی دیگر از روایات ولایت علی علیه‌السلام است. این‌گونه مصداق‌ها، تجلی و تجسم معنای آیه و الگوی عینی و روشن، برای فهم آیه و معنای آن هستند.

با این حال، مثال‌های بلند و پرمحتوای قرآن که روشن‌ترین کاربرد نمادین قرآن هستند، به مخاطبان این فرصت را می‌دهند تا آنان که ظرفیت درک معانی بلند قرآن را ندارند، با مثال و تمثیل، آن مفاهیم را راحت‌تر بفهمند. همچنین، انسان‌های با بصیرت و رشد یافته، با تأمل در این‌گونه تمثیل‌ها، به تناسب درک و بصیرت خویش، معانی گسترده‌ای از آن آیه‌ها در می‌یابند. استفاده از رمز و نماد تا آن جا پیش می‌رود که حتی احکام، مناسک و عبادات، را نیز در شکلی رمزگونه می‌بینیم.⁽¹⁾

در فرهنگ قرآنی، آیه‌ها و نشانه‌های آفاقی و انفسی، نردبانی برای رسیدن به معرفت الهی به شمار می‌روند و از جزءجزء این دنیای ملموس و مشهود، می‌توان حقانیت و زیبایی توحید را تشریح کرد.⁽²⁾پدیده‌های هستی، نشانه و مظهر هدایت، رشد و کمال انسان و راه‌یابی او به سوی حق و حقیقت به شمار می‌روند. هر انسانی می‌تواند با اندیشیدن در رموز هستی و آیات قرآنی، به خود آگاهی و شناخت جهان و مبدأ و معاد، دست یابد.

ج) اهمیت زبان نمادین و رمز گونه

اشاره

همه ادیان الهی براین باورند که عالم محسوس، تمام حقیقت نیست و در پس پرده حقایق مادّی، حقایق معنوی کلان قرار گرفته است. در این میان، اسلام با گشودن راز و رمزها، انسان را یاری می‌دهد تا کاملاً در مسیر شناخت درست حقایق ازلی گام بردارد و به آن‌ها دست یابد؛ زیرا نزدیک شدن به

عالم روحانی و معنوی، به لحاظ محدودیت‌هایی که جهان ماده دارد، تنها از راه رمز، میسر است و تمثیل‌های قرآنی، نمونه عالی این راز و رمزهاست.

راز و رمز، در همه حوزه‌های معرفتی وجود دارد. دین، عرفان، علم، ادب، هنر و...، همه در شمار معارفی هستند که ظرف‌هایی برای بیان می‌طلبند تا به لحاظ ویژگی‌های ابهام آلود، چند پهلو و رازگونه، قدرتی فراتر از زبان صریح داشته باشند.⁽¹⁾

همچنین ناهمگونی جامعه و اختلاف اندیشه‌های بشری، مهم‌ترین عامل استفاده از تمثیل، تشبیه، راز و رمز و نماد در قرآن و معارف دینی است.

توجه به این ویژگی در تأویل و تفسیر آیه‌ها نیز می‌تواند نمود بیشتری داشته باشد. خداوند بزرگ همه معارف را در قالب کلمات از آسمان به زمین نازل کرد تا انسان را با آن حقایق نامحسوس آشنا سازد. این حقایق، فراتر از ظرفیت الفاظ هستند و به تفسیر و تأویل نیاز دارند تا همه انسان‌ها بتوانند به اندازه فهم و درک خود از آن بهره ببرند. در این زمینه، نویسنده کتاب امثال القرآن، چنین می‌نویسد:

مثل، یعنی تشبیه حقایق عقلی به امور حسی و قابل لمس.

از یک سو، مسائل عقلی بسیاری وجود دارد که بیشتر مردم قابلیت فهم آن را پیدا نمی‌کنند؛ از سوی دیگر، مردم به محسوسات و عینیات عادت کرده‌اند. ضرب‌المثل عقل مردم به چشم شان است بدین معنی است که دیده‌ها و امور قابل لمس، آسان‌تر و بهتر درک می‌شود. بدین سبب خداوند بزرگ برخی از حقایق عقلی را در قالب مثل‌ها بیان فرموده تا عموم مردم

آن‌ها را به تناسب ادراک خود دریابند. بنابراین، فلسفه مثل‌های قرآن، تنزل مسائل بلند و عمیق و بیان آن‌ها در افق فکر مردم است.⁽¹⁾

کارکرد رمز و نماد و تمثیل در آفرینش تصویرسازی های داستانی

تمثیل‌های قرآنی بسیار گوناگون است. خداوند بزرگ برای روشن ساختن حقایق والا که در هدایت آدمی مؤثر است، مثال‌های گوناگونی می‌زند. گاهی نیز برای تصویرگری برخی حالت‌ها از تمثیل استفاده می‌کند که در این جا فرصت پرداختن به همه آن‌ها نیست در این جا به یک نمونه از تمثیل‌های داستانی بسنده می‌کنیم:

تصویری از داستان عالم منحرف

تصویری از داستان عالم منحرف⁽²⁾

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَکانَ مِنَ الْغاوینَ (اعراف: 175)

و بر آن‌ها بخوان سرگذشت آن کس را که آیات خود را به او دادیم، ولی خود را از آن تهی ساخت و شیطان در پی او افتاد و از گمراهان شد.

وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی اْلأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ (اعراف: 176)

و اگر می‌خواستیم، مقام او را با این آیات، بالا می‌بردیم، ولی او به پستی گرایید و از هوای نفس خود پیروی کرد. مثل او همچون سگ (هار) است که اگر به او حمله کنی، دهانش را باز کرده، زبانش را بیرون می‌آورد و اگر او را به حال خود واگذاری، باز همین کار را می‌کند. (گویی چنان تشنه دنیا

پرستی است که هرگز سیراب نمی‌شود)، این مثل گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند، این داستان‌ها را برای آن‌ها بازگو کن، شاید بیندیشند (و بیدار شوند).

در این مثل، سخن از دانشمندی است که صاحب علم و معرفت و مقامات معنوی بود، ولی رفته رفته منحرف و از درگاه خداوند رانده شد. خداوند چنین دانشمندی را به سگ هار تشبیه می‌کند تا دیگران از او عبرت گیرند.

این شخص، بنابر قول مشهور، بلعم باعورا بوده است. او یکی از عالمان بنی اسرائیل بود که در مسیر عبادت، پیشرفت چشم‌گیری داشت. تا آن‌جا که به اسم اعظم دست یافته و مستجاب الدعوه شد. هنگامی که حضرت موسی  علیه‌السلام به نبوت رسید این مسئله آتش حسادت را در دل و روح بلعم باعورا شعله ور ساخت. آتش حسادت هر روز فروزان‌تر شد؛ به گونه‌ای که فضایل او را به تدریج در کام خود سوزاند و خاکستر کرد. حسادت و دنیا پرستی، سبب شد که بلعم با عورا به دربار فرعون پناه آورد. بدین ترتیب، وی تمام افتخارهای گذشته خود را از دست داد.

قرآن مجید، داستان این عالم منحرف را بیان می‌کند تا مایه عبرت دیگران شود. عوامل سقوط بلعم باعورا، عبارتند از:

ـ دنیا پرستی و تمایل به فرعون؛

ـ هواپرستی و پیروی از شیطان.

بنابراین، اگر انسانی این‌گونه شد، هوا و هوس و دنیا پرستی چشم او را کور می‌کند.

2. زمان در داستان های قرآن

اشاره

در همه حوزه‌های معرفتی به ویژه در فلسفه، عرفان، هنر، ادبیات، فیلم و سینما، بررسی مقوله زمان اهمیت والایی دارد و تفسیرهای گوناگونی از آن به چشم می‌خورد. در فلسفه⁽¹⁾بحث‌های ارزشمندی درباره زمان مطرح است که پی‌گیری آن‌ها نقش مهمی در رشد معرفتی انسان و سعادت او در آینده دارد.

همچنین در داستان‌های قرآن، عنصر زمان در تصویرسازی‌های داستانی، عمق و زیبایی و لطافت ویژه‌ای به داستان داده است.

در این مبحث، با توجه به محدودیت بحث، امکان پرداختن گسترده به این مسئله وجود ندارد و تنها در حد بررسی چند تصویر از داستان‌های قرآنی به آن خواهیم پرداخت.

الف) نقش گفت وگوهای قرآنی در پیوند حال و آینده

پرداخت صحنه‌ها با بهره‌گیری از گفت‌وگو، تصاویری از رویدادهای رستاخیز را نمایش می‌دهد. در میان این گفت‌وگوها، صیغه‌های فعل‌ها در رنگ‌آمیزی صحنه‌ها نقش خود را ایفا می‌کنند. گویی که این صحنه‌ها هم اینک در برابر دیدگان ما روی می‌دهد.

در این مبحث، به تصاویری زیبا از قرآن می‌نگریم که چگونه زمان‌های گوناگون در این تصاویر در هم آمیخته تا صحنه‌هایی الهام بخش و سرشار از زیبایی به بیننده نشان دهد. در این تصاویر زیبا، میان گذشته، حال و آینده،

فاصله‌ای احساس نمی‌شود؛ در حالی که فعل‌ها با صیغه‌های زمانی متفاوتی آمده‌اند. گویی این صحنه‌ها فراتر از زمان هستند و زمان در این جا دوره‌ها و مرزهای خود را از دست داده است.

تصویر اول:

به گفت‌وگوهایی از دوزخیان گوش دل می‌سپاریم و احوالشان را با این گفت‌وگوهای زیبا می‌نگریم:

قالَ ادْخُلُوا فی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ اْلإِنْسِ فِی النّارِ کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتّی إِذَا ادّارَکُوا فیها جَمیعًا قالَتْ أُخْراهُمْ ِلأُولاهُمْ رَبَّنا هؤلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابًا ضِعْفًا مِنَ النّارِ قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِنْ لا تَعْلَمُون (اعراف:38)

(خداوند به آن‌ها) می‌گوید: در صف گروه‌های مشابه خود از جن و انس وارد شوید. زمانی که گروهی وارد می‌شوند، گروه دیگر را لعن می‌کنند، تا همگی با ذلت در آن قرار گیرند. (در این هنگام) گروه پیروان درباره پیشوایان خود می‌گویند: خداوندا این‌ها بودند که ما را گمراه ساختند، پس کیفر آن‌ها را از آتش دو برابر کن. می‌فرماید: برای هر کدام (از شما) عذاب مضاعف است. ولی نمی‌دانید.

وَ قالَتْ أُولاهُمْ ِلأُخْراهُمْ فَما کانَ لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ (اعراف: 39)

پیشوایان آن‌ها به پیروان خود می‌گویند: شما امتیازی بر ما نداشتید، پس بچشید عذاب (الهی) را در برابر آن چه انجام می‌دادید.

در این تصویر، در آینده به تماشای حال نشسته‌ایم. در این آیه‌ها فعل‌های «قال»، «لعنت»، «ادّارکوا» و «نادی»، برای نشان دادن زمان آینده‌ای که در حکم

گذشته است، با صیغه گذشته بیان شده‌اند، ولی گویی این زمان آینده نیست، بلکه اتفاق افتاده و در حکم (گذشته) است. در این موارد (هدف از بیان صیغه ماضی، تلقی حوادث آینده است) با این عنوان که در گذشته رخ داده است به کارگیری چنین هنری به این نکته ظریف اشاره دارد که آن حوادث بی‌هیچ تردیدی رخ خواهند داد.

تصویر دوم:

وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّا کُنّا لَکُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّا نَصیبًا مِنَ النّارِ (غافر: 47)

(به خاطر بیاور) هنگامی را که در آتش دوزخ با هم محاجه می‌کنند، ضعیفان به مستکبران می‌گویند: ما پیرو شما بودیم، آیا شما (امروز) سهمی از آتش را به جای ما پذیرا می‌شوید؟!

قالَ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّا کُلٌّ فیها إِنَّ اللّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ (غافر: 48)

مستکبران می‌گویند: ما همگی در آن هستیم؛ زیرا خداوند در میان بندگانش (به عدالت) حکم کرده است.

وَقالَ الَّذینَ فِیالنّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنّا یَوْمًا مِنَ الْعَذابِ (غافر: 49)

و آن‌ها که در آتش هستند به مأموران دوزخ می‌گویند: از پروردگارتان بخواهید یک روز عذاب را از ما بردارد.

در این تصویر، فعل‌ها از جنبه لفظی، فعل‌های گذشته هستند، ولی روند کلی کلام، ما را به آینده دور رهنمون می‌سازد. آیا (آینده) است که از گذشته سخن می‌گوید؟ آیا این زمان حال است که با آینده در هم می‌آمیزد و با

گذشته در آینده، در یک نگاه و یک لحظه سخن می‌گوید!!⁽¹⁾

ب) فعل و سرعت زمان در داستان های قرآنی

اشاره

در قرآن زمان هم به صورت شکسته و هم به صورت توالی طبیعی مطرح است.

آیه‌های قیامت و معاد، به گونه‌ای از رستاخیز تصویرپردازی کرده است که خواننده را با آینده یگانه می‌کند و مرزهای غفلت را از پیش چشمان او برمی دارد؛ در حالی که بیشتر فعل‌ها با ماضی بیان شده، ولی آینده در حکم گذشته مطرح می‌شود؛ آینده‌ای که بی‌شک رخ خواهد داد.

همچنین در برخی دیگر از داستان‌ها، سرعت زمان چنان زیاد است که هیچ فعلی نمی‌تواند این سرعت را به تصویر بکشد. به همین سبب، فعل حذف می‌شود. (داستان سلیمان).

در برخی دیگر از داستان‌ها، رویدادها براساس توالی طبیعی خود به پیش می‌روند؛ یعنی رویدادها، در یک سو از گذشته به حال و سپس به سمت آینده حرکت می‌کنند و همین‌گونه که رویدادها و زمان‌ها از پی هم می‌آیند، افعال در آن داستان‌ها نیز به همان ترتیب پشت سرهم قرار می‌گیرند. باید گفت این مسئله به کمک حروف ترتیب (ثمّ) (فاء) صورت می‌پذیرد؛ یعنی فعل گذشته‌ای که در سرآغاز داستان آمده، از گذشته‌ای که در اواسط داستان آمده دورتر است. همین‌گونه فعل‌های گذشته‌ای که در پایان داستان آمده، در

مقایسه با فعل‌های گذشته موجود در میانه داستان، به زمان حال نزدیک ترند. بنابراین، افعال نیز هم‌سو با جهت زمان حرکت می‌کنند. در این مبحث، نخست به تصاویری از داستان آدم در سوره اعراف می‌نگریم؛ سپس به بررسی زمان در داستان اصحاب کهف می‌پردازیم و در پایان، تصاویری از داستان سلیمان و سرعت زمان در این داستان را بررسی خواهیم کرد.

یک ـ زمان در داستان آدم

وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا ِلآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّاجِدین (اعراف: 11)

ما شما را آفریدیم، سپس صورت‌بندی کردیم، بعد به فرشتگان گفتیم: برای آدم خضوع کنید آن‌ها هم سجده کردند، جز ابلیس که از سجده کنندگان نبود.

قالَ ما مَنَعَکَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ (اعراف: 12)

خداوند به او فرمود: در آن هنگام که به تو فرمان دادم، چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی. گفت: من از او بهترم. مرا از آتش آفریدی و او را از گل.

قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ (اعراف: 23)

پروردگارا، ما به خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود.

در این داستان، رویدادها، طبق توالی طبیعی خویش به پیش می‌رود و فعل‌ها «خَلَقناکُم ـ ثُمَّ صَوَّرناکُم ـ ثُمَّ قُلنا ـ ....» به ترتیب پشت سرهم قرار می‌گیرند.

دو ـ برش زمان در داستان اصحاف کهف

این داستان، انسان را به دیدن غار می‌برد و گذشته‌ای بس دور را در زمان حال نشان می‌دهد و در تصاویری که از غار دارد، برش زمان سبب شده است که داستان راز و رمرز ویژه‌ای داشته باشد.

زمان، دو عالم محسوس و نامحسوس را به هم پیوند می‌زند (مرگ و زندگی) و برخلاف جریان طبیعی زمان، رویارویی با مرگ و گریز از آن، به شکلی زیبا و ظریف در این داستان مطرح است. اوج داستان، در یکی از صحنه‌هایی است که قهرمانان به خواب رفته‌اند و... .⁽¹⁾

در این صحنه است که ایست زمان مطرح می‌شود و شاید بتوان گفت: زمان در این جا مطرح نیست و شاید هم بتوان از اصطلاح زمان سرمدی در این جا استفاده کرد. به تصاویری از غار می‌نگریم:

وَ تَرَی الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ عَنْ کَهْفِهِمْ ذاتَ الْیَمینِ وَ إِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ وَ هُمْ فی فَجْوَةٍ مِنْهُ. (کهف: 17)

و خورشید را می‌دیدی که به هنگام طلوع، به سمت راست غارشان متمایل می‌گردد و به هنگام غروب، به سمت چپ و آن‌ها در محل وسیعی از آن (غار) قرار داشتند.

وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقاظًا وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْیَمینِ وَ ذاتَ الشِّمالِ....(کهف: 18)

می‌پنداشتی بیدارند، در حالی که در خواب فرو رفته بودند و ما آن‌ها را به سمت راست و چپ برمی‌گرداندیم.

در این آیه‌ها، کاربرد فعل مضارع، زیبایی ویژه‌ای به این تصاویر بخشیده و در عین حال که به شکلی ویژه بر زمان حال دلالت دارند، با دلالت دیگر خود بیانگر سکون و استقرار هستند. در این آیه‌ها، فعل‌ها و صیغه‌هایشان، هم‌گام با آهنگ رخدادهاست (با توجه به شتاب و کندی).

به تصاویر دیگری از همین داستان می‌نگریم:

وَ کَذلِکَ بَعَثْناهُمْ لِیَتَسائَلُوا بَیْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هذِهِ إِلَی الْمَدینَةِ....(کهف:19)

این گونه آن‌ها را (از خواب) برانگیختیم تا از یکدیگر سؤال کنند. یکی از آن‌ها گفت: چه مدت خوابیدید، گفتند: یک روز، یا بخشی از یک روز. گفتند: «پروردگارتان از مدت خوابتان آگاه‌تر است. اکنون یک نفر از خودتان را با این سکه‌ای که دارید به شهر بفرستید».

در این آیه، آهنگ زمان سریع‌تر می‌شود و تصاویر ارائه شده پر تحرک، غافلگیر کننده و پر جوش و خروش است.

به صحنه دیگری از همین داستان توجه می‌کنیم.

سَیَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ یَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَیْبِ... (کهف: 22)

گروهی خواهند گفت: آن‌ها سه نفر بودند. چهارمین نفر آن‌ها سگشان بود و گروهی می‌گویند: پنج نفر بودند که ششمین آن‌ها سگشان بود. همه این‌ها سخنانی بی‌دلیل است.

در این آیه، برخی رویدادها در زمان حال مطرح است، ولی همزمان به آینده سوق داده می‌شوند؛ مانند: سین مستقبل در سیقولون که بر سر فعل

مضارع آمده است، ما را در انتظار اطلاع از فضایی قرار می‌دهد که بیدار شدن اصحاب کهف و سپس مرگشان آن‌را خلق می‌کند. همچنین به ما می‌گوید که چگونه مردم درباره تعدادشان اختلاف نظر پیدا خواهند کرد.

سین در فعل سیقولون، به صحنه، بعدی از زمان و هاله‌ای از زیبایی می‌بخشد که در باروری آن و برخورداری اش از زندگی و جان بخشیدن به رویدادهایش، نمود پیدا می‌کند.

آری، فعل‌ها در این تصاویر، به صحنه‌ها زندگی می‌بخشند و آن‌ها را زنده و با طراوت نگه می‌دارند. شاید هم یکی از رموز جاودانگی قرآن، همین کاربرد صیغه‌های فعل در زمان‌های گوناگون باشد که در این داستان نمونه‌هایی از آن مطرح است.

سه ـ سرعت حرکت و کمبود زمان در داستان سلیمان

در این داستان، صحنه‌ای هست که در آن، وضعیتی پدید می‌آید و حوادث چنان با شتاب رخ می‌دهند که صیغه فعل هیچ گاه و در هیچ صورتی، نمی‌تواند با ساختار ظاهری خود، آن رویداد شتابناک را به تصویر بکشد. در این وضعیت، بهترین راه برای بیان سرعت زمان، آن است که فعل حذف شود و تصویرش در ذهن باقی بماند.

به تصویری از این داستان می‌نگریم:

قالَ الَّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبّی لِیَبْلُوَنی ءَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبّی غَنِیُّ کَریمٌ (نمل: 40)

(اما) کسی که دانشی از کتاب (آسمانی) داشت، گفت: پیش از آنکه چشم

بر هم زنی، آن را نزد تو خواهم آورد و هنگامی که (سلیمان) آن (تخت) را نزد خود ثابت و پابرجا دید، گفت: «این از فضل پروردگار من است تا مرا آزمایش کند که آیا شکر او را به جا می‌آورم یا کفران می‌کنم؟! و هرکس شکر کند، به نفع خود شکر می‌کند و هرکس کفران نماید، پروردگار من، غنی و کریم است.

در این آیه، سرعت عمل غیر طبیعی است (آوردن تخت) و هیچ فعلی، توانایی تبیین آن را ندارد. بنابراین، سرعت زمان ایجاب می‌کند که فعل حذف شود، ولی تصویری از فعل در ذهن است که بیانگر سرعت عمل و حرکت در این داستان است⁽¹⁾(پیش از آنکه چشم برهم زنی، آن را نزد تو خواهم آورد و سلیمان آن را نزد خود دید.)

شاید هم بتوان گفت که در این جا زمانی وجود نداشت که بتوان آن را با فعل بیان کرد.

این سه تصویر، نمونه‌ای از کاربرد فعل در آفرینش زمان، در داستان‌های قرآنی بود. دقت در داستان‌ها و کاربرد فعل‌ها، هدف از به‌کارگیری این افعال، مخاطب را متوجه زیبایی‌های ویژه داستان در همه قصه‌های قرآنی می‌کند.

در برخی داستان‌ها، زمان میان گذشته و حال و آینده دوران دارد و گاهی به گذشته و دوباره به آینده باز می‌گردد و سپس به روایت آن در زمان حال می‌پردازد. (داستان موسی).

در برخی دیگر از داستان‌ها، زمان برش پیدا می‌کند و از دنیا، به آخرت

منتقل می‌شود و گذر زمان بسیار سریع رخ می‌دهد. (داستان اصحاب قریه)⁽¹⁾در تصاویر این داستان می‌بینیم که در آیه‌های 20 به بعد، صحنه عوض می‌شود و از محیط زندگی دنیوی به بهشت منتقل می‌شویم⁽²⁾و دوباره صحنه عوض می‌شود و در آیه‌های 28 و 29 از آخرت به دنیا منتقل می‌شود و سرنوشت نهایی آن قوم را بیان می‌کنند و پایان داستان با این انتقال به تصویر کشیده می‌شود. در برخی دیگر از داستان‌ها، از زمان حال به گذشته منتقل می‌شود. (فلاش بک) و مجدداً به حال باز می‌گردد. (داستان گاو در سوره بقره)

هر داستانی در قرآن، زمان را به شیوه‌ای جالب و زیبا به تصویر کشیده است که هر کدام نیازمند بررسی دقیق و فنی است تا در هر یک از داستان‌ها، این مقوله و چگونگی آن بررسی شود.

ما در این جا تنها به ذکر چند نمونه بسنده کردیم تا بیان کنیم که در قرآن، در پردازش داستان از زمان به بهترین شکل استفاده شده است. باید گفت عامل زمان و چگونگی طرح آن در داستان‌های قرآن، طراوت و جذابیت ویژه‌ای به داستان‌های قرآن بخشیده است. به گونه‌ای که در هر سوره‌ای متناسب با پیام و هدف سوره، زمان به صورتی ویژه نشان داده می‌شود و سرعت و کندی زمان در همه داستان‌ها، با توجه به رویدادهایی است که در ظرف زمان رخ داده است.

3. تکرار در داستان های قرآن

الف) جلوه های متفاوت تکرار در داستان های قرآن

تکرار در داستان‌های قرآنی به صورت‌های گوناگونی دیده می‌شود. گاهی یک تصویر از داستان‌های قرآنی، به صورت‌ها و در قالب عبارت‌های گوناگونی مطرح می‌شود، ولی تکرار این تصاویر به معنا و پیام مورد نظر و زیبایی صحنه‌های پردازش شده، هیچ خدشه‌ای وارد نمی‌سازد؛ یعنی همچون مطالب تکراری بشری نیست که برای مخاطب خسته کننده باشد، بلکه همانند دیگر آیه‌ها، آن آهنگ افسون کننده و جذبه ویژه خود را دارد.

خلق زیبایی‌های هنری که به‌وسیله تکرار در قرآن صورت می‌گیرد، جز معجزه جاویدان الهی که در کلام حق جاری است، چیز دیگری نیست. معجزه‌ای که در طول همه زمان‌ها، بشریت را به تحدّی و مبارزه‌طلبی فراخوانده و هیچ قدرتی نتوانسته در برابر این زیبایی قد علم کند. تکرار تصاویر داستانی، به صورت‌های گوناگونی دیده می‌شود که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

یک ـ رویدادهای اصلی داستان با رویکردها و اهداف گوناگون تکرار می‌شود:⁽¹⁾

رویکردهای متفاوت در تکرار رویدادهای اصلی:

الف) گاهی با پرداخت قوی و تأکید بر حادثه است.⁽²⁾

ب) گاهی پردازش و درشت نمایی استدلال در متن داستان نهفته است.⁽¹⁾

ج) گاهی نیز، شخصیت مورد نظر داستان، درشت نمایی می‌شود و این امر یا به سبب ارائه الگوهای رفتاری است یا دادن پیامی ویژه درباره این شخصیت (تصاویر مکرری که از حضرت ابراهیم علیه‌السلام در سوره‌های مختلف ارائه می‌شود)

د) گاهی شخصیت مورد نظر، فرد شروری است؛ در این حالت، شرّپردازش می‌شود تا تأکیدی بر رفتارهای نادرست این شخصیت و نتایج زیان بار آن باشد. (تکرار صحنه‌هایی از داستان حضرت موسی در مورد فرعون و تکرار تصویرگری‌هایی از ابلیس در هفت سوره)

دو ـ گاهی یک داستان بلند، در سوره‌های گوناگون، تکرار می‌شود و هر بار برخی از حوادث آن مطرح و در هر قسمت، تصاویر رویدادهای اصلی تکمیل‌تر می‌گردد؛ مانند صحنه‌های گوناگونی که از داستان موسی در چند سوره مطرح شد، ولی در هر سوره، گوشه‌ای از حوادث این داستان به تصویر کشیده شده است. همچنین داستان ابراهیم، در سوره‌های گوناگون.

سه ـ گاهی یک صحنه خاص، از زاویه‌های گوناگون تکرار می‌شود یا این‌که تصویری از یک حادثه در شکل‌های متفاوت بیان می‌شود. همانند داستان ابلیس که در هفت سوره مطرح و هفت تصویر از آن ارائه شده است،

ولی هر بار بخشی از حادثه، درشت نمایی می‌شود.⁽¹⁾

چهار ـ گاهی یک صحنه از حوادث داستان، تکرار شده ولی در هر تصویر، پردازش آن گوناگون است. همانند: صحنه غرق شدن فرعون در دو سوره طه و یونس.⁽²⁾

پنج ـ گاهی مجموعه داستان‌های کوتاه به‌شکلی پیوسته در سوره‌های گوناگون می‌آید که در حدّ فاصل هر یک از مجموعه داستان‌ها یا در پایان آن‌ها، پی‌نویس‌های زیبایی مطرح شده و مخاطب را به اندیشیدن در آیه‌های الهی و تصاویر این داستان‌ها فرا می‌خواند.⁽³⁾

باید گفت، در سیر متوالی این مجموعه داستان‌ها، حکمت‌ها و رموزی نهفته است. شاید بتوان موارد زیر را از حکمت‌ها و رموز این مجموعه داستان‌ها بر شمرد:

الف) اگر هدف انذار باشد، معمولاً صحنه‌های عذاب و نابودی باطل و اهل آن، در این مجموعه داستان‌ها، پردازشی قوی دارند.

ب) اگر هدف بیان آرا و افکار و ارائه حق و باطل باشد، گفت‌وگوها و درگیری‌ها، پرداخت قوی‌تری دارند.

ج) اگر هدف تقویت قلب‌های مؤمنان و پیامبر باشد، در این داستان‌ها، صحنه‌هایی که لطف الهی به پیامبران را بیان می‌کند بزرگ نمایی شده‌اند.

در همه این جلوه‌ها، آن‌چه که دیده می‌شود، تکراری نبودن تصاویر داستانی در قرآن، به معنای عرفی و اصطلاحی بشری است. در هر سوره‌ای که تصویری از یک رویداد، تکرار شده است، هدف و رویکردی ویژه دارد و در هر تکرار، رمز و حکمتی نهفته که همان حکمت الهی است که سبب زیبایی آن می‌شود.

هرچند برخی از تصاویر قرآنی، تکراری هستند، ولی در هر بار از زاویه‌ای نو پردازش شده‌اند و مکمل هم هستند. هر کدام از این تصاویر، نشان دهنده اهداف قرآنی درباره هدایت بشریت هستند. اهداف و رویکردهای زیر را می‌توان از علل تکرار تصاویر داستانی بر شمرد:

ب) بررسی تصاویر پیوسته از داستان ابراهیم

داستان ابراهیم علیه‌السلام در پانزده سوره مطرح شده است، ولی تصاویر ارائه شده در هر سوره مکمل و تکمیل کننده تصاویر پیشین است. در این داستان، همه مراحل سنی ابراهیم (جوانی، میان‌سالی و بزرگ‌سالی) نشان داده می‌شود، ولی در پردازش صحنه‌ها، آزمایش‌های الهی درباره ابراهیم علیه‌السلام و موضع‌گیری‌های حکیمانه او در برابر بت پرستان و استدلال‌های همه جانبه‌اش درباره توحید، نمود بیشتری دارد.

این امر شاید به سبب جامع بودن شخصیت ابراهیم⁽¹⁾و گوناگونی استدلال‌ها بوده است که در هر صحنه‌ای، از زاویه‌ای تازه به گفت‌وگو با قوم پرداخته است.

در این مبحث، به صحنه‌هایی از داستان ابراهیم علیه‌السلام که پردازشی قوی دارد می‌نگریم: مبارزه با بت پرستی و روند آن، از صحنه‌هایی است که تصاویر بسیاری از آن ارائه شده است (البته این تصاویر با توجه به سال‌های نزول قرآن، متناسب با نیاز مردم، به تدریج ارائه شده‌اند.)

روند این مبارزه در تصاویر داستانی از ابراهیم علیه‌السلام:

با این حال، در روند این مبارزه‌ها، تصاویری از بت پرستان نیز دیده می‌شود که چگونه به دشمنی خود افزودند و در گمراهی خویش پافشاری کردند.⁽¹⁾

در کنار این مبارزه اصولی ابراهیم، تصاویری نیز از مراحل دیگر زندگی ایشان درباره فرزندان، آزمایش بزرگ الهی در داستان اسماعیل، تسلیم در برابر فرمان‌های الهی و... ، ارائه می‌گردد.⁽²⁾

بنابراین، از بررسی تصویرگری‌های مبارزه ابراهیم علیه‌السلام در برابر بت پرستان، درمی‌یابیم که در این روند، تصاویر همه مکمل یکدیگرند و در هر تصویری، از زاویه‌های تازه به این مبارزه نگریسته شده است؛ به گونه‌ای که برخی تصویرها نمود بزرگ‌تری یافته و بقیه تصاویر، پردازش کم رنگی داشته‌اند.

شاید بتوان گفت که رمز تکرار و آوردن این داستان در سوره‌های گوناگون را باید در «سیر تدریجی نزول آیه‌ها»، جاودانگی قرآن و همچنین

سیاق سوره و پیام و هدف مورد نظر از داستان و حکمت‌های ویژه الهی جست‌وجو کرد.

در آخرین تصویری که از ابراهیم علیه‌السلام دیده می‌شود، ابراهیم علیه‌السلام به عنوان الگوی رفتاری برای همه بشریت در طول زمان مطرح است و داستان با راز و نیاز خالصانه ابراهیم با پروردگارش به پایان می‌رسد.

قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فی ابراهیمَ وَ الَّذین مَعَهُ... ، رَبَّنا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنا وَ الَیْکَ أَنَبْنا وَ الَیْکَ الْمَصیرُ (ممتحنه 4)

برای شما سرمشق خوبی در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند، وجود داشت.... پروردگارا! ما بر تو توکل کردیم و به سوی تو بازگشتیم و همه فرجام‌ها به سوی توست.

رَبَّنا لاتَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذینَ کَفَروُا وَ اغْفِرلَنا رَبَّنا إنَّکَ اَنْتَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ. (ممتحنه: 5)

پروردگارا ما را مایه گمراهی کافران قرار مده و ما را ببخش، ای پروردگار ما که تو عزیز و حکیمی.

ج) داستان آدم و ابلیس و اهداف و رویکردهای تکرار در این داستان

داستان آدم و ابلیس در هفت سوره بیان شده است که این تصاویر در مجموع، جنبه‌های گوناگون این داستان را مطرح می‌کنند. با توجه به گستردگی مباحث این داستان، به یک صحنه از این هفت تصویر می‌نگریم:

تمرّد ابلیس و دلایل او برای تمرد و عصیان

تصویر اول:

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا ِلآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ قالَ ءَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طینًا (بقره: 34)

هنگامی که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید، همگی سجده کردند، جز ابلیس که سرباز زد و تکبر ورزید و از کافران شد.

تصویر دوم:

وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا ِلآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّاجِدینَ (اعراف: 11)

ما شما را آفریدیم، پس صورت بندی کردیم، بعد به فرشتگان گفتیم: برای آدم خضوع کنید، آن‌ها هم سجده کردند، جز ابلیس که از سجده کنندگان نبود.

قالَ ما مَنَعَکَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ (اعراف: 12)

(خداوند) به او فرمود: در آن هنگام که به تو فرمان دادم، چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟ گفت: من از او بهترم، مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل.

تصویر سوم:

«فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ؛ همه فرشتگان بی‌استثنا، سجده کردند». (حجر: 30)

«إِلاّ إِبْلیسَ أَبی أَنْ یَکُونَ مَعَ السّاجِدینَ؛ جز ابلیس، که ابا کرد از این‌که با سجده کنندگان باشد». (حجر: 31)

«قالَ یا إِبْلیسُ ما لَکَ أَلاّ تَکُونَ مَعَ السّاجِدینَ؛ خداوند فرمود ای ابلیس چرا با سجده کنندگان نیستی؟» (حجر: 32)

«قالَ لَمْ أَکُنْ ِلأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ؛ گفت: من هرگز برای بشری که او را از گل خشکیده‌ای که از گل بدبویی گرفته شده، آفریده‌ای، سجده نخواهم کرد». (حجر: 33)

تصویر چهارم:

«وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا ِلآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ قالَ ءَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طینًا» (اسراء: 61)

(به یاد آور) زمانی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید، آن‌ها همگی سجده کردند، جز ابلیس که گفت: آیا برای کسی سجده کنم که او را از خاک آفریده‌ای!

تصویر پنجم:

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ (کهف: 50)

به یاد آورید زمانی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید، آن‌ها همگی سجده کردند، جز ابلیس که از جن بود و از فرمان پروردگارش بیرون شد.

تصویر ششم:

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا ِلآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلیسَ أَبی (طه: 116)

و (به یاد بیاور) هنگامی که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید، همگی سجده کردند، جز ابلیس که سرباز زد (و سجده نکرد)».

تصویر هفتم:

«فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ؛ در آن هنگام همه فرشتگان سجده کردند». (ص: 73)

«إِلاّ إِبْلیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ؛ جز ابلیس که تکبر ورزید و از کافران بود». (ص: 74)

«قالَ یا إِبْلیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالینَ؛ گفت: ای ابلیس، چه چیز مانع تو شد که بر مخلوقی که با قدرت

خود او را آفریدیم، سجده کنی؟ آیا تکبر کردی یا از برترین‌ها بودی؟» (ص: 75)

«قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ؛ گفت: من از او بهترم، مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل». (ص: 76)

در هر یک از این تصویرها به تمرد ابلیس از زاویه‌ای تازه نگریسته شده است.

اگر بخواهیم دلیل سرپیچی ابلیس را بدانیم، باید به همه این تصاویر نگاهی کلی و کلان داشته باشیم. بنابراین، تکرار در این جا، برای تکمیل تصاویر و به‌دست دادن تصویری همه جانبه بوده است.

تصویر اول:

دلیل تمرد ابلیس را تکبر بیان کرده که کفر نتیجه این تکبر است.

در تصویر دوم:

دلیل سرپیچی، همان تکبر بود، ولی به تکبر ابلیس نمود بیشتری داده و سبب آن را نیز مشخص کرده است. ابلیس گمان می‌کرد که از آدم بهتر و خلقت او بهتر از خلقت آدم است.

تصویر سوم:

به ریشه یابی تکبر ابلیس پرداخته و از زاویه دیگری آن را بیان می‌کند. این تصویر گمان ابلیس را بیان می‌کند که چون آدم از گل بدبو خلق شده، نباید به او سجده کرد.

تصویر چهارم:

دلیل سرپیچی و تکبر ابلیس، جلوه بیشتری دارد. او نه تنها پشیمان نیست، بلکه خود را حق به جانب می‌داند و حتی از خداوند بازخواست می‌کند که چرا باید او بر من برتری داشته باشد.

تصویر پنجم:

در این تصویر نتیجه سرپیچی ابلیس از فرمان خداوند را گمراهی و لعن و دوری از خدا بیان می‌کند.

تصویر ششم:

در این جا، سرپیچی ابلیس با نمود کمتری به عنوان مقدمه بحث بیان می‌شود (معرفی ابلیس به عنوان دشمن اصلی انسان) شاید هم این تصویر و تکرار آن، برای تأکید بر این مسئله مهم و بنیادی باشد که تکبر به عنوان صفت منفی سبب سرپیچی ابلیس شده است.

تصویر هفتم:

همانند تصویر نخست، استکبار ابلیس را مطرح می‌کند که کفر او را نتیجه همان سرپیچی‌اش می‌داند. همچنین، ابلیس در این‌جا مورد بازخواست قرار می‌گیرد تا دلیل سرپیچی اش مشخص گردد؟ ابلیس بیان می‌کند که من از او بهترم.

بنابراین، هفت تصویر از سرپیچی ابلیس، در کنار هم و با هم، تصویری جامع از نافرمانی ابلیس و علل آن به ما می‌دهند. در یک نتیجه‌گیری کلی از تصویرها می‌توان گفت:

در این نگرش است که می‌بینیم خداوند بزرگ، ابلیس را پس از این مقدمه‌ها به عنوان دشمن اصلی انسانیت معرفی می‌کند. بنابراین، تکرار در این داستان و در داستان ابراهیم، همچنین داستان موسی و برخی داستان‌های دیگر، رموز و حکمت‌هایی دارد.

هرچه معرفت انسان رشد یابد، شاید بتواند برخی از آن رموز را به دست آورد. اگر ما بخواهیم به این تصاویر، جدا از هم بنگریم مانند داستان فیل در تاریکی در مثنوی مولوی عمل کرده‌ایم. (که هر شخصی گمان می‌کرد فیل همان است که او می‌بیند)، ولی وقتی این تصاویر در کنار هم قرار می‌گیرند و به صورت یک مجموعه، به آن‌ها بنگریم، جامعیت و زیبایی داستان نمود خاصی می‌یابد.

با این حال، در این تصاویر مکرر، بر پیام‌های ویژه‌ای نیز تأکید می‌شود که برای آن‌ها تحقیق و بحث جداگانه‌ای را می‌طلبد.

به این امید که با یاری خداوند بزرگ، توفیق درک و فهم زیبایی‌های آیه‌ها را داشته باشیم و در این مسیر، هدایت شویم.

سخن پایانی

نیاز انسان امروز به قصّه های قرآن

1. فرهنگ و ادبیات بشری و انسان امروز

برای آغاز بحث باید نخست ادبیات جدید که با دست‌آوردهای گوناگون خود، انسان امروز را محاصره کرده است، بررسی شود. با این توضیح که

منظور، یک نگرش کلّی است، نه یک بررسی آماری (با اسناد و مدارک و استناد به کتاب‌های مختلف)، علمی یا نقد ادبی، بلکه برآنیم تا نیازهای انسان امروز را با توجه به منابع فکری‌اش بشناسیم تا بدانیم او در کجا قرار دارد.

کتاب‌هایی را که در عرصه داستان و رمان نویسی امروزه عرضه می‌شود، می‌توان در رویکردهای زیر دسته‌بندی کرد.

بعضی از این داستان‌ها آثار مخرب اعتقادی و سیاسی، در ذهن مخاطب به جای می‌گذارند و پیام نویسنده را به صورت غیر مستقیم القا می‌کنند. برخی دیگر، مخاطب را دچار سرگردانی و سردرگمی می‌کنند؛ به گونه‌ای که مخاطب به شدت دچار ناامیدی می‌شود.

در این زمینه، متأسفانه در حال حاضر کار زیادی انجام می‌گیرد. لیبرالیسم، پلورالیزم و سکولاریسم، به راحتی از راه این تبلیغات گسترش یافته‌اند تا با جدا کردن مخاطب از همه معنویات و باورهایش این پیام را القا کنند که می‌تواند یک زندگی راحت و بدون دغدغه و عرفی داشته باشد و می‌تواند هرچه که بخواهد انجام دهد و نیازی به رعایت خطوط قرمز و قوانین و احکام و مسائل اخلاقی و... نیست؛ زیرا خوب و بد و ارزش‌های اخلاقی نسبی هستند و به برداشت و تمایلات هر انسانی ارتباط دارند... .

حتّی پیام این گونه، از راه داستان و رمان به راحتی به جامعه تزریق می‌شود. «خوب و بدها همه، دیدگاه‌های عرفی و ذهنی ماست و این خود انسان‌ها هستند که در روابط خود می‌توانند این ارزش‌ها را تعریف نمایند...».

معمولاً نویسندگان این‌گونه کتاب‌ها تکنیک خوبی دارند و با رمان‌های خود، به شدّت بر مخاطب اثر می‌گذارند و پیام مورد نظر خود را غیر مستقیم به مخاطب القا می‌کنند.

باید گفت انتشار این داستان‌ها هدف‌های ویژه‌ای را دنبال می‌کند که برخی از آن‌ها مرحله‌ای و برخی دیگر نهایی است. از جمله اهدافی که معمولاً در این باره به دست می‌آید:

الف) القای بی‌هدفی و پوچ‌گرایی به نسل جوان. (وقتی که انسان احساس پوچی کند و تکیه گاهی از نظر اعتقادی، روحی، معنوی و فرهنگی نداشته باشد، بی‌شک زودتر پیام‌های جدید را می‌گیرد).

ب) ایجاد جوّ بدبینی و ناامیدی در جامعه و در نسل جوان و خشکاندن روحیه امید و نشاط و شادابی.

ج) ایجاد شک و دودلی در باورهای مخاطب، به طوری‌که مخاطب نسبت به همه باورهایش شک می‌کند و نسبت به تمام داده‌های دینی و پیام‌های مذهبی بی‌اعتماد و باورهایش به‌تدریج سست می‌شود (متأسفانه در این زمینه، برخی از نویسندگانی هم که ادعای مسلمانی دارند، کتاب می‌نویسند و کار می‌کنند و جوانان را به وادی گمراهی می‌کشانند).

د) تبلیغ اومانیسم و انسان محوری با عنوان‌های فریبنده از جمله آزادی انسان و این‌که انسان باید خود کیفیت زندگی اش را انتخاب کند و... .

ه.) القای پیام‌های سیاسی که به وسیله احزاب و گروه‌های سیاسی به جامعه تزریق می‌شود.

متأسفانه از پردازش صحنه‌های مربوط به خشونت و روابط زن و مرد، بهره‌برداری تبلیغی هم می‌شود.

بنابراین، براساس داده‌های ادبیات و هنر جدید، همه خوبی و بدی‌ها نسبی و عرفی هستند.

و در نهایت، تصویری که از انسان امروز ارائه می‌شود، چنین است:

5 . زیبایی شناختی، سمبلیک و نمادین شده و آن‌هایی که ادعای روشن‌فکری دارند، مخاطبان را با نمادها و راز و رمزهایی که پر از ابهام و پراکندگی و گسست فکری است، مشغول می‌کنند و خودشان هم از معنای زیبایی شناختی بی‌اطلاعند.

6 . بنابراین، انسان امروز در محاصره ادبیات داستانی جدید که دست‌مایه هنر سینما و تلویزیون هم هست، از خود بیگانه شده و با زیبایی‌های وجودی خود ناآشناست. او با مسائل دیگر، اوقات فراغت خود را پر می‌کند و هیچ‌گونه شناختی از جایگاه وجودی خود در عالم هستی ندارد و نمی‌خواهد که به این مسائل بیندیشد؛ زیرا قدرت اندیشیدن درباره مقوله‌ها ی جدّی زندگی اش از او سلب شده است. شاید هم اصلاً مسائل جدّی و مهمّی در زندگیش ندارد و همه مسائل به صورت کاذب برایش حل شده است.

فرهنگ سازان هر روز در تلاش‌اند تا رمان‌ها و داستان‌های جدیدی با سوژه‌های جالب و جذّاب عرضه کنند و همه علوم و فنون رایانه‌ای نیز در این زمینه به خدمت گرفته شده تا انسان کاملاً در محاصره باشد.

این داستان‌ها، در پی ایجاد لذت و پر کردن اوقات فراغت انسان‌ها هستند تا بتوانند با جهت دادن به عواطف و احساسات و هیجان‌های افراد، پیام خود را به آنان تزریق نمایند.

بنابراین در این عرصه فرهنگی:

2. داستان های قرآنی درمانی بر دردهای بی درمان بشری:

راستی، با این همه پیشرفت در زمینه هنر و ادبیات و وجود کتاب‌های رمان و داستانی فراوان و متنوع، چه نیازی به مطالعه و فهم داستان‌های قرآنی هست؟ به عبارت دیگر، داستان‌های قرآن به چه کار انسان می‌آیند و چه هدیه‌ای برای آنان دارند؟ در این جا به گوشه‌هایی از این کارکردها اشاره می‌کنیم:

یک ـ داستان‌های قرآنی جلوه و پرتوی از جمال والای حق تعالی است و در این داستان‌ها، انسان امروز به تماشای زیبایی‌هایی می‌نشیند که فراتر از زیبایی‌های محسوس و مادی است و لذت‌هایی را تجربه می‌کند که در چهارچوب لذت‌های محسوس و مادی تعریفی ندارد و با گذر از محسوسات، به معنویات و زیبایی‌های پایدار و ماندگار می‌رسد. آری، زیبایی‌هایی که داستان‌های قرآنی به ما ارائه می‌دهند، ملال آور و خسته کننده و تکراری نیستند و هرگز طراوت خود را از دست نمی‌دهند.

دو ـ این داستان‌ها، ارزش‌های والای اخلاقی را به نمایش می‌گذارد: شجاعت، عفت، حکمت، گذشت، فداکاری، صبر و تحمل، راز و نیاز و دعا و مناجات با خدا، عدالت، شجاعت و... .

سه ـ داستان‌های قرآنی، زیبایی‌های محسوس و مادی و معنوی و اخلاقی را به نمایش می‌گذارد و همه این زیبایی‌ها را به آفریننده آن‌ها نسبت می‌دهند تا انسان در درک زیبایی‌های محسوس و مادّی از خدا غافل نشود.

چهار ـ انسان امروز، نیازمند پالایش درون از ناپاکی هاست تا آمادگی دیدن زیبایی‌های آرمانی و معقول را پیدا کند و این نیاز جز با هدایت و توفیق الهی و رابطه با او، برآورده نمی‌شود؛ زیرا انسان بریده از خدا و محروم از هدایت الهی، ره به جایی نمی‌برد و اسیر قالب‌های فریبنده‌ای می‌شود که با عنوان‌هایی چون سمبلیسم و نمادگرایی و... ، ابهام و سرگردانی و سردرگمی او را بیشتر می‌کنند.

پنج ـ صحنه‌های نمایش داده شده در داستان‌های قرآنی، همه در خدمت هدایت انسان‌ها، رشد اندیشه‌ها و پند گرفتن از حوادث، مورد استفاده قرار گرفته است.

شش ـ اگر در داستان‌های قرآن، گاهی از فساد یک قوم یا یک شخص یاد می‌شود، به منظور لذت جویی خواننده نیست، بلکه جریان‌ها صادقانه و با رعایت ارزش‌های اخلاقی عرضه می‌شود.

هفت ـ ارزش‌های وجودی انسان، در داستان‌های قرآنی جایگاه ویژه‌ای دارد و به بازی گرفته نمی‌شود. صحنه‌های داستانی در قرآن، آدمی را به غفلت و سرگرمی دعوت نمی‌کند، بلکه با هنرمندی و شکوه و زیبایی، مسائل

جدّی و کلان زندگی بشری را درقالب داستان بیان می‌کند و ارزش‌های وجودی انسان را به او می‌شناساند. همچنین اراده فردی و ایمان به خدا و نقش آن‌ها را در سازندگی روح و جان آدمی به تصویر می‌کشد.

هشت ـ از آن‌جا که داستان‌های قرآنی به پروردگار متصّل‌اند و بی‌واسطه از وحی سرچشمه گرفته‌اند، همه زیبایی‌ها را در خود دارند و هرچه را که انسان نیاز دارد به او ارائه می‌دهند. در صحنه‌های داستانی، قهرمانانی به تصویر کشیده شده‌اند که هرکدام از آن‌ها، می‌تواند بهترین الگوی رفتاری برای زندگی انسان‌ها در موقعیت‌های گوناگون باشد.

ابلیس در داستان آدم، به عنوان شخصیتی منفی مطرح می‌شود که با جهت‌گیری‌های خود، از قرب خدا طرد شده و به لعنت الهی مبتلا می‌شود.

در داستان مریم، این شخصیت ملکوتی به عنوان الگوی عفت و پاکدامنی که در روزگار جوانی و نوجوانی، بهترین و زیباترین زندگی را انتخاب می‌کند، با تصاویری زیبا، به جامعه ارائه می‌شود.

در دیگر داستان‌ها نیز، بهترین و والاترین الگوهای رفتاری ارائه می‌شود که انسان می‌تواند در همه لحظه‌های زندگی اش با آن‌ها رابطه برقرار کرده و از آن‌ها درس بگیرد.

نه ـ در داستان‌های قرآن، رمز خوش‌بختی انسان بیان شده است. در این داستان‌ها می‌بینیم که چگونه، رابطه با خدا، شناختن وضعیت و جایگاه انسان در هستی، کرامت انسانی، شناخت دشمن حقیقی (شیطان) و زندگی هدفدار می‌تواند انسان را در دنیا و آخرت به خوشبختی برساند.

اخلاق و معنویت با زیبایی بسیار به تصویر کشیده شده که می‌تواند تعریفی از زیبایی برای ما باشد. زیبایی عبادت مریم، زیبایی صبر یعقوب، عفو و گذشت یوسف، مقاومت و پایداری نوح و... .

این جلوه‌های زیبا، می‌تواند به زندگی انسان امروز، روحی تازه بدمد. باید گفت انسان پست مدرنیسم، به شدت نیازمند نظاره به این زیبایی‌ها و درک آن‌هاست.

ده ـ در داستان‌های قرآن، اومانسیم و انواع ایسم‌های دیگر، جایگاهی ندارند، بلکه هرچه که هست، زیبایی حاکمیت توحید و زندگی توحیدی است که به تصویر کشیده شده و به شیوه‌ای هنرمندانه، مسائل اخلاقی و رفتاری انسان و همچنین نقاط منفی رفتاری، نشان داده شده تا انسان‌ها را به سوی پاکی و معنویت رهنمون سازد.

به جرئت می‌توان گفت، که پرداختن به هر کدام از این داستان‌ها می‌تواند دردهای بی‌درمان بشریت امروز را درمان کند. دردهایی که جز با شیوه‌های کاربردی قرآن، درمان نخواهد شد. درد بحران معنویت، درد اشتغال به امور جزئی و غفلت از یاد خدا، درد دوری از خدا و غفلت از آخرت و گرفتار شدن در دام ایسم‌های رنگارنگ و تبلیغات گوناگون و دردهای دیگر.

بنابراین، برای آسمانی شدن بشر امروز، حرف‌های تازه‌ای باید زد تا او از پلیدی‌های هنر و ادبیات زمینی نجات یابد و فقط قرآن است که می‌تواند این رسالت را انجام دهد.

کتاب نامه

اسلامی صداو سیما، 1377، چ اول.

نشریه: