تواضع و آثار آن

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان و نام پدیدآور:تواضع و آثار آن/ مجموعه سخنرانیهای حسین انصاریان؛ ویرایش و تحقیق محسن فیض‌پور.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری:۲۲، ۴۶۸ ص.

فروست:سیری در معارف اسلامی؛ ۲۷. مجموعه آثار؛ ۸۶.

شابک:۶۵۰۰۰ ریال: گالینگور: 978-964-2939-46-6 ؛ ۵۵۰۰۰ ریال ( شومیز)

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

یادداشت:نمایه.

موضوع:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ - -- وعظ

موضوع:فروتنی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

رده بندی کنگره:BP۲۵۰/۴/الف۸۲ت۸۵ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۳۲

شماره کتابشناسی ملی:۱۹۵۸۵۰۲

سخن ناشر

در جهان پرتلاطم امروز، آیات پرشور الهی و کلام روح‌بخش معصومین و زمزم لایزال معارف شیعه مرهم جان‌های خسته و سیراب کننده تشنگان هدایت و رهایی جویندگان از ظلمت‌های نفس است. عالمان دینی و عارفان حقیقی غواصان این اقیانوس بیکران معرفت‌اند که گوهرهای ناب علوم قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را به دست آورده و به مشتاقان حقیقت عرضه می‌نمایند.

در این میان، کرسی منبر و خطابه رسانه دیرپا و سازنده‌ای است که از دیرباز زمینه ارتباط و انتقال معارف دینی و مکارم اخلاقی را میان عالمان و متعلمان فراهم کرده است و عالمان آگاه و هادیان دلسوز، که عمر خویش را صرف تتبع و تحقیق در آثار علمی شیعه نموده‌اند، عباد اللّه را به مصداق کریمانۀ « اُدْعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ » ، با کلام نغز و لطیف خود به راه سعادت دعوت کرده‌اند.

مجموعه حاضر، که با عنوان «سیری در معارف اسلامی» در مجلدات مختلف و موضوعات متنوع در اختیار خوانندگان محترم قرار می‌گیرد، مجموعه مباحث عالمانه و ارزشمند محقق ارجمند حضرت استاد حسین انصاریان، مدظله العالی، است که یکی از عالمان برجسته و میراث‌داران گوهر سخن در زمان خویش است که استواری کلام و لطافت بیان نافذشان بر اهل نظر پوشیده نیست.

این گنجینه ارزشمند حاصل نیم قرن مجاهدت علمی و تبلیغی حضرت استاد جهت

نشر و ترویج فرهنگ غنی شیعه بر کرسی بحث ونظر می‌باشد که به منظور پربارتر ساختن محتوای تبلیغ دینی در جامعه و استفاده بیشتر طلاب محترم علوم دینی به زیور طبع آراسته می‌شود.

در این مجموعه گرانقدر، تلاش شده است با تکیه بر ویرایشی روشمند و دقیق - که شرح آن در یادداشت ویراستار آمده است - ساختار هنرمندانه مباحث و سبک استاد در ارائه سخن از بین نرود، تا ضمن نشرفرهنگ انسان ساز آل اللّه علیهم السلام شیوه منحصر به فرد استاد در تبیین معارف دینی نیز حفظ شده و به مشتاقان ارائه گردد.

مجلّدی که اکنون تقدیم خوانندگان گرامی می‌شود بیست و هفتمین اثر از این مجموعۀ سترگ و دربردارندۀ 26 گفتار در باب تواضع و آثار آن و مطالب گوناگون آن می‌باشد که مربوط به سخنرانی‌های استاد در ماه رمضان 1384 در مسجد حضرت امیر علیه السلام تهران است.

این مکتوب، علاوه بر در برداشتن متن سخنرانی که لاجرم سبک و سیاق متن را نیز گفتاری می‌سازد، از فواید زیر خالی نیست:

در پایان، با امید به این که این اثر مورد رضایت حضرت حق و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و مقبول نظر مبلغان دینی قرار گیرد، لازم است از استاد انصاریان، دامت برکاته، که این فرصت مغتنم را در اختیار قرار دادند سپاسگزاری نماییم.

مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان

پیش گفتار مؤلف

«اَلْحَمدُ لِلّهِ وَ الصَّلاة علیٰ رَسُولِ اللّه وَ عَلیٰ آلِهِ آل اللّه»

پایه گذار منبر و جلسات سخنرانی برای رشد و هدایت جامعه وجود مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود. ارزش تبلیغ دین از طریق منبر و جلسات تا جایی بود که خود رسول اکرم صلی الله علیه و آله تا روز پایان عمرشان با کمال اخلاص به بیان معارف دین پرداختند و در این راه زحمات سنگینی را متحمل شدند. پس از پیامبر، وجود مقدس امیرمؤمنان علیه السلام ادای این تکلیف الهی به عهده گرفتند که بخشی از سخنرانی‌های آن حضرت در کتاب بی‌نظیر نهج البلاغه موجود است.

امامان معصوم، به ویژه حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السلام نیز تا جایی که فرصت در اختیارشان قرار گرفت و مزاحمتی از جانب حکمرانان بنی امیه و بنی‌عباس برایشان پیش نیامد این مهم را به صورت بیان معارف الهی و رشته‌های مختلف علوم به صورتی که حجت تا قیامت بر همگان تمام باشد به عهده گرفتند و دیگران را که مورد اعتمادشان در علم و عمل بودند به این مسأله تشویق کردند.

عالمان مخلص و باعمل شیعه برای حفظ دین خدا و تبلیغ معارف الهیه بر اساس قرآن و فرهنگ اهل بیت قرن به قرن تا به امروز که سال 1387 هجری شمسی است این جایگاه عظیم را حفظ کردند؛ شخصیت‌هایی چون شیخ مفید، شیخ صدوق، شیخ

طوسی، علامه محمدباقر مجلسی، شیخ جعفر شوشتری و در قرن معاصر بزرگانی چون آیت اللّه العظمی بروجردی، آیت اللّه سیدعلی نجف آبادی، آیت اللّه حاج میرزا علی شیرازی، آیت اللّه حاج میرزا علی هسته‌ای، آیت اللّه حاج میرزا علی فلسفی تنکابنی و...

با داشتن مقام مرجعیت و مقام علمی بسیار بالا در ماه رمضان و محرم و صفر به منبر می‌رفتند و از این طریق دِین خود را به قرآن و اهل بیت ادا می‌کردند.

این جانب حسین انصاریان که سالیانی از عمرم را در شهر مقدس قم، این آشیانه اهل بیت، نزد بزرگانی از مراجع و اساتید مشغول تحصیل بوده‌ام، بر اساس وظیفه‌ای که احساس می‌کردم رو به جانب تبلیغ و تألیف آوردم و در این راه، فقط توفیق حق رفیق راهم بود. در زمینه تبلیغ بیش از شش هزار سخنرانی در نزدیک به پانصد موضوع مختلف بر پایه قرآن و روایات اهل بیت و تاریخ صحیح و نکاتی از حیات پاکان و اولیای الهی پرداخته‌ام و امیدوارم تا لحظات پایان عمر هم چنان توفیق ادای این وظیفه را از جانب حق داشته باشم.

مؤسسه دارالعرفان، که در شهر قم در جهت نشر معارف قرآنی و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام کارهای مهمی را در سطح جهانی انجام می‌دهد، بنا گذاشت متن این سخنرانی‌ها به صورت مکتوب درآید تا در اختیار طلاب حوزه‌ها و دانشجویان و مردم علاقمند قرار گیرد و این مجموعه که احتمالاً حدود دویست جلد خواهد شد در آینده منبعی برای مبلغان شیعه قرار گیرد. من پس از سپاس از حضرت حق لازم می‌دانم به خاطر تحقق این مهم از دو فرزندم و جناب آقای پیمان تشکر کنم و از خوانندگان، به خصوص مبلغان گرامی، درخواست دعا نمایم. حال، این شما و این اثر اسلامی که فقط لطف و رحمت حق سبب ظهورش شد.

فقیر: حسین انصاریان

پنج حقیقت در عبادت

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

1 حقیقت عبادت

اشاره

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

به فرمودۀ پروردگار و اهل بیت علیهم السلام عبادت صحیح و سالم عبادتی است که دارای آثار مثبت دنیا و آخرت باشد و ترکیبی از پنج حقیقت است ، این پنج حقیقت وقتی کنار یکدیگر قرار گرفته شوند ، همان عبادتی می‌شوند که پروردگار مهربان عالم از بندگان خود خواسته و آثار مثبت دنیا و آخرت آن عبادت یقیناً ظهور پیدا می‌کند .

حقیقت اول : عرفان ، معرفت و شناخت می‌باشد . دوم : حالت تسلیم است ، حقیقت سوم و چهارم نیت خالص و پنجم هم عمل است .

عمل ، آن شکل عبادت و صورت عبادت است که بنّای آن ، بدن انسان است ؛ یعنی در یک عبادت هم اندیشه و خرد در کار است و هم حالت بی‌نظیر قلبی ، که تسلیم است و هم حالت ظاهری و باطنی که تواضع و نیّت خالص می‌باشد .

معرفت در عبادت

⁽¹⁾ باید به عبادت ، روزه ، نماز ، زکات ، حجّ و امر به معروف و نهی از منکر که فرمان خدا و دستور پروردگار است ، معرفت داشته باشد . فرمان و خواستۀ او براساس حکمت ، رحمت ، مصلحت عبد و آبادی دنیا و آخرت عبد نظم می‌گیرد

و معرفت به اینکه خواستۀ پروردگار بر چه اساس و قوانین و مقرّراتی باید انجام بگیرد ، مثلاً روزه از چه زمانی شروع و به کجا ختم می‌شود ، و مبطلات روزه چیست ؟ و چه عواملی ساختمان این عبادت را برپا و یا خراب می‌کند ، پایۀ اصلی عبادت ، معرفت و شناخت است .

تسلیم ، عامل تحقق عبادت [1]

⁽¹⁾ پایۀ دوم : که عامل تحقّق عبادت است ، تسلیم می‌باشد و انسان خود را با تمام وجود ؛ یعنی با باطن ، ظاهر ، قلب ، عقل ، روح ، نفس و بدن در اختیار خدا قرار دهد ، که بهترین مطلبی که در این زمینه گفتند ، این است که انسانِ در اختیار خدا ، مانند میّت در اختیار غسّال می‌باشد؛ یعنی خود را به آخرین نقطۀ تسلیم برساند .

هر چه آن خسرو کند ، شیرین کند ⁽²⁾پس انسان باید خود را در اختیار فرمانها و خواسته‌های حق قرار دهد ، به نحوی که غیر خدا را از تصرّف در وجود و زندگی خود محروم و ممنوع کند؛ یعنی چنان خود را در اختیار خدا بگذارد که دشمنان ، شیاطین و هوای نفس از اینکه در وجود انسان تصرّف کنند و یا فرهنگ خود را بر انسان تحمیل نمایند ، ناامید شوند . ارزش تسلیم به قدری است که اهل تحقیق ، بیداران ، بینایان و اهل بصیرت می‌فرمایند :

تسلیم در وجود انسان به منزلۀ مغز است و همۀ عبادات ثمر ، میوه و محصول مغز می‌باشند ، پس مغز اصل و ریشه است و مقام تسلیم ، به قدری بالا است که پروردگار عالم در سورۀ مبارکۀ نساء ، برترین و بالاترین دین را تسلیم به شمار آورده است .

« وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً » ⁽³⁾

در این عالم دین کسانی برتر است ، که همۀ وجود ، ظاهر ، باطن ، قلب ، جان ، نفس و بدن را ، تسلیم خدا کرده و اهل همۀ نیکی‌ها باشد ؛ یعنی در دایرۀ تسلیم حبس وجود ندارد ، نمی‌گوید : «أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللّٰهِ » و به مسأله خاتمه دهد ، بلکه در هر عبادتی ، خیر و نیکی وارد می‌شود .

فرهنگ انسان نیکوکار

فرهنگ انسان نیکوکار ، عمل صالح ، مهر و محبت ، گذشت و درستی ، حق گرایی و توحید می‌باشد ، که این مجموعه در کلمۀ «حنیف » آمده است .

« وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً »

پایان آیه، ما را متوجه این نکته می‌کند .

« وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً »

نمی‌گوید : ابراهیم ، خدا را به عنوان دوست انتخاب نموده ، بلکه می‌فرماید :

خدا ابراهیم را به عنوان دوست انتخاب کرده است . خدا به دوست نیاز ندارد که کاری برای او انجام دهد، مقام تسلیم و محسن بودن ابراهیم علیه السلام باعث شد که پروردگار عالم او را به عنوان دوست خود انتخاب نماید؛ یعنی ابراهیم علیه السلام را در نقطه‌ای قرار داده ، که تمام فیوضات دنیا و آخرت را به این دوست انتقال داده است .

عنایات خاص پروردگار به ابراهیم علیه السلام

شما نمی‌توانید فیوضات پروردگار را در زندگی ابراهیم علیه السلام شمارش نمایید .

کعبه ، مسجد الحرام ، صفا ، مروه ، مشعر ، منیٰ ، رمی ، قربانی ، میهمان داری ، محبت ، لطف و گذشت ، توحید و نسل صالح ، گوشه‌ای از فیوضات دنیوی

خداوند به ابراهیم علیه السلام می‌باشد .

« وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ » ⁽¹⁾

در روز قیامت ، ایشان در صف اول شایستگان قرار دارد ، چرا ابراهیم علیه السلام شایستگی آن را دارد که از رحمت و فیض بی‌نهایت الهی بهره‌مند شود ؟ زیرا با تمام وجود تسلیم پروردگار بودند .

« إِذْ قٰالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ »

یا ابراهیم! با تمام وجود خود را به من و فرمان‌های من واگذار کن ،

« قٰالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ »

جواب داد : من خودم را با همۀ وجود به فرمان‌های تو تسلیم کردم ، و تا ابد راه تصرّف فرهنگ باطل را بر روی خود بست . شاید ابلیس و لشکرش در هنگام قربانی کردن اسماعیل علیه السلام تمام توان خود را به کار بردند تا نیّت و اندیشه ابراهیم را به تصرّف خود در آورند ، اما نتوانستند ؛ زیرا ابراهیم علیه السلام در اختیار خدا بود و دشمن در وجود کسی که در اختیار خدا باشد ، نمی‌تواند تصرف نماید .

« وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً » ⁽²⁾

ابراهیم علیه السلام را به دوستی انتخاب کرد ؛ یعنی تمام فیوضات دنیا و آخرت را به ابراهیم علیه السلام عطا کرد .

تسلیم شدن در برابر حق

در سورۀ بقره می‌فرماید :

« بَلیٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ » ⁽³⁾

«بلی » ؛ یعنی آری ، اگر انسان تسلیم خواسته‌های پروردگار گردد آن دین با ارزش می‌باشد ، چنین افرادی در دنیا و آخرت ، ترس و غصّه بی‌مورد به آنها هجوم نمی‌آورد و همیشه در باطن و در کنار محبوب خود ، در امنیت و آرامش هستند ؛ زیرا آنها خدا را دارند و مانند این است که همه چیز را دارا هستند و صاحب دنیا و آخرت می‌باشند ، آن کسی که فقط دنیا را دارد در هنگام مرگ ، آن را هم از دست او می‌گیرند . کسی که بدن ، شهوت و پول دارد ، عاقبت همه اینها را از دست او می‌گیرند .

اهل تسلیم با همۀ پاکان زمینی و آسمانی هماهنگ می‌باشند .

« وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » ⁽¹⁾

تمام پاکان عالم بالا و پایین ، برترین دین را جستجو می‌کنند . آن کسی که خود را تسلیم پروردگار کند ، برترین دین را دارد و هماهنگ با کلّ پاکان آسمانی و زمینی می‌باشد .

ریشه یابی اسلام در نهج البلاغه

وقتی که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌خواهند اسلام را ریشه یابی کنند در «نهج البلاغه » می‌فرمایند :

«الاسلام هو التسلیم »

اسلام یعنی خود را به خدا و فرمان‌های واگذار نماید ،

«والتسلیم هو الیقین و الیقین هو التصدیق و التصدیق هو الاقرار و الاقرار هو الاداء »

و از لوازم تسلیم ، باور داشتن همۀ حقایق می‌باشد .

باور ؛ یعنی تا آخر عمر ، بر حقایق استوار باشد .

انسانی که در مقام یقین است ، خود را برای خدا هزینه می‌کند ،

«و الاداء هو العمل » ⁽¹⁾نتیجۀ همۀ این حقایق ، عمل است .

انسانی که اهل تسلیم و تواضع می‌باشد مانند این است که ضدّ ابلیس حرکت می‌کند و در مقام تسلیم است ، در ماه رمضان تواضع می‌کند و شکم ، چشم و گوش خود را در برابر گناهان حفظ می‌کند که روزۀ واقعی بگیرد.

از بین رفتن روزه به وسیله پنج گناه

پیامبر می‌فرماید : پنج چیز ساختمان روزه را خراب می‌کند .

«خمس خصال یفطّرن الصائم و ینقضن الوضوء »

این گناهان روزه را باطل و نورانیت وضو را از بین می‌برد . غیبت ، سخن چینی ، نگاه به نامحرم ، قسم دروغ و دروغگویی ، روزه را باطل و آثار معنوی وضو را از بین می‌برد .

انسانی که اهل معرفت ، تسلیم و تواضع و دارای نیت خالص است و زندگی خود را به وسیلۀ بدن تبدیل به عبادت می‌کند ، عبدالله می‌شود . هنگامی که مقام بندگی ارزش بیشتری پیدا کند ، فیض بیشتری نصیب انسان می‌شود .

« سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی » ⁽²⁾

پروردگار در قرآن نمی‌فرماید : «برسوله » یا «بنبیه » و یا «بروحه» یعنی بندگی عنایتی بود که من به انسانها عطا نمودم . «عبد » ؛ یعنی انسان ، مرکب از بدن ، روح ، عقل و قلب است و بندگی مرکب از عرفان ، تسلیم ، تواضع ، نیت خالص و عمل می‌باشد که انسان را به این مقام ویژه می‌رساند ، این فیض من بود که به او عنایت

کردم و از شهر مکه تا اعماق عالم‌ها بردم ،

« لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا » ⁽¹⁾

تا آنچه را که به صورت آیۀ قرآن نازل کرده بودم ، با چشم خود ، خلقت ، قیامت ، انبیا ، ملائکه ، بهشت و جهنم را ببیند .

مقام علی علیه السلام

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا » ⁽²⁾

پروردگار به پیامبر نفرموده ، در کنار قرآن ، نبوت را مطرح کند و بگوید : «علی نبینا » لکن باید بگوید : «عَلیٰ عَبْدِنٰا » ؛ یعنی مقام بندگی او به اندازه‌ای است که قرآن با همۀ معانی ملکوتی به قلب ایشان نازل شود ، بندگی باعث نزول قرآن شد .

رسالت و نبوت بعد از عبودیت است .

عبادت غیر از پیغمبران علیهم السلام باعث کرامت می‌شود . کرامت یعنی چه ؟ اهل تحقیق بسیار زیبا گفته‌اند . کرامت یعنی رسیدن عبد به مقام اجابت ؛ زیرا خواسته‌های مثبتی که عبد از خدا دارد ، خداوند آنها را در دنیا و آخرت اجابت می‌کند . منظور از کرامت معجزه نیست ، منظور پدید آمدن خواسته‌های مثبت می‌باشد که تنها در شأن خداوند است ، که اجابت می‌کند .

نمونه ای از انسانهای با کرامت

خداوند برای نمونه بعضی از انسانهای اهل کرامت را در قرآن معرفی می‌کند .

« جَعَلَنِی مِنَ الْمُکْرَمِینَ » ⁽³⁾خداوند مرا اهل کرامت قرار داد و با آنها محشور می‌کند.

آوردن تخت ملکه سبا برای سلیمان علیه السلام

یکی از کراماتی که خداوند در قرآن بیان می‌کند این است که هنگامی که سلیمان علیه السلام به وسیله هدهد از تخت ملکۀ کشور سبا آگاه شد ، هیچ پادشاهی چنین تختی را نداشت ، به بزرگان بارگاه خود رو کرد:

« یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ » ⁽¹⁾

سلیمان علیه السلام نفرمود ، ای مجموعۀ بارگاه‌نشینان من ، فرمود : بزرگان بارگاه ، «ملأ » ؛ یعنی آن افراد برجسته:

« أَیُّکُمْ یَأْتِینِی بِعَرْشِهٰا قَبْلَ أَنْ یَأْتُونِی مُسْلِمِینَ »

کدام یک از شما تخت ملکۀ سبا را می‌تواند به فلسطین بیاورد ، همه نمی‌توانستند این کار را انجام دهند ، فقط کسانی می‌توانستند این عمل را انجام دهند که مقام عبادت ، آنها را به زلف کرامت گره زده باشد . چون عبادت آنها از معرفت ، تسلیم ، تواضع و نیت خالص سرچشمه می‌گیرد ، عبادت آثار و کاربرد فراوان دارد .

« قٰالَ عِفْرِیتٌ مِنَ الْجِنِّ »

فردی از جنّیان ، به سلیمان علیه السلام گفت :

« أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقٰامِکَ »

قبل از اینکه از جای خود برخیزی ، تخت ملکه سبا را به اینجا می‌آورم ، در اینجا معلوم است که انجام دادن این عمل ، کار جسم نمی‌باشد ؛ زیرا اگر جسم می‌خواست این عمل را انجام دهد ، باید از فلسطین خارج و به سبا می‌رفت ، تخت را از جا بیرون می‌آورد ، و روی دوش خود می‌گذاشت ، پر می‌زد و به فلسطین باز

می‌گشت . آیه نشان می‌دهد که آوردن تخت قبل از اینکه سلیمان علیه السلام بلند شود و بنشیند ، فقط با قدرت عبادت انجام می‌پذیرد . سحر و جادو نبوده است . چون سحر حقیقت ندارد . بعد جمله «عِفْرِیتٌ مِنَ الْجِنِّ » به سلیمان علیه السلام گفت :

« وَ إِنِّی عَلَیْهِ لَقَوِیٌّ أَمِینٌ »

من قدرت آوردن تخت را دارم و امین می‌باشم . «أَمِینٌ » از ایمان است ؛ یعنی من انسان خائنی نیستم ، مؤمن خائن نمی‌شود . کسی که اهل معرفت ، تسلیم ، تواضع و نیت پاک است ، خائن نمی‌شود .

« قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ »

وجود مبارک آصف بن برخیا به سلیمان علیه السلام ، گفت :

« أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ »

قبل از اینکه دو پلک چشم تو به هم بخورد ، تخت را به اینجا می‌آورم ؛ یعنی می‌خواست از آثار عبادت که کرامت است استفاده نماید ، کرامت ؛ یعنی انسان حاجتی را از خدا بخواهد ، اگرچه به زبان نیاورد ، خدا فوراً خواسته او را مستجاب می‌کند . البته تمام خواسته‌های اهل ایمان با اجابت خدا هماهنگ است ؛ زیرا آنها اهل معرفت می‌باشند .

« فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ »

تا چشم سلیمان علیه السلام به تخت افتاد ، نفرمود : این کار آصف بن برخیا است ، تنها کاری که آصف انجام داد ، در دل خود به پروردگار عرض کرد : من از تو می‌خواهم به من کمک کنی این تخت به اینجا بیاورم ،

« قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی »

سلیمان علیه السلام گفت : این نتیجه اجابت دعا به وسیلۀ پروردگار من است . آصف

یک بندۀ واقعی بود ، خدا فوراً خواستۀ او را مستجاب کرد . این کار ، از بشر برنمی‌آید . تنها کاری که آن جنّ و آصف بن برخیا انجام دادند ، درخواست بود . به چه دلیل درخواست آنها به این سرعت جواب داده شد ؟ زیرا به معنای واقعی عبادت رسیده بودند و از آثار عبادت واقعی ، کرامت است .

کرامات مرحوم علامه طباطبایی [1]

⁽¹⁾ وجود مبارک مرحوم علامه طباطبایی صاحب تفسیر «المیزان » فرمودند : زمانی که در نجف تحصیل می‌کردم پدرم از درآمد مختصری که از کشاورزی به دست می‌آورد مخارج مرا به نجف می‌فرستاد ، روابط ایران و عراق تیره شد ، مسافرت‌ها قطع شد . پول من تمام شد . هنگام مطالعه ، فکر و ذهن من را، نداشتن خرجی مشغول کرده بود ، چه خواهد شد ؟ خجالت می‌کشیدم دردم را به کسی بگویم ، یا از کسی پول قرض کنم . فکرم به هم ریخت . چشم خود را از روی کتاب برداشتم ، نمی‌توانستم مطالعه خود را ادامه دهم ، غرق غصّه بودم . صدای در بلند شد ، رفتم در را باز کردم ، یک چهرۀ نورانی با لباس خاصّ کیسۀ پولی را به من داد و گفت :

سیدمحمد حسین تا زمانی که پول از ایران برسد ، این خرجی کفاف تو را خواهد داد و بعد به من گفت : آیا در این هیجده سال تو را تنها گذاشتیم ؟ علامه گفت : آقا شما ؟ آن شخص گفت : من شاه حسین هستم و رفت . باز هم فکر کردم ، آیا من خواب دیدم یا بیدار بودم ؟ ولی یقین کردم من خواب نبودم ، کیسه را گرفتم . بعد از مدتی درس‌ها تعطیل شد . برای دیدن خانواده‌ام به تبریز آمدم . . وقتی در نجف بودم ، به وادی السلام برای فاتحه اموات می‌رفتم ، در تبریز نیز به قبرستان آمدم ، در میان قبرها می‌گشتم ، یک سنگ قبری را دیدم که بر روی آن شاه حسین نوشته شده بود ، ایشان سیصد سال قبل مرده بود . بعد من فکر کردم چرا صاحب این قبر وقتی پول را به من داد ، گفت: هیجده سال ؟ من که بیست و چند سال در نجف بودم . بعد

حساب کردم ، از وقتی که لباس علما را پوشیدم تا آن وقتی که این پول را به من دادند هجده سال است .

آثار عبادت

عبادت کرامت می‌آورد . کرامت ؛ یعنی از او بخواهند و او در جواب تأخیر نیاندازد . روزه ترکیبی از عرفان است که به امر خدا می‌باشد ، مبطلات و مقوّمات آن چیست ؟ روزه ترکیبی از تسلیم است ، خود را به خدا و فرمان خدا واگذار کردن است که بگویم غذا نمی‌خورم ، تواضع می‌کنم و روزه را می‌گیرم ، و نیت من فقط برای تو است ، و بدن خود را به میدان می‌آورم که معرفت ، تسلیم ، تواضع و نیت را تحقق دهد . وقتی روزه را گرفتید ، آثار فراوانی دارد ، یکی از آن آثار تقوا است .

« کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ⁽¹⁾

روح تقوا موجب می‌شود که در پایان ماه رمضان با این عبادت و ترکیبات آن ، شما یک عبدالله واقعی خواهید شد .

آثار روزه ماه رمضان

به خاطر این است که می‌گویند اگر روزه‌دار در شب عید فطر ، خواسته‌های مثبت خود را از خدا بخواهد ، خداوند اجابت می‌کند ؛ یعنی روزه ، شما را به کرامت می‌رساند و اثر دیگر آن ، پروردگار فرموده «الصوم لی » روزه مال خود من است ، اما در سایر عبادات ، با هم شریک هستیم . اما روزه ویژۀ من است ، «وأنا أجزی به » ⁽²⁾پاداش روزه بر عهدۀ خودم می‌باشد ، در قیامت ، اجر و ثواب روزه با من می‌باشد ، حساب رسی با انبیا و ملائکه نیست ؛ یعنی شما از فیض این عبادت - که تقوای در دنیا و پاداش ویژۀ الهی در آخرت است - غیر از آن کرامت ، بهره‌مند

خواهید شد .

خوشا آنان که الله یارشان بی

دو خوشحالی برای روزه دار

پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله از پروردگار نقل می‌کنند

«انّ للصّائم فرحتین »

برای روزه دار ، دو خوشحالی می‌باشد ،

«اذا افطر فرح » ⁽¹⁾اولین خوشحالی ، اول اذان مغرب و وقت افطار می‌باشد ، روزه‌دار خوشحال است که امروز فرمان پروردگار را اجرا کرده است . خوشحالی دیگر ، در قیامت است . آن وقتی که اجر روزه را به او می‌دهند ، روزه دار در اول افطار غصّه‌دار نمی‌باشد .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

2 غنیمت شمردن فرصت

اشاره

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

روزگار ، مخلوق پروردگار عالم است و کسی از ابتدا و انتهای آن خبر ندارد ، هیچ بخشی از روزگار برتر و مفیدتر از ماه مبارک رمضان نیست . در دعاها و روایات ، بخصوص از وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله که عالم به همۀ حقایق بودند ، روایت شده ، که ماه مبارک رمضان «افضل الشهور » ⁽¹⁾است ؛ یعنی هیچ زمان و فرصتی بالاتر از ماه مبارک رمضان نیست . به دو علت ماه رمضان بر همۀ زمان‌ها برتر می‌باشد ، که هر دو علت ، در قرآن کریم بیان شده است . علت اول را خداوند در قرآن بیان می‌کند ، که این فرصت خاص و زمان ویژه ، زمانِ نزول قرآن مجید می‌باشد .

زمان نزول قرآن

البته ما نمی‌دانیم نزول کل قرآن در چه زمانی بوده است . چون قبل از اینکه انسان آفریده شود ، نظام خلقت ، با محاسبۀ دقیق برپا شد و از همان زمان برپا شدن این نظام ، پروردگار عالم دوازده ماه قمری را تقسیم در زمان کرده و نظم داده است ،

« إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ

السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ » ⁽¹⁾

یعنی زمانی که انسان خلق نشده بود ، ماه رمضان وجود داشته است ، و قرآن کریم از آسمان علم پروردگار ، در کدام رمضان بر لوح محفوظ طلوع کرد ؛ یعنی از حالت سرّ و پنهان به حالت آشکار در آمده است ، برای کسی معلوم نیست . اما خداوند در قرآن مجید می‌فرماید :

« شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ » ⁽²⁾

یا در سورۀ قدر می‌فرماید :

« أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ » ⁽³⁾« خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » ⁽⁴⁾

شب قدر از هزار ماه بالاتر و بهتر است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید : روز و شب آن از روز و شب‌های دیگر بهتر است ، هر ساعت آن از ساعات دیگر بهتر می‌باشد و این بخش از روزگار را خداوند مهربان برای نزول قرآن انتخاب کرده است .

دلایل نزول قرآن

برای چه خداوند قرآن را برای ما فرستاد ؟ در سورۀ مبارکۀ یونس بیان می‌کند و چقدر این بیان زیبا است .

« قَدْ جٰاءَتْکُمْ » ⁽⁵⁾

ای مردم ! به سوی همۀ شما کتابی آمده که چهار برنامه را در زندگی شما پیاده می‌کند ،

« مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ »

برنامه اول قرآن این است که از جانب پروردگار ، شما را موعظه می‌کند . موعظه ممکن است به صورت عبرت، داستان و مطالب حکیمانه بیان شود که با گفتار نیک و همراه با رقّت قلب و دلسوزی انجام می‌پذیرد . کسی که بر سر مردم فریاد می‌زند ، کسی که در گفتار خود با عصبانیت به مردم نگاه می‌کند و حالت خشم ، غضب و درندگی دارد و می‌خواهد مردم را تربیت کند ، قرآن عمل او را موعظه نمی‌داند ، موعظه ؛ یعنی بیان یک سلسله واقعیت‌ها همراه با صدای نرم ، لیّن و آمیخته با دلسوزی و مهر و محبّت می‌باشد ، و قرآن از این گونه موعظه‌ها به شکل‌های گوناگون زیاد دارد که لحن نصیحت و وعظ پروردگار ، لحن رحمت ، لطف و عنایت است ، نرم و مورد قبول گوشها می‌باشد و موعظه، کدورت‌ها ، تاریکی‌ها و خاکسترهای معنوی روی قلب را شستشو می‌دهد . ⁽¹⁾

هدف موعظه در قرآن

هدف اصلی موعظه است . حالا به هر شکلی که صورت بگیرد ، اگر جنبۀ موعظه داشته باشد ، کاربرد حتمی دارد . زیاد اتفاق افتاده است که با بیان یک داستان ، با زبان نرم و صدای آرام انسان هدایت شود ، که خداوند در قرآن می‌فرماید :

« وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ » ⁽²⁾

حالت مهر ، محبّت و دلسوزی در مردم اثر کرده است و زنگ کدورت و محرومیت را از قلب مستمع شستشو داده است ، شعرای گذشته ما ، بخشی از اشعار آنها ، بر همین مبنا سروده شده است ؛ یعنی با یک لحن گرم ، دلسوزانه و با محبت ، که برای پاک کردن زنگ دلها است .

اگر فکر دل زاری نکردی به عمر خویشتن کاری نکردی

سزاوار تو باشد حق پرستی

موعظه پروردگار به بندگان

هنگامی که پروردگار می‌خواهد مردم را موعظه کند ، با همین لحن نرم ، گرم ، غرق در رقّت و محبّت و دلسوزی موعظه می‌کند:

« إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسٰانِ وَ إِیتٰاءِ ذِی الْقُرْبیٰ وَ یَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ » ⁽¹⁾

من با لحن خود ، که همراه با محبت ، رحمت و دلسوزی است ، شما را دعوت به عدالت ، احسان و هزینه کردن مال خود ، برای اقوام فقیرتان می‌کنم و شما را از فحشا و منکر و بغی نهی می‌کنم ، شما را موعظه می‌کنم ؛ زیرا شما را دوست دارم ، در موعظه محبّت موعظه کننده به موعظه شونده باید موج بزند:

« وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ » ⁽²⁾

بندگانم ، ناسپاسی شما را نمی‌پسندم ، اگر ناسپاس شوید ، به خودتان ضرر می‌زنید و در موعظۀ دیگر پروردگار می‌فرماید :

« إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا » ⁽³⁾

بندگان من اگر خوبی کنید ، به خودتان خوبی کرده‌اید ، و اگر بدی کنید ، باز برگشت و ضرر بدی به خودتان است ، من بدی شما را نمی‌پسندم . ⁽⁴⁾

« وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ » ⁽¹⁾

من دوست ندارم شما را اهل فساد ببینم . این یک کار قرآن است .

وقتی زنگ دل را پاک می‌کند ، انسان خود را در برابر موعظه‌گری پروردگار آماده می‌کند ، استعداد می‌دهد ، پروردگار عالم در بخش دیگر قرآن می‌فرماید :

« شِفٰاءٌ لِمٰا فِی الصُّدُورِ » ⁽²⁾

داروهایی برای شما در این قرآن قرار دادم که تمام بیماری‌های باطنی شما را درمان کند . مثلاً اگر کسی گرفتار بیماری حسد است ، خدا در حقیقت به حسود می‌فرماید : این لیاقت را در بنده‌ام دیده‌ام که این نعمت را به او عنایت کردم ، مصلحت عنایت این نعمت را در تو ندیدم ، به تو عنایت نکردم ، نه از باب بخل ، از باب اینکه فعلاً به صلاح تو نبوده است . پس به آن چیزی که من به بنده‌ام داده‌ام راضی باش و نگذار آتش حسادت از درون، تو را بخورد ، یا خدای نکرده این آتش بیرون بیاید و نعمت مرا بر او بسوزاند . این کار ، کار منصفانه‌ای نیست .

بذل و بخشش

خدای متعال وقتی که می‌خواهد بخیل را درمان کند ، می‌فرماید : می‌ترسی پولی را که در راه من می‌دهی ، گم شود:

« مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ » ⁽³⁾

پولی که به مستحق می‌دهید ، من می‌گیرم و برای تو نگاه می‌دارم ، در قیامت ، بذل و بخشش تو را به خودت بر می‌گردانم ، یا فکر می‌کنی اگر انفاق کنی ، از ثروت تو کم شود ، در حالی که می‌بینی دانه‌ها ، زیرِ زمین از خودشان هزینه می‌کنند و با هزینه کردن ، تبدیل به یک درخت می‌شوند ، اگر هزینه نکنند به صورت همان دانه می‌مانند . اگر می‌خواهی بر دنیا و آخرت تو اضافه شود ، در کار خیر هزینه کن .

خداوند درد تو را درمان می‌کند . ⁽¹⁾«وَ هُدیً » ⁽²⁾بخش سوم : کتاب من این است که شما را به حلال و حرام ، به مسائل اخلاقی ، توحید خالص ، شناخت انبیا و جهان ، شناخت خود و خوبی‌ها و زشتی‌ها و به بهشت راهنمایی می‌کند .

و چهارم :

« وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ »

شما را از همۀ نعمت‌های پاک دنیا و آخرت بهره‌مند می‌کند .

در آیۀ بعد می‌فرماید :

« قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَ بِرَحْمَتِهِ » ⁽³⁾

این موعظه ، علاج درد ، هدایت و این رحمت طلوع احسان و رحیمیت من به شما است:

« فَبِذٰلِکَ فَلْیَفْرَحُوا »

و با قرآن من خوشحال باشید:

« خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ »

که اگر همۀ دنیا را برای خودتان جمع کنید بهتر از این نخواهد بود . شما با جمع کردن ، و با پشت سر گذاشتن قرآن ، در زندگی ضرر صد در صد می‌کنید ولی با اتصال به قرآن مجید سود صد در صد دنیا و آخرت نصیب شما می‌شود ، این علت برتری ماه رمضان بر کل روزگار است .

اما علت دوم : که باز در قرآن بیان شده است ، رمضان همراه با روزۀ روزه دار ، نه بدون روزه ، آن هم روزه‌ای که حتماً شرایط معنوی در آن رعایت شود ، چنانکه پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام می‌فرمایند : شکم ، چشم ، گوش ، زبان ، پوست ،

دست ، قدم و شهوت ، همه را وارد روزه کنید ، رمضان ، با چنین روزه‌ای کلاس تقوا را می‌سازد که اگر تقوا برای شما حاصل شود: ⁽¹⁾« لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ⁽²⁾

شما با ارزشترین انسان نزد پروردگار می‌شوید . این کار ماه رمضان است که شما را تبدیل به با ارزش‌ترین موجودات عالم هستی نزد پروردگار می‌کند .

« یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ » ⁽³⁾

ماه مبارک رمضان ، مقام «أَتْقٰاکُمْ » برای متّصلین به خودش می‌سازد و ایام دیگر این قدرت را ندارد حتی ایام حج ، رجب و شعبان چنین ارزشی ندارد ، این هنر ماه مبارک رمضان است .

غنیمت شمردن ماه رمضان

بنابراین واجب است اهل ایمان این بخش از روزگار را به بالاترین وجه غنیمت بدانند ، چون این بخش مدت آن اندک است ، و زودگذر است و سریع از دست انسان می‌رود ، به این خاطر پیغمبر صلی الله علیه و آله سفارش می‌کردند:

«اغتنموا الفرص فانّها تمرّ مرّ السحاب » ⁽⁴⁾فرصت‌های الهی را غنیمت بدانید که مانند ابر زودگذر است و رد می‌شود .

صبح می‌بینید آسمان شهر را ابر گرفته است ، همه فکر می‌کنند باران می‌آید ، یک ساعت بعد یک لکّه ابر در آسمان پیدا نمی‌شود . این فرصت مانند ابر است ، آمده برای باریدن و شما با روزۀ واجد شرایط باعث شوید این ابر تا نرفته بر کلّ زندگی شما چه باطن و چه ظاهر ببارد .

بزرگترین مصیبت برای انسان

این زمان که عظیم‌ترین زمان است آن را غنیمت بدانید . یک مطلبی را از یکی از انبیا ، دربارۀ غنیمت دانستن زمان بشنوید . چقدر این مطلب مهم است .

ما خیلی مصیبت داریم ، مصیبت مرگ عزیزان ، نابود شدن مال ، زلزله ، سیل و طوفان ،

«أعظم المصائب فوت الوقت بلافائدة »

بزرگترین مصیبت، از دست دادن زمان است بدون اینکه آدم از آن زمان فایده برده باشد . ماه مبارک رمضان بیاید و برود و هیچ چیزی نصیب انسان نشود .

در جملۀ دیگر فرمودند :

«الوقتُ أَعَزُّ الاشیاء »

زمان ، بخصوص ماه مبارک رمضان ، پرقیمت‌ترین ، عزیزترین و کمیاب‌ترین گوهر است ،

«فَاشْغَلْهُ بأعزّ الاشیاء »

این زمان و فرصت را به پرقیمت‌ترین کار مشغول کن .

«و هو ذکر الله بلاغفلة وفترة »

و آن ذکر خدا ⁽¹⁾است که یک بخش ذکر ، همین روزه است به فرمودۀ امام صادق علیه السلام ، یک بخش ذکر ، نماز ، ذکر ، انفاق و دست به جیب بودن است ، یک بخش ذکر احترام به بزرگتر و ترحّم به کوچکتر و ذکر قرائت قرآن است ، یک بخش ذکر هدایت کردن مردم است . از این ذکر در شبانه روز غافل نشوید و نگذارید بین تو و ذکر فاصله بیفتد .

تعبیر فوت وقت به مرگ

باز یک جملۀ حکیمانه دارند و خیلی عجیب است .

«إنّ فوت الوقت أشدّ عند اصحاب الحقیقة من فوت الروح » ⁽¹⁾از دست رفتن زمان بدون غنیمت دانستن آن ، از مرگ سخت‌تر و شدیدتر است،

«لأنّ فوت الروح انقطاع الخلق »

هنگام مردن ، انسان از مخلوقات جدا می‌شود و به خدا پیوند می‌خورد . بعد از مرگ:

« إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ » ⁽²⁾

وقتی مردید از همه جدا می‌شوید و به خدا پیوند می‌خورید ، اما:

«و فوت الوقت انقطاع عن الحقّ »

اما اگر زمان را غنیمت ندانید ، از خدا جدا می‌شوید . خیلی فرق است از خلق جدا شدن تا از حق جدا شدن ، به این خاطر گفته‌اند:

«أفضل الطاعات حفظ الاوقات » ⁽³⁾برترین عبادات این است که متوجه وقت باشید ، و وقت را غنیمت بدانید و با وقت بازی نکنید و زمان را به لهو و لعب نگذرانید .

پشیمانی انسان نیکوکار در هنگام مرگ

انسان نیکوکاری در حال جان دادن بود . اطرافیان دیدند خیلی چهره‌اش گرفته است . در حال تأسف است ، آه می‌کشد و غصّه می‌خورد ، ناراحت است ، یک نفر از اطرافیان به او گفت : چرا ناراحتی ؟ چرا آه می‌کشی و غصّه می‌خوری ؟ دنیا برای

کسی نمی‌ماند ، همه از دنیا می‌روند ، این شتری است که جلوی در همۀ خانه‌ها می‌خوابد ، گفت : خیال کردی برای مردن خود غصّه می‌خورم . من برای سه چیز غصه می‌خورم ، اول اینکه: برای ساعاتی که بیش از اندازۀ لازم خوابیدم که با خوابیدن زیادی زمان را کشتم ، من در قیامت به عنوان قاتل محاکمه می‌شوم . من قاتل زمان هستم ، و غصّه دیگر من این است که: روزهایی که بر عمر من گذشت ، و مانند حیوانات به خاطر شکم دائم دهنم می‌جنبید ، برای شکم پرستی ناراحت هستم که قسمتی از عمرم خرج جنبیدن دهن برای شکم و معده‌ام شده است .

غصّۀ دیگر من برای ساعت‌هایی است که به یاد خدا نبوده‌ام ، که کار خیر نکردم و قدم مثبتی برنداشتم .

بهترین فرصت ماه مبارک رمضان است ، که خداوند مجانی در اختیار ما قرار داده است . مال التجاره و سرمایه‌ای را که ما با این سرمایه

« إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ » ⁽¹⁾

می‌توانیم باشیم ، می‌توانیم به عالی‌ترین مقام نزد پروردگار بزرگ عالم برسیم .

کسانی که ماه رمضان را فهمیده بودند ، شب‌های آخر گریه‌شان بیشتر می‌شد به خاطر اینکه فرصت دارد از دست می‌رود .

روز عید فطر را پیغمبر صلی الله علیه و آله با خوشحالی می‌گذراندند ، اما از روز دوم شوّال تا شش روز روزه ⁽²⁾می‌گرفتند ، که به پیغمبر صلی الله علیه و آله عرض کردند ، چرا روزه می‌گیرید ؟ فرمودند : دل کندن از ماه رمضان بسیار برای من سخت است ، آرام آرام می‌خواهم جدا شوم . یک مرتبه نمی‌توانم .

لحظه مرگ برای گناهکاران

گفت : برای آن ساعت‌هایی که به غفلت گذشت ، و به یاد خدا نبودم ، گریه

می‌کنم . متأسف و ناراحت هستم . طبق آیات سورۀ مؤمنون بسیاری از مردم لحظۀ مرگ ، قبل از اینکه ملک الموت جانشان را بگیرد ، وقتی که پرده کنار می‌رود ، و وضع خود را مشاهده می‌کنند ، با التماس به پروردگار می‌گویند :

« رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ » ⁽¹⁾

خدایا ما را به اول تکلیف برگردان ، تا ما زندگی نابود شده را جبران کنیم .

میلیون‌ها نفر در هنگام مرگ این تقاضا را از خدا کرده‌اند ، خداوند چند نفر را برگرداند ؟ هیچ کس را برنگرداندند .

« کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ »

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

3 فضیلت روزه

اشاره

ارزش و عظمت ماه رمضان

3

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

انسان‌های مؤمن به عظمت ماه مبارک رمضان آگاه هستند ، در ماه مبارک رمضان این دعا را شنیده‌اند که خداوند متعال به این ماه، عظمت ، کرامت و شرافت بخشیده است ، «و هو شهر عظمته و کرمته و شرفته »عظمت، کرامت و شرافت ، حقایق معنوی می‌باشند که سبب شده ، این ماه از همۀ زمان‌ها ، ارزش والاتری داشته باشد . اما در این جامعه ، کمتر به عظمت روزه آگاهی دارند .

کتاب شریف «فروع کافی » و «من لایحضره الفقیه » که کتاب اول نوشتۀ مرحوم محمد بن یعقوب کلینی که حقّ عظیمی بر فرهنگ اهل بیت علیهم السلام دارد و تقریباً زمانی این کتاب را به وجود آورد که فرهنگ اهل بیت علیهم السلام به نابودی کامل تهدید می‌شد ، و کتاب دوم هم نوشتۀ وجود مبارک شیخ صدوق است که حقّ عظیم علمی بر فرهنگ اهل بیت علیهم السلام دارد . در این دو کتاب ، از قول حضرت صادق علیه السلام روایت شده که پروردگار عالم می‌فرماید :

«الصوم لی وأنا اجازی علیه » ⁽¹⁾روزه ویژۀ من است ، اختصاص ، اتصال و به من ربط دارد ، و پاداش آن بر عهده من است .

بیان روایت امام صادق علیه السلام

حقیقت و ذات این دو جمله چیست؟ چه مسأله‌ای در کلام پروردگار قرار دارد ؟ مگر نماز ، فرمان او نیست ، چرا نفرموده «الصلوة لی » ؟ «الحجّ لی » ؟ و «الجهاد لی » ؟ مگر همه این موارد فرمان خداوند نیستند ؟ مگر جهاد با دشمن و شهید و مجروح شدن که از عوارض جهاد است ، فرمان خود او نیست ؟

به نظر می‌رسد اگر در جمله «الصوم لی » تحقیق شود و با یک دید نورانی به آن نظر شود ، پنج حقیقت را می‌توان در این کلام خداوند مشاهده کرد .

پنج حقیقت در روایت امام صادق علیه السلام

حقیقت اول : ترک شهوات حلال

در هیچ عبادتی ترک شهوات حلال نمی‌باشد ، حتی برخی از شهوات حلال ، خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها و ترک بخشی از لذائذ ، در طول زمان عبادت ، لحاظ نشده است . مانند «مجاهد فی سبیل الله »که در حال جهاد ، می‌تواند بخورد و بیاشامد و در روز جهاد از غریزۀ جنسی به طریق حلال بهرمند شود . گاهی پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و یاران ایشان همسران خود را به جبهه می‌بردند ، البته جای امنی برای آنها قرار می‌دادند ، خیمه می‌زدند و برای آنها پاسدار می‌گذاشتند ، که از خطر محفوظ باشند و به این طریق وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله از هجوم گناه به بعضی جوانان که تقوای بالایی نداشتند ، جلوگیری می‌کردند . ⁽¹⁾

ویژگی روزه نسبت به عبادات دیگر

اشاره

هنگامی که انسان وارد مناسک حج می‌شود ، زمانی که محرم است ، از غریزۀ جنسی محروم است ، ولی در حال احرام ، می‌تواند خنک‌ترین آب را بنوشد

و خوشمزه‌ترین غذا را تناول کند یا لذت‌های دیگر حلال برای او بی‌مانع است . یا انسانی که می‌خواهد عبادت مالی انجام دهد ، می‌تواند در کنار پرداخت زکات و خمس از همه لذائذ حلال بهرمند شود . اما روزه دار را دعوت می‌کنند که در مقابل شهوات ، خواسته‌ها، و لذائذ حلال از اذان صبح تا اذان مغرب ایستادگی نماید .

صبر در ماه رمضان

این ایستادگی در قرآن مجید یکصد و سه بار ، به عنوان صبر و استقامت یاد شده است ، از عالیترین ارزشهای اخلاقی و انسانی می‌باشد . یک بُعد ارزش روزه به خاطر این است که علّت و سبب ترک بسیاری از امور حلال است ؛ زیرا در روزه ، بحث حرام در کار نیست ، در این بخش بحث لذّت‌ها ، شهوات و امیال حلال در کار است . انسانی که صبر می‌کند ، از طریق این صبر به دو پاداش خواهد رسید .

« أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا » ⁽¹⁾

این دو پاداش برای ما روشن نیست و از طریق صبر ، به دایرۀ محبوبیت حق خواهد رسید .

« وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ » ⁽²⁾

مسأله ترک شهوات مسألۀ عظیمی است . اینکه انسان پنجاه -شصت سال با لذّت‌ها ، امیال ، شهوات ، خواسته‌ها، خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها انس داشته باشد ، حالا از او دعوت می‌کنند که سی روز ، با همۀ خواسته‌ها ، لذّت‌ها و شهوات فاصله بگیرد و انسان هم در مقابل دعوت خدا خاکساری کند و از لذائذ فاصله بگیرد . این که روزه سبب این کار عظیم است ، نشان دهندۀ ارزش روزه می‌باشد .

حقیقت دوم : معرفت و آگاهی در گرسنگی

اشاره

طبق آیات قرآن ، نهایت شرافت و ارزش ، در معرفت ، فهم و آگاهی انسان است .

« یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ » ⁽¹⁾

در قیامت بعد از صف انبیا علیهم السلام آگاهان و اهل معرفت قرار دارند . انسان شکم‌پرست ، ⁽²⁾نمی‌تواند اهل معرفت شود ، چه معرفت کسبی و چه معرفت الهامی . این دو مورد در قرآن مطرح است . معرفت کسبی این است که انسان سر کلاس درس برود و گوش بدهد و تغذیۀ علمی شود . معرفت الهامی این است که کاری انجام دهد که لیاقت پیدا کند که خدا بدون معلم ، یک بخشی از علم را به انسان الهام نماید .

راه رسیدن به معرفت کسبی و الهامی کم‌خوری می‌باشد . ائمه می‌فرمایند :

«لایدخل حکمة جوفاً ملأ بطناً » ⁽³⁾حکمت الهی به باطن کسی که دائم شکم او پر است ، وارد نمی‌شود .

«من أخلص لله اربعین صباحاً »

کسی که چهل شبانه روز در همه چیز ، نه فقط در نیت ، در عمل ، لقمه ، اخلاق ، برخورد ، خالص شود:

«جرت من قلبه علی لسانه ینابیع الحکمة » ⁽⁴⁾ما از گرسنگان و کم خوراک‌ها مسائل عظیمی را می‌دانیم ، از طریق روایات و حکایاتی که از زندگی آنها بیان شده است .

قناعت مرحوم شیخ انصاری

روزی هم درس شیخ انصاری در نجف به شیخ گفت : ما مانند تو درس نخواندیم و استاد ندیدیم ، شیخ فرمود : چرا ؟ او گفت : پس تو چرا شیخ انصاری شدی و ما ماندیم ، شما جاده را رفتی و ما ماندیم ، شما صاحب بیان ، مرجعیت ، تألیف و نورانیت باطن شدی و ما بی‌بهره ماندیم . ایشان فرمودند : یک روز در کاشان می‌خواستیم ناهار بخوریم ، پول هر دو نفر ما به اندازۀ خرید یک نان بود ، بیشتر هم نداشتیم ، جنابعالی به من فرمودید : این عطّارها و بقّال‌های نزدیک مدرسه ، ما را می‌شناسند ، برای ما احترام قائل هستند ، نسیه هم به ما می‌دهند . من نمی‌توانم نان خالی بخورم ، می‌خواهم حلوا و اردۀ کاشان نسیه کنم . من به تو گفتم به همین نان خالی قناعت کن .

اندرون از طعام خالی دار تا در آن نور معرفت بینی ⁽¹⁾

نه اینکه نخور ؛ یعنی از آن چیزی که اضافه‌تر است نخور ، نیازی هم به نسیه نداریم . تو قبول نکردی ، رفتی و حلوا را نسیه کردی و آوردی ، من حتی لبۀ نانی که حلوا به آن مالیده شده بود ، نخوردم ، ما نخوردیم و شیخ انصاری شدیم ، تو خوردی و هیچ چیزی نشدی .

روزه به انسان زمینه می‌دهد و او را برای کسب تعلیمات الهی یا الهامی مستعدّ می‌کند . نمونۀ تعلیمات الهی را می‌توان در مساجد و مجالس مشاهده کرد ، که مردم با داشتن ضعف ، گرسنگی ، تشنگی ، گرما و ترافیک سنگین شهر و راه‌های دور به مساجد می‌آیند ، روزه به آنها حوصله ، شوق و توفیق می‌دهد ، از گوشه و کنار شهر می‌آیند و دو ساعت از وقت خود را برای تعلیمات الهی صرف می‌کنند و هر روز عالم‌تر از دیروز از مسجد بیرون می‌روند و یقیناً شما در قیامت، صف دوم قرار

خواهید داشت . شما در حدّ خود عالم هستید . اما اگر شرایط معنوی روزه رعایت شود ، واقعاً قلب شما آمادۀ گرفتن حکمت الهامی خواهد بود ، من خیلی از لطائف و نکاتی که آموختم از همین افرادی که حکمت الهی به آنها عنایت شده ، یاد گرفتم .

« وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً » ⁽¹⁾

پس ارزش روزه ، به کاربرد علمی و حکمتی و معرفتی آن است ، که به انسان آمادگی می‌دهد . در این گرسنگی و تشنگی ، قلب به پروردگار عالم وصل می‌شود و از نور معرفت ، عقل و قلب صفا می‌گیرد .

به این علت خدا فرمود : «الصوم لی » چون خودش معلم است .

« عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا » ⁽²⁾

روزه را زمینۀ این تعلیم حکمت و معرفت قرار داده است ولی جهاد ، حج ، انفاق و نماز این طور نیست .

حقیقت سوم : شباهت صفات سلبیه خداوند با روزه

روزه همرنگ خدا است اما حج ، جهاد و نماز همرنگ خدا نیست ، در حج مردم مناسک بجا می‌آورند ، در جهاد اسلحه به روی دشمن می‌کشند ، در نماز رکوع و سجود می‌کنند .

اما روزه یک امر غیبی و پنهانی است ، یک امر سلبی است ؛ یعنی همرنگ با صفات سلبیّه پروردگار است و غیبی است ؛ زیرا خدا نمی‌خورد ، روزه دار هم نمی‌خورد ، خدا نمی‌آشامد ، روزه دار هم نمی‌آشامد ، خداوند اهل شهوت نیست ، روزه دار هم در زمان روزه اهل شهوت نیست ، این همرنگی را با صفات سلبیّه دارد ، انسان هر جایی که نماز می‌خواند ، همه می‌فهمند مشغول نماز خواندن است ، در مکه انسان را می‌بینند که مشغول مناسک حج است ، شخص را

در جبهه می‌بینند که برای خدا اسلحه به دست می‌گیرد ، اما شما نمی‌توانید از روزۀ یکدیگر با خبر شوید ، اگر کسی از شما بپرسد روزه‌اید، شما لازم نیست بگویید من روزه هستم ، می‌توانید توریه کنید ، کاری که حضرت یوسف علیه السلام کرد ، خودش جام کیل گندم را در بار برادران خود گذاشت و بعد هم گفت :

« أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ » ⁽¹⁾

شما دزد هستید اما منظور او این نبود که جام حکومت را دزدیدید ، منظور ایشان این بود که شما در روز روشن یوسف را از دامن پدر دزدیدید و بردید ، حالا کسی از شما می‌پرسد ، شما که به مسجد آمدید روزه هستید ؟ شما می‌توانید بگویید من مریض هستم ، می‌توانید روزه خود را نگه دارید و اعلان نکنید ، پس در میان جمع می‌توان روزه را آشکار نکرد و روزه در غیب و پنهان بودن هم همرنگ ذات حق است . پس اینکه می‌فرماید : «الصوم لی » ؛ یعنی مانند من غیب و پنهان است ، دارای صفت سلبی است .

حقیقت چهارم : روزه ، اعلان محبت واقعی به خداوند

اما چهارم : روزه اعلان محبّت واقعی به محبوب است ، آیا نماز اعلان محبت نیست؟ خیر ، نماز منافقین اعلان محبت نیست ، ممکن است نماز کینه باشد ، در پوشش نماز می‌روند ، اما هیچ منافقی در پوشش روزه نمی‌رود ، در تمام ماه رمضان‌های مدینه منافقین مخفیانه غذا می‌خوردند و بعد پشت سر پیامبر صلی الله علیه و آله می‌آمدند و به عنوان روزه دار اقتدا می‌کردند ، چون روزه را قبول نداشتند ، نماز می‌خواندند ، اما به خاطر نیرنگ به مسلمین نماز می‌خواندند ، و بتوانند اسرار مسلمان‌ها را کشف کنند یا زمینۀ ضربه زدن را فراهم کنند ، هیچ منافقی روزه نمی‌گیرد . روزه مختص مؤمن محبّ است ، به مؤمن می‌گویند چرا غذا

نمی‌خوری ؟ می‌گوید : محبوبم گفته نخور ؛ یعنی می‌خواهد یک روز مرا گرسنه و تشنه ببیند ، می‌خواهد مرا به میهمانی دعوت کند و از من با گرسنگی و ترک شهوات پذیرایی نماید .

«الصوم لی » ؛ یعنی عشق و محبت من در این نقطه می‌جوشد ، آن کسی که عاشق صادق است ، اهل روزه است ، کسی که عاشق نیست ، اهل روزه هم نیست ، عاشق شکمش است ، ولی کسی که از شکم و عوارض آن کناره‌گیری کند ، به عشق امر محبوب از لذایذ کناره‌گیری کرده است .

حقیقت پنجم : روزه در مذاهب دیگر

اشاره

ما در هیچ کتاب و روایتی ندیده و نشنیده‌ایم و به هیچ حکایتی نرسیده‌ایم که عبادت کنندگان معبودهای باطل ، از روزه برای معبود باطل استفاده کرده باشند ، بت پرست روزه دار در تاریخ نداشتیم ، فرعون پرست روزه‌دار نداشتیم ، فرعون و نمرود می‌گفتند بخورید ، هیچ معبود باطلی ، مرید روزه دار نداشته‌اند ، روزه در مذاهب باطل شرک‌آمیز و در میان بت‌پرستان نبوده است . اگر می‌بینید یهودی ، مسیحی و بودائی‌ها روزه دارند ، همه اینها ریشه در بعثت انبیا صلی الله علیه و آله دارند . ولی در پرستش معبودهای باطل ، روزه وجود نداشته است . از چیزهای دیگر سوء استفاده شده ، قربانی کردن برای بت که یک امر مذهبی است ، ولی سوء استفاده شده ، یا دور بت طواف کردن ، از طواف حج سوء استفاده شده است ، یا در انفاق کردن و نذر کردن برای بت ، سوء استفاده شده است ، اما روزه فقط برای خدا می‌باشد .

این معنای «الصوم لی » است که تنها عبادتی که دست غارتگران ، بت پرستان و باطل گرایان به آن نرسیده است ، که این عبادت برای منِ خدا مانده است . ولی «الصلوة لی » ؛ زیرا مشرکین مکه برای بت‌های خود نماز می‌خواندند ، این ارزش روزه و معنای «الصوم لی » است .

با این حقایقی که مطرح شد ، ارزش روزه را فقط خدا می‌داند چه مقدار است ، حق همین است که می‌فرماید : «الصوم لی » روزه عبادت بکر و دست نخورده و ویژۀ من است که نتوانستند از این عبادت سوء استفاده کنند . این اصل روزه است .

صف روزه داران در قیامت

شما روزه داران ، با وصل شدن به روزه ، باعث می‌شوید که با اتّصال ، تمام ارزش‌های روزه را به خود منتقل کنید . لذا صف روزه‌داران در قیامت به خاطر ویژه بودن روزه ، صف ویژه‌ای است و خدا چه برخوردی در قیامت با روزه داران دارد ، گوشه‌ای از آن را روایات بیان کرده‌اند ، که خوشحالی‌ای که برای روزه داران در قیامت ، در هنگام پرداخت پاداش برای آنها به وجود می‌آید ، مانند خود روزه خوشحالی ویژه‌ای است و پاداش آن هم مانند خود روزه ، پاداش ویژه می‌باشد .

به روزه دار که این همه ارزش از خودش ظهور می‌دهد ؛ سفارش شده بهترین موقعیت برای تو به خاطر این روزه این است که در این سی روز ماه مبارک رمضان به شش منبع معنوی ، خود را وصل کن . عنوان این شش منبع معنوی را برای شما بیان می‌کنم و به خواست خدا ، در فرصت‌های دیگر توضیح می‌دهم .

شش منبع معنوی انسان در دنیا و آخرت

اتصال به این شش منبع معنوی انسان را در دنیا و آخرت به درجات معنوی می‌رساند .

منبع اول، « بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » می‌باشد.

منبع دوم : « الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » ⁽¹⁾است.

منبع سوم : « استغفر الله العظیم» استاد عرفان من می‌گفت : اگر گفتند ده مرتبه

در این جهت خاص ، «یا الله »بگو ، نه مرتبه و یازده مرتبه نگو ، زیرا گنج در «یا الله » مرتبه دهم است ، اگر نه مرتبه بگویی ، به گنج نمی‌رسی و اگر یازده مرتبه بگویی از گنج رد می‌شوی و چیزی نصیب تو نمی‌شود .

منبع چهارم : «لاحول و لا قوّة الاّ بالله العلیّ العظیم » می‌باشد .

منبع پنجم : « إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ » ⁽¹⁾است .

منبع ششم : «لا اله الا الله » می‌باشد ، در ماه رمضان به این منابع متصل شوید ، هیچ کدام این منابع زبانی نیست . اگر زبانی بود که من می‌گفتم از امروز تسبیح دست بگیرید و این شش ذکر را هر جا بودید و رسیدید و حال داشتید بگویید . ولی اتصال عملی به این شش منبع لازم است . همه این منابع ریشۀ روایتی و قرآنی دارد .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

4 وادی عشق

وجود چهار منبع در معارف اسلامی

اشاره

4

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

منبع اول: قرآن بهترین راهنما [1]

⁽¹⁾ معارف دین خدا در چهار منبع بیان شده ، منبع اول ، کتاب‌هایی است که از طرف پروردگار مهربان عالم نازل شده است و بنا بر قول مشهور این کتاب‌ها، یکصد و چهارده کتاب می‌باشد ، و امروز تنها کتاب صحیح و استواری که به عنوان حجت کامل پروردگار در میان همۀ انسان‌ها باقی است ، قرآن کریم می‌باشد .

اطلاع از یکصد و سیزده کتاب دیگر ، کار مشکلی نیست ؛ زیرا از وجود مبارک پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده که خداوند متعال حکمت‌ها ، معارف و مسائل آن یکصد و سیزده کتاب را در قرآن کریم منعکس کرده است .

منبع دوم : سفارش ائمه به دعا [2]

⁽²⁾ منبع دوم : دعاهایی است که از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین نقل شده است ، و دعاهایی که از پیامبران خدا نقل شده ، البته ملّت‌ها و متدینین به مکتب‌ها ، آنها را نقل نکرده‌اند بلکه این دعاها به وسیلۀ پیغمبر عظیم الشأن اسلام که عالم به همۀ معالم بودند و ائمۀ طاهرین علیهم السلام نقل شده است و دعاهایی که از خود پیغمبر صلی الله علیه و آله و از ائمه طاهرین علیهم السلام ، مخصوصاً پنجاه و چهار دعایی که به عنوان

«صحیفۀ سجادیه » از وجود مبارک حضرت زین العابدین علیه السلام نقل شده که این پنجاه و چهار دعا را امام باقر علیه السلام به خط مبارک خود ، وقتی از پدر می‌شنیدند نوشتند ، یک بار هم این دعاها را حضرت صادق علیه السلام نوشته‌اند و سفارش تعلیم این پنجاه و چهار دعا را به مردم شیعه و ائمه ما داشته‌اند . دعا منبع دوم ما است .

منبع سوم : ارزش روایات در معارف اسلامی [1]

⁽¹⁾ منبع سوم : از معارف الهی روایات و احادیث و اخباری است که از روزگار پیغمبر صلی الله علیه و آله تحت نظارت ایشان ، وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام می‌باشند و ناقل روایات پیغمبر صلی الله علیه و آله غیر از امیرالمؤمنین علیه السلام وجود مبارک حضرت زهرا علیها السلام هستند ، حضرت مجتبی و حضرت ابی عبدالله الحسین علیه السلام و به تدریج هم ائمه طاهرین علیهم السلام و تربیت شدگان ائمه طاهرین علیهم السلام این روایات را از قول آنها و از قول خود ، ثبت می‌کردند ، تا حدی که در زمان شروع غیبت امام دوازدهم علیه السلام ، شیعه چهارصد کتاب استوار و با ارزش و حکیمانۀ حدیثی داشته است .

دانشمندان بزرگ شیعه نیز با زحمات سنگین و مسافرت‌های طولانی ، این احادیث را در کتاب‌های معظم دیگری غیر از آن چهارصد کتاب ، جمع آوری کردند ، که یک مجموعۀ عظیم فرهنگی به وجود آمد و تا روز قیامت این مجموعه ، ماندنی و قابل حفظ می‌باشد .

منبع چهارم : احادیث قدسی [2]

⁽²⁾ منبع دیگر روایاتی است که از قول خود پروردگار نقل شده ، که این احادیث را یا انبیا علیهم السلام نقل کرده‌اند و یا پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام این روایات را از قول پروردگار ذکر نموده‌اند ، که نام بخش چهارم احادیث قدسیه می‌باشد ، مطالبی که پروردگار فرموده‌اند ، در صد و چهارده کتاب نمی‌باشد ، که این

مطالب را پروردگار به حضرت آدم ، موسی بن عمران ، مسیح و در شب معراج به پیغمبر عظیم الشأن اسلام فرمودند ، که این هم یک منبع استوار حکیمانۀ بسیار قابل توجهی است که امروز برای درک عظمت شش ذکری که به همۀ ما سفارش شده ، به آنها اتصال پیدا کنید ، تا سعادت دنیا و آخرت نصیب شما شود ، یک حدیث از همان احادیث قدسیه را برای شما بیان می‌کنم . این حدیث را کتاب‌های مختلفی نقل کرده‌اند که پروردگار می‌فرمایند :

«اذا کان الغالب علی عبدی الاشتغال بی » ⁽¹⁾هر گاه من ببینم که بندۀ من عمدۀ کار و غالب زحمت و کوشش او در ارتباط با من است ، هنگامی که چنین وضعی را از بنده‌ام مشاهده کنم که خود ، اخلاق ، فکر و رفت و آمد و همّتش را برای من قرار داده است ، و برای من زندگی می‌کند ، به خاطر من نگاه می‌کند ، می‌پوشد و می‌آشامد ، ازدواج می‌کند ، بچه دار می‌شود ، مغازه باز می‌کند ، من هم دو عکس العمل برای او نشان می‌دهم .

توجه پروردگار به مخالفان خود

اشاره

خداوند متعال بندگانش را به بیگاری نمی‌گیرد ، خداوند عالم ، کریمی است که اگر کسی مخالف او باشد و قدمی برای خداوند بردارد ، پاداش آن قدم را به او خواهد داد ، یا مخالف پروردگار ، عمل مثبتی انجام دهد ، که وجود مقدس او از آن کار مثبت رضایت داشته باشد .

در این زمینه به دو روایت توجه نمایید که حتی پروردگار عمل مثبت مخالف را در دنیا بی‌جواب نخواهد گذاشت . اگر مخالف راه آخرت را بر روی خود باز می‌گذاشت ، در آخرت جواب عمل خود را می‌دید ، اما مخالف و معاند ، راه پاسخ خدا را در آخرت به روی خود بسته است .

حدیثی در کتاب شریف «علل الشرایع » می‌باشد ، که مؤلف این کتاب وجود مبارک شیخ صدوق ، شیخ المتقدمین است.

شفای حاکم کافر

حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید : ⁽¹⁾حاکمی بی‌دین ، بیمار شد . طبیبان به این نتیجه رسیدند که علاج این بیماری حاکم لائیک گوشت یک نوع ماهی است . یکی از نعمت‌هایی که پروردگار در قرآن مجید مطرح کرده است ، نعمت وجود ماهی است ، پروردگار عالم در خلقت خود ، این گوشت را در آن آب شور طوری به وجود می‌آورد که داروی بسیاری از بیماری‌ها است .

امروز اطبّاء می‌گویند : ⁽²⁾اگر کسی بخواهد مبتلا به سرطان نشود ، هفته‌ای دوبار ماهی بخورد . اکنون آن ماهی که شفای بیماری حاکم بود ، در آن فصل به ساحل نمی‌آمد . ولی انسان از آنجایی که با امید زندگی می‌کند ، درباریان حاکم به صیّادان دستور دادند بروید در آب تور بیندازید شاید یکی از آن ماهی‌ها راهش را گم کند و به طور بیفتد و بیماری حاکم علاج شود . ولی ماهی به خطا نمی‌رود . اشتباه نمی‌کند . تنها خطاکار زنده در این عالم انسان است .

امام باقر علیه السلام می‌فرماید : صیادان تور انداختند ، پروردگار به یکی از فرشتگان فرمود : برو آن ماهی که بیماری حاکم را علاج می‌کند ، به جانب ساحل روانه کن .

فرشته به پروردگار عرض کرد : این حاکم لائیک و بی‌دین است ، به تو معرفت ندارد .

خداوند به فرشته فرمود : این حاکم لائیک از من طلبکار است ، طلب او این است که یک مرتبه مشکل یکی از بندگان مؤمن مرا حل کرده است و من مزد آن کارش را باید به او بدهم . اگر درِ آخرت به روی او باز بود ، آخرت هم جبران می‌کردم ، آن ماهی به تور افتاد و حاکم شفا پیدا کرد .

هر کسی کار مثبتی برای پروردگار انجام دهد ، پاداش ، اجر و مزد آن را خواهد گرفت .

در امان ماندن کافر از آتش برزخ [1]

⁽¹⁾ روایت دوم را حضرت صادق علیه السلام نقل می‌کنند که دو همسایه دیوار به دیوار بودند ، یکی مؤمن و دیگری کافر . یک بار همسایه مؤمن در خانۀ کافر را زد ، به او گفت : امشب عروسی پسرم است ، فرش ، دیگ ، قاشق و چنگال کم دارم ، شما می‌توانی به من کمک کنی ، همسایه کافر با خوش اخلاقی گفت : بله ، شما خیالت راحت باشد ، امشب من نمی‌گذارم در میهمانی تو چیزی کم باشد .

یکی از برنامه‌هایی که در قرآن به آن اشاره شده است همین برنامه می‌باشد ، که می‌فرماید : احتیاجات برادران ایمانی خود را برآورده کنید و در کمک کردن به آنها بخیل نباشید ،

« أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ * فَذٰلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ * وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ * فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ * اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ * اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ * وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ » ⁽²⁾

«ماعون » ؛ یعنی هنگامی که همسایه ، رفیق و برادران ایمانی به شما احتیاج دارند ، بعضی کمک نمی‌کنند . فرش خود را به همسایه نمی‌دهد ، که مجلس یا عروسی خود را برگزار نماید ، بعد امام صادق علیه السلام می‌فرماید : کافری که از دنیا رفت ، باید برزخ او از آتش پر باشد ، در آیۀ پنجاه ، سورۀ مؤمن ، خداوند می‌فرماید :

« النّٰارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا » ⁽³⁾

شب و روز آتش به کفار عرضه می‌شود ولی پروردگار عالم دستور فرمود :

اتاقکی از گل نسوز برای این کافر قرار دهید که از حرارت آتش در امان باشد ، به خاطر آن کمکی که به همسایۀ ⁽¹⁾مؤمن خود کرد ، احترام به مؤمن ، احترام به خدا است و توهین به مؤمن توهین به پروردگار است .

وقتی بنده‌ام ، تمام برنامه‌های خود را برای من قرار داده و به خاطر من قدم بر می‌دارد ، می‌کوشد و زندگی می‌کند:

« إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » ⁽²⁾

هنگامی که از اولیای خدا می‌پرسند به عشق چه چیزی زنده هستید ؟ جواب می‌دهند ، به عشق خدا . برای چه بلاها را تحمل می‌کنید؟ برای خدا . برای چه مصائب را تحمل می‌کنید ؟ برای خدا . برای چه اینقدر عرق می‌ریزید که پول در بیاورید ؟ برای خدا .

«اذا کان الغالب علی عبدی الاشتغال بی »

من هم دو عکس العمل نشان می‌دهم ، اکنون عکس العمل حضرت حق را مشاهده کنید که چقدر زیبا و سودمند است:

«جعلت همّه و لذّته فی ذکری »

تمام فکر ، همّ و لذّت بنده را در ذکر خودم قرار می‌دهم .

ذکر اول :

« بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ »،

ذکر دوم :

« الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » ⁽³⁾

ذکر سوم : «استغفر الله العظیم » ،

ذکر چهارم : «لاحول و لا قوّة الا بالله العظیم »

ذکر پنجم :

« إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ » ⁽¹⁾،

ذکر ششم : که مافوق همۀ ذکرها است ، «لا اله الا الله » می‌باشد .

تمام همّ و لذّت او را در ذکر خودم قرار می‌دهم ؛ یعنی تمام همّتش این است که تا هنگامی که بیدار است بگوید : «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » و با گفتن «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » ، شاد شود و لذت ببرد ، آیا لذت او مانند غذا و آب خنک خوردن می‌باشد؟ خیر .

حالات مختلف ذاکر

ذاکر ، حال و عملی دارد که با این اذکار ، کاملاً پاکسازی می‌شود ، ثقل ظاهر و باطن او از بین می‌رود ، و در همین دنیا ، به جانب او پرواز می‌کند و به مقام قرب می‌رسد .

« مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ » ⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه » ⁽³⁾می‌فرماید : بدنشان در زمین است ، ولی وجودشان در محلّ اعلا است ؛ یعنی هر کاری که بدن آنها در زمین انجام می‌دهد ، طبق فرمان وجود واقعیشان است که در کنار خدا ، آن فرمان را به بدن صادر می‌کنند . بدن در دنیا و فرش است ، ولی خودشان در عرش هستند.

عشق واقعی

پاداش کسی است که همه چیز او برای خدا است ، خداوند در این دنیا نیز به او پاداش است .

«جعلت همّه و لذّته فی ذکری »

قطعۀ بعدی آن خیلی ناب است «واذا جعلت همّه و لذّته فی ذکری » زمانی که من دغدغه و همّ و غمّ و لذّت او را در ذکرم قرار دادم ، با قرار دادن من:

«عشقنی و عشقتُه » ⁽¹⁾او با همۀ وجود عاشق من می‌شود و من هم عاشق او می‌شوم که در اینجا باید گفت : وقتی که همّ و غمّ عبد و لذّت او به وسیلۀ خود پروردگار در ذکر قرار گرفت ، باید برای عبد یک کشف قلبی نسبت به پروردگار به وجود بیاید که در فضای آن کشف ، مایل است جمال ازلی و ابدی را تماشا نماید که عاشق شود .

تا انسان نبیند و زیبایی را نشان او ندهند ، عاشق نمی‌شود ، عشق برای غایب خیلی بعید می‌باشد ، به نظر می‌رسد ؛ مانند این است که از غایبی مطالبی برای ما بگویند ، اگر نسبت به آن غایب ، عشقی حاصل شود ، عشق او جزئی است .

عشقی که پروردگار می‌فرماید : «عشقنی » اگر حاصل شود ، همۀ وجود انسان را آب می‌کند و از انسان غیر از جلوۀ حق ، چیزی باقی نمی‌ماند ، که از این حالت، تعبیر به «بقاء بعد الفنا » می‌کنند .

انبیا و ائمه طاهرین علیهم السلام به پروردگار حال خاصی داشتند ، توضیحی که حکیم و عارف بزرگ مرحوم قمشه‌ای از گودال قتلگاه أبی عبدالله می‌دهند ، همین حقیقت را توضیح می‌دهد که این عشق بعد از مشاهدۀ قلبی جمال ازلی و ابدی ، همۀ وجود آدم را ذوب می‌کند و تبدیل به یک موجود صد در صد الهی می‌کند که در این حالت است که به قول حضرت زهرا علیها السلام وقتی بلال گفت : «اشهد أن لا اله الا الله » فرمود : گوشت ، پوست ، رگ ، پی ، عصب ، خون ، اعضاء و جوارحم همه به وحدانیت شهادت می‌دهد ؛ یعنی همۀ حرکات او توحید محض می‌شود و رهایی و آزادی برای انسان به وجود می‌آید ، خدا این حال را روزی همه ما کند که «أحسن

الحال » است .

تجلی حق در گودال قتلگاه

به گفتار أبی عبدالله در گودال توجه نمایید ، ایشان این گونه ترجمه کرده است .

بالله اگر تشنه‌ام آبم تویی

تشنه را آب می‌دهند که سیراب شود ، ولی هفت دریا و اقیانوس ، نمی‌توانند این تشنگی را برطرف کنند ، اگر این آبی که تشنگی را برطرف می‌کند ، کنار گودال به أبی عبدالله می‌دادند ، در آن حال تشنه‌تر می‌شد ، دیگر از دست آب کاری بر نمی‌آمد .

آینه بشکست و رخ یار ماند ای عجب این دل شد و دلدار ماند

آینه یعنی بدن ، که در معرض چشم تو است ، می‌بینی شمشیر ، چوب و سنگ تمام بدن را از بین می‌برد . دو چیز وجود ندارد ، خود دل هم در دلدار ذوب شده ، یک چیز مانده است .

نقش بشد جلوۀ نقاش شد سرّ هوالله ز من فاش شد

هر کس می‌خواهد خدا را ببیند ، کنار گودال بیاید ، در آنجا دیگر بدن ، نقش ، قیافه ، صورت ، خون ، پوست و گوشت ، دیده نمی‌شود ، به چشم عرفان ، فقط تجلّی حق در گودال دیده می‌شود .

«واذا عشقنی عشقته »

هنگامی که او عاشق من شد ، این عشق یک طرفه نمی‌ماند ، من هم عاشق او می‌شوم .

چه خوش بی مهربانی هر دو سر بی که یک سر مهربانی دردسر بی ⁽¹⁾

ارتباط عاشق و معشوق

اگر و معشوق هیچ ارتباطی با عاشق نداشته باشد ، بر اضطراب ، ناراحتی ، غم و غصه عاشق اضافه می‌شود ، اما اگر گوشۀ چشمی از معشوق به طرف عاشق باشد ، مانند این است که همۀ دنیا را به او دادند ؛ یعنی در همان گوشۀ چشم معشوق اسیر است ، تشنگی و گرسنگی یادش رفته ، می‌گوید : هیچ چیزی میل ندارم ، و مرتب ساعت را نگاه می‌کند که چه موقع بعد از ظهر می‌شود و معشوق را ببینم ، که یک لبخند به من بزند که برای یک ماه من بس است ، که اگر یک گوشۀ چشمی خدا به عبد کند ، برای ابد کافی است .

«واذا جعلته همّه و لذّته فی ذکری عشقنی و عشقته »

زمانی که من عاشق بنده‌ام می‌شوم ، او هم عاشق من می‌شود ، در تبادل عشق و عاشقی چه پیش خواهد آمد . آن وقت مریم علیها السلام عبد می‌شود و بچه او مسیح می‌شود ، زهرا علیها السلام عبد می‌شود و فرزندان او زینب ، حسن و حسین می‌شود ، آن وقت پیغمبر صلی الله علیه و آله عبد می‌شود و بچه‌اش فاطمه زهرا می‌شود . آن وقت یک دختر مسیحی و مسلمان شده عبد می‌شود ، و فرزندش امام دوازدهم می‌شود . ببینید در این عشق و عاشقی چه اتفاقاتی خواهد افتاد .

«واذا عشقتُه لایسهی اذا سهی الناس »

دیگر حقایق و برنامه‌های الهی را فراموش نمی‌کند . زمانی که همه مردم دچار فراموشی هستند ، نماز ، روزه و حجاب یادشان رفته ، آن چیزی که به یاد آنها مانده ، شکم و شهوت است . اما بندۀ من ، از میان همین مردم ، همۀ حقایق را یادش است و فراموش نمی‌کند .

ارزش کلام انسان های مؤمن

«اولئک کلامهم کلام الانبیاء » این افراد وقتی دهان باز می‌کنند و سخن می‌گویند ، ارزش سخن آنها ، ارزش سخن انبیا علیهم السلام است .

«اولئک الابطال حقاً »

اینان به حقیقت بندگان ویژۀ من هستند .

«واذا اردت بأهل الارض عقوبةً أو عذاباً » ⁽¹⁾هر وقت اراده کنم کرۀ زمین را با اهلش نابود ، و همه را دچار عذاب کنم و آتش ، سیل و زلزله فراگیر بفرستم ، «ذکرتهم فصرفت العقوبة » وقتی نگاهم به بندگان با ایمان که تعداد آنها کم است در میان این همه مردم می‌افتد به خاطر گُل جمال بندگان مؤمن ، عذاب و عقوبت را از مردم دنیا بر می‌گردانم .

این ذکر خداست . در میان گودال چه حال عجیبی داشته ، به آخرین نهایت ذکر و عشق و ذوب و فنا رسیده بود و کسی در عالم ، حال او را با چنین موقعیتی به دست نمی‌آورد .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

5 اندیشه مرگ

اشاره

قطعی بودن مرگ برای همه انسان‌ها

5

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک حضرت حق در قرآن کریم ، مرگ و انتقال به عالم بعد را برای هر زنده‌ای قطعی می‌داند و مجوّز اقامت دائم در دنیا برای هیچ یک از موجودات زنده حتی عزیزترین فرد وجود ، که پیغمبر عظیم الشأن اسلام است ، صادر نکرده است .

ایشان هم طبق فرمان پروردگار به کام مرگ افتادند و از این عالم به جهان دیگر منتقل شدند ، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند :

«فانّ الموتَ شیء لابدّ منه » ⁽¹⁾انتقال از این عالم به عالم دیگر ، یک واقعیتی است که احدی از آن چاره و راه فرار ندارد .

قرآن مجید به کسانی که بالای سر محتضر نشسته‌اند می‌فرماید :

« إِنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ * تَرْجِعُونَهٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ » ⁽²⁾

اگر می‌توانید این روحی که به گلو رسیده و نزدیک است از بدن جدا شود ، شما به بدن برگردانید . چیزی که راه فرار از آن وجود ندارد ، امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید : ⁽³⁾هر کس بخواهد مرگ را علاج کند ، وقت و زمان خود را از بین می‌برد ؛ زیرا به نتیجه نمی‌رسد . هیچ قدرتی در عالم وجود ندارد که مرگ را از

انسان برگرداند و هیچ دارویی هم وجود ندارد که بیماری منتهی به مرگ را علاج کند .

بنابراین نباید در این زمینه وقت گذاشت ، البته انسان واجب است در خوراک ، آشامیدنی‌ها ، پوشاک و مسکن ، و برخورد با دیگران ، قوانین و قواعد بهداشتی را برای حفظ سلامت خود رعایت کند ، همنگامی که اجل حتمی فرا رسید و از دنیا رفت ، دیگر در آن‌جا محاکمه نمی‌شود که تو با دست خود وسیلۀ مرگ خودت را فراهم کردی .

رعایت بهداشت در روایات و اخبار

قوانین بهداشتی در روایات و اخبار به خصوص در فرهنگ اهل بیت علیهم السلام فراوان است که اگر شما به مقررّات بهداشتی که از جانب اهل بیت علیهم السلام روایت شده ، مراجعه کنید ، بیش از پنج هزار روایت در این زمینه می‌باشد .

آلوده کردن هوا و آب آشامیدنی مردم ، جلوگیری از تابش آفتاب به خانۀ مردم ، اینها مسائلی است که به شدت در اسلام مورد توجه قرار گرفته و حرام اعلام شده ، چه بسا که در قیامت کسی را به محاکمه بکشند و بگویند شما ، قاتل هستید . و او هم بگوید من یک مورچه را هم زیر پای خود له نکردم ، در جواب به او می‌گویند ، آب ، هوا و شهر را آلوده کردی و هزار و دویست بدن در مقابل آلودگی‌هایی که ایجاد کردی نتوانست مقاومت کند ، مریض شد ، وبا ، حصبه و سرطان گرفتند و جنابعالی در قتل آنها دخیل هستی .

حتی رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید : تمام مراکز غذا فروشی باید از طرف مأمورین دولت ، با حقوقی که از بیت المال به آنها می‌دهند و استخدام می‌کنند مورد بازرسی قرار بگیرند ، این را هزار و پانصد سال قبل فرمودند، دولت‌ها باید مراکز غذاخوری را بررسی کنند . اگر غذای مانده ، خراب ، بدبو و فاسد دیدند ، همه را نابود کنند

و در انتخاب هوای پاکیزه ، مسلمانان و مخصوصاً اطبّای اسلامی خیلی ظریف و دقیق بودند ، تا جایی که برای انتخاب محل بیمارستان در کشور اسلامی ، اطبّاء دستور دادند اول طلوع آفتاب در شمال ، جنوب ، شرق و غرب شهر ، در یک ساعت معیّن چهار برّه ذبح شود و پوست را از آن جدا کنند ، لاشه‌های این چهار برّه به چهار ستون پاکیزه آویخته شود ، نزدیک غروب بروند این چهار لاشه را نگاه کنند ، هر کدام تر و تازه مانده ، هوای آنجا برای بیمارستان ساختن بهتر است . این دقت‌ها را داشتند ، بنابراین کسی حق ندارد با رعایت نکردن بهداشت ، خودش و دیگران را در معرض مرگ قرار دهد ، این خلاف است ، تا جایی که برای مؤمن امکان دارد باید برای حفظ سلامت خود بکوشد . ⁽¹⁾

فایده روزه برای سلامتی جسم

این قدر سلامتی مهم است که پروردگار یک ماه مبارک رمضان را برای تصفیۀ بدن ، قرار داده است ، غیر از آثار معنوی و پاداش روزه ، روزه برای برگرداندن سلامت بدن‌های مردم وضع شده است . پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند :

«صوموا تصحّوا » ⁽²⁾روزه بگیرید ، تا از بیماری‌ها در امان بمانید .

این عمل در اروپا و آمریکا باب شده است ؛ یعنی به تمام داروهای بیماران ، دو دارو اضافه کرده‌اند ، اول روزه گرفتن است ، البته آنها کاری به ماه رمضان ندارند ، به بیمار می‌گویند تا پنجاه روز ، هر روز یک وعده غذا بخور ، یک داروی دیگری هم به این داروها اضافه کردند به آن گریه درمانی می‌گویند ، چند سال است که اطبّاء آمریکا به آن سفارش می‌کنند ، وقتی بیمار به مطب برای معاینه می‌آید ، به او می‌گویند : شما ده ، پانزده روز تا جایی که می‌شود بنشین گریه کن تا خوب بشوی .

گریه، علاج روح و روان

ما روزه و گریه را در دینمان داریم ، گریه را در قرآن داریم:

« تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ » ⁽¹⁾

این گریه است ؛ یعنی از چشم بندگان با ایمان ، برای خدا اشک می‌جوشد ، برای حضرت سیدالشهداء ، ⁽²⁾گریه علاوه بر منفعت آخرتی ، منفعت دنیایی نیز دارد ؛ یعنی گریه برای امنیت روان و علاج اضطراب و غصّه می‌باشد ، حالا همه مردم اسم آن را سبک شدن می‌گذارند ، می‌گویند به زیارت حرم حضرت رضا علیه السلام رفتم و یک ساعت گریه کردم ، سبک و تخلیه شدم .

گریه و روزه در اسلام دارو است ، البته اگر انسان خوراک ماه رمضان را رعایت کند . روزه‌دار قبل از ماه مبارک آزمایش کامل خون و کلیه بدهد ، بعد از ماه مبارک رمضان با رعایت تغذیه صحیح دوباره آزمایش بدهد ، می‌بیند روزه در قند ، تریگلیسرید ، کلسترول ، کلیه و در دستگاه تنفّسش آثار بسیار مثبتی را برجا گذاشته است .

بنابراین واجب است بهداشت و سلامت خود و دیگران را حفظ کنیم ، و حرام است به بهداشت دیگران ضربه بزنیم . چرا اسلام بعضی از خرید و فروش‌ها را حرام کرده است ؟ چرا می‌گوید : فروش مشروب حرام است ؟ زیرا برای سلامت مردم ضرر دارد ، چرا فروش گوشت خوک حرام است ؟ زیرا برای سلامت و روان و اخلاق مردم ضرر دارد . بقال صد کیلو شیر به مغازه آورده ، می‌بیند در این صد کیلو شیر ، فضله یک موش افتاده ، چرا دین می‌گوید فروش آن حرام است ؟ زیرا از طریق موش طاعون انتقال پیدا می‌کند ، ممکن است سی خانواده به واسطه آن شیر طاعون بگیرد . برای اینکه لطمه به سلامت مردم می‌زند ، لذا فروش آن حرام است .

چرا جنس تقلّبی حرام است ؟ ماست و کرۀ تقلّبی ، جنس ماندۀ فاسد شده ، به سلامت مردم ضرر می‌زند ، منفعت این جنس حرام می‌باشد و اگر کسی با این پول به حج برود و لباس احرامی بخرد ، حج او باطل است . اگر با این پول خانه بخرد ، نماز خواندن در آن خانه تا آخر عمر باطل است. ⁽¹⁾

اهمیت اسلام به بهداشت

بهداشت مردم باید حفظ شود ، حالا کسی بخواهد این پنج هزار روایت بهداشتی را بیان کند ، شبی ده روایت هم بگوید خیلی طول می‌کشد ، پانصد شب طول می‌کشد ، در این زمینه روایات عجیبی داریم ؛ یعنی من فکر می‌کنم بهداشت جهانی که وابسته به سازمان ملل است ، به اندازه یک درصد اسلام قوانین بهداشتی ندارد ، به قدری اسلام روی بهداشت همه جانبه اهمیت می‌دهد که هنوز بهداشت جهانی به آن اهمیت نداده است و در این زمینه اسلام معجزه کرده است .

پس حفظ سلامت واجب است اما رفتن دنبال این معنا که مرگ را علاج کنم بی‌فایده است . چون من اگر دویست سال هم سلامت کامل را حفظ کنم ، بالاخره قلب با این ضربانی که دارد ، یک روزی به نهایت خستگی می‌رسد و نمی‌تواند باز و بسته شود ، ممکن است قلب در کمال سلامت از حرکت بایستد ؛ یعنی عمر تمام می‌شود ، ضربان قلب سالم سه میلیارد مرتبه می‌باشد ، خون را پمپاژ می‌کند و به همۀ بدن می‌رساند و این سه میلیارد هم هفتاد سال طول می‌کشد ، اگر بعد از هفتاد سال ، انسان بیشتر عمر کند ، از روی حساب لطف خدا زنده مانده است ، دانشمندان می‌گویند هر بیست و چهار ساعت کارکرد قلب با یک موتور آسانسور مساوی است ، که سه نفر را هر بیست و چهار ساعت صد متر بالا و پایین می‌برد .

قلب یک تکه گوشت است . اگر خدا پشت این گوشت نباشد ، قلب نمی‌تواند در هفتاد سال سه میلیارد مرتبه باز و بسته شود . هر بیست و چهار ساعت معادل فشار

موتور آسانسوری که سه نفر را در طول روز صد متر بالا و پایین بیاورد می‌باشد .

این هم قدرت پروردگار است که یک تکه گوشت را این‌قدر قوی قرار داده است ، والا شما قلب گوسفند را دیدید ، با یک چاقوی میوه خوری می‌شود آن را تکه تکه کرد ، ناسپاس هستند کسانی که این قلب را خرج غیر از خدا می‌کنند و در اختیار دشمنان خدا قرار می‌دهند و دشمن را به حریم خود راه می‌دهند و جای آن را گرم نگه می‌دارند ، مانند عشق ورزی‌هایی که به نامحرمان زیاد است و خرج کردن محبت برای نامحرمان و در راه هوای نفس می‌باشد .

یک نفر به امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کرد : چه شد که علی شدی ؟ فرمود:

«بِالقُعُود علی قلبی » ⁽¹⁾غیر از صاحب دل که خدا است ، کسی را راه ندادم . با این کار علی شدم .

سؤال قمر بنی هاشم از حضرت علی علیه السلام

روزی قمر بنی هاشم چهار پنج ساله بود ، در دامن امیرالمؤمنین علیه السلام نشسته بود و به او خیلی محبت می‌کرد ، یک مرتبه این بچه پنج ساله گفت : بابا در سینۀ شما چند قلب وجود دارد ؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود : عباس جان یک قلب و آن مال خدا است . عباس گفت : مرا هم دوست داری ، فرمود : بله ، گفت : چرا مرا در قلب خود راه دادی ؟ فرمود : پسرم ! من تو را برای خدا دوست دارم ؛ یعنی یک نفر در این خانه هست ، بقیه را شئون صاحب خانه قرار دادم ؛ چون محبت به تو ، محبت به خدا است .

حبّ محبوب خدا ، حبّ خداست این محبت از محبت‌ها جدا است

اگر پیغمبر صلی الله علیه و آله به خانواده خود علاقه‌مند است ، این محبّت‌ها همه للّه می‌باشد ،

«الحبُّ فی الله والبغض فی الله »

این را نمی‌گویند راه دادن بیگانه در قلب ، راه دادن بهترین آشنا در قلب است .

ایزدی بود آشناییهای ما آشنا داند صدای آشنا ⁽¹⁾

سلامت را باید حفظ کرد ، اما بالاخره با حفظ سلامت همه جانبه ، برای رهایی از مرگ چاره‌ای نیست ، نباید سراغ دوای مرگ رفت ، سراغ چه چیزی باید رفت ؟ یک بابی اسلام باز کرده که در آن باب ، فرمایش‌های وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام به نام باب «الاستعداد للموت »می‌باشد ، نمی‌گویند : جستجوگر دوای علاج مرگ باش ، می‌گویند بیا خودت را برای مرگ آماده کن ؛ یعنی آیا انسان منتظر ملک الموت باشد ؟ خیر . این معنای «الاستعداد للموت »نیست . چگونه خود را برای مرگ آماده کنیم .

آمادگی انسان بعد از مرگ

من در جنوب استان خراسان بودم و در منزل یکی از مؤمنین آنجا که بسیار آدم وارسته‌ای بود و اهل گریه و نماز شب بود ، اقامت داشتم .

یکی از ویژگی‌های این مرد ، با اینکه سواد مکتبی داشت ، چند کتاب دینی در خانه او بود . در اوایل انقلاب چهار پنج شبانه روز میهمان او بودم ، کتاب‌های او را مطالعه می‌کردم ، یک بار به او گفتم این کتاب‌ها را از کجا شناختی که خریدی ، گفت : نخریدم ، من چون ارادت زیادی به عالمان ربّانی دارم ، خیلی از علمای بزرگ را به خانه خود دعوت کردم ، در ماه رمضان و محرم و صفر از آنها پذیرایی می‌کردم ، که برای مردم حلال و حرام خدا را بگویند ، می‌گفت : این کتاب‌ها را عالمان ربانی به من هدیه دادند .

این روایت را در یکی از کتاب‌هایی که در خانۀ این مرد بزرگوار که خود او اهل مطالعه و اهل دل بود دیدم و یادداشت کردم . روایت دربارۀ آمادگی بعد از مرگ

بود ، آمادگی به چیست ؟ جنازه‌ای را برای دفن به قبرستان بقیع می‌بردند ، اصل ، برطرف کردن رنج مردم بود ، کاری به این نداشتند که میتی که می‌برند کیست ؟ آیت الله ، تاجر ، کاسب ، فقیر ، ندار ، تهیدست ، غیر مشهور و باربر است ، شخص را در نظر نداشتند ، ثواب و همراهی با مردم و تسلیت دادن به کسان میت را در نظر داشتند ، مرگ مردم برای موعظه شما کافی است ، می‌بینید که این جنازه ، روی دوش مردم است ، روزی هم جنازۀ خودتان روی دوش مردم است ، می‌بینید لباس‌های میت را از او می‌گیرند و دو نفر ایستاده‌اند ، یکی آب می‌ریزد و دیگری غسل می‌کند ، او را کفن می‌کنند و عاقبت به قبر سرازیر می‌کنند ، و بعد همه تو را تنها می‌گذارند و بر می‌گردند ، روزی همۀ این برنامه‌ها در مورد شما اجرا می‌شود .

این موارد برای شما موعظه می‌باشد.

وقتی در قیامت پرونده تو را باز می‌کنند و به تو نشان می‌دهند . صرف می‌کند که اهل گناه باشی ؟ اهل ظلم و مال حرام باشی ؟ گناهانی که جوابی برای آنها وجود ندارد .

آیا صرف می‌کند انسان با کوچکترین گناه ، مورد عتاب قرار بگیرد ؟

عاقبت خوردن مال حرام

بعضی از شما دانشگاهی هستید ، از کتاب یک استاد دانشگاه این قصه را برای شما می‌گویم . در دانشگاه بغداد استادی باسواد و شیعه به نام «أحمد أمین » مشغول تدریس بود ، خیلی هم مورد علاقه دانشجوها و اساتید بود ، آدم وزین و باوقاری بود ، ایشان یک کتاب سه جلدی به زبان عربی به نام «التکامل فی الاسلام » نوشتند . به قدری زیبا در این کتاب فرهنگ خدا را مورد تحلیل قرار داده است که هر بی‌دینی این کتاب را بخواند ، یا متدین می‌شود یا عاشق اسلام می‌شود و متوجه می‌شود که این فرهنگ ، در همۀ برنامه‌ها ، ساختمان عجیبی دارد .

ایشان می‌فرماید : دو نفر قرار می‌گذارند با هم از دورترین نقطه با پای پیاده به کربلا برای زیارت حضرت ابی عبدالله الحسین علیه السلام بیایند ، و در روز اربعین کربلا باشند .

انسان در مسیر کربلا ، توسل و تمسک خاصی دارد ، در یک کویر بی‌نشان که درخت و دهی پیدا نبود ، راه را گم می‌کنند . هوا هم در نهایت گرمی بود ، یکی از آنها ، از شدت تشنگی به حالت ضعف می‌افتد دیگری که قوی‌تر بوده ، این تشنه را به دوش می‌گیرد ، راه را ادامه می‌دهد ، بلکه شاید به آبادی برسند ، خسته می‌شود ، خودش هم از تشنگی ضعف می‌کند ، رفیقش را می‌خواباند و می‌میرد ، آبی برای غسل و کفن رفیق خود نداشت ، بر او نماز می‌خواند و همانجا با آن چوبدستی یا با وسیله‌ای که داشته ، قبری می‌کند و رفیقش را در کویر دفن می‌کند .

بالاخره به یک آبادی کوچکی می‌رسد و آنجا آب و نان به او می‌دهند ، جاده را هم نشان می‌دهند که با این کاروان به مسیر اصلی کربلا برسد، تا اینکه به زیارت أبی عبدالله می‌رود و برای دوستش هم زیارت می‌کند و بعد هم بر می‌گردد .

شب جمعه‌ای را که در شهر خود، حضرت امام حسین علیه السلام را زیارت می‌کند و گریه می‌کند ، بسیار به یاد دوست خود بود ، استاد احمد امین می‌گوید : در عالم رؤیا دوستش را در باغی می‌بیند ولی با رنگ زرد و حال زار ، به او می‌گوید : این باغ چیست؟ می‌گوید : همان طوری که پیغمبر گفته «روضة من ریاض الجنة » جایی از جاهای بهشت است که مرا آوردند . به او می‌گوید : در بهشت که انسان رنگ زرد و بدن لاغر و پژمرده ندارد . می‌گوید : درست می‌گویی ، ولی هر بیست و چهار ساعت یک حیوان کوچکی می‌آید و نوک انگشت پای مرا می‌گزد ، دردش را باید تا یک شبانه روز تحمل کنم ، باید بسوزم تا دوباره مرا نیش بزند . از او سؤال می‌کند چرا ؟ می‌گوید برای اینکه من روزی خانۀ یک نفر میهمان بودم ، میوه برایم آورد ، یک چاقو کنار آن میوه گذاشت که من آن میوه را با آن چاقو پوست بکنم ، ساخت

این چاقو خیلی زیبا بود ، به نظرم جالب آمد ، چاقو را در جیبم گذاشتم و بردم ، الان هم این چاقو در شکاف خانه، طبقۀ دوم ، زیر فلان جنس است و صاحبش هم زنده است ، تو را به جان سیدالشهداء برو این چاقو را بگیر و به صاحبش برگردان ، اینجا به من گفتند: تا مال به صاحبش بر نگردد ، این نیش زدن تا قیامت ادامه دارد . تخلف در حقوق مردم ، گناه سنگینی است . تبعاتش تا قیامت می‌ماند ، حالا وارث گاهی نمی‌داند که انسان در عمرش چه کرده که بیاید آدم را نجات بدهد .

گفت : بیدار شدم و به خانه‌اش رفتم و در را زدم و آدرس چاقو را دادم ، رفتند چاقو را آوردند و من به صاحبش برگرداندم ، در فکرش بودم ، شب جمعه بعد هم بعد از زیارت أبی عبدالله الحسین او را در خواب دیدم و مرا دعا کرد و گفت : تمام شد ، از آن لحظه‌ای که چاقو به صاحبش برگشت دیگر کاری به کار من ندارند . این «الاستعداد بالموت » است .

امام علی علیه السلام می‌فرمود: «کفی بالموت واعظاً » ⁽¹⁾پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله همواره مردم را به تشییع جنازه و رفتن به قبرستان تشویق می‌کردند. ⁽²⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

6 اخلاص در اعمال

اشاره

ظاهر و باطن اعمال انسان

6

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

مجموعۀ اعمال و حرکاتی که از هر انسانی صادر می‌شود ، دارای ظاهر و باطن است ، ظاهر عمل ، همان شکل عمل و حرکات بدنی است ، و باطن عمل هم اراده و نیّت و خواستی است که در ظهور آن عمل دخالت داشته و علت و سبب بوده است .

شروع عمل هم از باطن است ؛ یعنی ابتدا انسان در دنیای فکر و عقل خود نقشه‌ای طرح می‌کند و به علّتی که در قلبش است ، این نقشه را اجرا می‌کند و ظهور می‌دهد و به دایرۀ عمل می‌کشد . خواستن ، ریشۀ عمل است ، نیّت ریشۀ عمل است . به همین خاطر در قرآن کریم و روایات آمده که در روز قیامت هر عملی را براساس نیّت ⁽¹⁾صاحب عمل می‌سنجند و برابر با همان خواسته و نیت ، پاداش عنایت می‌کنند و یا اینکه انسان را دچار کیفر و جریمه می‌کنند .

بیان باب تجری در فقه

در فقه ما بابی به نام باب «تجری » که مربوط به نیت است وجود دارد ، لیوان آبی روی میز است و یک نفر به نیّت شراب لیوان آب را می‌خورد ، اما فی الواقع خمر و شراب نبوده ، بلکه آب بوده است . آیا کسی که این عمل را انجام داده در پیشگاه

خدا کیفر دارد ؟ برای فقهای ما براساس آیات و روایات ثابت است که کیفر دارد و این کیفر ، به خاطر آن نیّت ناپاک و آلوده‌اش است . عکس آن هم تشنه‌ای به نیت خوردن آب ، شراب می‌خورد ، وقتی مقداری از آن را خورد ، متوجه می‌شود که شراب است و خوردن آن حرام است ، لیوان را کنار می‌گذارد و بسیار ناراحت و متأثر می‌شود ، آیا چنین انسانی با خوردن این مقدار مشروب کیفر دارد ؟ می‌فرمایند نه ، به خاطر آن نیت ، هیچ کیفری ندارد .

بخش اول :ارزش نیت در اسلام

اشاره

نیت ، در پاداش و کیفر روز قیامت بسیار مؤثر است . در روایتی که از قول وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله بیان کرده‌اند ، ارزش نیت مشاهده می‌شود ، در اولین اربعین بعد از شهادت حضرت سیدالشهداء ، جابر بن عبدالله انصاری همراه با عطیّۀ کوفی ، که دانشمند و قرآن شناس بود به کربلا آمد . عطیّه می‌گوید : ⁽¹⁾جابر بعد از غسل کردن در فرات به طرف قبر أبی عبدالله علیه السلام حرکت کرد ، در حالی که چشم‌های ایشان اشکبار بود ، دستش را گرفتم و به کنار قبر حضرت سیدالشهداء بردم ، بسیار گریه کرد و گفت : یابن رسول الله خوشحال هستم که فردای قیامت با شما محشور خواهم شد . من به جابر گفتم : جابر کسانی که در اینجا دفن هستند ، سر و دست از بدنشان جدا شده ، چگونه در قیامت با این‌ها محشور می‌شوید در حالی که کربلا نبودی ، و بدن تو سالم است ؟ جابر در حالی که گریه می‌کرد به من گفت : من به دلائل مختلفی در کربلا حاضر نبودم و در پیشگاه پروردگار معذور هستم ، دلیل اول من این است که نابینا بودم ، خدمت پیغمبر اسلام نشسته بودم ، پیغمبر فرمودند :

«الراضی بِفِعْلِ قومٍ کالداخل فیهم معهم » ⁽¹⁾هر انسانی که به کار ، عمل ، منش و روش قومی راضی باشد ، جزء آنها خواهد بود . من به جهاد و مبارزه أبی عبدالله ، راضی هستم و مجموع حوادث کربلا را قبول دارم ، اگر معذور نبودم من هم شرکت می‌کردم ، من براین اساس می‌گویم که یابن رسول الله ، خوشحال هستم که در قیامت با شما محشور می‌شوم .

محاسبه عمل و نیت در قیامت

«انّما الاعمال بالنیات لکل امرء ما نوی » ⁽²⁾پس عمل و نیت را محاسبه می‌کنند . هیچ عملی بدون خواسته و نیت و طرح قلبی نیست ، بر این مبنا ، مجموع حرکات و اعمال انسان‌ها از این چهار بخش خارج نیست .

یا ظاهر و باطن عمل لله است ، یعنی کنندۀ کار ، ظاهر و باطن عمل را وصل به وجود مقدس الله کرده است . بسیار سفارش می‌کنند کار را با «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » پیوند بزنید ؛ یعنی هر قدمی که می‌خواهید بردارید ، این قدم را به «الله » و معبود حق پیوند بزنید ، وقتی کار به الله پیوند خورد ، رحمانیت و رحیمیت خدا ، یقیناً به بدرقه این کار خواهد آمد .

اگر ظاهر و باطن انسان لله باشد ، در دنیا و آخرت براساس رحمانیت و رحیمیت پاداش می‌گیرد . ظاهر کار برای خدا و طبق خواستۀ پروردگار عالم باشد . آن نمازی که خدا خواسته ، انجام دهید ، می‌فرماید : نماز صبح دو رکعت است و باید همراه با وضو ، لباس و مکان مباح باشد ، اول وقت خوانده شود ، رو به قبله نماز خوانده شود ، این ظاهر نماز است؛ یعنی فقه مربوط به نماز رعایت شود ، ظاهر لله باشد ، یعنی کار را برای خدا انجام دهیم که اگر تمام مردم عالم در کار تو حاضر و یا غایب باشند ، برای تو فرقی نداشته باشد .

ارزش ظاهر و باطن اعمال

توجهی به حضور و غیاب مردم در هنگام انجام عمل ، نداشته باشید . این کار لله است . وقتی ظاهر و باطن این کار برای خدا انجام گرفت ، چنان ارزشی پیدا می‌کند که به خاطر آن ارزش ، به زلف بقا گره می‌خورد؛ یعنی محال است در این عالم ، عمل نابود شود ؛ زیرا امکان نابودی عمل وجود دارد ، وقتی برای خدا انجام بگیرد ، ظاهر و باطن عمل به زلف بقا گره می‌خورد و علاوه بر این ، به زلف «جنّات النعیم» هم گره می‌خورد . ولو اندک باشد . وقتی ظاهر و باطن این عمل اندک برای خدا انجام گرفت ، به زلف بقا گره می‌خورد .

« وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً » ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام ، حضرت زهرا علیها السلام ، حضرت حسن علیه السلام و حضرت حسین علیه السلام روزه نذری گرفته بودند ، افطار این سه شب را وجود مقدس حضرت زهرا علیها السلام مهیا کردند؛ یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام در روز اول ، دوم و سوم یک مقدار پشم از بازار مدینه به خانه آورد ، حضرت زهرا علیها السلام با دوک پشم را تبدیل به نخ کردند و به صاحب پشم تحویل دادند و مزد گرفتند و برابر مزد آرد گرفتند و از این آرد ، چهار پنج نان به دست آمد . مسکینی اول افطار در زد ، امیرالمؤمنین علیه السلام در را باز کرد ، حضرت نان خود را به مسکین دادند ، حضرت زهرا علیها السلام و امام حسن و امام حسین علیهما السلام پنج ساله هم نان خود را به او دادند و با آب افطار کردند ، شب دوم یتیم آمد ، شب سوم هم اسیر آمد ، و به آنها هم افطاری خود را انفاق کردند: ⁽²⁾« إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً » ⁽³⁾

و از آنها توقعی نداشتند .

عمل ، بقاء پیدا می‌کند:

« أَنْفِقُوا مِمّٰا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ » ⁽¹⁾

یعنی ظاهر و باطن برای خدا انجام می‌گیرد .

بخش دوم :نبودن اخلاص در اعمال

اشاره

مرتبۀ دیگری از عمل این است که ظاهر و باطن انسان برای خدا نیست . طرح ظاهر الهی نیست ، اخلاص در نیت عمل وجود ندارد . ظاهر و باطن ، مادّی است .

بویی از خدا و آخرت در این عمل استشمام نمی‌شود .

« مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیٰا » ⁽²⁾

نیت و عمل مادی است . پولی را به مستحقی می‌دهد ، نیت او این است که من این پول را برای ارضای نفس خود بخشیدم ، عمل و نیت مادی است . به فرمودۀ پروردگار در قرآن مجید

« لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ » ⁽³⁾

بر ظاهر و باطن کار ، فرهنگ مادّیت حاکم است .

نیت و عمل مادی پهلوان مدینه

به مردم مدینه خبر رسید که سپاه اسلام شکست خورده است ، هنگامی که پهلوان مدینه خبر شکست سپاه اسلام را شنید ، مسلّح شد و به سرعت وارد جبهه جنگ شد و به مشرکین مکّه حمله کرد ، امیرالمؤمنین علیه السلام هم از طرف دیگر حمله می‌کرد ، دلگرمی مضاعفی به سپاه فراری داد ، سپاه اسلام دوباره پیروز شد . پهلوان به مدینه برگشت ، سرنیزۀ دشمن به رانش خورده بود ، خونریزی پیدا کرده بود . و از درد به خود می‌پیچید ، دو نفر از مسلمانان گفتند : این بنده خدا عجب خدمتی

کرد ، با ورود او ترس به دل دشمن افتاد ، سپاه دین دلگرم شد ، حالا او مجروح است ، به عیادتش برویم و تشکری از او کنیم . بالای سر او آمدند ، و به او گفتند که عجب کاری کردی ، عجب جهادی کردی ، خدا در قیامت چه اجری به تو خواهد داد ، عصبانی شد ، گفت : خدا کیست ، پیغمبر کیست ، من برای اینها نیامدم ، چند نفر از قوم و خویشانم در جبهه شما بودند و به دفاع از آنها آمدم ، حمله کردم و زخم برداشتم ، این قدر درد به او فشار آورد که جلوی دو نفر خنجرش را از بستر برداشت و گردن خود را برید و خودش را کشت . عمل و نیت او مادی بود .

« لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ » حاضر نبود زلف عمل را به نقشۀ خدا گره بزند و برای خدا جهاد کند ، این عمل هیچ جا حساب نمی‌شود ، مزد و پاداشی ندارد ، در بازار قیامت مشتری ندارد .

بخش سوم :ظاهر معنوی و باطن مادی

اما بخش سوم و مرتبۀ دیگر عمل ، ظاهر عمل خدایی، اما باطن عمل شیطانی می‌باشد ، مانند مجموعۀ اعمال ظاهری ریاکاران و منافقان ، که به مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌آمدند ، حتی خواب شیرین صبح را بر خود حرام می‌کردند ، در نماز صبح پیغمبر صلی الله علیه و آله هم شرکت می‌کردند و به جبهه می‌آمدند ، با پیغمبر صلی الله علیه و آله در جهاد شرکت می‌کردند ، نیت آنها از این نمازها و جهاد ، جلب نظر مردم بود ، قرآن این تعبیر را در حق آنها دارد:

« رِئٰاءَ النّٰاسِ » ⁽¹⁾

علامت منافق این است که عبادت می‌کند ، اما اگر در خلوت قرار بگیرد؛ یعنی اگر صبح به مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله نرود ، نماز صبح نمی‌خواند ، اگر ظهر به مسجد

نرود ، نماز ظهر را در خانه نمی‌خواند ، اگر ماه مبارک رمضان به عنوان روزه خوار شناخته نشود ، روزه نمی‌گیرد . ظاهر عمل الهی است ، ولی باطن عمل شیطانی است . باطن عمل آلودگی دارد .

هنگامی که با باطن شیطانی به جبهه آمدند ، ضرر کردند .

« أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ » ⁽¹⁾

بخش چهارم :ظاهر مادی و باطن معنوی

اشاره

اما بخش چهارم ، عملی است که ظاهرش مادی است ولی باطنش الهی است ، چگونه ظاهرش مادی است ؟ ما هزار رشتۀ مادی برای پول درآوردن داریم ، ممکن است هزاران مؤمن به این هزاران رشته وصل شوند ، وقتی به مؤمن می‌گویند : شش صبح به بیابان می‌آیی ، بیل و کلنگ می‌زنی ، زمین را زیر و رو می‌کنی ، هدف تو چیست ؟ جواب می‌دهد ، زمین را شخم می‌زنم ، تمیز می‌کنم ، از حالت سنگلاخ بودن در می‌آورم ، چاه می‌زنم ، درخت کاری می‌کنم ، یک باغ ده هکتاری را تا پنج سال دیگر به وجود می‌آورم ، می‌خواهم میوه‌های آن را بفروشم با پولش غذا بخورم ، تا نیرو بگیرم و زنده بمانم و برای خدا عبادت کنم ، من می‌خواهم از ثمره این باغ ، برای عبادت قوت بگیرم . اگر اضافه از مخارج سال داشتم، می‌خواهم با فروش آن ، خمس و زکات مال خود را بدهم ، می‌خواهم به قوم و خویش‌های فقیرم کمک کنم ، می‌خواهم ده جهیزیه کامل به ده خانواده آبرودار بدهم ، می‌خواهم سالی دو بار مشهد بروم ، می‌خواهم با پول این باغ به زیارت أبی‌عبدالله علیه السلام بروم ، می‌خواهم برای پسر و دخترم زندگی آماده کنم ، می‌خواهم خرج دانشگاه چهار بچه متدین را بدهم . ظاهر عمل مادی است اما باطن عمل الهی است . آیا ظاهر این

عمل ثواب دارد یا فقط آن نیت باطن را در قیامت حساب می‌کنند؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : ⁽¹⁾کسی که به این نیت به سراغ پول برود ، هر قطره عرقی که از بدنش به خاطر این فعالیت مادی از بدنش می‌ریزد ، ثواب قطرۀ خون شهید در جبهه را دارد ، کسی که به این نیت سراغ امور مادی می‌رود مانند مجاهد فی سبیل الله است که در گرمای تابستان در راه خدا با دشمن مبارزه می‌کند .

پس از این چهار بخش ، دو بخش آن به زلف بقا و بهشت رضوان الله گره می‌خورد ، دو بخش دیگر هم نابود می‌شود و از بین می‌رود .

« هَبٰاءً مَنْثُوراً » ⁽²⁾

می‌شود . وصل به الله ، بخشش خدا را در دنیا و عنایت خدا را در آخرت به دنبال دارد . این معنای اتّصال عمل به:

« بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ »

است؛ یعنی وقتی می‌خواهی کاری شروع کنی ، به این آیه توجه کن ، « بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » حالا باید ببینی کاری که انجام می‌دهی قابل گره زدن به الله هست یا نه ؟ ممکن است کار گره نخورد .

عاقبت استفاده از اموال نامشروع در امر خیر

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید : ⁽³⁾کسی که از مال نامشروع ، مسجد ، درمانگاه ، بیمارستان ، آب انبار ، پل و حمّامی را بسازد ، در قیامت کل این ساخت و سازهایش را متراکم کرده و بدون اینکه وزن آن کم شود ، فقط حجمش را کم می‌کنند ، بر پشت او می‌بندند و او را به جهنم پرتاب می‌کنند .

حالا که می‌خواهم با « بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » عمل خود را شروع کنم ، باید دقت کنم که آیا این کار قابل گره خوردن به «اَللّٰهِ » هست یا نیست . اگر امکان گره

خوردنش نباشد ، اگر من ده هزار مرتبه هم بگویم « بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » کار من بی‌پاداش است . وقتی به «اَللّٰهِ » گره نخورد ، به رحمان و رحیم هم گره نمی‌خورد .

مبارزه با نفس پهلوان

در عصر صفویه ، اصفهان پایتخت بوده است ، در آن زمان یکی از چهره‌های مهم پایتخت ، پهلوان شهر است . بازوبند و نشان دارد ، آبروی دولت و پایتخت است . فرهنگ پهلوانی در آن زمان حاکم بود . بیرون اصفهان پهلوانی پیدا شد ، همۀ شهرها را رفته و با همۀ کشتی‌گیرها ، کشتی گرفته بود ، پشت همه را به خاک خوابانده ، از همه آنها امضاء گرفته ، که ما زمین خورده ایشان هستیم ، تنها شهری که مانده ، اصفهان بود ، به اصفهان می‌آید ، به دولت اعلام می‌کند که حاضرم با همه کشتی‌گیران اصفهان کشتی بگیرم . پشت همه را به خاک می‌زند ، فقط یک پهلوان مانده است که صبح روز جمعه ، دولتی‌ها و حاکم صفوی هم می‌خواهند در ایوان عالی قاپو کشتی را تماشا کنند . پهلوانی که به اصفهان آمده ، در همان میدان نقش جهان ، اتاقکی گرفته بود . یک روز قبل از مسابقه بیرون آن اتاق و حجره نشسته بود ، دید پیرزنی عصا زنان ، با قدخمیده ، یک سینی حلوا دستش است ، به هر کس که می‌رسد می‌گوید : مادر بخور دعا کن . به این پهلوان رسید ، پیرزن پهلوان را نمی‌شناخت ، فکر کرد یکی از کاسب‌های میدان نقش جهان است ، به او گفت :

مادر یک لقمه از این حلوا شب جمعه‌ای بخور و دعا کن . پهلوان گفت : مادر چه مشکلی داری ؟ گفت : پسر من پهلوان پایتخت است ، زندگی من و دو خواهر و دو سه خانواده را با درآمد پهلوانی می‌دهد ، پهلوانی به شهر ما آمده و می‌گویند پشت همه را به خاک خوابانده است ، اگر پشت بچه مرا به خاک برساند ، فرزندم پهلوانی پایتخت را از دست می‌دهد ، حقوق پسر من قطع می‌شود و بسیاری از افراد به

مشکل دچار می‌شوند . گفت : مادر دعا می‌کنم .

پهلوان گفت : خدایا عمری است ما برای هوای نفس خود ، کشتی گرفتیم ، فردا می‌خواهم برای تو کشتی بگیرم . برای خدا می‌شود فوتبال و والیبال بازی کرد .

وقتی انسان می‌خواهد از خانه بیرون بیاید ، نیت کند که همه اعمال او برای خدا باشد .

فردا با هم دیگر روبه رو شدند ، مقداری با پهلوان پایتخت کشتی گرفت ، گفت :

خدایا دیروز با تو یک قرار داشتم ، هنگامی که پشت مرا به خاک می‌رساند ، به خاطر او هورا می‌کشند ، و آبروی من می‌ریزد ، آبروی ریخته مرا تو بر می‌داری ؟ پهلوان بدن خود را شل کرد و پشتش به خاک رسید . مادر پهلوان و خود پهلوان پایتخت ، بسیار خوشحال شدند . وقتی هم کشتی تمام شد ، عده‌ای هم می‌گفتند :

پهلوان پهلوان همین بود . این انسان شریف بعد از کشتی ، هر افتاده‌ای را با دعای خود بلند می‌کرد و بعد هم به تدریج اهل حال شد ، اسمش را ولی گذاشتند ، اصل شناسنامه او پوریا بود ، پوریای ولی شد ، یعنی این شخص از اولیای خدا است ، کارش ماندگار شد . اکنون قبر او در یکی از شهرهای ایران است ، شب‌های جمعه سر قبرش بسیار شلوغ است ، مردم می‌روند نذر می‌کنند و پول می‌ریزند و طلب حاجت می‌کنند . اگر نیت لله باشد ، نیت هم لله می‌شود .

« إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً » ⁽¹⁾

انسان‌های مؤمن در حالی که در کمال گرسنگی هستند اما نان خود را در راه خدا می‌دهند ، اگر مشکلی برای مردم پیدا می‌شد ، مشکل آنها را حل می‌کردند .

یک روز مردم به در خانۀ امیرالمؤمنین علیه السلام آمدند ، علی علیه السلام در را باز کرد ، گفتند :

علی جان ، از وقت باران گذشته ، زمین‌ها و باغ‌ها نابود می‌شود ، حضرت رو به فرزندش حسین علیه السلام کرد و فرمود: حسین جان! بیا مشکل مردم را حل کن ،

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌داند که راه بین أبی عبدالله و راه خدا یک راه میانبر است ، دیدند أبی عبدالله علیه السلام رو به پروردگار کرد . اشک روی صورت مبارک ایشان جاری شد . برای مردم از پروردگار طلب باران کرد . یک ساعت طول نکشید که خبر دادند نهرها و گودال‌ها پر از آب شده ، باغ‌ها و زمین‌ها سیراب شدند ، همه از امیرالمؤمنین و ابی عبدالله علیهم السلام خداحافظی کردند و رفتند ، حتماً هم به دلشان گذشت با این محبتی که حسین به ما کرد ، انشاء الله تلافی می‌کنیم . ⁽¹⁾همین مردم تلافی کردند و در روز عاشورا وقتی که بچۀ شش ماهه را بغل گرفت .

به تلافی باران آن روز ، با تیر سه شعبه زهرآلود ، گلوی بچه شش ماهه را هدف قرار دادند .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

7 مراتب تقوا

اشاره

هماهنگی بین انسان و پروردگار

7

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

مجموعه اعمالی که از انسان ظهور پیدا می‌کند ، چه عبادت حق باشد و چه خدمت به خلق ، و چه به کارگرفتن حسنات اخلاقی در روابط مردم با یکدیگر ، هنگامی است که صورت عمل ، با طرح و نقشۀ حق هماهنگ باشد ؛ یعنی با برنامه‌های فقهی برابری کند ، فقهی که در بیش از پانصد آیۀ قرآن مطرح است ، و نزدیک به هشتاد و دو عنوان فقهی در کتب فقهای بزرگ مطرح است . باطن عمل هم با نیت خالص و فی سبیل الله صورت بگیرد و نهایتاً عمل ، عملی باشد که با پروردگار عالم معامله شود ، این عمل از نظر دین ، عمل کامل و جامع است ، آن کسی که این عمل را انجام می‌دهد ، یقیناً تکلیف الهی خود را ادا کرده است ، و از نظر فقهی تکلیفی برعهدۀ او نیست ، که فردای قیامت از او بخواهند و دادگاهی برای او تشکیل دهند .

دین الهی بر عهدۀ او بوده و به تعبیر عالمانه ، حقّ اولوهیت و ربوبیتی که از جانب پروردگار به عهدۀ او بوده به عنوان عبد ، ادا کرده است . این عمل ادا شده ، در منزل دیگری قرار می‌گیرد که قرآن کریم از آن منزل ، به منزل قبول تعبیر کرده است .

« إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ » ⁽¹⁾

مراتب تقوا

تقوا مراتب مختلفی دارد ، یک مرتبه آن هم همین مرتبه عمل است . عمل براساس فقه و نیت خالص ، از مراتب تقوا است و باعث می‌شود عمل به منزل قبول حق برسد و مورد پذیرش پروردگار عالم قرار بگیرد .

بعد از اینکه عمل را قبول کردند ، این عمل را در دنیا طبق آیات قرآن کریم به رحمانیت حقّ وصل می‌کنند ؛ یعنی خدای مهربان پاداشی برای آن قرار داده است ، به این عمل در دنیا پاداش می‌دهند ، پاداش‌های این عمل هم مختلف است ، این طور که از آیات قرآن و از روایات استفاده می‌شود ، پاداش چنین عمل کننده‌ای آبرو در میان مردم و محبوبیت در قلوب اهل ایمان است ، پاداش چنین عمل کننده‌ای وسعت و گشایش رزق ، طهارت باطن و آمرزش گناهان گذشته در دنیا است ؛ یعنی نمی‌گذارم پرونده گناه به آخرت منتقل شود . همین جا پروردگار عالم از برکت این عمل جامع و کامل، گناهان گذشتۀ عبد را می‌آمرزد . ⁽²⁾

نماز اول وقت، خاموش کننده آتش جهنم

وقتی که نزدیک وقت نماز می‌شد ، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به مردم می‌فرمودند :

برخیزید حرکت کنید و به این نماز اول وقت رو بیاورید ، برای اینکه آتش‌های افروخته شده از گناهانتان را با انجام این عبادت خاموش کنید . بعد از اینکه این عمل جامع و کامل را قبول کردند ؛ چون زمینه‌ای برای ردّ عمل وجود ندارد . عمل وقتی که صورت ظاهرش الهی است ، صورت باطنش هم الهی می‌شود ، ادای تکلیف قطعی ، قبول شدنش و وصل شدن آن به رحمانیت پروردگار عالم در دنیا قطعی است و در آخرت هم عمل به رحیمیت پروردگار وصل می‌شود ، که جلوۀ

این رحیمیت ، بهشت و رضوان، من الله اکبر است .

وفای به عهد پروردگار

در این زمینه از سورۀ مبارکۀ توبه یک آیه را عنایت کنید:

« وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ » ⁽¹⁾

خیلی آیۀ عجیبی است که خدا به مردان و زنان با ایمان ، که در دنیا زندگی می‌کنند و هنوز عمرشان خاتمه پیدا نکرده و وارد عالم دیگر نشدند ، به جای اینکه به مؤمنین و مؤمنات بگوید وعده می‌دهم ، می‌گوید : وعده دادم و تمام شد ، وعدۀ پروردگار هم با وفای به عهد همراه است .

« إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ » ⁽²⁾

دلیلی ندارد که پروردگار عالم خلف وعده کند .

« وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ »

خصوصیات مؤمن و وعده بهشت

البته در آیات دیگر می‌گوید : مؤمن کیست ؟ در آیات دیگر شرح می‌دهد مؤمن آن انسانی است که خدا ، قیامت ، فرشتگان ، پیغمبران و کتاب‌های آسمانی را باور دارد و اهل عمل و اخلاق هم می‌باشد . در آیات قرآن اعمال و اخلاق مؤمنین را هم بیان می‌کند .

ظاهراً در آیه سورۀ بقره ، مردان و زنان با ایمانی که دارندۀ عمل صالح و اخلاق حسنه هستند ، ده خصوصیت اخلاقی دارند ، من بهشت را به آنها وعده دادم که از زیر درختان و قصرها نهرها جاری است . این یک وعده است .

« وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ » ⁽³⁾

به آنها مسکن‌های پاکیزه و با آرامش ، در بهشت‌های جاویدان وعده دادم:

« وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ »

رضوان از بهشت و مسکن‌های طیبه بالاتر و بهتر است . در پایان آیه هم می‌فرماید :

« ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ »

یعنی تحقق وعدۀ پروردگار و رسیدن مکلّف به جنات و به مساکن و به رضوان من الله اکبر ، که پروردگار بی‌نهایت ، که با صفت عظیم از آن یاد کرده است ، چیست ؟

عاقبت بدگمانی به پروردگار

بنابراین هیچ مؤمنی نباید نسبت به اعمالش که عمل کامل و جامع انجام داده ، نگرانی داشته باشد ، و نباید نسبت به دنیا و آخرت خود ، دچار بدگمانی به پروردگار شود . من یک عمر زحمت کشیدم و پاک زیستم ، اخلاق حسنه داشتم ، اما فکر نمی‌کنم کار ما به جایی برسد که در روز قیامت مورد لطف قرار بگیریم . اگر چنین حالی در باطن انسان قرار بگیرد ، این قدر این حال مورد نفرت خدا است که در روایات ما آمده است که گاهی کار بدگمان به جایی می‌رسد که درِ نجات را به روی خود می‌بندد . انسان نباید به خدای مستجمع جمیع صفات کمال، که الله است ، به خدای رحمان که در مهربانی او بخشندگی وجود دارد و خدای رحیم که بهشت‌ها ومساکن طیّبه و رضوان من الله اکبر را وعده داده ، بدگمان باشد ، اینجا جای بدگمانی نیست . ⁽¹⁾بدگمان در حقیقت می‌خواهد خدا را نامهربان معرفی کند . بدگمان می‌خواهد خدا را یک خدایی که بنا ندارد مزد زحمت بنده‌اش را بدهد معرفی کند . لذا در

روایت بسیار مهم ما که قسمتی از آن در جلد یازدهم «وسائل الشیعه » نقل شده ، در قیامت دستور می‌دهند که انسان را با پرونده کامل به جهنم ببرند ، به پروردگار می‌گوید : من که گناهی مرتکب نشدم ، من که همه فرمانهای تو را اجرا کردم ، من که اهل عبادت رب و خدمت به خلق بودم ، به چه علت حکم به جهنم بردن من را صادر کردی ، خطاب می‌رسد من باگمان خودت با تو معامله می‌کنم ، در دنیا به من سوء ظن داشتی ، من با همان حالت با تو معامله می‌کنم . ⁽¹⁾

ارزش حسن ظن به پروردگار

اینجا جای امید به پروردگار و طمع به محبت و عنایت پروردگار است ، در حالی که انسان هر روز و هر شب در حد خودش عمل جامع و کامل انجام می‌دهد باید گمانش به پروردگار گمان درست و خوبی باشد ، یعنی حسن ظن داشته باشد . به قدری حسن ظن مهم است که در کتاب «وسائل » و «بحارالانوار » آمده است . این روایت را در مدارک گوناگون دیده‌ام ، خطاب می‌رسد گناهکار را به جهنم ببرید ، در حالی که او را به جهنم می‌برند ، یکی دو بار بر می‌گردد و به پشت سر خود نگاه می‌کند ، خطاب می‌رسد دنبال چه می‌گردی ، عرض می‌کند من فکر نمی‌کردم که با این رحمت بی‌نهایت ، حکم به جهنم رفتن من بدهی ، من فکر می‌کردم وقتی با تو برخورد کنم ، از من گذشت کنی ، مطلب بسیار زیبایی است ، به پروردگار باید حسن ظن داشت ، می‌داند که گناهکار اهل جهنم است ، می‌داند که بدکار اهل جریمه است ، دروغ و کلک او را به جای حرف راست حساب کنید و او را به جهنم نبرید ؛ ⁽²⁾یعنی این قدر گمان خوب به پروردگار ارزش دارد ، که پروردگار عالم ، مطلب این بنده‌اش را در صحرای محشر قبول می‌کند .

« وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ

هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ » ⁽¹⁾

روایت بسیار مهمی را از جلد دوم کتاب شریف «اصول کافی » دربارۀ عمل جامع و کامل برای شما مطرح می‌کنم . روایت از وجود مبارک حضرت باقر العلوم علیه السلام با سلسله سند نقل شده است . امام باقر علیه السلام از قول پروردگار نقل می‌کند . چرا پروردگار در کلام خود پنج قسم خورده‌اند ؟ زیرا مطلب بسیار مهم بوده که پروردگار عالم در مقدمه گفتارشان پنج قسم خورده‌اند ، «وعزّتی و جلالی وعظمتی و بهائی وعلوّ ارتفاعی » به عزت ، جلال ، عظمت ، نورانیت و به بلندی مقام خدایی و الهیت سوگند ، که قسم بالاتر از اینها نیست .

مقدم کردن خواسته خود بر خواسته خدا

سوگند برای چیست؟

«لایُؤْثِرُ عبدٌ هوائی علی هواه فی شیءٍ مِنْ امر الدنیا » ⁽²⁾به عزت ، جلال ، عظمت و نورانیت و به بلندی مقام الوهیت و ربوبیت و خدایی قسم ، در زندگی دنیا ، بنده‌ای از بندگان من ، خواسته‌های مرا بر خواسته‌های خودش ترجیح نمی‌دهد ، مثلا در عبادت ، دلش می‌خواهد که همه بفهمند او عبادت می‌کند ولی چون من با ریا موافق نیستم ، خواسته مرا مقدم می‌کند و عبادت انجام می‌دهد ، خدمت به مردم می‌کند ، اما دلش می‌خواهد چهره شود .

ولی من به او می‌گویم به من خدمت کن ، خواستۀ مرا در همۀ امور دنیایی مقدم می‌کند ، «فی شیء من أمر الدنیا » خواسته‌های مرا بر خواسته‌های خودش مقدم می‌کند و عملی که انجام می‌دهد عملی جامع و کامل به دست می‌آید . من در مقابل کار او چه عکس‌العملی نشان می‌دهم ، اول «جعلت غناه فی نفسه » بی‌نیازی او را در

خودش قرار می‌دهم ، تا مجبور باشد به وسیلۀ مردم بی‌نیاز شود ، هر روز آبرو مایه بگذارد ، گردن کج کند ، دنبال پارتی و مقام برود ، نمی‌گذارم بنده‌ام خلأ حس کند که برای پر کردن خلأ ، گردن کج کند و آبرو مایه بگذارد ودست دراز کند .

شاعری گفت : قصیده‌ای در مدح حضرت رضا علیه السلام گفته بودم ، با خط خوب روی کاغذ عالی نوشتم و گفتم بروم و برای حاکم خراسان بخوانم و حاکم خراسان بالاخره با شنیدن این قصیده ، پول خوبی به من می‌دهد . در راه که می‌رفتم ، به خودم گفتم مرد حسابی ، این قصیده را در مدح حضرت رضا علیه السلام گفتی ، به حاکم چه ربطی دارد . باید برای خود حضرت رضا علیه السلام بخوانی . برو برای خودش بخوان . یا حضرت رضا علیه السلام بعد از شنیدن این قصیده ، طبق عقیده شیعه:

«أنت تَسْمَعُ کلامی و تشهد مقامی »

آیا عنایتی می‌کند ؟ یا در آخرت جبران می‌کند . اینها کسی را از در خانه خود ناامید بر نمی‌گردانند .

حاجی از مکه برگشته بود ، خراسان آمد ، در خانۀ حضرت رضا علیه السلام را زد ، امام علیه السلام اجازه ندادند که در را باز کنند ، چون صدای در را می‌داند که مال کدام دست و کدام نیت است؟ خودشان پشت در آمدند ، گفت: حاجی هستم و از سفر برگشته‌ام ، ابن سبیل شدم ، یعنی مخارجم تمام شده است ، در شهر خود ، وضع مالی من خوب است ، در این شهر ، نمی‌خواستم به کس دیگر مراجعه کنم ، پولی به من بدهید ، وقتی به شهر خودم برگشتم پول را برای شما می‌فرستم .

این شخص از مکه برگشته تا جمال شما را زیارت کند ، همه مکه می‌روند و دلشان می‌خواهد همه پول خود را خرج کنند و به کربلا بروند ، شما که الان زنده و در دنیا هستی ، در را باز می‌کردی و اجازه می‌دادی که نگاهی به جمال مبارک شما بیندازد ، فرمود : این شخص آبرو دارد ، اگر مرا می‌دید خجالت می‌کشید و عمل من

از بین می‌رفت .

عمل باید بی‌عیب باشد . سالم ، صاف ، جامع و کامل باشد ، وقتی بنده من عمل کامل انجام داد:

«جعلت غناه فی نفسه »

طوری با باطنش معامله می‌کنم که احساس بی‌نیازی کند .

گفتن شعر در حرم امام رضا علیه السلام و گرفتن حاجت

از وسط راه برگشت و به حرم حضرت رضا علیه السلام رسید ، گفت : یابن رسول الله ببخشید ، ما راه را اشتباه رفتیم . من می‌خواستم این قصیده را نزد حاکم و استاندار ببرم ، متوجه اشتباهم شدم . این قصیده را برای شما گفتم ، و باید نزد شما بخوانم ، یابن رسول الله شعر مرا گوش بده . آن شخص شعر را خواند . کسی در حال زیارت بود ، این فرد با صدای خوبی قصیده را می‌خواند ، آن زائر گفت : عجب مدح جالبی است ، حالا ببینید چگونه حضرت رضا علیه السلام مشکل را حل می‌کند . این شخص باید قصیده را بخواند و یک اهل حالی باید در حال زیارت باشد ، قصیده را بشنود و حال زیارتش بیشتر شود ، به پول آن زمان ، شش تومان به این شاعر داد و سریع لابه لای جمعیت خودش را گم کرد . وقتی شاعر پول را دید ، متوجه شد که مخارج دو سه ماه او است . از حضرت رضا علیه السلام تشکر کرد و گفت : از این به بعد هم هر کاری کردم می‌آیم و به شما ارائه می‌کنم ، من اشتباه کردم که نزد حاکم می‌رفتم . زیارت کرد و از حرم بیرون آمد ، وارد مسجد گوهرشاد شد ، یکی از اولیای خدا می‌خواست حرم برود ، به شاعر گفت : شش تومانی که امروز حضرت رضا علیه السلام به تو حواله کرده ، ده برابر می‌خرم ، شش تومان را داد ، شصت تومان گرفت ، دید خرج سه چهار سال او تأمین شده است ، شاعر به حضرت رضا علیه السلام گفت : من غلط کردم

که درِ خانۀ غیر از شما می‌رفتم . من از این به بعد هر مشکلی داشتم می‌آیم و به خودتان می‌گویم .

«جعلت غناه فی نفسه » او را از همه می‌بُرم و بعد یک حالی به او می‌دهم که ببیند به منبع بی‌نهایت وصل است ، دیگر احساس خلأ و کمبود نکند .

عنایت بی کران پروردگار به مؤمن

دوم :

«و جعلتُهُ همَّتَهُ فی آخرته »

با این اعمال خوبی که انجام داده ، متوجه آخرتش می‌کنم ، یعنی او را از سنگینی محبت دنیا و مادّی گری نجات می‌دهم که در دنیا برای ساختن آخرت زندگی پاکیزه‌ای داشته باشد .

«وضَمَّنْتُه له السموات و الارض »

تمام آسمان و زمین را ضامن روزی او قرار می‌دهم ، می‌گویم که از همه جا برای بنده‌ام ببارد . در روایت و تجربه هم ثابت شده است .

در شهری منبر می‌رفتم به یک نفر گفتم : خرج به این سنگینی را از کجا تأمین می‌کنی ، خرج درمانگاه ، بیمارستان ، کتابخانه ، طلبه‌ها و مراجعات مردمی را از کجا تأمین می‌کنی ، زمانی که من این سؤال را کردم ، ده سال قبل بود ، شاید ایشان در ماه ده میلیون تومان پرداختی داشتند . اما خودش در یک خانه تیرچوبی با یک زندگی و لباس معمولی زندگی می‌کرد ، الان هم همانطور زندگی می‌کند . جوابی که داد محصول آیات و روایات بود .

« مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً* وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ » ⁽¹⁾،

«وضمّنته له السموات و الارض » گفت : فلانی من دنبال پول نمی‌روم ، پول دنبال

من می‌دود . گفتم : چگونه پول دنبال شما می‌دود ، گفت : اگر مدتی کنار من باشی متوجه می‌شوی . مثلا شب که به خانه می‌روم ، همسرم می‌گوید : چهار پنج کیسه ، نصف گونی ، اسکناس آورده‌اند و گفتند : به حاج آقا بدهید ، رسید هم نمی‌خواهد .

معرفی هم نمی‌کند .

آسمان‌ها و زمین را ضامن رساندن روزی به او قرار می‌دهم:

«وکنتُ له من وراء تجارة کلّ تاجر »

همۀ تاجرها کنار بروند ، خود من برای او تجارت می‌کنم . چگونه خدا برای انسان تجارت می‌کند ، این قدر زمینه‌های توفیق را برای انسان فراهم می‌کند ، که انسان با فراهم شدن آن زمینه‌های توفیق ، این قدر کار خیر از او سر می‌زند که در روز قیامت به او می‌گویند : هر تعدادی را که می‌خواهی شفاعت کن ؛ زیرا نزد ما آبرو و مایه داری .

این عمل نتیجه اتصال به الله و رحمان و رحیم می‌باشد ، به ما سفارش کردند که در هیچ کاری بدون بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ وارد نشوید ، یعنی بدون اتصال دادن خود به اولوهیت و رحمانیت و رحیمیت وارد هیچ کاری نشویم . او مهربان عجیبی است .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

8 حقیقت اعمال انسان

اشاره

دوام و ثبات اعمال انسان

8

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

طبق آیات قرآن و روایات و اخبار اهل بیت علیهم السلام و تحقیقات گروهی از دانشمندان الهی در شرق و غرب عالم ، در قدیم و جدید عالم ، آنچه که برای انسان باقی می‌ماند و دوام دارد و همیشگی است ، عمل انسان است . هر چند این عمل ، عمل صالح و یا عمل زشت باشد. دوام ، پابرجایی و ثبات این عمل و جاوید بودن این عمل قطعی و یقینی است که روایات و اخبار بسیاری بر آن گواه و شاهد است .

معنای عمل و کیفیت و ماهیت آن

عمل چیست ؟ و چه کیفیت و ماهیتی دارد ؟ دربارۀ عمل ، علاوه بر آیات قرآن و روایات ، کتاب‌های زیادی نوشته شده است . کتاب‌های پرقیمتی که محور بحث آن عمل و دانش و علم است که در ضمن مطالعۀ این گونه کتاب‌ها، انسان به معجزه بودن قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام پی می‌برد ، که پانزده قرن قبل در یک شهر قدیمی و بدون مدرسه ، شهری که یک نفر قلم به دست نداشته ، شهری که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید : یک نفر هنر نوشتن نداشت ، شهر مدینه ⁽¹⁾که عقب افتاده‌تر از مکّه ⁽²⁾بود ، چون دور از رفت و آمد کاروان‌ها و ملت‌ها بود . قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام یک سلسله حقایقی را در رابطۀ با عالم ، موجودات ، انسان ، گذشتۀ

جهان ، ساختمان جهان و آیندۀ جهان مطرح می‌کنند که تا الان آن مطالب مطرح شده در قرآن و روایات جلوتر از علم است ، نه مطابق و هماهنگ با علم ، بلکه تا اکنون فراتر بوده است و قطعاً تا قیامت همین‌طور خواهد بود و عجیب این است خبرهایی که تاکنون این بزرگواران دادند ، تحقق پیدا کرده است که دلیل بر این است، خبر آنها با صدق یکی است ، به ما خبر دادند که علم و دانش اگر عناوینش از «الف » تا «یاء » باشد ، «الف » آن علم را از زمان آدم تا روز ظهور امام دوازدهم علیه السلام انسان‌ها با کمک عقل ، بحث ، تجربه ، مطالعه و تحقیق در اختیار دارند ، از «باء » تا «یاء » را به تنهایی دوازدهمین امام می‌آید و اعلام می‌کند ، حالا علم ، چشمه و دریای عظیمی است ، عقول مردم از هر زمانی پخته‌تر است ، خستگی مردم از فساد هر زمانی بیشتر است ، با ظهور علم از ایشان و پختگی عقل و خستگی از فساد ، سفرۀ عدالت به وسیلۀ ایشان ، همۀ جهان را خواهد گرفت .

از آیات و روایات ما ، دربارۀ عمل ، پنج حقیقت را ملاحظه می‌کنیم .

پنج حقیقت در اعمال انسان [1]

اشاره

⁽¹⁾

حقیقت اول :

یک حقیقت فکر است ، فرقی نمی‌کند که فکر صحیح یا باطل باشد ، مستقیم یا انحرافی باشد .

حقیقت دوم :

خارج شدن سکون و آرامش باطن به حرکت است که به تعبیر ساده ، بعد از اینکه فکر ، به یک شیء تعلّق پیدا کرد ، انسان درونش بی‌قرار و بی‌تاب می‌شود ، که سراغ این شیء بروم یا نروم ، حالا یا در تردید می‌افتد یا نه ، حالت یقین برای او به وجود می‌آید که صد در صد دنبال این شیءای که فکر من به او تعلق گرفته است ،

بروم .

مرحلۀ سوم

: مرحلۀ حرکت ظاهر است که محصول آن حرکت باطن است که انسان را از درون، تشویق و تحریک می‌کند که دنبال متعلّق فکر حرکت کند .

حقیقت چهارم :

رسیدن و نرسیدن به مراد و مقصود است .

حقیقت پنجم :

آثار مثبت و منفی می‌باشد.

این مجموعه در حقیقت پنج برنامه دارد ، شیءای که فکر به آن تعلق می‌گیرد ، بی‌قراری باطن ، خواستن و طلبیدن ، حرکت کردن در مرحلۀ ظاهر به سوی مراد و مطلوب ، بعد هم ظهور آثار این مجموعه را در بر دارد .

فکر کردن به دنیا و ظاهر دنیا

قرآن مجید ، این مجموعه را به سه بخش تقسیم بندی می‌کند ، که هر کدام از این سه بخش با آیات روشنی در قرآن کریم و روایات ترسیم شده است . یک بخش این که این مجموعه ، یک مجموعۀ مادی صرف است ، فکر فقط به دنیا و ظاهر دنیا گره می‌خورد ، از ابتدای زندگی و تا پایان زندگی ، تا جایی که در سنّ پیری و محاسن سپیدی هم این گروه می‌گویند :

« مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ » ⁽¹⁾

همه چیز دست مادیت و دنیا است ، و دست دیگری غیر از دست دنیا در کار نیست . مادی به دنیا آمدیم و مادی می‌میریم ، فکر مشغول به ظاهر دنیا می‌شود ،

باطن دنیا که البته نور و ملکوت است ، حقیقت و حق است . در «نهج البلاغه » می‌فرماید :

«ألا ان اولیاء الله نظروا الی باطن الدنیا اذا نظر الناس الی ظاهرها » ⁽¹⁾دو دیدگاه را امیرالمؤمنین علیه السلام مطرح می‌کند ، دیدگاه اول ، انبیا و اولیای خدا می‌باشد که این مجموعه را یک ابزاری می‌بینند که صاحب خانه برای زندگی مردم قرار داده است که با این ابزار ، دنیا و آخرت خود را آباد می‌کنند ، ما «انبیا» ، خیر دنیا و آخرت را برای شما آوردیم؛ یعنی یک سرمایۀ صد در صد کامل را برای شما آوردیم .

آن کسی که به ظاهر دنیا نگاه می‌کند و به قول امیرالمؤمنین علیه السلام

«لایبصر مما ورائها شیئاً » ⁽²⁾و غیر از این را نمی‌بیند ، که در حقیقت در محدودۀ پول دنیا قرار می‌گیرد . یک نفر مالک آسمان‌ها ، زمین ، دریاها ، صحراها و معادن که نمی‌شود ! او با این دید فقط در محدودۀ ثروت و پول قرار می‌گیرد .

روانشناسی قرآن در مورد انسان

قرآن مجید و روایات روانکاوی عجیبی نسبت به انسان دارند که تمام روانشناسان دنیا اگر می‌خواستند به این حقایق برسند ، نمی‌توانستند . ولی قرآن صفحه را باز کرده و معما را حل کرده و حققیت را ظاهر کرده است . وقتی فکر به مال گره بخورد ، باطن بی‌قرار می‌شود ، در بی‌قراری ، دنیا پرست می‌شود ، در خواستن مال ، به سوی مال حرکت می‌کند ، البته این مرادی است که هیچ مریدی به همۀ آن نمی‌رسد .

حرص و بخل ، دو بیماری انسان [1]

⁽¹⁾ با پدید آمدن دو بیماری سخت و یک فرهنگ پست منحطِ غلط ، که بیماری اول ، حرص است ؛ یعنی زیاده خواهی در زندگی ، کسی که چنین دیدی نسبت به دنیا دارد ، قانع نمی‌باشد ، یک نفر حرص می‌زند که هر چه وجود دارد ، آن را ملک و متعلق به خودش کند ، تعبیر قرآن است؛ یعنی یک عشق صد در صد به مال ، با این حرصی که برای او پدید می‌آید ، درِ تمام عبادات و خیرات بسته می‌شود و این زیاده خواهی تمام اوقات او را مشغول می‌کند .

و برای خدا و قیامت و تربیت خانواده خود وقت نمی‌گذارد ، گاهی فرزندان ، پدر خانواده را ماه به ماه نمی‌بینند ، از این کشور به آن کشور و از این شرکت به آن شرکت می‌رود ، گاهی خانواده قیافه شوهر و پدر را فراموش می‌کنند . فتنۀ حرص ، حضرت آدم را نیز مبتلا کرد و باعث شد خداوند حضرت آدم علیه السلام را از بهشت بیرون کند .

حضرت آدم به میوه حرص پیدا کرد ؛ یعنی فکر او به آن درخت تعلق گرفت و بی‌قرار شد . وضع فرزند آدم رانده شده ، در قیامت چگونه خواهد بود ؟ حضرت آدم علیه السلام با اندکی حرص به یک میوه ، باعث شد او را از بهشت بیرون بیندازند .

انسان حریص را در قیامت از بهشت ، برای ابد محروم می‌کنند .

« إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ » ⁽²⁾

از نظر روانشناسی ، حریص بخیل هم می‌شود ، صدها میلیارد تومان مال دارد ، یک ریال آن را برای کار خیر خرج نمی‌کند ، پروردگار در قرآن می‌فرماید : کافی است یکی از این دو بیماری در دل انسان باقی بماند ، همین سبب جهنمی شدن او برای ابد می‌شود .

« الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ » ⁽¹⁾« مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا » ⁽²⁾

کسی که فکرش به دنیا گره بخورد ، درون او دچار بیقراری می‌شود ، وقتی حالت طلب برای او پیش آمد ، این حالت طلب او را تحریک کرده و دنبال دنیا می‌دود ، پروردگار می‌فرماید : من جلوی او را نمی‌گیرم ، ولی از مجموع دنیا اندکی در اختیار او می‌گذارم ، که همان اندک باعث حرص و بخل می‌شود:

« وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ »

انسانی که صد در صد دنبال پول بوده ، در آخرت بهره‌ای ندارد ، سومین مسأله‌ای که برای انسان به وجود می‌آید ، این است که معبود و خدای او پول می‌شود ، چون تمام برنامه‌های خود را براساس پول تنظیم می‌کند ؛ یعنی آن حالت باطنی ، که حرص و بخل به پول می‌باشد ، به معبود شکل می‌دهد و به پرستش دنیا وادار می‌شود .

امام حسین علیه السلام در این باره می‌فرماید:

«الناس عبید الدنیا و الدین لعق علی ألسنتهم » ⁽³⁾گول دشمنان را نخورید ، اگر لا اله الا الله و الله اکبر می‌گویند : در زبان با دین ، بازی می‌کنند ؛ یعنی مشرک هم می‌شوند . حریص ، بخیل و مشرک.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

«من أحبّ الدنیا ذهب خوف الآخرة » ⁽⁴⁾این‌گونه دنیا پرستان ، با دست خود آخرت خود را نابود می‌کنند .

مراحل رسیدن به معرفت

« نُؤْتِهِ مِنْهٰا » انسان از طریق انبیا علیهم السلام قرآن و ائمه طاهرین علیهم السلام به قیامت معرفت پیدا کرده است ، که بعد از این دنیا ، دنیای دیگری وجود دارد ، آن دنیا ، دنیای ظهور حقایق ، کمالات و جلوه‌های حق است ، ظهور فیوضات پروردگار است ، گوشه‌ای از این جلوه‌ها ، بهشت است .

معرفتی که پیدا کرده ، با اینکه در دنیا زندگی می‌کند ، فکرش به آخرت گره می‌خورد ، برای ساختن آخرت خود کوشش می‌کند ، از راه حلال ازدواج می‌کند ، بچه‌دار می‌شود ، مغازه‌دار و کارخانه‌دار می‌شود ، پول دار می‌شود ، اما به اندازه نیاز خود مصرف می‌کند ، بقیۀ آن را با پروردگار و برای آخرت معامله می‌کند . حتی برای خدا هم معامله نمی‌کند . می‌گوید : خدا آخرت را در برابر من قرار داده ، خداوند می‌فرماید : برای آخرت خود بکوش که من برای آبادی آخرت می‌کوشم .

این مجموعه ، او را وادار به عبادت می‌کند ، او را وادار به خدمت به خلق می‌کند ، از اینکه دچار حرص ، بخل و فرهنگ باطل نشود به طرف خدا می‌رود ، با ابزار حلال و پاک ، کشتی او آرام می‌شود ، در این دنیا حرکت می‌کند ، ساحل این کشتی بهشت است ، سرنشینان او کنار درِ بهشت پیاده می‌شوند .

« ادْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ » ⁽¹⁾

ملائکه در آنجا ایستاده‌اند ، برای اینکه به اینان تعارف کنند ، برای ورود به بهشت ، به سلامت و به امنیت آنها را راهنمایی می‌کنند .

کسی که فکرش مشغول به آخرت شد و برای آخرت تلاش کند ، عمل آنها به نیکی مورد قبول قرار می‌گیرد .

« مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ

مَشْکُوراً »

معنی کلمۀ مشکور در این آیه این است که خدا تمام تلاش او را برای آخرت به احسن وجه قبول می‌کند . پروردگار می‌فرماید : پرونده‌ات را امضاء می‌کنم ، و بهشت را نصیب تو می‌کنم و انبیا ، صدیقین ، شهداء و صالحین را همنشین تو می‌کنم . بعد می‌گوید : خانواده خود را می‌خواهم ، خدا به او می‌گوید :

« وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ » ⁽¹⁾

اگر خانواده او انسان‌های خوبی هستند ، آنان را نیز به بهشت بیاورید .

« نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ » ⁽²⁾« مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً » ⁽³⁾

از طریق توبه ، گناهان دوران جوانی آنها بخشیده می‌شود و وارد بهشت می‌شوند ، این جادۀ آخرت است .

« إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً »

و کمترین آزاری نخواهند دید . این سند قرآنی است .

و اما سوم : گروهی هستند که در قرآن و روایات مطرح هستند . فکر ، حرکت باطنی ، خواسته و حرکت فیزیکی دارند ، یک مراد و یک مطلوب هم بیشتر ندارند ، اما زلف فکر اینها به شخص پروردگار گره می‌خورد ؛ یعنی متعلّق فکر ، خزانۀ بی‌نهایت و حقّ می‌باشد . متعلّق فکر ، کسی است که شب‌های ماه رمضان هزار اسم او را در جوشن کبیر می‌خوانیم ، که تقریباً نهصد و نود اسم آن فقط نشان دهندۀ رحمت است ، البته دو اسم ، نشان دهندۀ غضب است ، البته برای بیگانگان

و غریبه‌ها می‌باشد .

در جهنم را باز می‌کنند و می‌گویند جای عاصی اینجا است ، در بهشت را باز می‌کنند و می‌گویند جای مطیع اینجا است:

«وهم والجنّة کمن رآها و هم والنار کمن رآها» ⁽¹⁾به علی علیه السلام بهشت و جهنم را نشان دادند ، علی علیه السلام گفت : به بهشت و جهنم کاری ندارم ،

«الهی ما عبدتُکَ خوفاً من عقابک »

جهنم و بهشت تأثیری در یک رکعت عبادت من ندارد .

«ولا طمعاً فی ثوابک بل وجدتُک أهلاً للعبادة فعبدتُک » ⁽²⁾طمعی به بهشت تو ندارم ، اگر بهشت را هم نشان من نمی‌دادید ، نماز من ، همان نماز بود .

«لو کُشِف الغطاء ما ازددتُ یقیناً » ⁽³⁾علی علیه السلام می‌فرماید : همه چیز من تو هستی . ما نمی‌توانیم مانند علی علیه السلام شویم ، کار باطنی و فکری می‌برد . فدای خاک کف پای أبی عبدالله شوم ، أبی عبدالله در گودال می‌فرماید :

ما از تو نداریم بغیر از تو تمنّا حلوا به کسی ده که محبّت نچشیده

عاشق واقعی به خداوند

با بهشت ، عده‌ای را به عبادت و خدمت به خدا دعوت کن ، با جهنم یک عده‌ای را از معصیت دور کن . علی علیه السلام می‌فرماید : جهنّم تو مرا از معصیت دور نمی‌کند و بهشت ، مرا به عبادت مجبور نمی‌کند ، آن چیزی که مرا از معصیت نگاه

می‌دارد خود تو هستی ؛ زیرا ای معشوق من ، می‌دانم علاقه نداری مرا در معصیت ببینی .

این افراد در قیامت کجا هستند ؟ آیا به آنها درخت‌های سیب ، حور العین و چشمه مزد می‌دهند ؟ این موارد که مزد ما است ، جایگاه آنها چنین جایی است ؟

« فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ » ⁽¹⁾

روح این افراد در قیامت ، کنار من آرامش پیدا می‌کند ، بهشت اینها من هستم ، علی علیه السلام چگونه با خدا ارتباط ایجاد می‌کند ؟

اوج معرفت و شناخت علی علیه السلام

«فبعزّتک یا سیّدی و مولای أقسم صادقاً » ⁽²⁾این قسمت دعا اوج دعای کمیل است ؛ یعنی قبل و بعد از این قسمت ، چنین اوجی ندارد . اوج معرفت ، وابستگی و دلدادگی است ، از اول دعا تا آخر دعا صورت ایشان روی خاک بوده است ، شاید خواندن دعا در حالت ایستاده و نشسته را بی‌ادبی می‌داند ، اشک چشم او خاک را گل می‌کند ، خاک و زمین را نمی‌بیند ، او فقط یک نفر را می‌دید:

«ما رأیت شیئاً الا ورأیت اللّه قبله و معه و بعده » ⁽³⁾هیچ چیزی غیر از خدا را نمی‌بینم . خاک را نمی‌دید که زیر چشم او گل می‌شود ، زمین و آسمان را نمی‌دید ، فقط خدا را می‌بیند .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

9 تواضع و فروتنی

اشاره

عبادت و خدمت به بندگان خدا

9

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

گروهی از مردم دارای عمل هستند ، این عمل آنها در دو مرحلۀ عبادت خدا و خدمت به بندگان خدا صورت می‌گیرد و عمل آنها براساس آیات قرآن مبتنی بر ایمان آنها به پروردگار و روز قیامت است و نیتشان هم در عمل و نیت پاک و خالص است ، وقتی در عمل وارد می‌شوند ، برای خدا و آبادی آخرت تلاش می‌کنند و در این عمل ، هیچ انسان و موجودی را شریک نمی‌کنند .

خداوند در قرآن مجید می‌فرماید : اینها عملشان یقیناً دارای پاداش است و پاداشی که خدا به عمل ایشان عنایت می‌کند ، از اصل عمل آنها بهتر و بالاتر است .

تفاوت ظاهر با باطن

گروه دوم : ظاهر عمل ، عمل خوبی است ، گاهی اعمال آنها ، صورت اعمال شرعی و عبادی دارد ، و به مردم خدمت می‌کنند ، اما باطنشان ، از ایمان به خدا و ایمان به قیامت خالی است:

« مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً

وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ » ⁽¹⁾

نهایتاً چون ارتباطی با خدا و قیامت ندارند ، راهی برای نیّت للّه برای آنها باز نیست . بنابراین اعمالی که صورت زیبایی دارد چه به شکل عبادت و چه به شکل خدمت ، برای خدا انجام نگرفته و به عنوان مصالح ساختن آخرت آباد به کار گرفته نشده و از جانب پروردگار پاداش و مزدی ندارند . اگر کسی بگوید : چرا خدا به آنها مزد نمی‌دهد ؟ آیا ظلم به آنها نیست ؟ جواب این است که: این افراد با خدا هیچ ارتباطی نداشتند ، عمل را برای خدا انجام ندادند ، پاداشی بر عهدۀ خدا نسبت به آنان نیست و هیچ ظلمی هم به آنها نشده است . اگر خداوند متعال به آنها مزد ندهد ، نتیجه می‌گیریم که صاحب کار آنها مردم و هوای نفس می‌باشد . عمل آنها منافقانه و ریاکارانه بوده و چهرۀ عمل به طرف پروردگار عالم جهت‌گیری نداشته است . بر عهدۀ خدا نیست که به آنها پاداشی کرامت کند . ⁽²⁾

پیروی از هوای نفس و خواسته های خود

گروه سوم : گروهی هستند که عمل انجام نمی‌دهند ، اهل عبادت و خدمت نیستند ، به قول امام صادق علیه السلام عمری را گرد نفس و خواسته‌های خود چرخیدند .

به خدا و مردم کاری ندارند ، در تمام عمر تنها به فکر خود می‌باشند . از درآمد زندگی ، فقط برای بدن ، نفس ، شهوت ، شکم و خانواده خود استفاده می‌کنند .

گرهی را از کار مردم باز نمی‌کنند ، اینها مردمی مثل طایفۀ دوم هستند ، اما عذابشان از طایفۀ دوم کمتر است .

پس عمل قابل پاداش و آباد کنندۀ دنیا و آخرت ، تنها عمل مؤمن ، همراه با نیّت خالص و نیّت پاک است و لازم است ما تا آنجایی که فرصت داریم ، بخشی از این نوع اعمال را چه در رابطۀ با پروردگار و چه در رابطۀ با عباد پروردگار ، بشناسیم . در اینجا گفتگویی را برای شما نقل می‌کنم که این گفتگو بسیار با ارزش است ، در این

گفتگو به اعمال ، حالات و اخلاق اشاره شده است ، که مربوط به مؤمنان دارای نیّت پاک و خالص است .

مقام و بزرگواری اویس قرنی [1]

⁽¹⁾ این گفتگو با چهرۀ برجستۀ ملکوتی و عرشی به نام اویس قرنی انجام گرفته است . این مرد بزرگ ، که فوق العاده مورد محبت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود ، با اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله او را ندیدند ، بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله هم به شدت مورد توجه امیرالمؤمنین علیه السلام بود ، پیغمبر صلی الله علیه و آله در زمان خودشان می‌فرمودند : هر کس اویس را ببیند سلام مرا به او برساند و لباس خودشان را به امیرالمؤمنین علیه السلام دادند و فرمودند : بعد از من او را ملاقات می‌کنی این لباس مرا به او بده ، و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند : اویس در قیامت به اندازۀ دو قبیلۀ پر جمعیت عرب ، مردم را شفاعت می‌کند ؛ یعنی اجازه‌ای که به او دادند مانند اجازۀ انبیا و ائمه علیهم السلام می‌باشد .

« مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ » ⁽²⁾

یعنی خداوند در قیامت به اویس اجازۀ شفاعت می‌دهد . گفتگو از اینجا شروع می‌شود که مردی در یمن ، احتمالا در همان بیابان ، در حالی که اویس مشغول شترچرانی بود و شترهای مردم را می‌چراند ، گفت : اویس! شما که پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله را ندیدی ولی از دین ، آیین و فرهنگ او بهره‌مند شدی ، می‌شود به من بگویی با اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت نکردی ، ⁽³⁾از دین ، آیین ، فرهنگ او چه چیزی آموخته و یاد گرفتی ؟

اویس هشت جواب به او داد . نشان می‌دهد که این شترچران ، در دین خدا فقیه بود ، آگاه و عالم به دین خدا بود ، دیندار و دین شناس بود. عده‌ای در جامعه دین دارند ولی دین شناس نیستند ، لذا اگر دائم مراجعه به عالم ربانی نکنند ، حق را با

باطل اشتباه می‌گیرند .

مسأله ربا در اسلام

أصبغ بن نباته نقل می‌کند ، أصبغ از تربیت شدگان ناب وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام بود . أصبغ می‌گوید : امیرالمؤمنین علیه السلام در ایام ریاست و حکومت خود هر وقت از بازار کوفه می‌گذشتند و یا کاسب‌ها را می‌دیدند ، می‌فرمودند :

« یا معشر التجار »

ای گروه کاسب ، ای داد و ستد کنندگان:

«الفقه ثمّ المتجر »

اول دین شناس شوید ، بعد کاسبی کنید . چرا ؟ حضرت فرمودند : این یکی از مواردی است که امیرالمؤمنین علیه السلام به اسم جلاله پروردگار عالم سوگند خورده است:

«والله للرّبا فی هذه الامّة أخفی من دبیب النمل علی الصفا » ⁽¹⁾چرا به قوم یهود ، نصرانی و زرتشتی‌ها اشاره نمی‌کند . می‌فرماید : والله ربا در این امت از لغزیدن مورچه روی سنگ صاف پنهان‌تر است ، ممکن است عمری کاسب‌ها در چاه ربا قرار داشته باشند و نفهمند . بعد از مرگ یک مرتبه پرونده آنها را باز کنند و بگویند شما در دنیا حرام خوردید . شما با حرام سر و کار داشتید ، چرا می‌فرماید : در این امت .

چون آیین‌ها و مکتب‌های دیگر بخصوص در زمان ما ، اساس اقتصادشان بر ربای بانکی است . اقتصاد جهان براساس ربا محاسبه می‌شود ، اما در این امت یک عده‌ای بهانه شرعی برای خودشان درست می‌کنند و راه فرار از ربا را پیدا می‌کنند که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید : ربا خود را پنهان می‌کند و به نظر نمی‌آید که شخص رباخوری می‌کند ، می‌گوید : من از راه شرعی وارد شدم . ربا با طرح‌ها و تدبیرها ،

چهرۀ ظاهرش را پشت آن تدبیرها و نقشه‌ها پنهان می‌کند و ربا در اقتصاد ، از لغزیدن مورچه روی سنگ صاف مخفی‌تر است . برای اینکه دچار ربا نشوند ، واجب است دین شناس شوند ، حالا اگر نرفتند دین شناس شوند ، واجب است معاملات اقتصادی خود را با متخصصان قرآن شناس و روایت شناس در میان بگذارند ، تا آنها که ربای مخفی را درک می‌کنند ، آنها را راهنمایی کنند و بعد امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند :

«التاجر فاجر »

چرا معامله گران جزء بدکاران هستند ؟ زیرا دچار ربای مخفی هستند ،

«والفاجر فی النار »

تاجر بدکار وارد آتش می‌شود ، که بدکاری او همین ربا است ، ممکن است عرق خور و قمارباز نباشد ، اهل فسق و فجور نباشد . اینکه می‌گوید : تاجر فاجر است ؛ یعنی تاجر رباخور ، تاجر بدکار است .

اویس هم انسان دین‌شناس و دینداری بود . دیندار که دین شناس نیست ، گاهی باطل را در زندگی خود حق می‌بیند و حق را باطل می‌بیند ، ممکن است این اشتباه تا آخر عمر با او همراه باشد ، اگر زندگی را به اهل دانش ، بصیرت و فقه گره نزند .

گرفتار خواهد شد .

به اویس گفت : از دین پیغمبر علیه السلام چه فهمیدی ، با اینکه پیغمبر علیه السلام را ندیدی .

گفت : من هشت برنامه را فهمیدم و بعد راجع به خودش صحبت کرد که من به یکی یکی این برنامه‌ها عمل کردم ، هم محدودۀ زندگی دنیا را روشن و نورانی می‌کند و هم زندگی نامحدود قیامت و حیات بی‌نهایت محشر را تضمین می‌کند .

امکان توضیح هشت برنامه در یک جلسه امکان‌پذیر نیست ، با تکیه بر لطف خدا با همدیگر قسمت به قسمت آن را سیر می‌کنیم و به امید اینکه از این گفتگوی

ملکوتی و نورانی که با یک شترچران فقیه ، دین شناس و دین دار شده بود ، خداوند متعال نصیبی به ما عنایت کرده است . البته از این هشت قسمت ، از هر کدام ، اندکی به ما عنایت شده است ، اگر عنایت نشده بود ما در این حال نبودیم ؛ یعنی اهل خدا و خدمت به خلق نبودیم . معلوم می‌شود خداوند متعال به همۀ ما نظر دارد و این حقایق را به ما نشان داده است .

حریص در عبادت و خدمت به خلق

به ما سفارش شده که در امور الهی و ملکوتی اهل قناعت نباشید . بلکه اهل حرص باشید ، شما در قرآن مجید می‌بینید که پروردگار پیغمبر علیه السلام را به عنوان یک انسان حریص معرفی کرده است . این حرص حرام و شیطانی نیست ، این حرص در اینجا به جا است ، چه طور رسول خود را معرفی می‌کند:

« حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ » ⁽¹⁾

یعنی به همه انسان‌ها حرص دارد ، برای اینکه نگذارد انسان‌ها گرفتار عذاب فردا و دنیای فاسد و محروم از بهشت پروردگار شوند . اینجا جای قناعت نیست .

چه چیز مردم مملکت ما از اویس کمتر است ! مگر اویس انسان ویژه‌ای آفریده شده بود ؟ اویس انسانی بود که مسلمان نبود ، بعد که صدای دین پیغمبر صلی الله علیه و آله به او رسید ، با عقل ، نگاه به این دین و فرهنگ کرد و آن را قبول کرد ، بعد هم حرص زد که از همۀ حقایقی که با آن در ارتباط است ، ظرفش را پر کند و پر کرد .

همه چیز را از خدا گرفت ، عمرش هم به زیباترین صورت تمام شد . در رکاب وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام در جنگ صفّین به شهادت رسید . این هم پایان عمر و اول حیات آخرت بود ، یعنی از مردن نهراسید و مرگ را محکوم کرد ، چون شهید نمی‌میرد .

« وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ » ⁽¹⁾

مرگ را محکوم و دهن مرگ را بست ، گفت : من در کام تو فرو نمی‌روم ، من در آغوش رحمت و کرامت می‌روم ،

« یٰا لَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ * بِمٰا غَفَرَ لِی رَبِّی وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُکْرَمِینَ » ⁽²⁾

مرگ اگر مرد است آید پیش من

من با ضربۀ او فنا و متلاشی نمی‌شوم ، او یک پیراهن و پوششی از من می‌گیرد ، من از کام او عمر جاودان و حیات الهی در می‌آورم .

در پاسخ به این مرد در بخش اول فرمود : «طلبت الرفعة»

در کجا انسان اوج می‌گیرد و پرواز می‌کند ، کلمه رفعت در قرآن زیاد استعمال شده است .

« فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ » ⁽³⁾« یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ » ⁽⁴⁾« رَفِیعُ الدَّرَجٰاتِ ذُو الْعَرْشِ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ » ⁽⁵⁾،

این کلمه در روایات زیاد آمده است . گفت : من در جستجوی رفعت ، بلندی مقام و در جستجوی قلّۀ بزرگی بودم ، راه و روش زندگی را از دین و فرهنگ پیغمبر صلی الله علیه و آله یاد گرفتم . اویس از این راه عبور کرد و به قلۀ نهایی رفعت رسید . اگر نرسیده بود ، بوی خدا را نمی‌گرفت . اویس برای دیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله به مدینه آمد ، اما پیغمبر صلی الله علیه و آله را زیارت نکرد ، مادرش گفته بود ، اجازه نداری بیشتر از نصف روز در مدینه بمانی ، از مدینه برگشت ، سه روز بعد ، پیغمبر صلی الله علیه و آله به مدینه آمد ، وقتی که به خانه رسید جنب مسجد دیدند چهره پیغمبر صلی الله علیه و آله تغییر کرد و به یمن رو کرد ، فرمود :

«انّی لاشمُّ رائحةَ الرحمن من جانب الیمن » ⁽¹⁾بوی خدا از جانب یمن می‌آید . گفتند : یک شتر چران می‌خواست تو را ببیند ، می‌گفت : مادرم فقط نصف روز اجازه ماندن در مدینه را داد ، پیغمبر صلی الله علیه و آله آهی کشید و فرمود : عجب رغبت و اشتیاقی به قیافۀ تو دارم ، و الاّ در باطن که با هم هستیم .

گفت احمد ز یمن بوی خدا می‌شنوم یمنی برقع من ، بوی خدا بوی تو بود

تواضع در فرهنگ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

گفت : من در جستجوی معنویت می‌باشم تا در بالاترین جایگاه انسانی و الهی قرار بگیرم ، بالاخره از طریق فرهنگ پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله و قرآن این رفعت را در تواضع یافتم .

«طلبت الرفعة فوجدتها فی التواضع »

یک رشتۀ تواضع ، تواضع به پروردگار است و فروتنی ، نسبت به مردم مؤمن و مسلمان می‌باشد:

« وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ » ⁽²⁾،

از آثار تواضع به خدا ، پذیرفتن همۀ اوامر حق و ضدّ شیطان حرکت کردن است .

تکبر ورزیدن شیطان

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ » ⁽³⁾

شیطان امتناع کرد و تکبر ورزید و از ناسپاسان شد ، آن کسی که در برابر پروردگار تواضع ندارد ، زمین گیر است ، نمی‌تواند بالا برود و به رفعت برسد ، نمی‌تواند به

مقامات بلند انسانی و ملکوتی برسد .

« فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ * وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ » ⁽¹⁾

با عصبانیت به پروردگار گفت : مرا بیرون کردی؟

« فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ » ⁽²⁾

این زهر تکبر را در همۀ بندگانت می‌ریزم که در برابر دستورهایت شاخ و شانه بکشند . وقتی تو انسان را به عبادت امر کنی ، آنها می‌گویند : امر تو را اطاعت نمی‌کنیم ، نماز نمی‌خوانیم ، روزه نمی‌گیریم و حجاب را رعایت نمی‌کنیم ، حرمت ربا و معاصی را قبول نداریم ، آنها را وادار می‌کنم که امر تو را اطاعت نکنند .

پروردگار آرام به او فرمود :

« لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ » ⁽³⁾

من هم هفت طبقۀ جهنّم را فقط از تو و کسانی که مانند تو دچار تکبّر در برابر من می‌شوند ، پر می‌کنم . هر کس را که می‌خواهی گمراه کن . هر کس به گمراهی تو گوش دهد ، حزب و جزء تو می‌شود ، معنای تکبر را به آرامی به خانواده ، دوستان و به مردم بگویید ، که تکبر در برابر دعوت خدا و خواسته‌های خدا ، باعث خروج از مقام و لعنت ابدی و دوزخ همیشگی است .

«طلبتُ الرفعةَ فوجدتها فی التواضع » ⁽⁴⁾بعضی از انسان‌ها در نهایت تواضع و فروتنی بودند و از این نردبان به اوج رفعت انسانی رسیدند .

که آنان را ز حیوانی رهانید

که چون آن تشنه کامان آب جستند در این تاریکْ‌شب مهتاب جستند ⁽¹⁾

«مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ » ⁽²⁾

آیا امیرالمؤمنین علیه السلام در عالم نمونه دارد ؟ در علم ، عمل و سیاست نمونه دارد ؟ او هر شب تا شب نوزدهم ماه رمضان ، بیشتر شب را صورت روی خاک می‌گذاشت و می‌گفت :

«آه من قلّة الزاد و طول السفر » ⁽³⁾خدایا علی دست خالی است . این چه تواضعی است ؟

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

10 عمل صالح

اشاره

آغاز کردن اعمال با یاد خدا

10

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله مردم را در تمام کارها ، اعمال ، روابط ، روش و منش ، به حقایق قرار داده شده دعوت می‌کنند.

کار خود را با «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » شروع کنید که برای خدا و امید به رحمانیت خدا در دنیا، و به طمع رحیمیت پروردگار در آخرت باشد ، حکمت‌ها و فلسفه‌ها در آن نهفته است . وقتی کار ریشه خدایی داشته باشد و در دایرۀ توحید انجام بگیرد ، خالی از شرک باشد ، خالص برای حضرت الله انجام بگیرد و به امید بخشندگی خدا و عطای خدا در دنیا و آخرت انجام بگیرد ، آثار فراوان دنیایی و اخروی دارد .

این گونه اعمال ، برخی از بیماری‌های روانی را معالجه می‌کند ، خلأهای برونی و درونی را جبران می‌کند . برای انسان ایجاد امنیت و آرامش می‌کند و توان ، قدرت ، نیروی باطنی و ارادی و گاهی هم توان بدنی به انسان می‌دهد .

بیماری عجله در زندگی انسان

برای اینکه شما عزیزان به گوشه‌ای از این آثار عنایت کنید ، من پنج آیه از قرآن مجید را برای شما تلاوت می‌کنم که این پنج آیه در توضیح این مقدمه و در اثبات

کاربرد عمل صالح نقش مهمی دارد .

اما آیۀ اول که در سورۀ مبارکۀ اسراء قرار دارد .

« کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً » ⁽¹⁾

دقت بفرمایید خداوند مهربان نمی‌گوید «خلق الانسان عجولا » نمی‌گوید : انسان بر مبنای شتاب و عجله آفریده شده است ، ⁽²⁾انسان‌ها دچار یک حالت روانی منفی به نام عجله و شتاب می‌شوند . شما عجله و شتاب انسان را ، در دو برنامه ، در همۀ جوامع و ملت‌ها ملاحظه می‌کنید . یکی رویکرد شتابانه به ثروت و دیگری به لذّت است . بیماری عجله و شتاب ، باعث می‌شود که انسان تمام نیروی خودش را در دنیا مصرف جمع مال و مصرف لذّت‌های مادّی و محدود و کم زمان و از بین رفتنی کند .

راه رسیدن به خداوند

خداوند در قرآن مجید می‌فرماید : بهشت جایی است که:

« مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ » ⁽³⁾

محل هر گونه خواسته ، اشتها ، میل و طلب ، بدون محدودیت و محل لذت است .

ولی برای رسیدن به « مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ » نیاز به ایمان و عمل صالح دارد . « وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ » ⁽⁴⁾اما عده‌ای به طرف ثروت و لذت دنیوی شتاب می‌کنند . تمام عمر و نیرو را صرف رسیدن به ثروت و لذّت دنیایی می‌کنند ، نصیبشان را از آخرت قطع می‌کنند . حالت روانی عجله و شتاب ورزی ، زیان سنگینی برای انسان دارد که در قرآن می‌فرماید :

« إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ » ⁽⁵⁾

و می‌فرماید :

« هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً* اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا » ⁽¹⁾

یعنی کسانی هستند که از نظر حرکت و عمل ، شتاب‌زده می‌باشند ، و می‌خواهند زودتر به ثروت ، شهوت و لذّت برسند . در حالی که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید :

«لافقر بعد الجنة ألا و إنّه لا غنی بعد النار » ⁽²⁾بعد از بهشت ثروتی وجود ندارد . خداوند در قرآن مجید می‌فرماید :

« مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ »

اگر در بهشت هر ثروت و لذّتی را بخواهید می‌یابید.

علاج بیماری عجله و شتابزدگی

انسان باید خودش را مقیّد به عمل صالح کند ، از آثار عمل صالح ، علاج شتاب‌زدگی و عجله است ، انسان آرام ، با ادب و با وقار می‌شود و بیماری عجولی او هنگامی که با مقیّد شدن به أعمال صالحه علاج شد ، دیگر عمرش را صرف ثروت بیش از نیاز نمی‌کند ، قناعت می‌کند و صرف لذت و شهوات حرام نمی‌کند .

وقار و ادب پیدا می‌کند . از راه حلال به سراغ ثروت و شهوت می‌رود ، با روی آوردن و آراسته شدن به عمل صالح ، این بیماری خطرناک که باعث از دست دادن بهشت می‌شود ، و باعث تلف کردن عمر به خاطر پول و لذّت می‌شود ، از بین می‌رود ؛ یعنی انسان عمر خود را تلف و ضایع نمی‌کند .

« کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً » ⁽³⁾

نمی‌فرماید ، «خُلِقَ الْإِنْسٰانُ » ، معلوم می‌شود عجله یک امر عارضی و بیماری است . و این بیماری با عمل صالح قابل معالجه است ، انسان را از بیماری شتابزدگی و عجولی شفا می‌دهد .

« وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ » ⁽¹⁾« إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً » ⁽²⁾

بافت اصلی آفرینش انسان

در آیۀ دوم : مسألۀ آفرینش انسان مطرح است .

« لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی کَبَدٍ » ⁽³⁾

ما انسان را در چارچوب کار ، کوشش ، زحمت ، مشقت و فعالیت آفریدیم ؛ ⁽⁴⁾یعنی نباید تمام عمر خود را به بطالت بگذراند ، فعالیت و عمل جزء بافت خلقت و آفرینش انسان است . پروردگار در قرآن می‌فرماید : تو باید حرکت کنی و کوشش کنی ، بافت وجود خود را ، با کوشش ، فعالیت و اطاعت از خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله گره بزن ، تا زحمات ، فعالیت‌ها و کوشش‌های شما باطل نشود .

ارزش عمل صالح در زندگی

عمل صالح نمی‌گذارد فعالیت‌ها ، رنج‌ها و حرکت‌های انسان نابود شود .

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ » ⁽⁵⁾

عمل صالح انسان را دست پر می‌کند . دنیا و آخرت انسان را آباد می‌کند و عامل به دست آوردن بهشت است .

آیۀ سوم :

« إِنَّ الْإِنْسٰانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ » ⁽¹⁾

این جزو خلقت انسان نیست ، یک امر عارضی است ، به انسان نعمت‌های فراوان دادم ، اما او با وجود نعمت‌های من ، علیه من به ناسپاسی بر می‌خیزد . از شهوت ، چشم ، گوش و دست در اعمال حرام استفاده می‌کند ، و در امضا ، تقلّب ، دوز و کلک در اجناس مردم و اسناد مردم ، قدم حرام برمی دارد ، در مجالس حرام شرکت می‌کند ، جای ناسپاس کجا است ؟ دوزخ می‌باشد . ⁽²⁾

اثرات عمل صالح

إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ » ⁽³⁾، کافر یعنی ناسپاس ، یعنی منکر واقعیات . اثر عمل صالح این است که انسان را از ناسپاسی حفظ می‌کند و در دایرۀ شکر قرار می‌دهد .

« اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً » ⁽⁴⁾

کلمۀ شکر از نظر عربی در اینجا مفعول لاجله است ، قاعدۀ ادبی است . ای خاندان داود عمل کنید ، ای انسانها از فرمان من اطاعت کنید ، تا شکر در شما تحقق پیدا کند .

از آثار دیگر عمل صالح این است که انسان دائماً در حال شکر است . ⁽⁵⁾

لزوم شکر منعم

وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ » ⁽⁶⁾ما به شاکرین پاداش عنایت می‌کنیم . پیغمبر در هنگام سحر سجده‌های طولانی و گریه فراوان داشتند ، به حدی که بلال به حضرت صلی الله علیه و آله عرض کرد : آیا این مقدار گریه لازم است؟ حضرت جواب او را

این‌گونه دادند . «أفلا أکون عبداً شکوراً » ⁽¹⁾من بندۀ شاکر نباشم ! شکر یعنی عمل صالح . البته هنگامی که بحث به ذکر «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » برسد ، مفصّل مسأله شکر را از قرآن و روایات برای شما بیان خواهم کرد . اما طبق آیات قرآن ، نماز ، روزه ، حج ، جهاد ، امر به معروف و نهی از منکر ، انفاق و احسان به پدر و مادر شکر پروردگار است . چنانکه در اوایل سورۀ لقمان هم آمده:

« أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ » ⁽²⁾

تو مسئول هستی که هم مرا و هم پدر ومادر خود را شکر کنی . شکر پروردگار ، عبادت پروردگار است . شکر والدین هم احسان به والدین است .

پس از آثار عمل صالح ، حفظ انسان از ناسپاسی یا نجات ناسپاس از ناسپاسی و قرار دادن او در دایرۀ شکر پروردگار عزیز عالم است .

اما آیۀ چهارم : آیۀ چهارم در سورۀ یوسف است ،

« وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی » ⁽³⁾

خودم را نمی‌توانم تبرئه کنم .

معنای جهاد اکبر

اگر من بیشتر اوقات زندگی خود را ، از عمل صالح ، عبادت خدا و خدمت به بندگان خدا پر کنم ، وارد جهاد اکبر شده‌ام .

«قَضَوا الجهاد الاصغر و بقی علینا جهاد الاکبر قیل: یا رسول الله! و ما الجهاد الاکبر؟ قال جهاد النفس» ⁽⁴⁾هنگامی که شما اوقات زندگی خود را با خدمت و عبادت پر کنید ، در حقیقت در برابر هوای نفس موضع گرفته اید و به یک جنگ الهی علیه جنود شیطانی باطن برخواسته‌اید و با عمل صالح ، دیو هوای نفس را به تدریج ضعیف می‌کنید ، تا

وقتی نفس از هوا و هوس بیفتد ، و تبدیل به نفس مطمئنّه شود . و انسان آرام می‌گیرد . «مطمئنّه » ؛ یعنی آرام بگیرد .

این از آثار عمل بر مبنای «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » است . عملی که با خدا معامله می‌شود و به امید رحمانیت و رحیمیت پروردگار است.

آیۀ پنجم : دوباره مسألۀ خلقت انسان را مطرح می‌کند .

« خُلِقَ الْإِنْسٰانُ ضَعِیفاً » ⁽¹⁾

ناتوان آفریده شده ، اما می‌تواند به یک توانمندی بی‌نظیری نائل شود . در بدو امر و ابتدای کار ناتوان آفریده شده است ، ما هم قوانین ، مقررات ، حلال و حرام و فرمان‌های خود را ، با لحاظ کردن اراده ، بدن و قلب محدود و توان ضعیف انسان نظام دادیم .

« یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ » ⁽²⁾

من تمام قوانین را آسان و سبک برای شما قرار دادم .

در ماه رمضان با اینکه غذا نمی‌خوریم ، آن هم وسط روز ، که بیش از اول صبح و شب نیازمند به غذا هستیم ؛ زیرا در روز کار و فعالیت می‌کنیم ، اما احوال ما غیر از ماه رمضان خیلی بهتر است و سبک‌تر هستیم .

من ارادۀ دائمی دارم که تمام پیشنهادات خود را به شما سهل و آسان و سبک بگیرم که خود شما را از هزار گونه بار سنگین و عمل به خواسته‌های من ، سبک کند . شما اگر در ماه رمضان ، غذای خود را نصف ایام دیگر کنید ، یعنی سحری و افطار را کمتر بخورید. بعد از ماه رمضان به هر آزمایشگاهی مراجعه کنید ، می‌بینید که از قبل سالم‌تر هستید و عوارضی در خون شما دیده نمی‌شود . وزنتان سبک شده ، سبک شدن وزن آثار بسیاری برای زانو و کمر و مفاصل دارد ، علاوه بر این روزه ، عذاب روز قیامت را ، به خاطر گناهان ، سبک می‌کند تا آتش را به

خاموشی بکشاند .

این معنای:

« یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ »

است .

قدرت و اراده انسان در عبادت

اگر ارادۀ انسان قوی باشد روزه گرفتن آسان می‌شود ، هم قدرت بدنی انسان زیاد می‌شود و هم به قدرت روحی و ارادی می‌رسد .

« لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ⁽¹⁾قدرت اراده و قدرت عقل است ، «صوموا تصحّوا » ⁽²⁾قدرت بدنی است .

روز قیامت عده‌ای از بدن‌ها در کمال ناتوانی است ، خداوند در سوره «ن وَ الْقَلَمِ » می‌فرماید : در دنیا که بودند:

« کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ » ⁽³⁾

من آنها را دعوت به نماز و عبادت کردم ، سجده در اینجا به معنای عبادت است ، انسان وقتی بخورد و بخوابد و شهوترانی کند ، ضعیف می‌شود ؛ زیرا در عبادت تمرین نداشته است و در دنیا سست بودند و ورزش‌های بدنی آنها هم در مسیر عبادت نمی‌باشد ، به روح ، عقل و اراده خود کاری نداشته‌اند ، در قیامت جای ورزش نیست ، با همان بدن سست و شهوانی ، با آن شکم پر ، وارد قیامت می‌شوند ، آنها را دعوت می‌کنم که فقط سجده‌ای در محشر برای من انجام دهند .

خداوند در قرآن می‌فرماید :

« فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ » ⁽⁴⁾

نمی‌توانند سجده کنند . ولی کسانی که تمرین عبادت و خدمت داشتند ، وقتی

از قبر بیرون می‌آیند ، به هر مقداری که با بهشت فاصله دارند ، می‌گویم:

« ادْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ » ⁽¹⁾

از کنار قبر خود تا بهشت ؛ مانند برقی که در ابرهای بهار زده و خاموش می‌شود سریعتر به بهشت می‌رسند . چون بدن لخت و پای فلجی ندارند ، بدن و اراده از عبادت، قدرت گرفته است ، پیرمرد نود ساله ، مکّه ، کربلا و مشهد می‌رود و می‌گوید : حالم خوب است ، از او سؤال می‌شود که در زیارت امام رضا چه کار کردی ؟ می‌گوید : شب جمعه تا صبح حرم بودم ، الحمدلله دویست رکعت نماز قضا در حرم خواندم ، توان روحی و ارادی او بر بدن 90 ساله مسلّط است .

این هم یکی از آثار عمل صالح است که ضعف را در ناحیۀ بدن ، اراده ، روح ، قلب و باطن ، کم می‌کند و باعث قدرت می‌شود .

قدرت و اراده امام زین العابدین علیه السلام

امام باقر علیه السلام می‌فرماید : نوجوان ده دوازده ساله بودم ، پدرم حضرت زین العابدین علیه السلام با بودن در آن حادثه عظیم کربلا که کوه‌ها را از بین می‌برد ، قسمتی از شب ، کیسه‌ای را از خرما ، لباس و پول پر می‌کرد و روی شانۀ خود می‌گرفت و در خانۀ مستحق‌های مسلمان شیعه و سنی و یهودی و مسیحی ، می‌گذاشت و بر می‌گشت . مقداری می‌خوابید و بقیۀ آن را به نماز شب ، گریه ، دعا و مناجات می‌گذراند ، بعد اذان می‌گفت ونماز صبح را می‌خواند و بعد از نماز صبح ، صورت مبارک را روی خاک می‌گذاشت ، خاکی که از کنار قبر أبی عبدالله آورده بود ، هزار مرتبه در سجده می‌گفت :

«الهی عبیدک بفنائک ، مسکینک بفنائک ، فقیرک بفنائک » ⁽²⁾آفتاب هم که طلوع می‌کرد سر زمین می‌رفت و کشاورزی می‌کرد ، و به خانه بر

می‌گشت ، دوباره شروع به عبادت می‌کرد ، یک روزی در اتاق را باز کردم و رفتم کنار دیوار نشستم و او را نگاه می‌کردم ، دیدم که بسیار گریه می‌کند .

چقدر انسان باید قدرت و توان داشته باشد ، که کربلا را ببیند ، و بعد از آن واقعه شب‌ها بار به دوش بکشد ، بعد از آن در نماز شب گریه و هزار بار تکرار ذکر کند و بعد در طول روز مشغول کشاورزی شود و دوباره برگردد و مشغول عبادت شود .

امام باقر می‌فرماید : ⁽¹⁾او مشغول عبادت بود و من هم بلند بلند گریه می‌کردم . وقتی پدر سلام نماز را داد ، فرمود : فرزندم ، چرا گریه می‌کنی ؟ گفتم دلم برای شما می‌سوزد ، چقدر کار ، خدمت ، عبادت و سجده می‌کنید ، مگر این بدن چقدر انرژی دارد ؟ فرمود : عزیز دلم ، روی طاقچه ، کتابی است آن را بردار بیاور . کتاب را آوردم و به پدر دادم ، باز کرد و جلوی من گذاشت ، فرمود : در این صفحات ، عبادات و خدمات جدّم علی علیه السلام نوشته شده است . عزیز دلم ، اگر بخوانی ، آن وقت به من نمی‌گویی چقدر خودت را به زحمت می‌اندازی ، من کجا و علی کجا؟

عمل صالح ، ضعف خلقتی انسان را جبران می‌کند . انسان با تمرین عمل صالح ، عبادات ، خدمت به خلق خدا و اخلاق خوش به توان عجیبی در دنیا و آخرت خواهد رسید . «من کان لله کان الله له » ⁽²⁾ولی باید به این معنا آگاه باشیم که همۀ این امور ، خدمت‌ها و عبادات در صورتی از افق وجود انسان طلوع می‌کند که انسان نسبت به خدا و خلق خدا متواضع و فروتن باشد . وقتی خداوند می‌فرماید : نماز بخوانید و روزه بگیرید ، شانه بالا نیندازید ، با کمال خاکساری اطاعت نمایید ؛ زیرا اگر مقام تواضع نباشد ،

« إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ » ⁽³⁾

نماز ، روزه ، خدمت و احسان برای انسان سنگین است ، وقتی سنگین شد ، با داشتن تکبر قبول نمی‌کند ، با کبر از مجموع آثار عمل صالح خودش را محروم

می‌کند .

وقتی از اویس می‌پرسد تو که پیغمبر صلی الله علیه و آله را ندیدی ، از فرهنگ ، آئین و مدرسه او چه بهره‌ای بردی ؟ می‌گوید : هشت بهره ، بهره اول : «طلبتُ الرفعة » رسیدن به قلّۀ مقام ، درجات الهی و کمالات انسانی را جستجو کردم ، دیدم دین و فرهنگ او مرا راهنمایی کرده ،

«فوجدتها فی التواضع »

این مقام و رفعت را با تواضع و فروتنی ، می‌شود به دست آورد .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

11 تواضع و فروتنی

اشاره

11

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

هنگامی که از اویس قرنی سؤال می‌شود شما که وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت نکردی و به محضر ملکوتی ایشان مشرف نشدی ، از نبوت و رسالت او چه بهره‌ای گرفتی؟ پاسخ می‌دهد من از این فرهنگ و دین که او تبلیغ کرده ، هشت حقیقت را یافتم . اما حقیقت اول :

«طلبتُ الرفعة فوجدتها فی التواضع » ⁽¹⁾من در جستجوی مقام ، منزلت و شخصیت انسانی بودم ، با کمک فرهنگ اسلام این قلّه ، منزلت و این درجۀ عالی را در تواضع یافتم . انسان باید نسبت به حضرت حق و مردم ، به ویژه اهل ایمان متواضع باشد .

ریشه و اصل حقایق برای رسیدن به درجات عالی

حقیقت هم همین است ، ریشه و اصل حقایق که انسان را به درجات عالی در پیشگاه پروردگار می‌رساند فروتنی و خاکساری است . بلای تکبّر بلای سنگینی است . تکبّر سخت‌ترین مانع و حجاب در برابر پذیرفتن و عمل کردن به خواسته‌های حقّ است . همۀ درجات و مقامات از طریق پاکی باطن و عمل به

خواسته‌های پروردگار به دست می‌آید . انسانی که متکبّر است خودش را از آن پاکی باطن و عمل به دستورهای حق محروم می‌کند ، به خاطر نداشتن نردبان تواضع به آن درجات نخواهد رسید .

امروز یکی از آیات بسیار مهم کتاب خدا را از سورۀ مبارکۀ مائده که در بخشی از این آیه مسألۀ تواضع مطرح است ، برای شما قرائت می‌کنم و شاید بتوانم به چهار روایت بسیار مهم و با ارزش در زمینۀ تواضع اشاره کنم .

شش نشانه برای اهل ایمان

اشاره

آیۀ شریفه پنجاه و چهار سورۀ مائده ، برای اهل خدا شش نشانه و علامت ذکر می‌کند:

علامت اول: استقامت در ایمان

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ » ⁽¹⁾

خطاب به مسلمانان و مؤمنان زمان رسول خدا است ، ای اهل ایمان! اگر روزی برسد که شما از دینان دست بردارید و بی‌دین شوید ، در برابر امواج فتنه‌ها ، شهوات و جاذبه‌های مال و مقام قرار بگیرید و استقامت نورزید و گوهر دینتان غارت شود و بی‌دین شوید.

علامت دوّم: محبت پروردگار به بندگان

« فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ »

یقیناً و قطعاً من ملّت و جامعه‌ای را پدید می‌آورم و قومی را ظهور می‌دهم که من عاشق آن جامعه و ملت هستم .

عشق خدا به یک ملت و جامعه بی‌سبب نمی‌باشد . رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

«ان الله لاینظر الی صورکم ولا الی اموالکم »

خدا نگاهی به ظاهر و مال شما ندارد:

«ولکن ینظر الی قلوبکم » ⁽¹⁾نگاه خدا به باطن شما است ، وقتی باطن الهی باشد ، پاک باشد و از رذائل پیراسته باشد ، این پاکی ، سبب می‌شود که پروردگار عالم به پاکان عشق بورزد و محبت کند . قومی را که من می‌آورم و این ملتی را که آشکار می‌کنم ، من عاشق آن قوم بعد از شما هستم .

« وَ یُحِبُّونَهُ »

آن ملت عاشق من هستند ، به من محبت دارند ، این عشق دو طرفه است . چون عشق یک طرفه باعث زحمت است . اگر کسی عاشق باشد ولی معشوق او را دوست نداشته باشد ، فضای زندگی برای او تاریک می‌شود ، اما وقتی عاشق بداند و ببیند که معشوق هم به او عشق می‌ورزد ، زندگی ، فضا ، خوراک ، خواب و رفت و آمد یک معنای دیگر برای عاشق دارد ؛ یعنی هنگامی که عاشق مشاهده می‌کند معشوق به او ارادت دارد ، همه چیز را زیبا می‌بیند .

چه خوش بی مهربانی هر دو سر بی

علامت سوم : تواضع

در آن ملت و جامعه تواضع وجود دارد .

« أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ » ⁽²⁾

این قوم ، ملت و جامعه نسبت به اهل ایمان که برادران و خواهران دینی می‌باشند ، متواضع ، فروتن و خاکسار هستند ، تلخ و خشن نیستند .

علامت چهارم : عزت و شجاعت در برابر دشمنان خدا

« أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ » در مقابل دشمنان خدا و دشمنان خودشان نیرومند و پرقدرت هستند ، درِ شکست بر روی آنها باز نیست . اگر شهید شوند و یا دشمن را نابود کنند ، برنده هستند .

« فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ » ⁽¹⁾

اینکه می‌شنوید درِ شکست به روی این ملت و این جامعه بسته است ، از لغت «عزیز » استفاده شده است .

« أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ » ⁽²⁾

یعنی خدا توانای شکست‌ناپذیر است . « وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ » ⁽³⁾پروردگار ، پیغمبر صلی الله علیه و آله و اهل ایمان واقعی توانای شکست‌ناپذیر هستند .

علامت پنجم : مجاهدت در راه خدا

« یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ » ⁽⁴⁾اینجا آیه مطلق است ، قیدی ندارد ، نمی‌فرماید : «یجاهدون باموالهم » ، این ملت با جان ، بدن ، زبان ، آبرو و با حکومت در راه خدا زحمت می‌کشند . این نوع مؤمنین اگر روی صندلی حکومت قرار بگیرند فقط در راه خدا می‌کوشند ، در راه نفس ، اقوام ، حزب و اطرافیان خود کوشش نمی‌کنند .

این ملت اگر پول به دست آنها بیاید با مال جهاد می‌کنند ، آبروی فوق العاده‌ای داشته باشند با آبرو جهاد می‌کنند ، زبان گویایی داشته باشند با زبان جهاد می‌کنند ، قلم داشته باشند ، با قلم جهاد می‌کنند ، علم داشته باشند با علم جهاد می‌کنند .

علامت ششم : نداشتن ترس از سرزنش بیگانه

« وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ » البته این ملت از همه طرف مورد سرزنش قرار می‌گیرند ، آشنا و غریبه آنها را سرزنش می‌کند ، ولی آن قوم و ملت هیچ ترسی از سرزنش خودی و بیگانه ندارد ، هر کس هر چه می‌خواهد بگوید ، می‌گویند : ما راه روشنی داریم که قرآن و اهل بیت علیهم السلام است ، مسیر را حرکت می‌کنیم ، پایان این مسیر هم پروردگار است .

« إِلیٰ رَبِّکَ الْمُنْتَهیٰ » ⁽¹⁾« ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ » ⁽²⁾

این شش برنامه احسان من به آن ملت است .

نور ایمان در مردم ایران

«وٰاسِعٌ » در اینجا به معنای عطای بسیار است ، من به آن ملت عطای بسیار می‌کنم . اولین لحظه‌ای است که آیه نازل شده و پیامبر صلی الله علیه و آله آیه را قرائت کرد ، مردم به پیغمبر صلی الله علیه و آله گفتند : این که خدا می‌گوید : اگر شما بی‌دین شوید من یک ملتی را می‌آورم ، آیا منظور خدا فرزندان ما اعراب است ؟ فرمودند : نه ، از این آیه شریفه ، خداوند متعال نسبت به نسل آیندۀ شما هیچ قصد و اراده و نظری ندارد . کدام ملت هستند ؟ دست مبارک خود را روی شانۀ سلمان گذاشتند ، سه جمله فرمودند ، فرمودند : منظور آیه سلمان ، یاران و هموطنان سلمان است و بعد این جمله را فرمودند : که این جمله در کتب متعددی آمده است . «مجمع البیان » ، «نور الثقلین » ، «المیزان » ، جلد دوم «الاستیعاب » که از مهمترین کتاب برادران و علمای اهل سنت است ، البته مدارک دیگر هم دارد.

بعد از اینکه دست روی شانۀ سلمان گذاشتند : فرمودند : منظور خدا از این آیه ، یاران و هموطنان او است . این جمله را فرمودند : «لَوْ کَانَ الدِّینُ فَی الثُّرَیَّا لَنَالَتْهُ رِجَالٌ مِنْ هَؤُلَاء» ⁽¹⁾خیلی روایت فوق العاده‌ای است ، این روایت شامل حال بی‌دین‌ها ، مجرمین حرفه‌ای ، عاصیان ، سرکشان ، بدحجاب ، رباخور ، شراب خور ، قمارباز ، ستمگر ، ظالم و اختلاس کننده که در این وطن زندگی می‌کنند ، نمی‌باشد .

بیزاری پیامبر صلی الله علیه و آله از مردم آخر الزمان

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : من از چنین مردمی در آخرالزمان بیزار هستم ، آنها هم از من بیزار هستند ، اینها با شما بیگانه هستند ، یار و یاور شما هم نیستند . یار و هموطن شما هم نیستند . پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : سلمان ، یاران و هموطنان او . آن کسی که از اسلام بریده و به فرهنگ شیطان پیوسته ، دشمن شما و خدا است . غربی است ولی در اینجا زندگی می‌کند ، فرهنگ

« غَیْرِ الْمَغْضُوبِ » ⁽²⁾

است ، اسرائیل است که در اینجا زندگی می‌کند .

« وَ لاَ الضّٰالِّینَ »

فرهنگ آمریکا ، فرانسه ، و انگلیس و سایر مناطق اروپا ، از آنها است ، قرآن می‌فرماید : هموطن شما نیست ، جزو دشمنان است .

بعد فرمودند :

«لوکان الدین فی الثریا »

فرض کنید اگر دین و فرهنگ خدا به ستاره ثریا گره خورده باشد ،

«لنالته رجال من هؤلاء »

مردم ایران آن دین را از آن منطقۀ دور ، به دست خواهند آورد و به این دین پایبند خواهند شد .

یک بار دیگر فرمایش نورانی پیامبر صلی الله علیه و آله را دقت کنید . فرزندان ایران ، اگر دین به ستارۀ ثریا گره خورده باشد ، آن دین را به دست می‌آورند ؛ یعنی حالت صعود و رفتن به سوی ارزش‌ها ، به قدری عاشق فضائل و درستی‌ها و کمالات هستند که سختی راه را برای خودشان هموار کرده و این سربالایی را می‌روند و دین را از ثریا می‌گیرند و به آن عمل می‌کنند .

کسی که متواضع است طبق آیه ، دین دارد . کسی که در برابر خدا و مردم مؤمن فروتن است ، ایمان دارد و مورد محبّت خدا است و خدا او را دوست دارد .

تواضع امیرالمؤمنین علیه السلام در برابر خداوند

و اما روایت: من نمی‌دانم ارزش تواضع تا چه حدّی است و کاربرد فروتنی در برابر پروردگار تا چه اندازه است که:

«قال امیرالمؤمنین عند موته »

وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام عرق مرگ بر پیشانی او نشسته بود ؛ یعنی تمام آثار مرگ آشکار بود ،

«علیک بالتواضع فانّه من أعظم العبادة » ⁽¹⁾ای مردم مؤمن ! بر شما باد به فروتنی و تواضع ، زیرا تواضع بالاترین عبادت است.

آن وقت در پیشگاه پروردگار ، حدّ تواضع امیرالمؤمنین علیه السلام را مشاهده می‌کنید ، که هر شب جمعه تا آخر عمر ، در دعای کمیل اعلان صادقانه می‌کرد ،

«وأنا عبدک الضعیف الذلیل الحقیر الفقیر المسکین المستکین » ⁽¹⁾حدّ فروتنی امیرالمؤمنین در پیشگاه وجود مقدس حق این گونه می‌باشد .

حدّ فروتنی را در مناجات مسجد کوفه ببینید .

«مولای یا مولای أنت المالک وأنا المملوک و هل یرحم المملوک الا المالک ، أنت الحیّ و أنا المیّت وهل یرحم المیّت الاّ الحیّ ، أنت الکبیر و أنا الصغیر و هل یرحم الصغیر الا الکبیر ، أنت العزیز و أنا الذلیل و هل یرحم الذلیل الا العزیز » ⁽²⁾این حد تواضع امیرالمؤمنین است .

تواضع امیر المؤمنین علیه السلام در برابر مردم

و اما تواضع در برابر مردم ، فکر نکنید امیرالمؤمنین علیه السلام فقط در خانه پروردگار متواضع بودند ، ایشان در اخلاق و عمل ، فروتن و خاکسار بودند ، نسبت به مردم متواضع بودند . در کتاب با عظمت صلی الله علیه و سلم ا صلی الله علیه و آله و سلم الله اکبر ج الحمد لله عید مبارک رحمهما الله طبرسی ، امام عسگری علیه السلام می‌فرماید :

« أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ » ⁽³⁾

پدر و پسر مؤمنی ، میهمان امیرالمؤمنین علیه السلام شدند ، حضرت فرمودند : غذا بیاورید . سفره انداختند و غذا را آماده کردند ، پدر و پسر در محضر امیرالمؤمنین علیه السلام غذا خوردند ، امام عسگری علیه السلام می‌فرمایند : این پدر و پسر وقتی از در اتاق وارد شدند ، جدم امیرالمؤمنین علیه السلام تمام قد برای آنها بلند شد و اکرام کرد و بالای اتاق نشاند و خودش کمی آن طرف‌تر و روبه روی آنها نشست ، این گونه نبود که حضرت به دیوار و پشتی تکیه بدهد ، تا این پدر و پسر هر وقت بخواهند با حضرت صحبت بکنند ، مجبور شوند سر برگردانند .

یعنی تکیه دادن در کنار میهمان ، خارج از ادب و میهمان داری می‌باشد . من

سعی می‌کنم عین فرمایش امام عسگری علیه السلام را بی‌کم و زیاد بگویم ، گاهی گویندگان به مطالب شاخ و برگ می‌دهند که مطلب زیباتر شود ، مانعی هم ندارد ، من عین متن روایت را برای شما می‌گویم . غذا خوردن پدر و پسر تمام شد . به قنبر اشاره کردند ، قنبر رفت و یک آفتابه و تشت و حوله آورد . جلوی پدر آمد ، معلوم می‌شود با دست غذا خورده بود . امام عسگری علیه السلام می‌فرماید : جدم امیرالمؤمنین علیه السلام از جا بلند شد ، آفتابه ، تشت و حوله را از دست قنبر گرفت و روبه روی آن پدر آمد ، فرمود : دستت را در تشت بگیر ، من آب می‌ریزم ، دستت را بشوی و بعد حوله را از روی دستم بردار و دستت را خشک کن . پدر از شدت حیا و خجالت که نمی‌توانست باور کند ، علی علیه السلام می‌خواهد دست مرا بشوید . امام عسگری می‌فرماید : پدر به دست و پای امیر المؤمنین افتاد ، گفت : علی جان ! چگونه شما بر دست منِ بی‌قابل آب می‌ریزی ، من چطور تحمل کنم . حضرت فرمودند : بلند شو ، بنشین ، برادر دینی در بشر بودن هیچ امتیازی به تو ندارد مثل خودت هستم ، می‌خواهم آب بریزم روی دستت و با این کاری که دارم می‌کنم ده‌ها برابر تعداد مردم کرۀ زمین و خدمت کاران کرۀ زمین ، در بهشت خدا خدمتگزار برای علی علیه السلام قرار می‌دهد . من یک نگاه دیگر دارم ، این تواضع، علی را به بهشت و خادمان بهشت می‌رساند ، علی را به مزد چند برابر تعداد مردم دنیا می‌رساند . تو را به خدا قسم می‌دهم که دستت را بگیر و بشوی . پدر دستش را دراز کرد ، علی آب ریخت ، به او فرمود : با اطمینان بشوی ، فکر کن دست خود را در خانۀ خودت می‌شویی ، با همان آرامش و اطمینان دستت را بشوی . دستش را شست و حوله را نزدیک او برد ، برداشت و دستش را خشک کرد . بعد به محمد حنفیه پسرش فرمود : عزیز دلم! اگر پسر این پدر ، تنها میهمان من بود ، من دستش را می‌شستم ، اما خدا مجلس ما را می‌بیند و باید برای پدر ویژگی قائل شد و بین پدر و پسر نباید در این کار مساوات برقرار کنم ، من بابای تو هستم ، دست پدر را من شستم ، تو جگر گوشه

من و پسر من هستی ، تو بلند شو و دست پسر را بشوی . ⁽¹⁾این تواضع امیرالمؤمنین است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

«من تواضع لله رفعه الله » ⁽²⁾به نظر من روایت دو پهلو است ، شاید هم درست نفهمیده باشم ، کسی که برای شخص خدا فروتنی کند ، یا کسی که به خاطر خدا ، برای مردم فروتنی کند ، مانند این است که برای خدا فروتنی و خاکساری می‌کند ، «رفعه الله » پروردگار عالم درجه او را بالا می‌برد .

رومی نشد از سرّ علی کس آگاه

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

12 درجات تواضع

اشاره

مرتبه و درجه انسان متواضع ⁽¹⁾12

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از بهترین و برترین ارزش‌های اخلاقی ، تواضع و فروتنی در برابر خواسته‌های خدا و مردم است . اگر انسان در کنار پروردگار خود را بزرگ نداند و خود را آزاد ، مالک ، مستغنی از حق به حساب نیاورد ، و نسبت به مردم هم طغیان‌گر ، فخر فروش و با ناز و تکبّر نباشد ، در پیشگاه خداوند متعال چنین انسانی مرتبۀ بلند و درجۀ بالایی دارد . به قدری تواضع و افتادگی مهم است و سبب آثار بسیار پرارزش دنیایی و آخرتی است که وجود مبارک امام صادق علیه السلام از تواضع در وجود انسان تعبیر به مزرعه می‌کنند . محل کشت می‌باشد ، امام ششم علیه السلام برای نمونه به چهار شجرۀ طیّبه و درخت پاک که از این مزرعه روئیده می‌شود ، اشاره می‌کنند .

می‌فرمایند :

«التواضع مزرعة الخشوع والخضوع والخشیة والحیاء » ⁽¹⁾انسان باید نسبت به پروردگار خود افتاده باشد و در کنار حضرت حق برای خودش مقام ، منزلت ، مرتبه ، مالکیت و ریاستی قائل نباشد و نسبت به همۀ بندگان خدا تواضع داشته باشد ، خود را از دیگران برتر و بالاتر نداند ، بلکه خود را برادر ، خادم و خدمتگزار مردم بداند ؛ یعنی به این معنا رسیده باشد که پروردگار مرا

آفریده ، او را بندگی کنم و به بندگانش خدمت نمایم .

معنای خشوع

در پیوند با خدا خود را بنده و در پیوند با مردم ، طبق آیات و روایات ، خود را برادر و خادم مردم می‌داند . این حالت در وجود یک انسان ، اولین محصول و شجرۀ طیّبه‌اش خشوع است . خشوع یعنی چه ؟ یعنی سربه زیر بودن و خود را به حساب نیاوردن ، این را که عرض می‌کنم طبق یکی از آیات قرآن کریم می‌باشد ، خشوع یعنی از هر نوع بازیگری نسبت به خدا و خلق خدا سالم بودن است .

خداوند قرآن مجید می‌فرماید :

« الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ » ⁽¹⁾

وقتی از معصوم می‌پرسند خشوع یعنی چه ؟ می‌فرماید : در نماز همۀ حواس خود را متوجه خدا کند ، ⁽²⁾با انگشتر ، تسبیح ، لباس ، چشم و انگشت‌های خود بازی نکند . معلوم می‌شود به نظر اولیای خدا ، خشوع یعنی سالم بودن از بازیگری‌ها . چه بازیگری نسبت به پروردگار ، که نفاق است و چه با شخصیت ، آبرو ، مال ، خواسته‌ها و رأی مردم بازیگری کند ، که این موارد پستی و زشتی است .

پروردگار همه چیز مردم را در چارچوب انسانیت ، محترم دانسته است ، خدا رأی مردم را محترم می‌داند ، اگر رأی مردم را محترم نمی‌دانست ، دستور وجوب را به پیغمبر صلی الله علیه و آله که عالم‌ترین و داناترین بود ، نمی‌داد .

« وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ » ⁽³⁾

در امور زندگی ، کشور و در امور اجتماعی با مردم مشورت کن ، یعنی رأی مثبت مردم ، نزد من محترم است ، وقتی به یک برنامه‌ای رأی دادند ، رأی آنها را فراموش

نکن ، مواظب باش که در چاه تاریک منیّت و غرور نیفتی . به مال مردم هم احترام بگذار ، با مال و آبروی مردم بازی نکن . بنابراین تواضع به نظر امام صادق علیه السلام یک مزرعه ملکوتی و الهی است ، که یک شجرۀ طیّبۀ این باغ و مزرعه ، کشتزار خشوع است .

شما در قرآن مجید به آیات کتاب الهی دقت کنید ، کلمۀ «هُزُواً » در قرآن زیاد آمده است . در آیات مربوط به قیامت هم آمده است که گروهی در قیامت برای ابد محکوم به عذاب الیم هستند ، علت آن هم این است که دین خدا را به بازیگری گرفتند . هیچ حقیقتی را نباید به بازی گرفت . هیچ کسی را در چارچوب انسانیت و آثار انسانیت نباید به بازی گرفت ، به بازی گرفتن دین ، رأی ، مال و پروندۀ مردم ، حرام و گناه کبیره است .

پیغمبر صلی الله علیه و آله را با چوب و سنگ می‌زدند ، در حدّی که به نظر خودشان نابود شود ، کتک می‌زدند ، دندان و پیشانی او را می‌شکستند ، یارانش را تبعید می‌کردند ، اما در تمام این حوادث می‌گفت :

«اللهم اهد قومی فانّهم لایعلمون » ⁽¹⁾خدایا مردم آگاه نیستند که این کارها را انجام می‌دهند . آنها را هدایت کن . برای مردم و دشمنان دعا می‌کرد . برای کسانی که او را کتک می‌زدند و یارانش را تبعید می‌کردند دعا می‌کرد .

سزای مسخره کردن مردم

شخصی پشت سر پیغمبر صلی الله علیه و آله شروع به مسخره کردن نمود ، علیه پیغمبر بازیگری می‌کرد ، «رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ » است که تبعید کنندۀ یارانش را دعا می‌کرد ، شکنندگان دندان و پیشانی خود را دعا می‌کرد ، قاتل عموی خود را بخشید ، اما

کسی که با لب ، دهان ، ابرو و دست و پا ، در حالی که همۀ بدن او غیر طبیعی بود ، پیامبر صلی الله علیه و آله را مسخره می‌کرد ، فرمود : به همان حال بمان ، و تا آخر عمر به همان حال ماند . سزای بازی کردن با رأی ، آبرو ، مال ، خانواده ، پدر و مادر ، دوست و حتی دشمن این گونه می‌باشد . به ما اجازه ندادند که حتی با دشمن هم بازیگری کنیم . ⁽¹⁾

مهر و محبت پیامبر بر مردم مکه

در مکّه علیه پیغمبر صلی الله علیه و آله تبلیغ سوء می‌کردند . رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد خانه می‌شد ، وجود مبارک حضرت زهرا علیها السلام در سن شش سالگی می‌دید که پدر بزرگوارشان در حالی که روی عمامه ، شانه و لباس مبارک ایشان شکمبه گوسفند می‌باشد ، فاطمه علیها السلام پدر را می‌بوسید و با دست‌های کوچک ، صورت بابا را پاک می‌کرد ، لباس‌های بابا را می‌شست ، در مکّه علیه پیغمبر عظیم الشأن اسلام حمله می‌کردند ، هنگامی که می‌خواست مکه را فتح کند ، مردم مکه خبر نداشتند که پیغمبر صلی الله علیه و آله با ده هزار مسلح بیرون شهر مکّه می‌باشد . جمعیت یکصدا فریاد می‌زد ، «الیوم یوم الملحمة » امروز روز انتقام گرفتن از ستمکاران مکه است .

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : شعار را عوض کنید . همه شعار بدهند «الیوم یوم المرحمة » ⁽²⁾امروز روز محبت و گذشت است . مردم مکه علیه پیغمبر صلی الله علیه و آله بیداد می‌کردند ، خداوند متعال به پیغمبر دستور موضع‌گیری داد با این حال به پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : به بیدادگران آتش بس بده ؛ زیرا من از ماه‌های قمری ، چهار ماه را حرام اعلان کردم .

و به تمام دشمنان هم اعلام کن

« فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ » ⁽³⁾

هر جا می‌خواهید بروید ، ما کاری به کارتان نداریم . البته این اعلام ، خدعه

و حیله نباشد . در این چهارماه حرام ، اگر دشمنان در مدینه از جلوی شما رد شدند ، کسی حق ندارد با چشم تند به آنها نگاه کند ؛ چون من در این چهار ماه اعلان آتش بس دادم و همه جا آزاد هستند و نباید از شما بترسند . تواضع یک شجره طیّبه است .

عباد متواضع ، فروتن و خاکسار ، با پروردگار و خلق خدا بازی‌گری ندارند ، برخوردهای آنها با خدا و با خلق ، مثبت و جدی است . این معنای خشوع است .

تفاوت خشوع با خضوع

شجرۀ دیگر این مزرعه ، خضوع است . محققین می‌فرمایند : خشوع با خضوع فرق می‌کند . خضوع ؛ یعنی شکل دادن به بدن ، که بیننده با دیدن شکل بدن شما ، راه رفتن ، نشستن و حرف زدن شما ، احساس نکند که تکبر می‌کنید .

« عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً » ⁽¹⁾

آسان و سبک راه بروید ، برای دیگران شاخ و شانه نکشید ، از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند : «ما حدّ التواضع » ⁽²⁾مرز تواضع چیست ؟ فرمودند : وقتی در مجلسی وارد می‌شوید ، به هیچ عنوان از کسی توقعی نداشته باشید که برای تو برخیزند و به تو جا بدهند .

شخصی در حال قضا کردن نمازهای خود بود . رفیقش گفت : چه کار می‌کنی ؟ گفت : بیست سال نماز از من قضا شده است . آنها را قضا می‌کنم ، من بیست سال نماز جماعت شرکت می‌کردم و در صف اول می‌ایستادم ، یک بار برای نماز دیر کردم ، دیدم در صف اول جا نیست ، در صف دوم ایستادم ، فهمیدم ایستادن در صف اول برای من بیماری بوده ، نماز نبوده است . صف اول می‌ایستادم که خوشم بیاید و دیگران مرا در صف اول ببینند ، پس نماز من با اخلاص نبوده است .

«ما حدّ التواضع » یا رسول الله ! مرز تواضع چیست ؟ می‌فرمایند : با هر کس ملاقات کردی ، اول تو سلام کن ، این حدّ تواضع است .

قرآن مجید می‌فرماید : آیا سر تو با این‌گونه راه رفتن ، از قله‌های کوه بالاتر می‌رود ، قدم‌های تو زمین مرا می‌شکافد ؟ ⁽¹⁾

نصیحت پروردگار به موسی بن عمران علیه السلام

پروردگار چه نصیحت جالبی به موسی بن عمران علیه السلام دارد ، «یا موسی انظر الی الارض » روی این زمینی که راه می‌روی ، مرتب به زمین نگاه کن ، «فانّها عن قریب قبرک » ⁽²⁾به همین زودی زمین دهان باز می‌کند ، خانواده و مردم عجله می‌کنند که جنازۀ تو را در آن گودال بگذارند که باد نکند و بوی جنازه مردم را اذیت نکند .

غافل از خدا روی مبلها می‌نشینید ، پا روی پا می‌گذارید و مردم را به حساب نمی‌آورید ، گویا شما مردم را آفریده و روزی مردم را شما می‌دهید .

روزگاری این شعر بسیار زیبا در مجالس ما خوانده می‌شد ، آن وقت که تلویزیون نبود ، پنجاه سال قبل رادیو داشتند ، مؤمن‌هایی که رادیو داشتند ، آن را در کمد می‌گذاشتند ، قفل می‌کردند و سر کار می‌رفتند ، وقتی بر می‌گشتند ، برای اذان ، اخبار و سحر ماه رمضان رادیو را روشن می‌کردند ، مواظب بودند که دست خانواده نیفتد که با رادیو معصیت کنند . اکنون که زندگی مردم مملو از معصیت است . در آن زمان بر رادیو ، مجالس و مدّاح‌ها اشعار سعدی ، سنایی ، ابن یمین ، نظامی و گاهی بعضی از غزلیات حافظ و اشعار جلال الدین رومی حاکم بود .

اما اکنون دویست خط شعر خوانده می‌شود و هیچ گونه ارزشی ندارد . برای اهل بیت علیهم السلام شعر می‌خوانند ، پایین‌ترین شعر و منحطترین شعر که جز اینکه این شعرها ، دل اهل بیت علیهم السلام را بسوزاند ، کار دیگری نمی‌کند .

یکی از اشعار در باب تواضع در کتاب «بوستان سعدی» است . کتابهای سعدی ،

«گلستان » ، «مجالس » ، «قصاید » ، «بدایع » ، «خواتیم » ، «طیّبات » و «غزلیات قدیم » می‌باشد ، همۀ این کتاب‌ها را من خواندم و سیر کردم . در آن روزگار اشعار عالمانه ، حکیمانه و دلسوزانۀ او حاکم بر مجالس بود . این شعر در باب تواضع در کتاب «بوستان » است .

شنیدم که وقتی سحرگاه عید

تواضع و فروتنی بایزید [1]

⁽¹⁾ «بایزید » در زمان خود شخصیت مهمی بوده و در قرن سوم هجری معروف و مشهور بود .

در روزگار قدیم روی تنور کرسی می‌گذاشتند و به هنگام صبح و در تاریکی خاکسترهای آن را جمع می‌کردند و دور می‌ریختند ، دوباره هیزم جدید روشن می‌کردند .

انسان که تازه از حمام بیرون می‌آید ، خیس است ، لباسش نم دارد ، اگر خاکستر نرم روی لباس‌ها و سر و صورت و گردن بریزد ، چه اوضاعی پیش خواهد آمد .

در اینجا چه کار باید کرد ؟ آن کسی که اهل تواضع و دارای شجره طیّبه است ، می‌تواند در برابر نفس خود ایستادگی کند .

همی گفت ژولیده دستار و موی

دستار یعنی عمامه‌اش، خاکستر زیاد بود ، عمامه را به هم ریخت ، وقتی عمامه را باز کرد خاکستر روی سر و گردن او ریخت .

با خود گفت : با این پرونده‌ام ، مرا باید هیزم جهنم کنند ، حالا برای یک ذرّه

خاکستر فریاد بزنم و فحش بدهم ، مریدان خود را جمع کنم و بگویم خانۀ او را خراب کنید ، صاحب خانه را زندان کنید . او را از این کار محروم کنید ، به او حقوق ندهید ، او را به خاک سیاه بکشانید ، این واکنش کار متکبران است .

بزرگواری مرحوم آخوند کاشی

یکی از بزرگترین علمای شیعه ، مرحوم آخوند ملامحمد کاشی ⁽¹⁾است . قبر او در تخت فولاد اصفهان است . تعدادی از شاگردانی که نزد او درس خوانده‌اند و او تربیت کرد ، نام می‌برم . آیت الله العظمی سیدجمال الدین گلپایگانی ⁽²⁾که در زمان حیات ، برزخ را دیده بود ، مانند استاد خود آخوند کاشی به برزخ راه پیدا کرده بود . مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ مرتضی طالقانی ، مرحوم آیت الله شهید سید حسن مدرّس ، ⁽³⁾مرحوم آیت الله حاج آقا رحیم ارباب اصفهانی ⁽⁴⁾و مرحوم آیت الله العظمی بروجردی ، ⁽⁵⁾اینها شاگردان آخوند کاشی بودند .

یک روز آخوند در ایوان مدرسه صدر نشسته بود ، یک نفر به او می‌گوید :

التماس دعا . اشک در چشمان مرحوم آخوند حلقه می‌زند ، می‌گوید : من دعا کنم ؟ کسی باید دعا کند که با خدا ارتباط نزدیک داشته باشد ، حرف او را بخوانند ، من چه چیزی دارم ؟ التماس دعاکننده رفت ، آخوند به پهنای صورت اشک ریخت ، او به من خوش‌بین بوده ، که به من گفت : دعا کن ، او ظاهر مرا دیده ، این محاسن و لباس مرا دیده است.

اما بعضی در این زمان دو کلمه درس خوانده‌اند ، یا یک صندلی به او داده‌اند ، با او نمی‌شود حرف زد ، نزد او نمی‌شود رفت ، در باطن خود ادعای «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ » دارد . همین مردمی که به آنها راه ندادی و حرف آنها را گوش نکردی ، دو روز دیگر می‌آیند زیر تابوت جنازه تو را می‌گیرند و به قبرستان می‌برند که بوی تعفن جنازه ، مردم را اذیت نکند .

کای نفس من در خور آتشم

ما را از جنسی آفریده که زیر پای همه موجودات است ، همه از روی خاک راه می‌روند ، گاو از روی خاک راه می‌رد ، فضله هم می‌اندازد ، لاشه حیوانات روی خاک می‌ماند تا خاک شود ، ما را از این خاک آفریده‌اند .

کسی نیست به این کاخ نشینان دنیا بگوید : مگر شما چه کسی هستید ، و چقدر ارزش دارید ؟

حریص و جهانسوز و سرکش مباش

آن کسی که از آتش آفریده شد ، گردنکشی کرد و گفت : به انسان سجده نمی‌کنم:

« خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ » ⁽¹⁾

عنصر آتش ابلیس شد ، عنصر خاک آدم ، ابراهیم ، موسی ، عیسی و محمد صلی الله علیه و آله می‌باشد .

یکی قطره باران ز ابری چکید خجل شد چو پهنای دریا بدید

که جایی که دریاست من کیستم

واقعاً جایی که خدای بی‌نهایت است ، من کیستم !؟ هیکل من در مقابل کل عالم چقدر به حساب می‌آید .

سخن در زمینه تواضع بسیار است ، دو مورد از این مزرعه گفته شد ، دو مورد

دیگر و شش مطلب از رسول خدا صلی الله علیه و آله ، و چند مطلب بسیار مهم از امیرالمؤمنین علیه السلام و سه آیه قرآن در باب تواضع باقی مانده است .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

13 اخلاق امام حسن علیه السلام

اشاره

نامگذاری امام حسن علیه السلام

13

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

در پانزدهم ماه مبارک رمضان ، خداوند مهربان به خاندان رسالت و نبوت ، فرزندی عنایت فرمود . این فرزند از نظر جدّ ، مادربرزگ ، پدر ، مادر ، برادر و خواهر نعمت خدا بر او کامل بود . زیرا از زمان پدید آمدن انسان ، هیچ فرزندی دارای چنین خانواده و ریشه‌ای در عالم معنویت نبوده است .

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از ولادت این فرزند ، از خانواده خود سؤال کردند که چه نامی برای او انتخاب کرده‌اید ، عرضه داشتند ما در نام گذاری این فرزند ، بر شما سبقت نمی‌گیریم ؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند : من در نامگذاری او از پروردگار سبقت نمی‌گیرم؛ یعنی حتی نام فرزندان خود را آسمانی ، ملکوتی و معنوی انتخاب کنید .

سابقه داشته که پروردگار عالم کسانی را نام گذاری کرده است . در قرآن خداوند به حضرت زکریا علیه السلام می‌فرماید : فرزندی به تو عنایت می‌کنم که نام او را یحیی انتخاب کردم و این نام در گذشته سابقه نداشته است . ⁽¹⁾یا فرشتگان وقتی به حضرت مریم علیها السلام بشارت تولد فرزندی را دادند ، به مریم کبری علیها السلام عرضه داشتند:

« إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ » ⁽¹⁾

این نام گذاری خدا است ، همان وقت امین وحی نازل شد و کلمۀ پاک و پاکیزه معنا دار حسن را از جانب خداوند به پیغمبر صلی الله علیه و آله اعلان کرد که خدا می‌فرماید : نام این مولود رمضان را حسن بگذارید .

این مختصری از مسألۀ ولادت و نام گذاری و ریشۀ خانوادگی اهل بیت علیه السلام می‌باشد . پس امام حسن علیه السلام اولین انسانی است که در عالم ، با دارا بودن چنین خانوادۀ با عظمتِ بی‌نظیری به دنیا آمد . اما نگاهی به فرهنگ حضرت حسن بیندازیم .

طریقه احوالپرسی امام حسن علیه السلام [1]

⁽²⁾ مردی از علاقه‌مندان به وجود مبارک امام مجتبی علیه السلام ، خدمت حضرت می‌آید .

کاری هم به جز احوالپرسی نداشته است ، حاجت ، نیاز و کاری نداشت ، نزد خود گفته بود ، بروم محضر مبارک امام مجتبی علیه السلام ، احوالپرسی کنم . نوعاً احوالپرسی عرب با این جمله شروع می‌شود «کیف أصبحت » یعنی حالتان چطور است ؟ کلمۀ «أَصْبَحَ » در جمله قرار دارد که ریشه‌اش صبح است ، ولی اگر بخواهند معنا کنند ، معنی آن همین احوالپرسی عمومی می‌شود . عرض کرد : «کیف أصبحت یابن رسول الله » حالتان چطور است ؟

طبیعتاً کسانی که اهل ایمان و اسلام هستند ، در جواب احوالپرسی افراد ، به جملۀ زیبای پرمغز تکیه می‌کنند ، یا می‌گویند ، «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ » و یا می‌گویند «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » . اما وقتی به وجود مبارک حضرت مجتبی علیه السلام می‌گوید : حال شما چطور است ؟ امام سیر زیبایی از وضع کل انسان‌های عالم را از زمان آدم علیه السلام تا آخرین نفر در جواب احوالپرسی بیان می‌کند که در حقیقت می‌خواهند بگویند که حال تک تک مردان و زنان عالم از زمان آدم علیه السلام تا برپا شدن قیامت ، که خود من هم

یکی از آنها هستم ، این‌گونه می‌باشد .

اگر غیر از این است ، پس چه می‌باشد ؟ مسائلی در این عالم است که همان است و غیر از آن نیست ، مانند آن است که خداوند در قرآن مجید می‌فرماید :

« أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ » ⁽¹⁾

خدا یکتا است و غیر از این نیست . یا می‌فرماید :

« إِنَّ السّٰاعَةَ لَآتِیَةٌ » ⁽²⁾

مسلم است که قیامت را برپا می‌کند و غیر از این هم نیست . و ارادۀ من به غیرِ آن تعلق نخواهد گرفت . در برپا شدنش هم قبولی مردم یا ردّ مردم هیچ اثری ندارد . کل مردم عالم هم منکر قیامت شوند ، من قیامت را برپا می‌کنم . فرار بکنند یا فرار نکنند ، بترسند یا نترسند ، امر قطعی است . می‌فرماید : در قیامت من از مردم به جز پروندۀ نیکو قبول نمی‌کنم ، این را در دنیا به وسیلۀ یکصد و بیست و چهار هزار پیغمبر خود اعلان کردم ؛ یعنی آن زمانی که جمعیت کل کره زمین یک مرد و یک زن بود ، و آن مرد را به پیغمبری انتخاب کردم و به او تکلیف کردم همسرت را به سوی خدا هدایت کن و به او بگو که در قیامت پرونده‌ای جز پروندۀ اسلامی قبول نمی‌کنم .

« وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلاٰمِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ » ⁽³⁾

اگر کسی این حقیقت را نفهمد و بمیرد ، در آنجا گریبان او را خواهم گرفت که به چه علت مسائل خود را یاد نگرفتی ، من جهالت را عذر نمی‌دانم .

« وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ » ⁽⁴⁾

استفاده از نعمتهای الهی

به چه علت گوش را به تو عطا کردم ؟ آن را برای ساز ، آواز و شنیدن اباطیل ندادم ، چشم را برای تماشای نامحرم و هر فیلمی خلق نکردم ؛ یعنی من که این چشم و گوش را به شما دادم ، آیا از این اعضا من سهم ندارم ؟ که حرف مرا گوش دهید ، حرف انبیا و اولیا را گوش دهید و یا حقّ را مطالعه کنید ؛ یعنی من در این گوش و چشم شما و نیروی درک شما به اندازۀ ارزن هم سهم ندارم ؟

گوش و چشم شما ملک من است ، این گوش و چشم را کجا فروختید و به چه کسی داده‌اید ؟ من یک ذره راضی نیستم که این گوش و چشم را در غیر امور طبیعی و حقّ هزینه کنید . من تو را آفریدم که:

« لِتَعْلَمُوا » ⁽¹⁾

عالم و دانا شوید . ما بیشتر شنیدیم ، که هدف از خلقت مرد و زن:

« مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ » ⁽²⁾،

خداوند در قرآن مجید هدف خلقت انسان را منحصر در بندگی خدا نمی‌داند .

نمی‌فرماید : من شما را برای بندگی آفریدم و کار دیگر هم نباید انجام دهید ، خداوند می‌فرماید : من این خاک مرده را تبدیل به انسان زنده کردم ، که این موجود زنده « لِتَعْلَمُوا » دانای به حقایق شود .

من بشر را برای شاگردی علی خلق کردم . از امام حسن علیه السلام و حسین بن علی علیه السلام علم یاد بگیرد ، من ائمه و پیامبران را فرستادم که شما با وصل شدن به آنها دانا شوید . دکتر ، مهندس ، معمار و هنرمند مثبت شوید ، نه هنرمندی که از غربی‌های کافر تقلید می‌کند .

دکتر ، مهندس و مخترع شدن ، ثواب دارد و هدف خدمت به جامعه بشری

می‌باشد .

اهانت به امام حسن علیه السلام [1]

⁽¹⁾ امام مجتبی علیه السلام سوار بر استر بودند ، شخصی مهار مرکب را گرفت و شروع به ناسزا گفتن کرد ، به پدر حضرت مجتبی علیه السلام توهین می‌کرد ، امام علیه السلام سخنان او را قطع نکردند ، مرکب را نگه داشتند و خودشان مستمع شدند ، آن مرد هر چه می‌خواست به امام حسن علیه السلام توهین کرد و چیزی برای گفتن نداشت .

من شما را آفریدم که در هر موقعیتی مولّد زیباترین حرکت باشید . پدران ، مادران ، فرزندان ، معلمان و استادان به این نکته توجه کنند و به آن عمل نمایند تا به اجر معنوی برسند ، هنگامی که می‌خواهید مدیران خود را انتخاب کنید ، زیباترین کار را در انتخاب کنید ؛ یعنی امین‌ترین ، عالم‌ترین، فعال‌ترین، بی‌نظرترین و دلسوزترین را برای امور مردم منصوب کنید .

به کسانی که خداوند انتخاب کرده ، توجه کنید ، در میان تمام زنان عالم ، مریم را انتخاب کرده است ، خداوند می‌فرماید :

« یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاکِ » ⁽²⁾

یعنی زنی را انتخاب کرده که لیاقت پدید آوردن پیغمبر اولوالعزم را داشته باشد ،

« إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ » ⁽³⁾

وقتی پادشاه مصر یوسف را از زندان آزاد کرد ، یوسف نگاهی به حکومت کرد ، می‌بیند که کسی او را نمی‌شناسند ، لازم است که خودش را معرفی کند ، نه به عنوان خودنمایی ، ریا و تظاهر ، وجود مبارک یوسف علیه السلام از مخلصین است ؛ یعنی از کسانی است که شیطان به پروردگار گفت : من بر این انسان‌ها راه ندارم ، بر فکر ،

قلب ، خون ، عمل و اخلاق هیچ گونه تاثیری ندارم ، اگر خود را به عنوان برترین معرفی می‌کند ، به خاطر تکلیف الهی است.

گفت :

« اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ » ⁽¹⁾

وزارت ، دارایی و پول مملکت را به دست من بسپارید ، من هم حافظ مال مملکت شما هستم ، کسانی که الان وزیر دارایی هستند ، مانند پادشاه مصر حفیظ و علیم نیستند . ⁽²⁾در حال حاضر ملاک انتخاب ، اقوام و خویشان می‌باشد ، وقتی پول سنگینی به او رسید ، برای اطرافیان خود برمی‌دارد ، و به دیگران چیزی نمی‌دهد .

نیکوترین درخواست از خداوند

امام زین العابدین علیه السلام در صحیفه سجادیه به خدا نمی‌گوید به من ایمان عنایت کن ، می‌گوید : «أکمل الایمان » ⁽³⁾را به من عطا کن . نمی‌گوید : به من یقین بده ، می‌گوید : «أفضل الیقین » را به من عنایت کن ، هنگامی که شما دعای کمیل را می‌خوانید می‌بینید که امیرالمؤمنین در جستجوی برترین‌ها رفته است . «واجعلنی من أحسن عبیدک نصیباً عندک و أقربهم منزلة منک و أخصّهم زلفة لدیک » ⁽⁴⁾أحسن ، أقرب و أخصّ ، از اهداف خلقت است ، آیا همه به این اهداف الهی توجه دارند ؟ اگر این هدف را پایمال کنند در قیامت جوابگو هستند ؟ اگر بخواهید کسی را برای منصبی انتخاب نمایید ، از حزب ، دار و دسته ، اقوام و رفقا استفاده می‌کنید یا احسن و اخص را انتخاب می‌کنید؟ باید طبق طرح پروردگار عمل کنید .

در امر مرجعیت شاید نود و پنج درصد از فقهای بزرگ شیعه می‌گویند : تقلید اعلم واجب است و تقلید غیر اعلم واجب نیست . افرادی که در ردۀ مرجعیت قرار

داشتند همیشه مسألۀ اعلم بودن را لحاظ می‌کردند . مثلا بعد از در گذشت صاحب جواهر ، وقتی علمای نجف محضر شیخ مرتضی انصاری آمدند ، گفتند : به نظر ما شما اعلم هستید ، خود آنها هم دریای علم بودند ، هر کدام از آنها فقیه جامع الشرایط بودند ولی به نظر مبارک و پاکشان ، شیخ انصاری اعلم و حق مرجعیت داشته است ، اگر شیخ را کنار بگذاریم ، باید یک شخص دیگر از میان خود انتخاب کنیم ، با این کار در قیامت باید جهنم برویم ، به این ارزش‌ها باور داشتند ؛ یعنی همیشه سراغ احسن ، اعلم و اتقی و برترین‌ها بودند .

تا به حال میلیاردها کتاب نوشته شده است ، اما خداوند در قرآن مجید می‌فرماید :

« وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ » ⁽¹⁾

در میان همۀ این کتابها ، زیباترین ، نیکوترین و بهترین آنها قرآن است ، از این کتاب آسمانی متابعت کنید .

با بودن احسن نوبت به تورات و انجیل نمی‌رسد .

شیخ انصاری می‌فرماید : رأی شما این است که من اعلم هستم ، اما بین خود و خدا ، رأی من این است که اعلم نیستم . گفتند : اعلم کیست ، معرفی کنید .

علی بن ابی طالب علیه السلام انسانی اعلم ، اتقی ، اکبر ، اعبد و اعظم بودند و شخصیتی است که بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله تا قیامت رتبۀ او در همه موارد بالاترین است ، نه به نظر قرآن و روایت ، بلکه به نظر عقل هم او بالاترین است. حال آیات قرآن در این زمینه حجّت را بر ما تمام کرده است ، فکر کنید که این مطلب در قرآن یا روایت نبوده است ، آیا رها کردن احسن و اعلم و سراغ حسن رفتن ، انحراف نیست ؟

باید به انتخاب‌های خدا تکیه کنیم ، انتخاب‌هایی که خدا در قرآن به آنها اشاره

کرده است ، مانند انتخاب انبیا ، به چه دلیل وقتی موسی علیه السلام چهل شبانه روز به کوه طور دعوت می‌شود ،

« وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی » ⁽¹⁾

چرا در میان هفتاد هزار نفر ، هارون را وصی خود قرار می‌دهد ؟ می‌فرماید :

هارون بعد از موسی علیه السلام بهترین انسان بود . اگر بهتر از هارون پیدا می‌شد بر موسی علیه السلام حرام بود که هارون را انتخاب کند ، چون ظلم به دین و ملت بود .

آن مرد به امام حسن مجتبی و امیرالمؤمنین علیه السلام ناسزا گفت ، امام مجتبی علیه السلام برترین انتخاب را در برخورد داشتند ؛ زیرا می‌دانند که خداوند در قرآن می‌فرماید :

« خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً » ⁽²⁾

من شما را برای رفتن به سوی احسن عمل آفریدم ، آیا اخلاق ما در خانواده ، احسن اخلاق است ؟ اخلاق ما در کارخانه و ادارات احسن اخلاق است ؟ آیا کسانی که بدنۀ یک دولت هستند ، برخورد آنها با مردم احسن اخلاق است ؟

روز قیامت ، روزگار عجیبی است و محاکمات بسیار سختی دارد . این وعدۀ خدا می‌باشد ،

« وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ » ⁽³⁾

اگر در انتخاب اشتباه کنید در روز قیامت شما را نگه می‌دارند . کسی که در این مسیر قرار ندارد و خود را دیندار می‌داند ، با شنیدن این آیات مسیر زندگی خود را عوض نماید .

امام اگر پا از رکاب بیرون می‌آوردند و به سینۀ او می‌زدند، این عمل ، انتخاب صحیحی نبود . امام اگر به او می‌گفتند جاهل ، نفهم ، احمق ، این انتخاب زشت بود.

اگر شیخ انصاری ⁽¹⁾می‌فرمود : بارک الله من اعلم هستم ، این انتخاب زشت بود ، گفتند : آقا اعلم کیست ؟ فرمودند : سال‌ها در نجف و دانشگاه امیرالمؤمنین علیه السلام با یک طلبۀ اهل مازندران ، هم درس و هم بحث بودم ، در بحث‌ها و درس‌ها ، می‌دیدم که دقّت و دریافت او از من سریع‌تر و بهتر است . درس او تمام شد ، آب و هوای نجف با مزاج او سازگاری نداشت ، به من گفت : در منطقۀ ما جنگل و دریا وجود دارد ، تکلیف الهی من اقتضا می‌کند که از آن مردم دستگیری نمایم . پس او اعلم است .

گفتند : حضرتعالی نامه بنویس که بیاید و پرچم دار عالم تشیع شود ، دو ماه طول می‌کشید که نامه به ایران برسد ، شیخ نامه نوشتند و مهر کردند که صاحب جواهر از دنیا رفته است و شیعه سراغ مرجع اعلم است ، به من پیشنهاد مرجعیت را دادند ، من با بودن شما ، خود را اعلم نمی‌دانم و پذیرفتن این مقام ، برای من شرعی نیست ، به نجف بیایید و پرچم شیعه را به دوش بگیرید .

سید العلماء مازندرانی ، نامه را خواند ،

مردان خدا پردۀ پندار دریدند یعنی همه جا غیر خدا یار ندیدند ⁽²⁾

در جواب نامه‌ای زیبا به شیخ انصاری نوشت ، قربان شما شوم ، قبول است که من وقتی طلبه بودم و با تو همدرس بودم ، دقت و فهم من بیشتر و سریعتر بوده است ، اما من ده سال از نجف و فضای بحث و مباحثه دور بوده‌ام ، اما شما در نجف مانده و درس و بحث را ادامه داده‌اید ، به یقین اکنون دقت و دریافت تو از من بهتر و این حقّ ، حق شما است . من اصلا دارای چنین حقی در این عالم نیستم .

امام حسن علیه السلام لگد به سینه آن مرد نزد و به او احمق و بی‌شعور نگفتند ، فقط گوش دادند . از آن مرد سؤال کرد : آیا ناسزا گفتن علیه من و بابای من تمام شد ؟ امام مجتبی علیه السلام چه بابای مظلومی دارد ، آن مرد در عمر خود امیرالمؤمنین علیه السلام را ندیده

بود ، اما به او ناسزا می‌گفت .

معاویه ⁽¹⁾به ضرار گفت : تو از یاران نزدیک علی علیه السلام بودی ، برای من تعریف کن که علی چگونه انسانی بوده است ؟ ضرار گفت : اگر علی علیه السلام را معرفی کردم آیا به من امان می‌دهی که مرا نکشی ؛ زیرا تو حسود می‌باشی و تحمل آن را نداری .

بسیاری از مردم تحمل شنیدن تمجید از دیگران را ندارند که بسیار بد و ناپسند است .

نوبت به حضرت مجتبی علیه السلام رسید که در برابر فحش‌ها و ناسزاها جواب بدهد .

سؤال کرد برادر ، اهل مدینه هستی؟ جواب داد نه ، پس شما مال این شهر نیستید ، نه ، مسافر هستی ؟ بله ، مسافر معمولا در یک شهر غریب است ، تا مکان و کار مناسبی پیدا کند ، طول می‌کشد ، گفت : من خانه دارم ، برویم تا خانه به تو بدهم ، اگر بدهکار هستی ، برویم بدهی تو را بدهم ، اگر درد داری ، درد تو را دوا می‌کنم ، اگر مشکل داری ، مشکل شما را حل می‌نمایم ، اگر می‌خواهی چند روز در مدینه بمانید ، من یک خانه دارم ، هر روز سفره من پهن است ، هر کس هر چه بخواهد بخورد و ببرد ، مانعی ندارد .

آن مرد نرم شد ، بعد سر خود را پایین انداخت ، مقداری فکر کرد و سر خود را بلند کرد و گفت : یابن رسول الله ، فرهنگ من ، فرهنگ شامیان است ، ما را گول زدند و دروغ گفتند ، مرا به گمراهی انداختند . یابن رسول الله من یک حاجت بیشتر ندارم ، فرمود : بگو ، گفت : تو در خانۀ خدا آبرو داری ، به این زمین بگو دهن باز کند و مرا ببلعد .

امام علیه السلام وقتی به او می‌گویند حالت چطور است ، در جواب انتخاب احسن می‌کند ؛ یعنی یک مطالبی را مطرح می‌کند که تمام انسانها تا قیامت درگیر این مطالب هستند ، هشدار و بیداری می‌دهد .

فرمود : «أصبحت » حالم را می‌خواهید:

«أصبحتُ ولی ربّ فوقی »

خدا ، مالک ، مدبّر ، محیط ، عالم و انتقام گیرنده می‌باشد ،

«ولایمکن الفرار من حکومتک » ⁽¹⁾، «والنار امامی »

مقابل من جهنم است ، زیرا اعمال زشت ، همان آتش جهنم است ، اگر بخواهم بهشت بروم ، باید این آتش‌ها را خاموش کنم .

«والنار امامی والموتُ یطلُبُنی »

دهان مرگ باز است و روزی پنج مرتبه به من نگاه می‌کند .

«والحساب مُحدق بی »

مأموران حساب‌گر خدا که تمام اعمال مرا می‌نویسند ، مرا در محاصره دارند ، از دست آنها نمی‌توانم پنهان شوم .

«وأنا مرتهن بعملی »

من در گرو اعمال خود هستم .

« کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ » ⁽²⁾

علاوه بر این:

«لا أجِدُ ما احَبّ »

هر چه را دوست دارم ، نمی‌گذارند به دست بیاورم ، دوست دارم همۀ دنیا مال من باشد ، اما در سفرۀ خود نان خالی می‌گذارم ،

«و لا ادْفَعُ ما اکْرَهُ »

بلا ، مصیبت و رنج را نمی‌توانم از خود دور کنم .

و بعد فرمود : ای مرد ،

«والامور بید غیری »

تمام ظاهر و باطن زندگی من ، به دست غیر از من اداره می‌شود ،

«ان شاء عذّبنی »

اگر در قیامت بگوید : حسن بن علی باید به جهنم بروی ، من چه کار می‌توانم بکنم .

«وان شاء عفا عنّی »

و اگر بخواهد ، مرا می‌بخشد .

بعد حضرت فرمود : تو از من یک احوالپرسی کردی ، این جواب من است ، اکنون من مطلبی از تو می‌پرسم ، تو جواب بده ،

«فأی فقیر أفقر منّی »

در این عالم چه تهیدستی از من تهیدست‌تر است ؟

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

14 سعادت و شقاوت

اشاره

معنای سعادت و شقاوت

14

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

قرآن کریم در پایان سورۀ مبارکۀ هود از دو حقیقت خبر می‌دهد ، در قرآن از یک حقیقت تعبیر به «سعادت » و از یک نکته و حقیقت تعبیر به «شقاوت » می‌نماید . در فارسی سعادت به معنای خوشبختی و شقاوت هم به معنای تیره بختی و بدبختی است .

در آیه‌ای سعادت و شقاوت را این گونه مطرح می‌کند ، بیان نمی‌کند که سعادتمندان به چه سبب و علتی سعادتمند شدند و اهل شقاوت و تیره بختان به چه علت بدبخت و تیره بخت شدند ، تنها مطلبی که دربارۀ اهل سعادت و شقاوت بیان می‌کند ، عاقبت سعادتمندان و سرانجام شقاوتمندان است .

عاقبت انسانهای سعادتمند و شقی [1]

⁽¹⁾ دربارۀ سعادتمندان می‌فرماید :

« وَ أَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ » ⁽²⁾

کسانی که اهل سعادت شدند ، در بهشت هستند ،

« فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النّٰارِ » ⁽³⁾

کسانی که تیره بخت و بدبخت هستند ، اهل آتش و دوزخ می‌باشند ، لازم و واجب است که ما از طریق معارف الهی آگاهی پیدا کنیم که سعادتمندان با چه خصلت‌ها، روش‌ها و حرکت‌هایی به این نقطۀ اوج رسیده‌اند و شقاوتمندان با چه خصلت‌ها ، روش و حرکاتی به اسفل السافلین رسیده‌اند ، انسان‌های پست در دنیا بسیار می‌باشند ، کسانی که در قرآن به آنها پست گفته می‌شود ، جایگاه آنها آتش جهنم می‌باشد .

وجود مبارک حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام توضیح جالبی در این زمینه دارند ، بنابر نقل شیخ صدوق ، در کتاب پر قیمت «عیون اخبار الرضا » که این نقطه ، دچار شدن انسان به آتش قیامت می‌باشد ، انسان تا از دنیا نرفته ، باید تغییر کاملی در این زمینه ایجاد کند و بهترین فرصت تغییر ، ماه مبارک رمضان است .

نقطه شقاوت در انسان

اغلب مردان و زنان در مورد آن بی‌توجه هستند، و در صریح قرآن مجید آمده است ، کسی که به آن آلوده شود ، قطعاً اهل جهنم است . نقطه شقاوت ، همان ذخیره کردن ، فراوان شدن مال و ماندن این ذخیره و ماندن این ثروت تا مرگ صاحب ثروت می‌باشد .

خداوند می‌فرماید :

« الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ »

کسانی که ثروت را انباشته می‌کنند ، کنز ، یعنی انباشته کردن ، روی هم نهادن و اضافه کردن می‌باشد و محور تمام حرکات آنها در دنیا اضافه کردن مال است ؛ یعنی بیمار جمع کردن ثروت و انباشته کردن مال هستند ،

«وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ » ⁽¹⁾

«سَبِیلِ اللّٰهِ » ؛ یعنی تمام کارهای خیر ، نکته عجیب آیه این است که خداوند انفاق را بر این ثروت انباشته ، پذیرفته است و حرام نمی‌داند ، به کسانی اشاره می‌کند که ثروت فراوانی را از مال حلال انباشته کرده‌اند ، زیرا انفاق به ثروت حرام تعلق نمی‌گیرد ، کسی که ده میلیارد رشوه گرفته است و یا مال غصبی نزد او است یا از اختلاس و با دوز و کلک به دست آورده است ، نمی‌تواند آن را انفاق کند ، این مال ، از اموال ملت است ، البته مال دولت را بیت المال می‌نامند ، خداوند متعال تنها حکمی که بر این مال دارد ، این است که آن اموال را به بیت المال یا به صاحبانش برگردانید . خداوند فرمان انفاق ، به مال حرام نمی‌دهد ، خداوند به معصیت و گناه امر نمی‌کند .

« لاٰ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ » ⁽¹⁾

مال حرام در انفاق ، امر به فحشا و منکر است .

در باب مال حرام، قرآن یک حکم دارد:

« فَلَکُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِکُمْ لاٰ تَظْلِمُونَ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ » ⁽²⁾

مال خود را از مال دیگران جدا کنید و بقیه را به صاحبان آنها برگردانید ، پروردگار می‌فرماید :

« وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ »

بعد به تمام ثروتمندان اشاره می‌کند که:

« فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ » ⁽³⁾

نه عذاب ، بلکه «عَذٰابٌ أَلِیمٌ » ؛ یعنی به عذاب دردناک اشاره می‌کند ، این غیر از عذاب است . حضرت رضا علیه السلام وقتی که می‌خواهند این نکته را روشن کنند ، که بخل و انباشتن ثروت از موارد تیره‌بختی و شقاوت است ، فرمودند :

«لایجمع المال »

ثروت نزد هیچ مرد و زنی جمع نمی‌شود .

روش جمع کردن ثروت

«لایجمع المال الا بخصال الخمس » ⁽¹⁾با پنج روش ثروت ثروتمندان انباشته می‌شود ، کانال اول:

«ببخل شدید » ⁽²⁾بسیار سخت است که مقابل موارد فی سبیل الله را می‌بیند اما خرج نمی‌کند ، آن قدر بی‌رحم است که تغییری در حال او ایجاد نمی‌شود .

کانال دوم :

«و أمل طویل » ⁽³⁾به آرزوهای طولانی امیدوار می‌شود ؛ یعنی در ذهن خود افکاری را طراحی می‌کند که ثروت زیادی به دست بیاورد ، در جستجوی نقشه‌ها و طرح‌های دور از دسترس می‌رود ، که اصلاً عمر او و خانواده‌اش کفاف نمی‌دهد ، که به آن ثروت برسد ، قصد دارد که در خارج از کشور با ثروت خود ، پارک ، شهربازی ، کشتی و هواپیمای اختصاصی بخرد و با آن مسافر جابجا کند ، اما افسوس که به آرزوهای طولانی نمی‌رسد ، هزار هکتار زمین می‌خرد که بعد از یک سال ، متری یک میلیون تومان بفروشد ، دچار آرزوهای طولانی می‌شود و پول خود را خرج نمی‌کند . اما عمر او کفاف نمی‌کند .

کانال سوم :

«و حرص غالب » ⁽⁴⁾

جمع شدن ثروت می‌باشد ، یعنی دچار زیاده خواهی شده است ، خدا نکند روزی انسان به این بیماری‌ها مبتلا شود ، بسیار بیماری خطرناکی است .

کانال چهارم :

«و قطیعة رحم » ⁽¹⁾قرآن امر دارد که به پدر و مادر احسان کنید ،

« آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ » ⁽²⁾

به خویشان ناتوان و تهیدست خودتان کمک کنید ، برادر ، خواهر ، داماد ، عمو و دایی دارد و می‌داند در آتش فقر جگرش می‌سوزد ، اما به آنها کمک نمی‌کند .

خدا علناً قاطع رحم را لعنت کرده و وعده داده است که قاطع رحم بوی بهشت را استشمام نمی‌کند در حالی که بوی بهشت تا پانصد سال دورتر استشمام می‌شود . ⁽³⁾کانال پنجم :

«ایثار الدنیا علی الاخرة »

آخرت را تعطیل کرده است ، فقط به سراغ دنیاسازی می‌رود ، کاری به آخرت ندارد ، اگر می‌خواست آخرت را بسازد ، خمس ، زکات و صدقه می‌داد ، باید انفاق می‌کرد ، هر سال ده جهیزیه باید می‌داد ، کار برای چهار جوان تولید می‌کرد . به آخرت کاری ندارد فقط دنیاساز است .

قرآن مسألۀ جالبی دارد . می‌فرماید :

« یَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ »

فکر می‌کند که این ثروت فراوان ، جلوی مرگ او را می‌گیرد ، آیا تاکنون هیچ ثروتمند و هیچ قارونی نمرده است ؟ بابا طاهر چقدر زیبا می‌فرماید .

به گورستان گذر کردم کم و بیش

درویش یعنی تهیدست .

حکایتی در دفن مردی ثروتمند

روزی می‌خواستند در حرم حضرت عبدالعظیم جنازه‌ای را دفن کنند ، دوستان من در حال تشییع آن جنازه بودند ، در آن زمان قبر دویست هزار تومان بوده است ، به خانم میت گفتند : خانم می‌گویند قبر دویست هزار تومان می‌باشد ، گفت :

بهشت زهرا قبر چه قیمت است ؟ گفتند سیصد هزار تومان ، گفت : من این مقدار پول ندارم . اطرافیان گفتند : خانم ، وقتی شوهر شما درِ صندوق را باز می‌کردند ، فقط سیصد سند شش دانگ منگوله دار ملکی در صندوق بوده ، در بانک هم نزدیک به هشتصد الی نهصد میلیون پول نقد دارد . آن خانم گفت : آن اموال، مال من و دو فرزندم می‌باشد. گفتند : خیلی علاقه داشت که در حرم حضرت عبدالعظیم دفن شود ، گفت : غلط کرد که علاقه داشت . در تشییع جنازه ، جنازه در تابوت بود ، یکی کلاه را از سر خود برداشت ، و به مردم اعلام کرد که پول قبر را بدهید تا بدبخت را دفن کنید .

این ثروت انباشته ، عامل دفع مرگ است ؟

« الَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ * یَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ »

مرتب ثروت روی ثروت می‌ریزد و ماشین حساب خود را در می‌آورد و حساب می‌کند که امروز چقدر اضافه شده است ، خدا از این بیماری‌ها اطلاع دارد ، خانم به او می‌گوید : چرا پول‌های خود را هر روز می‌شماری ، هفته به هفته پول‌ها را بشمار ، می‌گوید : نمی‌توانم ، هر روز باید بشمارم . تمام روانکاوان و روانشناس‌ها می‌گویند

که این افراد وقتی شب‌ها می‌خوابند خواب پول می‌بینند ، خواب شمردن را می‌بینند .

« کَلاّٰ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ »

این طور نیست که ثروت جلوی مرگ ، سرطان ، سکتۀ مغزی ، معلولیت و تصادف تو را بگیرد ، تو را در «حطمه » پرتاب می‌کنند ، بعد به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

« وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْحُطَمَةُ »

در آن شکنندۀ خردکننده پرت می‌کنند ، بعد به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : چه می‌دانی حطمه چیست ؟ حبیب من تو خبر نداری ، من به تو می‌گویم:

« نٰارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُ »

آتشی است که من افروختم،

« الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ »

که تا ذات قلب‌ها را می‌گیرد ،

« إِنَّهٰا عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ »

وقتی در آتش رفتند ، تمام درهای خروجی تا ابد بسته می‌شود ،

« فِی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ » ⁽¹⁾

ستون‌های این آتش چند هزار کیلومتر است .

پنج عامل سبب انباشته شدن ثروت است . این جمع اموال نقطه شقاوت است ، هر کس دچار این بیماری می‌باشد ، در ماه رمضان آن را از خود دور نماید ، آن:

« الَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ »

را بشکند ، و شروع به تفریق کردن آن نماید و با خدا عهد کند که خمس و زکات خود را بدهد ، فی سبیل الله وارد شود ، در ماه رمضان از حالت جمع اموال بیرون بیاید تا نام او از پروندۀ اشقیاء به پروندۀ سعادتمندان انتقال پیدا کند .

طریقه رسیدن به سعادت

اما نقطۀ سعادت ، چه عاملی موجب می‌شود که انسان اهل سعادت می‌شود ، کتابی به نام «التحصین » می‌باشد که بسیار کتاب ارزنده‌ای است . مؤلف آن وجود مبارک ابن فهد حلی است . حضرت صادق علیه السلام نقل می‌کند که خدا می‌فرماید :

«انّ من أغبط اولیائی عبداً مؤمناً »

در میان بندگان ، عده‌ای در اوج بندگی من هستند ، «أعبد »؛ یعنی در نهایت بندگی و از اولیا و عاشق من هستند ،

«ذا حظّ من صلاة » ⁽¹⁾که از نماز خواندن نصیب و بهره می‌برند ، سعی می‌کند که در هنگام نماز صبح ، ظهر و عصر ، مغرب و عشا:

« تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ » ⁽²⁾

لقمۀ حرام در بدن او نباشد . فرش و زمین حرام زیر پای او نباشد ، لباس حرام به تن نکند ، از آب حرام و غصبی در وضو و غسل استفاده ننماید ، این‌گونه از نماز بهره می‌برد ؛ یعنی با نماز، گناهان ظاهر و پنهان را از زندگی خود دور می‌کند و بندگی می‌کند ، با نماز رضایت مرا جلب می‌کند و مقرّب به درگاه می‌شود .

«الصلوة قربان کل تقیّ » . ⁽³⁾

لذت بردن پیامبر صلی الله علیه و آله از نماز و عبادت

پیغمبر صلی الله علیه و آله از نماز لذت می‌بردند و فرمودند :

«و قرّة عینی فی الصلوة » ⁽¹⁾وقتی که عمر سعد در عصر تاسوعا دستور حمله را صادر کرد و گفت : تعداد یاران حسین کم است ، مردها را بکشید و زنان و دختران را اسیر نمایید ، همین امشب به طرف کوفه حرکت می‌کنیم ، آن قدر أبی عبدالله علیه السلام عاشق نماز بود که قمر بنی هاشم را صدا زد و فرمود : جنگ امروز بعد از ظهر را به فردا موکول کن ، عباس جان من امشب می‌خواهم زنده بمانم و نماز بخوانم .

«فان الله یعلم انّی «أحب تلاوة کتابه و الاستغفار و الدعا و الصلاة » ⁽²⁾خدا عالم است که حسین عاشق قرآن ، استغفار ، دعا و نماز است . نماز را دوست دارد و از آن در دنیا و آخرت بهره می‌برد .

جوان عابد و نماز راستین

مرحوم نراقی در کتاب «طاقدیس » ، که یکی از کتاب‌های معنوی شیعه است ، نقل می‌کند ، حاکم شهر با دار و دسته و خانواده خود به شکار رفته بودند ، جوانی مشغول کندن خار بود ، به او گفتند از اینجا دور شو ، گفت : چرا ؟ گفتند : حاکم با اهل و عیال به شکار می‌رود ، جوان گفت : چشم . معمولاً صحرا باد دارد ، بادی وزید و چادر دختر حاکم کنار رفت . در زمان قدیم ناموس همه پوشیده بود ، زنان و دختران سلاطین ، حکام ، پولدار و بی‌پول . با حجاب بودند . چشم جوان خارکن به دختر حاکم افتاد ، عاشق او شد ، به فرهنگ حاکم و دربار آگاهی نداشت ، به مادر خود گفت : من به خواستگاری می‌روم ، به خانۀ حاکم آمد ، مأمور به جوان گفت:

چه می‌خواهی ، جوان گفت : من با حاکم کار دارم ، مأمور گفت : چه کار داری ؟ گفت : می‌خواهم به خواستگاری دختر او بروم ، کتک مفصلی به او زد ، و جوان را از آنجا دور کرد .

جوان ناراحت و بدحال شد ، و دیگر نمی‌توانست کار کند ، مادر او بسیار ناراحت بود ، جوان رفیقی داشت که از معنویت بویی برده بود ، به او گفت : اگر واقعاً دختر را می‌خواهی ، به مسجد جامع شهر برو و نماز بخوان ، به زودی مشکل تو حل می‌شود . خداوند در قرآن می‌فرماید در مشکلات:

« وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ » ⁽¹⁾

متوسل به نماز شوید . جوان به مسجد جامع شهر آمد ، مدت بسیاری در آنجا مشغول نماز خواندن بود ، و این عبادت تقریباً به یک سال به طول انجامید ، و در شهر شناخته و مشهور شد که اهل خدا است ، و در نماز برای گرفتاران و بیماران دعا می‌کرد ، اتفاقاً تعدادی از دعاهای او مستجاب و مشکلات مردم حل می‌شد ، در شهر پیچیده بود که او کلید حل مشکلات است . دختر حاکم به بیماری سختی مبتلا شد ، دکترها نمی‌توانستند او را مداوا کنند ، نخست وزیر گفت : می‌گویند در این شهر انسان عابدی زندگی می‌کند ، هر مشکلی را به وسیله دعا حل می‌کند ، حاکم گفت : او را نزد من بیاورید . نخست وزیر به مسجد رفت و از جوان بی‌سواد خارکن ، سؤال کرد که به دربار تشریف می‌آورید ؟ گفت: خیر . مرا با دربار کاری نیست . ما زلفمان به زلف خدا گره خورده است ، اگر شاه با ما کار دارد به اینجا بیاید .

نخست وزیر نزد حاکم آمد و گفت : اعلیحضرت شما باید به مسجد بیایید ، حاکم گفت : من حاضرم جانم را برای دخترم فدا کنم ، حاکم به مسجد رفت و به جوان عابد گفت : برای دخترم دعا کنید تا شفا پیدا کند . جوان شفای دختر را از خدا خواست . چند روز بعد دختر خوب شد ، حاکم به نخست وزیر گفت : این

دختر را به چه کسی شوهر بدهم ، نخست وزیر گفت : بهتر از این انسانی که نزدیک به خدا است پیدا نمی‌شود . نزد جوان رفتند و به او گفتند که حاکم شما را به خاطر دخترش طلبیده است ، جوان گفت : دختر را به اینجا بیاورید . نخست وزیر گفت :

آقا این دفعه شفا در کار نیست ، دختر خوب شده ، می‌خواهند او را به عقد تو در بیاورند . جوان گفت : من تارک دنیا هستم ، به هر حال جوان این پیشنهاد را پذیرفت ، بعد از تشریفات مراسم عروسی در شب زفاف جوان عابد با چشم گریان به دختر حاکم گفت : خدا نگه‌دار ، عروس گفت : کجا می‌روید . جوان گفت : من با چند نماز دروغین به مراد خود رسیدم ، می‌خواهم سراغ نماز راستین بروم .

«انّ من أغبط أولیائی عبداً مؤمناً ذاحظّ من صلاة » معلوم می‌شود نماز منبع همۀ بهره‌های دنیا و آخرت است . و خوش به حال شما که اهل نماز و نجات هستید .

خوشا آنان که الله یارشان بی

حضرت علی علیه السلام به قدری عاشق نماز بود که خدا مرگ او را در نماز قرار داد .

وقتی ضربت شمشیر به فرق ایشان اصابت کرد ، در حال نماز بودند . از زمانی که در رحم مادر بود ، نماز با آب و گل او عجین بود ، که خدا محلّ ولادت او را قبلۀ نماز قرار داد .

در نمازم خم ابروی تا یاد آمد حالتی رفت که محراب به فریاد آمد ⁽¹⁾

نماز را باید با ادب و آرام بخوانیم ، به حالت وصل به محبوب بخوانیم .

دوم : «وأحسن عبادة ربّه » انسان عاشق تمام برنامه‌های بندگی را نیکو به جا می‌آورد .

که گفت آن عندلیبان را به گلزار نکو ذکر و نکو فکر و نکوکار ⁽²⁾

عبادت پنهان از خصایل عبد

خصلت دیگر مؤمن این است که در پنهان مرا عبادت می‌کند:

«أحسن عبادة ربّه و عبد الله فی السریرة » 2منظور از عبادت پنهان ، این است که یک ساعت مانده به نماز صبح ، از رختخواب بر می‌خیزد و می‌گوید : من به عشق تو نمی‌خوابم . خدایا! همه مانند مرده‌ها روی تشک افتاده‌اند ، اما من مرده نیستم ، خدایا! ما در نیمه شب صورت بر خاک می‌گذاریم ، خدایا! همه دست‌ها را به سوی کلیدهای گاوصندوق و دفترچۀ حساب‌ها بردند ، اما ما دست گدایی به جانب تو دراز می‌کنیم .

بعضی از خصوصیات مؤمن

«و کان الغامض فی الناس » بعضی از انسان‌ها مؤمن ، در کشور و شهر مشهور نیستند ، معمولی و گمنام به نظر می‌آیند ،

«فلم یشر الیه بالاصابع »

در جامعه انگشت‌نما نیستند ، صندلی و ثروت ندارد ، انگشتی به طرف او نشانه نمی‌رود،

«وکان رزقه کفافاً و صبر علیه »

درآمد او یک درآمد حلال و به اندازه‌ای که زندگی او را اداره کند می‌باشد ، اگر از فضل خود اضافه‌تر به او بدهم ، اضافه را به خودم بر می‌گرداند ، می‌گوید : آن را ذخیره آخرت من کن .

« وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ » ⁽¹⁾

«فعجَّلَت به المنیّة » دوست دارد هر چه زودتر به مرگ عاشقانه برسد . ملک الموت می‌گوید : حیف از او که در این قفس خاکی است . هر چه زودتر او را در آغوش بگیریم و در کنار انبیا ، صدیقین ، شهداء و صالحین قرار دهیم ، شأن او بالاتر از این است که در میان این همه جمعیت نامناسب زندگی کند ، برای بردن او مرگ عجله دارد .

«فَقَلَّ تراثه »

«وقلّت بواکیه »

ارث کم ، از او باقی می‌ماند افراد کمی برای او گریه می‌کنند ، چون مشهور نیست و او را نمی‌شناسند . گوهری پنهان ، در میان مردم می‌باشد .

این موارد ، نقطه سعادت انسان‌ها می‌باشد .

از سعادتمندترین انسان‌ها در این عالم «أسعد السعداء »وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام می‌باشد ، اگر ایشان «أسعد السعداء » نبود به دست «أشقی الاشقیاء » به شهادت نمی‌رسید . درون این انسان را ملاحظه کنید ، با آن علم ، اخلاق و ایمان ، که در اوج حکومت ، که استان‌های کشور او ایران ، مصر و عراق می‌باشد ، شب‌های جمعه با پیراهن وصله دار صورت روی خاک می‌گذارد و «الهی و سیدی و ربی . . . » می‌گوید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

15 فضایل و رذایل اخلاقی

اشاره

15

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

معنای کبر

کلمۀ کبر و مشتقات آن ، مانند «یَسْتَکْبِرُونَ » ، «و اِسْتَکْبَرَ » در قرآن کریم به مناسبت‌های مختلف ذکر شده است . اگر بخواهیم یک معنای روشن و واضحی را از کبر به دست بیاوریم ، باید به آیات و روایات رجوع کنیم ، کبر؛ یعنی یک نوع سنگینی شدید در باطن انسان که نمی‌گذارد حق با همۀ شئون خود در وجود انسان ، آشکار شود . وقتی که حق به طرف انسان می‌آید ، با داشتن حجاب و مانع ، از انسان روی بر می‌گرداند و زلف حق ، به زلف انسان گره نمی‌خورد؛ یعنی حق جایی برای خودش در وجود انسان پیدا نمی‌کند .

ضدّ کلمۀ کبر و مشتقات آن در معارف الهی و در روایات ، به عنوان تواضع یاد شده است که با دقت در معنای کبر ، معنای تواضع روشن می‌شود .

معنای تواضع

تواضع؛ یعنی یک حالت بسیار آسان در وجود انسان که حق با همۀ شئون خود ، به انسان رو می‌کند ، حق می‌بیند که در وجود انسان می‌تواند قرار بگیرد و طلوع کند . به تعبیر قرآن مجید ، مرحلۀ نهایی تواضع ، «خشوع » است که در سورۀ مبارکۀ

بقره آمده است ،

« وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ » ⁽¹⁾

از روزه و نماز کمک بگیرید ،

« وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ »

کسانی که در وجود خود سنگینی کنند ، کبر دارند ، پذیرفتن روزه و نماز ، برای آنها بسیار سنگین است ، بنابراین بین آنها و روزه و نماز آشتی برقرار نمی‌شود . « إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ » ولی کسانی که از نرمی و تواضع بالایی برخوردار هستند ، با نماز و روزه یک آشتی دائمی و رابطۀ همیشگی برقرار می‌کنند . ممکن است که این دو حالت ، از هنگامی که انسان به دنیا می‌آید ، مایه‌اش در وجود انسان وجود داشته باشد ، بر پدران و مادران ، معلمان و اساتید داشگاه و کسانی که عهده دار تربیت مردم و جامعه هستند ، سنگینی را از روح انسان‌ها علاج کنند ، و آسانی ، سبکی و راحت بودن در مقابل ارزش‌ها را در روح انسان تقویت کنند ، که وقتی بچه به تکلیف رسید ، قبول تکالیف الهیه برای او سنگین نباشد ، یا وقتی وارد جامعه شد ، قبول ارزش‌ها و عمل به قوانین برای او سنگین نباشد؛ زیرا قبول نکردن ارزش‌ها و تکالیف بنا به آیات قرآن کریم و روایات ، دلیل بر بیماری باطنی و روگردانان از حقّ و ارزش‌ها است .

تواضع؛ مقدمه رسیدن به نبوت

ممکن است به همین خاطر باشد که پروردگار مهربان عالم ، همۀ انبیای خود را قبل از رسیدن به نبوت ، به چنین فضایی هدایت کرده است . حضرت موسی بن عمران علیه السلام می‌خواهد روزی کلیم الله و اولوا العزم شود ، لذا زمینه را به گونه‌ای فراهم می‌کند که او را از دربار و میان مردم متکبّر و فرعون صفت مصر جدا نماید

و به مدین می‌فرستد . ده سال چوپان گله می‌شود و با حیوانات سر و کار پیدا می‌کند ، حیواناتی که در بیابان فرار می‌کنند ، حضرت موسی علیه السلام به دنبال حیوان فراری می‌رود و بعد گوسفند فراری را در آغوش می‌گیرد و نوازش می‌کند .

خدا پیامبران را در برابر برنامه‌های رشد دهندۀ فروتنی قرار می‌داد ، تا با قبول همۀ ارزش‌های الهی ، پیغمبر شوند و در میان مردم دین را به گونه‌ای ابلاغ نمایند که مردم دین را در عمل و اخلاق انبیا بیابند.

اخلاق و تواضع پیامبر صلی الله علیه و آله

پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله هم مدتی گوسفند چران بودند ، دایه‌ای که برای او انتخاب کردند ، گوسفند دار و روستایی بود؛ یعنی پیغمبر صلی الله علیه و آله را به ده فرستاد ، تا در میان مردمی که هیچ تکبّر و استکباری نداشتند ، زندگی کند و بعد هم او را به طرف گوسفند چرانی کشانید و حالات عجیبی را برای او ایجاد کرد ، که در مسألۀ اخلاق ، خداوند در قرآن مجید این آیه را نازل کرد:

« إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ » ⁽¹⁾

حرف «علی » در ادبیات عرب به معنی استعلاء آمده است . معنی استعلاء یعنی چه ؟ معمولاً این گونه ترجمه کرده‌اند که تو بر اخلاق بزرگی قرار داری ، اما با توجه به معنای استعلاء که در حرف «علی » در ادبیات عرب لحاظ شده است ، معنای آن این می‌شود که تو بر بلندای خلق عظیمی قرار داری ؛ یعنی بالاتر از این اخلاق وجود ندارد . کسی به دنیا نخواهد آمد که فروتنی او از تو بیشتر باشد . تو در قلۀ فروتنی ، مهرورزی ، گذشت ، عفو و ارزش‌های اخلاقی قرار داری .

« إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ »

خداوند در قرآن می‌فرماید :

« الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ * وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ * أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ⁽¹⁾

این انسان‌ها بر بلندای هدایت هستند ، تمام قله‌های ایمان و هدایت را فتح کرده‌اند .

عدم پذیرش حق در متکبرین

هنگامی که مسألۀ تواضع را در آیات قرآن بررسی می‌کنید ، می‌بینید که از چنان ارزشی در پیشگاه خدا برخوردار است که پروردگار عالم حداقل سه بار ، در سورهای شعرا ، إسرا و لقمان به مسأله تواضع اشاره کرده است و بهای عجیبی به تواضع داده است ، و خداوند رابطۀ خود را با هر متکبّری قطع کرده است . این موضوع بسیار مهم است . پروردگار با کلمۀ «کلّ » این مسأله را بیان می‌کند؛ یعنی بعضی انسان‌ها وقتی حق به آنها ارائه می‌شود ، برگردانده می‌شود ، چون به مانع برخورد می‌کند ، حق از جانب خدا می‌آید و به متکبّر هم می‌رسد اما مانند این است که نور به تخته سنگ اصابت می‌کند و بر می‌گردد و الاّ اگر نور به پارچه نازک و شیشه برسد ، از آنها عبور می‌کند ، اما اگر به کوه برسد ، بر می‌گردد ، حق به تمام متکبران ابلاغ می‌شود ؛ چون به مانع برخورد می‌کند ، دوباره برمی‌گردد ، باید حقّ به حالت قبول در درون قرار بگیرد ، اما در درون متکبر قرار نمی‌گیرد .

« فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ * فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ » ⁽²⁾

وقتی که ابلیس ، به سجده امر شد ، امر الهی برگشت ، زیرا درون او قابلیت قرار گرفتن را نداشت .

مسألۀ تواضع بسیار عظیم است ، مسئولیت‌های پدر و مادر ، اساتید اجتماعی ، آموزش و پرورش و اساتید حوزه‌های علمیه در این زمینه بسیار سنگین است .

و باید از همان ابتدای کودکی و نوجوانی ، این بیماری روحی را در مردم علاج نمایند و تواضع را در آنها تقویت کنند که به صورت یک شجرۀ طیّبه در بیاید ، روایتی از وجود مبارک امام صادق علیه السلام نقل شده است ، در میان روایات هیچ روایتی در نشان دادن تواضع به این زیبایی نداریم ، البته بدانید که روایات تواضع آن قدر زیاد است که دانشمندان ما ، مخصوصاً وجود مبارک علامه مجلسی ⁽¹⁾رضوان الله تعالی علیه که چهارصد سال است که تفاسیر قرآن ، مرجعیت ، و مجالس شیعه مدیون این انسان والا و بزرگ است .

ایشان باب مستقلی به نام «باب التواضع » در بحار الأنوار دارند ، به قدری مهم است که مانند باب طهارت ، صلاة ، صوم ، توحید و نبوت ، باب مستقلی آورده است . روایت بسیار عالی است .

اهانت پروفسور انگلیسی به علامه مجلسی

مطلبی را دربارۀ مرحوم مجلسی برای شما مطرح می‌کنم . ایشان اولین مرتبه‌ای بود که از طرف یک پرفسور انگلیسی به نام برون ، مورد هجوم و اهانت قرار گرفتند .

منبر ، تفسیر ، فهم روایات مشکل و همه شیعیان ، مدیون علامه مجلسی هستند .

«برون» می‌خواست علامه مجلسی را تخریب نماید ، تفسیر ، منبر ، محراب و شیعه را از بین ببرد ، بعضی از روشنفکران ایرانی ، به تبع از پروفسور انگلیسی حملات خود را علیه علامه مجلسی شروع کردند . کتاب‌های علامه مجلسی را مسخره می‌کردند . اما پروردگار در قرآن می‌فرماید :

« إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا » ⁽²⁾

من مدافع انسان‌های با ایمان هستم ، هنوز کتاب‌های علامه مجلسی در میان کتب علوم اسلامی مشهور و معروف می‌باشد.

فرزند مرحوم حاج شیخ عباس قمی ، صاحب «مفاتیح الجنان » حکایتی از پدر خود نقل می‌کند . ما طلبه‌ها شیخ عباس را به مفاتیح نمی‌شناسیم ، مرحوم محدث قمی صاحب کتاب‌های بسیار با عظمت «سفینة البحار » ، «فوائد الرضویة » ، «الکنی و الالقاب » ، «تحفة الاحباب » و «منازل الاخرة » می‌باشد ، ما ایشان را به عنوان یک حدیث شناس می‌شناسیم ، شاید نوشتن مفاتیح ، برای شیخ عباس قمی بیشتر از چهار ماه طول نکشیده باشد ، ولی نوشتن «سفینة البحار » بیست سال طول کشید .

فرزند ایشان یکی از منبری‌های خوب تهران بود ، بنده با ایشان بیش از ده سال همسایۀ بودم ، مطالب بسیاری را از ایشان شنیدم ، از جمله می‌فرمودند : به خاطر اینکه پسر شیخ عباس قمی بودم ، از جوانی منبری شدم . کم و بیش معارف اسلامی و روایات را می‌شناختم . به تبع پدرم نیز مورد احترام بودم . ⁽¹⁾بعضی انسان‌ها شخصیت ندارند ، شخصیت آنها تبعی است ، اگر آن منبع قطع شود ، دیگر ارزشی ندارد . از این نوع شخصیت‌های تبعی در همه دنیا وجود دارد.

بسیاری از ظلم‌هایی که بر ملت‌ها و کشورها می‌شود ، به علت همین شخصیت‌های تبعی است ، به سبب این شخصیت تبعی متکبّر شده و مرتکب هر فعلی می‌شوند .

از ترس پشتیبان آن فرد ، کسی جرأت مخالفت ندارد . می‌ترسند که مبادا این شخصیت تبعی ، آنها را از کار برکنار کند . بعضی‌ها نیز حاضر می‌باشند دین خود را به این شخصیت‌های تبعی بفروشند و آخرت خود را بر باد بدهند . بسیاری از آنها روز قیامت آمرزیده نمی‌شوند .

ایشان فرمودند : پدرم بیست سال در مشهد زندگی می‌کرد ، مریدان وی به خاطر علاقه به پدرم و اینکه می‌دانستند من هم باسواد هستم ، در مشهد مرا ده شب به منبر دعوت کردند . شیخ عباس فرمودند : روزی آمدم خدمت آیت الله العظمی

حاج شیخ حسین قمی ، گفتم : دیشب خواب دیدم ظرف نجاستی در مقابل من است و دارم می‌خورم ، تعبیر آن چیست ؟ آیت الله العظمی قمی فرمودند : شیخ عباس ، به علت کهولت سن ، ممکن است بر منبر ، روایتی را کم و زیاد بخوانی یا دروغی به اهل بیت بسته بشود ، از این به بعد با خود کتاب ببر و از روی کتاب بخوان .

بعضی از افراد پشت بلندگوها علیه اهل بیت علیهم السلام به خیال خودشان به تعریف از اهل بیت ، حرفهایی می‌زنند و شعرهایی می‌خوانند که از یک میلیون ظرف نجاستی که شیخ عباس خواب دید ، نجس‌تر می‌باشد . روزه ماه رمضان هم باطل می‌شود .

شرک به پروردگار [1]

⁽¹⁾ شخصی به عنوان عرفان جزوه‌ای دارد ، جزوه‌اش را برای من آوردند ، به عنوان اظهار ارادت به اهل بیت علیهم السلام چنین نوشته است .

آری آری من ذوالجناح اللهی‌ام

یعنی آن چیزی که امام حسین علیه السلام سوار بر آن بود ، نمونۀ الله است ، آیا کفر از این بالاتر ؟ توهین به پروردگار از این بالاتر ؟

یا می‌گویند من زینب اللهی‌ام ، عباس اللهی‌ام ، پس این زیارت‌ها کاذب است ، «أشهد أنّک أطعت الله ورسوله و أمیرالمؤمنین عبدت الله مخلصاً » همه ارزش انسان‌ها به این است که بنده خدا هستید ، بعد شما می‌گویید زینب خدا است ؟

دین خدا را به کجا می‌برید ؟ اگر تو ذوالجناح اللهی هستی ، با آن گاوپرست هندی چه فرقی می‌کنی ؟ او می‌گوید : گاو خدا است ، تو می‌گویی ذوالجناح خدا است ، پس تو با فرعون پرست‌ها چه فرقی می‌کنی ؟ او می‌گوید : فرعون ربّ اعلای من است ، تو می‌گویی زینب و حسین الله من است ، فرق تو با فرعونیان چه

می‌باشد ؟ چرا توحید را مورد حمله قرار دادی ؟ ما با این اشعار به دست بیگانه بهانه می‌دهیم .

خواب فرزند شیخ عباس قمی

ایشان فرمودند : کنار حرم حضرت رضا علیه السلام به عنوان پسر حاج شیخ عباس قمی منبر می‌رفتم . شب سوم از یکی از کتاب‌های پدرم روایتی را نقل کردم ، به مردم گفتم : برداشت پدرم از مجلسی بهتر می‌باشد .

منبر تمام شد ، به خانه‌ای که صاحب خانه مرا برای منبر دعوت کرده بود ، آمدم ، شب در عالم رؤیا به محضر مبارک پدرم رسیدم ، فرمود : فرزندم بسیار از دستت نگران هستم ، مجلسی را آزار دادی ، امشب بر منبر به مجلسی توهین و بی‌احترامی شد ، برو رضایت مجلسی را به دست بیاور ، مجلسی از بندگان ویژۀ خدا است .

ایشان می‌گوید : بیدار شدم ، صبح شد ، به صاحبخانه گفتم : با عرض معذرت ، نمی‌توانم در این محل بمانم ، یک نفر دیگر را دعوت کنید ، به اصفهان آمدم سه شب تا شب جمعه ، کنار قبر علامه مجلسی گریه کردم و از او عذرخواهی کردم ، شب جمعه پدرم را در خواب دیدم ، گفت : خدا تو را بخشید .

چهار شجره طیبه در باب تواضع

اشاره

این روایت را ایشان نقل می‌کند . روایت عجیبی است .

«قال الصادق علیه السلام التواضع مزرعة الخشوع ، والخضوع ، والخشیة والحیا » ⁽¹⁾در مزرعه تواضع ، چهار شجرۀ طیّبه روئیده می‌شود.

1- خشوع

⁽¹⁾اولین شجرۀ طیبه خشوع می‌باشد ؛ یعنی آن حالت ظاهری و باطنی در عبادات است ، هنگامی که مشغول نماز هستم ، تا آخر نماز ، ادب را نسبت به پروردگار رعایت کنم ، در نماز با انگشتر و تسبیح بازی نمی‌کنم ، دلم در نماز به هر جا نمی‌رود .

2- خضوع

⁽²⁾«والخضوع » کبر در وجود من نمی‌باشد ، سینۀ خود را سپر نمی‌کنم .

3- خشیت

⁽³⁾عظمت‌شناسی از تواضع به وجود می‌آید ؛ زیرا وقتی من در مقابل حق می‌باشم ، پروردگار حقایق را به جانب من جاری می‌کند ، شناخت خود را به من نشان می‌دهد ، در این صورت حالت خشیت برای من به وجود می‌آید .

4- حیا

⁽⁴⁾«والحیاء » شجرۀ چهارم تواضع ، حیا از خدا و خلق خدا است . در خلوت شرم می‌کنم گناه و بی‌ادبی بکنم ، همۀ این موارد ، میوۀ تواضع است . نکات عجیبی در آیات قرآن ، در این زمینه وجود دارد ، اگر انسان لغت‌شناس و اصطلاح‌شناس باشد ، مسائل عجیبی در این آیات به دست می‌آورد.

تواضع امیر المؤمنین علیه السلام

حاکم مملکت ، به جانب کوفه می‌آید ، کسی همراه او نیست ، تنها است ، بیشتر

عمر خود را در مدینه سپری کرده بود ، مردم کوفه او را نمی‌شناسند ، اما اسم او را شنیده بودند ، خلیفه علی بن أبی طالب علیه السلام است ، در بیابان بار یک مسیحی از روی قاطر به زمین افتاد ، این بار برای امیر المؤمنین علیه السلام سنگین نبوده است ، علی علیه السلام تکلیف الهی که از آسمان‌ها ، زمین و کوهها سنگین‌تر می‌باشد ، حمل می‌کند ،

« إِنّٰا عَرَضْنَا الْأَمٰانَةَ عَلَی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبٰالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا وَ حَمَلَهَا الْإِنْسٰانُ » ⁽¹⁾

بار امانت مرا ، علی علیه السلام به دوش می‌کشد .

هنگامی که چشم ایشان درد می‌کرد ، گرسنه و تشنه بود ، در خیبر را از جا در آورد ، شخصی به او گفت : خیلی نیرومند هستید ، فرمود : این نیرو الهی می‌باشد .

قوت جبریل از مطبخ نبود بود از دیدار خلّاق وجود ⁽²⁾

بار مسیحی را بلند کرد و روی قاطر گذاشت . انسان باید به دیگران کمک کند ، مسیحی گفت : آقا چه کاره هستید ، علی علیه السلام جواب داد ، «عبد من عباد الله » با هم آمدند تا به دوراهی رسیدند ، امیرالمؤمنین چند قدمی مسیحی را همراهی کردند ، مسیحی پرسید مگر راه شما کوفه نیست ؟ فرمود : من شاگرد پیغمبر صلی الله علیه و آله هستم ، ایشان فرموده است وقتی که با رفیق خود همسفر می‌شوید ، هنگام خداحافظی دو سه قدم او را مشایعت کنید .

میسر نگردد به کس این سعادت به کعبه ولادت ، به مسجد شهادت

شخص مسیحی از ایشان پرسید : نام شما چیست ؟ اول ایشان امتناع کرد ، آن مرد اصرار کرد ، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود : علی بن ابی طالب هستم ، علی بار مرا بلند کرد ؟! ایشان فرمودند : علی بار همه را بر می‌دارد ، درد دردندان را علی دوا می‌کند ، اما بار علی بر دوش هیچ کس نمی‌باشد .

بعد آن مسیحی توسط علی بن ابی طالب علیه السلام مسلمان شد . ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

16 شگفتی در خلقت انسان

اشاره

صورتگری مخلوقات در عالم

16

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

کلمۀ صورتگر به معنای نقاش است ، خداوند متعال این کلمه و مشتقات آن را که «صوّر » و «یصوّر » می‌باشد ، در حقّ خود به کار برده است .

« هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحٰامِ » ⁽¹⁾

خداوند صورت شما را در رحم‌ها، نقاشی می‌کند ،

« فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ » ⁽²⁾

زیبا نقّاشی می‌کند ، از دیدگاه پروردگار ، هیچ نقشی را در این عالم زشت نقاشی نکرده است ، تمام موجوداتِ را زیبا نقاشی کرده است . البته انسان مسألۀ خوشگلی و زشتی را اعتبار کرده است .

زیبایی در خلقت موجودات

پروردگار فعل ، کار و صنعت خود را در تمام عالم هستی زیبا می‌داند . خداوند به این معنا در قرآن اشاره می‌کند:

« الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ » ⁽³⁾

«کُلِّ شَیْ‌ءٍ » ؛ یعنی همۀ موجودات ، بدون استثناء ، زیبا و آراسته آفریده شده‌اند ، علت آن این است که در خود نقاش غیر از زیبایی وجود ندارد . در نقّاش انحراف در علم ، تدبیر ، طرح ، نقشه ، وجود ندارد ، نقص در قلم ، وجود ندارد .

وجود مقدس پروردگار زیبای بی‌نهایت است و از زیبای بی‌نهایت ، غیر از زیبایی صادر نمی‌شود . در آنجا زشتی و نازیبایی وجود ندارد .

جهان چون زلف و خطّ و خال و ابروست که هر چیزی به جای خویش نیکوست ⁽¹⁾

آنکه هفت اقلیم عالم را نهاد هر کسی را هر چه لایق بود داد ⁽²⁾

ابلهی دید اشتری به چرا گفت نقشت همه کژست چرا ؟ ⁽³⁾

هنگامی که با دید محدود خود ، شتر را دید ، به نظر او تناسبی در اندام شتر وجود ندارد ، بلندی قدّ ، بزرگی شکم و طولانی بودن گردن ، او را زشت کرده است . از دید پروردگار شتر را مشاهده کنید ، می‌بینید که اسم او را در قرآن کریم آورده است ، خداوند می‌فرماید :

« وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغٰالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهٰا » ⁽⁴⁾

نام حیوانات را ذکر کرده است ؛ زیرا از دیدگاه او همۀ حیوانات زیبا نقّاشی شده‌اند.

یا در سورۀ مبارکۀ غاشیه ، می‌فرماید :

« أَ فَلاٰ یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ » ⁽⁵⁾

نظر در اصطلاح قرآن نگاه کردن با چشم و عقل می‌باشد . اگر عقل چشم را همراهی نکند ، نگاه کردن ، ابلهانه می‌شود .

نگاه متفکرانه به خلقت انسان

أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ أَنْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ » ⁽¹⁾

«فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ مِمَّ خُلِقَ » ⁽²⁾

نمی‌فرماید : با چشم، خود را نگاه کنید ، با نگاه عقل و تحقیق خلقت خود را مشاهده کنید ، که چه عناصری در خلقت انسان به کار گرفته شده است .

از سفرۀ پهناور جهان چه چیزهایی را جمع آوری کرده است و با همدیگر ترکیب کرده‌اند ؟ تناسب ، نظم و وزن در ترکیب انسان لحاظ شده است ، تا یک نطفه به وجود بیاید ، با نگاه چشم نمی‌توان این ترکیب را مشاهده کرد ، چشمی لازم دارد که به عقل ، میکرسکوپ ، علم طب و کتاب‌های فیزیولوژی ترکیب شود ، تا اندکی از فعل خدا در خلقت انسان روشن شود ؛ زیرا فهم ظواهر آسان است ، اما فهم حقایق باطنی بسیار مشکل می‌باشد ، لذا خداوند در قرآن مجید می‌فرماید : بعضی از انسان‌ها به تو مراجعه می‌کنند و از خلقت روح می‌پرسند ،

« یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ » ⁽³⁾

به آنها جواب بدهید:

« قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی »

روح به امر پروردگار به وجود آمده است ، ⁽⁴⁾اما در مورد ماهیت ، ذات ، دستگاه و حقیقت آن هیچ گونه توضیحی نمی‌دهد .

دانش اندک برای انسانها

بعد از آن خداوند در قرآن می‌فرماید : در چنین اموری خود را خسته نکنید ؛ زیرا

چیزی نصیب شما نمی‌شود:

« وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً »

من به شما انسان‌ها ، اندکی از علم را داده‌ام . البته این علم اندک نزد یک نفر نمی‌باشد و بین گذشتگان و آیندگان تقسیم شده است . مگر کسانی که دارای ظرفیت ویژه‌ای می‌باشند ، آن افراد از این آیه استثنا هستند ؛ یعنی جزو:

« وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً »

نمی‌باشند ، به تعبیر قرآن آنها دارای خیر کثیر می‌باشند:

« وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً » ⁽¹⁾

و این خیر نزد همه نیست ، با ریاضت به دست نمی‌آید:

« ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ » ⁽²⁾

از دانش این بزرگواران تعبیر به این آیه می‌کند:

« وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ » ⁽³⁾

ما را «راسخون فی العلم » ⁽⁴⁾نمی‌گویند ، اساتید دانشگاه‌ها و اطبای جهان را راسخون فی العلم نمی‌گوید ، چرا ؟ زیرا علم آنها دائم در تغییر و تحوّل است ، علم ثابت و راسخ نیست ، امروز می‌گویند این دارو برای بیماران ضرری ندارد ، روز بعد می‌گویند این دارو را از همۀ داروخانه‌های جهان جمع آوری نمایید .

« مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ » ⁽⁵⁾

هر کس ابلهانه وارد هر کاری شود ، گرفتار می‌شود ، وسوسه برای او به وجود می‌آید ، دچار تردید و شک می‌شود ، حکیم می‌فرماید :

ابلهی دید اشتری به چرا

در من هیچ عیب و نقصی نیست ، نقاش من زیبای مطلق است ، نقاش من

« أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ » ⁽¹⁾

می‌باشد و هیچ عیب ، نقص و انحرافی در او نمی‌باشد که نازیبایی در نقش پیدا شود ، اگر تو بخواهی مرا نگاه کنی ، از ابلهی بیرون بیا ، متفکرانه به قرآن نگاه کن:

« أَ فَلاٰ یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ » ⁽²⁾

شتر ، نشانۀ وجود من در عالم هستی است ، اگر عالم خدا نداشت ، شتری به این صورت به وجود نمی‌آمد ، شتر نشانۀ من است ، به عالم خردمندانه نگاه کن ، اما بدانید که دانش شما قلیل است .

اعطای دانش مطابق با ظرفیت انسان ها

دانش عده‌ای که نقاشی و ظرفیت ویژه دارند کثیر است ، که به آنها عنایت شده است ،

« وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً » ⁽³⁾

و در جای دیگر می‌فرماید :

« وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ » ⁽⁴⁾

به او دانش کثیر عطا کردم ، چنین افرادی الراسخون فی العلم هستند ؛ یعنی علمشان از من گرفته شده است ، در آن علم تغییری ایجاد نمی‌شود . ولی همین دانش کثیر ، به قول فلاسفه مقول به تشکیک است ، علوم کثیر با کثیر فرق می‌کند ، از جهت ماهیت فرق نمی‌کند ولی عنصراً از نظر گستردگی فرق می‌کند ، مانند نور ،

که شعلۀ سر کبریت نور است ، لامپ کوچک نور است ، و لامپ بزرگ هم نور است ، ولی مقوله به تشکیک است و با هم تفاوت دارند ، حکمت یکسان به همه عنایت نشده است ، برابر با ظرفیت‌ها عنایت شده است .

خداوند متعال چه کسانی را معلم و راهنمای شما قرار داده تا شما را هدایت کنند . خیلی از انسان‌ها ادعای معلّمی دارند و این مدعیان هم انسان‌های زیادی را شاگرد خود کردند و آن انسان‌ها بی‌تحقیق ادعای آنها را قبول کردند و از آن‌ها درس گرفتند و در برابر درس آنها زندگی کردند و مردند و به جهنّم رفتند .

معلم‌های شما چه کسانی هستند ؟ متواضع‌ترین انسان‌های تاریخ انبیا و ائمه بودند .

تواضع موسی بن عمران

یک مورد تواضع موسی بن عمران علیه السلام است ، به نبوّت مبعوث شده است ، خداوند در قرآن می‌فرماید : از میان انسان‌ها او را برای صحبت مستقیم انتخاب کردم که بین من و او واسطه‌ای نباشد ،

« کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً » ⁽¹⁾

دانش موسی بن عمران نور ، رحمت و هدایت است ، این سه کلمه دربارۀ علم حضرت موسی علیه السلام در قرآن مجید است . او دارای علم کثیر و فراوان است ، به وجود مقدّس پروردگار یک روز عرض کرد ، امروز در کرۀ زمین ، عالم‌تر از من هم وجود دارد ، خدا به او فرمود : بله .

گفت : خدایا مرا به جانب آن عالم راهنمایی کن ، تا شاگردی او کنم . وقتی پروردگار به سؤال پیغمبر اولی العزم خود جواب می‌دهد که عالمتر از تو وجود دارد ، نمی‌گوید : برای چه عالم‌تر از من وجود دارد ، آن علم را به من می‌دادی !

خداوند نشانی آن عالم را داد که منطقۀ زندگی آن عالم جایی به نام «مجمع البحرین » است ، نشانی آن عالم این است ، وقتی کنار آب غذا می‌خورید ، ماهی پختۀ سفره شما در آب می‌افتد و زنده می‌شود ، آن ماهی را دنبال کن تا به آن عالم برسی ، مرده در آنجا زنده می‌شود ، تا این حد عالم برکت دارد . انسانی که قلبش مرده باشد ، عقلش نیز مرده است ، حیات انسان به علم ، دانایی و معرفت بستگی دارد .

غروب شب احیا ، علمای بزرگ منطقۀ شهر ری خدمت شیخ صدوق آمدند و گفتند : آقا امشب ، شب قدر است ، ما روحانیون خدمت شما رسیدیم که از شما بپرسیم ، چه عملی برای ما بالاترین عمل است ؟ ایشان فرمودند : مذاکرات علمی .

اگر جامعه فهمیده باشد ، شیطانی بر آن جامعه مسلط نمی‌شود ، عدالت و قانون اجرا می‌شود ، دست آن جامعه به سوی غرب دراز نمی‌باشد ، و آن جامعه برای همیشه زنده است .

ماهی در آب افتاد ، معلوم شد جای آن عالم در آنجا است ، موسی علیه السلام در اولین برخورد با آن عالم گفت : می‌خواهم خدمت شما باشم ، عالم به موسی بن عمران علیه السلام فرمود : دانش من خیلی سنگین است ، تو طاقت آن را نداری ،

« لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً » ⁽¹⁾

تحمّل و طاقت دانش مرا نداری ، موسی گفت : من دوست دارم همراه تو باشم ، و از دانش تو استفاده کنم . خدا در قرآن مجید می‌فرماید : آن عالم گوشه‌ای از علم خود را به کار برد ، موسی طاقت نیاورد ، گریبان او را گرفت ، موسی گفت : چرا این کار را کردی ؟ عالم گفت : در اولین ارتباط ، به شما گفتم « لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً » این عمل سه مرتبه تکرار شد و هر سه بار موسی طاقت نیاورد . چرا خداوند این دانش گسترده را به ما نمی‌دهد ؟ زیرا ظرفیت آن را نداریم . اگر اسرار بعضی از امور را به ما

برسانند ، کافر می‌شویم و تحمل نمی‌کنیم ، هنگامی که آن عالم در مرتبه سوم علم خود را به اجرا در آورد ، موسی علیه السلام بسیار عصبانی شد ، عالم به او گفت : عصبانی نشو ،

« هٰذٰا فِرٰاقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ » ⁽¹⁾

این نقطه ، نقطۀ جدایی من با تو می‌باشد ، تو تحمل دانش من را نداری ، ما باید خداحافظی کنیم ، ⁽²⁾کنار دریای مدیترانه که وصل به همه اقیانوس‌های جهان است ، موسی علیه السلام و آن مرد عالم کنار همین دریای مدیترانه برای خداحافظی می‌ایستند .

علم پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام

گنجشکی مقابل آن دو آمد ، و نزدیک آب آمد تا جایی که نوک این پرنده کوچک به آب برسد ، با نوک خود یک قطره آب برداشت و کمی پرواز کرد ، بعد نوک خود را تکان داد و قطره آب روی آب افتاد ، پرنده رفت ، جبرئیل نازل شد ، به موسی علیه السلام گفت : این چه چیزی بوده است ؟ موسی گفت : نمی‌دانم . به آن مرد عالم گفت ، این چه چیزی بوده است ؟ آن عالم گفت : نمی‌دانم . معلوم می‌شود علم آن مرد عالم ، اندازه‌ای خاص داشته است ، باز علم خداوند در جای دیگر می‌باشد . تا به پروردگار برسد ، گفت : ای مرد عالم و ای موسی ، خدا مرا فرستاده تا به شما بگویم ، این دریا و این قطره را دیدید ، دو نفر ، در آینده می‌آیند ، یکی از آنها آخرین پیامبر است و دیگری جانشین و وصیّ او است ، علم شما دو نفر ، به اندازه این قطره است و علم آن دو به اندازه این دریا است ، ⁽³⁾« وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ » ⁽⁴⁾

بالاتر از هر عالمی ، عالم دیگر بالاتر است .

متوجه شدید که خداوند شما را در این دنیا و در جریان زندگی ، درِ کدام خانه فرستاده است ؟ چه معلّمی را در راه شما قرار گذاشت ، اگر در طول عمر خود شکر خدا کنید که خدا شما را با علی علیه السلام آشنا کرده ، آیا شکر خدا را به جا آورده‌اید ؟ خیر . شکر باید به تناسب نعمت باشد ، کدام شکر هم وزن وجود علی علیه السلام است ؟

اولین مجرم از نوعِ ما ، قابیل است

« وَ امْتٰازُوا الْیَوْمَ أَیُّهَا الْمُجْرِمُونَ » ⁽¹⁾

که برادر خود را کشت ، تا آخرین مجرم که معلوم نیست که چه کسی می‌باشد ، اگر امیرالمؤمنین وسط محشر بیاید و بگوید خدایا با چقدر عمل من حاضر هستی ، کلّ این مجرمین را به بهشت بفرستی ، که من آن عمل را ارائه کنم ، زیرا این افراد دارای چنین اخلاقی هستند.

موسی بن جعفر علیه السلام در اوج سختی زندان بغداد ، چند شب مانده به شهادت ایشان ، گفت : خدایا خمسِ اعمال دورۀ عمرم را ، بردار و جزای آن خمس را آمرزش گناهان وابستگان به ما قرار بده ،

با کریمان کارها دشوار نیست

سؤالی از روز قیامت

شخصی به مسجد آمد ، گفت :

«یا رسول الله من یحاسب الخلق یوم القیامة »

حساب و پرونده ما در قیامت دست کیست ؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود ، الله ، عرب خندید و رفت . پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : چرا خندیدی ؟ گفت : برای اینکه

«الکریمُ اذا قدر عفا » ⁽²⁾

خداوند کریم است ، کریم در اوج قدرت گذشت می‌کند .

یک رکعت نماز علی علیه السلام می‌تواند تمام گناهان مردم را ببخشد .

چه شکری هم وزن علی است ؟ اول باید وزن علی را به دست آورد ، بعد ببینیم آیا این نعمت قابل شکر است ؟

امام حسین علیه السلام می‌فرماید : ای خدا ! اگر عمر روزگار را به من بدهی و من در تمام عمر خود غیر از شکر تو هیچ کاری نکنم ، از عهدۀ شکر یک نعمت تو ، که پدرم علی علیه السلام است ، بر نمی‌آیم . منتظر شکرِ من نباش . نمی‌توانم شاکر باشم . ⁽¹⁾

در سرم نیست جز هوای علی

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

17 عظمت خلقت انسان

اشاره

زیبایی در خلقت موجودات

17

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

خداوند در قرآن مجید خود را تصویر کننده معرفی می‌کند . به خاطر اینکه خداوند ، جامع همۀ صفات کمال است و هیچ عیب و نقصی در پیشگاه او وجود ندارد ، هر نقشی که برای موجودات قرار می‌دهد زیبا و کامل است . در قرآن کریم خلقت و آفرینش همۀ آفریده‌ها را زیبا می‌داند .

« الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ » ⁽¹⁾

اگر در نقّاش عیب و نقص باشد ، نقش او کامل نخواهد بود .

حضرت حقّ دارای دو نوع نقّاشی است ، بنابراین باید ، دارای دو صفحه باشد ، که هر کدام از این دو نوع نقاشی را بر صفحۀ معیّن خود نقّاشی کند . یک صفحه نقّاشی حضرت حق ، پردۀ تکوین و طبیعت است ، خداوند بر پردۀ تکوین و طبیعت ، میلیاردها نقش زده است ، گاهی در قرآن مجید گوشه‌ای از این نقّاشی را تعبیر به زینت می‌کند .

« إِنّٰا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِزِینَةٍ الْکَوٰاکِبِ » ⁽²⁾

این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار ⁽³⁾

شعر از حکیم و عارف معروف ، شیخ اجل سعدی شیرازی است . در و دیوار وجود ؛ یعنی عالم طبیعت و تکوین است . اگر انسانِ اهل اندیشه در نقش‌های این نقّاشی نیست ، خود او یک نقش مرده‌ای بر این دیوار است .

کسانی که با دید پروردگار ، به عالم نگاه می‌کنند ، در هیچ گوشه‌ای از گوشه‌های جهان و روی این پرده ، نقش نازیبا نمی‌بینند ، باز شیخ اجل سعدی می‌سراید :

به جهان خرّم از آنم که جهان خرّم از اوست عاشقم بر همه عالم ،که همه عالم از اوست 1

این همان معنای آیۀ شریفه:

« الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ »

است . کور که نمی‌تواند نقش‌های زیبا را مشاهده کند ، وقتی جاهل به عالم نگاه می‌کند ، به نظر آنها عالم هستی کج و نازیبا می‌باشد ، در باطن او چون و چرا پیدا می‌شود ، چرا این موجود را خلق کرده است ؟ چرا خداوند مرا خلق کرده است ؟ عالم برای چه به وجود آمد ؟

زیرا انسان عاشق نازیبایی نمی‌شود ، وقتی انسان زشتی را می‌بیند ، به آن نفرت پیدا می‌کند . جای بحث تبرّی کجا است ؟ در قرآن می‌فرماید : از دشمنان دین خدا متنفر باشید ، جایگاه نفرت از دشمنان حقّ ، جایگاه درستی است ولی به ما نگفتند که از قیافه دشمنان متنفّر باشید ، قیافه دشمنان جزو « أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ » است ، به ما گفتند از روش و اخلاق دشمنان متنفّر باشید ، والاّ وجود ظاهری دشمنان در پردۀ تکوین ، زیبا و نیکو است .

«ان الله لاینظر الی صورکم» 2خدا به نقش ظاهر شما کاری ندارد ، در این زمینه نفرت مخصوص هیولای خطرناک باطن دشمنان است .

حکایت عارف و تماشای فیلم

عارفی در یکی از شهرهای ایران زندگی می‌کند ، ایشان می‌فرمودند : در جلسه‌ای شاد و بانشاط که به صرف ناهار دعوت بودیم ، دو سه نفر از میهمانان که برای اولین مرتبه آنها را می‌دیدم ، به من علاقمند شدند ، و می‌گفتند انسان خوش اخلاقی و خوش برخوردی است ، از راه ، مسلک و اعتقاد من ، خبری نداشتند ؟ فقط وقتی میهمانی تمام شد ، آن عارف می‌گوید : میهمان‌ها مرا دعوت کردند که ناهار منزل آنها بروم ، آن عارف می‌گوید : بعد از صرف ناهار به من گفتند : آیا حاضر هستید با هم یک فیلم تماشا کنیم ؟ گفتم اختیار با شما است . من خبر نداشتم چه فیلمی می‌خواهند بگذارند ، یک فیلم خارجی بسیار زشت ، پر از فساد و گناه را دیدم ، بعد از اینکه مقداری از فیلم را دیدم به گوشه سالن پذیرایی آمدم ، و شروع به گریه کردم . تلویزیون را خاموش کردند . آب جوش و آب قند آوردند ، از من سؤال کردند فیلم بد بوده است ؟ گفتم : نه ، مردان و زنانی که در این فیلم دیدم ، بسیار زیبا بوده‌اند ، و پروردگار من ،

« أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ »

می‌باشد ، اینکه مثل مادر داغدیده گریه می‌کنم ، به خاطر این است که اینها چرا باطن خودشان را مطابق با نقش زیبای ظاهر نقّاشی نکرده‌اند ؟ دلم برای افرادی که در فضای « أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ » قرار دارند ، سوخت که چرا این خواهران و برادران من ، به طرف جهنّم رفتند . و بعد هم برای شما ناراحت شدم که با بودن کسانی که باطنشان ،

« أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ »

است ، چرا شما گناهکاران را انتخاب کرده‌اید ؟

بعد به آنها گفتم من انسان‌هایی را می‌شناسم که شما باید آنها را انتخاب می‌کردید اما نمی‌گویم چه کسانی هستند ؟ اگر اجازه بدهید من یک فیلم ویدئویی دارم ، اگر شما ببینید لذت می‌برید .

عارف گفت : اتفاقا فیلمی که من داشتم ، سخنرانی روز اربعین بود ، و در آن جلسه شما منبر رفته بودید ، از اول تا آخر فیلم سخن از آتش جهنم بود ؛ یعنی هر کس این فیلم را نگاه می‌کرد ، نمی‌توانست دست از حضرت ابی عبدالله الحسین علیه السلام و پیغمبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام بردارد ، زن و مرد آنها از گریه داشتند خودشان را هلاک می‌کردند ، بعد گفتم شما اهل بیت علیهم السلام و قرآن را که خدا تمام هنر نقاشی‌اش را در آن به کار گرفته ، رها کرده‌اید و نقاشی روی استخوان و پوست را نگاه می‌کنید . شما زیبایی پوست و جمجمه را با هنر کامل نقاشی حقّ که علی علیه السلام می‌باشد معامله می‌کنید ؟ آن عارف می‌گوید: از جای خود بلند شدم . جلویم را گرفتند . ما از این فیلمی که برای تو گذاشتیم ، بیشتر از پنجاه عدد داریم ، شما این فیلم اربعین را برای ما بگذار ، این پنجاه فیلم را آتش بزنید ، ما را ادب کردید ، امروز معنای زیبایی را فهمیدیم .

اگر خداوند پردۀ زیبای این افراد را کنار بزند و باطنشان را نشان بدهد ، شما تا روز قیامت از دیدن باطن زشت این افراد فراری خواهید شد .

علم و دانش امامان

اعتقاد ما این است که امامان ما در علم کامل بودند و الاّ به امامت انتخاب نمی‌شدند . و ما بر این عقیده هستیم که خداوند متعال به امامان ما ، توان‌های معنوی داده که به دیگران عنایت نفرموده است .

جوان شیعه‌ای خدمت موسی بن جعفر علیه السلام آمد ، گفت : یابن رسول الله ، فرهنگ خانواده من خلاف فرهنگ شما است ، آنها یک مکتب دیگری داشتند ، شما را امام

نمی‌دانستند ، دیگران را امام می‌دانستند ، قائل به امامت امیرالمؤمنین علیه السلام نبودند ، من راه شما را انتخاب کردم ، پدرم مرده است ، دلم برای او می‌سوزد ، یک نفر می‌گوید : من هزار دینار از پدرت طلب داشتم ، وضع خوبی هم ندارم ، طلب ما را بدهید ، من نوشته‌ها و دفترهای پدرم را دیدم که از چه کسی طلبکار است و به چه کسی بدهکار می‌باشد ، نام این آقا نیست ، من هم ناراحت هستم ، چه کار کنم ؟ دلم می‌خواهد اگر پدرم اهل عذاب است ، عذاب خوردن مال مردم گردنش نباشد ، موسی بن جعفر علیه السلام فرمودند : مانعی ندارد ، نیمه شب به قبرستان بقیع برو ، این جملات را بخوان ، پدر خود را می‌بینی ، از او سؤال کن ، که فلانی از تو طلب دارد یا ندارد ، اگر گفت : طلب ندارد ، طلبکار دروغ می‌گوید ، اگر گفت طلب دارد ، طلبکار راست می‌گوید ، از اصل مال پدر طلب او را ادا کن ؛ زیرا دین ، قبل از تقسیم ارث باید جدا بشود .

ادای دیْن [1]

⁽¹⁾ دیْن چیست ؟ مالی که میّت به مردم بدهکار است . اگر زکات بدهکار است ، صد هکتار زمین داشته ، سی سال گندم ، جو و کشمش این زمین را خورده ، حقّ خدا را نداده ، قبل از تقسیم ارث باید زکات مال خود را بدهد ، قبل از مرگ ، باید حجّ واجب انجام می‌داد ، قبل از تقسیم ارث باید پول حج را کنار بگذارند ، خمس بدهکار است ، شصت سال است پول در آورده ، باید ورثه خمس اموال میت را بپردازند ، وقتی دین را ادا کردند ، ورثه می‌توانند از دو سوم مال استفاده نمایند .

وارد شدن ظاهر در باطن در قیامت

جوان رفت ، جملاتی که از موسی بن جعفر علیه السلام یاد گرفته بود ، خواند . یک مرتبه در آن تاریکی قبرستان بقیع ، هیولای سیاهی را دید ، که شبیه هیچ حیوانی

نمی‌باشد ، شکل خاصی داشت . جوان وحشت کرد ، هیولا گفت : وحشت نکن ، من پدرت هستم ، به امر موسی بن جعفر علیه السلام مرا با تو روبه رو کردند ، من که همه چیزم را باختم ، چون راه من غلط و منحرف بود ، اما طلبکار راست می‌گوید ، خدمت موسی بن جعفر علیه السلام آمد ، گفت : پدرم این شکلی نبود ، خیلی بی‌ریخت بود ، به هیچ حیوانی شبیه نبود .

جوان عزیز خداوند در قرآن می‌فرماید :

« یَوْمَ تُبْلَی السَّرٰائِرُ » ⁽¹⁾

در قیامت باطن را در ظاهر وارد می‌کنیم ، هر کسی به شکل باطن خود محشور می‌شود .

سؤال ابراهیم علیه السلام از ملک الموت

روایت قوی‌تر و مستندتر ، روایتی است که وجود مبارک مرحوم فیض کاشانی در دو کتاب باعظمت «وافی» ، و «شافی » نقل می‌کند .

ابراهیم قهرمان توحید ، پدر همۀ انبیای بعد از خود ، جدّ پیغمبر و ائمه طاهرین ، انسانی که قرآن بسیار به او بها داده است ، روزی نشسته بود ، ملک الموت را دید ، به او گفت : مرگ من فرا رسیده است ، گفت : نه ؛ زیرا هنگامی که ملک الموت بیاید کار تمام است ، و همه چیز باطل می‌شود ،

« تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبٰابُ » ⁽²⁾

تمام پیوندهای او قطع می‌شود .

گفت : هنوز مهلت داری در دنیا بمانی . ابراهیم علیه السلام فرمود : برای چه آمدی ؟ ملک الموت گفت : برای دیدن تو آمدم . ابراهیم علیه السلام فرمود : آیا با قیافه اصلی بالای سر محتضر می‌آیی و جانش را می‌گیری ، گفت : نه ، بر سر خوبان عالم به یک شکل

می‌روم و بر سر بدان حرفه‌ای هم به شکل دیگر می‌روم ، امام صادق می‌فرماید :

ابراهیم به او گفت : شکلی که بالای سر خوبان می‌آیی ، به من نشان بده ، ملک الموت گفت : سرت را برگردان ، تا من به آن شکل در آیم ، ابراهیم به ملک الموت نگاه کرد و بیهوش شد .

ابراهیم فرمود : هیچ ستمکار و گناهکاری نیازی نیست به جهنم برود ، همین قیافه برای گناهکاران کافی است . ⁽¹⁾

شبی مجنون به خلوتگاه ناز

ملک الموت آن قیافه زیبا را از کجا می‌آورد ؟ ملک الموت آینۀ خدا است ، بالای سر مؤمن که می‌رود ، عکس مؤمن روی قیافه ملک الموت می‌افتد ، مؤمن خودش را در ملک الموت می‌بیند و کافر هم خودش را در ملک الموت می‌بیند . ملک الموت یک چهرۀ واقعی دارد ، این دو قیافه مال دو نوع مردم است .

بر پردۀ تکوین ، تمام نقش‌ها زیبا است ، کسانی که با دید خود به نقش‌های ظاهر نگاه می‌کنند ، همه را زیبا می‌بینند .

به جهان خرّم از آنم که خرّم از اوست عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست ⁽²⁾

وقتی انسان با دید قلبی به اطراف خود نگاه کند ، شاد زندگی می‌کند غصّه دار

نمی‌شود ، منظره‌ها او را رنج نمی‌دهد ، وقتی با چشم خدا به عالم نگاه می‌کند .

می‌بیند که کلّ عالم یوسف می‌باشد ، می‌بیند همه عالم خرّم و عالم زیبا است .

به حلاوت بخورم زهر که شاهد ساقی است

غم و شادی برِ عارف چه تفاوت دارد ساقیا باده بده شادی آن کاین غم از اوست ⁽¹⁾

این نقش ظاهر موجودات است .

به دریا بنگرم دریا تو بینم

دریا یک آینه است ، صورت تو در آینه افتاده است ، دریا که چیزی نیست ، این نقش مخصوص نقاش است .

نقش سه تابلو در باطن

نقشِ دوم : نقش روی پردۀ باطن ، شخصیت و انسانیت انسان است . که نقّاش در این مرحله تابلو را جلوی شما قرار می‌دهد ، می‌گوید : من باطنِ تو را مطابق این نقّاشی می‌خواهم ، دیگر خودش نقّاشی نمی‌کند . صورت تو را در رحم نقاشی می‌کند ، چشم و ابرویتان را در پردۀ تکوین نقاشی می‌کند ، لب ، دهن و بینی زیبا را نقاشی می‌کند ، اما نوبت نقش بر پردۀ تشریع که می‌رسد ، یک تابلوی کامل

و جامع ، نقاشی می‌کند و روبه روی شما می‌گذارد و می‌گوید : من باطن ، اخلاق ، حال ، روش و منش شما را با این قیافه می‌خواهم . این را در باطن خود نقاشی کن .

در این زمینه سه تابلو کنار هم چیده شده است ، اولین آنها قرآن است ، دربارۀ قرآن فقط یک کلمه بیان می‌کنم :

«تعلّموا کتابَ الله فانّه أحسن الحدیث» ⁽¹⁾« الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ » ⁽²⁾

در پردۀ تکوین می‌فرماید : همه را زیبا نقاشی کرده‌ام ، ولی به قرآن که می‌رسد می‌فرماید :

«فانّه أحسن الحدیث»

این نقّاشی زیباترین نقاشی من است ، اما چشم دل باید آن را ببیند .

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه » می‌فرماید : خدا قابل دیدن ما بندگان نیست ، نمی‌توانیم خدا را ببینیم ، دیده نمی‌شود ، هیچ چشمی نمی‌تواند او را ببیند ، ولی برای اینکه بتواند او را ببیند ، در قرآن جلوه کرده است .

«فانّه أحسن الحدیث »

قرآن یک تابلو است ، اخلاق ، اقتصاد ، سیاست ، حکومت ، روش و منش خودتان را با فهم این تابلو در باطن نقاشی کنید.

قرآن تابلوی اول است . اما تابلوی دوم ، که باید باطن خود را از روی این تابلو نقاشی کرد:

« لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ » ⁽³⁾

پیغمبر من ، برای شما انسان نیکویی است که اگر زندگی خود را از روی او ، نقّاشی کنید

« لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللّٰهَ کَثِیراً »

امید مثبت و آخرت آباد پیدا می‌کنید و ذاکر لله می‌شوید .

این یک تابلو است . وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام از این تابلو تعریف می‌کند ، همه را با افعل تفضیل تعریف می‌کند ، می‌فرماید : در همه چیز پیغمبر صلی الله علیه و آله بهترین است .

اما تابلوی سوم ، اهل بیت علیهم السلام هستند . اگر خانم‌ها می‌خواهند بهترین زن را در اهل بیت علیهم السلام الگو بگیرند ، «فاطمةُ سیدة نساء العالمین » بهترین زن در تمام زنان عالم فاطمه علیها السلام است .

وقتی پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌خواهد از علی علیه السلام تعریف کند . اول از امام مجتبی علیه السلام تعریف می‌کند ، بعد حضرت أبی عبدالله الحسین را تعریف می‌کند ، دو نفر از زیباترین‌ها هستند ، می‌فرماید :

«الحسن والحسین سیّدا شباب أهل الجنّة » ⁽¹⁾همه اهل جنت شباب هستند ، این دو نفر سرور جوانان اهل بهشت هستند ، سرور جوانان اهل بهشت حسن و حسین من هستند . زیباترین جای آفرینش ، زیباترین جای عالم از نظر عنصری بهشت است ، در قیامت همه چیز زنده است ،

« إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ » ⁽²⁾

بهشت به پروردگار گفت : نمی‌خواهی مرا آرایش کنی ، بهشت که زیباترین جای عنصری و فیزیکی می‌باشد ، گفت : نمی‌خواهی مرا آرایش کنی ؟ خطاب رسید همه وجود تو را به وجود حسن ، حسین و فاطمه آرایش کردم ،

«ألم أزیّنْکِ بالحسن والحسین » ⁽³⁾بعد می‌فرماید :

«وأبوهما أفضل منهما » ⁽⁴⁾

علی از این دو بالاتر است . این هم یک تابلو است .

پروردگار پردۀ شخصیت ما را نقاشی نمی‌کند ، سه تابلو در برابر ما می‌گذارد ، قلم عمل و عقل به دست ما می‌دهد ، می‌فرماید : باطن خود را نقاشی کن .

برخورد عاطفی امیر المؤمنین علیه السلام با میثم

یکی از افرادی که این سه تابلو ، را نقاشی کرده است ، یک خرمافروش بوده است . خرمافروشی برده بود ، یک خانم برای کارهای خانۀ خود این غلام را خریده بود که کارهایش را انجام دهد ، روزی این خانم با غلام خود راه می‌رفت ، امیرالمؤمنین علیه السلام از مقابل می‌آمد .

حضرت علیه السلام رو به غلام کرد ، نامت چیست ؟ جواب داد : سالم ، فرمود نه ، اسم اصلیت سالم نیست ، پدر و مادرت نام تو را میثم گذاشتند ، ایرانی بود .

در ایرانی‌ها چه انسان‌های نقاشی شده بودند . سلمان ، میثم ، شیخ طوسی و خواجه نصیر طوسی و مانند این افراد بسیار است .

ای ایرانی ! از این فرهنگِ عظیم و زیبا عقب نمانی . ایرانی مواظب باش ، الگو و فرهنگ تو مسیحیت و یهودیت نشود ، در ایران فرهنگ مسیحیت و یهودیت حاکم شده است . با یهودی گری و مسیحی‌گری ابن سینا ، ⁽¹⁾خواجه نصیر ، میثم ⁽²⁾و سلمان پیدا نمی‌کنیم .

نام تو را میثم گذاشتند ، خانم وقتی این برخورد عاطفی را بین امیرالمؤمنین علیه السلام و میثم دید ، گفت : آقا من این غلام را نمی‌خواهم ، او را به شما بخشیدم .

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود : تو هم در راه خدا آزاد هستی . میثم گفت : من از غلامی این زن آزاد شدم ، علی جان می‌خواهم غلام تو شوم . تحت تربیت امیرالمؤمنین قرار گرفت ، به قدری خود را زیبا نقاشی کرد ، که میثم به مکه آمده بود ، تا أبی‌عبدالله علیه السلام را زیارت کند ، همان سالی که امام کربلا آمد .

میثم در زد ، ام سلمه همسر پیغمبر پشت در آمد ، گفت : امام حسین را می‌خواهم ملاقات کنم ، ام سلمه گفت : بیرون شهر رفته است ، میثم گفت : هنگامی که تشریف آوردند سلام مرا به ایشان برسان ، می‌خواهم به کوفه بروم ، چوبه دار منتظر من است . به عشق علی می‌خواهند مرا به دار بکشند ، من نمی‌توانم بایستم .

ام سلمه گفت : چه کسی هستی ؟ گفت : میثم ، ام سلمه گفت : شب‌های زیادی را دیده بودم که پیغمبر علیه السلام با گریه برای تو دعا می‌کرد . ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

18 پیوند با اهل بیت علیهم السلام

اشاره

وجود دو پیوند در دو عالم

18

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

در عالم دو پیوند وجود دارد ، اولین پیوند ، پیوندی است که در عالم طبیعت ، و پیوند دیگر در عالم معنویت ، صورت می‌گیرد . هر کدام از این پیوندها ، به ویژه برای انسان دارای آثار با برکتی است . پیوندی که در عالم مادّی صورت می‌گیرد ، برای کشاورزان ارزش ویژه‌ای دارد ، برای اینکه رشد ایجاد شود ، میوه فراوان به بار بیاورد ، و عمر درخت و گل طولانی‌تر شود ، این پیوند را برقرار می‌کنند ، شاخه‌ای را به تنۀ درختی پیوند می‌زنند ، این شاخۀ ضعیف و ناتوان با پیوند خوردن به درخت توانمند ، قدرت و توان می‌گیرد ، خرّم و سرسبز می‌شود و میوۀ فراوانی در اختیار کشاورز قرار می‌دهد .

در عالم معنویت هم پیوند همین کار را انجام می‌دهد ، آیات قرآن ، روایات و معارف الهی ، دربارۀ این پیوند مسائل فوق العاده مهمی را مطرح کرده‌اند ، تا جایی که پروردگار در قرآن مجید قطع کنندۀ پیوند را ملعون و از رحمت خدا محروم دانسته است و در یکی از آیات ، قطع کنندۀ پیوند را اهل خسارت معرفی کرده است . ⁽¹⁾

معنای خسران در قرآن

کلمۀ خسران ، در قرآن مجید به معنای تباه شدن همۀ سرمایۀ وجودی انسان است . خسران غیر از ضرر است . کلمۀ ضرر هم در قرآن مجید استعمال شده ، اما در موارد خاصّ ، اما لغت خسارت در اکثر آیات قرآن به کار گرفته شده است . از آخرین سوره‌هایی که در قرآن کلمۀ خسارت را به کار گرفته است ، سورۀ مبارکۀ «وَ الْعَصْرِ » است که پروردگار عالم برای بیان این خسارت ، سوگند و قسم یاد کرده است .

« إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ » ⁽¹⁾

به زمان ، به روزگار ، به عصر نبوّت پیامبر ، به روزگار عدالت جهانی امام دوازدهم قسم ، این تأویل‌ها در روایات ما و اهل سنت ، آمده است ، و بهتر این است که به مجموعه این زمان‌ها قسم یاد شود ، « إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ » یقیناً و بی‌تردید انسان در نقطۀ نابودی تمام موجودیّت خود قرار دارد . هم موجودیت عقلی ، قلبی ، روحی و نفسی . تا جایی که چیزی از وجود او برای وزن کردن در قیامت باقی نماند.

خداوند در قرآن می‌فرماید :

« فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَزْناً » ⁽²⁾

عدّه‌ای وارد قیامت می‌شوند اما چیزی برای ارزیابی و پاداش گرفتن ندارند . از باب عقل ، وجدان ، فطرت ، روح ، عمل ، اخلاق و بدن ، هیچ چیزی برای ارزیابی ندارند .

ارزیابی پروردگار ، برای کسانی است که مایه و سرمایه دارند ، اما کسانی که به عنوان:

« لَفِی خُسْرٍ » ⁽¹⁾

یا

« أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ » ⁽²⁾

یا

« قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً » ⁽³⁾

معرفی می‌کند ، کسانی هستند که در قیامت چیزی قابل ارزیابی ندارند ، که حتّی روزنه‌ای از بهشت را به روی آنها باز کنند . در ظاهر و باطن از رحمت خدا دور هستند . بسیار عجیب است که قرآن ، قطع‌کنندگان پیوند را:

« أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ »

معرفی کرده است.

قطع پیوند با پروردگار

وقتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال می‌کنند که این قاطع پیوند ،

« یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ » ⁽⁴⁾

«یُوصَلَ » یعنی پیوند ، «یَقْطَعُونَ » یعنی قطع کنندۀ پیوند ، و به عبارت دیگر:

پیوند نمی‌خورد، یا اگر پیوند بخورد ، پیوند را قیچی کرده و می‌برد . جریانی در زندگی او بوجود می‌آید که برای بها دادن به آن جریان ، پیوند را قطع می‌کند . ممکن است یک جریان تلخ ، مانند امتحانات الهی ، یا یک جریان شیرین ، مانند پول ، شهوت و صندلی موجب شود که پیوند را ادامه ندهد ؛ زیرا نمی‌تواند به پول ، صندلی و شهوت برسد ، لذا پیوند را قطع می‌نماید .

یکی از موارد قطع ، پیوند در جنگ جمل ⁽⁵⁾می‌باشد که با حفظ این پیوند ، از

صندلی و مقام خبری نبود . برای اینکه به اهداف خود برسند ، پیوند را بریدند . بر فرض اگر به صندلی و مقام می‌رسیدند؛ چون هر دو پیر بودند ، به محض رسیدن آن را از دست می‌دادند ؛ زیرا عقیده امیرالمؤمنین علیه السلام این بود که اگر هر دو به این مقام می‌رسیدند ، در باطن خود طرح و نقشه داشتند ، وقتی که مقام را به دست آوردند ، یکی از آنها دیگری را بکشد و بر صندلی حکومت بنشیند ؛ یعنی هنگامی که پیوند قطع شد ، تمام تعادل فکری و روحی به هم می‌ریزد ، در بریدن پیوند ، مایه‌های الهی در وجود انسان ته‌نشین و به تدریج اخلاق حیوانات درنده را پیدا می‌کند .

خداوند در قرآن می‌فرماید :

« فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ » ⁽¹⁾

اکنون طبق آیات قرآن شاخه‌ای که باید پیوند بخورد ، چه شاخه‌ای است ؟

« الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ » ⁽²⁾

چرا شاخۀ نازک ، باید در عالم مادی پیوند بخورد ؟ شاخه‌ای که باید پیوند بخورد ، وجود انسان می‌باشد ، مگر انسان قوی نیست ؟ نه .

ناتوان بودن انسان

خداوند در قرآن می‌فرماید : انسان در ناتوانی قرار دارد .

« خُلِقَ الْإِنْسٰانُ ضَعِیفاً » ⁽³⁾

از نظر بدنی ناتوان است ، وقتی در رحم مادر است ، نمی‌تواند خودش را اداره کند ، به وسیله ناف او را تقویت می‌کنم ، در رحم مادر به سه کیلو تبدیل می‌شود .

وقتی انسان به دنیا می‌آید باز هم ضعیف است . او را با سینۀ مادر پیوند می‌دهند .

بعد از دو سال او را به سفرۀ طبیعت پیوند می‌دهند ، آب ، نان ، میوه و گوشت

می‌خورد ، بزرگ می‌شود ، قهرمان جهان می‌شود ، یا در جبهه شیر بیشه شجاعت می‌شود ، همه از آثار پیوندها می‌باشد .

در عالم عقل ، نفس ، جان و قلب هم ضعیف است ، آیا ضعیف نیست ؟

« وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً » ⁽¹⁾

هنگامی که از مادر به دنیا آمدید نفهم بودید . آیا نادانی ضعف و ناتوانی نیست ؟ !

پیغمبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

«لا فقر أشدّ من الجهل » ⁽²⁾فقر مادی سنگین‌تر از نادانی نیست . حال ضعف عقلی را چگونه باید تقویت کرد ؟ باید او را به مدرسه پیوند بدهند . بعد از اینکه به منابع علمی پیوند خورد ، استاد ، دکتر ، مهندس و مخترع می‌شود . اگر انسان را به منابع علمی پیوند نزنند ، هر چه در این دنیا عمر کند و هر مکانی زندگی کند ، همان نادان است .

خر عیسی گرش به مکّه برند چون بیاید هنوز خر باشد ⁽³⁾

لازمه پیشرفت انسان ، پیوند خوردن به منابع علمی می‌باشد .

« أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً »

از هنگامی که نفْس شما در دنیا پا نهاد ، بی‌رنگ و بی‌ارزش بود ، باید پیوند بخورد تا تبدیل به نفس زکیّه شود . به چه چیزی پیوند بخورد ؟ چرا انسان باید پیوند بخورد ؟ زیرا انسان فقر و ضعف محض است . هیچ فقیر و ضعیفی حاضر نیست در فقر و ضعف بماند ، همه از ضعف و فقر فراری هستند ، پس واجب است انسان پیوند بخورد .

به چه دلیل خداوند مسألۀ پیوند را در قرآن خدا مطرح کرده و قاطع پیوند را

ملعون و اهل خسارت دانسته است ؟ چه کسی باید پیوند بخورد و به چه دلیل ؟ انسان باید به خاطر فقر همه جانبه پیوند بخورد ، پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : باید به من و علی متصل شوید . چه کسی پیوند را داده است ؟ خدا .

خداوند در قرآن می‌فرماید :

« إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ » ⁽¹⁾

«إِنَّمٰا» یعنی برای رهایی از فقر معنوی و اخلاقی باید به خداوند پیوند بخوریم .

در آیه شریفه ، الله مفرد می‌باشد ؛ زیرا فقط یک خدا در عالم وجود دارد ،

«لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ » ⁽²⁾

این عبارت در قرآن یک بار آمده است . آخرین پیامبر یک نفر می‌باشد و حق این است که در این آیه «رَسُولُهُ » مفرد باشد . اما منبع سوم که انسان باید به آن پیوند بخورد ، به صورت جمع ذکر شده است و طبق روایات امیرالمؤمنین علیه السلام می‌باشد .

چرا در آیه منبع سوم را جمع ذکر کرده است ؟

به ما می‌گویند منظور شما در این آیه علی بن أبی طالب است ، اما صیغه‌های فعلی آن جمع می‌باشد ، مانند «آمَنُوا » ، « یُقِیمُونَ » و «یُؤْتُونَ » . چرا شما - شیعیان - خلاف قرآن حرف می‌زنید و در معنای آیات تصرّف می‌کنید ؟ آیا شما ظالم نیستید و خلاف قرآن حرکت نمی‌کنید ؟ این ایراد را دیگران به ما می‌گیرند .

به آنها می‌گوییم شما در مجموع کتاب‌های قرآنی و روایات خود این آیه را چگونه معنا می‌کنید ؟

« فَقُلْ تَعٰالَوْا » ⁽³⁾

ای پیامبر به نصارای نجران بگو ، از خداوند تقاضا می‌کنیم هر کس حق نمی‌گوید خداوند بر او عذاب نازل کند ، چه کسانی باید بیایند ؟ طرح پروردگار

است ، به مجموع مسیحیان نجران بگو ،

« فَقُلْ تَعٰالَوْا »

در این جلسه شرکت کنند .

« نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ »

هر چه فرزند در منطقۀ نجران است ، بیاورید ، ما هم هرچه فرزند داریم به میدان می‌آوریم ، «أبناء » جمع است ، بگو همۀ فرزندان خود را بیاورید ، ما هم همه را می‌آوریم ،

« وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ »

هر چه زن در منطقۀ نجران است ، بیاورید ، ما هم هر چه زن در منطقه هست ، می‌آوریم ، اگر بنا به نابودی باشد ، بگذارید همه ما نابود شویم ،

« وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ »

شما هر چه مرد در منطقه دارید بیاورید و ما هم همه مردان خود را می‌آوریم .

ای دانشمندان ، مفسرّین و پیروان غیر شیعه ، مگر کلمۀ «أبناء » از نظر عربی جمع نیست ، مگر جمع از سه نفر به بالاتر نیست ، مگر در کتاب های خود ننوشتید ، که پیغمبر به جلسه آمد ، اما فقط فاطمه را آورده است ؛ یعنی پیغمبر صلی الله علیه و آله خلاف حرف خدا رفتار کرده است ؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله از نقشۀ خدا تخلف کرده است . از میان همه مردان فقط امیرالمؤمنین علیه السلام را آورد . طبق نوشتۀ شما ، مگر معنی آن این نیست که حسن و حسین همۀ نسل عالم هستند ، فاطمه به تنهایی همۀ زن‌های عالم است ، علی به تنهایی همۀ مردان عالم است ، همین حرف را ما در آیۀ:

« إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا »

می‌زنیم ، اگر می‌گوییم این آیه در مرتبۀ سوم علی علیه السلام را می‌گوید ، شما می‌گویید

اشتباه معنی می‌کنید ، آیه جمع است ، شما در کتابهای خود نوشتید پیامبر یک نفر را آورد . در اینجا هم آیه جمع است .

معنی این پیوند این است . اگر به علی نزدیک شوید ⁽¹⁾معنای آن این است که به همۀ انبیا و به مردان درست عالم پیوند خورده‌اید ، اگر به علی پیوند بخورید ، به عقل ، ایمان ، اخلاق و نعمت کامل پیوند خورده‌اید .

لزوم پیوند با امیر المؤمنین علیه السلام

آیا می‌شود ما فقط به خدا و پیغمبر پیوند بخوریم؟ خدا می‌فرماید : قبول ندارم ، اگر علی در میان نباشد ، باز شاخۀ درخت وجود تو ارزشی ندارد . خداوند می‌فرماید : باید به سه منبع پیوند بخورید . تو می‌گویی من به خدا و پیغمبر پیوند خورده‌ام ، با علی کار ندارم ، اگر این را بگویی ، مانند این است که با پیغمبر و با علی کاری نداری ، ادعای شما دروغ است که با خدا و رسول پیوند خورده‌اید . در پیوند با خدا و رسول ، علی تا ابد وجود دارد .

پیامبر فرمود :

«اذا کان یوم القیامة »

هنگامی که قیامت بر پا شد:

«و فرغ الله من حساب الخَلائق »

و خدا همه پرونده‌ها را مهر کند و ببندد ، کسی برای حساب و کتاب نبود ،

«دفع الخالق عز و جل مفاتیح الجنة والنار إلیّ » ⁽²⁾تمام کلیدهای بهشت و جهنم را به من واگذار کرد ، «فأقول لک » من هم در قیامت به تو می‌گویم ، «أحکم » تو حکم کن . چه کسانی به بهشت بروند و چه کسانی وارد جهنّم شوند . پیوند با علی علیه السلام ، موجب باز شدن درهای بهشت است ، قطع با

علی علیه السلام ، رفتن به جهنم است .

«علی مع الحق والحق مع علی » ⁽¹⁾پیغمبر صلی الله علیه و آله با علی علیه السلام است ، امیرالمؤمنین می‌فرماید :

«والله انّ للجنة احدی و سبعین باباً»

من اولین بار بود که این روایت را دیده‌ام ، برای بهشت هفتاد و یک در است ،

«یدخل من سبعین منها شِیعتی و اهلُ بیتی »

شیعه من از هفتاد در همراه با اهل بیت من وارد می‌شوند .

«ومن باب واحد سائر الناس »

بسیاری از مردم در زمان یکصد و بیست و چهار هزار پیغمبر ، از در دیگر وارد می‌شوند.

چرا شیعه را قبل از اهل‌بیت علیهم السلام ذکر کرده است ؟

ما طاقت نداریم جلوتر از شما به بهشت برویم .

با کریمان کارها دشوار نیست ⁽²⁾کرم در اینجا ، کرم خدا است ، ولی افق طلوعش علی است ، رحمت در اینجا ، رحمت خدا است ، ولی افق طلوعش علی است .

کتاب فضل تو را آب بحر کافی نیست

لزوم امام شناسی در اسلام

علی‌شناسی واجب شرعی است . پیغمبر فرمود : کسی که امام خود را نشناسد ،

و بمیرد ،

«مات میتة جاهلیة » ⁽¹⁾ابولهب‌وار می‌میرد . خوشبختانه این روایت را بیشتر اهل تسنن هم نقل کرده‌اند .

امام‌شناسی، مانند خداشناسی و پیغمبرشناسی واجب است . بچه های خود را امام‌شناس بزرگ کنید . محبّت و ولایت علی را به فرزندان خود ارث بدهید ، سرمایه‌ای را به ارث بگذارید که ماندنی باشد ، تا آنها را رشد بدهد .

ارادت پیامبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام

أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی » ⁽²⁾، امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید : دست من در دست پیغمبر صلی الله علیه و آله بود . در مسیری حرکت می‌کردیم ، چهار کارگر ، جنازه‌ای را روی تخته انداخته و به بقیع می‌بردند . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : علی جان به تشییع جنازه برویم . بعد فرمود : جلو تابوت را بگیر ، امیرالمؤمنین می‌فرماید : هفت هشت قدم جلو رفتیم ، ایشان فرمودند : علی جان ، اکنون هر دو عقب جنازه را بگیریم ، تا به قبرستان بقیع رسیدیم .

پیغمبر صلی الله علیه و آله به این چهار کارگر فرمود : خودم او را غسل می‌دهم ، علی جان تو آب بریز . غسل تمام شد ، میت را کفن کردند ، پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : من در پیراهن خودم او را کفن می‌کنم . هنگام دفن، پیغمبر وارد قبر شد ، فرمود : علی جان ، جنازه را به من بده . صورت میت را روی خاک گذاشت ، او را بوسید و بیرون آمد . از قبرستان بقیع بیرون آمدیم ، فرمود : علی جان ، از من نپرسیدی که این همه بها دادن به این میت برای چیست ؟ گفتم : آقا برای چه می‌باشد ؟ فرمود : در کوچه که می‌آمدیم ، اولین مرتبه‌ای که جنازه را دیدم ، دیدم قلب او پر از عشق تو است . من

به خاطر تو این کارها را انجام داده‌ام .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

19 علم و معرفت

اشاره

مالک و مملوک

19

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از حالات بسیار با ارزشی که برای هر انسانی وجودش ضروری و لازم است ، و کاربرد مهمّی در همۀ امور زندگی دارد ، و برای آن ، آثار عظیمی در قیامت ظهور خواهد کرد ، حالِ تواضع ، فروتنی و انکسار است . تواضع را چگونه باید به دست آورد ؟ در این زمینه یقیناً پدران ، مادران ، معلّمان ، مربّیان و خود انسان نقش مهمی در این زمینه دارند .

این مجموعه باید با کمک یکدیگر معنای حقیقی و واقعی تواضع را به انسان القاء کنند .

انسان ذاتاً مملوک است و دارای مالک ، مالک او هم هیچ کدام از موجودات نیستند ، انسان ، جنّ ، فرشته و هیچ موجود دیگری مالک انسان نمی‌باشند ؛ زیرا همۀ آنها مملوک و مخلوق هستند ، مملوک و مخلوق نمی‌تواند ادّعای مالکیت کند ، اگر ادّعا کند ، ادّعای او به دلیل وجود خودش باطل است و به انسان این حق داده نشده که مخلوق را به عنوان مالک انتخاب نماید ، و اگر انتخاب کند ، این انتخاب ، باطل و بی‌پایه است . انسان مانند همۀ موجودات عالم مالک او آفریننده و به وجود آورندۀ او است.

مملوک ؛ یعنی موجودی که فقر و تهیدستی او ذاتی است . مملوک ؛ موجودی

است که دیگری او را به وجود آورده و همان هم او را از دنیا می‌برد ، دیگری به او روزی می‌دهد و همان هم روزی او را در آخرین لحظات حیات قطع می‌کند .

مملوک موجودی است که اختیار صد در صد در هیچ امری از خود ندارد ، آن مقدار اختیاری که دارد ، مالک به او واگذار کرده است . مالک ، می‌تواند مملوک را از اراده و اختیار سلب کند و نیروی اختیارش را از کار بیندازد .

« عَبْداً مَمْلُوکاً لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْ‌ءٍ » ⁽¹⁾

یا در آن جمله که فرمودند:

«العبد و ما فی یده کان لمولاه »

عبد و مملوک و آن چه که در اختیار او است ، ملک مولا می‌باشد . ⁽²⁾اگر عبد و مملوک مالک واقعی بود ، انتقال ملک از او محال است ، چنانچه انتقال ملکیت بر هستی ، هرگز از پروردگار سلب نمی‌شود .

خدا مالک است و مالک کلّ هستی است ، محال است رابطۀ مالکیت او با مملوک ، قطع شود . اما مملوک ، مالکیّتش محدود ، قابل سلب و انتقال به غیر است ، انسان اگر توجّه به این مملوکیت خود داشته باشد ، محال است گرفتار غرور و تکبّر شود . به چه دلیل مملوک تکبّر کند ؟ به چه چیزی تکبّر کند ؟ به اموال ، که از دست رفتنی است . به حیات ، که مرگ در انتظار او است . زیبایی ظاهری که پیری در راه است ، به علم ، که در خطر فراموشی است و علمی که مال خودش نیست ، علم از اساتید قبل به انسان انتقال پیدا کرده است . آیا به توان و قدرت خود تکبر کند ؟ که توان و قدرت انسان از بسیاری از موجودات زمین کمتر است .

توان انسان از مورچه کمتر است . مورچه دانه یا لاشه حشره‌ای را به طرف لانه می‌کشد گاهی آن دانه و حشره ، هشتاد برابر وزن مورچه است . و انسان نمی‌تواند چند برابر وزن خود را بردارد و حمل کند ، انسان از نظر توان از مورچه هم ضعیف‌تر

است . چرا انسان باید غرور و تکبر داشته باشد ؟

انسان در مقابل یک سلّولی که در بدن او ، خارج از حدّ معمول شروع به رشد کردن می‌کند ، که این رشد را اطبّاء نام آن را سرطان گذاشتند ، از مداوای آن عاجز هستند . انسان از بیدار ماندن عاجز است و خواب بر او غلبه می‌کند . انسان با خوردن یک غذای ناباب ، تعادل بدن و تعادل خون او به هم می‌خورد . انسان در مقابل باد و طوفان ، سیل و زلزله ، حوادث طبیعی و جریانات تلخ اجتماعی کاملاً عاجز است . مگر وزش یک طوفان ، شهری را در آمریکا زیر طوفان و آب نبرد ؟ مگر انسان‌های زیادی را بی‌خانمان نکرد ؟ همه این موارد نشانه عجز بشر است .

مگر خداوند متعال نمرود و نمرودیان را به وسیله پشه‌ها نابود نکرد ؟ وقتی که ابرهه با فیل‌ها به کعبه حمله کرد ، خداوند متعال به «طیر أبابیل » فرمان داد آنها را نابود کنند ، که آن پرندگان از گنجشک بزرگتر هستند ، آنها از سرزمین مکّه سنگریزه‌ای برداشتند و بر سر سپاه ابرهه انداختند ، هر سنگ ریزه‌ایی که به سر آنها می‌خورد:

« فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ » ⁽¹⁾

مانند گوشت کوبیده شده ، مخلوط می‌شدند . آیا همه اینها نشانۀ ضعف انسان نیست ؟

آیا جای تکبر و غرور است ؟ انسان منهای خدا تکیه‌گاه مطمئنی در این عالم ندارد . غیر از خدا ، کدام تکیه‌گاه برای انسان مطمئن است ؟

هوا در شهرهای بزرگ نامطمئن شده است . با سوراخ شدن لایۀ ازن، کلّ هوای کرۀ زمین هم نامطمئن شده است . خداوند در قرآن مجید می‌فرماید : چه اطمینانی دارید از اینکه شب همه خواب باشید و من صبح شما را به زیر زمین منتقل کرده باشم. چه اعتمادی دارید ؟ شما هر چه ساختمان های خود را قوی‌تر بسازید ، من

ریشتر زمین لرزه را بالاتر می‌برم .

طوفان‌ها از همین قبیل می‌باشند ، باد اگر طبیعی بوزد ، خدا در قرآن می‌فرماید :

برای جابجایی ابرها است ، برای جابجایی گرما و سرمای قطب و شمال و جنوب است که هوای زمین معتدل شود ، حالا اگر پیچ وزیدن باد زیاد شود ، با همان وزیدن ساختمان‌ها خراب می‌شود . شما در مقابل من چه مقاومتی می‌توانید داشته باشید .

بدن شما در مقابل میکربی که نمی‌بینید ، از بین می‌رود ، با پاره شدن مویرگ مغز ، کل دستگاه‌های بدن از کار می‌افتد ، لمس می‌شوید . شما که نمی‌توانید همۀ مویرگ‌های مغز را حفظ کنید ، شما چه تکیه گاه مطمئنی دارید ، غرور شما برای چیست ؟ تکبّر و سینه سپر کردن برای چیست ؟

لزوم تواضع برای انسان ها

اگر مربّیان ، معلمان ، اساتید ، پدران و مادران و خود انسان ، دست به دست هم بدهند ، این مسأله را به انسان القاء کنند که تو مملوک هستی ، و دارای یک مالک ، وقتی انسان احساس کند مملوک است ، دیگر غرور و تکبّر به سراغ او نمی‌آید ، چون تکبّر ظرف می‌خواهد ، ظرف آن انسان نادان است ، وقتی انسان بفهمد مملوک است ، دیگر برای تکبّر ظرفی نمی‌ماند . ⁽¹⁾ظرف غرور جهل است ، وقتی من عالم و دانا باشم ، غرور در من راه پیدا نمی‌کند ؛ یعنی جایی که نور علم و فهم باشد ، کبر نمی‌تواند جا باز کند .

رسول خدا می‌فرماید : همه برنامه‌ها یا حق است و یا باطل ، یا الله است و یا ابلیس ، یا نور است یا ظلمت ، یا دنیا است یا آخرت ، همه اینها با هم‌دیگر ضدّ هستند . اگر خدا با شما باشد ، ابلیس نمی‌تواند شما را وسوسه کند . اگر نور در باطن شما است ، راهی برای ظلمت وجود ندارد ، اگر حقّ در شما است ، باطل نمی‌تواند

در شما نفوذ کند .

خدا دو طرفه بودن را قبول ندارد که یک روز با شیطان باشیم ، یک روز با خدا ، یک روز با معاویه باشیم ، یک روز با امیرالمؤمنین ، یک روز با خودم باشم ، یک روز با خدا .

معنای مخلِصین و مخلَصین

کلمۀ مخلِصین در قرآن زیاد آمده است ، مخلَصین یک گروه خاص و ویژه‌ای هستند ، انبیا و ائمه می‌باشند . اما مخلِصین گروه ویژه‌ای نیستند ، مخلِصین ؛ یعنی پاک از دو گانگی ، در این زمینه خدای متعال از ابراهیم علیه السلام تعریف می‌کندو می‌فرماید : او حنیف بود ؛ یعنی بی‌انحراف بود . یکتاگرا و یکتابین بود ، دوراهه و دو گانه نبود .

مسیر او ، فقط مسیر حق بود:

« وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ » ⁽¹⁾

من هیچ انحرافی را قبول ندارم ، در هیچ انحرافی هم نیستم . یوسف در زندان به زندانیان می‌گفت:

« أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ » ⁽²⁾

شما اسیر ارباب‌های گوناگون می‌باشید که هر کدام، شما را به یک طرف و یک فرهنگ می‌کشند .

تواضع در برابر اوامر پروردگار

وقتی انسان این معنا را درک کند و بفهمد که مملوک است ، و متوجه شود که

بیشتر از یک مالک واقعی ندارد و آن حقّ است ، با فهم مملوک بودن ، مالکِ عزیز ، کریم ، رحمن ، رحیم ، ودود و غفور ، انسان را به هر چه دعوت کند دعوت او عالمانه و حکیمانه است ، به خاطر فهم مملوک بودن خویش که سبب تواضع است ، انسان نسبت به فرمان‌ها و دعوت‌های او تواضع نشان بدهد . و با کمال میل ، دعوت مولا و مالک را می‌پذیرد ، آن کسی که می‌گوید : نماز نمی‌خوانم ، یعنی من مملوک نیستم ، خودم مالک هستم . اگر مالکی ، غیر از خدا تکیه گاه مطمئن کجا است ؟ درِ هر ضرری به روی تو باز است ، اگر مالکی به هوا بگو هرگز طوفانی نشود . اگر مالکی به میکرب‌ها بگو به تو حمله نکنند ، به طیاره‌ها بگو پایین نیفتند ، به ماشین‌ها بگو واژگون نشوند ، به زمین بگو زلزله نیاورد ، مالک چه چیزی هستی ؟

عشق و اخلاص امیر المؤمنین علیه السلام

امیرالمؤمنین علیه السلام با همۀ وجود به پروردگار می‌گفت :

« و أنا عبدک الضعیف الذلیل الحقیر المسکین المستکین » ⁽¹⁾این کلمات یک دنیا معنا دارد ، ضعیف و ذلیل غیر از حقیر است ، مسکین غیر از ذلیل است ، مسکین غیر از مستکین است .

برای جبران حقیر بودن و ذلیل بودن ، به تکیه گاه مطمئن ازلی و ابدی تکیه کرده بود و به هیچ عنوان ، کسی نمی‌توانست علی را از خدا جدا کند .

جلال الدین می‌گوید:

این چه می‌گویم به قدر فهم تست مردم اندر حسرت فهم درست ⁽²⁾

محور فهم و درک انسان

چه چیزی انسان را فهمیده می‌کند ؟ محور مجالس خود را علم و معرفت قرار

دهید ، اگر بنا است شعر قرار بدهید ، شعر عالمانه و حکیمانه باشد . قبل از شعر از یک عالم مورد تأیید حوزه‌های علمیه دعوت کنید تا یک ساعت معرفت به شما تغذیه کند ؛ زیرا اگر در دنیا نفهم باشید در آخرت هم ضرر می‌کنید .

وقتی مأموران خدا در جهنّم به جهنّمیان می‌گویند چرا به جهنم آمدید ؟ نمی‌گویند نماز نخواندیم ، روزه نگرفتیم ، خمس و زکات ندادیم ، بلکه به مأموران خدا در جهنّم می‌گویند:

« لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ » ⁽¹⁾

اگر فهمیده بودیم به جهنّم نمی‌آمدیم .

من یک شعر عالمانه بخوانم ، اگر کسی حکمت ، اصول و عرفان نخوانده باشد این شعر را نمی‌فهمد .

ما همه شیران ولی شیر علم

از جمادی مُردم و نامی شدم وز نما مردم به حیوان سر زدم ⁽²⁾

وجود اندر کمال خویش ساری است

اگر کسی درس نخوانده باشد ، این شعرها را نمی‌فهمد و نمی‌داند ، این شعرها را ملاصدرا باید بیاید برای ملت بخواند و توضیح بدهد .

ای کاش شعرهای عالمانه خوانده می‌شد و عالمان هم می‌خواندند .

شبی در محفلی با آه و سوزی

رسید از دست محبوبی به دستم

گرفتم آن گل و کردم خمیری

که از بوی دلآویز تو مستم

همه گل‌های عالم آزمودم

ولکن مدتی با گل نشستم

گل اندر زیر پا خود گسترده پر کرد مرا با هم نشینی مفتخر کرد

چو عمرم مدتی با گل گذر کرد کمال همنشین در من اثر کرد

وگرنه من همان خاکم که هستم ⁽¹⁾بر محور همین مطالب کتابی به نام معاشرت نوشتم ، چه کسی شعر را بخواند ؟ کجا و برای چه کسی بخواند .

سؤال دوزخ از گناهکاران

به خدا این مسأله بسیار مهم است در سورۀ ملک ، که مأموران دوزخ به دوزخیان می‌گوید چرا به جهنم آمدید ؟ می‌گویند : به خاطر نفهمیدن ، اگر ما فهمیده بودیم مانند امیرالمؤمنین علیه السلام ، امام حسین علیه السلام ، سلمان ، مقداد و عمّار در بهشت بودیم .

آنها فهمیده بودند که مملوک هستند ، سینه سپر نکردند ، شصت سال پیشانی خود را در خانۀ این مالک روی خاک گذاشتند و گفتند : «سبحان ربی الاعلی و بحمده » ، گفتند : «یا لطیف ارحم عبدک الضعیف » ، با ادب در مقابل حق ایستادند به خاطر فهمشان گفتند :

« اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » ⁽¹⁾

دو شب مانده به تمام شدن ماه رمضان ، مثل مادر داغدیده گریه کردند که چرا ماه رمضان تمام می‌شود ، نفهم‌ها می‌گویند : چرا ماه رمضان آمد ؟

« هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ » ⁽²⁾

نادان می‌گوید : چرا روزه بگیرم. چرا نماز بخوانم ، چرا زکات بدهم؟ اما هیچ وقت أبی عبدالله نمی‌گوید : چون من حسینم و عزیز خدا هستم ، پس هر چه از باغ‌های مدینه به دست می‌آورم ، خودم و خانواده‌ام می‌خورم ، این کار را نمی‌کند ، چون فهمیده است ، در زیارت ایشان می‌خوانیم ،

«أشهد أنّک قد أقمت الصلاة و آتیت الزکاة »

چون می‌فهمید .

اسلام احترام زیادی به مردم فهمیده گذاشته است ، ⁽³⁾تا جایی که آمده اعلان کرده اگر از کوچه‌ای عبور می‌کنید ، خانۀ یک عالم ربّانی در یک کوچه هست ، نگاه کردن به در خانۀ آن عالم ثواب دارد . اگر عالمی از کنار قبرستانی عبور کند ، از اول قبرستان تا آخر ، تا این عالم در آنجا حرکت می‌کند ، خدا به احترام او عذاب را از کلّ اهالی قبرستان برمی‌دارد . همه این‌ها به خاطر فهم ، علم و معرفت ، او می‌باشد .

وجود آداب نادرست در مجالس ختم

با یک دنیا تأسف ختم‌هایی که برگزار می‌گردد به تدریج از عالم ربّانی خالی می‌شود . فقط یک خوش صدا قرآن و شعر می‌خواند و در اوج تعریف از میّت و صاحب مرده‌ها مراسم برگزار می‌شود ، بسیاری از مرده‌ها را بی‌حساب و کتاب در جهنّم وارد می‌کنند ، آیا قاری و خوانندۀ خوش صدا میت را به فردوس می‌برند ،

خداوند در قرآن می‌فرماید :

« فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ » ⁽¹⁾

«ذهاب » یعنی رفتن ، به چه سمتی عبور می‌کنید ؟

تواضع سر رفعت اندازدت تکبّر به خاک اندر اندازدت ⁽²⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

20- خودشناسی

اشاره

تشبیه انسان به زمین

20

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک رسول مطهّر اسلام ، انسان را مانند زمین معرفی کرده‌اند . در مرحلۀ اول حقیقت آفرینش انسان از زمین است ، در رحم مادر رشد می‌کند ، به نقطه‌ای می‌رسد که از درون زمین ، روح ظهور می‌کند و حیات آشکار می‌شود . به تعبیر وجود مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله همه انسانها ، مانند زمین هستند ، در برابر زمین وجودشان ، به دو گروه تقسیم شده‌اند ، تا همۀ مردم برخورد خودشان را نسبت به زمین وجودشان ، از نظر آثار و نتایج ببینند ، یا کنار زمین وجود خودشان بنشینند و به این آثار وصل شوند . این دو تعبیر در قرآن است ، «یَرَهُ » به معنای دیدن است .

ضمیر « یَرَهُ » هاء می‌باشد که به انسان بر می‌گردد ، « جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ » ⁽¹⁾

معنای اصحاب یمین

یکی از این دو گروه را پروردگار عالم در سورۀ مبارکۀ واقعه از آنها تعبیر به اصحاب یمین می‌کند ، اصحاب یمین یک اصطلاح می‌باشد ، نه به معنای دست‌راستی و نیک‌بختان است بلکه به معنای سعادتمندان می‌باشند ، اصحاب یمین ، نسبت به وجود خودشان ، عارفان خوبی شدند ، یا به تعبیر روایات ، خودشناس خوبی شدند . خودشناس واقعی از مدرسۀ انبیا و ائمه طاهرین به دست

می‌آید . انبیاء و ائمه علیهم السلام در معرفت به خود و خودشناسی ، علم آنها کامل و جامع بود .

تعلیم خودشناسی از طریق انبیا و ائمه علیهم السلام

دانش خودشناسی را آنها تبلیغ نمودند و به دیگران انتقال دادند ، به جز این راه، انسان نمی‌تواند خودشناس واقعی شود . و فراموشی از خود و خودنشناختن ، گناه بسیار بزرگی است که در سورۀ مبارکۀ حشر ، پروردگار عالم به مؤمنین هشدار داده است .

« وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ » ⁽¹⁾

جزو کسانی نباشید که خدا را فراموش کرده‌اند ، جریمۀ فراموش کردن خدا بسیار سنگین است ، و جریمۀ آن فراموش کردن خود می‌باشد . وقتی انسان خود را از یاد ببرد ، که مملوک و مخلوق بوده است ، نود درصد از اختیار خود را ندارم ، اندک اختیاری که دارم ، مخصوص من نمی‌باشد ؛ زیرا آن را به من عطا کرده‌اند . در خلقت ، گذشتن عمر ، پیر شدن ، مردن و زنده شدن بعد از مرگِ خود، دخالتی نداشته‌ام ، اگر انسان همه این موارد ذکر شده را فراموش کند .

« فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ »

مانند حیوانات می‌شود .

بعد از اینکه مانند حیوانات شد ، وارد دایرۀ ظلم و تجاوز می‌شود ،

« بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ » ⁽²⁾

کسانی که مانند حیوانات و بدتر از آنها هستند ، غافلان عالم هستند ؛ یعنی بی‌خبران ، از هیچ چیزی خبر ندارند ، از خدا ، هستی و حقیقت خود بی‌خبر هستند .

غفلت در انسانها

خبر داشتن از شکم و شهوت که علم نیست ، این را همۀ حیوانات دارند ، تهیۀ ابزار برای شکم و شهوت که علم نیست . امام صادق می‌فرماید : تهیه ابزار برای شکم و شهوت فضل است نه علم ؛ ⁽¹⁾زیرا:

«العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء » ⁽²⁾این فضل است ؛ یعنی مقداری بیشتر از حیوانات یاد گرفته‌اید ، برای اینکه بر اساس تمدّن برای شکم و شهوت ابزار تهیه کنید .

حیوانات در یک چارچوب خاص لانه ، خانه ، خوراک و شهوت خود را انتخاب می‌کنند ، در طول عمر خود چیزی به زندگی آنها اضافه نمی‌شود ، حیواناتی که در غار ، لانه ، وسط درختها و در روی کوهها زندگی می‌کنند تا آخر عمر هیچ تغییری در زندگی آنها به وجود نمی‌آید . در خوراک و شهوت افراط ندارند .

شما نمی‌توانید حیوانی که در شهوت افراط کند ، پیدا کنید . این علم نیست که من بهتر از حیوانات مسکن آماده کنم ، از غارنشینی به چادرنشینی ، از چادر نشینی به خانه گلی ، از خانۀ گلی به خانۀ آجری و در نهایت در قصر و کاخ زندگی کنم ، مسکن برای حیوان غار است ، اما برای غافل کاخ است ، فرق غار با کاخ ، وسیع‌تر بودن و منظم‌تر بودن و زیبایی آن می‌باشد .

در امر شهوت حیوانات به مادۀ خاص خودشان قانع هستند ، اما غافلان قانع نیستند ، شخصی همسر دارد ، اما چشم او دنبال زنان و دختران و ناموس دیگران می‌باشد ، ⁽³⁾چنانکه در اروپا رسم است ، که مرد برای شهوترانی سراغ مرد می‌رود ، و کسی به آن ایراد نمی‌گیرد و گناه نمی‌دانند این گونه اعمال از موارد غفلت می‌باشد . ⁽⁴⁾

اصحاب یمین دانش خودشناسی را از انبیای خدا و ائمه طاهرین آموختند و به این واقعیت رسیدند که شخصیت و وجود آنها ، جلوۀ اراده ، حکمت ، عدل و علم الهی ، به صورت خلیفة الله است و هم عرض حیوانات نمی‌باشند.

جایگاه خلقت انسان

به این حقیقت رسیدند که انسان در طول حضرت حق است و در عرض هیچ کس نمی‌باشد ، در عرض آسمان و زمین نیست ، تمام موجودات مادون انسان هستند ، و انسان مافوق همه می‌باشد و مادون پروردگار است ؛ یعنی استعداداً جایگاه او در خلقت پایین‌تر از خدا است ، و بالاتر از غیر خدا می‌باشد . وقتی که به دنیا می‌آید در مسیر ظهور این ارزش است .

این خودشناسی است . انسان جایگاه خود را به وسیلۀ انبیا و ائمه علیهم السلام می‌شناسد ، خداوند ما را در چه جایگاهی قرار داده است ؟! انسان مادون الله ، و مافوق ماسوی الله می‌باشد ، اگر آسمان‌ها و زمین و موجودات دیگر ، مقام انسان را دارا بودند ، پروردگار نمی‌فرمودند :

« لایسعنی ارضی و لاسمائی ولکن یسعنی قلب عبدی المؤمن » ⁽¹⁾آسمان‌ها و زمین گنجایش مرا ندارند ، زیرا بسیار کوچک هستند ،

اما دل بندۀ مؤمن گنجایش مرا دارد . معنای آن بسیار لطیف و پیچیده است و من قادر نیستم آن را برای شما توضیح دهم . پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

«ربّ حامل فقه الی من هو أفقه منه » ⁽²⁾دورنمایی ، از این روایت برای شما می‌گویم .

توحید پیامبران و ائمه علیهم السلام

آیا توحید پیغمبر عظیم الشأن اسلام و پیامبران و ائمه کامل بوده است ؟ این

مطلب را باید جستجو کنیم ، باید به قرآن مراجعه کنیم ، خداوند در آخرین آیۀ سورۀ بقره می‌فرماید :

« آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ » ⁽¹⁾

«أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ » مربوط به توحید است ، آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله آیه توحید را به طور کامل درک کرده است ؟ اگر درک نکرده بود پس خدای حکیم یک پیغمبر ناقص برای ما فرستاده است . و این امر بر خدای حکیم ، قبیح است ، که ناقصی را به سوی انسان‌ها بفرستد و امر کند ناقصان را کامل کن . آیا امکان دارد ناقص ، بتواند ناقصان را کامل نماید ؟ مانند این است به فقیر و تهیدست بگویند ، برو تهیدستان را غنی کن .

آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله به طور کامل خدا را شناخته است ؟ در روایت آمده است که: ⁽²⁾احدی در این عالم مانند پیغمبر ، خدا را نیافته بود . چقدر خدا را یافته بود ؟ پروردگار می‌فرماید : هر کس ، هر چه دربارۀ من می‌گوید بوی شرک می‌دهد حتی فلاسفه ، تنها حرفی را دربارۀ من قبول کنید که از زبان عباد مخلص من می‌شنوید .

در شناخت من ، به هیچ استاد ، عالم و فیلسوفی در این عالم تکیه نکنید ، آنها مرا نیافته‌اند ، « إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ » ⁽³⁾خداوند در این آیه می‌فرماید : انبیا و پیغمبر صد در صد مرا یافته‌اند . خداوند انسان‌های کامل را برای ما فرستاده ، که ما ناقصان را کامل کنند . عالم را فرستاده ، که ما جاهلان را عالم کند.

«ولکن یسعنی قلب عبدی المؤمن »

قلب بندۀ مؤمن من ، گنجایش مرا دارد . آسمان‌ها و زمین گنجایش مرا ندارند .

معلوم می‌شود شما از آسمان و زمین بالاتر هستید ، از همۀ موجودات برتر هستید .

شما مافوق همۀ موجودات و فقط مادون پروردگار هستید ، یک رباعی از بابا طاهر مطرح می‌کنم ، انسان‌های فهمیده بسیار از این مسائل در فشار قرار می‌گیرند .

بابا طاهر ⁽¹⁾انسان عالم و عارفی بود ، درس خوانده و می‌دانست که چه می‌گوید ، غیر از این رباعیات ، نزدیک چهار صد کلمۀ قصار دارد ، تا جایی که من تحقیق کردم بیش از 50 حکیم و فیلسوف بر این کلمات شرح نوشتند و هنوز هم جای شرح دارد .

دلا غافل ز سبحانی چه حاصل

چه موقع می‌خواهی خود را بشناسی ، خداوند در سورۀ مبارکه یونس می‌فرماید : فرعون وقتی خود را شناخت که در حال جان دادن در میان امواج آب بود .

به خدا اعلان کرد ، پروردگار هم جواب او را داد:

« آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ » ⁽²⁾

اکنون خودت را شناختی ، همه روابط تو را با این عالم قطع کرده‌ایم ، اکنون وقت خودشناسی نیست.

امیرالمؤمنین می‌فرماید : «الناس » یعنی «کل الناس » ، «الف و لام » از نظر ادبی الف و لام استغراق است ، به معنای کل است ، البته این کل‌ها استثناء دارد ، اما بسیار محدود ، «الناس نیام » ⁽³⁾فرمایش امیرالمؤمنین علیه السلام بسیار عجیب است ، تا کسی به ادبیات عرب وارد نباشد ، ظرافت این سخنان را نمی‌یابد ، نمی‌فرماید:

«الناس نائمون » مردم خوابشان برده است ، علی علیه السلام می‌فرماید : «الناس نیام » مردم خود خواب هستند ؛ یعنی خواب با ذاتشان وحدت پیدا کرده است ، اگر این طوری باشند ، با هیچ تلنگری بیدار نمی‌شوند .

به قدری پیغمبر صلی الله علیه و آله برای بیدار کردن مردم سعی کرد ، اما آنها هدایت نشدند ، که خداوند در قرآن می‌فرماید :

« فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ » ⁽¹⁾

از غصّۀ بیدار کردن مردم ، دارد جان تو از دست می‌رود . خدا به او فرمود :

« ذَرْهُمْ » ⁽²⁾

مرگ و پایان فرصت

کدام تلنگر این افراد را بیدار می‌کند . امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید :

«فإذا ماتوا انتبهوا »

بعد از مرگ ، صدای خدا ، برزخ و قیامت و دو ملکی که برای سؤال می‌فرستد آنها را بیدار می‌کند . تازه متوجه می‌شوند که وقت تمام شده است .

در هنگام مرگ می‌فهمند که مافوق همۀ موجودات و مادون خدا می‌باشند ، در آنجا بیدار می‌شوند، وقتی بیدار می‌شوند که می‌بینند مادون کلّ موجودات هستند ، یعنی از آن جایگاه بلند سقوط کردند و از نظر ارزش آخرین نقطۀ موجودات هستند که خدا در قرآن می‌فرماید : نزد من ارزشی ندارند که آنها را ذکر کنم یا به آنها ارزش دهم .

وقتی فهمیدند جایگاه آنها در دنیا چه بوده ، مادون الله و مافوق سوی الله ، بعد از مردن می‌بینند که از این مادون الله و مافوق سوی الله سقوط کرده‌اند ،

« ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِینَ » ⁽³⁾

یعنی پایین‌تر از آن نبوده که به آنجا بروند ، به یک رباعی از باباطاهر توجه کنید .

امان روزی که در قبرم نهند تنگ

حتی برای دفع یک کرم توان انسان را می‌گیرند ، حرکتی نمی‌تواند بکند . بچه‌ها

در روزگار قدیم این رباعیات را بلد بودند ، همۀ این اشعار ، حکیمانه و عالمانه است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید : در قیامت اولین دادگاهی که انسان را می‌برند . در این دادگاه از او سؤال می‌کنند:

«عن عمرک فیما أفنیت » ⁽¹⁾آن مقدار زمانی که به تو داده‌ایم ، در کجا صرف کرده‌ای ؟ آیا ارزش دارد که انسان به خاطر شکم و شهوت آخرت خود را فنا کند ؟ همه عمر خود را در راه شکم و شهوت حرام سپری کنند ، اروپا و آمریکا برای ما فرهنگ سازی می‌کنند . من میلیاردها چرخ را در این عالم گرداندم ، اما انسان از این لحظات استفاده نکرده است .

سؤال و جواب در روز قیامت

عمر خود را در کجا هزینه کرده‌اید ؟ در آن دادگاه شما دو سه جواب منطقی می‌دهید ، می‌گویید : خدایا مقداری از آن را هزینۀ کسب حلال کردیم ، می‌گویند کاری به آن مقدار نداریم ، مقداری را در عبادت هزینه کردیم ، می‌گویند : این عبادت بسیار ارزش دارد . مقداری از عمر خود را برای اهل بیت علیهم السلام کرده‌ام ، می‌گویند : بسیار پرقیمت خرج شده است .

دیگر جوابی برای گفتن ندارم ، هفتاد سال را این‌گونه خرج کرده‌ام . قیامت پنجاه دادگاه دارد ، بعد ما را برای دادگاه دوم می‌برند ، با این جواب‌ها ما به دادگاه دوم نمی‌رسیم ، بعد از این دادگاه به ما چه می‌گویند ؟

می‌گویند : قبل از بهشت پیغمبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام منتظر تو هستند ، جام آبی از حوض کوثر برای تو آماده کرده‌اند . این آب را برای چه قبل از بهشت به ما

می‌دهند ؟ برای اینکه اگر سیاهی در قلب ما باشد به وسیله این آب از بین برود ،

« نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ » ⁽¹⁾

با دست علی علیه السلام و پیغمبر صلی الله علیه و آله یک شربت به ما می‌دهند که دل ما هم مانند دل علی ، پاک شود ، اما دیگران چه جوابی باید به خدا بدهند ؟ در قیامت چه کار باید بکنند ؟

در دادگاه اول می‌گویند : عمر خود را در چه راهی صرف کردی ؟ جاسوسی ، به هم زدن زندگی ، ظلم ، پایمال کردن حقّ و ریختن آبروی مردم ، یا مسخره کردن انبیا ، مسجد ، مؤمنین و عالم ربّانی ، این افراد «أَسْفَلَ سٰافِلِینَ » هستند . چقدر پست بودی ، انبیای مرا مسخره کرده‌ای ؟ مگر ابراهیم علیه السلام ، پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله ، علی علیه السلام مسخره داشتند ؟ چادر فاطمه زهرا را مسخره کردی ؟ به همین راحتی ، موها و سینۀ خود را ظاهر کردی ، چه کسی را مسخره کردی ؟ فاطمۀ مرا مسخره کردی ؟

« یٰا حَسْرَةً عَلَی الْعِبٰادِ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ » ⁽²⁾

زهرا و خدیجه را استهزا کردی ؟ یعنی آنها را با داشتن عفّت ، عصمت ، پاکدامنی و حجاب ، نپذیرفتید و سرمشق خود را زنان و دختران لندن و پاریس قرار دادید ؟

حالا نوبت من می‌باشد:

« اللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ » ⁽³⁾

امان روزی که قاضیمان خدا بود

اینان خود را شناختند ، با شناخت خود ، از انبیا نسبت به تکلیف خود کسب

معرفت کردند ، بذر معرفت را در این زمین ، پاشیدند ، بعد از پاشیدن بذر معرفت ، با طاعت ، عبادت ، اخلاص و خدمت به خلق خدا این بذرها را آبیاری کردند و وجودشان تبدیل به سه حقیقت شد ، «رَحْمَةِ اللّٰهِ » ، «رِضْوٰانَ اللّٰهِ » و «جنة الله » .

گروه دوم که خود را نشناختند و عمل خوبی روی این زمین انجام ندادند تا زمین لجنزار ، متعفّن و بدبو شد ، گندیدند و مردند و رفتند و تبدیل به «سخط الله » ، «غضب الله » و «نٰارُ اللّٰهِ » شدند .

گر بماندیم زنده بردوزیم

چراغ بدنی مانند ما ، اعلان خاموشی می‌کند . کسی ماندنی نیست ، به همین زودی خواهد آمد که همۀ ما را در پیشگاه خدا نگاه می‌دارند ، شما که خیالتان راحت است و به پرسش‌ها جواب دادید و عبور کردید .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

21 فاعلیت پروردگار

اشاره

ابحاث فلسفی در رابطه با پروردگار و موجودات

21

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

حکما و فلاسفه در حدّ خود ، مباحث قابل توجهی را در کتاب‌های خود تدوین کرده‌اند ، از جمله بحث فاعل و قابل است . البته آنها این بحث را در رابطه با پروردگار و موجودات عالم هستی مطرح می‌کنند ، و معنای بحث آنها این است که هر قدرت و هر توانمندی که دارای هنر ترسیم فعلی یا ترسیم نقشی باشد ، اگر صفحه در برابر ترسیم او قرار بگیرد ، او کار ترسیمش را صورت خواهد داد . اگر ترسیم فعلی باشد ، ترسیم فعلی را صورت می‌دهد ، مثالی که این مطلب را آسان می‌توان دریافت کرد ، مانند : نجّار و تخته است .

در دانش آنها به نجار فاعل می‌گویند ؛ یعنی توانمند و قدرتمندی که می‌تواند کاری را از خودش ظهور دهد ، صفحه و تابلویی که برای نجار هنرمند می‌باشد ، تخته است ، او این هنر را دارد که ترسیم عملی انجام بدهد ؛ یعنی نقش عملی به وجود بیاورد ، بر روی تخته‌ای که قابلیت شکل‌گیری و منبّت کاری را دارد ، نقشی که در باطن نجار است ، شروع می‌کند آن نقش را آشکار می‌کند ، تخته‌ای چهارگوش در انبار افتاده که هیچ شکلی ندارد ، هیچ نقشی ندارد ، بعد از مدتی آن را تبدیل به یک مبل و صندلی زیبایی می‌کند ، که انواع خم‌ها ، شکل‌ها ، صورت‌ها ، نقش‌ها و منبّت‌ها را دارد .

اگر تخته این قابلیت ذاتی را نداشت ، به شکلی که نجار می‌خواست ، در نمی‌آمد . نجّار هم فاعل عاقل است ، نمی‌آید وقت ، فعل ، قلم و نقشی که در باطن دارد جایی به کار ببرد که لیاقتی وجود ندارد .

این بحث را به خاطر خدا مطرح کردند ، این بحث یک سلسله مشکلات فکری ، وسوسه‌ها و تردیدهایی که نسبت به عالم و حقّ وجود داشته است ، معالجه کرده است . البته مایۀ این بحث ، از مدرسۀ انبیای الهی گرفته شده است ، لذا ما زیباترین مطالب را در هر کتابی ببینیم و ریشه یابی کنیم ، مشاهده می‌کنیم که در فرهنگ انبیای خدا یافت می‌شود . از این فرهنگ ، همۀ علوم بهره گرفتند .

وقتی آیات قرآن را قرائت می‌کنید ، آیا در آیات آن دقت می‌کنید ؟ خداوند متعال حدود بیست و پنج پیامبر را در قرآن نام می‌برد ، و هنرمندی‌های آنها را بیان می‌کند و جالب این است که هنری را که بیان می‌کند ، معلوم می‌شود قبل از آن پیامبر این هنر وجود نداشته است ، پروردگار تعلیم هنر را به خود نسبت می‌دهد .

هنرمندی پیامبران

در قرآن وقتی که سخن از ادریس به میان می‌آورد ، می‌فرماید :

« عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ » ⁽¹⁾

معلوم می‌شود هنر خیاطی قبل از این پیامبر نبوده است ، صنعت « لَبُوسٍ » در ارتباط با سوزن ، نخ ، پارچه و طراحی لباس است ، قبل از حضرت ادریس علیه السلام مردم سوزن ، نخ و پارچه را نمی‌شناختند ، به هنر خیّاطی و مد لباس آشنا نبودند ، پوست حیوانات را به صورت یک لنگ به خود می‌بستند و به صورت یک روپوش روی دوش می‌انداختند ، مجموع لباس انسان این گونه بوده است که در قرآن اشاره می‌کند که شما بشرها از پوست حیوانات ، برای خود خانه ، چادر ، خیمه و لباس

درست می‌کنید . هنر بافندگی که امروز به صورت یک صنعت بسیار مهم در جهان مطرح است ، ریشه از یک پیغمبر الهی دارد .

هنر شکل دادن به آهن برای ابزار مبارزه و دفع ظلم دشمن ، این هنر حضرت داود علیه السلام بوده است که در قرآن مطرح است ، هنر سدّ سازی صنعتی ، نه اینکه فقط یک مقدار خاک را جلوی یک رودخانه بریزند تا پشت آن آب جمع شود ، بلکه سدّی که فلز آب کرده در آن به کار رفته است و بین دو کوه عظیم این سدّ زده شده ، خراب هم نشد ، فشار حوادث هم نتوانسته آن را خراب کند ، این هنر را خداوند در قرآن به ذوالقرنین نسبت می‌دهد . قبل از حضرت نوح علیه السلام سفر آبی وجود نداشت ، مردم در خشکی‌ها زندگی می‌کردند ، خداوند در قرآن می‌فرماید : به نوح دستور دادیم:

« وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا » ⁽¹⁾

ما به تو آموزش می‌دهیم که زیر نظر ما کشتی درست کنی ، مردم کشتی ندیده بودند ، همه سفرهای دریایی و کشتی‌های عظیم ، ریشه از نبوت یک پیامبر می‌گیرد ، کلاً تمدّن جهان برگرفته شده از انبیا است و انسان‌ها هم نمک به حرام‌ترین موجودات نسبت به انبیا هستند .

اگر تخته و چوب لیاقت ذاتی نداشت ، نجّاری در جهان به وجود نمی‌آمد ، درب ، پنجره و صندلی پیدا نمی‌شد ، اگر چوب را خدا برای شکل‌گیری لیاقت ذاتی نمی‌داد ، مردم چگونه در خانه‌ها و پنجره‌های خود را درست می‌کردند .

خداوند همه را به خود نسبت می‌دهد ، خداوند می‌فرماید : این حیوانات حلال گوشت ، مرغ ، خروس ، حیواناتی که در زندگی شما نقش مهمی را بر عهده دارند ، از آنها تعبیر می‌کند به «ذَلُولٌ » ، رام بودنی که در اوج رامی می‌باشند .

شتر با این هیکل قوی اگر رام بشر نبود ، چه کسی می‌توانست میلیون‌ها سال در

این کویرهای بی‌در و پیکر بار جابجا کند . به قدری شتر رام است که اگر به یک موش یاد بدهند که از کاشان تا کرمان این کویر را باید طی کرد ، مهار شتر را به موش بدهند و بگویند با دهان خود این نخِ ابریشمی که بسته به افسار شتر بگیر ، یک تکان بده ، شتر با تکان دادن دهان موش بلند می‌شود و دنبال موش راه می‌افتد و تا کرمان می‌رود ، لکن اگر این حیوان ، رام نبود با آن هیکل قوی اولین انسانی که می‌خواست مهارش را بگیرد او را پاره پاره می‌کرد .

گاو رام انسان است با اینکه شاخ دارد . الاغ رام است با اینکه قویّ است ، مرغ و خروس رام هستند با اینکه پر قوی دارند . والاّ اگر رام نبودند ، تمام این مرغداری‌های صنعتی باید مرغ‌ها را با هزار ترفند اسیر می‌کردند که به ملت بدهند .

همه حیوانات قابل خوردن و قابل باربری ، رام بشر هستند ، خداوند می‌فرماید :

رام شما قرار دادم ولی قدر نشناس‌ترین موجود آفرینش نسبت به خدا همین بشر است . ⁽¹⁾

کم بودن انسان های صالح

قدرشناسان ، حال ، گذشته و آینده بسیار کم هستند ، خداوند این آیه را برای همیشه نازل کرده است .

« وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ الشَّکُورُ » ⁽²⁾

قدر شناسان کم هستند ، حتی کسانی که ادعای دینداری می‌کنند .

اگر قدر شناسان زیاد بودند ، امام عصر ظهور کرده بود ، در همه کشور ما صبح‌های جمعه دعای ندبه است ، در همۀ شهرها با جمعیت‌هایی که گاهی جا نمی‌شود و در بیابان فرش می‌اندازند ؛ یعنی این مجموعه ندبه خوان‌های ایران ، عراق ، شیعیان افغان ، پاکستان و اروپا ، سیصد و سیزده نفر صالح واقعی پیدا

نمی‌شود ؟ خیر . چرا ایشان نمی‌آید ؟ زیرا خدا به او گفته در زمین تأمین جانی نداری . مانند پدران خود کشته می‌شوی . مگر یازده امام قبلی را نکشتند ؟

شبی که خدا به او تأمین جانی دهد ، متوجه می‌شود که لحظۀ ظهورش است ، در همۀ جمعیت‌ها و کسانی که ادعای دینداری دارند اکثرشان را که ارزیابی می‌کنید متوجه می‌شوید که بی‌دین هستند .

« وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ الشَّکُورُ »

در شهری بودم که در داشتن موقوفات ، ⁽¹⁾سومین شهر کشور است ، اول مشهد و بعد شیراز و بعد، آن شهر است . مدیر اوقاف ، آن سالی که من آنجا منبر می‌رفتم ، مدیر مؤمن ، مطمئن ، توانمند که مورد تأیید همه بود ؛ یعنی عالمان و مردم آن شهر ، او را قبول داشتند ، انسان بزرگواری بود . می‌گفت : موقوفات این شهر حدوداً به سیصد ، چهارصد سال قبل بر می‌گردد . می‌گفت : زمانی که به این شهر آمدم ، اول همه موقوفات این شهر را شناسایی کردم ، درآمد این موقوفات را ارزیابی کردم ، دیدم امسال که سال اول مسؤلیت من است ، درآمد آن بسیار کم است ؛ یعنی کسانی که موقوفات را اجاره کرده بودند ، اجاره سی سال قبل را می‌دادند این زد و بندها بین مدعیان آن شهر بود ، من در آن شهر قیمت واقعی را لحاظ کردم تا حق مردم شهر ضایع نشود ، این رشوه خواری و پارتی بازی بین یهودی‌ها ، ارمنی‌ها و سنی‌های آن شهر نبوده ؛ زیرا در آنجا یهودی ، ارمنی و سنی ندارد ، این مال مردم خواری در میان مدعیان مسلمان بود .

امام عصر علیه السلام اگر وارد آن شهر شود و بگوید درآمد موقوفات باید سه میلیارد باشد ، همانجا کنار دروازه شهر سرش را می‌برند . مردم توقع دارند امام زمان علیه السلام می‌آید به تمام مستأجران موقوفه دار بفرماید هیچ اجاره ندهید ، به کلّ ملت هم بفرماید : سهم امام و خمس ⁽²⁾را به شما بخشیدم . این توقع فعلی جامعه است .

اکثر مردم پول امام عصر علیه السلام را نمی‌دهند ، کسانی که پرداخت می‌کنند ، نزد مرجع تقلید می‌روند ، گردن کج می‌کنند ، کاسبی رونق نداشته ، در انتقال دولت به دولت همه چیز ما به هم ریخته است ، می‌گویند : مقداری از آن را به ما ببخشید .

اگر به تخته قابلیت ذاتی نداده بودند ، یک پنجره چهارسانتی در این دنیا پیدا نمی‌شد . پس به نجار فاعل عالم می‌گویند ، وقتی فاعل هنرمند نقشی را می‌زند و ترسیمی را به وجود می‌آورد ، ترسیم فعلی و عملی است ، ولی هنر نقاش با قابلیت ذاتی تخته به هم گره دارد ، اگر قابلیت در تخته نباشد نجّار اصلاً به وجود نمی‌آمد ، یا اگر قابلیت را از تخته‌ها بگیرند ، کل نجارها بیکار می‌شوند ، باید شغل عوض کنند .

خلاقیت کمال الملک [1]

⁽¹⁾ کمال الملک غفاری یک نقاشِ بسیار هنرمند ایرانی است که برای قاجاریه کار می‌کرد و بعد که قاجاریه منقرض شدند ، رضاخان تحمل این هنرمند کم نظیر را نداشت ، او را به نیشابور تبعید کرد و در همانجا رحلت کرد .

هر نوکر استعماری این گونه می‌باشد . استعمارگران دائم نقاش‌های پانصد سال قبل خود را به رخ دنیا می‌کشند ، هر سال قیمت تابلوهای آنها را بالا می‌برند ، نوکرهایی در کشورها مختلف قرار می‌دهند ، یکی از اهداف آنها این است که عالمان و هنرمندان را سرزنش کنند ، مسائل حقیقی را تعطیل کنند ، با دوز و کلک بازار آنها گرم شود ، اخلاق مردم را فاسد کنند ، کار آنها این گونه است .

کمال الملک نقاش بسیار قابل و کاملی بود ، نقاش فاعلی بود ، وقتی نقش را می‌کشید مانند این بود که انسان طبیعت را نگاه می‌کند ، کجا نقاشی می‌کرد ؟ روی صفحه‌ای که قابلیت آن را داشت ، روی آب که نقاشی نمی‌کرد ، آب که قابلیت پذیرش نقش را ندارد ، روی دیوار ، پارچه مخصوص ، در و پنجره نقاشی می‌کرد ،

یعنی هر صفحۀ قابلی را که پیدا می‌کرد ، قلم خود را در آنجا به کار می‌برد ، صفحه قابل هم نقش فاعل را قبول می‌کرد .

این بحث را فلاسفه دارند ، چرا امام زمان نمی‌آید ؟ زیرا قابلیت در مردم به وجود نیامده است که بیاید نقش تربیتی ، الهی و ملکوتی خود را به صورت فعلی در بیاورد . این بحث در همه جا جریان دارد .

عامل اصلی بلا و مصیبت

چرا پروردگار بزرگ عالم بلاها را قطع نمی‌کند ؟ طوفان‌ها ، زلزله‌ها ، گرانی‌ها و کمبودها را قطع نمی‌کند ، آیا فاعل ناتوان است ؟ خیر ، فاعل توانا است ، ولی در قرآن به انسان‌ها می‌فرماید :

« إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ » ⁽¹⁾

شما از خود لیاقت نشان دهید ، من لیاقت ذاتی به شما دادم ولی روی آن را آلودگی و کثافت گرفته است ، من نمی‌توانم نقش رحمت خود را روی لجن بزنم ، شما لیاقت نشان بدهید ، من به موقع باران نازل می‌کنم . خداوند می‌فرماید :

« یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ » ⁽²⁾

باران به موقع که در دامن این بارش ، همه خشکی‌های زمین سرسبز شود و روئیدنی برویاند ، بارانی که سیل نشود ، خاک را از بین نبرد ، سنگ‌های کوهها را سرازیر نکند ، خانه‌های شما را خراب نکند ، شهرها را زیر آب نبرد .

« یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً »

شما زنا نکنید ، من زلزله را تعطیل می‌کنم . در معارف ما آمده است که:

«اذا فشا الزنا ظهرت الزلزلة » ⁽³⁾

زنا که فراوان شود ، زمین طاقت نگه داشتن گنهکاران و بدکاران را ندارد ، دهن باز می‌کند و آنها را پایین می‌برد ، وقتی زمین دهن باز می‌کند ، کسی که زنا کار نیست ولی در میان زناکاران است و امر به معروف نمی‌کرده باید با آنها پایین برود . او هم مقصّر است . شما قابلیت نشان بدهید .

«یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً * وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً» ⁽¹⁾

تا تمام شیارها و نهرها و دره‌های خشک زمین را برای شما پر آب کنم .

همه شما را ثروتمند کنم و شما را فرزندانی بدهم که یارتان باشد ، نه فرزندی که به او بگویی سیگار نکش ، در جواب به تو بگوید : به تو چه ،! با این رفیق‌های بد معاشرت نکن ، به تو ربطی ندارد ، دختری که در کوچه پیدا کردی ، آداب زندگی خانواده او با ما سازگاری ندارد ، در جواب می‌گوید : با او ازدواج می‌کنم و به کسی ربطی ندارد .

فرزندی که سیلی به پدر و مادر بزند ، پدر را از خانه بیرون کند ، سرآمد همۀ این بلاها خود انسان می‌باشد ، « وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ »

شما قابلیت نشان بدهید ، من شما را ثروتمند می‌کنم ، و شما را فرزندان پاک ، نیک و آراسته و دارای عمل صالح عطا می‌کنم . خداوند در قرآن می‌فرماید : تمام بلاها و مصائب ، به زلف ناقابلی جامعه در جهان گره خورده است ، لیاقتش را از دست دادید ، اگر لیاقت داشته باشید ، من که خدای بخیلی نیستم ، همه نوع نعمتی به شما عنایت می‌کنم ، شما مؤمن بشوید ، همۀ زندان‌ها تعطیل می‌شود ، همه دادگستری‌ها بیکار می‌شوند .

وجود فرهنگ غرب در جامعه

وقتی در مملکتی مردم به دادگاه و کلانتری نروند ، نیاز به زندان نداشته باشند ، در میان جامعه قاچاقچی ، هرزه ، اشرار و بدحجاب نباشد درهای رحمت خدا باز می‌شود ، در روزنامه‌های نوشته‌اند سه جوان ، خانم جوان شوهرداری را در ماشین انداختند ، به مناطق دور یکی از حاشیه‌های تهران در یک باغ بردند ، هرچه التماس کرده من شوهر دارم ، چاقو کشیدند ، طلاهای او را گرفتند ، هر سه به او تجاوز کردند ، بعد هم او رها کردند ، این بلا که قابل علاج نیست ، دامن این زن لکّه دار شده است ، این سه نفر را دستگیر کردند ، چرا این کار را کردید ؟ گفتند : قیافه این زن زیبا با این مو ، بیرون افتاده ما خیال کردیم از این زن‌های خیابانی است ، اگر باحجاب بود او را نمی‌بردند.

خدا در قرآن می‌فرماید : زن پوشش داشته باشد . ⁽¹⁾بیگانگان گفته‌اند : زن‌ها نیمه عریان بیرون بیایند ، این علامت تمدن است .

جهان را خانه اشرار ، هرزه‌ها ، قاتلان ، جنایتکاران و رباخواران کرده‌اید ، همه جا برای این افراد امن است ولی برای خوبان عالم هیچ جا امن نیست .

مظلومیت شیعه

شما شیعه امیرالمؤمنین علیه السلام هستید مکه می‌روید ، در زیارت امنیت ندارید ، می‌خواهید در بقیع برای چهار امام مظلومتان گریه کنید اما امنیت ندارید ، هیچ جای دنیا امنیت ندارید . مگر در اینجا همه ما راحت هستیم ؟ با بودن این همه دزد و دزدهای میلیاردی جابجا کردن پرونده‌ها ، اعمال نفوذها ، شما چه امنیتی دارید ؟

آیا ما لیاقت فضل خداوند را داریم ؟

امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید : ⁽²⁾شما مؤمن‌ها مجبورید تا روز مرگتان میان

شش حیوان درنده زندگی کنید ، که شیر ، گرگ ، سگ ، روباه و خوک و گوسفند است که در جامعه جهانی فقط این پنج حیوان جای مانور دارند ، و متدینین و شیعیان ما مانند گوسفندی که گوشت او را تکه تکه می‌کنند ، یک روز امنیت ندارد .

ما چاره‌ای نداریم تا در دنیا هستیم ، بلاها همراه ما هستند ، مگر همه خوب شوند که بلایی وجود نداشته باشد .

در این بحث فاعل و قابل کلّ مسائل طبیعی ، مذهبی ، اعتقادی ، بلاها و مصائب ، بسیار زیبا مطرح می‌شود و جواب داده می‌شود . من از مردم گلایه دارم وقتی حادثه‌ای می‌آید ، زلزله ، طوفان و سیل می‌آید ، در تمام روزنامه‌ها و رسانه‌ها، انسان‌های مذهبی و غیر مذهبی می‌گویند : بلای طبیعی است ، کدام بلای طبیعی ؟ چرا از گناه اسم نمی‌برید . چرا پیش‌بینی‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام را نمی‌گویید که این مصائب به خاطر چه گناهانی بر سر مردم می‌آید .

من در بعضی از مناطق ایران که دچار حادثه شده، منبر می‌رفتم خدا شاهد است ، بعضی از مناطقی که زلزله نود درصد تخریبی آمده و منطقه کشاورزی بوده ، اکثر مردم آنجا ، شب‌ها زیر درختان می‌رفتند ، در باغ‌های با صفا عرق می‌خوردند و مازاد عرق را زیر درخت می‌ریختند و قمار می‌کردند و روابط نامشروع هم بیداد می‌کرد . چرا زلزله ، سیل ، مصیبت و گرانی نیاید ؟

والله گرانی ، کمبود ، کسادی و زلزله علّت خدایی دارد ، اینها را برای مردم بگویید ، بگذارید مردم بیدار شوند ، تا از حوادث کم شود .

چگونگی فاعلیت پروردگار

مطالب را جمع بندی می‌کنم ، خداوند متعال ، فاعل ، عالم ، حکیم ، رحمان ، ودود ، غفور ، کریم ، قدّوس ، مؤمن ، مهیمن و ملک است ، فاعلیت خدا را شما در

دعای جوشن کبیر مشاهده کنید ، چنین فاعلی است . قلم نقّاشیش فعلی است ؛ یعنی عملی است ، قلم نقّاشی عملی است ؛ یعنی کار او انسان سازی است ، محدودتر بگویم ، از کلمۀ انسان بیرون بیایم ، خدا فاعل ابراهیم ساز و یوسف ساز است ، خدا در جنس زن ، فاعل مریم ساز ، فاطمه زهرا ساز است ، خدا در جنس مرد ، فاعل علی ساز است ، این فاعلیت خدا است ، یک فاعل کامل و فاعلان دیگری را هم در کنار خود قرار داده است که فاعلیت برای آنها در طول فاعلیت حقّ است مانند : انبیا و ائمه طاهرین علیه السلام . به تمام انسان‌ها هم لیاقت و قابلیت داده است که خود و انبیا و ائمه را به شکل علی و فاطمه در اشِل کوچکتر بسازد ؛ یعنی ما این لیاقت و قابلیت را داریم که این سه فاعل ، روی وجود ما با قرآن ، با قال رسول الله ، با قال الصادق و قال الباقر کار کنند ، و ما در یک اشِل کوچکتر ، زنانمان و دخترانمان فاطمه شوند و ما هم علی شویم .

اگر کسی قابلیت را تعطیل کند ، و بگوید مرا بسازید ، به ارزش‌های خود پشت کرده که نهایت پشت کردن به خدا و ارزش‌ها ، رو کردن به انسان مادی است .

مایه قابلیت انسان

مایۀ این قابلیت ، چیست ؟ تواضع است ؛ یعنی نرم بودن در مقابل خدا و انبیاء و ائمه علیه السلام ، و به زبان دیگر که خدا در قرآن بیان می‌کند:

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ » ⁽¹⁾

این را من ملاک نگرفتم ، کاری به این «صَلُّوا عَلَیْهِ » ندارم ، این در مملکت ما پر است ، عالم منبر می‌رود ، همه صلوات می‌فرستند ، منبر تمام می‌شود ، همه صلوات می‌دهند ، یک وکیل به شهر آنها می‌آید تا صحبت کند ، همه صلوات می‌دهند ، رئیس جمهور حرف می‌زند ، سی تا صلوات می‌فرستند ، امام جمعه‌ها

حرف می‌زنند ، ملت صلوات می‌فرستند ، «صَلُّوا عَلَیْهِ » که مایه‌ای ندارد ، یک چرخش زبان است . آن دومی مهم است .

« وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً »

همۀ وجهۀ وجود خود را به پیغمبر من واگذار کنید ، شما در یک اشِل کوچک علی شوید و ناموس شما هم فاطمه شود ، این صلوات را بی‌حجاب‌ها هم می‌فرستند .

کشیش به کسی گفت بیا مسیحی شو ، دین ما بهتر است ، گفت : چقدر می‌دهید ما مسیحی شویم ؟ گفت : چقدر می‌خواهی ؟ کشیش گفت : دو میلیون ، گفت ما سه میلیون به تو می‌دهیم ، گفت : من مسیحی ، چه کار باید کنم ؟ گفت : غسل تعمید ⁽¹⁾می‌خواهد و این اوراد را باید بخوانی ، یک شنبه هم به کلیسا بیا تا تو را معرفی کنیم ، گفت : چشم ، یک شنبه به کلیسا آمد ، خواستند او را معرفی کنند ، برق رفت ، کلیسا تاریک شد ، بلندگو قطع شد . همه جا را سکوت فرا گرفته بود ، بعد از پنج دقیقه برق آمد ، این مسلمان مسیحی شده ، صلوات بلندی فرستاد ، کشیش سیلی بر صورت او زد ، گفت : مگر تو ارمنی نشدی ؟ گفت : من نمی‌دانم عادت ما این گونه است وقتی برق می‌رود و بعد می‌آید ما صلوات می‌فرستیم .

صلوات که کاری ندارد .

یک آیه برای شما بخوانم که بحث امروز را این آیه صد در صد کامل می‌کند . آیه از قول حضرت ابراهیم علیه السلام است:

« وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ » ⁽²⁾

وجه در اینجا صورت نیست ، اگر کسی در کلمات قرآن دقت کند ، به معنای همۀ وجود است ، ظاهر و باطن است .

تمام هستی خود را به جانب خدا گرفتم و از خدا به سراغ بت نخواهم رفت .

خدا هم آن را نقاشی کرد ، زیرا همه وجود را به طرف نقاش ازل و ابد گرفت ، چه چیزی ساخت ؟!

می‌دانید که مقام دوم را در میان انبیا علیهم السلام دارد ، مقام اول را پیغمبر عظیم الشأن اسلام دارا است ، خدا به او فرموده بود که بالاتر از تو در آینده می‌آید ، و به این مطلب در آیات سورۀ بقره اشاره کرده است ، و او نفر دوم در میان همه انبیا است .

اما کسی دیگر پشت به خدا کرد و توسط شیطان ساخته شد ، که نمرود است .

چوپان چوب به دست ، رو به خدا کرد ، خدا او را ساخت ، کلیم الله شد ، فرعون پشت به خدا کرد ، ابلیس هم او را ساخت و فرعون شد .

رشته‌ای بر گردنم افکنده دوست می‌کشد هر جا که خاطرخواه اوست ⁽¹⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

22 تکبر، پرتگاه سقوط

اشاره

منطق متکبر و متواضع

22

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

فروتنی و تواضع از حالات بسیار مهمی است که در میان همۀ انبیای خدا ، ائمه طاهرین علیهم السلام و اولیای الهی به طور کامل وجود داشته و همین مایۀ ارزشی سبب شد که همۀ آن بزرگواران به آسانی و به راحتی تسلیم خواسته‌های حکیمانۀ پروردگار عالم شدند و به درجات و مقاماتی که در قرآن بیان شده رسیدند .

تواضع یک حرکت مثبت انسانی و منطقی است و تکبر یک حرکت منفی و شیطانی است . امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه » می‌فرماید : متکبر ، غیرعاقلانه و غیرمنطقی در برابر حق در هر زمینه‌ای می‌ایستد و سینه سپر می‌کند و حقی را که منطقی ، عقلی و دینی است ، بی‌جهت و بی‌دلیل رد می‌کند . ⁽¹⁾کسانی که دارای تواضع هستند ، یقیناً درِ همۀ فیوضات به روی آنها باز است ، چون هر حقی را قبول می‌کنند و می‌پذیرند . در زمینۀ اعتقاد و ایمان حق را قبول می‌کنند و در زمینۀ عمل و اجرا نیز آن را قبول دارند . به همین خاطر هر قدم مثبتی که بر می‌دارند ، یا آن حال ایمانی درونی که دارند ، برای آنها پاداش ساز است ، پاداشی که به عنایت خود پروردگار به آنها عطا می‌شود .

هر متواضعی در این عالم وجود ، در حدّ ظرفیت خود با این حالت تسلیمی که به خواسته‌های پروردگار دارد ، و حالت تسلیمی که در مقابل هر حقی دارد ، درِ

فیوضات به روی او باز است ، اما هر متکبری ، در همۀ فیوضات به روی او بسته است ؛ زیرا متکبر فقط بارکش هوای نفس و بارکش ابلیس است ، چه فیضی از خدا به او برسد ؟

پیروی از هوای نفس [1]

⁽¹⁾ کسی که در دنیا برای هوای نفس خود ، حمّالی کند ، کسی که در دنیا باربر ابلیس است ، چه فیضی از پروردگار عالم نصیب او شود ؟ کسانی که باربر هوای نفس و ابلیس هستند ، مشرک هستند ، به علت اینکه معبودی را در درون خود ، در برابر خدا تراشیدند:

« أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ » ⁽²⁾

معبود ؛ یعنی آن موجودی که بند اطاعت از خود را به گردن انسان می‌اندازد .

البته به صورت اختیاری است . انسانی را که پروردگار آفریده و او را کارگردانی می‌کند ، طبیعتاً باید گوش به حرف حضرت حق باشد ، اما حالا می‌آید رو از خدا بر می‌گرداند و مطیع غیر خدا می‌شود . مطیع هوای نفس می‌شود ؛ یعنی خواسته‌های بی‌مهاری که در میدان باطن خود دارد ، آنها را اطاعت می‌کند ، او مشرک است ؛ یعنی آمده است در برابر پروردگار معبود دیگری قرار داده است .

سزای اطاعت از شیطان

از شیاطین اطاعت می‌کند ، در برابر خدا انتخاب بت کرده است ، نه فیضی در اختیار هوای نفس است و نه فیضی در اختیار شیاطین است . کار هوای نفس ایجاد ضربه به انسان است .

« فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ * وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا * فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ » ⁽³⁾

کار شیاطین این است که قرآن سند داده است .

« أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ » ⁽¹⁾

شیاطین ، انسان‌ها را به سوی دوزخ می‌کنند ؛ یعنی آن کسی که دعوت شیاطین را اطاعت می‌کند ، برای دوزخ خود را آماده می‌کند کسی که خواسته‌های بی‌مهار باطن خود را اطاعت می‌کند ، برای خود ، ضرر و زیان فراهم می‌کند .

آثار تواضع و تکبر

اگر انسان از طریق آیات قرآن و روایات در آثار تواضع و تکبر توجه کند ، به این حقیقت می‌رسد که متواضع ، موحّد و متکبّر مشرک است . متواضع مولّد خیر است ، متکبّر مولّد شرّ است . متواضع مولّد منفعت است و متکبر مولّد خسارت است . لحاظ کردن تواضع و تکبر در برابر وجود مقدس پروردگار بسیار مهم است .

ممکن است بی‌دین تواضع داشته باشد ، اما این تواضع برای او سودی ندارد ، بی‌دین در مقابل چه کسی متواضع است ؟ در مقابل پولدار ، صاحبان قدرت ، به خاطر ترس متواضع است ، اما دیندار یک روی تواضع او به جانب پروردگار عالم است که باعث می‌شود به آسانی خواسته‌های حق را بپذیرد و روی دیگر تواضع ، به مردم مؤمن است که به خاطر تواضع، خود را بالاتر و برتر از کسی نمی‌داند .

نگاه انسان متواضع به مردم

امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید : ⁽²⁾هنگامی که انسان متواضع همه مردم را نگاه می‌کند ، می‌گوید : سن مردم یا از من بیشتر است و یا از من کوچکتر هستند ، از این دو حالت خارج نیست ، نزد خود ارزیابی می‌کند ، می‌گوید : کسی که سن او از من بیشتر است ، خیر بیشتری در پرونده‌اش نوشته شده است ؛ زیرا زودتر از من به دنیا

آمده است ، در پرونده اعمال او الله اکبر و لا اله الا الله بیشتر بوده است ، آن کسی که سن او از من کمتر است ، دیرتر به دنیا آمده است ، ممکن است یک گناه از من کمتر داشته باشد ، پس کسانی که سن آنها از من بیشتر است ، از من بهتر هستند و کسانی که سن آنها از من کمتر است ، از من بهتر هستند ، پس جای تکبر باقی نمی‌ماند ، که من بگویم از همه بالاتر هستم ؟ به چه دلیل ؟ مگر متکبر از پروندۀ همه مردم که سن آنها بیشتر از اوست یا کمتر است خبر دارد ؟

پس متکبر یک اشتباه کار و خطاکار است . که نسبت به خود خطا و اشتباه بیّن دارد ، می‌گوید : من از همه برترم ، برتری به عقل ، علم و عمل صالح است ، یا هم به اخلاق و خدمت بیشتر به مردم است . متکبر اوراق پرونده همه مردم را نخوانده است که می‌گوید من از همه بهتر و بالاتر هستم .

شخصیت علمی میرداماد

یکی از چهره‌های برجسته فرهنگ ما میرداماد است . اگر بخواهید در یک کلمه بدانید میرداماد کیست ، استاد صدرالمتألهین شیرازی ⁽¹⁾است ؛ یعنی صدرالمتألهین که شهرت جهانی دارد یک بخش دانش و رشد فکری او مدیون میرداماد است . صاحب کتاب «قبسات » است ، تا کسی به ایمان کامل و درون پاک مجهّز نباشد ولو نزد استاد این کتاب را بخواند ، خواندن این کتاب برای او ضرر دارد . حضرت امام می‌فرمودند : آن وقتی که هنوز خبری از انقلاب و نهضت و این مسائل نبود ، تابستان ، قم گرم بود ، به محلاّت رفته بودم ، چند روز مانده بود که تابستان تمام شود و درس‌های قم شروع شود ، من برنامه‌ریزی کرده بودم وقتی به قم برگشتم ، فقه ، اصول و قبسات میرداماد ⁽²⁾را درس بدهم . ایشان فرمودند : همان وقت که تصمیم به درس دادن این کتاب گرفتم ، شب میرداماد را در خواب دیدم به من گفت : کتاب مرا درس نده ، ظرفیت‌ها بالا نیست . و من از درس دادن آن

دست برداشتم.

گاهی میرداماد برای مشورت در امور مملکتی ، مذهبی و فرهنگی از طرف شاه عباس صفوی به عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان دعوت می‌شد . مشورت کردن کار مثبت ، عاقلانه و منطقی است .

مشورت امری مهم در جامعه

خداوند در قرآن مجید به پیغمبر صلی الله علیه و آله امر می‌کند:

« شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ » ⁽¹⁾

و ملت با ایمان را می‌فرماید :

« أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ » ⁽²⁾

از یکصد و چهارده سورۀ قرآن ، یک سوره را شوری نامگذاری کرده‌اند ، اما حرف این است که با چه کسانی باید مشورت کرد . در یک نهاد، کارخانه و اداره‌ای هفت هشت نفر دور هم جمع شوند و یک انجمن و شورا تشکیل دهند و بعد عقاید بی‌منطق خود را بر امور تحمیل کنند ، این امور را دین قبول ندارد ، با چه کسانی مشورت کنیم ؟ وقتی به پیغمبر می‌فرماید : « شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ » پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله چه کسانی را برای مشورت انتخاب می‌کرد ؟ ⁽³⁾طرف مشورت بسیار مهم است که باید یک انسان عاقل ، سرد و گرم روزگار چشیده باشد که بتواند مرا در این کاری که برای من نامعلوم است ، هدایت کند . در دنیا برای انتخاب مشاوران ملاکهای اسلامی لحاظ نمی‌شود . این نکته بسیار مهم است . اگر شاه عباس صفوی در امور فرهنگی ، علمی و سیاسی می‌خواهد مشورت کند ، انسانهای برجسته ، عالم و آگاه را انتخاب کرده است ، نمی‌خواهد با او مشورت کند که کیسه خود را پر کند و او را به مقام برساند . آنها جواب مشورت را

می‌دهند و با همان نان و پنیر خود قانع هستند . از دربار هیچ پولی را قبول نمی‌کنند .

یکی از طرف‌های مشورت حکومت ، شیخ بهائی ⁽¹⁾بود که ایشان در احوالات خود می‌نویسند ، گاهی بعد از جلسه شاه عباس از عالی قاپوکه بیرون می‌آمدم یا از مدرسه می‌خواستم به طرف خانه بروم ، در بازار اصفهان یک سال دود کباب به مشامم می‌خورد و زمینۀ خوردن یک کباب برایم فراهم نبود . با او باید مشورت کرد که هوای نفس ندارد ، خائن ، جاسوس ، منافق و خودخواه نیست و جواب غیرمنطقی را لای زرورق نمی‌پیچاند.

میرداماد وقتی به دربار می‌رفت ، دربار صفویه را خادم خودشان کرده بودند ، بدون اینکه چیزی از آنها بگیرد ، و با همین مشورت‌ها توانستند درخت فرهنگ اهل بیت علیهم السلام را در این مملکت ریشه دار کنند که تا قیامت این درخت در این کشور از ریشه کنده نخواهد شد .

میرداماد وقتی به دربار می‌آمد یا می‌خواست سر درس برود ، در مسیر کنار اراذل و اوباش می‌ایستاد و آنها را نصیحت می‌کرد ، خدا می‌داند تا زمانی که در اصفهان زندگی کرد چند نفر از این افراد را هدایت کرد و تبدیل به آدم حسابی کرد .

افرادی نورانی و متدین شدند . کسانی که اخبار مردم را به دربار منتقل می‌کردند ، و جاسوسان دربار بودند ، به قول مردم زمان قاجاریه خُفیه نویسان ، کسانی که مأمور بودند بدون اینکه در مردم شناخته شوند گزارش کار بدهند ، چند بار به شاه عباس گزارش نوشتند که این میرداماد که امروز شخص عظیمی است ، عالم و طرف مشورت دربار برای امور مملکتی و فرهنگی و مذهبی است ، رعایت عظمت خودش را نمی‌کند ، با این قهوه خانه‌ای‌ها و با این کبوتربازها و لات‌ها می‌نشیند و چایی می‌خورد ، بگو و بخند دارد . این افراد انسان‌های عادل و متواضعی بودند ، اهل تعارف نبودند ، راست می‌گفتند ، خیلی از تعارف‌ها دروغ است .

شخصیتی مانند میرداماد دروغ نمی‌گوید . اگر کسی به او تعارف کرد دعوت

دیگران را رد نمی‌کند . شاه عباس به او گفت : چند بار است که به من گزارش دادند که یکی از بزرگان کشور و از عالمان برجسته آب و خاک من ، آن هم در انظار مردم با این کبوتربازان و لات‌ها و قهوه‌خانه‌ای‌ها رفت و آمد و بگو و بخند و نشست و برخاست دارد ، میرداماد فرمودند : من چند سال است که با اینها رفت و آمد دارم ، شخصیت بزرگی را از مملکت شما در میان این افراد ندیدم ، گفت : اتفاقا گزارش آن را از خود من می‌گرفتید ، من عالم ، بزرگ و شخصیتی را ندیده‌ام .

یعنی اعلیحضرت چه فکر می‌کنی ، خیال کردی ما با دو کلمه سواد ، بزرگ و عظیم هستیم ، با دو خط کتاب خواندن عالم می‌باشیم .

وجود مبارک حضرت سیدالشهداء علیه السلام در دعای عرفه به پروردگار می‌گوید : ⁽¹⁾که در عین عالم بودن ، جاهل هستم ، وای در عین جاهل بودن ، آنجا چه هستم ؟ با این مقدار علمی که منِ حسین بن علی دارم جاهل هستم ، من از همه اسرار خبر ندارم و به آن جاهل هستم .

این تواضع نسبت به حق است . امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید : علت شکوفا شدن تواضع علم و عمل می‌باشد .

سفارش پروردگار به تواضع

نمی‌دانم مطالب را متوجه شدید ، به اهل ایمان امر نمی‌کند که به پیغمبر صلی الله علیه و آله تواضع کنید ، اهل ایمان که در مقابل او تواضع کردند که اهل ایمان شدند ، به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : به کسانی که آمدند و اهل ایمان شدند تواضع و فروتنی کن .

طوری به آنها نگاه نکن که در نگاه تو بخوانند و برداشت کنند که پیغمبر آنها هستی .

من شما را با ایمان کردم . تعبیرات قرآن بسیار عجیب است ، نمی‌فرماید : «تواضَع » رفته بالاتر ، لغت تواضع را قرآن به کار نگرفته است ، پروردگار به رسولش امر می‌کند

« وَ اخْفِضْ »

«خفض » در برابر رفع است ، مثل حق که در برابر باطل هست ،

« خٰافِضَةٌ رٰافِعَةٌ » ⁽¹⁾

در سورۀ واقعه است ، می‌فرماید : یک کار قیامت این است که انسان را بلند مرتبه می‌کند و یا او را در کمال پستی قرار می‌دهد . « خٰافِضَةٌ رٰافِعَةٌ » این کلمه را قرآن به کار گرفته است ، به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

« وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ » ⁽²⁾

چرا نگفت : «تواضع لمن اتبعک من المؤمنین » به علت اینکه کلمۀ «خفض » در آن محبت ، مهر ، خرج کردن عاطفه به کار گرفته می‌شود ؛ یعنی تواضع از روی محبت ، مهر ، لطف و مهربانی که مردم مؤمن واقعاً حس کنند که تو از پدر برای آنها بهتر و مطمئن‌ترین تکیه گاه دنیا و آخرت هستی . تواضعی که دل مردم را خوش کند . فروتنی‌ای که دل مردم را شاد کند . تواضعی که طبیعی باشد و این تواضع در آن محبت ، مهر و عاطفه موج بزند ، آن را نسبت به مؤمنانی که « اتَّبَعَکَ » پیرو تو هستند لحاظ کن.

این جمله را در آیه عنایت کنید « لِمَنِ اتَّبَعَکَ » چون ممکن است یک مردمی در اطراف تو باشند و تابع تو نباشند ، نماز می‌آیند ، روزه می‌گیرند ، وقتی به آنها پیشنهاد می‌کنی ، پیشنهاد را پشت گوش می‌اندازند ، آنها هنوز آدم نشده‌اند.

دست زهرا را می‌بوسید ، وقتی فاطمه علیها السلام وارد می‌شد ، تمام قد بلند می‌شد ، تا فاطمه ننشسته بود نمی‌نشست ، نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام کمال فروتنی و تواضع را داشت ، نسبت به سلمان ، مقداد ، عمّار و ابوذر کمال فروتنی را داشت ؛ زیرا اینها « لِمَنِ اتَّبَعَکَ » بودند.

وقتی درباره تواضع نسبت به حضرت زهرا علیها السلام به او ایراد گرفتند ، فرمود :

کارهایی که من انجام می‌دهم به امر خدا می‌کنم ، کلمۀ «خفض »یعنی نهایت فروتنی.

تواضع در برابر پدر و مادر

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ » ⁽¹⁾

وظیفه ماست که نسبت به مردم مؤمن تواضع کنیم ، تواضع همراه با محبت و مهر و عاطفه .

هنگامی که انسان به مقام و یا موقعیت شغلی مناسب می‌رسد مثلاً نماینده ، وزیر ، رئیس ، دکتر ، مهندس و تاجر می‌شود وقتی به عیادت پدر و مادر خود می‌رود متواضع باشد و خاکسار آنها باشد ، تکبر موجب نشود که به پدر و مادر خود بی‌احترامی کند و آنها را فراموش کند.

« وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ » ⁽²⁾

خیلی عجیب است ، آن امری که به پیامبر شده ، بسیار خفیفتر از آن امری است که به بچه‌ها نسبت به پدر و مادر کرده است ، این امر خیلی سنگین‌تر است . آنجا به پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود :

« وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ » ⁽³⁾

اما در اینجا می‌فرماید :

« وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ »

در کمال ذلیلی و خواری در مقابل پدر و مادر قرار بگیر .

عاطفه باید در وجود تو موج بزند:

« وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا »

خدایا به این مادر و پدر پیرم رحمت خود را نازل کن ، « کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً »

تکبر در برابر مردم

در این جا امر به تواضع است . قرآن یک نهی زیبایی هم از تکبّر دارد ، خداوند در سورۀ مبارکۀ لقمان می‌فرماید :

« وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ » ⁽¹⁾

متکبرانه صورت خود را از مردم برنگردان ؛ زیرا هیچ کس نیستی و به هیچ چیزی بند نیستی . این آیه بیشتر متوجه صاحبان مقام و منصب است ، هنگامی که ارباب رجوع می‌آید دو کلمه حرف بزند ، او اخم می‌کند و سر خود را بر می‌گرداند ، تو چه می‌دانی ؟ کسی که به تو مراجعه کرده ، شاید از رفیقان ویژه خدا باشد ، اگر یک آه بکشد همه چیز تو را به باد می‌دهد . او خیلی آقا است که آه نمی‌کشد .

« وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ » «لِلنّٰاسِ » نه «للمؤمنین » مردم هر کس که می‌خواهند باشند ، روی متکبّرانه از مردم برنگردان .

سی پنج سال قبل برای کار خیر نزد یک تاجر رفتم ، آن شخص واقعاً مستحق بود ، رفتم و نشستم ، حرف‌های خود را زدم ، با کمال تلخی برگشت و گفت : ما از این پولها نداریم به کسی بدهیم . هنوز آن تلخی در وجود من مانده است .

مدتی قبل یکی از تجّار محترم بازار به من تلفن زد ، من کنار حرم حضرت رضا علیه السلام بودم ، گفت : فلانی را می‌شناسی ، گفتم 35 سال قبل یک بار درِ تجارتخانه او را زیارت کردم ، گفت : مشکلی دارد . برای او دعا کن ، گفتم : چشم ، خدا مشکلش را حل کند ، گفت : به این راحتی نیست که خدا مشکلش را حل کند ، یک دعای قوی آن هم در حرم ، با گریه و زاری نیاز دارد ، گفتم : برای چه ؟ گفت : برای اینکه تمام مال و دارایی او به باد فنا رفت .

دل مردم را نسوزانید ، متکبرانه رو از مردم برنگردانید ، یک حساب‌هایی دارد خدا که این سفارش‌ها را می‌کند . حتما می‌داند که اگر روی از مردم مظلوم و نیازمند بردارید ،سوز دل آنها آتشی به زندگی شما خواهد انداخت . من به پروردگار عرض کردم ، مرا جزء افرادی قرار نده که سوز دل آنها مرا نابود کند .

من راضی نیستم که یک پر کاه از زندگی او کم باشد . ولی سوز دل دیگران را چگونه باید جبران کرد ؟ اگر این آتش در دل پدر و مادر مردم مؤمن و عالم ربانی علیه انسان روشن شود و اگر این آتش در قلب امام زمان علیه السلام وپیغمبر روشن شود و در ملکوت شعله ور شود ، انسان چه خواهد کرد ؟

حساب مال خود را با امام زمان علیه السلام تسویه کنید ، تا مبادا خداوند به گونه‌ای دیگر تلافی کند که هیچ کاری نمی‌توانیم بکنیم .

قبل از ماه رمضان به شخصی گفتم به یاد داری که وضع زندگی تو خوب نبود ، دری به تخته خورد وضع تو عوض شد ، پانصد میلیون تومان از راه مشروع به تو رسیده است.

به او گفتم: چرا مکه نرفتی؟ چرا خمس مال خود را ندادی، به یاد روز بدبختی خود بیفت که روز و شب نداشتی ، گفت : نه من مکه‌ای نیستم . خمسی هم نیستم .

دیروز یک نفر به من گفت : فلانی را که با او صحبت کردی ، دو ضرر سنگین خورده .

او بلد است چگونه تلافی کند ، لااقل به خدا بگو می‌دانم خمس بدهکارم ، دلم نمی‌آید بدهم ، اما نگو ما خمسی و مکه‌ای نیستیم .

گناهکار متواضع از گناهکار متکبر به رحمت خدا نزدیکتر است . بگو خدایا نوکر تو هستم ، حال ندارم نماز بخوانم ، این‌گونه نگو چه کسی گفته نماز ؟ نماز چیست ؟ لااقل در گناه خود متواضع باش . در گناه خاکسار باش ، وقتی گناه می‌کنی ، وسط اوج گناه یک کلمه هم به خدا بگو می‌دانم چه غلطی می‌کنم از تو خجالت می‌کشم .

با تواضع با خدا و خلق خدا ، حساب‌های خود را صاف کنید ، مرگ خبر

نمی‌کند ، تاریخ آن را هم نداریم که اگر مرگ آمد ، با خداوند ، امام زمان علیه السلام ، با خلق خدا ، حسابی نداشته باشیم .

« وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ »

«تُصَعِّرْ » ؛ یعنی متکبرانه روی از مردم برنگردان ،

« وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً » ⁽¹⁾

با کبر و غرور روی زمین راه نرو ،

« إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ » ⁽²⁾

خدا هیچ کبر فروش فخرکنندۀ با ناز را دوست ندارد . به آنها علاقه ندارد .

افتادگی‌آموز اگر طالب فیضی هرگز نخورد آب زمینی که بلند است ⁽³⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

23 تواضع اهل بیت علیهم السلام

اشاره

مقام و عظمت انسان

23

تهران، مسجد حضرت امیر علیه السلام

رمضان 1384

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

حال تواضع از با ارزش‌ترین و زیباترین حالات برای انسان است ، انسان متواضع خود را با همۀ ملائکه الهی ، انبیاء ، ائمه طاهرین علیهم السلام و با همۀ موجودات عالم همراه و هماهنگ کرده است . در آیات قرآن کریم ملاحظه کردید که تمام فرشتگان بعد از اینکه دعوت شدند نسبت به خلیفة الله حضرت آدم احترام ، فروتنی و خاکساری کنند ، امر پروردگار عالم را اطاعت کردند ، علت سجده آنها بر آدم ، فزونی معرفت آدم بر آنها بود . این مسأله صریحاً در آیات قرآن مطرح است . هر انسانی هم که در برابر خواسته‌های خدا نرمی ، سهولت و تواضع کند ، و آن خواسته را بپذیرد و به اجرا بگذارد ، صد در صد اجرای آن خواسته‌ها به نفع مجری است ، همرنگ ملائکه می‌شود ، اما وقتی ابلیس نرمی و سهولت نشان نداد ، تکبّر ورزید ، سورۀ مبارکۀ اعراف را ملاحظه کردید ، خطاب «اُخْرُجْ » به او رسید ؛ یعنی از این جایگاه با عظمت و مقامی که داری.

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه » می‌فرماید : ⁽¹⁾شیطان از ارزش شش هزار ساله‌ای که داشت ، عریان شد. همه از دستش گرفته شد و بعد هم دو عنوان را خدا در حقش به کار برد ، «مَذْؤُماً مَدْحُوراً » ⁽²⁾و بعد هم او را دچار لعنت خودش کرد ،

« عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ » ⁽¹⁾

و نهایتاً هم به او فرمود : من در قیامت دوزخ را از تو و «مِمَّنْ تَبِعَکَ » یعنی هر متکبری ، پر می‌کنم . هر متکبری که در مقابل من بایستد .

در آیات قرآن حدود پانصد آیه دربارۀ انبیای خدا نازل شده است ، اگر بخواهیم در مجموع این پانصد آیه دقت کامل کنیم که محور اصلی حرف خدا راجع به انبیا چیست ؟ این آیه را در سورۀ انبیا باید مورد توجه قرار بدهیم . آیۀ زیبایی است . که پروردگار عزیز عالم در حقّ آنها می‌فرماید :

« جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا » ⁽²⁾

همین برای ما کافی است که تواضع انبیای الهی را ببینیم ، اوامر خدا را اطاعت کردند:

« وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ »

من از آنها انجام هر خیری را - بی‌استثنا - خواستم . کمترین خیری از انبیا فوت نشد . به امر حق ، به عنوان عبادت حق ،

« وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ »

کسی که عمری را صورت درِ خانۀ خدا روی خاک بگذارد ، «إِقٰامَ الصَّلاٰةِ » معلوم است در کمال تواضع است ، «وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ » در عین اینکه محبت به پول ، برای انسان طبیعی است ولی به امر الله دل از این محبت می‌کند ، برای حلّ مشکلات مردم دست به جیب می‌شود ، معلوم است که در کمال تواضع است ، « وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ » انبیا من ، بنده ، فرمان بردار و مطیع من بودند . انسان متواضع غیر از ملائکه خودش را همرنگ انبیا می‌کرد .