جامعه شناسی قشرها و نابرابری اجتماعی از دیدگاه اسلام

مشخصات کتاب

جامعه شناسی قشرها و نابرابری اجتماعی از دیدگاه اسلام

کد: 778

نویسنده: داوود صفا

ناشر و تهیه‌کننده: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

لیتوگرافی: سروش مهر

چاپ و صحافی: نگارش

نوبت چاپ: اول / 1383

شمارگان: 1500

بها: 800 تومان

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.COM

تلفن: 2935803 و 2910602  نمابر: 2933892

شابک:   7-13-8606-964ISBN: 964-8606-13-7

اشاره

فهرست مطالب

فهرست مطالب.......................................................................................... 3

دیباچه...................................................................................................... 11

پیش‌گفتار................................................................................................. 13

ابعاد موضوع....................................................................................... 13

هدف‌های پژوهش............................................................................. 13

ضرورت پژوهش............................................................................... 14

پرسش‌های اساسی پژوهش............................................................... 15

اهمیت پژوهش.................................................................................. 15

روش پژوهش..................................................................................... 16

دلیل انتخاب روش پژوهش.............................................................. 16

پیشینه تاریخی پژوهش..................................................................... 17

بخش اول................................................................................................. 18

کلیّات....................................................................................................... 18

تعاریف مفاهیم ضروری پژوهش..................................................... 19

تعریف منزلت اجتماعی از دیدگاه وبر:.................................. 21

تعریف طبقه اجتماعی از نظر وبر........................................... 22

ملاک‌های تقسیم قشربندی اجتماعی..................................... 22

6 . نقش قدرت در قشربندی اجتماعی.............................. 28

بخش دوم................................................................................................ 31

دیدگاه‌ها درباره قشربندی...................................................................... 31

نظریه افلاطون.................................................................................... 32

نظریه ارسطو....................................................................................... 33

نظریه ابن خلدون............................................................................... 34

نظریه‌های کلاسیک و قشربندی اجتماعی....................................... 36

نظریه کارل مارکس............................................................................ 36

نظریه ماکس وبر................................................................................ 39

نظریه دورکیم..................................................................................... 41

نظریه‌های امروزی و قشربندی اجتماعی......................................... 43

دیدگاه کارکردگرایی در زمینه قشربندی اجتماعی..................... 43

نظریه پارسونز در مورد قشربندی اجتماعی................................ 44

نظریه دیویس و مور در مورد قشربندی اجتماعی..................... 46

دیدگاه ترکیب‌گرایی..................................................................... 47

نظریه لنسکی................................................................................. 48

نظریه دارندورف............................................................................ 49

نظریه گیدنز................................................................................... 50

نتیجه‌گیری.......................................................................................... 52

بخش سوم............................................................................................... 53

قشربندی اجتماعی از.............................................................................. 53

دیدگاه اسلام............................................................................................ 53

پرسش‌ها.............................................................................................. 54

رابطه دین و قشربندی اجتماعی....................................................... 54

دیدگاه اسلام درباره نابرابری‌های اجتماعی..................................... 57

دیدگاه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره نابرابری‌های اجتماعی 69

دیدگاه امام علی علیه‌السلام در زمینه نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی          74

ملاک‌هاوعوامل‌قشربندی و نابرابری‌های اجتماعی از دیدگاه اسلام 85

ریشه اختلافات و نابرابری‌های اجتماعی از دیدگاه اسلام........ 86

عوامل قشربندی و چند قطبی شدن جامعه................................. 90

طبقات اجتماعی در اسلام............................................................. 91

طبقات اجتماعی از بعد مادی................................................... 91

الف) ثروتمندان (مترفین):.................................................. 91

ب) گروه‌های درون حاکمیت سیاسی (ملأ):..................... 91

ویژگی‌های ملأ................................................................ 91

ج) جباران و فرمانروایان طاغوت...................................... 92

د) گروه مستضعفان............................................................. 93

طبقات اجتماعی از دیدگاه قرآن بر مبنای بعد معنوی و ارزشی..... 94

الف) احبار و رهبانان:................................................................... 94

ب) ربانیون و نذیران:.................................................................... 94

دیدگاه اسلام در زمینه نابرابری نژادی............................................. 95

دیدگاه اسلام در زمینه نابرابری‌های اقتصادی.......................... 101

عوامل فقر و تضادطبقاتی و نابرابری‌های‌اقتصادی از دیدگاه‌اسلام 102

الف) بیکاری و تن‌پروری........................................................... 102

ب) مصرف‌گرایی........................................................................ 102

ج) سوء تدبیر.............................................................................. 103

ساختار نامطلوب نظام اقتصادی...................................................... 103

الف) مالکیت خصوصی نامحدود............................................. 103

ب) مقابله با آزادی نامحدود در زمینه فعالیت‌های اقتصادی... 104

ج) توزیع ناعادلانه درآمد........................................................... 106

د) بی‌اعتنایی به نیازمندان........................................................... 106

یک ـ مسئولیت امت:............................................................ 106

دو ـ مسئولیت دولت............................................................. 107

دلایل تعدیل ثروت..................................................................... 108

قشربندی اجتماعی از دیدگاه اندیشمندان مسلمان....................... 109

دیدگاه استاد مرتضی مطهری..................................................... 109

تأثیرات نابرابری به صورت ناعادلانه از دیدگاه شهید مطهری.... 112

الف) تأثیر در افکار و عقاید....................................................... 112

ب) تأثیر در اخلاق فردی.......................................................... 112

ج) تأثیر در رفتار عمومی........................................................... 113

دیدگاه امام خمینی رحمه‌الله در زمینه قشربندی اجتماعی........... 115

دیدگاه دکتر علی‌شریعتی در زمینه نابرابری‌ها و قشربندی اجتماعی 118

عدالت در دیدگاه شریعتی.......................................................... 118

مقایسه دیدگاه اسلامی و غربی در مورد نابرابری‌های اجتماعی. 121

الف) مقایسه دیدگاه اسلام و سرمایه‌داری در مسئله مالکیت: 121

ب) توزیع ناعادلانه ثروت:........................................................ 124

مبانی نظری توزیع................................................................. 125

پی‌آمدهای دیدگاه اسلام درباره قشربندی اجتماعی..................... 129

نتیجه................................................................................................. 133

سخن پایانی...................................................................................... 135

بخش چهارم.......................................................................................... 137

همراه با برنامه‌سازان............................................................................. 137

نقش صدا و سیما و کاهش یا افزایش نابرابری‌های اجتماعی..... 142

پیشنهادهای کلی............................................................................... 143

ارزیابی عملکرد صدا و سیما درباره قشربندی اجتماعی.............. 144

پیشنهادها.......................................................................................... 146

پرسش‌های مصاحبه‌ای.................................................................... 147

پرسش‌های کارشناسی...................................................................... 149

معرفی کتاب‌هایی درباره موضوع................................................... 152

کتاب‌نامه................................................................................................ 154

الف) کتاب‌ها:................................................................................... 154

ب) نشریات:.................................................................................... 156

دیباچه

دین اسلام با از میان بردن تضادهای نژادی و طبقاتی، روابط سالم و تفاهم اجتماعی را بین طبقات گوناگون اجتماعی برقرار کرده است و جز تقوا و فضیلت معنوی هیچ چیزی را عامل برتری در انسانیت ندانسته و همگان را برابر و برادر به شمار آورده است.

بر اساس آموزه‌های قرآنی، تمام انسان‌ها فرزند یک مرد و زن‌اند و هیچ یک از افراد این خانواده بر دیگری رجحان و برتری ندارد؛ جز این‌که صلاح و پرهیزکاری در پیش گیرد. اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها، تنها جلوه‌ای از قدرت خداوند است و مایه مباهات و امتیازخواهی نمی‌شود. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با تبعیض‌های نژادی و قومی و قبیله‌ای مخالف بود و پیوند برادری را میان مسلمانان با قبایل و نژادهای مختلف برقرار ساخت.

از دیدگاه اسلام، بخشی از تفاوت‌های اجتماعی که از تفاوت‌های طبیعی سرچشمه می‌گیرد، نه از میان برداشتنی است و نه جای «باید و نباید» دارد، ولی بخش دیگری که از فرهنگ و نظام ارزشی مردم تأثیر می‌پذیرند، مشمول «باید و نباید» و توصیه و تکلیف است.

از جمله عواملی که موجب نابرابری اجتماعی انسان‌ها می‌شود، تفاوت انسان‌ها در استعدادها و لیاقت‌هاست. بنابراین، اگر زمینه برای همگان

یکسان هم فراهم شود، باز هم در میان افراد نابرابری پیش خواهد آمد. همچنین عامل دیگری که می‌تواند ایجاد تفاوت کند کار و تلاش است. در صورت تحقق عدالت نیز انسان‌ها از لحاظ قدرت بدنی، جسمی، روحی و همچنین روحیه تلاش و کوشش با یکدیگر متفاوتند و این کوشش و تلاش زمینه‌ای برای افزایش سرمایه می‌گردد؛ هرچند اسلام اهرم‌های دیگر همچون پرداختن واجبات و مستحبات مالی را به گونه‌ای برای پیشگیری از ایجاد شکاف‌های طبقاتی عمیق قرار داده است.

پژوهشگر ارجمند جناب آقای داوود صفا کوشیده‌اند در این نوشتار، جامعه‌شناسی قشرها و نابرابری اجتماعی را بررسی کنند و نتیجه پژوهشی را برای استفاده بهینه در اختیار برنامه‌سازان و تهیه کنندگان ارجمند رسانه قرار دهند. با تقدیر از تلاش پژوهشگر ارجمند، امید است این پژوهش در برنامه‌سازی‌ها به کار آید.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

ابعاد موضوع

موضوع انتخاب شده در این پژوهش، جامعه‌شناسی قشرها و نابرابری اجتماعی از دیدگاه اسلام است که در آن درباره ابعاد مختلف نابرابری به لحاظ نژاد، اقتصاد و... از دیدگاه اسلام، بحث می‌شود.

هدف های پژوهش

ضرورت پژوهش

جامعه ما جامعه‌ای اسلامی است و دین اسلام که با همه اخلاق‌های ناپسند مبارزه می‌کند، دو ویژگی کلی دارد: 1. در نظام اسلامی قانون، بر افراد حاکم است و همه پیامبران، امامان و رهبران مذهبی، پیرو قانون الهی هستند؛ 2. همه در برابر قانون یکسانند. در اصل سوم قانون اساسی آمده است:

رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه، در تمام زمینه‌های مادی و معنوی از وظایف دولت است.

در اصل نوزدهم نیز آمده است که:

مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند این‌ها سبب امتیاز نخواهد بود.

هم‌چنین در اصل پنجاه و ششم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است که:

حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خداست و هم او انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است. هیچ کس نمی‌تواند این حقوق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار دهد... .⁽¹⁾

از آن‌جا که در جامعه امروزی ما، مسئله قشربندی اجتماعی و دیگر ابعاد آن در زمینه‌های مختلف آشکارا دیده می‌شود؛ یافتن دلیل این مسئله و هم‌چنین شفاف‌تر ساختن دیدگاه اسلام درباره نابرابری‌های اجتماعی و رسانیدن این پیام به گوش مسئولان، به ویژه برنامه‌ریزان صدا و سیما از

ضروریات اصلی این پژوهش است. از سویی دیگر، چون برنامه‌های صدا و سیما فراگیرند و پیام‌های خود را به سرعت به مخاطبان می‌رساند، اقدام برای کاهش و یا رفع معضل نابرابری اجتماعی از طریق برنامه‌های صدا و سیما بسیار ثمربخش خواهد بود.

پرسش های اساسی پژوهش

 3. ابعاد مختلف نابرابری‌های اجتماعی چیست؟ یعنی منظور از نابرابری اقتصادی، نژادی، جنسیتی و پایگاه اجتماعی چیست؟

اهمیت پژوهش

در این پژوهش، مسئله نابرابری، از جنبه‌های مختلف در دیدگاه اسلام بررسی و تحلیل شده است. برای جامعه ما که الگوها و مذهب آن تأکید زیادی بر برقراری عدالت در میان انسان‌ها دارد، وجود معضل نابرابری اجتماعی امری تأسف‌بار است. هم‌چنین مسئله نابرابری، خود عاملی برای به وجود آمدن مسایل اجتماعی دیگر که با هنجارها و ارزش‌های اسلامی مخالف است، می‌شود؛ پس جبران و یا دست‌کم کاهش شدت نابرابری، نیازمند کوشش‌هایی است که چنین پژوهش‌هایی را در هر جامعه‌ای الزامی

می‌کند. نتایج به دست آمده از این پژوهش، برای برنامه‌ریزان اقتصادی، فرهنگی و هم‌چنین مسئولان دینی با اهمیت است و می‌تواند کمی‌ها و کاستی‌ها را به آن‌ها نشان دهد تا تصمیم‌هایی معقول و هماهنگ با رشد همه‌جانبه جامعه ایران اسلامی بگیرند.

مشخص کردن کاستی‌ها و کمبودها و آگاه کردن خود مردم با دیدگاه اسلام و رهبران اسلامی در زمینه نابرابری‌های اجتماعی از موضوع‌های دیگر پژوهش حاضر است.

امید است که این پژوهش، به آگاهی صحیح و دقیق پژوهشگران علاقه‌مند بینجامد.

روش پژوهش

روش پژوهش حاضر تألیفی ـ توصیفی است که در آن از روش کتابخانه‌ای و منابع جامعه‌شناختی، اسلامی و مذهبی استفاده شده است.

 پس از جمع‌آوری اطلاعات، با توجه به یافته‌های حاصل از پژوهش و طبقه‌بندی آن‌ها، نتایجی به دست آمده و بر پایه آن‌ها پیشنهادهایی ارایه می‌شود.

دلیل انتخاب روش پژوهش

به دلیل فراوانی منابع مکتوب اسلامی که به مسئله نابرابری‌های اجتماعی پرداخته‌اند، روش توصیفی همراه با روش کتابخانه‌ای را مناسب یافته‌ایم. هم‌چنین عنوان موضوع مطرح شده، خود نیازمند چنین روشی است.

هم‌چنین، چون هدف این پژوهش پی بردن به دیدگاه اسلام (رهبران و متفکران اسلامی) درباره جنبه‌های مختلف نابرابری‌هاست، یافتن این اطلاعات در منابع مکتوب، مهم‌ترین دلیل انتخاب این روش است.

پیشینه تاریخی پژوهش

مسئله قشربندی و نابرابری اجتماعی، در تمامی جوامع و تمامی دوران‌های تاریخی وجود داشته است و در هر مکان و زمان، نوع خاصی با شدت خاصی نمایان بوده است؛ به گونه‌ای که در یک زمان به شکل برده‌داری و در زمان دیگر به شکل ارباب و رعیتی و در زمان دیگر به شکل کارگر و سرمایه‌دار است.

با پیدایش نابرابری در جوامع انسانی، اندیشیدن درباره تفاوت‌های اجتماعی آغاز شد. همگام با تکامل اندیشه بشر، اندیشه‌هایی درباره نابرابری، دلایل و پی‌آمدهای آن نیز به وجود آمد. با پیدایش جوامع نوین، به دلیل ماهیت این جوامع، مسئله قشربندی اجتماعی اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد و اندیشمندان اجتماعی را بر آن داشت که به طور جدی، مسئله نابرابری و قشربندی اجتماعی را بررسی کنند، ولی در زمینه جامعه‌شناسی نابرابری‌های اجتماعی از دیدگاه اسلام، کارهای پژوهشی زیادی انجام نشده است. امید است پژوهش حاضر، زمینه‌ای برای انجام پژوهش‌های دیگر شود. البته باید گفت در کلاس‌های دانشگاهی در رشته جامعه‌شناسی، شاخه‌ای به نام جامعه‌شناسی قشرها و نابرابری‌های اجتماعی وجود دارد.

بخش اول: کلیّات

اشاره

تعاریف مفاهیم ضروری پژوهش

1. تعریف قشربندی و نابرابری های اجتماعی

قشربندی اجتماعی، وضعیتی است که افراد را بر پایه برخورداری آنان از کیفیت‌های مطلوب، رتبه‌بندی می‌کند.

در جوامع نوین، کیفیت‌های مطلوب عبارتند از تحصیلات خوب، درآمد بالا، ثروت چشم‌گیر و دارا بودن یک شغل آبرومندانه.⁽¹⁾

در تعریف قشربندی اجتماعی از نگاه دینی می‌توان چنین گفت: قشربندی اجتماعی، تفاوت افراد انسانی در میزان برخورداری از ویژگی‌ها و الگوهای معنوی و عقیدتی مثبت، مانند ایمان، تقوا، عمل صالح و... است که به ایجاد مفاهیمی مانند شرک در مقابل توحید، خداپرستی در مقابل هواپرستی، باتقوا در مقابل گنهکار و... می‌انجامد.

هم‌چنین، در تعریفی از نابرابری اجتماعی (قشربندی) گفته شده است که نابرابری اجتماعی عبارت است از وضعیتی که در چارچوب آن، انسان‌ها

به منابع باارزش، خدمات و موقعیت‌های جامعه دسترسی دارند. چنین نابرابری هنگامی روی می‌دهد که افراد و گروه‌ها یکدیگر را درجه‌بندی و سپس ارزیابی کنند، ولی از همه مهم‌تر این است که نابرابری اجتماعی در رابطه با موقعیت‌های متفاوت در ساختار اجتماعی به وجود می‌آید.

نابرابری اجتماعی از تفکیک اجتماعی ناشی می‌شود، از سویی به دلیل توانایی انسان در تفسیر پدیده‌ها و رویدادهاست که سرانجام به ارزیابی وی به صورت خوب، بد و یا ترجیح دادن می‌انجامد. بنابراین، ممکن است ویژگی‌های فردی و موقعیت‌ها و یا نقش‌های متفاوت که به گونه‌ای نابرابرند، از بالادست به پایین‌دست درجه‌بندی شوند. در این زمینه، نابرابری اجتماعی، به معنی وجهه (پرستیژ) است.

از سوی دیگر، ممکن است تفکیک اجتماعی از دیدگاه نقش‌ها و موقعیت‌ها، برخی افراد را در موقعیتی قرار دهد که دسترسی بیش‌تری به کالا یا خدمات باارزش داشته باشند؛ در این صورت، نابرابری اجتماعی به معنی دسترسی داشتن به امکانات مورد علاقه است و خود دسترسی به امکانات، فرد را در رده‌ای بالاتر قرار می‌دهد.⁽¹⁾

البته باید گفت نابرابری علتی است که هم پرستیژ و هم دسترسی به امکانات، را توأمان به همراه دارد.

2. تعریف منزلت اجتماعی

منزلت، پایگاه اجتماعی است که فرد در میان یک گروه دارد. یا به مرتبه اجتماعی یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر گفته می‌شود.⁽²⁾

به بیان دیگر، موقعیتی که یک فرد یا خانواده با ارجاع به استانداردهای میانگین رایج درباره ویژگی‌های فرهنگی، درآمد مؤثر، دارایی‌های مادی و مشارکت در فعالیت‌های گروهی ـ اجتماعی به دست می‌آورد.⁽¹⁾

 تعریف منزلت اجتماعی از دیدگاه وبر:

منزلت را برآوردی مثبت یا منفی از احترام یا پرستیژ پذیرفته شده از سوی افراد یا موقعیت‌ها تعریف کرده‌اند... . منزلت، بازتاب دهنده عواملی هم‌چون منشأ خانوادگی رفتار، تحصیلات و ویژگی‌های مشابه است که دست‌یابی به آن‌ها یا از دست‌دادنشان سخت‌تر از به دست آوردن یا از دست دادن ثروت اقتصادی است.⁽²⁾

3. تعریف پایگاه اجتماعی

به تفاوت احترام یا اعتبار گروه‌های اجتماعی در میان دیگران پایگاه اجتماعی گفته می‌شود.⁽³⁾

4. تعریف طبقه اجتماعی

اشاره

طبقه اجتماعی، بخشی از اعضای جامعه است که ارزش‌های مشترک، حیثیت، فعالیت‌های اجتماعی، به میزان ثروت و دارایی‌های مشخص دیگر

و نیز آداب معاشرت آن با دیگر بخش‌های دیگر جامعه متفاوت باشد.⁽¹⁾

تعریف طبقه اجتماعی از نظر وبر

طبقه را می‌توان گروهی از مردم به شمار آورد که فرصت‌های زندگی همسانی دارند؛ فرصت هایی که به وسیله قدرتشان برای فروختن کالاها و مهارت‌های کسب درآمد تعیین می‌شود.⁽²⁾

ملاک های تقسیم قشربندی اجتماعی

اشاره

برخی معتقدند براساس ارزش‌های جامعه، مهم‌ترین معیارهای طبقه‌بندی انسان‌ها در لایه‌ها و قشرهای اجتماعی عبارتند از:⁽³⁾

از دید آنتونی گیدنز، سه پدیده اساسی مالکیت، تحصیل، مهارت و نیروی کار، طبقات اجتماعی در جوامع پیشرفته را ایجاد می‌کنند.

طبقه بالا مالکیت ابزارهای تولید را در اختیار دارد. طبقه متوسط بدون تملک ابزارهای تولید، صاحب مهارت‌ها و تحصیلات ویژه‌ای است که آن را در بازار مبادله می‌کند، طبقه پایین یا طبقه کارگر نیز تنها نیروی کار خود

را به بازار می‌فروشد.⁽¹⁾

برخی از ابعاد قشربندی اجتماعی که با آن می‌توانیم پایگاه اقتصادی و اجتماعی افراد را بسنجیم، عبارتند از:

 6 . موقعیت خانوادگی و قومی

طبقه اجتماعی از دید ماکس وبر چند بعدی است که عناصر بنیادی تشکیل دهنده آن عبارتند از؛ قدرت، ثروت و حیثیت.

1. قشربندی بر مبنای نژاد

نظریه تبعیضات نژادی بر پایه فکر و ایده نویسندگان متفکر و یا فیلسوفی است که به مساوات و برابری ملت‌ها اعتقادی ندارند. هواداران و مروّجان برتری نژادی خواستار آنند که بهترین و نیرومندترین نژاد در جهان پیروز شود و نژادهای ضعیف و پست به پیروی و اطاعت از آن گردن نهند.

گذشته از این‌که چنین طرز تفکری با فلسفه حیات بشری و اصول

آزادی فردی و اجتماعی به کل ناسازگار است و خود موجب انحطاط و رشد نیافتگی ملت‌های ضعیف خواهد شد. اصولاً از نظر علمی و تاریخی، بسیاری از محققان و فلاسفه معاصر برتری نژادی را امری موهوم، ساختگی و بی‌اساس می‌دانند.⁽¹⁾

در برخی از ایالات امریکا، برابر قانون، نه تنها سیاه‌پوستان حق ندارند با سفیدپوستان ازدواج کنند، مدرسه، دانشگاه و بیمارستان‌های آنان نیز از سفیدپوستان جداست. ورود آن‌ها به مجامع عمومی و مهمان‌خانه‌ها و سالن‌های غذاخوری سفیدپوستان ممنوع است و حق ندارند در اتوبوس‌ها و وسایل نقلیه عمومی با سفیدپوستان روی یک صندلی بنشینند. شرم‌آورتر آن‌که در برخی کلیساها، سیاهان برای انجام مراسم مذهبی حق ورود و شرکت در عبادت را ندارند.⁽²⁾

2. قشربندی بر مبنای ثروت

ثروت به همه دارایی‌هایی که افراد در تملک خود دارند، گفته می‌شود (موجودی سهام و اوراق بهادار، پس‌انداز و دارایی‌هایی مانند خانه و زمین و اقلامی که می‌تواند فروخته شود). تنها اندکی بیش از یک سوم ثروت ملت، در اختیار 80 درصد جمعیت است. امروزه توزیع ثروت در میان افراد، هم‌چنان نابرابر است و ثروتمندان از وسایل گوناگونی برای انتقال دارایی خود از یک نسل به نسل دیگر استفاده می‌کنند.⁽³⁾

اختلافات طبقاتی در تمامی جوامع وجود داشته است و امروزه نیز از پی‌آمدهای جامعه سرمایه‌داری است. در چنین جوامعی، یک اقلیت محدود، طبقه مرفه جامعه را تشکیل می‌دهند که از فرط پول و ثروت، در عیاشی و تنوع‌طلبی و تجمل‌خواهی هستند و اکثریتی فقیر و محروم در آتش گرفتاری‌های زندگی می‌سوزند و حتی برخی از فقیران به عامل و آلت وسایل عیش و عشرت ثروتمندان تبدیل می‌شوند. البته اختلافات طبقاتی به این شکل، هرگز با اقتصاد اسلامی منطبق نیست. اسلام، مبانی اقتصادی و قوانین زندگی انسان‌ها را به گونه‌ای تنظیم کرده است که در صورت اجرای آن، فقر و محرومیت از جامعه بشری ریشه‌کن می‌شود و همه افراد جامعه از یک زندگی به نسبت هماهنگ و مرفه برخوردار می‌شوند. در این زمینه، نظر اسلام آن قدر روشن است که می‌توان صدها شاهد زنده و دلیل متقن از مدارک اسلامی ارایه کرد.⁽¹⁾

3. قشربندی برمبنای پایگاه اجتماعی

افزون بر نظام اقتصادی، توجّه به نظام اجتماعی، یعنی موقعیت پایگاه افراد ـ پاداش‌ها و بهای زندگی اجتماعی که به وسیله برآوردهای مثبت و یا منفی از افتخارات اجتماعی تعیین می‌شود ـ قشربندی و نابرابری اجتماعی را به وجود می‌آورد. بدین ترتیب، برای بررسی قشربندی اجتماعی باید از

پایگاه گروه‌ها و سبک زندگی افرادی که در الگوهای مصرف و منزلت اجتماعی مشابه سهیم‌اند، آگاه شویم. اعضای گروه‌های هم پایگاه، همسانی‌های میان خودشان را ارزیابی می‌کنند و می‌شناسند و در عمل تعامل با دیگران را که در سبک زندگی و ارزش‌های خودشان سهیم نیستند محدود می‌کنند. برای نمونه، در دانشگاه‌ها، متصدیان مشاغل اداری با استادان ارزش‌های متفاوت و متضاد دارند. اگرچه امکان دارد، درآمد مشابهی داشته باشند. هر گروهی ممکن است پایگاه گروه خودش را بالاتر از دیگر گروه‌ها به شمار آورد. پایگاه اجتماعی از شخصیت، منزلت و احترامی که جامعه به رفتار و ویژگی‌ها اعطا می‌کند، ناشی می‌شود که این خود می‌تواند عامل نابرابری میان افراد شود.⁽¹⁾

تفاوت ارزشی بین موقعیت‌ها تا آن اندازه که متناسب با اهمیت و سختی انجام نقش‌ها و وظایف در آن موقعیت‌ها باشد، از نظر علمی، عقلانی و اجتماعی یک مسئله پذیرفته شده و تأثیر آن بر کارکرد اجتماعی را می‌توان مثبت شمرد.

ازاین‌رو، منظور از نابرابری این تفاوت منطقی و پذیرفته شده نیست، بلکه منظور از نابرابری آن است که عده‌ای، بیش‌تر یا بسیار بیش‌تر از آن‌چه برای جامعه کار می‌کنند، بهره می‌برند و میزان امتیازات و تشویق هایی که از یک موقعیت اجتماعی می‌گیرند، بسیار بیش‌تر از اهمیت نقشی است که در آن موقعیت ایفا می‌کنند و در مقابل آن کاری که می‌کنند، امتیاز و حقوقی بسیار بیش‌تر از استحقاق خود دارند.

نابرابری اجتماعی زمانی رخ می‌دهد که در نظام قشربندی فاصله (ارزشی) بین قشرها زیاد شود یا هنگامی که تفاوت ارزشی میان موقعیت‌ها بدون ضوابطی که همگان پذیرفته‌اند بسیار زیاد باشد. این مسئله وقتی پیش می‌آید که ارزش موقعیت، تعریف شده و بر پایه ضوابط پذیرفته شده عموم نباشد.⁽¹⁾

نابرابری در تملک اموال می‌تواند سرچشمه نابرابری در اعطای امتیازهای مربوط به حیثیت باشد. به نظر ماکس وبر، تفاوت‌های پایگاه اجتماعی را می‌توان در شیوه‌های متفاوت زندگی به چشم دید. با تخصیص شایستگی برخی پاداش‌ها به خود، ادعایشان را در شیوه زندگی، رفتار و فعالیت‌هایی که از نظر اجتماعی انحصاری است، نهادینه می‌کنند. این گروه‌های اجتماعی بی‌درنگ پس از آن‌که، موقعیتشان را با در اختیار گرفتن بخش هایی از قدرت اقتصادی تثبیت کنند، فرصت را برای به دست آوردن امتیازهای قانونی‌ای که منتظرش هستند از دست نخواهند داد.⁽²⁾

4. نقش تحصیل و دانش در قشربندی اجتماعی

دانشی که افراد یا به طور رسمی، به وسیله تحصیل و یا به طور غیررسمی به دست آورده‌اند، بر شیوه عمل آنان اثرگذار است. ازاین‌رو، سطوح و انواع متفاوت تحصیل و دیگر تجربیات آموزشی میزان دانش را به طور متفاوتی تقسیم می‌کنند و ممکن است که موجب شکل‌گیری یک

ساختار قشربندی شده، در میان افراد جامعه شوند. این بعد از قشربندی، تأثیراتی مستقل از تأثیرات ابعاد دیگر دارد.⁽¹⁾

5. نقش موقعیت خانوادگی و گروه قومی در قشربندی اجتماعی

در همه جوامع، گروه‌های خویشاوندی و افراد منتسب به آن‌ها در شکل گروه‌های قومی، کارکردهای مهمی را محقق می‌کنند... خانواده‌ها به علت توفیقات متفاوتشان در اجرای این وظایف و نیز به علت نوسان داشتن دیگر خدماتی که برای اجتماعات ملی و محلی انجام می‌دهند، به طور متفاوتی ارزیابی می‌شوند... . این ارزیابی‌ها به قشربندی از خانواده‌ها می‌انجامد.⁽²⁾

6 . نقش قدرت در قشربندی اجتماعی

گیدنز بر این باور است که قدرت به «روابط استقلال و وابستگی میان کنش‌گران» گفته می‌شود که در آن، افراد، ویژگی‌های ساختاری سلطه را به کار می‌برند و بازتولید می‌کنند. نظام طبقاتی بهترین مثالی است که چگونگی پیدایش تفاوت‌ها در قدرت و ساختارهای سلطه را در نظام اجتماعی نشان می‌دهد. او می‌گوید، تفاوت‌ها در مقدار قدرت، تنها عاملی نیست که افراد را در جامعه به هم پیوند می‌دهد، ولی یکی از این پیوندها را ایجاد می‌کند و تمامی کنش‌های متقابل اجتماعی یک عامل اساسی است.⁽³⁾

کارکردگرایان ساختاری براین باورند که افراد قدرتمند جامعه هستند که

تصمیم می‌گیرند، کدام پایگاه‌ها بیش‌ترین اهمیت را داشته باشند. ازاین‌رو، از بیش‌ترین حیثیت و پاداش‌های دیگر برخوردارند. بر مبنای این دیدگاه، دیگر تطابق میان قدرت و حیثیت و امتیازهای افراد ناشی از مشروعیت یا وفاق نخواهد بود، بلکه به طور عمده از توانایی افراد سلطه‌گر در تثبیت و حفظ کردن  مزیت‌های خود، با استفاده از زور یا ابزارهای دیگر سرچشمه خواهد گرفت.⁽¹⁾

وبر، قدرت را توانایی مردم برای دست‌یابی به اهداف خویش (با وجود مقاومت دیگران) تعریف  می‌کند.

پس، قدرت دربردارنده زورگویی برخی به برخی دیگر است. در همه جوامع نیز برخی افراد، در جست‌وجوی قدرت برای خود و یا گروه خویش هستند. در طرح کلی وبر، نظام چیرگی با دو عنصر مربوط به هم تعریف می‌شود:

الف) باورهایی درباره مشروعیت اقتدار؛

ب) وجود دستگاهی اجرایی.

در جوامع پیشرفته صنعتی امروز، اقتدار بر پایه قانون و سلطه قانونی ـ عقلایی است. بنا بر تعبیر وبر، چیرگی قانونی، با برتری مقام و پایگاه به وجود می‌آید. در درون یک نظام اقتداری و قانونی عقلایی، احزاب سیاسی، سازمان‌هایی هستند که در آن‌ها طبقه‌ها و گروه‌های هم پایگاه، برای به

دست آوردن قدرت مبارزه می‌کنند.⁽¹⁾

وبر معتقد است قدرت هنگامی نمایان می‌شود که عده‌ای بتوانند به دلخواه شرایط اجتماعی را در اختیار بگیرند، بدون این که برای دیدگاه‌های موافق و مخالف اهمیتی قائل شوند.

قدرت تسلط بر شرایط اجتماعی، به مسئله نابرابری اجتماعی مربوط می‌شود؛ زیرا چنین تسلطی، به طور معمول تأثیری مستقیم بر ایجاد و تقویت حقوق و فرصت‌ها و امتیازات نابرابر میان مردم دارد.⁽²⁾

بخش دوم: دیدگاه ها درباره قشربندی

اشاره

نظریه افلاطون

افلاطون، علت اصلی نابرابری اجتماعی را در رابطه با فطرت انسان در زمینه نیاز و ولع می‌بیند؛ آن هم نه به این معنا که نابرابری به طور طبیعی یک امر درست است. او حرص و آز مردم و تفنن و تجمل‌پرستی آنان رامنشأ مسایل می‌بیند (مردم به زندگی ساده قناعت نمی‌کنند و سودپرست و جاه‌طلب و رقابت‌جو و حسود می‌شوند). آن‌ها از آن‌چه خود دارند، زود سیر می‌شوند و در آتش حسرت آن‌چه ندارند، می‌سوزند و احساس محرومیت نسبی دارند. آن‌ها به ندرت چیزی را طلب می‌کنند که از آن دیگران نباشد. در نتیجه، طایفه‌ای به طایفه دیگر تجاوز می‌کند. از این طریق، تضاد طبقاتی به وجود می‌آید و هر شهری به دو قسمت تقسیم می‌شود؛ یکی فقرا و دیگری اغنیا و... که با هم به جنگ بر می‌خیزند.⁽¹⁾

ویژگی‌های مدینه فاضله یا جامعه آرمانی از نظر افلاطون چنین بوده است؛ جامعه‌ای که ساختار طبقاتی آشکار دارد و شهروندان، درون یکی از طبقات سه‌گانه جا دارند؛ طبقه زمامداران، طبقه نگهبانان و طبقه کارگران. طبقه اول به دو قشر رهبران و غیر رهبران تقسیم شده است. سپس به هر

یک از این قشرهای اجتماعی وظایف مشخص و معینی واگذار شده است.

افلاطون، تولد را چونان عامل تعیین‌کننده پایگاه اجتماعی نمی‌داند. او برای همه کودکان جامعه، مستقل از خاستگاه اجتماعی‌شان، خواستار فرصتی برابر برای شکوفایی استعدادشان است و به اقتضای آن، برای همه آن‌ها تربیتی متناسب با وظایف ویژه‌ای که باید در جامعه بر عهده گیرند تجویز می‌کند.⁽¹⁾

نظریه ارسطو

نظریه ارسطو در کتاب سیاست، سند جالبی برای تاریخ تفکر درباره نابرابری اجتماعی است. بر اساس نظریه ارسطو، مردم هر کشور به سه گروه یا طبقه تقسیم می‌شوند. آنان که بسیار توانگرند، آنان که بسیار فقیرند و آنان که میان دو گروه قرار دارند. چون ثابت شد که بهترین هر چیز در میانه یا میانگین آن است، ناگزیر باید پذیرفت که بهترین میزان بهره‌مندی از مواهب دارایی نیز، در اندازه نگه داشتن آن است؛ زیرا آن که به اندازه مال می‌اندوزد، گوش به فرمان خود دارد و حال آن‌که کسی که به افراط از زیبایی یا نیرو یا تبار بلند و یا دارایی استفاده می‌کند و هم‌چنین آن‌هایی که فقیر یا ناتوان و فرودست باشند، فرمان خود را به دشواری می‌پذیرند، بازتاب نابرابر در اصل و نسب و قدرت و ثروت بر حفظ حکومتی منصفانه

و ایجاد جامعه‌ای معقول و خردمندانه، خاطر ارسطو را به خود مشغول کرده است.⁽¹⁾

 نابرابری‌های اجتماعی از نظر ارسطو از طریق علل طبیعی؛ یعنی تفاوت‌های طبیعی میان افراد تبیین می‌شود. به عبارت دیگر، تفاوت طبیعی و خدادادی در توانایی‌ها، علت نابرابری است. این تبیین، برای مشروعیت بخشیدن نابرابری بسیار مناسب است.⁽²⁾

نظریه ابن خلدون

از نظر ابن خلدون، طبقه اجتماعی، بخشی از اعضای جامعه‌اند که ارزش‌های مشترک، حیثیت و فعالیت‌های اجتماعی، میزان ثروت و تعلقات شخصی و نیز آداب معاشرت آنان با بخش‌های دیگر جامعه متفاوت باشد.⁽³⁾

ابن خلدون، که به حق می‌توان او را پدر جامعه‌شناسی نامید، نخستین اندیشمند اسلامی است که به صراحت از قوانین حاکم بر جامعه، مستقل از قوانین افراد یاد کرده است.

ابن خلدون نابرابری در جامعه را بیش‌تر ناشی از در اختیار داشتن

ثروت می‌داند که افراد را به طبقه‌های زیردست و بالادست تقسیم می‌کند، سپس بیان می‌کند که هر طبقه جاه مخصوص به خود دارد که آن را علیه طبقه‌های زیردست خود به کار می‌گیرد.

«جاه عبارت است از قدرتی که برای بشر حاصل می‌شود و آن را درباره هم‌نوعان زیردست خود، از راه اجازه دادن و وضع کردن و تسلط به آنان به قهر و غلبه به کار می‌برد تا ایشان را از روی عدالت به وسلیه احکام و قوانین شرایع یا سیاست به دفع مضار و جلب منافعشان و هم‌چنین، به دیگر مقاصدی که دارد، وادار کند.»⁽¹⁾

آشکار می‌شود که چگونه ابن خلدون واقعیت‌های موجود در جوامع را در نظر می‌گیرد و با دیدی نقادانه، نابرابری را بررسی می‌کند.

طبقاتی که ابن خلدون ارایه می‌کند، سلسله مراتبی است. او این سلسله مراتب را بدین شرح بیان می‌کند: «جاه و نفوذ در میان مردم به ترتیب طبقات تقسیم شده است و طبقه‌ای پس از طبقه دیگر دارای جاه و قدرت است؛ چنان‌که در طبقات برتر به پایه شاهان می‌رسد که هیچ قدرت و دستی، بالای توانایی آن‌ها نیست و طبقات فروتر به کسانی می‌رسد که در میان هم‌جنسان خود سود و زیانی ندارند و میان دو طبقه مزبور، طبقات گوناگون دیگری است.»⁽²⁾

ابن خلدون با طرح پایگاه‌های اجتماعی و مقامات اداری و دیوانی، طبقه‌های اجتماعی

موجود را برشمرد. وی در رأس جامعه از پادشاه و سلطان نام می‌برد و سرانجام وی از ده نشینان مستضعف یاد می‌کند که در انتهای سلسله مراتب طبقاتی قرار دارند. در دیدگاه وی آنان که کشاورزی می‌کنند، هم‌نشین مذلت و خواری هستند.⁽¹⁾

نظریه های کلاسیک و قشربندی اجتماعی

«از آن‌جا که پیدایش جامعه‌شناسی، با گسترش نظام‌های صنعتی و سرمایه‌داری، همراه بوده است، از همان اوان، جامعه‌شناسان کلاسیک در اندیشه تقسیم کار اجتماعی و در نتیجه، بیان نابرابری و قشربندی اجتماعی بوده‌اند. در میان جامعه‌شناسان کلاسیک، نخست کارل مارکس به ارایه یک تبیین نظری برای پیدایش جامعه سرمایه‌داری و طبقه‌های گوناگون اندیشید.

سپس نظریه‌های امیل دورکیم درباره تقسیم کار، طبقه‌ها و قشرهای اجتماعی، به گونه‌ای دیگر مطرح شد. با ارایه نظریه‌های ماکس وبر درباره طبقه‌های اجتماعی، روشنایی بر نظریه‌های مربوط به قشربندی اجتماعی در جامعه‌شناسی تابیده شد.»⁽²⁾

نظریه کارل مارکس

در تاریخ اندیشه اجتماعی، هیچ متفکری به اندازه کارل مارکس، مبارزه میان طبقات اجتماعی و اقتصادی متخاصم را عامل اصلی و مسلط در تبیین

جامعه ندانسته و به آن بها نداده است.⁽¹⁾

چشم‌انداز تحلیلی مارکسیستی از پدیده قشربندی اجتماعی، از سویی بر وجود عینی طبقه تأکید می‌کند و از سوی دیگر، بر مناسبات تولیدی که توانایی شکل‌دهی و تعیین وضعیت اجتماعی کل را دارد.

مارکس بدون آن‌که نقش عواملی چون قدرت یا شیوه زندگی را نفی کند، واقعیت اساسی جامعه را مالکیت می‌داند و آن را زیربنا می‌نامد. بر روی این زیربناها مقوله‌های اجتماعی، فرهنگی قرار دارد که آن‌ها را روبنا می‌نامد. برای نمونه، قدرت، شیوه‌های فرهنگی به صورت‌های زندگی خانوادگی، فرایندهای آموزشی و پرورشی و عواملی مانند آن، همه این عوامل همان‌گونه که تجربه نیز نشان داده است، می‌تواند نابرابری‌های اولیه ناشی از تفاوت در مالکیت را تشدید کند.⁽²⁾

 «در نگاه مارکس، داشتن موقعیت‌های متفاوت در ارتباط با ابزارهای تولید میان افراد جامعه تضاد منافع ایجاد می‌کند. ماهیت جامعه سرمایه‌داری ایجاب می‌کند که مالک کارخانه سودش را با تملک منافع حاصل از کارگر به حداکثر برساند. در چنین وضعیتی، کارگر احساس می‌کند که از او بهره‌کشی می‌شود. از سوی دیگر، قدرت اقتصادی طبقه سرمایه‌داری به وی امکان می‌دهد تا اهرم‌های قدرت سیاسی را در خدمت منافع خودش به

دست گیرد و مبارزه حق‌طلبانه کارگران را سرکوب کند.»⁽¹⁾

به نظر مارکس، طبقه اجتماعی بر پایه موقعیت‌ها و وظایف گوناگونی که افراد در ساختار تولید جامعه دارند شکل می‌گیرد؛ در تشکیل طبقه اجتماعی دو عامل اصلی دخالت دارد:

مارکس بر این باور است که در همه جوامعی که اساس آن، کنترل ابزارهای تولید است، نظام قشربندی به وجود می‌آید. چنین واقعیتی در بردارنده این نکته است که کسانی که از ابزارهای تولید موجود سود می‌برند، به حفظ وضع موجود علاقه‌مندند. مارکس چنین استدلال می‌کرد، بیش‌تر کسانی که ابزارهای تولید را در اختیار دارند، قدرت‌مندترین طبقه را در جامعه تشکیل می‌دهند؛ در نتیجه بیش‌ترین پاداش‌ها را دریافت می‌کنند. قدرت، حساس‌ترین منبع است؛ زیرا می‌توان از آن برای تأمین منافع دیگر استفاده کرد. ازاین‌رو، توزیع نابرابر قدرت بیانگر بیش‌ترین تضاد منافع است.⁽³⁾

 ایده‌های مارکس درباره نابرابری و قشربندی اجتماعی را در 6 اصل

نظری به شرح زیر مرتب کرده‌اند:

6 . هر چه تضاد شدیدتر شود، تغییر ساختار نظام و پراکنش دوباره منابع کمیاب نیز بیش‌تر خواهد بود.»⁽¹⁾

نظریه ماکس وبر

جامعه‌شناسی قشربندی اجتماعی ماکس وبر، واکنش به جامعه‌شناسی مارکس است، ولی تکمیل‌کننده آن نیز هست. وی نابرابری‌های اجتماعی را تضاد و برخورد می‌دانست، البته نه به معنای تضاد موجود میان مالکان

ابزارهای تولید و کارگران.

 به نظر او گروه‌های متفاوت و افرادی با منافع گوناگون می‌توانند پایه ایجاد تضادها و برخوردهای اجتماعی باشند.

دیدگاه وبر از قشربندی اجتماعی، چند بعد دارد؛ این پیچیدگی و چندبعدی بودن نظریه وبر به دلیل گسترش نظام سرمایه‌داری و چارچوب‌های بوروکراسی در جوامع نوین است.

«وبر، تحت تأثیر مارکس، بعد اقتصادی قشربندی را در نظریه‌اش منظور کرده است. برای او نیز مانند مارکس، مالکیت نقش تعیین‌کننده‌ای در توزیع امکانات عرضه شده به فرد یا طبقه ایفا می‌کند. این وصف او، به بعد اقتصادی دو بعد دیگر اضافه می‌کند؛ قدرت و حیثیت.»

«او نسبت به قشربندی اجتماعی، دیدگاهی سه وجهی دارد. در نگاه او، مالکیت و قدرت و حیثیت با وجود وابستگی متقابلشان در بنیان، متمایزند که بر روی آن‌ها نظام قشربندی در هر جامعه‌ای سامان می‌یابد و شکل می‌گیرد. تفاوت در برخورداری از مالکیت اموال، منشأ طبقه‌بندی اجتماعی است. تقسیم نابرابر قدرت به تشکیل احزاب سیاسی می‌انجامد و درجات حیثیت گوناگون، منشأ پیدایش قشرهای اجتماعی است که از دارندگان پایگاه‌های اجتماعی مشابه تشکیل شده‌اند.»

«دارندگان پایگاه اجتماعی مشابه، در جامعه سهم برابری از حیثیت و احترام دارند و از درون احساس هم‌بستگی می‌کنند. البته نابرابری در تملک اموال، می‌تواند منشأ نابرابری در اعطای امتیازات مربوط به حیثیت گردد.»

به نظر وبر، تفاوت‌های پایگاه اجتماعی را در شیوه‌های متفاوت زندگی،

می‌توان به چشم دید.⁽¹⁾

 هم‌چنین وی بر این باور بود که پیشرفت فن‌آوری، تکمیل‌کننده انتقال نظام قشربندی از تملک بر زمین به مالکیت «سرمایه» است.⁽²⁾

نظریه دورکیم

از دیدگاه دورکیم، پرسش اساسی نظری این بود که: چه نیرویی جامعه را متحد و یکپارچه نگه می‌دارد؟ در پاسخ به این پرسش، دورکیم براین باور بود که ساخت‌های اجتماعی، عناصر نمادی (مانند ارزش‌ها، باورها و هنجارها) و روابط پیچیده میان این دو باید بررسی شود. وی برای مطالعه جوامع نوین، بررسی تقسیم کار را به صورت یک بایسته پایه در نظر گرفته است.

از نظر دورکیم، دو نوع نابرابری اجتماعی در جامعه وجود دارد که عبارتند از نابرابری‌های بیرونی و نابرابری‌های درونی. وی بر این باور است که نابرابری‌های بیرونی به دلیل وجود هم‌بستگی مکانیکی و نابرابری‌های بیرونی به طور سلسله مراتبی وجود دارند و جامعه برپایه آن سازمان‌دهی می‌شود.

منظور دورکیم از نابرابری‌های بیرونی، نابرابری‌هایی است که از شرایط اجتماعی زایش فرد سرچشمه می‌گیرد؛ مانند امتیاز اشرافیت‌وانتقال موروثی مالکیت خصوصی. ولی نابرابری‌های

درونی در نظر وی تنها اصلی است که بر توزیع اجتماعی و مادی پاداش‌ها، حاکم و با نظام اخلاقی نوین، سازگار است.

وی نابرابری‌های درونی را در تفاوت استعدادها و قابلیت‌های افراد می‌داند.⁽¹⁾

به طور کلی دورکیم بر این باور بود که جامعه را باید به صورت یک کل در نظر گرفت و نه به صورت یک نظام دو قطبی در حال تضاد.

 با این حال دورکیم، در شرح تقسیم کار در جامعه صنعتی در حال گسترش، ناچار بود که به بررسی طبقه و تضاد طبقاتی تن در دهد. او تضاد طبقاتی را پدیده‌ای غیرطبیعی می‌دانست و بیان می‌داشت:

«اگر تقسیم کار، تضاد می‌آفریند، این یا بدان خاطر است که جامعه در مرحله توسعه انتقالی است و یا این‌که نظم اجتماعی در وضعیت آسیب‌گونه به سر می‌برد.»

دورکیم، با تأثیرپذیری از ژان ژاک روسو، سن سیمون و اگوست کنت، ولی در واکنشی به مارکس، نابرابری‌های سرچشمه گرفته از انتساب و منزلت موروثی را «نابه‌هنجار» می‌دانست. وی، از مالیات بر ارث که می‌تواند از بین برنده ثروت زیاد باشد، پشتیبانی می‌کرد. ولی برخلاف مارکس، انزجاری از گردآوری سرمایه و منزلت نداشت؛ البته هنگامی که در نتیجه کار و تلاش به دست آمده باشد و نه میراث‌گونه. آن‌چه از تقسیم کار و نابرابری‌های منزلتی، مورد علاقه دورکیم بود، درباره توانایی‌های شگرف و

پیچیده انسان‌ها بود.⁽¹⁾

نظریه های امروزی و قشربندی اجتماعی

دیدگاه کارکردگرایی در زمینه قشربندی اجتماعی

نظریه‌های کارکردگرایی، در دهه 1950 میلادی بر پژوهش‌های قشربندی اجتماعی چیره بوده‌اند.⁽²⁾

در تحلیل کارکردی قشربندی، کارکردگرایان، قشربندی را ساز و کاری می‌دانند که جامعه، از خلال آن انسان‌ها را به تلاش برای به دست آوردن موقعیت‌های مختلف مورد نیاز در یک نظام اجتماعی پیچیده، تشویق می‌کند. گستره بزرگ موقعیت‌ها باید به وسیله افرادی پُر شود که مهارت، تحصیلات، هوش، تعهد به کار و رغبت و تمایل آن‌ها در به کارگیری منابع قدرت، با دیگران متفاوت است. بدین ترتیب، نظام قشربندی در نظر کارکردگرایان یک نظام انگیزش است. هم‌چنین نظریه کارکردی بیان می‌کند که منزلت وجه احترام‌انگیز، عمومی‌ترین و پایدارترین شکل قشربندی است؛ زیرا انسان‌ها که حیواناتی اجتماعی‌اند، بیش از برآوردن نیازهایشان، نیازمند شناخته شدن از سوی دیگرانند. از دیدگاهی فراتر، پاداش‌های اقتصادی و قدرت ارزشمندند، ولی نه به خودی خود؛ زیرا موقعیت‌های اقتصادی سلسله شاخص‌های سمبلیکی برای منزلت بالایند.⁽³⁾

کارکردگراها معتقدند قشربندی اجتماعی برای این وجود دارد که نیازهای جامعه بشر برآورده شود. آن‌ها براین باورند که پاداش‌هایی چون در آمد، ثروت و منزلت باید در میان اعضای جامعه نابرابرانه توزیع شود تا مهم‌ترین پایگاه‌ها در اختیار شایسته‌ترین افراد قرارگیرد.⁽¹⁾

نظریه پارسونز در مورد قشربندی اجتماعی

پارسونز، نظام اجتماعی را دارای جنبه‌های مختلفی می‌داند که قشربندی یکی از آن‌هاست. به نظر او، قشربندی اجتماعی جنبه‌ای عام از نظر اجتماعی است که برای سازمان اجتماعی عنصری ضروری به شمار می‌آید و در همه جوامع وجود دارد.⁽²⁾

 پارسونز براین باور است که دو دسته مفاهیم به ما کمک می‌کنند تا مفهوم قشربندی اجتماعی را درک کنیم. از دید او، پایگاه، مهم‌ترین بُعد قشربندی اجتماعی است. مردم با ارزیابی دیگران رده‌بندی می‌شوند. بنابراین، همیشه در جامعه رده‌های پایگاهی وجود دارد.

پارسونز، تفاوت‌های ثروتی و قدرتی را تشخیص می‌داد، ولی بر آن بود که اهمیت این‌ها در رده دوم است. پارسونز برای این‌که جای انسان‌ها را در نظام قشربندی اجتماعی مشخص کند، نقش‌ها را براساس احترامی که مردم در جامعه دارند، از بالا به پایین رده‌بندی می‌کند.

در نظریه پارسونز، آن‌هایی که خود را با ارزش‌های نهادهای اصلی (اقتصاد، دولت نظامی قانونی، مذهب، خانواده، مدرسه و نهادهای فرهنگی) هماهنگ می‌کنند، بالاترین پایگاه و ثروت بسیاری به دست می‌آورند. پس نابرابری اجتماعی، پدیده‌ای گریزناپذیر است؛ چون همیشه چنین وضعیتی در جامعه وجود خواهد داشت. افزون براین، نابرابری اجتماعی، سازه‌های تثبیت وضع موجود، دلیل کارایی نظام به شمار می‌رود.⁽¹⁾

استدلال‌های پارسونز در توجیه قشربندی اجتماعی را می‌توان چنین خلاصه کرد:

چون کنش اجتماعی هدفی دارد، ازاین‌رو، مسئله انتخاب پیش می‌آید. کنش را افراد ارزش‌یابی می‌کنند؛ ازاین‌رو، مسئله انتخاب به ارزش‌یابی می‌انجامد. بنابراین، پارسونز قشربندی را رده‌بندی واحدها، برحسب معیارهای نظام ارزش‌های مشترک در یک نظام اجتماعی می‌داند. در هر جامعه انسانی، ارزش‌های مشترک معینی وجود دارد. از آن رو که ارزش‌ها، از نیازهای جامعه برخاسته‌اند و نیازهای اصلی و نخستین همه جوامع، کم و بیش یکسان است، پس ارزش‌های ناشی از آن‌ها در سراسر جهان مشابه‌اند. آن‌چه در جوامع گوناگون مختلف است، رده‌بندی ارزش‌هاست. قشربندی در هر جامعه، ضرورتا نمایشی است از نظام ارزش‌های آن جامعه. پاداش‌ها و مزایای مادی و معنوی که هر شخص یا شغلی در هر جامعه دارد، نتیجه این است که افراد از این نظر متفاوتند. وجود نابرابری‌های اجتماعی

گریزناپذیراست.⁽¹⁾

نظریه دیویس و مور در مورد قشربندی اجتماعی

نخستین نظریه فراگیر در زمینه نابرابری‌های اجتماعی در پارادایم کارکردگرایی، ایده معروف دیویس و مور است که در سال 1945 مطرح شد. این دو نظریه‌پرداز در پارادایم کارکردگرایی قرار دارند که قشربندی را یک پدیده عام و فراگیر و ضروری می‌دانند.⁽²⁾مهم‌ترین نکته‌های نظریه دیویس و مور به شرح زیراست:

 4. در چنین دوره‌ای، افراد باید بدانند که در آینده موقعیت‌های گوناگونی به دست خواهند آورد؛ در نتیجه هر فعالیتی، پاداشی ویژه را در

پی خواهد داشت؛ یعنی دسترسی نابرابر به منابع کمیاب و پاداش‌های مورد انتظار.

6 . بنابراین، نابرابری اجتماعی، پدیده‌ای ضروری برای بالا بردن سطح اجتماعی است.⁽¹⁾

دیدگاه ترکیب گرایی

هواداران این مکتب معتقدند که مکتب‌های مختلف جامعه‌شناسی در اصل همه صحیح بوده‌اند و هر کدام بخشی از واقعیت‌ها را بیان کرده‌اند، ولی جوامع به اندازه‌ای پیچیده شده‌اند که باید ترکیبی از اصول را برای قشربندی اجتماعی به کار برد.

از نظر ترکیب‌گرایان برای شناخت نابرابری و قشربندی اجتماعی باید با دیدی فراگیرتر و بازتر به مسئله قدرت تضاد پرداخت با شناخت تضادها و برخوردها می‌توان نابرابری و استثمار در جامعه را کاهش داد.

نظریه لنسکی

لنسکی تلاش خود را در زمینه قشربندی اجتماعی گامی در راستای رسیدن به نظریه‌ای ترکیبی می‌داند. او با ترکیب دو دیدگاه کارکردی و تضاد پایه بحث خود را چنین آغاز می‌کند که نابرابری تا اندازه‌ای گریزناپذیراست؛ زیرا انسان‌ها از نظر کوشش، توانایی، هوش و چیزهایی مانند این با یکدیگر متفاوت‌اند، ولی این تفاوت‌ها بدان معنا نیست که افراد نتوانند گرایش‌های دگرخواهانه داشته باشند. انسان‌ها می‌توانند با داشتن تفاوت‌هایی با یکدیگر به صورت تعاون زندگی کنند.

از دید لنسکی، دسترسی متفاوت به قدرت، سبب نابرابری در امتیاز مادی می‌شود. قدرت و امتیاز برای افراد و یا گروه‌ها وجهه اجتماعی را به وجود می‌آورند.⁽¹⁾

ویژگی آشکار نظریه لنسکی این است که وی نابرابری را چند بعدی می‌بیند و افراد و گروه‌ها را براساس قدرت، امتیاز مادی و وجهه رده‌بندی می‌کند. و طبقه را به معنای یک بعد نابرابری به کار برده است و بیان می‌کند که انواعی از نظام‌های طبقاتی وجود دارد: طبقه‌های مالک، طبقه‌های تحصیلی، طبقه‌های قومی، طبقه‌های مذهبی و...⁽²⁾

نظریه دارندورف

رالف دارندورف براین باور است که کارکردگرایان اهمیتی به واقعیت‌های برخورد اجتماعی نداده‌اند. از دید دارندورف، می‌توان نکته‌های مثبت هر دیدگاه را گرفت و با هم در آمیخت. وی باور دارد که هنوز هم تضاد و برخورد، واقعیت اساسی زندگی اجتماعی را رد می کند. وی بر این باور است که تنها مسئله مالکیت نیست که طبقه‌ها را از هم جدا می‌کند. در جوامع سرمایه‌داری این مدیران هستند که قدرت واقعی را در دست دارند. در اصل، روابط اقتداری رو به گسترش را در شرایط گوناگون و پیچیده تعیین‌کننده می‌داند. پس طبقه‌ای براساس اقتدار و برخورد در نتیجه داشتن اقتدار در زمینه‌های گوناگون به وجود می‌آیند و نه تنها در چارچوب مسایل اقتصادی. در هر نهاد و یا مؤسسه دارای پایگاه، روابط اقتداری در نتیجه روابط برخوردی وجود دارد.⁽¹⁾

دارندورف به چهار نوع نابرابری در جامعه اشاره می‌کند:

دارندورف تأکید می‌کند که منظور از نابرابری، بیش‌تر نکته چهارم است.

دارندورف به درستی تأکید می‌کند که از آغاز پیدایش جوامع تاکنون، هیچ جامعه‌ای را نمی‌توان یافت که در آن انسان‌ها از نظر نیاز و امکاناتشان برای ارضای نیازها، برابر بوده باشند.

این برابری و تساوی اساسا امکان ندارد؛ زیرا انسان‌ها به طور طبیعی از نظر توانایی‌های جسمی و فکری باهم متفاوتند و حتی در شرایط یکسان از محیط و طبیعت به طور متفاوت بهره‌برداری می‌کنند.⁽¹⁾

دارندورف به آینده نابرابری خوش‌بین است. وی باور دارد که نابرابری به صورت جزء نهادی جامعه در آمده، ولی دولت نقش اساسی در کاهش نابرابری خواهد داشت. فرصت‌های تحصیلی نیز سبب کاهش نابرابری‌های اجتماعی می‌شود. به نظر او به جای تلاش برای توزیع عادلانه ثروت باید افراد را برای به دست آوردن فرصت‌های مناسب آزاد گذاشت.⁽²⁾

نظریه گیدنز

آنتونی گیدنز با آگاهی از نظریه‌های کارل مارکس، ماکس وبر و دورکیم، نظریه ساختی شدن خود درباره طبقه‌های اجتماعی را به شیوه‌ای عرضه کرده که یک دیدگاه جامع ترکیبی از آن به وجود می‌آید. از دید او، نظام طبقاتی دو طبقه‌ای (بورژوا در برابر پرولتاریا) شیوه‌ای کاملاً انتزاعی است؛ به گونه‌ای که بسیاری از طبقه‌های بینابینی را به فراموشی می‌سپارد. وی باور دارد که پایه تفاوت‌های طبقاتی، داشتن و یا نداشتن ابزارهای تولید است.

هم‌چنین باور دارد که طبقه‌ها در اثر و تفاوت‌های قدرتی گروه‌ها در بازار سرمایه‌داری نیز پدید می‌آیند.

در چارچوب اقتصادی، سرمایه‌داران نسبت به کارگران قدرت بیش‌تری دارند؛ زیرا دارای حق مالکیت ابزارهای تولیدند؛ در حالی که کارگران تنها حق دارند نیروی کار خود را بفروشند. در این‌جا گیدنز، حق سومی را نیز یادآور می‌شود و آن حق تملک مهارت‌ها و صلاحیت تحصیلی است. از دید آنتونی گیدنز، این سه حق؛ یعنی مالکیت، تحصیل یا مهارت و نیروی کار، سه پدیده اساسی در ارتباط با ساخت سه گانه طبقاتی در جوامع پیشرفته هستند. طبقه بالا کنترل‌کننده مالکیت ابزارهای تولید است. طبقه متوسط، بدون تملک ابزارهای تولید، صاحب مهارت‌ها و تحصیلات ویژه‌ای است که آن را در بازار مبادله می‌کند.

طبقه پایین یا طبقه کارگر نیز تنها نیروی کار خود را در بازار می‌فروشد.⁽¹⁾

از دید گیدنز، روابط طبقاتی سرمایه‌داری، تنها نمونه سلطه یا استثمار در جامعه نیست. بسیاری از شکل‌های استثمار ارتباطی با سرمایه‌داری یا تقسیم  طبقاتی ندارند.

سلطه و استثمار را می‌توان در دیگر روابط متقارن (میان کشورها، گروه‌های قومی و جنس‌های مخالف) دید.

به دیگر سخن، در جوامع امروزی، می‌توان گستره‌ای پهناور از نابرابری‌ها را دید. از دید وی، هرچه می‌گذرد، با گسترش نظام اقتصاد جهانی، هم شناخت و هم از میان بردن نابرابری، دشوارتر خواهد بود.⁽¹⁾

نتیجه گیری

در این فصل، نخست قشربندی اجتماعی تعریف شده است و سپس ابعاد و شاخص‌های نابرابری اجتماعی ارایه شده و در پایان نیز نظریه‌های مارکسیستی، وبری و نظریه‌های مربوط به مکتب‌های کارکردگرایی و تضاد بیان شده است. هدف از این بخش، آشنایی مختصری با دیدگاه‌های مختلف جامعه‌شناسان در زمینه قشربندی اجتماعی بوده است.

نظریه‌هایی که تاکنون عنوان شده‌اند، هر کدام به نوعی کمبود داشته‌اند. به همین دلیل، ما نمی‌توانیم هیچ یک از آن‌ها را به طور کامل بپذیریم. برای نمونه، کارکردگرایی که وجود هرگونه نابرابری را توجیه می‌کند؛ یا در دیدگاه مارکس وجود نابرابری را به علت تضاد میان کارگر و کارفرما می‌داند، هر کدام به گونه‌ای نقص دارند. ازاین‌رو، بحث اصلی ما بررسی وضعیت قشربندی اجتماعی از دیدگاه اسلام است که در مورد آن مباحث کاملی مطرح خواهد شد.

بخش سوم: قشربندی اجتماعی از دیدگاه اسلام

اشاره

پرسش ها

رابطه دین و قشربندی اجتماعی

اشاره

مقصود از این بحث، بررسی چگونگی وضعیت افراد دین‌دار و غیر دین‌دار است؛ یعنی نخست بررسی این‌که دین و دین‌داری در ثروتمند شدن و پس از آن در عدالت و عدالت‌پروری چه نقشی دارند و آیا ثروتمند شدن از طریق پای‌بندی به اصول دینی، به نابرابری‌های اجتماعی می‌انجامد یا خیر؟

صرف‌نظر از تفسیرهای ماتریالیستی و یک سویه که دین را زاییده ناتوانی انسان در فهم تاریخ و فرایندهای آن، لنگرگاهی برای فرار از دنیای خشن و بی‌احساس زندگی روزمره، توجیهی برای نابرابری‌های ثروت و قدرت، جلوه‌ای از روح جمعی و... معرفی می‌کند، گرایشی در جامعه‌شناسان دین وجود دارد که بین تفسیرها و باورهای دینی با عقاید

دنیایی، الگوهای فرهنگی، نظام اجتماعی، قشربندی اجتماعی، شرایط زندگی و... در زندگی پیوند و ارتباط متقابل برقرار کنند.

اُدی در زمینه گرایش‌های دینی و قشربندی اجتماعی می‌نویسد:

«شرایط زندگی بر گرایش‌های دینی انسان‌ها اثر می‌گذارد و شرایط زندگی نیز به طور قابل توجهی با واقعیات قشربندی در تمام جوامع مرتبط است.»

اتیزن به گرایش اقشار پایین جامعه به دین اشاره کرده و معتقد است که تمایل دینی طبقات پایین کم‌تر «این دنیایی» است و بیش‌تر دینی و قدسی است. از طبقات پایین، آنان که دینی‌اند، دین قسمت بیش‌تری از زندگی آن‌ها را در مقایسه با اشخاص مرفه‌تر پر می‌کند.⁽¹⁾

وبر معتقد به ارتباط میان تعیّن دینی سلوک زندگی و اخلاق اقتصادی، تأثیر گرفتن شیوه زندگی دینی از عوامل اقتصادی و سیاسی و تفاسیر مجدد از دین منطبق با نیازهای اجتماعات دینی است و اظهار می‌کند که تعیّن دینی سلوک زندگی، تنها یکی از عوامل تعیین‌کننده اقتصادی است. شیوه زندگی دینی نیز به نوبه خود عمیقا متأثر از عوامل اقتصادی و سیاسی است که در یک محدوده جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی و ملی عمل می‌کند. وبر معتقد است ما نمی‌توانیم تمام این وابستگی‌ها را نشان دهیم؛ تنها می‌توانیم عناصر جهت‌دهنده‌ای از سلوک زندگی آن اقشار اجتماعی را که اخلاق

عملی ادیان خود را به شدت متأثر می‌کنند، نشان دهیم.⁽¹⁾

الف) وجود احساسات و التهابات شدید دینی، به ویژه در مراسم گوناگون.

ب) در میان توده‌های مذهبی، دین قسمت زیادی از زندگی آن‌ها را اشغال می‌کند.

ج) دین این قشر، ماوراءالطبیعی‌تر و قدسی‌تر است.

 در تمایل قشر پایین به پیوستن به دسته‌ها و شرکت در مراسم غیررسمی دینی است که به تفسیر بعضی از جامعه‌شناسان دین، نوعی تقابل با دین خواص است.

د) تمایل به دین نجات.

ه ) گرایش به تجربه ملموس از دنیای قدسی به صورت معجزات، کرامات، جادو و افسون‌گری و...⁽²⁾

در مجموع می‌توان تمایلات دینی اقشار پایین جامعه را در موارد زیر جمع‌بندی کرد:

در مطالعات جامعه‌شناختی دینی، به طور کلی عقیده بر آن است که بین وضعیت و پایگاه اقتصادی، اجتماعی و گرایش‌های دینی رابطه‌ای وجود دارد، همان گونه که بین خرده فرهنگ‌ها و گروه‌های مختلف جامعه رابطه وجود دارد. ازاین‌رو پیوندی بین گرایش‌های دینی و خرده فرهنگ‌های

جامعه برقرار است.⁽¹⁾

دیدگاه اسلام درباره نابرابری های اجتماعی

در این قسمت می‌کوشیم نخست یک شمای کلّی از دیدگاه اسلام درباره نابرابری‌های اجتماعی مطرح شود، تا در آغاز خواننده با مباحث کلی آشنا شود. سپس دیدگاه رهبران و متفکران اسلامی بررسی خواهد شد.

اسلام دینی است که با از میان بردن تضادهای نژادی، روابط و تفاهم را میان طبقات اجتماعی برقرار کرده و جز تقوا و فضیلت معنوی هیچ چیز را عامل تقدم و برتری به شمار نیاورده است. تعلیمات اسلام طوری است که مزیت و امتیازی میان مسلمانان قرار نداده است، همه و همه با یکدیگر برادر و برابرند.

 امام رضا علیه‌السلام در برابر مبالغه‌گویی‌های «زیدالنار» که برای سادات موقعیت استثنایی اثبات می‌کرد فرمود:

پسر نوح، فرزند حقیقی نوح بود، چون بدکار شد و امر خدا را عصیان کرد، پیوند معنویش با نوح بریده شد. به نوح گفته شد، این فرزند تو ناصالح است، ازاین‌رو، نمی‌تواند در ردیف صالحان قرار گیرد، موضوع ما خانواده چنین است، اساس کار پیوند معنوی و عمل صالح است. هر کس خدا را اطاعت کند از اهل‌بیت است، گو این‌که هیچ‌گونه نسبت و رابطه نسبی و جسمانی به ما نداشته باشد و هرکسی گنه‌کار باشد، از ما نیست گو این‌که از اولاد حقیقی و صحیح حضرت زهرا علیهاالسلام بوده

باشد.⁽¹⁾

از نظر اسلام، بشر خانواده‌ای بزرگ است. تنها یک خانواده که آن را خدا از جان واحدی پدید آورده، از آن جان زوجش را آفرید و پس از آن دو، این همه مرد و زن در سراسر زمین پراکنده شدند.

وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوانِکُمْ إِنَّ فی ذلِکَ لآیاتٍ لِلْعالِمینَ. (روم: 22)

و از نشانه‌های خداوند خلقت آسمان و زمین و اختلاف زبان‌ها و رنگ‌های شماست؛ بی‌گمان در این امور نشانه‌هایی برای عالمیان است.

اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها تنها جلوه‌ای از قدرت خداست و مایه برتری یا امتیاز نمی‌شود. از دیدگاه اسلام این گونه برتری یا امتیاز، منافی با فرمان خداست؛ زیرا او ما را به عشق و برادری همگانی فراخوانده است... در مقام عبادت همه افراد در پیشگاه خدا یکسانند و عرب بر عجم، هیچ برتری ندارد و تنها ملاک برتری، پاکی و تقواست... در جامعه نیز با همه افراد به طور یکسان رفتار می‌شود، قانون اسلام همگانی است و همه را به یک چشم می‌نگرد و فرصت‌های کار و کوشش و تأمین نیازمندی‌های شخصی نیز برای همه یکسان در نظر گرفته می‌شود.

«آن‌چه قرآن درباره اختلاف موجود میان افراد گفته، بر این اساس است که هر فردی را می‌باید، نخست از فرصت عادلانه و به جایی بهره‌مند

ساخت. از آن پس، اگر اختلافی بین افراد مشاهده شد بازگشت به اموری طبیعی دارد نه آن که ناشی از محرومیت‌های ظالمانه اجتماع باشد. اسلام به هیچ وجه نمی‌پذیرد که موضوع استعدادهای افراد یا موقعیت‌های اجتماعی‌شان تشکیل دژی دهد که این افراد در آن براساس نژادگرایی یا هر گونه امتیاز دیگری برای خود گروه‌هایی تشکیل دهند، آن‌گاه به ستمگری علیه بقیه افراد جامعه دست بیالایند و این پراکندگی عمیق را چون میراث به نسل‌های آینده انتقال دهند.»⁽¹⁾

اسلام برای ایجاد وحدت اسلامی میان تمام مسلمانان از سیاه و سفید، عقد اخوت و برادری برقرار کرد: «اِنَّما المُؤمِنُونَ اِخْوَةَ؛ همانا مؤمنان برادرند» (حجرات: 10).

تمام انسان‌ها، در قرآن فرزند یک مرد و زن معرفی شده‌اند که به صورت قبیله‌ها و خانواده‌های زیادی در می‌آیند، هیچ یک از افراد این خانواده بر دیگری ترجیحی ندارد، جز آن که نیکویی کند و صلاح و پرهیزکاری از خود نشان دهد.⁽²⁾

یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوبًا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ. (مؤمنون: 52)

ای مردم ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و به شکل دسته‌ها و قبیله‌هایتان درآوردیم تا همدیگر را بشناسید، همانا گرامی‌ترین شما در نزد خدا باتقواترین

شماست.

 یکی از دلایل گوناگونی انسان‌ها، آزمایش است. قرآن می‌فرماید:

وَ لَوْشاءَاللّهُ لَجَعَلَکُمْ اُمَةً وَ لکَنْ لِیَبْلُوَکُمْ فیما آتاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الخَیْراتِ. (مائده: 48)

و اگر خدا می‌خواست شما را یک ملت تنها قرار می‌داد، ولی می‌خواهد شما را بر آن چه داده آزمایش کند. پس در نیکی‌ها سبقت بگیرید.

با در رسیدن وحی آسمانی قرآن و جنبش اجتماعی اسلام، اوضاع به کلی دگرگون شد.

آفریدگار، اراده کرده بود که با این نهضت، به طبقات محکوم، محروم و ستم‌زده نعمت گران بخشد و آنان را به این مایه هدایت کند و حق حاکمیت و مالکیت و دین‌پذیری آزادانه عطا کند.⁽¹⁾

وَ نُریدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَی اَلَّذینَ اسْتُضعِفُوا فیِ الاَرْضِ وَ نَجعَلَهُم اَئمَةً وَ نَجعَلَهُم الوارِثین. (قصص: 5)

اراده کرده‌ایم به طبقات محکوم و محروم و ستم‌زده، نعمتی گران بخشیم و ایشان را به حق حاکمیت و پیشوایی نائل آوریم و از حق مالکیت و میراث‌بری بهره‌مند سازیم و به منزلت و مقامی شایسته بنشانیم.

متفکران اسلامی معتقدند جامعه تبعیض، جامعه‌ای است که در آن رابطه انسان‌ها براساس استعمار و استثمار است؛ یعنی بهره‌کشی جبری و زندگی افرادی به حساب کار و زحمت افراد دیگر.

«انسان با تحمیل اراده و بسط سلطه خود، دیگری را در راه برطرف

کردن نیازمندی‌های خویش به کار اندخته و از محصول کار او به نفع خویش استفاده می‌کند.»⁽¹⁾

 «به نظر متفکران اسلامی، یک جامعه ظالم (تبعیضی) نظامی است که همه ابعادش در غیر مواضعی باشد که برای رشد، بهره‌وری و رستگاری انسان‌ها، دارای کارآمدی است و یک فرد ظالم، کسی است که استعدادها و امکانات خود را در جهتی که خدا تعیین کرده، یعنی برای رسیدن خود و جامعه به کمال، به جریان نمی‌اندازد و برعکس، در جهتی که خدا نفی کرده و بر خلاف رشد فردی و جمعی، امکانات خود را بسیج می‌کند.»⁽²⁾

چنین بیان شده که توزیع نابرابری ثروت و قدرت در جوامع، سبب اختلاف در کارکرد جامعه می‌شود. ثروتی که در راه بهروزی خلق به جریان نیفتد، در دست ستمگر، خود به خود، بی‌ثمر می‌شود.

افزون براین‌که این ثروت کارایی خود را در رستگاری و بهروزی همگان از دست می‌دهد، ستمگران نیز با جریان انداختن قدرت مادی خود، برای استضعاف مردم، از رشد و ثمربخشی آن‌ها جلوگیری می‌کنند. چنین ادعا شده که این توزیع نابرابر ثروت و قدرت، به پیدایش رحمت می‌انجامد. پس نابرابری قدرت و ثروت، تا گامه‌ای مشخص دارای عملکرد است و سبب درهم ریختن نظام و انتقال جامعه به گامه‌ای فراتر می‌شود. به دیگر سخن، کارکرد جبری تقسیم نابرابر ثروت و قدرت در جامعه، نابودی

نظام ظلم و انتقال جامعه به گامه‌ای فراتراست.⁽¹⁾

در جامعه‌شناسی اسلامی، اسلام آن بخشی از تفاوت‌های طبیعی و جبری که اراده آدمیان در پیدایش، تقویت، تضعیف و نابودی آن‌ها تأثیری ندارد را به عنوان  اموری می‌پذیرد که نه تنها وجود دارند، بلکه باید وجود داشته باشند.

اسلام، تفاوت‌های فرهنگی، اختیاری و اجتماعی که مستند به تلاش و توزیع عادلانه نباشد را نپذیرفته است و آن‌ها را نتیجه اختیار خود انسان‌ها می‌داند. اسلام، تفاوت‌های اجتماعی را ـ که در عوامل طبیعی و جبری ریشه دارند و از فرهنگ و نظام ارزشی مردم تأثیر می‌پذیرند و خارج از اراده خود فرد و خواست جامعه ـ قابل رفع نمی‌داند، ولی برای تضعیف و کاهش آن‌ها توصیه‌هایی ارایه می‌کند.

به دیگر سخن، از دیدگاه اسلامی، بخشی از تفاوت‌های اجتماعی که از تفاوت‌های طبیعی و جبری سرچشمه می‌گیرد، نه از میان برداشتنی است و نه جای «باید و نباید» دارد. و بخشی دیگر که زاییده نظام ارزشی و فرهنگ مردم است و از اختیار خود فرد و گرایش‌ها و خواسته‌های جامعه نیز تأثیر می‌پذیرد، مشمول «باید و نباید» و توصیه و تکلیف است. اسلام وجود تفاوت‌های اجتماعی را کمابیش می‌پذیرد و بر آن نیست که همه آن‌ها را از میان بردارد و تمامی آدمیان را از نظر مادی و اقتصادی یکسان کند، ولی نمی‌پذیرد که محرومان، روز به روز محروم‌تر شوند و متنعّمان دم به دم

متنعّم‌تر، بلکه در پی رفع اختلافات فاحش موجود نیز برمی‌آید.⁽¹⁾

اسلام، نابرابری در جوامع را نمی‌پذیرد؛ (البته تفاوت هایی را که به اراده انسان مربوط است و حد و بقای آن به اختیارات انسان است) زیرا آیینی است که بدون کوچک‌ترین تبعیضی همه افراد را به یک راه فرا خوانده و تمامی اقشار جامعه اعم از حاکم و محکوم، امیر و مأمور، رییس و مرئوس، آزاده و بنده، زن و مرد، غنی و فقیر و کوچک و بزرگ در اسلام دارای یک موقعیت‌اند که قانون در حق همگان یکسان اجرا می‌شود.به طوری که متناسب با اختیارات افراد و توانایی‌های آن‌ها قانون اجرا می‌شود. البته برابر موازین اسلامی باید شرایط و زمینه برای تمامی اقشار جامعه مهیا باشد و معیار قانون در اسلام حق می‌باشد.

جامعه‌شناسان اسلامی، معتقدند که در جوامع غیر اسلامی دارای تبعیض، پدیده‌هایی وجود دارند که سبب نابرابری اجتماعی شده‌اند. در جوامعی که آموزه‌ها و ارزش‌های اسلامی حاکم است، هرچه تفاوت‌های اجتماعی وجود دارد، نابرابری اجتماعی که ناشی از استثمار انسان‌ها به وسیله گروه‌های خاصی است، بی‌رنگ خواهد شد.⁽²⁾

کسی که تنها بُعد زیاده‌طلبی وی فعال شده، در هر شرایطی به تجاوز و انزواطلبی دست خواهد زد. چنین کسی، چه غنی باشد، چه فقیر، از تجاوز

کردن پروایی نخواهد داشت. در برابر، کسی که بُعد عدم تجاوز در او شکوفا شده باشد، اگر ابزار تجاوز را هم داشته باشد، به تجاوز دست نمی‌یازد. پس ریشه تجاوز در ابزار نیست، بلکه در گرایش انسان است.

هواداران جامعه‌شناسی جدید اسلامی، با تکیه بر آیه‌های قرآنی معتقدند روش استیلای زراندوزان، زورگویان و مزدورها بر انسان‌های ضعیف این است که با تحقیر، شخصیت آن‌ها، روحیه خود کم‌بینی را به آنان تزریق می‌کنند. مردم در برابر آن‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: نخست، انسان‌های سالمی که در برابر آن‌ها موضع می‌گیرند و براساس طبیعت نخستین خود رفتار می‌کنند؛ زیرا انسان یک موجود ضد فشار است. دیگر آن دسته از افراد که برخورد نمی‌کنند و خود را با خواری وفق می‌دهند. این گروه انسان‌ها، ناسالم و فاسق هستند. واکاوی قرآن این است که حتی در نظام‌های استکباری، مردم مقصّرند. باید بر روی انسان‌های ضعیف کار کرد، آن‌ها را باید آگاه کرد تا از فسق خارج شوند و قیام کنند.

اسلام هرگز انحصارگری را تجویز نکرده و حتی با آن سخت مخالفت ورزیده است. به دور ماندن از انحصارطلبی، شرط تحقق عدل و قسط است؛ زیرا با منحصر شدن قدرت و ثروت در دست یک عده، جامعه به سمت منافع آن جمع حرکت می‌کند و از مسیر قسط و عدل خارج خواهد شد؛ در حالی که اگر از پیدایش هر گونه انحصار پیش‌گیری شود، قدرت موجود در انسان‌ها به سمت حدّ وسط و روابط منصفانه سیر می‌کند. جامعه‌شناسان جدید اسلامی، براین باورند که انسان‌ها به طور طبیعی نابرابری را به وجود می‌آورند، ولی این نابرابری، همیشگی نیست. آن‌چه در

مورد همه دیدگاه‌های جامعه‌شناسی اسلامی یکسان است، این است که همگی از وجود نابرابری در جوامع آگاهند و آن را اگر در حد تفاوت‌های میان افراد باشد امری طبیعی می‌دانند، ولی چنانچه به شکل سلطه گروهی بر گروه دیگر باشد آن را روا نمی‌دانند.⁽¹⁾

«جامعه‌شناسان اسلامی با توجه به نظام اجتماعی ظالم، چندین طبقه و قشراجتماعی برگرفته از آیه‌های قرآنی فهرست می‌کنند. نخست «مترفان» یا قدرتمندان اقتصادی هستند که دارای امکانات مالی و کارگزاران زیادی می‌باشند که مجری اوامر و تابع آن‌ها هستند، ملاک طبقه‌ای آنان مال (ثروت) و اولاد (فرزندان) یعنی ابزار به دست آوردن ثروت و عوامل ایجاد و حفاظت از ثروت و وسیله تفاخر می‌باشد. این طبقه در بهره‌وری از ثروت، شیوه هایی خودکامه را به کار می‌بندند.»⁽²⁾

 این‌ها با حفظ پایگاه ثروت، به ساختار سیاسی هم وارد می‌شوند و گروه سیاست‌مداران را در دامان خود و برای حفظ منابع خود می‌پرورند. در هر جامعه منحط، هر اندازه سقوط شدیدتر می‌شود، مترفان نیز بال و پر بیش‌تری می‌گیرند.

طبقه بعدی «مبلغان مذهبی» هستند که خود به دو قشر تقسیم می‌شوند: 1. مذهبیان طاغوت‌گرا؛ 2. مجریان واقعی دین.

غارت و چپاول مردم و طرح باورها و ارزش‌های فاسد بازدارنده از راه حق و تخدیر توده‌ها متهم می‌کند. اینان را مذهبیان طاغوت‌گرا هم نامیده‌اند.

طبقه بعدی، برگزیدگان سیاسی هستند که ساخت سیاسی جامعه را تشکیل می‌دهند. این گروه، دارای قدرت تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی برای دیگر مردم هستند و قدرت اجرایی را نیز در دست دارند. اینان را مستکبران یا ملأنیز نامیده‌اند.

«مفهومی که در بحث قشربندی در دیدگاه جامعه‌شناسان اسلامی به کار رفته واژه مستضعف است. این‌ها براین باورند که قرآن کریم، برای واژه مستضعف بار عاطفی و ارزشی مثبتی قائل نیست و هرگز مستضعفان را از این نظر که مستضعف هستند نمی‌ستاید. از دیدگاه قرآن کریم، مستضعفان ممکن است کافر، ظالم، گمراه، بزهکار و جهنمی باشند و یا ممکن است مؤمن، عادل و دادگر باشند. تنها گروه دوم (مؤمن، عادل و...) مورد ستایش قرآن کریم هستند. به عبارت دیگر، از دیدگاه قرآن، مستضعف بودن دارای ارزش مثبتی نیست، بلکه مؤمن و عادل بودن ارزش مثبت دارد. مستضعف از نظر بار معنایی برابر با فقیر، مسکین و محروم نیست. مستضعف مفهومی در چارچوب مسایل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است، اما فقیر، مسکین و

محروم مفاهیمی در زمینه اقتصادی و معیشتی هستند».⁽¹⁾

در برابر مستضعفان، گروه مستکبران قرار دارند که عبارتند از خودبین‌ها، نژادگرایان و خودبزرگ‌بین‌ها. هنگامی که در یک نظام اجتماعی فساد اخلاقی و اعتقادی، نابرابری طبقاتی و سلطه قدرت‌های سیاسی به وجود آمده باشد و همه نهادهای آن کارایی خود را در رشد مردم از دست داده باشند، «نذیر» ظهور می‌کند. نذیر، رهبری است که ادامه دهنده رسالت تاریخی انبیاست. او در شرایط نابهنجار اجتماعی ظهور و مردم را از موقعیت خودشان آگاه می‌کند. گروهی از جامعه‌شناسان اسلامی براین باورند که با استفاده از کلام قرآن و احادیث می‌توان مشخص کرد که افراد انسانی در جوامع به چند گروه و قشر تقسیم می‌شوند؛ برای نمونه، بیان می‌کند که آزادی انسان بر سر دو راهی، احساس مسئولیت و خودخواهی او را در یک گروه ویژه دسته‌بندی می‌کند. هر انسانی که احساس مسئولیت اختیار کرد، قرآن او را مؤمن می‌خواهند و اگر خودخواهی را برگزیند، او را فاسق و کافر می‌نامد. «مفاهیمی چون «قوم یعقلون»، «قوم یتفقهون» و «اولی‌الالباب» به احساس مسئولیت برمی‌گردد و تعبیراتی مانند فاسقان، کافران و ظالمان همه ناشی از این است که انسان در برابر احساس مسئولیت «خودپسندی» را برمی‌گزیند».⁽²⁾

 در یک تقسیم‌بندی دیگر، با استفاده از کلام حضرت علی علیه‌السلام در

نهج‌البلاغه، انسان‌ها از نظر مرام و هدف و بینش فکری و اخلاص در زندگی به 4 طبقه تقسیم شده‌اند:

از نظر جامعه شناسان اسلامی، معنا و مفهوم قرار گرفتن در یک پایگاه طبقاتی این نیست که انسان یک شیوه تفکر و سلیقه ثابت داشته باشد. هم‌چنین اگر شیوه تفکر و سلیقه خاصی برای افراد وجود داشته باشد، بدان معنا نیست که حتما در پایگاه اجتماعی ویژه‌ای قرار خواهد گرفت. به دیگر سخن، در پیچیدگی‌های جامعه و روابط افراد با یکدیگر، پایگاه طبقاتی،

شیوه تفکر و سلیقه، تأثیراتی رویارویی بر یکدیگر می‌گذارند.⁽¹⁾

دیدگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره نابرابری های اجتماعی

1400 سال قبل، یعنی در قرن ششم میلادی، ندایی از درون شبه جزیره عربستان بلند شد که تمام دنیا را متوجه خود کرد. این ندا، ندای محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیغمبر گرامی اسلام بود که مردم را به راستی و درستی، برادری و صلح جهانی فرا می‌خواند و آن‌ها را از پراکندگی‌ها و تشتت‌های خانمان‌برانداز برحذر می‌داشت.

جهان آن روز، در تاریک‌ترین قرون به سر می‌برد. اختلافات طبقاتی و برتری‌های نژادی شکاف‌های عمیقی در میان اجتماع به وجود آورده و مردم را در فاصله زیادی ازهم نگه داشته بود.

در آیه 15 سوره شوری، به صراحت هدف مأموریت پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، برقراری عدالت در بین مردم بیان شده است.

«اُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیَنَکُم؛ من مأمورم در میان شما. به عدل و داد رفتار کنم».

هم‌چنین در آیه 135 سوره نساء نیز بر مأموریت مؤمنان برای برپایی قسط تأکید شده است:

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، کاملاً به عدالت قیام کنید.

«ندای حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، که در حقیقت جوهر تعلیمات اسلام بوده، جهانیان را به فرو گذاردن تشتت هایی که باعث جنگ و اختلاف بود دعوت نمود و از عصبیت‌های قبیلگی و تفوق نژادی باز داشت و آن‌ها را به

سوی یک وحدت جامع انسانی سوق داد. مقیاس‌های باطلی را که میزان سنجش عظمت و شرافت قرار گرفته بود، بر هم زد و مقیاس عظمت و میزان برتری را تنها علم و تقوا قرار داد و با این اصلاح روحی و فرهنگی، اختلاف طبقاتی و امتیازات نژادی و حکومت‌های ملوک الطوایفی و تفوق غنی بر فقیر و سفیدپوست بر سیاه‌پوست را باطل ساخت و هیچ‌گونه فرقی بین سیاه پوست و سفیدپوست نگذاشت و همه را با یک چشم نگریسته و در مقابل قانون یکسان دید...»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حجه‌الوداع خطاب به مردم فرمود:

«ایها الناس! پروردگار همه مردم یکی است، پدر همه مردم یکی است، همه‌تان فرزند آدم هستید، آدم هم از خاک آفریده شده است، جایی باقی نمی‌ماند که کسی به نژاد خویش به نسبت خودش، قومیت خودش افتخار بکند. همه از خاک هستیم، خاک که افتخار ندارد، پس افتخار به فضیلت‌های روحی و معنوی است، به تقواست، ملاک فضیلت فقط تقوا است و غیر از این چیز دیگری نیست.»⁽²⁾

هم‌چنین امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید:

لَنْ تُقَدَّسَ اُمَّةٌ حتی یُؤخَذَ لِلضّعیف فیها حَقّهُ مِنَ القَوِّیَ غَیْرَمُتَعَ.⁽³⁾

هیچ ملتی به مقام قداست نمی‌رسد، مگر آن‌گاه که افراد ضعیفش بتوانند بدون

لکنت زبان حقوقشان را از اقویا مطالبه کنند.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این زمینه می‌فرماید:

اِنَّ اللهَ یَکرهُ مِن عبدهِ اَن یَراهُ مُتَمیَّزا بَینَ أصحابِه.⁽¹⁾

خداوند دوست نمی‌دارد که بنده‌ای را ببیند در میان بندگان دیگر که برای خود امتیاز قائل شده است.

«پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با تبعیضات نژادی و قومی و قبیله‌ای مخالف بود و این مسئله را در عمل نیز نشان داد. برای نمونه بلال را که سیاه‌پوست بود، برای اذان گفتن فرستاد، یا روزی دستور داد که دختری را به یکی از موالی دهند.

 باید توجه کرد که در عربستان سه چیز نشان ضعف منزلت اجتماعی به شمار می‌آمد؛ یکی عجم بودن، دوم غلام بودن و سوم سیاه بودن و بلال هر سه را داشت.

در عین حال حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بلال را مؤذن خود کرد. مؤذن در اسلام یعنی کسی که با صدای بلند دیگران را به عبادت دعوت کند. وقتی طبقه محروم جامعه دیدند که یک فرد سیاه‌پوست مردم را به سوی اسلام می‌خواند، نیرو گرفتند.»⁽²⁾

«این موضوع برای این بود که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خواست عملاً کاخ پوشالی برتری‌های قومی را واژگون کند و به این معنا بود که بلال سیاه

پوست باید پا بر فرق اشراف مکه گذارد و باد کبر و نخوت را از دماغ آن‌ها بیرون کند. همین بلال سیاه پوست در اثر ایمان و تقوا به مقامی رسید که به فرمان پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گردنکشان متخلف از قانون را مجازات می‌کرد و زمانی که آن حضرت شنید ابوذر غفاری، بلال را به عنوان مادر سرخ خطاب کرده است بر آشفت و به او فرمود: بدان تو جز با عملت از سیاه‌پوست و سرخ‌پوست برتر نیستی.»⁽¹⁾

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مکه خطبه‌ای خواندند که گواه این مطلب است که در آیین اسلام، نژاد پرستی و نابرابری‌های ناعادلانه محکوم است:

«ای مردم! خداوند از شما ننگ جاهلیت و تفاخر به پدران و نیاکان را زدود. مردم دو گروه بیش نیستند، نیکوکار و با تقوا و ارزشمند نزد خدا و یا بدکار و شقاوتمند و سپس در پیشگاه حق، همه مردم فرزند آدمند و خداوند آدم را از خاک آفریده...»⁽²⁾

 و نیز در حدیث دیگری، از آن حضرت آمده است:

«خداوند نه به وضع خانوادگی و نه به نسب و نه به اجسام و نه به اموالتان می‌نگرد،  بلکه نگاه به دل‌های شما می‌کند. کسی که قلب صالحی دارد، خدا به او لطف و محبت می‌کند، شما همگی فرزندان آدمید و محبوب‌ترین شما نزد خدا باتقواترین شماست.»⁽³⁾

اسلام با «عصبیت جاهلیت» در هر شکل و صورت مبارزه کرده است تا

مسلمانان جهان را، از هر نژاد و قوم و قبیله به زیر پرچم واحدی گرد آورد. نه پرچم قومیت و نژاد و نه پرچم غیر آن؛ زیرا اسلام هرگز این دیدگاه‌های تنگ و محدود را نمی‌پذیرد و همه را موهوم و بی‌اساس می‌شمرد.⁽¹⁾

و هم‌چنین پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

«والناسُ کاسْنانِ المشط؛ مردم مثل دندانه‌های شانه هستند و همه با هم برادرند».⁽²⁾

روزی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در پاسخ صحبت‌های سلمان، رو به جماعتی که همه از قریش بودند، فرمود:

ای گروه قریش خون یعنی چه؟ نژاد یعنی چه؟

در سیره نبوی، هرگونه کوشش و عادتی که بتواند منشأ تفاوت‌های بیجا در حقوق شود، باطل به شمار می‌آید. که سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهگویای این مطلب است. ایشان فرمود:

اِنَّ رَبَّکُمْ واحِدَةٌ و اِنَّ اَباکُمْ واحِدٌ، کُلُّکُم مِنْ آدَمَ و آدَمُ مِن تُراب.

همانا پروردگار شما یکتاست. هم‌چنین پدر شما یکی است و همه شما از آدم و آدم از خاک است.

 «نسب افتخارآمیز هر کس، دین اوست. مردانگی هر کس عبارت است از خلق و خو و شخصیت او. اصل و ریشه هر کس، عبارت است از عقل و فهم و ادراک او، چه ریشه و اصل و نژادی بالاتر از عقل!

یعنی به جای افتخار به استخوان‌های پوسیده، به دین و اخلاق و عقل و

فهم خود افتخار کنید.»⁽¹⁾

دیدگاه امام علی علیه السلام در زمینه نابرابری های اجتماعی و اقتصادی

یکی از نقاط محوری اندیشه عدالت حضرت امیر علیه‌السلام، مسئله برابری حقوق است.

حضرت علی علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

ثُمَّ جَعَلَ سُبحانَه مِنْ حُقوقِهِ حُقُوقا افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَی بَعْضٍ فَجَعَلَها تَتَکافَأُ فی وُجُوهِهَا.⁽²⁾

پس خدای سبحان بعضی از حقوق را برای بعضی از مردم واجب کرده و آن حقوق را در برابر هم گذاشت...

بر این اساس، تناسب حقوق در همه وجوه و حالات مختلفش مورد نظر است. هیچ یک از حقوق، پس از اثبات حق و ذی حق نباید بر پایه ناعدالتی باشد. به بیان دیگر، باید هر کسی به اندازه زحمت و تلاش خود حقوق دریافت کند.

حضرت علی علیه‌السلام مسئله برابری را یک اصل کلی و اساسی می‌داند و می‌فرماید:

عدالت بیش از هر چیز دیگر گنجایش دارد که همه را راضی کند. یگانه ظرفیت وسیعی که می‌تواند همه را در خودجمع کند و زمینه رضایت عموم واقع شود، عدالت است. اگر کسی در اثر انحراف طبیعی و در اثر حرص و آز به حقّ خود و حد خود

قانع نباشد و قناعت به حق بر او فشار بیاورد، جور و ظلم به او بیش‌تر فشار خواهد آورد.⁽¹⁾

«انسان نمی‌تواند حق حیات دیگران، ولو جانداران دیگر را، برای آسایش بهتر خودش سلب کند و حقوق آن‌ها را ضایع کند و یا به کیفیتی زندگی کند که محیط زیست را به این بهانه که استفاده از طبیعت حق اوست، تخریب کند.

امام علی علیه‌السلام از بین بردن فقر و محرومیت را از بهترین دستاوردهای عدالت اجتماعی می‌دانست.»⁽²⁾

اختلال در عدالت اجتماعی در حوزه اقتصاد و تمرکز ثروت در دست عده‌ای خاص، در بیش‌تر موارد موجب شکل‌گیری قدرت‌های سیاسی نیز می‌شود. در یک نظام اقتصادی که نابرابری‌های اقتصادی وجود داشته و نظام اقتصادی بیمار باشد، شخصیت انسان به راحتی شکسته می‌شود. چنانچه حضرت امیر علیه‌السلاممی‌فرماید:

تهی‌دست کوچک شمرده می‌شود، سخن وی را نمی‌شنوند و جایگاه او را نمی‌شناسند و یا اگر فقیر راستگو باشد، او را دروغگو می‌پندارند.⁽³⁾

امام علی علیه‌السلام بر شناخت اقشار و طبقه‌های مختلف اجتماعی و ناروا دانستن نژادپرستی و تبعیض و نابرابری‌های اجتماعی تأکید زیادی کرده‌اند. از نظر ایشان، در جامعه، قشرهای مختلف مردم زندگی می‌کنند که هر کدام

نیازمند یکدیگرند. هم‌چنین هر کدام از این قشرها حقی دارند که از سوی خداوند متعال مشخص شده است و همه مردم باید برای اجرای عدالت و حق تلاش کنند.

 امام علی علیه‌السلام در بخشی از نامه خود به مالک می‌فرماید:

ای مالک، بدان که مردم از گروه‌های گوناگونی می‌باشند که اصلاح هر یک جز با دیگری امکان ندارد، و هیچ یک از گروه‌ها از گروه دیگر بی نیاز نیست. از آن قشرها لشکریان خدا و نویسندگان عمومی و خصوصی، قضات دادگستر، کارگزاران عدل و نظم اجتماعی، جزیه‌دهندگان، پرداخت‌کنندگان مالیات، تجّار و بازرگانان، صاحبان صنعت و پیشه‌وران و نیز طبقه پایین جامعه، یعنی نیازمندان و مستمندان می‌باشند که برای هر یک خداوند مهمی مقرر داشته و مقدار واجب آن را در قرآن یا سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تعیین کرده که بیانی از طرف خداست و نگهداری آن بر ما لازم است...

قشر دیگر، طبقه پایین از نیازمندان و مستمندانند که باید به آن‌ها بخشش و یاری کرد.

برای تمام اقشار گوناگون یاد شده، در پیشگاه خدا گشایشی است و همه آنان به مقداری که امورشان اصلاح شود بر زمامدار حقّی مشخص دارند و زمامدار از انجام آن‌چه خدا بر او واجب کرده است نمی‌تواند موفق باشد جز آن‌که تلاش فراوان کند و از خدا یاری بطلبد و خود را برای انجام حق آماده سازد و در همه کارها، آسان باشد یا دشوار، شکیبایی ورزد.⁽¹⁾

امام علی علیه‌السلام از سیمای محرومان و مستضعفان و وضعیت اموال آن‌ها

آگاه است و برابری انسان‌ها در حقوق و بهره‌مندی از مواهب الهی را یک اصل اساسی می‌داند و همواره این موضوع را یادآوری می‌کند.

 آن حضرت در این باره می‌فرماید:

پس خدا را در خصوص طبقات پایین و محروم جامعه، که هیچ چاره‌ای ندارند [و عبارتند از زمین گیران، نیازمندان، گرفتاران و دردمندان]، همانا در این طبقه محروم گروهی خویشتن‌داری می‌کنند و گروهی به گدایی دست نیاز برمی‌دارند.

پس برای خدا، پاسدار حقّی باشی که خداوند برای این طبقه معین فرموده است. بخشی از بیت‌المال و بخشی از غله‌های زمین‌های غنیمتی اسلام را در هر شهری به طبقات پایین اختصاص ده، زیرا برای دورترین مسلمانان همانند نزدیک‌ترین آنان سهمی مساوی وجود دارد و تو مسئول رعایت آن باش».⁽¹⁾

برخی از علل نابرابری و فقر از دیدگاه امام علی علیه‌السلام عبارتند از:

1. ظلم:

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

و ما اَخَذَ اللّه علی العلماءِ أنْ لایُقاروا علی کِظَّة ظالم و لاشَغبِ مظلومٍ.⁽²⁾

خداوند متعال از دانشمندان پیمان گرفته است که در برابر برخورداری و پرخوری ظالمان و ستمگران و رنج و محنت ستمدیدگان و مظلومان ساکت ننشینند.

در این بیان نورانی دو گونه ویژگی دیده می‌شود: پرخور و برخوردار؛ گرسنه و محروم. اولی ظالم است و دومی مظلوم. بنابراین، از تقارن این دو آشکار می‌شود که فقر دسته دوم (مظلومین) به علت ظلم دسته اول است.

ظلم اقتصادی افراد برخوردار و سرمایه‌دار به افراد محروم، این است که آن‌ها را از حقوقشان محروم کنند. امام علی علیه‌السلام در روایت دیگر در این زمینه می‌فرماید:

ان اللّه سبحانه فرض فی اموال الاغنیاء اقوات الفقراء فماجاع فقیر الابما منع غَنیٌّ و اللّه ـ تعالی جده ـ سائلهم عن ذلک.⁽¹⁾

خداوند سبحان قوت فقیران را در اموال افراد غنی و بی‌نیاز قرار داده است، پس هیچ فقیری گرسنه نمانده است، مگر این‌که غنی ای او را از حق خودش محروم کرده است. البته که خدای متعال از توانگری بازخواست خواهد کرد.

در این روایت نورانی به خوبی رابطه ظالمانه را به عنوان علت محرومیت و نابرابری ذکر می‌کند.⁽²⁾

2. مدیریت بی‌تعهد و بی‌تخصص:

سررشته مسایل مدیریتی در جامعه، به ویژه تصمیم‌گیری‌های اقتصادی، باید در دست افرادی باشد که دو شرط مهم تعهد و تخصص را داشته باشند. به تعبیر حضرت علی علیه‌السلام اهل تجربه و «بیوتات صالحه» باشند.

حضرت علی علیه‌السلام، در یکی دیگر از سخنانش در نهج‌البلاغه این مسئله را بیان می‌کند که در صورت حاکمیت افراد فاسق (بی‌تعهد) و سفیه (کسی که عقلانیت اقتصادی ندارد) سرمایه‌ها هدر داده شده و امکانات و مواهب الهی وسیله استثمار و برخورداری خاص می‌شود.⁽³⁾

3. حاکمیت معیارهای غیردینی:

در جامعه‌ای که ایثار، انفاق، قرض الحسنه و مانند این‌ها نباشد، فقر و نابرابری و تضاد طبقاتی بالطبع بیش‌تر خواهد شد.

 برای نمونه، در نظام اسلامی اموال در دست انسان عاریه هستند. هر کس به این امر توجه کند و در پی زیاده‌طلبی نباشد و دلبسته سرمایه و دنیا نباشد، به طبع، ارزش‌های والای اخلاقی مانند گذشت، ایثار، انسان دوستی و انفاق در دل و ذهن او روشن خواهد شد. امام علی علیه‌السلام در این‌باره می‌فرمایند: «المال عاریة؛ مال، عاریه است نه ملک حقیقی».⁽¹⁾

4. توزیع ناعادلانه:

یکی از دغدغه‌های حضرت علی علیه‌السلام پس از به دست گرفتن حکومت، همین مسئله بود؛ به ویژه با توجه به این‌که توزیع منابع مالی مسلمانان در حکومت‌های فاسد قبلی ناعادلانه بوده است.

ایشان در این‌باره می‌فرماید:

آیا به من دستور می‌دهید برای پیروزی خود از جور و ستم درباره امّت اسلامی که بر آن‌ها ولایت دارم استفاده کنم؟ به خدا سوگند تا عمر دارم و شب و روز برقرار است و ستارگان از پی هم طلوع و غروب می‌کنند، هرگز چنین کاری نخواهم کرد! اگر این اموال از خودم بود به گونه‌ای مساوی در میان مردم تقسیم می‌کردم تا چه رسد که جزو اموال خداست.⁽²⁾

آن حضرت همواره پیرو عدالت اقتصادی بود و همیشه از امتیازخواهی پرهیز می‌کرد. ماجرای عقیل نیز گواه این مطلب است. حضرت علی علیه‌السلام در خطبه 225 می‌فرماید:

به خدا سوگند، برادرم عقیل را دیدم که به شدّت تهی‌دست شده بود و از من می‌خواست تا یک مَن از گندم‌های بیت‌المال را به او ببخشم. کودکانش را دیدم که از گرسنگی موهایشان ژولیده و رنگشان تیره شده بود، گویا با نیل رنگ شده بودند. پی‌درپی مرا دیدار و درخواست خود را تکرار می‌کرد. چون به گفته‌های او گوش دادم، پنداشت که دین خود را به او واگذار می‌کنم... روزی آهنی را در آتش گداختم و به بدنش نزدیک کردم تا او را بیازمایم... به او گفتم: ای عقیل... از حرارت آهن می‌نالی که انسانی به بازیچه آن را گرم کرده است، ولی مرا در آتش دوزخی می‌خواهی که خدای جبّارش با خشم خود آن را گداخته است؟⁽¹⁾

بی‌شک از نظر حضرت علی علیه‌السلام، جز در سایه دین و باورهای اسلامی در جای دیگر نمی‌توان به جامعیت اصلاحات برای رفع تبعیضات و نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی دست یافت و تداوم آن را تضمین کرد؛ زیرا تا انسان به این باور و اعتقاد نرسد و ایمان پیدا نکند که همه انسان‌ها، در خلقت و آفرینش با او برابرند و یا در دین با او برادرند،⁽²⁾چگونه ممکن است از مصلحت‌اندیشی‌های نفس‌مدارانه و خودخواهانه دست بردارد و دست به تبعیضات و تضییع حقوق دیگران نزند.

به باور حضرت، جامعه وقتی می‌تواند به اصلاحات دست یابد و سامان

اقتصادی مفید و ثمربخشی بیابد که بین اقتصاد و دین، اقتصاد و اخلاق، اقتصاد و ارزش‌ها و فضایل انسانی رابطه تنگاتنگی وجود داشته باشد.

براساس چنین باوری است که «اللّه اللّه فی الطبقه السفلی»⁽¹⁾معنا و مفهوم می‌یابد و پیش از آن که حاکم خود را جوابگوی طبقات محروم بداند، خود را جوابگوی خدای سبحان می‌داند و پیش از آن‌که منافع خواص محور حرکت سیاست‌ها و برنامه‌های نظام باشد، منافع عموم و مصالح عامه مورد توجه و دقت قرار می‌گیرد و در سایه این باورهاست که جامعه در دوران رشد و شکوفایی اقتصادی از بحران‌های بی‌نظمی عمومی و تبهکاری به جهت تکاثر و بخل و حسد و حرص و ولع محفوظ می‌ماند و جامعه گرفتار شکاف طبقاتی و تجمل‌پرستی نمی‌گردد.⁽²⁾

از نگاه حضرت امیر علیه‌السلام از عوامل مهمی که می‌تواند عدالت اجتماعی را در جامعه خدشه‌دار و زمینه فساد اجتماعی را فراهم کند، زندگی اشرافی و تجملاتی مسئولان و متصدیان نظام اجتماعی جامعه است؛ زیرا بی‌گمان این گونه زندگی مسئولان نه تنها موجب بروز انحرافات در عامه مردم می‌شود، بلکه سبب می‌شود تا رده‌های پایین‌تر مسئولان که از آن نوع زندگی برخوردار نیستند، برای دست‌یابی به آن نوع زندگی که نداشتن آن، نوعی حقارت و کمبود شخصیت برای آن‌ها به دنبال دارد، به سرقت،

اختلاس و کارهایی مانند آن دست زنند.⁽¹⁾

«نتیجه آن‌که، [بنا بر] بینش علوی، اصلاحات در راستای بهره‌گیری صحیح از منابع و سرمایه‌های مادی و معنوی در جهت تحقق منافع عمومی و ایجاد امنیت اجتماعی و اقتصادی (برابری و دفع تبعیض) صرفا به خاطر مطالبات مردمی نیست، که اگر کسی توانست به گونه‌ای مردم را قانع سازد یا اگر مردم خود متوجه حق خود نبوده، شخص بتواند از زیر بار اصلاحات شانه خالی بکند، بلکه انجام این‌گونه اصلاحات به عنوان یک باور دینی و وظیفه‌ای الهی و تحقق حق و عدالت مطرح است. از نگاه حضرت امیر علیه‌السلام خداوند برای انجام آن از عالمان عهد و پیمان گرفته است.»⁽²⁾

 آن‌گونه که شهید مطهری به زیبایی بیان کرده‌اند، (امام علی علیه‌السلام) فلسفه پذیرفتن خلافت را پس از عثمان، به هم خوردن عدالت اجتماعی و تقسیم شدن مردم به سیر و گرسنه ذکر می‌کند.

اگر نبود که عده‌ای به عنوان یار و یاور به در خانه‌ام آمدند و بر من اتمام حجت شد، دیگر این‌که خداوند از دانایان و روشن‌ضمیران عهد و پیمان گرفته که هر وقت اوضاعی پیش آید که گروهی آن قدر اموال و موهبت‌های الهی را به خودشان اختصاص بدهند و آن قدر بخورند که از پرخوری بیمار شوند. و عده‌ای آن قدر حقوقشان پای‌مال بشود که مایه سد جوعی هم نداشته باشند؛ در چنین اوضاع و احوال، این دانایان و روشن‌ضمیران نمی‌توانند بنشینند و تماشاچی و حداکثر متأسف باشند. اگر چنین وظیفه‌ای را در حال حاضر احساس نمی‌کردم، کنار می‌رفتم و افسار

خلافت را در دست نمی‌گرفتم و مانند روز اول پهلو تهی می‌کردم.»⁽¹⁾

امام علی علیه‌السلام در حکومتش که الگوی حکومت الهی است، بر ارزش‌های اخلاقی، به ویژه اجرای عدالت و برابری و به ویژه در مسایل اقتصادی و در ارتباط با بیت‌المال اصرار و پافشاری می‌کرد. چون بر او خرده گرفتند که چرا بیت‌المال را مساوی بخشیده است، فرمود:

مرا فرمان می‌دهید تا پیروزی را بجویم به ستم کردن درباره آن‌که والی اویم؛ به خدا که، نپذیرم تا جهان سرآید و ستاره‌ای در آسمان پیِ ستاره‌ای برآید. بدانید که بخشیدن مال به کسی که متعلق آن نیست، با تبذیر و اسراف یکی است. قدر بخشنده را در دنیا بالا بَرد و در آخرت فرود آرد. او را در دیده مردمان گرامی کند و نزدِ خدا خوار گرداند. هیچ کس مال خود را آن‌جا که نباید نداد و به نامستحق نبخشود، جز آن‌که خدا او را از سپاس آنان محروم فرمود و دوستیشان از آنِ دیگری بود. پس اگر روزی پای او لغزید و به یاری آنان نیازمند شد، در دیده ایشان بدترین یار است و لئیم‌ترین دوستدار.⁽²⁾

عدالت امام علی علیه‌السلام در تقسیم بیت‌المال را می‌توان در موارد متعددی آشکارا دید.

نخست آن‌که، امام علی علیه‌السلام پیش از روی کار آمدن به صراحت نزد مردم اعلام کرد که اگر من زمام حکومت را به دست بگیرم، آن‌چه را که پیش از این افراد خاصی بیش از سهم خود دریافت کرده‌اند و از این طریق ثروت انباشته‌اند، پس خواهم گرفت.

دوم آن‌که، در تقسیم آن در میان افراد به شدت بر عدالت و برابری پای می‌فشرد تا آن‌جا که موجب بغض و دشمنی عده‌ای و مخالفت و جنگ‌افروزی آنان و خطاب دوستان خود قرار گرفت که چرا برای فرونشاندن مخالفت اشراف و سر فرود آوردن آن‌ها در برابر حکومت، سهم بیش‌تری به آنان نمی‌دهد.⁽¹⁾

سوم آن‌که، در زندگی شخصی خود، نه تنها این برابری و عدالت را رعایت می‌کرد، بلکه در این مورد بیش‌تر سخت‌گیری می‌فرمود.⁽²⁾

امام علی علیه‌السلام در این باره زمامداران را ملزم به برابری با فقیرترین مردم می‌دانست و فرمود: خدا به پیشوایان دادگر فرموده است که خود را با مردم ناتوان برابر نهند تا فقر، تنگ‌دست را به طغیان واندارد.⁽³⁾

 یکی دیگر از ویژگی‌های امام علی علیه‌السلام، توجه به قشر ضعیف و ناتوان و پایین جامعه بوده است. او تا آن‌جا به این مسئله حساس بود که برای کاستی از رنج و تلخی زندگی فقرا، همانند آن‌ها زندگی می‌کرد.

امام علی علیه‌السلام در این باره فرموده‌اند:

همانا این نفس من است که آن را با پرهیزکاری رام کرده‌ام تا در قیامت ایمن باشد، در لبه پرتگاه نلغزد. اگر می‌خواستم به عصاره عسل و مغز گندم و بافته‌های ابریشمی دست می‌یافتم، ولی هیچ‌گاه اجازه نخواهم داد که خواسته‌هایم بر من پیروز شوند و حرصم مرا به گزینش غذاها رهنمون گردد. شاید در حجاز یا یمامه کسی

باشد که امید دست‌یابی به یک گرده نان داشته و هیچ‌گاه از غذا سیر نشده باشد. آیا من با شکم پر بخوابم و در اطراف من شکم‌های گرسنه و جگرهای تشنه وجود داشته باشد؟⁽¹⁾

این مبحث را با سخن زیبای امام علی علیه‌السلام می‌آراییم که راه و رسم عدالت را در رویارویی با امتیاز طلبان و بیچارگان و مأیوسان ترسیم می‌کند:

وَ آسَ بَیْنَهُمْ فِی اللَحْظَة وَالنَّظرَةِ حَتّی لاَیَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ لَهُمْ وَ لاَتیأسَ الضُّعَفَاءُ مِن عَدْلِکَ عَلَیْهِمْ.⁽²⁾

به یک چشم به همگان بنگر، خواه به گوشه چشم نگری و خواه خیره شوی؛ تا بزرگان در تو طمع ستم بر ناتوانان نبندند و ناتوانان از عدالتت مأیوس نگردند.

ملاک هاوعوامل قشربندی و نابرابری های اجتماعی از دیدگاه اسلام

اشاره

پرسشی که در این‌جا مطرح می‌شود این است که آیا قرآن طبقه را به رسمیت می‌شناسد؟  و در این صورت، به چه طریقی جامعه را تقسیم‌بندی و طبقه‌بندی می‌کند؟

برخی با توجه به آیات 31 تا 35 سوره زخرف، تصور کرده‌اند که خداوند بعضی را برتر و متنعم قرار داده و گروهی را کارفرما و مسلط و گروه دیگری را فرودست. بنابراین، وجود طبقات در جوامع انسانی از دیدگاه قرآن امری جبری است.

ولی با دقت در آیه و شأن نزول آن، روشن می‌شود که مضمون آن به ظاهر این است که مشرکان بنابر خصلت استکباری و معیار بهره‌وری از نعمت‌های مادی، بر رسالت حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خرده می‌گرفتند.

در قرآن ملاک برتری و ارزش در نزد خدا همانا بعد معنوی است، نه مادی؛ زیرا قرآن می‌فرماید: «و رحمت پروردگار بهتر است از اموالی که اینان جمع کرده‌اند.» (زخرف: 32) پس آیه نه تنها در پی مشروعیت بخشیدن به اختلاف طبقاتی و برخورداری ناحق از مزایای مادی نیست، بلکه متنعم بودن از مزایای مادی را بی‌ارزش نشان می‌دهد و تقرب به خدا و برخورداری از رحمت الهی را ارزش می‌شمارد.⁽¹⁾

از دیدگاه اسلام، عواملی موجب نابرابری بین انسان‌ها می‌شوند که یکی از آن‌ها، تفاوت انسان‌ها در استعداد و لیاقت است که اگر زمینه برای همه یکسان و مهیا شود (عدالت) باز هم در بین افراد نابرابری پیش می‌آید.⁽²⁾

هم‌چنین، عامل مهم دیگر کار و تلاش و کوشش افراد است که در صورت تحقق عدالت نیز انسان‌ها طبق گرایش‌ها و قدرت بدنی، جسمی، روحی و هم‌چنین روحیه تلاش و کوشش با یکدیگر متفاوتند.

ریشه اختلافات و نابرابری های اجتماعی از دیدگاه اسلام

کانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ

بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّاسِ فیمَا اخْتَلَفُوا فیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فیهِ إِلاَّ الَّذینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّهُ یَهْدی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ. (بقره: 213)

مردم گروه واحد بودند و خدا انبیای بشارت‌دهنده و ترس‌دهنده را با دستور بر مبنای حق فرستاد تا آن کتاب، در اختلافات مردم حَکَم باشد، ولی کسانی که کتاب بر آن‌ها آمده، پس از رسیدن شواهد آشکار عده‌ای در آن اختلافات کردند. انگیزه این اختلافات غیر از حسد و برتری‌خواهی بین خودشان نیست، ولی پروردگار کسانی را که ایمان آورده‌اند در مورد اختلاف، با مشیت خود به واقعیت رهبری می‌کند و خداست که هر که را اراده فرماید به راه مستقیم هدایت می‌کند.

براساس آیات قرآن کریم، مردم همه یک گروه بودند «کان الناس أمة واحدة» گروهی واحد که در بدو تاریخ دارای یک مرام و در ارتباط باهم بودند و زندگانی واحدی داشتند و مقصود اساسی آن است که بشر تحت یک نظام هم‌بستگی باید زندگانی کند. خلقت اولیه انسان به گونه‌ای است که به دیگران نیاز دارد و نمی‌تواند خودمختار و مستقل از انسان‌های دیگر به حیات خود ادامه دهد؛ یعنی برای رفع احتیاجات هم باید از دیگران استمداد جوید و هم خودش به دیگران سود برساند. پس انسان ناچار است با دیگران همکاری کند و نیاز، او را به تشکیل جامعه و قوم واحد وادار می‌سازد، ولی با آن‌که لزوم همکاری را انسان‌های اولیه هم تشخیص می‌دادند از آن رو که غرایز در انسان‌ها شدت و ضعف دارد، همان حس همکاری که موجب وحدت می‌شود روی اختلاف غرائز موجب اختلاف می‌شود؛ زیرا بعضی دارای غریزه خودخواهی و ریاست‌طلبی هستند و

می‌خواهند دیگران را به نفع خود، بدون نفع‌بخشی استثمار کنند و همین، اختلاف ایجاد می‌کند. بهره‌برداری از اجتماع باید بر میزان انصاف و عدل و داد باشد و اگر نشد تضاد و نزاع روی می‌دهد.⁽¹⁾

در مجموع می‌توان گفت که سه چیز موجب اختلاف و نابرابری است:

باید دانست که ریشه اختلافات و نابرابری‌های اجتماعی در سطحی به استعداد و لیاقت افراد مربوط می‌شود. همان گونه که شهید مطهری در تعریف عدالت عنوان می‌کند، زمینه بهره‌برداری باید برای همه به یک اندازه مهیا باشد، ولی مانند یک مسابقه، افراد برابر لیاقت‌ها و استعدادهایشان عقب می‌مانند و یا جلو می‌روند.

علت دیگر، می‌تواند کار و تلاش و کوشش افراد باشد؛ به گونه‌ای که در جامعه اسلامی باید زمینه شکوفایی برای همه، چه فقیر و چه غنی مهیا باشد، ولی بعضی‌ها به علت کم‌کاری خود و تلاش نکردن، از دیگران عقب می‌مانند و به همان اندازه از مواهب اجتماعی بهره‌مند نمی‌شوند. در واقع،

چون در جامعه همه گونه انسان وجود دارد (از نظر تلاش و طبع) پس وجود اختلافات در جامعه تا اندازه‌ای به این عوامل بستگی دارد و ریشه آن‌ها در دست خود افراد است.

به تعبیر دیگر برخی تفاوت‌ها ریشه اختیاری دارند که بیش‌تر در اثر طرز تفکر و گرایش به مکتب و آداب و رسوم مختلف پدید می‌آیند. ازاین‌رو، مکتب اقتصادی اسلام برای جهت‌دهی به تفاوت‌ها و بهره‌برداری مناسب از آن‌ها نخست واقعیت‌های هستی را به طور دقیق بررسی و رابطه انسان‌ها با مواهب طبیعی را به گونه‌ای ترسیم کرده است که خود را امانت‌دار آن‌ها بدانند و در حفظ امانت‌ها، در حد کمال بکوشند و منصف باشند.⁽¹⁾

هم‌چنین چون برداشت و فهم افراد یکسان نیست و نیز همه افراد خود را به رعایت قوانین و ضوابط اجتماعی ملزم نمی‌دانند و در هر صورت امکان تخلّف از ضوابط و چارچوب‌ها وجود دارد، ازاین‌رو، مکتب اسلام سیاست‌ها و ابزارهایی حقوقی برای برقراری عدالت اقتصادی و رفع تبعیض‌های و نابرابری‌های ناروا و تعیین ضوابط مشخص در امر تولید، توزیع و مصرف در نظر گرفته است.⁽²⁾

سرانجام باید گفت که ریشه نابرابری‌های اقتصادی در سه عامل زیر است:

عوامل قشربندی و چند قطبی شدن جامعه

اسلام قشربندی شدن جامعه را ناشی از عوامل مختلف می‌داند. برخی از این عوامل مربوط به بعد جسمانی و مادی وجود انسان و برخی مربوط به بعد معنوی و روحانی وجود او هستند. نه می‌توان عوامل عقیدتی و فکری و فرهنگی را فاقد اصالت دانست و نه می‌توان شرایط اقتصادی و سیاسی چون قدرت را به طور کامل بی‌تأثیر دانست، البته این عوامل هر چند مستقل از یکدیگرند، در ارتباط با هم عمل می‌کنند.

قرآن از یک سو، تقسیم‌بندی‌های شرک ـ ایمان، فسق ـ تقوا و کفر ـ ایمان را مطرح می‌کند و معتقد است این عوامل عقیدتی و ارزرشی تأثیر و پی‌آمدهای اجتماعی مهمی در جامعه دارند. بر این اساس، در طول تاریخ همواره دو اردوگاه توحید و شرک، خداپرستی و هواپرستی و قطب‌های قابیل و هابیل، ابراهیم و نمرود و... در مقابل هم قرار داشته‌اند و درگیر بوده‌اند، ولی از سوی دیگر، قرآن مفاهیم فقر، غنا، استکبار، استضعاف، ملأ، مترف، مُسرف، رهبان و احبار را مطرح می‌کند که ناظر بر وضع اجتماعی و

اقتصادی است. از طرفی، برخورداری‌های متفاوت و متمایز اجتماعی و وجود طبقات ممتاز در کنار طبقات عموم مردم، ستم بزرگ تاریخ بشری به شمار می‌آید.⁽¹⁾

طبقات اجتماعی در اسلام

طبقات اجتماعی از بعد مادی

الف) ثروتمندان (مترفین):

از دیدگاه قرآن، ثروتمندان و قدرتمندان اقتصادی عبارتند از: اشراف و ثروت‌اندوزان که نماد مترفین هستند.

این دسته را قرآن کریم به شکل طبقه‌ای متشکل و توانا مطرح می‌کند. ملاک طبقه‌ای آنان مال (ثروت) و اولاد و فرزندان، یعنی ابزار به دست آوردن ثروت و عوامل ایجاد و حفاظت از ثروت و وسیله تفاخر است.

ب) گروه های درون حاکمیت سیاسی (ملأ):

اشاره

«ملأ در واقع همان اشراف هستند که وضع ظاهریشان نظر افراد محروم را به خود جلب می‌کند. به طور کلی، گروه ملأ افرادی هستند که در رأس قدرت قرار دارند و پیوسته هم‌رأی و پشتیبان یکدیگرند.»⁽²⁾

ویژگی های ملأ

پروردگارا، به فرعون و ملأ زینت و مال در زندگی دنیا دادی تا (به وسیله آن) مردم را از مسیر تو گمراه کنند. (یونس: 88)

اشراف متکبر قوم او گفتند: ای شعیب سوگند یاد می‌کنیم که تو را (از شهر) بیرون خواهیم کرد. (اعراف: 88)

فرعون به برگزیدگان سیاسی دور و برش گفت که این مرد (موسی) جادوگری بس داناست که می‌خواهد شما را از جامعه‌تان و سرزمینتان بیرون کند؛ چه فرمان می‌دهید. (شعراء: 34)

اشرافِ کافرِ قومش گفتند ما تو را جز بشری مثل خودمان نمی‌بینیم. (هود: 27)

 5. در پی کشتن انبیا برآمدند، چنان که قصد کشتن موسی را داشتند.

(آن مرد) گفت: ای موسی، اشراف برای کشتن تو به مشورت پرداخته‌اند. (قصص: 20)

6 . به انبیا بی‌اعتقاد بودند، حتی به روز بازپسین هم باور نداشتند.»

اشراف قومش کسانی بودند که کفر ورزیدند و روز بازپسین را تکذیب کردند و ما به آن‌ها در حیات دنیا ناز و نعمت دادیم. (مؤمنون: 33)

ج) جباران و فرمانروایان طاغوت

واژه طاغوت، هشت بار در قرآن کریم آمده است و مراد از آن، خدایان دروغین و مردمان متجاوز و طاغی است. این‌ها افرادی هستند که در مقابل

دعوت انبیا مخالفت ورزیدند و از طرح و اجرای هیچ توطئه‌ای در برابر پیامبران فروگذار نکردند.⁽¹⁾

ویژگی‌های گروه فرمانروایان طاغوتی از این قرار است:

د) گروه مستضعفان

از واژه‌هایی که در قرآن معمولاً همراه با ضد خود به چشم می‌خورد، کلمه «استضعاف» است. استضعاف از ماده «ضعف» و دارای معانی مختلفی است، از جمله:

 1. به ضعف کشانده شدن، محروم شدن یا مورد تحمیل محرومیت قرار گرفتن؛

این کلمه با توجه به معنای اول و دوم، مفهوم مستضعف یا مستکبر را

تداعی می‌کند؛ زیرا تا مستکبر نباشد، استضعاف صورت نمی‌پذیرد.⁽¹⁾

طبقات اجتماعی از دیدگاه قرآن بر مبنای بعد معنوی و ارزشی

الف) احبار و رهبانان:

این‌ها گروه هایی هستند که به نام‌هایی هم‌چون «عالمان فاسد» و «گروه فراریان از صحنه» خوانده شده‌اند.⁽²⁾به گونه‌ای که بسیاری از احبار و رهبان از منزلت اجتماعی و معنوی خود سوءاستفاده کردند و ماهیت زر اندوزان و قدرتمندان فاسد شده را پیدا کرده‌اند.

از ویژگی‌های احبار و رهبان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) مردم را به خلاف فرمان‌های الهی دعوت می‌کردند.⁽³⁾

ب) برای حفظ مقام و موقعیت خود از دو شیوه استفاده می‌کردند: 1. تحریف حقایق، 2. کتمان حقایق.⁽⁴⁾

ب) ربانیون و نذیران:

واژه «ربانیون» سه بار در قرآن آمده است (مائده: 44 و 63 و آل عمران: 79) مفرد این واژه «ربانی» به معنای تربیت‌کننده است. علامه طباطبایی در المیزان معتقد است: «ربانیون» علمایی هستند که تربیت مردم را به دست

دارند.»⁽¹⁾

 نتیجه این‌که تأثیر نذیران و ربانیون در جامعه هنگامی معلوم و آشکار می‌شود که ارزش‌ها و بینش‌های گروه‌ها و طبقات اجتماعی را با ارزش‌های نذیران بسنجیم و تأثیر آن‌ها را در جامعه مشاهده کنیم که تأثیر ربانیون و نذیران، تأثیر مثبت و خوبی است.⁽²⁾

دیدگاه اسلام در زمینه نابرابری نژادی

هواداران و مروّجان برتری نژادی، خواستار آنند که بهترین و نیرومندترین نژاد در جهان پیروز شود و نژادهای ضعیف و پست به پیروی و اطاعت از آن‌ها گردن نهند.

گذشته از این‌که چنین طرز تفکری با فلسفه حیات بشری و اصول آزادی فردی و اجتماعی به کلی ناسازگار است و خود موجب انحطاط و عدم رشد ملت‌های ضعیف خواهد شد، اصولاً از نظر علمی و تاریخی، بسیاری از محققان و فلاسفه معاصر برتری نژادی را امری موهوم و ساختگی و بی‌اساس می‌دانند.⁽³⁾

پیش از ظهور اسلام، نژادپرستی تمامی جوامع را دربرگرفته بود. مملکت حجاز بی‌آن‌که از قانونی درست و اصیل پیروی کند، وحشیانه می‌زیست و بیش از همه چیز در میان اعراب «مسئله نژاد» اهمیت به‌سزایی داشت.

بزرگان و اشراف می‌کوشیدند تا شجره‌نامه‌ای برای خود بسازند تا به اسماعیل بن ابراهیم و یا یعذب بن قحطان منتهی شود.

آن‌ها گمان می‌کردند که این دو نفر نخستین فرمانروایان قوم و نژاد عرب بوده‌اند. به  همین دلیل، اعراب به دو دسته عمده و کلی تقسیم شدند که عبارت بود از «بنی‌قحطان» و «بنی‌اسماعیل» و هر یک از این دو دسته بزرگ به عشایر و قبایل تقسیم شدند که بر اثر اختلافات بسیار جزیی و کوچک به جنگ و جدل و قتل و غارت یکدیگر می‌پرداختند.

در این هنگام، اسلام آمد تا وحدت بشری را در آغاز و انجام، زندگی و مرگ، در حقوق و وظایف در پیشگاه خدا و قانون و دنیا و آخرت اعلام کند و بفهماند که جز عمل شایسته چیز دیگری نتیجه ندارد و عزت و شخصیت از آن پرهیزکاران است.

در واقع، این نهضت، جنبشی برای انسانیت بود که تاریخ نظیر آن را ندید و اکنون هم در مرتبه و مقامی قرار دارد که دست قوانین بشری هرگز به آن‌جا نخواهد رسید؛ زیرا آن‌چه را بشر در انقلاب فرانسه و سپس به طور نظریه گفته، اسلام آن را به صورتی عمیق‌تر و برتر در متجاوز از چهارده قرن قبل عملی کرده است.⁽¹⁾

اسلام با ایجاد وحدت اسلامی میان تمام افراد و مسلمانان از سیاه و سفید، عقد اخوّت و برادری برقرار کرده است و در نماز و مناسک حج و دیگر عبادات فقیر را در کنار غنی و سفیدپوست را پهلوی سیاه‌پوست نشاند و دامنه اتحاد و برادری به کسانی که با اسلام و مسلمانان در حال مبارزه

بوده و بعد پشیمان شده و توبه کردند و به احکام اسلام عمل نمودند، کشیده شد.⁽¹⁾

اسلام با اعلام این فرمایش که: «این است ملت و امت یگانه شما و منم پروردگارتان پس مرا بپرستید پرهیزکار باشید». (انبیاء: 52 و 96)، تمام بشر را ملت واحد معرفی کرد و همه انسان‌ها را از حیث قبیله و عشیره یکی دانست و «شعوب» را تنها وسیله تألیف قلوب و شناسایی قرار داد، نه اختلاف.

اگر فرزندان آدم به شعب و قبیله‌هایی تقسیم شده‌اند، چنان که در آیه 52 سوره مؤمنون بیان شده است؛ برای آن است که روابط آشنایی میانشان محکم‌تر و شناسایی بشر بر رموز آفرینش تکمیل شود؛ زیرا تعدد دسته‌های انسانی، پدیدآورنده ملکات گوناگونی است که هر یک سبب نوعی از استخراج نهفته‌های زمین و بیرون کشیدن ابزار صنعت و برآوردن نیازمندی‌های زندگی می‌شود.⁽²⁾

از آیات خداوند است این آفرینش آسمان‌ها و زمین و تفاوت زبان‌ها و رنگ‌هایتان؛ همانا در این امور نشانه‌هایی برای بینش جهانیان پدیدار است. (روم: 22)

«دشواری مسئله نژادی در این است که انسان را با مسئولیتی مواجه می‌سازد که بدون حق انتخاب بر او تحمیل می‌شود. یعنی از خود می‌پرسد، چرا پوست من به این رنگ یا آن رنگ درآمده است؟

اسلام مسئله برابری انسانی را از دیدگاه رنگ پوست، برداشت نمی‌کند، بلکه به عنوان یک دین، ناظر به خود آفرینش و ذات وجود است.»⁽¹⁾

در واقع آن‌چه اسلام بیان کرده و کاوش‌های علمی هم البته به همین نتیجه رسیده و «یونسکو» نیز اعلامیه خود را در مسئله تبعیض نژادی بر همین اصل نهاده است، و بر مبنای برابری میان نژادها اصولی را طراحی کرده است.

قرآن می‌فرماید:

ای مردم از نافرمانی خدا بیم کنید، کسی که شما را از یک جان آفرید و از او جفت او را بیافرید و از آن دو، مردان و زنان بسیاری را بپراکند. از «نافرمانی» خدایی که به نامش یکدیگر را بازخواست می‌کنید و (بترسید از نافرمانی خدا) در مورد خویشان به راستی خدا بر شما نگاهبان است. (نساء: 1)

آفریننده یکی است، جان انسانی هم یکی است. از این نفس واحد خدا زوجش را آفرید و خانواده نخستین شکل گرفت.

 «واژه «خویشاوند» در این‌جا به بستگی انسانی اشاره دارد. آن چنان بستگی که همه افراد بشر را به یکدیگر پیوند می‌دهد، گرچه در زمان یا مکان ازهم دور باشند. گرچه در رنگ و زبان همسان نباشند و گرچه در موقعیت اجتماعی و اقتصادی در وضع متفاوتی زیست کنند.»⁽²⁾

قرآن، آیین افتخارات خانوادگی و نژادی را که مولود دوران جاهلیت بود

برانداخت و نظام نیکوی مساوات و برابری را جای آن بنا گذاشت.

«در اسلام، طبقات ممتاز و مناسب موروثی وجود ندارد. و اصول نظامات سیاسی اسلام بسیار ساده است و تمام کسانی که زیر نظر آن نظامات اداره می‌شوند از وضیع و شریف، غنی و فقیر و سیاه و سفید مساوی هستند. یکی از آثار دین اسلام همین بود که رابطه برادری را میان مسلمانان که از قبایل و نژادهای مختلف بودند برقرار ساخت و وحدت دینی را به جای وحدت قومی جای‌گزین کرده و بدین وسیله مسلمانان، صرف نظر از امتیازات نژادی با یکدیگر برابر شدند و تفاوتی میان، وضیع و شریف نماند و همه مسلمانان مانند بنایی استوار محکم شدند که اجزای مختلف آن پشتیبان یکدیگر بود. چون تعالیم اسلام با روح مساوات توافق داشت، پیغمبر توانست به کمک آن اختلافات نژادی راکه روزگاری دراز، مایه ستیز و جدال اعراب بود، از میان بردارد.»⁽¹⁾

دکتر عبدالعزیز عبدالقادر کامل؛ استاد دانشکده ادبیات در دانشگاه قاهره می‌نویسد:

 2. اسلام رابطه بشر با محیط طبیعی‌اش را براساس مهر و بهره‌برداری شایسته، تلقی کرده است...

خدا از جان واحدی پدید آورده... و از دیدگاه اسلام برتری نژادی و امتیازخواهی منافی با فرمان خداست؛ زیرا او ما را به عشق و برادری همگانی فرا خوانده است.

6 . اسلام تنها به این قناعت نکرده است که این جلوه‌های برادری انسانی را بر زبان آورد یا علیه «تبعیضات نژادی» به هر شکلی که باشد، مبارزه کند، بلکه نمونه‌های بارزی در این زمینه ارایه داده که در تاریخ زندگی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و پیروانش منعکس است.

8 . آن‌چه قرآن درباره اختلاف موجود میان افراد گفته بر این اساس است که هر فردی را می‌باید نخست از فرصت عادلانه و به‌جایی بهره‌مند ساخت. از آن پس اگر اختلافی بین افراد دید بازگشت به اموری دارد نه آن‌که ناشی از محرومیت‌های ظالمانه اجتماع باشد.

دیدگاه اسلام در زمینه نابرابری های اقتصادی

اشاره

عدالت اقتصادی از دیدگاه اسلام عبارت است از رفاه عمومی و ایجاد تعادل و توازن ثروت و درآمدها.⁽²⁾

به این معنا که نظام اقتصادی اسلام، تحقق عدالت در عرصه اقتصاد را از دو طریق دنبال می‌کند؛ از یک سو، به همه افراد جامعه حق می‌دهد که از یک زندگی متعارف و آبرومندانه انسانی برخوردار باشند و از سوی دیگر، با اتخاذ احکام و روش‌هایی، در پی متوازن کردن ثروت‌ها و درآمدهاست و در نقطه مقابل، هر نوع فقر و بدبختی و پیدایش فاصله طبقاتی را نتیجه عدم تحقق عدالت می‌داند.

امام صادق علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

اِنَّ النّاسَ یَسْتَغنونَ اِذا عُدِلَ بَیْنَهُمْ.

اگر در میان مردمان به عدالت رفتار شود، همه بی‌نیاز می‌شوند.⁽³⁾

عوامل فقر و تضادطبقاتی و نابرابری های اقتصادی از دیدگاه اسلام

اشاره

با توجه به قرآن و روایات درمی‌یابیم که عوامل متعددی در پیدایش و استمرار فقر و تضاد طبقاتی و نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی در جوامع انسانی نقش دارند. برخی از این عوامل اختیاری و بعضی دیگر غیراختیاری‌اند. هم‌چنین گروهی از این عوامل، فردی و گروهی دیگر اجتماعی هستند.

الف) بیکاری و تن پروری

هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ اْلأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ.⁽¹⁾

خداوند کسی است که زمین را برای شما رام کرد؛ پس در اطراف آن حرکت کنید و از روزی‌های خداوند بخورید.

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

هرکس رنج کار کردن نخواهد، به رنج افلاس گرفتار می‌آید.⁽²⁾

ب) مصرف گرایی

زمانی که روحیه مصرف‌گرایی در جامعه رواج یابد، یکی از جنبه‌های مهمی که به نابرابری می‌انجامد این است که افراد غنی اسراف‌کار خواهند شد و از فرایض مهم اسلامی مانند زکات و صدقه غافل خواهند شد و این مسئله سبب می‌شود که فقرا روز به روز فقیرتر شوند، چون از یک سو،

خودشان اسراف می‌کنند و از سوی دیگر اغنیا از آن‌ها حمایت نمی‌کنند و فاصله طبقاتی تشدید خواهد شد.

ای فرزندان آدم، هنگام رفتن به مسجد، خود را آراسته دارید و از نعمت‌های خدا بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست ندارد. (اعراف: 31)

ج) سوء تدبیر

امام علی علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

نداشتن برنامه در زندگی سبب فقر می‌شود.⁽¹⁾

ساختار نامطلوب نظام اقتصادی

اشاره

مهم‌ترین عامل ایجاد فقر و تضاد طبقاتی و نابرابری‌های اقتصادی، ساختار ناسالم نظام اقتصادی حاکم بر جوامع و وجود روابط ظالمانه میان افراد است.

الف) مالکیت خصوصی نامحدود

یک ـ نظام اجتماعی اسلام با عنایت به نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی و با توجه به آثار سوء تمرکز ثروت در دست سرمایه‌داران، ساختار ویژه‌ای در مسئله مالکیت تدبیر کرده و ضوابطی را برای آن قرار داده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

بخش زیادی از اموال و ثروت‌های طبیعی مانند جوی، دریاها، رودخانه‌ها، کوه‌ها، جنگل‌ها، دشت‌ها و... را از دایره مالکیت خصوصی

خارج کرده و همه افراد را با رعایت مصالح اجتماعی که دولت اسلامی تشخیص می‌دهد، در استفاده و بهره‌برداری از آن‌ها یکسان دانسته است.

دو ـ اسلام تحقق مالکیت خصوصی را نه بر مبنای کشف و سلطه، بلکه براساس کار مفید و مشروع می‌داند؛ مثلاً اگر کسی قصد بهره‌برداری از معدنی دارد تنها به مقداری مالک می‌شود که با انجام کار مفید از معدن استخراج می‌کند.⁽¹⁾

سه ـ در بینش اسلامی، مالک حقیقیِ تمام اموال و دارایی‌ها و امکانات، خداست.

هر آن‌چه در آسمان‌ها و هر آن‌چه در زمین است، از آن خداست و همه کارها به سوی او باز می‌گردد (به فرمان اوست). (آل عمران: 109)

ب) مقابله با آزادی نامحدود در زمینه فعالیت های اقتصادی

یک ـ مبارزه با گران‌فروشی:

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

معاملات باید آسان، با ترازوهایی صحیح و با قیمت‌هایی که به هیچ یک از  دو طرف ستم نرود صورت گیرد.⁽²⁾

دو ـ جلوگیری از احتکار

سه ـ جلوگیری از انحصار:

امام علی علیه‌السلام در این باره به فرماندار خود می‌فرماید:

در چیزهایی که مردم در آن‌ها برابرند، از ویژه‌سازی و انحصارطلبی پرهیز کن.⁽¹⁾

چهار ـ مبارزه با خیانت:

در قرآن آمده است: «وَیلٌ لِلْمُطَفِّفین؛ وای بر کم‌فروشان!» (مطففین: 1)

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

تاجران خائن بدترین مردمند.⁽²⁾

پنج ـ جلوگیری از مشاغل فاسد و مخرّب:

برای نمونه، تولید کالاهایی مانند مشروبات الکلی، فیلم‌ها و مجلات مبتذل و... که تولید این‌گونه کالاها از دو جهت موجب فشار بر اقشار فقیر و پایین جامعه می‌شود.

از یک سو، مصرف این کالاها عوارض جسمی و روحی به جای می‌گذارد و هزینه‌های زندگی را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، با اختصاص بخشی از منابع تولید به تولید این گروه از کالاها، تولید کالاهای ضروری و مورد نیاز با مشکل مواجه شده و باعث افزایش قیمت آن‌ها می‌گردد.

در نظام اقتصاد اسلام با عنوان مکاسب محرمه (شغل‌های حرام) از اشتغال تولیدکنندگان این نوع کالاها ممانعت می‌شود.⁽³⁾

ج) توزیع ناعادلانه درآمد

نظام اقتصادی اسلام با اتخاذ تدابیری اقتصاد را به سمت عادلانه شدن توزیع درآمدها کشانده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

یک ـ گسترش روابط حقوقی کار:

اسلام در کنار رابطه حقوقی اجاره و گرفتن دستمزد ثابت، برای نیروی کار روش‌های دیگری چون مشارکت، مضاربه، مزارعه، مساقات و... را مطرح کرد.

دو ـ تأکید بر دستمزد عادلانه:

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این باره می‌فرماید:

خداوند هر گناهی را می‌آمرزد؛ مگر این‌که کسی دینی بسازد، یا مزد کارگری را عقب کند یا شخص آزادی را به بردگی فروشد.⁽¹⁾

د) بی اعتنایی به نیازمندان

در اقتصاد اسلامی، برای این‌که توانگران به نیازهای افراد فقیر و بی‌بضاعت توجه کنند و ملزم به انجام آن شوند، دو راه پیش‌بینی شده است:

یک ـ مسئولیت امت:

افراد جامعه اسلامی نسبت به تأمین نیازهای حیاتی همدیگر مسئولیت متقابل دارند که در حدّ دیگر فرایض لازم‌الاجرا است.⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این باره می‌فرماید:

کسی که شب سیر بخوابد، در حالی که همسایه‌اش گرسنه باشد به من ایمان

نیاورده است.⁽¹⁾

 دو ـ مسئولیت دولت

«دولت اسلامی وظیفه دارد با استفاده از منابعی که در اختیار دارد از طریق فراهم کردن زمینه‌های اشتغال مناسب یا کمک‌های بلاعوض معیشت شهروندان جامعه اسلامی را در سطح مناسب کرامت انسان تأمین نماید.»⁽²⁾

واقعیت اجتماعی بیانگر این است که وجود اختلاف‌های گوناگون جسمی و ظرفیت‌های هوشی و ذهنی و توانایی‌های فردی، امری طبیعی است. این تفاوت‌ها در عرصه کار و تلاش اقتصادی به خوبی خود را نشان خواهند داد و پس از مدتی بر مبنای همین تفاوت‌ها عده‌ای برخوردار و عده‌ای دیگر محروم خواهند بود و جامعه به دو طبقه تقسیم می‌شود. در این رابطه اسلام با برابری درآمد و رفاه و برخورداری مساوی افراد و خانواده‌ها از امکانات مادی با استفاده از اعمال قدرت و به صورت تحمیلی مخالف است و آن را غیرعادلانه می‌شمارد؛ زیرا استحقاق افراد براساس توان بدنی و فکری و کارآیی آنان متفاوت است و عدالت اقتضا می‌کند این تفاوت، در برخورداری‌های مادی نیز رعایت شود.

از سوی دیگر، اسلام با وجود شکاف طبقاتی در جامعه و پیدایش یک طبقه بسیار مرفّه و برخوردار و ثروتمند در برابر طبقه‌ای فقیر، محروم و

مستضعف هم مخالف است و آن را نیز ناعادلانه می‌داند و معتقد است اگر عدالت حاکم شود، فقیر و نیازمندی باقی نمی‌ماند و هر فرد و خانواده‌ای دست‌کم استحقاق برخورداری از یک زندگی آبرومند، با رفع همه نیازهای حیاتی و ضروری و حتی مقداری نیازهای رفاهی مطابق با شرایط زمان و مکان دارد و اگر چنین زندگی‌ای برای همه نیازمندان تأمین شود، ثروتمندان حق دارند در درجات متفاوت برخورداری از زندگی قرار گیرند. بنابراین، تعدیل ثروت به معنای رفع فقر به طور کامل و جلوگیری از انحصار و تمرکز ثروت در دست اغنیاست. اسلام می‌کوشد در کنار حفظ آزادی اقتصادی و مالکیت خصوصی، با قرار دادن آن در چارچوبی از ارزش‌ها و مقررات و با استفاده از ابزارهای معین جلوی شکاف طبقاتی را بگیرد و سطح زندگی فقرا را بالا ببرد تا میان آنان و ثروتمندان فاصله عمیق و فاحش وجود نداشته باشد.⁽¹⁾

دلایل تعدیل ثروت

«الف) دلیل قرآنی: بنابر مفاد برخی از آیات قرآن، نعمت‌های الهی در اصل، برای همه انسان‌ها آفریده شده:

آن‌چه خداوند از [دارایی] اهل قریه‌ها به پیامبرش بازگرداند، برای خدا، رسول، خویشاوندان نزدیک، یتیمان، مسکینان و در راه ماندگان است، تا آن‌که میان

ثروتمندانتان دست به دست نگردد. (حشر: 7)

ب) دلیل اقتصادی و اجتماعی: تمرکز ثروت در دست عده‌ای اندک، همراه با محرومیت اکثریت مردم، موجب پیدایش تضاد و کینه و دشمنی میان دو طبقه است...

ج) دلیل اخلاقی: فاصله ثروت میان غنی و فقیر از سویی موجب فساد ثروتمندان و از سوی دیگر، مایه فساد نیازمندان است. ثروتمندان به روحیه استکباری، خودبزرگ‌بینی، دور شدن از خدا و خلقِ محروم، خوشگذرانی نامشروع، اسراف و تبذیر و ستم به دیگران روی می‌آورند و نیازمندان ممکن است برای سدجوع خود به فرومایگی و ذلت تن داده و نزد هر کسی سر فرود آورند.»⁽¹⁾

قشربندی اجتماعی از دیدگاه اندیشمندان مسلمان

دیدگاه استاد مرتضی مطهری

اشاره

از دیدگاه استاد مطهری، همه مردم از هر نظر در یک حدّ و یک مرتبه و یک درجه نمی‌توانند باشند و جامعه خودبه‌خود مقامات و درجات دارد. از این نظر، مانند یک پیکر است. وقتی که مقامات و درجات دارد، باید تقسیم‌بندی و درجه‌بندی شود. راه منحصر، آزاد گذاشتن افراد و فراهم کردن زمینه مسابقه است. همین که پای مسابقه به میان آمد، خودبه‌خود به دلیل این‌که استعدادها در همه و فعالیت‌ها و کوشش‌ها یکسان نیست، اختلاف و تفاوت به وجود می‌آید. مقتضای عدالت این است که تفاوت‌هایی که خواه‌ناخواه در جامعه وجود دارد تابع استعدادها و لیاقت‌ها

باشد. مقتضای عدالت مساوات و برابری در شرایط حقوقی مساوی است، نه در شرایط نامعلومی؛ یعنی نباید میان شرکت‌کنندگان در یک مسابقه علمی در غیر آن‌چه مربوط به استعداد و هنر و لیاقت است فرق گذاشته شود، مثلاً یکی سفید است و یکی سیاه، یکی اشراف‌زاده است و یکی فرزند یک فقیر، یکی توصیه و پارتی دارد و یکی ندارد و... آن‌چه نباید ملاک قرار گیرد این امور است. اگر استعدادها و لیاقتی را نادیده بگیریم و به همه نمره و امتیاز مساوی بدهیم ظلم کرده‌ایم. در واقع این است معنای آن جمله که در تعریف عدالت گفته‌اند:

«اَلْعدالةُ اِعطاءُ کلِ ذی حَقٍّ حَقَّه؛ عدالت این است که هر ذی‌حقی به حق خود برسد.»

در واقع، این معنای کلام امام علی علیه‌السلام است. که فرمود: «العدلُ تَضعُ الْاُمورَ مواضعها؛ عدل هر چیزی را در جای خود و محل خود قرار می‌دهد».

برابری این است که برای همه افراد امکانات برابر فراهم شود؛ زمینه فعالیت برای همه به طور مساوی فراهم باشد تا اگر کسی همت داشته باشد در هر مکان و در هر طبقه‌ای که هست، بتواند در پرتو لیاقت و استعداد و بروز فعالیت، به کمال لایق خود برسد. حالا هرکس کوتاهی کرده خودش کرده، هرکس کوتاهی نکرد، نتیجه‌اش را می‌برد. برای نمونه، امکان تحصیل در درجات متفاوت آن باید برای همه فراهم باشد. تبعیض و تفاوت ناروا این است که امکانات و شرایط عمل برای همه افراد مساوی نباشد.

حقیقت این است که جامعه عادل، جامعه‌ای که قانون مساوات و برابری بر آن حکم‌فرماست، جامعه‌ای است که نخست، امکانات مساوی برای همه

افراد فراهم می‌کند، و دوم این‌که با عدالت رفتار می‌کند، یعنی در عمل، با افراد به گونه‌ای رفتار می‌کند که به طور معمول در یک مسابقه علمی و قهرمانی صحیح رفتار می‌شود.⁽¹⁾

استاد مطهری دلایلی برای پاسخ به این پرسش که آیا درست است همه مردم از سطح زندگی مشابه و مطلوبی برخوردار باشند، می‌افزاید:

«اولاً این‌گونه عدالت امکان‌پذیر نیست. از این نظر که بعضی ازموجبات سعادت چیزهایی است که در اختیار ماست و بعضی دیگر در اختیار ما نیست و نمی‌توانیم برابر بکنیم... ثانیا ظلم و تجاوز است و عدالت نیست، ثالثا اجتماع خراب‌کن است ؛ زیرا در طبیعت میان افراد تفاوت است.»⁽²⁾

شهید مطهری، عدالت با تعریف صحیح را این می‌داند که مساوات و برابری در برابر قانون صورت می‌گیرد؛ یعنی افراد بشر را به یک چشم نگاه کند. قانون نباید میان افراد تبعیض بگذارد، بلکه باید رعایت استحقاق‌ها را بنماید. به عبارت دیگر، افرادی که از لحاظ خلقت در شرایط مساوی هستند، قانون باید با آن‌ها به مساوات رفتار بکند، ولی افرادی که خودشان در شرایط مساوی نیستند، قانون هم نباید با آن‌ها مساوی رفتار بکند، بلکه باید مطابق شرایط خودشان با آن‌ها رفتار بنماید.⁽³⁾

 استاد مطهری بر این باور است که اگر حقوق مردم محفوظ و جامعه

عادل و متعادل باشد و تبعیض، محرومیت و احساس غبن در مردم نباشد، عقاید و اخلاق پاک، صفای قلب و اعمال خوب بیش‌تر می‌شود.⁽¹⁾

تأثیرات نابرابری به صورت ناعادلانه از دیدگاه شهید مطهری

الف) تأثیر در افکار و عقاید

استاد مطهری یکی از تأثیرات بی‌عدالتی اجتماعی در افکار را بدبینی نسبت به روزگار به عنوان شکایت از روزگار و دشنام‌ها و فحش‌هایی که در آثار ادبی نسبت به آن داده شده می‌داند.⁽²⁾

ب) تأثیر در اخلاق فردی

در مرحله دوم، شهید مطهری، نابرابری اجتماعی را تأثیرگذار در اخلاق فردی مردم، البته به جز افراد استثنایی (پیامبران و ائمه) می‌داند. در مورد این تأثیر می‌فرماید:

«... اما دیگر افراد مردم... تبعیض‌ها، تفاوت گذاشتن‌ها، روح یک عده را که محروم شده‌اند فشرده و آزرده و کینه‌جو و انتقام‌کش می‌کند و روح یک عده دیگر که به صورت عزیز بلاجهت درآمده‌اند، لوس و کم‌حوصله و زودرنج و بیکاره و اسراف‌کن می‌کند.»

شهید مطهری معتقد است که اخلاق عادل و متعادل تنها در پرتو

جامعه‌ای متعادل و موزون شکل می‌گیرد. ایشان نتیجه بی‌عدالتی و تبعیض را نه تنها در طبقه عوام که محروم بوده‌اند، بلکه در طبقه خواص که از مواهب آن برخوردار  بوده‌اند نیز ذکر می‌کند:

«اثر عدم تعادل اجتماعی تنها در رابطه عامه مردم نیست که محرومند، طبقه خاصه یعنی طبقه ممتاز که مواهب را بیش‌تر به خود اختصاص داده‌اند هم زیان می‌برند. طبقه عامه فشرده و عصبی می‌شوند و این طبقه بیکاره و بی‌هنر و کم‌استقامت و ناشکر و کم‌حوصله و پرخرج [است].⁽¹⁾

ج) تأثیر در رفتار عمومی

استاد مطهری، یکی از علل به وجود آورنده فقر را در جامعه بی‌عدالتی می‌داند و این مورد را نیز یکی از پی‌آمدهای نبود عدالت اجتماعی در رفتار عمومی برمی‌شمارد که آثار بسیار سویی در جامعه دارد.

از سوی دیگر، شهید مطهری برقراری عدالت اجتماعی را ایجاد وحدت در میان مردم عنوان می‌کند. وی با حدیثی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که می‌گوید «معتدل و هم‌سطح باشید و در میان شما ناهمواری‌ها و تبعیض‌ها وجود نداشته باشد تا دل‌های شما به هم نزدیک شود و در یک سطح قرار بگیرد»، می‌افزاید: «اگر در کارها و موهبت‌ها و نعمت‌های خدا بین شما شکاف و فاصله افتاد، بین دل‌های شما قهرا فاصله می‌افتد، آن وقت دیگر نمی‌توانید همدل و همفکر باشید و در یک صف قرار بگیرید. قهرا در دو صف قرار خواهید گرفت.»⁽²⁾

شهید مطهری یکی از راه‌های تحقق عدالت در جامعه را توجه به

قابلیت‌ها و دوری از تبعیض و ظلم در صورت وجود قابلیت‌های مشابه و برابر می‌داند. ایشان در این باره به مفهوم مسابقه بقا در مقابل تنازع بقا در شرایط مساوی برای همگان اشاره می‌کند.⁽¹⁾

 «استاد مطهری ایمان و معنویت اسلامی را به عنوان پشتوانه اجرای عدالت اجتماعی مطرح می‌کند. ایشان توضیح می‌دهد که اسلام می‌خواهد اشتراک در روح‌ها به وجود آورد؛ یعنی روح‌ها با هم یکی شوند. مردم به حکم بلوغ روحی و به حکم عاطفه انسانی و به حکم اخوت اسلامی با میل و رضا و برادری تبعیض‌ها و پرکردن شکاف‌ها پیش‌قدم شوند.»⁽²⁾

در مورد عدالت اجتماعی، استاد مطهری می‌گوید:

«اگر پذیرفته باشیم که انقلاب ما انقلابی ماهیتا اسلامی است؛ یعنی جامع تمام مفاهیم و ارزش‌ها و اهداف در قالب و شکل اسلامی [است]، در این صورت این انقلاب به شرطی در آینده محفوظ خواهد ماند و به شرطی تداوم پیدا خواهد کرد که قطعا و حتما مسیر عدالت‌خواهی را برای همیشه ادامه بدهد؛ یعنی دولت‌های آینده واقعا و عملاً در مسیر عدالت اسلامی گام بردارند، برای پرکردن شکاف‌های طبقاتی اقدام کنند، تبعیض‌ها را واقعا از میان بردارند و برای برقراری یک جامعه توحیدی به مفهوم اسلامی آن تلاش کنند... من تأکید می‌کنم اگر انقلاب ما در مسیر برقراری عدالت اجتماعی به پیش نرود، مطمئنا به نتیجه نخواهد رسید و این خطر هست که انقلاب دیگری با ماهیت دیگری جای آن را بگیرد.»⁽³⁾

دیدگاه امام خمینی رحمه الله در زمینه قشربندی اجتماعی

بررسی جامع دیدگاه‌ها و فرمایش‌های حضرت امام رحمه‌الله در زمینه اقتصادی،  اجتماعی و... تحقق عدالت اجتماعی را تأیید می‌کند. و در عین حال، بر اصولی که به عدالت اجتماعی تأکید دارند، پافشاری می‌کند. برای نمونه، می‌توان بخش‌های زیر را از فرمایش‌های ایشان، در این موارد در نظر گرفت.

«ارایه طرح‌ها و اصولاً تبیین جهت‌گیری اقتصادی اسلام در راستای حفظ منافع محرومین، گسترش مشارکت عمومی آنان و مبارزه اسلام با زراندوزان، بزرگ‌ترین هدیه و بشارت آزادی انسان از اسارت فقر و تهیدستی به شمار می‌رود.»⁽¹⁾

«مطمئن باشید، آن‌چه صلاح جامعه است در بسط عدالت و رفع ایادی ظلم و تأمین استقلال و آزادی و جریانات اقتصادی، تعدیل ثروت به طور عاقلانه و قابل عمل و عینیت در اسلام، به طور کامل می‌باشد و محتاج به تاویلات خارج از منطق نیست.»⁽²⁾

«حضرت امام رحمه‌الله اعتقاد دارند، اگر امت اسلامی سازماندهی اصولی و دقیق کند و اقتصاد برنامه‌ای را در سایه  اسلام و احکام اسلامی پیدا نماید و جهت‌گیری‌های کلی و اساسی را به نفع پابرهنگان تاریخ و فقر و

محرومیت‌زدایی انجام دهد و در جاهای کلیدی، افرادی صالح و کاردان و مورد اعتماد قرار گیرند، مسلمین با اعتماد نفس و اتکال به خدای عالم روی پای خودشان بایستند و از ذخایر و منافع غنی انسانی و غیرانسانی بهره‌برداری نمایند، در پرورش استعدادها و رشد ثروت ملی و افزایش درآمدها و توان کافی و قوه اقتصادی، موفقیت‌های چشم‌گیری را به دست خواهند آورد و از شرارت‌ها و سلطه‌طلبی‌های دنیای استکبار و سرمایه‌داران داخلی و خارجی رهایی خواهند یافت، از قطب‌بندی‌های خطرناک موجود دور خواهند بود و تبعیض‌ها و نابرابری‌های خانمان‌سوز را از بین خواهند برد.»⁽¹⁾

 امام خمینی رحمه‌الله با صراحت می‌فرماید: «جنگ ما جنگ حق و باطل بود و تمام شدنی نیست. جنگ ما جنگ فقر و غنا بود، جنگ ایمان و رذالت بود و این جنگ از آدم تا ختم زندگی وجود دارد.»⁽²⁾و رسیدن به عدالت اجتماعی و از میان بردن قشربندی به سادگی امکان‌پذیر نیست؛ مگر این‌که:

الف) «ثروتمندان، هرگز به خاطر تمکن مالی خود نباید در حکومت و حکمرانان و اداره‌کنندگان کشور اسلامی نفوذ کنند و مال و ثروت خود را بهانه فخرفروشی و مباهات قرار بدهند و به فقرا و مستمندان و زحمتکشان افکار و خواسته‌های خودشان را تحمیل کنند و در نتیجه به طور همیشه

عده‌ای در فقر و تنگدستی و گرسنگی و در انتظار مرگ بنشینند و گروهی اندک زالوصفت با تسلط و به جیب زدن درآمدها و دسترنج پابرهنگان عالم در عیش غوطه‌ور گردند...»⁽¹⁾

ب) «مدیران و کارگزاران و رهبران و روحانیون نظام و حکومت عدل موظفند که با فقرا و مستمندان و پابرهنه‌ها بیش‌تر حشر و نشر و جلسه و مراوده و معارفه و رفاقت داشته باشند تا متمکنین و مرفهین.»⁽²⁾

ج) «سیاست‌گذاری و تنظیم برنامه‌های تولید و توزیع و افزایش درآمدها و قرار دادن امکانات باید به نفع عامه مردم برای دفاع از محرومین و جبران کمبودها و سرمایه‌گذاری برای محرومیت‌زدایی انجام شود.»⁽³⁾

دیدگاه امام خمینی رحمه‌الله درباره قشربندی و نابرابری بین انسان‌ها این نتیجه را می‌گیریم که تأکید حضرت امام رحمه‌الله بر جنگ فقر و غنا با استناد به آیات قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه اطهار علیهم‌السلاماست که ایشان اصل جنگ میان فقر و غنا را مقدمه انسان‌سازی می‌داند و اظهار می‌نماید که این موضوع از بسیاری از مفاسد اجتماعی جلوگیری می‌کند. جنگ فقر و غنا، همان جنگ حق و باطل است.

«جنگ فقر و غنا قدردانی از مستضعفین است که در طول تاریخ در کنار

انبیا و اولیا جنگیده‌اند، انقلاب اسلامی را به پیروزی رسانده‌اند.»⁽¹⁾

دیدگاه دکتر علی شریعتی در زمینه نابرابری ها و قشربندی اجتماعی

عدالت در دیدگاه شریعتی

اهمیت و اصالت عدالت در اندیشه دکتر شریعتی به اندازه‌ای است که او عدالت را از ویژگی‌های بنیادین اسلام و تشیع می‌دانست و تأکید می‌کرد که اقبال عمومی مردم ایران به اسلام به خاطر پیام عدالت و ظلم‌ستیزی نهفته در آن بود. او هویت و شخصیت تشیع را با عدالت و امامت؛ یعنی برابری و حکومت بر حق، یکی می‌دانست.⁽²⁾

دکتر شریعتی با توجه به روش تحلیل خاص جامعه‌شناسی‌اش، در تعریف مفهوم عدالت بر مفهوم طبقه تأکیدی خاص دارد: «عدالت به معنای برابری طبقاتی، نفی استثمار فرد از فرد و طبقه از طبقه، نفی تضاد و تبعیض اقتصادی، حقوقی و اجتماعی... نیاز بزرگ کشورهای اسلامی در دنیا و جهان سوم است.»⁽³⁾

او در جای دیگری با تصریح و تأکید بیش‌تری گفته است: «عدالت، عبارت است از تکیه بر اصل برابری طبقاتی و برابری حقوق انسانی براساس نظامی که زیربنایش توحید است و روبنایش عدل جهانی.»⁽¹⁾

دکتر علی شریعتی در کتاب امت و امامت در تعریف طبقه اجتماعی گفته است:

«افرادی از انسان که دارای زندگی یا شکل و کار و درآمدی همانند و مشابه‌اند، یک طبقه را تشکیل می‌دهند. افرادی که در یک طبقه قرار می‌گیرند، در شکل کار و زندگی و اندازه برخورداری از جامعه و درآمد با یکدیگر مشابه‌اند. این‌ها یک واحد و یک گروه مجتمع را درست می‌کنند؛ یک Class Sociale. پس، پیوند این‌ها در اشتراک کار و درآمد یا شکل زندگی و به ویژه وضع پایگاه اجتماعی است».⁽²⁾

بنابراین، دکتر شریعتی عدالت را برابری طبقاتی می‌داند و نوعی رابطه زیربنا و روبنا بین توحید و عدل برقرار می‌کند.⁽³⁾

یکی از جنبه‌های دیگر برابری از دیدگاه شریعتی، برابری در آزادی است. دکتر شریعتی که مدافع عدالت و برابری به مفهوم رادیکال آن بود، نابرابری را خطری برای آزادی به شمار می‌آورد و به همین دلیل و برای برخورداری مردم از آزادی، از برابری اقتصادی و مالکیت اجتماعی و از بین بردن مالکیت خصوصی و فردی دفاع می‌کرد. در اندیشه دکتر شریعتی، عدالت جایگاهی بس ممتاز دارد و در این میان برابری اقتصادی نیز جایگاهی برابر با عدالت دارد. از طرف دیگر، مخالفت دکتر شریعتی با

سرمایه‌داری را نیز می‌توان در راستای عدالت‌خواهی و به ویژه در ابعاد اقتصادی آن بررسی کرد. او در کار تصفیه و استخراج فرهنگی نیز، بر اهمیت مقوله‌هایی مانند زکات، نفقه، انفاق و... تأکید می‌کند.⁽¹⁾

یکی دیگر از مصداق‌ها و شاخص‌های عدالت در اندیشه دکتر شریعتی، برابری نژادی است. مسئله تبعیض نژادی و برتری برخی از نژادها بر برخی دیگر، مسئله‌ای است که از دیرباز در تاریخ بشر مطرح بوده است. گذشته از تأکید بر برابری نژادی که در تعریف عدالت از نظر دکتر شریعتی آمده، بخش‌هایی از نوشته‌های او می‌توانند گواه بر دیدگاه او در زمینه‌های برابری‌های نژادی باشند:

«... در افریقا بزرگ‌ترین عاملی که اسلام را در میان سیاه‌پوستان نفوذ می‌دهد، برابری نژادی‌اش است؛ یعنی نژاد سیاه که از تبعیض نژادی رنج می‌برد و شکنجه می‌بیند می‌بیند که در اسلام برابری نژادی مطرح است. بنابراین، به اسلام گرایش پیدا می‌کند. شعار برابری نژادی اسلام، اولین شعاری است که سیاه‌پوست را به [سوی ]خود می‌کشاند.»⁽²⁾

به هر حال، از نظر دکتر شریعتی، عامل جذب‌کننده سیاه‌پوستان به اسلام، صرف نظر از دو گونه تلقی خاص برابری نژادی، احترامی است که اسلام برای همه انسان‌ها، فارغ از رنگ و نژاد و... قایل است.»⁽³⁾

مقایسه دیدگاه اسلامی و غربی در مورد نابرابری های اجتماعی

الف) مقایسه دیدگاه اسلام و سرمایه داری در مسئله مالکیت:

باید توجه کرد که راه‌های تملک و مالکیت در اسلام دو چیز است: یکی کار و دیگری نیاز. انسان در پرتو کار و تلاش می‌تواند مالک محصول خود شود و از آن طریق خود را به سطح مطلوب زندگی اجتماعی برساند. یکی دیگر از راه‌های مشروع تملک، نیاز است؛ به این معنا که افراد نیازمند و ناتوان از کار حق دارند که از محصولات مختلف (طبیعی و غیرطبیعی) بهره ببرند و جامعه موظف است که به اقتضای عدالت در کلیت خود ادای تکلیف و او را تأمین کند تا فاصله طبقاتی در جامعه از میان برود یا دست کم کاهش یابد.

«این نظر ارزشمند اسلامی، درست در مقابل نظام سرمایه‌داری قرار دارد که تنها وسیله مالکیت را «کار» می‌داند. به طوری که در نظام سرمایه‌داری، افراد نیازمند، چنین حقی را ندارند.»⁽¹⁾

برداشت‌های مختلفی از عدالت اجتماعی در مکاتب مختلف وجود دارد. استاد مطهری که وظیفه خود را دفاع از اسلام و عرصه‌های مختلف می‌دانست، آن دیدگاه‌ها را با دیدگاه اسلام مقایسه و تفاوت‌ها را اعلام کرده است. استاد برداشت سوسیالیسم از عدالت اجتماعی را این گونه بیان می‌کند:

«یک عده تصورشان از عدالت اجتماعی این است که همه مردم درهر وضع و شرایطی هستند و هر جور در جامعه عمل می‌کند و هر استعدادی دارند، این‌ها باید عینا مثل یکدیگر زندگی کنند. از دید این دسته همه افراد در واقع نوعی جیره‌بندی می‌شوند. همه باید به اندازه استعدادشان کار کنند، ولی هرکس به اندازه احتیاجش باید درآمد داشته باشد.»⁽¹⁾

«شهید مطهری این برداشت از عدالت اجتماعی را اجتماعی محض می‌داند که فقط روی جامعه فکر می‌کند. فرد در این بینش اصالتی ندارد. استاد عیب این دیدگاه را این می‌داند که نوعی استثمار است؛ آن هم استثمار و پایمال کردن حقوق فرد برای جامعه.

 استاد برداشت سرمایه‌داری از عدالت را نیز این‌گونه بیان می‌کند: نوع دیگر برداشت از عدالت اجتماعی برداشتی است که روی فرد و اصالت و استقلال او فکر می‌کند. این نظر می‌گوید، باید میدان را برای افراد بازگذارد و جلوی آزادی اقتصادی و سیاسی آن‌ها را نباید گرفت. هرکس باید کوشش کند [و] ببیند چقدر درآمد می‌تواند داشته باشد و آن درآمد را به خود اختصاص می‌دهد. دیگر به فرد مربوط نیست که سهم دیگری کم‌تر است یا بیش‌تر.»⁽²⁾

نقد این دیدگاه:

«سرمایه‌داری از آن جهت محکوم است که در بطن خود استثمار را پرورش می‌دهد. سرمایه‌داری تمام بهره را به سرمایه اختصاص می‌دهد و این امر ایجاد

نابرابری می‌کند.»⁽¹⁾

استاد مطهری به درستی به این نتیجه رسیده بود که اشتباه هر گروه در منشأ برداشت آن‌ها از عدالت اجتماعی است. استاد براین باور است که از نظر اسلام هم فرد اصالت دارد و هم جامعه. اسلام در مورد کار افراد، مالکیت فرد را معتبر می‌شمارد و در آن‌جا که پای کار افراد و اشخاص در میان نیست، مالکیت را جمعی می‌داند.⁽²⁾

باید دانست که یکی از تفاوت‌های نگاه اسلامی با دیدگاه لیبرالیستی در مورد عدالت اقتصادی آن است که در نگاه اسلامی، نیاز به وحی از ارکان زندگی اجتماعی (و فردی) است. در دیدگاه اسلامی، قابل فرض نیست که جامعه‌ای بتواند بدون تعالیم وحی لحظه‌ای در مسیر صحیح قدم بگذارد. اصلاً ساختار زندگی اجتماعی به گونه‌ای است که از همان آغاز با وجود یک انسان در کره زمین حتما تعالیم الهی در کنارش باشد. چون زندگی تحت رهبری انبیا علیهم‌السلام انسان را با پیچ و خم‌های زندگی اجتماعی (و فردی) آشنا می‌کند.⁽³⁾

«به طور فشرده دیدگاه اسلام از دو جهت در زمینه عدالت‌طلبی با مکاتب غربی اختلاف نظر دارد: یکی از لحاظ مخالفتی است که با

نظریه‌های افراطی لیبرالیسم در زمینه آزادی‌های فردی از یک سو و سوسیالیسم در افراط نسبت به جمع‌گرایی و تحقیر و اختناق و تضعیف نیروها و ابتکارات فردی از سوی دیگر داریم. ما این دو راه را پرتگاه انسانیت به حساب می‌آوریم و در محاسبات سیاسی هر دو مکتب را عملاً محکوم و مردود می‌دانیم...

دوم از این نظر که همه مکاتب در عمل دیدگاه پراگماتیسم دارند و عمل‌گرایی را با منفعت‌طلبی اومانیسم توأم کرده‌اند. آن‌ها عدالت را صرفا از روزنه منافع و برداشت‌های خود ـ اعم از شخصی یا جمعی ـ می‌نگرند و واقعیتی برای عدالت اجتماعی نمی‌اندیشند و به جای این‌که عدالت را هدف قرار دهند، تمایلات شخصی و هوس‌های نفسانی خود را با فرم اومانیستی مقصد اصلی قرار می‌دهند؛ یعنی از طرح عدالت اجتماعی، تنها قصد منفعت‌طلبی دارند.»⁽¹⁾

در اسلام مؤلفه‌ها و اصول زندگی و تداوم انسان‌ها چنان زیبا طراحی شده است که اگر به آن‌ها جامه عمل پوشانده شود، معضل نابرابری‌ها و قشربندی.

ب) توزیع ناعادلانه ثروت:

اشاره

اجتماعی و اقتصادی در جامعه رفع خواهد شد.

یکی از مسایلی که به افزایش نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی و ایجاد

شکاف طبقاتی می‌انجامد ـ البته در سطحی ناعادلانه و دور از حق ـ مسئله توزیع نابرابر و ناعادلانه ثروت و قدرت است که در این زمینه دیدگاه اسلام را با دیدگاه‌های غربی مقایسه می‌کنیم:

مبانی نظری توزیع

1. اقتصاد سرمایه داری

«این اقتصاد از اساس بر پایه مالکیت خصوصی استوار است؛ ازاین‌رو، توزیع نیز بر مبنای مالکیت قرار دارد؛ پس مالکیت خصوصی هم ابزار تولید و هم ابزار توزیع به شمار می‌رود. در چنین نظام اقتصادی به این دلیل تفاوت فاحش در مالکیت ابزار تولید مهم‌ترین پدیده اختلاف شدید درآمده است.»

«طبیعی است که در چنین نظام اقتصادی، اقلّیتی میلیاردر در رفاه و اشرافیّت زندگی کنند و در افزایش تورّم و گسترش تولید کالاهای لوکس بکوشند، در حالی که اکثریتی زحمت‌کش به سختی زندگی کنند و برخی از آنان زیر فشار محرومیت و فقر خفّت‌بار پایمال شوند.»

2. اقتصاد سوسیالیستی

قوام این اقتصاد بر پایه مالکیت عمومی است، حال چه به صورت مالکیت دولتی، چنان که در روسیه و چه به صورت مالکیت جمعی یاگروهی، چنان که در یوگسلاوی (سابق) وجود داشت؛ یعنی مالکیت منابع و مزارع در انحصار کسانی باشد که در آن صنایع و مزارع کار می‌کنند. بنابراین، توزیع سوسیالیستی مبتنی بر کار است؛ یعنی کار، هم ابزار تولید و

هم ابزار توزیع است. در چنین اقتصادی نیز به سبب اختلاف استعدادهای فکری و جسمی اختلاف درآمد وجود دارد و ممکن است این اختلاف شدید باشد.

3. اقتصاد کمونیستی

«کمونیسم، مرحله نهایی و بلوغ مکتب سوسیالیسم به شمار می‌آید. این اقتصاد، بر تولید انبوه مبتنی است؛ یعنی در این مرحله، تولیدات جامعه به حدّ وفور رسیده (مانند آب و هوا) به گونه‌ای که همه نیازهای انسان‌ها برآورده می‌شود. بنابراین، اساس توزیع در این نظام، نیاز انسان است پس به هر کس به اندازه نیازش داده می‌شود.»

4. اقتصاد اسلامی

«این اقتصاد بر سه پایه استوار است: نخست «حدّ کفایت» نه «حدّ کفاف» برای همه افرادی که در جامعه اسلامی (با قطع نظر از جنسیت و دین آنان) زندگی می‌کنند. تضمین «حد کفایت» مانند حقّی الهی است که دولت وظیفه دارد آن را برای همه افراد تضمین کند. پایه دوم و سوم این اقتصاد کار و مالکیّت است. بنابراین، توزیع اسلامی نخست بر اساس تضمین «حد کفایت» سپس کسب درآمد از طریق کار و مالکیّت است. در چنین اقتصادی هیچ فردی به واسطه امری خارج از اراده خودش گرسنه و محروم نمی‌ماند، البته تفاوت در درآمدها به سبب تفاوت در استعدادها و توانایی‌های جسمی و روحی که نمود آن در کار ومالکیت است، وجود خواهد داشت. امّا این تفاوت و اختلاف به گونه‌ای قانونمند است که در توازن اقتصادی میان جامعه خللی پدید نمی‌آورد و اجازه نمی‌دهد جامعه،

طبقاتی شود یا افراد مورد ستم قرار گیرند.»⁽¹⁾

دیدگاه اسلام درباره علت و منشأ مشکلات اقتصادی که به نابرابری اقتصادی و اجتماعی می‌انجامد، با دیدگاه سرمایه‌داری و سوسیالیسم متفاوت است. در نتیجه، راه حل اسلام برای حلّ مشکل نیز متفاوت خواهد بود.

 در اقتصاد سرمایه‌داری، فقیران منشأ خود مشکل اقتصادی به شمار می‌آیند که یا به دلیل تنبلی آنان یا به دلیل بهره‌برداری بد از طبیعت یا کمی منابع درآمد است؛ پس مسئله فقر از این دیدگاه از اساس به کمبود تولید مربوط می‌شود. در مقابل، نظام اقتصادی سوسیالیستی علت و منشأ مشکل اقتصادی را ثروتمندان می‌داند؛ به دلیل این‌که آنان اموال و امکانات جامعه را به خود اختصاص می‌دهند و خود را بر اکثریت و قشر زحمتکش جامعه مقدّم می‌دانند، در نتیجه سبب ایجاد تضاد میان نیروهای تولید و روابط توزیع می‌شوند. بنابراین، مسئله فقر و قشربندی و ایجاد طبقه‌های اجتماعی در این دیدگاه به دلیل بدی توزیع است.

ولی از دیدگاه اسلام، منشأ ایجاد قشربندی در جامعه و مشکلات اقتصادی نه در کمبود منابع و مالکیّت خصوصی، بلکه در عوامل زیر است:

وَ إِن تَعُدُّوا نِعمَتَ اللّهِ لا تُحْصُوها اِنَّ الْاِنسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارُ. (یس: 47)

و اگر بخواهید نعمت‌های الهی را محاسبه کنید، به این کار توانا نیستید، به درستی

که انسان بسیار ستمگر و ناسپاس است.

وَ إِذَا قیلَ لَهُم أنْفقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذِیَنِ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشَاءُ اللّهُ أَطعَمَهُ إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ فی ضَلالٍ مُبین. (ابراهیم: 34)

و هنگامی که به آنان گفته می‌شود از آن چه خدا به شما روزی داده است، انفاق کنید، آنان که کافر شدند، به آنان که ایمان آوردند می‌گویند: آیا کسانی را اطعام کنیم که اگر خدا می‌خواست، آنان را روزی می‌داد. شما به طور قطع در گمراهی آشکار به سر می‌برید.

 امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

فقیری گرسنه نماند، مگر به واسطه پرخوری توانگر.⁽¹⁾

«بنابراین، مشکل اصلی فقر و نابرابری‌های اقتصادی و بی‌عدالتی به خود انسان و نظام اقتصادی فاسد ـ نظام تولیدی نامناسب یا نظام توزیعی نادرست ـ که خودش پدید آورده برمی‌گردد.

بر این اساس، اسلام رشد تولید همراه با توزیع مناسب و عادلانه را ضروری دانسته است؛ زیرا این دو از یکدیگر بی‌نیاز نیستند.»⁽²⁾

در پایان باید گفت:

دیگر مکتب‌های اقتصادی نیز هدف حقوقی جامعه را تأمین مصالح اجتماعی دانسته‌اند، با این تفاوت که مکتب اسلام افزون بر تکاپو و تلاش

برای تأمین مصالح اجتماعی هدف نهایی جامعه را تکامل معنوی انسان‌ها و تقرّب به درگاه الهی می‌داند؛ در صورتی که مکتب‌های غیرالهی به دلیل اعتقاد نداشتن به جهان آخرت و اکتفا به برنامه‌ریزی برای زندگی کوتاه دنیوی، تأمین مصالح اجتماعی را هدف نهایی می‌دانند.

ازاین‌رو، می‌توان به رابطه تنگاتنگ حقوق و اخلاق در مکتب اسلام پی برد.⁽¹⁾

«زیرا نظام حقوقی اسلام زیر مجموعه نظام اخلاق است و رعایت کامل احکام و قواعد حقوقی در صورتی که با نیّت خالص و به قصد نیل به کمال و سعادت یعنی تقرّب به خدا انجام پذیرد، نوعی اطاعت از تکالیف اخلاقی محسوب می‌گردد. این رابطه، موجب معیار قرار گرفتن عدالت و جلوگیری از هرگونه ظلم و اجحاف در فقه اسلامی شده است و همه احکام و قواعد فقهی با توجّه به این اصل تنظیم گردیده‌اند، قواعدی چون قاعده لاضرر یا احکام مالکیت عوامل تولیدی، تولیدوتوزیع و... همه بر محور عدالت و رعایت استحقاق‌ها می‌باشد.»⁽²⁾

پی آمدهای دیدگاه اسلام درباره قشربندی اجتماعی

اشاره

یکی از تفاوت‌های حقوق اساسی انسان‌ها از دیدگاه اسلامی و غیراسلامی، در خاستگاه این حقوق است. با غفلت از خدا هیچ حقی قابل

دفاع عقلانی نیست. اگر ما همه چیز را از خدا بدانیم و خود را تسلیم اراده او قرار دهیم و حضرت حق برای مردم حقی در نظر بگیرد، مراعات حق او بر تملک عادلانه ما مقدم خواهد بود.

«حضرت علی علیه‌السلام در خطبه سوم نهج‌البلاغه در جمله «و لاشغب مظلوم» اشاره می‌کند که اگر مظلومی گرسنه باشد، دانایان نباید آرام بگیرند. ترکیب گرسنه بودن و مظلوم واقع شدن شاید دلالت می‌کند که شخص مظلوم ظلم را یاری کرده و با سکوت خود نیز آن را پذیرفته است و در عین حال که مظلوم است گرسنه نیز می‌باشد. از این جمله برمی‌آید که گرسنگان مظلوم حقی دارند که باید دولت اسلامی آن را از ظالمان بازپس گیرد. هم‌چنین حضرت علی علیه‌السلام در جای دیگر می‌فرماید:

و در مال خدا که نزد تو فراهم شده بنگر و آن رابه عیال‌مندان و گرسنگان که نزدیکت هستند بده و آنان که مستمدند و سخت نیازمندند.⁽¹⁾

نکته قابل توجه در این سخنان این است که خاستگاه حقوقی و پشتوانه مراعات در برابر حقوق آن‌ها، تأمین مصالحی است که خداوند متعال به خاطر آن‌ها مراعات این حقوق را الزامی دانسته است.

 اعتقاد به خداوند متعال و لزوم مراعات قوانین الهی، دولت و جامعه اسلامی را ملزم به رعایت حقوق می‌کند. وقتی محرومان حق بهره‌مندی داشته باشند، مراعات حقوق آنان معیار عدالت خواهد بود. براساس احادیث و روایات و آموزه‌های اسلامی، محرومان، مظلومان و ضعیفان در جامعه

اسلامی حق دارند که به اندازه رفع نیازهای اساسی‌شان (غذا، پوشاک، سرپناه و دارو) مورد حمایت قرار بگیرند.⁽¹⁾

بر اساس دیدگاه اسلامی در مورد نابرابری‌های اجتماعی، عدالت اقتصادی و دقت در این امر آثاری را دربردارد که عبارتند از:

1. از بین بردن فقر مطلق و ایجاد توازن و تعادل نسبی بین اقشار اجتماعی:

در جامعه‌ای که عدالت اقتصادی برقرار نباشد، رابطه محسوس میان تلاش افراد و میزان درآمد و رفاه وجود نخواهد داشت و گروهی به موقعیت‌های مناسب و بهره‌مندی از امتیازات انحصاری، بخش قابل توجهی از منابع را به خود اختصاص خواهند داد. بنابراین، فاصله بین قشر اجتماعی با شتاب روزافزونی بیش‌تر خواهد شد، اما وقتی عدالت اقتصادی بر طبق موازین اسلامی برقرار باشد، عامل عمده تعیین‌کننده درآمد و رفاه، تلاش صادقانه و مجدانه افراد خواهد بود و موقعیت‌ها و فرصت‌های یکسان، در اختیار همه قرار خواهد گرفت تا افراد براساس تلاش و پشتکار خود، درآمد و رفاه داشته باشند و تفاوت ناشی از این امر مسئله نامقبولی نخواهد بود.

2. تزکیه باطنی افرادی که به دیگران کمک اقتصادی می‌کنند

و تقرب الهی و تکامل روحی آنان و تصفیه اموالشان.

 مثلاً در پرداخت زکات و خمس که علاوه بر جنبه اقتصادی، بعد عبادی

نیز دارند و مصارف آنان برای تأمین عدالت اقتصادی است، خالصانه بودن عمل شرط شده است.

3. تقویت حسن برادری میان مردم

دین اسلام به لحاظ آن‌که دینی جامع و همه جانبه است، در احکام و تعالیم خود ایجاد وحدت در جامعه اسلامی، تقویت حس مسئولیت‌پذیری و برادری بین مردم را نیز مدّ نظر قرار داده است. اگر در جامعه‌ای، افراد بدون اقدام مناسب از کنار فقرا و محرومان عبور کنند، پس از مدتی نسبت به آنان بی‌تفاوت می‌شوند و محرومیت ایشان امری عادی جلوه می‌کند و نسبت به رفع محرومیت اقدام عاجل به عمل نمی‌آورند.»⁽¹⁾

در مورد نتایج و پی‌آمدهای دیدگاه اسلام درباره عدالت اقتصادی و توجه به مساوات و برابری، طبق الگوهای اسلامی سه نکته وجود دارد:

«الف) روابط اساسی میان مصرف، تولید و توزیع باید در چنان توازنی قرار گیرد که تمرکز قدرت اقتصادی در دست عده‌ای محدود میسر نگردد.

ب) نظام اسلامی، در هر برهه‌ای از زمان تأکید به حداکثر رساندن رفاه کل و نه صرفا رفاه نهایی دارد... چون انسان دارای یک فطرت الهی است و براساس آن‌چه تعادل اقتضا می‌کند، اهمیت اجتماعی نهایی افراد، در جامعه اسلامی با یکدیگر برابر می‌باشد، در نتیجه، از میان دو جامعه، آن‌که دارای توزیع درآمد یکسان است به دیگری که دارای توزیع درآمد نابرابر می‌باشد، ارجحیت دارد؛ حتی اگر درآمد متوسط در هر دو جامعه برابر باشد.

ج) نتیجه مستقیم تأکید شدید در مورد برابری اقتصادی و سیاسی این می‌شود که در نظام اقتصاد اسلامی حق مالکیت خصوصی نامحدود و به هیچ وجه به رسمیت شناخته نمی‌شود. در یک اقتصاد متکامل اسلامی باید کلیه تأسیساتی که به نابرابری‌های ناخالص درآمد و ثروت دامن می‌زنند ولو به تدریج، برچیده شوند.»⁽¹⁾

دین مبین اسلام برای رفع مشکلات اقتصادی که به تشکیل قشر فقیر و غنی در جامعه می‌انجامد و جامعه را به حالتی دو قطبی تبدیل می‌کند و پیش‌گیری از پی‌آمدهای آن‌ها راه‌حل‌هایی مطرح می‌کند که نتایج مثبتی به جا می‌گذارد.

یکی از باورهای اسلامی این است که مال به خدا تعلّق دارد و انسان جانشین خدا در اموال است.

نتیجه

پس مالکیت فرد یا دولت، مالکیت مطلق نیست، بلکه اموال، در دست افراد امانت و مالکیت آنان، مالکیت مجازی و اعتباری به شمار می‌رود؛ زیرا مالک حقیقی همه اشیا، خداست و خداوند به زودی به حساب همه آنان که مالی را کسب کرده یا مالی در اختیار آنان بوده و در آن تصرّف کرده‌اند، رسیدگی خواهد کرد و در نتیجه لازمه این امر آن است که اموال نباید در اختیار سفیهان و تبذیرکنندگان قرار گیرد.

لَتُسْأَ لُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعیم. (تکاثر: 8)

به زودی در این روز (قیامت) درباره نعمت‌ها سؤال می‌شود.

نتیجه دیگری که این مسئله در پی خواهد داشت، آن است که دیگر جایز نیست نیازمندان و ناتوانان از این اموال محروم شوند.

وَ آتُوهُم مِنْ مالِ اللّهِ الَّذِی آتاکُمْ. (نور: 33)

از اموالی که به خدا تعلّق دارد و خدا به شما داده است، به فقیران بدهید.

 «هم‌چنین اثر بعدی این است که اموال نباید در میان شمار اندکی (توانگران) در گردش باشد.

کَیْ لا یَکوُنَ دُولَةً بَیْنَ الأَغْنِیاءِ مِنْکُم. (حشر: 7)

تا این‌که اموال در میان توانگران شما دست به دست نگردد.

بالاتر از همه، اثر دیگر این است که وقتی دولت یا فرد نتواند از اموال، درست و بهینه برای مصلحت فرد یا جامعه بهره بردارد، مشروعیت مالکیّت چه خصوصی و چه عمومی از بین می‌رود.⁽¹⁾

سخن پایانی

در پایان باید گفت که احکام و قوانین اسلام در زمینه نابرابری‌ها و قشربندی اجتماعی و اقتصادی هیچ‌گونه کاستی ندارد و اگر مدینه فاضله‌ای که همه احکام اسلامی در آن اجرا شود، به وجود آید، این مطلب روشن خواهد شد. بنابراین، دلیل کم و کاستی‌ها و مشکلات و نابسامانی‌های موجود را باید در علل و عوامل غیر از احکام اسلام جست و از ایراد گرفتن بی‌دلیل و بدون آگاهی به این احکام پرهیز کرد.

اهمیت موضوع نابرابری و قشربندی اجتماعی در جامعه‌شناسی، به اندازه‌ای است که از آغاز پیدایش جامعه‌شناسی، ذهن جامعه‌شناسان بزرگ کلاسیک مانند کارل مارکس، امیل دورکیم و ماکس وبر را به خود مشغول کرده است. هم‌چنین در جامعه‌شناسی نوین، دیدگاه‌های اصلی مانند برخوردگرایی، کارکردباوری و ترکیب‌گرایی، این موضوع را همه‌جانبه بررسی کرده‌اند. از مجموع این نظریه‌ها به دست می‌آید که نابرابری اجتماعی بر پایه سه گونه کنترل است:

 1. نظارت بر منابع مادی و ابزارهای تولید که در واقع تفاوت‌های اقتصادی را به وجود می‌آورد؛

اهمیت بحث‌های نابرابری و قشربندی اجتماعی، بر هیچ اندیشمندی در هیچ نقطه جهان پوشیده نیست و نه تنها جامعه‌شناسان غربی علاقه شدیدی

به بیان آن داشته‌اند، بلکه متفکران مذهبی نیز در بحث‌های خود به واکاوی این موضوع پرداخته‌اند. آن‌چه از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی برداشت می‌شود این است که در نظام‌های اجتماعی، تفاوت‌های طبیعی و اجتماعی وجود دارد؛ تفاوت‌های طبیعی اجتناب‌ناپذیرند، ولی تفاوت‌های اجتماعی، اگر سبب تبعیض و استثمار و بهره‌کشی گروهی از گروهی دیگر نشوند، مورد قبول هستند. در غیر این صورت، به گونه‌ای نابرابری می‌انجامد که نظام ظلم را به وجود می‌آورد. این نابرابری، سبب ایجاد طبقات برتر و فروتر می‌شود که از نظر اسلام، مردود است. بایدها و نبایدهای اسلامی، جامعه‌ای را پایه‌گذاری می‌کند که در آن تبعیض نیست و همه در برابر احکام خداوند یکسان و برابرند.

بخش چهارم: همراه با برنامه سازان

اشاره

مرتون و لازارسفلد، دو تن از پیشگامان پژوهش در وسایل ارتباط جمعی و آثار و کارکردهای آنان براین اعتقادند که وسایل ارتباط جمعی دارای نقش‌های زیر هستند:

هم‌چنان که لازارسفلد و مرتون اشاره می‌کنند، رسانه‌های گروهی می‌توانند از طریق گزینش مسایل، اشخاص، سازمان‌ها یا جنبش‌های اجتماعی برای جلب توجه، موقع و مقام خود را به آن‌ها تفویض کنند. مخاطبان رسانه‌های گروهی، به ظاهر پیرو این باور دورانی هستند که اگر واقعا کسی شایان اهمیت باشد در کانون توجه رسانه‌های گروهی قرار می‌گیرد و اگر کسی در کانون توجه رسانه‌های گروهی باشد، بی‌گمان دارای اهمیتی است.

رسانه‌های گروهی، به ویژه صدا و سیما از طریق مشروع جلوه‌دادن

موقعیت و منزلت اشخاص و گروه‌ها بر اقتدار آنان تأکید می‌کنند و به آن‌ها وجهه و حیثیت می‌بخشند. شناسایی فرد از سوی رسانه‌های خبری، گواهی بر ورود او به صحنه و شاهدی بر این نکته است که وی به اندازه کافی اهمیت دارد که از میان توده‌های عظیم بی‌نام و نشان برگزیده شده، یا این‌که آرا و رفتار او به حدی مصمم و برجسته است که لاجرم باید توجه عموم را برانگیزد.⁽¹⁾

عدم تساوی منزلت‌ها، هنگامی از نظر اجتماعی عقلانی و مقبول است که دربردارنده وظیفه‌ای باشد و بی‌گمان این درست نیست که قشربندی جوامع در جهان امروزی دارای کارکردهای خاصی است؛ زیرا این جوامع نه کاملند و نه تغییرناپذیر. اگر بپذیریم فعالیت‌های نمایشی صدا و سیما کوتاه‌ترین مسیر ارتقا و پدید آمدن نابرابری‌های اجتماعی را تشکیل می‌دهد، در آن صورت این وسایل، تنظیم‌کننده اصلی نظامِ مبتنی بر رقابت هستند و یا خواهند بود.

ستاره‌های ورزشی، آواز، تئاتر، سینما و تلویزیون به سرعت ترقی می‌کنند، از اعتبار قابل ملاحظه‌ای برخوردار می‌شوند و این امر محتاج به آوردن مثال نیست. مشاغل دیگر هیچ‌گاه منزلتی قابل رقابت با این حرفه‌ها را ارایه نمی‌دهند.

اعتبار این حرفه‌ها بی‌همتاست. بدین ترتیب، یک بازیگر تلویزیون آن چنان وجهه‌ای در میان

مردم به دست می‌آورد که قدرت‌های دیگر را به حسد وامی‌دارد.

«این ستاره‌ها در هرم قدرت جای نمی‌گیرند، جزو صاحبان قدرت به حساب نمی‌آیند، لیک باید پذیرفت که بزرگان موسیقی می‌توانند قضاوت‌های شخصی خود را در زمینه سیاست از طریق روزنامه‌ها، رادیو، تلویزیون و مجلات اظهار نمایند. بعضی از آن‌ها، چون از طریق تلویزیون موفق شدند، بر مشاغل عالی سیاسی راه می‌یابند. از جانب دیگر، مفسران سیاسی تلویزیون نیز می‌توانند هم‌چون ستاره‌ای به حساب آیند و قدرت واقعی را با ثروت و اعتبار به هم آمیزند و منجر به افزایش نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی جامعه شوند.

در نتیجه، بی‌شبهه مهم‌ترین نتیجه ارتقا از طریق وسایل ارتباط جمعی (صدا و سیما و...) و به صورتی ناگهانی، تحریف در نظام مبتنی بر رقابت است؛ یعنی تنها نظامی که قشربندی جامعه را بر اصول عقلانی متکی می‌سازد.»⁽¹⁾

«به بیان دیگر، زمانی که در عمل بهترین موفقیت‌ها یکباره و بدون مقدمه به دست می‌آید، دیگر انگیزه‌ای برای تلاش و کوشش افراد جامعه برای ارتقا اجتماعی و اقتصادی باقی نمی‌ماند.»⁽²⁾

از بحران‌هایی که دانشمندان و محققان علوم سیاسی، بروز آن را در

کشورهایی که با بحران نابرابری‌های اجتماعی و بحران ملی مواجه هستند پیش‌بینی می‌کنند بحران توزیع اقتصادی است.

توزیع اقتصادی ناعادلانه بر پایه امتیازهای قومی، باعث بروز نابرابری‌های اجتماعی و بحران هویت ملی و رشد تعلق‌های قومی، قبیله‌ای در جامعه می‌شود که از امتیازهای اقتصادی درست محروم شده‌اند؛ یعنی بحران توزیع اقتصادی بحران نابرابری‌ها را در جامعه در پی می‌آورد.

گاهی ممکن است فقدان امنیت اقتصادی در پیرامون کشور، دولت را وادار به تمرکزگرایی اقتصادی کند که این امر نیز باعث پدید آمدن حالت گریز از مرکز در نقاط پیرامون کشور می‌شود و روابط اقتصادی دولت و اقوام را دچار مشکل می‌کند.

صدا و سیما نقش بسیار مؤثری در کاهش این معضل دارد.

 «صدا و سیما باید در طی برنامه‌های ویژه اقتصادی خود، دلایل پاره‌ای از توزیع نامتساوی منابع اقتصادی توسط دولت را ـ که کاملاً در ارتباط با قابلیت‌های اقتصادی در بخش‌های سرمایه‌گذاری شده و نه به خاطر امتیازات قومی است ـ برای مردم کشور روشن سازد و با میزگردهای علمی، راه‌کارهای عملی دولت و ملت را نمایان سازد تا بتواند پاره‌ای از ابهام‌ها را که در این زمینه در اذهان اقوام مختلف جامعه وجود دارد و آن‌ها را به طور ذهنی نسبت به نظام بی‌تفاوت می‌سازد از میان بردارد تا زمینه

تحقق عدل و برابری در جامعه بنیان‌گذاری شود.»⁽¹⁾

نقش صدا و سیما و کاهش یا افزایش نابرابری های اجتماعی

«با ورود سیل‌آسای فیلم‌های خارجی که خوراک فرستنده‌های تلویزیونی را فراهم می‌سازند، رفته‌رفته عادات و آداب خاصی در کشور رواج می‌یابند که اکثرا با فرهنگ آن کشور بیگانه‌اند با امکانات اقتصادی ساکنان آن نیز تطابق ندارند و موجبات پیدایش نابرابری‌های اجتماعی و پیدایش دو قشر (فرنگی شده و به اصطلاح عقب‌افتاده) را در داخل مرزهای ملی فراهم می‌سازند و در مواردی چند همین برنامه‌ها، خود موجبات اعتیاد مردم کشور را به لباس، اغذیه و دیگر پدیده‌های رایج در کشورهای صنعتی فراهم می‌سازد که موجب چند بعدی شدن وابستگی و در نهایت انهدام منابع ملی است و استیلای فرهنگ خاصی از جهان صنعتی بین مردم عقب‌رانده شده جهان را سبب می‌شود. صدا و سیما باید با تیزبینی تمام مانع این‌گونه برنامه‌ها شود و برنامه‌های داخلی که با اصول اسلامی مانند عدالت، برادری و... سنخیت دارند باید جای‌گزین برنامه‌های خارجی با هدف خاص شود.»⁽²⁾

پیشنهادهای کلی

صدا و سیما می‌تواند با کاربرد راه‌کارهای زیر به کاهش محرومیت‌ها یا تبعیض‌های اقتصادی جامعه یاری رساند:

6 . ساختن برنامه‌هایی برای تقویت حس انسان دوستی و ترویج روحیه قناعت و همیاری هموطنان نیازمند از طریق برنامه‌هایی به شکل گزارش، 

سریال و...

ارزیابی عملکرد صدا و سیما درباره قشربندی اجتماعی

پاره‌ای از منتقدان، تلویزیون را به اشاعه مکرر معیارهای جاری در زندگی اعضای خانواده‌هایی که ثروت بی‌پایان و شیوه زندگی بسیار باشکوه ومرفه دارند و در نتیجه تضعیف سازگاری و رضایت خانوادگی و ایجاد قشربندی در جامعه متهم کرده‌اند. گفته می‌شود که این تصاویر بذر حرص و آز و حسادت را در میان بینندگان آن برنامه‌ها می‌پراکنند. به ویژه بینندگانی که از طبقات فرودست اجتماعی هستند و آرزوی مجالی برای دست‌یابی به شیوه زندگی مشابه با آن‌ها را دارند.

با این حال، شواهد تحقیقاتی نشان داده است که ثروت، دست کم آن طور که در تلویزیون نمایش داده می‌شود، همواره شادی و سعادت نمی‌آورد. چون در بیش‌تر برنامه‌ها هرجا که ثروت می‌باشد، به همراه آن مشکلات ناشی از آن و پایان ناموفق ثروتمندان نمایانگر بوده است. و این می‌تواند جنبه مثبت برنامه‌های تلویزیون باشد.

نتایج تحقیقاتی که توماس و کالاهان (1982) در امریکا انجام دادند نشان داد که: پول به طور کاملاً آشکار سعادت و شادی نمی‌آورد، حال آن‌که فقر نسبی اغلب با میزان به نسبت زیادی سعادت و خرسندی توأم است. همه خانواده‌های طبقه کارگر نسبت به هم هم‌دردی زیادی نشان می‌دهند، حال آن‌که تنها یک پنجم خانواده‌های طبقه بالا این‌چنین بوده‌اند و خانواده‌های طبقه متوسط تقریبا در میان این دو قرار گرفتند. هم‌چنین اعضای یاری‌دهنده خانواده در مجموعه‌هایی که با خانواده‌های فقیر تعلق داشتند، در مقایسه با

افراد خانواده‌های ثروتمند بسیار بیش‌تر بود.⁽¹⁾

 این مسئله از آن نظر مثبت است که می‌تواند مانع ثروتمند شدن افراد جامعه از طریق نامشروع که خود یکی از عوامل نابرابری‌های اجتماعی است، شود.

ولی اگر عکس این مسئله پیش آید و تلویزیون افرادی را که از راه نامشروع ثروتمند می‌شوند ـ و اصول اسلامی مانند زکات و... را رعایت نمی‌کنند ـ سعادتمند نشان دهد، جنبه منفی خواهد داشت. پس، در تلویزیون برنامه‌هایی باید مطرح شود تا جنبه‌های همدلی و فقیرنوازی در بین ثروتمندان رواج یابد که البته برنامه‌هایی که با فقیران و بی‌خانمان‌ها گزارش تهیه می‌کنند، هم‌چنین برنامه‌هایی مانند طرح اکرام و طرح‌های آزادسازی زندانی‌ها با کمک مردم، جنبه مثبت صدا و سیما در کاهش قشربندی و نابرابری‌های اجتماعی است.

پیشنهادها

6 . طرح مباحث جامعه‌شناسی و ارزش برابری بین انسان‌ها از طریق رسانه همه‌گیر تلویزیون.

 7. چون در دیدگاه اسلام باید زمینه برای همه افراد یکسان فراهم باشد تا تمامی افراد جامعه فرصت شکوفایی و استفاده از امکانات را داشته باشند، لازم است تا دولت اسلامی با طراحی قوانین اسلامی چنین زمینه‌ای را برای همه چه فقیر و چه غنی مهیا کند.

8 . ساختن فیلم‌هایی در خانه‌هایی که مجلل نیستند و نشان دادن افراد پولدار، ولی بدبخت و با مشکلات زیاد در تلویزیون.

محرومان.

پرسش های مصاحبه ای

6 . به نظر شما، ریشه اختلاف‌ها میان افراد جامعه چیست؟

 8 . چرا اسلام برای کمک به نیازمندان، سفارش می‌کند که نخست به اقوام نیازمند سپس به همسایگان و پس از آن به دیگر نیازمندان کمک کنید؟ تأثیر روانی و عاطفی این کار را بیان کنید؟

اطلاعاتی دارید؟

 20. آیا نابرابری اقتصادی و اجتماعی در جامعه می‌تواند سبب پدید آمدن معضلات اجتماعی دیگر شود؟ آن‌ها را توضیح دهید.

اجتماعی و قشربندی دارد؟

پرسش های کارشناسی

6 . نابرابری‌های اجتماعی تا چه حدی از نظر اسلام قابل قبولند؟

8 . قشربندی اجتماعی از دیدگاه اسلام چیست؟

معرفی کتاب هایی درباره موضوع

6 . اقتصادنا، محمدباقر صدر.

8 . نظری به نظام اقتصاد اسلام، مرتضی مطهری.

کتاب نامه

الف) کتاب ها:

 20. طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیرالمیزان، تهران، نشر بیتا، ج چهارم.

ب) نشریات: