یاران آفتاب زندگینامه چهارده تن از اصحاب امیرالمومنین علیه السلام
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : مهدیپور، محمود، ۱۳۳۱ -
عنوان و نام پدیدآور : یاران آفتاب : زندگینامه چهارده تن از اصحاب امیرالمومنین علیهالسلام/مولف محمود مهدیپور.
مشخصات نشر : قم : آستانه مقدسه قم،انتشارات زائر، ۱۳۹۰.
مشخصات ظاهری : ۳۵۲ ص.
فروست : کتاب کوثر؛ ۲
شابک : ۴۰۰۰۰ ریال:978-964-180-200-6
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.
موضوع : علیبن ابیطالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- اصحاب
شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر
رده بندی کنگره : BP۳۷/۸۷/م۹ی۲ ۱۳۹۰
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱
شماره کتابشناسی ملی : ۲۵۹۶۱۸۱
کتاب کوثر (2)
یاران آفتاب
زندگینامة چهارده تن از اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام
گروهی از نویسندگان «فرهنگ کوثر»
سخن نخست.................................. 17
(1) زید بن صوحان عبدی
جانباز بهشتی
اشاره..................................... 23
جایگاه روایی.............................. 24
مشایخ و شاگردان........................... 25
گرایش روایی............................... 25
فعالیتهای سیاسی........................... 29
جانباز بهشتی.............................. 33
تندیس زهد و تقوا.......................... 34
عشق به ولایت............................... 34
از زبان یار............................... 36
پیوند اخوت................................ 38
خدمات اجتماعی............................. 38
رؤیای صادق................................ 38
پرچمدار جمل............................... 39
وصیت زید.................................. 40
آستانة غربت............................... 40
یادگار جاوید.............................. 41
(2) صعصعه بن صوحان عبدی
سفیر امامت
اشاره..................................... 45
خاندان.................................... 46
ویژگیها................................... 46
صحابی خاص علی علیه السلام...................... 46
خطیب.................................. 46
شاعر.................................. 47
شجاعت................................. 49
مورد اعتماد........................... 49
آشنایی با معارف اهلبیت علیهم السلام.............. 50
تبعید................................. 50
رهبری قوم............................. 51
با پیامبر 9................................ 52
در کنار علی علیه السلام............................. 52
دیدگاه متقابل............................. 52
جنگهای پیاپی.............................. 53
عیادت علی علیه السلام............................... 55
تشییع علی علیه السلام............................... 55
اندرز به حاکمان........................... 57
رو در روی معاویه.......................... 59
مسجد کوفه................................ 59
مسجد جامع دمشق........................... 60
در کاخ دمشق.............................. 61
دیدگاه عالمان............................. 63
مسجد صعصعه................................ 64
جایگاه روایی.............................. 65
آسمانیان (اصحاب رسول الله 9)................ 65
میوة بهشتی............................... 66
غروب...................................... 67
فرزندان................................... 67
صوحان بن صعصعة بن صوحان.................. 67
محمد و عمرو بن محمد...................... 68
(3) حجر بن عدی
قیام سرخ
اشاره..................................... 71
اسلام حجر.................................. 71
سیمای علمی حجر............................ 73
سیمای معنوی، اجتماعی و نظامی.............. 73
زندگی سیاسی و نظامی حجر بن عدی............ 87
حجر در زمان خلفا.......................... 88
حجر در زمان عثمان......................... 88
حجر در حکومت امیرمؤمنان علیه السلام................. 89
حجر در حکومت امام حسن علیه السلام................... 93
قیام و سیمای حجر در نگاه معصومین علیهم السلام 94
پیامبر اکرم 9......................... 94
امیرمؤمنان علیه السلام......................... 95
امام حسن علیه السلام........................... 96
امام حسین علیه السلام.......................... 96
تأثیر شهادت حجر........................... 97
فرزندان حجر.............................. 100
آرامگاه حجر.............................. 101
کتابنامة حجر بن عدی...................... 102
(4) عبدالله بن جعفر
همسر زینب سلام الله علیها
آغاز..................................... 105
پدر و مادر............................... 106
ولایت و زادگاه............................ 106
ویژگیها.................................. 107
جایگاه رفیع.......................... 107
چهرة محبوب........................... 108
دعای خیر پیامبر 9.................... 110
بیعت با پیامبر صلی الله علیه وآله در دوران کودکی...... 111
یار پیامبر و پنج امام علیهم السلام.............. 112
راوی نور............................. 113
از خاندان شهیدان..................... 114
همسر حضرت زینب سلام الله علیها.................... 115
همراه با علی علیه السلام...................... 116
الف. کارگزار کاردان................... 116
ب. فرماندهی در جنگ جمل................ 116
ب. فرماندهی در جنگ صفّین............... 117
د. امضاکنندة پیمان حکمین.............. 117
هـ . موضعگیری در برابر خیانت حکمین.... 117
دفاع از حریم ولایت و رهبری................ 118
رابطه صمیمی با امام حسن و امام حسین علیهما السلام 121
محور سخاوت............................... 122
مبادا این شمشیر را از دست بدهی........... 123
هدیة فراوان به شاعر سیاه پوست............ 124
اتهام رابطه با معاویه و یزید............. 124
چرا عبداللهبن جعفر در کربلا شرکت نکرد؟ 128
آخرین تلاش عبدالله........................... 129
نامة عبدالله به امام حسین علیه السلام................. 129
اظهار تأثّر شدید از شهادت امام حسین علیه السلام 130
رحلت و محل دفن........................... 132
(5) ابو عبدالله جدلی
رازدار علی علیه السلام
سپیده.................................... 135
جدلی در مکتب اهلبیت علیهم السلام.................... 137
عشق به اهلبیت علیهم السلام و ولایت................... 137
اهلبیت و آیة تطهیر....................... 138
معنای «دابَّةُ الاَرض»......................... 139
جدلی، پیامآور قدرت علوی.................. 140
حدیث وصیّت................................ 141
جدلی و نهضت کربلا......................... 142
نقش جدلی در قیام مختار................... 143
(6) خزان عمر
سُلیم بن قیس هلالی
سید سیفالله نحوی............................ 147
اشاره.................................... 149
عاشق مدینه............................... 150
با علی علیه السلام و علویان........................ 151
مرد جهاد................................. 153
روایت اشک................................ 154
از دیدگاه دانشوران....................... 155
از نجف تا منا............................ 156
تاریخنگار راستگو......................... 158
برای کتابم............................... 159
روایت پرواز.............................. 159
(7) قُثَم بن عباس
سردار بزرگ
مطلع..................................... 163
ولادت قُثم................................. 164
فضیلت و افتخارات ام الفضل................ 165
افتخار خدمت به فرزندان حضرت زهرا سلام الله علیها 165
دعای حضرت رسول الله صلی الله علیه وآله درباره قثم............. 166
قثم در مراسم غسل دادن رسول الله 9............ 167
افتخار بزرگ قثم.......................... 167
مغیرة بن شعبه و ادعای دروغ............... 167
افشای دروغگویی مغیره..................... 168
راوی معتبر............................... 169
دفاع از حریم امامت....................... 169
افشاگر توطئة ناکثان...................... 171
قثم در کنار رهبری........................ 173
منشور جاوید.............................. 173
صداقت و عدالت قثم........................ 175
توطئه عمروبن عاص......................... 175
یار وفادار علی علیه السلام......................... 180
خدمات قثم در ماوراءالنّهر................. 180
شهادت.................................... 181
حرم قثم.................................. 182
سنّت دیرینة مردم.......................... 184
(8) عَمرِو بنِ حَمِق خُزاعی
فدایی امامت
اشاره.................................... 189
عمرو و قبیله............................. 189
تولد و خردسالی........................... 190
اسلام عمرو................................ 191
بُعد اجتماعی.............................. 193
عمرو در حکومت امیرمؤمنان علیه السلام............... 196
اصحاب سرّ حضرت............................ 203
ظلمستیزی و زندگی مخفی.................... 206
شهادت.................................... 208
بُعد علمی................................. 212
عمرو بن حمق در نگاه معصومین علیهم السلام............ 213
پیامد شهادت عمرو بن حمق.................. 215
زن عمرو در زندان......................... 216
مقبرة عمرو............................... 216
غلام عمروبن حمق........................... 217
(9) ابوالأسود دوئلی
شاعر ایمان و ولایت
مطلع..................................... 221
شناخت اجمالی............................. 221
محبّت مولی................................ 222
فصاحت و شجاعت............................ 224
شخصیت علمی............................... 225
شعر ابوالأسود............................. 226
(10) قنـبـر
خادم ولایت
سپیده.................................... 233
عدالت.................................... 233
مقرَّب..................................... 235
امانتدار................................. 236
میهماندار................................ 238
اجرای حدود............................... 239
جهاد..................................... 240
شهادت.................................... 242
جاودانه.................................. 243
آینهدار آفتاب........................ 244
مکر خدا.............................. 245
هدیة آسمانی.......................... 246
شیعه................................. 246
دو یا سه درهم........................ 247
(11) جَعده بن هُبَیره مخزومی
استاندار خراسان
مطلع..................................... 251
اسم و ولادت............................... 251
خاندان................................... 252
امّهانی................................... 253
خانة امّ هانی؛ نقطة آغاز معراج رسول الله 9 255
جَعده از منظر مورخان...................... 255
جعده و امیرالمؤمنین علیه السلام.................... 258
فرزندان.................................. 260
رحلت..................................... 260
روایت.................................... 260
(12) ابوهیثم ابن تیّهان انصاری
الگوی رشادت
سپیده.................................... 265
ابن تیّهان و امتیازات دوازدهگانه 267
مبلّغ پیشتاز اسلام..................... 267
شرکت در نخستین پیمان عقبه............ 268
اولین نفر در دومین پیمان............. 269
انتخاب آسمانی........................ 270
کارشناس ویژة پیامبر 9................ 271
پیمان برادری در پرتو ایمان........... 272
دفاع از ولایت و امامت علوی............ 273
انتقاد متهوّرانه....................... 275
مسؤول بیعت گرفتن برای علی علیه السلام......... 277
خزانهدار امین........................ 277
قهرمان جهاد و شهادت................. 279
برادر مبارز......................... 279
در عرصة خطابه و شعر................. 280
ابوهیثم بن تیّهان در منظر ائمه علیهم السلام 284
در فراق یار.......................... 284
در نگاه امام رضا علیه السلام.................. 285
در منظر اهل نظر.......................... 286
از منظر دانشمندان اهلسنت................. 287
در سنگر علم و دانش....................... 289
خطبة طالوتیه............................. 290
ستارگان اهل زمین و....................... 291
سفر وصل.................................. 291
(13) خزیمه بن ثابت
ذوالشّهادتین
اشاره.................................... 295
الف. ذوالشّهادتین چرا؟................... 298
ب. حضور در جبهههای نبرد................. 300
خزیمه در جنگ جمل...................... 302
حضور در صفّین.......................... 303
حضور در شورای نظامی................... 304
رشادت در جبهة نبرد.................... 305
ج. دفاع از حریم ولایت.................... 306
غیرت دینی............................. 306
در جلسة بیعت با علی علیه السلام................ 308
مقاومت در مقابل جبهة نفاق............. 310
در محضر دوست.......................... 313
د. خزیمه در عرصة هنر.................... 315
هـ. حفظ و جمعآوری قرآن.................. 317
در کلام معصومین علیهم السلام...................... 319
در منظر دانشمندان..................... 321
فرزندان و آثار........................ 323
الف. فرزندان............................ 323
ب. آثار و روایات........................ 324
سخن نخست.................................. 17
(1) زید بن صوحان عبدی
جانباز بهشتی
اشاره..................................... 23
جایگاه روایی.............................. 24
مشایخ و شاگردان........................... 25
گرایش روایی............................... 25
فعالیتهای سیاسی........................... 29
جانباز بهشتی.............................. 33
تندیس زهد و تقوا.......................... 34
عشق به ولایت............................... 34
از زبان یار............................... 36
پیوند اخوت................................ 38
خدمات اجتماعی............................. 38
رؤیای صادق................................ 38
پرچمدار جمل............................... 39
وصیت زید.................................. 40
آستانة غربت............................... 40
یادگار جاوید.............................. 41
(2) صعصعه بن صوحان عبدی
سفیر امامت
اشاره..................................... 45
خاندان.................................... 46
ویژگیها................................... 46
صحابی خاص علی علیه السلام...................... 46
خطیب.................................. 46
شاعر.................................. 47
شجاعت................................. 49
مورد اعتماد........................... 49
آشنایی با معارف اهلبیت علیهم السلام.............. 50
تبعید................................. 50
رهبری قوم............................. 51
با پیامبر 9................................ 52
در کنار علی علیه السلام............................. 52
دیدگاه متقابل............................. 52
جنگهای پیاپی.............................. 53
عیادت علی علیه السلام............................... 55
تشییع علی علیه السلام............................... 55
اندرز به حاکمان........................... 57
رو در روی معاویه.......................... 59
مسجد کوفه................................ 59
مسجد جامع دمشق........................... 60
در کاخ دمشق.............................. 61
دیدگاه عالمان............................. 63
مسجد صعصعه................................ 64
جایگاه روایی.............................. 65
آسمانیان (اصحاب رسول الله 9)................ 65
میوة بهشتی............................... 66
غروب...................................... 67
فرزندان................................... 67
صوحان بن صعصعة بن صوحان.................. 67
محمد و عمرو بن محمد...................... 68
(3) حجر بن عدی
قیام سرخ
اشاره..................................... 71
اسلام حجر.................................. 71
سیمای علمی حجر............................ 73
سیمای معنوی، اجتماعی و نظامی.............. 73
زندگی سیاسی و نظامی حجر بن عدی............ 87
حجر در زمان خلفا.......................... 88
حجر در زمان عثمان......................... 88
حجر در حکومت امیرمؤمنان علیه السلام................. 89
حجر در حکومت امام حسن علیه السلام................... 93
قیام و سیمای حجر در نگاه معصومین علیهم السلام 94
پیامبر اکرم 9......................... 94
امیرمؤمنان علیه السلام......................... 95
امام حسن علیه السلام........................... 96
امام حسین علیه السلام.......................... 96
تأثیر شهادت حجر........................... 97
فرزندان حجر.............................. 100
آرامگاه حجر.............................. 101
کتابنامة حجر بن عدی...................... 102
(4) عبدالله بن جعفر
همسر زینب سلام الله علیها
آغاز..................................... 105
پدر و مادر............................... 106
ولایت و زادگاه............................ 106
ویژگیها.................................. 107
جایگاه رفیع.......................... 107
چهرة محبوب........................... 108
دعای خیر پیامبر 9.................... 110
بیعت با پیامبر صلی الله علیه وآله در دوران کودکی...... 111
یار پیامبر و پنج امام علیهم السلام.............. 112
راوی نور............................. 113
از خاندان شهیدان..................... 114
همسر حضرت زینب سلام الله علیها.................... 115
همراه با علی علیه السلام...................... 116
الف. کارگزار کاردان................... 116
ب. فرماندهی در جنگ جمل................ 116
ب. فرماندهی در جنگ صفّین............... 117
د. امضاکنندة پیمان حکمین.............. 117
هـ . موضعگیری در برابر خیانت حکمین.... 117
دفاع از حریم ولایت و رهبری................ 118
رابطه صمیمی با امام حسن و امام حسین علیهما السلام 121
محور سخاوت............................... 122
مبادا این شمشیر را از دست بدهی........... 123
هدیة فراوان به شاعر سیاه پوست............ 124
اتهام رابطه با معاویه و یزید............. 124
چرا عبداللهبن جعفر در کربلا شرکت نکرد؟ 128
آخرین تلاش عبدالله........................... 129
نامة عبدالله به امام حسین علیه السلام................. 129
اظهار تأثّر شدید از شهادت امام حسین علیه السلام 130
رحلت و محل دفن........................... 132
(5) ابو عبدالله جدلی
رازدار علی علیه السلام
سپیده.................................... 135
جدلی در مکتب اهلبیت علیهم السلام.................... 137
عشق به اهلبیت علیهم السلام و ولایت................... 137
اهلبیت و آیة تطهیر....................... 138
معنای «دابَّةُ الاَرض»......................... 139
جدلی، پیامآور قدرت علوی.................. 140
حدیث وصیّت................................ 141
جدلی و نهضت کربلا......................... 142
نقش جدلی در قیام مختار................... 143
(6) خزان عمر
سُلیم بن قیس هلالی
سید سیفالله نحوی............................ 147
اشاره.................................... 149
عاشق مدینه............................... 150
با علی علیه السلام و علویان........................ 151
مرد جهاد................................. 153
روایت اشک................................ 154
از دیدگاه دانشوران....................... 155
از نجف تا منا............................ 156
تاریخنگار راستگو......................... 158
برای کتابم............................... 159
روایت پرواز.............................. 159
(7) قُثَم بن عباس
سردار بزرگ
مطلع..................................... 163
ولادت قُثم................................. 164
فضیلت و افتخارات ام الفضل................ 165
افتخار خدمت به فرزندان حضرت زهرا سلام الله علیها 165
دعای حضرت رسول الله صلی الله علیه وآله درباره قثم............. 166
قثم در مراسم غسل دادن رسول الله 9............ 167
افتخار بزرگ قثم.......................... 167
مغیرة بن شعبه و ادعای دروغ............... 167
افشای دروغگویی مغیره..................... 168
راوی معتبر............................... 169
دفاع از حریم امامت....................... 169
افشاگر توطئة ناکثان...................... 171
قثم در کنار رهبری........................ 173
منشور جاوید.............................. 173
صداقت و عدالت قثم........................ 175
توطئه عمروبن عاص......................... 175
یار وفادار علی علیه السلام......................... 180
خدمات قثم در ماوراءالنّهر................. 180
شهادت.................................... 181
حرم قثم.................................. 182
سنّت دیرینة مردم.......................... 184
(8) عَمرِو بنِ حَمِق خُزاعی
فدایی امامت
اشاره.................................... 189
عمرو و قبیله............................. 189
تولد و خردسالی........................... 190
اسلام عمرو................................ 191
بُعد اجتماعی.............................. 193
عمرو در حکومت امیرمؤمنان علیه السلام............... 196
اصحاب سرّ حضرت............................ 203
ظلمستیزی و زندگی مخفی.................... 206
شهادت.................................... 208
بُعد علمی................................. 212
عمرو بن حمق در نگاه معصومین علیهم السلام............ 213
پیامد شهادت عمرو بن حمق.................. 215
زن عمرو در زندان......................... 216
مقبرة عمرو............................... 216
غلام عمروبن حمق........................... 217
(9) ابوالأسود دوئلی
شاعر ایمان و ولایت
مطلع..................................... 221
شناخت اجمالی............................. 221
محبّت مولی................................ 222
فصاحت و شجاعت............................ 224
شخصیت علمی............................... 225
شعر ابوالأسود............................. 226
(10) قنـبـر
خادم ولایت
سپیده.................................... 233
عدالت.................................... 233
مقرَّب..................................... 235
امانتدار................................. 236
میهماندار................................ 238
اجرای حدود............................... 239
جهاد..................................... 240
شهادت.................................... 242
جاودانه.................................. 243
آینهدار آفتاب........................ 244
مکر خدا.............................. 245
هدیة آسمانی.......................... 246
شیعه................................. 246
دو یا سه درهم........................ 247
(11) جَعده بن هُبَیره مخزومی
استاندار خراسان
مطلع..................................... 251
اسم و ولادت............................... 251
خاندان................................... 252
امّهانی................................... 253
خانة امّ هانی؛ نقطة آغاز معراج رسول الله 9 255
جَعده از منظر مورخان...................... 255
جعده و امیرالمؤمنین علیه السلام.................... 258
فرزندان.................................. 260
رحلت..................................... 260
روایت.................................... 260
(12) ابوهیثم ابن تیّهان انصاری
الگوی رشادت
سپیده.................................... 265
ابن تیّهان و امتیازات دوازدهگانه 267
مبلّغ پیشتاز اسلام..................... 267
شرکت در نخستین پیمان عقبه............ 268
اولین نفر در دومین پیمان............. 269
انتخاب آسمانی........................ 270
کارشناس ویژة پیامبر 9................ 271
پیمان برادری در پرتو ایمان........... 272
دفاع از ولایت و امامت علوی............ 273
انتقاد متهوّرانه....................... 275
مسؤول بیعت گرفتن برای علی علیه السلام......... 277
خزانهدار امین........................ 277
قهرمان جهاد و شهادت................. 279
برادر مبارز......................... 279
در عرصة خطابه و شعر................. 280
ابوهیثم بن تیّهان در منظر ائمه علیهم السلام 284
در فراق یار.......................... 284
در نگاه امام رضا علیه السلام.................. 285
در منظر اهل نظر.......................... 286
از منظر دانشمندان اهلسنت................. 287
در سنگر علم و دانش....................... 289
خطبة طالوتیه............................. 290
ستارگان اهل زمین و....................... 291
سفر وصل.................................. 291
(13) خزیمه بن ثابت
ذوالشّهادتین
اشاره.................................... 295
الف. ذوالشّهادتین چرا؟................... 298
ب. حضور در جبهههای نبرد................. 300
خزیمه در جنگ جمل...................... 302
حضور در صفّین.......................... 303
حضور در شورای نظامی................... 304
رشادت در جبهة نبرد.................... 305
ج. دفاع از حریم ولایت.................... 306
غیرت دینی............................. 306
در جلسة بیعت با علی علیه السلام................ 308
مقاومت در مقابل جبهة نفاق............. 310
در محضر دوست.......................... 313
د. خزیمه در عرصة هنر.................... 315
هـ. حفظ و جمعآوری قرآن.................. 317
در کلام معصومین علیهم السلام...................... 319
در منظر دانشمندان..................... 321
فرزندان و آثار........................ 323
الف. فرزندان............................ 323
ب. آثار و روایات........................ 324
آه مظلوم!.......................... 325
کفارة گناه......................... 325
عروج..................................... 326
(14) قیس بن سعد
سردار سخاوت
مقدمه.................................... 329
تبار قیس................................. 329
شخصیت والای قیس........................... 333
دانش قیس................................. 337
شجاعت قیس................................ 339
زهد قیس.................................. 341
خشوع قیس................................. 341
امانتداری قیس............................ 342
لیاقت و کاردانی قیس...................... 342
سخاوت قیس................................ 342
هوشمندی قیس.............................. 351
سخن نخست
چشم دوختن به کانون نور، مقدور نیست. چشم ناتوان ما باید از پشت فیلتر به خورشید بنگرد تا بخشی از عظمت او را درک کند؛ زیرا نگاه مستقیم به خورشید، خطر کوری را در پی دارد. لذا موسی کلیم علیه السلام هم به هنگام شنیدن کلام الهی، صیحه زنان بر زمین افتاد.
شناخت خدا از راه شناخت پیامبران و معصومین علیهم السلام امکانپذیر است و شناخت معصومین علیهم السلام از راه شناخت یاران و نزدیکان آنان. آشنایی با ابرار و عالمان دین، دریچة ورود مردم به قلمرو فرهنگ پیامبران است.
در روایات میخوانیم: «در ذات خدا تفکر نکنید که دچار حیرت و ضلالت خواهید شد. در صفات و آثار و مخلوقات الهی بیاندیشید تا هدایت شوید.»
این حقیقت نسبت به شناخت انبیا و اوصیای آنان هم جریان دارد. برای ما انسانهای کم ظرفیت، شناخت مستقیم پیامآوران و پیشوایان معصوم علیهم السلام دشوار است و چه بسا که اگر بیواسطه نزدیک شویم، پر و بالمان بسوزد، چطور که رسول خدا صلی الله علیه وآله هم در شب معراج فرمود: «لودنوتُ انملة لاحترقتُ؛ اگر به قدر بند انگشتی نزدیکتر رفته بودم،
میسوختم.» و چه بسا که شناخت یاران و نزدیکان آنها، ما را به معرفت بهتر آنان یاری کند و آداب تقرّب را به ما بیاموزد.
در قرآن کریم زندگی پیامبران و ابرار مکرر مورد توجه قرار گرفته و بخشهایی از زندگی پیامبرانی مثل حضرت آدم، نوح، هود، ادریس، ابراهیم، موسی، داود، سلیمان، عیسی علیهم السلام و حضرت محمد صلی الله علیه وآله و بانوانی مثل آسیه و مریم و یا داستان شعیب و فرزندان او و حوادث یوسف و یعقوب بازگو شده است. آری شناخت پیامبران الهی و انسانهایی که آوای وحی را شنیدهاند و فروغ آسمانی بر قلبشان تابیده است، میتواند در سفر ملکوتی و سیر و سلوک معنوی، بهترین راهبر و راهنمای انسان باشد.
ماهنامة «فرهنگ کوثر» که در سایه بارگاه ملکوتی یادگار عترت، روییده و نهالی چهار ساله شده است، هم اینک برخی مقالات و آثار خود را به صورت کتاب به شیفتگان تاریخ و سیرة معصومین علیهم السلام تقدیم میدارد. اولین شماره از مجموعة کتاب کوثر، قصههای ماهنامه بود که به عنوان «بوستان معصومه سلام الله علیها» منتشر میشود.
«یاران آفتاب» نام دومین اثر از مجموعة کتاب کوثر است که به مناسبت سال امام علی علیه السلام (1379 هجری شمسی) به معرفی چهارده تن از یاران امیرالمؤمنین علیه السلام پرداخته است.
گنجینة گرانبهای مقالاتی که در سایة فرهنگ کوثر با توفیق الهی و عنایات عترت علیهم السلام فراهم آمد، شامل چندین جلد مباحث مربوط به معصومین علیهم السلام و یاران آنهاست. امیدواریم در سایهسار بوستان پرگل و عبیرآگین حضرت معصومه سلام الله علیها زندگینامة تمام یاران معصومین علیهم السلام و دائرةالمعارف رجال و تراجم عصر حضور تدوین شود و امت بزرگوار اسلامی را برای عصر ظهور و یاری حضرت بقیةالله4 آمادهتر سازد.
انتخاب چهارده نام از جمع یاران پیشوای اول، به معنای برتری مقام معنوی آنان نیست. بلکه معرفی یارانی که کمتر شناخته شدهاند، مورد توجه بوده و به هر دلیل، قرعة پژوهش و نگارش به نام این اصحاب بزرگوار اصابت کرده است. امیدواریم زندگینامة دیگر «یاران آفتاب» در دفترهای آینده تدوین و منتشر شود و یاران آفتاب همیشه به زندگی فرزندان قرآن، نور و نیرو هدیه کنند. انشاءالله.
اطلاعات ما از زندگی، اخلاق، اندیشهها، فعالیتها و موضعگیری عموم انسانهایی که در چهارده قرن قبل در مکه و مدینه و کوفه و غالباً در سرزمین حجاز و عراق میزیستهاند، بسیار اندک است. اما با کاوش و تفکر در همان گزارشهای محدودی که در لابهلای کتب حدیث و تفسیر و تاریخ و انساب و ملل و نحل آمده است، بسیاری از حقایق را میتوان دریافت. پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و پیشوایان معصوم علیهم السلام در ذهن و قلب انسانها از جایگاه والا و برجستگی خاصی برخوردار بودهاند و خود آنان به نگارش و حفظ و ثبت و نقل حدیث سفارش کردهاند. از اینرو، اصحاب و یاران و راویان حدیث هزاران چشمهی نور از گفتار و رفتار آنان جاری ساخته و تشنگان معنویت و عدالت را سیراب کردهاند و راه روشن سعادت و آزادی و برادری و ایمان را فرا دید انسانها نهادهاند.
مجموعة «یاران آفتاب» میتواند نسل جوان ما را با میراث گرانبهای فرهنگی و تبارنامة تاریخی خویش آشنا سازد و سیمای مردانی بزرگ را که در عصر اهلبیت علیهم السلام میزیستهاند، برای آنان ترسیم کند و جهاد و اخلاص و تلاش پیشتازان قبیلة ایمان را به فرزندان امروز امت اسلامی بیاموزد.
در پایان از مسؤولان آستانة مقدسة حضرت معصومه سلام الله علیها و مدیریت محترم فرهنگی آن که در چاپ و نشر این مجموعه همت گماشتند، سپاسگزاریم.
والحمد لله ربّ العالمین
آستانة مقدسة حضرت معصومه سلام الله علیها ـ پژوهشکدة کوثر
عید غدیر 1432هـ.ق 24/8/1390ش
1.زید بن صوحان عبدی جانباز بهشتی
ابوسلمان(1)زید بن صوحان عبدی معروف به «زید الخیر» و ربعی، از اصحاب خاص علی علیه السلام بود. او اهل کوفه یا حجاز شمرده میشد و در کوفه، مدائن و بصره سکونت داشت.(2)طبق گزارشی، وی رزوگار زندگی پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله را درک کرد و در حضور آن حضرت اسلام آورد.(3)به همین دلیل، برخی از تاریخنگاران وی را صحابی حضرت رسول صلی الله علیه وآله شمردهاند؛(4)ولی بسیاری از شرح حالنگاران او را تابعی دانستهاند. مضمون بعضی از روایات نیز نشان میدهد که او همانند اویس قرنی پیامبر صلی الله علیه وآله را ملاقات نکرد.
زید بن صوحان از خاندان عبدالقیس ـ شاخهای از قبیلة ربیعه ـ بود. او سه برادر به نامهای صعصعه، عبدالله و سیحان داشت که هر یک، از شخصیتهای برجستة تاریخ و یاوران ارزشمند علی علیه السلام بودند.(5)
دیدگاه رجالشناسان شیعه و سنی دربارة زید، بسیار روشن و صریح است. به گواهی همة آنها زید از شخصیت والایی برخوردار و از اولیا و خواص اصحاب علی علیه السلام به شمار میرفت. شیخ طوسی (متوفای 460ق) او را از اصحاب امام علی علیه السلام خوانده، میگوید: زید از ابدال بود.(1)
آیتالله خویی، صاحب کتاب معجم رجال الحدیث، میگوید: در بزرگی قدر و منزلت زید همین بس که او از یاران علی علیه السلام بود و در مقابل دیدگان آن حضرت در جنگ جمل به شهادت رسید.(2)
ابنقتیبه نیز در کتاب المعارف، زید را از بهترین مردم دانسته و از حضرت رسول صلی الله علیه وآله روایاتی در ستایش او نقل کرده است.(3)
ذهبی در دو کتاب خود از او یاد میکند و دربارهاش مینویسد: یزد بن صوحان از بزرگان تابعان و از دانشمندان و عابدان بود. او بسیاری از روزها روزه میگرفت و شبها به نماز میایستاد.(4)
در کتاب «شذرات الذهب» میخوانیم: زید بن صوحان از خواص اصحاب علی علیه السلام و از صالحان و پرهیزکاران بود.(5)
ابن اثیر جزری نیز او را چنین توصیف کرده است: او فاضل، دیندار، نیکوکار و بزرگ خاندان خویش بود.(6)
خیرالدین زرکلی میگوید: او یکی از شجاعان و بزرگان بود. در فتح نهاوند شرکت داشت و در آن جنگ دست چپش قطع شد. او در جنگ جمل در شمار یاران علی علیه السلام بود.(1)
رجالنویسان و تاریخنگاران دیگر مانند ابن داود حلی،(2)احمد بن خالد برقی(3)، خطیب بغدادی(4)و بسیاری از دانشمندان معاصر از او یاد کرده، وی را ستودهاند.
زید بن صوحان از علی علیه السلام، سلمان فارسی، ابی بن کعب و ام سلمه، همسر گرانقدر رسول صلی الله علیه وآله حدیث نقل کرده است. راویانی چون ابووائل شقیق بن سلمة الاسدی، سالم بن ابی الجعد و... روایات زید را برای مؤمنان باز گفتهاند.(5)
روزگار زندگی زید، که با ایام خلافت ابوبکر، عمر و عثمان مصادف بود، روزگاری غمانگیز برای او و عاشقان اهلبیت علیهم السلام و رهیافتگان طریق هدایت شمرده میشد.
در این دوره تأسفبار، که عصر مظلومیت اسلام ناب و ولایت راستین به شمار میرود، یاران و پیروان علی علیه السلام از هر گونه تلاش برای استفاده از دریای علوم و معارف حقیقی دین و نشر احکام شریعت و عمل به وصایای نبی اکرم صلی الله علیه وآله بازداشته شدند؛ به ویژه در زمان خلافت عمر که نوشتن حدیث و نقل روایات پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله نیز ممنوع گردید.
افزون بر این، در ایام خلافت علی علیه السلام نیز فرصت مناسبی برای پیروان و تشنگان علوم و معارف به دست نیامد؛ زیرا آن حضرت زمان کوتاه خلافتش را در مسیر مبارزه با منافقان و مسلماننمایان و دنیاطلبان سپری کرد و یاران امام نیز همراه وی در جهاد شرکت کردند. اگر روایتهای اندک زید را مورد بررسی قرار دهیم، در مییابیم که او بیشتر به مسألة ولایت و امامت ائمه علیهم السلام عنایت داشته، به نقل چنین روایاتی پرداخته است. او همچنین روایتهایی در مسائل اخلاقی دارد. در یکی از روایتها زید میگوید: از علی علیه السلام پرسیدم: کدام سلطان پیروز و قویتر است؟
فرمود: هوای نفس.
ـ کدام خواری از همة خواریها بدتر است؟
ـ آرزوی بر دنیا.
ـ کدام فقر شدیدتر است؟
ـ کفر پس از ایمان.
ـ کدام فراخوانی گمراه کنندهتر است؟
ـ دعوت به هیچ. (دعوت به سوی غیرخدا، فراخوانی به هیچ است.)
ـ چه کاری بهتر است؟
ـ تقوا.
ـ کدام عمل پیروز است؟
ـ طلب کردن چیزی که نزد خداست.
ـ دوست بد کیست؟
ـ کسی که گناه و نافرمانی خدا را زیبا جلوه دهد.
ـ کدام گروه از مردم بدبختترند؟
ـ آنان که دین خود را در برابر دنیای دیگران میفروشند.
ـ تواناترین مردم کیانند؟
ـ کسانی که بردباری پیشه میکند.
ـ کدام دسته از مردم بخیل و حریص شمرده میشوند؟
ـ کسانی که از راه حرام، مالی را به دست آورند و نابجا مصرف کنند.
ـ زرنگترین مردم کیانند؟
ـ آنان که راه را از بیراهه تشخیص دهند و در راه رشد گام بردارند.
ـ کدام گروه از مردم بردبارترند؟
ـ کسانی که خشمگین نمیشوند.
ـ چه کسانی از ثبات رأی بیشتری برخوردارند؟
ـ آنان که مغرور نشوند و دنیا با زیباییهایش فریبشان ندهد.
ـ کدام دسته از مردم احمقترند؟
ـ کسانی که فریب دنیا میخورند، در حالی که میبینند حالات دنیا تغییرپذیر است.
ـ حسرت کدام گروه از مردم بیشتر است؟
ـ آنان که دنیا و آخرت را بر خود حرام کنند؛ این، زیانی آشکار است.
ـ نابینایان کیانند؟
ـ آنها که برای غیرخدا کار میکنند، ولی از خدا توقع پاداش و ثواب دارند.
ـ کدام قناعت کننده بهتر است؟
ـ آنکه بدانچه خدای تعالی به او داده، راضی باشد.
ـ کدام مصیبت سختتر است؟
ـ مصیبتی که از ناحیة دین پدید آید.
ـ کدام کار نزد خدا محبوبتر است؟
ـ انتظار فرج.
ـ کدام دسته از مردم نزد خدا بهترند؟
ـ آنان که بیش از دیگران از خدا میترسند، تقوا پیشه میکنند و در دنیا زاهدترند.
ـ کدام سخن نزد خدا بهتر است؟
ـ ذکر خدا بسیار گفتن و تضرع و دعا در درگاه او.
ـ راستترین سخن کدام است؟
ـ شهادت به یگانگی خدا.
ـ چه کارهایی نزد خدا بزرگتر است؟
ـ تسلیم در برابر امر خدا و پرهیزکاری.
ـ کدام دسته از مردم کریمترند؟
ـ کسانی که در جایگاههای صدق و راستی صادق باشند.(1)
1) . بحارالانوار، ج74، ص377.
زید دوران خلافت ابوبکر، عمر و عثمان را درک کرد؛ اما گزارش چندانی از فعالیت زید در روزگار خلافت ابوبکر و عمر در دست نیست؛ تنها شرکت او در جنگ قادسیه (فتح نهاوند) در ایام خلافت عمر گزارش شده است که به قطع شدن دست چپش انجامید.(1)در روزگار خلافت عثمان ـ که دورة اوج نابسامانیها، ستمها و بیعدالتیها بود ـ زید به شایستگی در عرصههای سیاسی و اجتماعی حضور داشت و در راه به دست آوردن حقوق مردم و جلوگیری از ستم، تلاش کرد.
طبق یکی از روایات، او همراه مالک اشتر، کمیل بن زیاد، جندب بن زهیر، برادرش صعصعه و گروهی از مردم کوفه نزد عثمان شتافت و از سعید بن عاص(2)حاکم کوفه شکایت کرد. آنها از عثمان خواستند سعید را از حکومت کوفه بر کنار کند.(3)زید به عثمان گفت: ای عثمان! به عدالت رفتار کن تا مردم نیز دربارهات به عدالت رفتار کنند.
هر چند عثمان در آن مجلس گفتة آنان را پذیرفت؛ ولی در عمل به تقاضای آنها توجهی نکرد و سعید را از کار برکنار نساخت.
البته سعید با مردم کوفه، سپاهیان مالک اشتر و تهدید آنان روبهرو شد، از حکومت به کوفه چشم پوشید و به مدینه بازگشت. مخالفت سردارانی چون مالک اشتر، کمیل بن زیاد و زید بن صوحان سبب شد تا عثمان آنها
را به شام و از آنجا به حمص تبعید کند. صراحت لهجه و شجاعت این گروه، حاکمان مناطق مختلف شام و حمص را به وحشت افکند. آنها برای رهایی از این مشکل، ناگزیر تبعیدیان را دوباره به کوفه بازگرداندند.(1)
بیشترین فعالیت سیاسی زید در جریان خلافت علی علیه السلام گزارش شده است. او در راه معرفی چهرة حقیقی علی علیه السلام تلاش بسیار انجام داد تا جایی که برخی او را فدایی علی علیه السلام لقب دادند.(2)
در دورة امامت آن حضرت، دشمنان واقعی دین و دنیاطلبان، عدالت علی علیه السلام را تحمل نکردند، هر یک برای رهایی از آن به نیرنگی دست یازیدند و قلب آن حضرت را جریحهدار کردند. امام علی علیه السلام در نامهای به مردم کوفه، ضمن دعوت از آنان برای شرکت در جنگ جمل، اوضاع سیاسی و اجتماعی آن روزگار را چنین تبیین فرمود:
«اینک بدانید که پایگاه هجرت، اهل خویش را از خود رانده است؛ اهلش نیز از آن دل برکندهاند و خود چونان دیگی جوشان در جوش و خروش است و بحران به مرکز سرایت کرده است. پس به خواست خداوند، به سوی فرمانده خویش بشتابید و در جهاد با دشمن پیشدستی کنید.»(3)
زید مردم کوفه را به یاری علی علیه السلام فراخواند. او در این راستا از شیوههای گوناگونی بهره برد که یکی از آنها نقل حدیث بود. او مردم را پیرامون خود گرد میآورد و روایاتی دربارة عظمت شأن علی علیه السلام برایشان
نقل میکرد. طبق یکی از این روایتها، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:
«علیٌّ امیر البررة و قاتل الفجرة، منصور من نصره، مخذول من خذله الی یوم القیامة.»
«علی علیه السلام امیر نیکان و کشندة ستمکاران است. هر کس او را یاری کند، خدا او را یاری کرده است و هر کس از وی روی گرداند، خداوند روز رستاخیز از او روی میگرداند.»(1)
او چنین میگفت: در میان امت محمد صلی الله علیه وآله، علی علیه السلام اولین فردی است که اسلام آورد.(2)
زید در تشویق مردم برای دفاع از حریم ولایت، مجالسی برپا کرد و به معرفی شخصیت علی علیه السلام پرداخت. او میگفت: «ای مردم! به سوی علی علیه السلام حرکت کنید تا به حق دست یابید.»(3)
او چنین میگفت: حذیفة بن یمان، صحابی گرانقدر پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله به من چنین خبر داد: به زودی فتنهها و آشوبهایی رخ خواهد داد که تشخیص حق از باطل، دشوار است و مردم عوض میشوند. مراقب باشید.
از حذیفه پرسیدم: راه نجات چیست؟ گفت: به گروهی که علی علیه السلام در آن است، بنگرید و به آن بپیوندید.(4)
علی علیه السلام اندکی پیش از جنگ جمل، امام حسن علیه السلام و عمار بن یاسر را به کوفه فرستاد تا مردم را به شرکت در جنگ فرا خوانند. هنگامی که آنان مردم را در مسجد کوفه گرد آوردند، ابوموسی اشعری بر فراز منبر جای گرفت؛ مردم را از دخالت در جنگ برحذر داشت و گفت: ای مردم! تقوا پیشه کنید، خودتان را نکشید، خداوند بر شما رحیم است.
سپس گفت: این نامة عایشه است. او به من فرمان داده تا مردم کوفه را از شرکت در جنگ باز دارم. پس ای مردم! در جنگ دخالت نکنید؛ نه دوست باشید و نه دشمن. هر کس میخواهد به کسی نگاه کند که بخشی از پیکرش زودتر از او به بهشت میرود، به زید بن صوحان بنگرد.
زید، که در مسجد حضور داشت، از سخنان ابوموسی خشمگین شد و بر او خروشید. آنگاه بر در مسجد ایستاد؛ نامة عایشه خطاب به خود و مردم کوفه را خواند و گفت: عایشه از ما خواسته تا در خانه بنشینیم و از یاری علی علیه السلام دست برداریم؛ ولی ما تا وقتی فتنه و آشوب در جامعه وجود دارد، میجنگیم.
سپس به اشعری گفت: اگر بتوانی مسیر رود فرات را عوض کنی و آن را به عقب برگردانی، خواهی توانست مردم را از علی علیه السلام دور کنی. سپس این آیه را قرائت کرد: أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ؛ آیا مردم پنداشتند وقتی گفتند ایمان آوردیم، رها میشوند و مورد آزمایش قرار نمیگیرند؟(1)
آنگاه خطاب به مردم کوفه گفت: «ای مردم! همگی به سوی امیرمؤمنان و سرور مسلمانان حرکت کنید تا به حق دست یافته، هدایت شوید.»(2)
پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، در روایتهای مختلف زید را ستوده، از سعادتمندی او خبر داده است. طبق این روایات، پیامبر صلی الله علیه وآله پیشاپیش از قطع شدن دست زید در جهاد خبر داد و فرمود: این دست پیش از زید به بهشت میرود.
افزون بر این، پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:
«زیدٌ الخیر الأجذم و جندب ما جندب؟ فقیل یا رسول الله؟ اتذکر رجلین؟ قال: اما احدهما فسبقته یده الی الجنّة بثلاثین عاماً و اما الاخر فیضرب ضربة یفصل بها بین الحق و الباطن.»
طبق این حدیث، پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله از زید و جندب یاد کرد و فرمود: دست یکی از این دو نفر (زید) سی سال زودتر از خود او به بهشت میرود و دیگری ضربة شمشیرش جداکنندة حق از باطل است.(1)
دانشمندان اهل سنت نیز دربارة شأن و منزلت زید بن صوحان، روایاتی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله نقل کردهاند. ابن منظور میگوید: پیامبر فرمود: «زید رجل من امتی تدخل الجنة یده قبل بدنه؛ زید مردی از امت من است که دستش زودتر از بدنش به بهشت میرود.»(2)
آن بزرگوار همچنین فرمود: «زید و ما زید یسبقه بعض جسده الی الجنة ثم یتبعه سائر جسده الی الجنة؛ زید و نمیدانید که زید کیست. بخشی از پیکرش به سوی بهشت از او پیشی میگیرد.»(3)
علی علیه السلام نیز فرمود: «من سرّه ان ینظر الی من یسبقه بعض اعضائه الی الجنة فلینظر الی زید بن صوحان؛ هر کس میخواهد به کسی نگاه کند که بخشی از پیکرش زودتر از او به بهشت میرود، به زید بن صوحان بنگرد.»(1)
در حدیث دیگری میخوانیم که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «به زودی پس از من مردی به نام زید خواهد آمد که بخشی از پیکرش بیست سال زودتر از خود او به بهشت میرود.»(2)
یکی دیگر از برجستگیهای زید، زهد و تقوای اوست. بسیاری از مورخان او را صوّام و قوّام توصیف کرده؛ متقی، زاهد و پارسا شمردهاند. او بسیاری از روزها روزه میگرفت و شبها به عبادت میپرداخت. بسیاری اوقات از زن و فرزند کناره میگرفت، شبهای جمعه تا صبح بیدار میماند و به راز و نیاز با خدا میپرداخت. بدین سبب، طبق برخی از روایتها، روزی سلمان فارسی به او گفت: «ای زید! بدنت و همسرت بر تو حق دارند؛ قدری از عبادت خود بکاه و به امور آنان رسیدگی کن.»
اطاعت از ولایت و امامت علی علیه السلام و دلباختگی به آن حضرت، از صفات برجسته و فراموش ناشدنی زید است و تا ابد در آیینة تاریخ میدرخشد. هر چند تشیّع درگذر تاریخ همواره با نفاق و دشمنی بداندیشان
روبهرو بوده و در اوج مظلومیت به سر برده است؛ ولی هرگز چهرة تابناک عاشقی چون زید بن صوحان مقهور کینهتوزی دشمنان نشد و در زنگار فراموشی فرو نرفت.
دربارة علاقة زید به خاندان پیامبر و مرکز ولایت، نمونههای روشنی در تاریخ وجود دارد که تردیدها را از میان برمیدارد.
بیشک وقتی تحولات اجتماعی با بروز شبههها و تردیدهای اعتقادی و فکری همراه باشد، تشخیص درست و به موقع حقیقت، بسی دشوار است. حوادث پس از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، نمونة بارز چنین تحولاتی است. روزگاری که غرض ورزان کوردل، به یاری منافقان و مسلماننمایان، تصمیم گرفتند بر حقیقت دین پرده افکنند و دینداران و تشنگان وحی را در برزخ تردید نهند، در چنین زمانی، تیزبینی و هوشیاری گروهی از رادمردان تاریخ سبب شد تا اسلام ناب همچنان بر گسترة حیات بشر پرتو افکند.
یکی از این رادمردان آزاده و هوشمند، که این رسالت بزرگ را به انجام رساند، زید بن صوحان بود. او به خوبی بر تردیدها فائق آمد، نور را از ظلمت باز شناخت، تا پای جان بر عقیدة راستین خود ثابت قدم ماند و در شمار راستقامتان تاریخ درآمد. زید، پیش از جنگ جمل، مردم را به اطاعت از امام علیه السلام فراخواند و خود نیز به شایستگی در خط مقدم نبرد شرکت جست.
سخنان زید در هنگام شهادت، گویاترین گواه ارادت او به اهلبیت علیهم السلام است. او لحظاتی پیش از شهادت، به امام علیه السلام که نزدش شتافته بود، چنین گفت:
«ای امیرمؤمنان! خداوند جزای خیرت دهد. تو خداشناس، آگاه به قرآن و بلندمرتبه هستی و خدا در دلت بزرگ است. به خدا سوگند، از روی نادانی به یاریات نشتافتم. من از ام سلمه ـ همسر گرانقدر پیامبر صلی الله علیه وآله ـ شنیدم که میگفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله؛ هر کس من مولای او باشم، علی نیز مولای اوست. خدایا کسی که او را دوست دارد، دوست بدار و آنکه با او دشمنی میورزد، دشمن باش؛ کسی که او را یاری دهد، یاری کن و آن که به او ستم کند، خوارساز.» به خدا سوگند، من از آنکه به سبب دشمنی با تو نزد خداوند خوار گردم، بیزارم.»(1)
براساس روایتی دیگر از زید پرسیدند: «هرگاه قرآن با سلطان به مبارزه برخیزد، به کدام طرف خواهی رفت؟ گفت: به سوی قرآن.»(2)
درستی کردار و نیکاندیشی زید، هر انسان منصفی را به ستایش وا میدارد. دوست و دشمن زید را ستودهاند. در میان انبوه سخنانی که در ستایش زید بیان شده، گفتار امام علی علیه السلام گرانقدر و مهمتر مینماید. بر اساس روایات، آن حضرت در شهادت وی گریست. هنگامی که زید از اسب بر زمین افتاد، امام علی علیه السلام نزدش شتافت، بر بالینش نشست و چنین فرمود: «رحمک الله یا زید کنت خفیف المؤونة، عظیم المعونة؛ ای زید!
خدا تو را رحمت کند که کم مصرف و پر فایده بودی.»(1)
زید گفت: مرا با لباسهایم دفن کنید، لباسم را بیرون نیاورید و خونهای بدنم را نشویید؛ زیرا میخواهم آنها در روز رستاخیز بر پایداریام شهادت دهند.
آری، کسی که روزها روزه میگیرد، شبها به عبادت میپردازد، در صحنههای مختلف سیاسی، نظامی و اجتماعی حضور جدی دارد و این چنین جان خود را در راه دوست فدا میکند، سزاوار چنین توصیفی است. ابنعباس میگویند: از صعصعه درباره زید پرسیدم؛ او برادرش را چنین توصیف کرد: «کان و الله المروة، شریف الاخوة، جلیل الخطر، بعید الاثر، کمیش العروة، الیف البدرة، سلیم جوانح الصدر، قلیل وساوس الدهر، ذاکراً لِله طرفی النهار و زلفاً من اللیل، الجوع و الشبع عنده سیّان، لاینافس فی الدنیا، یطیل السکوت و یحفظ الکلام، و ان نطق نطق بعقام، یهرب منه الدعار الاشرار و یألفه الاحرار الاخیار.»
به خدا سوگند! او در جوانمردی سرآمد، در برادری شریف و بزرگوار، والا مقام و از دیرباز گرامی بود. دلی تهی از کینه داشت و کمتر دستخوش وسوسههای روزگار میشد. روز و شب به عبادت مشغول بود و سیری و گرسنگی در نظرش یکسان مینمود. در امر دنیا پیشی نمیگرفت. افراد شرور از او دوری میجستـند و آزادگان و نیـکمردان با او مأنوس میشدند.(2)
زید از محضر سلمان فارسی نیز کسب فیض کرده، از وی حدیث شنیده بود؛ ولی ارتباط این دو بزرگوار تنها در نقل حدیث خلاصه نمیشد. بر اساس گفتۀ مورّخان، زید ارادت خاصی به سلمان داشت. این دلبستگی سرانجام با پیوند برادری به اوج رسید و او، به میمنت این پیوند، «ابوسلمان» را برای خود برگزید.(1)
بر اساس آنچه در تاریخ ثبت شده، زید در همة صحنههای اجتماعی و سیاسی روزگار خود حضور جدی داشت و در راه خوشبختی مردم تلاش میکرد. او روزی در بصره مردانی را دید که همواره عبادت میکردند و از دنیا دست شسته بوند. زید بن صوحان، با مشاهده وضعیت آنان، برای آنها خانه ساخت و سپس به آنها توصیه کرد که برای برآوردن نیازهای زندگی خود و فرزندانشان تلاش کنند. او همواره به آنها سرکشی میکرد و از احوالشان با خبر میشد.(2)
علاقه به شهادت، از صفات برجسته مؤمنان واقعی است؛ مؤمنانی که با عشق و آگاهی، خط سرخ شهادت را میپیمایند و در حیات جاوید گام مینهند.
زیدبن صوحان، از گروه دلدادگان عاشق بود. او، که دستش را پیشتر به بهشت فرستاده بود، ندای حق را لبیک گفت و در جمل به یاری علی علیه السلام شتافت. او، پیش از جنگ، به مولایش علی علیه السلام چنین گفت: ای مولای من! در این جنگ کشته میشوم. حضرت فرمود: از کجا میدانی؟ گفت: در خواب دیدم دستم از آسمان به زمین فرود آمد و در حالی که به من اشاره میکرد، گفت: «به سوی من بیا.»(1)
جنگ جمل در بعدازظهر یکی از جمعههای سال 36ق در منطقه فریبه اتفاق افتاد و تا شامگاه پایان پذیرفت.(2)
در این نبرد نامآورانی چون سلمان فارسی، عمار بن یاسر و کمیلبن زیاد در میان سپاه علی علیه السلام دیده میشدند. به گفتة برخی از راویان، یاوران امام علیه السلام حدود بیستهزار نفر بودند، حدود 80 تن از این گروه در جنگ بدر شرکت داشتند و 1500 تن از صحابه پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله شمرده میشدند. در این نبرد، هزار پیاده و هفتاد سواره از سپاه امام علیه السلام به شهادت رسیدند که زید بن صوحان یکی از آنها بود.(3)علی علیه السلام، پس از شهادت سیحان برادر زید، پرچم قبیلة ربیعه را به دست وی داد و او تا هنگام شهادت، پرچمدار سپاه امام علیه السلام بود.(4)زید، پس از نبردی سخت و شجاعانه، به وسیله عمرو بن یثربی به شهادت رسید.(5)
به گفته برخی از راویان، وقتی یاران علی علیه السلام برای کشتن عمرو پیش آمدند، او چنین گفت: اگر میخواهید مرا بکشید، بدانید که من علیا و هند را در جمل کشتم و سپس زید بن صوحان را، در حالی که او پیرو دین علی علیه السلام بود، از میان بردم.(1)
به نوشته برخی از مورخان، زید بن صوحان، هنگام شهادت، چنین وصیت کرد:
«ادفنونی فی ثیابی فانّی مخاصم و لاتغسلوا عنّی دماً و لاتنزعوا عنّی ثوباً؛ مرا با لباسهایم دفن کنید، لباسم را بیرون نیاورید و خونهای بدنم را نشویید؛ زیرا میخواهم آنها در روز رستاخیز بر پایداریام شهادت دهند.»(2)
بر اساس روایتی دیگر، زید وصیت کرد: «ادفنونی فی ثیابی فانّی مخاصم القوم؛ مرا با لباسهایم دفن کنید تا در روز رستاخیز علیه دشمنانم شهادت دهند.»(3)
در بصره و در سمت راست مسیر سیبه ـ در قریة کوت الزین ـ گنبد گِلین، کوچک و قدیمی مزار زید دیده میشود. بیابان خشک و سوزان پیرامون آن گنبد، حکایتی غمانگیز را بازگو میکند؛ حکایتی به تلخی غربت.(4)
از آثار به یاد ماندنی و ارزشمند زید، محراب و مسجدی کهن است که در جنوب غربی مسجد سهله (مسجد بنی ظفر) در کوفه قرار دارد و از آن کوچکتر است. این مسجد، در گذر زمان، گواه حوادث مختلف بوده و بارها مرمت و بازسازی شده است.(1)بر اساس برخی از روایات، دعا در این مسجد، مورد اجابت قرار میگیرد. علی بن ابراهیم از پدرش چنین نقل کرده است: در مسیر مکه، برای انجام مراسم حج، وارد کوفه شدیم و به مسجد «سهله» رفتیم. در آنجا شخصی را در حال نماز و دعا یافتیم. وقتی عبادتش پایان پذیرفت، به گوشه دیگر مسجد رفت و در آنجا دو رکعت نماز گزارد و دعا کرد. چون نماز و دعایش پایان یافت، از او درباره این مکان پرسیدیم؛ فرمود: اینجا منزل ابراهیم خلیل علیه السلام است.
آنگاه به زاویه غربی و شرقی رفت و در آن دو مکان نیز نماز گزارد و دعا کرد. وقتی این اعمال را انجام داد، از مسجد بیرون رفت و به مسجد کوچکی در نزدیکی مسجد سهله شتافت. ما نیز در پی او به آنجا رفتیم. وی در این مسجد دو رکعت نماز با خشوع به جای آورد. سپس دستانش را به آسمان بلند کرد و دعای ویژهای قرائت کرد. آنگاه گریست، گونة خود را بر زمین نهاد و گفت: ارحم من اساء و اقترف و استکان واعترف.
سپس گونه دیگرش را بر زمین نهاد و دعا کرد. پس از آن، از مسجد خارج شد. ما به دنبال وی بیرون رفتیم. از وی پرسیدم: ای مولای من! نام این مسجد چیست؟ فرمود: این، مسجد زیدبن صوحان، صحابی امام علی
1) . مراقد المعارف، ج1، ص318.
بن ابیطالب علیه السلام است. در این لحظه آن بزرگمرد ناپدید شد و ما دیگر وی را ندیدیم. در خبری آمده است که گویا آن شخص، حضرت خضر علیه السلام بود.(1)
علامه مجلسی میفرماید: از آداب مسجد زیدبن صوحان آن است که ابتدا دو رکعت نماز میخوانی، دستان خود را به آسمان بلند میکنی و میگویی: الهی قد مدّ الخاطئ المذنب یدیه و...(2)
سپس پیشانی را بر خاک بگذار و بگو: ارحم من اساء واقترف و استکان و اعترف. آنگاه گونة راست را بر زمین بگذار و بگو: ان کنت بئس العبد، فانت نعم الرّب. پس از آن، گونة چپ را بر زمین بگذار و بگو: عظم الذّنب من عبدک فلیحسن العفو من عندک یا کریم. سپس سجده کن و صدبار بگو: العفو، العفو.(3)
2.صعصعة بن صوحان عبدی سفیر امامت
2.صعصعه بن صوحان عبدی
سید جعفر ربانی
اشاره
صعصعه فرزند صوحان فرزند حُجر و کنیهاش «ابوطلحه» یا «ابو عمرو» بود(1)و نسبتش با پانزده واسطه، به «عبدالقیس» از بزرگان قبیله «ربیعه» میرسید و از همین جهت به او «صعصة بن صوحان عبدی» گفتهاند.
اولین کسی که از این طایفه اسلام آورد، عمرو بود که به دستور یکی از رؤسای این قبیله به نام «منذر بن عائذ» خدمت پیامبر صلی الله علیه وآله رسید، تا از میزان علم آن حضرت آگاهی یابد. او پس از شرفیابی به خدمت رسول خدا صلی الله علیه وآله، مسلمان شد و در برگشت، ماجرا را برای «منذر» بیان کرد. او نیز مسلمان شد و پس از چندی منذر خود به محضر پیامبر صلی الله علیه وآله آمد. آن حضرت به او فرمود:
«ای اشجّ! (نام دیگر منذر) دو صفت در تو هست که خداوند آن دو را دوست دارد: حیا و حلم.»(2)
این طایفه عموماً در کوفه زندگی میکردند. صعصعه نیز اهل کوفه بود و در یکی از محلههای اطراف آن، روزگار میگذراند.
مطالعة حالات چهار فرزندِ صوحان (زید، عبدالله، سیحان و صعصعه، فضایی آکنده از عشق علی علیه السلام در این خاندان را به تصویر میکشد. تنها در جنگ جمل، سه برادر (صعصعه، زید، سیحان) حضور داشتند و سیحان پرچمدار بود. وقتی او به شهادت رسید، زید پرچم را به دست گرفت و چون شهید شد، صعصعه پرچم را برافراشته نگاه داشت.(1)
فصحات و بلاغت، خصوصیت دوم این خاندان بود. دانشمندان تاریخ، عنوان «خطبا» را از ویژگیهای این خانواده دانستهاند.(2)
امام صادق علیه السلام فرمود:
«هیچ یک از همراهان علی علیه السلام حق آن حضرت را نشناخت، مگر صعصعه و یاران صعصعه.»(3)
دانشمندان تاریخ و رجال، وی را به فصاحت و بلاغت و استادی در فن سخن ستودهاند و به او عناون «خطیب» دادهاند. علی علیه السلام نیز در نهجالبلاغه
در مورد او میفرماید:
«هذا الخطیب الشحشح...»(1)«این خطیب ماهر و توانا...».
ابن ابیالحدید میگوید: این عبارت را علی علیه السلام در مورد صعصعة بن صوحان فرموده است و همین افتخار برای او پس که علی علیه السلام او را به مهارت در سخن و فصاحت در لسان بستاید.(2)
شعبی (از فقیهان و شاعران بزرگ قرن اول) میگوید: من فن خطابه و سخنرانی را از صعصعة بن صوحان آموختم.(3)و جاحظ، دانشمند لغت و نحو (متوفّای 255) میگوید: صعصعه از فصیحترین مردم بود.(4)
جالب آنکه «عبدالملک بن مروان» که با علی علیه السلام و اصحابش خصومت داشته، دربارة صعصعه میگفت: «انّه احضر النّاس جواباً»؛ او حاضر جوابترین مردم بود.(5)
قبل از آغاز نبرد نهروان، سفیر علی علیه السلام بود و برای سخن گفتن با کوردلان خوارج، حضرت او را به سوی ایشان فرستاد.
سرودن اشعار، یکی دیگر از ویژگیهای صعصعه به شمار میرود. نمونة آن، منظومهای است که در رثای مولایش علی علیه السلام سرود. ترجمه
بخشی از آن، بدین شرح است:
برادرم! پس از تو با چه کسی اُنس گیرم و درد دلم را نزد که بازگو نمایم؟
غمهای روزگار یکی پس از دیگری برگرده تو جمع شد و اینک با رفتن تو آن غمها منتشر شد.
اگر مرگ اجازة سخن گفتن را بدهد، از مشکلاتی که نزد خوددارم، به تو شکوه میکنم.
با چشمی پربار بر تو اشک میریزم، هر چند که اشک ریختن من سودی ندارد.
این اندوه برای من کافی است که خاک قبر تو را با دست تکان میدهم.
زمانی که زنده بودی، برای من موعظهها داشتی و اینک برای زندگان موعظههای بیشتر داری.
چهقدر مشتاق هستم که لحظهای به سوی من بازگردی.
آیا قبر خبر به زائران علی علیه السلام میدهد که نور چشم آنان را در آغوش کشیده است؟
ای مرگ! از من چه میخواهی؟ آنچه از آن میترسیدم، انجام شد.
ای مرگ! اگـر فـدا قـبـول میکردی، جانـم را قربان امیرالمؤمنین میکردم.
آری روزگار با فقدان یارم، من را از خود طرد کرد؛ از اینرو است که آن را مذمّت میکنم و از آن شکایت دارم...(1)
1) . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، مؤسسة الوفا، بیروت، ج42، ص242. الی من لک بانسک یا اخیا طوتک خطب دهرقد توالی فلو نشرت قواک لی المنای بکیتک یا علی لدر عینی کفی حزناً بدفنک ثم انی وکانت فی حیاتک لی عظات فیا اسفی علیک وطول شوقی هل خبر القبر سائلیه ام هل نزاه احاط علماً لو علم القبر ممّن یواری یا موت ماذا اردت منی یا موت لوتقبل اقتداءاً دهر رمانی بفقد الفی ومن لی ان ابثک ما لدیا لذاک خطوبه نشراً وطیّاً شکوت الیک ما صنعت الیاً فلم یغن البکاء علیک شیئاً نفضت تراب قبرک من یدیا وانت الیوم اوعظ منک حیاً الی لوان ذلک رد شیئاً ام قرّ عین بزائریه بالجسد المستکن فیه تاه علی کل من یلیه حققت ما کنت اتقیه لکنت بالروح اقتدیه اذم دهری و اشتکیه
مقاومت وی در برابر انحرافهای بعضی از مدعیان خلافت از جمله معاویه و حضور در سه جنگ بزرگ (جمل، صفین و نهروان) که گاه سمت فرماندهی را بر عهده داشت، گویای شجاعت او است.
علی علیه السلام چاهها، قنوات و اموال زیادی برای محرومین وقف کرد. هنگامی که وقفنامه مینوشت، عدهای را شاهد میگرفت و صعصة بن صوحان از جمله آن شاهدان بود.(1)
1) . محمد بن یعقوب کلینی، کافی، دارالکتب الاسلامیه، 1367هـ.ق، ج7، ص51 و بحارالانوار، ج41، ص42 و ج42، ص74.
روزی علی علیه السلام در مورد خروج دجّال و اوصاف او سخنانی فرمود و در ضمن آن بیان داشت: قاتل دجّال همان است که عیسی علیه السلام پشت سرش نماز میگزارد. یکی از حاضران به نام «نزال بن سبره» به صعصعه گفت: مقصود از این فرد کیست؟ صعصعه پاسخ داد: کسی که عیسی علیه السلام به او اقتدا میکند، دوازدهمین فرزند از عترت پیامبر صلی الله علیه وآله است و نهمین فرزند از فرزندان حسین علیه السلام و او خورشیدی است که از مغرب این جهان، از بین رکن و مقام، طلوع خواهد کرد و زمین را از وجود ظالمان، پاک و عدالت را آنچنان حاکم خواهد کرد که هیچ کس بر دیگری ظلم نکند.(1)
او در مقابل انحراف از سنّت پیامبر صلی الله علیه وآله و بیعدالتیها آرام نمیگرفت؛ از اینرو، حاکمانی که سخنانش را تاب نمیآوردند، راهی جز تبعید او نداشتند. صعصعه دوبار تبعید شد، زمانی توسط عثمان از کوفه به شام(2)و زمانی دیگر به دستور معاویه از کوفه به بحرین.(3)
علامه امینی ماجرای تبعید و محل آن را بدین گونه نوشته است:
«پس از آنکه عثمان، ولید بن عقبه را از فرمانداری کوفه عزل کرد و
سعید بن عاص را بر آن سرزمین حاکم قرارداد، به وی دستور داد تا با مردم کوفه مدارا کند. از این جهت، سعید با بزرگان و قاریان این شهر جلساتی ترتیب دارد و حاضران در این مجالس افرادی همچون: مالک اشتر، زید بن صوحان، صعصعة بن صوحان و... بودند؛ اما در یکی از این گفتگوها بر سر مسألهای اختلاف در گرفت و همه به سعید اعتراض کردند. سعید بن عاص این ماجرا را به عثمان گزارش کرد و نوشت: با وجود مالک اشتر و دوستانش که اساتید معروف قرآن و مشتی ابله هستند، من در کوفه از عهده کوچکترین کاری برنمیآیم. عثمان در جواب دستور داد: آنان را به شام تبعید کن!
پس از استقرار آنها در شام، خبر به معاویه رسید که عدهای از اهل دمشق با مالک اشتر و دوستانش مینشینند و به گفتگو میپردازند. معاویه نامهای به عثمان نوشت که: گروهی را نزد من فرستادهای که شهر خود را دچار آشوب کردهاند و اینک از آن میترسم که مردم تحت اطاعت مرا به نافرمانی وادارند. عثمان دستور داد که آنان را به حمص (یکی از شهرهای نزدیک دمشق) تبعید کند. پس از مدتی عثمان دستور داد آنان را به کوفه بازگرداند؛ اما مدتی نگذشت که عثمان برای مرتبة دوم آنان را به حمص تبعید کرد.»(1)
دربارة صعصعه نوشتهاند: «و کان سیداً من سادات قومه»؛ او یکی از بزرگان قوم خود بود.
1) . علامه امینی، الغدیر، دارالکتب العربی، ج9، ص30 و 37.
در این که صحابی پیامبر صلی الله علیه وآله به چه کسی گفته میشود، نظریههای گوناگونی وجود دارد. چنانچه صحابی آن حضرت را کسی بدانیم که از ایشان حدیث نقل کرده، یا در غزوات شرکت داشته است، صعصعه جزو اصحاب نخواهد بود؛ زیرا وی در آن زمان خُردسال بود. ابن عبدالبرّ و ابن اثیر (دو تاریخنگار معروف) میگویند: او در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله مسلمان بود، ولی آن حضرت را ندید؛ زیرا در آن زمان خردسال بود.(1)
صعصعه به عنوان یاری صادق، همواره در کنار امیرمؤمنان علیه السلام حضور داشت.
اصبغ بن نباته میگوید: صعصعة بن صوحان مریض شد. به همراه علی علیه السلام برای عیادت وی به منزلش رفتیم. او که در بستر بیماری افتاده بود، با دیدن حضرت بسیار خوشحال شد. علی علیه السلام به او محبّت فراوان کرد؛ اما موقع خداحافظی، فرمود: ای صعصعه! این دیدار تکلیف من بود؛ مبادا آن را موجب فخر و مباهات بر دیگران قرار دهی!
صعصعه پاسخ داد: نه، یا امیرالمؤمنین! بلکه آن را اجر و ذخیرة آخرت میدانم.
1) . الاستیعاب، ج2، ص273 و اسدالغابه، المکتبة الاسلامیه، ج3، ص20.
علی علیه السلام فرمود: به خدا قسم! من تو را کم هزینه (برای نظام اسلام) اما پرتلاش میبینم.
صعصعه پاسخ داد: به خدا قسم شما در نظر من، بسیار آگاه به خداوند هستی و او در نظر شما بزرگ است. شما نیز نزد پروردگارت جایگاهی بلندداری و اهل حکمت و نسبت به مؤمنان، مهربان و رحیم هستی.(1)
امام علی بن موسی الرضا علیه السلام نیز در ملاقاتی که با احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی داشتند، از صعصعه تجلیل زیادی کرد و به همین داستان اشاره فرمود.(2)
در جنگ جمل، بعد از آنکه زید و سیحان (دو برادر صعصعه) به شهادت رسیدند، صعصعه خود پرچم لشگر را به دست گرفت و در جنگ صفین، بعد از آنکه معاویه جلوی جریان آب را بست، علی علیه السلام صعصعه را برای گفتگو نزد معاویه فرستاد و فرمود: به او بگو: ما مسیر خود را طی میکنیم و دوست نداریم قبل از آنکه حجت را تمام کنیم، آغازگر جنگ باشیم؛ پس از اطراف آب کنار روید تا ببینیم سرنوشت ما و شما به کجا میانجامد، در غیر این صورت، جناح پیروز، آشامنده آب خواهد بود.
صعصعه این پیام را رسانید. معاویه رو به همراهان خود کرد و از آنها نظرخواهی کرد. چند تن از یاران او همچون: ولید بن عقبه و عبدالله بن
سعد (برادر رضاعی عثمان) گفتند: اینان عثمان را تشنه کشتند، اکنون باید تشنه به قتل برسند. آنگاه بحث سختی بین معاویه و طرفدارانش از یک سو و صعصعه از سوی دیگر درگرفت.(1)
در جنگ نهروان نیز امیرمؤمنان علیه السلام صعصعه را برای گفتگو با خوارج فرستاد. آنها به صعصعه گفتند: اگر علی موضع ما را میداشت، آیا تو با او همراه بودی؟ پاسخ داد: آری.
گفتند: برگرد؛ زیرا تو بیدین و مقلّد هستی. صعصعه در پاسخ گفت: وای بر شما! آیا پیروی نکنم از کسی که خدا دستور اطاعت از او را داده است؟! آیا رسول خدا صلی الله علیه وآله وقتی جنگ شدّت میگرفت، علی علیه السلام را برای فرونشاندن آتش نبرد نمیفرستاد؟! کجا میروید و از چه کسی روی برمیگردانید؟! «عن القمر الباهر؟ و السّراج الزّاهر؟ و صراط الله المستقیم؟؛ از ماه درخشان و چراغ روشن و راه مستقیم خداوند روی میگردانید؟! خدا شما را نابود کند. عقلهای شما فاسد شده است. آیا امیرمؤمنان و وصیّ رسول خدا صلی الله علیه وآله را هدف گرفتهاید؟! هوای نفس، شما را در ضرر آشکاری فرو برده و شیطان، شما را از حق دور کرده است.
در این موقع «عبدالله بن وهب راسبی» (یکی از خوارج) جواب داد: ای پسر صوحان! سخن بسیار گفتی؛ به مولای خود بگو: ما به حکم خدا با وی نبرد خواهیم کرد.
صعصعه پاسخ داد: گویا میبینم به زودی در خون خود غوطهور خواهی شد و مرغان هوا انتظار فرود آمدن بر جسد تو را میکشند و در این هنگام کسی به فریاد شما نخواهید رسید. راسبی گفت: به مولایت بگو: ما
1) . بحارالانوار، ج32، ص439.
دست بردار از او نیستیم؛ مگر آنکه اقرار به کفر خود نماید، یا از گناهش توبه کند که خداوند توبهپذیر است.
وقتی صعصعه پاسخ و ماجرا را به علی علیه السلام گزارش کرد، حضرت فرمود: ای پسر صوحان! اخبار این گروه قبلاً به من اطلاع داده شده است. نه دروغ میگویم و نه دروغ برای من نقل شده است. آنان روز سختی در پیش دارند. آنگاه سر مبارک و دستهایش را به آسمان بلند کرد و سه مرتبه فرمود: پروردگارا! شاهد باش...(1)
پس از ضربت شمشیر ابن ملجم که علی علیه السلام در بستر بیماری افتاد، صعصعة بن صوحان به عیادت حضرت آمد؛ اما به علت وخامت حال ایشان، کسی اجازة ملاقات نداشت. از این جهت، صعصعه گفت: از طرف من به امیرمؤمنان علی علیه السلام بگویید: رحمت خداوند بر تو باد ای امیرمؤمنان! در حال حیات و بعد از آن؛ چرا که خدا در نزد تو بزرگ و آگاهی تو نسبت به او زیاد است. لحظهای بعد پاسخ حضرت را برایش بازگفتند که: خدا تو را رحمت کند که کم هزینه و پرفایده هستی.(2)
صعصعة بن صوحان از جمله کسانی بود که در نیمههای شب، در تشییع پنهانی جنازه مطهّر امیرمؤمنان علی علیه السلام شرکت کرد. وقتی حضرت
را دفن کردند، نزدیک قبر آمد. یک دست بر قلب خود گذاشت و با دست دیگر مشتی از خاک قبر برداشت و بر سرش ریخت و گفت:
«پدر و مادرم فدای تو یا امیرمؤمنان! گوارا باد بر تو که پاکیزه به دنیا آمدی. شکیباییات زیاد و جهادت بزرگ بود.
تجارت سودمند انجام دادی و به پیشگاه خالق خود قدم گذاشتی و خداوند با بشارتهایش تو را گرامی داشت و در جوار پیامبر صلی الله علیه وآله جای گرفتی و از جامهای بهشتی، از دست آن حضرت، سیراب شدی.
از خدا میخواهم به ما توفیق دهد که راه تو را ادامه دهیم و به ما دوست داشتن دوستانت و دشمن شمردن دشمنانت را عنایت کند و ما را در زمرة اولیای تو قرار دهد.
به مقامی رسیدی که هیچ کس به آن نمیرسد؛ زیرا در راه خدا جهاد و قیام کردی تا این که سنت پیامبر صلی الله علیه وآله زنده شد و فتنهها خاموش گردید.
بهترین درودهای من بر تو باد که مؤمنان به وسیلة تو پیروز شدند و نشانههای راه هدایت به وسیلة تو روشن بود.
اول کسی که با ایثار جان و مال ندای پیامبر صلی الله علیه وآله را اجابت کرد، تو بودی. با ذوالفقارت در مواقع ترس از او حمایت کردی.
خداوند دژهای ستمکاران و کافران و مشرکان را به وسیله تو درهم شکست. تو اهل گمراهی را نابود ساختی. گوارا باد بر تو که علم و یقین و جهادت از همگان بیشتر بود.
به خدا قسم، زندگی تو کلید هر خوبی و بسته شدن همة بدیها بود؛ ولی امروز دَرِ شرها باز و راه خیرها بسته شد.
اگر مردم سخنان تو را میپذیرفتند، نعمتهای خداوند از همه جا بر آنان سرازیر میگردید، ولی آنان دنیا را بر آخرت ترجیح دادند.»
بعد از این سخنان، صعصعه و همراهانش به شدت گریستند و به امام حسن و امام حسین علیهما السلام و سایر فرزندان علی علیه السلام تسلیت گفتند.(1)
ابن عبدالبرّ (متوفّای 463) میگوید: زمانی ابوموسی اشعری یک میلیون درهم از بیتالمال برای عمر فرستاد تا بین مسلمانان قسمت کند. او این مال را تقسیم کرد؛ ولی مقداری از آن زیاد آمد. مسلمانان در مورد مصرف آن اختلاف کردند. عمر به میان مردم آمد و اعلام کرد: ای مردم! این مقدار از بیتالمال را در چه موردی مصرف کنیم؟
صعصعه که در آن زمان جوانی نورس بود، ایستاد و گفت: مشورت با مردم در جایی است که حکمی از طرف قرآن وارد نشده باشد و اما آنچه قرآن بدان دستور داده، باید در همان مورد مصرف کرد.
عمر گفت: راست گفتی. تو از من هستی و من از تو هستم. و سپس مقدار اضافه را نیز بین مسلمانان تقسیم کرد.(2)
در روزگار عثمان نیز زمانی که وی بر منبر بود، صعصعه خطاب به او ابراز داشت: ای عثمان! خود منحرف شدی و امت تو نیز منحرف شدند. عدالت پیشه کن تا امت تو نیز به عدالت رفتار کنند.(3)
ماجرای دیگری از برخورد صعصعه با عثمان را شیخ طوسی این گونه نقل کرده است: صعصعه گفت: با چند تن از مردم مصر، نزد عثمان رفتیم. او گفت: مردی را پیش فرستید تا با من سخن گوید. مصریان مرا مقدّم کردند. عثمان که از کمی سنّ من تعجب کرده بود، گفت:
ـ این؟
در جواب عثمان گفتم:
ـ اگر ملاک دانش، سنّ آدمی بود، نه تو سهمی در آن داشتی و نه من؛ بلکه علم به فراگیری است.
ـ (آنچه از قرآن میدانی،) بازگوی.
ـ بسم الله الرحمن الرحیم. آنانی که وقتی قدرت در اختیارشان بگذاریم، نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر را زنده میکنند و پایان امور به دست خداوند است.(1)
ـ این آیه در مورد ما نازل شده است.
ـ پس امر به معروف و نهی از منکر کن.
ـ این سخنان را رها کن و آنچه میدانی، بیان کن.
ـ بسم الله الرحمن الرحیم. کسانی که از خانههای خود بدون هیچ گناهی اخراج شدند و تنها خداوند را پروردگار خود میدانستند.(2)
ـ این آیه نیز در مورد ما نازل شده است.
ـ پس آنچه از خداوند گرفتهای، بین همه مسلمانان تقسیم کن.
ـ ای مردم! مطیع حاکمان خود و همراه جامعه باشید و به سخنان این مرد که از خدا بیاطلاع است، گوش ندهید.
ـ تو میخواهی روز قیامت بگوییم: خدایا! ما از بزرگان خود اطاعت کردیم و آنان ما را گمراه کردند؟!(1)خدا پروردگار ما و پدران ما و در کمین ظالمان است.
عثمان در حالی که از پاسخهای من بسیار به خشم آمده بود، دستور برگشتن ما را صادر کرد و درها را به روی ما بست.(2)
بعد از صلح امام حسن علیه السلام، معاویه وارد کوفه شد. در آن روز عدهای از اصحاب علی علیه السلام نیز در کوفه حضور داشتند و امام حسن علیه السلام برای بعضی از آنها در فهرستی که نام و نام پدرانشان مشخص شده بود، از معاویه امان گرفته بود. از جمله این افراد، صعصعة بن صوحان بود. این افراد علیرغم میل باطنی خود، میبایست نزد معاویه رفته، به او به عنوان خلیفة مسلمین سلام میکردند. وقتی صعصعه بر معاویه وارد شد، معاویه گفت: چقدر خشمگین هستم که تو در امان من باشی. صعصعه پاسخ داد: به خدا قسم، من نیز از اینکه تو را به عنوان حاکم بر مسلمانان پذیرا باشم، بسیار ناراضیام. و سپس به همین عنوان بر او سلام
کرد. معاویه گفت: اگر در به رسمیّت شناختن من راستگو هستی، به منبر برو و علی را لعنت کن! صعصعه که از سویی متعهد به صلحنامة امام خود بود و از سوی دیگر از علی علیه السلام دستبردار نبود، بر منبر رفت و پس از حمد و ثنای خداوند گفت: ایها الناس! از نزد کسی میآیم که شرارتش را مقدم داشته و خیرش را مؤخر کرده است و به من فرمان داده است که علی علیه السلام را لعنت کنم. «فالعنوه لعنه الله»؛ پس او را لعنت کنید، خداوند نیز او را لعنت کند. حاضران در مسجد با صدای بلند آمین گفتند. معاویه گفت: نه به خدا قسم! مقصود تو کسی جز من نیست. باید دوباره او را با نام مشخص نمایی، صعصعه دوباره به منبر آمد و به گونهای سخن گفت که هر کس آن را جوری معنی میکرد. معاویه که از وی ناامید شده بود، دستور داد تا صعصعه را بیرون کردند.(1)
مسجد جامع دمشق گاه شاهد صحنههایی از مقابله حق و باطل بود. روزی که دانشمندان قریش و رؤسای قبیله ربیعه و بزرگان یمن در مسجد حضور داشتند، معاویه اظهار داشت: «خداوند خلفایش را گرامی داشت و بهشت را بر آنان واجب کرد و از آتش جهنم در امانشان داشت و سپس من را از آنان قرار داد. یاران مرا اهل شام مقرّر کرد، همانانی که از حریم خدا دفاع کردند و به یاری خدا بر دشمنانش پیروز گشتند.»
در آن روز احنف بن قیس و صعصعة بن صوحان نیز در مسجد بودند. صعصعه بلند شد و خطاب به معاویه گفت:
1) . رجال الکشی، ج1، ص285.
«ای پسر ابوسفیان! سخنان خود را بیکم و کاست بیان کردی. چگونه خدا تو را پیروز کرد در حالی که تو با ظلم بر ما پیروز شدی؟ و اما آنچه در مورد مردم شام گفتی، نیز خالی از حقیقت است؛ چرا که من هیچ مردی را به مانند ایشان مطیع مخلوق و عصیان کننده خالص ندیدم. اینان مردمانی هستند که تو دین و جسمشان را به وسیله مال دنیا خریدی. اگر پیوسته به آنان مال دنیوی پرداخت کنی، از تو حمایت میکنند و در غیر این صورت، تو را رها خواهند کرد.»
معاویه در پاسخ گفت: «ساکت شو ای پسر صوحان! اگر نبود بردباری من، هرگز به سخنانت گوش نمیدادم.»(1)
نمایندگانی از مردم عراق (عدی بن حاتم، احنف بن قیس، صعصعة بن صوحان و...) وارد سرزمین شام شدند. عمرو بن عاص به معاویه گفت: این افراد مردانی بزرگ و پیروان علی هستند که در رکابش در جنگ جمل و صفین جنگیدند. مجلسی سرّی ترتیب بده و با احترام تمام با آنان ملاقات کن. او پذیرفت و در آن مجلس چنین گفت: خوش آمدید ای اهل عراق! شما به سرزمین خدا و شهر مقدس قدم گذاردید، سرزمینی که حشر و نشر از آنجاست. شما بر بهترین امیری وارد شدید که بزرگانتان را احسان و کوچکهای شما را ترحّم میکند. اگر همه مردم فرزندان ابوسفیان بودند، همه صاحب حکمت و عقل نیز میشدند.
1) . بحارالانوار، ج44، ص132.
در این میان، اهل عراق حاضر در مجلس به صعصعه که حاضر جوابترین مردم بود، اشاره کردند تا جواب معاویه را بدهد. او برخاست و پس از حمد خدا و درود بر پیامبر صلی الله علیه وآله گفت:
«ای معاویه! این که گفتی به سرزمین مقدس قدم گذاردید، به جان خودم سوگند! که زمین به اهل خود قداست نمیبخشد؛ بلکه اعمال آنها است که تقدیسشان میکند و این که این سرزمین را محل حشر و نشر دانستی، به جان خود قسم! که نه نزدیک بودن به زمینِ حشر و نشر برای کافر سود دارد و نه دوری از آن برای مؤمن، ضرر. و آنچه در مورد فرزندان ابوسفیان گفتی، بهتر از ابوسفیان که آدم علیه السلام باشد، در میان فرزندان او، بردبار و سفیه، عالم و جاهل یافت میشود، پس چگونه فرزندان ابوسفیان همگی عاقل و حکیم هستند؟!»
معاویه گفت: به خدا قسم، آسایش تو را سلب میکنم و در شهرها آوارهات میسازم.
ـ والله زمین خداوند وسیع و دوری از تو موجب آرامش است.
ـ حقوقت را از بیتالمال قطع میکنم.
ـ اگر این امر در اختیار تو است، انجام بده؛ اما بدان که نعمتهای برتر در اختیار کسی است که خزائنش تمام نمیشود و در حکمش ستم روا نمیدارد.
ـ به پیشواز مرگ رفتهای!
ـ از روی جهالت سخن نگفتم و جان خود را نیز در معرض مرگ نگذاشتم و تو نمیتوانی خونی را که خدا حرام دانسته، بیجهت مباح کنی و کسی که مظلومانه کشته شود، خداوند انتقام او را خواهد گرفت و فردای
قیامت هم قاتل را به جهنم وارد کرده و جرعههای حمیم (مادة مذابی که جهنمیان از آن مینوشند) را به او میچشاند.
معاویه دیگر از جواب وی عاجز ماند و خطاب به عمرو بن عاص گفت: شرّ او را از من دور ساز.
عمرو بن عاص به صعصعه گفت: چگونه بر خلیفة مسلمین چنین خشم کردهای؟!
صعصعه پاسخ داد: نفرین بر تو، که پناهگاه کسانی شدهای که اهل فساد نیز آنان را در جمع خود نمیپذیرند.(1)
دانشمندان رجال و حدیث شیعه و سنی او را صحابی خاص علی علیه السلام و فاضل و متدیّن توصیف کردهاند.
علامة حلّی (م 726) او را «فرد موثق» میداند و میگوید: او عظیم القدر و از اصحاب علی علیه السلام است.(2)
ذهبی (م 748) دانشمند نقّاد اهل سنت، پس از آنکه از صعصعه بسیار تمجید میکند، مینویسد: «ابن سعد و نسائی نیز وی را جلیل القدر میدانند، ولی جوزانی، صعصعه را جزو افراد ضعیف در نقل حدیث و از جملة خوارج میداند و این غلط است.»(3)
مسجد صعصعة بن صوحان یکی از مساجد مهم کوفه است. محدّث بزرگ، شیخ عباس قمی S مینویسد:
مسجد صعصعه از مساجد شریفة کوفه است و جماعتی امام زمان W را در ماه رجب در آن مسجد مبارک مشاهده کردهاند.(1)
... محمد بن ابیداود رواسی میگوید: «در ماه رجب، با محمد بن جعفر دهّان به طرف مسجد سهله خارج شدیم. وی گفت: بیا با هم در مسجد صعصعه نماز گزاریم؛ چرا که آن، مسجدی مبارک است و امیرالمؤمنین علیه السلام در آن نماز گزارده. وارد مسجد شدیم. در حال نماز، مردی را دیدم که از ناقة خود پیاده شد و آن را بست و داخل مسجد شده، نمازی طولانی به جای آورد. سپس دو دستش را بلند کرد و گفت: «اللهم یاذالمنن السابغه...» و پس از پایان دعا، سوار بر مرکب خود شد. جعفر دهّان به من گفت: ببینیم او کیست؟ به طرف او رفتیم و گفتیم: تو را قسم میدهیم، بگو تو چه کسی هستی؟ فرمود: شما چه گمان میکنید؟ گفتیم: گمان داریم خضر علیه السلام باشی. گفت: من کسی هستم که خضر محتاج دیدن روی اوست. من امام زمان شما هستم.»(2)
سید بن طاووس و شهید اول و دیگران، اعمال مخصوص این مسجد را در کتابهای خود، متذکر شدهاند.
حدیثشناسان، صعصعه را به «قلیل الحدیث» متصف کردهاند؛ ولی از اینکه رجالی کبیر، نجاشی او را در کتاب خود نام میبرد، معلوم میشود وی کتاب حدیث داشته، چرا که مبنای کتاب رجالی نجاشی برگردآوری شیعیان صاحب کتاب است.
بنابر گواهی ابن حجر عسقلانی (م 852)، کسانی که صعصعه از آنها حدیث نقل کرده، عبارتند از: علی علیه السلام، ابن عباس و عثمان و افرادی همچون: ابواسحاق سبیعی، ابن بریده، شعبی، مالک بن عُمیر و منهال بن عمر از صعصعه روایت کردهاند.(1)
در کتب اربعه تنها در دو مورد از صعصعة بن صوحان نام برده شده است.(2)و در بحارالانوار سی و چهار مورد به عنوان سند یا روایت بدان اشاره شده است.
از جمله احادیث وی، میخوانیم:
صعصعة بن صوحان میگوید: نماز صبح را با علی علیه السلام به جای آوردیم. حضرت بعد از سلام بدون آنکه به راست و چپ توجه کند، ذکر خدا را میفرمود تا آنگاه که خورشید، به اندازة یک نیزه از دیوار این مسجد شما (یعنی مسجد کوفه) بالا
آمد. آنگاه رو به ما کرد و فرمود: مردمانی را در زمان خلیل خود (رسول خدا 9) دیدم که در این شب (شاید مقصود همه شبها باشد.) میان پیشانیها و زانوهایشان نوبت گذارده بود. (از عبادتی که خسته میشدند، به عبادتی دیگر مشغول میگردیدند.) و چون بامداد میشد، ژولیده مو و گردآلود بودند. پیشانی آنان مانند زانوهای بز (پینه بسته) بود و چون یاد مرگ میکردند، میلرزیدند؛ چنانکه درخت به هنگام وزیدن باد میلرزد. سپس اشک از دیدگانشان میریخت؛ به طوری که جامههایشان تر میشد.
این سخنان را فرمود، سپس برخاست و با خود گفت: گویا این مردم در حال بیخبری شب را به روز آوردهاند!(1)
صعصعه میگوید: شبی نزد علی علیه السلام رفتم، حضرت را دیدم که نصفی از انار در دست دارد. مقداری از آن را به من داد و فرمود: انار را با پیه آن بخور، چرا که زردی بن دندان و بوی بد دهان را از بین میبرد و خون را پاک میکند.(2)
لازم به یادآوری است که نجاشی، صعصعه را راوی «عهدنامة مالک اشتر» نیز میداند.
تاریخنگاران، رحلت صعصعة بن صوحان را در حدود سال 60 هـ.ق، در کوفه (در ایّام خلافت معاویه) نگاشتهاند.(1)بنابراین با توجه به اینکه او در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله خردسال بود، میتوان سن وی را در زمان فوت، حدود 60 سال یا بیشتر دانست.
از فرزندان صعصعه، تنها دو نفر را میشناسیم؛ صوحان و محمد و فرزند محمد به نام عمرو (نوة پسری صعصعه). هر سه نفر (صوحان، محمد و عمرو بن محمد) از افراد ناشناختة رجال هستند.
بعد از واقعة جانگداز کربلا که امام سجاد علیه السلام در اجتماع مردم شهر مدینه با چشمانی اشکبار، اخبار جانسوز کربلا را بیان میکرد، صوحان بن صعصعه در میان حاضران بود و از این که به واسطة بیماریی که در دو پایش وجود داشت، نتوانسته بود در کربلا حضور یابد و مولایش حسین علیه السلام را یاری کند، عذرخواهی
1) . الوافی بالوفیات، ج16، ص309. بنا به نقل ابن حجر عسقلانی، مرزبانی، ادیب بزرگ قرن پنجم در مورد صعصعه چنین سروده است: هلا سالت بنی الجارود ای فتی کنّا وکانوا کأمّ ارضعت ولداً عند الشفاعة والباب ابن صوحانا عُقَت ولم تر بالاحسان احساناً ( الاصابة فی تمییز الصحابه، ج3، ص373).
کرد. امام سجاد علیه السلام عذر او را پذیرفته، از وی تشکر کرد و برای او و پدرش دعا کرد.(1)
شیخ صدوق در کتاب «توحید» روایتی را ذکر کرده است که در سند آن، عمرو بن محمد بن صعصعة بن صوحان از پدرش محمد نقل میکند. آن روایت در مورد شخصی است که خدمت علی علیه السلام میرسد و از آن حضرت میخواهد تا خداوند را برایش توصیف کند...(2)
3.حجر بن عدی قیام سرخ
غلامحسین صمیمی
اشاره
پس از جریان سقیفه و یاری جستن امیرمؤمنان علیه السلام از مبارزان بدر و سابقین صحابه، که به شهادت کوثر الهی فاطمه زهرا سلام الله علیها و فرزند پاک وی محسن ششماهه انجامید، میتوان قیام حجربن عدی را نخستین حرکت خونین شیعه به شمار آورد.
تاریخ دقیق تولد حجربن عدی در دست نیست؛ ولی برخی از منابع تاریخی، از وی به عنوان صحابی کم سن و سالی که در فضایل انسانی و ملکات نفسانی در ردیف بزرگان آنها بود، نام بردهاند.(1)پس اگر سن او را در اواخر حیات رسول خدا صلی الله علیه وآله هفده سال بدانیم، میتوانیم سن وی را هنگام شهادت حدود 58 سال به شمار آوریم.
پس از غزوة بدر، آفتاب اسلام در آسمان مدینه ظاهر شد و دیدگان بسیاری را خیره ساخت. دیگر اسلام امری درونی و باوری مخفی نبود؛ سرود پیکارهای خونین بود که در صفوف پولادین مردان سترگ تجلی میکرد و ایمان راسخ مؤمنان راستین را در صحنة جهاد به تصویر میکشید. نوید پیروزی توحید که از تکبیر
1) . ابن عبدالبر قرطبی، الاستیعاب، ج1، ص526.
رعدآسای شیرخدا در نبرد احزاب ظاهر شد، پیکر حقجویان را نیرویی تازه بخشید. صدای دلانگیز اسلام در سراسر جزیرةالعرب پیچید و معارف زلالش سمت دلهای مشتاق سرازیر شد. سیل تشنگان حقیقت از نقاط مختلف جهان سوی مدینه شتافتند. برخی مانند سلمان فارسی، ابوذر غفاری و اویس قرنی انفرادی و بعضی نیز گروهی نزد پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله رفته، در کمال آزادی اسلام را میپذیرفتند. در تاریخ اسلام، کسانی که به صورت گروهی به ملاقات رسول خدا صلی الله علیه وآله شتافته و به اسلام ایمان میآوردند، «وفد» نامیده میشوند. این گروهها به دو دسته تقسیم میشود:
بزرگانی که از اعتبار سیاسی یا قبیلهای برخوردار بودند، در رأس گروهی از طرفدارانشان به مدینه میآمدند و بسیاری از آنان نیز با شنیدن سخنان رسول خدا علیه السلام مسلمان میشدند.
کسانی که در پی کشف حقایق و کجرویهای عقیدتی، با یک همفکری به حضور فرستادة خداوند شرفیاب شده، به دور از گرایشهای قومی و سیاسی به اسلام میپیوستند.
«حجربن عدی» نوجوانی حقجو بود و در شمار دسته دوم جای داشت. سال دقیق ایمان آوردنش معلوم نیست؛ ولی میتوان گفت: وی همراه برادرش هانی بن عدی به مجلس پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله آمد و به دست مبارک آن حضرت به دین اسلام مشرف شد.(1)
1) . ابن سعد، طبقات، ج6، ص217.
برخی از محدثان حجر را از تابعین(1)یعنی کسانی که با یاران رسول خدا صلی الله علیه وآله معاشرت نزدیک داشتند، شمردهاند؛ اما بیشتر مورّخان و محدّثان، ضمن تصریح به کمسن بودنش، وی را از بزرگان صحابة پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله دانستهاند. در حقیقت این نکته را میتوان دلیل روشنی بر وسعت ابعاد علمی و عملی حجر دانست؛ زیرا هیچکس بدون این دو نمیتواند به مقام بلند اصحاب بزرگ نبی اکرم صلی الله علیه وآله دست یابد. او در این زمینه از چنان درجهای برخوردار بود که حتی مورّخان اهل سنت نیز وی را «ثقه»(2)یعنی کسی که در گفتار و کردار مورد اعتماد کامل است، شمردهاند. در فقه شیعه نیز، ضمن اعتبار همین معنا، روایتگری را به این نام میخوانند که در فهم نقل روایت، گرفتار خطا و فراموشی نشود. افزون بر این، فردی که در جوانی بار علمی و عملی سالخوردگان دانشمند را بر دوش گیرد، باید از هوش و استعداد بالا، انگیزة نیرومند، اراده و کوشش عالی و تزکیه و خودسازی روحی نسبتاً کاملی برخوردار باشد.
حجربن عدی افزون بر فضیلتهای علمی، در بعد ایمان و بندگی پروردگار نیز مقامی والا داشت. عرفان عملی آن مرد خدا چنان بود که بسیاری از
مخالفان تشیع، که در عدم انصاف شهرهاند، کرامتهای روحی آن شیعة مخلص را تا مرز مستجاب الدّعوة بودن نگاشتهاند.(1)او در بعد اجتماعی نیز چهرهای شاخص داشت و نفوذ مردمیاش در تمام مراحل قیامش به چشم میخورد. حمایت گستردة عمومی و استقامت پسندیدة وی در برابر دو چهرة فریبکار و خونریز تاریخ بشر (معاویه و فرزند ابیه) نشان دهندة نفوذ والای حجربن عدی است. بسیاری از منابع تاریخی اهل سنت به معروف بودنش به «حجرالخیر» گواهی دادهاند.(2)
در ضمن او هنگام نماز و دفن ابوذر، در ربذه همراه مالک اشتر بود.(3)
حضور وی در ردههای بالای فرماندهی سپاه امیرمؤمنان علیه السلام و حکومتهای پیشین، بخشی دیگر از ویژگیهای شایستة او را نمایان میسازد. در جنگ صفین، از سوی امام علیه السلام به فرماندهی قبیلة بزرگ کنده برگزیده شد و در حماسه نهروان، در سمت ریاست میسرة ارتش نیرومند آن حضرت(4)لشکر گمراهان را به خاک مذلت افکند. حدود شایستگیهای انسانی وی افزون بر گنجایش این گفتار است. بنابراین، بدانچه گذشت، بسنده میکنیم و سخن را دربارة قیام تاریخی حجر، پیمیگیریم.
در سال 41 هجری مغیرة بن شعبه از سوی معاویه حاکم کوفه شد.(5)به شهادت تاریخ و حتی صاحبنظران غیر مسلمان، معاویه نخستین کسی بود که به نام
خلیفة اسلامی، به رسم شاهان ایران و امپراطوران روم باستان، حکومت کرد.(1)او ضمن فرمانی به مغیره، به نکات زیر تأکید ورزید:
به کاربردن تازیانه بر مردم ضروری است.
از ناسزا گفتن به علی و تحقیر پیروانش خودداری نگردد.
از شیعیان عیبجویی کرده، بر تکریم عثمان و هواخواهانش افزوده شود.(2)
اولین درسی که فرزند هند به کارگزاران خود داد، استفاده از زور و حاکمیت شلاق برای کوبیدن جسم و جان مردم بود و جالب اینکه، او این عمل ظالمانه را از ویژگیهای سیاست و خردمندی میشمارد.
خداوند حق را به آب روان و حیاتبخش تشبیه کرده که سرسبزی طبیعت و شادابی مردم در گرو وجود آن است. و برای باطل نیز کفهای سبک و بیارزش را مثال آورده که روی جریان آب در هیئتی خیرهکننده ظاهر میشود و سرانجام با تمام ابهت کاذبش از میان میرود. معاویه که حق را شناخته و از باطل بودن خود به خوبی آگاه بود، تمام سعی خویش را در مبارزه با حق به کار برد تا بتواند چند روزی به بقای ظاهری حکومتش ادامه دهد. مبارزه پیگیر معاویه با نام علی علیه السلام ـ که تجسم همة نیکیها و تجلّی تمام زیباییهای هستی است. ـ گویای نهایت پستی و پلیدی اوست. او میدانست امیرمؤمنان علیه السلام کسی نیست که با مرگ به نیستی بپیوندد و دیگر هیچ اثری بر جامعه ننهد. بنابراین، بد جلوه دادن نام علی و از میان بردن عظمت یادش را در رأس برنامههای خود قرار داد.
البته معاویه واقعاً از قتل عثمان متأثر نبود. عبدالفتاح عبدالمقصود ـ
که خود از محققان معاصر اهل سنت است. ـ در جلد دوم کتاب علی علیه السلام مینویسد: «برای معاویه زندگی و خلافت عثمان مطرح نیست. او به حکومت خود میاندیشد. زمانی که بقای ریاست خود را در قوام خلافت عثمان بداند، از او دفاع میکند؛ و روزی هم که تشخیص دهد از برافراشتن عَلَم خونخواهی خلیفه به مقاصد خود بهتر میرسد، مقدماتش را فراهم میسازد. چنان که وقتی استمداد او را شنید، با آن که یکصدهزار مرد جنگی در اختیار داشت، التفاتی به کمک خواهی وی نکرد. چون خبر قتل عثمان رسید، او که منتظر چنان لحظهای بود، به تحریک مردم پرداخت؛ چه این که انگیزههای نفسانی و سودجویانهاش، وی را به تأخیر در کمک به عثمان و هدفهای وسیعتر و سودمندتری راهنمایی کرد.»(1)
مغیرة بن شعبه ـ که ابن اثیر در جلد دوم تاریخ معروف خود، وی را در شمار چند مرد باهوش عرب قرار داده است. ـ مردی فریبکار و نیرنگباز بود. جرجی زیدان مسیحی مینویسد: «و اما مغیره، اگر شهر هفت دروازهای باشد و از هیچ دروازة آن کسی بدون فریب و فسون بیرون آمدن نتواند، مغیره از تمام آن هفت دروازه بیرون میجهد.»(2)
این بار عقل تجارتگر آن پیر تبهکار سود ظاهریاش را در پیروی از تمایلات پسر ابوسفیان دید و فرمان حاکم شام را اطاعت کرد. حقوق پیروان مکتب علوی را به تأخیر میانداخت و گاه از اصل پرداخت آن نیز خودداری میورزید. او چون دیگر فرمانروایان دستگاه اموی، به مسجد و منبر به عنوان ابزار مصالح شخصی و حب و بغضهای فردی مینگریست. روزی در خطبه نماز جمعه
به امیرمؤمنان علیه السلام و خاندان وحی ناسزا گفت. ناگاه صدای حجربن عدی کلامش را برید. هرچند جملات حجر کوتاه بود، ولی بسیار پرمحتوا و شورانگیز مینمود: «تو حق نداری حقوق ما را به تأخیر اندازی و در اموال مردم بدون اجازة آنان تصرف کنی. تو نمیتوانی به امیرمؤمنان علیه السلام یعنی به بهترین مخلوق خداوند اهانت روا داری.»
آنگاه بر روان علی علیه السلام درود فرستاد و معاویه و حاکم بیشرمش را لعن و نفرین کرد.(1)چون مغیره به مرکز فرمانرواییاش رسید، هواخواهان بنیامیه و نیز فرومایگانی ـ که هر روز در پی موقعیتهای ویژه به مدح قدرتهای تازه مشغولند. ـ نزدش شتافتند؛ بر کشتن حجر و یارانش تأکید کردند و گفتند: «چنان چه حجر و شیعیان مخالف را تنبیه نکنی، سبب شورش دیگران میشوند و امیر شام از تو دلگیر خواهد شد.»
مغیره در آخرین روزهای زندگی، مانند بیشتر جنایتکاران جهان که خود را در آخر خط مشاهده میکنند، حقایقی را به زبان آورد که عمری به خاطر سودجویی بیشتر به جنگ آنان رفته بود؛ ولی افسوس که حقایق پس از ناتوانی جنایتکاران آشکار میگردد. در حالی که سران قبایل گرد بسترش حلقه زده بودند، گفت: «اجل من فرا رسیده، نمیخواهم نیکان این شهر را بکشم تا آنها خوشبخت و من بدبخت باشم؛ معاویه در این دنیا عزیز و مغیره در آخرت ذلیل گردد.»
او، که به گفته مسعودی و طبری به دلیل شیوع بیماری طاعون از آن شهر گریخته بود و سرانجام پس از بازگشت به سبب همان بلای عمومی از دنیا رفت،(2)
سیاستبازی ماهر بود که به هر چیز از دید سود شخصی مینگریست و در این راه از هیچ کردار پستی کوتاهی نمیکرد.
معاویه حکومت کوفه را به زیادبن ابیه داد. او نخستین کسی بود که حکومت «عراقین» یعنی بصره و کوفه و بخشی از ایران را به عهده گرفت. او مردی ناپاک بود و چون پدرش مشخص نبود، وی را زیاد ابن ابیه (زیاد فرزند پدرش) میخواندند. معاویه بر به کار گرفتن افراد ناپاک و بیرحم و به ویژه فرومایه و بیاصل، اصرار میورزید؛ چنان که اکثر پستهای مهم در زمان وی به همین گونه افراد سپرده شده بود. زیاد، که چون معاویه در راه رسیدن به مقاصد خویش از هیچ جنایتی دریغ نمیورزید، چنان مورد توجه امیر شام قرار گرفت که وی را فرزند ابوسفیان خواند و نسبش را به بنیامیه ملحق ساخت.(1)
گروهی زیاد بن ابیه را از افراد باهوش و خطبای زبردست عرب شمردهاند. بیتردید انسان بینسبی که از دامن کنیزی هرزه و بیآبرو به نام «سمیه» قدم به زمین نهاده، با تحقیر و ریشخند عمومی خو گرفته است و همزمان عقدة حقارت و هوش بسیار دارد، در راه قدرت و موفقیت از هیچ جنایتی خودداری نمیورزد. زیاد به کوفه آمد. عمروبن حریث، معاون سابق مغیره را جانشین خود ساخت و خود روانه بصره شد.(2)فرزند ابیه، به علت تفاوت دمای هوای این دو شهر، زمستان در بصره و تابستان در کوفه زندگی میکرد.(3)
عمروبن حریث نیز، در خطبه نماز، سخنان تحقیرآمیز حاکم قبل را تکرار کرد. حجر و گروهی از مؤمنان، وی را سنگباران کرده از مسجد بیرون انداختند.(1)او به وسیله پیکی زیاد را از ماجرا آگاه ساخت. والی جدید، که از سیاستبازان ماهر به شمار میرفت، بیدرنگ عازم کوفه شد. بعد از تشکیل آن مجلس معروف در شام و نسبت دادن فرزند ابیه به قریش، انتظار زیاد آن بود که دیگر او را زیاد بن ابوسفیان بخوانند، ولی فریاد گروهی از مردم که او را زیادبن ابیه خطاب میکردند، بر ملالت خاطرش افزود. در حالی که خشمش دو چندان گشته بود، وارد دارالاماره شد و بر اریکة قدرت تکیه زد. به گفته طبری، چون زیاد وارد کوفه گردید، مردم را در مسجد گرد آورد؛ در یک سخنرانی تهدیدآمیز به شیعیان توهین کرد و مورد اعتراض حجر و همراهانش قرار گرفت.(2)او که از شخصیت والا و نفوذ معنوی حجر در میان مردم به خوبی آگاه بود، ابتدا از راه تزویر وارد شد تا حجر را با خود همراه سازد یا دست کم به سکوت وادارد.
وی حجر را نز خود خواند و گفت: ای حجر! تو نیک میدانی که من تو را خوب میشناسم، زیرا پیش از این، هر دو در صف یاران علی علیه السلام بوده و دل بر مهر او سپرده بودیم؛ ولی امروز زمانه دگرگون گشته و دشمنی معاویه به دوستی تبدیل شده؛(3)پس مراقب رفتارت باش، قبر خویش را با دست خود حفر نکن، زبانت را نگهدار و در خانه بنشین.(4)
او برای این که نیّات خود را، دور از شورشهای مردمی، بهتر عملی سازد، در شورای شهر نیز مقامی را به حجر پیشنهاد کرد. حجر، که تنها انگیزهاش ایمان به رهبری اهل بیت علیهم السلام بود، از پذیرش مقام خودداری ورزید(1)و بر تلاش خویش جهت احقاق حقوق مردم و نشر فضایل امیرمؤمنان علیه السلام افزود. زیاد که خود را در مقابل ایمان نفوذناپذیر حجر ناتوان دید، کشتار فجیع و سرکوب عمومی را پیشه کرد. ابن اعثم کوفی، مورّخ قرن سوم هجری، درباره رفتار زیاد با شیعیان میگوید: زیاد هر کجا یکی از دوستداران امیرمؤمنان علیه السلام را مییافت، میکشت؛ پاهایشان را میبرید و چشمانشان را بیرون میکشید. معاویه نیز بر حسب مصلحتِ او میرفت.(2)
این جملات بیانگر بیرحمی زیاد است. آخر عبارت نشان میدهد معاویه نیز خود را با رفتار زیاد هماهنگ ساخته بود. زیاد که در مقابل ایمان استوار حجر ناکامی را لمس کرده بود، با عصبانیت وارد مسجد شد و بر فراز منبر فریاد زد: اگر نتوانم این شهر را از شر تحریکات حجر آرام سازم، مرد نیستم. بلایی سرش بیاورم که عبرت دیگران گردد. شما زبانتان با من است و دلهایتان با حجر.(3)با یک دست سر میشکنید و با دست دیگر مرهم مینهید. به زودی قومی را خواهم آورد که شما را با خواری در هم کوبد و ذلیل سازد.
چون سخن به اینجا رسید، مردم آمادگی خود را برای اطاعت اعلام کردند.(1)آنگاه گفت: هر یک از شما برخیزید، دست اطرافیان خود را گرفته، از گرد حجر متفرق سازید. حاضران، به طمع مقام و منزلت جدید و نیز تثبیت و ترفیع موقعیت خویش، فرمانش را اجرا کردند.
زیاد به یکی از فرماندهانش دستور داد: برخیز و حجر را نزد من آور. اگر سرپیچی کرد، با شمشیر احضارش کن.
چون مأمور زیاد برای اجرای فرمان وی دست به اقدام زد، یاران حجر مقاومت کردند. «ابوعمرطة کندی» به حجربن عدی که در شبستان مسجد بود، گفت: بهتر است برخیزی و به یارانت ملحق گردی تا شاید در حمایت آنان از شر دشمنان مصون باشی.سربازان زیاد، یاران حجر را در میان گرفتند. مردی از «بنی حمرء» عمودی بر فرق عمرو بن حمق کوفت. عمرو که از صحابه بزرگ رسول خدا صلی الله علیه وآله محسوب میشد، به زمین افتاد. یارانش بیدرنگ وی را از معرکه بیرون برده، پنهان ساختند. چون محاصره قدری شکست، حجر خود را به استرش رساند و همراه عمرطة به خانة خود رفت. خانة حجر، که از اماکن سیاسی شهر به شمار میرفت، به زودی مورد توجه مأموران قرارگرفت. بسیاری از مردم کوفه برای یاریاش گرد آمدند. در میان یاری دهندگان، قبیلة کنده از کمترین تعداد برخورار بود؛ زیرا حاکم کوفه، به منظور کاستن از قدرت این قبیله، ریاست آن را به طور یک جانبه به محمد بن اشعث کندی سپرده بود. تعدادی از افراد قبیله به منظور رسیدن به قدرت و ثروت، سنگ هواداری از محمد را به سینه زده، در مقابل افکار واقعگرای متدینین
1) . طبری، ج6، ص142.
ایستادند و در نتیجه، آتش اختلاف در قبیله شعلهور شد. وضعیت چنان مینمود که جان حامیان قیام، در اثر بسیاری دشمنان، در خطر جدی است. حجر که از نیات معاویه و دستنشاندة وی به خوبی آگاه بود، یارانش را به پراکندگی و مخفی شدن فراخواند و خود به منزل مردی از قبیلة بنیحوت یا حریث به نام سلیم بن یزید رفت. سلیم تعهد کرد که در مقابل فشار دشمن از وی حمایت کند. حجر با شنیدن صدای گریة دختر میزبان ـ که به سبب ترس، وجود مهمان را ناخوش میداشت.ـ تصمیم به ترک منزل گرفت و چون سماجت سلیم را مانع آن دید، بدون اطلاع وی از پنجره بیرون جسته، به سمت خانه عبدالله بن حارث (برادر مالک اشتر) رهسپار شد. کنیز سیاهپوستی که او را دیده بود، به سربازانی که در جستجوی حجر بودند، گفت: اینک حجر در میان قبیلة نخعی به سر میبرد، من ساعتی قبل وی را در آنجا دیدهام.
مردی خبر جستجوی مأموران در میان قبیله نخع را به گوش حجر رساند، او با آنکه عبدالله برای حمایتش شمشیر بسته بود و بر ماندنش اصرار میورزید، از آنجا خارج شد.(1)
حجر آن مسلمان بیداردل، که درس دوراندیشی را از مولایش امام حسین علیه السلام به خوبی آموخته بود، بر حفظ جان شیعیان اهتمامی خاص داشت. لذا پافشاری و آمادگی عبدالله مانع رفتن وی نشد.
وی سرانجام به خانة ربیع بن ناجد ازدی رفت. زیاد، که از سیاستمداران کهنهکار به شمار میرفت، این بار شعار معروف «تفرقه بینداز
1) . کامل، ج2، ص459.
و حکومت کن» را عملی ساخت. دو گروه بزرگ «نزاری» و «یمنی» عمدهترین قبایل عرب ساکن کوفه بودند. او برای آن که از یک سو از برخورد دو تیره مذکور و تشنّج عمومی و خارج شدن شهر از سیطرة خود جلوگیری کرده؛ از طرف دیگر، یکپارچگی و همدلی اعراب جنوبی را که خطری آشکار برای حکومت شام به شمار میآمدند، از میان ببرد، قبیلة یمنی را مسئول دستگیری حجر بن عدی ساخت. بیشتر افراد این قبیله شیعه بودند؛(1)بنابراین دستور زیاد عملی نشد و مراد فرزند ابیه تحقق نیافت. آری عدم دستگیری حجر، او را به ستوه آورده بود؛ لذا محمد بن اشعث را طلبید و در نهایت خشم تهدید کرد چنانچه حجر را در کمترین فرصت حاضر نسازد، اموالش را مصادره کرده، خودش را میکشد و بدنش را ریز ریز خواهد ساخت. او، که از نحوة بیان زیاد به شدّت ترسیده بود، سه روز مهلت خواست و سپس به جستجوی انقلابیان پرداخت.
حجر نیز یک شبانه روز در منزل ربیعه اقامت کرد. از آنجا پیام فرستاد تا از زیاد برایش امان بگیرند. پسر اشعث نزد بزرگان شیعه همانند عبدالله بن حارث رفت و از آنان خواست برای حجر از زیاد امان بگیرند و از او بخواهند تا حجر و یارانش را برای حکم نهایی به شام بفرستد.(2)
پسر ابیه پذیرفت. حجر در محاصرة چند تن از مأموران وارد قصر شد. ده روز در زندان بود تا برخی از یاران دیگرش به وی پیوستند؛ آنگاه زیاد طوماری آورد و در آن علیه حجر و یاران فداکارش بدین مضمون اقامة جرم کرد:
حجر بن عدی گروهی را دور خود جمع کرده، بر عثمان ناسزا میگوید.
مردم را به جنگ با معاویه تحریک میکند.
تصمیم دارد خلافت را به خاندان علی برگرداند.
او به اتفاق یارانش فرماندار خلیفه را از شهر بیرون کرده است.
به علیبن ابیطالب محبت میورزد.
علاوه بر دوستی با ابوالحسن، از دشمنان او نیز بیزاری میجوید.
همراهانش نیز در افکار و رفتار، همانند اویند.(1)
بعد از تنظیم گزارش، تعدادی از رؤسای خود فروختة شهر، آن را امضا کردند و بیدرنگ به دمشق فرستادند. سپس حجر و همراهانش را که نه تن کوفی و چهارتن غیر کوفی بودند، به همراه دو تن از مزدوران زیاد به نامهای وائل بن حجر خضرمی و کثیربن شهاب ـ که در بیادبی معروف بود.ـ نزد معاویه فرستادند. چون به چند میلی کوفه رسیدند، دخترش در شعر غمانگیزی، که بدرقة راه پدر کرد، مظلومیت وی و بیرحمی روحی حاکم شام را به این مضمون تبیین کرد:
ای ماه نورانی! بالا برو،
شاید حجر را هنگام رفتن، ببینی.
او به سوی معاویه پسر حرب رهسپار است؛
تا فردی که خود را امیر میداند، او را بکشد
و بدنش را بر دروازة دمشق بیاویزد
و کرکسها از صورت «زیبایش» بخورند.
1) . همان، ص269؛ کامل، ج2، ص488 و ابوالفرج اصفهانی، آغانی، ج17، ص322.
سلاطین بعد از شهادت حجر بر ستم خود خواهند افزود
و ظلم در کاخهای خَوَرنَق و سَدیر گوارا و رایج میگردد.
ای حجر بن عدی، سلام و شادمانی بر تو باد.
ولی میترسم که تو چون مولایت امیرمؤمنان علیه السلام
از جام شهادت بهرهمند گردی
و پیر حیلهگر شام در بیشة خالی غرّش کند.
ای کاش حجر نیز چون دیگران به مرگ طبیعی میمرد؛
تا مانند شتران ذبحش نمیکردند.
اما او، «مرد و مردانه» چون هر رئیس «دلیر» قبیله
کشته میشود و سربلند و باوقار از این دنیا هجرت میکند.(1)
حجر و یارانش را در محلی به نام «مرج عذرا» ـ که ظاهراً در دو فرسنگی شهر دمشق آن روز واقع بود.ـ در زندانی که معاویه آن را جهت زندانی کردن مخالفان غیر شامی و به رخ کشیدن قدرت و شوکت خویش ساخته بود، به بند کشیدند.
یکی از نزدیکان دستگاه معاویه خواست برای رهایی حجر، معاویه را نرم سازد، ولی او به این بهانه که وی رئیس قیامکنندگان است، نپذیرفت. آنگاه چند مأمور خویش را تحت فرماندهی مردی یک چشم نزد آنان فرستاد و به وی دستور داد: اگر از ما اطاعت کرده، از ابوالحسن بیزاری جستند؛ در امانند و گرنه، طعم مرگ را در مقابل قبرهای کنده شده به بدترین حالت به آنان بچشان.
1) . مروج الذهب، ج2، ص7.
چون پیک معاویه نزد آنان رسید، یکی از یاران حجر گفت: اگر حدسم درست باشد، او نیمی از ما را میکشد و باقی نجات مییابند.
بدو گفتند: از کجا دریافتی؟ پاسخ داد: چون یک چشم دارد.
مرد یک چشم، پس از جملاتی توهینآمیز دستور زادة هند را بیان داشت.
حجر و شش نفر از یارانش گفتند: شمشیر تیز نزد ما بهتر از آن چیزی است که ما را بدان میخوانی. برای ما به پیشگاه خدا و پیغمبر صلی الله علیه وآله و جانشین او شتافتن، از دوزخ بهتر است.(1)
آنگاه نیمی از افرادی که با حجر بودند، به صورت ظاهر، از علی علیه السلام برائت جستند. حجر و یاران پایدارش تمام شب را عبادت کردند. پس از طلوع آفتاب، آن جوانمردان نیکسیرت را جهت قربانی کردن در راه اعتقادات پاکشان جلوی تیغ راندند. حجر که برق وصال دلآرای دوست را دید، از آنان خواست اجازه دهند دو رکعت نماز گزارد. نماز را در کمال خضوع و خشوع خواند، بدو گفتند: از ترس مرگ نماز را چنین منقلب خواندی؟!
پاسخ داد: نه، هرگز برای نماز شستشو نکردهام، مگر آنکه آن را به بهترین وجه ممکن به جای آوردهام. و تا امروز نمازی بدین راحتی نگزارده بودم؛ در حالی که تیغ برهنه و قبر کنده را در مقابل خویش میبینم.
هدبة بن فیاض قضاعی شمشیر تیزش را بر گردن حجر نهاد. او گمان کرد آن مجاهد راستین در چنان لحظة حساسی به خاطر ترس از مرگ، از محبت امیرمؤمنان علیه السلام دست میکشد. از وی خواست با اهانت به
1) . همان، ص8.
علی علیه السلام، آزادی و زیستن در نعم دنیوی را برگزیند. حجر سوگند یاد کرد: هرگز از بیم شمشیر سخنی بر خلاف رضای خالق نخواهم گفت و خشنودی او را بر هر حادثة ناگواری ترجیح میدهم.(1)
سرانجام گلویش را بریدند؛(2)حلقومی که جز سخن حق از آن خارج نشده بود. شش تن از یارانش نیز، که چون وی در اعتقاد راسخ ماندند؛ پس از اندکی به اوپیوستند.
إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمْ الْمَلَائِکَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَاتَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ.(3) * * *
در قسمت آغازین این بحث، برخی ویژگیهای فردی و نیز شروع حرکت حجر، مورد اشاره قرار گرفت. در دومین بخش، گوشهای از پایداری و فداکاری آن افسر ولایت و نیز شهادت او و هفت تن از یارانش بررسی شد. مطلب حاضر که بخش سوم و پایانی این نوشتار است، به زندگی پربار حجر کندی و آثار قیام وی میپردازد. امید آنکه بیان زندگی ارزشمند مردان بزرگ، جوانان این مرز و بوم را در پاک زیستن یاری دهد.
چنانکه در نخستین قسمت این گفتار اشاره شد، حجر همراه برادرش هانی بن عدی نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله رسید و آزادانه اسلام را پذیرفتند. او در
راه کمال و قرب به رسول خدا صلی الله علیه وآله چنان کوشید که در همان دوران، با سن اندکش، در شمار اصحاب جوان آن حضرت جای گرفت.
در حکومت ابوبکر نامی از حجر بن عدی نیست. اما در زمان حکمرانی عمر، بویژه در جنگهای سرنوشتساز «جلولا» و «حلوان»، نقشی کلیدی داشت. جلولا نزدیک «خانقین» امروز واقع بود که پس از پیروزی اسلام بر «مدائن» فتح شد و راه را برای پیروزی بزرگ «نهاوند»، که مسلمانان آن را «فتح الفتوح» نامیدند، گشود. حجر در آنجا با ده هزار نیرو از شام به کمک سعد بن ابیوقّاص شتافت و در مقام فرماندهی 25 هزار رزمنده به نبرد پرداخت.(1)
«مرج عذراء» که در آن روزگار از سرزمینهای روم شرقی به شمار میرفت، به دست حجر بن عدی فتح گردید.(2)
در زمان عثمان بیشتر پستهای دولتی در دست بنیامیه بود. علاوه بر این، مروان بن حکم و ابوسفیان بن حرب، دو تن از سران آن قبیله، راهنمای سیاسی عثمان بودند. چنان معروف است که ابوسفیان نزد چند تن از بنیامیه به عثمان گفت: حال که حکومت در دستان شماست، آن را نگه دارید و چون توپی به یکدیگر پاس دهید.
بیتردید حاکمان چنین جامعهای به آرمان مردم نمیاندیشند. ابن اعثم کوفی مینویسد: مردم شهرها از ستم فرمانروایان خویش به تنگ آمده بودند. برخی از سران بصره، کوفه و مصر هنگام حج نزد عثمان شکایت بردند. او به حکمرانان آن شهرها تذکر داد؛ ولی وقتی به محل کار خود بازگشتند، بیدادگری را از سر گرفتند. بزرگان دیندار کوفه، که حجر بن عدی یکی از آنها بود، به کارهای خلاف شرع سعد بن عاص ـ حاکم کوفه ـ اعتراض کردند.(1)
چنانکه مورخان نوشتهاند: بعد از کشته شدن عثمان، مردم برای بیعت به سوی علی علیه السلام شتافتند. حضرت علی علیه السلام که تا آن زمان برای جلوگیری از پراکنده شدن اجتماع نوپای مسلمانان شکیبایی پیشه کرده بود، به سبب اقبال گستردة مرم و ترس از بروز پدیدههای ناخوشایند دیگر، حکومت را پذیرفت. او در نخستین فرصت، دست نشاندگان عثمان را که با بهرهگیری از اموال دولتی سرمایههای بسیار اندوخته بودند، عزل کرد. معاویه ـ که از سالها پیش، بر شام حکمرانی داشت و قدرت شگفتانگیزی فراهم آورده بود. ـ به مخالفت با حضرت روی آورد. امام علیه السلام به منظور بر طرف ساختن مشکلات مسلمانان و دفع شرّ معاویه فرزند ابوسفیان، سران قبایل و افراد با نفوذ خود را به یاری طلبید. حجر بن عدی و عمرو بن حمق خزاعی، نخستین کسانی بودند که به کمک حضرت شتافتند و اعلام آمادگی کردند. آنان ضمن جلوهگر ساختن عزم خود،
1) . همان، ص155 ـ 152
آشکارا به نفرین معاویه پرداختند و او را کوچک شمردند. حضرت ارادة آنان را ستود، اما از نفرین بازشان داشت و فرمود: هر چند معاویه بر این کار، سزاوار است، ولی دوست ندارم زبان پاک شما به بدگویی او آلوده شود.(1)برای امیرمؤمنان علیه السلام سرنگونی معاویه، که بیش از صدهزار مرد جنگی زیر فرمان داشت، جز با جنگ ممکن نبود. بدین سبب، از بزرگان و سران سپاه خود خواست تا لشکری نیرومند گرد آورند. سرانجام با تلاش و سخنرانی حجر بن عدی و چند پاکدل دیگر، نُه هزار تن در بیرون شهر کوفه آمادة کارزار شدند. حجر بن عدی در گروه پیش قراولان سپاه علی علیه السلام جای گرفت و با قلبی آکنده از حماسه، آهنگ دمشق کرد. حجر بن عدی را «حجر الخیر» هم میخواندند؛ زیرا پسر عمویش که با وی همنام بود، به «حجر الشّرّ» شهرت داشت و در صف معاویه میجنگید. او روزی آهنگ کارزار کرد و از یاران علی علیه السلام هماورد خواست. حجر بن عدی به مصاف وی شتافت و با نیزه از اسب بر زمینش افکند. در همان حال، مردی از بنی اسد در رسید و ضربهای به حجر نواخت. حجر با چالاکی، حمله وی را دفع کرد و سینهاش را با نیزه درید. سپاه حضرت بر لشکر شام هجوم برد و حجر الشّر گریخت.(2)در روزهای دیگر، اَدهم، که در شمار لشکر معاویه جای داشت، به میدان آمد و از سپاه امیرمؤمنان علیه السلام مبارز خواست. حجر بن عدی به سوی میدان تاخت و در نبردی دلاورانه حریف را از پای درآورد. بیدرنگ مردی دیگر به نام حَکَم هماورد طلبید.
حجر شجاعانه به زندگی او نیز پایان داد. پس از وی، سومین جنگجو پای به عرصة پیکار نهاد؛ اما پیش از آنکه به حجر برسد، با تیغ سپهسالار سپاه علی علیه السلام، مالک اشتر نخعی به هلاکت رسید.(1)
در یکی از روزهای «صفین»، نیروهای علی علیه السلام بر لشکر معاویه حمله بردند و آتش پیکار بالا گرفت و مردان معاویه هراسان گریختند. شجاعت حجر بن عدی و معقل بن قیس ریاحی، دو یار فداکار امام علیه السلام، در آن گیرودار، لشکر شام را به حیرت واداشت.(2)در آغاز این جنگ، ریاست قبیلة کنده، که در اختیار اشعث بن قیس بود، از جانب امیرمؤمنان علیه السلام به حجر پیشنهاد شد. حجر، که از علاقة اشعث به مقام یاد شده، آگاه بود و میدانست علی علیه السلام در آن موقعیت به جنگجویانی چون او نیازمند است، از پذیرش آن مقام، چشم پوشید. حجر در «نهروان» فرماندهی چپ سپاه اسلام را به عهده داشت.(3)
پس از جنگ صفین، امام علی علیه السلام دیگر بار به گردآوری سپاه پرداخت. اما جز گروهی اندک، کسی دعوتش را اجابت نکرد. این رخداد، پس از شهادت مالک اشتر در آخرین روزهای زندگی امام علیه السلام تحقق یافت. مردی فریاد بر آورد: آثار مرگ مالک در میان مردم عراق احساس میشود. شهادت میدهم اگر او زنده بود، تمام مردم آمادة رزم میشدند. حضرت ناراحت شد و به کنایه چنین فرمود: من به این حق از او سزاوارترم. مالک، که خدایش رحمت کند، پیرو من بود.
در این هنگام، حجر بن عدی و سعید بن قیس همدانی از جای برخاسته، گفتند: ای امیرمؤمنان! ما فرمانبردار تو هستیم. گفتارت را میپذیریم و در راه تو، از جان خود و نزدیکان خویش، چشم میپوشیم.
سپس معقل بن قیس ریاحی به پاخاست و سخنانی همانند آنان گفت. آنگاه امام آن سه یاور با وفا را، به جمعآوری نیرو گماشت.(1)
در سال چهلم هجری، معاویه به قلمرو امیرمؤمنان علیه السلام تجاوز کرد. او، پس از کشتن مردم و غارت اموال آنان به کارهای بسیار فجیع دست یازید. وقتی علی علیه السلام از پیشروی و جنایات لشکر شام به سرپرستی ضحاک بن قیس فهری، آگاه شد، سخنرانی پرشوری کرد و حجر بن عدی را به فرماندهی چهار هزار نفر به مصاف وی فرستاد. حجر در یکی از مناطق شام با آنها درگیر شد. مردان معاویه به سوی شام گریختند. حجر بن عدی آنان را تا محلی به نام «سماوه» نزدیک شام دنبال کرد. پس از آن نزد امیرمؤمنان علیه السلام بازگشت و خبر مسرّتبخش پیروزی را به امام علیه السلام عرضه داشت.(2)او همواره سرباز فداکار رهبرش بود و آرمانی جز خشنودی وی نداشت. شبی که ابن ملجم با هدف به شهادت رساندن مولای متّقیان در مسجد خفته بود، حجر بن عدی نیز برای عبادت پروردگار در مسجد به سر میبرد. او اشعث بن قیس را دید که بر ابن ملجم گذشت و به وی گفت: برای کاری که آمدهای، برخیز که اکنون روشنی صبح، رسوایت میسازد.
حجر، با توجه به شناختی که از اشعث داشت، به رمز کلامش پیبرد و از وجود توطئه، آگاه شد. بنابراین، به اشعث گفت: خدایت تو را بکشد ای
یک چشم! میخواهی امیرمؤمنان علیه السلام را به شهادت رسانی؟ پس به ابن ملجم اشاره کرد و ادامه داد: اکنون، این نامرد را نیز به کشتن دادی.
آنگاه به سوی خانة علی علیه السلام حرکت کرد، ولی وقتی به آنجا رسید، حضرت از مسیری دیگر به مسجد رفته بود. شتابان برگشت و نزدیک مسجد، خبر شهادت امیرمؤمنان علیه السلام را شنید.(1)
حجر در حکومت امام حسن علیه السلام نقشی کلیدی داشت و در پیروی از امامش پایدار بود. پس از شهادت امیرمؤمنان علیه السلام، معاویه که از خطر سوء قصد رهایی یافته بود، گستاخ شد و برای درهم کوفتن حکومت نوپای امام حسن علیه السلام با صدهزار مرد جنگی راه عراق پیش گرفت. وقتی امام علیه السلام از حرکت لشکر شام آگاه شد، مردم را در مسجد گردآورد و به جنگ فراخواند. مردم خاموش ماندند و از پاسخ به حضرت خودداری کردند. در میان گفتار شورانگیز امام علیه السلام، صدای رعدآسای حجر سکوت مجلس را شکست و چهرة حاضران را سمت خویش جلب کرد. او گفت: ای مردم نادان! شرمتان باد، این جگر گوشة رسول خدا صلی الله علیه وآله و جانشین شایستة آن بزرگوار است که شما را به یاری دین میخواند...
سخنان آتشین حجر بن عدی و تنی چند از یاران امام علیه السلام، غیرت زودگذر مردم را تحریک کرد و آنان را برای نبرد آماده ساخت.(2)
شمار سربازان امام علیه السلام از سپاه معاویه، بسیار کمتر بود. حضرت برای گردآوری مردان بیشتر، به افراد با نفوذ نیاز داشت؛ کسانی که بتوانند با کاردانی و نفوذ کلامشان، مردم اطراف کوفه را به میدان مسؤولیتپذیری بکشند. حضرت این شایستگی را در چهرة حجر بن عدی دید و به او فرمان داد در بیرون شهر به گردآوری سپاه پردازد. او بسیاری از مردم را در «نخیله» گردآورد.(1)
آخرین مأموریت حجر بن عدی در لشکر امام حسن علیه السلام، بردن پیام ویژة آن حضرت بود. او، به منظور جلوگیری از تأثیر نقشههای فریبکارانة معاویه بر فرماندهان سپاه امام،(2)پیام ویژة حضرت را به خط مقدّم رساند.
معاویه، در یکی از سفرهایش، در مدینه با عایشه ملاقات کرد. عایشه از شهادت حجر و یارانش سخن راند و به سرزنش معاویه پرداخت. سرانجام معاویه چهره درهم کشید، خود را ناراحت نمایاند و گفت: مرا با حجر تنها بگذار تا خداوند بین من و آنها داوری کند.
عایشه لختی مکث کرد و گفت: انّی سمعتُ رسول الله صلی الله علیه وآله یقول: «یقتلُ بمرج عذراء نفر یغضب لهم اهل السّموات»؛(3)از رسول خدا 9
شنیدم که فرمود: «بعد از من در محلی به نام «مرج عذراء» کسانی کشته خواهند شد که فرشتگان الهی به سبب کشته شدن آنها، به خشم میآیند.»
علی علیه السلام بامداد بیستم ماه رمضان، مردم را به حضور پذیرفت و از آنها خواست دربارة هر چیزی که میخواهند، بپرسند؛ ولی پرسشها را کوتاه سازند. مرم گریستند. حجر بن عدی برخاست و شعر زیبایی را که خود دربارة حضرت سروده بود، خواند. حضرت پرسید: حجر! وقتی از تو بخواهند از من بیزاری جویی، چه خواهی کرد؟
پاسخ داد، ای امیرمؤمنان! اگر با شمشیر ریز ریزم کنند و در آتشم بسوزانند، هرگز از شما دوری نخواهم جست.
امام علیه السلام دربارهاش چنین دعا کرد: «وفّقت لکل خیر یا حجر جزاک الله خیراً عن اهلبیت نبیّک»؛ ای حجر! همواره توفیق الهی رفیق راهت باد. خداوند از سوی اهل بیت پیامبرت صلی الله علیه وآله (به پاس یاری ایشان) به تو پاداش خیر دهد.(1)
عبدالله بن رزین میگوید: شنیدم امیرمؤمنان علیه السلام به مردم فرمود: «یا اهل العراق سیقتل سبعة نفر بعذراء مثلهم کمثل اصحاب الاخدود»؛ ای اهل عراق! به زودی هفت تن در سرزمین «عذراء» کشته خواهند شد که چون اصحاب اخدودند.
چیزی نگذشت که حجر بن عدی و شش تن از یارانش به شهادت رسیدند.(2)
چون امام حسن علیه السلام خبر شهادت حجر بن عدی را شنید، بر زیاد بن ابیه چنین نفرین کرد: خدایا! بلایی بر زیاد نازل ساز که چارهای از آن نیابد، تو بر همه چیز توانایی.
به نوشتة برخی از تاریخ نگاران، دعای آن حضرت مستجاب شد. نخست برجستگی سفتی در انگشت زیاد، آشکار گشت و سرانجام با همان زخم به هلاکت رسید.(1)
چون خبر شهادت حجر بن عدی به امام حسین علیه السلام رسید، اندوهگین شد. نامهای به معاویه نوشت و او را سرزنش کرد. امام علیه السلام شهادت حجر را سند سیهروزی و جنایتپیشگی معاویه برشمرد و افزود: «مگر تو قاتل حجر بن عدی و یارانش نیستی؟!
آن مردان عبادت پیشه و فروتنی که بدعت را گناهی بزرگ میشمردند و امر به معروف و نهی از منکر میکردند. با آنکه پیمانهای مستحکم و عهدهای مؤکّد بسته بودی، از روی دشمنی و ستمگری، آنان را به قتل رساندی، پیمان خدا شکستی و بر فرمانش بیاعتنا شدی!»(2)
مطالب یاد شده از زبان مبارک رسول خدا صلی الله علیه وآله و سه معصوم زمان حجر، علاوه بر بیان جایگاه والای او نزد آن رهبران راه نور، نشان دهندة خشنودی آنان از «قیام سرخ حجر بن عدی» است.
چون عایشه از دستگیری حجر و همراهانش آگاه شد، عبدالرحمن بن حارث بن هشام را همراه با نامهای نزد معاویه فرستاد. او، ضمن تأکید جدی بر آزادی حجر و یارانش، نوشت: «الله الله فی الحجر و اصحابه»(1)او با این جمله در حقیقت، مقام بلند حجر و اهمیت زنده ماندنش را به فرزند هند، گوشزد کرد؛ ولی چه سود که پیک بعد از شهادت جانسوز حجر و همراهانش به شام رسید و سودمند واقع نشد.
وقتی شریح بن هانی، صحابة رسول خدا صلی الله علیه وآله و افسر سرشناس سپاه امام علی علیه السلام از گرفتاری حجر و شهادت دادن عدّهای از سران خود فروختة کوفه، علیه او آگاه شد، نامهای نزد معاویه فرستاد و ضمن بر شمردن فضایل حجر، چنین نوشت: شهادت میدهم، حجر نماز میخواند، زکات میدهد، حج به جای میآورد و از امر به معروف و نهی از منکر نیز غفلت نمیورزد.(2)
اولین اثر شهادت حجر بن عدی و یارانش، رسوایی معاویه و شکل گرفتن اعتراضها و سرزنشهای گسترده علیه او بود. او، که خویشتن را منادی حلم و آزادی میدانست، دیگر حرفی برای گفتن نداشت. «فاجعة عذراء» مرم را به هیجان آورد. خشم و اندوه، جهان اسلام را فراگرفت. در نگاه شخصیتهای آگاه مسلمان، شهادت حجر بن عدی، صحابی نامدار رسول خدا صلی الله علیه وآله، با آن وضع رقّتبار، حرمت اسلام را درهم شکسته بود.
برخی از سرشناسان مسلمان، که دل به گوشهگیری و دوری از رخدادهای سیاسی روز سپرده بودند، با شنیدن فاجعة شهادت حجر ناخشنودی خویش را آشکار ساختند. عبدالله بن عمر زنبیل در دست از بازار مدینه میگذشت که خبر شهادت حجر را شنید. از حرکت باز ایستاد و از فرط ناراحتی زنبیل از دستش افتاد. گوشهای نشست و در حالی که زانوان خویش را به نشانة اندوه در آغوش گرفته بود، ناخشنودی خود را از ناتوانی و گرفتار آمدن مسلمانان به فرمانروایی چون معاویه ابراز داشت.(1)حسن بصری، از دانشمندان معروف اهل سنت و معاصر حجر بن عدی، پس از شنیدن خبر شهادت حجر همواره غمگین مینمود و مکرر میگفت: معاویه در زندگی چهار گناه مرتکب شد که هر یک به تنهایی برای اعلام گمراهی و رسیدن او به عذاب الهی کافی است:
شمشیر کشید و با مکر و نیرنگ حکومت را به چنگ آورد.
زیاد بن ابیه را برادر خویش و پسر ابوسفیان خواند؛ با آنکه رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده بود: فرزند از آنِ بستر (زن و شوهر) است و پاداش زناکار، سنگسار شدن است.
خلافت مسلمانان را به فرزند مِی خوارهاش، که طنبور مینواخت و حریر میپوشید، سپرد.
حجر بن عدی را به شهادت رساند.
سپس سه بار با چهره و صدای اندوهگین، میگفت: «فیا ویلاً له من حجر»؛ پس وای بر معاویه از حجر!(2)
ربیع بن زیاد بصری از سوی معاویه فرمانروای خراسان بود. چون خبر شهادت حجر به عدی و یارانش را شنید، بسیار عصبانی شد، اندوه فراوان قلبش را آزرد و به انتظار روز جمعه نشست. سرانجام جمعه فرا رسید. خطبههای نماز را به پایان برد و از مردم خواست از دل بر دعاهایش، آمین گویند. آنگاه دست به دعا برداشت و گفت:
«خدایا! اگر ربیع را در پیشگاه تو خیری است، جانش را بگیر.» هنوز نماز تمام نشده بود، که به سرای جاودانگی پرکشید.(1)
معاویه در بستر مرگ، وحشت زده میگریست و میگفت: روز محاکمة من دربارة حجر بن عدی بس دراز خواهد بود.(2)مرا با حق تو، چه افتاد ای پسر ابوطالب؟! مرا با تو، چه افتاد ای حجر بن عدی؟(3)
حجر وصیّت کرد: زنجیر آهنین از من برندارید و خونم را نشویید، زیرا میخواهم در صراط با همین حال معاویه را ملاقات کنم.(4)
مرحوم صدوق حدیث زیر را با شش واسطه از عمر بن بشر همدانی نقل میکند:
عمر بن بشر از ابیاسحاق، که در جامعهشناسی آن روزگار از نگرش خوبی برخوردار بود، چنین پرسید: «خواری و ذلّت مردم از چه زمانی آغاز شد و چه وقت مردم به این بدبختی افتادند؟»
ابی اسحاق پاسخ داد: «از زمان شهادت حسین بن علی علیه السلام و ملحق ساختن زیاد به ابوسفیان از سوی معاویه و کشته شدن حجر بن عدی.»(1)
این گفتگوی آن هم سالها پس از «واقعة عذراء» نشان دهندة تأثیر گستردة شهادت حجر بر جامعة آن روز است.
حجر دو پسر و یک دختر داشت. فرزند بزرگش را عبدالرحمان و فرزند کوچکترش را همام میخواندند. عبدالرحمان سالها پس از شهادت پدر زیست، اما همام با وی به شهادت رسید. به نوشتة گروهی از محقّقان: چون حجر آمادة ملاقات با خدا شد، از جلاّد خواست اگر فرزندش نیز در گروه شهید شوندگان است، او را پیش از پدر بکشند. آنگاه به پسرش گفت: نزد جلادّ برو تا با شکیبایی بر مرگت، در پیشگاه پروردگار، اجر بیشتر یابم. وقتی سر فرزند را بریدند، به حجر گفتند: در مرگ پسرت، شتاب کردی؟
پاسخ داد: بیم داشتم چون لبة شمشیر را برگردنم ببیند، ترس از مرگ، او را از دوستی علی علیه السلام باز دارد. خواستم در سرای جاوید، که خداوند برای شکیبایان، شهیدان و محبان اهلبیت علیهم السلام مهیّا کرده است، گرد هم باشیم.(2)
دختر حجر از پسرانش کوچکتر بود. او شبی که حجر را در زنجیر اسارت رهسپار شام دید، شعر زیبایی بدرقة راه پدر کرد و مظلومیت حجر
و ناجوانمردی دشمن را با بهترین مضامین، بر سینة ستبر تاریخ نگاشت.(1)به نظر میرسد نسل حجر از پسر بزرگ و دخترش، تدوام یافته باشد.
حجر پیرو راستین ولایت بود و خون پاکش را به پای شجرة طیبة امامت ریخت. او از معارف اسلام، درکی عمیق داشت و جویندگان حقیقت از سرچشمة زلال دانشش بهره میبردند. او همچنین سخنان حضرت علی علیه السلام را در مجموعهای گرد آورده بود؛ هنگام نیاز، از آن بهره میجست و از کسی جز علی علیه السلام حدیث نقل نمیکرد. روزی غلامش گفت: فرزندت عبدالرحمان را دیدم، از دستشویی بیرون آمد، ولی دستانش را نشست.
حجر گفت: بگذار ببینم آقایم در این باره، چه فرموده است: به اتاق رفت، چیزی مانند کتاب ـ که گفتار علی علیه السلام در آن نگاشته بود. ـ بیرون آورد. در آن نگریست و گفت: «الطّهرُ نصفُ الایمان»؛ پاکیزگی نیمی از ایمان است.(2)
مقبرة حجر در 40 کیلومتری شهر دمشق، در روستایی به نام «مرج عذراء»، واقع شده است. روی قبر، گنبد بزرگی به رنگ خاکستری برّاق وجود دارد. در اطراف مرقد، مساحت وسیعی برای نشستن زوّار دیده میشود. روی دیوارها و سقف، چراغها و هدایای گرانبهای اهدایی از سوی مؤمنان جهان، قابل مشاهده است. بر بالای قبر، ضریح زیبایی قرار
دارد و اطراف آن با قالبهای گرانبها مفروش شده است. هر روز بسیاری از مردم ایران، عراق، افغانستان، پاکستان و سایر کشورهای اسلامی به زیارت آن مرقد شریف میشتابند. بر یکی از دیوارهای حرم وی، تابلو زیبایی از حریر وجود دارد که شعری از «محمدجواد سهلانی» بر آن گلدوزی شده است. در کنار مرقد، مسجد بزرگی به نام «حجر بن عدی» ساخته شده است که هر روز در آن نماز جماعت برگزار میشود. محوطة وسیع اطراف آن پر از زوّار بوده و در آنجا وسایل مختلف برای راحتی زائران مهیاست. چنانکه پیداست، این روستا به زودی شهری بزرگ خواهد شد؛ زیرا در آنجا ساختمانها و اماکن تجاری در دست ساخت است.
کتابهایی نیز در رابطه با حجر بن عدی نوشته شده که نام برخی از آنان چنین است:
پیمان جوانمردان، سید غلامرضا سعیدی، دارالفکر.
حجر بن عدی، واحد آموزش سپاه، سپاه پاسداران.
حجر بن عدی، اللهیاری، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حجر بن عدی، علی مقدممنش، آزادی.
حجر بن عدی، محمد محمدی اشتهاردی، علامه.
حجر بن عدی، ناصر کمرهای.
حجر بن عدی، انقلابی شهید، محمد فوزی، مؤسسه انجام کتاب.
حجر بن عدی، درخشش در تاریکی، حسن اکبری مرزناک، امت.
4.عبدالله بن جعفرهمسر زینب سلام الله علیها
محمدجواد طبسی
آغاز
از میلیاردها انسانی که در طول قرنها پا به عرصه وجود گذاشتند و پس از مدتی از این جهان رخت بربستند، جز عدة بسیار اندکی از آنها، هیچ نام و نشانی بر جای نمانده است.
شماری اندک از انسانها در طول زندگی، افتخار جامعة خود بودهاند، زیرا لحظهای از تلاش برای سربلندی و اعتلای دین و ملت خود باز نایستادند؛ لذا نام آنها و افتخاراتشان در ذهن آیندگان نقش بسته و جاویدان مانده است.
عبدالله بن جعفر بن ابیطالب از چهرههای درخشانی است که یاد و نامش در تاریخ ثبت گردیده است. عبدالله از دوران طفولیت، با شهادت پدر پا در صحنههای گوناگون اجتماعی و سیاسی گذاشت و با درک صحیح، بینش سیاسی و هوش و استعدادی که داشت، از جایگاه بسیار خوبی برخوردار شد. جود و بخشش، رابطة صمیمی با اهلبیت علیهم السلام، اطاعت از رهبری، همراهی با علی علیه السلام در صحنههای مختلف زندگی و دهها نقطة مثبت دیگر، نشانگر روح بلند اوست. این نوشتار کوتاه به گوشهای از افتخارات او میپردازد.
عبدالله از نظر اصالت خانوادگی جایگاه بسیار ویژهای دارد؛ پدرش جعفر بن ابیطالب ـ پسر عموی پیامبر صلی الله علیه وآله و برادر حضرت علی علیه السلام ـ در جنگ موته(1)به شهادت رسید و مادرش اسماء بنت عمیس(2)میباشد؛ مادر فداکاری که سالیان دراز در سرزمین حبشه برای رضای خدا و به دور از وطن، رنج فراوان کشید و با شهادت همسر خود در موته، نشان دیگری از صبر و استقامت برای خود کسب کرد. عبدالله بن جعفر در دامان این پدر و مادر پرورش یافت.
به گفتة تمام مورخان، عبدالله اولین نوزاد مسلمانان مهاجر است که در سرزمین حبشه چشم به جهان گشود.(3)
از سال تولد عبدالله، تاریخ دقیقی در دست نیست. عبدالله در روز رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله ده ساله بود. بنابراین میتوان حدس زد که وی در سالهای نخستین هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله به دنیا آمده است.
در دائرة المعارف آمده است: عبدالله سه سال بعد از بعثت پیامبر صلی الله علیه وآله در حبشه متولد شد.(4)این نظر، صحیح نیست؛ زیرا دعوت پیامبر صلی الله علیه وآله در سه سال اول بعد از
بعثت، علنی نبود تا مقابلهای از طرف کفار قریش صورت گرفته و در نتیجه، هجرتی به حبشه رخ داده باشد. شاید مراد مرحوم اعلمی سه سال پس از هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله است، نه پس از بعثت. در این صورت، نظر فوق تقریباً با سنّ عبدالله در موقع رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله همخوانی دارد. در غیر این صورت، نظر مرحوم اعلمی با سن عبدالله در موقع رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله تناسب ندارد، علاوه بر آنکه جعفر بن ابیطالب در ماه رجب سال پنجم بعثت،(1)به دستور پیامبر صلی الله علیه وآله به حبشه هجرت کرد. بنابراین اگر نظر مرحوم اعلمی را بپذیریم، باید عبدالله دو سال پیش از هجرت به حبشه، به دنیا آمده باشد؛ که کسی چنین سخنی را نگفته است.
عبدالله بن جعفر از آغاز جوانی به داشتن اخلاق نیک و ایمان شهرت یافته بود، به گونهای که در بین مسلمانان از احترام خاصی برخوردار بود. مسلمانان به پاس خدمات شایستهای که پدر او تقدیم داشته بود (هجرت به حبشه که چشیدن طعم سختیها و تلخیها غربت و دوری از وطن را به همراه داشت، دفاع از اسلام و پیامبر صلی الله علیه وآله و شهادت در راه خدا)، وی را مورد اکرام قرار میدادند. عبدالله بن عمر هر وقت عبدالله را میدید، وی را مخاطب قرار میداد و میگفت: السلام علیک یابن ذی الجناحین.(2)
در کتاب معجم رجال الحدیث، دربارة جایگاه عبدالله بن جعفر آمده است: جلالت قدر و شأن و منزلت عبدالله بن جعفر طیّار به قدری روشن است که هرگز نیازی به توضیح ندارد؛ زیرا از جمله مواردی که دلالت بر شأن و علوّ مقام وی دارد، این است که امیرمؤمنان علیه السلام همیشه تلاش میکرد تا از کشته شدن عبدالله جلوگیری کند، همانگونه از حسنین علیهما السلام و محمد حنفیه محافظت مینمود.(1)
از زمانی که پدر عبدالله در جنگ موته به شهادت رسید، عبدالله پیوسته مورد تفقّد و دلجویی پیامبر خدا صلی الله علیه وآله قرار گرفت. اسماء میگوید: من در روز کشته شدن جعفر و یاران او، حدود چهل کیلو آرد خمیر کردم و خورشی درست کردم، پسرانم را شستشو دادم و روغن و بوی خوشی به آنها زدم. ناگاه رسول خدا صلی الله علیه وآله به خانهام آمد و فرمود: ای اسماء! پسران جعفر کجایند؟ من پسرها را حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله آوردم. پیامبر صلی الله علیه وآله آنها را به سینة خود چسبانید و بویید. سپس پیامبر صلی الله علیه وآله گریست. گفتم: ای رسول خدا! مثل این که خبری از جعفر به شما رسیده است. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: آری، امروز کشته شد.(2)
عبدالله بن جعفر میگوید: به خاطر دارم که رسول خدا صلی الله علیه وآله نزد من آمد و خبر مرگ پدرم را آورد. من به آن حضرت نگاه میکردم و ایشان بر سر من و برادرم دست میکشید و از چشمانش اشک سرازیر میشد و از
محاسن مبارکش میچکید. سپس عرضه داشت: پروردگارا! جعفر برای رسیدن به بهترین ثوابها پیشگام شد. پروردگارا! خودت بهترین جانشین برای فرزندان او باش؛ به بهترین نحوی که در مورد یکی از بندگان خود اعمال میفرمایی.
سپس به مادرم فرمود: ای اسماء! به تو مژدهای بدهم؟ گفت: آری، پدر و مادرم فدای تو باد! فرمود: خداوند ـ عزّوجلّ ـ برای جعفر دو بال قرار داده است که در بهشت پرواز میکند. مادرم گفت: پدر و مادرم فدای تو باد! این مطلب را به مردم بگو. پیامبر صلی الله علیه وآله برخاست و دست مرا گرفت و در حالی که دست به سرم میکشید و نوازش میفرمود، به منبر رفت و مرا بر پله پایین، جلوی خود نشاند و با چهرهای اندوهگین فرمود: مرد با داشتن برادر و پسرعمو احساس افزونی و قدرت میکند. همانا جعفر کشته شد و خداوند برای او دو بال قرار داده است که در بهشت پرواز میکند. رسول خدا صلی الله علیه وآله از منبر فرود آمد و به خانه خود رفت و مرا همراه خود برد و دستور فرمود غذایی برای خانوادة ما درست کنند. آن حضرت برادرم را نیز نزد ما آورد و ما با رسول خدا صلی الله علیه وآله غذا خوردیم. غذایی بسیار خوب و فرخنده... سه روز با آن حضرت بودیم. آن حضرت به هر یک از حجرههای خود که میرفت، ما همراه او بودیم. سپس به خانة خود برگشتیم.(1)
همچنین عبدالله میگوید: پیامبر صلی الله علیه وآله پس از گذشت سه روز از شهادت پدرم، به خانه ما آمد و فرمود: فرزندان برادرم را نزد من بیاورید. ما را که کودکانی بودیم، نزد او آوردند. در همان وقت فرمان داد تا سلمانی موی
1) . مغازی، ج2، ص584 و تذکرة الخواص، ص173.
سرهای ما را بتراشد. آنگاه فرمود: محمد شبیه عموی ما، ابوطالب است و اخلاق عبدالله، شبیه خلق و خوی من است. سپس دست مرا گرفت و بلند کرد و گفت: خدایا! جانشین جعفر در اهل و عیالش باش و خرید و فروش عبدالله را نیز مبارک گردان. در این هنگام مادرمان آمد و از یتیمی ما شکوه کرد. آن حضرت فرمود: از چه میترسی؟ آیا از سرپرستی آنها وحشت داری، در حالیکه من در دنیا و آخرت ولیّ و سرپرست آنها میباشم؟(1)
عبدالله بن جعفر از دوران کودکی سرشار از استعداد و خلاقیت بود. او در کودکی از گِل، برای کودکان اسباب بازی میساخت و آنها را میفروخت. همچنین به خرید و فروش گوسفند میپرداخت.
روزی عبدالله مشغول ساختن وسایل بازی کودکان بود که پیامبر صلی الله علیه وآله به وی فرمود: چرا اینها را میسازی؟
او پاسخ داد: آنها را میفروشم.
آن حضرت فرمود: با پولش چه میکنی؟
عبدالله گفت: رطب میخرم و میخورم.
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: بار خدایا! به کاری که عبدالله انجام میدهد، برکت ده!
بر اثر دعای پیامبر صلی الله علیه وآله، عبدالله چیزی خرید و فروش نمیکرد مگر آنکه سود میبرد.(2)
عبدالله میگوید: روزی پیامبر صلی الله علیه وآله نزد ما آمد، در حالی که من مشغول فروش گوسفند برادرم بودم. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: خدایا! به خرید و فروش عبدالله برکت ده.
عبدالله میگوید: پس از دعای خیر پیامبر صلی الله علیه وآله، هر چه را که خریدم یا فروختم، خداوند آن را برایم مبارک گردانید.(1)
چند نفر انگشت شمار در کودکی با پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله بیعت کردند، اولین کودکی که با پیامبر صلی الله علیه وآله بیعت کرد، حضرت علی علیه السلام بود. سپس امام حسن و امام حسین علیهما السلام با پیامبر خدا بیعت کردند. چهارمین کودکی که با پیامبر صلی الله علیه وآله بیعت کرد، عبدالله بن جعفر طیّار است. در همة موارد فوق، بیعتها از طرف پیامبر صلی الله علیه وآله مورد قبول قرار میگرفت. این چند نمونه فقط در خاندان ابیطالب بود.
امام صادق علیه السلام به نقل از پدرش فرمود: امام حسن و امام حسین علیهما السلام و عبدالله بن جعفر در کودکی با پیامبر صلی الله علیه وآله بیعت کردند. هیچ کودکی جز آنها، با پیامبر بیعت نکرد.(2)
عبدالله 10 سال بیش نداشت که پیامبر صلی الله علیه وآله فوت کرد.(3)بنابراین، بیعت او با پیامبر صلی الله علیه وآله در دوران کودکی محرز است.
یکی از امتیازات عبدالله بن جعفر این است که او را جزو صحابة پیامبر صلی الله علیه وآله شمردهاند. ابن اثیر جزری پس از اینکه نامش را در شمار صحابه میآورد، میگوید: «له صحبته... و روی عن النبی صلی الله علیه وآله احادیث»؛ او از اصحاب بود... و روایاتی از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل کرده است.(1)
شیخ طوسی علاوه بر اینکه عبدالله را جزو یاران پیامبر 9(2)شمرده، او را در ردیف یاران حضرت علی علیه السلام(3)و امام حسن علیه السلام نیز شمرده است.(4)جای تعجب است که شیخ طوسی نام او را در شمار یاران امام حسین علیه السلام، امام سجاد علیه السلام و امام باقر علیه السلام نیاورده است!
علامه مامقانی در این باره مینویسد: هنوز پینبردهام که چرا شیخ طوسی از آوردن نام عبدالله جزو یاران امام حسین، خودداری کرده است؛ زیرا شکی نیست که او از یاران امام حسین علیه السلام به شمار میرود. وی با فرستادن فرزندانش، عون و محمد ـ که در کربلا به شهادت رسیدند. ـ با امام حسین علیه السلام مواسات کرد، زیرا به خاطر عذری که داشت، خود نتوانست در کربلا شرکت کند.(5)
عبدالله تا سال 80هـ.ق زنده بود.(6)بنابراین نقلهای متفاوت، او در سال 84
یا 85 یا 90هـ.ق از دنیا رفته است.(1)بنابراین عبدالله در عصر امام باقر علیه السلام زنده بود؛ جای تعجب است که در کتب رجال نام وی جزو یاران امام حسین، امام سجاد و امام باقر علیهم السلام نیامده است.
عبدالله با این که ده سال بیشتر نداشت، احادیثی را، اگر چه اندک از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل کرده، که نشانگر هوش و استعداد اوست. احمد، از رؤسای مذاهب چهارگانه اهل سنت در مسند خود علاوه بر نقل ماجرای برخورد پیامبر با عبدالله پس از کشته شدن جعفر، سیزده حدیث از پیامبر صلی الله علیه وآله را از وی نقل کرده است.(2)
محب طبری نیز دربارة او مینویسد: و حفظ عن النبی صلی الله علیه وآله و روی عنه؛(3)سخنان پیامبر صلی الله علیه وآله را به خاطر سپرد و نقل کرد.
ابن حجر عسقلانی علاوه بر اینکه عبدالله را جزو راویان حدیث از پیامبر صلی الله علیه وآله و علی علیه السلام و برخی از صحابه میشمارد، نام کسانی را که از او روایت کردهاند، برشمرده و چنین مینویسد: وی از پیامبر و از مادرش، اسماء و عمویش، علی بن ابیطالب، و عثمان و عمار بن یاسر روایت کرده است.
همچنین افراد زیر از او روایت کردهاند:
فرزندانش: معاویه، اسحاق، اسماعیل و امابیها (دختر عبدالله) و پسر خالهاش، عبدالله بن شداد و برادرزادة مادریاش، قاسم بن محمد بن ابیبکر
و حسن بن حسن بن علی علیه السلام و فرزند وی، عبدالله بن حسن و عبدالله بن محمد بن عقیل و محمد بن علی بن الحسین علیه السلام و حسن سعد و خالد بن ساره مخزومی و سعد بن ابراهیم زهری و عبدالله بن ملیکه و عروة بن زبیر و عمر بن عبدالعزیز و مورق عجلی و...(1)
عبدالله این افتخار را دارد که در بین بنیهاشم از چند جهت به خانوادة محترم شهدا نسبت دارد.
وی فرزند شهید است؛ پدرش جعفر بن ابیطالب در جنگ موته به شهادت رسید.
برادرش در کربلا به شهادت رسید.(2)وی پدر شهید است که سه نفر از آنها، به نامهای عون، محمد(3)و عبدالله(4)در کربلا به شهادت رسیدند و دو نفر دیگر، به نامهای ابوبکر و عونِ اصغر در واقعه «حرّه»، در مدینه شهید شدند.(5)
به گفته مورّخان مادر عون بن عبدالله، حضرت زینب سلام الله علیها است(6)و مادر محمد بن عبدالله، خوصاء ـ دختر حفصة بن ثقیف ـ است.(7)
عبدالله داماد عموی خود، حضرت علی علیه السلام است. عبدالله از جمله خواستگارانی بود که به خانه علی علیه السلام رفت و آمد میکرد و آرزو داشت با حضرت زینب سلام الله علیها دختر عموی خود ازدواج کند. اما شرم و حیا میکرد که خواستة خود را با عمویش مطرح کند. طولی نکشید که عبدالله قاصدی را به قصد خواستگاری به خانة علی علیه السلام فرستاد. قاصد به عرض رسانید: علی جان! شما خوب میدانید که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله به فرزندان جعفر علاقة فراوانی داشت، حتی یک روز خطاب به آنان فرمود: «بناتنا لبنینا و بنونا لبناتنا»؛ دختران ما، متعلق به پسران ما و پسران ما، متعلق به دختران ما میباشند.
پیشنهاد میکنم و شایسته خواهد بود که دختر گرامی خود، زینب سلام الله علیها را به ازدواج عبدالله، فرزند برادر خویش درآوری و مهریه را هم مانند مهریة مادرش، فاطمه سلام الله علیها قرار دهی.
حضرت علی علیه السلام هم که غیر از جهت خویشاوندی و اصالت خانوادگی، در وجود عبدالله اخلاق و فضیلت و ارزشهای انسانی و معنوی زیادی سراغ داشت، خواستگاری را پذیرفت و حضرت زینب سلام الله علیها، دختر والاگهر خویش را در حالی که سن او ده سال از عبدالله کمتر بود، به ازدواج وی درآورد.(1)ثمرة این ازدواج، سه پسر و یک دختر بود.(2)
عبدالله بن جعفر نه فقط برادرزاده و داماد حضرت علی علیه السلام بود، بلکه عاشقی دلداده و با اخلاص، کارگزاری فعّال، نیرویی مجرّب و کارآزموده در میدانهای نبرد و پشتیبانی محکم و قوی برای آن حضرت به شمار میآمد. حضرت امیرمؤمنان علیه السلام نیز به او عنایت ویژهای داشت.
عبدالله بن جعفر در ایام خلافت حضرت علی علیه السلام یکی از کارگزاران آن حضرت بود. و از طرف وی پست کتابت را پذیرفته بود،(1)همان گونه که حضرت علی علیه السلام در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله پست کتابت را عهدهدار بود.(2)
شعل کتابت بسیاری از موارد را شامل میشد، از جمله کتابت وحی که حضرت علی علیه السلام متصدی آن بود و پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه وآله این پست حذف گردید. اما بقیه موارد، که شامل نامه نگاریهای حکومتی، نامه به شخصیتهای داخلی و خارجی و... بود، وجود داشت.
عبدالله بن جعفر بنا به وظیفهای که احساس میکرد، همراه دیگر یاران رسول خدا صلی الله علیه وآله به حمایت و پشتیبانی از امیرمؤمنان علی علیه السلام، برای خاموش ساختن فتنه و آشوب، در رکاب آن حضرت به بصره شتافت و به فرماندهی لشکر ده هزار نفری در جنگ جمل منصوب گردید.(3)
عشق و ایمانی که عبدالله به نظام اسلامی و حاکم مقتدر آن، حضرت علی علیه السلام داشت، او را وادار ساخت تا به دعوت رهبر لبیک گفته، در جبهة نبرد حق علیه باطل شرکت جسته، به دفاع از آرمانهای اسلام بپردازد. حضور عبدالله در جنگ صفین بسیار چشمگیر بود. وی از فرماندهان سپاه حضرت علی علیه السلام در جنگ صفین بود.(1)عبدالله فرماندة طایفههای قریش، اسد و کنانه بود.(2)عبدالله در جنگ صفین رشادتهای فراوانی از خود نشان داد.(3)
با خیانت آشکار معاویه و فریب خوردن سپاهیان حضرت علی علیه السلام و فروکش کردن جنگ صفین، رأی تحمیلی بر این شد که یک نفر به نمایندگی از مردم عراق و یک نفر به نمایندگی از مردم شام براساس کتاب خدا و سنت رسول الله صلی الله علیه وآله به ختم غائله بپردازند.
پیمانی مشروح و مفصل نوشته شد و 27 نفر از یاران حضرت علی علیه السلام، از جمله عبدالله آن را امضا کردند.(4)
پس از پایان گرفتن سرنوشت حکمیت و خیانت حکمین به اسلام
و مسلمانان، یاران حضرت علی علیه السلام لب به اعتراض گشودند. آنها از اینکه حضرت علی علیه السلام فردی سادهلوح را برای گفت و گو با عمرو بن عاص فرستاده بود، ناراحت بودند.
روزی امام علی علیه السلام بر فراز منبر از امام حسین علیه السلام خواست تا دربارة حکمین سخن گوید. سپس از عبدالله بن عباس چنین درخواستی کرد. بار دیگر، به عبدالله بن جعفر دستور داد تا دربارة حکمین سخن بگوید. عبدالله بن جعفر پس از حمد و ثنای الهی، گفت: ای مردم! این امر، چیزی بود که نظر خواهیاش با علی و پذیرفتنش از دیگری بود، اما شما آمدید و عبدالله بن قیس (ابوموسی اشعری کلاهی) را پیشنهاد داده، گفتید: به غیر از او رضایت نمیدهیم.
به خدا سوگند نه علمی از او آموختیم و نه امیدی به او داشته و نه از پیش، یار خود میدانستیم. این کار نه تباهی مردم عراق را در پیداشت و نه کار شامیان را سر و سامان داد و نه حق علی علیه السلام را به پا داشتند و نه باطل معاویه را سرنگون ساختند.
چنین نیست که حق به وسیلة طلسم جادوگران و یا به دمیدن شیطان از بین برود. ما امروز بر همان نظری هستیم که دیروز از آن دفاع میکردیم.(1)
منظور عبدالله از این سخن، این بود که به اعتراض کنندگان بهفماند که ایرادشان نابجاست، زیرا این خیانت آشکار نتیجة کار نادرست خودشان بود.
عبدالله بن جعفر در ملاقاتی که با معاویه و چند نفر از بنیهاشم در
مدینه داشت، از اهانت معاویه به حضرت علی علیه السلام برآشفت و به دفاع از ولایت
1) . عقد الفرید، ج5، ص98.
و رهبری آن حضرت پرداخت.(1)
ابان از سلیم نقل میکند: عبدالله بن جعفر بن ابیطالب برای من نقل کرد: با حسن و حسین علیهما السلام نزد معاویه بودم. عبدالله بن عباس نیز آنجا بود. معاویه رو به من کرد و گفت: ای عبدالله! چقدر تعظیم و احترام به حسن و حسین میکنی؟ در حالیکه اینان بهتر از تو نیستند و پدرشان بهتر از پدر تو نیست و اگر فاطمه دختر رسول الله نبود، میتوانستم بگویم مادرت «اسماء» کمتر از او نیست. به معاویه گفتم: قسم به خدا! فهم و معلومات تو نسبت به اینان و به پدر و مادرشان کم است. قسم به خدا! اینان بهتر از من هستند و پدرشان بهتر از پدرم و مادرشان بهتر از مادر من است. ای معاویه! تو از آنچه که من از رسول الله درباره اینان و پدرانشان شنیدهام و حفظ کردهام و نگهداشتهام و نقل کردهام، غافل هستی.
معاویه گفت: ای پسر جعفر! بگو؛ به خدا قسم! تو دروغگو و متهم نیستی. گفتم: مطلب بزرگتر از آن است که تومیدانی. معاویه گفت: بگو، اگر چه از تمام کوه احد و حرا بزرگتر باشد! وقتی که خداوند رفیق تو را(2)کشت و اجتماع شما را پراکنده ساخت و این امر در خانوادهاش قرار گرفت، بنابراین ما باکی نداریم از آنچه شما گفتید و ضرری به ما نمیرسد، آنچه که از شما نابود شد. گفتم: از رسولالله صلی الله علیه وآله دربارة این آیه سؤال شد: آن خوابی را که به تو نشان
دادیم و درخت ملعونه را که در قرآن هست، قرار ندادیم مگر گرفتاری و آزمایش برای مردم.!(1)
آن حضرت فرمود: من دوازده نفر از پیشوایان گمراه را در خواب دیدم که بر منبرم بالا و پایین میروند و امتم را به عقب برمیگردانند. در میان آنان دو نفرشان از دو طایفة مختلف قریش و سه نفرشان از بنیامیه و هفت نفرشان از فرزندان حکم بن ابیالعاص هستند. فرزندان ابیالعاص وقتی که عدهشان به پانزده نفر رسید، قرآن را سرمایة سودجویی و بندگان را غلام و کنیز قرار میدهند و مال خدا را میان قوم و خویشان خود تقسیم میکنند.
ای معاویه! من از رسولالله صلی الله علیه وآله شنیدم که بالای منبر فرمود: آیا زنان من مادران شما نیستند؟ گفتیم: بلی، یا رسولالله! فرمود: کسی که من مولای او هستم، علی مولای اوست. بعد دست به شانه علی علیه السلام زد و گفت: پروردگارا! دوست بدار کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد و دشمن بدار کسی که علی علیه السلام را دشمن بدارد.
ای مردم! من اولی به مؤمنین از خودشان هستم. با بودن من، آنها حق هیچ امری را ندارند. علی علیه السلام نیز بعد از من، اولی به مؤمنین از خودشان است. با بودن وی، آنان حق هیچ امری را ندارند. بعد پسرم، حسن اولی به مؤمنین از خودشان است. با بودن او، آنان حق امری را ندارند. سپس تکرار کرد و فرمود: ای مردم! وقتی که از دنیا رفتم، علی علیه السلام اولی به مؤمنین است از خودشان، وقتی علی علیه السلام از دنیا رفت، حسن اولی به مؤمنین است از خودشان. وقتی حسن از دنیا رفت، پسرم حسین اولی به مؤمنین است از خودشان. وقتی حسین از دنیا رفت، پسرم علیبن الحسین اولی به مؤمنین است از خود آنان که با بودن وی، حق هیچ امری را ندارند. بعد رو کرد به
1) . سوره اسراء، آیه60.
علی علیه السلام و فرمود: یاعلی! تو او را درک خواهی کرد، سلام مرا به او برسان. وقتی که علیابن الحسین علیه السلام از دنیا رفت، پسرم، محمد اولی به مؤمنین است از خودشان. یا حسین! تو او را درک خواهی کرد، سلام مرا به او برسان. بعد در نسل محمد مردانی یکی پس از دیگری است. هیچ یک از آنان نیست، مگر اولی به مؤمنین است از خودشان که با بودن آنان، مردم حق هیچ امری را ندارند. همة آنها راهنما و هدایت شده هستند... . معاویه گفت: ای پسر جعفر! با مطالب بزرگ سخن گفتی. اگر آنچه که گفتی حق و صحیح باشد، امت محمد صلی الله علیه وآله مهاجرین و انصار غیر از شما، اهلبیت و دوستان ویاران شما، همه در هلاکاند. گفتم: قسم به خدا! آنچه گفتم حق بود، از رسولالله صلی الله علیه وآله شنیدم. معاویه گفت: ای حسن! ای حسین! ای ابنعباس! پسر جعفر چه میگوید؟
ابنعباس گفت: اگر به آنچه که او گفت، ایمان نداری، کسانی را که اسم برد، از آنان سؤال کن. معاویه دستور داد عمربن ابیسلمه و اسامة بن زید را نزد او آوردند و از آنان سؤال کرد. آنان گواهی دادند که: آنچه پسر جعفر میگوید، همان طور که او شنیده بود، نیز از رسولالله صلی الله علیه وآله شنیدیم... .(1)
عبدالله بن جعفر از دوران کودکی ارادت خاص به امام حسن و امام حسین علیهما السلام داشت و هیچگاه خود را بالاتر از آنها نمیدانست. حتی در وقت عطا و بخشش اگر آنان مبلغی را به نیازمند میدادند، عبدالله به احترام
1) . اسرار آل محمد، ص221 و احتجاج، ج2، ص3.
آنها مبلغ کمتری را به نیازمند عطا میکرد.
معاویه توسط مروان، حاکم مدینه دختر عبدالله را جهت فرزندش یزید خواستگاری نمود. عبدالله در جواب گفت: اختیار زنان ما با حسنبن علی علیهما السلام میباشد، از او خواستگاری کن. چون امام حسن علیه السلام جریان خواستگاری را شنید، فوراً دختر عبدالله را به عقد پسر عمویش، قاسم بن محمد بن جعفر درآورد.(1)
عبدالله در دفاع از امام حسن وامام حسین علیهما السلام به معاویه گفت: سید بنیهاشم فقط حسن و حسین علیهما السلام هستند و هیچ کس با آنها برابری نمیکند.
جود و بخشش عبدالله بن جعفر داستان شگفتی دارد که هر شنوندهای را حیرت زده میکند. اگر میخوانیم که عبدالله به خاطر عرض حاجتی و یا سرودهای هر آنچه داشت را در راه خدا میداد، عجیب نیست؛ زیرا او فرزند جعفر طیار است. آن پدری که نه تنها اموال خود را در راه خدا داد، بلکه سه فرزندش را در راه خدا، در کربلا هدیه کرد که نشانگر عالیترین مراتب و درجات گذشت و ایثار اوست.
دربارة جود و بخشش عبدالله سخنان فراوان گفته و اشعار زیادی سروده شده است که به بخشی از آنها میپردازیم:
ابن حبان میگوید: به عبدالله بن جعفر «قطب السخاء» گفته میشد.(2)
همچنین میگویند: سخیترین افراد بین مسلمانان ده نفر هستند و سخیترین فرد اهل حجاز عبداللهبن جعفر است.(1)
محدث قمی مینویسد: مرم مدینه که تهیدست میشدند، از یکدیگر قرض میگرفتند و وعدة پرداخت عطا و تقسیمی عبدالله بن جعفر را میدادند.(2)
مرد عربی به مروان بن حکم روی آورد. مروان گفت: چیزی در نزد ما نیست، بر تو باد به عبدالله بن جعفر، که نیازت را برآورده خواهد کرد. مرد عرب نزد عبدالله رفت و گفت: ای ابوجعفر! تو از اهلبیت نبوتی هستی که در دوستی آنان برای مسلمانان طهارت و پاکی است. ای ابوجعفر! امیر مدینه بر مالی که نزد او بود، بر من بخل ورزید ولی تو بر آنچه که در دست داری، ایمن میباشی. ای ابوجعفر! ای فرزند شهیدی که دو بال دارد و با آن، در بهشت پرواز میکند! ای ابوجعفر! امروز همانند تو کسی نیست که دیگری به او امید داشته باشد؛ پس مرا رها مکن که در صحرا و بیابان برای به دست آوردن مالی، سرگردان و حیران باشم. عبدالله گفت: ای اعرابی! مرکبی که زاد و توشه را حمل میکرد، رفته است. بر تو باد به این مرکب و آنچه که بر آن است، ولی مواظب باش که فریب نخوری و این شمشیری که به هزار دینار آن را خریداری کردهام، به مفت از دست ندهی.(3)
روزی نصیب بن ریاح، عبداللهبن جعفر را به قطعه شعری مدح و ثنا کرد. عبدالله دستور داد تا پول بسیاری به همراه لباسهای فراوان و مرکبهای متعددی به او بدهند. به وی گفته شد: این همه اموال را به این غلام سیاه واگذار نکن! پاسخ داد: به خدا سوگند! اگر چه او غلام است، سرودهاش آزاد میباشد. اگر چه سیاه است، مدح و ثنایش سفید میباشد. او اموالی را گرفته است که فنا پذیرند و لباسهایی که پوشیده خواهند شد و مرکبهایی که از بین خواهند رفت اما مدحی گفت که قابل روایت برای دیگران و ثنایی است جاودانه.(1)
در استیعاب آمده است: عبدالله گفت: او سیاه است ولی موی او سفید است. او استحقاق بیشتر از این را دارد؛ چون چیزی گفته که ماندنی است و چیزی که دریافت داشته، فانی است. من شتری را که نابود خواهد شد، به او دادم و او مدح و ثنای ماندگار به من داد.(2)
برخی مورّخان که با خلفای جور در ارتباط بودند، مطالب فراوانی دربارة عبداللهبن جعفر و رابطهاش با خلفای جور نوشتهاند که کذب بودن برخی از آنها آنقدر واضح و روشن است که هیچ نیازی به توضیح ندارد. چگونه میتوان باور کرد که شخصیتی مانند عبدالله بن جعفر در کنار امیرمؤمنان علیه السلام به جنگ با معاویه بپردازد ولی با گذشت چند سال از
شهادت حضرت علی علیه السلام کاملاً رنگ عوض کند و در سر سفرة معاویه بنشیند و فرزند خود را به افتخار معاویه، معاویه نامگذاری کند و یا پس از شهادت امام حسین علیه السلام و دو یا سه فرزندش (عون و محمد و عبدالله) نزد یزید برود؟!
اگر عبدالله با یزید رابطه داشت، چرا و چگونه دو فرزندش در واقعة «حرّه»(1)به شهادت رسیدند؟!
در خصوص واقعة «حرّه» میتوان به اختصار چنین گفت که پس از شهادت امام حسین علیه السلام در سال 61هـ.ق و بالا گرفتن کفر و طغیان یزید، مردم مدینه فرماندار شهر را به همراه مروان و سایر امویها از مدینه بیرون کردند و با عبدالله بن حنظله بیعت کردند. چون این خبر به گوش یزید رسید، مسلمبن عقبه را با لشکری فراوان برای سرکوب کردن مردم مدینه به آنجا گسیل داشت. جنگ عظیمی رخ داد و بسیاری از مرم مدینه کشته شدند. مردم مدینه چون تاب مقاومت را از دست دادند، به قبر پیامبر صلی الله علیه وآله پناه بردند. لشکر یزید به قتل عام مردم پرداختند.(2)
آیا فکر نمیکنید دشمن در صدد مخدوش کردن چهرة این مدافع حریم ولایت و یار باوفای امام حسن و امام حسین علیهما السلام بوده است، تا بتواند با خدشهدار کردن این چهرة مقدس، روایت و سخنش را از اثر بیندازد؟ چگونه میتوان باور کرد که عبدالله که از دوارن کودکی در دامان رسولالله صلی الله علیه وآله تربیت یافته و با سه امام معصوم علیهم السلام خو گرفته و هیچگاه خلاف از او سرنزده بود، ناگهان رنگ عوض کند و به دربار یزید روی آورد؟!
آیا میتوان پذیرفت که عبدالله با داشتن آن همه سوابق درخشان در عالم اسلام، که از او به عنوان محور سخاوت یاد میشود، به خاطر گرفتن پول از خلیفه، آن همه عزت و شرف و روح بلند و طبع عالی خود را زیر پا بگذارد؟!
ابن ابیالحدید نقل میکند: روزی معاویه و عمروبن عاص با هم نشسته بودند، دربان گفت: عبدالله، پسر جعفر طیار اجازه ورود میطلبد. عمروبن عاص گفت: در حضور او به علی علیه السلام ناسزا میگویم و او را عصبانی میکنم. معاویه گفت: چنین مکن که میترسم نتوانی از عهدة آن برآیی و سبب گردی فضائلی را اظهار کند که دوست نداریم بشنویم. عبدالله وارد شد. معاویه از روی سیاست اظهار خوشوقتی کرد و او را نزدیک خواند و با وی گرم گرفت ولی عمروبن عاص نتوانست خودداری کند. به عبدالله چیزی نگفت اما با دیگران سر صحبت را گشود و ضمناً از امیرمؤمنان علیه السلام بدگویی کرد و با صدای بلند ناسزا گفت و بیشرمی را از حد گذراند.
رنگ عبدالله متغیر گردید، از خشم لرزه بر اندامش افتاد و ناگهان مانند شیر از تخت فرود آمد. عمروعاص که او را خشمناک دید، گفت: هان! عبدالله!چه خبر است؟! عبدالله گفت: مرگت باد! خاموش باش! سپس این شعر را خواند:
اظن الحلم دلّ علیَّ حلمی
وقد یتجهل الرجل الحلیم
حلم و بردباری، زبان مردم را به رویم گشوده است و خیال میکنند نمیفهمم.
پس آستینها را بالا زد و خطاب به معاویه گفت: معاویه! تا کی خشم تو را در دل نگهداریم و بر بدیها و زشتی ها صبر کنیم، گفتار زشتت را
بشنویم و جسارتت را ببینیم و اخلاق ناستودهات را مشاهده کنیم؟! گریهکنندگان بگریند! مثل اینکه از فحش و ناسزای به همنشینانت ناراحت نمیشوی. اگر چنین است، معلوم می شود دین در نظرت موقعیتی ندارد، تا تو را از کردار زشت باز دارد. به خدا قسم! اگر عاطفة خویشاوندی در تو بود، یا به سهم خود از اسلام حمایت میکردی، نباید فرزندان کنیزان بیاصل و بردگان پست طبع را در ردیف افراد فامیل خود جای دهی. مردمان ستمپیشه به موقعیت افراد برگزیده، جاهلند. معاویه! این که کارهای خطای تو را تأیید میکنند و ریختن خون مسلمانان و جنگیدن با امیرمؤمنان علیه السلام را صحیح میدانند، تو را مغرور نکند تا به هرچه فساد و تباهیاش بر تو روشن است، اقدام کنی؛ چسم سر و چشم دلت از تشخیص راهت کور شده است. اگر از خطای خود بر نمیگردی، به ما اجازه بده تا هرچه میخواهیم از زشتیهایت بگوییم.
مجلس در بهت و حیرت فرورفته بود و همگی غرق سخنان او شده بودند. معاویه صدا زد: عبدالله! ما از خطا و اشتباهمان بر میگردیم. تو را به خدا! بنشین! خدا لعنت کند آن که آتش درونی تو را افروخت. هر چه بگویی، انجام میدهم و هر حاجتی داری، بر میآورم. اگر مقام و موقعیتت نبود، همان روش و اخلاقت کافی بود که خواستههایت برآورده شود. آخر تو پسر ذوالجناحین و سید و بزرگ بنیهاشمی.
عبدالله فریاد زد: ... نه، نه، چنین نیست. سید و آقای بنیهاشم، حسن و حسین علیهما السلام هستند. کسی را نرسد که در مقام با ایشان برابری کند. معاویه گفت: تو را قسم میدهم! هرچه میخواهی بگو. هر حاجتی داری برآورده است، گرچه با تمام هستیام برابری کند.
عبدالله گفت: در این مجلس چیزی نمیخواهم و حاجتی ندارم. این جمله را گفت و از مجلس خارج شد. معاویه هم او را بدرقه کرد و گفت: به خدا قسم! تمام حرکات و اخلاق و رفتار و راه رفتنش به پیامبر صلی الله علیه وآله میماند. پس از آن که عبدالله رفت، معاویه رو به عمروعاص کرد و گفت: چرا با تو حرف نزد و جوابت را نداد؟ عمرو عاص گفت: بر تو معلوم است و میدانی چرا؟ معاویه گفت: خیال میکنی از جوابهایت ترسید؟ خیر، چنین نیست بلکه تو را قابل و لایق ندانست تا جوابت را بگوید یا با تو طرف شود.(1)
آری، از مجموع این قضایا میتوان نتیجه گرفت که اتّهام «رابطه با معاویه و یزید»، کاملاً بیاساس است.
یکی از فرازهای پیچیدة زندگانی عبدالله، حضور وی در کربلاست. وی با معرفتی که نسبت به امام حسین علیه السلام داشت و با این که از حضور همسر و فرزندانش در کاروان امام حسین علیه السلام جلوگیری ننمود، چرا خودش به یاری امام حسین علیه السلام نشتافت؟
بیشتر بزرگان عقیده دارند که عبداللهبن جعفر معذور بود، چنانچه مرحوم مامقانی(2)و دیگران بدان اشاره کردهاند.
برخی دیگر بر این عقیده هستند که او در آن زمان، نابینا بود؛ بدین خاطر نتوانست به کاروان امام حسین علیه السلام ملحق شود. بنابراین آنچه که
دربارهاش گفته میشود، عاری از هرگونه حقیقت است.(1)
ممکن است به دلایلی مانند پیری، امام حسین علیه السلام از عبدالله نخواسته تا در کاروانش حضور یابد. با این وجود، عبدالله بعد از حادثه کربلا، از همراهی نکردن امام حسین علیه السلام اظهار تأسف میکرد.
عبدالله از آنجا که کشته شدن امام حسین علیه السلام را ضایعهای بزرگ برای عالم اسلام میدانست، سخت در تلاش بود تا امام را از سفر به کوفه بازدارد. اما همین که در بین راه از زبان امام شنید که آن حضرت در انجام مأموریتی است، عبدالله دیگر هیچ سخنی نگفت وفرزندان خود را به همراه امام علیه السلام فرستاد.
عبدالله در نامهای که به وسیلة فرزندانش برای امام حسین علیه السلام فرستاد، عرض داشت: تو را به خدا سوگند میدهم که از این راه برگرد؛ زیرا میترسم تو را بکشند و خاندانت را اسیر کنند. اگر شما کشته شوید، نور زمین خاموش میگردد؛ زیرا شما چراغ و نشانه هدایت یافتگانید. امید مؤمنان به توست، در رفتن شتاب مکن. خود نیز پشت سر نامه به شما ملحق خواهم شد.(2)
عبدالله بیدرنگ نزد عمرو بن سعید رفت و از او خواست که اماننامهای برای حضرت سیدالشهدا علیه السلام بنویسد و از او بخواهد که از این
سفر منصرف شود. عمرو اماننامهای به خط خود نوشت و از آن حضرت خواست که برگردد. او نامه را به وسیلة برادر خود، یحییبن سعید به امام داد. عبدالله نیز همراه یحیی نزد امام رفت. آنها از امام خواستند تا از ادامه راه منصرف شود. حضرت در پاسخ فرمود: من پیامبر صلی الله علیه وآله را درخواب دیدم. آن حضرت به من دستوری داد که اینک در پی انجام آن امر، روانهام. آنها گفتند: آن خواب چیست؟ امام فرمود: تا به حال برای احدی نگفتهام و بعد از این هم نخواهم گفت، تا خدای خود را ملاقات کنم. عبدالله که از برگرداندن امام مأیوس شده بود، فرزندان خود عون و محمد را نزد آن حضرت فرستاد.(1)
یکی از دلایل محکمی که تأیید میکند عبدالله بسیار مایل بود همراه امام حسین علیه السلام باشد، اما به دلایلی نتوانسته بود در کربلا حضور یابد، همانا اظهار تأثّر و تألّم شدید وی از شهادت امام حسین علیه السلام و یاران باوفایش است.
هنگامی که خبر شهادت فرزندانش به وی رسید، کلمة استرجاع «إِنَّا لِلهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» را بر زبان راند. یکی از غلامان عبدالله به نام «ابوسلاسل» در مقام تأسف برآمد و گفت: این مصیبت از ناحیة حسین به ما رسیده است، عبدالله از سخن گلایهآمیز ابوسلاسل ناراحت شد و برآشفت و با کفش خود بر سر او کوفت و گفت: آیا دربارة حسین علیه السلام چنین میگویی؟ به خدا سوگند! خودم نیز دوست میداشتم هرگز از او جدا نشوم و اگر در
1) . منتهیالآمال، ج1، ص323؛ ارشاد مفید، ص202 و الکامل، ج3، ص402.
کربلا حضور داشتم، در رکاب او میجنگیدم تا شهید شوم؛ زیرا او شایسته است که جانها فدایش شود. فرزندان من همراه برادم و پسر عمویم کشته شدند و مواسات نمودند و به پاداش صابران هم دست خواهند یافت. آن گاه عبدالله متوجه اهل مجلس شد و گفت: راستی شهادت حسین علیه السلام بر من سخت و دشوار است؛ اما خدای را سپاس میگویم که شهادت حسین علیه السلام به ما عزت بخشید و اگر خود نتوانستم در رکاب حسین علیه السلام فداکاری کنم، فرزندانم با جانبازی خود، حسین علیه السلام را خوب یاری کردند.(1)
روزی عبداللهبن جعفر یکی از دوستان همنشین خود را در مجلس ندید، روز دیگر که ملاقاتش کرد، از او پرسید: دیروز کجا بودی؟ چرا غیبت داشتی؟ او گفت: با یکی از دوستان به حومه مدینه رفته بودم.
عبدالله زبان به نصیحت او گشود و گفت: «اگر چارهای جز همراهی و رفاقت با مروان را نداری، بر تو باد به همراهی و رفاقت با کسی که چون با او دوست شدی، موجب خوبی و صلاح تو شود و اگر ترسیدی، تو را نگه دارد و اگر به او نیاز پیدا کردی، کمکت کند و اگر کاستی در تو دید، پر کند و اگر یک خوبی دید، بر شمرد و اگر وعدهای به تو داد، محرومت نسازد و اگر زیاد رفت و آمد کردی، رهایت نکند و اگر چیزی از او خواستی، به تو بدهد و اگر دست نگه داری و چیزی به او ندهی، او شروع کننده باشد.»(2)
سرانجام عبداللهبن جعفر پس از یک عمر طولانی و با برکت، در سال 80هـ.ق یا 85هـ.ق و یا90هـ.ق(1)در مدینه دار فانی را وداع گفت. ابانبن عثمان که از سوی عبدالملک بن مروان فرماندار مدینه بود، او را غسل داد و کفن کرد و بر او نماز خواند و در قبرستان بقیع، نزدیک قبر امام حسن مجتبی علیه السلام به خاک سپرد. ابانبن عثمان در حالی که قطرات اشک بر صورتش سرازیر بود، گفت: به خدا سوگند! تو مرد خوبی بودی! تو مرد شریف و نیکوکار و بخشندهای بودی!(2)
5.ابو عبدالله جدلی رازدار علی علیه السلام
علی اکبر رضایی
سپیده
یکی از شیفتگان اهلبیت علیهم السلام «ابو عبدالله جدلی» است. ابو عبدالله عبد(1)بن عبد جدلی بجلی از یاران نزدیک و با وفا و اصحاب سرّ امام علی علیه السلام بود. او کوفی شمرده میشد و چون به خاندان جُدیله منسوب بود، جَدلی (جُدلی) شهرت یافت.(2)
از زندگی خصوصی وی گزارشی در دست نیست؛ ولی رجالشناسان و مورخان در گزارشهای کوتاه خود جدلی را ستودهاند. شیخ طوسی در کتاب رجال خود چنین مینویسد:
«ابو عبدالله جدلی، محدثی شیعی، دوستدار و از خواص اصحاب امام علی علیه السلام بود.»(3)
ذهبی در کتاب خود جدلی را پرچمدار سپاه مختار و شیعهای تندرو معرفی کرده است.(4)
رجال نویسان دیگر چون برقی،(1)ابن داود،(2)علامة حلی،(3)ابن حیان(4)و دیگران هر یک در کتابهای رجالی خود جدلی را روایتگری مورد اعتماد و از اصحاب سرّ علی علیه السلام دانستهاند.
در این میان، گروهی از رجالنویسان اهلسنت بر جدلی، بدان سبب که شیعه و از یاران نزدیک امیرمؤمنان علی علیه السلام به شمار میرفته، خرده گرفتهاند و او را از محدثان ضعیف شمردهاند. ابن سعد دربارة او میگوید: «حدیثش ضعیف و غیرقابـل پذیـرش است و تشیع وی قوی و نیرومند بود.»(5)
ابن قتیبه نیز او را در شمار به اصطلاح غالیان شیعی چون مختار، زرارة بن اعین و جابر جعفی ذکر کرده است.(6)
به نظر میرسد بهترین روش برای شناخت وی، بررسی روایات گرانبهایی است که او نقل کرده و خوشبختانه اندکی از آنها تا امروز باقی مانده است.
گواه دیگر سعادتمندی جدلی، استناد امام رضا علیه السلام به حدیث اوست. در روایتی میخوانیم:
«حضرت رضا علیه السلام سخن خویش را به حدیثی که وی از امیرمؤمنان علیه السلام شنیده، نسبت داده است.(7)
به هر حال، جایگاه ارجمند جدلی نزد امامان معصوم علیهم السلام و اخلاص و علاقة فراوان او به اهلبیت علیهم السلام بر کسی پوشیده نیست.
ابو عبدالله جدلی از معدود افرادی است که در فضای غمانگیز عصر علی علیه السلام به ریسمان الهی چنگ زد و در محضر پر فیض نخستین امام علیه السلام به فراگیری معارف دین پرداخت. نزدیکی و دوستی او به امام چنان بود که حضرت، جدلی را صاحب اسرار خود میدانست و حقایقی را با او در میان میگذاشت. تفسیر آیاتی که دربارة اهلبیت علیهم السلام فرو فرستاده شده، سخنانی در مورد حضرت مهدی4 و چگونگی ظهور آن حضرت و معرفی زوایایی از شخصیت خود، بخشی از مسائلی است که حضرت با وی در میان نهاده است.
یکی از صفات برجستة جدلی، دلبستگی او به اهلبیت علیهم السلام است. او از سر این دلدادگی در وادی بحثهای قرآنی و روایی پیرامون اهلبیت علیهم السلام قدم گذارده که هر یک از آنها گنجینهای گرانبهاست.
جدلی میگوید: روزی نزد امیرمؤمنان علی علیه السلام رفتم. حضرت فرمود: آیا میخواهی تفسیر آیهای از آیات خدا را برایت روشن سازم؟
عرض کردم: آری.
فرمود: خداوند میفرماید: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ * وَمَنْ جَاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ.(1)
1) . سوره نمل، آیه 89 و 90.
هر کس نیکی به جای آورد، پاداشی بهتر از آن خواهد داشت و آنان از هراس آن روز ایمناند، و هر که بدی به جای آورد، به رو در آتش (دوزخ) سرنگون شوند. آیا جز آنچه میکردید، سزا داده میشوید؟
«حسنه» یعنی شناخت ولایت و دوستی با اهلبیت و «سیّئه» به معنای انکار ولایت و دشمنی با ماست. هر که این حسنه را با خود داشته باشد، به بهشت میرود؛ و هر که سیئه به همراه آورد، جایگاهش دوزخ خواهد بود و هیچ عملی از او پذیرفته نیست.(1)
از دیگر موضوعهای مورد توجه جدلی، مسألة اهلبیت علیهم السلام و شأن نزول آیة تطهیر است. او میگوید: روزی(2)نزد ام سلمه، همسر گرامی رسول خدا صلی الله علیه وآله رفتم و از وی خواستم دربارة ماجرای آیة تطهیر برایم سخن بگوید. وی گفت: پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله روزی به من فرمود: کسی را بفرست تا علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام را به اینجا فراخواند.
عرض کردم: جز من کسی در خانه نیست.
پس حرکت کردم و آن بزرگواران را از خواست پیامبر صلی الله علیه وآله آگاه ساختم. هنگامی که وارد منزل شدیم، علی علیه السلام در برابر آن حضرت نشست. پیامبر صلی الله علیه وآله امام حسن و امام حسین علیهما السلام را سمت راست و چپ خود
نشاند و فاطمه سلام الله علیها نیز پشت سر آنان جای گرفت. سپس پیامبر صلی الله علیه وآله پارچهای خیبری بر روی خود و آن بزرگواران کشید و گفت: خدایا! خودم و عترتم به سوی توایم نه به سوی آتش؛ و اهلبیت من از گوشت و خون من هستند.
ام سلمه میگوید: به پیامبر خدا صلی الله علیه وآله عرضه داشتم: یا رسول الله! مرا نیز در جمع آنان جای ده.
حضرت فرمود: ام سلمه! تو از همسران نیک منی.
سپس از سوی خدای تعالی این آیه نازل گردید: إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمْ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا.(1)
خداوند فقط میخواهد آلودگی را از شما خاندان پیامبر بزداید و شما را پاک و پاکیزه سازد.
ابو عبدالله جدلی میگوید: روزی حضور علی علیه السلام رفتم. حضرت فرمود: آیا میخواهی پیش از آنکه کسی وارد (خانه) شود، تو را از سه چیز آگاه سازم؟ گفتم: آری.
فرمود: «انا عبدالله و انا دابّة الارض صدقها و عدلها و اخونبیها. اَلا اخبرک بانف المهدی و عینه؟»
من بندة خدا و مصداق حقیقی و درست دابّة الارض (جنبندة زمین) و برادر پیامبر روی زمین هستم. آیا بینی و چشم مهدی را به تو معرفی کنم؟
عرض کردم: آری.
1) . سوره احزاب، آیه 33.
پس با دست مبارکش به سینة خود زد و فرمود: من هستم.(1)
مضمون روایت آشکارا نشان میدهد که جدلی از یاران نزدیک و گنجینة اسرار امیرمؤمنان علی علیه السلام بوده است. کلمه انف در لغت به چند معنی آمده که مناسبترین و مشهورترین آن، بینی است.(2)و کلمة عین به معنای چشم است. امام علیه السلام در این روایت خود را بینی و چشم حضرت مهدی4 معرفی کرده است.
از آنجا که بینی و چشم اصلیترین عامل شباهت افراد به شمار میرود، منظور آن حضرت از این تشبیه، بیان ویژگیهای ظاهری حضرت مهدی4 و شباهت چهرة خود با سیمای حضرت مهدی4 است. افزون بر این، بینی و چشم از اعضای بسیار دقیق و حساس و عامل درک و بینایی است؛ مراد علی علیه السلام بیان این نکته است که چنانکه من (امور غیبی و آشکار را) میدانم و میبینم، حضرت مهدی علیه السلام نیز به همین میزان در تشخیص و درک امور تواناست.
یکی دیگر از روایتهایی که جدلی به نقل آن همت گمارده، حدیث خیبر است. او میگوید: از امیرمؤمنان علی علیه السلام شنیدم که فرمود: هنگامی که درب خیبر را از جا کندم، از آن به عنوان سپر استفاده کردم و با کفار به نبرد پرداختم، زمانی که خداوند سپاه کفر را شکست داد، آن را بر روی حصار آنها گذاشتم تا سپاهیان اسلام از آن عبور کنند. پس، برای عبور مسلمانان،
آن را بر روی خندقی که کفار برای دفاع از خود کنده بودند، گذاردم. در این هنگام، مردی به حضرت گفت: دری چنین سنگین را به تنهایی بلند کردید؟!
فرمود: سنگینی در خیبر برای من مانند سنگینی سپرم بود که در جنگهای دیگر همراه داشتم.(1)
در گزارشی آمده است که پس از پیروزی مسلمانان در جنگ خیبر، هفتاد تن به یاری یکدیگر درِ خیبر را جابهجا کردند.(2)
یکی دیگر از روایتهایی که جدلی نقل کرده، حدیث وصیّت علی علیه السلام به امام حسن علیه السلام است.
پس از آن که سر مبارک علی علیه السلام با شمشیر زهرآلود دشمنان دین شکافته شد، آن حضرت در بستر بیماری به فرزند برومندش امام حسن علیه السلام چنین وصیت کرد:
«فرزندم! من در این شب از دنیا خواهم رفت. پس از مرگم، مرا غسل بده و کفن کن و با حنوط جدّت رسول خدا صلی الله علیه وآله خوشبوی ساز. وقتی مرا تشییع کردید، جلو بایست؛ بر من نماز بگزار و در نماز هفت تکبیر بگو؛ زیرا تنها برای نماز بر من و فرزندم مهدی علیه السلام هفت تکبیر گفتن جایز است؛ او که در آخرالزمان ظهور میکند و حق را در زمین میگستراند. پس از آنکه بر من نماز خواندی، قبری برایم آماده ساز. وقتی لحد را شکافتی،
تختهای حکاکی شده، که پدرم، «نوح» برایم بر جای نهاده، خواهی یافت. بدنم را بر آن چوب بگذار، هفت خشت بزرگ بر آن قرار بده و اندکی درنگ کن، سپس نگاه کن، دیگر مرا در لحد نخواهی یافت.»(1)
دوران زندگی جدلی که از روزگار امامت علی علیه السلام آغاز و گویا تا سال 67 هجری ادامه یافت، دوران سراسر حماسه و شور و تلاش بود. چنانکه برخی از روایات بیان میکند، جدلی به دلایلی نتوانست در حماسة عاشورا شرکت کند و فرزندان پیامبر خدا صلی الله علیه وآله را مورد حمایت قرار دهد. جدلی میگوید: نزد امیرمؤمنان علیه السلام رفتم؛ حضرت فرمود: ابو عبدالله! میخواهی پیش از آنکه کسی وارد شود، هفت موضوع را با تو در میان نهم؟
عرض کردم: بفرمایید، فدایت شوم.
حضرت ضمن سخنانی، فرمود: این امام حسین کشته میشود، در حالی که تو زندهای و او را یاری نمیکنی. سپس با دستان مبارکش به شانة امام حسین علیه السلام زد. من عرض کردم: به خدا سوگند! در این صورت، زندگی پلیدی خواهم داشت.(2)
جدلی در روایت دیگری میگوید: علی علیه السلام با دست به شانة امام حسین علیه السلام که کنارش نشسته بود، زد و فرمود: این کشته میشود و کسی او را یاری نمیدهد.
عرض کردم: ای امیرمؤمنان! به خدا سوگند، آن روزگار زمانة بدی خواهد بود.
فرمود: آری، چنین است.(1)
مرحوم آیتالله خویی در کتاب «معجم رجال الحدیث» مینویسد: برخلاف نظر گروهی، این روایت بیان کنندة نگرانی و نفرت جدلی از مردمی است که فرزند رسول خدا صلی الله علیه وآله را یاری نمیکنند؛ و نشان میدهد که او از اینکه خود براساس پیشبینی حضرت، نمیتواند در کربلا حضور داشته باشد، ناراحت و غمگین است؛ به همین دلیل، جدلی زندگی در آن روزگار را پست و پلید میداند.(2)
هر چند گزارش مشخص و مطمئنی دربارة سبب عدم حضور جدلی در رخداد عاشورا در دست نیست؛ اما گویا پیش از حادثة کربلا همراه مختار و چند هزار تن از شیعیان کوفه، در زندان عبیدالله بن زیاد بوده است.
براساس گزارشهای موجود، پس از آنکه جدلی موفق نشد در حماسة عاشورا به دفاع از حریم ولایت بپردازد، تصمیم گرفت در کنار مختار، به خونخواهی شهیدان کربلا، بر ستمگران کینهتوز تیغ بکشد و رسالت خویش را در این عرصه به انجام برساند.
او با این هدف، در سمت فرماندهی سپاه مختار برای انتقام از قاتلان فرزندان پیامبر صلی الله علیه وآله نقشی جدی ایفا کرد.
اندکی از تلاشهای او در تاریخ ثبت شده که به ذکر یک نمونه از آن بسنده میکنیم:
پس از مرگ یزید، عبدالله بن زبیر مردم را در مکه به بیعت با خود فراخواند و از بنی هاشم خواست تا با او بیعت کنند. هنگامی که از بیعت بنیهاشم با خود مأیوس شد، محمد بن حنفیه فرزند امیرمؤمنان علیه السلام و خانوادة او و هفده تن از شخصیتهای برجستة کوفه را در محل زمزم به بند کشید و تهدید کرد اگر با او بیعت نکنند، آنها را در آتش خواهد سوزاند.
محمد بن حنفیه نامهای به مختار نوشت و برای آزادی خود و یارانش از او کمک خواست. وقتی مختار و سپاهیانش نامة محمد را دریافت کردند، بر آن شدند تا سپاهی روانة مسجد الحرام سازند. به همین منظور، ابوعبدالله جدلی هفتاد تن از سپاهیان کار آمد خود را بسیج کرد و همراه جمعی از سپاهیان عمیر بن طارق و یونس بن عمران رهسپار مسجدالحرام شد. آنها در حالی که فریاد «یالثارات الحسین علیه السلام» سر میدادند، وارد مسجد الحرام و محل زمزم شدند، حلقه محاصره را شکافتند و خود را به محمد بن حنفیه رساندند. جدلی به ابن زبیر گفت: راه آنها را باز کن تا بروند. ابن زبیر گفت: تا با من بیعت نکنند، هرگز آزادشان نمیسازم. جدلی گفت: به خدای رکن و مقام و پروردگار حلال و حرام سوگند! اگر آنها را آزاد نکنی، شمشیرهای خود را بر شما فرود خواهیم آورد.
ابن زبیر گفت: به خدا سوگند! اگر به یارانم فرمان دهم، هنوز ساعتی نگذشته سرهای شما را قطع خواهند کرد. ابوعبدالله جدلی از محمد حنفیه اجازه خواست تا عبدالله بن زبیر را به قتل برساند. اما محمد اجازه نداد. در
این هنگام، سپاهیان ابوالمعتمد، هانی بن قیس و ظبیان بن عمار با فریادهای «یالثارات الحسین علیه السلام» وارد مسجد الحرام شدند. ابن زبیر، که از هجوم سپاهیان بیشمار مختار به وحشت افتاده بود، محمد بن حنفیه و یارانش را آزاد کرد و آنها همراه سپاه مختار به سوی شعب ابیطالب علیه السلام حرکت کردند.(1)
خزان عمر
چنانکه از تاریخ طبری استفاده میشود، وی تا سال 67 هجری زنده بود.(2)بر اساس برخی از منابع، او در این سال در فتنة ابن زبیر کشته شد؛(3)ولی به نوشتة ذهبی، در کتاب «تاریخ الاسلام» او از درگذشتگان سالهای 100 ـ 90 هجری شمرده میشود.(4)
6.سُلیم بن قیس هلالی
زلال روایت
سید سیف الله نحوی
اشاره
... و او را اولین تاریخنگار شیعه نامیدهاند.
در حالی که بیش از دو سال به هجرت آخرین فرستادة الهی نمانده بود، نوزادی پا به عرصه گیتی نهاد.
این کودک از خاندان هلال بن عامر بود که از نوادگان حضرت اسماعیل بن ابراهیم علیهما السلام شمرده میشدند. از اینرو، نسب سلیم به پیامبر بزرگ الهی حضرت اسماعیل علیه السلام میرسد. پدرش «قیس» نام داشت.(1)اگر چه از نام و مشخصات مادر و اوصاف پدرش اطلاعی در دست نیست، اما بدیهی است که آن دو در تربیت نور دیدة خویش تلاشی در خور سپاس داشتهاند.
پدر و مادرش وی را «سُلَیْم» نامیدند و «ابوصادق» کنیه دادند. آری، «سلیم بن قیس هلالی عامری کوفی» در زمرة مردان بزرگی است که نامش با تشیّع و تاریخ پر مخاطرة آن، عجین شده است. اینک به تماشای سیمای پرفروغ آن فرزانه مینشینیم.
1) . کتاب سلیم بن قیس، تحقیق شیخ محمدباقر انصاری زنجانی، ج1، ص258.
تنها منبع اصیل و معتبری که ما را در شناخت زندگی «سلیم بن قیس» راهنمایی میکند، کتاب مشهور و قابل اعتمادی است که خود نگاشته است. هر چند مطالب اصلی آن کتاب، دربارة حوادث پرمخاطرة پس از وفات رسول الله صلی الله علیه وآله است؛ اما از خلال آن میتوان به اوراقی از زندگانی وی دست یافت. به نظر میرسد دوران کودکی و نوجوانی سلیم در زادگاهش کوفه سپری شد. کوفه آن زمان زادگاه و خاستگاه بندگانی پاک طینت بود که همواره به عشق اسلام بسان پروانههای عاشق، گرد شمع جهان افروز رسول الله صلی الله علیه وآله میگردیدند.
هنوز بیش از دوازده سال از تولد «ابوصادق کوفی» نگذشته بود که جهان اسلام در سوگ رسول بزرگ اسلام حضرت محمد امین صلی الله علیه وآله جامة عزا پوشید. ساعاتی چند پس از آن حادثة دلخراش، شهر مدینه شاهد حوادثی تلخ بود. کودتای سیاسی، نظامی و فرهنگی سقیفه، علی علیه السلام و علویان را از ادامة سیره و سنت واقعی پیامبر اسلام باز داشت و جامعة آن روز مدینه، با نادیده انگاشتن ماجرای غدیرخم، از علی علیه السلام روی برگرداند و از علوّ باز ماند.
گرچه «سلیم» در این دوران بحرانی در مدینه حضور نداشت، اما جزئیات اخبار و اطلاعات آن کودتا را از زبان رادمردانی چون علی علیه السلام، سلمان فارسی، ابوذر و مقداد شنید و ثبت کرد.
سلیم در حالی وارد مدینه شد که تنها دو سال از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله گذشته بود و مردم با علی علیه السلام و اهلبیت علیهم السلام رفتاری ناپسند
و زجرآور داشتند. دورانی که غاصبان خلافت با توسل به انواع شیوههای ارعاب، تهدید و تطمیع، مردم را از گرایش به مولای متقیان باز میداشتند. دورانی که نام «علی علیه السلام» را بردن یا با او نشستن، جرمی نابخشودنی شمرده میشد.
در چنین دوران دهشتناک و خفقانآوری، نوجوان چهارده سالة(1)کوفی به مدینه آمد و با قبول همة بلاها و گرفتاریهای ویژة مدینه، نور هدایت و امامت را در کوچههای بنیهاشم یافته و با علی علیه السلام که مورد کینة حاکمان و زورمداران بود، اُنسی ویژه یافت.
شجاعت و جسارت نوجوان 14 سالة کوفی و رفتار وی با کنار نهادگان سیاسی مدینه، نشان دهندة روح متعالی و ارادة آهنین اوست.
سلیم پس از ورود به مدینه، در محضر امام بزرگ شیعیان حضرت علی علیه السلام به فعالیتهای فرهنگی و دینی پرداخت. او چنان به مولایش عشق میورزید که به زودی از یاران خاص و قابل اعتماد آن حضرت شد.
سیلم در کتاب خویش پنجاه روایت از علی علیه السلام نقل کرده است.(2)او در همین دوران، با دانشمندان و صحابی بزرگی چون سلمان، ابوذر، مقداد و عبدالله بن عباس ارتباط فکری و فرهنگی برقرار ساخت و احادیث بسیاری از آنها را به خاطر سپرد.
هر چند صحابی بزرگ پیامبر صلی الله علیه وآله، سلمان فارسی، در همان اوایل حضور سلیم در مدینه، به استانداری مدائن (در حوالی بغداد) برگزیده شد، اما سلیم وجود گرانبهای وی را غنیمت شمرد و در همان مدت اندکی که در مدینه حضور داشت، مطالب و حوادث دوران پس از وفات پیامبر صلی الله علیه وآله را از سلمان پرسید. تعداد روایاتی که او از سلمان شنید، هفده مورد است.(1)این روایات اغلب دربارة تاریخ شیعه است.
ابوذر غفاری از دیگر چهرههای برجستة عصر رسول الله صلی الله علیه وآله بود که سلیم به همراهی و همگامی با وی توفیق یافت. سلیم در توصیف و بیان رخدادهای تاریخی شیعیان، از او بسیار بهره برد و دوازده حدیث از وی ثبت کرد.(2)سلیم در سی سالگی همراه ابوذر غفاری برای اعمال حج، به مکه رفت.(3)در آنجا ابوذر غفاری برای مردم حدیث خواند. سلیم ـ که خود شاهد ماجرا بود. ـ آن را چنین بیان کرده است:
«روزی ابوذر برخاست و درب خانة کعبه را گرفت و با صدای بلند گفت: ای مردم! ... من از پیامبرتان شنیدم که فرمود: مَثَلِ اهلبیتم در میان امت، چون کشتی نوح در میان قوم اوست؛ هر که بر آن سوار شود، نجات مییابد و هر که از آن تخلف کند، غرق میشود.»(4)
سلیم بن قیس کوفی نه تنها به اولین مظلوم تاریخ عشق میورزید، بلکه همواره شیفتگان آن امام را مورد محبت قرار میداد.
ابوذر غفاری پس از وفات پیامبر صلی الله علیه وآله به دلیل جانبداری از علی علیه السلام، از سوی خلیفة سوم (عثمان) به سرزمین خشک و بیآب و علف «ربذه» تبعید شد. او در حالی به سوی ربذه حرکت داده شد که نگاههای اشکبار علی علیه السلام او را بدرقه میکرد.
در سال 34 هجری قمری که ابوذر در ربذه آخرین نفسهای خویش را میکشید و پاداش زحمات شبانه روزیاش در راه اسلام را از سوی عثمان دریافت میکرد، «سلیم» آرام نگرفت، به سوی وی شتافت و روایاتی(1)از او شنید.
پس از وفات ابوذر، در سال 35 هجری قمری، سلیم به بصره رفت و در رکاب علی علیه السلام، در جنگ جمل شرکت کرد.(2)در این جنگ، که از سوی طلحه و زبیر علیه امام علی علیه السلام طرحریزی شده بود، 12 هزار تن از یاران علی علیه السلام و 120 هزار تن از ناکثین حضور داشتند. سلیم بن قیس، اولین تجربة رزمیاش را به دست آورد و ماجرای آن را در جنگ جمل ثبت کرد. وی در پایان، از آن جنگ چنین گزارش میدهد: جنگ از سوی طلحه شروع شد و به کشته شدن وی و شکست زبیر انجامید.(3)
حدود یک سال پس از این نبرد، جنگ صفین درگرفت. سلیم نیز در این جنگ شرکت کرد و به یاری امام خود، علی علیه السلام شتافت. او مطالبی نیز دربارة این نبرد نقل کرده است.
در بخشی از کتاب سلیم آمده است: از سلیم بن قیس پرسیدند: آیا در جنگ صفین شرکت داشتی؟
پاسخ داد: آری.
پرسیدند: آیا در جنگ لیلة الحریر حضور داشتی؟
گفت: آری.
پرسیدند: در آن هنگام، چند ساله بودی؟
سلیم گفت: چهل ساله.
سپس خاطراتی از آن جنگ نقل کرد.(1)
برخی از تاریخنگاران، به یاری همین پرسشها و جوابها، تاریخ تولد سلیم را به دست آوردهاند. سلیم پس از صفین در سال 38 هجری قمری همراه امام علی علیه السلام به کوفه برگشت و بیدرنگ به مدائن رفت. در سال 39 هجری، برای جنگ با خوارج، عازم منطقة نهروان شد و در آن نبرد نیز شرکت کرد.(2)
سلیم در تمامی این صحنههای سرنوشتساز، یاور مولایش علی علیه السلام بود و دفاع از وی را وظیفة خویش میدانست. همراهی او با علی علیه السلام تا شهادت آن امام بزرگوار ادامه یافت.
سلیم دربارة وضعیت امام علی علیه السلام قبل از شهادت و نیز وصیت او به فرزندانش مطالبی قابل توجه نگاشته است. مطالب وی چنین آغاز میشود:
در هنگام وصیت امیرالمؤمنین علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام، حاضر بودم. حسین علیه السلام و
محمد و تمامی فرزندان و بزرگان اهلبیت علیهم السلام و شیعیانش نیز حضور داشتند. حضرت کتاب و شمشیرش را به امام حسن علیه السلام داد و فرمود: فرزندم! پیامبر صلی الله علیه وآله به من دستور داده تو را جانشین خود کنم و کتاب و شمشیرم را به تو بسپارم...؛ و همچنین پیامبر صلی الله علیه وآله به من دستور داد سفارش کنم این ودیعهها را هنگام مرگت، به برادرت حسین بدهی؛ سپس به فرزندش حسین علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه وآله به تو نیز دستور داده آن را به فرزندت علی تحویل دهی و آنگاه به علی بن الحسین علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه وآله دستور داده آن را به فرزندت محمد بدهی. سلام پیامبر صلی الله علیه وآله و من را به او برسان.(1)
عشق و ارادت آن مرد اندیشمند به علی علیه السلام و نقل و ثبت روایات متعدد در فضایل و مناقب ائمه معصومین علیهم السلام، فقیهان و دانشمندان بزرگ دین را بر آن داشت تا از سلیم به نیکی یاد کرده، او را مورد ستایش قرار دهند.
شیخ مفید در «الاختصاص» پس از معرفی سلیم، مینویسد: وی از برگزیدگان و پیشمرگان پنجگانة علی علیه السلام است.(2)
نه تنها بزرگان شیعه، بلکه اهلسنت نیز از سلیم یاد کرده و وی را ستودهاند. ابن ندیم در کتاب «الفهرست» نظر یکی از راویان شیعه را پذیرفته، سخن او را چنین نقل کرده است: سلیم انسانی متعبد به امور دینی بود و نورانیتی داشت که سبب برتری مقامش میشد.(3)
این شخصیت برجستة میدانهای علم و جهاد، پس از شهادت مولایش علی علیه السلام، پیروی از ولایت را رها نکرد و در شمار یاران امام حسن مجتبی علیه السلام قرار گرفت. سلیم میگوید: بعد از شهادت امام علی علیه السلام، امام حسن و امام حسین علیهما السلام را در مدینه ملاقات کردم. حدیثی را که از پدرشان شنیده بودم، برای آنان خواندم. آنها فرمودند: راست گفتی؛ وقتی پدرمان این حدیث را برایت میخواند، ما حاضر و شاهد بودیم.(1)
ابن شهرآشوب در کتاب «المناقب» به معرفی ائمه علیهم السلام پرداخته، هنگام شمارش اصحاب امام حسن علیه السلام میگوید: امام حسن علیه السلام افرادی از قبیل رشید، حجر، ... و سلیم هستند.(2)
سلیم بن قیس خدمت امام حسن علیه السلام حضور یافت و ضمن حمایت و دفاع از وی، به ثبت وقایع تاریخی آن روزگار پرداخت. او در کتابش سه روایت از آن امام نقل کرده است.(3)پس از شهادت مظلومانة امام حسن علیه السلام، سلیم همچنان به عهد خویش وفادار ماند و به حضور سالار شهیدان، امام حسین علیه السلام رسید. پشت پازدن به نام و نان معاویه و اعتنا
نکردن به دشنه و دشنام او، کاری نبود که ناخالصان و افراد سست عنصر از عهدة آن برآیند. گرایش به امام حسن و امام حسین علیهما السلام در دوران حکومت استبدادی معاویه، به جسارتی ویژه و ارادهای خلل ناپذیر نیاز داشت. سلیم، با وجود همه مشکلات و خطرات، گام عزت پیش نهاد و در شمار اصحاب آن دو امام بزرگوار واقع شد. ارتباط عاطقی سلیم با امام حسین علیه السلام به حدی بود که با شنیدن خبر مسافرت وی، از کوفه به مدینه آمد و با وی همسفر شد.
در سال 58 قمری، که امام حسین علیه السلام برای زیارت خانة خدا به مکه شتافت، سلیم کوفی خود را به وی رساند و در جلسة بسیار مهم آن حضرت در منا شرکت کرد.
امام حسین علیه السلام، در این جلسة تاریخی با ذکر مطالبی دربارة معاویه و اعمال او، اولین جرقههای قیام و انقلاب خویش را در دل شیعیان فروزان کرد. سلیم بن قیس جزئیات مطالب مطح شده در آن جلسه را در کتاب خویش نگاشت.(1)او علاوه بر ماجرای فوق، روایتی دیگر نیز از امام بزرگوار نقل کرده است.(2)از این تاریخ تا پس از شهادت امام حسین علیه السلام در سال 61 هجری قمری، خبری از سلیم ثبت نشده است. برخی از محققان احتمال میدهند او این مدت را ـ همراه جمعی از شیعیان ـ در زندان ابن زیاد به سر برد.(3)
پس از شهادت امام حسین علیه السلام، سلیم به محضر فرزندش امام سجاد علیه السلام رسید و در شمار اصحاب او قرار گرفت. سلیم از آن امام حدیث نقل کرده است. وی در حدیث دهم خویش میگوید: با علی بن الحسین علیه السلام ملاقات کردم و مطالبی را که از پدر و عمویش علیهما السلام شنیده بودم، برایش گفتم.(1)
افتخار ملاقات با امام باقر علیه السلام نیز نصیب سلیم شده است. ابان بن ابیعیاش میگوید: هنگام حج، امام باقر علیه السلام را ملاقات کردم و تمامی حدیث دهم را، که سلیم نگاشته بود، بیآنکه حتی یک حرف از آن کم کنم، برای وی خواندم... امام علیه السلام فرمود: سلیم راست گفتار است.
سپس ادامه داد: پس از شهادت جدّم اباعبدالله الحسین علیه السلام، در حالی که نزد پدرم نشسته بودم، سلیم همین حدیث را برایم خواند و پدرم صحّت گفتارش را تصدیق کرد.(2)
براساس همین اخبار و گزارشها، شیخ طوسی و دیگر راویشناسان شیعه نام سلیم بن قیس را در شمار اصحاب امام علی، امام حسن، امام حسین، امام سجاد و امام باقر علیهم السلام آوردهاند.(3)
در کتاب «ریحانة الادب» چنین میخوانیم:
او از اجلاّی محدثان شیعه و بزرگان اصحاب امام علی علیه السلام و امام حسن و امام حسین علیهما السلام و امام سجاد و امام باقر علیهما السلام و نزد همة آنان در
غایت محبوبیت و به منزلة ارکان اربعه بود... اخبار زیادی در مدح سلیم وجود دارد.(1)
علامه امینی نیز میگوید: سلیم از کسانی است که شیعیان و اهلسنت به او و مطالب کتابش استناد جسته، بدان استدلال میکنند.(2)
در سال 75 هجری قمری، حکومت حجاج خون آشام بر عراق و کوفه شروع شد و قلع و قمع پیروان واقعی رسول الله صلی الله علیه وآله به اوج رسید. سلیم بن قیس، که تا این زمان با استفاده از تدابیر حکیمانه، خود و نوشتههای گرانبهایش را حفظ کرده بود، مورد خشم حجاج قرار گرفت. حجاج دستور داد تا سلیم را دستگیر کنند و به قتل برسانند. سلیم از کوفه گریخت؛ به طرف ایران حرکت کرد و در منطقة «نوبندجان فارس» (نورآباد ممسنی) سکونت گزید.(3)
در اوایل سال 76 هجری، در حالی که سلیم در منزل یکی از دوستانش به نام «ابان» در نوبندجان به سر میبرد، بیمار شد و به سوی معبودش شتافت.(4)
«ابان بن ابیعیاش»، شیعة نوبندجانی و دوست صمیمی سلیم در مقدمة کتاب سلیم مطالبی بیان کرده است که وضعیت زندگانی سلیم در اواخر عمرش را تا اندازهای روشن میسازد.
او میگوید:
وقتی حجاج وارد عراق شد، قصد کشتن سلیم کرد. او متواری شد؛ در نوبندجان نزد من آمد و در خانة ما سکونت گزید. در آن روزگار، من چهارده سال داشتم و میتوانستم قرآن بخوانم. از وی میپرسیدم و او نیز از اهل بدر به من خبر میداد. احادیث زیادی از زبان او شنیدم، ولی آنها را پنهان کردم... . دیری نپایید که مرگش نزدیک شد. در این هنگام، مرا طلبید و در خلوت با من چنین گفت: ای ابان! ... این کتاب را به شرطی به تو میسپارم که دربارة آن با کسی سخن نگویی و بعد از مرگم، هیچ یک از احادیث آن را برای کسی نقل نکنی؛ مگر آنکه همانند خودت به او اطمینان داشته باشی؛ و اگر اتفاقی برایت پیش آمد، آن را به یکی از شیعیان مورد اعتماد و دیندار و آبرومند علی بن ابیطالب علیه السلام بسپاری.
من آن شرطها را پذیرفتم. او کتاب را به من سپرد و همة احادیث آن را برایم خواند... . دیری نگذشت که روح از پیکرش گرفته شد.
ابان، پس از ذکر مطالب در این باره، ادامه میدهد:
در همان سال (76 هجری) به سفر حج رفتم و خدمت امام سجاد علیه السلام حضور یافتم؛ و ابوالطفیل و عمر بن ام سلمه نیز در آنجا حضور داشتند. من سه شبانه روز کتاب را برای امام سجاد علیه السلام خواندم تا اینکه ایشان فرمود: «سلیم راست گفته است. همة اینها احادیث ماست که از آنها خبر دارم.»(1)
از آنجا که عمر بن ام سلمه در سال 83 هجری وفات کرد و بیتردید وفات سلیم قبل از این تاریخ تحقق یافت؛ بسیاری از پژوهشگران تاریخ وفات سلیم را سال 76 هجری قمری دانستهاند.(2)
7.قُثَم بن عباس سردار بزرگ
سلمان احمدی
مطلع
یکی از افتخارات مکتب انسانساز اسلام، این است که چهرههای درخشان و فداکاری به جامعه تحویل داده است.
حضرت قُثَم(1)از کسانی است که تنها مکتب جامعی چون اسلام میتواند مانند آنها پدید آورد. او، که سالها از سرچشمة زلال معارف علوی کسب فیض کرده بود، معرفت و صداقت را درآمیخت و با دل و جان در راه گسترش «کلمة الله» کوشید.
در یکی از حساسترین دورانهای حیات اسلام در کنار رهبر قرار گرفت و با سلاح علم و عمل از حریم امامت و ولایت دفاع کرد.
به پاس احترام یاران علی علیه السلام و برای زنده نگهداشتن یاد و خاطرة شهدای صدر اسلام، فرازهایی از خدمات و فداکاریهای سردار گمنام آل هاشم، شهید دور از وطن، حضرت قُثم، عموزادة پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله را مرور میکنیم.
1) . قُثم: به ضمّ قاف و فتح ث، از قاثم گرفته شده است. قُثَم، مرد بسیار بخششکننده، صاحب مال، زن و فرزند زیاد. (فرهنگ دهخدا).
گرچه در کتابهای تاریخی و رجالی تاریخ دقیق تولد وی مشخص نشده؛ ولی با دقت در زندگی او و بررسی تاریخ ولادت برادرانش، عبدالله و عبیدالله، و دیگر قراین و شواهد میتوان دریافت که چند روز پیش از هجرت حضرت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، در مکه چشم به جهان گشود.(1)
پدر ارجمندش، جناب عباس، «ابوالفضل» کنیه داشت و فرزند عبدالمطلب و عموی بزرگوار حضرت نبی اکرم صلی الله علیه وآله، بود. وی از پایگاه عظیم اجتماعی و تجربه خوب مردمداری برخوردار بود. سالها سقایت حاجیان با آب زمزم و عمارت مسجدالحرام را به عهده داشت.(2)
قبل از هجرت، وقتی مردم مدینه از حضرت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله دعوت کردند جهت هدایت آنها به مدینه برود، جناب عباس، با اجازة حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله از آنان تعهد گرفت که از یاری وی دست بر ندارند. او به آنها سفارش کرد که از فرمان پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله اطاعت کنند.(3)
ابورافع، غلام عباس، که بعدها غلام رسول خدا صلی الله علیه وآله شد و پس از آزادی در شمار یاران با وفای امیرمؤمنان علی علیه السلام جای گرفت، میگوید: بعد از هجرت رسول خدا صلی الله علیه وآله در مکه تنها ما سه تن مسلمان بودیم. عباس، همسرش ام الفضل و من. ما ایمانمان را پنهان میداشتیم.(4)
بعد از هجرت رسول الله صلی الله علیه وآله، عمویش عباس اخبار پیمانها و تصمیمهای مشرکان مکه را به وی میرساند. او سه روز قبل از جنگ احد گزارش آن را به وسیلة مردی از بنی غفار فرستاد.(1)
جناب عباس به دستور پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله از مکه هجرت کرد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به عموی بزرگوارش نوشت: «یا عم یا عم، مکانک الذی انت فیه، فان الله یختم بک الهجرة کما ختم بی النبوّة»(2)
عمو، عمو! جایگاهی که شما در آن قرار دارید، خداوند با هجرت شما هجرت را تمام میکند؛ چنانکه با نبوت من نبوت را به پایان رساند.
مادر جناب قثم، «لُبابه» بود و «ام الفضل» کنیه داشت. او دختر حارث هلالی و خواهر میمونه، همسر رسول الله صلی الله علیه وآله شمرده میشد.
ام الفضل، بعد از حضرت خدیجه سلام الله علیها اولین زنی بود که دین مقدس اسلام را پذیرفت.(3)وی از حضرت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله روایات گوناگون نقل کرده و از راویان قابل اعتماد به شمار میآید.(4)
ام الفضل گفت: شبی از شبها خوابی دیدم که به سبب آن از شدت هراس میلرزیدم. خدمت حضرت رسول الله صلی الله علیه وآله شتافتم و گفتم: ای بهترین بندگان خدا! خوابی دیدم که از آن هراسانم.
حضرت فرمود: بازگو.
گفتم: در خواب دیدم از پیکر مبارک شما پارهای گوشت بریده شد و نزد من آمد.
حضرت فرمود: نیک خواهد بود. به زودی از فاطمة من، فرزندی متولد میشود و تو آن را با شیرت پرورش میدهی. فرزندان فاطمه پارة تن من هستند.(1)
بعد از ولادت امام حسن علیه السلام، حضرت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله وی را نزد ام الفضل، همسر عموی بزرگوارش برد تا شیر دهد.(2)
ام الفضل، روزهایی که قثم را از شیر جدا میکرد، به امام حسن علیه السلام شیر میداد.(3)
ام الفضل امام حسین علیه السلام را نیز شیر داده است.
عبدالله بن جعفر «طیّار» میگوید: من همراه عبیدالله و قثم، فرزندان عباس، بازی میکردم. پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله که بر مرکبی سوار بود، رسید و فرمود: این جوان (قثم) را بلند کنید. او را پشت سر و مرا جلوی خویش نشاند و دربارة ما دعا کرد.(4)
دعای حضرت رسول الله صلی الله علیه وآله دربارة «قثم» بهترین گواه بر عظمت، سعادت و موفقیت و سربلندی وی به شمار میآید. زیرا بیتردید هر که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله دربارهاش دعای خیر کرده باشد، مورد لطف خداوند قرار میگیرد و به راه راست هدایت میشود.
کسانی که در مراسم غسل دادن رسول اکرم صلی الله علیه وآله شرف حضور داشتند، عبارت بودند از: علی بن ابیطالب علیه السلام، عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر اسلام، فضل و قثم، فرزندان عباس، اسامة بن زید و شقران غلام رسول الله 9.(1)
یکی از افتخارات بزگ قثم این است که آخرین وداع کنندة پیکر مطهر حضرت رسول صلی الله علیه وآله شمرده میشود. کسانی که وارد آرامگاه پیامبر شدند، عبارت بودند از: علی علیه السلام، فضل، قثم و شقران.
آخرین کسی که از آرامگاه حضرت بیرون آمد، قثم بود.(2)
مغیرة بن شعبه در میان مردم چنان شایع کرد که آخرین وداع کنندة رسول الله صلی الله علیه وآله است و این را افتخار خودش شمرد. او میگفت: در
لحظههای آخر که روی قبر مبارک ایشان را میپوشاندند، به عمد انگشترم را درون قبر انداختم و برای گرفتن آن، بدان مکان گام نهادم.
عبدالله بن حارث بن نوفل میگوید: سال بعد از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در مراسم عمره خدمت امیرمؤمنان علی علیه السلام بودم که گروهی از حجاج عراق به محضر وی مشرف شدند و گفتند: ای ابوالحسن! دوست داریم مسألهای را برای ما آشکار سازی.
علی علیه السلام پیش از آن که پرسش را مطرح کنند، فرمود: گویا مغیرة بن شعبه ادعا کرده آخرین کسی است که رسول الله صلی الله علیه وآله را وداع گفته است.
همه گفتند: آری، مولای ما!
حضرت علی علیه السلام فرمود: «کذب، کان احدث الناس عهداً برسول الله قثم بن العباس»(1)دروغ میگوید. آخرین کسی که با رسول الله صلی الله علیه وآله وداع کرد، قثم بن عباس است.
امام در جای دیگر فرمود: «کذب المغیرة احدثنا عهداً به قثم بن العباس»(2)مغیرة دروغ گفت. آخرین فرد ما قثم فرزند عباس بود که با حضرت وداع کرد.
با تصدیق امام علی علیه السلام قثم، عموزادة پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله این افتخار بزرگ را به دست آورد. او تا پایان عمر به این امر میبالید و عمهاش در این باره شعری سرود.(3)
خبرگان علم رجال، جناب قثم بن عباس را روایتگری مورد اعتماد میدانند که از حضرت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و امیرمؤمنان علیه السلام حدیث کرده است.
او از صحابی جوان پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله بود.(1)و ابواسحاق السبیعی از وی روایت نقل کرده است. دو نمونه از روایتهای او چنین است:
«قال قثم: قال ابوذر، قال رسول الله: انّ الملائکة صلّت علیَّ و علی علیٍّ سبع سنین قبل أن یسلم بشر.»
قثم از زبان ابوذر از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله چنین نقل کرد: هفت سال قبل از آنکه فردی از انسانها مسلمان شود، فرشتگان بر من و علی درود میفرستادند.(2)
«قال قثم: قال علیٌّ: بعث النبیُّ یوم الاثنین و اسلمتُ یوم الثلاثاء.»(3)
قثم از علی علیه السلام چنین نقل کرد: پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله روز دوشنبه معبوث شد و من روز سهشنبه وی را همراهی کردم.
مرحوم شیخ طوسی S در کتاب رجال خویش، قثم بن عباس را از احصاب مورد اعتماد امیرمؤمنان علی علیه السلام شمرده است.
دشمنان مکتب وحی و امامت همواره در پی ضربه زدن به مسلمانان و
ایجاد تفرقه میان آنها بودهاند. آنان در مسائل اساسی، به ویژه مقام ولایت، شبهه پدید میآوردند تا مردم را از برکات این مقام الهی محروم سازند. روزی عبدالرحمن بن خالد در اجتماعی به قثم گفت: علی بن ابیطالب نزد پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله چه امتیازی داشت که عباس نداشت؛ در حالی که عباس عموی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله بوده، جایگاهی والا دارد و از تجارب خوب مردمداری برخوردار است؟!(1)
سردار فداکار اسلام جناب قثم در پاسخ فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام اولین فرد ماست که به ندای ملکوتی خاتم الانبیا صلی الله علیه وآله لبیک گفت. از نخستین روز نزول وحی تا آخرین لحظة زندگی پیامبر صلی الله علیه وآله برای وی گرفتاری و مشکلی پیش نیامده، مگر این که علی علیه السلام او را همراهی کرد. بعد از رسول الله صلی الله علیه وآله علی علیه السلام در نشر و گسترش دین مقدس اسلام از همه پیشگامتر و ثابت قدمتر بود و علم و فضیت وی از همة ما بیشتر است. بر فرض که فضایل و مناقب علی علیه السلام را نادیده بگیریم، آیا این مقام امامت وی، انتخابی است یا انتصابی تا دیگران در برابرش مدعی فضیلت شوند؟ نخیر، «ولایت و رهبری»، الهی است.
بدین ترتیب، به دشمنان ولایت پاسخی منطقی و مأیوس کننده داد و اخلاص خویش را به رهبری اعلام داشت.
ابواسحاق میگوید: از قثم دربارة علی علیه السلام پرسیدم، پاسخ داد: «کان اوّلنا برسول الله لحوقاً و اشدّنا به لصوقاً»(2)
او، اولین کس از ما بنیهاشم بود که به رسول الله صلی الله علیه وآله پیوست و ایمان آورد و ثابت قدمترین فرد ما بود که به پیامبر اسلام وفادار ماند و وی را همراهی کرد.
قثم با این سخن، سرمشق خوبی برای رهروان طریق امامت و ولایت شد تا همیشه هشیار باشند و توطئههای پنهان و آشکار دشمنان را از یاد نبرند؛ از مقام ولایت دفاع کنند و پشتوانة رهبری باشند.
وقتی طلحه و زبیر با عایشه در مکه همداستان شدند، ام الفضل (مادر قثم) به علی علیه السلام چنین نوشت:
اما بعد، به محضر امیرالمؤمنین علی علیه السلام میرساند که طلحه و زبیر همراه عایشه قصد بصره دارند. مردم را به بهانة خونخواهی عثمان علیه شما تحریک میکنند تا شورش و فتنه پدید آورند. خداوند با شماست، پیروزی شما را آرزومندم.
این نامه به وسیلة فردی به نام ظفر از جهینه(1)به خدمت علی علیه السلام در مدینه رسید.(2)امام علیه السلام، بعد از مطالعة نامه، محمد بن ابیبکر را خواست، ماجرا را برایش بیان کرد؛ سپس مردم مدینه را به مسجد فراخواند و اهداف شورشیان را شرح داد.
روزی که علی علیه السلام یارانش را از مدینه به سوی «ربذه»، برای حضور در جنگ جمل، حرکت داد، پرچم سواره نظام سپاه را به محمد حنفیه سپرد.
عبدالله بن عباس را، سمت راست سپاه، عمر بن ابیسلمه را سمت چپ و ابولیلی بن جرّاح را در جلو قرار داد. همچنین قثم بن عباس، عموزادهاش را جانشین و نمایندة خویش در مدینه ساخت.
سپاه امیرمؤمنان علی علیه السلام مدتی در «ربذه» ماند. امام از همان جا قثم بن عباس را به استانداری مکه منصوب کرد.
جناب قثم برادرش تمّام بن عباس را به طور موقت به فرمانداری مدینه نصب کرد و خود رهسپار مکه شد.
تمّام بن عباس، تندخو و سختگیر بود. براساس برخی از روایات، وقتی «کعب بن سور» به مدینه آمد تا تحقیق کند طلحه و زبیر با رضایت بیعت کردند یا اکراه، اسامة بن زید مزاح کرد و گفت: با اکراه.
تمّام خشمگین شد و دستور تنبیه او را صادر کرد. هر چند بعضی از تاریخنویسان نوشتهاند: تمیم بن عمرو در زمان جنگ جمل والی مدینه بود؛ ولی شواهدی که تمّام بن عباس را والی مدینه میشمارد، قوی و بیشتر است.
عهدنامة مالک اشتر و قثم بن عباس، اختیارات بسیار آنها را به خوبی نشان میدهد. البته این عهدنامهها به نام شخص نوشته شده؛ ولی در واقع یک منشور جاوید و قانون کلی به شمار میآید و اختیارات استانداران مهم را مینمایاند. باید این را در نظر داشت که همة «استانداران» چنین اختیاراتی نداشتند؛ تنها افراد زبدهای چون مالک اشتر، قیس بن سعد، قثم بن عباس، محمد بن ابیبکر، عبدالله بن عباس و عثمان بن حنیف از شایستگی چنین اختیاراتی برخوردار بودند.
در آن روزگار، چند شهر، مهم و سرنوشتساز شمرده میشد؛ مکه، مدینه، مصر، بصره، کوفه و شام. علی علیه السلام از مدینه و کوفه نگرانی نداشت؛ زیرا به ترتیب مرکز قدرتش بودند. او از شهرهای دیگر نگران بود، لذا یاران برجستهاش را بدان شهرها گسیل میکرد.
جناب قثم بن عباس از معدود افرادی است که تا آخرین لحظههای زندگی امیرمؤمنان علی علیه السلام با دل و جان آمادة فداکاری بود. وی در طول دوران فرمانداریاش با مشکلات ناگواری روبهرو شد. ولی با کمال سربلندی و عزت نفس استوار و ثابت قدم ماند. او در کلیة امور صد در صد تسلیم فرمان امامش بود و حتی در یک مورد نیز سبب ناخشنودی امیرمؤمنان علی علیه السلام نشد. این امر بیانگر عظمت، بزرگواری، عدالت، صداقت و مدیریت او است.
در اینجا نامة امیرالمؤمنین علی علیه السلام به قثم بن علی (فرماندار مکه) را جهت تیمّن و تبرّک میآوریم تا هر کس به قدر توان خود از عمق این دریای بیکران، دانههای گرانقیمت به دست آورد.
بسم الله الرّحمن الرّحیم
«اما بعدُ: فَأَقِمْ لِلنّاسِ الحَجَّ. وَ ذَکّرِهُمْ بِاَیّام اللهِ، وَ أَجْلِس لَهُمُ العَصرَیْنَ فَأفْتِ الْمُسْتَفْتِیَ، وَ عَلِّمِ الجاهِلَ، وَ ذاکِرِ العالِمَ، وَ لا یَکُن لَکَ اِلی الناسِ سَفیرٌ إِلاّ لِسانُکَ، وَ لا حاجِبٌ الاّ وَجْهُکَ. و لا تَحْجُبَنَّ ذا حاجَةٍ عَنْ لِقائِکَ بِها، فَاِنَّها ان
ذیدَتْ عن أبْوابِکَ فی اَوّلِ وِرْدِها لَمْ تُحْمَدْ فیما بَعْدُ عَلی قَضائِها. وَ انْظُر اِلی ما اجْتَمَعَ عِنْدَکَ مِنْ مالِ اللهِ فَأَصْرِفْهُ اِلی مَنْ قِبَلَکَ مِنْ ذَوِی العیالِ و الْمجاعَةِ مُصیْباً بِهِ مَواضِعَ الْفاقَةِ و الْخَلاّتِ وَ ما فَضَلَ عَنْ ذالِکَ فَأَحْمِلْهُ اِلَیْنا لِنَقْسِمَهُ فیمَنْ قِبَلَنا، وَ مُرْأهْلَ مَکّةَ ألاّ یأخُذُوا مِنْ ساکِنٍ اَجْراً، فَاِنَّ اللهَ سُبْحانَهُ یَقُولُ: «سَوَاءً الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِی، فالْعاکِفُ، المُقیم بِهِ، و أَلبادی، الذی یَحُّجُ اِلَیْهِ مِنْ غَیْرِ اَهْلِهِ، وَفَّقَنا اللهُ و إیّاکُمْ لِمَحابِّهِ»
اما بعد، حج را با مردم بر پادار و به آنها روزهای خدا را یاد آوری کن (تا از یاد مرگ و قیامت غافل نشوند.) صبح و عصر با آنها بنشین و فتوا بده. به پرسش کسی که حکمی از احکام الهی میپرسد، پاسخ ده. به آنان که نمیدانند، بیاموز و با دانشمندان و علما بحث و گفتوگو کن. (در مسائل مختلف، بحث و تبادل نظر داشته باشید تا شبههای باقی نماند.) نزد مردم نمایندهای جز زبانت و دربانی جز رویت نداشته باش.
درخواست کنندهای را از دیدارت باز مدار، زیرا اگر آن درخواست، ابتدای کار از طریق مقرّر حل نشود، برای حل آن در آخر کار مورد ستایش واقع نمیشوی (کار مردم را در اول وقت انجام دهید، اگر بعد از تأخیر و معطلی انجام دهید، جلب رضایت مقدور نیست.) آنچه از مال خدا (بیتالمال) نزدت گرد آمده، به عیالمندان، گرسنگان و نیازمندان همان منطقه بده و هر چه از مصرف ایشان اضافه آمد، برای ما بفرست تا آن را میان فقرا و نیازمندان تقسیم کنیم.
به مردم مکه فرمان ده از ساکن (آنان که از مکانهای دیگر برای حج به مکه آمدهاند.) مزد و کرایه نگیرند؛ زیرا خداوند سبحان میفرماید:
سَوَاءً الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِی.(1) مراد از «عاکف» مقیم مکه است و مراد از «بادی» کسی که به حج میرود و اهل آن سامان نیست. خداوند ما و شما را بر آنچه دوست دارد، موفق دارد.
نامة امام علی علیه السلام بزرگواری و مقام علمی و اجتهادی جناب قثم را نشان میدهد و گواه صداقت، مدیریت و عدالت او است. امیرمؤمان علی علیه السلام به وی اجازة فتوا و تصرف در بیتالمال داد و او را نماینده و سفیر تام الاختیار خود در حجاز ساخت.
در سال 39هـ.ق عمروبن عاص، معاویه را به فرستادن نماینده و تعیین امیرالحاج در مراسم حج ترغیب کرد. معاویه «یزیدبن شجره روهاوی» را همراه سه هزار جنگجوی کارآزموده برای تبلیغ دیدگاه سیاسی خویش و شوراندن مردم علیه امیرمؤمنان علی علیه السلام به مکه گسیل داشت. او به یزیدبن شجره فرمان داد که والی مکه و امیرالحاجِ علی علیه السلام را برکنار کند. این تصمیم معاویه و عمروبن عاص بسیار مخفی بود.
علی علیه السلام از توطئه معاویه آگاه شد و خطاب به فرماندارش در شهر مکه چنین نوشت:
1) . سوره حج، آیه 25.
بسم الله الرّحمن الرّحیم
مِن عبدالله علیّ امیرالمؤمنین الی قثم بن عباس. سلام علیک!
امّا بعدُ فَاِنَّ عَینی کَتبَ اِلَیَّ یُعْلِمُنی اَنَّهُ وُجِّهَ اِلی الموسم اناس. مِن اَهلِ الشّامِ، العُمیِ القُلُوبِ، الصُّمِّ الأسماعِ، الکُمهِ الاَبصارِ، الَّذین یَلبِسُونَ الحقَّ بِالباطِلِ، وَ یُطیعُونَ المَخلُوقَ فی مَعصِیَةِ الخالِق، وَ یَحتَلِبُونَ الدُّنیا دَرَّها و یَشتَرونَ عاجِلَها بِآجِلِ الاَبرارِ المُتَّقینَ، وَ لَن یَفُوزَ بِالخَیرِ الّا عامِلُهُ، وَ لا یُجزی جَزاءَ الشَّرِ الّا فاعِلُهُ،
«وَ قَد وَجَّهتُ اِلَیکُم جَمعاً مِنَ المُسلِمینَ ذَوِی بِسالةٍ وَ نَجْدَةٍ مَعَ الحَسیبِ الصَّلیبِ الوَرَعِ التَّقِیِّ مَعقَل بن قَیسٍ الرّیاحِیّ. وَ قَد اَمَرتُهُ بِاتَّباعِهِم وَ قُصِّ آثارِهِم حَتَّی یَنفِیَهُم مِن اَرضِ الحِجازِ»
فَاَقِم عَلی ما فیِ یَدَیکَ قِیامَ الحازِمِ الصَّلیبِ، وَ النّاصِحِ اللَّبیبِ، التّابِعِ لِسُلطانِهِ، المُطیعِ لِإمامِهِ، وَ ایّاکَ وَ ما یُعتَذَرُ مِنهُ، وَ لا تَکُنْ عِندَ النِّعماءِ بَطیراً، وَ لا عِندَ البأساءِ فَشِلاً. (وَ لا یَبلُغَنی عَنکَ وَهْنٌ وَ لا خِوَرٌ، وَ ما تَعتَذِرُ مِنهُ، وَ وَطِّنْ نَفسَکَ عَلَی الصَّبرِ فیِ البأساء و الضَّراءِ، وَ لا تَکُونَنَّ فَشِلاً، وَ لا طائِثاً وَ لا رِعدیداً.)(1)(2)
«بعد از حمد الهی، مأمور اطلاعاتی من از مغرب «شام» گزارش داده است که مردمی از شام از طرف معاویه به سوی حج گسیل شدهاند. مردمانی کوردل، کر و نابینا؛ کسانی که حق را از راه باطل میجویند؛ در نافرمانی خدا، از مخلوق پیروی میکنند، به بهانة دین، شیر دنیا را میدوشند و دنیای حاضر را به جای آخرتِ نیکوکارانِ
پرهیزگار میخرند؛ و هرگز به خیر و نیکی نرسد مگر نیکوکار و هرگز بدی نبیند مگر بدکردار.
جماعتی از مؤمنان و صاحبان فضل و استقامت را، به فرماندهی مرد پرهیزگار «معقل» فرزند قیس، به سوی شما فرستادم و به ایشان امر کردم که «لشکر معاویه» را از سرزمین حجاز اخراج کنند.
پس در حفظ حکومت مکه و نظام و آرامش آن چون شخصی دوراندیش، پایدار، دلسوز و خردمند، که پیروِ سلطان و فرمانبردارِ امام و پیشوایش است، استوار باش؛ نباید کاری کنی که بعداً به عذرخواهی منجر شود. هنگام خوشیها، زیاد شادمان نشوی و در سختیها هراسان نباشی؛ و نرسد مرا خبری از تنبلی و سستیِ تو که بعداً از آن عذرخواهی کنی؛ و خود و اطرافیان و فرمانبرداران خویش را برای صبر در مقابل سختیها و مشکلات و پیشامدها آماده کن.»
نامة حضرت چند مطلب را روشن میکند:
الف) امام در مرکز تصمیمگیری معاویه، نیروی اطلاعاتی داشت که اخبار و پیشامدهای شام را به حضرت گزارش میداد.
ب) تربیتیافتگان معاویه صفاتی زشت داشتند.
ج) هدف معاویه و دوستانش، رسیدن به دنیا بود و دین را وسیله قرار داده بودند.
د) درواندیشی و خیرخواهی مسؤولان از عوامل مؤثر در حفظ حکومت است؛ حتی استقامت فردی نیز مفید است.
همزمان با رسیدن نامة حضرت علی علیه السلام به دست قثم، وی مردم را به مسجد فراخواند. بر منبر رفت، بعد از حمد و ثنای الهی و درود بر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، ایشان را در جریان آمدن سپاه شام و اهداف آنان قرار داد و نظرشان را جویا شد. او از حاضران خواست که بگویند برای جهاد و دفاع آمادگی دارند یا خیر؟!
حاضران سکوت اختیار کردند، استاندار امیرمؤمنان علیه السلام گفت: دریافتم شما در چه اندیشهای هستید و میدانم برای دفاع آمادگی ندارید!
وقتی جناب قثم خواست از منبر پایین آید، «شیبة بن عثمان عبدی» گفت: ای امیر! ما در بیعت و تعهدمان ثابت قدم و وفاداریم. آنچه دستور فرمایید، انجام میدهیم.
بقیه سکوت را ترجیح دادند.(1)نمایندة امیرمؤمنان علیه السلام رهسپار پایگاهش شد. «ابوسعید خُدری» صحابی بزرگ ـ که تازه از مدینه رسیده بود.ـ خدمت نمایندة علی علیه السلام رسید و گفت: چه تصمیم دارید؟
قثم جواب داد: سپاه شام به فرماندهی «یزیدبن شجره» نزدیک مکه است و مردم مکه با سکوتشان ندای یاریام را پاسخ منفی دادند. ما ناگزیریم جهت حفظ بیتالمال و جانمان به کوههای اطراف مکه برویم تا سپاه امام علی علیه السلام برسد.(2)
ابوسعید گفت: روزی که از مدینه به طرف مکه حرکت کردم، از بازرگانان کوفی شنیدم که سپاهی از جانب علی علیه السلام به قصد مکه آمادة حرکت است.
والی مکه: آری، نامهای از امیرمؤمنان علی علیه السلام برایم رسیده، او اطمینان داده معقل را همراه جماعتی از مؤمنان جهت دفع فساد شامیان روانه کند. تا رسیدن ایشان، ما به کوههای اطراف مکه پناه میبریم.
ابوسعید: آیا جواب پسرعمویت را داری که قبل از رسیدن آنها شهر را ترک میکنی؟ پیشنهاد بهتر آن است در شهر باشید و صبر کنید تا آنها وارد شوند. اگر قدرت بر جنگ و دفاع داشتید، وارد میدان شوید وگرنه به کوههای اطراف مکه بروید. در این صورت معذورید.(1)
قثم این پیشنهاد خیرخواهانه را پذیرفت و در شهر ماند. یزیدبن شجره با لشکر شام دو روز قبل از «ترویه» به عرفات رسید و اعلام داشت برای جنگ نیامده است. یزیدبن شجره گفت: یکی از صحابی بزرگ را بیاورید. اوسعید خدری را بردند.
یزید گفت: امسال به اتفاق هم شخصی را به امامت حج انتخاب کنیم که البته نه من باشم و نه قثم.
ابوسعید پاسخ داد: باید نزد قثم بروم و نظر وی را جویا شوم.
والی مکه با گزینش فرد سوم موافقت کرد. مردم و بزرگان مکه به اتفاق، «شیبة بن عثمان العبدی» را انتخاب کردند و او همراه مردم در سال 39هـ.ق مراسم حج را به پایان رسانید.(2)
نمایندة امیرمؤمنان علی علیه السلام در انتظار رسیدن سپاه امامش، لحظهشماری
میکرد که شامیان، مکه را به قصد شام ترک کردند.
«معقل بن قیس» همراه سپاه اسلام به نزدیکی مکه رسید. حجّاجی که برگشته بودند، خبر رفتن شامیان را به ایشان دادند. معقل آنها را دنبال کرد. او وقتی به وادی القری رسید که شامیان حرکت کرده بودند. سپاه اسلام ده تن از سپاه یزیدبن شجره را دستگیر کرد و به کوفه برد.(1)
قثم بن عباس تا هنگام شهادت امیرمؤمنان علی علیه السلام نماینده و فرماندار وی در حجاز و توابع آن بود.
بعد از شهادت علی علیه السلام جناب قثم بن عباس در گسترش فرهنگ دین مقدس اسلام بسیار کوشید و در جهت جلوگیری از بدعت در سیرة پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و رسانیدن پیام ناب محمدی، به مناطق مختلف سفر کرد. او در زمان حکومت معاویه بدون حکم رسمی، مدتی در یکی از شهرهای خراسان بزرگ فرماندار بود.(2)
قثم همراه سپاه اسلام، به فرماندهی سعیدبن عثمان، سرزمین بلخ را پشت سر گذاشت و از رود جیحون یا ماوراءالنّهر عبور کرد.(3)
سردار فاتح اسلام، جناب قثم بن عباس، بعد از تسخیر سمرقند، با تعدادی از سربازان جهت تعلیم و ترویج احکام دین مقدس اسلام در آن
سرزمین ماندگار شد.(1)او افزون بر آموزش حقایق وحی، خدمات اجتماعی بسیار به مردم آن دیار ارائه کرد که بخشی از آن چنین است:
دستور داد جوی آبی حفر کردند تا «بیدمیدان» و «نوباغ» سبزیکاری شود.(2)
مصلایی بزرگ در بیرون شهر بر «دروازة شیخ زاد» بنیان نهاد.(3)
معبد و بتخانة کافران را ویران و به جای آن «مسجد جامع سمرقند» را بنیاد کرد.(4)
درخشش خورشید اسلام در سمرقند، دشمنان اسلام را نگران ساخت و سرانجام لشکر خاقان چین به سمرقند حمله کرد.(5)
عموزادة رسولالله صلی الله علیه وآله پیشاپیش مردم آن سامان در چند کیلومتری شهر سمرقند با سپاه خاقان درگیر شد. در این نبرد، تیری به پیشانی مبارکش اصابت کرد و او در کنار چشمة آبی که در چند کیلومتری شرق سمرقند قرار دارد، در تابستان 56 هجری قمری به دیدار حق شتافت.(6)
آن چشمه را «مشهد» مینامند؛ زیرا حضرت قثم در آن مکان به شهادت رسیده است.
از جمله کسانی که بسیار با رسولالله صلی الله علیه وآله شباهت داشت، قثم بن عباس بود که پدرش چنین شعری سرود:
بأبی یا قثم یا شبیه ذی الکرم
«پدرم فدای تو ای قثم، ای آنکه شبیه به پیامبرِ صاحب کرم هستی!»
قثم، خوش سیما و گشادهرو و خوشاندام بود، رنگ روشن به سرخی آمیخته داشت، دارای چشمان سیاه و گشاده و مژههایی بلند و ریش کاملی بود. در گفتارش صراحت داشت و شیرین سخن میگفت و زبانش فصیح و کامل بود.(1)
مرقد مطهر سرباز فداکار و گمنام اسلام، حضرت قثم بن عباس بیرون شهر سمرقند در کنار قبرستان «بنوناجیه» در قلعة معروف و تاریخی «افراسیاب» واقع شده است. تربت گلگون او، کعبة عاشقان حق و طبیب دردمندان و حلاّل مشکلات درماندگان است.(2)
بارگاه حضرت قثم با طراحی دقیق هنری بنا شده است. عمارتی عالی، باصفا و زیبا دارد و رنگ لاجوردیاش مردم را به سوی خود میکشاند.(3)
در ایّام دولت امیرتیمور گورکان آرامگاه سردار شهید آلهاشم، عمارت یافت و در سال 735 آماده پذیرایی از زائران شد.
تاریخ بنای «مسجد کلان» مشخص نیست. در بالای دروازه آن از طرف داخل در یک سمت نام سلطان احمد و در طرف دیگرش نام سلطان ابوسعید نوشته شده است. بدین سبب، بعضی گمان میکنند سلطان ابوسعید قبل از امیر تیمور گورکانی به عمارت آن پرداخته است. تاریخ اتمام دروازه و کندهکاری آن، سال 760 هـ.ق است.(1)
مسجد داخل صحن و حجرههایی که در آخر پلکانها در کنار راهرو عمومی واقع شده، در سال 838 هجری قمری به وسیله میرزا الُغ ساخته شده است. در زمان سلطان سنجر، در بالای تل خندق سمرقند طرف غربی چشمه مشهد، مدرسهای به نام «قثمیّه» بنا کردند که اکنون اثری از آن باقی نمانده است. در بالای پلکانهای شرقی در روضه، مدرسهای است که در ایام دولت امیر حیدر پادشاه بنا نهاده شده است. در اطراف آرامگاه قثم گنبدهای قاضیزادة رومی و همسران و خواهران امیرتیمور گورکانی با رنگهای زیبا و کاشیکاری فیروزهای، چشمان تماشاگران را جلب میکند.
تعدادی از سربازان اسلام نیز در این مکان به خاک سپرده شدهاند. نام برخی از این بزرگان عبارت است از:
شیخالاسلام ابوالحسن
ابونصر قصّاب
امیر خراسان
محمدبن مالک اژدر، که در نزدیکی بارگاه جناب قثم مدفون است. مشهور آن است که محمد از یاران قثم بود و در همان جنگ به شهادت رسید.
1) . همان، ص63.
یکی از سنّتهای دیرینة مردم سمرقند این است که همه ساله شب دوشنبة آخر سال شمسی در کنار چشمه مشهد جمع میشوند، با آن آب غسل میکنند، از آن مینوشند و عقیده دارند که جناب قثم در کنار همان آب شهید شده است.(2)
جناب عباس، عموی حضر رسولالله صلی الله علیه وآله یازده فرزند داشت. شش تن از آنها به نامهای فضل، عبدالله، عبیدالله، قثم، معبد، عبدالرحمان و ام حبیب فرزند امالفضل بودند. نام چهار فرزند دیگر عباس چنین است:
عون، کثیر، تمّام و حارث.(3)
عبدالله بن یزید هلالی درباره امالفضل میگوید: هیچ زن نجیبی چون امالفضل شش فرزند بزرگ به دنیا نیاورده است. باید زنان و مردان، او را گرامی بدارند.(4)
مزار آن برادران از یکدیگر دور افتاده است؛ فضل در «یرموک» سوریه مدفون است، عبدالله در مدینه، عبیدالله در یمن، معبد و عبدالرحمن در
آفریقا و قثم در سمرقند.(1)
وقتی خبر شهادت قثمبن عباس به برادرش عبدالله رسید، گفت: در میان زادگاه و آرامگاهش بسیار فاصله است؛ در مدینه به دنیا آمد و در سمرقند دنیا را وداع گفت.(2)
8
عَمرِو بنِ حَمِق خُزاعی
فدایی امامت
غلامحسین تصمیمی
اشاره
ظرف وجودی افراد متفاوت است؛ این امر سبب شد برخی از صحابة رسول خدا صلی الله علیه وآله در پرتو تعلیمات آن حضرت بر دیگر یاران پیشی گیرند و به مقام والاتری دست یابند. عمروبن حمق خزاعی یکی از آنهاست. ویژگیهای ارزشی او در این نوشتار نمیگنجد، ولی سعی بر آن است که در حد توان به چند بُعد آن اشاره شود.
عمروبن حمق از قبیله خزاعه و در شمار اعراب جنوبی عربستان است.(1)
اعراب جنوبی را قحطانی، یمنی، حمیری، عاربه و اصیل میخوانند و در مقابل، اعراب شمالی را عدنانی، مضری، مِدحَری، مستعربه و ناخالص مینامند. اعراب جنوبی از پیشینه فرهنگی بارزی برخوردارند و تمّدن به جای مانده از آنان نزد صاحبنظران قابل بررسی است. قبیله خزاعه از دیرینهترین مهاجران جنوب است که به مکه آمد و حدود سیصد سال بر آن فرمان راند.(2)
خزاعه در پیشبرد اسلام نقش فراوان داشته، به گفتة مورخان همواره دوستدار پیامبر صلی الله علیه وآله بود.(1)
پس از جنگ احد، قریش تصمیم به بازگشت دوباره و یکسره کردن کار مسلمانان را در سر میپروراند که با سخنان مردی از قبیله خزاعه از اندیشة خود برگشت و راه مکه را پیش گرفت.(2)
در صلح حدیبیّه نیز رسول خدا صلی الله علیه وآله از یاری خزاعه بسیار بهره برد و از تصمیمگیری قریش، با همکاری آنان خبر یافت.(3)
وابستگان بدین قبیله، پس از پیغمبر صلی الله علیه وآله، در یاری امیرمؤمنان علیه السلام چنان پیش رفتند که معاویه به سپاهش گفت: بنی خزاعه دشمن ما است. اگر زنانشان نیز میتوانستند، چون مردانشان با ما به ستیز بر میخواستند و میجنگیدند.(4)
در تاریخ نامی از تولد عمروبن حمق نیست؛ ولی از آنجا که مورخان مسلمان به اتفاق، شهادت او را سالهای 51 و 50 نگاشتهاند، سال تولدش را نیز میتوان در حدود سیسال پیش از هجرت دانست. در قبایل سرزمین خشک حجاز، «پرورش» در کار شبانه روزی و زندگی دشوار معنا مییافت.
از این رو، شخصیت افراد همواره با دلیری و پایداری به رشد میرسید. دوران کودکی او نیز چون همسالانش با سختی و تلاش گذشت. در هفده سالگی شاهد بعثت، این شگرفترین پیشآمد تاریخ بود.
روشن نیست چه هنگام عمروبن حمق از وجود پیغمبر صلی الله علیه وآله و دعوتش آگاه شده و او ـ که در آن روزگار در گروه جوانان نورس قبیله خزاعه جای داشت.ـ تا چه اندازه در انتخاب مسیر زندگیاش آزاد بوده است. به هر حال آنچه در بستر تاریخ مییابیم، دوستی و همکاری عمروبن حمق و دیگر مردان خزاعه با رسول خدا صلی الله علیه وآله از نخستین روزهای ظهور اسلام در مدینه است.(1)
جان پیغمبر صلی الله علیه وآله به شوق خانة دوست قرار نداشت. تلاش بیسکونش قلبهای زیادی را به نور خدا پیوند میداد. همه جا سخن از حماسه بزرگ اسلام بود. هر روز فرد یا گروهی از سرزمینهای دور و نزدیک به مدینه وارد میشد و با سخن پیامبر صلی الله علیه وآله هدایت مییافت. به تدریج ذیقعدة سال ششم هجرت فرارسید و همه چیز برای یک حرکت بزرگ مهیا شد. رسول خدا صلی الله علیه وآله همراه هزار و ششصد تن از یارانش به سوی مکه حرکت کرد(2)و در سرزمین حدیبیّه با قریش پیمان صلحِ ده ساله بست.(3)
همزمان با این رخداد، عمروبن حمق با بسیاری از جنگجویان خزاعه به دین اسلام داخل شد. هرچند در گذشته نیز عمروبن حمق و دیگر مردان
خزاعه در پیشبرد اسلام نقش زیادی داشتند(1)اما در این تاریخ، آن را در فکر و عمل به عنوان آخرین و کاملترین دین الهی پذیرفتند.(2)
عمرو پس از «صلح حدیبیّه» به مدینه آمد و یار و همراه پیامبر صلی الله علیه وآله شد.(3)
او حدود پنج سال در مدینه همراه پیامبر صلی الله علیه وآله بود. در جنگهایی که از آن پس رخ داد، شرکت جست. پیوسته نزد حضرت میرسید و عاشقانه از چشمه زلال و بیپایان فضلش فیض میبرد. روزی در چهره پیغمبر صلی الله علیه وآله اثر تشنگی دید، بیدرنگ کاسه شیری آورد و به دست مبارک آن بزرگوار داد.
رسول خدا صلی الله علیه وآله شیر را نوشید و تشنگیاش فرونشست. ادب و دوستی عمروبن حمق در نظرش نیکو آمد و دربارهاش چنین دعا کرد: «اللهم امتعه بشبابه»؛ «خدایا! به جوانیاش برکت ده.»
در پرتو این دعا، حتی پس از هشتاد سالگی نیز هیچ موی سفیدی در سر و چهره عمرو دیده نمیشد.(4)
عمروبن حمق پس از رحلت پیغمبر صلی الله علیه وآله، مدتی کوتاه در مدینه به سر برد. مدینه دیگر شهر رسول خدا صلی الله علیه وآله نبود. شهری بود که نوای مظلومیت خاندان وحی از آن به گوش میرسید. از این رو، برای زندگی به شام رفت.(5)بیشتر مهاجران شام
1) . سیرة ابن هشام، ج3، ص326؛ طبقات، ج2، ص96 و تاریخ یعقوبی، ج2، ص54.
2) . الاصابة فی تمییز الصحابه، ابن حجر عسقلانی، ج4، ص624؛ المعارف، ابن قتیبه، ص291 و الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ابن عبدالبر، ج3، ص257.
3) . طبقات، ج4، ص304 و المعارف، ص291.
4) . الاصابه، ج4، ص624 و اسدالغابه، ابن اثیر، ج4، ص218.
5) . الاستیعاب، ج3، ص257.
از افرادی بودند که برای پیکار با روم و فتح آن دیار بدانجا رفته، پس از پیروزی ماندگار شده بودند. به نظر میرسد، عمروبن حمق نیز در نبرد با روم و گشودن سرزمین شام شرکت داشت. دلش از سکونت در شام آرام نگرفت. زخم تنهاییِ ولایت ژرفتر از آن بود که با دوری از مدینه آرام گیرد. دردِ مدینه، بیکسی عترت بود. اما زیستن در شام، درد فرمانروایی بنیامیه را نیز برآن میافزود. سر به فرمان فرزند ابوسفیان و رانده شدة پیامبر صلی الله علیه وآله نهادن، با مرام صحابی بودن نمیساخت. از اینرو، راهی عراق شد و در شهر کوفه ـ که در آن روزگار یک اردوگاه نظامی شمرده میشد. ـ قرار گرفت.(1)
ساکنان کوفه همگی مردمی بودند که برای جنگ با ایران به عراق آمده، در آنجا ماندگار شده بودند. پس شرکت عمرو بن حمق در فتوحات عراق نیز دور از ذهن نیست. پس از چندی، به مصر رفت و تا سال 35 هجری در آنجا اقامت کرد.
در سال یاد شده، انحراف عثمان و دست نشاندگانش به اوج رسید. گرایش شدید عثمان به نزدیکان، سبب پنجه افکندن بنیامیه بر بیشتر پستهای بلاد اسلام شد. او حکم بن ابیالعاص را ـ که از بدترین دشمنان اسلام و رانده شدة پیامبر صلی الله علیه وآله بود. ـ به مدینه خواند و با دادن جایزه گرامی داشت. عبدالله بن ابیسرح، رانده شدة دیگر رسول خدا صلی الله علیه وآله را نیز به حکومت مصر گمارد.(2)
حکم بن ابیالعاص ـ که از اسلام و مسلمانان ناخرسندی بسیار داشت ـ به بدرفتاری با مسلمانان و مبارزة علنی با دین پرداخت. سرانجام صبر مردم مصر از رفتار کارگزار عثمان پایان یافت و برای چارهجویی به سوی صحابة برجستة رسول خدا صلی الله علیه وآله رفتند. عمرو بن حمق خزاعی، عمار بن یاسر و محمد بن ابیبکر در نیکی و گرهگشایی، معروفترین صحابة مصر بودند و با علاقه، گره از مشکلات مسلمانان میگشودند. مردم به رهبری عمرو بن حمق، عمار بن یاسر و محمد بن ابیبکر پیش عثمان شکایت بردند. در همان هنگام، مردم کوفه و بصره نیز به اتفاق بزرگان خود برای رفع مشکلات به مدینه آمده بودند. عثمان با راهنمایی امیرمؤمنان علیه السلام ـ که آبرومندترین بزرگ مدینه نزد مردم بود. ـ پیمان عدالت بست و ستمدیدگان به شهرهای خود بازگشتند. آنها در میان راه پیک عثمان را دیدند که از بیراهه سوی مصر میرفت. او ـ که فرمان کشتار و دستگیری رهبران معترض مصر را نزد فرماندار مصر میبرد. ـ به دست مردم افتاد. شاکیان با دیدن آن فرمان بیدرنگ به مدینه آمدند و مردم را از نقض عهد خلیفه آگاه کردند. عمرو بن حمق خزاعی از افرادی بود که نامش در نامة عثمان به عنوان یکی از رهبران مردم به چشم میخورد. وعدههای فراوان و تهی عثمان، راه میانجیگری و اعتماد عمومی را بسته بود. علی علیه السلام نیز ـ که روزهای پیش با گرو نهادن آبروی خود به پیمانهای عثمان اعتبار میبخشید. ـ شرمنده از پیمانشکنیهای پیاپی خلیفه، توان بیرون آمدن از خانه نداشت. تصمیم بر آن شد تنی چند از بزرگان و خردمندان گروه به نمایندگی از مبارزان شهرها نزد عثمان رفته، او را به کنارهگیری از قدرت راضی سازند. عمرو بن حمق خزاعی و عمار بن یاسر سرشناسترین
شخصیتهایی بودند که به پیشنهاد مردم برای راهنمایی عثمان نزد او رفتند.(1)
نصایح آنان در دل عثمان ـ که سخت دربند هوای نزدیکانش بود. ـ سودمند واقع نشد. سرانجام با خستگی و ناامیدی بازگشتند و مردم را از نتیجة کار، آگاه کردند. مردم ـ که از ستم فرمانروایان و بیاعتنایی آنان به قرآن بسیار ناراحت بوده، از طولانی شدن سفر و دوری از خانواده خسته و ناتوان بودند. ـ با کشته شدن یکی از مصریان به دست نگهبانان عثمان به درون کاخ یورش بردند. عمرو بن حمق خزاعی یکی از چهار صحابه معروفی بود که پیشاپیش انقلابیان بر عثمان وارد شد.(2)
ابوهریره و ابودرداء (دو تن از صحابه) برای میانجیگری بین دو سپاه پیش معاویه رفتند و دلیل مخالفتش را پرسیدند. او نیز بهانة دوری خود از دیگر مسلمانان را، ناشناخته بودن قاتلان عثمان شمرد. چون علی علیه السلام از سخن معاویه آگاه شد، فرمود: همه میدانید که من در آن گیرودار حضور نداشته، قاتلانش را نیز نمیشناسم. هر کس از آنا خبر دارد، بازگوید.
برخی، چند تن از جمله عمرو بن حمق را نام بردند. علی علیه السلام در پی آنان فرستاد. چون این خبر در سپاه پیچید، بیست هزار جنگجو گردآمدند و خطاب به ابوهریره و ابودردا گفتند: روز قتل عثمان همة صحابه و بزرگان مسلمان حاضر بودند و او از تمام کارگزارانش کمک خواست. همگی از یاریاش سرپیچیدند، در حالی که عایشه و سران جنگ جمل از برانگیزانندگان اصلی مردم علیه او
بودند. هیچ مسلمانی از او خرسند نبود. نه بر قانون شریعت میرفت و نه از ستم پرهیز داشت. کارگزاران او نیز هر روز بر ستم خود میافزودند. ابوهریره و ابودردا با شنیدن آن گفتار از جواب ناتوان ماندند؛ خجل و سربه زیر در حالی که از نفوذ معنوی عمرو بن حمق خزاعی و امثال او سخت در شگفت بودند، به شهرهای خود رفتند.(1)
عمرو از بزرگان سپاه امام و از کسانی بود که به پیشنهاد یاران آن حضرت «قرار داد حکمیت» را امضا کرد. آنگاه همراه مالک اشتر نزدیک قرارگاه شام رفت و با صدای بلند به معاویه چنین گفت: ای معاویه! چون خود را ناتوان یافتی، به حیله دست یازیدی. آگاه باش، اگر به راه راست نیایی، ما همان جنگجویان دیروزیم و تا یکی از ما زنده باشد، در یاری حقیقت با تو پیکار خواهد کرد.(2)
وی در بیعت با علی علیه السلام پیشگام بود و در همة مراحل یار و همراهش شمرده میشد. یکی از عرصههای حضور عمرو در رکاب علی علیه السلام نبرد جمل بود.
وقتی نصایح حکیمانه علی علیه السلام در دل رهبران جمل جای نگرفت و جنگ قطعی شد، حضرت علی علیه السلام خطبهای شورانگیز ایراد کرد و به مناجات پروردگار پرداخت؛ آنگاه به آراستن سپاه دست یازید و عمرو بن حمق را بر سواران کمین ـ که حساسیتی ویژه داشتند. ـ فرماندهی داد.(3)
دو سپاه در مقابل هم صف کشیدند و اندکی بعد، جنگ با هجوم تیراندازان سپاه جمل آغاز شد. یاران امام یورش آنان را سرکوب کردند و دوباره هر دو نیرو در جای خود ایستادند. صدای شیپور رزم از نبرد تن به تن خبر میداد. اولین جنگجوی سپاه جمل به نام «اسوب بن بختری» از مردم بصره به میدان آمد و از سپاه امیرمؤمنان علیه السلام مبارز خواست. عمرو بن حمق خزاعی اولین مبارز سپاه علی علیه السلام بود که به میدان گام نهاد و دلاورانه سر حریف را به یکسو پراند. آنگاه جلو سپاه دشمن ایستاد و هماورد خواست. چون کسی به جنگش نرفت، اسب را برانگیخت و در مقابل سپاه به تاخت و تاز پرداخت و فضایل علی علیه السلام را بدین گونه بازگفت:
هذا علیّ قائدٌ نرضی به
اخو رسول الله فی اصحابه(1)
این علی، رهبر شایستهای است که از او خرسندیم و برادر رسول الله صلی الله علیه وآله در میان یاران اوست.
عمرو از پارسایان نامی اسلام بود. از اینرو، زاهدان کوفه همواره حمایتش میکردند. پس از اندکی گروه زیادی از آنان پیرامونش گرد آمدند و او با یاری عابدان بر صف دشمن حمله برد. پیشروی او و پراکندگی دشمن همچنان ادامه داشت، تا اینکه شمشیرش شکست. نزد برادرش ریاح بن حمق آمد. ریاح به عمرو گفت: «ای برادر! چه نیکو نبرد کردیم، اگر انشاءالله پیروزی از آن ما باشد.»
1) . اخبار الطوال، ص150؛ الفتوح، ص425 و المناقب، ابن شهرآشوب، ج3، ص181.
سپاه جمل سخت پایداری میکرد و به هر رفتاری دست میزد. علی علیه السلام ـ که بیباکی دشمن را دید. ـ خطاب به یارانش فرمود: «اینان سخت خشمگین هستند و از هیچ کرداری پرهیز ندارند. پس شما نیز با دلیری بجنگید تا آنان را به یاری خداوند درهم شکنید.»
در آن هنگام مالک اشتر نخعی، عمار بن یاسر و عمرو بن حمق خزاعی ـ که پیشاپیش سپاه امام قرار داشتند. ـ بر دشمن حمله بردند.(1)جنگ با دلاوری آنان به پایان رسید و سپاه امام پیروز گردید.
عمرو بن حمق در نخستین روز آغاز جنگ صفین نیز از جانب امیرمؤمنان علیه السلام به فرماندهی قبیله خزاعه منسوب شد. خویشان خود را گردآورد و بر سپاه معاویه یورش برد و بسیاری از لشکر شام را به هلاکت رسانید.(2)
جنگ صفین به روزهای دشوار خود رسیده بود. دو نیرو در حملههای خونبار هر روزه ضعیف شده بودند. امام به منظور ایجاد روحیة تازه در میان جنگجویان به بازآرایی سپاه دست یازید. سمت راست را به امام حسین علیه السلام و مسلم بن عقیل سپرد. محمد حنفیه و هاشم بن عتبة بن مرقال را به فرماندهی چپ گمارد. مالک اشتر را در قلب لشکر نهاد و فرماندهی سواران را ـ که پارتیزانان ویژة آن روز به شمار میرفتند. ـ به عمرو بن حمق خزاعی داد. نیروی امام بر سپاه شام یورش برد. هاشم بن مرقال در نبردی سخت به شهادت رسید. عمرو بن حمق بسیار ناراحت شد و همراه با سوارانش بر سپاه شام حمله برد. دشمن را از پیکر هاشم کنار زده،
او را در برگرفت و شعری به این مضمون خواند: «خدا به ما جزای نیک دهد که در حمایتش این چنین پای میفشاریم و بهترین عزیزانمان را فدا میکنیم. چه خوش صورتانی دور هاشم گرد آمدهاند و در فراق او دل میسوزانند.»
آنگاه بر سپاه معاویه حمله برد؛ چندان جنگید که توان از کف داد و یارانش تن زخمدارش را از میدان بیرون بردند.(1)
یکی از روزها در گرادب جنگ، علی علیه السلام به بُسر بن ارطاة نزدیک شد، بسر راه نجات را در کشف عورت دید و با این نیرنگ از مرگ گریخت. کار بسر ـ که خندة سران معاویه را در پی داشت. ـ بر غلامش گران آمد. غلام بر صف یاران امیرمؤمنان علیه السلام حمله برد و به دست مالک اشتر ـ که پیشاپیش سپاه امام ایستاد بود. ـ به هلاکت رسید. در این هنگام لشکر معاویه بر نیروی امام هجوم برد. عمرو بن حمق خزاعی همراه هزار جنگجوی زیر فرمانش به لشکر شام حمله کرد و آنان را عقب راند. جنگ تا غروب آفتاب ادامه یافت و شمار زیادی از افراد معاویه به دست عمرو و مردانش کشته شدند.(2)جنگ به پایان خود نزدیک میشد. عبدالله بن بدیل خزاعی فرمانده جناح چپ امام، سخت میجنگید. معاویه ـ که او را تنها دید. ـ بانگ برآورد و سپاه را بر کشتن او فرمان داد. افراد زیادی پیرامونش گرد آمدند و او را به شهادت رساندند. عمرو بن حمق از این امر ناراحت شده، شعری خواند و تنها بر دشمن حمله برد. او چند تن از جنگجویان معاویه را به هلاکت رساند و با تندرستی نزد امام علیه السلام بازگشت.(3)
امیرالمؤمنین علیه السلام با بیعت گسترده مردم به حکومت رسید. حاکمیت از منظر امام تنها بر پایه عدالت و رعایت حقوق مردم، آن هم در عرصه قانون الهی معنا مییافت. از اینرو، گام نخست از سوی حضرت با عزل کارگزاران پیشین ـ که هر یک بسان سرمایهداری بزرگ و ستم پیشهای قدرتمند بر گوشهای از قلمرو پهناور اسلامی حکومت میکردند. ـ برداشته میشد. معاویه یکی از آنان بود، او در شام از زمان خلیفه دوم حکمرانی داشت. در این مدت که بیش از بیست سال به شمار میرفت، ثروت فراوانی به چنگ آورده بود. مهمتر از آن نیز اعتقاد مردم شام بود که بر پایة تبلیغات او شکل یافته بود. قدرت فرزند هند در سرزمین دمشق چنان چشمگیر شده بود که تنی چند از علاقمندان به امام علیه السلام(1)و برخی مصلحتاندیشان دیگر، نزد حضرت خواستار ابقای معاویه و قدرتجویانی چون او شدند.(2)
اما از آنجا که حس شنوایی امام علیه السلام جز به ندای عدالتخواهی گوش نمیسپرد و افق دیدگان او نیز جز بر روی حق گشوده نمیشد، به زودی عزم خویش را در عزل کارگزاران پیشین به کار برد و آنان را یکی پس از دیگری معزول کرد. در این میان مشکل معاویه بیش از دیگران خودنمایی میکرد. علی علیه السلام یاران خود را گردآورد و برای رفع آن با آنان به مشورت پرداخت و در پایان جریر بن عبدالله بجلی را که فردی دیندار و سخنور بود، برای راهنمایی معاویه به شام فرستاد. جریر نامه حضرت را برای معاویه بازخواند و آنگاه به نصیحت او پرداخت. معاویه چند روزی پیک امام را نزد خود نگهداشت و از پاسخ قطعی خودداری ورزید.
حضرت دگربار، یاران ویژه را گرد آورد و نتیجه رایزنیهای پیشین را به آنان گوشزد کرد. اندیشة امیرالمؤمنین علیه السلام بر آن بود که بیدرنگ به سوی شام حرکت نمایند تا فرصت جمعآوری نیروی گسترده و قوتیابی را از معاویه بگیرند. تمام مردم با حرکت و پیشروی به سوی شام مخالف بودند؛ مگر پنج نفر که عمرو بن حمق خزاعی یکی از آنها بود. آنان نزد امام به پا خاستند و گفتند: ای امیرالمؤمنین! این مردم از کشته شدن میترسند، اگر درنگ کنی، معاویه قوت گیرد و کارها دشوارتر شود. ما آرزو داریم یا بر دشمن پیروز گردیم و یا در رکاب تو به شهادت رسیم.(1)
چون حضرت ناخشنودی مردم از رفتن به جانب شام را دید، تا برگشتن جریر بن عبدالله در کوفه ماند و آنگاه به سوی شام حرکت کرد. پس از پیمودن مسافتی از راه، از پیوستن عمرو بن عاص به معاویه و کجروی مردم دمشق آگاه گردید. وجود جنگ برای همگان قطعی شده بود. بار دیگر با مردم به مشورت پرداخت. سران سپاه و دانایانی چند از مردم به سخن پرداختند. عبدالله بن بدیل خزاعی درباره معاویه و ویژگیهای اخلاقی او گفت: فرزند ابوسفیان آنچنان اسیر هوای نفس و دربند مقام ریاست است که هرگز با شخص پاک و عدالتخواهی چون امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت نخواهد کرد.
در این هنگام جمعیت یک صدا سخنان او را تأیید کردند. آنگاه حجر بن عدی و عمرو بن حمق خزاعی در میان مردم برخاستند و با صدای بلند از اهل شام و مرام آنان بیزاری جستند و به لعن و نفرین معاویه پرداختند. امیرالمؤمنین علیه السلام عزم آنان را ستود، اما از گفتار توهینآمیز بازشان داشت.
1) . الفتوح، ص465.
عمرو بن حمق گفت: یا امیرالمؤمنین! مگر ما بر حق و آنان بر باطل نیستند؟! حضرت پاسخ داد:
درست است شما بر هدایت و آنان گمراهند. اما من به دلایلی چند، شما را از این گفتار باز میدارم:
الف. معاویه به این گفتار سزاوار است ولی دوست ندارم زبان پاک شما به بدگویی او آلوده شود.
ب. اخلاق اسلامی و شرافت فردی و خانوادگی با چنین برخوردی سازگار نیست.
ج. روش من نخست راهنمایی افراد است. نزد من پسندیدهتر آن است که دعا گویید و از پروردگار بخواهید آنان را به راه راست هدایت کند.
در این هنگام، عمرو بن حمق خزاعی پیش روی علی علیه السلام ایستاد و گفت: ای امیرالمؤمنین! بیعت من با تو نه از روی منفعتخواهی بود و نه در هوای مقام و ریاست دنیوی، بلکه از اینرو پیروی تو را بر خود واجب میدارم و هرگز از فرمانت سر برنمیتابم، که فضیلت و شرافت تو نزد من چنان فراوان است که تنها به ذکر سه خصلت بر سبیل اقتضا اشاره میکنم:
الف. شجاعترین فرد از آفریدگان خدای هستی.
ب. در خلقت و مروّت پس از رسول خدا صلی الله علیه وآله بیهمتایی.
ج. مخزن دانش و اسرار مصطفی میباشی.
اما در شرافت، نزدیکترین مسلمان در میان یاران و نزدیکترین خویشاوند در میان قومان و نخستین ایمان آورنده در میان هدایت یافتگان پیامبر خدا صلی الله علیه وآله میباشی. آری اینها که بر شمردم، طاعت تو را در نزد من واجب و محبت تو را در نهادم بر هر عشقی غالب نموده است.
اگر در راه خرسندیِ تو کوهها را از جا برکنم، نزدم بسی آسان است و چنین میدانم که یکی از هزاران حقوق واجبی را که از تو برگردن دارم، انجام ندادهام.
سخنان عمرو که نمودار ایمان ژرف و تلاش پایدارش بود، بر قریحه پاک علی علیه السلام خوش افتاد و برایش بدین گونه دعا کرد: «اللّهم نوّر قلبه بالتقی و اهدنا الی الصراط المستقیم؛(1)پروردگارا! قلب او را به نور تقوا روشن کن و ما را به راه راست هدایت فرما.»
آنگاه فرمود: «ای عمرو! کاش در لشکر من صد مرد مانند تو میبود!»(2)
چون به نزدیک صفین رسیدند و از حضور معاویه در آن آگاه شدند، حضرت یاران خود را فراخواند و با آنان به مشورت پرداخت. تنی چند از سران سپاه امام بر سر جان خویش با حضرت بیعت کردند که عمرو بن حمق خزاعی یکی از آنان بود و برخی، آنان را همان «شرطة الخمیس» معروف امیرالمؤمنین علیه السلام دانستند.
پنج تن از یاران نزدیک امام که عمرو بن حمق خزاعی یکی از آنان بود، نزد علی علیه السلام آمدند و از او خواستند تا آشکارا نظر خود را دربارة خلفای پیشین بیان دارد. حضرت که چنان گفتاری را در آن روزگار خطیر به سود اسلام نمیدانست، خواستة آنان را نپذیرفت. اما نامهای نوشت و به یاران ویژة خود فرمان داد تا در روزگاران پسین، در هنگام مناسب برای شیعیان بازخوانند و
آنان را از اندیشة بلند امام دربارة رخدادهای پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آگاه گردانند. این نامه در کنار خطبة «شقشقیه» گواه گویایی بر مظلومیت خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله به ویژه فضای جانکاهی است که مولای متقیان در آن میزیسته است. متن نامه در برخی از تواریخ از جمله در «الغارات» ثقفی آمده که چکیدة آن بدین قرار است:
«پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله هرگز در خیالم نمیگنجید و بر خاطرم نمیگذشت که عرب بعد از محمد صلی الله علیه وآله در امر خلافت، از اهلبیتش روی گردانند و آن را به دیگری سپارند. من مدتی از بیعت باز ایستادم، زیرا خود را از هر کس دیگر بدین امر سزاوارتر میدیدم، درنگ کردم تا وقتی دیدم برخی از مردم از دین خدا باز میگردند و به خلاف دین محمد صلی الله علیه وآله و آیین ابراهیم خلیل علیه السلام دعوت میکنند. اگر به یاری دین برنخیزم، در آن رخنه پدید میآید و بنای مسلمانی ویران میشود که مصیبت آن نیز از محروم شدن من از حقّم (حکومت) که زوالپذیر است، بزرگتر است. در آن هنگام نزد ابوبکر رفتم و بیعت کردم و برای یاری اسلام به پا خاستم تا این که باطل نابود گردید. من همواره مصاحب و نیکخواه او بودم، تا مرگش فرا رسید. یقین داشتم که اگر رفاقت و همکاری شدید عمر با او نبود، ابوبکر راه مرا به سوی خلافت نمیبست. اما به سبب همان دوستی و همکاری که بین آن دو بود، حکومت را به عمر داد. پس از پایان زندگی عمر نیز بر همین اندیشه بودم، لیکن او مرا ششمین نفر شورای خلافت قرار داد؛ چون میدانست اگر خلافت به من رسد، در مدار اصلی خود قرار میگیرد و دیگر به دست آنان نخواهد رسید. پس آنها نیز به امید آنکه روزی بر آن چنگ اندازند، حکومت را به عثمان دادند. یکی از آنان گفت: ای پسر ابوطالب! چقدر بر حکومت آرزومندی! گفتم: تو از من بدان آرزومندتر هستی. من آرزوی میراث
خویش را دارم و حقی را که خدا و رسولش برای من قرار دادهاند، طلب میکنم. آیا من بدان سزاوارترم یا شما که من را از حق خودم دور میسازید؟! آنها با شنیدن این سخن تعجب کردند و از پاسخ بازماندند! إِنَّ اللهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ.(1)
نامة امیرالمؤمنین علیه السلام به یاران نزدیک خود، نشانگر نکات زیادی است که در اینجا به طور کوتاه به سه نکته از آن اشاره میشود:
نوشتن چنین نامهای از سوی علی علیه السلام در آن موقعیت حساس و دستور آن حضرت بر باز خواندن آن برای شیعیان آن هم در هنگام مقتضی، گواه گویایی است بر اطمینان ژرف امام از تعهد و روشنبینی درخواست کنندگان که عمرو بن حمق نیز یکی از آنهاست.
در این نامه که با دست خط مبارک خود امیرالمؤمنین علیه السلام نگاشته شده است، به رخداد غدیر و حقوق خدادادی آن حضرت اشاره مستقیم شده و از اینرو دشمنان شیعه نیز در بستر تاریخ تلاش زیادی برای از بین بردن آن به کار بردهاند. این نامه برای دشمنان تشیع از چنان اهمیّتی برخوردار بود که معاویه با بهانهگیریهای گوناگون، تمام درخواست کنندگان و آگاهان از آن را به شهادت رساند؛ حتی دربارة حجر بن عدی نیز شفاعت نزدیکان خود را نپذیرفت و جهت دستگیری و کشتن عمرو بن حمق خزاعی برای کارگزاران خویش بخشنامة رسمی فرستاد.(2)
اهمیت و برجستگی نامه چنان بود که معاویه و دیگر دشمنان تشیع با تمام سعی خود در از بین بردن آن ناکام ماندند و سرانجام در عرصه فرهنگی
به تحریف چهرة راویان و مخدوش ساختن معنویت درخواست کنندگان پرداختند. نام عبدالله بن وهب راسبی را ـ که پیش از وجود نامه، در نهروان به دست امیرالمؤمنین علیه السلام کشته شده است. ـ در ردیف درخواست کنندگان نامه آوردهاند و شگفتتر اینکه، از او نیز به عبدالله بن سبا (غالی خیالی) تعبیر کردهاند!(1)
عمرو از دلباختگان امیرالمؤمنین علیه السلام بود. دوستی آن حضرت در ژرفای جانش جای داشت. خانه کوچک قلبش، عرصه بیانتهایی از معرفت خدا و یاد او شده بود. او همه اینها را از راهنمایی پیامبر صلی الله علیه وآله و دوستی علی علیه السلام میدانست. هیچگاه شیفته دنیا و مقامات زودگذر آن نشد و با دشمنان حقیقت که در آن روزها بازار گرم و دلفریبی نیز داشتند، انباز نگشت. هرجا افقی در یاری اهلبیت رسول خدا صلی الله علیه وآله گشوده میدید، بیدرنگ بدان میپیوست. در قیام حجر بن عدی که بر ضد ستم معاویه و در دفاع از حریم خاندان رسالت بر پا شد، پیشگام بود. در هجوم سربازان زیاد بن ابیه بر یاران حجر، مردی از «بنی حمراء» گرزی بر سرش کوبید، عمرو آن صحابی رشید پیغمبر صلی الله علیه وآله از شدت و گرانیِ آن بر زمین افتاد. چون از سران قیام حجر به شمار میرفت، یاران بیدرنگ تن نیمه جانش را از میدان بیرون بردند و در خانه یکی از شیعیان پنهان کردند.(2)
پس از چند ماه، جراحتش بهبود یافت و چون مأموران زیاد در پی او بودند، شبانه از کوفه گریخت. بنیامیه، عمرو بن حمق و دوستانش را بسیار دشمن میداشتند و برای از بین بردن آنان تلاش فراوان میکردند. حکومت پلیسی معاویه از هر ترفندی برای نابودی مخالفان سود میجست و از اینرو عمرو پس از صلح امام حسن علیه السلام مخفی میزیست و جاسوسان بنیامیه همواره به دنبالش بودند. ذهبی مینویسد:
چون معاویه به حکومت رسید، گفت: «عمرو بن حمق با قوم خزاعه از طرفداران نیرومند علی بود و اکنون خبری از او نیست.» آنگاه به زیاد بن ابیه حاکم عراق نوشت: «هر جا او را یافتی، بیدرنگ ما را آگاه ساز و بدان که او بر پیروی از راه علی چنان پایدار است که پس از شهادت او و صلح حسن نیز، حاکمیت بنی امیه را نمیپذیرفت و همواره در پی نابودی آن بود، هر جا روزنهای در دشمنی ما گشوده میدید، به آن داخل میشد. در قیام حجر بن عدی که چندی پیش در کوفه پا گرفت، عمرو فعالانه شرکت جست و جزو سران آن به شمار میرفت. در برخوردی که بین سربازان ما و قیامگران رخ داد، مجروح شد و از آن پس خبری از او نیست.»(1)چنانکه یاد شد، عمرو در خانة یکی از شیعیان کوفه پنهان بود(2)تا جراحتش بهبود یافت. سپس همراه رفاعة بن شداد که او نیز یکی از بزرگان شیعه به شمار میرفت، شبانه از کوفه گریخت. شب راه میرفتند و در روز خود را از چشم مردم پنهان میداشتند. بدین سان مدتی گذشت. سرانجام در نزدیک شهر موصل، در کنار روستای نسبتاً بزرگی غاری دیدند که از
نظر آنان مکان مناسبی ـ هر چند در کوتاه مدت ـ برای زندگی به شمار میرفت. غار در منتهی الیه کوه در بلندترین نقطه آن واقع بود. مکان غار از نظر جغرافیایی برای آنان موقعیتی ویژه داشت. عمرو و رفاعه با بهرهگیری از آن موقعیت میتوانستند به خوبی از اطراف خود مواظبت کنند و گروههای تجّسس دشمن را از دورترین ناحیه زیرنظر بگیرند. از اینرو به سوی غار رفتند و خود را در آن مخفی کردند.(1)
هر چند جایگاه غار برای آن دو چشمانداز مناسبی به شمار میآمد، اما وجود آنها نیز از دورترین منطقه، حتی از لابلای تپهها و کورهراههای دور در چشم رهگذران و کشاورزان آن وادی متبلور بود. چندی گذشت تا اینکه برخی از مردم روستا که از آن سو رفت و آمد روزانه داشتند، به تدریج از وجود آن دو آگاه شدند و به کدخدای منطقه خبر دادند. کدخدا همراه گروهی از مردم و جمعی از ملازمان به سمت غار حرکت کرد. عمرو بن حمق و رفاعة بن شداد که از دور نظارهگر آنان بودند، نخست آهنگ گریز کردند، اما وضع جسمانی عمرو از فرار بازشان داشت. شکم عمرو بن حمق، آن صحابی باوفا و دیرین رسول خدا صلی الله علیه وآله آب آورده بود.(2)و ضعف بدنی شدید، او را از دفاع کردن و یا گریختن و نجات یافتن مانع میگشت. عمرو چارهای جز تسلیم شدن نداشت، و حتی از پایان کار خود آگاه بود.
سالیان پیش، آن هنگام که او هنوز در دوران جوانی به سر میبرد و گهگاه
با پیامبر خدا صلی الله علیه وآله نشستی تنها و دوستانه داشت، از زبان مبارک آن حضرت، از نحوه شهادت و شمایل قاتلان خود آگاه شده بود. یعقوبی به روشنی تصریح کرده که عمرو هنگام مشاهده جمعیت، تکبیر گفت و از سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله درباره شهادت خویش یاد کرد.(1)
برخی از مورخان، دستگیری و شهادت عمرو بن حمق را در اثر مارگزیدگی دانسته و تصریح کردهاند: عمرو بن حمق در نزدیکی موصل به غاری پناه برد. چون برای دستگیریاش رفتند، ماری او را گزیده بود و مأموران، عمرو را مرده یافتند. آنگاه سر او را بریدند و به نزد معاویه فرستادند.(2)
روشن است که سابقة «مارگزیدگی» بر گرفته از نقشهها و تبلیغات معاویه است. زیرا برای فرزند ابوسفیان که گسترة قلمروش بر پایه تزویر اداره میگشت، ترفندهای این چنینی بس عادی بود. به هر حال آنچه از بررسی تواریخ به خوبی روشن است، ناتوانی عمرو بن حمق بر اثر مریضی یاد شده است که به جز اندکی از مورخان جملگی بر آن تصریح کردهاند. رفاعة بن شداد جوانی بیباک و نیرومند بود؛ خواست تا در برابر هجوم دشمن از عمرو دفاع کند اما عمرو او را از نبرد بازداشت و گفت: پیکار تو برای من سودی نخواهد داشت. اگر میتوانی، خویش را برهان، شاید که در آینده برای اسلام سودمند گردی. رفاعه بر اسب نشست. بر گوشهای از جمعیت حمله برد. هر چند با تیر یکی از تیراندازان مجروح گردید، لیکن راهی گشود و جان به سلامت برد. به هر حال عمرو به دست کدخدا و همراهان گرفتار آمد. چون از نامش پرسیدند؛ پاسخ داد: «آن کسی هستم که اگر رهایش کنید، برای شما از کشتن او بهتر است.» او را
به نزد حاکم موصل بردند. فرماندار موصل عبدالرحمن بن عثمان ثقفی، خواهرزاده معاویه بود. چون از جانب پدر نسب معروفی نداشت! در میان مردم خود را با نام مادر خود یعنی ابن امحکم میخواند. عبدالرحمن عمرو را شناخت. بیدرنگ پیکی به سوی شام گسیل داشت و معاویه را از دستگیری عمرو آگاه کرد. معاویه در پاسخ نوشت: «به من خبر رسیده است که او با زوبین نُه بار در بدن عثمان فرو برده است. پس شما نیز او را با همان رفتار به قتل رسانید.» مأموران پیکر عمرو را زیر ضربات زوبین گرفتند و در نخستین یا دومین ضربه به شهادت رسید.(1)
عبدالرحمن از دشمنترین مردم به مولای متقیان علی علیه السلام بود. زیرا مادرش خواهر معاویه بود و از سوی دیگر، پدرش عثمان ثقفی در جنگ حنین به دست علی علیه السلام کشته شده بود. او کینة رسول خدا صلی الله علیه وآله و علی مرتضی علیه السلام را از جاهلیت در دل داشت و با یاران و شیعیان آنان سخت دشمنی میورزید. عمرو هم صحابی کوشا و باوفا بود که افتخار تفقّد و دعای مخصوص پیامبر صلی الله علیه وآله را همراه داشت و هم شیعه مخلص و مبارز جنگهای امیرالمؤمنین علیه السلام به شمار میآمد. از اینرو عبدالرحمن پس از آنکه او را به بدترین وجه به شهادت رساند، سراز بدنش جدا کرد و به کوفه نزد زیاد بن ابیه فرستاد. زیاد سر او را بر نیزه کرد و به گونهای آشکار روانة شام نمود.(2)
سر عمرو به دربار معاویه رسید. همچنان که یاد شد، عمرو از یاران بزرگ و پارسای رسول خدا صلی الله علیه وآله بود و پس از رحلت حضرت نیز یکی از شخصیتهای انقلابی و ظلمستیز به شمار میرفت. او همواره در پیشاپیش رخدادهای حقجویانه قرار میگرفت و در جهان اسلام چهرهای معروف داشت. مسلمانان آگاه، به دیدة شخصیتی با عظمت به او مینگریستند. معاویه که در عرصة قدرت جز از افق سیاست به دوام و نفوذ خود نمینگریست، بر آن شد تا از خون عمرو بن حمق سود گیرد و شوکت بنیامیه را بیش از پیش در چشم مخالفان، نمایان سازد.
ابن اثیر مینویسد: چون فرستادة زیاد بن ابیه سر عمرو بن حمق خزاعی را به دربار دمشق گسیل داشت، معاویه نیز برای ترساندن مردم دستور داد تا آن سر را بر نیزه زدند(1)و در میان شهر و محلههای اطراف گرداندند.(2)سپس بر دروازة شام که پر رفت و آمدترین مکان شهر بود، نصب کردند تا مردمی که شاهد گرداندن آن نبودهاند، به نیکی بنگرند.(3)
بیشتر مورخان نوشتهاند که: «کان اول رأسٍ حمل فی الاسلام من بلد الی بلد؛(4)سر عمرو بن حمق نخستین سری بود که در اسلام گرداندند و از شهری به شهر دیگر بردند.» و یزید نیز که خود را فرزند خلف پدر میدانست، به پاس داشت سنت معاویه، سر امام حسین علیه السلام فرزند و جانشین رسول خدا صلی الله علیه وآله را بر نیزه در بلاد گرداند.
عمرو بن حمق خزاعی از دانشمندان مشهور صدر اسلام است. معارف پژوهانِ فراوانی از نقاط مختلف جهان، به ویژه در سالهای سکونت او در شام، به نزدش میرفتند و از دانشش بهره میبردند. روایاتی نیز در کتب تاریخ و حدیث از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله به نقل از عمرو بن حمق آمده است، که در اینجا تنها به دو روایت اشاره میگردد:
رفاعة بن شداد، راوی دوم حدیث، پرورش یافتة مکتب امیرالمؤمنین علیه السلام است و از عمرو بن حمق استفادة علمی فراوانی برده و تا واپسین لحظات عمر همراه او بوده است.
1) . التهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج2، ص486.
قال: عمرو فلذالک قدمت علیکم؛(1)ابویوسف از عبدالرحمن بن شریح معافری و او از پسر عموی خود عمیرة بن عبدالله معافری و او از قول پدرش نقل کرد: شنیدم که عمرو بن حمق خزاعی گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «فتنهای خواهد آمد که سالمترین مردم یا بهترین آنان در آن فتنه، سپاه عرب هستند.» عمرو گفت: برای همین فرمودة حضرت بود که من نزد شما آمدم.
عمرو بن حمق در عصر «ممنوعیت حدیث» میزیست ولی همواره حدیث پیامبر صلی الله علیه وآله را آشکارا باز میگفت و مردم را با کلام و زندگی آن حضرت آشنا میکرد. او از صحابهای است که امیرالمؤمنین علیه السلام را به عنوان نخستین ایمان آورنده یاد کرده(2)و از راویان مشهور حدیث غدیر است.(3)
عمرو بن حمق از آغاز پذیرش اسلام، لحظهای قرار نداشت. قلبش مالامال از عشق به خدا بود. نام خدا زبانش را به خود مشغول میداشت. چون زبانش از ذکر باز میایستاد، ندای حق روحش را بر میانگیخت و تسبیح الله از سینهاش به گوش میرسید. سعادت را در پیروی از پیامبر و اهلبیت او میدید. هوش و تلاش او باعث گشت تا به سرعت در ردیف بزرگترین صحابة رسول خدا صلی الله علیه وآله قرار گیرد و از دعای مخصوص
پیامبر صلی الله علیه وآله بهرهمند گردد. رسول خدا صلی الله علیه وآله در حضور یاران خویش، عمرو را این گونه دعا فرمود: «اللهم امتعه بشبابه»؛ خداوندا! به جوانیاش برکت ده! در اثر همین دعای آن حضرت بود که عمرو بن حمق در هشتاد سالگی هیچ موی سفیدی در سر و صورتش یافت نمیشد.(1)
حضرت علی علیه السلام در جنگ صفین دربارهاش فرمود: «اللهم نورّ قلبه بالتقی و اهدنا الی الصراط المستقیم»؛ پروردگارا! قلب او را به نور تقوا روشن کن و ما را به راه راست هدایت فرما. ای عمرو! کاش صد نفر مانند تو در لشکر من بود.(2)
امام حسین علیه السلام از شهادت عمرو بن حمق خزاعی به دست معاویه، بسیار ناراحت گردید. آن حضرت نامهای به معاویه نوشت و او را بدین گونه سرزنش کرد: «اولست قاتل عمرو بن حمق صاحبُ رسول الله صلی الله علیه وآله العبد الصالح الذی ابلته العبادة فنحل جسمه و اصغّر طائراً انزل علیک من رأس الجبل ثم قتله جرأةً علی ربّک استخفافاً بذالک العهد؛ آیا تو قاتل عمرو بن حمق نیستی؟ آن بندة شایستهای که در عبادت خداوند پیکرش لاغر و ناتوان و چهرهاش زرد و رنجور شده بود. تو، او را کشتی در حالی که به او امان داده بودی، آن چنان امانی که اگر به مرغان آسمان داده بودی، از کوهستانها به سویت میآمدند، آنگاه ناجوانمردانه خونش را ریختی. تو بر پروردگارت گستاخ شدهای و پیمانش را در هم شکستهای.»(3)
سخن امام حسین علیه السلام اشاره به امانی است که معاویه در صلح با امام حسن علیه السلام به شیعیان داده بود.
شهادت عمرو بن حمق، یار وفادار حضرت محمد صلی الله علیه وآله و امام علی علیه السلام از رخدادهای دردناک جهان اسلام بود. مؤمنان آگاه از شنیدن آن به سوگ نشستند و بر غربت اسلام اشک ریختند. موج اعتراضات بالا گرفت. سخنان انتقادآمیز مسلمانان، به ویژه صحابة پیامبر صلی الله علیه وآله به دربار دمشق رسید و خیال معاویه را پریشان نمود. او که تا آن لحظه از کشتن عمرو بن حمق با افتخار سخن میگفت و مردم را از هر سو به تماشای سر بریدة وی فرا میخواند؛ ناگهان تغییر روش داد و مرگ عمرو بن حمق را بر اثر «مار گزیدگی» اعلام کرد.
مورخان چندی نیز از روی غفلت و یا تعصبات سیاسی و مذهبی از گفتار معاویه پیروی کردهاند و نوشتهاند: «دخل غاراً فنهشته حیّةٌ فقتلته. فبعث الی الغار فی طلبه فوجد میتاً»؛ عمرو داخل غاری شد. ماری وی را گزید و از دنیا رفت. چون برای دستگیریاش آمدند، او را مرده یافتند.
از میان مورخان مسلمان، تنها ابن قتیبه و ابن عبدالبر قرطبی به دام چنین ترفندی نیفتادهاند. پیامد شهادت عمرو بن حمق برای فرزند هند چنان سنگین بود که در واپسین لحظات زندگی برخود میپیچید و از انجام آن مینالید. ابن اعثم کوفی مینویسد: «معاویه در بستر مرگ با رنج و اندوه میگفت: مرا با تو چه افتاده بود ای حجربن عدی! و نیز چه افتاده بود مرا
با تو ای عمروبن حمق خزاعی! چرا با تو خلاف کردم، ای پسر ابوطالب؟ و چندان بیقراری کرد تا از هوش رفت.»(1)
آمنه زن عمروبن حمق نخستین زنی بود که در اسلام به جرم مبارزات شوهر، به زندان افتاد. او فشار غل و زنجیرهای سنگین را تحمل کرد و ماهها در یک اتاق تاریک به سر برد. پیکرش بر اثر رنجهای فراوان و کمیِ آب و غذا بسیار نحیف شده بود. سرانجام در یکی از روزها چند مأمور با شتاب و پرخاش به سوی او آمدند و جسم نسبتاً سنگینی را به دامنش پرتاب کردند. نخست از شدت تعجب چیزی نفهمید. اما پس از چندی که به دقت نگریست، سرِ شوهر را در دامن دید. زن مدت کوتاهی خاموش بود و باحیرت به چهرة خونآلود شوهر نگاه کرد. آمنه چهرة خود را خراشید و در برابر مأموران معاویه گفت: «ای وای از مظلومیت تو در این دنیای پست و این تنگنای دردناکی که ستمگران برایت فراهم آوردهاند! درود و سلام بر همسری که مرا همیشه دوست میداشت و امروز هم به دیدار من آمده است، تا هرگز از یادش نبرم!»(2)
به دستور معاویه، سر از تن عمرو بن حمق جدا کردند و پیکرش را در کنار شهر موصل، بر بالای تپهای گذاردند. کسی جرأت دفن کردن پیکر او را نداشت.
سرانجام پس از چند روز که غلام عمرو بن حمق از شهادت اربابش آگاه شد، بدن پاک آن شهید راه امامت را به خاک سپرد. معزالدوله دیلمی در قرن پنجم هجری برای عمروبن حمق مقیدهای ساخت و خادمی نیز بر آن گماشت. هماکنون مزار عمرو بن حمق در غرب شهر موصل، زیارتگاه شیعیان و مورد احترام سایر مسلمانان است.(1)
زاهر، غلام عمروبن حمق خزاعی نیز از شیفتگان خاندان رسول خدا صلی الله علیه وآله بود. محمد بن سنان زاهری، محدث معروف شیعی از نسل اوست. زاهر در سال 60هـ.ق برای انجام حجّ و زیارت کعبه به مکه رفت و امام حسین علیه السلام را ملاقات کرد و از عزم آن حضرت برای سفر به سوی عراق آگاه گردید. او که شوق جهاد و عشق به شهادت در راه معبود را از دوران بسیار دور، در مکتب سرخ علوی از ارباب فداکار خود، عمروبن حمق خزاعی به نیکی آموخته بود، بیدرنگ به کاروان امام حسین علیه السلام پیوست.
صبح عاشورا در حالی که در صف نخست یاران امام حسین علیه السلام قرار داشت، در نبردی دلاورانه، در اولین هجوم سپاه یزید به شهادت رسید.
حضرت مهدی علیه السلام در زیارت ناحیة مقدسه میفرماید: السلام علی زاهرٍ مولا عمروبن حمق خزاعی.(2)
سلام بر زاهر! همو که غلام آزاده شدة عمرو بن حمق خزاعی است.
9
ابوالأسود دوئلی
شاعر ایمان و ولایت
جواد محدّثی
مطلع
شناخت چهرههای ادب، که توان علمی و زبان ادبی خویش را وقف راه حق و دفاع از «آل الله» کردهاند، بر ما فرض است و شخصیت آنان برای شاعران و ادیبان ما، بویژه نسل جوان، الگوست.
از این رهگذر، با چهرة ابوالاسود دوئلی، شاعر نامدار شیعه و موالی خورشید ولایت و مدافع حریم اهلبیت آشنا میشویم.
ابوالاسود دوئلی، از چهرههای معروف شیعی است که نامش در کتابهای حدیث و شعر و ادب، فراوان به چشم میخورد. وی از بزرگان اصحاب امام علی علیه السلام و امام حسن و امام حسین و امام سجاد علیهم السلام و از شاعران مبرّز شیعه در قرن اول هجری بود.
اهل یمن بود و در جاهلیّت به دنیا آمد. وقتی حضرت رسول صلی الله علیه وآله به نبوّت مبعوث شد، کودکی سه چهار ساله بود. آنگاه که پیامبر اسلام، حضرت امیر علیه السلام را در یک مأموریت به یمن فرستاد، آنجا با حضرت علی علیه السلام آشنا شد و با شعر خود او را ستود. تا پایان عمر 85 سالة خویش،
پیوسته مدافع اهل بیت علیهم السلام و یاریگر حق و ستایشگر خاندان نور و طهارت ماند. در گذشت او را در سال 69 هجری در بصره نوشتهاند.
گرچه دربارة زادگاه او، سال تولدش و زمان مسلمان شدنش، نقلهای متفاوتی است، اما آنچه برای ما مهم است، شخصیت فکری و روحی و حمایتگری او از «آل الله» و به کار گرفتن زبان شعری و ادبی در مسیر هدف والا و احیای حق و جلوههای برجستة او در زمینة علوم ادبی و شعر است. ابوالفرج اصفهانی او را تابعی، فقیه، شاعر، محدث، امیر، نحوی، زاهد و... و پیش از هر چیز، یکی از چهرههای شیعه میشمارد.
ابوالأسود دوئلی، بخش آخر عمر خود را در مدینه گذراند و سپس به بصره کوچ کرد و در ایّام جنگ صفیّن، در رکاب امیرالمؤمنین علیه السلام با شورشیان و قاسطین جنگید و در جنگ نهروان هم حضور داشت.
از ویژگیهای بارز ابوالأسود، دلدادگی او نسبت به خاندان وحی، به خصوص امیر قافله عشق، علی علیه السلام بود. این شیفتگی زبانزد خاص و عام بود. خود او نیز، هر جا که مناسبتی پیش میآمد، با زبان فصیح و بیان قوی وقدرت ادبی که داشت، این عشق و ولا را آشکار میکرد و هراسی هم نداشت.
روزی «زیاد بن ابیه» در مورد حب علی علیه السلام از او پرسید. بیدرنگ پاسخ داد: «محبت علی علیه السلام در قلبم روزافزون است، هم چنان که محبت معاویه در دل تو رو به افزایش است. من با حبّ علی، خدا وبهشت را میطلبم، تو با محبت معاویه، دنبال دنیا و جلوههای آنی.»
نقل شده که در دوران بصره، همسایگانش هواداران عثمان بودند و او را میآزردند و گاهی شبها به طرف خانة او سنگ پرتاب میکردند. صبح که میشد، ابوالأسود از آنان شکایت میکرد. میگفتند: ما نبودیم و نیستیم، بلکه این خداست که تو را سنگباران میکند. میگفت: دروغ میگویید، اگر خدا سنگباران کند، خطا نمیزند، این شمایید که خطا میزنید و به هدف نمیخورد.
یک بار هم در پاسخ به طعنههای «بنی قشیر» که او را بر «علی دوستی»اش ملامت میکردند، شعری سرود، با این مضمون:
«فرومایگان بنی قشیر میگویند: تو پیوسته علی را از یاد نمیبری. آری، من به شدت به محمد صلی الله علیه وآله، عباس، حمزه و وصیّ، عشق میورزم. چون خدا آنان را دوست دارد، دوستشان دارم و هنگام رستاخیز با همین محبت خواهم آمد. اگر محبت اینان، رشد و حق باشد، به حق رسیدهام و اگر گمراهی باشد، من خطا نکردهام.»
گفتند: ابوالأسود! با این سخن آخر، به شک افتادهای!
پاسخ داد: مگر کلام خدا را نشنیدهاید که فرموده است: «ما یا شما بر هدایت یا در گمراهی آشکار هستیم»، آیا خدا شک کرده که چنین فرموده است؟
از معروفترین صحنههای ولاء و علیدوستی او، ماجرای «شهد مزعفر» است. روزی معاویه هدایایی برای ابوالأسود فرستاد که مقداری عسل یا حلوا نیز با آنها بود. دختر ابوالأسود پرسید: پدر! این هدیه از کجاست؟ گفت: اینها را معاویه فرستاده است تا ما را نسبت به دین و مراممان فریب دهد.
دخترش فیالبداهه این دو بیت را سرود:
أبالشهد المزعفر یابن حربٍ
معاذالله، کیف یکون هذا
نبیع علیک احساباً و دیناً؟
ومولانا امیر المؤمنینا!
ای پسر حرب! آیا میخواهی به خاطر عسل زعفرانی، حسب و شرافت خانوادگی و دین خود را به تو بفروشیم؟ پناه بر خدا! چگونه این شدنی است؟ در حالی که مولا و سرور ما امیرالمؤمنین است!
از ویژگیهای بلند ابوالأسود دوئلی، زبانآوری و دلآوری او بود. هم فصاحت در گفتار و و حاضر جوابی و بدیههگویی و درنماندن در بحث و سخن با دیگران داشت، هم در جای لازم و به موقع، بیباک بود و از گفتن سخن راست و دفاع از حق و مقابله با باطل و افشاگری و رسواسازی ظالم، هراسی نداشت. حضور در میدانهای نبرد و دفاع از «حق مجسّم»، جلوة دیگری از شجاعتش بود. حضورش در جبهة جمل و صفین شاهد این سخن و ادعاست. در نبرد با خوارج نهروان نیز از سوی حضرت امیر، به فرماندهی گروهی منصوب شد که به خوارج تاختند.
شعر ابوالأسود، سرشار از نکتههایی است که به موضعگیریهای او در مسائل اجتماعی و سیاسی دلالت دارد. در شعر او، سرزنش عایشه و طلحه و زبیر در برانگیختن فتنة جمل و نیز هجو بنیامیه دیده میشود و اعتراض بر ستمهای امویان و خونهایی که به ناحق و ظالمانه از شیعیان ریختند و دستهایشان از خون بیگناهان رنگین بود.
در شعر دیگری خواستار زوال حکومت آلزیاد شده و آرزو میکند که شوکت و جبروت و سلطة جائرانة آنان از بین برود.
قصیدههای طولانی دارد که مضمونش بیان طغیانگری، ظلم و جرایم و بدرفتاریهای امویان است. او حتی پس از شهادت علی علیه السلام نیز دست از ولای او برنداشت و همواره تا پایان عمر، پرچم حقخواهی و عدالتجوییاش برافراشته بود و همة تلاشهای امویان برای گسستن او از آلعلی و پیوستن به صف بنیامیه ناکام ماند.
از نشانههای شعر مکتبی و شاعر موضعدار، آن است که در تبیین فضیلتها و افشای رذیلتها و حضور در اینگونه صحنههای فکری در قلمرو ادب و شعر، کوتاه نیاید و قصور نکند. هم چنان که شعر ابوالأسود سرشار از برشماری خوبیها و فضایل خاندان عصمت است، از سوی دیگر هیچ ستم و جور و انحرافی در دشمنان اهلبیت، به ویژه امویان نبوده، مگر آنکه با رساترین بیان و با قاطعیت بسیار، با زبان شعری خود بیان کرده است و علیرغم شرایط دشوار و خفقانها و سختگیریها، هرگز از خط اهلبیت فاصله نگرفته و جدا نشده است.
ابوالأسود، از جهات علمی نیز درخشندگیهایی داشت. تذکرهنویسان، اغلب از او با اوصافی همچون: فصیح، فاضل، فقیه، شاعر، محدث، نحوی و ... یاد کردهاند. در دیوان او نیز تأکیدهای فراوانی نسبت به جایگاه علم و عالمان دیده میشود و برتری دانش را نسبت به ثروت و اندوختههای مالی از دیدگاه او نشان میدهد.
منصبهایی هم که به او سپرده بودند، شاهد دیگری بر بُعد علم و فضل و فقه اوست. در بصره هم منصب قضاوت داشت و هم در برههای از زمان، فرماندار آن شهر بود و این دو سمت قضایی و اجرایی، نیازمند دینشناسی و تفقّه اوست.
پیدایش علم مدوَّن «نحو» را در ادبیات عرب به او نسبت میدهند. اصول علم نحو را از حضرت علی علیه السلام آموخت و اقدام به تدوین و تحکیم آن کرد و قواعد زبان عربی را سامان داد. بسیاری از مورخان، او را واضع علم نحو شمردهاند. در تشریح مباحث لغوی، تصحیح قرائت عربی، اعراب و نقطهگذاری بر آیات قرآن نیز فعالیتها و ابداعاتی داشته است. قرآنی نقطهگذاری شده و نوشته شده بر روی پوست، در موزة قرآن آستان قدس وجود دارد که منسوب به اوست.
مواد اولیة شعر، واژههاست، چه به صورت مفرد و چه ترکیبی. آنچه از واژهها در رساندن پیام بهره میگیرد، ذهن انتخابگر و ذوق زیباییآفرین شاعر است. هر شاعر که بهتر بتواند از «گنجینة کلمات» بهره گیرد، تابلوهایی ظریفتر و ماندگارتر به یادگار میگذارد.
آنچه که به شعر یک شاعر قوت میبخشد، عناصری از این قبیل است: دقت در گزینش واژهها، ایهام و اشارات شعری، بهرهگیری از کلمات دلنشین، بالا بودن شعر از سطح حرفهای روزمره و کوچهبازاری، بُعد تخیل و توصیف، پرهیز از تکرار، مراعات قواعد ادبی و زبانشناسی، ترکیب زیبای کلمات، روشنی پیام، نیرومندی بیان و هماهنگی لفظ و معنی.
عجیب نیست که شعر ابوالأسود نیز، در اوج فصاحت و بلاغت و زیبایی باشد. او که با آیات وحی مأنوس بود و از غنای محتوایی و طنین کلمات و آهنگ آیات، بهرهمند شده بود، به علاوه واضع علم نحو و نقطهگذار حروف قرآنی و لغتشناس برجستة عرب بود، طبیعی است که کلامش در وادی شعر، هم روانی و سلامت لازم را داشته باشد و هم فصاحت و زیبایی را در اوج، هم بُعد قواعد عربی و زبانی را و هم سبک عالی و استواریِ بنیان سخن را.
در اشعار او، اغلاق و پیچیدگی و ابهام تعبیری وجود ندارد، واژهها در دست او نرم و آرام و رام است، از این رو ترکیبهای ادبی در شعر او هم ظریف و زیبا و عمیق است، هم شسته و رفته و روان؛ آنچه که با عنوان «سهل ممتنع» از آن یاد میشود.
تنوع قالبهای شعری ابوالأسود از یک سو، و گستردگی «میدان مفاهیم» و «عرصة موضوعات» که در شعر ابوالاسود دیده میشود، از سوی دیگر، قوت کلام و غنای ذهن او را بهتر میرساند.
ارتباط تنگاتنگ او با حضرت امیر علیه السلام نیز در جهتدار بودن شعر و سلامت مضمون مؤثر بوده است. «حکمت»، «نصیحت و موعظه» و محور عقیده و ایمان و ولای اهلبیت، در مضامین شعری او فراوان دیده میشود. گوهرهای حکمت و پند که در اشعار ابوالأسود است، محصول تجارب یک عمر و دیدن فراز و نشیبهای زندگی و اندوختههای او از مکتب وحی و ولایت است. به راحتی میتوان برای بخش عظیمی از این گونه اشعارش، پشتوانههای حدیثی از سخنان حضرت رسول صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علیه السلام بیان کرد. دعوت به علم، حلم، حبّ و بغض به اندازه، فنای مال و بقای علم،
پرهیز از خلف وعده، تحریک به وفاداری، استمرار در عمل و ثبات در راه حق، از این گونه مضامین است. در یک جا میگوید: «طلب معیشت و زندگی، تنها به آمال و آرزوها نیست. بلکه باید دلو خود را به چاه افکنی، خواهی دید که برایت آب فراهم میآورد. بر بساط کسالت و سستی تمنا و آرزومنشین، که کارها را به مقدّرات و قضا حواله دهی.»
آموزش او، کار و تلاش و حرکت برای معاش و زندگی و پرهیز از تنبلی و اتکا به قضا و قدر است. و در جای دیگر به گرفتن حق از ظالمان تأکید دارد و «شمشیر» را راه استیفای حق و گرفتن انتقام و دفاع از حقوق میشمارد.
حتی در شعرهای «هجو» نیز، رعایت ادب و کرامت انسانی را دارد و گناهان پنهان دیگران را آشکار نمیسازد و تهمتهای ناروا نمیزند و در هجو بدسیرتان، به زشتکاریها و خلافهای آشکار آنان میپردازد و عیبجویی میکند و این گونه از قدر و منزلت آنان میکاهد. بیپروا به افشای چهره زشت بدکاران پرداخته، از خشونت و طغیان ظالمان حاکم هم هراسی به دل راه نمیدهد. هجائیّات او، در عین حال که همراه عفّت کلام و رعایت ادب و پرهیز از ناهنجاری و زشتی در الفاظ وتعابیر است، از نظر قوّت ادبی و صلابت واژهها و بُعد شعری هم ستایش برانگیز و اثرگذار است.
در انواع دیگر شعرش در زمینة «عتاب»، «فخر»، «مرثیه»، «توصیف»، «شکایت و حسرت»، «مدح»، «سیاست»، «عذرآوری» و «شجاعت و حماسه» ویژگیهای خاصّ خودش را دارد.
مرثیهسرایی او، وابسته به عقاید اوست و رنگ ولایی دارد و منحصراً دربارة اهلبیت است و عواطف صادقانه و صاف خود را نسبت به این خاندان ابراز میدارد و همراه با زهد و پارسایی و تقواست و با مرثیهسرایی جاهلی، تفاوتِ اساسی دارد. در سوگ امیرالمؤمنین علیه السلام چنین میسراید:
«ای دیده! وای بر تو، یاری کن و در سوگ امیرالمؤمنین گریه کن. ما به داغ کسی نشستهایم که بهترین سوار است، بهترین کسی که بر کشتی نجات سوار شده و آیات قرآن خوانده است. همة خیرات در اوست، نیز محبت پیامبر خدا. پیش از شهادتش، حالت خوبی داشتیم، ولیّ و جانشین پیامبر در میان ما بود، دین را بر پا میکرد و ما هیچ شکّی دربارة او نداشتیم. و آشکارا طبق فرایض، داوری میکرد، نافرمانان را به همراهی با جمع میخواند و دستِ دزدان را میبرید. هیچ دانشی را که داشت، کتمان نمیکرد. از اهل تکبّر نبود. به معاویه برسانید که: آیا در ماه رمضان، ما را با فاجعة قتل بهترین مردم داغدار کردید؟ کسی که پس از پیامبر خدا، برترین بود و پدر حسن علیه السلام بود و بهترین صالحان! وقتی با پدر حسین علیه السلام روبهرو میشدی، ماه خوشمنظر و چشمنواز را میدیدی، مردم با فقدانِ علی علیه السلام گویا سالهاست حیرت زده و سرگردانند. نه، به خدا قسم! هرگز علی علیه السلام را ونمازش را همراه راکعان از یاد نخواهم برد و اینکه امکلثوم با اشکهایش بر او میگرید، در حالی که با چشم خود، یقین (مرگ) را مشاهده کرده است...»
مراثی او درباره امام حسین علیه السلام و حادثة کربلا نیز سوزناک و تأثّرانگیز است. همچنین مرثیههایی هم دربارة مسلمبن عقیل و هانی بن عروه سروده و با یادکرن بزرگواری این پاکمردان از دودمان پیامبر و هوادارانِ عترت در کوفه، بر خونریزی طاغیان ظالم کوفه تاخته است.
مدایح ابوالأسود نیز، در خدمت نیکان و پاکان بوده است، نه دولتمردان و زورمندان و زرمندان برای دست یافتن به مال و مقام. او شاعر عقیده و ایمان است، اشعارش هم الهام گرفته از باورهای متعالی اوست.
پایان این نوشته را ترجمة یکی از قصاید او که لبریز از موج محبت و ولایت نسبت به خاندان پیامبر است، قرار میدهیم:
«محمد صلی الله علیه وآله و عباس و حمزه و وصیّ را بسیار دوست دارم و جعفر را. همانا جعفر، بهترین شهیدی است که هجرت کرده و در بهشت است. عموزادگان و خویشاوندان پیامبر، در نظر ما محبوبترین مردمند. اگر عشق آنان راه صحیح باشد، به آن میرسیم؛ آنان سرمشق مایند، چه بسیار رشد و مجد و شکوه که به آن رسیدهام. شکوهی که دست ستارة ثریا از رسیدن به دامنش کوتاه است. آنان اهل نصیحت و خیرخواهیاند و تا زندهام، آنان اهل مودّت و دوستی مناند... .»(1)
1) . در نگارش این مقاله از کتاب «ابوالأسود الدّوئلی فی المیزان» نوشتة دکتر محمد المنصور، استفاده شده است.
10.قنـبـرخادم ولایت
سیدجعفر ربّانی
سپیده
مورخان او را ابوهَمدان مولی بن مُعمّر مُضَریّ(1)معرفی نموده و اذعان داشتهاند لقب «قنبر» را علی علیه السلام به وی عنایت فرمود، ولی نامی از اجداد و فرزندان وی در منابع تاریخی به چشم نمیآید. بنابر قول نجاشی، راویشناس بزرگ کثیربن طارق از منسوبین قنبر شمرده شده است.
شیخ طوسی1 در کتاب ارزشمند تهذیب الاحکام حدیثی را نقل نموده، که عدالت قنبر در آن، مورد تصریح قرار گرفته است: حَکَم بن عتیبه و سَلمَة بن کهیل از امام باقر علیه السلام سؤال کردند: آیا قاضی میتواند با یک شاهد و قسم حکم نماید؟ حضرت فرمود: آری. رسول خدا صلی الله علیه وآله و علی علیه السلام چنین روشی داشتند. آنگاه حضرت ادامه داد: علی علیه السلام در مسجد کوفه نشسته بود و عبدالله بن قُفل تمیمی (تیمی) در حالی که زره طلحه را همراه داشت،
1) . مُضَریّ، منسوب به قبیلة مضر که طایفه قریش از آن منشعب گردیده است، میباشد. عدة زیادی از دانشمندان و حدیثشناسان از این نژاد میباشند. (الانساب، ابیسعد عبدالکریم بن محمد السمعانی (متوفی 562هـ.ق)، دارالجنان، 1408هـ.ق، ج5، ص318.
از آنجا گذر کرد. آن حضرت فرمود: این، زره طلحه است و تو آن را در روز (جنگ) بصره با نیرنگ و خیانت به چنگ آوردهای (از آنِ تو نیست.).
عبدالله پاسخ داد: حاکمی را که میپسندی، به داوری انتخاب نما.
آن حضرت، شُریح(1)را به قضاوت برگزید و فرمود: این، زره طلحه است و با نیرنگ در اختیار عبدالله قرار گرفته است.
شریح گفت: بیّنه (دو شاهد عادل) بیاور.
علی علیه السلام امام حسن علیه السلام را به عنوان گواه آورد و ایشان سخن علی علیه السلام را تأیید فرمود.
شریح گفت: این یک شاهد است و من به گواهی یک نفر قضاوت نمیکنم. امیرالمؤمنین علیه السلام قنبر را خواست و او نیز به مانند امام مجتبی علیه السلام گواهی داد. شریح اظهار کرد: این، مملوک است و من به گواهی بردگان قضاوت نمیکنم. حضرت بسیار ناراحت شد و فرمود: «خذوها فان هذا قضی بجور ثلاث مرات.»؛ آن را بگیرید که او سه مرتبه به ظلم قضاوت کرد. نیز فرمود: او میگوید: به شهادت مملوک قضاوت نمیکنم. «و لا بأس بشهادة المملوک اذا کان عدلاً»؛ (و حال آنکه) بردگان نیز چنانچه عادل باشند، میتوانند گواهی دهند.(2)
1) . انتخاب شریح از سوی حضرت، افتخاری برای وی به حساب نمیآید، زیرا به گمان قوی، این امر به علت معروف شدن او نزد مسلمین بود. حضرت در پایان همین حدیث از وی بسیار انتقاد فرمود.
2) . تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، (385ـ460هـ.ق)، دارصعب و دارالتعارف، ج6، ص274. در ادامة این ماجرا آمده است: وقتی حضرت فرمود: سه مرتبه به جور حکم کردهای، شریح از مجلس بلند شد و گفت: دیگر قضاوت نخواهم کرد تا ثابت نمایی که چگونه سه مرتبه به ظلم قضاوت کردهام. حضرت فرمود: وای بر تو! پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: آنچه را که با خیانت به دست آمده است، بدون بیّنه گرفته میشود و تو این حدیث را نشنیدی و از من طلب بیّنه کردی. دوم این که وقتی حسن را به گواهی آوردم، گفتی شاهدی دیگر نیز لازم است؛ در حالی که رسول خدا صلی الله علیه وآله با یک شاهد و قسم حکم فرمود. سوم اینکه قنبر را به بهانة برده بودن، رد کردی و حال آن که مملوک نیز چنانچه عادل باشد، میتواند شهادت دهد. آنگاه فرمود: «ویحک، امام المسلمین یؤمَن مِن امورهم علی ما هو اعظم من هذا»؛ وای بر تو ای شریح! همانا امام مسلمانان در امور بزرگتر از این، بر او اعتماد میشود! (و تو از احکام خداوند بیاطلاع میباشی.)
برخی از یاوران ائمه علیهم السلام از خواص و ارکان به شمار میآیند و قنبر یکی از آنهاست. شیخ مفید (متوفای: 413هـ.ق) او را از سابقان و مقربان در پیشگاه علی علیه السلام برشمرده است.(1)
شیخ صدوق (متوفای: 318هـ.ق) در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل میکند: حضرت علی علیه السلام غلامی به نام قنبر داشت که «کان یُحِبّ علیّاً حبّاً شدیداً»؛ آن حضرت را بسیار دوست میداشت. هرگاه آن حضرت از منزل خارج میشد، او نیز با شمشیر به دنبال وی حرکت میکرد. شبی آن حضرت به او فرمود: چرا در پی من روان شدی؟ گفت: یا امیرالمؤمنین! مردم آن چنانند که میبینی! بر شما بیمناکم! حضرت فرمود: تعجب است از تو! از اهل آسمان حفاظتم مینمایی یا از اهل زمین؟! پاسخ داد:
1) . الاختصاص، شیخ مفید، مؤسسة النشر الاسلامی، 1416هـ.ق، ص4 و 7.
از اهل زمین. فرمود: آنان بدون اذن خداوند توانایی بر انجام کاری ندارند. برگرد! قنبر نیز برگشت.(1)
امام علیبن ابیطالب علیه السلام بارها بشارت شیعه بودن قنبر را با بیان «ابشر وبشّر و استبشر؛ خرسند باش و به دیگر شیعیان نیز بشارت ده.» به وی اعلام فرمود.(2)
حدیثشناس بزرگ معاصر، حاج شیخ عباس قمی میگوید: از جلالت قنبر آن است که وی در مجلس وصیّت امام مجتبی علیه السلام به محمد حنفیه، حضور داشت و از شیندن سخنانی که به تعبیر حضرت: «مردگان را زنده میکند.» غایب نبود.(3)
او امین امامان معصوم علیهم السلام بود. اموال بسیاری در زمان حضرت علی علیه السلام(4)و بعد از ایشان در اختیارش قرار گرفت. ذکر مقطعی از زندگی اباعبدالله الحسین علیه السلام از سیمای امانت قنبر پرده برمیگیرد:
شخصی وارد مدینه گردید و سؤال نمود: کریمترین فرد، در این شهر کیست؟ او را به امام حسین علیه السلام، راهنمایی کردند. مرد عرب وارد مسجد شد و حضرت را در حال نماز مشاهده کرد. پس در برابر ایشان ایستاد و اشعاری را بدین مضمون
1) . التوحید، شیخ صدوق، مؤسسة النشر الاسلامی، ص338 و بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، ج5، ص104 و ج41، ص1 و ج42، ص122. این روایت را همة محدثان شیعه نقل کردهاند.
2) . بحارالانوار، ج7، ص204.
3) . سفینة البحار، شیخ عباس قمی، مؤسسة انتشارات فراهانی، ج2، ص449.
4) . تهذیب الاحکام، ج6، ص306 و بحارالانوار، ج74، ص407.
سرود:
امیدوار و کوبندة درت ناامید بازنگشت. تویی بخشنده و پناهگاه و پدرت نابودکنندة تبهکاران بود. اگر پدران شما نبودند، جهنم ما را فرا میگرفت.(1)
امام حسین علیه السلام نماز را تمام کرد و به قنبر فرمود:
ـ از اموال حجاز چیزی باقی مانده است؟
ـ آری چهار هزار دینار.
ـ آنها را بیاور؛ زیرا کسی که سزاوارتر از ما به آن است، آمده است.
آنگاه عبای خود را از دوش برگرفت. دینارها را در آن پیچید و به خاطر شرم از آن مرد، دست خود را از شکاف در بیرون برد و ضمن دادن پولها، اشعاری انشا فرمود:
برگیر که من عذرخواه و به تو علاقهمندم. اگر قدرت در دست ما بود، آسمان کرم و جود ما بر تو میبارید، ولی حوادث روزگار دگرگون و توان ما اندک است.(2)
مرد عرب، عبا را گرفت و شروع به گریه کرد. حضرت فرمود:
ـ شاید عطای ما را اندک شمردی؟
1) . لم یخب الان من رجاک و من انت جواد وانت معتمد الذی کان من اوائلکم حر ِّ ک من دون بابک الحلقة ابوک قد کان قاتل الفسقة کانت علینا الجحیم مُنطبقة
2) . خ ذ ها فانّ الیک معتذرٌ لو کان فی عصانا الغداة سیر لکنّ ریب الزّمان ذو غیرِ واعلم بانّی علیک ذو شفقةٍ امست سمانا علیک مندفقة والکفُّ منّی قلیلة النّفقة
ـ نه، بلکه گریة من از آن است که چگونه خاک، سخای شما را از بین میبرد؟!(1)
از جمله شؤون قنبر، پذیرایی از میهمانهای علی علیه السلام بود. گرچه تواضع آن بزرگوار سبب میگردید که در بعضی موارد، خود مبادرت به این امر نماید. ابومنصور، احمد بن علی الطبرسی (دانشمند قرن 6 هـ.ق) از امام عسکری علیه السلام نقل مینماید: پدر و پسری میهمان علی علیه السلام شدند. آن حضرت آن دو را بسیار احترام نمود و در صدر مسجد نشاند و خود در مقابل آنان نشست. سپس دستور داد طعامی حاضر کردند و بعد از صرف غذا، قنبر طشت و ابریق (ظرف آب شبیه کوزه) و حوله را آورد و مقابل آن مرد (پدر) ایستاد تا دستهای خود را بشوید. ناگاه علی علیه السلام از جا بلند شد تا خود عهدهدار این امر گردد. مرد میهمان دستهای خود را به خاک مالید و گفت:
ـ یا امیرالمؤمنین! خداوند مرا ببیند و شما به دستهای من آب بریزید؟!
ـ بنشین و دست خود را بشوی. خدای عزوجل تو را میبیند، در حالی که برادرت بدون امتیاز و برتری خدمتت مینماید و قصدش آن است که در بهشت ده برابر تمام دنیا و اهل آن به او خدمت شود.
آن مرد نشست. آنگاه حضرت فرمود:
ـ تو را قسم میدهم به حقی که بر تو دارم؛ دستهای خود را با آرامش کامل بشوی، آن گونه که اگر قنبر آب میریخت.
1) . مناقب آل ابیطالب، ابن شهرآشوب (متوفی 588هـ.ق) المطبعة العلمیه، قم، ج4، ص65.
آن مرد نیز اطاعت کرد.(1)
قنبر، منادی حضرت علی علیه السلام برای جمع شدن مردم(2)و مجری احکام صادر شده از جانب آن حضرت بود. این امر در روایات فقهی شیعه به گونهای واضح قابل مشاهده است، از جمله:
روزی علی علیه السلام در منزل بود که قنبر آمد و گفت:
ـ ده نفر پشت در هستند و گمان میکنند که تو خدای آنانی!
ـ آنها را به درون خانه بیاور.
آنان وارد شدند. حضرت فرمود:
ـ شما چه میگویید؟
ـ ما میگوییم تو خدا و آفریننده و روزیدهندة مایی!
1) . الاحتجاج، دارالاسوه، 1416هـ.ق، ج2، ص518. در ادامه این ماجرا آمده است: پس از آنکه آن مرد از شستن دستهای خود فارغ گردید، علی علیه السلام ابریق را به دست فرزندش، محمد حنفیه داد تا بر دستهای پسر آن مرد آب بریزد و فرمود: اگر این پسر بدون پدرش اینجا بود، من خود بر دست او آب میریختم. اما چون هر دو این جا هستند و خداوند عزّ وجل دوست ندارد بین پدر و پسر مساوات برقرار گردد، پدر دست پدر و پسر دست پسر را بشوید. در پایان این حدیث آمده است که امام عسکری علیه السلام فرمود: کسی که از علی علیه السلام پیروی کند، شیعة حقیقی است.
2) . تهذیب، 10، ص10 و بحارالانوار، ج79، ص47.
ـ وای بر شما! دست بردارید! من نیز مانند شما مخلوقم.
آنان امتناع نمودند و سخنان قبلی خود را تکرار کردند. حضرت به قنبر دستور داد آتشی تهیه کرد و تمامی آنان را سوزاند. آنگاه این شعر را انشا فرمود:
انّی اذا ابصرتُ شیئاً منکراً
او قدتُ ناری ودعوتُ قنبراً
هرگاه منکری را را مشاهده نمایم، آتشم را روشن و قنبر را فرامیخوانم.(1)
و چه زیباست عدل علوی که وقتی همین قنبر در اجرای حدود اشتباه کرد و سه شلاّق بیشتر از حد معیّن زد، علی علیه السلام همان سه ضربه را بر خود وی وارد نمود.(2)
از آنجا که قنبر غلام و مخلص علی علیه السلام بود، در جنگها همیشه همراه آن حضرت شرکت میجست. شیخ مفید مینویسد: «و قد شهد مع علیّ علیه السلام قنبر مولی علیّ بن ابیطالب صلوات الله علیه.»(3)قنبر، جنگها را در رکاب علی علیه السلام درک کرد.
در جنگ صفین یکی از بردگان معاویه به میدان آمد و این رجز را خواند:
انّی انا الحارث ما بی خور
مولی بن صخر وبه قد انتصر
در این هنگام قنبر بر وی حمله کرد و به هلاکتش رسانید.(1)
در جنگ نهروان قبل از شروع نبرد، قنبر پس از این که اذان نماز را گفت، نزد حضرت علی علیه السلام آمد و علی علیه السلام به وی فرمود: آبی بیاور! سپس آن حضرت مشغول وضو گردید.
مردی به نام جُندب که در حقانیت علی علیه السلام دچار شک گردیده بود، نزد آن حضرت آمد تا از خود حضرت، حقیقت را جویا شود. این ماجرا در موقعی بود که خوارج به نزدیکی پل نهروان رسیده بودند.
ناگاه سواری رسید و اعلام کرد: خوارج از پل عبور کردند. حضرت فرمود: آنان عبور نکردهاند و نخواهند نمود و تنها کمتر از ده نفر از آنها باقی خواهد ماند و از شما (پیروان حضرت) نیز کمتر از ده نفر کشته خواهد شد. به خدا قسم! نه دروغ میگویم و نه دروغ به من خبر داده شده است!
مردم از این سخن امیرمؤمنان علیه السلام تعجب کردند. جندب گفت: اگر این سخن مطابق واقع قرار گرفت، مرا بس است و در حقانیت علی علیه السلام احتیاج به دلیل دیگر نخواهم داشت.
در این موقع، سواری دیگر از راه رسید و اعلام کرد: یا امیرمؤمنان! مطلب همانگونه است که شما فرمودید. حضرت با یاران خود نماز ظهر را اقامه و دستور حرکت را صادر نمود.
1) . بحارالانوار، ج32، ص580.
جندب میگوید: کسی قبل از من به پل نهروان نرسید. خوارج را دیدم که نزدیک آن متوقف شده بودند. اولین تیر را خودم به طرف آنان پرتاب کردم. در پایان نبرد، تنها صلی الله علیه وآله نفر از آنها باقی ماند و بقیه به هلاکت رسیدند... .(1)
شهادت قنبر به دست خونآشامی چون حجاج بن یوسف، از فصول مشهور تاریخ است و دهها سال قبل، علی بدان خبر داده بود.(2)
شرح ماجرا به این قرار است:
روزی حجّاج بن یوسف ثقفی ـ که لعنت خدا بر او باد.ـ اظهار داشت:
ـ دوست دارم یکی از یاران ابوتراب(3)را دستگیر نمایم و با ریختن خونش به خداوند تقرب جویم!
حاضران پاسخ گفتند:
ـ کسی را که همراهیاش با او بیشتر از قنبر باشد، سراغ نداریم.
حجاج دستور داد او را آوردند.
ـ تو قنبر هستی؟
ـ آری.
ـ ابوهمدان؟
ـ بله.
ـ غلام علیبن ابیطالب؟
ـ والله مـولای و امـیرالمؤمنـین علیٌّ ولیُّ نعمتی؛ خدا مولای من و علی علیه السلام، ولیّ نعمتم میباشد.
ـ از دین علی دست بردار!
ـ بهتر از آن سراغ داری؟!
ـ تو را میکشم، خودت نحوة آن را انتخاب کن!
ـ این را به خودت واگذار مینمایم.
ـ چرا؟
ـ زیرا هرگونه مرا بکشی، تو را به همان نحو در روز قیامت خواهم کشت. امیرمؤمنان علیه السلام به من خبر داد که مرگ من، قتلی مظلومانه خواهد بود!
حجاج دستور داد تا او را گردن زدند.(1)
گرچه برخی از دانشمندان شیعه اذعان داشتهاند روایتی را که قنبر نقل کنندة آن باشد، نیافتیم(2)ولی علامه مامقانی میگوید: این مطلب، صحیح نیست،(3)
1) . الارشاد، شیخ مفید، انتشارات علمیه اسلامیه، ج1، ص329 و بحارالانوار، ج42، ص126. شیخ مفید در پایان این حدیث ابراز میدارد: این نیز از معجزات و علوم غیبیهای میباشد که خداوند به حجّتهای خود همچون پیامبران و برگزیدگانش اختصاص داده است.
2) . رجال طوسی، محمدبن حسن طوسی، دارالذخائر، ص55.
3) . تنقیح المقال، علامه مامقانی، المطبعة المرتضویه، 1352هـ.ق، ج2، ص29.
او قلیل الروایه است.(1)
آخرین برگ از زندگی قنبر را به سخنان یا روایات وی اختصاص میدهیم:
از قنبر سؤال شد: غلام کیستی؟
پاسخ داد:
من بردة کسی هستم که با دو شمشیر میجنگید، دو نیزه پرتاب میکرد، بر دو قبله نماز خواند. دو مرتبه بیعت نمود، دو هجرت انجام داد و یک لحظه به خدا کافر نشد. من غلام صالح مؤمنان و وارث پیامبران، بهترین اوصیا، بزرگترین مسلمانانم، رهبر مؤمنان، نور مجاهدان، رئیس گریهکنندگان، زینت عابدان، چراغ گذشتگان، فروغ شبزندهداران، بهترین عبادتکنندگان، زبان رسول خدا صلی الله علیه وآله، اول مؤمن از آل یاسین، مؤیّد به جبرئیل امین، یاریشده به وسیلة میکائیل منین، ستودة اهل آسمانها، آقای مسلمین و سابقین، قاتل ناکثین (اهل جمل) و قاسطین (اهل صفین)، حمایتکننده از حریم مسلمانان، نبردکننده با دشمنان، خاموشکنندة فتنة آتشافروزان، مفتخرترینِ قریش، اولین رزمنده، پاسخگوی دعوت خدا، امیرمؤمنان، وصیّ پیامبر صلی الله علیه وآله و امین و جانشین او. تیر پرتاب شدة خداوند به سوی منافقین، یاور و ولیّ و زبان خدا و مخزن علم و پناه دینش، امام ابرار و کسی که پروردگار بلندمرتبه از او راضی است، بردبار، بخشنده، جامع تمام خوبیها، مطهّر، متواضع، شجاع و... شیر جنگها، ماه تمام، محک مؤمنان، پدر حسن و حسین علیهما السلام، امیر راستین مؤمنان، که
1) . لسان المیزان، ابن حجر عسقلانی، (متوفی 852هـ.ق)، دارالکتب العلمیه، ج4، ص567.
پاکیزهترین درودهای خدا بر او باد؛ هستم.(1)
امام عسکری علیه السلام فرمود: وقتی قنبر را نزد حجاج آوردند، حجاج از او سؤال کرد:
ـ تو چه کمکی به علیبن ابیطالب میکردی؟
ـ در وضو یاریاش مینمودم (برای آب آوردن آب و امثال آن.)
ـ وقتی وضویش تمام میشد، چه میگفت؟
ـ این آیه را میخواند: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ أَبْوَابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتَّی إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ * فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ(2)هنگامی که احکام خدا را فراموش کردند، درهای نعمتها را بر آنان گشودیم و آنان به دادههای ما خوشحال گردیدند، ولی یک مرتبه همه را از آنان گرفته، مأیوسشان نمودیم و به این ترتیب دنبالة ستمکاران قطع شد، و ستایش از آنِ خدای ربّالعالمین است.
ـ گمان میکنم این آیه را بر ما تأویل میکرد!؟
ـ آری.
ـ اگر گردنت را بزنم، چه خواهی کرد؟
ـ به سعادت میرسم و تو بدبخت خواهی شد.
در این موقع دستور داد او را به شهادت رساندند.(3)
قنبر میگوید: با مولایم، علی علیه السلام در ساحل رود فرات بودیم که آن حضرت پیراهن را از تن خارج کرد و وارد آب شد. ناگاه موجی آمد و پیراهن را با خود برد. در این موقع منادی صدا زد: «یا اباالحسن انظر عن یمینک و خذ ماتری»؛ ای اباالحسن! به طرف راست خود بنگر و آنچه میبینی، دریاب.
به طرف راست نگاه کردیم، شالی و در آن، پیراهنی یافتیم. حضرت آن را پوشید. در جیب آن نامهای مشاهده کردیم که در آن نوشته بود:
«هدیة من الله العزیز الحکیم الی علی بن ابی طالب هذا قمیص هارونبن عمران(1)کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ(2)هدیهای است از جانب خدای عزیز حکیم برای علیبن ابیطالب. این پیراهن هارونبن عمران (برادر حضرت موسی علیه السلام) است و بدین سان گروهی را وارث گروهی دیگر قرار دادیم.
امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمؤمنین علیبن ابیطالب علیه السلام بارها به قنبر اظهار داشت:
«خوشنود باش و به دیگر شیعیان نیز بشارت ده که به خدا قسم! رسول خدا صلی الله علیه وآله در حالی رحلت نمود که بر تمام امتش خشمگین بود، مگر بر شیعة علی علیه السلام.
بدان که برای هر چیزی شرافتی است و شرف دین، شیعه است. برای هر چیزی پناهی است و پناه دین، شیعه است. برای هر چیزی امامی است وامام زمین، زمینی است که شیعیان در آن ساکن باشند. برای هر چیزی سیّدی است و سیّد مجالس، مجالس شیعه میباشد. برای هر چیزی تمایلی است و تمایل دنیا، سُکنی گزیدن شیعیان ما در آن است و...»(1)
امیرالمؤمنین علیه السلام وارد بازار پارچهفروشان شد و دو لباس خرید؛ یکی به سه درهم ودیگری به دو درهم. آن گاه لباس دو درهمی را خود برداشت و سه درهمی را به قنبر عنایت فرمود.
قنبر گفت: یا امیرالمؤمنین! این، برای شما مناسبتر است، چون بر منبر میروید و برای مردم سخنرانی مینمایید.
حضرت فرمود: ای قنبر! تو جوانی و شور و نشاط جوانی در تو میباشد و من از پروردگارم خجالت میکشم که بر تو برتری داشته باشم؛ زیرا شنیدم رسولالله صلی الله علیه وآله فرمود: از آنچه میپوشید، به آنان (بردگان) بپوشانید و از آنچه خود میخورید، به آنها بخورانید.(2)
11
جَعدة بن هُبَیره مخزومی
استاندار خراسان
ابوالحسن ربّانی سبزواری
مطلع
از آغازین تاریخ پرفراز و نشیب و افتخارآفرین و قهرمانپرور شیعه همواره نظارهگر چهرههای پرشکوه و مبارز بودهایم، انسانهایی که همانند ستارگان پرفروغ در آسمان فرهنگ اسلام درخشیدند و اصالت اندیشهها و باورهای مذهب شیعه را در بلندای توجّه خردمندان و پژوهشگران تاریخ اسلام قرار دادند.
در این نوشتار برآنیم که با یکی از یاران حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام آشنا شویم و این شناخت را رهتوشهای در راستای پیوند بیشتر با مکتب انسانساز اسلام و پیشوای اول، علیبن ابیطالب علیه السلام قرار دهیم.
نامش، جعده و نام پدرش، هبیره است.(1)
تقریباً همه مورخان شیعه و سنی برآنند که جعده در روزگار پیامبر اکرم 9
1) . تهذیب الکمال، حافظ یوسف المزنی، ج4، ص565؛ الاستیعاب، دارالنهضه مصر، ج1، ص240؛ میزان الاعتدال، ج1، ص399؛ تهذیب التهذیب، ابن حجر عسقلانی، ج2، ص73؛ تنقیح المقال، ج1، ص210؛ نهجالبلاغه، ابن ابی الحدید، ج10، ص77؛ اسدالغابه، ج1، ص285؛ اعیان الشیعه، ج4، ص77 و الاصابه فی تمییز الصحابه، ج1، ص257.
در شهر مکه چشم به جهان گشود.(1)
ابن حجر عسقلانی مینویسد: «وُلِدَ فی عهد النّبی 9».(2)
بعضی از مورخان نوشتهاند که آن بزرگوار در سال قبل از هجرت پیامبر اسلام در مکه پا به عرصة هستی نهاد.(3)
او از خاندان معروف و کهن قریش و از قبیلة مخزوم است. پدرش، هبیرة بن ابیوهب مخزومی قریشی از شجاعان قریش بود،(4)که در چند جنگ بر ضد پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله شرکت فعال داشت و یکی از فرماندهان سپاه کفر و شرک به حساب میآمد. او در جنگ خندق نیز حضور داشت.
وی در بعضی از روزهای نبرد، فرماندهی لشکر ابوسفیان را بر عهده داشت.(5)
هبیره دارای ذوق و قریحة شاعری هم بود و از گروه شاعران عصر جاهلی شمرده میشد. او در یکی از قصیدههای خویش، اندوه عمیق خویش را از شکست ذلتبار کفار در جنگ خندق ابراز داشته است.(6)
او در فتح مکه، مکه را ترک کرد و به شهر نجران گریخت و در همان سرزمین با حالت کفر و شرک مرد.(7)
1) و2 . الاصابه فی تمییز الصحابه، ج1، ص257.
3) . قهرمانان اسلام، سید علیاکبر تشیّد، ج1، ص138.
4) . نهجالبلاغه، ابن ابیالحدید، ج10، ص183 و سفینة البحار، ج1، ص158.
5) . طبقات الکبری، ابن سعد، ج2، ص67 و فروغ ابدیت، ج2، ص131.
6) . سیرة ابن هشام، ج2، ص267 و 268.
7) . همان، ص619 و شرح نهجالبلاغه، ابن ابی الحدید، ج10، ص78.
همسرش، امهانی دختر حضرت ابوطالب علیه السلام است که هبیره چهار فرزند، به نامهای: جعده، عمر، هانی و یوسف از او داشت.(1)
امّهانی، خواهر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام یکی از زنان بزرگوار و صاحبنام صدر اسلام است. او در فتح مکه اسلام آورد و از همسر مشرک خویش جدا شد. تمامی تاریخنگاران او را به نیکی و عظمت ستودهاند.
ابن اثیر جوزی، مورّخ هوشمند و زبردست جهان اسلام چنین مینگارد:
امّهانی، دختر ابوطالب، دختر عموی پیامبر گرامی اسلام و خواهر حضرت علی علیه السلام است. در مورد نام او بین مورخان اختلاف نظر است؛ نام او را هند، فاخته و فاطمه گفتهاند، ولی آنچه بیشتر شهرت دارد، این است که نام این بانوی گرامی اسلام، فاخته است. او همسر هبیرة بن ابیوهب مخزومی بود و در سال فتح مکه مسلمان شد. او از هبیره چند فرزند داشت و چون نام یکی از فرزندانش «هانی» بود، به «امّ هانی» معروف شد.(2)
شیخ طوسی (متوفّای 460هـ.ق) او را از یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله شمرده و گفته است، امّ هانی، دختر ابوطالب، نامش فاخته بود.(3)
رجال نویس معروف شیعه در روزگار اخیر، علامه مامقانی مینویسد: ام هانی
دختر ابوطالب، نامش فاخته و خواهر امیرالمؤمنین علیه السلام است. بلندی شأن و منزلت او بر هیچ یک از آگاهان تاریخ اسلام پوشیده نیست.(1)
پیامبر بزرگوار اسلام به اصحابش فرمود: به شما خبر دهم از بهترین مردم از منظر داشتن عمو و عمّه؟ اصحاب پیامبر بزرگوار عرض کردند: بله، رسول الله! ما را خبر دهید.
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: حسن و حسین؛ عموی آنان جعفر طیّار است که در بهشت با فرشتگان الهی پرواز میکند و عمة آنان ام هانی، دختر ابوطالب است... عمو و عمة آنان، هر دو اهل بهشتند.
حدیث فوق که سنّی و شیعه آن را نقل کردهاند، نشانة بزرگی بر مرتبة بلند امّ هانی، بلکه بر وثاقت و عدالت او است.(2)
در فتح مکه دو نفر از مشرکان به خانة ام هانی پناه بردند و او آنها را پناه داد. حضرت علی علیه السلام قهرمان سپاه اسلام، در حالی که لباس رزم و جنگ بر تن داشت و کلاه جنگی بر سر، آنها را تعقیب کرد تا اینکه به خانه خواهرش، امّ هانی رسید. امّ هانی در خانه را باز کرد و خود را با یک افسر مسلمان روبهرو دید. امّ هانی گفت: من به عنوان یک زن مسلمان این دو نفر را پناه دادهام. علی علیه السلام کلاه جنگی را از سر برداشت و خود را به خواهر معرفی کرد. امّ هانی برادرش را شناخت؛ برادری که چندین سال بود او را ندیده بود. خواهر و برادر یک دیگر را در آغوش گرفتند.(3)
یکی از معجزات و حوادث شگفتانگیز و پررمز و راز زندگی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله «معراج» آن بزرگوار است. آن حضرت در شب معراج از مکّه تا مسجد الاقصی و از آنجا به آسمان عروج کرد. آغاز این سیر ملکوتی از خانة ام هانی در مکه بود.
مفسّر معروف، طبری میگوید: اکثر مفسران بر این باورند که رسول خدا صلی الله علیه وآله از خانة امّ هانی، خواهر علی بن ابیطالب علیه السلام به آسمان عروج کرد.(1)
عارف مشهور شبستر، در شاهکار عرفانی و جهانی خود «گلشن راز»، در اشارهای زیبا و جالب به معراج رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه وآله چنین میسراید:
برو اندر پی خواجه به اسراء
برو اندر سرای امّ هانی
تفرّج کن همه آیات کبری
بگو مطلق حدیث من رَٰانی(2)
تمامی تاریخنگاران اسلامی، جعدة بن هبیره را ستودهاند. شیخ طوسی مینویسد: جعدة بن هبیره در روزگار پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله دیده به جهان گشود، ولی از اصحاب آن بزرگوار به شمار نمیآید. او ساکن کوفه بود.(3)جعدة بن هبیره پسرِ
خواهر امیرالمؤمنین علیه السلام و مادرش ام هانی، دختر حضرت ابوطالب است.(1)
ابن عبدالبرّ، تاریخنگار معروف مینویسد: جعده مردی دانشمند و دینشناس بود.(2)
ابن ابیالحدید، مینویسد: جعده مردی بود شجاع و دینشناس، که از طرف حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به حکومت خراسان برگزیده شد.(3)
عجلی که یکی از عالمان اهلسنّت است، میگوید: او مَدَنی، تابعی، فقیه بود.(4)
سید محسن امین مینویسد: جعده پسر خواهر امیرالمؤمنین علیه السلام و مادرش امّ هانی ـ که نامش فاخته بود. ـ است.
نصر بن مزاحم میگوید: جعده در میان قبیلة قریش، بزرگی ویژهای داشت. او مردی بود سخنور و از محبوبترین افراد نزد حضرت علی ابن ابیطالب علیه السلام.(5)
مامقانی مینویسد: هر کس شجاعت جعده را در جنگ صفین و برخوردهای تحسین برانگیز او را با معاویه بنگرد، ایمان نیرومند و عشق او را در ارتباط با یاری کردن اهلبیت عصمت، خواهد شناخت و این، حکایتگر نیکی حال او بلکه وثاقت و وجاهت و عدالت اوست.(6)
کشّی، تراجم نویس بزرگ شیعه مینویسد: عبدالله بن سنان میگوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: از قبیله قریش پنج نفر با امیرالمؤمنین علیه السلام بودند و سیزده نفر با معاویه. آن پنج نفر که با امیرالمؤمنین علیه السلام بودند؛ عبارتند از: محمد بن ابیبکر، هاشم بن مرقال و جعدة بن هبیره مخزومی که امیرالمؤمنین علیه السلام دایی او بود. او کسی است که عتبة بن ابیسفیان به او گفت: شجاعت تو از ناحیة دایی تو، علی علیه السلام است. جعده در پاسخ او گفت: اگر دایی تو مثل دایی من بود، پدرت را فراموش میکردی و... .(1)
میرخواند، تاریخنگار برجسته عصر صفوی مینویسد: «در یکی از روزهای جنگ صفین، جعده، خواهرزاده امیرالمؤمنین علیه السلام پرچم مردانگی برافراشت و با عتبة بن ابیسفیان رو در رو شد و با او نبرد کرد و او را شکست سختی داد.»(2)
سید محسن امین عاملی میگوید: روزی در صفین، معاویة بن ابیسفیان جمعی از طائفه قریش را که در شام بودند، فراخواند و آنان را سرزنش کرد که چرا با همتایان خود نبرد نمیکنند؟ عتبة بن ابیسفیان گفت: من فردا با جعدة بن هبیره نبرد خواهم کرد. معاویه گفت: به به! قبیلة او بنی مخزوم، مادرش امّ هانی و پدرش هبیره، همرزم بزرگواری است.
او روز بعد در میدان کارزار حاضر شد و به جعده گفت: ای جعده! از علی اجازة جنگ بگیرد. انگیزهای که تو را به صحنة جنگ کشانده، فقط عشق و علاقه تو به داییات، علی است.
آنها مبارزه سختی را آغاز کردند. عتبة بن ابیسفیان با ذّلت و خواری شکست خورد و فریادش بلند شد و به سوی سپاه معاویه فرار کرد. معاویه به او گفت: جعده تو را شکستی داد که هرگز این ننگ با هیچ آبی شسته نخواهد شد.(1)
مرحوم دهخدا مینویسد: «جعده داماد امیرالمؤمنین علیه السلام و شوهر دخترش ام الحسن بود. در سال 37 هجری از طرف آن حضرت به ولایت نیشابور فرستاده شد، ولی مردم آن سامان آنچنان از او استقبال نکردند و لذا برگشت و در جنگ صفین شرکت داشت.»(2)
بعضی از مورّخان نوشتهاند که بعد از پایان جنگ صفین، جعده از طرف امیرالمؤمنین علیه السلام به حکومت خراسان منصوب شد. بر این اساس، او به خراسان آمد و حوزه حکومت اسلامی را گسترش داد. بعضی از مناطق خراسان بزرگ که تا آن روزگار هنوز فتح نشده بود، به دست با کفایت جعدة بن هبیره فتح شد و بر گستره سرزمینهای اسلامی افزوده شد.
او به فرماندهان خویش توصیه کرد که در قلمروهایی که فتح میکنند، با مردم خوشرفتار باشند. بدین خاطر بود که حاکمان غور بدون جنگ تسلیم جعده شدند و گروه گروه به دین مقدس اسلام مشرف شدند.(3)
جعده مدّتی از عمر خویش را در شهر کوفه به سر برد. او در آنجا مسکن داشت. هنگامی که حضرت علی علیه السلام از جنگ جمل فارغ شد، به اتفاق جمعی از یاران خویش به کوفه وارد شد. مردم کوفه به استقبال آن حضرت شتافتند و دارالاماره را برای ورود حضرت در نظر گرفتند، ولی آن بزرگوار در آن موقعیّت ویژه از رفتن به دارالاماره خودداری کرد و به خانة جعده تشریف برد و مدّتی در آنجا سکونت گزید.(1)
نوفل بن فضاله میگوید: در آخرین روزهای عمر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام جعده مخزومی سکویی از سنگ برای آن حضرت نصب کرد. امام برروی آن قرار گرفت، در حالی که پیراهن پشمی بر تن داشت و بند شمشیر و نعلین او از لیف خرما بود. پیشانی آن بزرگوار از زیادی سجده همانند زانوی شتر پینه بسته بود. امام سخنان سوزناک و دردآلود خود را آغاز کرد، که یکی از خطبههای بسیار معروف آن حضرت است که دلها را میلرزاند و از چشمها اشک جاری میکند. در همین سخنرانی است که میفرماید: کجاست عمّار؟ کجایند ابن التیهان و ذوالشهادتین؟
آنگاه حضرت دست خویش را بر محاسن خود زد و بسیار گریه کرد. این، آخرین سخنرانی بود که آن بزرگوار ایراد کرد. زمانی از این سخنرانی نگذشت که به دست جنایت پیشة معروف ـ ابن ملجم ـ به شهادت رسید و به آرزوی همیشگی خویش که شهادت در راه خدا بود، نایل شد.(2)
در شب نوزدهم ماه رمضان سال 40هـ.ق، که حضرت علی علیه السلام قصد داشت برای به پاداشتن نماز جماعت به مسجد برود، دخترش ام کلثوم به پدر عرض کرد:
پدر جان! دستور بده که جعده به مسجد برود و با مردم نماز بخواند. امام فرمود: بله، دستور دهید که جعده به مسجد برود و نماز جماعت را بخواند. ولی بعد از درنگی، فرمود: از قضا و قدر الهی نمیشود فرار کرد. تا اینکه خود به سوی مسجد حرکت کرد.(1)
امیرالمؤمنین علیه السلام از آنجا که علاقة ویژهای به خواهرزادة خویش داشت و او را از منظر حسن خلق و صفات دیگر لایق و شایسته میدانست، دختر خویش، ام الحسن را به ازدواج جعده درآورد(2)که خداوند از ام الحسن چهار فرزند پسر به او عنایت کرد که هر کدام از آنان از شجاعان روزگار خود بودند. نام آنان چنین است: 1. عون؛ 2. عقیل؛ 3. فضیل؛ 4. عبدالله.(3)
جعدة بن هبیره در 68 سالگی، در سال 66هـ.ق در کوفه از دنیا رفت و در قبرستان کوفه به خاک سپرده شد.(4)
بین مورّخان اسلامی اختلاف است که آیا جعده از یاران رسول اکرم صلی الله علیه وآله محسوب
میشود یا نه؟ جمعی صحابه بودن او را انکار میکنند، ولی جمعی دیگر صحابی بودن او را قبول دارند. روایاتی از جعده نقل شده است.
مجاهد میگوید: جعده به من گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله مرا نهی کرد از اینکه انگشتر طلا به دست نمایم.(1)
جعده میگوید: رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «خیر الناس قرنی ثم الذین یلونهم ثم الاخر»(2)بهترین امت من اصحاب و یارانمنند، سپس آنها که به ترتیب میآیند.
بعضی از بزرگان این روایت را مرسل میدانند، که گویای این است که جعده با واسطه، روایت فوق را از رسول اکرم صلی الله علیه وآله نقل کرده است.(3)
12
ابوهیثم ابن تیّهان انصاری
الگوی رشادت
عبدالکریم پاک نیا
سپیده
«... اَیْنَ ابنُ التّیّهان؟ و این ذوالشّهادتین؟ و این نظراؤُهُم من اخوانهم الذین تعاقدوا علی المنیّةِ و اُبرِدَ بِرُؤوسِهِم الی الفجرةِ!...» (نهجالبلاغه، صبحی صالح، خطبه 183).
«کجاست ابن تیّهان؟ و کجاست ذوالشّهادتین؟ و کجایند مانند آنان، از برادرانشان، که با هم بر کشته شدن (در راه حق) پیمان بستند و سرهای آنان بعد از شهادت به سوی معصیت کاران فرستاده شد.» آنگاه دست به محاسن شریف زد و مدتی بس طولانی گریست. پس از آن فرمود: «آه! بر برادرانم، همانها که قرآن را تلاوت میکردند و به کار میبستند، در واجبات دقت میکردند و آن را به پا میداشتند. سنّتها را زنده میکردند و بدعتها را از بین میبردند. دعوت به جهاد را میپذیرفتند و به رهبر خود اطمینان داشتند و صمیمانه از او پیروی میکردند.»
این سخنان غمانگیز و جانکاه در آخرین روزهای عمر پربرکت مولای متقیان، حضرت علی علیه السلام بر لبهای مبارک آن بزرگوار جاری شد. امام در فراق یاران آزادة خویش تأسف میخورد، اشک میریزد و رشادتها و فداکاریهای آنان را تحسین میکند. راستی آنان از تبار کدامین سلسله بودند
که دومین شخص عالم امکان، دوری آنان بر نمیتابد و در فقدانشان خود را چنین تنها مییابد. عمّار که بود؟ ابن تیّهان و ذوالشّهادتین کیستند؟
ابو هیثم مالک بن تیّهان انصاری از اهالی یثرب (مدینه) و از طایفة اوس بود. نام پدرش عمرو بن جشم و نام مادرش لیلا بنت عتیک بود.(1)
ابوهیثم بن تیّهان از اولین کسانی است که قبل از هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله، در مکه به ندای توحیدی آن حضرت لبیک گفت و با آن حضرت پیمان وفاداری بست. او از همان روز در بیشتر صحنههای نظامی، سیاسی، اجتماعی و مذهبی صدر اسلام حضور یافت و از حداکثر توان خویش، در راه اعتلای کلمة توحید بهره گرفت، همواره در بحرانیترین شرایط و حساسترین موقعیتها ثابت قدم و پایدار باقی ماند و پیوسته در خط مستقیم اهلبیت علیهم السلام استقامت ورزید و در رفتارش تا آخرین لحظة حیات، هیچ گونه انحرافی پدید نیامد. در یک کلام، او از بارزترین نمونههای فَاسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ بود.
این سرباز فداکار و یار رشید اسلام در حدود چهل سال ـ از سال دوازدهم بعثت پیامبر صلی الله علیه وآله، که در مکه به آیین آسمانی آن حضرت ایمان آورد، تا سال 37هـ.ق که در جنگ صفین در رکاب مولای متقیان حضرت علی علیه السلام به شهادت رسید. ـ در محضر پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه وآله و در کنار حضرت علی علیه السلام منشأ خدمات شایان توجهی در نشر و گسترش فرهنگ نورانی پیامبر صلی الله علیه وآله و اهلبیت اطهر علیهم السلام گردید، تا آنجا که پیشوای هشتم، حضرت رضا علیه السلام او را الگوی شیعیان معرفی کرد و دوستی وی و یارانش را جزء احکام دین و از واجبات دانست.
1) . نهجالبلاغه، صبحی صالح، خطبة 183، ص264.
امروزه شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام بویژه جوانان عزیز ما میتوانند سرمشهای بسیار زیبا و درخشان از زندگی دلانگیز، جذّاب و آموزندة این شخصیت الهی به دست آورند. عاشقان امام علی علیه السلام مشتاقند که با چنین افراد مخلص و اصحاب فرزانة پیشوای متقیان بیشتر آشنا شوند و به قول لسان الغیب شیراز:
ای پیک راستان خبر یار ما بگو
ما محرمان خلوت انسیم غممخور
جان پرور است قصّه ارباب معرفت
احوال گل به بلبل دستان سرا بگو
با یار آشنا سخن آشنا بگو
رمزی بیا بپرس و حدیثی بیا بگو
اگر صفحات تاریخ زندگانی این مرد بزرگ را به دقت ورق بزنیم، خطوط برجسته و زرّین فراوانی مشاهده خواهیم کرد. ما این ویژگیها را بر حسب ترتیب حوادث تاریخی، در دوازده بخش بررسی میکنیم:
پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله در موسم حج، برای اولین بار با شش نفر از مردم مدینه ملاقات کرد و به آنان فرمود: آیا شما با یهود همپیمان هستید؟ آنها گفتند: بلی. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: بنشینید تا با شما سخن بگویم! سپس پیامبر صلی الله علیه وآله آیاتی از قرآن کریم تلاوت کرد. سخنان دلربای رسول خدا تأثیر عجیبی در دل آنان ایجاد نمود، آن چنانکه در همان جلسه به پیامبر صلی الله علیه وآله ایمان آورند و مسلمان شدند. آنها به پیامبر صلی الله علیه وآله گفتند: «از زمانهای گذشته میان ما آتش جنگ پیوسته شعلهور است. امیدواریم که خداوند به سبب آیین آسمانی و عزتبخش شما،
آن را فرونشاند. ما اکنون به سوی یثرب بر میگردیم و آیین شما را به مردم عرضه میداریم. اگر همة مردم آن را پذیرفتند، پیش ما کسی گرامیتر از شما نخواهد بود.»
ابو هیثم بن تیّهان جزء این شش نفر بود. آنان بعد از این جلسه با دلی لبریز از عشق و ایمان به خدا و پیامبر، به شهر خود برگشتند و از جان و دل برای نشر آیین اسلام کوشیدند، تا آنجا که در یثرب خانهای نبود که سخن از پیامبر صلی الله علیه وآله در آنجا نباشد.(1)
تبلیغات و تلاشهای پیگیر ابوهیثم و یارانش، تأثیر به سزایی در شهر یثرب گذاشت و تعدادی از اهالی آنجا به آیین محمدی ایمان آوردند. هیئتی دوازده نفره از یثرب برای ملاقات با پیامبر، به سوی مکه گسیل شد. آنان در «عقبه»(2)با پیامبر بزرگوار اسلام دیدار نمودند. نخستین پیمان اسلامی در آنجا بسته شد. در بین این افراد، اسعد بن زراره، عبادة بن صامت و ابوهیثم مالک بن تیّهان انصاری دیده میشدند.(3)متن پیمان آنان با پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله به این ترتیب بود:
«با پیامبر صلی الله علیه وآله پیمان بستیم که به وظایف زیر عمل کنیم: به خدا شرک نورزیم. دزدی و زنا نکنیم. فرزندان خود را نکشیم. به یکدیگر تهمت نزنیم.
کار زشت انجام ندهیم و در کارهای نیک نافرمانی نکنیم.»
رسول گرامی به آنان فرمود: «اگر طبق این پیمان عمل نمایید، جایگاه شما بهشت برین خواهد بود و اگر نافرمانی کردید، خداوند شما را عذاب میکند و یا میبخشد.»
آنها با شور و شوق فراوان به مدینه برگشتند و تبلیغات و فعالیتهای خود را به صورت وسیع و دامنهدار ادامه دادند.
در سال سیزدهم بعثت، کاروان حج مدینه وارد مکه شد. حدود 70 نفر از مسلمانان یثرب برای انجام بیعت در منی، در «عقبه» گرد هم آمدند و منتظر دستورهای پیامبر شدند. عباس، عموی پیامبر که به همراه آن حضرت در «عقبه» حضور یافته بود، در آن جلسه خطاب به آنان چنین گفت: «ای کسانی که شما پشتیبانی خود را از آیین «محمد» ابراز داشتهاید! بدانید که وی گرامیترین فرد قبیلة خود میباشد و با این که بنیهاشم عهدهدار دفاع از او هستند، ولی «محمد» مایل است در میان شما باشد. اگر تصمیم دارید که به پیمان خود وفادار باشید و او را از خطر دشمنان حفظ کنید، او به میان شما میآید و اگر قدرت دفاع از او را ندارید، هم اکنون از او دست بردارید و بگذارید در میان عشیرة خود با کمال عزّت و عظمت زندگی کند.»
پیامبر صلی الله علیه وآله در ادامه، ضمن سخنانی فرمود: «من با شما پیمان میبندم به اینکه از من دفاع کنید؛ همانطور که از فرزندان و اهلبیت خود دفاع میکنید.»
در این هنگام افرادی از اهل مدینه سخن گفتند و اظهار وفاداری کردند.
آنها با شادمانی و شور و شوق وصفناپذیری با پیامبر دست بیعت دادند. ابوهیثم بن تیّهان اولین کسی بود که در این پیمان با پیامبر دست بیعت داد و پیمان وفاداری بست.(1)او هنگام بیعت اظهار داشت: «ای رسول خدا! ما با یهودیان پیمان بستهایم، اکنون ناچاریم تمام آنها را نادیده بگیریم. سزاوار نیست روزی از ما دست بردارید و به سوی قوم خود برگردید.»
پیامبر فرمود: «شما با هر کس پیمان صلح منعقد کردهاید، من آن را محترم میشمارم.»(2)
ابوهیثم بن تیّهان، عبدالله حزام و اسعد بن زراره در ادامة جلسة پیمان عقبة دوم، عرض کردند: «یا رسول الله! خون ما فدای خون و جان ما فدای جان شما! هر شرطی که میخواهی، برای پروردگار خود و برای خود بکن.»
حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله با اشارة جبرئیل، از میان آنان دوازده «نقیب» انتخاب کرد و فرمود: «دوازده نفر از میان خود جدا کنید که کفیل و سرپرست شما باشند، چنان که موسی علیه السلام دوازده نفر در میان بنیاسرائیل برگزید.»
آنها گفتند: «یا رسول الله! هر که را میخواهی، انتخاب کن.»
جبرئیل از طرف خداوند دوازده نقیب را تعیین کرد که نه نفر آنان از گروه خزرج و سه نفر از قبیلة اوس بودند که ابوهیثم بن تیّهان جزء آنها بود.(3)
«نقباء» افرادی بودند که مسؤولیت حراست از دین قوم خود را داشتند. آنان متعهد شدند که علاوه بر خود، قومشان را نیز از انحرافات و کجاندیشیهای خلاف شریعت اسلام محافظت نمایند. نقیب یک قوم، آگاه به اسرار قومش بود و سرپرستی و هدایت آنان را به عهده داشت.(1)
ابن تیّهان به عنوان کارشناس مسائل اقتصادی، مورد اعتماد پیامبر بزرگوار اسلام بود و زیر نظر آن حضرت به وظایفش عمل میکرد.(2)
ابن سعد، از دانشمندان اهل سنت در طبقات الکبری مینویسد: «او در تعیین مقدار خرمای نخلستانها در منطقه، نظر رسایی داشت. پیامبر صلی الله علیه وآله در چنین مسائلی از او نظرخواهی میکرد. پس از رحلت رسول گرامی اسلام، ابوبکر افرادی را به دنبالش فرستاد تا همان سمت کارشناسی را بپذیرد، ولی ابن تیّهان امتناع کرد و به درخواست خلیفة اول تن نداد. ابوبکر به عنوان اعتراض، گفت: «تو چگونه در زمان پیامبر این کار را انجام میدادی و امروزه از پذیرفتن پیشنهاد ما امتناع میکنی؟» ابوهیثم بن تیّهان که از دست آنان دلی پرخون داشت، گفت: «ای خلیفه! برای حضرت رسول صلی الله علیه وآله کار میکردم، چون که بعد از انجام هر مأموریت، پیامبر برایم دعا میکرد.»(3)
ابوهیثم میدانست که اگر با آنان همکاری کند، به خلافتشان رسمیت بخشیده است. بلال حبشی هم از همکاری با آنان خودداری نمود و بعد از پیامبر، اذان
نگفت. امام صادق علیه السلام درباره بلال فرمود: «خداوند بلال را رحمت کند! او ما، اهلبیت را دوست میداشت و بندة صالح خدا بود. و گفت: بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله برای احدی اذان نمیگویم.»(1)(2)
بعد از هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله به مدینه، یکی از خطراتی که آیین آن حضرت را تهدید میکرد و بیم آن میرفت که جمعیت نوپای مسلمانان را پراکنده سازد، اختلاف میان مسلمانان بود.
از سویی، مهاجران و انصار با هم اختلاف داشتند و از سوی دیگر، اختلاف شدیدی بین دو قبیلة بزرگ انصار، «اوس» و «خزرج» حاکم بود. مهاجران و انصار در دو محیط متفاوت پرورش یافته بودند و در طرز تفکر و معاشرت، اختلاف زیادی با هم داشتند. قبیلههای اوس و خزرج بیش از دو قرن سابقة نبرد خونین و کشمکش داخلی باهم داشتند. به این جهت پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه وآله از طرف خداوند مأمور شد که در بین یاران و هواداران خویش پیمان برادری (عقد اخوّت) جاری کند. پیامبر صلی الله علیه وآله در محفلی عمومی ـ که در خانة «انس» تشکیل یافته بود. ـ(3)به هواداران خویش فرمود: «هر یک از شما با یک نفر پیمان اخوّت
1) . منتهی الآمال، ج1، ص119.
2) . مرحوم صدوق میفرماید: «بلال بعد از پیامبر صلی الله علیه وآله اذان نگفت، فقط روزی به درخواست حضرت فاطمه سلام الله علیها به بالای مأذنه رفت و چون در فرازهای اول، حضرت صدیقة طاهره بیتاب شد، بلال اذان را ناتمام رها کرد.» (من لایحضره الفقیه، ج1، ص295.)
3) . المنتظم ابن جوزی، ج3، ص74.
ببندد.»
مورخان نامهای همة افرادی که در آن جلسه، پیمان اخوت بستند را ثبت کردهاند.(1)پیامبر صلی الله علیه وآله آن روز طرفین عقد را خودش تعیین میکرد و خطاب به مسلمانان میفرمود: «فلانی! تو برادر فلانی هستی!». پیامبر صلی الله علیه وآله بین ابوهیثم بن تیّهان و عثمان بن مظعون(2)عقد اخوّت جاری کرد.
کار اخوّت به پایان رسیده بود، ناگهان علی علیه السلام با چشمان اشکبار(3)عرض کرد: «یا رسول الله! یاران خود را با یکدیگر برادر نمودی، ولی میان من و یک نفر از مسلمانان اخوّت جاری نفرمودید!» پیامبر صلی الله علیه وآله به علی علیه السلام فرمود: «تو در دنیا و آخرت، برادر من هستی!» سپس پیامبر صلی الله علیه وآله با حضرت علی علیه السلام پیمان برادری بست.(4)
حساسترین مسئولیت ابوهیثم بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله شروع شد. او 27 سال در بحرانیترین شرایط تاریخ اسلام، در کنار جانشین حقیقی پیامبر بزرگوار صلی الله علیه وآله ثابت قدم و استوار باقی ماند و لحظهای در حقانیّت امیرالمؤمنین علیه السلام شک و تردید به دلش راه نداد. او در عصری که از هر طرف فتنه میبارید، به معدن علم و برادر پیامبر صلی الله علیه وآله و سرچشمة تمام خوبیها پناهنده شد و مانند پروانهای در گرد
1) . فروغ ابدیت، ج1، ص458.
2) . او مردی عابد، زاهد و مورد عنایت پیامبر صلی الله علیه وآله بود. بعد از وفاتش، پیامبر صلی الله علیه وآله بر جنازة او بوسه زد. در زیارت ناحیة مقدسه آمده است: «السلام علی عثمان ابن امیرالمؤمنین سمّی عثمان ابن مظعون.» (معجم رجال الحدیث، ج12، ص139.)
3) . فروغ ابدیت، ج1، ص458.
4) . طبقات الکبری، ج4، ص448 و المنتظم، ج3، ص74.
شمع وجود مولای متقیان گشت و جان بر کف، آمادة اجرای دستورات حضرتش شد. هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه وآله چشم از جهان فانی فروبست و خلیفة اول به مسند خلافت تکیه زد، دوازده نفر از بزرگان اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله و نخبگان سابقهدار اسلام، مخالفت خویش را با این خلافت اعلام داشتند. نیمی از آنان از مهاجران و بقیه از گروه انصار بودند؛ خالد بن سعید، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار بن یاسر و بریدة اسلمی، جزو مهاجران و ابوهیثم تیّهان، سهل بن حنیف، عثمان بن حنیف، خزیمة بن ثابت (ملقّب به ذوالشهادتین)، اُبیّ بن کعب(1)و ابو ایّوب انصاری جزو انصار بودند.
در اینجا چکیدة این ماجرا را از زبان امام صادق علیه السلام میخوانیم:
این گروه دوازده نفره، هم قسم شدند که ابوبکر را از منبر پیامبر صلی الله علیه وآله پایین بیاورند و حق را به صاحبش برگردانند؛ اما قبل از اقدام، برای مشورت و کسب اجازه به حضور حضرت علی علیه السلام مشرف شدند و با یادآوری حدیث پیامبر صلی الله علیه وآله که فرمود: «علیّ مع الحقّ و الحقّ مع علیّ»، هدف خویش را بیان داشتند. مولای متقیان وقتی از مقصود آنان آگاه گشت، فرمود: «این کار را نکنید؛ زیرا در بین مسلمانان درگیری و خونریزی پیش میآید. با منطق رسا و دلیلهای محکم، آنچه را در مورد من از رسول الله صلی الله علیه وآله شنیدهاید، به ابوبکر بگویید تا حجّت بر او تمام شود و عذری برایش نماند.»
1) . ابیّ بن کعب از یاران باوفای پیامبر صلی الله علیه وآله و علی علیه السلام بوده و کنیهاش ابومنذر میباشد. وی از نویسندگان وحی و جزء هفتاد نفری است که در عقبه با پیامبر بیعت کرد. او از اصحاب بدر بوده و پیامبر بین او و سعید بن زید عقد اخوت بست. (رجال شیخ، ص22.)
آنان روز پنجم رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وارد مسجد شدند و نزدیک منبر پیامبر صلی الله علیه وآله نشستند. ابوبکر بر فراز منبر پیغمبر صلی الله علیه وآله شروع به سخن نمود.
خالد بن سعید برخاست و خلیفه را از تصدّی امر خلافت بر حذر داشت و تأکیدات و توصیههای پیامبر بزرگوار اسلام از طرف خداوند را در مورد امامت و ولایت علی علیه السلام یادآور شد. سپس سلمان علیه کسانی که خود را بر جانشین حقیقی پیامبر مقدم داشته بودند، مطالبی بیان کرد و شنیدههای خود را در مورد فضایل و مناقب و امامت امام اول شیعیان نقل کرد. بعد، تک تک افراد اعتراض خود را با منطق محکم و مستدل از قرآن و حدیث بیان نمودند.(1)
وقتی نوبت به یاور رشید امامت، ابوهیثم ابن تیّهان رسید، چنین گفت: «من در روز غدیرخم در محضر پیامبر صلی الله علیه وآله حاضر بودم، که پیامبر صلی الله علیه وآله دستهای حضرت علی علیه السلام را بلند کرد تا ما مسلمانان، تسلیم او شویم. در این میان بین مسلمانان گفتوگو و مجادله پیش آمد. انصار گفتند: «او را برای جانشینی خود برگزید.»، بعضی گفتند: «پیامبر صلی الله علیه وآله دستهای او را بلند کرد تا مردم بدانند که علی دوست هر کسی است که پیامبر دوست اوست.» دراین گفتوگو، کار مشاجره و اختلاف بالا گرفت، تا اینکه چند نفر را به محضر رسول خدا صلی الله علیه وآله فرستادیم تا اصل مسأله را جویا شدند. پیامبر صلی الله علیه وآله در جواب مردم فرمود: «علی، بعد از من، ولی و امام مؤمنان است
1) . شمس الضحی، ص146. به نقل از احتجاج طبرسی.
و دلسوزترین فرد برای امت من بعد از وفاتم میباشد.» من به آنچه که خودم دیده بودم، شهادت دادم؛ حالا هر کس میخواهد قبول کند و هر کس میخواهد قبول نکند. إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کَانَ مِیقَاتًا؛ «مطمئناً روز قیامت وعدهگاه ماست».(1)
ابن تیّهان در ادامة سخنان متین و اعتراضآمیز خود، مطالبی را بیان کرد و با این حدیث به کلامش پایان داد: پیامبر خدا فرمود: «اهلبیت من، ستارگان اهل زمین هستند. آنها را مقدم بدارید. هیچ وقت از آنان جلوتر نروید و بر آنان مقدم نشوید.»(2)
آخرین نفر، ابو ایّوب انصاری بود. او در حالی که به شدّت ناراحت بود، از جای خود برخاست و فریاد زد: «ای بندگان خدا! دربارة اهلبیت پیغمبر خود ظلم نکنید! شما در موارد متعدد سفارشها و توصیههای پیامبر را در حق علی علیه السلام شنیدهاید. ای مردم! از این ظلم و ستم به سوی خدا توبه کنید که خداوند توبهپذیر و مهربان است.» او این سخن را در حالی ادا کرد که بغض گلویش را گرفته بود. از شدّت ناراحتی گریه به او امان نداد و نتوانست سخنان خود را ادامه دهد.
هنگامی که ابن تیّهان و یاران غیور و شجاع وی با احتجاجات قوی، ولایت و فضیلت علی علیه السلام را ثابت نمودند و مخالفان را از عذاب الهی ترساندند، عدهای از جمله: عبدالله بن مسعود، زید بن وهب و... با آنان هم صدا شدند و به وصیت پیامبر صلی الله علیه وآله به خلافت علی علیه السلام، تأکید کردند.
فضای مجلس عوض شد. ابوبکر در حالی که از استدلال قوی و سخنان رسای آنان عاجز و متحیر شده بود، گفت: «اَقیلُونی! اَقیلُونی! فَلَسْتُ بِخَیْرِکُمْ وَ علیٌّ فیکم.» رها کنید مرا! رها کنید مرا! تا علی در میان شماست، من بهترین نفر (به خلافت امت) نیستم.(1)
زمان به سرعت سپری شد و آخرین روزهای سال 35هـ.ق فرا رسید.(2)پس از کشته شدن خلیفه سوم، مردم در خانة امیرمؤمنان علیه السلام تجمع کردند و تقاضای بیعت با آن حضرت نمودند. امام براساس تکلیفِ خویش، حکومت ظاهری را قبول کردند و مسلمانان برای بیعت کردن آماده شدند. ابوهیثم بن تیّهان و عمار بن یاسر از سوی امام علی علیه السلام مسؤولیت یافتند که برای آن حضرت از مردم بیعت و پیمان وفاداری بگیرند. آن دو ضمن گرفتن بیعت از مردم، به آنان میگفتند: «ما براساس اطاعت از دستورهای خداوند و سنت و روش پیامبر با شما بیعت میکنیم. اگر از این حدود عدول کردیم و از جاده مستقیم منصرف شدیم، دیگر شما حق اطاعت ندارید و در گردن شما هیچ گونه بیعتی برای ما نخواهد بود. آن هنگام قرآن حاکم بین شما و ما خواهد بود.»(3)
بعد از بیعت مردم با امام علی علیه السلام، حکومت ظاهری در اختیار مولای متقیان قرار گرفت.
آن حضرت کارگزاران عثمان را ـ که براساس روابط و نسبتهای فامیلی در رأس حکومت قرار گرفته بودند. ـ عزل کرد و شیعیان متعهد و کاردان را به کارهای مهم حکومتی نصب نمود. ابوهیثم ابن تیّهان و عمار بن یاسر به سمت خزانهداری و مسؤولیت خطیر بیتالمال مسلمین در مدینه انتخاب شدند. امام علی علیه السلام بعد از نصب آنان به این سمت، دستورالعملی به این مضمون برای آن دو نفر صادر نمود:
«هر کسی که در دایره اسلام است و از مسلمانان محسوب میشود، اعم از قبایل عرب و طوایف عجم، باید حقوق مساوی دریافت کند. در حکومت من، عربی و عجمی و قرشی و انصاری بودن، ملاک برتری و ارزش نیست. با همه باید به عنوان یک مسلمان رفتار کنید. همة مسلمانان از لحاظ دریافت حقوق از بیتالمال مسلمین، مساوی هستند.»
آنان طبق دستور امیرمؤمنان علیه السلام عمل میکردند. روزی سهل بن حنیف به همراه غلام سیاه خویش، برای دریافت حقوق مراجعه کرد. سهل بعد از دریافت سهم خود، به علی علیه السلام گفت:
ـ به این غلام چقدر میدهید؟
ـ تو خودت چقدر دریافت کردی؟
ـ سه دنیار گرفتم. همه همین اندازه گرفتهاند.
ـ به غلام او هم مثل خودش، سه دینار پرداخت کنید.
سهل بن حنیف چون انسانی وارسته و از شیعیان مخلص بود، سخن امام را پذیرفت و از محل خزانه بیرون رفت اما عدّهای از مسلمانان نتوانستند عدالت علی علیه السلام را تحمل کنند. طلحه و زبیر برآشفتند و به عنوان اعتراض، وارد خزانهداری شدند و با عمّار و ابن تیّهان به مجادله پرداختند اما قانع نشدند
و درخواست ملاقات با علی علیه السلام را کردند.(1)
ابن تیّهان در طول 40 سال فعالیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی که دوشادوش سلمان، ابوذر، عمار بن یاسر، مالک اشتر و سایر یاران صدیق پیامبر و علی علیه السلام انجام داد، از میدانهای جهاد و شهادت و صحنههای نبرد حق علیه باطل غفلت نکرد و از همان صدر اسلام در کنار رهبر مسلمانان، در جنگ بدر همراه برادرش، عبید بن تیّهان شرکت جست و در جنگ احد جانانه از حریم اسلام و مسلمین دفاع کرد. ابن سعد در طبقات الکبری مینویسد: ابو هیثم بن تیّهان در نبردهای بدر، احد، خندق و سایر صحنههای مقابله با اهل باطل، در کنار رسول خدا صلی الله علیه وآله حضور یافت. وی همچنین بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله، در زمان حکومت علی علیه السلام در جنگ جمل و صفین حضور فعّال و چشمگیر داشت. ابن تیّهان در این نبردها، علاوه بر حملههای دشمن شکن و تهاجمات کوبنده علیه اهل باطل، با اشعار و خطابههای پرشور و آتشین خود هواداران علی علیه السلام را علیه منافقین و مخالفین تشویق و تحریک میکرد.(2)
عبید بن تیّهان، برادر ابوهیثم در فعالیتهای سیاسی ـ فرهنگی و نشر اعتقادات الهی و مبارزه با کفّار و مشرکان، پیوسته با برادرش همراه و همدل بود
و با او صمیمانه همکاری میکرد. عبید بن تیّهان در جنگ بدر در کنار پیامبر صلی الله علیه وآله و همراه مسلمانان حضور داشت و همچنین در نبرد احد دلیرانه از سپاه اسلام حمایت کرد. وی بعد از رشادتهای فراوان و مقاومت در برابر کفّار قریش، به دست ناپاک عکرمة بن ابیجهل، به شهادت رسید. از عبید بن تیّهان فرزندی به نام عبیدالله به یادگار ماند که در جنگ یمامه به درجة شهادت نایل شد.
ابوهیثم ابن تیّهان شاگرد مکتب علی علیه السلام است. او شاگرد شخصیتی است که خطابههایش دوست و دشمن را در بهت و حیرت فرو برد. در این مورد به اعتراف یک مسیحی اشاره میکنیم.
استاد امین نحله، یکی از نظریهپردازان عالم مسیحیت و سخنشناس متبحّر، در پاسخ شخصی که از او درخواست کرده بود چند کلمه از زیباترین سخنان علی علیه السلام را برایش انتخاب کند، میگوید: «به خدا قسم! نمیتوانم، من از انتخاب یک کلمة آن عاجزم (یکی از دیگری زیباتر و شگفتانگیزتر است)، زیرا این کار درست به این میماند که دانة یاقوتی را از کنار دانههای دیگر بردارم.»(1)
ابوهیثم شاگرد چنین مکتبی است. او اشعار و خطابههایی دارد که در جاهای مختلف بیان کرده و از عمق جانش ریشه گرفته و جلوهای از ایمان اوست. امام علی علیه السلام سخنانش را تأیید فرمود و برایش پاداش نیک آرزو کرد. به عنوان نمونه، به چکیدة سه مورد از گفتهها و خطابههایش اشاره میکنیم:
1) . نشریة پرتو، 11/3/1379.
الف. ابن ابی الحدید مینویسد: او روزی در میان لشکرگاه علی علیه السلام به پاخاست و چنین گفت: «ای مسلمانان و ای اهل عراق! بین شما و پیروزی بر دشن راهی نیست. بهشت در آیندهی نزدیک در اختیار شماست. ثابت قدم و استوار باشید و صفهای خود را منظم کنید. سرهای خود را به پروردگارتان عاریه دهید و از خدای خود کمک و یاری بجویید. با دشمن خدا و دشمن خویش جهاد کنید. آنها را بکشید که خدا آنان را بکشد و نابود گرداند. ای بندگان خدا! استقامت پیشه کنید که زمین از آنِ خداست و آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد، واگذار میکند؛ و سرانجام نیک برای پرهیزگاران است.»(1)
ب. شیخ مفید نقل میکند: به امام علی بن ابیطالب علیه السلام گزارش رسید که طلحه، زبیر و عایشه از مکه به سوی بصره حرکت کردهاند. امام هواداران و شیعیان خویش را جمع کرد و در یک مجلس عمومی، بعد از حمد و ثنای الهی، فرمود: «پس از آنکه خداوند، پیامبر خویش را قبض روح کرد، گفتیم که ما، اهلبیت و خاندان و وارثان و دوستان و شایستهترین مردم نسبت به پیامبر هستیم و هرگز در زمینة حق و سلطة او مورد مخالفت قرار نمیگیریم. در همین فکر بودیم که منافقین برجستند و سلطه و قدرت پیامبرمان صلی الله علیه وآله را از ما ربودند و به دست غیر ما سپردند. در حدی که به خدا سوگند! دیده و دلهای ما؛ همگی بر این حادثه گریست و سینهها به خشم آمد. به خدا قسم! اگر بیم آن نبود که مسلمین پراکنده شوند و به کفر بازگردند و در دین شکاف و رخنه ایجاد شود،
1) . شرح نهجالبلاغة ابن ابیالحدید، ج5، ص190.
تا آنجا که در توان داشتیم، آن وضعیت را دگرگون میساختیم اما کسانی زمام امور حکومت اسلامی را به دست گرفتند و همگی درگذشتند. و خداوند آن را به من بازگرداند. این دو مرد ـ طلحه و زبیرـ در شمار بیعتکنندگان با من بیعت کردند، و حالا به بصره رفتهاند تا اجتماع شما را پراکنده سازند. و بین شما جنگ و درگیری بیاندازند. خداوندا! هر دو نفر را به خاطر نیرنگی که به این امت زدند و سوء نظری که به عموم مسلمین دارند، بگیر و کیفرشان ده.»(1)
وقتی کلام امام امیرالمؤمنین علیه السلام به اینجا رسید، ابوهیثم ابن تیّهان به پاخاست و گفت: «ای امیرمؤمنان! حسد قریش بر شما دو گونه است: خوبانشان به خاطر میل و مسابقه در فضل و برتری مرتبت، بر تو حسد بردند و بدان و اشرار آنان نیز حسد زشتی بر تو ورزیدند که خداوند بدان سبب اعمالشان را تباه و بیثمر ساخت و وزر و وبالشان را سنگینتر نمود، و آنها به تساوی با تو بسنده نکردند بلکه خواستند بر تو سبقت بگیرند و در نتیجه، از هدف دور افتادند و مسابقه با تو آنان را از مرتبة اعتبار ساقط کرد. ای مولای ما! تو سزاوارترین فرد قریش به قریشیان هستی؛ پیامبرشان را در حال حیات یاری کردی؛ و پس از وفات آن حضرت، حقوقی را که بر عهدة تو بود، پرداخت نمودی. به خدا سوگند! این سرکشی آنان جز به زیان خودشان نخواهد انجامید. ما انصار و یاوران شماییم. پس هر امری داری، بفرما.»(2)
سپس اشعاری با مضامین عالی قرائت کرد که دو بیت آخرش چنین است:
یا وَصیَّ النَّبیِّ نَحْنُ مِنَ الْحَقِّ
عَلی مِثْلِ بَهْجَةِ الاِصْباحِ
ای وصیّ پیامبر 9! حقانیّت ما مانند سپیدة صبح (روشن و آشکار) است.
لَیْسَ مِنّا مَنْ لم یَکُنْ لَکَ فیِ الله
وَلیّاً عَلَی الْهُدی وَالفَلاحِ(1)
هر کس از ما که در راه خدا با تو دوستی نکند، بر راه هدایت و رستگاری نخواهد بود.
بعد از اتمام سخنان و اشعار عارفانه و هنرمندانة این شاعر عاشق اهلبیت علیهم السلام، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام برای وی پاداش نیک آرزو کرد و او را تحسین نمود.
ج. مالک بن تیّهان یکی از افرادی بود که در جنگ جمل، در سنگر حق علیه باطل و مبارزه با ناکثین و پیمانشکنان، سهم زیادی در پیروزی لشگر حق ایفا کرد. کثرت علاقة او و ثبات قدم وی در پیروی و تبعیت از علی علیه السلام، از اشعاری که در میدان نبرد در روز جمل خواند، آشکارتر میشود:
قل للزّبیر وقل لطلحة انّنا
نحن اللّذون رأت قریش مکاننا
کنّا شعار نبیّنا ودثاره
انّ الوصیّ امامنا وولیّنا
نحن اللّذون شعارنا الانصار
یوم القلیب اولئک الکفّار
نفدیه منّا الرّوح والابصار
برح الخفاء وباحت الاسرار
1) . همان.
به طلحه و زبیر بگو: ما را انصار و یاوران حق میخوانند. ما افرادی هستیم که قریش در جنگ بدر که کافر بودند، قدرت و موقعیت ما را دیدند. ما از یاران نزدیک پیامبریم؛ چشم و جانمان را در راهش فدا کردیم. همانا وصیّ بر حق پیامبر، امام و پیشوای ماست. اسرار و امور پنهانی آشکار گردید.(1)
وی در دیدگاه پیشوای اول شیعیان جهان، از یاران درجه یک و در ردیف عمار یاسر، مالک اشتر و ذوالشهادتین بود. امام علی علیه السلام زمانی که برای دومین بار تصمیم گرفت به طرف صفین لشگر کشی کند، در ضمن یک خطابة پرشور، مطالبی بیان کرد و در مقام ستایش و تمجید از یاران مخلصش چنین فرمود: «آن برادران ما که در صفین خونشان ریخته شد، ضرر و زیانی نبردند، زیرا اگر امروز زنده بودند، میباید غصه و خون جگر میخوردند. به خدا سوگند! خدا را ملاقات کردند و اجر و مزد خود را یافتند. خداوند آنان را به خانة امن و امان وارد گردانید. اَیْنَ اخوانی الذّین رکبُوا الطّریق، و مضوا علی الحقّ؟ این عمّار؟ و این ابن التّیّهان و این ذوالشّهادتین...؟؛ کجایند همردیفان و برادران ایشان؟ آنان که به کشته شدن در راه دین پیمان بستند، کجاست عمار؟ کجاست ابن تیّهان؟ و کجاست ذوالشّهادتین؟
1) . شرح نهج البلاغة ابن ابیالحدید، ج1، ص 143.
افرادی که سرهاشان را برای اشخاص بدکردار و فاجر هدیه بردند.»(1)
امام مدتی گریست و سپس فرمود: «آه! بر برادران من، آنان که قرآن را قرائت نموده و به آن عمل کردند و در واجبات اندیشه نموده و آن را به پا داشتند، بدعتها را نابود ساخته و سنّتها را زنده کردند، هرگاه آنان را به جهاد میخواندم، به سرعت اجابت میکردند و به پیشوای خود اعتماد داشته و پیروی مینمودند.»
امیرمؤمنان علیه السلام در این سخنان ـ که آخرین خطبة آن بزرگوار و در آخرین هفتة عمر آن حضرت ایراد شده است. ـ ابن تیّهان و یارانش را با این اوصاف میستاید:
شهادتطلبی در راه حق، استقامت در عهد و پیمان، اطاعت کامل از امام و مقتدای خویش، تلاوت قرآن و عمل به آن، تدبّر در واجبات الهی و اقامة فرایض، احیای سنّت پیامبر، نابود کردن بدعتها، آمادگی برای جهاد در راه خدا و گوش به فرمان رهبر الهی بودن، ضرر نکردن در معامله با خداوند، ورود به خانة امن و امان پروردگار، ملاقات با خداوند، دریافت پاداش نیکو و عاقبت به خیر شدن و پایان عمر به راستی و درستی.(2)
پیشوای هشتم وقتی شیعیان با اخلاق امیرالمؤمنین علیه السلام را میشمارد، از ابن تیّهان نام میبرد و او را به عنوان پیرو راستین خط ولایت و دارای ایمان خالص و در ردیف سلمان و ابوذر معرفی میکند و دوستی آنان را
جزء دین میداند. آنگاه بر ابوهیثم و یارانش دعا میکند و درود و سلام میفرستد. شیخ صدوق مینویسد: روزی مأمون از حضرت رضا علیه السلام خواست تا آن بزرگوار حقایق و معارف دین مبین اسلام را به طور خلاصه برایش شرح دهد. پیشوای هشتم در پاسخ فرمود: «... ودر دین ما واجب است دوستی و محبّتِ امیرالمؤمنین علی علیه السلام و کسانی که به روش پیامبر عمل کردند و با آن ازدنیا رفتند و در دین خداوند تغییر و تبدیل راه ندادند، مانند: سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد ابن اسود، عمار بن یاسر، حذیفة یمانی، ابوهیثم بن تیّهان، سهل بن حنیف، عبادة بن الصامت، ابوایوب انصاری، خزیمة بن ثابت (ذوالشهادتین)، ابوسعید خدری و امثال آنها که خداوند از آنان راضی است، رحمت و درود خداوند بر آنان باد. واجب است محبت و دوستی با پیروان و دوستان آنان و کسانی که به راهنمایی آنان هدایت شدند و روش آنان را دنبال کردند. رضوان الله علیهم.»(1)
شیخ طوسی؛ معروفترین فقیه و دانشمند امامیه در قرن پنجم میگوید: «ابوهیثم بن تیّهان یکی از یاران امام علی علیه السلام است.»(1)
نویسندة کتاب ارزشمند معجم رجال الحدیث مینویسد: «مالک بن تیّهان همان ابوهیثم بن تیّهان است؛ چنانکه در کتابهای استیعاب و اسدالغابه و سایر منابع، به آن تصریح شده است.» آنگاه وی به روایات متعددی در تأیید و تمجید از شخصیت ابوهیثم و ثبات قدم او در ولایت علی علیه السلام، از جمله قصّة نقبای دوازدهگانه، انکار خلافت ابوبکر، کلام امام رضا علیه السلام و تلاشهای او در بیعت برای امیرمؤمنان علیه السلام و همچنین به اشعار و خطابههای او در دفاع از حریم اهلبیت علیهم السلام اشاره میکند.
1) . رجال شیخ طوسی، ص86.
او از اطاعت ابوبکر خودداری کرد و بنا بر قولی، در صفین به شهادت رسید.»(1)
الف. او ناخواسته اعتراف میکند که این صحابی پیامبر با آن همه سابقه درخشان با ابوبکر مخالفت کرد.
ب. ابن سعد در شهادت ابن تیّهان در صفین تشکیک نموده و آن را به قولی نسبت داده است؛ در حالی که علاوه بر دلایل محکم از شیعه وسنّی، امام علی علیه السلام صراحتاً در خطبة 182 نهجالبلاغه وی را جزو شهدای صفین نام برده و در کنار عمّار و ذوالشهادتین یاد کرده است.
وی در ادامه، به کلام ابن قتیبة دینوری در کتاب «المعارف» اعتراف کرده، میگوید: «چطور او قول به شهادت این صحابی باسابقه را در جنگ صفین ضعیف دانسته است، در حالی که محدثین بزرگ ما، مانند: صالح ابن وجیه و ابن عبدالبر و ابونعیم، قائل به این قول هستند.
1) . طبقات الکبری، ج3، ص448.
البته انکار شهادت ابن تیّهان در صفین و نسبت دادن در گذشت او به زمانهای قبل از آن، از روی تعصّب وعناد است. و از ابن قتیبه بعید نیست.»(1)
علی بن عبدالواحد شیبانی، معروف به «ابن اثیر» در مورد شرح حال او میگوید: «مالک بن تیّهان یکی از شش نفری است که برای اولین بار از طرف مردم مدینه با رسولالله ملاقات کرد. وی در عقبة نخست به پیامبر ایمان آورد و در عقبة دوم با آن حضرت تجدید میثاق نمود. مالک به نقابت و ریاست بنیعبدالاشهل (از تیرههای انصار) انتخاب شد و در بدر و احد و سایر میدانهای مبارزه همراه پیامبر بود. میگویند: او در سال 37، در جنگ صفین کشته شد.»(2)
دکتر صبحی صالح، استاد معارف و فقه اللغة در مورد ابن تیّهان مینویسد: «ابوهیثم بن تیّهان یکی از بزرگان صحابة پیامبر بزرگوار اسلام و از پیشتازان انصار است.»(3)
ابوهیثم بن تیّهان علاوه بر رشادتها و مجاهدتهای فراوان در راه تحقق اهداف پیامبر عظیمالشأن اسلام و استحکام پایههای حکومت حضرت علی علیه السلام، در جهت نشر اهداف عالی خویش به فراگیری علم و دانش و احادیث پیشوایان اسلام همت گماشت.
در این جا به چند نمونه از احادیث ابن تیّهان اشاره میکنیم:
خطبة طالوتیة مولای متقیان، مشتمل بر مضامین عالی و در رابطه با توحید و صفات زیبای خداوند و اعتقادات جامع اسلامی میباشد. حضرت علی علیه السلام در این خطبه از تنهایی و مظلومیت خویش و بیوفایی مردم اظهار شکایت میکند و میفرماید: «سوگند به آن خدایی که دانه را شکافت و جنبندگان را آفرید، اگر علم و دانش را از معدنش به دست میآوردید و آب گوارا را نوش میکردید و خیر و خوبی را از جایگاهش ذخیره میکردید، راهها برای شما روشن میشد، نشانهها برای شما آشکار و اسلام برای شما میدرخشید، به خوبی و فراوانی میخوردید و عائلهمندِ گرفتاری در میان شما نبود وبه هیچ مسلمان و غیرمسلمانی که در عهد و پیمان شماست، ستم نمیشد... .
سوگند به آن که دانه را شکافت و جنبندگان را آفرید، به خوبی میدانید که منم زمامدار شما و آن کس که به پیرویاش مأمور هستید. و منم دانشمند شما و آن کس که نجات شما به علم و دانش اوست؛ و وصی پیامبر شما و برگزیدة پروردگار شما و زبان نور (رسول خدا یا قرآن) شما و دانا به مصالح شما هستم و به زودی خدای عزوجل از شما دربارة امامانتان سؤال خواهد کرد...
به خداوند سوگند! اگر به اندازة اصحاب طالوت یا به شمارة اهل بدر یاور داشتم، هرآینه شما را با شمشیر میزدم تا به سوی حق بازگردید و به راستی رو آورید و این کار برای جلوگیری در رخنهای که در دین ایجاد شده است، بهتر بود.
خدایا! تو میان ما به حق حکم فرما، که بهترین داور هستی.»(1)
ابن تیّهان در مجلس مناظره با مخالفان اهلبیت علیهم السلام، این حدیث را بیان کرد: قال رسولالله 9: «انّ اهل بیتی نجوم اهل الارض فقدّموهم و لا تقدّموهم»(2)
اهلبیت من ستارگان اهل زمین هستند. آنها را مقدم کنید و بر آنان پیشی نگیرید.
قال رسولالله 9: «علیٌّ ولیُّ المؤمنینَ بعدی وَ اَنصَحُ النّاسِ لِاُمّتی».(3)
علی بعد از من، ولی و امام مؤمنین است و دلسوزترین فرد برای امت من میباشد.
پ
ابوهیثم مالک بن تیّهان انصاری، یار دیرین پیامبر و علی علیهما السلام و چهرة درخشان عالم تشیع بعد از تلاشهای فراوان در راه دفاع از اسلام و اهلبیت علیهم السلام، در سال 37هـ.ق، در جنگ صفین و در کنار رهبر آزادمردان جهان، مولای متقیان علیه السلام به درجة رفیعة شهادت نایل شد و مرغ روحش که مالامال از عشق به خدا و مولا و رهبر خویش بود، به ملأ اعلا پرکشید. رحمت و رضوان خداوند بر او باد.
13
خزیمه بن ثابت
ذوالشّهادتین
عبدالکریم پاک نیا
اشاره
دانشمندان علوم تربیت در پرورش کودکان ونوجوانان بر روش الگویی و معرفی سرمشقهای مطلوب، تأکید دارند. آنان معتقدند که نوجوانان فطرتاً به دنبال الگو میگردند و حالت قهرمانجویی آنان، تجلی این خواسته و میل درونی آنهاست. بر این اساس، معرفی الگو در پرورش صفات پسندیدة انسانی در وجود نوجوانان، اهمیّت ویژهای دارد. این روش تربیتی علاوه بر تأثیر فوقالعاده در حالات نفسانی جوانان و ایجاد انگیزة تحول در کسب صفات خوب، آنان را با زوایای تاریخ و ابعاد زندگی انسانهای موفق و قهرمانان واقعی آشنا میسازد. در این راستا اگر بتوانیم برای جوانان کشورمان، قهرمانان اخلاق و نمونة انسانهای خداجو و سعادتطلب معرفی کنیم و تلاش و همت آنان را در راه رسیدن به اهداف الهی و کمالات معنوی در ابعاد مختلف زندگی به نسل جدید نشان دهیم و همچنین آثار و برکات وجود چنین افراد را در سربلندی و تعالی جامعه یادآورد شویم، مطمئناً خواهیم توانست آنان را به سوی تربیت صحیح اسلامی سوق دهیم.
از آنجایی که سیرة تربیتی اهلبیت علیهم السلام کاملترین و مطمئنترین برنامة تربیت را داراست، استفادة از این شیوه در سیرة تربیتی آن بزرگان به طور وسیع مشاهده میشود؛ آنان برای پرورش انسانهای مطلوب و شکوفا نمودن فضایل اخلاقی در نهاد افراد، از فرصتهای مناسب برای معرفی الگوهای راستین بهره میبردند. نقل نمونهای از سیرة امام علی علیه السلام در اول این نوشتار و در ارتباط با موضوع سخن، ما را در تبیین روش یاد شده، بیشتر یاری خواهد کرد.
حضرت علی علیه السلام در آخرین خطبهای که قبل از شهادت خویش ایراد کرد، با حالتی خاص از یاران وفادار خویش یاد کرده و آنان را به عنوان انسانهای سعادتمند برای امت اسلام «سرمشق» معرفی میکند و میفرماید: «برادران ما که در جنگ صفین خونشان ریخت، هیچ زیانی نکردند؛ گرچه امروز نیستند تا خوراکشان غم و غصه و نوشیدنی آنان خونابة دل باشد. به خدا سوگند! آنان خدا را ملاقات کردند و او پاداش آنان را داد و پس از دوران ترس، آنها را در سرای امن خود جایگزین نمود. کجا هستند برادران من که بر راه حق رفتند و با حق درگذشتند؟!
امام بعد از تأیید راه و روش آنان، آنها را با نامهایشان برای مردم معرفی کرده و میفرماید: «کجاست عمّار؟ و کجاست پسر تیّهان؟ و کجاست ذوالشّهادتین؟ و کجایند همانند آنان از برادرانشان که پیمان جانبازی بستند و سرهایشان را برای ستمگران فرستادند؟»
آنگاه امیرالمؤمنین علیه السلام دست خویش را بر محاسن شریفش کشیده و در فراق یاران خود میگرید وسپس عادات پسندیده و صفات خوب آنان را برمیشمارد:
«دریغا! از برادرانم که قرآن را خواندند و بر اساس آن قضاوت کردند و دستوراتش را به کار بستند. آنان در واجبات الهی اندیشه کرده و آن را به پا میداشتند. سنتها را زنده میکردند و بدعتها را از بین میبردند. دعوت به جهاد را میپذیرفتند و به رهبر خود اطمینان نموده و صمیمانه از او پیروی میکردند.»(1)
با توجه به مطالب فوق، در این نوشتار به شرح حال یکی دیگر از خدمتگزاران صدر اسلام و یار وفادار پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علی علیه السلام، جناب خزیمة بن ثابت انصاری معروف به «ذوالشّهادتین» میپردازیم.
ابوعماره خزیمة بن ثابت از طایفة بنی خطمه، تیرهای از قبیلة اوس و در گروه انصار و از خواص اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله بود. او که از شجاعان قبیلة خود بود، به خاطر صفای باطن و اعتقادات عمیق خویش به آیین توحیدی اسلام، در میان یاران آن حضرت شهرتی به سزا داشت. خزیمه یگانه مردی است که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله، شهادت و گواهی او را به جای دو شاهد قرار داده و او را ملقّب به «ذوالشّهادتین» نموده بود.
مبارزه با بتپرستی و محو آثار آن، کمک در جمعآوری قرآن، حضور در مجلس خاتمبخشی علی علیه السلام، روایت حدیث غدیر، سرافرازی در آزمونهای سخت تاریخ اسلام، حضور مستمر در صحنههای نبرد حق و باطل (از بدر تا صفین)، پیشتازی در جبهههای فرهنگی ایمان و کفر، درخشش در عرصة هنر و شعر و خطابه، ایستادگی در برابر انحراف رهبری مسلمانان، تربیت فرزندانی محدّث و هنرمند و بالاخره اهدای جان به پیشگاه جانان در تحت لوای امیرمؤمنان علیه السلام، تنها بخشی از صفحات تاریخ زرّین و صفات زیبای این رادمرد الهی است.
1) . نهجالبلاغه، خطبه 182.
برای آشنایی بیشتر و بهتر با آن چهرة درخشان آسمان تشیّع و سیمای تابناک میدان علم و عمل در میان یاران پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، این مقال را تحت چهار عنوان به خوانندگان گرامی تقدیم میکنیم:
ویژگیهای زندگی.
در کلام معصومین علیهم السلام.
در منظر دانشمندان.
فرزندان و آثار.
به این امید که بتوانیم از آثا تربیتی آن در پرورش نسل جوان و راهنمایی آنان به سوی ارزشهای والای انسانی و الهی، بهرهببریم.
انشاءالله
در میان عناوین فقهی اسلام، بابی تحت عنوان «شهادت و گواهی دادن» مطرح است. این باب، مربوط به موضوع حقوق متقابل مردم در مسائل مالی و جانی و ناموسی میباشد. گواهی دو مرد عادل در احقاق حقوق مالی دیگران را در اصطلاح فقه و حقوق، شهادت یا بیّنه میگویند. داستانی که در ذیل میآید، مربوط به اثبات حقوق مالی توسط بیّنه میباشد که علمای فقه در زمینة اثبات حکم و عمل به علم قاضی، از این روایت بهره میگیرند.
امام چرا خزیمة بن ثابت انصاری را «ذوالشّهادتین» میگویند؟
امام صادق علیه السلام در این مورد میفرماید: حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله روزی از مرد عربی اسبی خرید. کسانی که با آن حضرت میانه خوبی نداشتند، مرد فروشنده را وسوسه کرده و به او گفتند: اگر این اسب را در بازار بفروشی، به چندین برابر قیمت فعلی از تو میخرند! مرد از این سخن تحریک شده و از روی طمعکاری گفت: آیا بروم و معامله را به هم زده و اسب را پس بگیرم؟! گفتند: نه! چنین مکن؛ ولی هنگامی که پیامبر صلی الله علیه وآله میخواهد قیمت را به تو بپردازد، بگو من آن را به این مبلغ نفروختهام بلکه به فلان قیمت به تو دادهام. او مرد خوبی است و هرچه پیشنهاد کنی، از تو خواهد پذیرفت.
مرد اسبفروش با این قصد نزد پیامبر صلی الله علیه وآله آمده و منکر قیمت قبلی شد. حضرت فرمود: به خدایی که مرا به پیامبری برانگیخته! به همین مبلغ فروختهای. در این میان خزیمة بن ثابت از راه رسیده و از ماجرا سؤال کرد. گفتند: این مرد سخن پیامبر را قبول ندارد. خزیمه خطاب به مرد گفت: ای اعرابی! من شهادت میدهم که تو به همین مبلغ که پیامبر میگوید، این اسب را فروختهای. اعرابی گفت: هنگام معامله، کسی پیش ما نبود! پیامبر به خزیمه فرمود: خزیمه! با آن که تو در هنگام معامله حضور نداشتی، چگونه گواهی میدهی؟
خزیمه گفت: یا رسولالله! پدر و مادرم فدای شما باد! ما سخن شما را در امور خیلی مهم و حیاتی مانند خبر دادن از غیب و خداوند و وحی آسمانی، تصدیق کرده و از جان و دل میپذیریم، چگونه در قیمت یک اسب تو را تصدیق نکنیم؟!
بعد از این ماجرا، پیامبر صلی الله علیه وآله شهادت خزیمه را معادل شهادت دو مرد قرار داد و این چنین بود که خزیمه مفتخر به لقب ذوالشّهادتین گردید.(1)
خزیمة بن ثابت انصاری تنها مردی است که به خاطر صفای باطن و اعتقادات عمیق خویش، از سوی اولین شخص عالم امکان به این لقب نام گرفت و در طول تاریخ تحت همین عنوان، درخشش ویژهای یافت.
یکی از ویژگیهایی که به شخصیت خزیمه امتیاز خاصی بخشیده است، حضور مستمر در جبهههای نظامی و مبارزة بیامان با کفر و شرک میباشد. او مجاهدی است که برای احیای حق و پیروزی اسلام در حدود سیو پنج سال (از بدر تا صفین) در کنار پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و جانشین بلافصل او، حضرت علی علیه السلام ثابت و استوار مبارزه کرده است. وی کفرستیزی است که هیچ گاه از دشمنان خارجی و داخلی امت اسلام غفلت نورزید.
جمالالدین الهزی، صاحب «تهذیب الکمال» از نظریهپردازان علم رجال و یکی از دانشمندان برجستة اهل سنت، مینویسد: خزیمة بن ثابت معروف به ذوالشّهادتین در جنگ بدر و احد و سایر صحنههای نبرد در کنار رسول خدا صلی الله علیه وآله بوده است. وی در روز فتح مکه در میان پرچمداران لشگر اسلام بود و عَلَم بنیخطمه را با خود حمل میکرد.(2)
به اعتقاد بیشتر مورخان، خزیمه در تمام نبردهای پیامبر صلی الله علیه وآله در کنار آن حضرت حضور فعال داشته است. از جمله در جنگهای بدر، احد، خیبر، موته، فتح مکه، و بعد از آن در کنار امام علی علیه السلام با اصحاب جمل و متجاوزان لشگر شام مبارزه کرده است.(1)
او علاوه بر این که سمتهای مختلف نظامی را در این صحنهها به عهده داشت، از هنر شعر و خطـابه نیز بهره جستـه و لشگر اسلام را با اشعار و سخنـان شیـوای خود تشـویق نمـوده و قوت قلب میبخشید. علامه مجلسی گزارشی از جنگ خیبر را از زبان ابن عباس نقل میکند که در آن، نقش مؤثر خزیمه در این زمینه به وضوح نمایان است. ابن عباس میگوید: در نبرد خیبر بعد از آن که لشگر اسلام به پیروزی رسید و نوبت تقسیم غنایم شد، حضرت جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه وآله نازل شده، گفت: «یا محمد! خداوند میفرماید: من در این جنگ، جبرئیل را به کمک علی فرستادم تا او را یاری کند. به عزّت و جلالم سوگند! علی در این جنگ به سوی کفّار خیبر سنگی پرتاب نکرد، مگر اینکه به همراه آن جبرئیل نیز سنگی به سوی مشرکین پرتـاب نمود؛ پس یا محمـد! از غنایم خیـبـر دو سهم به علی بده، یک سهم برای خودش و سهم دیگر برای همراهی جبرئیل با او.» در این هنگام خزیمة بن ثابت به پاخواست و اشعاری را در منقبت و توصیف دلاوریهای علی علیه السلام، سروده و برای حاضرین قرائت کرد:
1) . وقعة الصفین، ص363؛ اعیان الشیعه، ج6، ص318 و مختصر تاریخ دمشق، ابن عساکر، ج8، ص45.
وکان علیٌّ ارهد العینِ یبقی
شفا رسول الله منه بِتَفْلِهِ
وقال سَاُعطی الرأیَةَ الیومَ صارِهاً
یُحِبُّ الاله والالهُ یُحِبُّهُ
دواءً فلمّا لم یَحِسُّ مداویا
فَبُورِکَ مرقِّیا وَ بُورِکَ راقیا
کَمیّاً محبّاً للرّسولِ موالیاً
بِهِ یَفْتَحَ اللهُ الحُصَنَ الاوابیا(1)
آنگاه که چشم علی علیه السلام ناراحت بود و درد میکرد، او دنبال دوایی میگشت ولی آن را نمییافت. رسول الله با آب دهانش او را شفا داد. آفرین به شفا یافته و مرحبا به شفا دهنده! پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «امروز پرچم را به دست دلاور مردی خواهم داد. پهلوانی که عاشق حقیقی رسول الله است. او حقیقتاً خدا را دوست دارد و خداوند هم او را دوست دارد. خداوند به دست او دژهای محکم را میگشاید.»
هنگامی که ناکثین، میثاق و پیمان خویش را با امام علی علیه السلام شکستند و عَلَم جنگ برافراشتند، علی علیه السلام برای دفع شرّ آنان، از مدینه به سوی عراق حرکت کرد. جماعتی از انصار در لشگر امیرالمؤمنین علیه السلام حضور داشتند. خزیمة بن ثابت یکی از شاخصترین افراد این گروه بود که داوطلبانه برای تثبیت و استقرار حکومت علوی تلاش میکرد و برای دفع دشمنان و مخالفین امر ولایت، سر از پا نمیشناخت. منذر بن جارود ـ که از نزدیک شاهد ورود امام علی علیه السلام و لشگریانش به بصره و رویارویی دو لشگر بوده است. ـ بعد از آن که شاخصترین یاران امام علی علیه السلام را توصیف کرده، پ
1) . بحارالانوار، ج41، ص87.
در مورد حضور خزیمه در جنگ جمل میگوید: آنگاه دلاور دیگری را دیدم که در صف لشگریان علی علیه السلام نمایان شد. او که لباسی سفید و عمامة زردی داشت، شمشیری به گردن آویخته و کمانی را به شانه انداخته بود. او در حالی که بر اسبی اشقر سوار بود و عَلَمی را با خود حمل میکرد، در بین لشگریان آن حضرت برجستگی خاصی داشت. پرسیدم: این مرد با این تجهیزات جنگی و اراده مصمم و فولادین، چه نام دارد؟ گفتند: او خزیمة بن ثابت انصاری معروف به ذوالشهادتین است.(1)
وی همچنین میافزاید: آنگاه که بنا به عللی، امام علی علیه السلام پرچم را از محمد حنفیه باز پس گرفت، خزیمة بن ثابت به محضر امام علی علیه السلام آمده و گفت: یا امیرالمؤمنین! امروز در این موقعیت حساس، محمد حنفیه را سرافکنده نفرمایید و همچنان او را پرچمدار لشگر حق باقی بگذارید.
حضرت علی علیه السلام خزیمه را دعا کرده و دوباره عَلَم را به دست محمد حنفیه سپرد.(2)
این قطعات حساس تاریخی در جنگ جمل، نشانگر نقش فوق العادة خزیمه در این صحنههای نبرد حق و باطل بوده است و حاکی از استقامت و پایداری او در جبهة حق و در کنار ولیّ مطلق و مولای متقیان علی علیه السلام میباشد.
خزیمه در طول 26 سال که بعد از پیامبر صلی الله علیه وآله زندگانی کرد، لحظهای از
امیرالمؤمنین علیه السلام جدا نشد. وی براساس پیمانی که در حضور پیامبر صلی الله علیه وآله ـ بویژه در واقعه غدیر ـ با علی علیه السلام بسته بود، همچنان تا آخرین لحظة زندگی ثابت قدم و استوار باقی ماند و در سختترین فرازهای تاریخی و درتندبادهای فتنه، خود را نباخت و در وصایت و ولایت امام علی علیه السلام ذرّهای تردید و شک به دلش راه نداد. به راستی که معنای واقعی و مصداق کامل یک انسان مؤمن و هدفدار، همین است. آری این چنین مردان الهی به هر قیمتی که شده، به عهدی که بسته بودند، وفا میکردند؛ از بذل شخصیت و آبرو گرفته تا گذشتن از زندگی و ایثار جان و مال در راه عهد و پیمان و هدف مقدس.
هر چند طوفانهای شکننده بوزد، آنان مانند کوه استوار و پا برجا میمانند و عهد خود را نمیشکنند و مانند کاه نیستند که با وزیدن نسیمی کوچک به هر طرف بروند.
آری، خزیمه از همان یاران وفادار ومردان استوار تاریخ اسلام بود که با زبان و قلب و تمام وجود، خود را مدافع و جانباز مکتب ولایت و امامت میدانست و هستیاش را وقف آن نمود.
هنگامی که امام علی علیه السلام تصمیم گرفت برای دفع شرّ معاویه به سوی شام حرکت کند، برجستگان مهاجر و انصار را ـ که خزیمة ابن ثابت انصاری نیز در بین آنها دیده میشد. ـ در یک شورای نظامی دعوت کرد و با آنان در مورد جنگ با معاویه به رایزنی پرداخت. امام بعد از حمد و ثنای الهی، فرمود: شما فرهیختگان مهاجر و انصار، صاحب رأی و طرفدار حق میباشید.
ما قصد داریم برای مقابله با دشمن به سوی شام برویم. با ارائه نظرات و راهنماییهای خود ما را یاری کنید.
پس از اینکه مطالبی بین آنان ردّ و بدل شد، سهل ابن حنیف به نمایندگی از همة آنان به پاخاسته و گفت: «یا امیرالمؤمنین! ما تابع محض شماییم، با هر کس صلح کنی، ما هم صلح خواهیم کرد و با هر کسی از در جنگ وارد شوی، ما هم میجنگیم. رأی ما، رأی شماست. و هستی ما در اختیار شماست. هرگاه ما را بخواهی، لبیک خواهیم گفت و آنگاه که فرمان دهی، اطاعت خواهیم کرد.»(1)
از آنجایی که خزیمه یکی از رشیدترین مردان مدینه بود، مورّخان قطعههایی از حضور او را در خطوط مقدم جبهههای نبرد گزارش کردهاند. عبدالرحمن بن ابی لیلی میگوید: من در جنگ صفین حضور داشتم. مردی را دیدم که با محاسن سفید خویش در خط مقدم جنگ حضور یافته است. او در حالی که عمّامه بر سر بسته و نقابی انداخته بود و به غیر از اطراف محاسن سفید او دیده نمیشد، به لشگر معاویه هجوم برده و با شدت تمام میجنگید. گفتم: ای شیخ! آیا با مسلمانان این چنین مبارزه میکنی؟ او متوجه من شده، روپوش صورتش را کنار زده و به من گفت: بله! من خزیمة ابن ثابت انصاری هستم. از رسول خدا صلی الله علیه وآله شنیدم که میفرمود: در کنار علی علیه السلام با تمام کسانی که به جنگ او برخیزند، مبارزه کن.(2)
آن چنان که از گزارشهای تاریخی برمیآید، در جنگ صفین خزیمة ابن ثابت بعد از عمار به شهادت رسید. او قبل از شهادت عمار به طور عادی جنگ میکرد، اما هنگامی که عمار به شهادت رسید، او به خیمه آمده و غسل شهادت نمود و سپس با جدّیّت فوقالعاده راه مبارزه در پیش گرفت و با حملات شهادتطلبانه به دشمن، مبارزه را تا آخرین نفس ادامه داد و بالاخره در این جنگ در رکاب علی علیه السلام به شهادت رسید.(1)
بعد از شهادت وی، دخترش «ضبیعه» با سرودن اشعاری در شهادت پدرش گریسته و اهداف بلند او را تشریح نمود.
یکی از مهمترین ویژگیهای شیعیان حقیقی، دفاع از خط ولایت و رهبری امام علی علیه السلام و ائمه اطهار علیهم السلام میباشد.
خزیمة بن ثابت در مراحل مختلف زندگیاش، بارها این موضوع را به اثبات رسانده و سختترین تندبادهای فتنهها را با سربلندی و پیروزی پشت سرگذاشته است.
روزی عدهای در حضور خزیمه و یارانش از روی جهل و نادانی و یا به خاطر حسد، بر ضد حضرت علی علیه السلام بدگویی کرده و سخنان ناروایی بر زبان راندند.
1) . همان، ص320.
خزیمه به همراه عدهای از یاران خویش مانند سلمان فارسی و ابوذر و مقداد بن اسود و عمار بن یاسر و ابوهیثم بن تیّهان و عامر بن واثله به حضور پیامبر صلی الله علیه وآله رسیدند. ابی سعید خدری که در آن لحظه در محضر پیامبر بود، میگوید: من در مجلس پیامبر صلی الله علیه وآله بودم که خزیمه و دوستانش با حالتی غمگین و ناراحت به حضور پیامبر صلی الله علیه وآله وارد شده و در مقابل آن حضرت نشسته و به گفتگو پرداختند:
ـ یا رسول الله! پدران و مادران ما فدای تو باد؛ ما در مورد برادر و پسر عموی شما از عدهای سست ایمان مطالبی میشنویم که شدیداً ما را ناراحت میکند، اجازه بفرمایید با آنان برخورد کنیم.
ـ آنان دربارة برادر و پسرعمویم علی ابن ابیطالب چه میگویند؟
ـ مثلاً آنان میگویند: «این که علی علیه السلام اولین مردی است که به اسلام ایمان آورده، برای او هیچ گونه امتیازی محسوب نمیشود. زیرا او در کودکی به دین اسلام گرویده است و این گونه سبقت گرفتن، برای او فضیلتی نیست.» و امثال این مطالب را اظهار میکنند.
ـ آیا این سخن، شما را ناراحت کرده است؟
ـ بلی، به خدا قسم ما از این گونه سخنان غیرمنصفانه در مورد مولایمان علی علیه السلام ناراحت و دل آزرده هستیم!
حضرت پیامبر آنگاه که ناراحتی آنان را دید، برای آنان داستان حضرت ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام را متذکر شد و تلاشهای اهل باطل را در مبارزه با آنان بیان کرده و سپس در رابطه با تحقّق یافتن وعدة الهی در پیروزی مردان حق بر اهل باطل، مطالبی را مفصّلاً به آنان گوشزد نمود و در ادامه به فضایل و مناقب علی علیه السلام قبل از تولّد و بعد از آن، اشاره فرمود و سخنان مبسوطی در فضیلت و برتری اهلبیت علیهم السلام ایراد کرد.
بعد از شنیدن این سخنان، سلمان فارسی و همراهان او ـ که خزیمة ابن ثابت نیز در میان آنان بود. ـ در حالی که با خوشحالی از محضر پیامبر بلند میشدند، یکصدا گفتند: ما پیروز و سربلند خواهیم بود. پیامبر فرمود: بلی شما سعادتمند و سربلند هستید و بهشت برای شما و امثال شما آفریده شده و جهنّم برای دشمنانِ شما و ما آماده شده است.(1)
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مورد مسأله مهم جانشینی خویش، بارها اقدام نموده و ولایت و وصایت علی علیه السلام را پس از خویش به مسلمانان گوشزد مینمود و چون عدهای منافق در بین یاران آن حضرت وجود داشت، حضرت در جلسات مختلف مسألة مهم ولایت را طرح نموده و برای علی علیه السلام از مسلمانان بیعت میگرفت. در این زمینه بعضی از روایات را که حاکی از حضور خزیمة بن ثابت در آن جلسات است، در اینجا میآوریم:
1) . بحارالانوار، ج35، ص19 تا 23.
سپس مردان دیگری از مسلمانان آمدند و پیامبر به آنان امر کرد که به علی علیه السلام به عنوان امیرمؤمنان سلام کنند و آنان چنین کردند تا اینکه ابوبکر و عمر داخل شدند. پیامبر صلی الله علیه وآله همان سخن را به آنان یادآور شد. آن دو به عنوان اعتراض گفتند: آیا این، فرمان خدا و رسول است؟ حضرت فرمود: آری. آنان نیز چنین کردند. سپس سلمان و ابوذر داخل شدند و پیامبر به آنان نیز همان سخن را فرمود. و آنان بدون چون و چرا، سخن پیامبر را اجرا کردند. تا اینکه خزیمة بن ثابت و ابوهیثم بن تیّهان آمده و سلام گفتند. آنان بعد از شنیدن امر پیامبر صلی الله علیه وآله بدون اینکه حرفی بزنند یا سؤالی بکنند، به علی علیه السلام در حضور پیامبر و یاران، به عنوان امیرمؤمنان سلام دادند و سپس سایر مسلمانان از مهاجر و انصار آمده و طبق دستور پیامبر عمل نمودند.(1)
1) . همان.
بود که با شجاعت و صلابت به واقعة غدیر گواهی داده و به حقانیت علی علیه السلام و خطبة معروف پیامبر تأکید ورزید.(1)
البته اظهار عشق و محبت و بیعت خزیمه با جانشین حقیقی پیامبر، به این موارد ختم نمیشود. زیرا به شهادت تاریخ او نه تنها در گفتار و بیعت ظاهری با آن حضرت همراهی مینمود، بلکه از هر فرصت به دست آمده، استفاده کرده و ارادت خویش را در عمل اثبات مینمود.
یکی از عوامل تأثیرگذار در شخصیت آدمی در مسیر زندگی، عملکرد افراد منافق و دو چهره در هر جامعهای میباشد. کسانی که هر روز به رنگی در آمده و طبق خواستهها و امیال درونی خویش، افرادی سست اراده را به دنبال خود کشانده و با خود هماهنگ میکنند و این افراد سست اراده ـ که متأسفانه بعضاً اکثریت را تشکیل میدهند. ـ بدون در نظر گرفتن شخصیت و هویت خویش مانند کاهِ روی آب با امواج متحرّک به این سو و آن سمت میروند. آنان هیچ گونه ارادهای از خود نشان نداده و مقاومتی نمیکنند. این سپاهیان امواج ناپایدار، تمام عهد و پیمانهای خویش را سریعاً فراموش کرده و به قول معروف: «نان به نرخ روز میخورند.» آنان به خیال خود به سوی جلب منفعت برای خویش حرکت میکنند، در حالی که نمیدانند حقیقتاً هویت و منافع خویش را باخته و در میان این امواج ناپایدار از مقصد واقعی بازمانده و در بیراهة تاریکیها گم خواهند شد. در این میان، مردان الهی و انسانهای عارف از منظر دیگری مینگرند. آنها در گرداب فتنهها
1) . همان، ج28، ص92.
به اهداف مقدس خویش و عهد و پیمان الهی میاندیشند و در راه تحقق آن، برای خود هستی نمیشناسند و همه چیز را از آنِ خدا و حرکت به سوی او میدانند. انسانهای وارسته و به حق پیوسته به خوبی آگاهند که این امواج فتنهها بالاخره چند روزی بیش نپاییده و به زودی سپری خواهد شد. اما آنان در مقابل خداوند مسؤول بوده و روز قیامت در مقابل محکمة عدل الهی بازخواست خواهند شد. برای همین از امروز پاسخهای خویش را آماده میکنند و آنچنان زندگی میکنند که بتوانند فردای قیامت در برابر خدا و رسولش جوابگو باشند.
خزیمة بن ثابت انصاری از همین گونه افراد پاکباز و خود شناخته بود که تا آخرین لحظه در راه هدف مقدس خویش که همان آرمانها و ارزشهای والای الهی بود، پایداری نموده و در مقابل امواج فتنهها استقامت نمود.
در احتجاج طبرسی آمده است: زمانی که بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله امواج فتنهها برخاست و جریان ولایت از امیرمؤمنان علیه السلام منحرف شد؛ دوازده نفر از بزرگان مهاجر و انصار مصمم شدند که از این انحراف جلوگیری نموده و مسیر رهبری اسلام را به محور واقعی آن؛ یعنی علی علیه السلام منتقل نمایند. امام صادق علیه السلام ضمن اشاره به آن واقعه، مطالبی فرموده که ما با تکیه بر گفتار آن حضرت، خلاصهای از آن را که مربوط به موضوع میشود، نقل میکنیم:
دوازده نفر از نخبگان مهاجر و انصار که شش نفر آنان از مهاجرین به نامهای خالد بن سعید بن العاص (از بنیامیه)، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود کندی، بریدة اسلمی، عمار بن یاسر و شش نفر دیگر از انصار
به نامهای ابوهیثم بن التیّهان، سهل و عثمان فرزندان حنیف، خزیمة بن ثابت معروف به ذوالشهادتین، ابیّ بن کعب و ابوایوب انصاری (رضی الله عنهم اجمعین) تصمیم گرفتند که در برابر این جریان منحرف ایستادگی نموده و از آن جلوگیری کنند.
وقتی با علی علیه السلام مشورت نمودند، حضرت آنان را از توسل به زور بر حذر داشت و به آنان توصیه کرد که این کار را در پرتو سیره و سخن رسول خدا و با دلیل و منطق انجام دهند و آن همه احادیث و گفتار و رفتار پیامبر صلی الله علیه وآله را به منحرفان گوشزد نمایند. آنان طبق رهنمودهای علی علیه السلام از مبارزة مسلّحانه دست کشیده و در روز جمعه به مسجد پیامبر صلی الله علیه وآله رفتند و آنگاه که ابوبکر در منبر پیامبر صلی الله علیه وآله نشسته بود، آنها در مقابل او نشسته و به گفتوگو و مناظره مشغول شدند. آنان هر کدام با منطق و سخنان ویژهای به احتجاج پرداخته و توصیههای خداوند و پیامبرش را در رابطه با ولایت و جانشینی علی علیه السلام بعد از پیامبر صلی الله علیه وآله بیان نمودند. هشتمین شخص، جناب خزیمة بن ثابت بود. هنگامی که نوبت به وی رسید، به پاخاسته و گفت:
ای مردم! آیا میدانید که رسول خدا صلی الله علیه وآله شهادت مرا به تنهایی میپذیرفت و شهادت من، نیاز به گواه دیگری نداشت؟ گفتند: بلی (همه از این موضوع اطلاع دارند.) سپس افزود: پس شاهد باشید که من از رسول خدا صلی الله علیه وآله شنیدم که فرمود: «اهل بیت من، معیار جدایی حق و باطل هستند و آنان پیشوایانی هستند که شایستگی پیروی دارند.» من آنچه را شنیده بودم و میدانستم، اعلان کردم وَمَا عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِینُ و سپس دیگران به پا خاسته و سخنان خود را طرح نمودند.(1)
1) . اعیان الشیعه، ج6، ص318.
همچنان که ملاحظه میشود، خزیمة بن ثابت در مبارزه با انحرافات و جریانهای نفاقآمیز، جدّیت تمام کرده و با تمام وجود تلاش مینمود. و در روایت دیگر آمده است که خزیمه این جمله را نیز افزود: ای مردم! گواهی میدهم که من از پیامبر صلی الله علیه وآله شنیدم که فرمود: «بعد از من، امام شما علی علیه السلام است. زیرا او داناترین و دلسوزترین فرد برای امت من میباشد.»(1)
هنگامی که امام علی علیه السلام برای جنگ صفین در حرکت بود، در نزدیکی منطقة صفین و در نزدیکی دامنة کوهی وقت نماز مغرب رسید. آن حضرت با صدای دلنشین خویش اذان مغرب را گفت. زمانی که اذان تمام شد، پیرمردی با چهرهای نورانی و در حالی که موهای سر و صورتش به سفیدی گراییده بود، از دامنة کوه ظاهر شده و گفت:
ـ السلام علیک یا امیرالمؤمنین و رحمة الله و برکاته! مرحبا بر جانشین خاتم پیامبران و رهبر سعادتمندان و سرور اوصیای پیامبران.
ـ بر تو باد سلام و درود خدا. حالت چطور است؟
ـ حالم خوب است. من منتظر روح القدس هستم. من کسی را از تو سنگین بلاتر نمیدانم. امتحان تو از همه سختتر است و در مقابل، پاداش هیچ کس به اندازة تو نیست و کسی در مقام و مرتبت به تو نخواهد رسید. ای برادرم! صبر کن و در برابر تمام ناملایمات و سختیهایی که به تو میرسد، بردباری پیشهساز تا به ملاقات دوست بروی.
1) . احتجاج طبرسی، ج2، ص197.
پیرمرد در حالی که به اهل شام اشاره میکرد، اضافه نمود:
ـ اگر این روسیاهان میدانستند که چه کیفری و عذابی در جنگ با تو به آنان خواهد رسید و چه عاقبت زشتی خواهند داشت، هر آینه دست از جنگ برداشته و در مقابل تو مقاومت نمیکردند.
سپس به اهل عراق و یاران علی علیه السلام اشاره نموده، گفت:
ـ و اگر این چهرههای نورانی و یاران رو سفید تو میدانستند چه پاداش و ثوابی در اطاعت فرامین تو دریافت خواهند نمود، آرزو میکردند که آنان را در راه تو قطعه قطعه کنند. و السلام علیک و رحمة الله و برکاته.
بعد از این سخنان، پیرمرد در همان جای خودش در دامنة کوه از دیدهها ناپدید شد. عمار بن یاسر، ابو هیثم بن التیّهان، ابو ایوب انصاری، عبادة بن صامت، هاشم بن مرقال و خزیمة بن ثابت انصاری از شیعیان خالص امیرالمؤمنین علیه السلام با مشاهدة این واقعه و شنیدن آن سخنان شیوا و رسا گفتند:
ـ یا امیرالمؤمنین! این مرد که بود؟
ـ او شمعون جانشین حضرت عیسی علیه السلام بود. خداوند متعال او را برانگیخت تا مرا در مقاومت و پایداری در جنگ با دشمنان به صبر و تحمل در مشکلات توصیه کند.
ـ پدران و مادران ما فدای تو ای جانشین پیامبر! به خدا قسم، تو را همانند رسول الله صلی الله علیه وآله یاری خواهیم کرد و از فرمان تو کسی سرپیچی نخواهد کرد، جز افراد شقی و بدبخت.
علی علیه السلام از آنان تشکر نموده و دعا کرد.(1)
1) . معجم رجال الحدیث، ج8، ص51.
در اینجا هم خزیمة بن ثابت به همراه دوستان و همپیمانان خویش بر وفای با علی علیه السلام تأکید کرده و بر ثبات قدم و استواری در راه حق مجدّداً پیمان بستند.
خزیمة بن ثابت از هنرمندان متعهدی است که هنر خویش را در راه پیشبرد اهداف مقدس دین مبین اسلام به کار میگرفت، از سخنان شیوا و استدلالهای قوی و منطقی گرفته تا خطابه و اشعار گیرا و جذاب که از آنان در موارد گوناگون بهره برده و به جا استفاده مینمود. چنانکه در داستان گواهی، از روش اولویت استفاده نموده و در جواب پیامبر صلی الله علیه وآله گفت: یا رسول الله! ما سخن شما را در مورد مسائل معنوی و عالم غیب و وحی الهی که با حواس قابل مشاهده نیستند، با دل و جان پذیرفته و گواهی میدهیم؛ چطور در مورد خرید یک اسب که خیلی پایینتر از اصول اعتقادی است، کلام شما را نپذیریم و به آن شهادت ندهیم.
او همچنین در مناظرة با خلیفة اول گفت: مگر نه این است که پیامبر صلی الله علیه وآله گواهی مرا به تنهایی میپذیرفت؟! پس شما شاهد باشید که من از پیامبر شنیدم که خلیفه و جانشین پیامبر، علی علیه السلام است.
قبلاً اشاره کردیم که او با اشعار پر محتوای خویش مقاصد و منویات والایش را بیان مینمود. خوشبختانه تعدادی از اشعار او ـ که در کتب مختلف آمده است. ـ اخیراً در قالب کتابی عرضه شده است. اما در این قسمت به عنوان نمونه به بعضی از اشعار او که در مقاطع مختلف سروده شده است،
اشاره میکنیم:
ما کنت احسب هذا الامر منتقلاً
الیس اوّل من صلّی لقبلتکم
وآخر النّاس عهداً بالنّبی ومن
عن هاشم ثم منها عن ابی الحسن
واعلم النّاس بالقرآن والسّنن
جبرئیل عون له فی الغسل والکفن(1)
فَدَیْت علیاً امام الوری
وصیّ الرسول وزوج البتول
یصدّق خاتمه راکعاً
ففضّله الله ربّ العباد
سراج البریه ومأوی التقی
امام البریّة شمس الضحی
فاَحْسَنْ بفعل امام الوری
وانزل فی شأنه هل اتی(2)
اذا نحن بایعنا علیه فحسبنا
وجدناه اولی الناس بالناس انّه
وانّ قریشاً ما تشق غباره
وفیه الذی فیهم من الخیر کلّه
ابوحسن مما نخاف من الفتن
اطب قریش بالکتاب وبالسنن
اذا ماجری یوماً علی ضهر البدن
وما فیهم مثل الذی فیه من حسن(3)
قد مرّ یومان وهذا الثالث
هذا الذی یبحث فیه الباحث
الناس موروث ومنهم وارث
هذا الذی یلهف فیه اللاهث
کم ذا یرجی ان یعیش الماکث
هذا علی من عصاه ناکث(1)
قرآن مجید از زمان نزول تا قیامت، راهنما و هدایتگر مسلمانان بوده و خواهد بود. این کتاب آسمانی که حاوی جمیع معارف و جامع تمام مسائل مادی و معنوی انسانهاست، بدون کم و کاست تا روز قیامت تحت عنایت خدای متعال محفوظ خواهد ماند. در صدر اسلام آیات و سورههای قرآن در سینة مسلمانان بویژه اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه وآله محفوظ بود و هر کس به اندازة استعداد خویش آن را حفظ کرده و تلاوت مینمود. اما پس از آنکه حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه وآله از دنیا رحلت کرد، تنها کسی که به «قرآن» فکر کرد و در حفظ و جمعآوری آن همت گماشت و به فرمان پیامبر عمل نمود،(2)مولای ما، امیرالمؤمنین علی علیه السلام بود. آن حضرت در این باره چنان جدیّت به خرج داد که هیچ کدام از غوغا سالاریها و موانع و تلخترین حوادث تاریخی، او را از این اندیشه بازنداشت و همچنان آن بزرگوار جفا دید و ملامت کشید، ولی به عهد خود وفا نمود.
به هر حال، پس از وقوع جنگ یمامه و کشته شدن جمعی از صحابة پیامبر که از حافظان قرآن بودند، بسیاری از بزرگان صحابه به
خلیفة اول پیشنهاد کردند که مصحفی را که حاوی تمام قرآن مجید باشد، ترتیب دهد تا وقایعی مانند جنگ یمامه بر تمامیت قرآن لطمه وارد نسازد.
خزیمة بن ثابت از پیشنهادکنندگان طرح بوده و در این مورد نقش محسوسی داشته است که ما در این زمینه به چند مورد اشاره میکنیم:
هنگامی که عثمان بن عفان به خلافت نشست، گفت: هر که از کتاب خدا چیزی نزد خود دارد، آن را بیاورد. و از هیچ کس چیزی پذیرفته نمیشد، مگر اینکه دو گواه شهادت میدادند.
خزیمة بن ثابت آمده و گفت: میبینم که شما دو آیه را از قرآن فراموش کرده و آن را ننوشتهاید؟
گفتند: کدام آیهها را میگویی؟!
گفت: من از رسول خدا صلی الله علیه وآله این آیهها را فرا گرفتهام: لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ...(2)و آیه بعد را هم تلاوت کرد.
عثمان پس از شنیدن این دو آیه، گفت: من گواهی میدهم که این دو آیه از طرف خداوند متعال نازل شده است و آنگاه از خزیمه پرسید: میخواهی این دو آیه را در کجای قرآن قرار دهیم؟ خزیمه گفت: آنها را در ردیف آخرین آیات
نازل شده(1)از طرف خداوند متعال قرار ده.»(2)
صداقت در گفتار و کردار، استقامت و پایداری در ایمان و عقیده، جاننثاری در راه حق، آشنایی با قرآن و حفظ آن و داشتن سایر صفات پسندیده از جملة عواملی است که برای خزیمه در منظر خاندان عصمت و طهارت، جایگاه ویژه بخشیده بود. به طوری که نمیتوان مقام و منزلت او در نزد پیامبر صلی الله علیه وآله و علی علیه السلام را نادیده گرفت. ما در اینجا به مواردی از این عشق و علاقة متقابل میپردازیم:
خزیمه در نزد پیامبر بزگوار اسلام صلی الله علیه وآله از موقعیت خاصی برخوردار بود. چنانکه از داستان گواهی دادن وی برمیآید، او تنها کسی است که پیامبر لقب
«ذوالشهادتین» به او داد. او از این امتیاز در موارد مختلفی از جمله در مناظره با ابیبکر و در جمعآوری قرآن و گواهی دادن به حدیث غدیر و غیره، به خوبی استفاده میکرد و همچنین از بعضی روایاتی که نقل کردیم، معلوم میشود که او در ردیف یاران درجة اول پیامبر همچون سلمان و ابوذر و مقداد بوده و بارها حضرت ختمی مرتبت به آنان مژدة بهشت داده است.
در خطبة 182 نهجالبلاغه حضرت علی علیه السلام از وی به عنوان برادر، قاری قرآن، مطیع فرمان حق، عامل به دستورات شریعت، احیا کنندة سنت پیامبر صلی الله علیه وآله، نابود کنندة بدعتها و پیرو صمیمی رهبر و مقتدای خویش، نام برده و در فراق وی تأسف میخورد و در جدایی او و یارانش اشک میریزد.
امام صادق علیه السلام در روایتی ضمن شمارش احکام دین و دستورات شریعت اسلام، میفرماید:
دوست داشتن مؤمنین حقیقی (آنان که بعد از پیامبر تغییر عقیده نداده و از راه حق منحرف نشدند.) مانند سلمان فارسی، ابیذر غفاری، مقداد بن اسود کندی، عمار بن یاسر، جابر بن عبدالله انصاری، حذیفة بن یمان، ابوهیثم بن تیّهان، سهل بن حنیف، ابو ایوب انصاری، عبدالله بن ثامت، عبادة بن صامت، خزیمة بن ثابت ذوالشّهادتین، ابی سعید خدری و کسانی که مثل اینها بوده و یا دنبالهرو آنان باشند، بر همگان واجب است.(1)
همچنین شیخ صدوق S در عیون الاخبار روایتی را قریب به این مضمون از حضرت امام رضا علیه السلام نقل میکند که در آن روایت هم
1) . همان، ج10، ص227.
امام هشتم علیه السلام دوست داشتن خزیمه و یارانش را جزء دین و از مرام اهل یقین و ائمه معصومین علیهم السلام میداند.(1)
مرحوم علامه مامقانی بعد از نقل شمهای از فضایل و روایات وارده در مورد خزیمة بن ثابت، میگوید: «اگر این همه روایات و دلایل در مورد خزیمه نبود، در اثبات عدالت او تنها کلام پیامبر کافی بود که او را ذوالشّهادتین نام نهاد. بدیهی است که قبول شهادت بدون احراز عدالت، میسر نخواهد بود.»(2)
شیخ طوسی، خزیمة بن ثابت را از یاران نزدیک پیامبر و علی علیهما السلام به شمار آورده است.
فضل بن شاذان میگوید: «او از مسلمانان سابقهداری است که بعد از پیامبر صلی الله علیه وآله پیوسته در کنار امیرالمؤمنین علیه السلام باقی ماند.»(3)
خیرالدّین زرکلی از دانشمندان اهل سنت در کتاب الاعلام مینویسد: «خزیمة بن ثابت بن فاکة بن ثعلبة انصاری، مکنّی به ابوعماره از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله میباشد. او در ایام جاهلیت و بعد از ظهور اسلام از اشراف قبیلة اوس و از قهرمانان پیشتاز آن قبیله میباشد. خزیمه که در مدینه سکونت داشت، در روز فتح مکه علمدار بنی خطمه (تیرهای از قبیلة اوس) بود. او در زمان حکومت علی بن ابیطالب علیه السلام زنده بود و به همراه او در جنگ صفین حاضر شده و در همان جنگ کشته شد.»
بخاری و مسلم و دیگران در مورد خزیمة بن ثابت در حدود 38 حدیث نقل کردهاند.(1)
جمال الدّین المزی (654 ـ 742) یکی دیگر از رجالشناسان اهلسنت، در تهذیب الکمال آورده است: «خزیمة بن ثابت از اهالی مدینه و از قبیلة خطمه (شاخهای از اوس) میباشد که کنیة او ابوعماره و معروف به ذوالشّهادتین است. خزیمه در جنگهای بدر و احد و بعد از آن در تمام صحنههای مبارزه به همراه پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله حاضر شده و حتی در روز فتح مکه حضور فعال و چشمگیری داشته است.»(2)
ابن حجر عسقلانی ضمن اشاره به مطالب یاد شده، مینویسد: «او از پیامبر روایاتی نقل کرده است و فرزندش عماره و جابر بن عبدالله انصاری و دیگران نیز از او نقل روایت کردهاند. بعد از ظهور دین مبین اسلام، او به همراه عمیر بن عدی با بتپرستی مبارزه کرد و بتها را میشکستند. خزیمه در جنگ صفین و در سال 37 بعد از قتل عمّار بن یاسر کشته شد.»(3)
چنانکه از اظهارنظر این شخصیتهای دانشمند ـ اعم از شیعه و سنی ـ بر میآید، خزیمة بن ثابت در طول ده سال زندگی پیامبر در مدینه همواره در کنار پیامبر و یاران با وفای او بوده و در مواقع حساس و ضروری با تمام وجود از سنگر اسلام حمایت کرده است. اما نکتهای که در اینجا قابل دقت میباشد، این است که عدهای از دانشمندان اهلتسنن سعی کردهاند تلاشهای خزیمه را بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در دفاع از اهلبیت علیهم السلام و رهبری امام علی علیه السلام نادیده گرفته و یا کمرنگ جلوه دهند!
خزیمة بن ثابت در طول زندگانی پرافتخار خویش، حماسههای جاویدان آفرید. او علاوه بر فعالیتهای یاد شده در زمینههای سیاسی، اجتماعی، نظامی و فرهنگی، به تربیت و تعلیم فرزندان شایستهای نیز همت گماشت.
عمّاره بزرگترین فرزند وی، در ردیف محدّثین محسوب میشود و روایات متعددی را در موضوعات حقوق، دعا، تاریخ و غیره به واسطه پدرش و سایر اصحاب از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل نموده است.
صاحب کتاب معرفة الثقات میگوید: عمّارة بن خزیمة بن ثابت، مدنی و از تابعین میباشد. او مورد اعتماد است.(1)ابن حیّان در مشاهر علماء الامصار آورده است: ابومحمد عمّارة بن خزیمة بن ثابت در سال 105 درگذشت.(2)
بخاری در تاریخ الکبیر از فرزند دیگر خزیمه، به نام یزید بن خزیمه روایت نقل کرده است.(3)
نصر بن مزاحم (متوفی 212) در کتاب وقعة الصفین از دختر خزیمه نام برده و اشعاری را از او در رثای پدر بزرگوارش نقل میکند. این دختر که ضبیعة بنت خزیمة بن ثابت نام دارد، در شهادت پدرش در جنگ صفین اشعاری سروده است که
حکایت از آگاهی و فضیلت او دارد. بخشهایی از ترجمة سرودة وی، چنین است:
چشمهای من! در فراق خزیمه، کشتة احزاب با باریدن اشکها به من نیکی کنید. آنان ذوالشهادتین را از روی ظلم و ستم کشتند. او و یارانش در یاری مولای عادل خویش، تا کام مرگ پیش رفتند. خداوند لعنت کند گروهی را که او را به شهادت رساندند و آنان را دچار ذلّت و بلاها بگرداند.(1)
خزیمه براساس علاقهای که به نشر و گسترش معارف و احکام شریعت اسلام داشت، یکی از محورهای فعالیتهای خود را در این زمینه قرار داده بود. او مشتاقانه در محضر پیامبر صلی الله علیه وآله حاضر شده و معارف الهی را فرا میگرفت و آنان را به دیگران میآموخت؛ تا آنجا که نامهای افرادی که از او حدیث فرا گرفتهاند، در منابع دیگر ذکر شده است.
جابر بن عبدالله انصاری، عمارة بن عثمان بن حنیف، عمرو بن میمون ازدی، ابراهیم بن سعد، ابوعبدالله جدلی، عبدالله بن یزید، عبدالرّحمن بن ابیلیلی، ابن یسار و دو فرزندش عمّارة بن خزیمه و یزید بن خزیمه از جمله کسانی هستند که از او حدیث آموخته و نقل کردهاند.(2)
علامه مجلسی او را در شمار تعداد بسیاری از راویان حدیث غدیر یاد کرده است.(3)علاوه بر حدیث غدیر، دانشمندان علم حدیث روایات متعددی را
در موضوعات مختلف همچون: تجارت، حقوق، عبادات، مسائل خانواده، احکام حج، موضوعات قرآنی، حدود، آداب معاشرت و سایر زمینهها نقل کردهاند.
در خاتمه این مقاله، اشاره به دو نمونه از روایات خزیمه مناسب مینماید:
عن خزیمة بن ثابت قال رسول الله 9: «اتقوا دعوة المظلوم فانّها تحمل علی الغمام لقول الله عزّوجلّ و عزّتی و جلالی لانصرّنک و لوبعد حین.»(1)
از نفرین مظلوم بترسید؛ چون که آه و دعای او بر روی ابر حمل میشود و هر لحظه ممکن است اثر آن بر ستمکار فرود آید. برای اینکه خداوند عزیز و جلیل فرموده: به عزّت و جلالم سوگند! تو را یاری خواهم کرد، گرچه بعد از مدتی باشد.
عن خزیمة بن ثابت، انّ النّبی صلی الله علیه وآله قال: «من اصاب حدّاً ثمّ اقیم علیه الحدّ کفّر اللهُ عنه ذلک الذّنب».(2)
هر کس مرتکب گناهی بشود که برای آن حدّی معین شده است، سپس حاکم شرع حدّ آن معصیت را بر او جاری کند، خداوند آن کیفر را کفارة گناه او قرار میدهد.
علاوه بر نقل احادیث از خزیمة بن ثابت، اشعاری پرمحتوا و حاوی مفاهیمی ارزشمند از او به یادگار مانده است که اخیراً تحت عنوان دیوان خزیمة بن ثابت به زیور طبع آراسته شده و در اختیار علاقمندان قرار گرفته است؛ چنانکه به بعضی از سرودههای وی اشاره شد.
خزیمة بن ثابت بعد از عمری تلاش و کوشش در راه استقرار حکومت حیاتبخش اسلام و ایثار و فداکاری در گسترش فرهنگ اهلبیت صلی الله علیه وآله، در سال 37 ق در جنگ صفین و در رکاب مولایش امیرمؤمنان علی علیه السلام جانش را فدای اسلام و قرآن نموده و به فیض عظمای شهادت رسید.
14.قیس بن سعد سردار سخاوت
ناصر باقری بیدهندی
(1) قیس بن سعد بن عباده از اصحاب بزرگ پیامبر صلی الله علیه وآله و یاران وفادار امیرمؤمنان علی علیه السلام است. او از نامآوران بزرگ عصر خود و از شخصیتهای گمنام تاریخ اسلام و تشیع است.
در میان خصوصیات فردی و اجتماعی قیس، آنچه وی را از دیگر یاران علی علیه السلام متمایز میسازد، بینش سیاسی ـ اجتماعی اوست؛ به گونهای که مورخان و سیرهنویسان وی را یکی از پنج سیاستمدار عرب در عصر پیامبر صلی الله علیه وآله و علی علیه السلام میخوانند.
او بزرگمردی است که معاویه او را با صدهزار نفر از یاران خود برابر میداند.
پدرش رئیس قبیلة خزرج، پیشوای انصار و از افسران ارشد اسلام بود که در دوران جاهلیت و پس از ظهور اسلام، ریاست و سروری داشت و قومش پیشوا و
1) . از سروران عزیزم جناب آقای حسن ابراهیم زاده و آقای عباس عبیری که با لطف آن دو عزیز این یادداشت ها قابل نشر شد، تشکر می کنم.
بزرگواریاش را میستودند.
سعد در سال 14 یا 15 هـ.ق. در زمان خلافت خلیفه دوم، در «حوران» ـ از نواحی شام ـ کشته شد. قبرش در غوطة دمشق مشهور و معروف است.
مادر قیس «فکیهه» دختر عبید بن دلیم بن حارثه است.
قیس در سرودههای خود به عظمت خود و خاندانش اشاره میکند و میگوید: من از قوم یمانین، آقا و رئیس آن قبیله هستم و مردم هم دو دستهاند: فرمانده یا فرمانبردار.
اصالت و مقام من بر همگان چیره شده و همه را تحت الشعاع قرار داده است. و من از اندامی کشیده و قدرتی زیاد بهره میبرم و از این جهت بر مردان برتری دارم.(1)
چنانکه پیداست، قیس در مصراع اخیر، به شمایل خود اشاره کرده است. او مردی بلند قامت بود. عضلاتی سخت، پیچیده و محکم داشت و موی جلوی سرش ریخته بود. در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله ده نفر از اهالی مدینه بلند قد و رشید بودند که قامت آنها ده وجب ـ به وجب خودشان ـ بود و قیس در شمار این گروه جای داشت.(2)
ابوالفرج اصفهانی میگوید: قیس بلند اندام بود و هنگامی که بر اسب تنومند و بزرگ مینشست، پاهایش از دو سو به زمین میرسید. همچنین در چهرهاش حتی یک تار مو هم وجود نداشت.(3)انصار میگفتند: دوست داشتیم تمامی اموال
خود را بدهیم و برای قیس محاسن بخریم. اما با این همه، زیبا روی بود.(1)
آل سعد بن عباده از اصیلترین و شریفترین خاندانهای انصار به شمار میرفتند و در اسلام و ایمان، سوابق درخشانی داشتند. رسول خدا صلی الله علیه وآله در مناسبتهای مختلف، عنایت خاص خود را به آنها ابراز کرد و خدمات و خصلتهای والای بزرگان این خاندان را ستود. آن بزرگوار در غزوه «ذی قَرَدْ»(2)فرمود: خداوندا! رحمت را بر سعد و خاندانش ارزانی دار؛ چه نیک مردی است سعد بن عباده!(3)
سعد بن عباده فرزندانی داشت که قیس، باهوشترین و مشهورترین آنهاست. قیس از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله و از یاران خاص امیرمؤمنان و امام حسن مجتبی علیهما السلام بود. با آنکه قیس فرزند رئیس قبیله بود و موقعیت اجتماعی والایی داشت، پدرش او را به خدمتگزاری رسول خدا صلی الله علیه وآله گماشت.(4)او در طول سال، پیوسته
1) . تهذیب الاسماء، ج2، ص62 و تتمة المنتهی، ص391.
2) . ذی قرد، در فاصلة یک روز راه تا مدینه، در راه غطفان است و هم گفتهاند: به فاصلة دو روز از مدینه و در راه خیبر است. (وفاء الوفاء، ج2، ص360). این جنگ در سیرة ابن هشام «ذی قرد» و در المغازی، «نمابه» ثبت شده است.
3) . ر.ک: الدرجات الرفیعه، ص334 و المغازی، ج2، ص547.
4) . اسد الغابه، ج4، ص215 و تهذیب الاسماء، نووی، ج2، ص62.
گرداگرد خورشید وجود رسول خدا صلی الله علیه وآله میگردید.(1)و پیامبر صلی الله علیه وآله نیز به وی عنایتی خاص داشت.
قیس میگوید: برای خواندن تعقیبات نماز نشسته بودم که رسول خدا صلی الله علیه وآله به من فرمود: میخواهی تو را به یکی از درهای بهشت راهنمایی کنم؟
گفتم: آری.
فرمود: فراوان بگو: «لاحول و لاقوّة الاّ بالله».(2)
او همچنان که رشد میکرد، از اخلاق محمدی نیز بهره میگرفت. در اکثر غزوات، پرچم انصار در دست سعد بن عباده بود و در پارهای از آنها نیز در دست فرزندش، قیس قرار داشت. رسول خدا صلی الله علیه وآله در موارد متعددی با او مشورت میکرد و نیز او را جانشین خود در مدینه میساخت. سعد مردی غیور بود. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله دربارة او فرمود: همانا سعد مردی باغیرت است.(3)
سعد و فرزندش مهماننواز و گشاده دست بودند. روزی پیامبر صلی الله علیه وآله در خانه سعد میهمان بود، آن حضرت پس از صرف غذا، فرمود:
غذایتان را نیکان خوردند، فرشتگان بر شما درود فرستادند و روزهداران بر خوان گستردة شما افطار کردند.
هنگامی که شتر رسول خدا صلی الله علیه وآله گم شد، سعد شتری در اختیار آن حضرت گذاشت. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: خداوند بر شما دو نفر ـ پدر و پسر ـ برکت دهد. ای
ابوثابت!(1)بر تو بشارت باد که رستگار شدی. بدون شک به وجود آوردن جانشینها و فرزندان شایسته، کار خداست و به آن کس که اراده کند، خواهد داد و به تحقیق، خداوند متعال فرزندی پاکدامن و نیکوسیرت به تو عنایت فرموده است.(2)
این خانواده همواره کانون پرورش شخصیتهای بزرگ بوده است. دانشمندان بنامی از این بیت شریف برخاستهاند؛ دانشورانی که در دریای بیکران فضل و حسن، دُرّی شاهوار هستند و نامشان در کتابهایی چون «انساب» سمعانی، «بغیة الوعاة» سیوطی و «الغدیر» علامه امینی ثبت است.(3)
اگر محققی زندگی سراسر افتخار و با برکت قیس را دقیق و بیطرفانه مورد مطالعه قرار دهد و ایمان، رفتار، صفات، وضع زمان و محیط و مواضع وی را بررسی کند، او را از اصحاب راستین و نمونة پیامبر صلی الله علیه وآله خواهد یافت. او مردی است که در سراسر عمر، رفتاری سنجیده و برادرانه داشت، از خلقی صاف و بیآلایش برخوردار بود، جز خدا از کسی نمیترسید، برخلاف باورهای مذهبیاش عمل نمیکرد، از حریم قانون «الله» گام بیرون نمینهاد، حتی لحظهای از یاد خدا غافل نمیشد و برای برآوردن نیاز تهیدستان میکوشید.
امام متقین، علی علیه السلام که از ضمایر بندگان و شخصیت وجودی افراد آگاه بود، در منشور حکومتی که به مردم مصر نوشت، قیس را چنین میشناساند: قیس از
کسانی است که من از ایمان او خشنودم.(1)
مبرّد، قیس را چنین ستوده است: قیس مردی شجاع، بخشنده، بزرگوار و... بود.(2)
در «رجال کشّی»، دربارة او آمده است: قیس در دوران جاهلیت و عصر اسلام، هماره پیشوا و رهبر بود. او خاندانی بزرگمنش و شریف داشت و نیاکانش بدون استثنا رئیس قبیلة خویش بودند. اگر او کسی را در پناه خویش میگرفت، دیگر افراد قبایل، پناهنده را نمیآزردند. او و پدرش در جاهلیت و اسلام، سفرهای گسترده داشتند.(3)
در «الاستیعاب»، دربارة قیس آمده است: قیس، بزرگ طایفة خود بود و هیچ کس در قبیلة او، به بزرگی او نبود.(4)
در «اسد الغابه» نیز آمده است: قیس از اصحاب نیک و مردان زیرک بود. او یکی از دلیرمردان و بزرگان قوم خود به شمار میرفت. او سرپرست قبیلهاش بود. هیچ فردی در این زمینه با وی نزاعی نداشت. او از خاندان بزرگ آن قبیله بود. پدرش او را به حضرت رسول صلی الله علیه وآله بخشید تا به پیامبر صلی الله علیه وآله خدمت کند. او پرچم انصار را در دست داشت و همواره با رسول اکرم صلی الله علیه وآله بود.(5)
شیخ طوسی S در رجال خود، او را از اصحاب علی علیه السلام ذکر میکند و میگوید: قیس از کسانی بود که با ابوبکر بیعت نکرد.(6)
ابن ابیالحدید معتزلی دربارة قیس و نسب او مینویسد:
قیس بن سعد بن عبادة بن دلیم خزرجی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله است. او احادیثی از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت کرده است. قیس مردی بیش از اندازه کشیده قامت و دارای موهای بلند و دلیر و بخشنده بود... و از بزرگان شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام و معتقد به محبّت و ولایت او بود و در همه جنگها، در التزام رکاب آن حضرت بود.
قیس هر چند که در مورد صلح امام حسن علیه السلام با معاویه، به امام حسن علیه السلام اعتراض کرد، ولی از یاران و همراهان او بود. عقیده و میل او نسبت به آل ابوطالب زیاد بود و در اعتقاد و دوستی خود مخلص شمرده میشد.(1)
ابن کثیر دربارة او مینویسد: قیس، بزرگ قبیله و فرماندهی بود که سخنانش پر ارج شمرده میشد و جملگی به اطاعتش گردن مینهادند. او مردی بزرگوار، با سخاوت و شجاع بود. پدرش یکی از دوازده شخصیتی است که اسلام آوردن همکیشان خود را به رسول خدا صلی الله علیه وآله ضمانت کردند.(2)
نویسندة کتاب «تجرید اسماء الصحابه» قیس را از هوشمندان و سخاوتمندان صحابة رسول خدا صلی الله علیه وآله خوانده است.(3)
ابن هلال ثقفی در «الغارات» مینویسد: قیس مردی بزرگ، شجاع و دارای تجربه بود. او تا پایان عمر، شیعه و خیرخواه علی و فرزندانش باقی ماند و
با همین عقیده نیز جهان را بدرود گفت.(1)
فضل بن شاذان، راوی معروف سخنان اهلبیت علیهم السلام نیز دربارهاش گفت: قیس در زمرة گروهی بود که بیش از همه به علی علیه السلام پیوستند.(2)
حلبی در کتاب «سیره» مینویسد: هر کس برآنچه میان قیس و معاویه گذشت، آگاهی یابد، از وفور عقل و زیرکی وی در شگفتی فرو میرود.
ابن کثیر میگوید: علی علیه السلام وی را به حکومت و استانداری مصر برگزید و او را در زیرکی، سیاست و چارهاندیشی با معاویه و عمرو بن عاص برابر ساخت.(3)
ابن شهاب(4)میگوید: هنگام بر پا شدن فتنهها، وقتی سیاستمداران عرب را میشمردند، پنج نفر را دارای رأی میدانستند. یکی از آنها، «قیس» و دیگری، «عبدالله بن بدیل(5)بن ورقاء خزاعی» بود. این دو همواره با علی علیه السلام بودند.(6)
1) . الدرجات الرفیعه، ص336.
2) . همان، ص335.
3) . البدایة و النهایة ، ج8، ص99.
4) . نک: تاریخ البخاری الصغیر، ج1، ص111.
5) . عبدالله بن بدیل از یاران خاص امام علی علیه السلام بود که در صفین، در رکاب حضرت به شهادت رسید و در لحظات آخر به اسود بن طهمان وصیت کرد که با علی علیه السلام باشد و از حمایت او دست برندارد. این گفتة عبدالله را امام میشنود و میفرماید: خدایش رحمت کند که تا زنده بود با دشمنان ما جنگید و در وقت مرگ هم برای ما خیرخواهی کرد. (شرح نهجالبلاغه، ابن ابی الحدید، ج2، ص470)
6) . سیر اعلام النبلاء، ج3، ص101؛ اسد الغابه ، ج4،ص215 و تهذیب الکمال، ج24، ص44.
امام مجتبی علیه السلام نیز به زیرکی و سیاست قیس اعتماد داشت. آن حضرت به فرمانده لشگرش، عبیدالله بن عباس ـ که دوازده هزار سپاهی تحت فرمانش بودند. ـ دستور داد تا در نبرد با معاویه، در مواقع حساس به قیس مراجعه و با او رایزنی کند و در برنامه و سیاست ادارة لشگر، نظر قیس را به کار بندد.
معاویه نقش قیس را چنان مهم میدانست که پس از بازگشت قیس از مصر به مدینه، که با تهدید و ارعاب مردان و اسود بن ابوالبختری انجام شد، در نامهای مراتب خشم خود را به آنها تذکر داد و گفت: شما کاری کردید که قیس به سوی علی رفت، به خدا قسم! اگر شما هزار رزمنده به یاری علی میفرستادید، از این بدتر نبود که قیس را وادار ساختید به علی بپیوندد و در کنار او باشد.(1)
قیس تنها یک مرد سیاسی و نظامی نبود، بلکه از همان روزها که پدر او را به خدمت رسول خدا صلی الله علیه وآله گماشت، دارای هوشی سرشار بود و از رسول خدا صلی الله علیه وآله دانش فراوان آموخت. او پس از رسول خدا صلی الله علیه وآله، از دروازة شهر علم رسول خدا صلی الله علیه وآله، علی علیه السلام حقایقی را فرا گرفت.(2)
بخشی از عمر قیس نیز در مجاهدت سپری شد. خطابهها، ادعیه و گفتارهای برجای مانده از قیس بن سعد، گواه دانش سرشار اوست.
وی از پیامبر صلی الله علیه وآله، امیرمؤمنان علیه السلام، پدرش (سعد)، عبدالله بن حنظلة بن راهب
انصاری،(1)عبدالرحمان بن ابیلیلی، عروة بن زبیر، شعبی، میمون بن ابیشبیب، عریب بن حمید همدانی و... روایت نقل کرده است.
نام شماری از کسانی که از قیس روایت میکنند، عبارت است از:
انس بن مالک انصاری.(2)
بکر بن سوادة.(3)
عامر بن شراحیل شعبی (م 104).(4)
ثعلبة بن ابیمالک القرظی.(5)
عبدالرحمن بن ابیلیلی انصاری.(6)
عبدالرحمن عبدالله بن مالک جیشانی (م 77).(7)
ابوعبدالله عروة بن زبیر بن عوام اسدی مدنی.(8)
ابوعمار عریب بن حمید همدانی.(9)
ابومیسره عمرو بن شرجیل همدانی کوفی (م 63).(10)
1) . تهذیب التهذیب، ج2، ص193، ج7، ص193 و ج8، ص396 و تهذیب الکمال، ج24، ص41.
2) . تهذیب الکمال، ج24، ص41.
3) . السنن الکبری، ج10، ص222 و تهذیب الکمال، ج24، ص41.
4) . کتاب الجرح و التعدیل، ج7، ص99.
5) و5 . تهذیب الکمال، ج24، ص41.
7) . سیر اعلام النبلاء، ج3، ص102.
8) و8 . تهذیب الکمال، ج24، ص42 و سیر اعلام النبلاء، ج3، ص102.
10) [10] . تهذیب الکمال، ج24، ص42.
قیس شمشیردار پیامبر صلی الله علیه وآله بود و در تمام غزوهها همراه رسول خدا صلی الله علیه وآله بود. او پرچم انصار را حمل میکرد و هیبتی داشت که دلهای شجاعان را میلرزاند.(6)
قیس در اشعار خویش به حضور گستردهاش در جنگهای بدر، حنین، احد، خیبر، بنینضیر، احزاب، فتح مکه و... اشاره میکند و میگوید:
انّنا انّنا الّذین اذا الفتح
شهدنا وخیبراً وحنیناً
ما، همانان هستیم که در روز فتح مکه حاضر بودیم، در جنگ خیبر و حنین حضور داشتیم.
بعد بدر وتلک قاصمة الظهر
واحد وبالنضیر اثنینا(1)
پس از نبرد بدر که کمر را میشکست، و جنگ احد، و به یهودیان بنیالنضیر که دوباره حمله کردیم.
حضور قیس در صحنههای گوناگون، مخالفان خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله را دچار بیم و هراس میکرد. سخن معاویه در نبرد صفین مشهور است که گفت: اگر جلوگیرندة فیل (در هجوم اصحاب فیل) جلوی قیس را نگیرد، قیس همه را به نابودی خواهد کشاند.(2)
قیس جنگاوری شکستناپذیر بود. او در کلیه نبردها با شجاعت، ارادهای آهنین و همّتی استوار پا به میدان مینهاد و دلهای شجاعان را میلرزاند. او هیچگاه پشت به دشمن نکرد.(3)
منذر بن جارود(4)که سپاهیان و جنگجویان امیرمؤمنان علیه السلام را در زاویه(5)دیده
1) . الغدیر، ج2، ص75.
2) . ارشاد القلوب، ج2، ص201.
3) . خود او میگوید: أنا ابن سعدِ وأبی عبادة لیس فراری فی الوغی بعادة والخزرجیون رجالُ سادة انّ الفرار للفتی قلادة
4) . وی از طرف علی علیه السلام حاکم یکی از شهرهای فارس (اصطخر) بود. امام علیه السلام او را به خاطر اختلاس بیتالمال زندانی کرد. بعدها با شفاعت صعصعة بن صوحان از زندان آزاد شد. او پایان عمر خود را در هندوستان گذراند و در عهد سلطنت یزید بن معاویه درگذشت.
5) . زاویه: قریهای است در کنار دجله، بین واسط و بصره.
بود، چنین میگوید:
قیس یکّه تازی که بر اسب سرخ گون سوار بود، در حالی که جامهای سپید بر تن داشت، از برابر ما گذشت. کلاهی سفید و عمامهای زرد بر سر داشت، تیر و کمان بر دوش نهاده و شمشیری به کمر بسته بود، پاهایش به زمین کشیده میشد و در بین هزاران سپاهی که آنها نیز تاجی از کلاه سفید و عمامة زرد بر سر نهاده بودند، در حالی که پرچمی زرد رنگ به دست داشت، دیده میشد. گفتم: این کیست؟ گفتند: او قیس بن سعد بن عباده، از انصار است... .(1)
مسعودی دربارة زهد او مینویسد: قیس بن سعد از حیث زهد و دینداری و پیروی از علی علیه السلام، دارای مقامی والاست.
زهد و وارستگی او، از بخششهای فراوان و بیاعتناییاش به سفرة رنگین معاویه به خوبی آشکار است.(2)
علاوه بر این، خطابههای شورانگیز و سخنان او نیز نشان دهندة پارسایی اوست.
خشوع قیس
قیس در خوف از خداوند و خشوع و بندگی در برابر پروردگار، به حدی رسیده بود که روزی هنگام نماز، ناگهان مار بزرگی در سجدهگاهش هویدا شد. این خطر، قیس را از حال خوش عبادت خارج نکرد. او با سر خود مار را کنار
زد و در پهلوی آن سجده کرد. مار به گردنش پیچید، ولی او از عبادت باز نایستاد و همچنان آداب نماز را ـ چنان که شایسته بود. ـ به جای آورد و پس از پایان نماز، مار را از گردن جدا کرد و به طرفی افکند.(1)
در مورد توجه او به دعا، آمده است که مسعر از معبد بن خالد نقل میکند: قیس بن سعد همواره در حال دعا بود و به هنگام دعا انگشت سبابه را بالا نگاه میداشت.(2)
پیامبر صلی الله علیه وآله مناصب متعددی به قیس تفویض کرد. او کارگزار پیامبر صلی الله علیه وآله در صدقات مسلمانان بود.(3)
این منصب خطیر معمولاً به افرادی واگذار میشود که امین و قانع باشند.
مأموریتهایی که پیشوایان معصوم علیهم السلام به قیس واگذار کردند، بهترین دلیل بر لیاقت، کاردانی و درستکاری اوست. انس بن مالک میگوید: در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه وآله قیس ریاست نیروی انتظامی آن حضرت را بر عهده داشت و در مقر فرماندهی مستقر بود. او مأموریتهای شهری را انجام میداد و دستورهای
امنیتی و انتظامی را در شهر مدینه اجرا میکرد.(1)
هو البحر من ایّ النّواحی أتیته
فلجّته المعروف والجود ساحله(2)
قیس مردی بخشنده و جوانمرد بود و در سایة ایمان و صفات والای انسانیاش، برای همه خیر و خوبی میخواست و تلاش میکرد حتی به افرادی که نمیشناخت، سود برساند. او این خصلت را از نیاکانش به ارث برده بود.
رسول خدا صلی الله علیه وآله در این باره فرمود: جود و سخاوت در سرشت این خاندان نهفته است.(3)
جز این خاندان در مدینه، خانوادهای نبود که چهار نسل آن پیاپی از بخشندگان باشند.(4)
بیتردید، این شعر ادیب صابر ترمذی دربارة او صادق است:
رستم به وقـت کوشش، با او بود جبان
حاتم به گاه بخشش، پیشش بود بخیل
نمونههایی از داستانهایی که در سخاوت او گفتهاند، چنین است:
1) . صحیح ترمذی، ج2، ص317؛ سنن بیهقی، ج8، ص175؛ مصابیح البغوی، ج2، ص151؛ استیعاب، ج2، ص528؛ اسد الغابه ، ج4، ص215؛ الاصابه ، ج5، ص354؛ تهذیب التهذیب، ج8، ص394 و مجمع الزواید، ج9، ص305.
2) . او دریاست، از هر کرانه بر وی درآیی، موجهایش احسان میریزد و ساحلش مالامال از کرم است.
3) . الاصابه ، ج5، ص254.
4) . قاموس الرجال، ج7، ص399.
مسلمانان که تعداد آنان سیصد نفر بود، در جنگ خَبَط گرفتار قحطی و گرسنگی شدید شدند. فرمانده (ابو عبیدة بن جراح) دستور جیرهبندی آذوقه را داد. مسلمانان به حدی در فشار گرسنگی قرار گرفتند که یک دانه خرما در بین چند نفر تقسیم میشد. مسلمانان مجبور به خوردن برگهای خاردار بوتهها شدند. برخی گفتند: اگر وضع بدین منوال ادامه یابد، توان مقابله با دشمن را نخواهیم داشت. قیس بن سعد بن عباده گفت: آیا کسی حاضر است خرما در قبال گوساله و بزپرواری از من خریداری کند، مشروط بر آن که گوسفند پرواریها را اینجا تحویل دهد و خرما را در مدینه تحویل گیرد؟
عمر با تعجب گفت: این جوان که مالی ندارد، چگونه نسبت به اموال دیگران تعهد میکند؟! قضا را مردی از جهینه یافت شد و قیس با او صحبت کرد که: حاضری چند پروار به من بفروشی و بهای آن را در مدینه به صورت چندبار خرما تحویل بگیری. فروشنده پرسید: تو کیستی؟ او گفت: من قیس فرزند سعد بن عباده هستم. مرد جهنی گفت: چرا از اول نسبت خود را نگفتی؟ میان من و سعد دوستی وجود دارد، او سرور مردم مدینه است. من این معامله را میپذیرم، مشروط بر آنکه خرما از نوع خرمای ذخیره و خشک و از خرمای نخلستانهای آل دلیم باشد.
قیس شرط را پذیرفت و مرد جهنی گفت: برخی را گواه این تعهد بگیر. تنی چند از مهاجر و انصار گواهی دادند. قیس به مرد جهنی گفت: تو هم هر کس را میخواهی، گواه بگیر. او از جمله کسانی را که به شهادت طلبید، عمر بود. عمر نپذیرفت و گفت: این جوان (قیس) تهیدست است و خودش مالی ندارد و ثروت از پدر اوست. فروشنده گفت: گمان نمیکنم که سعد بن عباده در مورد پرداخت
چند بار خرما آن هم نسبت به تعهد فرزندش، کوتاهی کند. وانگهی من در این جوان چهره و کارهای پسندیده میبینم. در این مورد میان عمر و قیس بگو مگویی صورت گرفت، به طوری که قیس به درشتی با او سخن گفت.
قیس پرواریها را گرفت و سه روز پیاپی در هر روز یک پروار میکشت و لشکر را طعام میکرد و چون روز چهارم رسید، فرماندهی لشکر، او را از اینکار منع کرد و گفت: تو که مالی نداری، چرا تعهد خود را سنگینتر میکنی؟
ابوعبیده حکم کرد که قیس دیگر پروار نکشد. قیس گفت: ابوعبیده! آیا تصور میکنی سعد بن عباده که همواره وامهای مردم را میپردازد، هزینههای ایشان را تحمل میکند و معمولاً در قحط سالی مردم را اطعام میکند، از پرداخت چند بار خرما در مورد مجاهدان در راه خدا خودداری میکند؟ نزدیک بود که ابوعبیده ملایم و نرم شود و او را آزاد بگذارد که عمر گفت: دستور بده که پروار نکشد. ابو عبیده اجازه نداد که دو پروار باقی مانده ذبح شود.
همین که خبر گرسنگی شدید لشکر به مدینه رسید، سعد بن عباده گفت: اگر قیس آنچنان باشد که من او را شناختهام، برای ایشان چیزی تهیه خواهد کرد. چون قیس به مدینه آمد، سعد به دیدارش رفت و گفت: هنگامی که لشکر دچار کمبود مواد غذایی و گرسنگی شد، چه کردی؟ گفت: برای ایشان پروراری کشتم. گفت: چه خوب، بعد چه کردی؟ گفت: باز هم کشتم. گفت: چه خوب، بعد چه کردی؟ گفت: باز هم کشتم. پدر گفت: چه خوب، بعد چه کردی؟ قیس گفت: دیگر مرا از آن کار نهی کردند. پرسید: چه کسی نهی کرد؟ گفت: فرمانده. سعد پرسید: برای چه؟ گفت: میپنداشت که من مالی ندارم و میگفت که مال از آنِ پدر است. من به او گفتم: پدرم معمولاً وام مقروضین بیگانه را میپردازد و متحمل هزینه میشود
و در قحط سالی به مردم اطعام میکند، آن وقت تصور میکنی این کار را برای من انجام نمیدهد؟
سعد بن عباده به قیس گفت: چهار قطعه نخلستان از آنِ تو باشد. سعد بن عباده در این مورد سندی نوشت و آن سند را نزد ابوعبیده آوردند و او هم گواهی نوشت. آن را پیش عمر آوردند، ولی او از نوشتن گواهی خودداری کرد. کوچکترین نخلستان او پنجاه بارِ خرما محصول میداد.
مرد جهنی هم همراه قیس آمد. سعد بن عباده خرمای او را پرداخت کرد و جامهای به او داد و او را سواره برگرداند. چون رفتار قیس به اطلاع رسول خدا صلی الله علیه وآله رسید، فرمود: او در خاندان جود و بخشش است.(1)
* * *
او اموال فراوان داشت و به نیازمندان قرض الحسنه میداد. روزگاری بیمار شد. بدهکاران چون در پرداخت بدهیشان تأخیر کرده بودند، از دیدارش شرم داشتند و به عیادتش نمیرفتند. قیس چون تعداد عیادت کنندگانش را اندک یافت، گفت: خداوند ثروتی را که موجب شود برادران مؤمن کمتر از یکدیگر دیدن کنند، نابود سازد. سپس فرمان داد در شهر فریاد بزنند که قیس همه بدهکارانش را بخشیده است. طولی نکشید که مردم به خانهاش هجوم بردند. ازدحام جمعیّت چنان بود که پلّکان درِ ورودی خانهاش خراب شد.(2)
* * *
«جابر» میگوید: با گروهی تحت فرماندهی قیس به مأموریتی اعزام شدم. قیس از مال شخصی خود، شتری برای ما نحر کرد. پس از تشرف به خدمت رسول اکرم صلی الله علیه وآله همرامان موضوع را با آن حضرت در میان گذاشتند. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: سخاوت و کرم، اخلاق و سرشت این خاندان است.(1)
* * *
قیس در سفری که از عراق به مدینه آمد، برای تأمین غذای همراهان هر روز یک شتر از اموال خود را میکشت.(2)
* * *
ابن کثیر مینویسد: قیس ظرف بزرگی داشت که در سفرها همواره با او بود. هر وقت میخواست غذا بخورد، منادیانش فریاد میزدند: ای مردم، بیایید و از غذای قیس استفاده کنید.(3)
به قیس گفتند: آیا بخشندهتر از خود سراغ داری؟
گفت: آری. روزی همراه عدهای در بیابان، مهمان زنی شدیم. او ما را
1) . ربیع الابرار، ج4، ص91؛ قاموس الرجال، ج7، ص399؛ الاستیعاب، ج2، ص526؛ البدایة و النهایة ، ج8، ص100؛ الصداقة و الصدیق، ص23؛ المستجاد، ص176؛ لباب الآداب، ص109 و البصائر و الذخائر، ج4، ص241.
2) . قاموس الرجال، ج7، ص399؛ اعیان الشیعه، ج8، ص453؛ تهذیب الکمال، ج24، ص43؛ تهذیب التهذیب، ج8، ص394 و الاستیعاب، ج2، ص525.
3) . تاریخ ابن کثیر، ج8، ص99.
بسیار گرامی داشت. وقتی همسرش وارد شد، با خوشرویی فراوان حالمان را پرسید.
مرد شتری را نحر کرد و روز بعد شتر دیگر سربرید. به او گفتم: باقی ماندة گوشت دیروز تازه بود، چرا شتر دیگر سربریدی؟ گفت: ما از گوشت دیروز به میهمان نمیدهیم.
باران میبارید و ما مجبور شدیم چند روز در آن جا بمانیم. مرد هر روز شتری نحر میکرد. وقتی ابرها پراکنده شدند و بارندگی تمام شد، آهنگ سفر کردیم و صد دینار نزد آنها گذاشتم. هنوز مقداری راه نپیموده بودیم که صاحبخانه، سوار بر اسب، با نیزة آخته در دست به ما نزدیک شد و گفت: شما پول میهمانداری به من میدهید؟ پولهای خود را پس بگیرید وگرنه با این نیزه حمله میکنم. ما ناگزیر صد دینار را گرفتیم.(1)
آنچه که بِدْهی عوض جویی بدان
جود دانی چیست؟ بذل بیعوض
هر چه داری، هر که را بینی، بده
باشد این خود عادت سوداگران
دور بودن از ریا و از غرض
وآنچه بخشیدی، بر آن منّت منه
* * *
«هیثم بن عدی» میگوید: سه نفر در کنار خانه خدا، دربارة این که سخاوتمندترین مردم در این زمان کیست، با یکدیگر گفتوگو میکردند. مردی گفت: از همه بخشندهتر عبدالله بن جعفر است.
دیگری گفت: قیس بن سعد بن عباده و سومی گفت: عرابه اوسی.(2)گفتوگو بالا گرفت و صدای بلندشان به دیگران رسید. شخصی به آنان گفت: سخن بسیار گفتید،
بهتر است هر یک از شما نزد کسی که او را بخشندهترین افراد میپندارد، برود تا در عمل معلوم شود که سخاوتمندترین مردم کیست؟
کسی که عبدالله بن جعفر را برگزیده بود، نزد وی رفت و هنگامی او را ملاقات کرد که پا در رکاب کرده بود و به سوی یکی از مزارع خود میرفت. مرد به او گفت: ای پسر عموی پیامبر! من مسافری غریب و بینوایم که به درگاهت روی آوردم. عبدالله پای خود را از رکاب خارج کرد و گفت: این شتر و آنچه بر آن است، از آنِ تو. جامههای خز همراه چهار هزار دنیار و شمشمیر علی علیه السلام بار آن شتر بود.
کسی که قیس را برتر شمرده بود، نزد وی رفت. قیس خوابیده بود. کنیزش گفت: حاجت خود را بگو. گفت: مردی غریب و در راه ماندهام و توان بازگشت به وطن ندارم. کنیز گفت: خواستهات کوچکتر از آن است که قیس را از خواب بیدار سازم. این کیسه هفتصد دینار دارد، آن را بردار که امروز در خانة قیس جز این چیزی نیست و به جایگاه شتران برو، یک شتر (ناقه) را همراه غلامی برگزین و به سوی وطن خود حرکت کن.
قیس از خواب بیدار شد و کنیز ماجرا را تعریف کرد. قیس به شکرانة این بخشندگی، کنیز را آزاد ساخت.
کسی که نام عرابه را به عنوان کریمترین افراد مطرح کرده بود، نزد او رفت. عرابه به قصد نماز از خانه بیرون آمده بود. دو تن از غلامانش زیر بازوهایش را گرفته بودند؛ زیرا ناتوان بود و دیدگانش درست نمیدید. مرد خود را مسافر و انسان بینوا معرفی کرد. عرابه خود را از غلامان جدا کرد و از تأسف، دستهایش را بر یک دیگر زد و گفت: آه! به خدا قسم! اکنون جز این دو غلام چیزی ندارم؛ آنان را به تو بخشیدم.
مرد گفت: من هرگز غلامان را از شما جدا نمیکنم.
عرابه گفت: اگر تو آنها را نپذیری، هر دو در راه خدا آزادند. اختیار با توست؛ میخواهی بگیر، میخواهی آزاد کن. آنگاه دست دراز کرد و به طرف دیوار رفت تا به کمک دیوار راه خود را ادامه دهد.
مرد نیز غلامان را برگرفت و نزد دوستانش آمد. جمعی که از ماجرا آگاه بودند، به اتفاق آرا، عرابه را کریمترین فرد معرفی کردند؛ زیرا او آنچه در دسترس داشت، بخشیده بود. «وغایة الجود بذل الموجود.»
اگر عبدالله بن جعفر بیشترین مال را در اختیار آن مرد گذاشت، کار همیشگی خود را انجام داد. قیس نیز فرد کریمی بود که به کنیزش اجازة داد و دهش داد و او را به شکرانه این بخشش در راه خدا آزاد کرد؛ ولی کار عرابه تحسین برانگیزتر بود.(1)
* * *
قیس در حیات پیامبر صلی الله علیه وآله با خلیفة اول و دوم، به سفر رفت. او در طول سفر دست سخاوت گشود و برای آن دو و دیگر همسفران از مال خود بسیار هزینه کرد. ابوبکر به او گفت: خوب مال پدرت را تباه میکنی، دست نگهدار! چون سفر پایان یافت و به مدینه بازگشتند، پدرش به ابوبکر گفت: میخواستی فرزندم خِسّت ورزد! ما قومی هستیم که خِسّت نتوانیم.(2)
* * *
«ابو منذر» گفت: چون قیس از مصر بیرون آمد، در راه مردی از «قبیلة
بلیّ» رسید که اسود نام داشت. قیس میهمان او شد و آن مرد مراتب میهماننوازی به جای آورد. چون آهنگ سفر کرد، چند جامه و چند درهم نزد زنش نهاد. وقتی که مرد بازگردید، زن آن جامهها و درهمها را به او داد. صاحبخانه خود را به قیس رساند و گفت: من میهمان فروش نیستم. قسم به خدا! اگر آنچه را به همسرم دادی، باز پس نگیری، با این نیزه شما را خواهم کشت.
قیس به همراهانش گفت: وای بر شما! هدایا را از او پس بگیرید.(1)
در مورد هوش، ذکاوت و استعداد سازماندهی قیس باید گفت: قیس از چهرههای درخشان اسلام و سیاستمداران زیرک، نیرومند، کاردان و با کفایت بود. او همواره میگفت: اگر این سخن پیامبر صلی الله علیه وآله را که «فریب و نیرنگ در آتش است.» نمیشنیدم، مکّارترین مردم امت رسول خدا صلی الله علیه وآله بودم.(2)
اگر به اسلام اعتقاد نداشتم، نیرنگی به کار میبستم که هیچ عربی در مقابل آن تاب مقاومت نداشته باشد.(3)
زندگی قیس گواه روشنی بر هوشمندی و زیرکیاش به شمار میرود. تحرکات نظامی او در صحنههای پیکار، تاکتیکهای کارآمدش در جنگها و رخدادهای مهم و تدبیرش در حکمرانی، او را فردی محبوب و گرانقدر مینمایاند.
علی علیه السلام برایش احترام ویژهای قائل بود. نظراتش را بزرگ میداشت و لیاقت و
هوشمندیاش را میستود. وقتی قیس نزد امیرمؤمنان علیه السلام آمد و از مسائلی که بین او و بزرگان مصر اتفاق افتاده بود، سخن گفت و تحریکات معاویه را برای آن حضرت تشریح کرد، همه دریافتند که با چه رخدادهای مهمی دست و پنجه نرم کرده و در راه ایفای مسؤولیت، چه دشواریهایی را به جان خریده است.(1)
این امر، منزلت و مقام قیس را نزد علی علیه السلام چنان بالا برد که در تمام مسائل، نظریههای او را مورد بررسی قرار میداد.(2)
اگر تاریخ اسلام را نیک بررسی کنیم، در مییابیم که قیس سرآمد سیاستمداران است و بیتردید، بر پنج سیاستمدار مشهور عرب(3)برتری دارد.
در «الاستیعاب» آمده است: قیس در میان دانایان، صاحب نظران، مدیران و فرماندهان هوشمند و زیرک جنگ، فردی بارز و عالی رتبه شمرده میشود و به بزرگواری و سخاوت متصف است.(4)